ҚАЗАҚСТАН КП ОРТААЫҚ КОМИТЕТІ жанындағы ПАРТИЯ ТАРИХЫ ИНСТИТУТЫ-КПСС ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ ЖАНЫНДАҒЫ МАРКСИЗМ-ЛЕНИНИЗМ ИНСТИТУТЫНЫҢ ФИЛИАЛЫ
Б.И.ЛЕНИН
8
TOM
Сентябръ 1903 — июлъ -1904
«ҚАЗАҚСТАН» БАСПАСЫ
АЛМАТЫ *1975


K 21
40
10102—155
Л 2—75
401 (07)—75
(6) Ңазақша аудармасы, «Қазақстан» ібаспа^ 1975.


IX
АЛҒЫ СӨЗ
В. И. Ленин Шығармалары толық жинағының сегізін- ші томына 1903 жылғы сентябрьде — 1904 жылғы июль- де, РСДРП II съіезінен кейін болыпевиіктерідің меныпе- виктерге қарсы шиеленіскен ікүресі кең өріс алған ке- зеңде жазылған шығармалар еніп отыр.
Россия тарихында бұл буржуазиялың-демакратиялық революция тез өрістеген кез еді. 1903 жылдың жазында Россияның бүкіл оңтүстігін шарпыған, өзінің өрісі жа- ғынан бүрын-соңды болып көрмеген стачка пролета- риаттың бірінші орыс революциясы қарсаңындағы ең ірі бой көрсетулерінің бірі болды. Бұл стачка жұмысіпы табының саяси санасының, оның ұйымдасуы мен топта- суының өскенін ікөрсетті. Жұмысшы қозғалысының өр- ге басуымен бірге шаруалардың ж>ер үшін күресі бар- ған сайын шиеленісе түсті. Бірңатар губернияларда ша- руалар помещиіктерге қарсы ңимыл жасауға жаппай көтерілді. Студенттер қозғалысы да күшейді; ңоғамның басңа топтарында наразылық пен оппозициялық толқу өсті. 1904 жылы январьда Жапонияға қарсы басталған соғыс әлеуметтік-экономикалық қайшылықтардың бәрін одан сайын ушықтырды, самодержавиелік құрылысқа қарсы күресті бұрынғыдан бетер шиеленістірді. Россия революциялық терең дағдарыс кезеңіне енді.
Ленин Россияның революциялық қозғалысы тарихыіт- дағы осы кезеңді сипаттай келіп, кейіннен былай деп жазды: «Барлық жерде ұлы дауылдың жақындағаны с-езіледі. Барлық таптардың арасында толқу, дайындалу


ЛЛ.ГЫ соз
болады. Шетелдерде эмигранттық пресса теориялық жа- ғынан революцияның барлыц негізгі мәселелерін қояды. Негізгі үш таитың, басты-басты үш саяси ағымның өкілдері, либералдық-буржуазиялық ағымның, ұсақ буржуазиялықндемократиялық ағымның («социал-демо- кратиялық» және «социал-реводюциялық» бағыттар де- ген пердені жамылған ағымның) және пролетарлық-ре- волюциялық ағымның өкілдері, программалық және тактикалың көзқарастардың мейірімсіз қатаң күресі ар- қылы таптардың төніп келе жатқан ашық ікүресін күні бұрын болжайды және дайындайды» (Шығармалар, 31-том, 10—11-беттер).
Бұл кюзеңде партияның алдына бұқараны революция- ға әзірлеу міндеттері мейлінше шұғыл қойылды. Бұл міндеттер партиядан берік, орталықтандырылған бас- шылықты, іерік пен қимыл бірлігін, тәртіпті, қатарыньщ топтасқандығын талап втті. Мұндай жағдайда маркстік партияның ұйымдық принциптерін қорғаудың және одан әрі дамытудың, ұйымдық оппортунизмнің бар- лық көріністерін әшкерелеудің ерекше зор маңызы бар еді.
Партияның өмірінде бұл қатал сын уақыты, партия ііпіндегі ауыр дағдарыс уақыты болды.
Дағдарыстың бірінші сатысы 1903 жылдың күзіне ке- леді. РСДРП II съезінде жеңіліске ұшыраған мепьше- виктер қарымта қайыруға ұйғарды, -сөйтіп партия орта- лықтарына бойкот жасау және жұмысқа іріткі салу арқылы партияға басшылық ісін қолдарына алуды өзде- рінің мақсаты етіп қойып, съезд аяқталысымен дереу партияның орталық імекемелеріне шабуыл бастады. Мөньшевиктер үйірмелік дәстүрлер ерекіне (күшті бол- ған «Орыс революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасын» партияға қарсы күрестің тірек пуик- ті етті.
Партия ішіндегі дағдарыстың екінші сатьіісы меныпе- виктердің 1903 жылы ноябрьде «Искраның» редакция- сын басып алуынан басталады. Меныпевиктік позиция- ға көшкен Плеханов бұл істе оларға көмектесті. Орта- лық Органды басып алғаннан кейін меныпевиктер партия Советінде көпшілік болады.


АЛҒЫ СӨЗ
XI
Дағдарыстың үшінші сатысы 1904 жылдьщ жазына келеді; бұл кезде хіеньшевиктер РСДРП Орталық Коми- тетіндегі ымырашылдардың көмегімен Орталың Коми- тетті басып алды. Меньіпевиктер партия ішінде бүлдіру әрекетін жүргізе отырып, партия орталықтарының бә- рін бірте-бірте осылай қолдарына түсіріп алды.
Меныпевиктер Россиядағы жергілікті іпартия коми- тегтерін өздеріне қаратып алу үшін де ши-еленіскен кү- рес жүргізді. Олар бірқатар жерлерде ікомитеттерді жік- ке бөліп, басшылықты өз қолдарына ала алды. Алайда жергілікті партия комитеттерінің көпшілігінде оларға батыл тойтарыс берілді. Елдің басты-басты өнеркәсіпті аудандары мен пролетарлық ірі орталықтары: Петер- бург, Москва, Баку, Рига, Тула, Тверь, Екатеринослав, Нижний Новгород, Саратов, Одесса, Николаөв, Луганск, Урал большевиктердің соңына ерді. Профессионал рево- люционерлердің негізгі кадрлары түгелдей Ленинді ңолдады. Міеньшевиктердің жікке бөлушілік, іріткі са- лушылық іәрөкеттеріне қарсы күрес жүргізгенде Ленин партия қызметкерлерінің қалың бұқарасына сүйенді. Олардың партия ұйымдарын нығайту жолындағы жі- герлі күресі болыпевиктер партиясы күшінің ең жақсы айғағы болды.
Ленин партия ішіпде болып отырған дағдарыстан шығудың бірден-бір жюлы РСДРП III съезін дереу ша- қыру деп білді. Партия Сов^тінің январь (1904 жылғы) сессиясында Ленин съезд шақыру туралы қарар ұсын- ды (қараңыз: осы том, 164-бет). Алайда партия Сове- тінде көпшілік дауысқа ие іменышевиктер бұл ңарарды қабылдамай тастады. Кейінірөк, 1904 жылы августа, Лениннің басіпылығымен Швейцарияда гөткен 22 боль- піевиктің кеңесі Ленин жазған «Партияға» дегеи үндеу қабылдап, партия ұйымдарын партияның III съезін де- реу шақыру үшін күрес жүргізуге шақырды. Партия комитеттерінің басым ікөпшілігі меньіпевиктердің әре- кеттерін айыптап, партия съезін шаңыру жөніндегі жұ- мысқа белсене қатысты.
Меньшевиктердің партияға дұшпандық әрекеттері мен олардың РСДРП II съезінде және съезден кейінгі жерде партия ішіндегі күрес фактілерін бұрмалауын


X I I
ллғы соз
әшкерелеуде В. И. Лениннің 1904 жылы майда шыққан «Бір адым ілгері, екі адым кейін (Біздің партиямызда- ғы дағдарыс)» деген кітабы орасан зор роль атқарды.
«Бір адым ілгері, екі адым ікейін» кітабы томда ма- ңызды 'орын алады. Бұл іеңбек маркстік-лениндіік теорияның дамуындағы, пролетарлық партия туралы ілімнің дамуындағы маңызды ікезец болды.
«Бір адым ілгері, екі адым кейін» ікітабында больше- виктік партияның ұйымдық принциптері егжей-тегжей- лі талдап жасалған. Ленин маркстік партия жұмысшы табының 'бір бөлігі, оның алдыңғы қатарлы отряды, пар- тияны бүкіл таппен жаңылыстыруға болмайды, ол жұ- мысшы табының таңдаулы, революциялық іске мейлін- ше берілген адамдарын таңдап алу жолымен құрылады деп үйр-етті. Сонымен бірге «таптың алдыңғы қатарлы отряды ретінде, партия, мүмкіндігінше неғұрлым уйым- дасцан топ болуы...» (259-бет) қажет; егер жұмыспіы табының ерік бірлігімен, қимыл бірлігімен, тәртіп бір- лігімен топтасқан біртұтас, жалпы отряды болып үйым- дасса ғана партия алдыңғы қатарлы отрядтың міндетін атқара алады. Партия тек централизм негізінде күрыл- ған жағдайда ғана «берік әрі топтасқан партия бола ала- ды. Бұл — партия съезі, ал съездер аралығында Орта- лық Комитет жүзеге асыратын партияға бір орталықтан басшылық жасау, азшылықтың көпшілікке, төменгі ұйымдардың жоғары ұйымдарға қатаң түріде бағынуы деген сөз. «Орталық орындардың басіпылығына бағыну- дан бас тарту,— деп жазды Ленин,— партияда болудап бас тартумен бірдей, партияны күйретумен бірдей...» (376-бет). Партия құпия жағдайда өмір сүрген кезде партия ұйымдарын сайлау н-егізінде құруға мүмкіндік болмады. Алайда Ленин партия жария жағдайға көш- кенде оның барлық ұйымдары демократиялық центра- лизм негізінде құрылатын болады деп есептеді. Партия- да оның барлық мүшелеріне бірдей міндетті темірдей берік тәртіп болуы қажеттігін Ленин талай рет атап көрсетті. Ол партия дегеніміз алдыңғы қатарлы отряд- тың жұмысшы табының миллиондаған бұқарасымен байланысының бейиесі деп түсіндірді. Егер партияда ішкі партиялық демократия мен озара сын болса, ол


АЛҒЫ СӨЗ
XIII
нығая береді және оііың бұқарамен байланысы да ұл- ғаяды. Ленин партияда «өзара сын және өз кемшілік- терін аямай ашу жұмысын...» (204-бөт) жүргізу қажет екенін атап көрсетті. Ол маркстік партия дегеніміз бас- қа пролетарлық ұйымдардың бәріпе басшылық ететін, олардың қызметін бір мақсатда — помещиктер мен ка- питалистердің 'өкіметіи құлатып, жаңа, социалистік қо- ғам орнатуға бағыттайтын пролетариаттыц таптық ұйы- мының жоғары формасы екеніи көрс-етіп берді. Бұл принциптер жаңа тұрпатты партияны — болыпевиктер партиясын құрғанда негіз етіп алынды.
В. И. Ленин өзінің кітабында маркстік партияпыц әсіресе тарихи жаңа замандағы пролетариаттың күре- сінде орасан зор маңызы бар екенін ашып берді. Маркс- изм тарихында тұңғыш рет ұйымдық опітортунизм жан- жақты сынальш, ұйымның маңызын томепдетудің жүмысшы дозғалысы үшін өте-чмюте дауіпті екендігі көрсетілді.
Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» дегеп кіта- бында орасан көп нақты іматериал негізінде РСДРП II съезіндегі ішкі партиялық күресті бейнелейді, аса маңызды мәселелерді талқылаудың барысында жекеле- ген делегаттардың позицияларының қалай анықталға- нын, негізгі жііктердің қалай қалып-таоқанын, күресуіпі жақтардың арасы барғаи сайып қалай айқып ашыла бергенін көрсетеді.
Партия уставының бірінші параграфы жонінде — партияға мүшелік туралы съездің революциялық және оппортунистік бөліктері арасындағы күресті талдауға кітапта көп орын берілген. Ленин уставтыц біріпші па- раграфына берген өзінің түжырымында партия мүшесі партия ұйымдарының біріне тікелей қатысуы қажетті- гін негізге алды. Ал Мартов партия мүшесінің партияға үнемі өз басы жәрдемдесіп отыруы жеткілікті деп есел- теді. Уставтың бірінші параграфының әр түрлі тұжы- рымдарында жұмысшы табының партиясы ңандай бо- луы ікерек және ол далай құрылуы тиіс деген сұраққа қарама-қарсы екі жауап берілді. Бүл тұжырымдардан Ленин жақтайтын пролетарлың централизм мен проле- тарлық тәртіптің және Мартов жақтайтын ұса-қ буржуа-


X I V
АЛҒЫ СӨЗ
зиялық анархиялық дарашылдықтың қақтыгысын кө- реміз. Лениншілдер біртұтас, тиянақты ұйымдасқан және тәртіпті пролетарльщ партияпы іжақтады; мартов- шылдар тиянақсыз, цалыптаспаған, әр түрлі партияны жақтады. Партия уставының бірішпі параграфы төңіре- гінде болған күрестің принципті мәні осындай еді.
Ленин өзінің кітабында уставтың бірінші параграфыи тұжырымдаудағы Мартовтың погізгі қателігі мен мень- ■шевиктерідің ұйымдық мәселедегі оппортунистік көзқа- растарының бүкіл жиынтығы арасында болып келген байланысты зерттейді және оны бөліп ,көрсетеді.
Ленин РСДРП II съезі кезіндөгі және одан кейінгі ж-ердегі партия ішіндегі күрес фактілерін мұқият зерт- теу негізінде болыпевиктер партияның революциялық қанаты, ал меныпевиктер — оппортунистік қанаты де- ген аса маңызды қорытынды жасайды. Ленин меныпе- виктер партияның оппортунизмге неғұрлым бейімірек, теория жағынан тым тұрақсыз, принцип жағынап өтө ұстамсыз элементтері болды деген талассыз фактіпі атап айтады. «Көпшілік және азшылық болып бөліну,— деп жазады ол,— социал-демократияның революциялық және оппортунистік болып, Гора және Жиронда болып бөліиуінің тікелей және сөзсіз жалғасы, бұл бөліну тек кеше ғана пайда болған жоң, тек орыс жұмысшы пар- тиясында ғана пайда болған жоң және ікүні ертең жо- йыла қоймаса керек» (354-бет).
«Бір адым ілгері, екі адьгм ікейін» деген кітапта мень- шевизм халықаралық оппортунизмнің бір түрі ретінде керсетілген. Ленин Россия және Батыс Еврола оппор- тунистерінің көзқарастарын сынауға байланысты жал- пы оппортунизмге айқын анықтама — оппортунизмнің бет әлпетін бүгін дө айна-қатесіз тануға көмектесіп отырған анықтама береді: «Оппортунизммен күрес ту- ралы әңгіме болып отырғанда, осы заманғы бүкіл оппор- тунизмнің барлың және неше түрлі салалардағы ерекше белгісін: оның бұлыңғырлығын, тиянақсыздығын, жыл- постығын еш уақытта үмытпау к-ерек. Өзінің жараты- лысында оппортунист мәселені ашық және бұлтарыссыз •қоюдан ылғи қашады, аралық күш іздейді, бірін-бірі жоқңа шығаратын екі түрлі көзқарастың арасында жы-


АЛҒЫ СӨЗ
XV
ланша иіріледі, анасын да, мынасын да «мақұлдауға» тырысады, өзінің алауыздығын болмаіпы түзетулерге, күмәндануға, момақансыған ізгі тілоктерге, тағысын- тағыларға әкеліп тірейді» (420—421-беттер).
Ленин партияның бүкіл қызметі үшін заң болған партия өмірінің тұрақты нормаларын жасап берді. «Бір адым ілгері, екі адым кейін» кітабында ол жаңа тұр- патты партияның ұйымдық принциптерін дәйектілікпен жүзеге асыру және партия уставының талаптарын пар- тияның барлық мүшелерінің бұлжытпай орындауы сияқ- ты партия өмірінің аса маңызды нормаларына ерек- ш<е толық тоңталады. Ленин меныпевиктердің партияға жат қылығын әтпкерелейді, олар партия съезінің ше- шімдеріне бағынудан бас тартып, өздерінің жікшілдік, үйірмелік мүдделері ушін лартия уставын бұрмалауға және тікелей бұзуға дейін барғанын көрсетті. Меныпе- виктердің партия қатарында болумен сыйыспайтын мұндай қылығып Ленин төрешілдік анархизм деп ата- ды. Ол былай деп атап көрсетті: партиялық байланыс достық іқарым-қатынасқа немесе еш нәрсемен есептес- пейтін, дәлелсіз «сенімге» сүйене алмайды, қайта пар- тия уставына негізделуге тиіс, ал «оны тек қатаң сақта- ғавда ғана біз үйірмелік жүгепсіздіктен, үйірмелік ке- сірліктен, идеялық күрестің емін-еркін «процесі» деп аталып отырған жанжалдың үйірмелік тәсілдерінен аулақ боламыз» (408-бет).
Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кіта- бын жазғанда РСДРП II съезінің протоколдарын және сол кездегі басқа да партия документтерін зерттеу жө- нінде орасан зор жұмыс істеді. Осы томдағы «Дайын- дық материалдар» деген бөлімде Ленинпің өз кітабын жазуьгның бастапқы кезіи бейнелейтін бірқатар ленин- дік документтер келтіріліп отыр. Бұл документтердің арасында: «РСДРП II съезі протоколдары конспектісі- нің нобайы», «Протоколдар бойынша делегаттарға бе- рілген мінездеме», «РСДРП II съезінде дауыс берудің топқа бөлінуі және типтері» және «Бір адым ілгері, екі адым кейін» ікітабына басқа да кейбір дайындық мате- риалдар бар.


XVI
ллғы C03
B. И. Лениннің томға еніп отырған басқа да бф-қатар еңбектері мазмұн жағынан «Бір адым ілгері, екі адым з<ейін» кітабымен тығыз байланысты, оларда сол кезде- гі партия ітпіндегі күрес мәселелері баяндалады. Бұл еңбектер Ленин кітабының жекелеген қағидаларын то- лықтыра түседі және партияның екінші съезіндегі, съез- ден кейінгі кезеңдегі күрес көрінісін толығыраң елес- тетуге мүмкіндік береді.
Томпың басындағы «РСДРП II съезі туралы әңгіме- де», Шетелдік лига съезінде РСДРП II съезі туралы жасалатын баяндамада, Шетелдік лига съезінде РСДРП II съезі туралы жасалатын баяндаманьщ жоспар-конс- пектісінде («Дайындық материалдар» бөлімінде беріл- ген), «Искра» редакциясына жазылған «Мен «Искра» редакциясынан неліктен іпықтым?» деген хатта Ленин әр түрлі саяси топтарға талдау жасауды біршші орынға к.оя отырып, партия съезінде болған партия ішіндегі күрестің аса маңызды оқиғаларына тоқталады. Съездің бүкіл жұмысын Ленин әр түрлі екі кезеңге бөледі: съездің бірінші жартысында барлық искрашылдар анти- мскрашылдарға қарсы күрес-е отырып, •бірлесіп әрекет істейді; искрашылдар бір-біріне дүшпан екі жаққа бө- лінген съездің екінші жартысында жағдай мүлде басқа- ша. Ленин меныпевиктердің съезде ұстаған позицияла- рының бүкіл іқауіптілігін, сондай-ақ олардың жіберген оқателіктерінің зияиды зардаптарын көрсетіп берді.
Томдағы еңбектердің үлкен тобы — меныпевиктердің съезден кейінгі жікшілдік, іріткі салушылық әрекетте- ріне қарсы бағытталғап лениндік документтер. Бұл до- кументтердің арасында үндеулердің жобалары, мәлімде- мелер, сондай-ақ партияның әр түрлі мекемелеріне жазылған, мақала түрінде жарияланған ресми хаттар бар. Лениннің партия коллегияларының мәжілістерінде (Шетелдік лиганың съезі мен партия іСоветінің сессия- ларында) сөйлеген сөздері зор маңызы бар документтер болып табылады.
Меныпевиктер «Искраны» басып алғанға дейін жа- зылған «Орталық Комитеттіц және Орталық Орган ре- дакциясының оппозиция мүшелеріне арналған үндеуі- нің жобасы» мен «Тапсырылмаған мәлімдемеде» Ленин


АЛҒЫ СӨЗ
XVII
орталыв^ партия мекемелеріне бойкот жасамақ болған әрекөттері үіпін меныпевиктік оппозиция мүшелерін ңатты сынап, партия мүіп-елершің партиялық парызын олардың есіне салады, меныпевизм лидерлері қолданған күрестің жол беруге болмайтын, партиялық емес тәсіл- деріне батыл қарсы шығады.
Ленин «Партия Советінің мүшесі ме-н Орталық Орган редакциясының мүшесі ңызметінен бас тартқаным туралы мәлімдеме», «Басып шығарылмаған мәлімдеме» сияқты документтерде, ««Искра» рөдакциясынан кетуім- нің мән-жайы туралы» деген мақалада меныпевиктер- дің «Искра» редакциясын басып алуының тарихына — партия ішіндегі күрестің осы бір мейлінше шиеленіс- кен кезеңіне тоқталады. Ленин бұл доку-менттерде өзінің Орталық Орган рөдакциясынан кетуінің себепте- рін айтады және РСДРП II съезінің еркіне қарсы «Искра» редакциясына оның ескі редакторларын кооп- тациялаған Плехановтың әрекеттерінің заңсыздығып талдайды. «Искра» 52-номерінен бастап революциялық марксизмнің айбынды органы болудан қалды.
Орталық Орган редакциясыи басып алған меныпе- виктер «Искраны» партияға қарсы күрес құралына, оп- портунизмді уағыздау трибунасына айналдырды. «Жа- ңа «Искра-ның» позициясы туралы зам-еткада», «Партия мүшелеріне», «Партияға» деген үндеулердің жобала- рында, партия Советінің январь (1904 жылғы) сессия- сывда сөйлеген сөздерінде Ленин жаңа «Искра» әре- кеттерінің антипартиялық сипатын, меньшевиктердің партиядағы басшы орындарға принципсіздікпен тала- суынан туған ұрыс-керіс және өсе;к-аяң жағдайының бүкіл зияндылығын және бұл жағдайға жол беруге бол- майтындығын көрсетіп береді. Меныпевиктердің іріткі салушылық әрекеттерінің салдары болған дағдарыс жағдайынан партияны алып шығу үшін Ленин партия қызметкерлерін барынпіа күпі-жігер жұмсауға шақы- рады.
Томға ешп отырған бірқатар лениндік документтер В. И. Лениннің РСДРП Орталық Комитетіндегі ымыра- шылдарға қарсы күресін бейнелейді, олар партияда қайткен күнде, тіпті меныпевиктерге принциптік пози-


цияларды беріп қою арқылы болса да, татулыққа жету- ді көздеген еді. Ымырашылдыққа қарсы күреб әсіресе 1904 жылдың көктемі мен жазында, Орталық Комитет меныпевиктердің қолына көшер қарсаңда пшелепісе түсті. Меныпевиктердің Орталық Комитетті басып алуы- на ымыраіпылдар көмектесті. «Орталық Комитет мүше- леріне хатта» және «Орталық Комитеттің үш мүшесінің мәлімдемесінде» (екі документ те 1904 жылы майда жазылған) В. И. Ленин РСДРП III съезін шақыруға меньшевиктер сияқты қарсы болған В. А. Носков, Л. Б. Красин, Л. Е. Гальпериннің және басқа ымыра- шылдардың принципсіз әрекеттерін сынайды. Сол кез- дегі аса маңызды осы мәселеде ымырашылдыққа қарсы күресе отырып, Ленин съезді жақтап үгіт жүргізу ер- кіндігін талап етті. «ІІартияға» деген үндеудің сол кез- де жазылған жоспарыпда да Ленин осы талапты ұсы- нады.
В. И. Лениннің меньшевиктер мен ымырашылдардың антипартиялық әрекеттерін әшкерелейтін шығармалары оппортунизмнің барлық көріністеріне қарсы принципті, дәйекті, ымырасыз күрес жүргізудің үлгісі болып табы- лады. Бұл еңбектер партияның қуаттылығына, оның комитеттерінің көпшілігінің күші мен жетілгендігіне, оның негізгі кадрларының топтасқандығына, партия- ның қалың бұқарасының револіоциялық принциптергө адалдығына деген қалтқысыз сенімге толы. Партия ішіндегі дағдарыстың партия үшін қиын кезінде, мень- шевиктердің іріткі салушылық әрекеті мейліншө өршіп түрған кезде Леиин былай деп жазды: «Революциялық социал-демократия, пролетарлық ұйым және партиялық тәртіп принциптерінің сөзсіз, толық салтанат құраты- нына бір сәт болса да күмәндану барып тұрған қыл- мысты қорқақтық болар еді» (431-бет).
Революциялық, пролетарлық лартияның ұйымдық принциптерін талдап жасауға байланысты Лениннің Бунд өкілдері қорғаған федерациялық козқарастарға қарсы табанды күрес жүргізуіне тура келді. Осы томда Лениннің Бунд федерализміне қарсы бағытталған «Ас- к,ан ұятсыздық л-ен болматпы логика» және «Бундтың партиядағы жағдайы» деген екі мақаласы басылып


АЛҒЫ СӨЗ
XIX
отыр. Осы мақалаларында да, «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабында да Ленин Бунд партияның федерациялық бөлігі болуға тиіс дег-ен бундтық негізгі тезисті егжей-тегжейлі талдап, сынға алды. Ленин жұ- мысшы і^озғалысының бірлігіне үлкен зиян келтірген бұл тезистің пролетарлық партия қабылдауға болмай- тын мүлде теріс тезис екенін көрсетіп берді.
Ленин Россияда жергілікті жерлерде жүргізілген пар- тиялық жұмыспен мейлінше тығыз байланыс жасап отырды. Социал-демократиялық ұйымдардың жағда- йын, олардың талап-тілектері мен көкейтесті мұқтажда- рын одан артық ешкім де жақсы білген жоң. Ленин озінің аса мол тәжірибесін партиялас жолдастарының ортасына салып, оларға Россиядағы революциялық қоз- ғалысқа шетелден көмек көрсетіп, ықпал жасауды қалай ұйымдастыру керектігін үйретті. Бұл тұрғыдан алғанда томда басылып отырған «Шетелдік лиганың әкімшілігіне, партияның көмектесуші топтарына, пар- тияның шетелдегі барлық мүшелеріне РСДРП Орталық Комитетінің хаіты» үлгі бола алады. Хатта Ленин Рсс- сияға революцияшыл қызметкерлерді жөнелту ісін оқа- лай жолға қою, шетелдө жиналған ақшаны Россияға жіберуді қалай үйымдаістыру, Россияда жұмыс істеп жатқан жолдастарға көмектесу мақсатымен, сәтсіздікке үшыраудан сақтандыру және т. б. мақсатпен Россияға дереу хабарлануға тиі-с байланыстар, деректер, нұсқау- лар жинауды к,алай үйрену, іпетелден едебиет тасымал- дауды ңалай ісже асыру керөктігін егжей-тегжейлі тү- сіндіреді. Бұл хат, сірә, жіберілмесе «керек, бірақ Россиядағы революцияльщ қозғалысңа шетелден жәр- де-мдесіп отырудың сол хатта белгіленген жоспары шын мәнінде Орталық Комитеттің шетелдегі бүкіл жұмысы- иың арқауы іболды.
Сегізінтпі томда жаңа лениндік документ: РСДРП Ор- талық Комитетінің «Орыс пролетариатына» деген орыс- жапон соғысына арналған листогы жарияланып отыр.
Қиыр Шығыста -соғыс қимылдары басталғаннан кейін бір апта өткен соң жазылған «Орыс пролетариатына» деген листокта Ленин осы соғыстың тонаушылық, бас- ңыншылық сипатын ашып берді, жұмысшы халықты


XX
АЛҒЫ СӨЗ
қисапсыз көп апатқа ұшырататын соғыстың капитал мүддесі үшін, пайдаға құнығып, өз отанын сатып жібе- руге және қайыршылық күйге түсіруге дайын тұрған буржуазия мүддесі үшін жүргізіліп жатқанын көрсетті. «Орыс пролетариатына» листогы пролетарлық интерна- ционализм рухына толы; листоктың соңғы сөздері зор күшпен естіледі:
«Халықаралың .капиталдың бұғауынан толық құтылу жолында күресуші барлық елдердің пролетарларының туысқандың бірлігі жасасын! Соғысқа қарсы шыққан жапон социал-демократиясы жасасын! Ңарақшы жәнө масқара патша самодержавиесі жойылсын!» (186-бет).
В. И. Лениннің «Халыңшылданушы буржуазия және сасқалақтаған халықшылдық» дег-ен мақаласы томдағы еңбектердің арасында маңызды орын алады. Томда осы еңбекке қатысты дайындық материалдар да келтірілген, олар еңбектің тақырыптық шеңберін біраз ұлғайта түседі.
«Халыңшылданушы буржуазия және сасқалақтаған халықшылдық» д-еген еңбегінде Ленин Л.-дің орыс ли- бералдарының программалық көзқарастары баяндалғаи «Аграрлық мәселе жөнінде» деген мақаласын егжей- тегжейлі талдайды. Ленин Л.-дің мақаласы Европа оп- портунистері мен орыс халықшылдары идеяларьшыц жақындасып, тоғысып кетуінің үлгісымағы екенін кор- сетіп берді.
Еңбекте орыс либерализмінің аграрлық программа- сын талдауға көп орын бөлінген. Ленин социал-демо- краттар мен либералдардың аграрлық программалары- ның принципті айырмашылығы неде екенін көрсетеді: біріншілері — тап күресін кеңейту, дамыту және шиеленістіру мақсатымен крепостниктік тәртіптің қал- дықтарын революциялық жолмен жоюға күш салады; екіншілері — таптардың күресін бүркемелеуге және мұ- қалтуға ұмтыла отырып, реформашылдық жолға түсті.
Ленин халықаралық жұмысшы ңозғалысының тари- хын әрқапіан терең зерттеді және пролетариаттың рево- люциялық күресінің тәжірибесін насихаттау мен тара- туды маңызды, қажетті міндет деп санады. Россияда халықтық революция пісіп жетілген кезде Ленин Па-


АЛҒЫ СӨЗ
XXI
риж Коммунасының тарихына ерекш-е көп көңіл бөледі. 1904 жылы 9(22) мартта Женевада социал-демократтар- дың жиналысында Ленин Париж Коммунасы туралы баяндама жасайды. Ленин сөзінің т-ексті сақталмаған- мен, осы баяндаманың егжей-тегжейлі үш жоспар-кон- спектісі саңталып ңалған, бұлар осы томда «Дайындық мат-ериалдар» бөлімінде жарияланып отыр.
Ленин Париж Коммунасы туралы баяндаманың конс- пектілерін К. Маркстің «Франциядағы азамат соғысы» деген кітапшасын, сопдай-аң Париж Коммуііасыныц та- рихы жөніндегі басқа да кейбір еңбектерді (Лиссагаре, Вейль) мұқият зерттеу негізінде жасады. 1870—1871 жылдардағы француз-пруссак соғысының және Париж Коммунасының аса маңызды оқйғаларын атап берумен ңатар Ленин өзінің конспектілерінде Париж Коммуна- сының саяси реформаларына (шіркеуді мемлекеттеп бө- лу, тұрақты армияны жою, халықңа тегін білім беру, бюрократтықты жою, барлық чиновниктердің сайланып қойылуы және ауысатын болуы, шетелдіктердің толық праволы болуы, қауымдардьщ өзін өзі басқаруы) және Париж Коммунасы қабылдаған экономикалық реформа- ларға (иелері тастап кеткен фабрикаларды жұмысшы- ларға беру, іптрафқа тыйым салу, бөлкешілердіц түнде жұмыс істеуіне тыйым салу, қарызды кейінге қалдыру) ерекше тоқталады. Лени-н Париж Коммунасының ии- тернационалдық сипатын, барлық елдердегі жұмысіпы қозғалысы ү.шін оның бүкіл дүние жүзілік-тарихи ма- ңызын атап көрсетеді, «Франциядағы азамат соғысына» кіріспеде Ф. Энгельс келтірген «Коммуна туы — бүкіл дүние жүзілік республиканың туы» (519-бет) деген сөз- дорді ерекше бөліп көрсетеді.
Томға енген шығармалар революциялың сарқылмас оптимизмге және жақындап қалған революцияның құ- діретті күшіне деген берік сенімге толы. 1904 жылы аирельде «Бірініпі май» деген прокламацияда Ленин п ролетариаттың соққысынан полициялық өктемдіктің шаңырағы шайқала бастағанын атап көрсетіп, жұмыс- шыларды алдағы күреске еселенген күш-жігермен әзір- леиуге шақырды.


X X i
АЛҒЫ СӨЗ
Болыпевиктер партиясы таяу ңалған революцияны берік, айбынды коллектив болып қарсы алды. Оппорту- нистерге қарсы табанды күрестің от-жалынында боль- шевиктер Россия жұмысшы табының революция ісіне мейлінше берілген барлық таңдаулы, мықты күштерін өз төңірегіне топтастыра білді.
* *
*
Сегізінші томға лениндік төрт жаңа документ: жоға- рыда аталған «Орыс пролетариатына» деген листок,
1903 жылғы 23 ісентябрьдегі (6 октябрьдегі) («Протокол комиссиясына» деген мәлімдеме, 1904 жылғы 16(29) январьдағы «Роіссия ооциал-демократиялык, жұмысшы партиясының Орталық Комитетінен» деген үндеу және
1904 жылғы 15(28) июльдегі «РСДРП Орталық Коми- тетінің шетелдік өкілдерінің уәкілдіктерін беру туралы мәлгмдөме» енді. Сонымен бірге томда Лениннің елуден астам сөйлеген сөздері мен докумөнттері басылып отыр, бұлар В. И. Ленин Шығармаларының алдыңғы басы- лымдарына енбеген жәнө бұрын Лениннің VI, VII, X, XI, XV, XXVI жинақтары мен «Орыс революциялық социал-демократиясы Шетелдік лигасының кезекті 2-съезінің протоколдарында» жарияланған. Мәселен, Шетелдік лиганың II съезінің материалдары 8 сөйлен- ген сөзбен, партия Советі январь (1904 жылғы) сессия- сының материалдары — 8 сөйленген сөзбен, партия Советі июнь (1904 жылғы) сессиясының материалда- ры — 16 сөйленген сөзбен толықтырылып отыр; партия Советінің 1903 жылғы 19 октябрьдегі (1 ноябрьдегі) қаулысы да В. И. Ленин Шығармаларына тұңғыш рет енгізілді. «Дайындық материалдар» бөлімінде әр түрлі мақалалар мен баяндамалардың жоспары, конспектісі және нобайы болып табылатын лениндік 18 документ, сондай-ақ партияның II съезінің протоколдары бойын- ша делегаттардың сөйлеген сөздері туралы заметкалар басылып отыр.
ІіІТСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-ленияизм институты


1
РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЫ ӘҢГІМЕ 1
1903 ж. сентябръдіц бгріншг омартысында жазылған
Вгргншг per 1927 ж. Ленинніц VI жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басъілып отъср


[3
в. II. Дениннің «РСДРП II съезі туралы әңгіме» деген қолжазбасының бірінші беті.— 1903 ж.
Нгшгрейтглген


5
Бул әцгіме жацын таныстарға ғана арналып жазыл- ған, сондыцтан оны автордъщ (Лениннің) руцсатынсыз сцу бөтен адамның хатын оқығанмен бірдей.
Мұның өзі бір жағынан алдын ала айтып ңойғандың болса да, бұдан былайғы жерде түсінікті болуы үшін, ең алдымен съездің құрамы жайында айтайын. Съозде шешуші дауыс 51 болды (бір дауысты делегат — 33, екі дауысты — 9, «екі қолдылар» — 9) 2. Жаңылмасам, кеңесші дауыс 10, деме-к, барлығы 52 адам. Съездің өн бойында анықталғанындай, бұл дауыстардың саяси жік- терге бөлінуі мынадай: шешуші дауыстар — 5 бундшыл, 3 рабоче-делошыл (Шетелдердегі орыс социал-демо- краттары Одағынан3 2 және питерлік «Күрес одағы- нан»4 —1), 4 южнорабочешыл («Южный рабочий» 5 тобынан — 2 және «Южный рабочий» тобымен толық ынтымақтас Харьков комитетінен — 2), 6 тартыншақ, бұлтақтаушы (бұларды барлық искрашылдар,— әрине, әзілдеп, «батпақ» деп атады), содан соң 33-тей искра- шыл болды, бұлар өздерінің искрашылдығына азды- көпті табанды Ж'әне дәйекті еді. Ынтымағы бір болып, съездегі барлық мәселелердің тағдырын шешіп отырған бұл 33 искрашыл өз тарапынан шағын 2 топқа бөлінді, тек съездің аяғында ғана біржола бөлінді: бір піағын топ, шамамен 9 дауыс болатын «солқылдақ, дұрысы, бұ- раң жолды» (немесе, кейбір әзілқойлардың орынды ке- лемеждегеніндей, әйел жолды) искраіпылдар, бұлар


6
В. И. ЛЕНИН
әділет, тең ьщпал жасайтын <ete. жақтады (мұны төмен- де көреміз) жюне 24-тей даусы бар бері-к жолды искра- шылдар, бүлар тактика жөнінде де, партияның орта- лың мекемелерінің құрамы жөнінде де дәйекті искризм- ді қорғады.
Ңайталап айтамын, бүл жік тек қана post factum съездің (40-қа дейін мәжілісі болған съездің!) аяғывда ғана біржола далыптасып, толық аньщталды, сондьщтан бүл жіктелуді күні бұрын суреттеп, алдын <орап жатыр- мын. Тағы бір 'ескертетінім: бұл жіктің дауыстары ша- мамен ғана алынған, өйткені кейбір ұсак, мәселелер жө- нінде (бір ретте «тілдердің тең праволылығы» туралы 'мәселеде, бұл туралы кейінірек айтамын және тағы бір ірі мәоеле жөнініде) дауыстар көбінесе бөлініп отырды, бір бөлігі ңалыс ңалып, топтар араласып кетіп отырды және т. с.
Съездің күрамын Ұйымдастыру :комитеті6 алдын ала белгіледі; съездің уставы бойышпа, оның съөзге кімді шақьгруды керек дей тапса, соны ікеңесші дауыспен шақыруға правосы бар еді. Съезде ең әуелі мандат тек- серу комиссиясы ісайланды, сөйтіп съездің күрамына қа- тысты мәселелердің бәрі түгелдей соның (комиссия- ның) қарауына көшті. (Жаңшар ішінде айта кетейік, бұл комиссияға да бір бувдшыл кірді; ол барлық к-омис- сия мүшелерінің әбден діңкесін ңұртып, оларды түнгі сағат Зже дейін ұстады, бірақ соның өзінде әрбір мэсе- ле жөнінде «ержше пікірде» қалды.)
Съезд барлық искрашылдардың тыныш, тату жұмыс істеу жағдайьшда басталды. Бүлардың. арасында, әри- не, 'әрңашан пікір алалығы болды, бірақ бұл алальщ саяси алауыздың болып сыртңа шьщпады. Орайы кел- ген соң айта кетейік, съездің басты саяси нәтюкөлөрінің бірі искрашылдардың жіккө бөлінуі болды, сондықган іспен танысқысы келгендер бұл жжтелуге тіпті сәл де болса байланысты оңиғалардың бәріне айрьіңша көңіл бөлуі керек.
Съездің -ең бас кезіндегі едәуір маңызды акт бюро не- месе президиум сайлау болды. Мартов 9 адам сайлауды жақтады, ал бүл 9 адам әрбір мәжілістө бюроға 3 адам- нан сайлап отырсын деді және бұл 9-дьщ құрамына


РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЫ ӘҢГІМЕ
7
тіпті бундшылды да енгізбек болды. Мен съездің өн бойына үш-ақ адам сайлансын дедім және бұл үшеуі «қатты ұстау» үшін керек деп білдім. Сайланғандар: Плеханов, мен және Т. жолдас (ол туралы кейін жиі айтылатын болады, ол — берік жолды искрашыл, ¥йым- дастыру комитетінің мүшесі). Дегенмен, бұл жолдас, бір южнорабочешылға қарағанда (ол да Ұйымдастыру комитетінің мүшесі) сәл ғана артык, дауыспен өтті. Бю- ро туралы Мартов екеуіміздің таласымыздан (талас болғанда 'келешекке өте қатысы бар талас), алайда, жікке бөліну де, не басқа бір шатақ та шыңпады: бұ- рын «Искра» ұйымы мен «Искра» 7 редакциясында жал- пы алванда істер көбінесе қалай шешіліп отырса, бұл жолы да іс өзінен-өзі, «семьядагы әңгім-өіпе» тыныш- тықпен жайғастырылды.
Нақ съезд қарсаңында «Искра» ұйымының съездегі озінің мандаттары туралы мәселе жөніндегі мәжілісі (іәрине, жасырын және ресми/емес мәжілісі) болды. Мә- жіліс м;әселелерді ұғынысқандық жавдайда, «іжарастық- пен» шешті. Бұл мәжілісті мына себептен ғана атал кіөрсятемін: 1-ден, искрашылдардың съездің бас кезівде бірауызды болып қызмет істескені, 2-ден, олардың /дү- дәмал, даулы мәселе болганда «Искра» ұйымының (дұ- рысьінда «Искра» ұйьімының 'съезге қатьисңан мүшелері- пің) беделіне жүгінуді ұйғаруы өте көзге түоерлік деп еоептейміп; әрине, бұл жиналыстардың дауыс бе руінің міндеттілік маңызы жоқ еді, өйткені «ймпөратив- тік мандат жойылды», съезде әркім қандай да болсын бір ұйымға бағылуды қойып, өз қалауымен, өз еркімен дауыс бөреді деген ережені,— ғ.айталап айтамын, осы орежені йскрашылдардың бәрі мюйыидады, сондыңтан «Искраның» әрібір дерлік мәжілісінің бас кезінде пред- седатель осы ережені жұртқа естірте жариялап отырды.
Содан соң. «Үйымдастыру комитеті жөніндегі жан- жал» деген атышулы жанжал искратпылдардың өз ара- сгднда бәрі де ойдағыдай ем-өс юкенін ікөрсетіп берген және ақырғы драманың (әлде дайғылы комедиянын ба?) «басы» іболған алғашңы жалжал еді. Бұл жалжал жайында толығырақ тоқталу керек болады. Ол съезд озінің басқару орындарын сайлаумел шүғылданып жат-


8
В. И. ЛЕНИН
қанда-ақ, әлі съездің регламенті (айта кетейік, әдейі болсын-болмасын, реті келіп қалған жерде кедергі болу мүмкіндігін босқа жібермеген бундшылдардың об- струкция жасауы салдарыпал кэп уақыт алған регла- мент) талқыланып жатқанда-ақ басталды. Ұйымдасты- ру комитеті жөніндегі жанжалдың мәнісі мынау сді: Үйымдастыру комитеті, бір жағынан, съезге жіберуді талап еткен «Борьбаның» («Борьба» тобының8) нара- зылығын съезге дейін-ақ қабылдамады және осы кабыл- дамауын мандаттарды тексеру жөніндегі комиссияда жақтады, ал екінші жағыиан, әлгі Ұйымдастыру коми- теті съезде кенеттен Рязановты кеңесші дауыспен ша- қырып отырғанын мәлімдеді. Бұл жанжал былайша өр- шіді.
Съездің мәжілістері басталмастан бұрын, Мартов ма- ған аса жасырын түрде «Искра» ұйымының мүшесі әрі Ұйьтмдастыру комитетінің мүшесі (бұл адамды N әрпі- мен атайық) бір адамды съезге кеңесші дауыспен ша- ңыруды Ұйымдастыру к-омитетінде талап етуге ұйғарды деді; бұл адамды Мартовтың өзі де «тұрлаусыз» 9 деген терминнен басқаіпа сипаттай алмады. (Шынында, бұл адам бір кезде «Искраға» бейім болғансып жүрді, бұлай болғандағы ойы —біраздан соң, бірнеше аптадан кейіщ «Рабочее Дело» 10 іжағына іпықпаң екен, ал «Рабочее Дело» ол кезде толығымен кері ікету жағдайында бола- тын.) Бұл жөнінде мен Мартовпен әңгімелестім, онда «Искра» ұйымының мүшесі, «Искраның» бетіне тура соққы 'болып тиетінін, әрине, біле тұра (өйткені N жол- дасқа Мартов ескерту жасаған), мұндай іске қалай аяқ басып отырғанына, соның өзінде ұйыммен ақылдасуды керек деп таппағанына екеуіміз де күйіндік. N шыпын- да да Ұйымдастыру комитетіне өз ұсынысын енгізді, бірақ Т жолдас «тұрлаусыздың» саяси құбылмалы бейне- сіп толық суреттеп қатты қарсылық жасағандықтан, оның ұсыньгсы қабылданбады. Ерекше көзге түсерлік нәрсе сол — Мартовтың айтуына қарағанда, N-нің осы жолғы ісіне оның таңқалғаны сонша, онымен бұрып аралары жақсы болғанына қарамастан, енді тіпті сөй- лесе де алмаған. N-нің «Искраға» кесе-көлденең келмек болғаны оның қолдауымен Ұйымдастыру комитетінің


РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЫ ӘҢГІМЕ
9
«Искра» редакциясына сөгіс беруінен де білінген бола- тын; бұл сөгіс, шынында, өте ұсақ мәселе жіөнінен бе- рілсе де, Мартов қатты ашуланды. Россиядан алынған хабарлар іда N-нің шетелдік искрашылдар мен орыс искрашылдары арасында алауыздық бар деп сөз тара- туға бейім екенін білдіреді, мұны да маған Мартов айт- ты. Осының бәрі искрашылдардың bl-ге қатты сенімсіз- дігін туғызды, ал оның үстіне мынадай факт шыға кел- ді. Ұйымдастыру комитеті «Бор&баның» қарсылығын қабылдамады, мұны Үйымдастыру комитетінің мандат төксеру комиссиясына шақырылған екі мүшесінің (Т мен N) екеуі де (соныц ішінде N де!И) қолдап, «Борь- баға» үзілді-кесілді дарсы шықты. Сөйтсе де съездің таңертеңгі бір мәжілісінің үзілісі кезінде Ұйымдастыру комитеті «терезе алдында» тосыннан мәжіліс құрып, сол мәжілістө Рязановты кеңесші дауыспен шақыруды үйғарды! N бул шацыруды ж а т а д ы. Съездің құра- мы туралы мәселе мандаттарды тексеру жөніндегі съезд сайлаған ерекшө комиссияға беріліп ңойғаннан ке- йіп Ұйымдастыру комитетінің мұндай шешімінің заңды еместігін айтып, Т, әлбетте, сөзсіз қарсы болды. Әрине, Ұйымдастыру комитетінің южнорабочешыл мүшелері+ бундшыл + N болып Т жолдасты сүріндірді, сөйтіп Үйымдастыру комитетінің іпешімі қабылданды.
Т бұл шешім туралы «Искра» редакциясына хабарла- ды, редакция (мүшелері толық болмаса да, Мартовтың және Засуличтің қатысуымен), әрине, съезде Үйымдас- тыру комитетіне қарсы шығуға бірауыздан қаулы к,а- былдады, өйткені көптеген искрашылдар съездө «Борь- баға» ашық түрде қарсы шьщты, сондықтан бұл мәсе- лоде шегіну мүмкін болмады.
Ұйымдастыру комитеті съезге (түстен кейінгі мәжі- лісте) өзінің шешімін мәлімдегенде, Т өзінің қарсылы- гын айтты. Содан кейін Үйымдастыру комитетінің юж- порабочешыл мүшесі Т-ны тәртіп бұзды (!) деп айып- іаи, оған дүрісе ңоя берді, өйткені Үйыімдастыру комитеті съезде мұны ашпайық (sic! *) деп қаулы еткен ('кеп. Біз (Плеханов, Мартов және мен), әрине, импера-
солай! Ред.


1П
В. И. ЛЕНИН
тивтік імандаттарды қайта шығардыңдар, съездің суве- рендігін бұздыңдар деп, тағы да сол сияқтыларды ай- тып, Үйыхгдастыру кіомитетін айыптап, бар күшімізбен тарпа бас салдық. Съезд біздің жаққа шьтқты, Үйымдас- тыру комитеті жеңіліп қалды, Үйымдастыру комитетін коллегия ретінде съездің құрамына ьгқпал жүргізу гра- восынан айыратын қарар қабылдаиды.
«Ұйымдастыру комитеті жөпіндегі жанжал» осылай болды. 1-ден, бұл жанжал көптеген искрашылардың N-re деген саяси сенімін әлсіретті (ал Т-ға сенімді арт- тырды), 2-ден, Ұйымдастыру комитеті сияқты, барып тұрған искрашыл-мыс орталық мекемеде де «Искра» бағыты әлі тайғақ е-кенін тек дәлелдеп қана қойған жоқ, сонымен бірге тайға таңба басқандай етіп көрсет- ті. Ұйымдастыру комитетінде бундшылдан басқа тағы 1) айрықша саясаты бар южнорабочешылдар; 2) «иск- рашыл болуға ұялатын искрашылдар» және тек жарым- жартылап қана (3) искрашыл болудан ұялмайтын искрашылдар бар екені анықталды. Бұл қайғылы жан- жал туралы южнорабочешылдар «Искра» редакциясы- мен ұғынысқысы келгенде (әрине, ресми түрде емес) N жолдас, муны ескертіп өту өте маңызды, уғынысута ешт^андай тілек білдірмеді,— редакция олармеп ұғыныс- ты, бұл ретте мен южнорабочешылдарға съездің мына- дай ірі саяси фактіні: партияда искрашыл болуға ұяла- тын көптеген искраіпылдар бар екенін, «Искраға» қастық қылып, Рязановты шақыру сияқты кесір іс қо- лынан келетіндер де бар екенін ашық айттым. Комис- сияда N «Борьбаға» царсы сөйлегеннен кейін, N-нің бүл кесірлігіне іменің күйінгенім сондай, съезде жұрт алды- на шығып, былай дедім: «комиссияда бір түрлі сойлеп, ал съезде басқа түрлі сөйлейтін адамдар көпті қалай ызаландырып куйіндіретінін шетелдердегі конгрестерде болып жүрген жолдастар біледі» *. Бундшылдар ««Иск- раның» итаршылары» деп «жазғырады» екен деп қор- к,ып, тек сол ушін ғана «Искраға» қарсы саяси кесір істеген мұндай «искрашылдар», әрине, өздеріне сенім- сіздік туғызып алды.
* Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 290-бет. РеӘ.


РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЬІ ӘҢГІМЕ
11
Мартов N-мен ұғысамын деп талаптанғанда онъщ, N- нщ, «Искра» уйымынан шығамын den мэлімдеуі N-re искрашылдардың жалпы сенімсіздігін орасан арттыра түсті. Бұдан былай N туралы «іс» «Иакраның» ұйымы- на кошті, N-нің булай кетуіне ұйым мүпіелерінің зы- ғырданы қайнады, сөйтіп бұл мәселе жөнінде ұйымиың 4 мәжілісі болды. Бұл мәжілістердің, әсіресе кейінгі мә- жілістіц, аса зор мацызы бар, ойткені бұл мәжілістерде, ец әуелі Орталық Комитеттің құрамы туралы мәселеде искрашылдардың жікке белінуі әбден айқын болды.
«Искра» ұйымының бұл мәжілістері (тағы да қайта- лаймын, ресми емес және формалвды емес мәжілістері) туралы 'Әңгі-мені бастамай тұрып, съездің жұмыстары туралы айтайын. Бұл жұмыстар күн тәртібінің 1-мәсе- лесі (Бундтың11 партиядағы орны) жөпінде де, 2-мәсе- лесі (программа) жөнінде де және З-мәселесі (партия- ның Орталыіқ Органып бекіту) 'жеиінде де барлық искрашылдардың бірауызды болуы імағынасында ұйым- шылдықпен жүргізілді. Искрашылдардың бірауызды- лығы съезде ұйьгмдасқан ба-сым кошпіліік (бундшылдар- дың іштері күйіп айтқанындай, тұтас көпшілік!) бо- луын қамтамасыз етті, ал «тартыншақтар» (немесе «батпақ») мен южнорабочешылдар мұнда да ұса:қ мәсе- лелерде өздерінің толық тұрақсыздығын бірнеше рет көрсетті. Съездің толық исікраіпыл емес элементтерішц саяси жігі барған сайын анықтала берді.
«Искра» ұйымының мәжілістеріне қайта ораламын. Бірінші мәжілісте N-иен түсінік сұралсын деп ұйғарыл- ды, сұрағанда «Искра» ұйымының құрамы қандай бол- ғанда оның, N-нің, түсініскісі келетінін осы N-нің көр- сетуіне ерік берілді. Мен мәселені бұлай қоюға батыл қарсы болдым, саяси мәселе (искрашылдардың N-re осы съезде саяси жағынан сенімсіздік корсеткені тура- лы) мен жеке адамға байл^Йһісты мәселені (N-нің таң- ғажайып мінезчқұлқының^®ебептерін тексеру үшіи комиссия тағайьгнідау) ажыратуды талап еттім. 2-мәжі- лісте N-нің Т жоу жерде түсініскісі келетіні айтылды, бірақ Т-иың оз басы туралы N ештеме айтатын ниотім жоқ депті-мыс. Мен скіттші рет қарсы болдым, ұйым- ның мүшесі емес адам бір секупдқа болса да ұйым мү- 2 8-том


12
В. И. ЛЕНИН
шесін, және ол жайында сөйлемейтін бола тұрып, сырт- к,а теуіп отырғанда, мұндай түсінісуге қатысудан бас тарттым; мен мүны N-нің ұйымды ойыншық еткені жә- не қорлағаны деп білдім: N-нің ұйымға сенбейтіндігі соншалық, тіпті оның түсінісу шарттарын белгілеуіне де мүмкіи-дік бермейді! З-мәжілісте N «түсінік» берді, түсінігі түсінік алуға қатысушылардың копшілігін ца- нағаттандырмады. 4-мәжіліске барлық искрашылдар тү- гел қатысты, бірақ бұл мәжіліс алдында съезде бірқа- тар маңызды оқиғалар бо лды.
Біріншіден, «тілдердің тең праволылығы» жөнінде болған оқиғаны айтып өтейік. Программаны қабылдау туралы, тілдердің теңдігі және тең праволылығы талап- тарын түжырымдау туралы сөз болды. (Программаның әрбір пункті жеке талңыланып, қабылданды, бундпіыл- дар жан ұшыра обструкция жасады, сондықтан съезд уақытының 2/з бөлігіне жуығы программаға кетті!) Бундшылдар искраішылдардың бір тобын: «Искра» «тілдердің тең праволы» болуын қаламайды деп илан- дырып, бұл түста олардың арасына іріткі салды,— ал іс жүзінде «Искра» редакциясының осындай сауатсыз, өз пікірінше, мүлдем қисынсыз және керексіз түжырымды ғана қабылдағысы келімеді. Тартыс қатты болды, съезд цац жарылып, тең екі жартыта бөлінді (кейбіреулер қа- лыс қалды): «Искра» (және «Искра» редакциясы) жа- ғында шамасы 23 дауыс болды (әлде 23—25 шығар, анығы есімде жоқ), сонша дауыс қарсы болды. Мәселені кейінге қалдыруға, комиссияға тапсыруға тура келді, комиссия үсыныс жасады, ол ұсынысын бүкіл съезд бірауыздан қабылдады. Тілдердің тең праволылы- ғы туралы жанжалдың маңыздылығы сол, ол искризм- дегі тайғақтықты тағы да көрсетті, тартыншақтардың да (нақ сол кезде бұларды, жаңылмасам, Мартов бағы- тыпдағы искрашылдардың нақ өздері «батпаі$» доп атап еді!), южнорабочешылдардың да тайғақтығын ашық көрсетті, бұлардың бәрі де «Искраға» қарсы бол- ды. Айтыс қатты ершіді, искрашылдар, әсіресе мартов- іиылдар южнорабочешылдарға қарсы ауыр сөздерді ци- сапсыз көп айтты. Мартовшылдардың бір «басшысы» үзіліс кезінде южнорабочешылдармен жанжалдасуға


РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЬІ ӘҢГІМЕ
13
дейін барды, содан соң меи (төбелестен қорыққан Пле- хановтың талап етуімен) мәжілісті ашуға асықтым. Осы ең берік 23 искрашылдың ішінде де мартовшылдар (яғни кейінірек Мартовтың соңынан ерген искрашыл- дар) азшылыц болғанын айта кеткен жөн.
Екішпі оқиға — «партия уставының» 1-параграфы үшін күрес. Бұл Tagesordnungen!; * 5-пункті болатын, съезд бітуге таяу еді. (1-пункт бойынша федерализмге қарсы қарар, 2-пункт бойынша программа қабылданды; 3-лун-кт бойынша «Искра» партияның Орталық Органы деп танылды**; 4-пункт бойышпа «делегаттардың ба- яндамалары» тыңдалды, тыңдалғанда бір болегі тыңда- лып, қалғаны комиссияға берілді, өйткені енді съездің уақыты жөтпейтін іболды (ақша қаражаты мен адам күші сарқылды).)
Уставтың 1-пункті партия мүшесі деген ұғымды анықтайды. Менің жобамда бұл анықтама мынадай еді: «Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясының программасын мойындайтын және материалдық қара- жатпен де, партия уйымдарының біріне озінің цаты- суымен де партияны қолдайтын әрбір адам Россия со- циал-демократиялық жұмысшы партиясының мүіпесі болып саналады». Ал Мартов асты сызылған сөздердің орнына: партия уйымдаръшың, бірінщ бакъглауымен және басшылығымен цызмет істеп дегенді ұсынды. Ме- нің түжырымымды Плеханов жақтады, Мартовтікін — редакцияның басқа мүшелері жақтады (олар үшін съезде Аксельрод сөйледі). Біз жұмыс істеушілерді
* — күн тәртібінің. Ред.
** Мынаны есте ұстаудың өте зор маңызы бар: менің баяндамам бойынша Үйымдастыру комитетгнде қабылданған және с.ъезд бекгткен съездің Tagesordnung-інде бөлек 2 пункт болатын: 3-пункт. «Партияның Орталық Органын құру не оны бекіту» және 24-пункт. «Партияның орталық мекемелерін сайлау». Бір рабоче-де- лошыл (3-пункт жөнінде) редакцияны біз тіпті білмейміз!, кімді бе- кітеміз, тек атын ғана ма? деп сұрағанда Мартов сөз алып, «Иск- раның» бағыты бекітіледі, бұл адамдардың құрамына байланыс- ты емес, редакцияның құрамы мұнымен әсте анықталмайды, өйткені орталық мекемелерді кейін 24-пункт бойынша сайлаймыз жоне барша пмперативтік мандаттар жойылды деп түсіндірді.
Мартовтың бұл сөздері (3-пункт жөнінде, искраиіылдар екгге бөлгн- генге дейін) өте-мөте маңызды.
Мартовтың түсіндірмесі Tagesordnung-тің 3 және 24-пункттерінің ма- ңызы жөніндегі ортац түсінігімізге толық сай келді.
3-пункттен кейін сөйлегенде Мартов «Искра» редакциясының бу- рынғы мүшелері деген сөз тіркесін тіпті бірнеше рет қолданды,
2*


14
В. И. ЛЕНИН
сандалушылардан айыру үшіп, партия мүшелерін-ен құ- ралса да, партия ұйымы болып табылмайтын ұйымдар- дың болмауы мақсатында ұйьгмдык, былықты жою үшін осындай сорақыльщты, осындай ікелісімсіздікті жою үзлін, тағы сол сияқтылар үшін партия мүшесі деген ұғымды тарылту керектігін дәлелдедік. Мартов партия- ны кецейтуді жаңтады, кең — бейнесіз ұйымды керек ететін кең тап ңозғалысы туралы айтты жән-ө т. т. Мар- товты жақтаушылардың бәрі дерлік өз пікірлерін қор- ғағанда «Не істеу керек?» * деген кітапты 'бетке ұстай юөйлеуі күлкі боларлық іс! Плехаиов Мартовқа қызу қарсы шыңты, оның жоресшілдік тұіжырымы оппорту- нистерге партия ұйымының есігін шалқасынан ашыл тастайтынын, ал оппортунистердщ партия ішінде бол- сын, ұйымның сыртында болсын осындай хал-жағдай болуын жап-тәнімен тілейтінш айтты. «Баңылауымен, 'басшылығымен» деген сөздердің мәнісі іс жүзінде еш- бір бацылаусыз, ешбір басшъілы^сыз деген сөз болыіі шығады ** — дедім мен. Бұл арада Мартов жеціп кет- ті: оның түіжырымы қабылданды (28 шамалы көшпілік дауыспен қабылданды, қарсы болған 23 дауыс немесе сол шамада, дәл саны есімде жок,), бұл Бундтың арца- -сы еді, Бундтың, әрине, бұл саңылауға бірден көзі түс- ті де, өзінің ібарлық бес даусын б-өріп «ең жаманын» өткізді («Рабочее Делоньщ» 12 делегаты Мартовқа да- уьис бергенін дәл осылайша дәлелдеді де!). Уставтың 1-параграфы туралы қызу айтыс және оны дауысқа қою ісъездегі саяси жікті тағы да 'айқындады және Бундтың + «Рабочее Делоның» искрашылдардың аз- шылық жағын көпшілік жағына қарсы қою арқылы қандай қарардың болса да тағдырын шеше алатынын айңын көрсетті.
Уставтыв; 1-параграфы жіөнінде таласып, оны дауыс- ңа қойғаннан кейін^ «Искра» ұйымыныц соцғы (4-ші) мәжілісі 'болды. Орталың Комитеттіц цүрамы туралы мәселе жөнінде искрашылдар арасындағы алауыздық енді әбден айқындалды жвне олардың қатары жікке бө- лінді: біреулері искрашьТл Орталық Комитетті жаңтады
* Ңараңыз: Шығармалар толың жинағы, 6-том, 1—211-беттер. Ред.
** Қараңыз: Шығармалар толың жинағы, 7-том, 317^318-беттер. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЫ ӘҢГІМЕ 15
(«Искра» ұйымы мен «Еңбекті іазат ету» 13 тобының таратылуы және искралық істі аяқтау ңажеттігі себеп- ті), ал басқалары южнорабочешылдарды кіргізуді және «бұраң жолды» искрашылдардың басым болуын жақ- тады. Біреул-ері N-нің кандидатурасына сөзсіз қарсы болды, басңалары оны жақтады. Ақырғы рет пікір алы- су үшін осы 16-нъщ жиналысын шақырдық («Искра» үйымының мүтпелері, ібұл ретте, қайталап айтамын, ке- ңесші дауыстылар да еісепке кірді). Дауысқа қою нә- тижесі мынадай болды: N-re 9 дауыс қарсы болды, 4 дауыс жаі^тады, баск,алары қалыс қалды. Одан соң көп- тгтілік жағы азтпылык, жағымен жауласқысы келмей, 5 адамнан келісім тізімін үсынды; оныц ішінде 'бір южно- рабочешыл (азшылың жағын жақтаушы) жәие азшы- льтқ жағының белсенді бір мүшесі, қалғавдары дәйөкті ітскрашылдар (бір маңызды нәрсе сол — бұлардып бі- рсуі съездегі айқасқа оньщ тек аяқ кезінде ғана қатыс- ты, сондықтан ешкімге бүйрегі бұрмайды, ал -екеуі ай- қасңа мүлде қатыспаған және жеке адам мәселесіндө мтлде бүра тартпайды). Бүл тізімге 10 қол көтерілді (біраздан соң бір қол көтеріліп, 11 болды), бірөу қарсы болды (ол жалғыз Мартов!), басқалары 'қалыс қалды! Сойтіп, келісім тізімін Мартов іске асыртпады. Будан іссйін екі жақтан тағы 2 «айбынды» тізім дауысңа қо- й ьтлды, бірақ екеуі де дауысты аз алды 14.
Сонымен, «Искра» ұйымының кейінгі жиналысында екі мәселеде де мартовшылдар азшылыута цалдъъ, солай бола тұрып, көпшілік жақтың бір ■мүптеісі (екі жаққа бірдей зқарайтын адам нөмесе прөдседатөль) оларға жи- налыстан кейін цайта барып, ақырғы рет окелісім жаса- мақ болғанда, юлар тағы да соғыс жариялады.
Мартовшылдардың есебі айқын ж'әне берік еді: бунд- шьтлдар мен рабоче-делошылдар, сөзсіз, бурац жолды- лардыц тізімін жаңтағап 'болар еді, өйтікені съездің ай бойы болған можілістерінде барлық М'әселе анықталды, кімтіің қандай екені де белгілі болды, ненің жадсы еке- ііііг, екі іжамандықтың қайсысы жеңілірек екенін съез- әрбір мүшесі ңиналмастаи таңдай алар еді. Ал Бунд |- «Рабочее Дело» үшін, әрине, бұраң жолды искра-


16
В. И. ЛЕНИН
шылдар -онша зиянды болған жоқ жән-е әрқашан да сон- дай бола берм-екші.
16-ның жиналысынан кейін, искрашылдар түпкілікті айрылысып, олардың арасында ооғыс жарияланғаннан кейін съездің екіге бөлінуінен туған екі партияның жи- налыстары басталады, яғни барльщ ібір пікірлілер ресми емес, жеке-дара түрде бас ңосады. Адамдарды емес, ше~ шуші дауыстарды .есептөгенде, дәйекті бағыттағы иск- рашылдар әуелі 9 (16-дан 9), одан кейін 15, ең аяғын- да 24 дауыс болып бас к,осты. Искрашылдар қатарының бұлай тез 'өсуінің сеібебі — тізімдер (Орталың Комитет- тікі) таратыла бастаіды, ал мартовшылдардың тізімде- рінен искрашылдардың басым көпшілігі божыраған тізім ретінде бірден және біржолата бойын аулақ салды: Мартовтыц өткізгелі отырған кандидаттары съезде өздерінің ең жаман жақтарын (бұлтақтаушылық, ұстам- сыздық, едепсіздіік etc.) көрсетті. Бұл. 1-ден; 2-ден, («Искра» ұйымында не болғанын искрашылдарға түсін- діргеніміз оларды көбінесе көпшілік жағына аударды, сөйтіп Мартовтың белгілі бір саяси бағытты ұстай білмейтіні жұрттьщ бәріне және әркімге белгілі болды. Сондықтан дәйекті искралық тамтиканы, Орталық Ко- митеттегі тізімді, редакцияға үш адам (іжұмыс істеу қо- лыпан келмейтін, берекесіз, бұрынғы алты адамды бекі- тудің орнына) сайлауды жакдап 24 дауыс оңай және тез біріге ңалды.
Бұл (кезде съезд уставты талңылап болды, соның өзін- де Мартов пен К° шжрашылдар көшпілігін Бунд-^вРа- бочее Делонъщ» ізгі жәрдемі арцасында тағы да (тіпті бір емес, бірнеше рет) жеңіп кетті — мысалы, орталық орындарға кооптациялау туралы мәселе жөиінде (бұл мәселепі съезд Мартовтъщ рухында шешті) жөңді.
Уставтың осыдай бұзылғанына қарамастан, уставты тұтасымен барлың искрашылдар және бүкіл съезд қа- былдады. Бірак, жалпы уставтан кейін Бундтың уставы- на жірісті, съезд басым көлшілік да-уыспен Бундтың ұсынысын (Бунд еврей пролетариатының партиядағы бірден~бір өкілі деп танылсын деген ұсвінысын) ңабыл- дамай тастады. Жаңылмаса-м, Бундтың жалғыз өзі бұл жерде бүкіл съезге дерлік . қарсы шықты. Содан соң


РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЬІ ӘҢГІМЕ
17
бундшылдар партиядан шы^анъш мэлімдеп, съезден кетіп цалды. Мартовшылдардың сенімді бес -одақтасы кеміді! «Орыс ревюлюциялыд социал-демократиясыньщ шетелдік лигасы» 15 шетелдегі бірден-бір партия ұйымы деп танылғаннан кейін рабоче-делошылдар да кетіп қалды. Мартовшылдардың тағы да сепімді екі одақтасы кеміді! Съезде барлыгы 44(51—7) шешуші дауыс қал- ды, булардың көпшілігі дәйекті искрашылдар (24) бол- ды; мартовшылдардың южнорабочешылдармен және «батпақпен» біріккендегі одағы 20-аң дауысқа ие болды.
Мартов Бундпен коалиция жасап, дәйекті искрашыл- дарды со^ылап, талқандағанда берік жолды искрашыл- дар бір ауыз сөз айтпастан қаддай бағынған болса, енді бұраң іжолды искрашылдардың да бағынатын реті келіп еді. Бірақ мартовшылдардың асқаңтағаны сонша — бұ- лар бағынудьщ орнына жанжал шығарып, бөлінугө бел байлады.
Ескі редакцияны бекіту туралы мәселенің көтерілуі- пен жанжал болды, өйткені бір редактор мәлімдеме жа- (>а'са болғаны — съезд бөкіте салумен тынбай, Орталық Органның күрамы туралы бүкіл мәселені тұтас царау- га міндетті еді. Орталың Орган ,мен Орталық Комитетті. сайлаудан бас тарту жікк-е бөлінуге ъ,арай жасалған қа- дам болды.
Әуелі редажцияны сайлау туралы, Tagesordnung’ те, 2zi-nyHKT бойынша, жоғарыда айтылғанындай, партия- ігсің орта^ь^ ті^жлерініц сайлауы көрсетілген. Ал Tagesordnung жөншде менің берген түсінігімнің16 (ібұл түсінік съезден көп бурын барлъц искрашъъл- Оарға және съездің барлыц мушелеріне мәлім болған) бір шетіне: Орталыц Органға 3 сьдам және Орталык, Комитетке 3 адам сайлау 'деп белгі соғылған. Олай болса, үш адам сайлау редакцияның өз ортасынан імыққан талап екеніне және бұған редакцпяда еіикім царсы шықпағанына ешбір күмән болмауы керек. Тіпті, Мартов жәие 'мартіовшылдардың басқа бір лидері өлгідей «•окі үіштікті» съездің бірталай делегаттары алдында с/ьезден көп бұрын қорғаған болатын.
Өз басым съезде редакция
с/ьозден бірнеше_апта ібүрьін Старрвер м^н..:Марлрвка


18
В. И. ЛЕЙИН
мәлімдөген болатынмын; мен 2 үштік сайлауға келіс- тім; оның бер жағында, редакция үштігі не 7 адам (әйтпесе одан да скөбірек) кооптация жасайды, не сол қалпында қалады деп ескердім (соңғының мүмкін еке- нін әдейі ескертіп айттым). Старовер тұрып үштік де- геніміз Плеханов +Мартовг|-Ленип деп тіпті ашып айт- ты және меп оған уосылдым — тек осыпдай адамдардың ғана басшылар болып сайлана алатыны жұрттың бәрі- пе және әрқашан соншалық дәрежеде айқын еді. Съез- де болған тартыстан соң, үштіктің қажеттілігі мен қа- білеттілігіне кейіннен ібарып шабуыл жасау ашу қыс- қан, зәбірленген, естерінен жаңылған адамдардың ісі еді. Бұрынғы алтаудың іскер еместігі соніпалық — олар уии жыл бойы бір рет те түгел жиналып бас (қоспаған — бұған ісенуге де болмайды, бірақ бұл факт. «Искраның» 45 номерінің бірде-біреуін Мартовтан немесе Лениннен басқа ешкім құрамаған (сөздің редаіщиялық-техника- лық мағынасында алғанда). Ірі теориялық мәселені Плехановтан басқа ешкім бьр рет те көтермеген. Аксель- род мүлдем жұмыс істеген жоқ («Заряда» 17 ноль ма- қала, («Искраның» барлық 45 номерінде 3—4 мақала). Засулич пен Старовер ешцашан таза редакторлық жұ- мыс істемей, қызметтес болумен және ақыл айтумен шектелді. Съезд ай бойы жұмыс істегеннен кейін, оның қай імүшесіне болса да саяси басшылыуца, орталы^- тр а ікімді сайлау кер-ек екендігі айдай анық еді.
Ескі редакцияны бекіту туралы мәселені съезге салу жанжалға арандатудъіц сораі$ы айласы еіді.
Сорақы айла болатын себебі — одан еш нәрсе шық- пайтын еді. Алтауды бөкіткен күннің өзінде редакция- пың бір мүшесі (мәселен, мен) коллегияны қайта құру- ды, оның ішкі қатынастарын тексеруді талап еткен болар еді, сондықтан съезд істі қайтадан баатауға мін- детті болар еді.
Жанжалға арандатудың айласы болатын себебі — бекітілмей цалу з ә бір р е т і н д е түсінілуге тиісті корінеді, ал қайтадан сайлау титтей де реніш тудырмай- ды. Орталық Комитетті сайлайды екен,— Орталың Ор- ганды да сайласын. Үйьтмдастыру комитетіи бекіту ту-


РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЪІ ӘҢГІМЕ
19
ралы сөз болмайды екен,— ескі редакцияны бекіту ту- ралы да сөз болмасын.
Бірақ мартовшылдар бекітуді талап етіп, сонысымөн •съездің қарсылығын тудырғаны түсінікті, өздері бұл қарсылықты зәбірлеу, қорлау, і$уғындау, шеттету деп түсіпді... содан соц қайдағы жоң пәлені ойдан піығара бастады, осы күнде еріккен өсекшілердщ қиялы осыны қорек етіп отыр!
Сайлау нем-есе 'бекіту мәселесін талқылаған уақытта редакция съезден іпығып кетті. Қиянчкескі қызу айтыс- тан ікейін съезд: е скі р е д акци я бекітілмейді — den іиешті*
Редакцияның бурынғы мүшелері тек осы шешімнен кейін ғана залға кірді. Сонда Мартов орнынан тұрады да өзінщ де, өзінің әріптестерінің де ісайлануынан бас тартады; «партиядағы қортпау жағдайы» (сайланбаған министрлер үшін бе?) туралы, «жеке адамдар меи топ- тарға» («Искра» атынап, оған Рязановты тықпалайтын жәпе кюмиссияда бір түрлі, съезде екінші түрлі сөйлей- тііі адамдар сияқтыларға ма?) «қарсы ерекше заңдар» туралы неше түрлі қорқынышты және бейшаралық сөз- дер айтты.
Мен оған саяси уғымдарды адам айтцысыз шатасты- рып алғандьіғын көрсетіп жауап бердім, оның аяғы пар- тияның қызмет адамдарының коллегияларын съездің сайлауына, қайта іріктеуіне қарсы болуға апарып со- гады, дедім **.
Сайланғандар: Плеханов, Мартов, Ленин болды. Map- roe тағы да бас тартты. Кольцов та (3 дауыс алған) бас тартты. Содан кейін съезд, уолайлы адам тапцап кезде оздеріне қоса 3-адамды кооптация жасауды Орталық Орган редакциясының екі мүшесіне тапсыратын ңарар қабылдады.
Бұдан кейін Орталық Комит-еттің үш мүшесі сайлан- дг»і, запискаларды есептеуші съезге булардыц тек біре- * Бір мартовшыл бұл арада сондай сөз сөйлеген — оның сезінен і.( йін бір делегат секретарьға: протоколда нүктеніц орнына көз жасын коіі! деп айқайлады. Ескі редакцияны әсіресе «батпаъ» адамдары і.і.ізу қорғады.
** Ңараңыз: Шығармалар толық жиңағы, 7-том, 332-бет. Ред,


20
В. И. ЛЕНИН
уін ғана атады,— сонымен ңатар партия Советінің 18 бе- сінші мүшесі (жасырын, записка арқылы) сайланды.
Мартовшылдар және оларға ерген барлық «батпақ» запискалар тапсырмады, бұл жөиінде бюроға жазбаша мәлімдеме тапсырды.
Бұл жікгке бөлінуге, съезге жумъис ъстетпеуге, піар- тияны танымауға көрінеу аяқ басқандық еді. Бірақ бір южнорабочешыл съезд шешімдерінің заңдылығына кумәнданамын (sic!) деп ашық айтқанында, Мартов ұялғанынан оған қарсы шығып, съезд шешімдерінщ зацдылъіғына кумэнданбайтынын журт алдында мәлім- деді.
Амал не, Мартовтың (және мартовшылдардың) істері мен қылықтары Мартовтың бұл айтқап жақсы, орынды сөздеріне үйлеспеді...
Содан кейін съезд протоколдарды жариялау мәселе- сін «ігротокол комиссиясыиа» тапсырды және мынадай 11 тактикалық қарар қабылдады:
1) Демонстрациялар туралы.
2) Кәсіптік қозғалыс туралы.
3) Сектанттар арасындағы жұмыс туралы.
4) Оқушы жастар арасындағы жұмыс туралы.
5) Т-ергеу уақытында өзіңді қалай ұстау туралы.
6) Фабрика старосталары туралы.
7) 1904 жылы Амстердамда болатын халықаралық конгресс туралы.
8) Либералдар туралы (Старовердікі).
9) Либералдар туралы (Плехановтікі).
10) Социалист-революциоперлер туралы 19.
11) Партия әдебиеті туралы.
Бұдан соң председатель съезд шешімдерінің міпдетті- лігі жөнінде баршаға ескертіп сөйлеген қысқа сөзімен съезді жапты.
Мартовшылдардың съезден кейінгі қылықтарын, олардың бірлесіп қызмет істеуден (муны Орталыц Ор- ганныц редакциясы олардан ресми турде сураған бола- тын*) бас тартқаиын, олардың Орталық Комитетке * Ңараңыз: Шығармалар, 34-том, 169-бет. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЫ ӘҢГІМЕ
21
жұмыс істеуден бас тартцанъін, олардың бойкот жасау- дьт насихаттағанын салмақтап қарағанда, мен мұны нартияны іштен бұзу жоніндегі ақылға сыймайтын, пар- тия мүшелеріне лайықсыз орекет деп қапа атай ала- мын... сонда мұны не үшін істеп отыр? Орталық орып- дардың құрамына наразы болғандықтан гана істеп отыр, ойткені объективтік жағынан біз осы жопінде ғана айрылысқап болатынбыз, ал субъективтік бағалар (зә- бірлеу, қорлау, қуу, шетке қағу, қаралау etc. etc.) — иіамдантан менмендік пен дімкәс циялдың жемісі.
Бұл дімкәс қиял мен шамдапған менмендік жаңа ор- талъщ орындардъіц уызметін әлі білмей жэне кермей түрып, юлардың «іскер еместігі» туралы, Иван Ивапо- вичтің «кірпідей қолгабы» туралы, Иван Никифорович- тіц20 «жұдырығы» және т. б. туралы масақара осек та- ратушылыққа ұрындырады.
Орталық орындардың «іскер іеместігін» оларта бойкот жариялау арңылъі дәлелдеу — партиялыц борышты көз коріп, құлақ естімеген түрде аяққа басқандық, сондық- тап мұпы ешқандай софизмдер жасыра алмайды: бой- кот — партия цатарын бузуга царай цадам басцандыц.
Орыс социал-демократіиясына үйірмешілдіктеп пар- тияшылды^а, тоғышарлықтаи революциялыц борыштьі тусінушілікке, өсек тарату жәпе үйірмолерде омырау- л ау арқылы әрекет істеудеп тэрті\птілікке көшудің ақырғы қиын кезеціпеп өтуге тура кел-еді.
Партия жұмысын, социал-демократиялық жұмысшы қозғальгсыпың пайдасына істелетін істі бағалай білетіп адам орталық орындарға «заңды» және «орынды» бой- кот жариялау сияқты сорлы софизмдерге жол бермей- ді; ондай адам орталық орындарға өздерінің және дос- •гарының өтпегеніне ренжитін ондаған адамдардың на- разылығыпа бола жұмысты аі^сатуға да, тоқтатуға да жол бермейді;— қызмет істеспеймін деп қорқыту жолы- меп, бойкот жариялау жолымен, ақша қаражатын тыю жолымен, осек таратып, жала жабу жолымен партия- ііілц қызмет адамдарына ресми емес әрі жасырын ық- пал жасауға жол бермейді.


22
ПРОТОКОЛ КОМИССИЯСЫНА
Жолдастар! II съездің протоколдарында өз іесімдері- мізді жариялауға ‘біздің келісетін-келіспейтінімізді біл- мек болған Сіздердің сұрақтарыңызға жауап ретінде Сіздерге мьшаны хабарлаймыз: өз тарапьтмыздан біздің бұған тура ешбір қарсылығымыз жоқ, біріақ Россиядағы жолдастарымыздың мүдделері үшін құпиялыльщты сақтауға ікелсек, бұған жол беруге зқаншалықты бола- тын-болмайтынын шешуді біз өзімізг-е ала алмаймыз. Ңұпиялылық жайындағы бұл мәселені шешу тиісті пар- тия инстанциясына байланысты.
Женева, 4 октябрь, Н. Ленин
1903 ж. Г. Плеханов
Бірінші рет 1927 ж. Ленинніц VI жинағында басылған
Қолжазба бойынша басылъіп отыр


23
ПРОТОКОЛ КОМИССИЯСЫНА
Орталық Комитет съездіц иротоколдарыи жариялау жопіндегі комиссиядан съезд қабылдағап: 1) партия программасыпың; 2) •партияпыц үйымдық уставыпыц жәнс 3) съездіц барлъи^ қарарлары мен шеіпімдеріпіц толық текстіп дереу өзіпе іжеткізіп беруді сұрайды.
1903 ж. 23 сентябръде
(6 октябръде) жазылған
Бгріншг рет, ^олжазба бойынша басылып отыр


24
АСҚАН ҰЯТСЫЗДЬЩ ПЕН БОЛМАШЫ ЛОГИКА
Біз 46^номерде Буидтың РСДРП-дағы жағдайы тура- лы Бундтың V съезінің қарарын көшіріп бастық және оған өз бағамызды бөрді-к *. Бундтың шетелдік комитеті өзінің 9(22) сенітябрьдегі листогында бізге мейлінше то- лық жәпе қатты ашумен жауап қайтарды. Бұл ашулы жауалтыц ең мәнді бөлімі мына кер-емет жіаңалық бо- лып табылады: «Бундтъщ бесінші съезі максимум-уста- вынан басца (sic! **), минимум-уставъін да жасады», ал бұл мииимум тольіқ келтіріледі, сонымен қатар «авто- номияпы қабылдамау» жәпе партияға кіретін басқа бө- ліімдер тарапынан еврей пролетариатына үидеу жіберу жөпінде Бупдтың Орталық Комитетінің келісімін талап ету «улътиматум ретінде уойылуға тиіс» деп, екі ескер- туде түсіндіріледі. Бундтың V съезі осылай деп шешті.
Бұл қапдай... әдемі, рас емес пе? Бундтың съезі бірден екі устав жасаған, өз тілектерінің немесе талап- тарының максимумын да, минимумын да бірден-ақ бел- гіліеген. Оның бер жағында, минимум саналы түрде (о, өте-міоте саналы түрде!) қалтаға жасырылған. Тек максимум ғана жарияланып отыр (7 (20) августағы лис- токта), сонымен қатар уставтың бұл максималды жоба- сы «Россия социал-деміократиялық жұмысшы партиясы- ның II съезіне Бундтың партиядағы жағдайы туралы мәселені талқылау үпіін (бұл есіңізде болсын!) негіз * Қараңыз: Шығармалар толық жинагы, 7-том, 349-=»352-беттер. Ред.
** солай! Ред.


АСҚАН ҮЯТСЫЗДЫҚ ПЕН БОЛМАШЫ ЛОГИКА
25
ретінде ұсынылуға тиіс» деп көпшілік алдында, тікелей және айқын мәлімделіп отыр. Әрине, оішопенттер осы максимумға өршелене шабуыл жасайды, өйткені бұл — максимум, бұл — өздері айыігтаған бағыттың «соңғы сөзі» *. Бір айдан кейін, бұл адамдар титтей де шімірік- пестеп «минимумды» қалтадан суырып алады да қаһар- лана былай дейді: «улътиматум»!
Мұның өзі «соңғы сөз» емес, нағыз шегіне жеткен бата... Мырзалар, бұл тек шегіне жеткен баға ғана ма? Сіздердің 'басқа :қалталарыңызда минималды минимум жоқ па екеп? Ол тағы да 'бір ай өткеи шамада жарық дүниеге шыға келмөс пе екеп?
Осы максимум м<ен мипимумиың 'бүкіл «әсемдігіи» бундшылдар пашар түсіиген деп біз қатты қауіптспоміз. Алғашқыда үш еюе қыімбат сұрап, одаи кейіп 75 про- цепт кеміте -салып: «ақырғы бағасы осы» деи мәлімдеу- ден басқаша саудаласуға бола ма? Алыпсатарльщ иеп саясаттың арасыпда айырмашылық бар ма?
Айырмашылық бар, мырзалар, бар деп сіздерді сеп- діре аламыз. Біріпшіден, кейбір партиялар саясатта жұртқа мәлім принциптерді үпемі жүзеге асырып оты- рады, ал принциптер үшін саудаласып отыру қолайсыз болады. Екінтпгдеи, өздерін бір партияға ақосып есептей- тін адамдар, өздерініц кейбір талаптарыи ультіғматум деп, яғпи партияда болудыц шарты деп қарағап ксзде, саяси адалдың бұл жағдайдың тасаланбауыи, «уацъіт- ша» қалтаға кіріп жасырыпбауып, қайта, керісінше, әуел бастап аптық жәпе айқып түрдо үсьтпылуып талап етеді.
Біз бупдтпылдарға осы ңарапайым ақиқатты коптеп бері уағыздап кслоіміз. Жасырыттбақ ойпау ақылсыз- дық және лайықсыз нәрсе, Бупд (Үйымдастыру коми- геті туралы імәлімдемесімеи) жеке пікір айтты, ойткеиі ол бүкіл ітартияға шарт ** іқоятып жац ретінде піжір * Айта кету керек. Бундшылдардың айтысына өте-мөте тән болгап нәрсе, осы сөз үшін «Последние Известия» 21 әсіресе бізге тап берді. Не себелтен соңғы сөз, ол (федерация талабы) бұдан екі жыл бұрын айтылып еді ғой? «Искра» газет оқушының ұмытшақтығына арқа сүйеп отыр!.. Тыныштаныңыз, тыныштаныңыз, мырзалар: сіздердің максимум-уставыңызды мақала авторыныц соңғы сөз деп атағаи себе- бі, бул сөз, бүдан екі жыл бұрын емес, «Искраныц» 46-номерінеп (іпа- масы) екі күн бүрын айтылган еді.
** Қараңыз: Шыгармалар толық яшнағы, 7-том, 95—108-беттер. Рсд.


26
В. II. Л Е II И Н
айтқысы келді, доп тіпті февральда (№ 33) жазыл едік. Іскіе осыидай баға бергеніміз үшін, сол кезде бупд- шылдарға тән (базарға тән деп те айтуға әбден бола- ды) балағаттаудың тұтас бір қабын төбемізден тоге сал- ған болатын, ал епді казір оциға біздің дурыс айтканы- мызды көрсетііг отыр. Атап айтқанда, Бунд V съездіц шешімдершде бүкіл партияға тікелей ультиматумдар қойып бір жац болып шығып отыр! Біз әрқашан бунд- шылдардан мәселені нақ осылай қоіоды тіледік, мұның өзі лажсыз оның ұстаған позициясынан туады деп дә- лелдеп отырдық: бундшылдар ашуланып қарсыльщ етті, бас тартты, бұлтарды, сойтіп ақыр аяғында әйте- уір оздерінің «минимумын» көрсетуге тиіс болды.
Бұл сорақы пәрсе, бірақ одан бетер сорақы нәрсе сол, Бунд қазір де бұлтарыгі келеді, «Бунд Россия пар- тиясына федерациялық одақ болып кіруіді тілейді деген «Искраның» ескі, жұртқа мәлім пікірін» «жалған» деп айтуын әлі қойған жоқ. Бұл пікірдің жалған болатын себебі, Бунд ұсынған уставтың 1-параграфында Бунд партияміен одақ болуды ем-ес, қайта оның бір бөлігі бо- луды тілейді деп тура айтылған.
Өте жаңсы, мырзалар! Бірак, дәл осы параграфта Бунд партияның федерациялъщ бөлігі деп айтылмаған ба? бүкіл максимум-уставта озара келісуші жа<қтар ту- ралы айтылмаған ба екеи? минимум-уставта улътима- тум туралы және партияға кіретін бөліктердің өзара келісуім?ен ғана «пегізгі пункттерді» өзгіерту туралы ай- тылмап па, опың бер жағында жергіліікті үйымдар да, аудапдық ұйымдар да бұл ретте партітя болігі болып таиылмайды, делінбеп пе? Жергілікті ұйымдар да, ау- дандық ұйымдар да озара келісуші жақ бола алмайды, тек «Бунд сияқты осы түрдегі топтасқан бөлік» қана бола алады деп Сіздер .өздеріңіз айтып отырсыздар ғой. «Поляк, лігтваіі, латыш социал-демократиясы», «егер олар партияда болса», сопдай топтасқан болік бола алар еді деп Сіздер өздеріціз мьгсал үшіи корсетгп дұрыс ай- тып отырсыздар. Ал егер олар партияда жоң 'болса ше? егер сіздер үшін лайықты ұлттық ұйымдардьщ федера- цпясы қалған бүкіл партпя таратгыпан лайықты д п та- пылмаса жәпе үзілді-кесілді қабылданбаса ше? Істіц


АСҢАН ҮЯТСЫЗДЫҚ ГІЕҒІ БОЛМАШЬІ ЛОГИКА
27
пақ осылай болып отырғанып сіздер жа,қсы білесіздер ғой, бүкіл 'партияны ұлттар федерацияісы негізінде құру талабын енді ұсынбайтындарыцызды өздеріңіз тура ай- тып отырсыздар ғой. Олай болса, сіздер кімге ультима- тум ңойып отырсыздар деген сұрақ туады? Бундтан басқа бүкіл партияға қойып отырғаидарыңыз айқын емес пе? «Искра» пікірінің жалғандығын дәлелдеудіц орнына сіздер оздеріңіздің жалтаруларыңыздағы болма- шы логиканы ғана көрсетіп отырсыздар.
Рұқсат іетіңіздер,— дейді бундшылдар, бізге қарсы- лық білдіріп,— біз тіпті федерацияны да өзіміздің ми- нимум-уставымыздаи шығарып тастаймыз! Осы «қорқы- пышты» сөзді алып тастау, шыпында, максимумнап минимумға атышулы кошудегі ең қызықты оқиға. Бунд- тыц іприпцип жөпіпдегі қамсыздығы, мүмкіп, ешбір жерде дәл осылай аңғал айтылмаған шығар. Сіздер — догмаіпылдарсыздар, үмітсіз догмашылдарсыздар, сіз- дер дүниеідегі нендей игілік үшін болса да «ұйымның» федерациялық «принципін» мойындағыларыңыз кел- мейді. Бірақ біздер догмашылдар емеспіз ғой, біз «мәселені таза практикалық негізде қойып отырмыз». Сіздерге ондағы бір принцип ұнамай ма? Әумесерлер! Біз принципсіз-ақ жұмыс істей аламыз, біз «1-параграф- ты ол ұйымның белгілі принципінің декларациясы бол- майтындай етіп тұжырымдаймыз». «Мәселеніц түйіпі уставқа жазылған принципті тұжырымда емес, бір жа- гынаи, еврей жұмысшы қозғалысыныц тілектерін қа- раудатт, іежіпші жагынаті — жалпы алғанда, қозғалыстаи піығарылған опьщ нақты пупкттеріндо болып отыр» (9(22) септябрьдегі листоктыц 1-<беті).
Аңқаулығы жағынаи бұл пікірдің тамаша екеидігі соиша — тіпті оның авторының бетінен сүйгің келеді. Догмашылдар кейбір қорқынышты сөздерден ғана сес- юенөді дегеінге бундшыл ібайғұс шыпымеп нанып, егер бүл создерді алып тастасақ, догмашы нақты пупкттер- еш нәрісе тү-сіле алмайды деп ойлапты! Сопымеп, буітдшыл терлеп-тіепшіп еңбек етеді, максимум жасай- ды (заман қандай, заң қандай деп), минимумды запасқа алады, № 1 ультиматумды, № 2 ультиматумды әзір- .іейді... Oleum et operam perdidisti amice! Достым, сен


28
В. И. ЛЕНИН
босқа уақыт өткізіп, арам тер болыи жүрісіқ. Ңулыңпен (ғажап қулықпен!) жарнама алынып тасталғанмеп, догмашыл іминиімумның «нақты пункттерінен де» феде- рацияльгқ принцшгті көріп отыр. Бұл принцип партия- ның ібір бөлігін ешқандай аудандыіқ шіеңбермен шекте- меу талабынан да, «еврей пролетариатының «бірден- бір» * өкілдігі болуын жақтаудан да, партияның Орталық Комитетінде «өкілдік» болуын талап етуден де, Бундтың Орталық Комитетінің ризалығынсыз-ақ Бунд бөліктерімен қатынас жасау правосын іпартияның Орта- лық Комиітетінен тартып алудан да, негізгі пункттерді партияның бөліктерімен кіеліскенде ғана <өзгертуге бола- тыпын мойындауды талап іетудея де корініп тұр.
Жоқ, мьгрзалар. Бундтың партиядағы жағдайы тура- лы біздің алдымызда тұрған мәселенің ауыр салмағы тіпті де нақты пункттерде емес, ұйымның белгілі прин- ципін декларациялауда болып отыр. Салмақтың ауы- ры — 'жюлды таңдап алуда. Бундтың тарихи қалыптас- қан оқшаулығын заңды ету ікерек пе, немеое оны пегі- зінде теріс деп тауып, бүкіл партиямен толық және мейлінше тығыз жақындасу және бірігу жолына ашық, айқын, батыл және адал түсу керек пе? Оқшаулануды сақтау немесіе бірігуге бет буру. Дилемма осындай.
Оісы дилемманы шешу Бундтың өз ықтиярына байла- нысты, өйткені біз 33-номердің өзінде-аіқ «күштеп сүй- кімді бола алмайсың» деп айтқан болатынбыз. Егер сіздер бірігуді тілесеңіздер, онда федерацияны теріске шығарып, автономияны қабылдайсыздар. Сопда сіздер автономия ібірігу процесінің бірте-бірте болуының кепілі болатынын ұғыпасыздар, мұидай жағдайда қайта құру аз өзгертумен жүргізілер еді, оның үстіне осы қайта қүрудан және осы бірігуден еврей жұмысшыларының қозғалысы еш нәрсесін жоғалтпай, қайта ұтқан болар еді.
* Енді «бұл сөздің маңызы жоқ» деп сендірмек болады бізді Бунд. Ғажап! Маңызы жоқ сөздерді минимумға да, максимумға да тыққыш- таудың не керегі бар? Орыс тілінде бұл сөздің әбден айқын мацызы бар. Бұл ретте ол сөз федерализмнің де, ұлтшылдықтың да «деклара- циясын» көрсетеді. Үлтшылдық пен федерация арасындағы байланыс- ты көпмейтін бундтлылдарға бұл жөнінде ойлапуды ұсынамьтз.


АСҚАН ҮЯТСЫЗДЫҢ ПЕН БОЛМАШЫ ЛОГИКА
29
Бірігуге бет бұрғыларыңыз келмейді екен,— онда сіз- дер федерацияны (оның максимум немесе мияимум формасьшдағы, декларациялы нем-еое декларациясыз) жақтайтын боласыздар, опда сіздер «майоризациялау- дан» қорқатын боласыздар, овда сіздер Бундтың қай- гылы оқшаулануын фетиішкіе айналдырасыздар, сойітіп оқшаулануды жою жопінде Бундты жою керек деп ай- қайлайтын іболасыздар, онда сіздер оздеріңіздің оқшау- лапуларыңыздың дәліелін іздей бастайсыздар және сол іздепулеріде біресе еврей «ултыньщ» сиопистік идеясы- па 22 жармасасыздар, біресе демагогияға және өсек-өті- рікке жүгініесіздер.
Федерализмді теориялық жағынан тек ұлтшылдық идеялармеи ғапа дәліелдеуге болады, сондықтап федера- лизм декларациясының еврей ұлтьгның өмір сүруі ту- ралы дежларация шығарған IV съездің өзінің үлесіне тиюі кездейсоқ -ем-ес деп буидшылдарға дәлелдеп жату- ымыз біз үшін таңқаларлық іс болар еді.
Іс жүзінде комитеттерді «бір қальштан шығаруды» тілейтін және оларға «жоғарыдан бұйрық бол'майыпша бір адым аттауға» іерік бергісі келмейтін «Искраныц» «сұрапыл сұмідық», «аракчеевтік» ұйымдастыру жос- парыиа қарсы санасыз және тұрақсыз элемепттерді айдап салу жолымен ғана бірігу идеясының беделін тү- сіруге болады. Не деген сұмдық! Еиді барлық комитет- тер кірпідей ңолғапіқа, аракчеевтік жұдырыққа, тағы басқаларына қарсы бас көтеруге асығатынына біз кү- мәндаіибаймыз... Бірақ, мырзалар, мүндай мейірімсіз үйымдасітыру жоспары туралы мағлұматты сіздер қай- дан алдыңыздар? Әдебиеттен бе? Ендеше, одан неге цитат келтірмейсіздер? Осы аракчеевіпілдік жайында огжей-тегжейіне дейін мейлінше толыоқ білетін, ңысыр әцгімеге жапдары әуес, партиядағы жолбжелердің әңгі- месіпеи алыш отырсыздар ма? Сірә, соңғы ұйғаруымыз дұрысырақ болар, өйткені, тгпті логикасы аз іболса да, Орталық Комитеттің «партиядағы әрбір адамға қолы жетуіне мумкіндігі болуға тиіс» * деген қажетті талап- ты және Орталық Комитет «бәрін істейді» жәню «бәрін * Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 293-бет. Ред.


30
ß. И. ЛЕЙИЙ
тәртіпке оалады» деп қасақана іқүбыжық өсек айтуды бір жерге үйі>п араластыру жеңіл бола ңоймас еді. Не- месе тағы да: («іжергілікті жер мен орталық арасында «lose Organisationen» * болады дегені қандай түкке тұрғысыз нәрсе? Біздің қайырымды бундшылдар сыбыс- ты естігенімен, оның қайдан шьгққанын аңдамай қал- ғанын біліп отырмыз. Сәті түскеиде оларға мұиы то- лық түсіндіру кер-ек болар.
Бірақ бәрінен де бір жаман жері сол, тек жергілікті ұйымдарға ғана емес, Орталық Комитетке де бүлік жа- сауға тура келеді. Рас, ол әлі туған іжоқ 23 бірақ жол- бикелер опың туатын күнін ғаыа емес, жас туманың бүкіл тағдырын егжей-тегжейіне дейін біледі. Бақсақ, «бір топ әдебиетшілер бағыт беріп отыратын» Орталық Комитет болады екен. Бұл күрестің сыннан өткен және арзан әдісі екендігі рас емес пе? Бұл арада бупдшыл- дар алғашқы да, бәлкім, соцғы да емес шығар. Осы Ор- талық Комитеттің пюмесе Үйымдастыру Комитетініц қандай да болсын қателігін әшкерелеу үшін дәлел табу керек. Адамдар өздеріиің сенімі бойышпа емес, ба-сқа біреудің бағыт сілтеуімен әрекет етіп отыр деп оларды әіикерелеу үшін ашық айыптаушы болуға батылың же- туі керек және осылай айыптауға бүкіл партияның ал- дында жауаптылықты өзіңе алуың керек! Мұның бә- рі — өте қымбат, барлы-қ жағынан да қьтмбат. Ал жол- бикелердің мылжың сөздері арзан... Бәлкім, бір нәрсе шығар. «Бағыт берумен», қолынан жетектеумен жүріп отырған, «Искраның» қолжаулығы, итаршысы болған адам (немесіе мекеме) атанудың несі жақсы... Біздің болашақ бейшара Орталық Комитет-ай! Аракчеевшіл- діктің езгісінен қорғанып, ол кімді паиалар екен? Әлде «өз еркімен жүретін» және қандай да болсын «күдікте- нушілікке» жат бундшылдарды паналар ма екен?
«Искра» № 49, «Искра» газетгнгц текстг
1 октябръ, 1903 ж. бойынша басылып отыр
«кең, ерікті ұйымдар». Ред.


31
ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТТІҢ ЖӘНЕ ОРТАЛЫҢ ОРГАН РЕДАКЦИЯСЫНЫҢ ОППОЗИЦИЯ МҮШЕЛЕРШЕ АРНАЛҒАН ҮНДЕУШІҢ ЖОБАСЫ 24
ГІартияныц Ортальгқ Комитеті мюн Орталың Оргап ре- дакциясы жүзбе-жүз сойлссіп түсінісуге тырысқап бір- қатар әреікеттер сәтсіздікке ұшыраған соң өздері өкілде- рі болып отырғаи партияның атынап сіздерго ресми хабарлама жасауды өздерінің борышы деп сапайды. Мартов жолдастың редакциядан және «Искрада» қызмет істеуден бас тартуы, «Искра» редакциясының бұрынғы мүшелерінің қызмет істеуден бас тартуы, партиямыз- дың орталық мекемелеріне бірнеше практик жолдас- тардың дұшпанідық көзқарасы — осы бір «оппозиция» дейтіннің бүкіл партияға мүлде қолайсыз көзіқарасыіі туғызып отыр. Партия жұмысынан бойын аулақ ұстау, партияның орталық мекемелеріне «бойкот» жасау (мә- селен, «Искраның» 46-номерінен бастап оның жұмысына қатысуды тоқтату, сол сияқты Блюменфельд жол- дастың баспаханаідан кетіп қалуы), шартияның уставы- на қарамастан, Орталық Комитеттің25 мүшесімен әңгі- мелесіке-нде өздерін «топпыз» деп атау, съезд бекіткен ортальщтардын; адам құрамына қатты шабуыл жасау, бойкотты тоқтатудың шарты ретінде бұл құрамды өз- гертуді талап ету,— бүл қылықтардың бәрін партиялық борышқа сай келеді де-п тануға болмайды. Бұл қылық- тардың бәрі тәртіпті тікелей бұзудың шегіне жетіп тұр және партияның күші ме-н қаражатын бөлу Орталық Камитетке жүктелді деіп съезд (партияның уставы-ида) қабылдағап қаулыиы жоққа шығарады.


32
В. И. ЛЕНИН
Сондьғқтан Орталық Комитет лен Ортальиқ Орган ре- дакциясы «опіпозидия» дейтіннің барлық мүшелерінің партиялық борышын олардың есіне салады. Ортальщ- тардың адам құрамына паразылық білідіру,— ол жеке адамның ызалануынан нем-есе партияның қайсыбір мү- шіесіне елеулі болып көрінетін алауыздықтан туса да, — теріс ниетті әрекет жасауға әкеп соға алмайды және олай бюлмауға да тиіс. Егер орталықтар, қайсыбір же- ке адамдардың пікірінше, қандай да болсын қателік істесе, бұл қателерді партияның барлық мүшелері ал- дында, ең алдымен, орталықтардың өздеріне көрсету — партияның барлық мүшелерінің міидеті. Орталық Ко- митет пен Орталық Орган редакциясы партиялық бо- рышын өтеп, мұндай көрсетулердің бәрін, олар кімаен түскен болса да, өте-мөт-е мұқият қарауға бірдей мін- детті. Ал Орталық Орган редакциясы да, Орталық Ко- митет те оипозиция дейтіниен қателіктерді тікелей жә- не айқын көрсеткен, нем-еюе қаядай мәселе жөнінде болса да қанағаттанбаушылыіқты және келіюнеушіліікті біадіретін епгқандай пікір естіген емес; тіпті Мартов жолідас Ортальғқ Орган рөдакциясында жәие партия- ның жоғарғы Советінде орыи алудан да бас тартып отыр,— ол дәл осы орыніда отырса орталықтардың жұ- мысындағы өзі байқаған қателіктердің бәрін партия- ның алдында аіпып айта алған болар еді.
Россия социал^домократиялық жұмысшы «партиясы өзі құрған мекемелерге заңсыз, құпия (партия алдын- да құпия), теріс ниетті жолмен қысьтм және бойкот жа- сау аріқылы ықпал жүргізуге жол бермейді деи, Орта- лық Комитет пен Орталық Орган редакциясы қатты сенеді. Орталық Комитет пен Орталық Орган редакция- сы партия өздерін алып тастағанға дейін қайткенде де өз орьшдарында сқалады, олар өз борыштарын орындай- ды және өздеріне тапсырылған жұмыстардың бәрін жүзеге асыруға барлық күш-жігерін жұмсайды деп мә- лімдейді. «Бойкот» жасау әрекеті Орталық Орган редак- циясьин да, Орталық Комитетті де съіездің еркін орын- дай отырып, өздері жүріп келе жатқан жолдан титтей де тайдыра алмайды,— мұндай әрекет партия жұмысы- ның жеке салаларында үсақ көңілсізідііктер м-ен ірі за-


[33


ОРТ. КОМ. ЖӘНЕ ОРТ. ОРГ. ... ҮНДЕУІНІҢ ЖОБАСЫ 35
лалдар ғана келтіреді, мұндай әрекет партиялық бо- рыпгты ұңпағандығьш және іріткі салуды қоймаушы- лардың оны бұзғандығын ғана көроетеді.
1903 ж. 26 сентябръ мен
13 октябръ (9 және 26 октябръ) аралығында жазъілған
Бірінші рет 1927 ж. Ленинніц VI жинағында басылған
Ңолжазба бойъі/ниіа басъілып отыр


37
і()І‘ЫС ҒЕВОЛЮЦИЯЛЫД СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯСЫ ШЕТЕЛДІК ЛИГАСЫНЫҢ» II СЪЕЗІ™
13—18 (26—31) ОНТЯКРІ,, 1603 ж.
1903 ж. декабръдгц аяғында мына кітапта басылған: «Оръіс революциялъи$ социал- демократиясы Шетелдік лигасыныц кезектг 2-съезгнгц протоколдаръіл.
Женева
«Протоколдар» тексті бойыніиа басылып отыр


39
1
КҮН ТӘРТІБІ ЖӨНІНДЕГІ ЕСКЕРТПЕЛЕР
13(26) ОКТЯБРЬ
1
Устав жөніндегі жұмысты күн ілгері шектеудің қа- жеті жоқ. Устав жаңа устав болмақ,— демек, «уставты жасау» дегенді қалдыруға болады 27.
2
Менің баяндамам үшін бір сағат аз. Мепің, әрине, шала-шарпы жасауыма болады, бірақ бұл жиналыстың мақсатьша сай келмейді, деп ойлаймын. Съездің пйкі- рін білу үшін председателвдің одан сұраіп ікөруін өті- иемін. Съезд маған уаңытты ұзарта ма, әлде міен рефе- ратты қысқартуға тиістімін бе?
3
Лига іекі делегат сайлады. Мартов жолідас өзінің уә- кілдігін тапсырды, сондықтан енді заңды делегат — жалғыз м.ен. Егер meineндердеін уақыт жағынан шеетеу- ,і,ің бәрі алынған болса, іонда Мартовтың ұсынысының қандай мағынасы бар е-кенін меп түсінбеймін 2S. Съезде болғандар мұнда <көп, сондықтан бір емес, бірнеше кор- реферат болады деп ойлаймын.


40
В. И. ЛЕНИН
2
РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЫ БАЯНДАМАҒА АЛДЫН АЛА ЖАСАЛҒАН ЕСКЕРТПЕЛЕР
13(26) ОКТЯБРЬ
1
Ленин өзініц баянідамасы-на алдын ала ескертпелер жасайды. Біріншіден, імен съіезде қолданылван бүркен- шік есіімдерді сақтауды ұсынамын, ейткені мен оларға өте-міөте әдеттенгенмін, сондьіңтан әрқашан делегаттың қай ұйыімнан екенін ойлап тұрудан гіөрі <оларды айту мағаи жеңіл болады. Екіншіден, съезд мөжілістеріпің аралығьгнда, былайша айтқанда, жекіе түрде өткізілгеп «Искра» ұйыімының мәжілістіеріне де тоіқталып өтуді ойлаймын. Меніңіпе, мұны істеуге болады, ейткені, бі- ріншіден, Лига «Исжра» ұйьімының шетелдіяк бөлімі бол- ды, екініпіден, «Искра» ұйымы қазір таратылып отыр, үшіншіден, осы мәлііметтерсіз партия съезі оқиғалары- ның шын мәнін анықтау маған қиьтнырақ болады.
2
Мартов жолдас «Искра» ұйымының жеіке мәжілісте- ріне тоқталып өтуге қарсы, өйткені оларда протокол жазылған жоқ, бірақ қазір партия съезінің де протокол- дары жоқ, соидықтан мен оларға да сүйеие алмаймын. Мартов жолдастың езі осында қатысыіп отыр ғой; егер қандай да бір дәл айтылмаған жері болса, ол түзету ен- гізе алады. Егер «Искраның» жеке мәжілістерінің жұ- мыс үшін маңызы болса, мен оларды бұдан да гөрі көп жұртшылықтың алдында да ашып береімін,— бәрібір Мартов жолдас оларды жасыра алмайды («Ehe!»). Мен бүл мәжілістерге кімді қатыстырмағаныімды, мәжіліс-


ПІЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ II СЪЕЗІ
41
терден кімнің шығып кеткенін жақсы білеімін және бұл туралы мен көп еөйлеймін. Әрине, қателіктер болуы мүімкін, өйткені бәрін еске түсірө алмаймын. Ең маңыз- дысы — адамідардың саяси жікке бөлінуі. Әрбір жеке дауысқа салу бойынша мен, әрине, оны шамамен ғана айта аламын, ал жалпы алғанда, ол мен үшін өте ай- қып. Ңазірдің озінде таратылып отырған «Искра» ұйы- мы жөнінде және 'партияға енді белгілі болып отырған- ды Лигадан жаюырып қалу ісіміздің мүдделеріне сай келмейді. Ал протоколдағы бүркешпік есімдерпе келе- тін болсаоқ, әрине, олар жақсырад, бірақ мен протокол- дарды оқымаған едім, сонды-қтан оларды білмеймін.
3
Мартов жолдас «Искраның» жеке міәжілістері туралы сөйлегенде өсектің соңына еріп кетуге болады деп қа- уіптенеді. Мен өсек қуған жоқпын, принципті дауға кімнің шыдай алатынын және өсек-аяңның лаңына кім- нің еріп кетөтінін «біз көре жатармыз» («Ehe!»). «Біз көре жатарімыз», «біз көре жатармыз»! Мен өзіімді ре- дакцияның мәжіліістеріне тоқталып өтуге толық еріікті- мін деп санаймын, егер Мартов жолдас та бүл мәжіліс- терге тоқталатын болса, менің епіқандай қарсылығым жоқ, дегенмен, съезд кезінде бізде бірде-бір арнаулы редакциялық жиналыс болмағанын ескертіп өтуге тиіспін.
4
Шынында да, жиналысты мен өзім сұрадым, ал мені епгкім токдатқан жоқ. Бәрі туралы еркін айтқан әбден қолайлы деп ойлаймын. Жеке адамдардың сөздері меи «Искіра» ұйымының мәжілістері арасында жер мен көк- тей айырма бар. Ңалай болған күнде де жиналыс өз ой- ын айтсын. «Исікра» ұйымының жеке жиналыстары жайында айтуыімды Лига *қажет деп тапқанша, мен бұл туралы әңгііме қозғамаймын.


42
В. И. ЛЕНИН
5
Менің баяндамамныц басіты маңсаты —• Мартовтың қателеакешн дәлелдеу, бірақ оның Плеханов жолдас жоніндегі пікірінен мен мүлде басқаны көріп отыр- мын 29. Бір мәселе жөнінде партияның съезінде айтқан созімді еске салып өтейін: «едетте, комиссияда бір түрлі сойлеп, ал мәжілісте — екінші түрлі сөйлеуші адам- дарға қандай ыза боласыц» *. Мұндай қылықты айту — саяси бағытты талқылау еімес, адамның жеке басына көшу деген сез. П. Б. Аксельродтың X. ешқандай мәлі- мет ала алмай кетті деген мәлімдөмесіне келетін болсақ, бұл мүлде дүрыс өмес деп айта аламын30. Оның өзі маған хат жазды, бүл хатында, оиың пікірінше, осы бө- лінудің бәрінде адамның жеке 'басы жіөнінде көп, ал принциптілік аз. Бұдан ол мәюелемен таныс еді деген қорытынды жаісаймын. Съезд туралы пікіріімді сұраға- нында мен де оған әлденеше рет хат жазған болатын- мын.
Қарацыз: Шығармалар толық лшнағы, 7-том, 290-бет. Ред.


ШЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ II СЪЕЗІ
43
3
РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЫ БАЯНДАМА
14(27) ОКТЯБРЬ
Ленин, баяядамаға кірісер алдында, иакрашылдар- дың парітия съезі кезінде өткізілген жеке міәжілістеріне ңаншальғқты тюқталуға болатыны жайындағы мәселе жөнінде өіткен мшкілісте болған айтыстарға тоқталады. Съездің кешегі шеіпіімін ол протоколға кірм-еген фа*кті- лөрге баяндамашылар барынша аз тоқталуға тиісті де- ген мағынада түсіндіреді, сондықтан «Искра» ұйымы мүшелерінің жиналыстары туралы сөз еткенде, дауыс берудің ыәтижелерініе ғана тоқталмақ болаіды.
Осы кіріспе сөзден кейін ол ітартия съезінің алдында откөн кезеңді әңгіімелеуге кіріседі. Съезді дайындау мін- детін атқару үшін қүрылған Үйымдастыру комитетшде искрашылдар басым болды, сондықтан оның жұмысы да искралық бағытта жүргізілді. Бірақ Ұйьгмдастыру ко- митөтініде толық бірліктіц мүлдем болмағандығы съезге дайынідыіқ кезінде-ақ ашылды. Ең алдьимеи оиың қүра- мында бундшыл болды, ол жоқтан өзгені сылтау қы- лып, искралыіқ бағытта съезд шақыру ісіне қолынан келгенше кедергі жасауға тырьтсты; Үйыімдаістыру ко- митетінің бұл мүшесі әрқашан өзінің жеке бағытыи ұстады. Үйымдастыру комитетінде тағы да «Южный ра- бочийдің» еікі мүіпесі болды; олар өздерін искрашыл- дармыз деп санаса да және тіпті өздерінің «Искрага» қосылатынын жарияласа да, бүл жайында өте ұзақ ке- ліс сөз жүргізілсе де, бұларды тольіқ искрашылдар деп тануға бюлмайтын е<ді. Ақырында, Ұйымдасггыру коми- тетінің ңүрамыиа кірген искрашылдардың өздерініц 3 8-том


44
В. И. ЛЕНИН
арасында да тольгқ бірлік быимады, бұлардың өздерініц арасында келіспеупіілік болды. Ұйыімдастыру комите- тінің иміперативтік мандаттар туралы мәселе жөшндегі шешімін атап өтудің де зор маңызы бар. Бұл мәселе съезден көп бұрын көтеріліп, императивтік мандат жо- йылуға тиісті деген мағынада шёшілген болатын. Бұл мәселе жөнінде редаікция да дәл осы мағынада және мейлінше айқып түрде өз пікірін білдірді. Бұл шешім редакцияның өзіне де міндетті өді. Партияның ец жо- ғары орны болып табылатын съезде партияның әрбір мүшесі, сол сияқты редалцияның да әрібір мүшесі өзде- рін жіберген ұйыімныц алдыпда ешбір міндеттемелер ар- қылы байланыістымын дел санауға тиісті емес деп қау- лы етілді. Осы шешімге сүйене отырып, мен съездің Tagesordnung-інің * жобасын жасап, оған түсінікжаз- дым, жоібаны съезге өз атымнан үсынуды ұйғардым. Бұл жобаның 23-пунктінің шеітінде редакция мен Орта- лық Коми-теткө үш адамнан сайлау туралы жазылған болатын 31. Осы пунктке байланысты тағы бір жағдай бар. Егер съезд кезінде редакцияның кеңесін өткізуге тура келііп, дауыістар тең бөліиетін болса, редакция мү- шелері 6 адам болғандықтан, жалпы келісім бойынша, кеңеске шешуші дауыспен Павлович жолдас шақырыл- сын деп ұйғарылды.
Съезд басталіардан көп бұрын делегаттар жинала бас- тады. Үйымдастыру комитеті олардың редакциямен ал- дын ала танысуына мүміківдік бөрді. Иокрашылдардыц съезге ынтымаоқты, бірауызды больш келуге үмтылуы әбден табиғи нәрісе, сондықтан осы мақсатіпен, көзқарас жөшнде бірлік жасау үшін келген делегаттармен жеке әңгімелер жүргізілді, сонымен қатар жиналыістар өтгкі- зілді. Бұл жиналыстаріда кейбіір делегаттіардың бет-бей- несі әібден айқын ашылды. Мәселен, осындай жиналыс- тардың бірінде, мен ұлт мәселесі жөлінде реферат32 оқыған кезде, кен өнеркәсібі ауданынан келген делегат Поляк социалистер партиясы33 рухында сөйледі, сөйтіп жалпы көзқарасының өте шатасқандығын кюрсетті.
Съездің алдыпда болған жағдайлар осынідай.
« күн тәртібінің. Ред.


ШЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ II СЪЕЗІ
45
Енді Лига съезге екі делегат сайласа да, съезде Ли- гадан менің қалайша жалғыз қалғанымды түсіндірейін. «Искраның» орыс ұйымы34 екі делегат жіберуге тиісті болса да, съезге біреуі де келмеген болып шықты. Содан соң, искрашылдардың съезд басталар алдында болған жиналысында, Лига сайлаған екі делегаттың біреуі ман- датынан бас тартып, оиы екінші делегатқа берсін, ал озі «Искра» ұйымыпан делегат болып саиалсып, «Иск- раның» екі мапдатын қолыпа алсын, егер Россиядан сайланған делегат келе қалса, «Искра» ұйымынан алған екі мандатыныц біреуін соған берсін, деп ұйғарылған болатын. Лиганың атқарған ролі шамалы болғандықтан, әрине, менің де, Мартовтың да «Искрадан» делегат бол- ғымыз келді. Бұл таласты біз жеребе тастау арқылы шештік.
Бастаиқы алдьги ала мәселе — съезд бюросын сайлау туралы мәселе — Мартов екеуіміздің арамызда, шама- лы болса да, біраз пікір алалығын туғызды. Мартов 9 адаім сайлансын деп ңоймады, бұлардың ішіне тіпті бундшылды да енгізбек болды. Ал міен табанды, мықты саясат жүргізе алатын, қажет болса «ікірпідей қолғап» дөп аталатынды да қолдана алатын бюро сайлауды қа- жет деп таптыім. Сайланғандар: Плеханов, Ленин жіәне Павлович болды.
Съезде бес бундпіылдан баск>а Орыс социал-демократ- тары шетелдж одағынан екі делегат және әрқашан дер- лік солармен бірге дауыс беретін Петербург «Күрес ода- ғының» делегаты болды. Бұл адамдар әуел бастап-ақ айтысты оте ұзаққа созды. Съездіц жүмыс істейтін уа- қытын белгілеудіц бір озі мейлінше көп уаоқыт алды. Бундтың партияіда алатын орны туралы біірнеше мәжі- лісте ұшы-қиыры жоқ айтыс болды. Мандаттарды тексеру жөніндегі комиссияға кіріп алған бундшыл да дәл осындай кедергі жасап отырды. Ол қит етсе дау піы- ғарып, осы комиссиядағы басқа мүшелермеи бір мәселе жөнінде де келісімге келмеді. Жәпе әрқашан «ерекше ітікірде» қалып отырды, бұл компссияда мен де бар едім. Мұнымеп съезд ұзаққа созылуы мүмкіп деген ес- кертпеге бундшыл «созыла берсін» деп жауап ңайырып, комиссияда қанша уақыт болса да мәжілііс қүрып оты- 3*


46
В. И. ЛЕНІІН
руға әзір өкенін білдірді. Мандаттарды тексеру жүмы- сы түн ортасы ауғанда ғана әрең аяқталды.
Съезд мәжілістерінің алғашқы күндерівде-ақ ¥йым- дастыру Кіомитетімен жанжал шықты. Оның жасаған уставы бойынша съезге «'партияның қөрнекті қайрат- ікерлері» ғана кең-есші дауьюпен шақырылуға тиіс әді. Мандаттарды тексеретін комиссия «Борьба» тобының өзінен съезге бір мандат жібөрілсін деген өтінішін қа- былдаімады. Бұл комиссияға Ұйымдастыру комитетініц екі мүпіесі қатысты, олар «Борыба» тобынан съезге ӨіКіл жіберілуініе мүлде қарсы шықты. Комисісияның ба- яндамашыісы съезге осы шетпілгді хабарлаған кезде өікіл жіберу «'керек пе», «ж-оқ па» деи ұзақ айтыс болды, сонда исікрашылдардың біреуі «Борьба» тобыпан съезге өікіл шақырудың тіпті керегі жоқ, өйгкені бұл топ пә- леқорлықяен ғана шұғылданды, болмашы норсеге жар- маоа кетуге тырысты, барлық жерде жанжал туғызып отырды деген және т. б. пікір айтты (Т р ю ц ок іи й: «Ше- шеннің фамилиясын бөкер атамай отырсыз,— оны меп айтып едім». П. Аксе ль р о д: «Сірә, референт мұны өзі үшін қолайсыз деп санайтын шығар».) Шынында, Троцкий жолдас «Борыба» тобына силаттама бергеніде осылайтпа тым қатты кеткен-ді. «Борьба» тобынан съез- ге екіл жіберу туралы айтыю қызған кездө, съезге кеші- гіп, осында жаңа ғана келген «Южный рабочий» 35 делегаттарының біреуі айтыс туып отырған мәселеге қа- тысы бар жағдайлардың бәрімсн танысу үшіп жиналыс- тан 5 минут үзіліс ж-асауды сүрады. Үзілію жаюау рүң- сат етілгеннен кейіи Үйымдастыру комитөтінің мүше- лері дереу терезе алдыида мәжіліс өткізді. Съезд бас- талмай тұрып-ақ Ұйымдастыру комитетінің кейбір мүшелерінің редакцияға қарсы біраз наразылығы болға- нын айта кету керек. Мәселен, Үйымдастыру комитеті- нің Бундтан сайланған мүшесі редакция неімю сюциал- демюкраттарына сайлау үшін берген өзінің 500 марка ақшасын редаікция мен Үйымдастыру комитетінен жі- берілген аіқша деп көрсеткіеніне, бұған Үйымдастыру комитетінен күн ілгері рүқсат алмағанына қатты ашу- лавды. Әрине, Росаиядағы жолдаютармен тез піікір алы- су мүмікін болмайтын жағдайда осы бір әбден орынды,


ШЕТЕЛДІК ЛИГАНЬІҢ II СЪЕЗІ
47
кіносыз нарсөден бундшыл шетелде тұратын редакция Ұйымідаютыру комит-етінен сұрамаіЬақ оның атынан жұмыс істеп отыр деп қорытынды жасайды. Тіпті Үйым- дастыру комитетінде бұл үшін редакцияға сөгіс жа- риялау ікерек деген ұсыныс енгізілді жә®е солай істелді де, өйткені «Исікра» ұйымының бұрьинғы мүшесі NN жолдас бундшылға қосылып кетті. Осы туралы мен Марітовқа айтіқанымда ол қатты ашулаііып, бұл «пасықтыоқ» деді. (Марітов: «Жоіқ, мен «пасьғқтьщ» деген оөзді айтіқам жсж,».) Дәл не дегені есіімде жод. Одан кейін Мартіов «мұнъі елеусіз ңалдырмаймын» деп қоса айтты. Ал мен оған бұл онша маңызды мәселе емес, осы жанжалға маңыз бермей, үндемей ңалғап жақсы деи түсіндірдім. Үйымдастыру комитетінің те- резе алідында болған мәжілісі аяқталган кезіде оның құ- рамындағы Павлович жолдас бюроның басңа екі мүше- сіне мынаны хаібарлады: «Южный рабочийдің» кешігіп келген, Үйы-мдастыру комитетінің құрамындағы делега- тының үсынысы бойынша кіөшпілік дауьюпен «Борьба- дан» кеңесіпі дауыс правосымен Рязановты съезге өокіл етіп шаіқыруға шешім қаібылданды, бұл үсынысқа Пав- лович қарсы болғанын айтты. Павлович жолдас бүл шешімге батыл қарсы шықты және имітеративтік мап- дат болмағандыіқтан, мұндай піешіімге съезде қарсы іпығуға өзін праволы деп есептеді. Бюро мүшелері біз- дерді, сол сияқты ріедакцияны және басқа искрашыл- дарды Ұйыімдастыру комитетінің бұл қаулысы өте-мөте ашындырды. Міен атап өтк-ен Ұйымдастыру комитетіиің мүшеісі NN жолд-ас мандат тексеретін комиюсияның мө- жілісінде «Борыбадаін» съезге өкіл жіберуге өзінің ңар- сы екенін айтқан еді; енді Ұйьгмдабтыру ікомитетінің мәжілісінде, керісінше, оны шақыруға ризалық білдірді. Енді ол Рязановты <өзі әкеліп съезге іқатыстырып отыр. Сөйтіп, біз тұзаққа түсіп қалдық. Содан кейіп біз ¥йым- дастыру комитетінің бұл өрескел қаулысына қарсы батыл күресуге бел байладық. Көптеген адамідар бүл қаулыға қарсы сөйлөді. Бұл жіөнінде мөн өзімнің сөзім- де былай дедіім: «Комігссияда бір түрлі сөйлеп, алсъез- де басқа түрлі сөйлейтін адаімдар европалыоқ конгрестер- де қаядай күшті ашу-ыза туғызады десеңізші». Мен


48
В. И. ЛЕНИН
мұны «Искра» ұйыімының мүіпесі NN жоиіндө айттым. Павлович жолдас Ұйьімдастыру коімитетінің бұл шеші- міне өзінің қарсы екенін съезге білдіргенде «Южный рабочийдан» сайланған мүшс мұпьщ озін тәртіпті бұ- зу, іріткі салу және т. с. деп тапты және Павлович жол- дасқа бұл қылығы үшін лайьщты жаза беруді съездіен талап етті. Бірақ біз осы дәлелдердің бәрін талқанда- дық. Ұйымдастыру комитетінің көпшілігі жеңіліп қал- ды. Съезд мандаттарды текісеретін коімиссияны сайла- ғаннан кейгн съездің құрамына ықпал жасауға колле- гия ретіндегі Ұйымдастыру комитетінің правосы жоқ деп қарар алынды. Рязановты шақыру жөніндегі ұсы- ныс қабылдаибады. Бірақ мен съезден кейін де кейбір искраішылдарідың «Борьбаның» мүшесін съезге қатыс- тыруға неге болімайтьш еді деген күдіікті сөздерін есті- дім (Д ейч: «Мен осыны съезіде де айтқанмын».) Әбден дұрыс, Дейч жолдас басқа мәселелер жөніпде де, мы- салы, тілдерідіц тец ітраволылығы туралы мәоеледе бар- лық шжратпылдарімен бірге әрқашан дауыс беріп отыр- ған жіоқ, мен бұл жайьшда тағы да айтамын. Кейбір иакрашылдар қазір Орталыіқ Комитет өзінің жұмысын- да партияның ішіндегі әр түрлі ауытқушылықтар мен өресіз көзқарастарды бейнелеп отыруға тиісті-міс деген өте-міөте таңіқаларлық пікір айтып жүр. Кейбір табан- сыз, тұрақсыз искрашылдар съезде де осы бағытта сөй- леді. Ооныімен, өздерін искрашылдар ңатарына қосушы- лардың бәрі шынында да искрашыл болып табылады дейтін көз-қарас мүлде дұрыс емес. Тіпті өздерін искра- шылдармыз деп айтуға ұялатып июкрашылдар да бар, бұл — факт. «Иокіраға» ңарсы күресітт, онъің жолына әр түрлі кедергілер қойып, оның жұмьісына бөгет жасап жүрген искрашылідар да бар. «Искра» жұртіқа белгілі болды, искрашыл деп атану сәнге айналды, бірақ мұ- ның өзі көптіеген адаімдардың, «Иокраны» көіптеген ко- 'Митеттер танығанға дейін, бұрын ездері кім болса сол ікүйінде қалуына бөгет болмайды. Мұвдай сеніімсіз иск- рашылдар «Иакраға» көп зиян келтірді. Егер олар «Искраға» қарсы тіікелей, атпық күріес жүргізсе бір сәрі... Жоқ, олар бұгқпантайлап, тасада тұрып, білдір- мей, жасырын әрекет жасайды.


ПІЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ II СЪЕЗІ
49
Партия съезінде Tagesordnung-тің өкінші пункті партияның прюграммасына арналды. «Рабочее Делопы» жаіқтаушылар, бундшылдар және съезд кезінде «бат- нақ» деп атаіқ берілген әр түрлі жөке делегаттар адам айтқысыз кедергілер жасады. 1’Ірограмма туралы жарыс соз мейлінше ұзаққа созылды. Акимовтың бір озі онда- ған түзетулер енгізді. Тіпті ж-еіке оөз-дер үшін, қандай да бір жалғау үіши талас болды. Көп түзетуді таліқы- лауға тура келгені сопшалық, програміма жобасып қа- райтын комиссияға кірген бір бувдшыл: біз осы кшніц жобасын қарап отырмыз, «Искра» редакциясы ұсын- ғанды ма немесе Акимов енгізген жобаны ма? деп ете орынды сұрады. Бұл түзетулер түкке тұрғысыз еді, сон- дықтан программа ешқандай елеулі өзгерістерсіз қабыл- данды; дегенмен бұл туралы 20 мәжіліске жуық айтыс болды. Міне, оппозиция салдарынан съездің жұмысы осыншама өнімсіз болды, мұны «Искраға» ңарсы және quasi * — искрашыл элементтер істеді.
Үйымдастыру комитетімеп болған жанжалдан кейіп туған екінші ірі жанжал — тілдердің тең праволылығы туралы немесе, съезде оны мысқылдап айтңанындай, «тілдердің бостандығы туралы» жанжал болды (Мар- т о в: «Немесе «есектер туралы»». Күлк і.) Иә, «есектер туралы» да. Әцгіме мынада. Партия программасы- иың жобасында жыньтсына, ұлтына, діпіне және басқа- ларына қарамастан, барлық азаматтардың тең праволы еікендігі туралы айтыледы. Бундшылдар бұған қанағат- тапбады және програмімаға әрбір ұлттың өз тілінде оқу, сондай-асқ әр түрлі қоғамдық және мемлекеттж мекеме- лермен өз тілінде сөйлесу правосы өнгізілуін талап ете бастады. Коп созге қүмар бір бундіпылідыц мемлекеттік жыліқы заводып мысалға алып айтқаінына, Плехаиов жолдас жылқы заводы туралы сөз болуы да мүмкін еімес, ойтікені жылқы сөйлемейді, «твк есеіктер ғана сөй- лейді» деп есікертті. Бунідшылдар бұған ренжіп қалды, сірә, бұл қалжыңды олар өздеріне айтыльип отыр деп ойласа керөк.
♦ — жалгап. Ред.


50
В. И. ЛЕНИН
Тілдердің тең праволылығы жөніндегі мәселеде тұң- ғыш рет жіікке бөліну болды. Бундшылідардан, рабоче- делоіпылдардан және «'батпақтан» баоқа кейбір искра- шылдар да «тілдердің бостандығын» жақтап сөйледі. Дейч жолдаю бұл мәселе жөнінде өзінің дауыс беруімен бізді таң қалдырды, ашуландырды, ызаландырды жәнө т. т.; ол біресе қалыс қалып, біресе бізге қ-арсы дауыс беріп отырды. Ақыр аяғында бұл мәоеле ойдағыдай, бі- рауыздан шешілді.
Жаліпы алғанда съездің алғашқы жартысыніда искра- шылдардың барлығы бірлесі/п әрекет етті. Бундшылдар өздеріне қарсы заговор істеліп отыр дегенді айтты. Бір бундшыл өзінің сөзінде съезді «тұтаю көіпшілгк» деи сипаттады. Бұған жауап ретінде мен біздің бүкіл пар- тиямыз бір тұтас копшілікке айналсын деген тілек біл- дірдім *.
Съездің екінші жартысында жағдай мүлде басқаша боліды. Осы кезден басташ Мартовтың тарихи бет бұры- сы басталады. Біздің арамызда туған алауыздық тіпті де елеусіз емеснті. Алауыздық Мартовтың қазіргі кезіең- ге дұрыс баға бермеуінен туды. Мартов жолдас бұрып ұстап келген жолынан бұра тартты.
Tagesordnung-тің бесінші параграфы уставқа ар- палды. Уставтың бірінпіі пуігкті жөніпде комиссіияның өзіңде-ак, Мартіов екеуміздің арамызда талас туды. Біз әр түрлі тұжырымдаріды жақтадық. Мен партияның программасын мойындайтын және оған матіериалдық кө- мек көрсететін, партияның әйтеуір бір ұйыімына кіре- тін адам партия мүшесі болып танылсын деп ұсыныс жасағанымда,— Мартов алғашқы екі шартты қоймай- ақ партия ұйымдарының бірінің бақылауында жұмыс істеу жеткілікті деп санады. Мен өз тұжырымымды жақтап, централизм принципіиен таймасақ, біз партия мүшесі қандіай болуы керөктігін басқаіпа айта алмай- мыз деп көрсеттім. Ешқандай партия ұйьгмына кірмей- тін адамды партия мүшесі деп тану — партия тарапы- нан жаюалатын бақылау атаулыға қарсы пікір айту де- ген сөз. Мартов бұл жерде «Искраның» принциптеріне
* Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 292-бет. Ред.


ШЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ II СЪЕЗІ
51
мүлдем қайшы келетін жаңа принцип енгізді. Мартов- тың түжыръіімьі партияның шеңберін ұлғайтты. Ол біз- дің партиямыз бұіқара партіиясы болуға тиіс дегенді же- леу етті. Ол оппортунист атаулының бәріне есікті кең ашьш, партияның шеңберін барьшша жайылыңқы етіп ұлғайтты. Біздің жағдайымызда бұл өте қауііпті, өйтле- ні революционер мен бос сандалушылардың арасын аіпып көрсету өте қиын; сондықтан бізге партия деген ұғымды тарылту қаж-ет болды. Мартовтың қатесі мына- да еді: ол әр түрлі алаяіқтарға партияның есігін кең ашты, ооныіміен ңатар тіпті съездің өзінде делегаттар- дың үштен бір бөлігі аңысын аңдаушылар екені аньііқ- талды. Тап осы жағдайда Мартов оппортунизмге бой ұрды. Оның: партияның әрбір мүшесі ұйымның бақы- лауында болуға тиіс, сөйтіп Ортальгқ Комитет партия- иың ақырғы мүшеісіне дейін жете алатын болсын, дегеп тұжырымы уставіқа жалған үйлесімсіздіік енгізді. Менің тұжырымым ұйымдасуға деім берді. Мартов жолдас «партия мүшесі» деген ұғыімды төімендетгп жіберді, ме- нің піокірімше, ол жоғары, өте жоғары түруға тиіс. «Ра- бочее Дело», Бунід және («батпақ» Мартов жағына шы- ғып кетті, Мартюв солардың көмегімен уставтың біріи- ші параграфын өткіэді.
Содан кейін Мартов өзі жайында таратыльш жүрген «масқаралаушы лақаптар» туралы сойлей бастады. Мартовтың кімімен одақтас болып піыққаныіп корсеткен создерде ренжірліік еіпітеңе болғаіі жоқ. Брукэр ж<ол- даспеп одақтаіс болғанымда меп де осындай наразылық- қа кезідеск-ен едім. Оол кезде Мартов маған қағаз жа- зып: «бірге дауыс беріп отырған адамыңның сиқыіі қа- ра» дегенде меп тіпті де ренжігем жоқ. Рас, менің Брукэрмен одақ жасауым уақытша және кездейсоқ бол- ған еді. Ал Мартовтың Бундпеп одақтасуы берік болып шықты. Мен Марітовтың тұжырымыіга ңарсы болдым, өйткені ол Versumpfung’ * еді. Мөн бұл туралы Мар- тов'қа еокерттім, ал бііздің дұпгпандарымыз бір кісіідей болып Мартовтың соңынан еріп, осы қателіскті айқын
щалшыққа сүйреу, батпаққа батыру. Ред.


52
В. И. ЛЕНИН
көрсетіп отырды. Бірақ ең қауіиті иәрсе Мартовтыц батпаққа батуы емес, осы батдаққа абайсызда түсіп ке- тіп, содан шығуға тырыспағандығы, қайта барған са~ йын белшесінен бата беруі болды. Бундшылдар үстем жағдайда отырғандығын сезіп, партияның уставына өз таңбаларын түсірді.
Съездің еікінші жартысында да тұтас көпшілік болды, бірақ бұл жолы ол мартовшылдардың коалициясынап және «батпақтан», жәие «Рабочее Делю» ме.н Бундтың тұтаіс азтпылығынан күралды. Осы тұтас көіпішіліік иск- рашылдарға қарісы піықты. Бір бундшыл шжрашылдар арасындағы таласты көргп: «Көсемдер төбіелеісіп жат- қаида, айтысу қандай жақсы» деді. Осындай жағдайда Бундтың неліктен кетіп қалғаны маған түсініксіз. Ол үстем жағдайға ие болып отырғанда көп нәрсені өткізе алатып еді. Тегіндс, онда императивті мапдат болса керек.
Уставтың бірінші параграфы бүлінгеннен кейін, біз сынғая темегіе қос құрсау салып, мүмікЬндігіне қарай мьщтап таңуға тиііс болдыоқ. Әр-ине, бізді аңдып жүріп, алдап ікетуі мүмкін деген қаупіміз болды. Сондыкдан екі (жаің »өэара ікелісіп орталық мекемелерге кооптация жаюау, сөйтіп партияға юлардың жүмыісында бірлікті қамтіамасыз ету іқажет болды. Осы іміәсюлеге бола тағы да 'күрес басталды. Партияпың III съезівде Ұйымдас- тыру коімитетіміеп болғіандай жанжалдыц қайталанба- уын іқараістыру ікереік болды. Табанды, адал исжрашыл министрлік күру іқажет еді. Ооы пунктте біз тағы да тая/қ жіедіік. Орталық мекемелерге -өзара келісіп коопта- ция жасау туралы пуінкт жүзеге аспай қалды. «Батпақ» қостаған Мартовтың қателігі бұрынғыдан да айқыны- рақ көрінді. Сол кезден бастап коалиция әбден қалып- тасты және біз' жіеңіліп қалу қаупіне ұшырағаігдьщтан мылтығымызды оқ-ос оқпен о;қтауға імәжбүр болдық. Бунд пен «Рабочеіе Дело» ютырьгп алып ісъездің тағды- рын 'өз дауыстарыімен пгешті. Осыдан ікеліп батыл, қат- ты күрес туды.
Енді «Искра» ұйымының жеке мәжілістеріне кө- шейік. Біз бұл мәжілістерде көбінесе Орталық Комитет-


ІІІЕТЕЛДІК ЛЙГАНЫҢ II СЪЕЗІ
53
тің қүрамы жіөніндегі мәіселеімен шұғылдандық. «Иск- ра» ұйымының (барлық төрт мәжілісінде NN жолдас жа- йыніда іайтыс жүргізілді, оған искрашылдардың бір бө- лігі юаяюи сенімсіздік білдіргісі келді, ібірақ ібұл сөздің дәл імағынасында іеміею, өйткені епшіім NN-ді маоқара- лайтынідай ешіқашдай кінә таққан жоқ, тек NN-нің искрашыл министрлікке жарайтын-жарамайтындығы арпаулы маңызы бар «мәіселе болып талгқыланды; осы үшін кеңірдектескеіі ікеріс болды. 16 адам іқатысқан соңғы мәжіліс(те 9 адам NN-re қарсы ісөйледі, 4 адам жақтады, басқалары қалыс қалды. Сол жердің өзінде-ақ енді іөз министрлігіімізді қаыдай құрамда өткізу керек деген -мә-селе шешілді.
Мартов екеуіміз әр түрлі «үштік» ұсьшдық; бірақ олар жонінде 'К-өлісо алмадыіқ. Съезде ідауысты боліп жібергіміз келмегендіктеп, ымырашыл тізім ұсынуды үйғардық. Біз қандай да болсын и-кемпе ікөнуге бел бай- ладыяқ: м-ен .скі мартовшыл бар тізіімге кіелістім. Азшы- лық ібұған көпбеді. Ал «Южный рабочийдың» мүшесі біздің тізімде ібюлғысы келмеді, сопьгмен іқатар мартов- шылдардың тізімінде болуға келісімін іберді. Бөтеп элемент — «Южный рабочий» — Орталық Комитет жө- ніндегі .мәіаелені шепгті. Искратпылдар екі жарылғап соц біз 'Піікірлес адамдарды жинауға мәжбүр болдық және <қызу үгіт жүргізуге кірістік. Ойлаімаған жерде Бундтың ісъезден ікетііп ңалуы бүкіл жағдайды өзгертті. Ол кетікеніген кейін тұтас көпшілік !пен азшылық қайта құрылды. Біз ікөппіілік болып Ортальіқ Комитетіке өзі- міз қалаған адамдарды өткіздік.
Міне, іжікке ібөлінуге әікеп соодан жавдай осы. Менің редакцияны сайліауды талап .ететінімді ібіле тұрып, «Искраның» алты редакторының бэрін 'бекіту мәселесіи съезге салуды Мартовтың үсынуы үлкен іжөнсіздік бол- ды. Мұның өзі редакцияны сайлау міәіселесін редаікция- дағы жеіке іаіда*мдарға сеніімсіздік білідіруге айналдыру деген ісөз еді.
Сенбі күпі, сағат 5-те, сайлау аяқталды. Біз <қараР- ларды таліқылауға кірістік. Бүл үлііп ібізде пе бары бір- п.еше сағат уақыт қалды. «Батіпақ» тарапыяан кедергі


54
В. Й. ЛЕЙИЙ
мен іқарсылық іболғандықтан, Tagesordnung -ітен толып жатқан маңызды пункттерді алып тастауымызға тура келді; сонымен, тактика жоніндегі мәселелерді түгел таліқылауға бізде уақыт қалмады.
Съезде қарарлардың бірауызды қаібылданғаны сонша- льщ, біз өзара ікелісу бағыты реттелді деген қорытын- дыға ікелдік; іболған алауыздыіқтардан Мартов >мемле- кеттік мәселе жаоамағап сияқты болып ікөрінді. Тііпті ол, «Южный раібочийдап» ікелген бір-еу сайлаудың заң- дылығы туралы імоселе көтергенде, іазшылық -съездің барлыіқ оқаулыларына бағынады дөп оакертті. Ңарарлар- дың бәрі тыныштық, достьтқ жағдайда қабылданды; жалғыз-ақ лйбералдар жайыңдағы Старовердің ңарары жөнівде алауыздық туды. Ол өте жайылыңқы болып кеткен және одан ітағы да оппортунизмнің иіісі шықты; біз оған қарсы ікүрестгк және дәл осы мәселе жөніпде тағы да 'басқа іқарар қабылдаттық.
Съезд туралы жалпы пікір мынадай болды: біздегі күрес аңысын аңідаушылыкда қарсы жүргізілді. Біз жұ- мьгс істей алімайтын жағдайға душар болдық. Бұдан: «қүдай, ібізді імұндай достардан оақтай гөр», яғни quasi- иокрапіылдардан сақтай гөр деген іфрытынды жаса- дыіқ. Мартов мүны мүлде түсінген жоіқ. Ол езінің қате позициясын принципке дейін ікөтерді. Көтипілік «қор- шау жавдайын» орнатып отыр деген Мартовтың ыікірі партияның нақты мүдделеріне көрінеу қайшы келді. Жұмысты таібысты ету үтпін бөгет жасаушы элемент- терді ығыстырып шығару және оларды партияға кесел келтіре алміайтын жағдайға (қою ңажет іболды; тек осын- дай жағдайда ғана ібіз келесі съезде жемісті жұімыс іс- тей аламыз. Міне, сондьщтан партияның орталык, м-еке- мелері арасында тольиқ бірлік орнату іқажет іболды.
Съездің алғашңы жартысы іеікінші жартысына мүлде ңарама-қарсы отті. Бүкіл съездің күрделі луикттері төрт ірі жағдаймен қорытылады, атап айтңанда: 1) Ұйыімдастыру ікомитетімен болған жанжал; 2) тіл- дердің тең праволылығы жөніндегі айтыс; 3) уставтьщ бірінші яунікті жөнінідегі айтыс және 4) іпартияның ор- тальгқ орыпдарын сайлау үшіи жүргізілген күрес.


ПІЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ II СЪЕЗІ 55
Съездің алғашңы жартысында біз Мартовпен бірге Үйымдастыру комитетіне, Бундқа, «Рабочее Делоға» жә- не «батпаеда» ңарсы болдьлқ. Ал съездің екінші жарты- сында юл ікездейсоіқта батиаққа батты. Кездейсоқ Ver- sumpfung-тан енді, съезден кейін, нағыз Versumpfung болып отыр. (Ң ол іш а п а л а қт ау.)


56
В. й. ЛЕНИН
4
МАРТОВТЫҢ БАЯНДАМАСЫ ЖӨНІНДЕ ЖАСАЛҒАП МӘЛІМДЕМЕ
15(28) ОКТЯБРЬ36
Мөн, Мартов және Старовер үшеуіміздіц -арамыздағы жеке әңгімені баяндауда ікімнің өтірік айтқаны немесе кімпің пәлеңор болғаны туралы Мартовтың мәселе қо- іоына, мұны күрестің барып тұрған тукке турғысыз тәсі- лі деп санап, м«ен мейлінше қарсылық білдіремін. Мен бұл тәсіл Мартовтың өзі жиіркеніштілік туралы күні кеше жасаған мәлімдемеге өрескел қайшы океліетінін, ал жиіркенііптілік істі жеке әңгімелерді баяндаудың шы- найылығы жайындағы шешілмейтін Міәселеге әкеп соқ- тыратыпын атап корсетемін! En question * жеке әңгіме- ні Мартов мулде теріс түсіндірді деп мәлімдеймін. Егер Мартов партияның жауапты іорнында ютыруына жарас- пайтын қылмысы бар деп мені айыптағысы келсе, мен қандай іболса да аралық сотты қабылдаймын және осы сотіқа Мартовты шақырамын деп мәлімдейміи. Енді нақты айып тақпай, емексіткен бірдемені айтьгп отыр- ған Мартовтың адамгершілік борышы, ібүкіл партия ал- дыңда өзі таедап айыпты ашықтан-ашық және өзінің қолын і^ойып жадтауда ерлік көрсету ібольш табылады, ал мен партияның Орталық органының мүшесі болған- дықтан, өзінің барлыц айыптарын дереу жеке кітапша өтіп шытарудъі бүкіл редакция атынан Мартовқа ұсына- мын, деп мәлімдеймін. Мартов осыны істемесе, ол Лига съезінде партияны адамгершілік жағынан тазартуды көздемей, тек жанжал шығаруды ғана көздегешн көрсе- теді.
Соз болып отырган.. Ред.


ІПЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ II СЪЕЗІ
57
5
МАРТОВТЫҢ БАЯНДАМАСЫ ЖӨНІНДЕ ЖАСАЛҒАН МӘЛІМДЕМЕ
16(29) ОКТЯБРЬ
Кешегі Мартовтың корреферат дөп аталатынының жа- рыс сөзді лайықсыз негізге аударғанынан (кейін, мен Tagesordnung-тің бұл іпункті жөніндегі :қандай да бол- сын жарьгс сіөздерге ңатысуды ікерөксіз және мүмкін смес нәрсе деіп есептейтінімді, демөк, өзімнің сқорытын- ды сөз сөйлеуімнен де бас тартатынымды, оның үстіне, огер Мартовтың нақты жәіне ашықтан-ашық айыптар тағуға ерлігі жететін болса, онда ол мұны өз кіташпа- сында бүкіл партия. алдында істеуге міндетті екенін, мен к-еше Мартовты ол кіташпаны жазуға ресми түрде шақырғапымды мәлімдеймін.


58
В. И. ЛЕНИН
6
ЛИГАНЫҢ УСТАВЫ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
17(30) ОКТЯБРЬ
1
Мен негізінен ібір пунктке, атап айтқаида, 'баяндама- шының Лига өз уставын жасауда «автонкжиялы дегеи пікіріне тооқталыл өтлеікпш. Менің пікірімше, ібұл мүлде дұрыс емес, өйткені партия уставының 6-параграфы бо- йынша 'кюімит-еттер ұйымдастыруға лравосы бар Орта- лық Комитет — Лига үшін устав жасауміеп піұғылдапа алатын бірден-ібір іорын; ал ұйьгмдастыру депеліміз — ең алдымен устав жасау дегеп соз. Ал Ортальщ Коми- тет Лиганың уставын ібекітпей тұрып, іоныц — Лиганыц уставы болмайды. Автономия дегеп үғыіміды бұл жерде мүлде іқолданува іболмайды, оігпк-епі ол партияиың уста- вына қайшы ікеліеді. Ортальгқ Комитет беікіткепге дейіп Лиганың уставы іболмайды деп тағы да батыл атап кор- сетемін. Ал Лиганы партия съезіпің 'бекітуіне келетін болсақ, бүл іоның істеген жұмысы үшін емес, сірә, оның барлық кемпііліктеріне қарамастан,— оның ерекшө принципті үстамдылығы үшіп істеледі.
2
Бұл дәлелдерге қарсы келіл, сөзді ікөбейтіп жатудың ңажеті жақ 37. 6-лараграф үйымдастыруға, деімек, қайта ұйымдастыруға да38 право береді жәле қайта ұйымдас- тырылған Лига қалай болғап күпде де Лига болып, ліе- телдегі бірден-бір партиялық ұйым болып қалады.


ШЕТЕЛДІК ЛИГАГІЫҢ II СЪЕЗІ 59
3
Мартов жолдастың қызмет адамдарын Орталық Ко- митет бекітуге тиіс пе деіп қойған сұрағына імен былай деп жауап береімін: әкіміпілікіке сайлаиған -адаімдарды Орталық Комитеттің беікітуіне жасалатын ешқандай ке- дергілерді көріп тұрған жоқпын.


60
В. И. ЛЕНИН
7
ЛИГА УСТАВЫ ТУРАЛЫ ҚАРАРЛАРҒА ДАУЫС БЕРУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
17(30) ОКТЯБРЬ
...Ленин іөзінің атынан және өзіміен ібірге дауыс бер- ген жолдастардың атынаи: Коняпин жолдастың қара- рын қабыддамай, Мартов жолдаістың қарарын қабыл- дауды партіия уставын өрескел бұзғандькқ деп есептей- тіиін мәлімдейді39. («Бұл дауыс беру уставтың нақ қай параграфына дқайшы ікеледі?») Мен мұндай ісұрақтарва жауап беруден бас тартамын, өйткені мұның өзі жарыс сөздердің барысыида жюткілі-кті айқыидалды. («Біз қа- былдаған қарар қайшы ікелетін устав параграфын ікөр- сетіңіз».) Уставты түсіндіру — партияның юрталық іме- кемелерінің ісі; олар <мұны іістейді де.


61
ТАПСЫРЫЛМАҒАН МӘЛІМДЕМЕ 40
29 іоктябрь, 1903.
Жолдастар! Мен 'кеше [28/X] съезд мәжілісінен шы- гып ксттіім, себебі Мартов жиіркенішті өсеіктерді, ла- цаптарды, екеу ара айтылғап сөзді теріп, жан ұшыра айқайлағапда, жанжалды ж-ақсы ісоретіндердіц бәрі оғая імасайрап ютьгрғанда, съюзге қатысуға тічіті дәтім шыдамады. Дәл осы Мартов 3-күпі озіп өзі •келемежде- гендей болып, әңгіімелесушілердің ңайсысы өтірік айт- цанын төксеруге болмайтын, мәселені д,оздыратын екеу ара айтылған сөздерді тілге тпөк «ету едепсіздш болады деп айқып айтқ-ан еді. Атышулы үштік туралы айтыл- ған атышулы екеу ара сөзді баяндағанда кім өтірік айтты, мен бе иеімесе ол ма деп аузынан жынын ша- шып, ікеше менен жауап алған Мартов бізге дәл осы одеіпсіздігіи көрсетті.
Мәселеш: кім өтірік айтты? деп жатажал шығіаратын- дай етіп яқоятьш ібүл әдіс болімаіпіы сылтау табылса-ақ жүідырығын ала жүгіретіи үр да жық адамға ғана, не- месе өз қылығының ақылға сыйымсыздығын ойлап жатуға шаміасы келмейтін etci ауысқан күйгелек адамға ғана лайыіқты. Белгілі бір саяси қателіктері үшін айып- тальғп отырғанда саяси қайраткер тарапынан мұндай әдіс қолданылуы қорғанудың басқа құралының жокды- ғын, саяси алауыздыіқты бейшаралықпен жанжалға жә- пе іөсеікіке айналдырып отырғандығын мүлтіксіз сипат- тайды.
Бүдан мыпадай сұрау туады: екеу ара айтылғаи сөзді тілге тиек етіп дәлелдеуге болмайтын айып қойып отырған үр да жық, жанжалқой адамдардың бәрінің


62
В. Й. ЛЕНЙЙ
бұл әдісіне қарсьгжалпы алғанда қорғанудьщ қандай құралдары қолданылуы мүмкін? Мен і«дәлелдеуге бол- майтын» айыптар доп айтып отырмын, өйткені екеу ара айтыліған, мротоколға жазылмаған сөздер өзінің мәні жағынан еш^андай жолмен дәлелденбейді, сондықтан мұндай сөздерге сүйеніп тағылған айып «іөтірік» дегеи сөзді жай қайталай беруге әкеп соғады. Кеше Мартов озін оісылай қайталаудың асқан шебері еті<п көрсетті, ал меп оған еліктемеймін.
Өзімнің кешегі мәлімдемемде қорғанудың бір әдісін көрсеткен едім, енді меп сол әдісті қолдануіды үзілді- кесілді талап етемін. Өтіріік айтты, жала жапты деп, тағы басқа осындай толып жатқан ұіпы-қиырсыз тұс- палға толы сөзінде імаған таққан барлык, айыбып қар- сыласымның дереу жеке ікітапша етіп басыіп шығаруын үсынамын. Мен іқарсыласымның букіл иартия алдында өз атынан сөйлеуін талап етемін, себебі ол партияның Оіртальгқ Органы редакциясының мүшесі болып отыр- ған м-ені қаралады, себебі ол партияның жауаіпты орын- дарында отыруға ікейбір адамдардың қақысы жоқ деген- ді айтты. Мен қарсыласымның барлыц айыитауын жа- риялауды міндетіме аламын, өйткені жанжалдар імен өсеік-аяңды ақтарып ашық айту менің партия алдында- ғы ең іжаоқсы қорғанысым болатынын жетік білемін. Ңайтал-аіп айтайын, ‘қарсыласым менің ібұл ш-ақыруым- нан бас тарту арқылы озінің айыптары жексұрын адам- ның жаласынан иемесе алжасқан саясатқұмардың еісуастық халінен ту-атын шылғи өтіріктен ғапа қүрал- ғандығын көрісетеді.
Менде, айта ікетейін, қорғанудың тағы бір жанама құ- ралы бар. Мен өзімнің »кешегі мөлімдемемде еп question * жеу ара әңгімені Мартов мүлде теріс баян- даи отыр ідөдім. Дәлелдеуге болмайтын пайымдаулар сенімсіз әрі імақсатсыз болатындықтан да, мен бұл әң- гімені қайта іқозғамаймын. Бі-ра-қ мен ікеше Мартовқа тапсырған, ол юъезіде оңығап «документке» әркім ойжі- беріп 'қарасыншы. Бұл документ съездіц программасы және меніц оған берген түсінігім,— «ежеу ара» іәңгіме-
« соз болып отырған. Ред.


ТАПСЫРЫЛМАҒАН МӘЛІМДЕМЕ
63
ден кейін жазылған, менің Мартовца жіберген жәніе ол озінің түзетуліерімен ікері қайтарған түсінігім.
Бұл документ біздің іәңгімеміздің кумэнсыз түйіні бо- лыіп табылады, сондықтан Мартов айыптарының жай осеік екенін ідәлелдеу үшін оның дәл текстін ікелтірсем, маған осының іөзі әбден жеткілікті. Оның толық тексті мынадай:
«23-пункт (съезд Tagesordnung-інің *). Партияның Орталыц Комитетін жэне Орталыц Орган редакциясын сайлау».
Менің түсінігім: «іСъезд Орталық Орган редакциясы- па 3 адам және Оріталыіқ Комитетке 3 адам сайлайды. Бүл алты адам бірлесіп, 2/з кепшілікпен, қажет болған күнде Орталық Орган редакциясы мен Орталық Комитет қүрамын кооігтациялау арқылы толықтырып, содап юоң съезге тисті баяндама жасайды. Бұл баянда- маны съезд бекітікеннен .кейінгі жерде ікооптациялауды Орталық Орган редакциясы мен Орталық Комитет же- ке-жеке жүргізеді» **.
Мартов бұл жүйе тек редакциялық алтылыоқ құрамын ұлғайту үшін ғана ақабылданып -еді деп юендірмек бол- ды. Бұл сендірулерге «егер бұл 'қажет болса» деген сөз- дер тупа-тура қайшы келеді. Мұндай қажіеттілііктің бол- мауы імүмкін еікені сол кездің өзінде-ақ байқалған еді. Одан кейін, егер ікооптациялау үпіін 6 адамның 4-нің келісуі іқажет болса, онда, сірә, рөдакция құрамы ре- дактор еместердіц келісімінсіз, кеім ідешнде Орталық Комитеттің бір 'мүшесінің ікелісімінсіз толыутырылма- ған болар еді. Деімек, редакцияны ұлғайту бір адамның піікіріне байланысты болды, -ал ол ікезіде оның ікім екен- дігі (съезден әрі салтанд-а бір жарым ай бұрын, н-емесе бір ай бүрын) жөнінде ікемескі жорамал ғана болуы мүмікін іеді. Демек, сайланьгп қойылған үштікті ұлғайту мәселесінде іпешуші дауыс сайланып қойылған редськ- тор емес адаімға беріле қалғанда, сол кезде Мартовтың да редаікциядағы алты адам, сол ікүйіңде, одан әрі дер- бес цызмет істей алмайды дегені анық болатын. Мартов
* — күн тәртібі. Ред.
** — Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 432—433-беттер.
Рсд.


64
В. Й. ЛЁНЙЙ
та сырттан, ріедакциядан тыс жердеи, көмек болмайын- ша «Искраның» ескі редакциясын партияның Орталық Органы редакциясына айналдыру мүмкін емес деп са- нады.
Одан әрі. Егер, іәңгімө тек алтылыңты ікобейту тура- лы ғана болса, үштік жайында сіөз <қозғаудың ие ікерегі бар еді? Онда бірауыздан дауыс берілген коіоптацияны белгілі бір ікөіпшіліік мақүлдаған кооптацияімен өзгерте салуға болар еді. Онда редакция туралы сөз қозғаудьщ мүдде ікерегі жоқ, ал жалпы алғанда партия мекемеле- ріне немесе атап айтқанда партияның орталық мекеме- леріне ікоонтация жасау туралы әңгіме ету жеткілікті болар еді. Де>мек, тек жалғыз ұлғайту жайында ғана әцгііме болмағаны (айқын. Сонымен іқатар, алтылықты көбейту үшін ең алдымен оны үш адамға ідейін уысі$ар- ту пайдалы деіі саналса, көбейту мүмкіндігіне ескі ре- дакцияның бір мүшесі емес, бэлкім, екі немесе тіпті уш мүіпесі богет жасағаны да айқын.
Ақырында. Орталықтардың құрамын «толықтыруды», ұлғайтуды лартияның съезде қабылданған қазіргі уста- вымен және күн тәртібінің 23-пункті жөніндегі жоға- рыда айтылған түсінікте Мартов екеуіміз келтірген ал- ғаіпқы жобамеи салыстырып қараңыз. Алғашқы жоба бойынша екі адамға т$арсы т ө р т ад амныц келісі- мі (Орталъы} Орган редакциясы мөн Орталық Комитетті ұлғайту үшін) қажет болып еді, ал қазіргі устав бойын- ша, сайып ікелгенде, екі адамға царсъі у ш а д амныц келісімі талап етіліп отыр, сөбебі орталықтарға ікоопта- ция жасау мәселесін енді Совет түпкілікті шешеді, сон- дықтан егер редаікцияның екі мүшесі мен Советтің тағы бір мүшесі редакцияны ұлғайтқысы келсе, ол уақытта олар бұл ұлғайтуды үшшші адамның ықтиярына қарсы істей алған іболар еді.
Сонымен, (анық документтің айқын мәні негізінде) редакціияның құраімын (Мартов екеуіміз үсынған, ре- дакция мүшелерінің іешқайсысы қарсы іболмаған) өзгер- ту съезге дейін көп уақыт бұрын ойластырылғанына титтей дө күмәндануға болмайды, сонымен -қатар бұл озгерту алтылықтың қандай іболса да бір, бәлкім, екі-үш мүшесітііц ықтияры мен ікелісіміне қараімай істелугө


ТЛПСЫРЫЛМАҒАН МӘЛІМДЕМЕ
65
Tiii'C еді. Осыдан 'мынадай іқорытынды жасауға болады: алты адамды бірчбіріне қөсақтап қоятын ресми смес императивтік мандат туралы, оның ішіндегі іадамгер- ігіілік байланыс туралы, мызғымас іколлегияның маңы- зы туралы сылдыр сөздердің және осылар сияқты Мар- товтың сөзінде !көп айтылған әдіс-яйланың енді қандай салімағы бар. Редакцияның құрамын жаңартуды, ана~ гұрлым 'Күрделі жолмен, демек, әбден ойластырьш іс- телген әдіопен жаңартуды талап іететін айдан анық тү- сінік текстіне бұл әдіс-айланың бәрі көрінеу қайшы келеді.
Осы түсініктен туатын, әсте күдіктенугө болмайтын тағы бір жағдай, редакцияның қүрамын өзгерту съезде сайланған ікемінде екі орыс жолдастың, Орталық Коми- төт мүипелерінің келісуіне байланыісты болды. Демек, мен де, Мартов та Орталық Комитеттің бюлашақ осы мүшелеріи редакция іқұрамын белгілі түрде іөзгерту қа- жеттігіне сендіруге сөзсіз үміттенгенбіз. Олай болса, біз редакцияның іқұрамы туралы мәселені аты-жөш әлі ай- қындалмаған центровиктердіц шешуше бердік деген сөз. Демек, біз о сы центро виктерді ө з ж ағы- мы з ғ а ifap атып алатындығымызға сеніп күреске шыққанбыз, ал егер қазір беделді орыс жолдас- тардың көпшілігі -съезде, Мартовты емес, мені жақтап отырғанда (біздің арамызіда туған алауыздық жөнінде), Мартовтыц озінің жеңілуіве байбалам салып, уайым ж<еуі және шыи мәнінде дәлелдеуғе болмайтыи өсек-^аяң мен жанжалды туғызуы — күрес жүргізудің тым тұр- пайы жәіте сорлы тәсілі болып табылады.
Н. Ленин (В. И. Ульянов)
Біргнші per 1928 ж. Лспинніц VII жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылъіп отъір


66
ПАРТИЯ СОВЕТШІҢ ҚАУЛЫСЫ
ЖЕНЕВА. 1 НОЯБРЬ, 1903 ж.
К өшір ме.
Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясы.
Партия Советі: оның құрамына кіретін — Валенти- нов, Ильин, Ру, Советтің бесінші мүшесі Ефимовтың даусын беруге уәкілдігі бар Васильев Советтің екі мү- шесінің, Ильин мен Васильевтің, шақыруы бойыніпа, 1903 ж. 1 ноябрьде Женевада мәжіліс өткізіп, былай деп ңаулы етті: Орталық Комитет өкілінің Лига съезін- дегі іс-әрекеті дұрыс деп танылсын 41 және оның жаңа мүшелер енгізу арқылы Лиганы қайта құруына рұқсат етілсін. Валентинов, Ильин, Васильев, Ефимов үшін Васильев, Ру.
1904 ж. мына кгтапшада басылған: «Орыс революциялыц социал-демократиясыныц Шетелдгк лигасы екгншг съезгнгц протоколдарына берглген түсгнгктер».
Женева
Кгтапшаныц текстімен салыстырылған ^олжазба бойынша басылып отыр


67
ПАРТИЯ СОВЕТІНІҢ МҮШЕСІ ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ ОРГАН РЕДАКЦИЯСЫНЫҢ МҮШЕСІ ҚЫЗМЕТІНЕН БАС ТАРТҚАНЫМ ТУРАЛЫ МӘЛІМДЕМЕ 42
Партия Советінің мүшесі және Орталық Орган редак- циясының мүшеісі Г. В. Плехановтың партияның бірлігі мүідделерін ік-өздеіоек мартовшылдардың айтқанына көну және алтауды шэоптация жасау тап қазір пайдалы де- ген пікіріне қосылмавандықтан, мен шртия Советінің мүішесі және Орталық Орган редакциясының мүшесі қызметінен бас тартамын.
Н. Ленин
1 ноябрь, 1903 ж.
Женева.
Р. S. Әйтсе де, мен партияның ж-аңа орталық мекеме- леріне өзімнің жұмысыммен шамам келгениге көмекте- суден тііпті де бас тартлаймын.
Плехановқа тапсырылған күні: 1. XI. 1903.
1904 ж. мъіна кгтапгиада басъілған: Л. Мартов.
«Россия социал-демократиялыъ жумысшъі партиясындағы «цориіау жағдайымен» күрес».
Женева
Ңолжазба бойынша басылып отыр


68
БУНДТЫҢ ПАРТИЯДАҒЫ ЖАҒДАЙЫ
Бунд осылай атаи «Arbeiterstimmie»43-HiB; 34-номері- йен мақаланың аудармасын ібасып шығарды. Бундтың V съезінің шешімдеріне қоісылған ібұл маіқала осы ше- шімдерге ресми түсінік сияқты болып табылады. Мұнда Бунд «партияның федерациялық бөлігі болуға тиіс» де- ген қорьгтьшдыға келуге мәжібүр ететін барлық дәлел- дерді жүйелі түрде баяндауға әрекет жас-алады. Осы дәлелдерді зқарап іөту ңызғылықты.
Автор Россия социал-демократиясы алдында тұрған ең маңызды мәселе, бұл — бірігу туралы мәоеле деп бастайды. Бұл бірігу к,андай негіздерде болуға тиіс? 1898 жылғы імаиифест 44 автономия принципін негізге алған. Автор бұл иринципті талдап көргеннен іоейін ло- гикасы жағынан қонымсыз, ішкі імағынасында қайшы- лығы ібар деп табады. Егер еврей іпролетіариатына ар- наулы іқатысы ібар мәселелерді үгіт әдістері (еврейлер- дің ерекше тіліне, ерекше психологиясына, ерекше мәдениетіне бейіімделген) туралы мәселе деп қапа ұғы- патын болоақ, мұның өзі техникалық (?) автономия бо- лады. Бірақ мұндай автономия қандай да болсын дер- бестіктің жойылатыпын көрсетеді, өйткені оны әрбір паргия комитеті пайдаланады, ал Бундты комитеттерге тецеу автономияиы мойындамағандық болады. Егер ав- тономияны кейбір программалық мәселелердегі автоно- миялылық деп ұғатын болсақ, онда Бундты программа- лық басқа мәселелердегі барлық дербестііктен айыру өрескелдік болаіды; программальгң моселелерде дербес


БУНДТЫҢ ПАРТИЯДАҒЬІ ЖАҒДАЙЫ
69
болу парітияның орталық органдарывда Бунідтың өкіл- дігі болуын, яғни автоноімия емес, федерация болуын созісіз көздейді. Бундтың лартияда алатын орнының бе- рік неігізін Ріоссиядағы еврей революциялыіқ қозғалы- сының тарихынан іздеу керек. Бұл тарих бізге еврей жүмысшылары арасында жұмыс жүргізетін барлық үйымдардың бір одаққа — Бундқа бірііккенін және оныц жіұмысы Литведаи бастап Иолыпаға, одан ксйін Россияның оңтүстігінө дейін тарағанын корсетеді. Де- мюк, тарих ібарлық аудандың межелерді қоиарып тас- тап, Бундты еврей пролетариатының біріден-бір өкілі етіп қойдЫе Міне, бұл принцип қысыр әңгіімеден туған ақылдың жемісі емес (?), еврей жүмьгсшы қозғалысы- ііың бүкіл тарихының нәтижесі болып табылады: Бунд — еврей ітролетариатының мүдделерш көздейтін бірден-ібір іөкіл. Олай болса, түгел бір ұлт пролетариа- тының ұйымы лартияға ол фөдерацияльгқ тұрғыдап құ- рылғанда ғаыа кір.е алады: еврей пролетариаты бүшл дүние жүзі пролетарлары семьясыпың бір бөлігі гапа омес, сонымен қатар басқа халыіқтар арасыніда ерекше жағдайдагы евріей халқының да бір бөлігі болып табы- лады. Ақырында, партияның бөліктері арасындағы ты- ғыз бірліік дәл осы федерациядан көрінеді, өйткені фе- дерацияның негізгі белгісі — партияның әрбір құрамдас бөлігінің осы партия ісіне тік-елей қатысуы; онда пар- тияның барлың бөліктері өэдері-н тең ираволы деп есеп- тейді. Ал автономия партия бөліктерінің правосыз бсь луын көздейді, жалпыға бірдей іске немқұрайды қарай- ды, өзара сенімсіздік, ерегіс және қақтығыс туғызады.
Автордың дәлелі осындай, мұны біз юның оз сөзімен дәлме-дәл дерліік баяндадық. Бұл дәлел мынадай үш пунктке: автономияның ішкі қайшылығы міен партия бөліктерінің тығыз бірлігі тұрғысынан қарағанда авто- ігомияның жарамсыздығы Жіөніидегі жалпы пікірге, Вундты евр-ей пролетариатының бірден-бір өкілі еткен тарихтың сабақтарына және, ақырьшда, еврей пролета- риаты ерекше іжагдайдағы тұтас бір ұлттың пролета- рпаты дегенге саяды. Демек, автор жалпы үйыімдық ііринциптерге іде, тарихтың саібақтарына да, ұлт идеясы- иа да сүйенгісі келеді. Автор мәселені барлық жағынан


70
В. И. ЛЕНИН
альш қарауға тырысады, мұнысын әділідік »діеіп санау ке- рек. Сонідықтан да оның баяндауы біздің бәрімізді тол- ғандырып отырған мәселеде Бундтың ұстаған бағытын бадырайтыіп кіөрсетеді.
Федерация тұсында, дейді бізге, партияның бөліктері тең праволы Ж'әне жалпы іске тікелей қатысады; авто- номия тұсында <олар правосыз және сондықт-ан партия- ның жалпы өміріне қатыспайды. Бұл пікір түгелі- мен нағыз сәйкессіздік саласына жатады,— бұл матема- тиктер математикалық софизм деп атайтын піікірлерден мүлде аумайды, бұл піскір бойынша, алғаап қарағанда дәл логикалық жолмен, екі жерде екі бес, ал бөлшек бүтіннен үлкен дөп дәлелденіледі және т. т. Осындай математиікалық софизм жинақтары бар, олар о/қушы ба- лаларға іөз пайдасын тигі-зіп те жүр. Бірақ еврей іпроле- тариатының бірден-бір өкілдері болаімыз дөп жүрген адамдарға бір 'пікірдің екі жартысында «'партияньің бө- ліктерін» түрліше үғыну сияқты соншама қарапайым софизмді түсіндіріп жатудың өзі қолайсыз. Феідерация туралы сөз болғанда,— партияның бөлігі деіп әр түрлі жіерлердегі үйымдарідың қосындысын айтады; автоно- мия туралы сөз болғанда, партияның бөлігі деп әрбір жергілікті жеке ұйымды айтады. Бірдей-міс деген осы ұғымдарды бір силлогизмге қатар қойып <көріңіз, сонда сіз сөзсіз екі жерде еікі бес деген қорытынды жасайсыз. Ал егер бундшылдарға, дегенмен, олардың софизмінің мәні түсініксіз болса, овда олар оздері жасаған устав- максимумына қарап алуына болады, юонда нақ федера- ция тұсында жергілікті ұйымдар партияның орталығы- мен тікөлей -қатыспайтынын, ал автономия тұсында ті- келей гқатьюатынын ікөреді. Жоқ, бізідің федералистерге «тығыз бірігу» туралы айтпағанның өзі жөн болар еді! Федерация — партия бөліктерінің оцшаулануъі, ал ав- тюномия — бірлесуі деген қағиданы теріске шығару ар- қылы жүрт алдында күлкі болаісың.
Автономияны программалық және техпикалық деп екіге бөлу арқылы оның «логикалық сәйікессіздігін» дә- лелдеуге тырысу да оңып 'тұрған жоқ. Осылай бөлудің өзі 'мүлде білместік. Еврей жұмысшылары арасындағы үгіттің арнаулы әдістері жөніндегі мәселелер не себеп-


БУНДТЫҢ ПАРТИЯДАҒЫ ЖАҒДАЙЬІ
71
төн техникалық діеп аталады? Әңгіме тілдіц, психоло- гияның, тұрмыс жапдайларының ерекниелігі туралы бо- лып отырғанда, техниканың қандай қатысы бар? Мыса- лы, еврейлердің азаматтық тең праволылығын талап ету жөніндегі іпр-ограммалық мәіселелердегі дербестілік туралы не ідеп айтуға болдды? Социалндемо’кратияның программасы кәсіптік, жергілікті, ұлттық, иәсілдік өзге- шеліктерге царамастан бүкіл пролеітариатқа ортақ тек пегізгі талалтарды ғана қояды. Бұл өзгешелік заң ал- дында азаматтардың толық теңдігі жөніндегі бір талап- тың іөзі бір жерде тең правосыэдықтың бір түріне қар- сы, «екінші жерде немеюе пролетариаттың басқа топта- ры жөнінде — тең 'правосыздықтың басқа ітүріне іқарсы үгіттің тууына юеібеп болады және т. т. Программалық бір пункттің өзі елдің әр түрлі о-бльютарында тұрмыс жағдайының өзгешелігіне, імәдениеттің өзгешелігін-е, қо- ғамдық күіптердің ара салмағының өзгешелігіне қарай түрліше қолданылады және т. т. Программадағы сол бір талап үшін үгіт осы өзгешіеліктердің бәріне сәй-кес түр- ліше едісіпен, түрлі тілде жүргізіледі. Деімек, белгілі бір ііәсілдің, белгілі бір ұлттың, белгілі бір ауданның про- летариатына тікелей қатысы бар мәселеліердегі автоно- мия — жалпы іпрограмманы орындауға байлаінысты қо- йылғап арнаулы талаптарды белгілеу, үгіттің әдістерін белгілеу тиісті ұйымның дербес ш-ешуіве беріледі деген сөз. Тұтас алғанда партия, оның орталық мекемелері ітрограмма мен такти>каның жалпы негізгі принциптерін белгілейді; осы принцмптерді іс жүзіңде жәнө үгіт жұ- мысыніда жүзіеге асырудың әр түрлі әдістерін де жергі- ліікті, нәсілдгк, ұлттық, мәдени және т. б. өзгеіпелштер- ге сәйкес партияның орталығына бағынышты әр түрлі үйымдары белгілейді.
Автоніомияны оісылайша ұғыну не себептен түсініксіз деген сұрақ туады. Автономияны програмімалық мәселе- лер мен техникалық імәселелерде осылай бөлу нағыз ба- рьш тұрған схіоластика ем-ес пе?
Біз талңыға салып ютырған кітапшада автономия де- г-еп ұғьгмның қаншама «логиікалық түрғыдан талда- пуын» байқаіп көріңіз. «Социал-дөмократияға піүғылда- нуға тура «келетін толып жатқан барлыіқ мәселелер-


72
В. И. ЛЕНИН
ден,— делінген бұл кітапшада 1898 жылғы Манифестіц негізше алынған автономия принципі жөнінде,—еврей пролетариатына арнаулы ңатысы бар деп танылатын кейбір мәіселелер ібөлшіп тұрады (sic!! *)... Бундтың ав- топомиялылығы жалпы мәселелер қай жерден басталса, сол жерде бітеді... Бундтың партиядағы екі жақты жағ- дайы осыдан ікелгп шығады: арпаулы мәіселелерде ол Бунд ретінде корінеді... жалпы мәселелерде ол өзінің бейнесін Жіоғалтып, партияның жай комитстіне теңеле- ді...» Социалчдемократия іпрограммасы заң алідында бар- лық азаматтардың толық тең болуын талап >етеді. Осы программаны орындай отырып Вильнодағы еврей жұмысшысы арнаулы бір талап қойса, ал Уфадағы жұ- мысшы башқұрт мүлде басқа арнаулы талап қояды. Мұ- ньщ өзі «толып жатқан мәселелерден» «кейбір мәселе- лер бөлінетшін» білдіре ме? Егер тең праволылық тура- лы жалпы талап т-ең правосыздықтың арнаулы түрлерін жою туралы бірюыпыра арнаулы талаптарды үсынумен жүзеге асырылып отырса, мұеда арнаулы мәюелелер жалпы мәселелерден қалайша бөлінеді? Арнаулы талап- тар жалпы талапітардан бөлівбейді, қайта програ-мма- ның жалпы талаптарын оръіндауға бағьитталады. Виль- ніодағы еврейге арнаулы қатысы бар нәрсе Уфадағы башңұртқа арнаулы к,атысы бар нәрседен бөлініп тұра- ды. Бұлардың талаптарын қорыту, олардың жалпы тап- тыц мудделеріне (арнаулы, кәсіптік, нәсілдік, жергілікті, ұлттық және т. б. мүдделеріне емес) окіл болу — бүкіл партияның ісі, партия орталығыныц ісі. Бұл іс мей- лінше айқын сияқты! Мұны шатастырып -отырғап бупд- шылдар, өйткені олар логикалық талдаудың орнына бізге тағы да логикалық сәйкессіздііктің үлгісін ікөрсет- ті. Олар социал-демо.кратияның жалпы талаптарының арнаулы талаотарға қатынасын мүлде түсінбеді. Олар «социал-демократияға шұғылдануға тура келетін толып жатқан барлық мәселелерден кейбір мәселелер бөлініп тұрады» ідеп ойлады, ал іс жүзінде біздің программа- мызда сөз болған әрбір мәселе тұтас алғанда бірсыпыра арнаулы мәселелер мен талаптарды қорыту болып табы- * — солай!! Ред.


БУНДТЫҢ ПАРТИЯДАҒЫ ЖАҒДАЙЫ
73
лады; программаның әрбір пункті букіл іпролетариат үшін ортақ болып табылады, сонымен қатар пролетар- лардың кәсіібінің, олардың тұр<мыс жағдайының, тілінің өзгепіелігііііе қарай арнаулы .мә>селелер болып бөлінеді, тағысын тағылар. Бундтың жағдайьшың қайшылықты- лығы мен екі жақтылығы бундшылдарды шамдандыра- ды, байқайсыз ба, бұл қайшылықтылық пен екі жақты- лық мынадан көрінеді: ол арнаулы мәселелерде Бунд бо- лып шыға келоді де, жалпы мәселелерде өзінің бейнесі- нен айрылып қалады. Оларға аз гана ойлану мұндай «екі жақтылық» уандай да болсын жұмьгсшы социал-демо- краттың жағдайында «сөзсіз бар екенін көрсетер еді, жұмысіпы социал-демократ арнаулы мәселелерде белгілі кәсіптің өкілі ретінде, белгілі ұлттың мүшесі ретінде, белгілі жердің тұрғыны ретінде көрінеді, ал жалпы мә- селелерде «өзінің бейнесінен айрылып қалады» және цандай да болсын басца социал-демократқа теңеледі. 1898 жылғы устав бойынша, Бундтың автономиясы,— Тула комитетінің автономиясымен мүлде біртөктес құбылыс; тек қана бұл автономияның шегі екіншіге қа- рағанда бірінпіі ретте біраз өзгеше және біраз кеңірек. Төмендегі ережеде мейлінше өрескел логикалық сәйкес- сіздіктен басқа юпітеңө жоқ, бұл іережемен Бунд мыпа- дай қорытындыны жоққа шығарады: «Егер Бундқа кей- бір программалыц мәселелерде дербестік берілсе, ол программалық басқа мәселелерде дербестік атаулыдан не себепті мақрұм қалып отыр?». Бұл «кейбір мәселе- лердің» — «басца мэселелерге» қарама-тқарсы қойылуы сияңты арнаулы <мәселелердің жалпы іміәоелелерге қара- ма-ңарсы қойылуы — Бундтық «логикалық талідаудың» тевдесі жоқ үлгісі! Жеке алмалардың түрлі түісін, дәмін жән-е иісін «басқа» алмалардың санына қарама-қарсы қоіодың ие еікенін жұрт -ешібір ұғына алмайды. Мырза- лар, тек кейбір ғаиа емес, әрбір алманың қандай да бір арнаулы дәмі, түсі жане иісі бар деп сіздерді сендіре аламыз. Тек «кейбір» мәселелерде ғана еім-ес, тугелінен барлыц програмімалық мәселелерде сіздерге дербестік беріледі, мырзалар, берілгенде, еңгім-е нақ осы мәселе- лерді еврей пролетариатының арнаулы •ереішиелі.ктеріне қолдаыу туралы болып отырғандықтан іберіледі. Mein


74
В. И. ЛЕНИН
teuerer Freund, ich rat’ Euch drum zuerst Collegium logicum! *
Бундшылдардың ешнші дәлелі бейне бір Бундты ев- рей пролетариатының бірден-бір өкілі етіп қойған та- рихқа сүйенуде болып отыр.
Біріншідөн, бұл қағида дұрыс емес. Кіташпа авторы- ның өзі: «баюқа іұйьгмдардың (Бундтан ібасқа) бұл ба- ғыттағы жүмысы (яғни еврей пролетариаты арасында- ғы жұмыс) не ещцандай нәтиже берген жоқ, немесе назар аударуға тұрмайтын нәтиже берді» дейді. Демек, оның өзі мойындап отырғанындай, жұімыс жүргізілген, ендеше, Бунд еврей пролетариатының бірден-бір өкілі болтан жоц; осы жұмыстың нәтижелерііне беріліп отыр- ған бағаға қарап, әрине, ешкім де Бундтың өз пікіріне сене алмайды; ақырында, Бунд ібасқа ұйымдардың ев- рей пролетариаты арасындағы жүмььсына царама-царсъі әрекет еткені мәлім (еврей іжұмысішыларына арнап прокламация басып шығарған партияның Екатеринослав коміитетііне к,арсы Бунд күрес жүргізген белгілі оқиға- ны атасаі^ та жеткілікті46),— олай болса, тіпті жұмыс нәтижелері шынында назар аударуға тұрімаған болса, бұған Бундтың өзі де ікінәлы.
Одан әрі. Бундтың тарихи анықтамасындағы ақиқат оның дәлелдерінің дүрыстыіғын ешбір дәлелдемейді. Іс жүзінде орын алған және Бунд -ескеріп отырған факті- лер Бувдты а-қітамайды, қайта оны іқаралайды. Бұл фактілер мынадай: Бунд,— бірішпі съезден бері өткен бес жыл бойына,— партияның басқа ұйымдарынан мүл- де дербес және тәуелсіз өмір сүріп, дамыды. Жалпы алғанда, бұл мезгілде партияның барльмқ ұйымдары арасындағы байланыс өте-мөте нашар болды, ал пар- тияның басқа бөліктерімен Бундтың байланысы, басқа ұйымдар арасындағы байланысқа кдрағаніда, одан бетер наіпар болып ■қана крймай, барған сайын нашарлай бер- ді. Бұл байланысты Бундтың өзі нашарлатцанын пар- тиямыздың іпетелдік ұйьгмдарының тарихы тікелей дә- лелдеп береді. 1898 жылы Буңдтың мүшелері шетелдегі жалпыға ортақ бір партия ұйымына ікірді; 1903 жылы
* — Сондықтан, менің қымбатты достым, ең алдымен логиканы үй-
рену керек деп сізге кеңес беремін! 45 Ред.


БУНДТЫҢ ПЛРТИЯДЛҒЫ ЖАҒДАЙЬІ
75
олар мүлде дербес және тәуелсіз шетелдік ұйым болып бөлініп шықты. Бундтың дерібестігі мен тәуелсізідігіне, сондай-ақ дербестігі мен тәуелсіздігінің бірте-бірте күіпейгеніие д-е күмәндануға болмайды.
Ал осы күмәіпсыз фактіден қандай қорытынды туады? Бұдан бундшылдар үшін осы факт алдында бас ию, оғап құлдарша бағыну, оны Бундтың жағдайы үшін бе- рік пегіз болатын иринципке, бірдөн-бір принципке ай- налдыру, осы принципті уставта заңдандыру қажеттігі туады, ал устав Бундты еврей прюлетаріиатының пар- тиядағы бірдеп-бір өкілі деіп тануға тиіс. Біздің пікірі- мізше, імұндай қорытылды жасау — барып тұрған оп- портунизм, ең нашар хвостизм. ЬІдыраушылықтың бес- жылдық тарихынан ыдыраушылықты заңдандыру тура- лы емес, қайта оны үзілді-кесілді жою қажеттігі туралы қорытынды жасау керек. Осыньщ өзі шын ыдыраушы- лық болғанын әлі де біреу теріске шығара алар ма екен? Осы уақытта партияның барлыц бөліктері дербес және тәуелсіз оркендеп келді,— енді осыдан Сибирь, Кавказ^ Урал, оңтүстік және басқалар арасындағы фе- дерация «принципін» шығаруға болмай ма?? Партия, боліктердің ұйымдық жағынан біріктірілуі тұрғысынан алғанда, іс жүзінде өмір сүрген жоқ деп бундшылдар- дың өздері айтып отыр,— ал партия өмір сүрмеген кезде қалыптасқан жағдайдан ұйымдық бірлікті цалпына кел- тіру туралы мәселе жөнінде қалайша қорытынды жа- сауға болады? Жоң, мырзалар, сіздердің оқшаулылық тудырған ыдыраушылықтың тарихына сүйенулеріңіз осы оқшаулық халдің берекесіздігінен басқа тіпті еш пәрсені дәлелдей алмайды. Партияның бірнеше жылғы берекесіздігінен уйымдыі^ «принцип» қорытып шыға- ру — тарихи мектеп өкілдерінің әрекетіндей әрекет іс- теу дегеп сөз, бұлар, Маркстің жұртқа мәлім кекесіи сөзімен айтқанда, шыбыртқының тарихи шыбыртқы екендігіне сүйеніп, оны қорғауға әзір тұрған болатын 47.
Сонымен, автономияны «логикальщ жағынан талдау» да, тарихи анықтамалар да бундтың оқшаулануын «принциптік» жағынан дәлелдеудің маңайына да жуы- майды. Оның есесіие Бундтың үшішпі дәлелінің сөзсіз
4 8-том


76
ß. Й. ЛЕНИЙ
принциптік силаты бар, бұл дәлел еврей ұлтының идея- сына қол артуда болып отыр. Амал не, бүл сионистік идея — іөзінің мәні жағынан мүлде жалған және реак- цияшыл идея. Аса көрнекті імарксист теоретиктердің бі- рі Карл Каутокий былай дейді: «белгілі территориясыз ұлт болмайтындықтан, еврейлер ұлт ретінде өмір сүру- ден қалды» дейді (қараңыз: «Искраның» 42-н'омері мен оның «Кишиневтегі қырқысу және еврей міәселесі» де- ген атпен жеке қағазға басылғаны, 3-бет). Жуық арада дәл осы жазушы Австриядағы ұлттар туралы мәселеге талдау жасай ютырьгп, ұлт деген ұғымға ғылыми анық- тама іберуге -әре*кет етіп, осы ұғымның екі негізгі белгі- сін: тіл ,мен территорияны белгілейді («Die Neue Zeit» 48, 1903, № 2). Бір француз еврейі радикал Аль- фред-Накэ антисемиттермен және сиюнистермен айтыс- қа түсіп, дәл осы пікірді сөзбе-сөз жазады. «Егер Бер- нар Лязар,— дейді ол белгілі сиоиист туралы,— өзін ереікше халықтың азаматы деп есептегісі келсе, бұл оның өз ісі; бірақ мен еврей болып туғаныммен, ... мен еврей ұлтьгн мойыидамаймын... менде француз ұлтынан басқа ұлт жоқ... Еврейлер ерекше халық ібольш табыла ма? Олаір бүдан кеіп жыл бұрын сөзсіз халық болғаны- мен, м-ен бұл сұраққа үзілді-кесілді жоц деп жауап бе- реімін. Халық деген ұғым белгілі шарттардың болуын талап етеіді, ал бұл шарттар қазір болімай отыр. Халық- тың территориясы болуға тиіс, ол осы территорияда өркендеуі керек, одан кейін, кем дегенде біздің заманы- мызда, дүние жүзілік конфедерация әлі осы базисті ұл- ғайтпай тұрғанда, хальгқтың ортақ тілі болуға тиіс. Ев- рейлерде терржгория да, ортақ тіл де жоқ... Сірә, Бер- нар Лязар да мен сияқты еврейше бір сөз білмесе керек және егер сиолизм іөзінің ікөздегеи мақсатына жетсе, оған дүниенің басңа бөліктеріндегі өз туыскдндарьгмеп (congeneres) пікір алысу оңай бола қойімас еді» («La Petite Republique», 24 sept. 1903 ж.) 49. «Неміс және француз еврейлері поляк және орыс еврейлеріне мүлде ұқсамайды. Еврейлердің ерекше әлпетінде ұлт белгісін (empreinte) көрсететіндей еш нәрсе жоқ. Егер Дрю- монімен бірге еврейлерді ұлт деп тануға ерік берілсе, мұның өзі жасанды ұлт болған болар еді. Осы заманғы


БУНДТЫҢ ПЛРТИЯДАҒЫ ЖЛҒДАЙЫ
77
еврей — табиғатқа кереғар іріктеудің нәтижесі, оиың балалары 18 ғаюыр бойы осындай іріктеуге душар бо- лып келді». Бундшылдарға жаргон — тілі, о.тырықшы- лық ібелгіісі — территориясы болып табылатын юрыс ев- рейлерінің ерекше ұлты деген идеяны ойлап шығару ғана қала ма.
Ғылыми тұрғыдан * імүлде негізсіз ерекше еврей хал- қы туралы идея юзінің саяси імаңызы жағынан реакция- шыл идея. Таяудағы тарихтың және қазіргі саяси шын- дықтың жалпы жұртқа мәлім фактілері мұның іс жү- зіндегі бұлтартпас дәлелі болып отыр. Бүкіл Еврошада орта ғасырлық тәртіптің ңұруы мен ісаяси бостандық- тың дамуы еврейлердің сая?си эмансипациялануымен, олардың қай халықтың арасында тұрса жаргоннан сол хальгқтың тіліне көшуімен және жалпы алғанда айна- ладағы халықпен асісимиляциялануыпың сөзсіз дамуы- мен тығыз ұштасып отырды. Еврей пролетариаты ара- сында батырлық сана-сөзімнің оятылуы арқасыида, Рос- сияда еврейлердің азаттық тқозғальтсы анағұрлым терец жәніе анағұрлым кең болуыиа іқарамастан, біз тағы да ерекше теорияға қайта оралып, дәл осы Россияда ерек- шелік бар деп жариялауға тиіс боламыз ба? Бүкіл Ев- ропаның және -әсіреоө Россияның реаікцияшыл күштері еврейлердің ассимиляциясына царсъъ дүрсе к,оя беріп, олардың оқшаулануын баянды етуге тырысады деген фактіні кездейсюқтық деп 'түсіндіруге бола ма?
Ассимиляция немесе оқшаулану — міне еврей мәселе- сі осылай цойылып отыр? — және еврей «ұлтының» идеясы бұл ищеяны табанды түрде жақтаушыларда (сионистерде) ғана емес, осы идеяны социал-демокра- тия идеясьимен ұштастыруға әрөкет жасаушыларда да * Еврейлер тарихыныц ерекшелігін бірінші кезекке қойып отырған осы заманғы ғылыми зерттеу еврейлердің тек ұлттық ерекшелігін ға- на емес, тіпті нәсілдік ерекшелігін де теріске шығарып отыр. К. Каут- ский: «Еврейлердің ерекшелігі олардың нәсілдік әлпетінен туа ма?» деп сұрақ қойып, тіпті біз нәсіл дегеннің не екенін де апық білмей- міз деп жауап береді. «Шын жауабын бермей, тек жаңа мәселелерді ғана қозғайтын нәсіл ұғымына жармасудың бізге ешқандай қажеті жоқ. Әлпетінің себептерін айқындау үшін еврей халқының тарихын қарап шығу жеткілікті». Осы тарихты жақсы білетін Реиан былай дейді: «Еврейлердің ерекше белгілері және олардың тұрмыс салты нә- сілдік ерекшеліктен гөрі (рһёпошёпе de race) оларға ғасырлар бойы ықпал жүргізіп келген өлеуметтік жағдайдың (ndcessites sociales) нә- тижесі болып табылады»,
4*


78
В. И. ЛЕНИН
(ібундшылдар) көріне реакциялық сипат алып отыр. Ев- рей ұлтының идеясы еврей 'пролетариатының «мүдделе- ріне қайшы келеді, еврей пролетариатында ассимиля- цияға қас ітіікелей жәяе жанама пікір, «гетто» пікірін туғызады. «1791 жылғы Ұлттық жиналыс еврейлердің эмансипациясьш деікретпен заңдандырғанда,— деи жаз- ды Ренан,— ол нәсіл жөніндегі мәселемен өте аз шұ- ғылданды... Барлық «геттоны» жою — XIX ғасырдың ісі, сондықтан імен оны қалпына акелтіруге тырысуіпы- ларды іқұпта.маймын. Еврей нә-сілі әлемге аса зор қыз- мет көрсетті. Әр түрлі ұлттармен асісимиляцияланып, әр түрлі ұлттармен біте қайнасқан еврей нәсілі келешекте де 'бұрынғысынтпа қызмет етеді». Ал Карл Каутский әдейі орыс еврейлерін «естө ұістап, юдан әрі жігерлене пікір айтады. Халықтың басқа топтары жіөніндегі дұш- пандық «халықтың басқа топтары жат болудан қалып, хальгқтың жалпы бұқарасымен қосылғанда ғана» жо- йылады. «Бул еврей мэселесін шешудщ бірден-бір мумкін жолы жэне біз еврейлердің оцшаулануын жою- ға көмектесетіндердіц бэрін цолдаута тиіспіз», Міне, мәоелені шешудің осы бірден-бір мүмікін жолына Бунд еврейлердің оіқшаулануын жоймай, қайта іоны күшейтіп және заңдандырып, еврей «ұлты» ңдеясын және еврей пролетарларын еврей емес пролетарлармен федерация- ландыру жобасын тарату арқылы қарсылық көроетіп отыр. Бұл — «бундизімніц» негізгі қателігі, бұл қателік- ті еврей ісоциалпдеімоікратиясыныц табанды оікілдері тү- зетуг-е тиіс және түзетеді. Бұл қателік бундшылдарды еврей пролетарларының еврей е:мес пролетарларға се- німсіздік ‘көрсетуі, олардан күдікт-ену, іолар жөнінде шындыңқа жатпайтын сөз тарату юияқты халықаралық социал-демократияда бұрын-соңды болмаған халге әке- ліп соіқтырады. Тағы да сол кітапшадан алынған дәлел- ді келтірейік: «Еврей халңының -ерекш-е тарихи тағды- рына байланысты бүкіл дүние жүзі пролетариаты семьясында тең праволы орын (!!) алу үшін күрес жүр- гізуге әлі де тура келііп отырған іеврей пролетариаты жөнінде ғана (есіңізде болсын!) юсындай қисынсыз пі- кір (тұтас бір ұлт пролетариатының ұйымы партияның орталық органдарында өкілдіктен мақрұм етілсін деген


БУНДТЫҢ ПАРТИЯДАҒЬІ ЖАҒДАЙЬІ
79
пікір) ашықтан-ашық уағыздалуы мүмкін». Жақында біз сионистік бір листокта дәл осыңдай әдепсіз ңылық- ты кездестірдік, бұл листоктың авторлары «Иакраға» қарсы жұлқынып, аласұрып отыр, олар «Иіс-краиың» Бундқа қарсы жүргізген күресін еврейдің еврей емес- пен «тең праволы» болуын тілемегендік деп танып отыр. Енді бундшылідар сионистік әдепсіз қылыіқтарды ңайталап отыр! Шылри өтірік таратылып отыр, өйткені біз еврейлер жонінде «ғана» еміес, арімявдар, грузин- дер және бабқалар жөнінде дө «екілдіктен маңрұм етуді» «уағыздадық», ал поляктар жөнінде патша само- державиесіне қарсы күресуші бүкіл пролетариатпен жа- ңындасуға, бірлесуге, қосылуға шақырдьщ.' ПСП (По- ляк социалистік партиясы) бізге тектен-тек ойран юал- -ған жоқ! Еврей ұлтының сионистік идеясы жолындағы, партияны ұйыімдастырудың фөдерациялық принципі жолындағы өз күресімізді «букіл дуние жузі пролета- риаты семъясъънда еврейлердің тең праволы орын алуы жолындағы ікүрес» деп атау — күресті идеялар меи принциптер саласынан шығарып, күдіктену, айдап са- лу, тарихи ңалыитасңан соқыр сенімді қоздыру саласы- на түсіру деген сөз. Бұл — өз -күресінде нағыз идеялық және принциптік құралдарының жоқтығын айқын көр- сету деген сөз.
❖ ❖
*
Сонымен, біз Бундтың логи.калық дәлелдері де, тари- хи дәлелдері де, ұлттық дәлелдері де •ешқандай сыпға тотеп бере алмайды деген қорытындыға келдік. Ыды- раушылық дәуірі орыс социал-демократтары арасында бұлталақтауды іжәне жеке ұйымдардың оіқшаулануын күтоейтіп, осы бағытта жіәне одан да күіптірек болып бундшылдарга әсер етті. Осы тарихи қалыптасқан (ыдыраушылықлен күшейе түскен) оқшаулыққа қарсы күреісуді іөздерінің ұраны етіп қоіодың орныпа, олар оқшаулануды іпринципке айналдырып жіберді, бұл үшін автономияның іпіікі қайшылығы жөпіпде софизм- ге, еврей ұлтының сионистік идеясына жармасты. Тек осы қателікті батыл және тура мойывдап, бірлесуге бет


80
В. И. ЛЕНИН
бурудъі жариялау ғана Буцдты өзі түскеп қате жолдап шығара алады. Еврей пролетариаты арасындағы со- циал-демократиялық идеялардың таңдаулы өікілдері Бундты оқшаулану жолынан бірлесу жолына түсуге ер- те не кеш мәжібүр ететініне біз сенеміз.
«Искра» Л? 51, «Искра» газетгніц тексті
22 октябръ, 1903 ж. бойынша басылып отыр


81
ХАЛЫҚШЫЛДАНУШЫ БУРЖУАЗИЯ ЖӘНЕ САСҚАЛАҚТАҒАН ХАЛЫҚШЫЛДЫҚ50
Орыс імарксиістері орыстың ескі, классикалық, р-ево- люциялыіқ халықшылдығы өткен ғасырдың сексенінші жылдарынан бері барған сайын азып-тозып барады деп, көптен 'бері-ақ айтып келеді. Социализмнің ұрығы мен негізі ретінде іпаруалар шаруашылығының ерекше укладына, қауыімға, хальтқ қазірдің өзіндө әзір тұрған әлеуметтік революцияны дереу жасау арқылы капита- лизм жолына соңпай өту мүмкіпдігіне сіенім барған са- йын комескілене берді. Шаруалар шаруашылығыи жә- пе жалгіы алғанда «халықтық үсақ ондірісті» нығайту жөнінде әр түрлі шараларды талап ету ғана саяси ма- ңызын сақтап қалды. Мұның, түптеп кіелгенде, буржуа- зиялыіқ реформаторлықтан артық жері жогқ; халық- шылдық либерализмге белшесініен батты; либерал-ха- лықшылдьиқ бағыт құрылды, бұл бағыт жобаланып отырған шаралардың (»кредит, кооперация, мелиорация, жер иемденуді ұлғайту — осылардың бәрі) цазіргі бур- жуазиялық қоіғам шеңберінен шықпайтынын көргіісі келмеді неімесе көріе алмады. В. В., Николай — он мыр- залардың Ж'әне бұлардың көптеген үзеңгілестерінің ха- лықішылідық теіориялары 'осы бір қолайсыз, бірақ даусыз фактіні quasi *-ғылыми жолмен бүркеу болып қана қызмет еітті. Маркстік сын бұл бүркенішті тал[қандады, сөйтіп халықшылідьщ идеялардың орыс революцияшыл- дарына ыіқтіалы мейлінше тез құлдырап кетті. Енді бұл
♦ — жалғаи. Ред.


82
В. И. ЛЕНИН
идеялар іс жүзінде өздеріне туыс жіктің,— орыс либе- ралідық «қоғаімының» ер-екше игілігі болды.
Батыс европалық бернштейншілдік жоғарыда аталған ағымды баянды етуші және соныміен қатар оның түрін өзгертуші жаңа беталыс болды. «Өз отанында пайғам- бар болмайтыны» дұрыс деп бөкер айтылмаған. Берн- штейннің оз отанында бақыты жанбады, дегенмен оның идеялары «шындап қолға алынды» жән>е Францияпың, Италияның, Рюссияның буржуазиялық реформизм өкіл- деріне тез айналған кейбір социалистері осы идеяларды іс жүзінде қолданды. Осы идеялармен ұрықтанған біз- дің либерал-халықшылдық бағыт ех *-'марксистерден өзіне жаңа жақтаутпылар тапты, сонымен бірге кейбір қара дүрсін бос елес пен реакциялық беталыстан ада болып, іштей еоейді. Бернштейншілдік өзінің қызметін социализіміді қайта өзгерту арқылы атңарған жоқ, ал буржуазиялық лйберализмнің іжаңа кезеңінің бейнесін қалыптастыру және кейбір quasi-социалистерден со- циализм бейнесін сыпырып тастау арқылы атқарды.
«Освобожденионів;» 51 9(33)-номеріндегі Л. мырзаның «Аграрлың мәселе жөнінде» деген мақаласы Европа- ныц оппортунистік идеялары мен іорыстың халықшыл- дық идеялары жақыпдасуының және қосылуыныц өте қьгзыіқ, тағылым аларлық үлгісін береді. Бұл — автюр- дың жалпы credo **-сын да, осы credo-ны міәселеліердің белгілі саласына үнемі қолдануды да ар-ұятымен түсін- діретін нағыз программалың мақала. Бұл мақала орыс либерализмін қалыптастыруда жоне нығайтуда алға қарай ірі адыім жасап, оның тарихында із қалдырады.
Автор өзінің буржуазиялық либерализміне ең жаңа модамеін тігілген костіом кигізеді. Ол Бериштейпнің соз- дерін тольщ дерлік 'қайталап, «либерализм мен социа- лизмді бірінен бірін бөліп алуға немеае біріне біріи қа- рама-ңар-сы іқоюға тіігті де болмайды: өздерінің негізгі мұраты жағынан олар барабар және ажырағысыз — көптеген адамдардың ңауіптенетшіндей, социализм ли- берализмге қауіп туғызбайды, ол либәрализмнің өсиет- терін бұзу үшін емес, орындау үшін келеді» деп кісі кү- * — бұрынғы. Ред.
** — наным символы, программа, дүние танымды баяндау. Ред.


ХАЛЫҚШЫЛДЛНУШЫ БУРЖУАЗИЯ
83
лерліктей ібайсалдылыңпен оқушыларды сепдірмек бо- лады. Не тілесең, соған сенетінің айқын нәрсе, ал Л. мырза мен оның жіора-жолдастары социал-демократтар- дың өздерін либералдардан бөліп тастамауын, олар со- циализмді «тарихи дамудың бүкіл барысын күн ілгері белгілеп ңойғысы келетін әзір тұрған догматтар міен қа- тьш қалған доктриналар мағынасында емеіс...» (және т. т., дәл «Революционная Россия» 52 рухында) ал «жалпы өтикалық мұрат ретінде...» (жұртқа мәлім, бар- лық филистерлер және мүның ішінде либералдар да, бұл дүниеде іске аспайтын салаға, келешектегі тіршілік пен «өзіндіік зат» саласына жатқызатын мұрат ретінде) үғуын өте-мөте тілейді.
Әдөтеіз сезіміз үшін кеіпіріңіз! Әрине, либералдар товарды өңімен көрсеткісі келеді, Россиядағы саяси ли- берализімді әлеуметтік-экопомикалық демократизммен бірдей деп санағьтсы келеді. Бұл ой — мейлінше «ізгі», бірақ, сонымен қатар, мейлінше шатасқан жіәне мейлін- ше мекер ой. Ізгі болатып себебі — лиібералдардың белгілі бір бөлігінің кең әлеуметтік рөформаларды жақ- тайтып игі тілегін білдіреді. Шатасқан ой болатын себе- бі — ідемократиялық либерализмді буржуазиялық либе- рализмге қарамачқарсы қоюға негіздөлген (тағы да дәл «Рев. Россия» рухында!); сірә, автор оқандай болса да капиталистік ңоғамда ікец демократияльщ және әлеу- меттік-экопіомикалық реформаларды жақтайтын белгілі бір буржуазиялъі^-де^ократиялъщ элементтердіц омір сүрс алатыпып түсінбейтіп болюа керок; орыстың бар- лың Мильөрапдары сияқты, автор да буржуазиялыц ре- форманы, әрине, «әзір түрған догматтар мағынасында» ұғылмайтын социализмгө теңегісі көледі және т. т. Ақы- рында, бұл ойдың мейлініпе м-екер болатын сеібебі — ав- тор белгілі бір тарихи кезеңде либералдардың белгілі бір бөлігінің реформаларына тілектестік білдіру — «ха- лықтың мұң-мұқтажы мен мүдделерінің қамын ойлау, сөздің шын және тамаша этикалық мағынасындағы. «ха- лықтпылдық» — жалпы алғаітда либерализмнің тұрақты қасиеті болып отыр жіәне болуға тиіс деп озін де, басқа- ларды да сендіреді. Бұл — нағыз барып тұрған аңқау- лың. Отставкадағы ңандаіі да болсын буржуазиялық


84
В. И. ЛЕНИН
мииистрлік, қаидай да болсын «¥лы Мәртебелі оппози- ция» оттозицияда қалып отырған кезіңде өзінің шын, тамаша және этикалық «халықшылдығы» ітуралы әрқа- шан аіщайлап отыратынын кім білмейді? Орыс буржуа- зиясы, әлі өікгмет басыида отырмай, оппозицияда жүр- гендіктен де халықшылдықтың шашбауын көтере береді (кейде ол мұпы шын көңілден істейді). Орыс про- летариаты освобождениешіл мырзалардың сүйікті-ме- кер сөздеріне: pas si bete, messieurs! деп жауап береді. Мырзалар, мен оған сене қоятындай ақымақ емеспін!
Л. мырза либерализім мен социализм барабар деген жалпы пікірден аграрлық мәселенің жалпы теориясына көшеді. Ол он жол бойы марксизмді әбден жазтырады (тағы да, тағы да «Рев. Россия» рухында), бұл үшін марксизмді, әдеттегіше, тұрпайы түрде өңін айналды- рып баяндайды, оны әрі тәжірибеге сай ікелімейді, әрі ғылыми тұрғыдан дәлелдепбегеп және жалпы алганда дұрыс емес! деп жариялайды. Бірдеи-бір дәлел ретініде евротіалық социалистік (курсив Л. мырзаныкі) әдебиет- ке, сірә, бернштейндіік адебиетке сүйенушілік ерекше атал көрсетуге тұрарлықтай. Өте орынды сүйену! Егер европалық (европалыц!) социалистер буржуазияша ой- лап, пікір айтатын болса, орыс буржуалары өздерін әрі халықшылдарімы'3, әрі социалистерміз деп неге жария- ламасқа? Шаруа мәселесіне маркстіік мөзқарас,— деп сендіреді бізді Л. мырза,— «егер ол даусыз және бірден- бір мүмкін ікөзіқарас болса, бүкіл земстволық (sic! *) Россияны қорқынышты, апатты халге әкеп іқояр еді, озық аграрлық саясаттың және шаруалар шаруашылы- ғьгна парасатты, тиімді көмектің жалпы мүмкін еместі- гі дәлелденгендіктен, Россияпы әрекетсіздікке душар етер еді». Көріп отырсыздар, бұлтартпайтын-ақ дәлел: өйткені капитализм тұсында шаруалардың қандай да бір қалың толтарының баянды түрде қалай да бір гүл- денуінің мүм-кін еіместігін марксизм дәлелдеп береді екен, сондыцтан да ол «земстволық» (бұл «жер иемде- нуіпі» деген сөздің орнына қате жазылмады ма екен?) Россияны, яғни дәл осы шаруаларды күйзелту жәңе * -т- солай! Р<?р.


ХАЛЬІҚПІЫЛДАНУІПЫ БУРЖУАЗЙЯ
85
пролетарландыру есебінен өмір сүретін Россияны қор- қынышты, апатты халгө әкеп іқояды екен. Иә, иә, марксизмнің сіңірген бүкіл дүние жүзілік-тарихи еңбектерінің бірі дәл осында болып отыр, ол халықшыл- дықтың, әлеуметтік-экономикалың демократизімшң жә- не басқа осындайлардың тонын жамылған буржуазия идеологтарын кррқыныіпты, қайғылы-күлікілі халге бір- жолата қойып отыр.
Л. мырзаның теориялық жаттығуларын тамамдау үшін бізге тағы да бір керемет мысал .келтіру керек бо- лады. «Мұнда (яғни ауыл шаруашылығында),— дейді бізге,—өзінен-өзі болатын (!) прогресс жоқ жәніе болуы мүмкін де емес, бұл прогресс техниканың объектив- тіік (!) ідамуына байланысты белгілі мөлшерде өнеркә- сіпте болуы мүмікін». Бұл теңдесі жоқ данышпансыіған пікір түгелімен Каблуков, Булгаков, Э. Давидов мырза- лардан жіә-не tutti quanti *-лерден алынған, олар «ғылы- ми» еңбектерінде өз көзқарастарының артта ңалушылы- ғын егінпііліктің техникалы-қ, экономикальщ және әлеуметтіік жағынан артта іқалуымен ақтайды. Егінші- ліктің артта қалуы күмәнсыз, мұны марксистер әлдеқа- шан 'мойындаған және бұл әбден түсініікті, ал еиді «өыеркәсіптегі -озінен-озі болатын (тшті белгілі дәреже- де болсын) прогресс» пен техниканың объеяктивтік да- муы дегені — мұпың өзі мүлде түкке тұрмайтын нәрсе.
Бірақ ғылым саласына шолу жасау — Л. мырзаның мақаласындағы архитектуралың әшекей сияқты бірде- ме. Ол шын саясатшы ретініде жалпы «пікір айтуды мей- лінше шатастырумен қатар, өте-мөте дүрыю және нақты практикалық программа беріп отыр. Рас, ол кішіпейіл- дік көрсетіп, орыс тіліпде салақ сөйлейтін әдеті бойын- ша програміма жасаудан аулақ боламын деп есікертіп, өзінің көзіқарасын білдірумен ғана тынады, бірак, онысы тек кішіпейілсіну ғана. Ал іс жүзінде Л. мырзаның ма- цаласынан біз орыс либералдарының өтенмөте тиянақ- ты және толық аграрлық программасын көреміз, онда жалғыз-ақ стилі жағынан редакциялау мен пункттерге болу ғана жетпей тұр. ПрограіМіма айнымас ұстамды-
г— осы сияқтылардың бәрінен. Ред.


86
В. И. ЛЕНИН
лықпен либералдық рухта жазылған: саяси бостандық, демократиялық алым-салық реформасы, қоныс аудару еркіндігі, жер меншігін демократияландыруға бағыттал- ған шаруалардың демократиялық аграрлық саясаты. Осындай демократияландыру маіқсатывода қауымнан өз еркіімен шығу, қандай да болсын экономикалық серкк- тік сияқты қауыімды -еріксіз ңауымнан ерікті одаққа айналдыру, демократиялық аренда правосын жасау та- лап етіледі. Шаруалар банкінің жумысын өрістету, уделдік жерді мемлекет меншігіне айналдыру, «жеке- шө немесе кооперацияльщ негізде ұсақ еңбек іпаруа- шылықтарып құру», ақырында, шаруаларға қажет жерлерді иіесінен еріксіз алу немесе мівдетті түрде са- тып алу секілді бірсыпыра шаралар ароқылы «мемлекет» «жердің іеңбекшілер бүқарасының қолына көшуіне» кө- мектесуге тиіс. «Әрипе, 'бұл іміндетті түрде сатьш алу берік завдылық негізде жүргізіліп, әрбір ретінде сенім- ді кепілдікпен істелуге тиііс», бірақ кейбір жағідайлар- да, мысалы, крепостниктік қатынасты тудыратын «к>е- сінділер» жөнінде бұл сатып алу «сөзісіз дерлік (sic!)» жүргізілуі керск. Жартылай крепостниктіік қатынасты жою мақсатььмен імемлекетке тиісті учаскелерді иесінен еріксіз алу іжәне еріксіз межелеу правосы берілуге тиіс.
Лизбералдардың аграрлық программасы осындай. Бұл программа мен социал-дамократияльтқ аграрлық про- граміманы сальютырып көру қаж-еттігі өзінсн-өзі көрі- ніп тұр. Олардың ұқісастығы ең таяудағы тенденциясы- ның бірдейлігінен және көптеген талаптарының біркел- кілігінен байқалады. Олардың айырмашылығы маңызы аса зор мына екі пуиктте болып ютыр. Біріншіден, (екі программа да маңсат етіп тура ұсынған) крезтостниктік тәртіптің қалдықтарын жоюды социалчдемократтар ре- волюцияльщ жолмен әрі революциялық батылдықпен, ал либералдар — реформа жолымен ж'әне жалтақтап жүзеге асырғылары келеді. Екіншіден, социал-демо- краттар крепостниктік тәртіптің қалдықтарынан тазар- тылатын қүрылыс буржуазиялық ңұрылыс дел атап корсетеді, оның барлық к,айшылықтарын күн ілгері әрі дереу әшікөрелейді, юол сияіқты осы жаңа едрылыстың ңойиауында жасырынып жатқан, осы кездің өзінде-ақ


ХАЛЫҚПІЫЛДАНУШЫ БУРЖУАЗИЯ
87
жарыққа шыға бастаған таптың күресті д-ереу ұлғайту- ға, оны неғұрлым салалы күреске айлалдыруға ұмтыла- ды. Либералдар крепостниктік тәртіптен арылған құры- лыстың буржуазиялық сипатын елемейді, оның ңайшы- лықтарын бүркамелейді, оның іфйнауында жасырыл жатңан тап -күресін бәсеңдетуге тырысаіды.
Осы айырмашылықтарға тоқталайьіқ.
Либералдық аграрлық программалың реформалық, жалтақтық сипаты мынадан айқын көрінеді: ец алды- мен, ол «міндетті түрде сатып алудан», оның өзінде сөз- сіз «дерлік» деи цана танылатын «міндетті түрде сатып алудап» әрі барімайды,— ал социал-демократияльіқ аг- рарлыіқ лрограмма кесіиді жерлерді бұрынғы иелерінен ақысыз-пұлісыз алуды талап етеді, ал сатыіп алуды ере»к- ше жағдайларда ғана, олыц өзівде дворян жер иелігі жөнінеп ғала імойындайды. Жұртқа мәлім *, социал-де- мюкраттар бүкіл пом-ещик жеріл экспроприациялаудан да бас тартпайды, әрдайым орыпды бола бермейтін ібұл талаиты программаға қосуды лайықсыз және авантю- ристік деп дала салайды. Социал-дөмократтар әуел бас- тан-аң пролетариатты ауқатты шаруалармен бірге тұң- ғыш револкщиялық қадам жасауға, сөйтіп, с>ол сағатта- ақ нө іпаруалар буржуазиясымен бірге помещиктер табына ^қарсы, немесе помещиктер табымел бірігіп ша- руалар буржуазиясына қарсы алға гқарай басуға шақы- рады. Либералдар мұнда да, жартылай крелостликтік қатынастарға к,арсы күресте де, таитық әрекет пен кү- рестен шеттей береді. Олар реформаны өзін өзі бащару орындарының жә-не '«жорта құрылған» комиссиялардың көмегімен меімлекіетке (м-еімлекеттің таптыоқ сипатын үмытып) тапсырғысы келеді, кесінді жерлерді еріксіз алуды — мұнысы імейлінше атап көрсетерліктей — те- мір жолдар ісалуға ж>ерді еріксіз алумен салыстырады!! Біздің либералдар, төмір жолдарға іжер сатқанда бар- лық жерде және әрқашан қандай «қолайлы жағдай» жасалса, жаңа реформаны билеуші таптар үшін сондай «қолайлы жаңцайда» жүргізу жепіндегі асыл тілектерін
* «Заряның» 4-номеріндегі Плехановтың мәлімдемесін және Икске
ңайтарылған жауаптағы менің мәлімдемемді қара. (Қарацыз: ПТығар-
малар толық жипагы, 7-том, 250—251-беттер. Ред.)


88
В. Й. ЛЕНИН
бұдан артық айқын айта алмаған немесе, дұрысырағы, усъша амаған болар еді. Және де мүның өзі сословие- лік-аристократиялық аграрльтң саясатты шаруалардың демократиялық аграрлық саясатымен алімастыру жөнін- дегі даурықпа сөздермен қатар істеледі! Мұндай алмас- тыруды жүзеге асыру үшін «қоғамщьщ мүддеге» емес, езуші сословиеге — дворяндар сословиесіне к.арсы,— езілгеи сословие — шаруалар сословиесіне ңол арту ке- рек, шаруаларды дворяндарға қарсы көтеру керек, мем- лекетті реформашылдық қызметке емес, шаруаларды революциялық әріекетке -шақыру керек. Одан әрі. Жар- тылай •креп-остниктгк қатынастарды жою туралы айт- қанда, либералдар дәл і^авдай қатьтнаютарды крепост- шіктіктен тазартатынына көзді жұма қарайды. Мысалы, Л. мырза Николай — он, В. В. мырзалардың және басқалардың «егіншілерді өздері өңдейтін жерге право- лы деп тану принципі» жөніидегі, шаруалардың «өмірге бейімділігі» жөніндегі сөздерін қайталап отыр, бірақ осы өміргө бейімді шаруалардың буржуазияльщ қожа- лық жүргізу және жалдама еңбекті қаиау «принципі» жөнінде жұмған аузын ашпайды. Аграрлық салада де- мократизмді дәйектілікпен жүзеге асыру дегеніміз ша- руалардың ұсақ буржуазиялық өкілдерін сөзсіз күшей- тіп, нығайту деген сөз екенін буржуазияшыл демократ- тар түсінбейді және түсінгісі де келмейді. Л. мырза ша- руалардың пролетарлануын (тағы да халыңшылдардың ізімен және «Рев. Россия» рухында) «крепостниктік правоның қалдықтарынан» және «деревняның 'жалпы патологиялық жағдайынан» деп түсіндіріп, одан «даму типін» көруден бас тартады! Сірә, бізде конституциядан кейін қалалардың өсуі, село кедейлерінің деревнядан қашуы, помещиктердің жұмыспен өтету шаруашылы- ғынан батырақ пайдалану шаруашылығына көшуі және т. б. тоңталатын болса керек! Л. мырза француз револю- циясының француз шаруаларына игілікті ықпалын көр- сете келіп, ашаршылықтың жойылуы туралы, егіншілік- тің өркендеуі және оның прогресі туралы шабыттана айтады, бірақ мүның өзі ауыл шаруаіпылығындағы жалдама жұмысшылардың «берік» табын құруға және шаруалардың төменгі жіктеріндегі бұқараның үнемі


ХАЛЫҢШЫЛДАІІУШЫ БУРЖУАЗИЯ
89
қайыршылапуына негізделген ібуржуазиялық прогресс екені туралы, міне, бұл жайлы халықшылданушы бур- жуа ліәім ідеімейді.
Бір сөзбен айтқанда, Л. мырзаның аграрлық програм- масының социал-демократиялық аграрльщ программа- дан айырмашылығы либералдык, және пролетарлық де- мократияның программа-минимумдарының жалпы айыр- машылықтарын шағын түрде керемет дәл баяндап береді. Сіз бұл программаларды тиісті идеологтардың теориялық тұрғыдан қоюын немесе оларды 'тиісті пар- тиялар мен бағыттардың жүзеге асыруын алып қараса- цыз да, мәселен, 1848 жылғы тарихқа ікөз салсаңыз да, ец таяудағы практикалық міндеттердің либер-алдық тұрғыдан қойылуы мен социалндемакратиялық тұрғы- дан қойылуы арасьгндағы дәл осы негізгі өкі айырма- шылықты көресіз: бір жағынан, крепостниктік тәртіптің қалдықтарына гқарсы күрестегі реформашылдық сыңар- жақтық пен «осы заманғы» қоғамның таптық қайшы- льгқтарының бүркемеленуін, екінші жағынан — жаңа қоғам иегізінде таптардың күресін ұлғайту, дамыту жә- не ши-еленістіру мақсатында ескіліктің қалдықтарыиа қарсы революциялық күресті көресіз. Әрине, дамып -ке- ле жатқан капиталистік қоғамның жаратылысына тән болған бұл негізгі озгешеліктер әр түрлі ұлт імемлекет- теріпде іжәпе әр түрлі м-ерзім-де мейліпіпе алуан түрлі формада байцалады. «Е-скі» буржуазиялық домократия- пы жаца жәпе өзгеше формалардан байқай ібілмеушілік опың табацды жәпе табапсыз идеологтарыпыц срекше сипаты болып табылады. Мысалы, соцғылардыц қата- рыпа «сасңалақтағап халықшылдар» окілі — П. Ново- брапцев мырзапы қоопай отс алмаймыз (қарацыз: «Р-ев. Россия» №№ 32, 33), ол «Иокрапыц» «Освобождепие» таптық буржуазиялық баспа деп айыптауыи: «Па шіркін, буржуазияпы тапқап екен»,— деп мысқылдап ескерту жасаған еді. «Струве мырза,— деп үйретеді бізді «Рев. Россия» мейірімділікпен,— «тап ретіндегі бур- жуазияның» өкілі емес, «гштеллигенцияның» өкілі, өйт- кеиі ол ешқандап тап пен сословііеиіі біріктіріп жәпе соңынан ертіп отырған жоқ». Өте жақсы, імырзалар! Бі- рақ, істіц імәңіие азғапа қоз жіберіп қарасацыздар,


90
В. И. Л ЕН И Н
Струве мырза — буржуазиялъыу интеллигенцияның окі- лі екенін сіздер көрген болар едіңіздөр. Орыс иролета- риаты үкімет тікелей дерлік буржуазияның қайсыбір тобының «комитеті» болатын саяси бостандық кезінде ғана буржуазияны тарихи сахнада тап ретінде көретіи болады. Lc-іәрекетінде, сондай-ақ ой-пікірінде, (кемслдеп - ген кезінде, сондай-^аң ңиялшыл-жас шағында буржуа- зияның іқандай 'болатынына жұмысшы табының көзін жеткізу өздерінің іміндеті екепін «социалистер түсінбе- гендіктен» ғана білмеуі мүмкін.
Ал в,иялшылдыққа келетін іболсақ, наіқ осы Новобран- цев мырзаны алу керек. Бірақ біздің іма^алаімыз тым созылып кетті, ал Новоібранцев мырзаның дүниеге көз- ңарасы мен аграрлық-тарихи 'көзқарастары, әсіресе Л. мырзамен салыстырғанда, өте ңызықты болып отыр, сон- дықтан біз бұл жөніңдегі әңгімені келесі жюлғыға қал- дыруға тиіспіз.
1903 ж. 29 октябръ мен
5 ноябръ (11 және 18 ноябръ) аралығында жазъілған —
«Искра» газетгніц 54-номерінде, «Искра» газетгніц тексті
1903 ж. 1 декабръде басылған бойынша басылып отыр
Ңол ъойған: Н. Л е нин


91
РСДРП ОРТАЛЫҚ ОРГАІІЫНЫҢ РЕДАКЦИЯСЫНА
Ңұрметті жолдас! «Искрада» томендегі өтінішті ба- суыңызды сұраймын:
«Н. Ленин 1903 ж. 1 ноябрьден бастап (жаңаша стильмен) бұдан былай «Искра» редакциясында бол- майды».
Соц.-дем. сәле-ммеп
Н. Ленин
1903 ж. 5(18) ноябръде жазъілган
1904 ж. мъіна кітапшада басылған:
Л. Мартов. «Россия социал-
демократиялыт$ жумысшы Ңолжа.зба бойыиша
партиясындағы «г^оршау басылып отыр
жағдайъімен» күрес».
Женева


92
БАСЫП ШЫҒАРЫЛМАҒАН МӘЛІМДЕМЕ 53
РСДРП Орталық Комитеті 1903 ж. 27 ноябрьде Же- невадағы мәжілісінде бірауыздан мынадай іпеіпім ңа- былдады.
Плеханов жолдастың редакцияға мартовшылдарды кооптациялауы Плехановтың партия съезінің азшылық жағына, оппортунизм мен анархизмге бейіімделіп бара- ды деп Плехановтың өзі жұрт алдында сан рөт сипат- тағап азшылық жағына тікелей көшкенін көрсетеді. Партия съезі меп Лига съезінің іпротоколдарынан бұл мейлінше айңын гкөрініп отыр. Бұл кешу Шетелдік ли- ганың ықпалымен ітартия съезінің еркін тікелей бұзу және партияның орыс комитеттері 'көпшілігіпің берік мәлімдегеп шешіміне қарсы шығу болып табылады. Плехапов жолдас өзінің 'осы қадамы үшіп Лепин жол- дастыц орпынап түсуін пайдалапып, сеніімді тгкелей бұ- зып отырғанда Орталық Комитет -съездің еркіп бұлайша бұзуға жол бере алмайды, өйткені Лепин жолдас пар- тияда тату тыныіштық болу мүддссін көздеп шартты түрде орнынан түскен болатьш. Ал мартовшылдар Орта- лық Комит-өттің 25 ноябрьдегі ультиматумып54 қабыл алмады, татулықты керек етпеді жапе осы арқылы со- ғыс жариялады.
Сондықтан Орталық Комитет революциялық жолмен партияның Орталық Органын оз ңолына алады, соны- мең бірге партияның болашақтағы тағдырын, Шетелдік


ВАСЫП ШЬТҒАРЬіЛМАРАН мәлімдемё
лиганың еркі еімес және жеке адамның опасыздығы емес, тұтас алғанда 'партияның еркі белгілеуі үшін Ор- тальщ Ко-митет барынша күш салады д-еп імәлімдейді.
Орталыц Комитет
1903 ж. 14(27) ноябръде жазылған Бгргншг рет 1928 ж.
Ленинніц VII оісинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр


94
ШЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ ӘКІМШІЛІГІНЕ, ПАРТИЯНЫҢ КӨМЕКТЕСУШІ ТОПТАРЫНА, ПАРТИЯНЫҢ ШЕТЕЛДЕГІ БАРЛЬЩ МҮШЕЛЕРІНЕ РСДРП ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІНІҢ ХАТЫ 55
Жолдастар! Партияпың түпкіліікті бірігуі социал-де- мократияпың ш-етюлдегі жұмысып кеңіпен өрістету жә- не осы салада жұмыс істеуші қыаметкерлер-діц бәріи мықтал біргктіру жөпінде қазір біздің алдымызға кө- кейтесті жәіге шұғыл мівдет қойыіі отыр.
Партияның уставына (§ 13) сәйксс, партияныц бүкіл шетелдік жұмысы өзінің ұйымдастырылу ісипаты жа- ғынап әр түрлі үлкен окі салаға болінеді. Бір жағынап, шетелдегі насихат жәіге үгіт жүмысын Шетелдік лига тікелей басқарыщ өз қолында ұстап отырады. Бұл істің Лиганың қольшда тольгқ ортальтқтандырылуына жәр- демдесу үшін және осы жөніяен оның автопомиясын қамтамасыз ету үшін Орталық Комитет барлық шара- ларды қолданады. Екінші жағынан, орыс қозғалысына ол Орталық Комитеттің айрықша тағайындаған адам- дары мен топтары арқылы ғана іквмек көрсете алады.
Лиганың барльщ мүпгелерін, барлық көмектесуіпі топтарды, 'партияның шетелдегі барлық мүшелерін Лиганың насихат және үгіт жұмысына жан-жақты жәр- демдесуге шақыра отырып, Орталық Комитет осы ара- лық тюптарды ұйымдастыру ісіне енді барлық күш-жі- герін жұмсамақшы болып отыр, өйткені орыс қ-озғалы- сына іЖіәрдемдесу ісі осы топтар арқылы жүргізілуге тиіс.
Орталық Комитет өзінің бүл саладағы міндеттерін мына түрғыдаи түсіпеді.


... РСДРП ОРТАЛЫҢ комитеттнің хаты
95
Орыс қозғалысына шетеліден жәрдемдесу ісі ең алды- мен 1) Россияға революцияшыл қьшметкерлер жіберу- де; 2) ішетелде жиналған ақшаны Россияға жіберуде; 3) Россияда жүмыс жүргізуші жолдастарға жәрідемдесу маңсатында, сәтсіздікке үшыраудан сақтандыру және т. с. мақсатта Россияға дереу хабарлануға тиісті орыс таныстарды, .мәліметтер меи нұсқауларды шетелде жи- пап отыруда; 4) Россияға әдебиет жіберудө және т. с. болуға ггиіс.
Орыс қозғалысына шетелден тікелей жәрдем берудің барлыіқ формаларып осы тізіммеп шектейміз деп дәме қылмайімыз; алайда біз жәрдемдссудіц басты формала- рын белгілеп, құрылыи жатіқан ұйымды осы формалар- ға сәйкіестіру әзірге жеткілікті дсп ойлайімыз. Бұдан былай бұл ұйыімға қапшалық дәрөжеде өзгорістер енгі- зу кер-ек болатынын тәжірибе көрсетер.
Ріоссияда жүмыс істеу үшіп адамдар жібсрудеп бас- тайық. Әрине, барушылардың басым көпшілігінщ Орта- лық Комитеттің шетелдегі бас агентурасыімен — атап айтқаніда, Женевалық агептурасымюи тікелей қатынас жасап, одан астыртып кездесетін үйлер, паролыдар, ақ- ша, қажетті нұсқаулар алғаны жақсы болар еді. Бірақ жүмыс істеуге бара жатқаңдардың ібірқатары Женеваға, әрине, соға алмайды, сондықтан Орталық Комитеттің азды-көпті маңызды шетелдік орталықтардың бәріңде: Лондонда, Парижде, Бркюсельде, Берлинде, Венада және басқаларында өзінің агенттерін тағайындауға кірі- сетіп ойы бар. Жүмыс істеу үшін Россияға баруға ниет- тенген әрбір адам Орталың Комитеттің жергілікті аген- тіне жолығуға шақырылады, сонымен ол агент бару- шының тағайывдалған жеріне мүмкіндігіише тез жән-е қауіпсіз жетуіне, Россияға бара іжатқан адаімның бас- тапңы қадамдары Орталық Комитеттің күш пен қар- жыны бөлу және т. б. жөніндегі жалпы жюспарына сәй- кес болуына барлың шараларды қолданады. Шетөлдік лига Орталық Комитеттің бұл агенттеріне ібарынша кө- мөктеседі,— .мәселен, шетелдегі адамдардың басым көп- ітіілігін ібұл агенттердің міндетімен, олармен қарым-ңа- тынас жасау шарттарымен таныстыру арқылы, бұл ца- рым-қатынастарды мүмкіпдігіпше пеғұрлым құпия түр-


96
6. Й. ЛЁЙЙЙ
де жолға қоюға жәрдемдесу және т. б. арқылы көмек- теседі деп Орталық Комитет сенөді.
Шетелідердің ірі ортальгқтарынан Россияға адам жібе- ру өте үлкен іс болғандьщтан және жөнелтілушілермен тиісті дәрежеде танысуға бір адамның шамасы келе бер- мейтііндіктен, Орталық Комитет бір агентті еім-ес, партия уставының 13-парграфына сәйкес, керек болуына қарай, бір топ агентті тағайыңдай алады.
Содан соң. Ақша жіберу жағына келетін болсақ, бұл арада пгетелдеріде ақша жинау ісіи түгелдей Лиганың қолына толық ортальгқтандыру және жиналған соманы Лига әкімшілігінің Орталық Комитеткіе таисырып оты- руы ібәрінен де гөрі қолайлы болады. Тек 'керек болған^ реттеріде ғана, мәселен, шұғыл жағдайлар адамның қа- шуына, жөнелтілуіне, әдеібиеттің жііберілуіне жән<е т. с. дер-еу ікөм-еік 'көрсетуді қажет еткен кезде, тәжірибеге сүйене отырып, белгілі соманы Лиганың жергілікті сек- цияларынан Орталық Камитеттің жергілікті агенттөріне тікелей тапсыруға тура келуі мүмкін. Орталык, Комитет Лиганың әкімшілігі секцияларға тиісті нүсқаулар береді және аіқшаны жинау мен жүмсау жөнінде есеп беріп отырудың ең жақсы формаларын белгілейді деп сенеді.
Бүдан соң Россиядаи шетелдерге 'келетін адамдардың орыс қызметкерлері үшін өте маңыэды хабарларды өте жиі жеткізіөтші, іәрине, жалпыға мәліім; ол хабарлар, мәселен, сотсіадікке үшыраудың көлемі туралы, сәтсіз- дікке ұшыраған жерден қашықтағы қалада тұратын пәлендей жолдастарды сақтандыру қажеттігі туралы, қапщан немесе кетіп ңалған жолдастың Россияда пайда- ланып үлгірмеген немесе пайдалана алмаған пәлендей байланыстарын пайдалану қажеттігі туралы және т. т. Әрине, бүкіл партиялық жүмыс Орталық Комитеттің баспіылығъімен бір жерге түпкілікті біріккен сайын бұл байланыстар мен нұсқаулардың бәрін Россияның нақ өзінде жинауға мүмкіндік көбірек болады және бұл бір- ден-бір дұрыс әрі іқолайлы жол. Бірақ әр түрлі себеп- термөн Россиядан қашқан немесе жасырын кетіп қалған жолдастарідың Россиядағы байланыстарын тапсырып үлгірмеген кездері әлі көпке дейін кездесе беретіні сөз-


... РСДРП ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІНЩ ХАТЫ
97
сіз, сондықтан ібұл үшін олардың шетелде болуын пай- далану ікерек.
Аң-ырында, әдеібиетті тасымалдау ісін Ортальиқ Коми- тет айрықша транстаорт тобының қолына мүмкіндігіншө толығырақ ортальіқтандыруға, әрине, ггырысады; ол топ мүшелерінің бір бөлігі әрқашан шетелде болады. Сондыгқтан Орталық Комитеттің айрықша агенттері әр түрлі шетел орталықтарындағы партияльгқ әдебиет қой- маларын баақару үшін, шетелдермен қарымчқатынас жасау үшін және .т. т. тағайындалады. Алайда трапс- порт ісін өте-мөте жақсы жолға қойғанның өзінде оның кемістіктері, әрине, әрқашан болып тұрады, ол кемістік- терді жою үшін орайы келген шұғыл жағдайларды, че- модандар (бәлкім) жөнелту ісін, сауда қарым-қатынас- тарының, пар-оход ңатынастарының және т. б. реті кел- ген қолайлы кездерін пайдалануға тура келеді. Мұндай барльщ істер жөніндегі хабарлардың, нүсқаулардың, анықтамалардың бәрі Орталық Комитеттің аренттеріне де жіберілуге тиіс, олар мұндай істердің бәріп ібір орта- лыққа жинақтап отырады және Орталық Коімитеттің жалпы жоспарына, оның нұсңауларына сәйкес әрекет етеді.
Орталық Комитет өзінің жұмыс жоспарын Лиганың әкімшілігше хаібарлай отырып, Лига Орталық Комитет- тің шетелдегі агенттеріне өз тарапынан барышпа көмек көрсетеді және әсіресе бұл агенттердің көмектесуші топ- тармен, жастар үйірмелерімен, тағы басқаларымюн ке- ңінен тапысуына шаралар қолданады деп сенім білді- реді.
Ерте дегенде 1903 ж. 16(29)
ноябръде жазылған
Бгргншг рет 1928 ж. Қолжазба бойынша
Ленинигц VII жинағъінда басылып отыр
басылған


98
«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНА ХАТ 56
РЕДЛКЦИЯҒА ХАТ
«Нені істемеу керек» деген мақала дәл қазіргі уак,ыт- та біздің партия өіміріпіц сопшама маңызды, соншама келелі мәселелерін 'котеріп отырғанда, оз органының бе- тінеп меймаңдостықпвн орын береміз деп редакцияныц ңұрметтеп шаңыруына дереу үн қосу тілегінен тоңта- лып қалу қиын-ат^ әсіресе «Искраға» үнемі қатысушы адамға ңиын, эсіресе өз лебізіңді білдіруден бір апта кешігіп қалатын, демек, лебізіңді ібілдіруден, бәлкім, мүлде бас тартуға тура келетін кезде қиын.
Ал м-ен болуы мүмкін және созсіз бола іма деген кей- бір түсіиіспеушіліктерді жою үшіп өзімнің кеңесші да- уыс есепті лебізімді білдіруді тілср едім.
Ец алдьгміен мыиапы айтып отпекпіп, менің піікірім- ше, 'партияпың бірлігіп сақтау кере<к, әсіресе опша ма- ңызды деп тапылмайтын алауыздықтарға бола тағы да жііше боліпудеп аулақ болу керек деп мақала авторы- пыц талап етуі мың мәрте орынды. Басшыныц ұрыс- керістен аулақ болуға, ілтипаттылыққа, көнгіштікке шаңыруы — жалпы алғанда және әсіресе дәл осы кезде өте-мөте мақтарльтқ іс. Бұрынғы экономистерге ғана емес, «кейбір дәйе-ксіздіктеп» арыла алмай жүрген со- циал-демократтардың топсымақтарына да қарғыс айту немесе оларды партиядан шығару, соз жоқ, ақылсыз- дық, өте-мөте ақылсыздық болар еді деп, партиядан шы- ғару бір беткей, тоц мойьтн, ақымақ Собакевичтердің қолынап кел-еді деп ойлап мақала авторының соншама ьізалануы бізге әбден түсінікті. Ал біз тіпті кеңірек ой-


«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНА ХАТ
99
лаймыз: бізге партия программасы мен партия ұйымы болған кезде оздерінің дәйексіздігімен ревизионизмнің кейбір догмаларын жақтаушы топтарға немесе, автор- дың сөзімен айтқанда, топсымақтарға, қандай да бол- сын себептермен өздерінің топтық ерекшелігі мен дара- шылдығын талап етушілерге біз партия органының бет- терін піікір алысу үшін меймандостықпен ашып қана қоймай, сонымеи қатар, өздерінің онша маңызды емес алауыздықтарын үномі айтып отыруына мүмкіндік бе- руіміз керек. Сондықтан да тым бір беткей болмау үшін және «анархиялық дарашылдык,» жөнінде Собакевич- терше асыра сілтемеу үшіп, біздің пікірімізше, мүмкін болғанның бәрін — тіпті централизмнің әдемі схемала- рынан және тәртіпке сөзсіз бағынудан біраз ауытқуға дейін барып — істеуіміз қажет, бұл тоисыімақтардың пікір айтуына еркіндік беру үшін, алауыздьтқтардың те- реңдігін немесе онша маңызды еместігін бүкіл партия- ның ақылға салып көруіне, дәйексіздік дәл қай жерде, неде және нат$ кімнің жағынан байқальгп отырғанын анықтауына 'мүмікіндік беру үшін істеуіміз керек.
Шынында, бұцараға сүйенуші партияда сектанттық үйірмешілдіктің дәстүрлерін батыл лақтырып тастап,— жаръщ молырац болсын, партия бэрін де білетін болсын, алауыздықтың, ревизионизмге қайта оралудың, тәртіп- тен ауытқудың бәріне және қандайына болса да баға беру үшін партияға барлыі$ материал толыц берілетін болсын деген ж'әне т. б. ұранды батыл ұсынатып мезгіл жетті. Партия қызметкерлерінің бүкіл бұқарасының дербес пікір айтуына сенім молырақ болсын: солар, тек солар ғана жіктелуге бейім топсымақтардың шектен ас- қан қызбалығыи бәсеңдете алады, өздеріиің баяу, сезіл- мейтін, бірақ табанды әсер етуімен ігартиялық тәртіпті «өз еркімен» сақтауды олардың сапасьтна қондыра ала- ды, апархиялық дарашылдықтың арынып баса алады, жіккө бөлінуге ұмтылушы элементтер бадырайта көрсе- тетін алауыздықтың маңызы түкке тұрғысыздығын оздерінің елікпейтіндігімен-ақ дәлелдеп, сипаттай алады.
«Нені істемеу керек?» (жалпы алғанда нені істемеу керек және жітже бөлінуді тудырмау үшін нені істөмеу керек) деген сұрауға мен ең алдымен былай деп жауап


100
В. И. ЛЕНИН
берер едім: жікке бөлінуге бастайтын себептерідің тууын және өсуін партиядан жасырмау 'керек, оісындай себеп- тер болып табылатын жағдайлар мен оіқиғалардың бірін де жасырмау керек. Оның үстіне, тек партиядан ғана емес, сонымен қатар мүмкін болғанынша көлденең жұрттан да жасырмау керөк. Менің «мүмікін болғанын- ша» дейтін себебім — құпиялылық талаптарына байла- пысты жасыру қажет болатындарды еске алып отыр- мын,— ал біздің жікке бөлінуіміэде мұндай жағдайлар жөніді роль атіқармайды. Кең жариялылық — жол бер- меуге болатын жікке бөлінушіліктерді болдырмаудың, ал сөзсіз болатын бөлшектенулердің зиянын minimum’- ға дейін азайтудың ең дұрыс, бірден-бір сенімді құ- ралы.
Партия қазірдің өзінде, үйірмелермен емес, буцара- мен іс жүргізіп отырған жағдайда оған қавдай міндет- тер жүктелетінідігін, шьгнында, өздеріңіз ойлап қара- ңыздаріпы. Теік сіөз жүзінде ғана бүқара партиясы бол- мау үшін біз партияиың барлык, жұмысына қалың бұқараны барған сайын көп қатыстыруымыз керек, олар- ды саяси немқүрайдылықтан қарсылыоқ көрс-етуге жөнө күрес жүргізуге, кдрісылық көрсетуідің жалпы рухынан социал-деімократиялыіқ көзқарасты саналы түрдё қабыл- дауға, осы көзқарасты қабылдаудан қозғалысты қостау- ға және қостаудан партия жұмысына ұйыімшылдықпен қатысуға көтеруіміз керөк. Істің пгешіімі бұіқараға қалай да әюер етуге байланысты болғаңда, оны кең жария ет- пей тұрып, мұндай нәтижеге жетуге бола ма? Б-олмашы алауыздықтар үшіп жікке бөлінушілік бола қалса жұ- мыошылар бізді түсінбейді және армиясыз пгтаб сияқ- ты бізді тастап кетеді — дейді автор ж,әне оте әділ ай- тып отыр. Жұмысшылар бізді түсінбейтін болмауы үшіи, олардың күрестегі тәжірйбелілігі және пролетар- лық сезімі «басшы» біздерді де кейбір істерге уйрететін болуы үшін,— ібұл үшін іжікке бөлінуге бастайтын се- бөггтердің (мұндай себептер әрбір бұқаралық партияда әрңашан болып келді Жіәне әрқашан қайталана берм-ек) тууын ұйыімдаоқан жұмысшылар қадағалап отыруды, мұндай себептерғе саналылықпеп оқарауды, қандай да болсын орыс және шетел Пошехоньесінің57 оқиғаларын


«ИСКРА» РЕДАІЩИЯСЫНА ХАТ
101
бүкіл партия мүдделері, жалпы алғаңда бүкіл қозгалыс мүдделері тұрғысынан бағалауды үйренетін болсын.
Автордың ібіздің орталыққа коп нәрсе беріледі және одан көп іс талаіп -етілеіді деп атап көрс-етуі әбден дұрыс. Бұл, әрине, осылай. Дәл сондықтан да букіл партия ортальгқта өзіне лайықты адамдарды жүйелі түрде, бір- те-біртө және ұдайы тэрбиелеуі, осы жоғары орынға қойылатын әрбір кандидаттың букіл цызметін алақа- ньгвдағьБдай көз алдында көруі, тіпті ол осы кандидат- тардың дара ерекшеліктерімен, олардың күшті және әл- сіз жақтарыімен, олардың ж-еңісім-ен және «жеңілісімен» таныс 'болуы қажет. Автор -осы сияқты жеңілістердің к-ейбір себептері туралы, тамаша тауып айтылған, сірә, бай тәжірибеге сүйенген, ескертпелер жасап отыр. Дәл осы ескертпелердің тауып айтылғандығы сонда, бұларды бүкіл партия пайдалануға тиіс, сөйтіп өзінің қанідай да болсын «басшысының» әрбір, тіпті там-түмдаған «же- ңілісін» партия әрцашан көріп отыруға тиіс. Бірде-бір саяси қайраткер өзінің қызметінде қандай болса да бір жеңіліске ұшыраімай өткен емес, егер біз бұқаріаға шын мәнісінде ьгқпал жүргізөміз, біз бұқараның «ізгі ние- тін» өзімізге қаратып аламыз десек, бұл жеңілістер үйір- мелер мен топсымақтардың бықсық атмосферасында жасырынып қалмай, олар көптің төрелігіне салынуына біз барлық күшімізбен ұмтылуымыз к-ерөк. Бұл қандай да болсын жеіке басшыға алғаіпында ыңғайсыз болуы, кейде «зәбірлі» болып көрінуі мүмкін,— біра^ бұл жал- ған ыңтайсыздық сезіімін біз жеңуіміз ікерек, бұл — пар- тия алдындағы, жүмысіпы табы алдындағы борышымыз. Осымен, тек осымен ғана біз ықпалды партия қызмет- керлерінің бүкіл бұқарасының (іріктеліп алынғаи кездейсоқ үйірмелерге немесе топсымақтарға емес) өзі- нің көсемдерін білуіне және олардың әруайсысын тиісті сатыға цоюына мүмкіндік береміз. Тек кең жариялы- лыіқ қана барлық бір бетікей, сыңар жат^, қыңыр бұлта- руды жөнге салады, тек сол ғана «топсыма^тардың» кейде қисынсыз және күлкілі «қарсылықтарын» партия- лььқ өзін өзі тәрбиелеудің пайдалы әрі қажетті материа- лына айналдырады.


102
В. И. ЛЕНИН
Жіарық, молырақ болсын жарық! Бізге үлікен концерт керек; біз сол концертте рольдерді дұрыс бөлу үшін, бі- реуіне сентиментальдық скрипка, екіншісіне З'әрлі конт- рабас беріп, үшінпгісіне дирижер таяқшасын үстату үшін тажірибе алуымыз керөк. Партияльгқ органның және барлық іпартиялық басыльтмдардың беттерінде бар- лық пікірлерге меймаидостық көрсетілсін деген автор- дың тамаша шақыруы жүзеге асатын болсын, біреу- лердің пікірінше тым қатты алынған, басқалардьщ пікірінше, бұзып айтылған, үшіншілердің пікірінше, шыіқпай қалған қандай да болсын иота үшін біздің «та- ластарыімыз бен араздықтарымыз» іжөнінде жүрттың^ бәрі және әр адаім төрелік айтсын. Төк осындай бірсы- пыра ашық талқылаудың нәтижесіпде ғапа бізде бас- шылардың шын імәнісінде бірауызды 'коллегиясы құры- ла алады, тек осы жағдайда ғана жұмьгсшылар бізді түсінбей уалмайтын халге қойылады, теік сол кезде ғана біздіц «штаб» шын мәнісінде штабтың соңынан еріп, со- нымен қатар өз штабына бағыт беріп отыратын армия- ның ізгі жәпе саналы еркіне сүйенөтін болады!
Ленин
«Искра» № 53,
25 ноябръ, 1903 ж.
«Искра» газетгнгц тексті бойынша басылып отыр


103
МЕН «ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНАН НЕЛІКТЕН ШЫҚТЫМ? *
«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЬІНА ХАТ58
Бұл — тіпті де жеке аідамға байланысты мәселе емес. Бұл — ібіздің партия съезіиің көпшілігі мен азшылығы- ның қатынасы жөнінідегі мәселе, сондықтан мен бұл мә- селеге дереу және ашық жауап беруге міндеттімін, оның себебі — көпшілііктен сайланған делегаттардың мені сұраулармен бастырмалатып жатқандығында ғана емес, оньгмен бірге тағы бір себеп — «Искраның» 53-но- меріндегі «Біздің съезд» деген мақала искрашылдарды съезд жікке бөлгенін, онша терең болімаса да, қатты іріткі салатын жікке бөлгенін мулдем теріс көрсеткен- дігі болып отыр.
Бұл іма<қала жікке бөліпудің шын мәніңдегі елеулі се- бептерінің біреуін де етпкі-м, лупамөн қараса да, көре алмайтын етіп, Орталық Орган құрамыиың өзгеруі сияқты жағдайды түсіпдірудің колеңкесін де ешкім көре алмайтын етіп, меніц коллегиядап шығуыма дәлелді себеіігтердің нусқасын да ешкім таба алімайтып етіп су- реттейді. Маіқаланың авторы: біз партияның ортальтқ орывдарын ұйымідастыру туралы мәселе жөнінде — Ор- талық Орган мен Орталық Камитеттің қатынасы тура- лы, централизімді жүзеге асырудың тәсілі туралы, мүм- кін болатын және пайдалы орталықтандырудың шегі мен сипаты туралы, бюрократтың формализмнің зияпы ту- ралы мәселелер жөніпде екіге жарылдық дейді.
* Бұл хатты редакцияға «Искраныц» 53-номері шығысымен жіберіп едім. Редакция 54-номерде басудан бас тартты, сондықтан жеке лис- ток етіп басып шығаруға мәжбүр болып отырмын.


104
В. И. Л ЕН И Н
Ал шыпында қалай? Шынында орталық органдардың адам құрамы туралы мәселе жөнінде, съезде сайланған құрамға наразы болғандықтан бұл орталық орындарға бойкот жариялау, практикалық жұмыстың берекесін қашыру, Лиганың көпшілігі сияқты шетелдердегі со- циал-демократтардың кейбір уйірмесінің тілегіне қарай партия съезінің қарарларын бұзу орынды ма деген мә- селелер жөнінде екі жарылмадыц па?
Істің жайы нак, осылай болғанын, жолдастар, өздері- ңіз жақсы білесіздер. Бірақ партияның ең ықпалды, ец белсенді қызметкерлерінің басым көшпілігі мұны әлі білмейді, сондықтан мен негізгі фактілерді қысқаша^ атап өтемін,— қысқаша айтатыным, «Искраның» 53-но- мерінің мәлімдеуіне қарағанда, біздің екіге жарылуы- мыздың тарихы жөніндегі толық материалдар жақында жарияланбақ59.
Біз сөз етіп отырған мақаланың авторы да, жақында ғана жарыққа шыққан есебінде Бундтың делегациясы да дұрыс көрсетіп отырғанындай, біздің съезімізде «искрашылдар» анағұрлым көпшілік болды,— менің есе- бім бойынша, тіпті Бунд пен «Рабочее Делоның» деле- гаттары кетпей тұрып та дауыстардың 3/s бөлігіне жу- ық болды. Съездің алғашқы жартысында бұл жжрашыл- дар антиискрашылдар мен дәйексіз искрашылдардың бәріне бірауыздан қарсы болып келді. Бұл съездің ал- ғашқы жартысында болған, біздің өкіге жарылуымызды түсіну үшін маңызды екі жанжалдап: Үйымдастыру комитетімен болған жанжалдан және тілдердің тең пра- волылығы жөнінде болған жанжалдан өтө айқын көрін- ді (искрашылдардың тұтас көпшілігі осы арада 3/5-тен V2-re дейін тек бір рет қана азайды). Съездің екінші жартысында искрашылдар ыдыраса бастады, ал съездің аяғына қарай мулдем ыдырасты. Партия уставының 1-параграфы туралы және орталық орындарды сайлау туралы болған таластар бұл ажырасудың сипатын айқын көрсетеді: искрашылдардың азшылығы (Мартов баста- ған) искрашыл вместерді және тартыншақ элементтер- ді өз төңірегіне бірте-бірте көбірек топтастырып, искра- шылдардың көшпілігіне (бұлардың ішінде Плеханов пен мен де болдым) қарсы тұрды. Уставтың 1-парагра-


МЕН «ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНАН НЕЛІКТЕН ШЫҚТЫМ? 105
фы жөншде бұл жік біржола айқындалып болмап еді, әйтсе де искрашылдардың азшылығы бундшылдардыц дауыстарын және рабоче-делошылдардың үш даусы- ның екеуін қосып алып, салмақты аударып әкетті. Орталық орындарды сайлағанда искрашылдардың көп- шілігі (бундшылдардың бес адамы, рабоче-делошыл- дардың екі адамы съезден кетіп қалғандығы себепті) партия съезінің көпшілігі болып алды. Тек осы жерде гана, ісөздің іпын мағынасында, біз екіге жарылдыц.
Бізді бәрінен бұрын өте-мөте айырып отырған Орта- лық Комитеттің құрамы жайындағы талас. Ұйымдасты- ру комитетімен жанжалдан кейін, съездің алғашқы ке- зіиде-ақ, искрашылдар Үйымдастыру комитетінің әр түрлі мүшелерініц (муше еместерінщ де) кандидатура- ларын Орталық Комитетке ұсынып, қызу талқылады жән-е «Искра» ұйымының ресми емес жиналыстарында, ұзақ және қызу айтыстардан кейіп, Мартовтың қолда- ған кандидатураларының бірін қабылдамай тастады; мұны тоғыз дауыс жақтады, төрт дауыс ңарсы болды, үш дауыс қалыс қалды; бес адамның тізімі он дауыс- пен қабылданды, бұған екі дауыс қарсы болып, төрт дауыс қалыс қалды, тізімге меніц усынуьім бойынша, искрашыл емес элементтердің бір лидері, искрашыл аз- шылықтың бір лидері енгізілген еді60. Бірақ азшылык, бесеудің үшеуін өздерінен өткізуді талап етті, сөйтіп партия съезінде толық жеңіліске ұшырады. Орталық Орган редакциясына бұрынғы алтауды бекіту немесе жаңадан үшеуді сайлау туралы мәселе жөнінде съезде болған ұлы айқас та осылайша бітті *.
Тек осы кезден бастап т$ана екіге жарылудың толық бола бастауы соишалың — жікке бөліну туралы ойға қалдырады; тек осы кезден бастап қана дауыс беруде * Осы атышулы «үшеу» төңірегінде неше түрлі өсек-аяң таралып жүргендіктен, бұл арада қазірден еснертіп кететінім: съездің Tages- ordnung-нің жобасы жайында менің берген түсінігім азды-көпті жақын тұрған жолдастардың бәріне съезден көп бұрын белгілі болатын. Съезде қолдан қолға тараған сол түсінікте былай деп жазылған: «Съезд Орталық Органның редакциясына үш адам, Орталық Комитет- ке үш адам сайлайды. Осы алты адам біргггп отырып, қажет болса 2/з көпшілікпен Орталық Органның редакциясы мен Орталық Комитет- тің ңұрамын кооптация жолымен толықтырады да, съезге тиісті баян- дама жасайды. Бұл баяндаманы съезд бекіткеннен кейін, одан арғы кооптацияны Орталық Органның редакциясы мен Орталық Комитеттің өздері жеке-жеке жасайды»,


106
В. И. ЛЕНИН
азшылықтың бұрын-соңды съезде болып көрмеген түрде ңалыс қалуы басталады (бұл азшылық енді нағыз «тұ- тас» азшылыққа айналады). Бұл екіге жарылу съезден кейін барған сайын өрши түседі. Наразы болып қалған азшылық бойкотқа кошеді, бұл бойкот бірнеше айға со- зылады61. Осы негізде пайда болған бюроікраттың фор- мализм жөнінде, қалай болса солай, сөзсіз бағылу жө- нінде айыптаулар және т. с. бос сөздер өз басының ау- руын сау адамның басына аударғысы келгеңдіок болып табыліаіды; бұл өзінен-өзі түсінікті және мұны, мәселен, мынадай бір ақиға жеткілікті түрде ашып береді. Жаңа редакция (яғни Плеханов пен мен) қызмет істесуге ескі редакторлардың бәрін шақырады, шақырғанда әуелі, әринө, «формализімсіз», сөз жүзінде шақырады. Шақыр- ғанға ешкім келмейді. Содан соң біз «іқұрметті жолдас- тарға» «қағаз» жазып (міне, бюрократтар!), жалпы қыз- мет істесулерін, ңала берді, өздерінің келіспеушілікте- рін біз редакциялап отъіртаи басылымдардыц беттерін- де баяндауларын өтінеміз. Бұған «Искраға» ешбір уатысцымыз келмейді деген «формальды» мәлімдеме аламыз. Оөйтіп, редактор еместердің ешңайсысы айлар бойы «Искрада» жүмыс істемейді. Арамыздағы қаты- нас тек қана формальды-бюрократтыіқ қатынас бола бас- тайды,— сонда бұл кіімнің «инициативасымен» болады?
Астыртын әдеібиет шығарыла бастайды, ол адебиет шөтелдерде толып кетеді, комитеттерге жііберіледі, ен- ді олардың бірсыпырасы Россиядан шетелдерге қайтып келе бастады. Сибирь делегатының ібаяндамасы, «оппо- зицияның» ұраидары туралы нің хаты, Мартовтың
«Тағы да азшылыңтасы» Ленинге «самодержавиелік жасаушы», роібеспьерлік іқырып-жою тәртіібін орнатушы (sic! *), ескі жолдастарды саяси жағынан көмуші (юр- талық орындарға сайламағандық көмумен бірдей бол- ғаны!), т. т. де<п тағылған, адамның күлкісін келтіретін айыптауларға лық толы. Оппозиция, ағынға ілесіп, ұйымдық мәселелерде бірлесіп қызмет істеуге мүмкін- дік бермейтін «приициптік» алауыздықтарды тауып алу- ға барынша тырбануда. Бұл жөнінде партия Советіндегі ♦ — солай! Ред.


МЕН «ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНАН НЕЛІКТЕН ШЫҚТЫМ? 107
атышулы «бесінші мүшені» өте^моте кеп сөз қылады. Жоғарыда көрсетілген шығармалардың бәрі де, партия Советін Лениннің дипломаттығы пемесе қулық-айласы, шетелдегі Ортальгқ Орган арқылы орыс Орталық Коми- тетіи басып отыратын құралы деп түсіндіреді,—- бұл съ-сзд туралы есеібіпде істің жайын Бунд делегациясы- пың суреттегеніне аумай ұқсайды. Бұл принциптік алауыздықтардыц да атышулы бюроікраттыіқ форма- лизім сияқты бос сөз екенін айтып жатудың керегі жоіқ: бесшші мүшені съөзід сайлайды; олай болса, көишілік- тің неғүрлыім көбірек сеніміне бөленген адам жөнінде сөз болып отыр; әріқашан, партияның орталыік, орында- ры ^ңандай түрде ұйымдастырылса да, белгілі адамдар- ды іріктеп алу партия съезі көпшілігінің ықтияры.
Бұл сияңты әдебиеттің шетелдерге коп тарағіандығын мынаідап да көруг-е болады, тіпті қайырымды Парвус- тың өзі де барлық түйінді бір қолға ұстауға және жұ- мьтстпыларға қайдағы бір Женевада отырыіп «^оіманда беруге» (sic!) тырысушыльгққа қарсы жорывда шықты («Aus der Weltpolitik»62, V. Jahrg., № 48, 30-XI 1903). Бір ай өтер, екі ай өтер, самодержавиелікке ңар- сы шыіқіқап жаңа дұшпанымыз партия съезі мен Лига съезінің протоколдарын оқыр, сонда көрінген Partei- kl atsch-ты * шынға ібалаудың салдарынан күлкі болу- дың оңай екеніне жөзі жетер.
Оппозицияның орталық орындарға қарсы шабуылы- ның піырңау шегі Лиганың съезі болды. Лиганың бұл съіезін партия ісъезі жөнінде есеп айырысу майданы деп атағандардікінің дұрыс-бұрыстығын, оппозицияның жа- саған шабуылында Орталык, Комитетті мүлдеім төтенше шаралар қолдануға (редакцияның құрамында болған өз- геріс лартия ішінде татулық орнауына үміт туғызған кезде Орталың Коімитеттің озі айтқаны сияқты) итер- мелеген порселердің болған-болімағанып оқушылар сол съездің протоколдарынан кореді63. іСамодержавиіелік бюрократизм туріалы мәселе жөніндегі «принцііптш» алауыздықтардың қандай сипаты бар екенін сол съез- дің іңаріары көрсетіп отыр.
* партиядағы өсек. Ред.
5 8-том


108
В. И. ЛЕНИН
Лига съезінен кейін жікке бөліну қаулінің төнгендігі сонша — Плеханов өакі редакцияны ікооитациялауға бел байлады. Оішозицияның бұған 'қанағаттанбайтынын мен күн ілгері білгеимін, сондықтан партия ісъезінің шеші- мін уйірменің ыңғайына қарай өзгертуді мүм-кін емес деп таптым. Бірақ іпартия ішінде орнауы мүмкін бол- ған татулыққа кесе-көлденең тұруымды одап да горі лайық ікюрмедім, ісопдықтан «Искраның» 51-иомеріиен кейін родакциядан шықтым, шыққанда жұмысына қаты^ сыи 'тұрудан 'бас тартпайтынымды және иартия ішіиде коңілдегідей татулық орнайтын болса, менің шыеданым жайында жариялауды талап етпейтініімді .мәліімдедім, Оппозиция (бюрократизмнің, формализмнің, самодержа- виеліктің, імеханизімнің, тағы сондайлардың өмірде жюқ жүйесін өзгертуді емөс, қайта) е;скі редакцияны к,алпы- на ікелтіруді, Орталық Комитетке 'оппозицияның өкіл- дерін кооптациялауды, партия Советінен өздеріне екі орын іберуді және Лиганың съезін заңды деп тануды та- лап етті. Орталық Комитетке екі адамды кооптациялау- ға, партия Советінен бір орын беруге, Лиганы бірте-бір- те қайта куруға келісіп, Орталық Комитет татулық орнатуды үсыніды. Оппозиция бұл шарттарды да қабыл- дамады. Реідакцияға кооптация жасалды, ал татулық мәселесі ашық қалды. «Искраның» 53-номері шығар қарсаңда істің жайы осындай өді.
Партияның татулықты және жемісті жүмыс істеуді қалайтыныиа күмән келтіруге бола қояр ;ма е?кен. Ал «Біздің съезд» сияқты імақалалар татулық 'орнатуға ке- дергі жасайды, кедергі жасайтыны — мәселелердің шет жағасын түспалдап айтады, өкіг-е жарылудың жай-жап- сарын тольтқ айтпайынша, ол мәселелер түсініксіз және түсінікті іболуы мүмікін де емес; кедергі жасайтыны — шетелдегі үйірменің айыбын партияны іс жүзінде біргк- тіру үшіп ауыр, қиын жүмыстар і-степ жатқан, центра- лизмді юке асыру жоніпде онсыз іда тьгм эдөп ікедергіге кездеокен, әлі де кездесіп ютырған іпрактиікалық орталы- ғымыздың мойныпа артады. Барлық жүмьюңа кедергі жасап отырған азшыльгқтың іріткі салуына және бой- кот жасауына :қарсы орыс комитеттері «күрес жүргізіп жатыр. Осы імағынадағы қарарларын Петербург, Моск-


МЕГІ «ИСКРА» РЕДЛКЦИЯСЬІНАН НЕЛІКТЕН ШЬЩТЫМ? 109
ва, Нижегород, Тверь, Одесса, Тула ікоімитеттөрі, Сол- түстік одақ қазірідің өзінде-ақ жіберііі отыр.
Шетелдегі Literatengezänk * ібізге евді жетер! Ол ен- ді Россияідағы ираіктиктерге «нені істемеу керек» екен- дігіінің үлгісі болсын! Партияның Орталық Органыныц редаікциясы қай жақтан жасалса да ібойкот атаулыны тоқтатуға, партияның Орталық Комитетіпің басіпылы- ғымен тату қызмет істеуге барша жұртты шаі^ыратын болсын!
* *
*
Ал искрашылдардың арасындағы сарындардың айыр- мас-ы не? деп сұрайды оқушы. Біз бұғаи былайша жауап береміз: біріншіден, айырма сол — көпшіліктің ойышпа, партия ішінде өз пікіріңді орталық орьщдардың құра- мыидағы адамдардың өзгеруіне байланыстырмай-ақ жүр- гізуге болады және юолай болуға тиіс те. Қандай үйірме болса да, мәселен, рабочеңделошылдар үйірімесі, партия- ға кіргеннен кейін өз ікіөзқарастарын айтып, жүзеге асыруға імүмкіндік іберуді талап етугө ираволы, бірақ ешбір үйірме, тііпті генералдардың үйірмесі болса да, партияның орталық орындарында өкілдеріміз болсын деп талап етуге іправолы іемес. Еікшшіден, айырма сол — көпшіліктің ойынша, формализм мен бюрокра- тизм жөніндегі айып орталық орындардың басіпылығы- мен іс істеуден ^ашып, формальды емеіс түрде іс жүр- гізудің мүмкіншілігін қиындатқандардың мойньша түсе- ді. Үшіншіден, ұйымдық мәселелерде маған белгілі бір, бір-ац принципті алауыздық бар, атап айтқанда, ол— партия уставының 1-параграфы туралы айтьиста көріи- ген алауыздық. Съездің иротоколдары шыққан соң біз бұл м^селеге қайтіа оралуға тырысармыз. Мартовтың тұ- жырымдамасын искрашыл еместер мен quasi **-искра- шыл элементтердің өткізгені кездейсоқ еімес екенін, ол түжырымідаманың оппортунизмге қарай бір адым жа- қындағандық екенін, імұндай адыміды — —ның хатын- да Жіәне «Тағы да азшылықта» дегеп мақалада іайқыпы- * — әдебиетшілердің ұрыс-керісі. Ред.
** — жалған. Ред.
5*


110
B. И. Л E Н И Н
рақ байқайтъшымызды біз сопда корсетеміз *. «Біздің съезд» деген маңала авторыпың «партия уіставын тал- қылағанда талас тек қана иартияның орталыіқ юрында- рын ұйымдастыру мәселесі төцірегінде болды деуге болады» дегені шынында теріс өкенін протоколдар көр- сете жатар. Керісінше, екі «жақты» (яғни искрашылдар- дың ікөпшілігі мен азшылығын) аз да болса айқын бө~ ліп кеткен бірден-бір шын принципті талас партия уста- вының 1-параграфы туралы талас болды. Ал Советтің құрамы туралы, орталық орындарға кооптация жасау, т. с. туралы таластар жеке делегаттардьщ, мені мен Мартовтыц, т. с. арасыидағы талас болып қалып отыр- ды, бұл таластар мәселенің біршама оте ұсақ жағдайла- ры жоніпде болды, искрашылдар арасында ешқандай ашық жік туғызған жоқ, искрашылдар өздеріпіц дауыс беруімен біздің қайсымыздың болса да талас қызығына түсіп кеткен жерімізді түзетіп отырды. Централизмді жүзеге асыру тәсілі туралы, оның шегі, сипаты және т. б. туралы мәселелер жөнінде болған алауыздықтар- дың түп негізін әлгі таластарға апарып тіреу — азшьь лықтың ұстаған позициясын және орталық орындардың құрамындағы адамдарды өзгерту жолындағы күрес әді- сін көрер көзге бояп көрсету деген сөз; азшылық осын- дай күрес жүргізді және осы күрестің тек бір өзі ғана біздің шынымен екіге жарылуымызды туғызды.
1903 ж. 25 жэне 29 ноябръ
(8 жэне 12 декабръ)
аралығътда жазылған Листоктыц тексті
1903 ж. декабръде жеке бойынша басылып отъір
листок болып басылған
К,ол Туойған: Н. Л енин
* Сонда «Біздің оъезд» деген мақаланың: искрашыл еместер орын- сыз еленбеді, уставтың қатаң пункттері партия ішіндегі күштердің нақты ңатынастарына сай келмеді деген сөздерінің мәні не екенін тү- сіндіруді де сұраймыз. Бұл сөздер не жайында?


111
ЖАҢА «ИСКРАНЫҢ» ПОЗИЦИЯСЫ ТУРАЛЫ ЗАМЕТКА
«Мартовтық» «Искраның» қазіргі ұстап отырған пози- циясының -мені өте-мөте күйіндіретін жері ішкі жал- ғандығы мен өтірігі, істің мәнінен жалтаруға тырысаты- ны, партияның ңоғамдык, пікірі мен қарарын жасыруға тырысатыны, үғывдар мен фактілерді бурмалауға ты- рысатыны. Кейбір жіолдастардың 'бұл өтірікті сезе ал- май, немқұрайды іқарап, топастық істеп жүргенін імен олардың істі білмейтіндігінен деп түсівдіруге бейімміп. Біліместікіке ңарсы түсіндіру арқылы күресу керек, сон- дықтан мен ібарлың істі айрықша кітаіпшада барынша толық (керек болса, барлыц доікументтерді келтіріп) тү- сіндіруге бекінген ниетімнен ein уақытта іқайтігаймын, ол штапшаны партия съ-езі мен Лига съезінің протокол- дары шығысымен, яғни оте жақын арада қолға ала- мын 64.
Мартовшылідардың -партияны алдаут құрал ететін негізгі амалы (өзідерінің байбаламшывдығы салдарынан олар імұнысымен ібәрінен бұрын өздерін алдап жүруі мүмкін және әбден ықтимал), бұл, Ічден,— искрашыл- дардың өзара екіге жарылуының шын негізідері мен се- бептерін бурмалауы. Бұл, 2-ден, үйірмешілдік пен іріт- кі салушылық туралы, сектанттық пен партиялылық ту- ральі ұғымдарды бурмалауъі.
Бірінші бұрмалауы: <съезден кейін орталық орындар оппозициямен күрескен кезде екі жақтың, шынында, салтыласуын «принципті» "алауывдық деп көрсететіні. Салғыласңаны оол, оппозиция көпшілік жағын өктем-


112
В. И. ЛЕНИН
шілер, формалистер, бюріократтар etc. деп атаған бола- тын, ал ікөпшілік жағы оппозицияны байбаламіиыл су~ ганацтар, түкке жарамай қалған іминистрлердің немесе байбалаімтпыл жанжалқойлардың партиясы деп атаған болатын (Лига съезін іқараңыз). Міне, екі жақтың осы өзара «қошеметінің» б і р жағы принциптік алауыздық ретінде Орталыіқ Органныц алдына қойылыіп отыр! Бұл пасықтық емес пе?
Шынында екіге жарылудың себебі мартовшылдардыц батпацца царай бет бурғандъіғында өді. Бұл бет бұрыс съезде уставтың 1-параграфы талқыланған кезде және орталық орындаірдың сайлауы кезівде жікке бөлінупіі- ліктен айқын көріңді. Белгілі бір жағынан алғанда сөз- сіз принципті осьі алауыздьщ жайыңда сөз болмайды, ол айтылмай қалады.
Екінші бұрмалауы: уйірменің мүдделері үшін, орта- лық юрынідарға іотіп алу үшін (әйтпесе шын айтысқа және пікір айту еркіпдігіне епгкім қысьим ікөрсеткен жоқ, іқайта мартовшылдарды шақырдық іжәне жазып тұруын сүрадық) мартовшылдар бүкіл партияға жәнс бүкіл жұімысқа уиь ай бойы іріткі салды, імартовшылдар енді, редакцияға артқы есіктен кіріп алып, мұнысын көпшілік жағына іріткі салушы формализм, бюрокра- тизм, тағы совдайлар жөнівде кісі күлерліік кінәлар та- ғу арқылы бүркеп отыр, өздерінің 'бойкот жасағіандығы, сұғанақтығы etc. туралы ләм демей отыр. Бұл пасықтық емес ііге? Екінің бірі: не барлық «ұрыс-керісті» умыту керек, іоида ол туралы мулдем сөз қылмау ікерек, Орта- лың Комитетке урыс-керістің шет пушпатын да жібер- меу ікерек, өйткені бюрократизм туралы айқай — оңба- ған сұғанақтықтың нақ сол шет пушпағы. Не болмаса екіге жарылу туралы мәселе ікөтеру керек,— онда бәрін жайып салу керек.
1903 ж. декабръдіц екгншг
жартысында жазылгап Цолжазба бойъшша
Бгргншг рет 1929 ж. Ленинніц басылып отыр
X жинағъшда басылған


113
ПАРТИЯ МҮШЕЛЕРІНЕ 65
Үйірме ме әлде партия ма? — біздің «Орталық Орган- ның талқыға салып отырған мәселесі міне оісы.
Бұл мәселе өте-мөте дер кезіңде талқыға салынып отыр деп ісанаймыз. іБіздің Орталық Органның редак- циясын 'біз ең алдымен өзіне өзі қараса екен деп шақы- рамыз. Бұл ріедакцияның өзі қаңдай редакция? Бірнеше жыл бойы бірге болған, енді бойкот жаісау, іріткі салу, жікке бөлінеміз деп қорқыту жолымен редакцияға өтіп алған адамдардың үйірмесі ім-е, әлде партиямыздың қыз- мет адамдарының іколлегиясы ма?
Заңды жолмен, уставқа сәйкес кооіптацияланғанбыз дегенді сылтау етіп, ;бұл сұрауға жауап беру.ден ібұлта- руға тырыспай-ак, қойыңыздар. Бұл заңдылыққа біз кү- мән келтірміейміз, бірақ біз сізідерді формальды «көзқа- распен шөктелмей, 'біздің қойған сұрауымызға дұрыс жауап беруге шақырамыз. Біз төк заң тұрғысындагы жауапты ғана емес, саяси жауапты тілейміз. Съезд сай- ламағап, партия тағайывдамаған «редактор» мырзалар, бұл сұрауға жауапты біз Плеханов жолдаістан емес, нак, сіздерден алғымыз «келеді, өйткені Плеханов жолдас, бәлкім, жіікке бөлінуге жол бермеу үшін сіздерді эдооп- тациялаудан ібасқа аімал таба алмаған болаір.
Үйірме ме алде қызмет адамдарының партиялық кол- легиясы ма?
Егер үйірм-е болса, онда қайдағы бір партия туралы сөз сөйлеп, екіжүзділікке салынудың, жалғапдық жа- саудың жөні бар ма? Апталар, айлар бойы партияньщ


114
В. И. ЛЕНИН
мекемелерін, оның уставын келөмеж іқылып, іс жүзінде осы іпартияны быт-шыт етк-ен жоқсыздар ма? Ію жүзінде осы партияның еікінші съезінің шешімдерін быт-шыт етіп тастаған жоңсыздар 'ма, істі жікік-е бөлінуге дейін жеткізген жоқсыздар ма, Орталық Комитет пен Советке бағынудан бас тартқан жоқсыздар ма, іпартияның съез- дері біздер үшін тәңірі еімес, яғни мінідетті іс емес деп, өздеріңізді партиядан тысқары қойып отырған жоқсыз- дар ма? Партияньщ мекемелері мен заңдарын аяққа басып отырып, сіздер «Партияның Орталық Органы» деген атқа масаттанып отырсыздар!
Ал өгер сіздер партияның қызмет адаімдары болса- ңыздар, онда съезд тағайындамаған адамдардың пар- тияның орталыіқ імекемесшен орын алуға неліктіен жә- не не үшін тырысқандарын сіздердің бұл партияға айтып берулеріңізге болмас па екен? Бәлкім, редактор- лардың ескі семьялық үйірмесінің «сабақтастығы» үшін шығар? Лиғаның съезінде осы тоғышарльгқ «сабақтас- тық» туралы қарар қабылдаған адамдар енді партия туралы білгішсініп, басымызды ауыртпақ! Енді сіздер- дің партия туралы сөз етуге лраволарыңыз бар ма, сірә?
II съездің формальды шешгмдерініе сүйенетін адам- дарды сіздер формалист деп атайсыздар,— өйткені съез- дің піешімдерін орындаймыз деп бәрі тегііс бір-біріне сан рөт уәде берген жолдастарыңызідың сенітн ацта- мағандарыцызды бүркеп, жасырғыларыңыз ікеледі. Өз- деріңізге қарсы ікелетін формальды шешімдерге сіздер бағынбайсыздар, ал сөйтө тұрып, өздеріңізге пайдалы болғандықтан, ұялімайж,ызармай Лиганың формалвды праволарына сүйеніп отырсыздар, партияның еркіне қарамастан, иартияның жоғарғы меікеімесі болып табы- латын партия Сюветіне іөздеріңіз өтіп алғаннан (кейін сол партия Ооветінің формальды шешіімдеріне сүйепіп отырсыздар!
Шөтелідегі едебиет үйірімесінің қалауымен емес, пар- тия съезінің еркі бойынша лартиялық қызіміет алып отырған аідамдарды ісіедер бюрократ ідеп атайсыздар. Мұнымен сіздер партияның орталық мекеімелерінен тыс жүріп іпартияда мүлдөм қызмет атңара алмайтын


ПАРТИЯ МҮІПЕЛЕРШЕ
115
адамдардың бойына бюрократизм рухы, орьшга тала- сушылық рухы, шен қүмарлық рухы ісіңгенін кіөрсеіте- тін, бірақ сіздер үшін қолайсыз тиетін фактіні ібүркө- гілеріңіз ікеледі. Иә, сізідердің қылыңтарыңыз біздің партияның бюрократизммен ауыратынын ашық көр- сетті, бұл бюроікратизм жұмыстан орынды артық көреді, орын алу үшін бойкот жасаудан, іріткі салудан тайын- байды.
Партия съезі/нің көпшілік дауыспен қабылданған ше- шіімін ісіздер қалай болса солай алына ісалынған өрескел шешім деп атайсыздар, ал біздің партиялық редакция- ны масқаралыіқ түрде жеңіп алуға қолдарыңызды жет- кізг-ен шіетелдегі колониялар мен Лига съіезіндегі күрес әдістері өздеріцізге қалай болса солай 'қолданылған өрескел здііс, іжанжал әдіісі болып байқалмайды! Өзіде- рі партия съезінің азшылығы бола тұрып, партияның Орталық Органын басқаруды қолдарына алуға тырыс- қан және қолдарына алған адамдардың -партияпы тани- мыз деп сепдіруіндегі екіжүзділікті сіздер сезбейсіз- дер!
Міне, осыыдай лайықсыз, партияға ңарсы қылықты, анархияны осылай уағыздауіпылықты, партия съезін осылай маза/қ ңылуды, юппортунистікке салынып тоғы- шарлық пен үйірмешілдікті ақтауды еікіжүзділікпен боямалауға тырысып тыраштануларыңызды сіздер ұйымдастыру жөніпдегі жаңа козқарасымыз деп атай- сыздар!
Жолдастар! Кімде-»кім озін лартияның шын мүшесі- мін деп ібілетін болса, ол мыпа сияқты бейбастақтыққа үзілді-ікесілді қарсы шығьш, тамырына балта шабуы керек! Кімде-кіім «Иіскраның» үш жылдық жұмысын және юл даярлаған партия съезін,— сенген шын прин- циіттік жолы ;бар, іпын жұмыс істеп жүрген орыс соци- ал-демократтарының ерік-тілегін білдірген партия съе- зін бағалай білетін болса, шетелдегі үйірмешілдіктің бұл партия съезініц барлық істеген ісін аяцқа басуына жол бермейді.
Екінің бірі.
Не бізде иартия жоқ, не съезіміз шетке ығыстырып тастаған тпетелдік әдеби-етшілер, редакторлар үйірмесі-


116
В. И. ЛЕНИН
нің бізге құдіреті күшті 'болғаны,— олай болғанда, пар- тия туралы еікіжүзді сөздер жюйылсын, «партияльгқ» басылымдар, органдар, мекемелер деген жалған аттар жойылсын. Біз 'социалист-революционерлер емес-піз, біз- ге әлеміштеп боялған дакорациялардың керегі жоқ. Пролетариат .партиясы шындықты талап етеді. Проле- тариат партиясы ескірген үйірмешілдікті аяусыз-ашық әшкерелеуді талап етеді. Партия жоқ дегенді імойындау- ға батылымыз баратын болсын, онда шын партия құру және оны нығайту ісіне басынан, ең басынан, ікірюейік. Үйірмешілдіктің уақытша жеңуі бізді састыра алмайды, орыстың саналы пролетариаты, соз жүзіңдегі партияны емес, іс іжүзіндегі іпартияны құра алады, партияны жал- ған аттары түрінде емес, шын партия іміеке<мелері түрін- де құра іалады, біз мұны білеміз және бұған сіенеміз де.
Не 'бізіде партия ібар, юлай болғанда, барлық үйірме- лік мүдделер жюйылсын, жанжалқойлардың іпетелдер- дегі 'жиналыстары іжойылсын! Опда партия съезі бұл орынға тағайындаімаған адамдар біэдіц партиялыц ре- дакциядан дереу тайып тұрсып. Онда Орталық Орган- ның редакциясы бұрынғы қалпында съезд сайлаған жолдастардан құрылсын. Онда біздіц партиялыіқ орган- да партия көпшілігінің ікозқарасы жүзеге асы-рылсын, біздіц партияльтқ 'орган партия ұйымын, партия меке- мелерін қорғасын, оларды аяққа баспасын.
Үйірмешілідік жойылсын және ол ең алдыміен біздің партия редакциясынап жойылсын!
Іріткі салушылар жойылсын!
Партия съезінің піешімдерін іс іжүзіщде орындай бі- летін, партия тәртібіп, партия ұйымын қадірлей білетін пролетариат партиясы жасасын!
Екіжүзді сөздер мен жалған аттар жойылсын!
1904 ж. 4 жэне 10(17 жэне 23)
январъ аралығында жазылған „
Ңолжазба боиынша Біріншг рет 1929 ж. Леииннгц басылып отъір
X жинағында басылған


117
РСДРП СОВЕТІ
15—17 (28—30) ЯНВАРЬ, 1904 ж™
1904 ж. мына кгтапиіада (ігиінара) басылған: Н. Шахов. «Съезд үшгн күрес».
Женева
Біргншг рет 1929 ж.
Лениннгц X жинағында толъщ басылған
ҢарарларОыц жобалары ?іолжазба бойынша басылъш отъір, сөздер — протоколдъщ жазба бойъінша (В И. Лениннгц түзетулерімен) басылды


119
1
КҮН ТӘРТІБІНЕ ЖАСАЛҒАН ЕСКЕРТПЕ
15(28) ЯНВАРЬ
Л е н и н күн тәртібі жіөнінде сөз сұрап, мұны алған- пан кейін, іпартияда татулықты >және партияның әр қи- лы юйлайтыіі мүшелері арасында ідұрыс қарым-қаты- настарды қалпына ікелтіруге кемектесетіндей шаралар туралы імәселе таілқъілауды ұсынады.


120
И. ЛЕНИН
2
ПАРТИЯДА ТАТУЛЫҚТЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ ЖӨНІНДЕГІ ШАРАЛАР ТУРАЛЫ 15 (28) ЯНВАРЬДА ҰСЫНЫЛҒАН ҚАРАРДЬІҢ ЖОБАСЫ
Партия Советі лартия 'мүшелерінің арасывда кезекті екінші съезге байлалысты болған ікеліспеушілік көрі- нісінің ісипаты міен формасын еске алып, лартияның ескі орталық імекемесінің: Орталық Орган імен Орталық Комитеттің екеуіпің де басліылығымен ібірлесіп тату жұмыс істеуге барлық партия мүшелерін жігерлі түрде шақыруды іөте қажет деп «еселтейді.
Рюссия басыиан кешіріп ютырғал тарихи кезіең — ел ішіндө революциялық толқынның орасан •күішеюі жәие соғысқа әкеп соқтыра алатын халықаралық қиыншы- лықтар самодержавиелің тепкісілел бүкіл халықты азат ету жольшда алдыңғы сапта күресуші саналы пролета- риаттың партиясына өрекш-е маңызды іміндеттер жүк- тейді. Үйыімымызды пығайту үшін, жұмысшы табының мүмкіндігінше леғұрлым қалың ‘бұқарасының санасын арттырып, ібірлігін ^үшейту үліін лартиялың екі орта- лырылың екеуінің де ібасшылығымен бірлесіп тату жұ- мыс істеудің қажеттігі лақ қазіргі ле-зеңдегідей іөпі уақытта да қатты сезілген емес.
Алуан түрлі мәселелер жөнінде белгілі бір алауыз- дықтар лартия ішінде әрқашан болыл келді іжәне бұ- дап былай да сөзісіз болмақ, өйткеяі дартия орасан зор халықтық қозғалысқа ісүйенеді, үйірмешілдік атаулыға және өрісі тар сөктанттық көзқарастарға батыл тойта- рыс бере отырып, юсы қозғалыстың саналы жақтаушы- сы болуды іозінің іміндеті етіп қояды. Бірақ саналы түр- де ікүресіп жатқан пролетариаттың лайықты окілдері,


РСДРІІ COBETI
121
бүкіл дүіше іжүзілік жұмысшы қозғалысыпыц отайықты қатысуіпылары болу үшін біздің партияның мүпгелері барлъгқ ікүшін салып мынаған үмтылуға тиіс: иартия- мьтздың программасы мойындаған принциптерді ұғыну- дағы жэне оларды жүзеге асыру әдістеріндегі жеке алауыздықтардың ешқайсысы орталыіқ імекемелеріміз- діц басіпьтліығым-ен ібірлесіп тату жұмыс істеуге бөгет жасамасын және іжасай алмайтып болсып. Біз озіміздің программамызды және халықаралық пролетариаттың міндеттерін Ніе.рұрлым терең әрі кең түсінсек, иасихат- тауды, үгіттеуді және ұйымдастыруды дамыту жөнін- дегі тиімді жұімыстың маңызын иеғұрлым ікоп 'бағала- сақ, сектанттықтап, үсақ үйірмешілдіктен және орып жоніндегі бас араздықтан иеғұрльгм аулақ болсақ,— біз партия імүшелерінің арасындағы алауызідықтардың бай- салды түрде және істің шыи мәні бойынша талқыла- пуьгна, ібұл алауыздықтардың жұмысымызға ібогет жа- самауына, қызметімізге іріткі салмауына, орталық мекемелеріміздің дұрыс қызмет істеуіне кедергі келтір- м-еуіне соғұрлым ікөп күш жүімсау-ға тиіспіз.
Партияның жоғары імекеімесі ретівде, партия Советі кімнің тарапынан жасалғанына қарамастан іріткі салу әрекеттерінің қандайын іболса да, жұмыстан қашудьщ қандайын іболса іда, партияның орталық каосасына ма- териалдық жәрдеім беруден қашудың қандайын болса да, пікірлердің, козқарастардыц жәпе сарыпдардыц та- за идеялық күресін өреск-ел түрде қалай болса солай әсер етудің әдістеріне, қайдагы бір лайықсыз үрыс-ко- ріске айналдыруға ғана қабілеті болатыи бойкоттыц қап- дайып болса іда батыл айыптайды. Партия жарты жыл дерлік уақыт ібюйы созыдып келе жатқан араздықтап әбден қажыды, сондықтап тыныштық іорнауын 'қатты талап етеді. Бойкотты және /күрестің, атап айгңапда, принциптілік пеп идеялылықтың жоқтығып дәлелдей- тіп, партия імүдделеріп үйірме імүдделері үіпіп, жұмыс- шы қозғалысының мүдделерін орынға таласушылықтыц тар өрісті мүдделері үшіи іқұрбан етушіліікті дәлелдей- тін 'басқа да юсы сияқты әдістерін іпартия мүшіелеріиіц арасындағы алауыздықтардың ешқайсысы, белгілі бір орталықтың адамдар қүрамына наразылықтың ешқай-


122
В. И. ЛЕНИН
сысы ацтай алмайды. Партия мүшелерініц белгілі б’р тобының белгілі бір ортальщ орынның нақты қызметіне, оның ұстаған бағытының белгілі ібір сипаттарына, не- месе оның адамдар құрамына және т. с. наразы болатыи реттері ібізде, әриіне, бар іжәне үлкен партияда әркашан болып отырады. Ондай мүшіелер наразылыіқтарының ce-w бебі мен силатын жолдастық пікір алысу арқылы және партия басылыімдарының беттерінде айтысңа түсу ар- қылы анықтай алады және анықтауға тиіс те, бірақ өзінің наразылығын бойкот жасау арқылы неімесе пар- тияиың іекі бірдей орталыты біріктіріп жәи-е бағыт сіл- теп іотырған ібүкіл тиімді жұмысты ібарлық күшін сала қолдаудан іқашу арқылы білдіру революционерлерге мүлде жарамсыз жәые лайьгқсыз болар еді. Екі юртаілық- тың екеуін де қолдау, солардың тікелей баошылығымеп тату жұмыс істеу — біздің жалпы және тікелей партия- лық борышыімыз.
Күрестің жоғарыда көрсетілген мұндай идеясыз, өрес- кел және жөнсіз іәдістері сөзсіз терюке шығарылуға ти- іс, ойтікені імұцдай әдістер революционерлердің тек аідал пиетімен ғана ібүтівдей топтасып отырған бүкіл партия- ны імүлде күйрете алады. Оондықтан іпартия Советі партияның барлық мүшелерін-е мьгнаны іеск-ертеді: екін- ші •съездің барльтқ қаулылары және съөзд өткізген бар- лық сайлаулар партия імүшелеріпщ ібәріпе міндотті деп танылсын дегеп біздіц ошкім қарсылық ібілдірмегеп жал- пы қарарымызда бұл ізгі пиет мойлінше анық білдірілді. Съезд шақыру жопіңдсгі «жүімысы үшін жалпы жұрттан алғыс алған ¥йымда'стыру комит-етінің озі II съезд ус- тавының 18нпараграфында партияпың ба.рльгқ «комитет- тері мақұлдаған мынадай шешім қабылдады:
«Съездің барльщ қаулылары жәпе съезд өткізген бар- лық сайлаулар партияның барлың ұйътмдары үшін імін- детті партия шешіімі болыіі табылады. Оларға ешкім және ешқандай сылтау арқылы қарсылық ібілдіре ал- майды және оларды партияиың тек пкелёсі съезі ғана өзгерте немесе бұза алады».
Съезге дейін ібүкіл партия қабылдаған және съездің өзінде талай рет імақұлдаіиғаи бұл шешім барлық соци-


РСДРП СОВЕТІ
123
ал-демократтардың ізгі ни-ет бойынша өздеріне іберген антым-ен бірдей. Олар осы ант.ты ұмытпасын! Олар өзде- рінің арасындағы үсақ-түйек бас араздықтың бәрін тез тастап, идеялық күресті уставты бұзугіа апарып юоқпай- тыщ практикальиқ іс пен тиімді жүмысіқа кедергі кел- тірмейтін шеңберге біржола қоятын болсын!


124
В. И. Л Е II1J Н
3
ПАРТИЯДА ТАТУЛЫҢТЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ ЖӨНІНДЕГІ ШАРАЛАР ТУРАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
15(28) ЯНВАРЬ
1
Менің партия ііпінде ізгі татулық пен дұрыс қарым- қатынастарды қалпына келтіру пгаралары туралы мә- селе ікөтеруімнің себебі — партия қызіметкерлері ара- сындағы түсіністеушіліктердің саны қауіпті мөлшерге жетті. Егер партияның белгілі бір жаңдайлардың салда- рынан өзара түсініспеушілікке ұшыраіп отырған әр түр- лі імүшелері өз жұімысында 'сүйенетін жалпы гаегіз бол- маса, онда партиялық жүмыстың жемісті іболуы мүмкін деп ойламаймын. Партияның жеке мүшелері немесе жеке бөліктері арасындағы қарым-қатынастардың ас- қынғандығы сонша, тіпті қазір, егер сылдыр сөзге салып- ғымыз келміесе, біртутас социалчдешжратиялық жұмыс- шы партиясы туралы сөз қылудың ,өзі қиып болар еді. Мен, әриіге, егер қажет болса, осы іжағдайды р'астайтып толық дәлелдер келтіре аламын (мысалы, Орталық Ко- митет пеп Орталық Оргап жазысқан іс қағаздарыиың к-оптеген оқиғаларып <еске түсірелік67), бірақ, мүмкіп, меп пайыімдап отырған факт жалпыға імәлім болғаидық- тан, 'қазір юндай қытыққа тиетін дәлелідерге жүгінбеудің өзі жақсы болар. Соньтмен, 'біз негізгі пәлеиі жою үшін неғұрлым батыл шаралар қолдануға әрекет жасауымыз кереік. Әйтпес-е партияныц нағыз қарапайым, пағыз дағ- дылы актісі жөнінде үнемі сұрыпталыпып алымғаи өто •күіпті сөздер және — ең таңдаулы... мұны қалай жұм- сақтау айтсам екен... мадақ сөздер десем бе егкен... мадақ сөздер қіосылған мүлде керексіз пікір алысушылық туа- тьш жағдайға ұшыраймыз... Кейбір реттерде 'менің «тіл


РСДРП СОВЕТІ
125
бостандығына» қол сұққалы тұрған сияқты болып көрі- нуім мүмкін, бірақ істің мәні қимыл женінде де бәрі бірдей тап-тұйнақтай болып тұрмағандығыніда болып отыр ғой. Өздерінің басты міыдеті партия ішіпдегі бө- лөктенуге бейім тұрғандарды бірііктіру іболып отырған Совет мүшелері ретінде, біз партия жұмысының бары- сыпа ік-едергі келтіретін егестерді жоюға әрекет жасауға тпіспіз, ал іозіміз тілесек імұның жюйылмай қалуы мүм- кін емес. 'Соиымеп, меп партпя ішіпдегі ікүрғістің кейіоір әдістеріно қарісы белгілі бір шара қолдапуга болмас па екеы деп сұраймыи, өйткені мұндай әдістер партияны берекесі іқашқап топтыц ідеңгейіне дейін құлдыратады, оиы әшсйгп бір 'жалтан иәрсеге айпалдырады. Мүмкін, Совет 'ортақ істің мүддесі үшін қарар қабылдайтын бо- лар, бұл қарардыц жобасып меп жазған едім, қазір оқыгі берейін. Меи принщтптік імағынада Советтің мұндай шешімін маңызды деп санаймын, ол іпіешім иартия ііпш- де белгілі «бір мөселелер жөнівде, өзара келіспей жүрген әр түрлі жеке адамдардыц нем-еоө топтардың арасын- дағы күрестің жол беруге болмайтын формаларын жою және іоларды теріске шығару мақсатып коздеуге тиіс. Қайталап айтайын, қазіргі жағдай мүлде напіар, <ол тү- зетуді керек етеді. (А к с ё л ь р о д: «Бұғап бәріміз де қосыл амыз ».) Секретарьлардап Аксельрод жолдастың ескертпесін протоколға жазуды өтінемін.
Мен енді өзім үсынып отырғап іқарардың жобасын оқимын *.
Бұл імен Орталық Комит-еттің атынан ұсыньип отыр- ған, оның <екі өкілінің қолы қойылған жоба, ол партия мүшелерінің арасындағы ібелгілі бір алауыздықтарды жою жөніндегі қандай да болсын жеке мәселелерді піе- шуге емес, орыю социал-демократтарының юртақ бір ісі- пің мүдделері үшін жұмыс істеуіпілер табан тірейтін жалпы негіз ж-асауға себеп болар еді.
2
Мен Орталық Органның екі бірдей өкілінің сөздері- пен олардыц партияіда іс іжүзінде бірлік юрнату үшін * Қарацыз: осы том, 120—123-беттер. Ред.


126
В. И. ЛЕНИН
батыл шаралар қолдану қажеттігін принцип жағынан мақұлдайтыныніа қанағаттана отырьтп көз жеткіздім. Мүның өзі біздің арамызда белгілі бір жалпы негіз жа- сайды. Ал Плеханов жолдастың ұсынысы жіөнінде мен мынаны айту керек деп санаймын: Плехаиов жолдас маған 'өзім үсынған қарардың жобасынан партия өмі- ріпдегі байқалып отырған кеселдерді жоюға бағыттал- ған ең елеулі практикалық шараларды жеже болііп кор- сетуді ұсыиады және соиымсп қатар бұл қарардыц үн- деулік сипаты бар екенін көрсетеді; шьшында, мепің ұсынысымның үндеулік сипаты бар еікені рас, бірақ ол қарар нақ юсыны кюздеп жазылды ғой. Бұл «үндеудіц» идеясы мынада: партиядағы күрестің жол беруге бола- тын формаларын жол беруге болмайтын формаларынан айыру ікерөк деп Совет еікі орталықтың ятыпан пішр айтатын болсын. Жалиы айтңапда, күрестіц болмай тұрмайтынын мюн білеімін, бірақ күрестің де күресі бар ғой. Күрестің аздычкіөиті емірге жанасымды партияда мүлде іқолайсыз және жол беруге болмайтын өдістері бар. Сондықтан Мартов жолдас идеялардың арасындағы күресте-н басқа, «ұйымдық қиынпіылықтар» да болды деп дұрыс іайтты.
Ал мұнда ікүрес үшін емес, партия шгіріндегі қюлай- сыз жағдайларды жою үшін жиналып отырған біз пар- тия ішіыде жол беруге болатын күрестіц шектері тура- лы беделді нүсқаулар беру арқылы өзіміздің басқа жол- дастарымызға әсер ете аламыз жәпе іәсер етуге тиіспіз де. Бірақ мен іәсер етудің үңдеуден баақа әдіютерін біл- меймін. Бұл арада практйкалық ұсыныістарды бөліп көр- оетудің мағынасы болмас еді. Орталық Орган өкілдері- нің мен туралы ол іпартия өімірі-ндегі қолайсыздықтарды айта 'келіп, бұл қолайсыздықтардың себебін айтпады деген мәлімдемесі жіөнінде былай деуге тиіспін: мен бұл позицияны ікездейсоқ таңдаіп алғаным жоқ, мейлінше саналы түрде алдым, -егер біз қазір онсыз да әбден ша- тасңан ітүйінді аздап болса да қозғайтын болсақ, онда біз оны шеше алмайтыньгмыз былай тұрісын, қайта бұ- рьшғыдан да гөрі шиеленістіріп алаімыз деген қаушпен осылай еттім. Өйтікепі біздің бұл түйін жөншде бірдей көңіл бөліп іотырған және өте субъективтік ниеті бар


РСДРП СОВЕТІ
127
екі жақ екенімізді шыныида да ұмытпау керек қой, сондықтан егер оны шешуғе әрекет жасау кереік болса, онда ітііпті <біз емес, 'қайта оны шиеленістіру ісіне еш- қандай ңатысы болмаган адамдар іәр-екіет жасауға тиіс. Ал біздің тарапыімыздан мүвдай 'әреікеттің болуы әр түрлі докуміенттерді қайта қозғауға әкіеп соққан болар еді, мұның өзі Советтің қазіргі құрамы тұсында тағы да... қьгм-қиғаш... жанжалға әкеп ісоққан болар еді.
Өз піікірліеріміздің негізгі пупкті етіп бар ігәрсеиі алайық, өйткені баріды өіпіруге болмайды, сондықтап мен Мартов жолдаістың барльтқ алауыздықтар мен оқақ- тығысуларды қандай да бір жанға жағымды сөздер ар- ңылы жойып жіберуге болмайды деген сөзіне к,осылуға шын нйетіммен дайынмын. Бұл дұрыс, бірақ лартия- лық оміріміздің бұл сііяқты қайғылы жақтарына кім то- реші ібола алады? Меп мұндай роль қалай дегеимеп де өзімізге еімес, сан жағыиан коп адамдарға,— жапжалға қатыіспаған, •практикалық қызметкерлердің ісіне беріл- ген ревіолюционерлерге тиеді деп ойлаймын. Біздің араздыіқтарымыздың себептері туралы мәселені сақ- тьгқпен орағытып өтіп, імен, алайда, өзі;міздің жуық ара- да іөткен ікезеңнен бір мысал келтірш, юйымды түсіиді- рейін. Күрестің созылғанына імінөки 5 ай болды. Осы уақыттың ішінде, менің юйымша, шартиялыоқ араздық- ты біржола жоюға әрекет жаісаған аралық адамдардың саны 50-ге дейін барды, бірақ мөн тек бір ікісіпі ғана білеім, оның бұл бағыттағы ісі, оте шагын ‘бола тұрса да, дегенмвн біршама жақсы пәтижелер іберді. Меп Травин- ский жюлдаю туралы айтып отырмын, ол жөнінде мы- наны іесікерте 'кету керек: бұл адам тиімді практикалық революциялық жүмысқа белшесшен батып отырғандық- тан, ол іөзінің назарын түгел дерлік осы жұмьюқа ау- дарды, сондықтан ол дау-жанжалға іқатысқан жюқ. Оның келістіру жөніндегі әрөкеттеріпің квйбір нөтиже- лер бергенін, сірә, тек осындай жақсы жағдайлармен ғана түсіндіруге іболады. Мен партиялыіқ қолайсыздық- тардың себеіптерін талдауға осы сияқты адамдар ңатыс- қанда өзімізді дал <қылып отырған түйінді шешу мүмкін болар еді деп ойлаймын. Ал біз ідау-жанжалдың белгілі бір себептерш талдаумен айналысудан сақ іболуға тиіс-


128
В. Й. ЛЕНЙН
піз, өйткені бұл, біздің еркімізге қарамастан, бізді (Map- тов жолдастың айтқаньгнідай) бір-бірімізгө тағы да то- лып жатңан ескі жаралардың, әлі жазылудан мүлде алыіс жатқап жаралардың үстіне жаңа жаралар салуға душар еткен болар еді. Міне сондықтан да мен себептер- ді талдап жатуға қарсымын және ікүрестің әдістерін, ең болмағанда, •азды-көпті жол беруго болатын шеңбер- ге түсіре алатьш қүралдар іэдеп табуды жақтаймын. Екініц бірі: егер осы ібағытта бірдеңе істеуге болатын болса, оніда мұны істеуге тырысу -кереік, ал егер болмай- тын болса, егер ікүреісуші жақтарға беделмен сендіру аріқылы іәсер етуге іболмайтын .болса, онда бір-ақ нәрсе қалады — ұрыс болып жатңан жерд-ен -аулақ тұрған жәно 'өздерінің міен жоғарыда айтып өткен тиімді прак- тикалық міндеттерін жүзеге асырып жүрген үшінші адамдарға жүгіну ғана қалады. Белгілі бір жақтың ісі- нің дұрыстығына іөзімізді өзіміз ісендіре аламыз дегенге мен күмән келтіреіміп. Бұл маған мүмкін өмес сияңты коріігеді.
3
Меп Плеханов жолдастың үсынысын онпіа түсініп отырғапым жоқ. Ол қандай да болсын нрактігкалық ша- ралар қолдану ікерек дейтін болса, менің жіобамда мұн- дай іпрактиікалық шаралардың мүмкіп екені көрсетіліп отыр ғой. Тек мынаны ғана айту керек, айтқанда бе- делді түрде айту керек, қалыпты ікүреске, белгілі бір шеңберде жүргізілетін идеялық күреске жюл беруге бо- лады, бірақ: бойкотқа, Орталық Комитеттің басшылы- ғымен жұмыс істеуден бас тартуға, іпартияның орталық кассасына ақшалай жәрдем көрсетуден бас тартуға, т. б. жол беруге болмайды. Сөзбен біз ешкімді де сендіре алмаймыз, деседі. Партияның өкі бөлігі арасында жақ- сы қарым-қатыпас орнату үшін осының өзі-ақ жеткі- лікті деп дәлелдеуге менің де батылым бармайды, өйт- кені, емдеуге тура келіп отырған ауру шынында да асқынған, өйткені, Мартов жолдастың айтқанындай, партияның екі бөлігі арасында шынында да өте берік ду- ал орнаған. Мүмкін, біз сол дуалды орнатып алып, енді оны қирата алмаспыз, бірақ мынада імүмкін емес еш


РСДРП СОВЕТІ
129
нәрсе жоқ, біз бір-бірімізге 'басқадан іда гөрі ңатты жа- ра салдық,— біз, Советтің мүшелері ретіндө, өзіміздің беделді үндеуіміз арқылы күрестің лайыңсыз форма- ларынан жолдастарды сақтандырамыз. Ал дуалды қи- рату ісініде, менің ойы.мша, уақыт бұдан былай дуал мүжіле беретіндей роль атңарады. Ал үвдеуідің -кейбір жерлерін екі жақ өздеріншө ұғынуы мүімікін дегенге ке- летін 'болсақ, м'енің ойымша, біз бұл арада не айтсақ та, бәрі ,де 'әр қилы ұғынылуы мүмжін. (А кс е льр о д: «Соңдықтан тек айтып қана қоймай, сонымен қатар іс- теу де керөк».) Бұдан соң, Аксельрод жолдастың менің ұсынысымды күрестің тек жаца пегізі ғаиа бола алады деп неліктен ойлайтынып түсіпбейміи. Қайталап айта- йын, партияның екі болігі арасында орпаған дуалды біз қиратіпаймыз, ойткені оны орнату үшіп біз өзіміз көп күш жұмсаідық, ал бұл дуалды практикалың жұмыспеп шұғылданьгп, 'біздің таластарымыздан аулақ болтан жолдаютарымыз 'құлата алар еді. Мартов жолдас, бүгіп қанағаттанғандықпен көз жеткізгеніімдей, бұл қағида- ға — біздің дау-жаижалы<мыз жөніндегі істе осы дау- жанжалдан аулаіқ ггұрған басқа жолдастарьтмыздыц пайдалы роль атқаруы мүмкін екені туралы қағидаға принцип жағынан келіюеді. Бірақ соныміеін қатар, меиіц ойымша, орталық мекемелердің өкіадері арасында бы- лай ікүресуге болаіды, ал былай күресуге болімайды дегеп келісім жасалуы фактісінің өзі-ақ — тек осының өзі ғана екі жақты бөліп тұрған дуалды алғаш рет шайқал- та алар >еді7 соідан .кейін партия өмірілде болып отырғаи қолайсыздық құлдилай берер еді.
4
Плеханов жолдастың усынысы 68 мевде мейлінше ала- құла сезім туғызды. Күрестің себептері туралы айта ксліп, ол осы жолмен нақ сол жараларға келіп соқты, мұндай жараларды біздің бір-бірімізге салғапдығымыз- ды Мартов жолдас та айтып өтті. Мен іөзімнің жобамда, нтабуыл кім жаіқтап жасалса да, біздің ікүресімізде жол беруге болатып нәрселерді жол беруге болімайтып пәр- селерден ажыратуға әрокет жасаймын. Егер біз қашан,


130
В. И. ЛЕНИН
кімнен, не нәрсе піыққандығы туралы айтіқан болсақ, онда біз мұнымен бітіре бастаған болар едік, яғни әң- гімемізді бітіре бастаған болар едік. Өзімізге өзіміз тө- релік айтуымыз — психология жағынан да, мораль- дық жағынан да ешбір мүмкін емес. Егер біз бұл арада партия мүшелерінің арасындағы қарым-қать?- настарды шиелешстірген себептерді тағы да талқы- лай бастасаң, онда біз өзіміз ұсақ-түйек керістер- дің дәрежеісінен жоғары (К-өтеріле алар ма екенбіз. (Аксельрод: «Көтеріле аламыз!».) Мен Аксельрод жолдастың оптимизміие іқосылмаймып. Плеханов жол- дас партияның жікке бөлінуін туғызған себептөрді тал- даған ікезде фактілерге өзінше түсінік берді, мен оның берг-ен түсінігііпе қосылмаймын. Егер біз талас бастай- тын болсаіқ, оніда 'протоколдарды алып, олардан аньщта- малар іздеуге тура келеді. Мысалы, Плеханов жолдас былай дейді: орталық мекемелердің сайлауы туралы мвселе жөнінде ісъезд тең дерлік бөліктерге бөлінеді, съездің ікөшпіліктен азшылыңқа шығып метікен бір мү- шюсі өзінің кетуі арңылы съездің еікі жартысын сан жағынан бірдей етті, сонымен Орталық Комитет пар- тияның тек бір бөлігінің ғана өкілі болып табылады, т. т. Бірақ бұлайша ойлауға болмайды ғой; партияның Орталык, Комитетті сайлаған тек бір бөлігінің ғана өмір сүріп отырғаны туралы айту іпынывда мүмкін емес қой. Көптеген адамдар, мүмкіп, койбір мәселелер бойынша қазір съездегідей дауыс бермеген болар еді. Мүмкіін, коптегеи мәселелер бойышпа мен озім де бас-қаша да- уыс бергеп болар едім. Бірақ мұиыц өзі бұл ретте болуы мүмікін 'өзгерістер меи жаңа тәсілдер бұрыпғы сайлау- лардың нәтижелерін қайткенде де төріске шығарады деген сөз емеіс. Әңгііме күрес туралы болыл отырған- дықтан, бүтіннің бөлшектерге бөлінуі әрқашан бола бермек. Рас, Орталық Комитет, съезде емес, цазір пар- тияның бір бөлігінің окілі болыіп табьілады, біразқ, жол- дастардың пі-кірі бойыніпа, Орталық Органның да осы мағынада тек бір бөліктің ғана Өікілі екенін мен жақсы білемін. Мен тек бір түрғыдан ғана Плеханов жолдас- тың сөзін дұрыс деп тапығап болар едім, ата>п айтқан- да, жікко бөліиушілііктіц шын болып отырғаны тұргьт-


РСДРП СОВЕТІ
131
сынан дұрыс деп таныған болар едім. Белгілі бір ор- талың мекеме құрамыныц «қолайсыздығы» туралы айтуға болатыыдығы съездің бір нәрсе жөнінде айыпты екендігінен емес, тек пәлендей-түгендей жағдайлар болып отырғаңда адамдардың өзара бірігіп жұмыс істегі- сі келмейтшдігіпен ғапа осылай деп айтуға болады... Сонымен, біз қолайсызідыіқтың себептеріи қозғай баста- ғанпың іөзівде-аіқ сол түйінді шешу іқажеіттігіпе қайта- дан ікездесеіміз, ал біз ол түйівді шеше алмайтынымыз былай тұрсын, қайта оны бұрынғыдан да гөрі шиелен- діре түсеміз. Көіптеген адамдардың Орталық Коімитет- тің құрамына наразы болып жүргені рас; сондай-ақ Ор- тальгқ Органның қазіргі құрамына наразы болып жүр- ген бірсыпыра адамдардың да бар екені рас. Мартов жолдастың .т^азіргі бар ұйымдарды «қиратуға» бола ма деген сұрауына меи былай деген болар едім: «Иә! ұйым- дарды қайта құруға әбден болады!». Партиялық ком- петентті меікеменің ібелгілі бір адамдарды ревіолюция- лық жұмыютың белгілі бір түрінен алып тастауына бола ма? деген сұрауға мен: «Иә, болады!» деп жауап бере- мін. Ал егер мен: ңандай ,да болсын ұйькмның тұтас- тығына іжәне бұзылімауына белгілі бір «сқол сүғушы- лық» неліктен және қалайша туды, пәлендей адам партия ісіиің пәлендей саласына неліктен ене алмады, т. т. деп сұрайтын болсам,—бұл арқылы мен шешуге өзі- міздің күшіміз жетпей отырған баяғы түйіннің өзіне та- ғы да қол созған болып шығамын. Сонымеи, ұйымдарды «қиратуға» болатын-болмайтыны туралы мәселе бойын- ша да біз тағы да алауыздывда кездесеміз. Осының бәрі біздің жанжалдарыімызідың сеібептері туралы қазір пі- кір айтуідың мүлде пайдасыз өкенін және уақьгтіты бос- қа өткізу іболып таібылатынын дәлелдейді,— Пріоіпорция- лы екілдік туралы мәселеге қайтып оралайып. Бүл ту- ралы теік больтп отырған жіііже іболінушілікті міойындау негізінде ғана айтуға болар еді. Біз бұл арада күресуші екі жақтың Өікіддері болып отырмыз... (П л е х а н о в: «Біз мұнда -күреісуші жақтар ретінде өмес, Совет мүше- лері ретінде жиналып отырмыз».) Плеханов жолдастың ескертпеісі оның өз қарарына қайшы келеді, ол қарар- да партия ішінде партияны екіге бөлген жанжалдың


132
В. И. ЛЕНИН
болып отырганы туралы айтылған, оның ібер жағында, ңарардың сездері бойынша, партияның бір жартысы Ор- талық Комитет сияқты орталық мекеімеге мүлде өкіл болып енбегеп ікюріноді. Әрипе, біз ресми түрде күресу- ші екі жақтың өкілдері еміеіспіз, бірақ біздің айтыстарьі- мыздыц ібарысыпан осыидай окілдік туып отырғандық- тан, ол туралы айтуға менің логикалық .правом бар. (Пл-ехаінов: «Сіз біз імұнда -күресуші екі жақтьің өкілдері ретіігде жиналдық дедіңіз, сондықтан <мен өз ескертпемді осы жөнінде айтып едім».) Мүмкін, мен онша дәл айтпаған болармын, імұны ібеікер дөмеймін... (Плвханов: «Сіз дұрыс айтпадыңыз».) Мүмкін, мен дұрыс айтпаған да шығармын, бұл жөнінде таласып жатпаймын. Мен тек қана мынаны атаіп көрсетемін: Плеханов жолдастың қарары таласты жікке бөлінуді іс жүзінде мойындау негізіне көшіреді. Біз жікке бөлін- ді-к, мен осыны айтып отырмын. Егер бұл осылай біол- маса, онда қарар заңсыз болар еді. Парітияның көпші- лігі Орталыіқ Органның құрамына да наразы, өйткені құрамдағы 5 адамның 4-еуі — азшылықтың адамдары. Орталық Комитетке қазір қаітдай талап қойылып отыр- са, Орталың Органның құрамын өзгерту жөнінде Орта- льтқ Комитет тараіпынан да пақ сондай талап қойыла алар еіді. Плеханов жолдастың қарары өзінің шын мәні бойьшіпа тек бір жаіқтың ғана шарттарын мәлімдеумен бірдей... (П л е х а н о в: «Мен көпшіліікке де, азшылық- қа да жатпаймын».) Плеханов жолдас бізге мен көпші- лікке де, азшылькққа да жатпаймын деді, бірақ Советте мұпы юдан басқа епғкім де айтпайды. Фюрімальды жағы- нан, устав тұрғысынан пікір айтар болсақ, Плеханов жоадастың ұсынғап қарары заңсыз. Алайда, қайталап айтайын, ол қарар жікіке бөлінушілік фактісіне негіз- делгендіктен, тек осы мағынада ғана ұғынылуы мүмкін. Ал егер бір жақ озінің «шарттарын» айтыіп отырған болса, онда пақ осылайпіа өзінің «тларттарын» ұсынуға екінші жақ та праволы болар еді. Біз «екі жаіқтан» жо- ғары емеспіз, наіқ «ежі жақтың» өзіміз. Оондьщтан, егер біз іс жүзінде партияда болып отырған осы жікке бөлінушілікті мойыпдайтын болсақ, онда біз өзіміздің таластарымыз бен «түсініспеупіілііктерімізді» шешу


РСДРП СОВЕТІ
133
үшін тек бір ғана негізгі ңұралды мойындауға тиіспіз— үшінші адамдарға жүгінуге тиіспіз. Мен бүрьгн да айт- қанмын, партияда пайдалы жұмыспен шұғылданып жүрген және «көпшілік» пен «азшылықтың» күресіне қатыспаған адаімдар бар. Міне тек осы адамдарға ғана жүгінуге болады.
5
Мен Мартовқа да, Плехаповқа да қосыла алмаймын. Олар мұндай қарардың заңсыздығы туралы сөз болуы да мүмкін еіміес деіп, екі дәлел келтіреді. 1) Мартовтың дәлелі — Совет партияның жоғары меікемесі деи атап көрсетуі. Бірақ Советтің атқаратын міидеті уставтың арнаулы қаулысымен пгеіктелген жоқ па еіді, бұл жөнін- де кезінде Мартов жолдастың өзі де көп күпі салған- ды. 2) Еікіпші дәлелдің мәні: Совет ұсынылған қарар аріқылы тек өзінің ғана піжірі ,мен тілегін білдіреді деу. Оовет, әрине, өз пікірін айта алады және өз тілегіп біл- дір-е алады, бірақ ол нақты бір нәрселерге қол сұқпау- ға тиіс. (Плеханов: «Әрине! Әрине!».) Совет Орта- льгқ Комитеттің құрамына кооптация жасауды тек қапа үсына алады, бірақ овда Орталық Комитіет Орталық Ор- ганның құрамын өзгертуді талап етеді. Мен белгілі бір жағдайларда пропорциялы өкілдікті жақтауға әзірмін. Бірақ мен былай деп сұраймын: Орталық Органда про- лорциялы өкілдіік бар ма? Ортальтқ Органның құрамы мынадай: 4 адамға 1 адам, соның өзінде осы біреудіп; өзі не көпшілікке, пе азшылыққа жатпайды. Орталық Комитет бір к-езде 9 адамға 2 ада-мнан болсын деп ұсын- ган болатын;69 бұл толық ыідыраушылыоқ дәуірінде, жік- ке бөліну қарсаңында бол-ған еді. Келіапеушіліктің (қан- дайы болса да белгілі мағынада жікке бөліну болып габылады, ал партияның екі бөлігі бірлесіп жүмыс істе- гісі келмейтін болса, онда бұл іс жүзінде жікке бөліну болып ггабылады. Біз тек жікке бөліну тұрғыюынан ғана Плехан-ов жюлдастың қарарының мағыітпасы бар деп тани алар едіік. Ол қарарға ultima ratio * деп т^арауға болар еді, бірақ олай болғанда орталық меікемелердің күра-
—- соңғы ңұрал. Ред.


134
В. И. ЛЕНИН
мын өзгерту жөнінде екі жақ та бірдей правіоға ие бо- лар еді. Орталыіқ Органның құрамына Орталық Коми- теттің де наразы екеніне мен әбден сенемін. Болып өт- кен съезд туралы мәселені қозғасақ болғаны, арамызда соқтығысу болып, біз ешқандай мәмлеге келе алмаймыз. Мысалы, Плеханов: съездің родакцияға үшіншіні сай- ламауының себебі, ондай үшінші болмады-мыс, дейді. Ал м<ен: съездің үшіншіш сайламауының сеібеібі, съезд редакцияға Мартов жолдас енеді дөп сеніді дөп атап кіөрсетеімін. Советтің құрамы туралы да осыны айтуға болады. Съезде көптегеп адамдар Мартов жолдас редак- цияның мүшесі ретіпде Советтің ңұраімына кіреді деп ойлады. Әңігіімю прюпорциялы окілдік туралы болып отырғандьтқтап, Орталық Органды іюпшіліік деп атала- тындардың тағы да бір алты мүіпесімен толықтыру ке- рек деп кіөлшіліік айта алады жәп-е айтады да. Бірақ бұл сияқты пікірлер бізді қажетті нәтижеге жақындата ал- майды, сондықтан мен Плехаиов жолдастың қарары менің 'қарарымнан нашар деп ойлаймын. Менің «жіол беругө болатын және жол беруге болмайтын» нәрселер туралы к,арарыімның мынадай маңызы болар еді: біз күресуші жақтардың схкілдері ретінде өзге жолдастарға күрестіц рұқсат өтілген фісирмалары шеңберінен шық- паңдар деп ұсыныс жасаған болар едіок.
Біз тек бір ғапа заң тұрғысында болуға тиіс ем-есліз, өйткеяі партия ішіігдегі қарьім^қатынастардың қолай- сыздығыи біздің жалпы мойындауымыз істің шыи мәнінде біздің күресіп жатқан екі жац екенімізді, Орта- лық Орган мен Ор.талық Комитет екеніімізді мойындау- мен бірдей. (Пл-еханов: «Бұл жерде редакцияның мәжілісі емес, Советтің мәжілісі».) Иә, мен мұны ұмы- тып тұрғаныім жоіқ. Заң түрғысынан қарағанда біз ор- талыіқ м-өкеміелердегі пропорциялы өкілдік туралы айта алмаймыз. Сонымен қатар саяси тұрғыдан қарағанда да бұл пікірді айту пайдасыз нәрсе, неге десеңіз, бұлай болғанда бізге е-кініпі жақтың тілегін тыңдамай тұрып, тек бір жақтың ғана тілегін еске алуға тура келеді. Біздің арамызда өзіміздің таласымызды шеше алатын үваінші жад жсхқ. Ал оның бер жағында тек осы үшін-


РСДРП СОВЕТІ
135
шінің пікірі ғана саяси жағыпан да, моральдық жағы- нан да маңызды болар еді. Жікке бөлінупіілік іс жүзін- де болып отыр, егер азшылық еш нәрсемен санаспай, өзін көпшілікіке айналдыру үшін әрекеттене беретін болса, овда біз формальды жағынан жіікке бөліну қар- саңында тұрмыз.


136
В. II. ЛЕНИН
4
ІІАРТИЯДА ТАТУЛЫҢТЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ ЖӨНІНДЕГІ ШАРАЛАР ТУРАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
16(29) ЯНВАРЬ
1
Мен ең алдьіімен Мартов жолдастыц маған жасаған егжей-тегжейлі оқарсылықтарына жауап беруді қажет деп санаймын; бірақ Плеханов жолдастың айтқан ңар- сылықтарын да жауапсыз қалдырмау үшін, мен ең алдымен осы соңғыларға қысқаша тоқталып отемін. Ма- ған Плеханов пропорциялы өкілдік кіөзңарасында прин- ципті түрде тұрған сияқты больш көрінді... (Плеха- н ов: «Олай емес!».) Мүмкін, мен оны түсінбегеи шығармын, бірақ маған солай сияқты болып көрінді. Бізде, партия ұйымында, пропорциялы өкілдік принципі қоліданылмайды, сондьіқтан мүшелері съезде сайланған белгілі бір міекем-е құраімының заңды болуының бірден- бір өліпемі съезд көшпілігінің айқын білдірілген еркі болып таібылады. Бірак, бұл арада: съездегі заңды сай- лау істің заңсыз жағдайдан да жаман «зав,ды» жағда- йын туғызды, деседі. Бұл дұрыс, бірақ неліктен? Коп- шіліктің онша көп болмағандығынан ба, әлде азшыльғқ- тың іс жүзінде жікіке бөлінуіпілік туғызғандығынан ба? Орталык, Комитет те>к 24 дауыспен ғана сайланды, яғни көпшіліктің сәл-пәл басым болуы арқылы сайланды, сіөйтіп партия өміріндегі бұдан былайғы қолайсыз шие- ленісулердің бәрінің себебі нақ осы жағдайға келіп тіреледі-міс, деседі, мұндай пікірді мен теріс деп біле- .мін. Ал Плеханов жолдастың менің «форімаліістік ой- пікірім» жіөніндегі еіскертпесіне келетін болсақ, ол ой- піікір істің негізіне көз жіберуіме мүмкіпдік бермейтін тәрізді, шыныімды айтсам, бұл еокертпенің не нәрсе еке-


РСДРП GOBETI
137
нін түсінбеймін? Мүмкін, «істің негізі» съезде жатіқан болар? Олай болса, бізідің бәріміз де формалистерміз, өйткені съезге ой жүгірткенде оның форімалыды қаулы- ларына сүйенуге тиіспіз. Егер «істің нсгізі» съезден тыс жеріде жатңан болса, нақ қай жеріде екен? Шыпын- да, партиядағы істіц жағдайы заңсыз жағдайдан гөрі нашар болып шыіқты (бұл өте маңызды создер), бірақ барлық моселе неліктен оісылай болып шықіқандығьшда емес іпе? бұған съезд айыпты ма, немесе съездеп кейін болған жағдайлар айыпты ма? Амал не, Плеханов жол- дас маселені бұлай қойып отырған жоіқ.
Мен енді Мартов жолдастың ісөзіне келейін. Ол бірі- гіп жұмыс істемеу ниеті азшылық тараіпьшан болып отырған жоқ және болған да өмес, дейіді. Бүл дүрыс емес. Үш ай бойы — септябрь, октябрь, ноябрь бойы — азшылы/ңтың көптеген өкілдері бірге жұімыс істегілері келмейтіінін іс жүзінде дәлелдеді. Мұндай реттерде бой- котталған жақтың бір-ақ әдісті қолдануына — жұмыс- тан бойын аулақ салып, партияны жікке бөлінуішіліікке әк-еп соғатын «зәібірліенген» оппозициямен шарт, келісім жасауына тура келеді, өйткені бірігіп жұмыс істеуден бойын аулак, салудың осы фактісінің өзі жікке боліну- ден басқа ештеңе де еме<с. Жұрт біз сізідермен бірігіп жұмыс істегіміз келмейді деп тура айтып, сол арқылы «біртұтас ұйымпың» жалған нәрсе екіеінін, шынынайт- қанда, оның күйреп біткенін іс жүзінде дәлелдеп, әбден сіенімді болмағаныімен, шын мәініяде, жойцын дәлел ұсынып отыр... Мартов жолдастың екінші қарсылығы- на — Ру жюлдаотың Советтен шығуы жөнінідегі қарсы- лығына келейін. Бұл мәселе жіеке екі маселеге бөлінеді. 1-ден, Ру редакцияның мүпіесі болмаса да, оны редак- циядан Советтің мүшелігіне тағайындау заңды ма еді? Мен заңды деп ойлаймын. (М а р т о в: «Әрине, заң- ды!».) Мартовтың ескертпесін протоколға енгізуіңізді сұрайімын. 2-ідеп, оларды өкіл етіп жіберген мекемелер- дің еркі бойынша Совет мүшелерін ауыстыруға бола ма? Бұл — күрделі м'әселе, бұл мәселені олай да, былай да түсіндіруге болады. Қалай догеттмен де, 1 ноябрьден бастап редакцияның бірден-бір мүшесі больип қалған Плеханов, Руды 26 ноябрьге дейін, Мартіов және К°


138
В. И. ЛЕНИН
кооптацияланғанға дейін, Совет мүшелігі қызметінен алмағанын көрсете кетеміи. Ру өзінің жеке басына бай- ланысты таласты қоздырімау үшін орнын беріп өзі кет- ті. (П л іө х аіню в: «Меніңше, ,Ру жолдас туралы талас қазір орынсыз сияқты. Бұл мәселе біздің күн тәртібі- мізде тұрған жоқ, сюндыіқтан бүл мзәіселе жөніпде, бүл жерде бізге қатысы жоқ мәселе жоиіпде айтысып қым- бат уаіқытыімызды босқа өткізудіц не қажеті бар екеніи мен білмеймін».) Мен көрісете кетуге тиісішн, Мартов Жіолдас етікен можілісте осы мәсіеле жөнінде өзінің бер- ген түсінігін протоколға жазуды сұраған болатын,— ол түсінікке мен мүліде қюсылмаймын, сондықтан егер екін- ші жаққа наоқ осы мәселе туралы өзінің пжірін айтуға рұқсат етілміесе, онда бұл мәселе, бұл жерде, Советтё, теріс, сыңар жақ түсіндіріледі. (Плеханов: «Мен мынаны ескертеімін, бұл мәселе кезеіктө тұрған мәселе еімес, сондықтан біздің кеңесіміздің басты тақырыбына тікелей қатынасы жоқ».)
Ленин, бұл түжырымға қарсы шығып, Мартовқа қар- сылық білдіре о.тырыл, ооыңда түрліше пайымдалып отырған фактіге түсінік беруге өзінің (Ленинінің) пра- волы екені жөніндегі мәоелені шеіпу туралы Советке шағым айтады. (Пліеханов бұл ретте Ру туралы мә- селе жөнінде жарыс сөздің орынсыз екендігін тағы да көрсетеіді.)
Ленин Советте сез болып, айтыс туғызған мәселе бойынша сөйлеуге Советтөн рұқсат сүрауға өзінің пра- волы екенін айтады. (М арто в: «Ленин жолдас Со- ветте өкіл болыіп отырғап коллегиялардың өз делегат- тарын шақырып алу жөніндегі правосы туралы өте мацызды мәселені қозғағандықтан, мен бұл мәселені біржола шешу туралы ерекше ұсыныс жасайтынымды мәлімдейміп. Мүмкін, бұл мәлімдеме Ленин жолдасты қанағаттандырып, оның осы айтыстардан Ру туралы мәселені алып тастауына себепші болар».)
Мартов жолдас менің Ру жолдастың Советтен шығуы туралы маселені қазір-ақ тиісті түрде түсінідірейін де- ген ниіетгмді терііске шығармайтындығы былай тұрсын, қайта бұл ниеттің дәлелді екеидігін растаіп отыр. Меніц бұл мәселе жөнінде берген түсініктерім Мартов жюлдас-


РСДРП СОВЕТІ
139
тың тиісті ескерітпелеріне берілген жауап қана болға- нын атап айтамын. (П л е х а н о в Советтің осы сессия- сында Совет мүшелері көңіл бөлуге тиіс мәселелер то- бына кірмейтін мтееле ретінде Ру туралы мәселе қазір талқылауға жатпайды деп, Мартов пен Ленинге ескер- ту жасайды). Мен Ру жолдас жөніндегі мәселені мүнда талқылаудың орынсыздығы туралы Плеханов жюлдас- тың ескертпесіне ңарсымын, өйткені Ру Совет мүшеле- рінің ауыіслауын жақтаған болатын, соядықган Рудың Совөттен шығуы партияда ізгі татульвқ мүдделері үшін оның оппозицияға икемделуі деп қаралуга тиіс. (Пле- х а н о в: «Советтің Ру жолдас туралы меселе жөнінде пікір алысуға епіқандай қарсылығы жоіқ болғандьщтан, меи Ленинге бұл туралы сөйлей беруді ұсынамын».) Мен айтып болды/м. (Плеханов: «Егер сіз айтьш болісаңыз, онда мен Совеітке кеше Ленин жолдас пен мен ұсынған қарарларды талқылауға көшуді ұсына- мын».)
Мен Мартов жолдастың Совет қарарларыныц заңдық •емес, моральдызқ маңызы болар еді дегеніне қосыламын. Плеханов жолдас ег-ер редакцияға Ленин кірсе жақсы болар еді, депенді айтты. (Плеханіов: «Міен бұлай дөп айтқаным жақ».) Діегенмөн, мевде сіздің сөзіңіз нақ былай деп жазылған: «Ленин реда-кцияға кіріп, Ор- талық Комитет үш адамды кооптацияласа, бәрінен де жақсы болар еді». (П л ехано в: «Иә, белгілі бір жағ- дайларда партияда тыпыштық орнату үшш Ленинді ре- дакцияға кіргізіп, азіпылықтың өкілдерін Орталық Ко- митіетке кооптациялауға болады дедім».)
Осында маған қойылған Орталық Орган редакциясы- ның құрамына қандай өзгөріс енгізу дүрыс болар еді деген сұрауға жауап бергенде «көишіліктің» пікіріне сүйену маған ж-еңіл болды, өиткені ол кеішпілік Аксель- ріод, Засулич және Старовер жолдастардың редакциядан шыққаны дұрыс деген пікір айтты. Содан соң мен мы- наны айтуға тиіспін, Орталық Комитеттің әрәкеттерінде белгілі бір адамды партия жұмысынан шеттету жөнін- де бірде-бір факт болған емес. Сондай-ақ Мартов жол- дастың Орталық Коімитет бір жақтың өкінші жаққа қарісы айқасының құралы болып отыр деген мәлімдеме- 6 8-том


140
В. И. ЛЕНИН
сіне қарсылык, білдірмей отыра алмаймын. Орталық Комитет «бір жаңтың екішпі жаада қарсы айқасының» құралы емес, партиялыіқ қызметтерді атқару ісінің құ- ралы ретінде тағайындалды. Мартіов жолдастың бұл пайымдауы фактілерге мүлде қайшы келеді. Орталық Комитет азшылыіққа қарсы «айқас» бастады және оны- мен айқасты деіп ешкіім бірде-бір фактімен дәлелдей алмайды. Қайта, азшылық бойкот жариялауды бастап, күрес ашты, бұл айқас сөзсіз тойтарыс алды. Содан ке- йін, Орталық Орган жөніндегі сенімсіздіктің тыныш жағдайдағы тиімді жұмысіқа жасаған бөгетінен гөрі, Ор- талық Комитет жөнівде болып отырған с-е-ніімсізідік Ор- тальш, Комитетке көбірек бөгеіт жасайды-мыс деген пі- кірг-е де мен қарсылық білдіремін. Мартов жолдастыц таласып отырғанындай, келіспеушіліктің орталығы, шет- елде емес, Россияда-мыс дегенге келетін болсақ, мен партия доікументтері керісінше көрсетіп отырғанын іай- та кетуге тиіюпін. Мартов жолдас, 25 нояібрьд-егі доку- ментке сүйеніп, Орталық Комитет азшылықтан екі адамды кооптациялауға ризальиқ біддіру аргқылы өз құ- рамының сыңаржақты сипатын принцип жүзінде өзі мойындаіды деді. Мен бұл документті бұлайша түсінді- руге қарсыльгқ білдіремін, өйткені бұл документті жа- зуға мен озім де қатысты-м. Орталық Коімитет әрекеті- нің мүлде басқаша маңызы болды. Орталыіқ Комитет екі адамды кооптациялауға өз құрамының сыңаржаіқтылы- ғын мойынідағандығынан емес, біз парітиядағы іс жүзін- де толы/ң жікіке бөлшупіілікті көріп отырғандықтан ке- лісім берді. Істің жайын біз дұрыс түсіндік пе әлде те- ріс түсівдік пе — <ол ба-сқа мәіс-еле... Біз ол кезде жаңа орган шығайын деп жатыр деген лақап еістідіік... (П л е- х а н о в: «Егер біз лақапқа сүйенетін болсақ, онда біз ештеңеге жете алмаймыз». Аіксе л ь р о д: «Ал мен қа- зір жаца орган шығайын деп жатыр деп естідім...>>.) Мен Советке жүгініп отырмын: Мартов жолдас Орталық Комитеттің қағазын 70 белгілі бір мағынада түсіндірген- діктен, мен осы мәселе жөнінде өз түюінігіімді беруге тиіспін... Менің ескертпемнің бұл арада йелівдген осын- дайлық қобалжу туғызғанын түсінбеймін. (П л е х а- н о в: «Әңгіме қобалжу туралы болып отырған жоқ, бұл


РСДРП СОВЕТІ
141
арада лақапқа сүйену дегённің орынсыз екені туралы болып отыр».) Менің дәлелдерімді нөгізсіз деуі мүмкін. Мүмкін солай шығар! Бірақ мен қалай дегенмен де мы- наны ата-п айтаімын: бұл дәлелдердің мен тек жаңа ай- тьгп өткеидөй ғана сипаты болды.
Істің мәнісі жөніндегі сөзімді жалғастыра түсейін: Мартов жолдас екі адамды кооптациялауға ризалық біл- дірген Орталық Комитеттің дәлелдеріне шүібәланады. Ал мен мынаны атап айтамын: Орталыіқ Комитет пар- тияіда іс жүзінде жікіке бөлінупгілік қазірдің өзінде-ақ болып отыр және біз Россиядағы органның ерекше бас- пасы, ерекше транспорты мен ерекше ұйымы ма-ғына- сында, формальды түріде толық жікке бөліну қарсаңын- да түрмыз деген пікірге сүйенді. Енді ретіне қарай ай- тайын: Мартов жолдас ретін-е қарай емес, істің мәнісі жөнівде ескертпе жасады. Советке мынадай сұрау қоя- мып: бұл жө-нінде председательдің істеген әрекеті дұ- рыс па? 71
2
Мартов ж-олдас мені партияда тыныштық орнату ша- раларын ізідестіру жөніндегі жалпы мәселені талқылау- ға асып-саспай, ынтымақтасып кірісудің орнына, бір- ден айтыстан бастады^мыс, дейді. Мен бұған қосыл- маймын, өйткіені айтысты бастаған Мартов жолдастың өзінен басіқа ешкім де емес. Менің қарарымның жоба- сында айтыс туғызарлық ештеңе жоқ. Аксельрод жол- дас бұл қарарды «пастырьлық үндеу» деп тегін ата- маған болар. Ал пастырьлық үндеулерде айтыстьщ болмайтыны жұртқа мәлім. Шынында да, менің ол қара- рымда: партия ііпівдегі күрес қандай шеңберде жүргі- зілуге тиіс, мұнідай күрестің қандай формаларын жол беруге болатын форма деп есөптеу керек жәпе қандай формалары жол беруге болмайтын форіма деп, тек пар- тия өмірінің қалыпты барысына ғана емес, сонымен қа- тар тіпті партияның өмір сүруінің өзіне де қауііпті деп танылуға тиіс еікендігі жөніңде ғана сөз болған-ды. Бұл ретте мен мәселені тағы да түк шыцпайтын ңүрғақ ай- тысқа бізді соқітырімайтындай етіп қоюға барыніпа ты- рысып бақтым,— міен өзімнің ұсынысымда партияныц 6*


142
В. И. ЛЕНИН
екі бөлігі арасындағы жарты жылдық дерлік айқасіта көрінш келген күрес әдістеріне баға беруден бастамау- ға тырыстым. Ал Мартов жолдас осы негізіде ңалғьгсы келмей, аитысты үдете түсті. Бірақ, егер керек болса, мен баістаиқы мәаелеімю кейін қайта оралуға әзірмін. Енді мыналарды атап өтейін. Мартов жолдас Травин- с-кий редакцияның құрамына оның ескі мүшелеріиің коолтациялануын құттықтады дегенге сүйенді. Міен бұл араіда өкеу ара әңгімелердің нөмеое келіс сөздердің іма- ңызы жоқ екевгдігін баса көрсетуді қажет деп санаймын. Травинский барлық ресми келіс сөздерді қағаз жүзінде жүргізді. Ал оның екеу ара мәліімдеімеліерін Мартов жолдас, сірә, дұрыс түсінібеген болуы керек, сондықтан мен, егер қажет болса, мұпы басца бір уацытта дәлел- деп көрсете аламын.
Содан соң Мартов жолдас Орталыіқ Комитеттің қыз- Агетівде толып жатқан әр түрлі кемшіліктер бар дегенді айтты; Мартов жоадас бұлай деу арңылы тағы да айтыс саласына түседі. Мүмкін, Орталық Комитеттің қызіме- тінде кемшіліктер бар да шығар, бірақ бұл қызметті Орталыіқ Орган өкілінің сынауы айтьготың дәл өзі бо- лып таібылады. Мен, мысалы, өз тарапымнан, Орталық Органның қызіметін тура жоддан тайған қызмет деп та- ниімын, бірак, мен сояда да бұл арада әңгімені Орталық Орган қызметінің алған бағытын сынаудан еімес, қайта Орталыіқ Комитет пен Орталық Органның арасында бір-біріне наразы болушылық бар деп мәлімдеуіден бас- тадым. Содан соң мен, егер менің қарарымды Совет қабылдайтын болса, онда бұл қарар Советті «айқас ңұра- лына» айнаадырар еді дейтін піікі-рге де қарсымын. Ме- нің үндеуімде күрестің қандай формаларына жол беру- ге болатындығы жәніе қандай формаларына жол беруге болімайтындығы туралы ғана айтылады... Бұл арада «айқас қүралының» не қатысы бар? Аксельрод жолдас ЛеииіН «імадаіқтаумен бастап, балағаттаумен аяқтады» деді, с-өйтіп мені өзінің барлық назарын партияда жік- ке бөлінушіліік бар екенін дәлелдеуге аүдарды деп кі- нәлады. Бірақ біз жіікке бөлінушіліктің бар екенін күні кеше айтқаньшыз қайда... Сонан соң, Мартов жолдас келіопеушіліктің орталығы шетелде еімес деп дәлелдеу


РСДРП GOBETI
143
үшін Васильев жолдастың 12 декабрьдегі хатынан ци- тат келтірді, ол хатта Россияда нағыз тозақ делінген 72. Бұл жюнінде мен «тозақты» әлсіз топтар да «жасай ала- ды» дегенді ескертемін, өйткені нақ сол ұсақ-түйек ұрыс-окерістер барівоен де көбірек жаие бәрінен де оңай- ырақ жүмыақа үлкен кедергі жасайды. Мен бұрынғы редакторлардың біріне өзімнің 13 сентябрыде жазған ха- тымды еіскертгп өттім. Бұл хатты мея бастьгрып шыға- раімын *. Плеханов жолдас «батитаіқ» дешн соз — бала- ғат сөз дейді. Естеріңізге салып өтейін, неміс социалис- тгк әдебиетівде де, неміс партиясында да съездерде versumpft * ** деген термин кейде күлкі туғызады, бірақ еш уақытта балағаттау жөнінде байбалам туғызібайды. Бұл-сөзді қолданғанда мен де, Василыев жолдас та бі- реуді балағаттауды ойлағаньшыз жоқ. Белгілі бағыты бар екі жаң туралы сөз болғанда, осы екі бағыттың ара- сындағы тартышпақ-тар мөн бүлғақтаушылар «батпаң» деге-н терминімен сипатталаіды, бұл терминнің орнына, бәлікім, «қақ орта» деп айтуға да болар еіді.
Орталыіқ Комитетті ешңандай орталықиен жұмысы жоқ деп атау, мүмкін, ділмәрлық болар, бірақ бұл да айтысқа акеліп соқтырады. Орталық Орган туралы ме- нің де осы міағыиада айтуыма болатын еді ғой. Маған сенің «үндеуің» аллопатиялык, зұлымдыққа қарсы го- меоп-атиялық -қүрал болыл отыр, дейді. Мен ұсынып отырған құралдың тек паллиатив қана еікенін өзім де беқер деімеймін, біраіқ біз аллопатияльгқ қүралды бул арадая таіба алмаймыз ғой. Егер сіздер болып отырған кикілжіңге ңарсы «аллопатиялық», шеіпуші құралідың қажеттігі туралы сөз қозғайтын болсаңыздар, ақырына дейін осы беттен таймаңыадар. Мұвдай құрал бар, ол бірден-бір шешуші құрал съезден басіқа ештең-е емес. Біз өзара ұғынысамыз деп арам тер болғалы 5 ай өтті («бұл дұрыс емес!»)... жоқ, бұл дұрыс, мен мұны сіздерге документ арқылы дәлелдеймін... Біз 15 сен- тябрьден бері ұғыныса бастадық, бірақ осы күнге дейін үғынысқанымыз жоқ. Мұндай жағдайда кеше Мартов жолдас та айтқан коллегияға жүгіну дұрыс болмас па
♦ Қараңыз: осы том, 361-^-365-беттер. Ред.
** м батпақтық. Ред.


144
В. И. ЛЕНИН
екен, бірақ тек партия қызметкерлерінің съезі ғаиа осындай коллегия бола алады. Партия съезі — «дири- жер таяқшасы» туралы мәселені шешетін коллегияның нақ өзі. Біз съсзгс, айта кету керек, «дирижер таяқша- сы» жөнінде де «төбелесу» үшін қатысамыз (әрипе, сөздің дөрекі мағынасында емес). Съезде күрес билет- тер арқылы, жолдастармен қарым-қатынас жасау арқы- лы, т. т. арқылы болады және съезде орталықтардың құрамы үшін болатын мұндай күрес — орынды күрес, ал съезден тысқарғы жерде ол партия өмірінде болмау- ға тиіс еді.
Оөйтіп, егер меінің «пастырьльтқ үпдеуім» паллиатив болса, егер сіздер кикілжіңнен құтылғыларыңыз к-елс-е, съезден басқа неғұрлым шеіпуші ңұрал жоқ. Аіксельрюд жолдас Батыс Европада орталық меікемеліердің өкілдері сол меікемелердің партияның тіпті ең алыс түкпірлерін- дегі саясаты жөпінде оппозициямен санасады жәпе пай- да болған дау-жапжалдарды оппозициямен келіс сөз- дер жүргізу арқылы реттөуге тырысады, діеп көрсетті... Біраіқ дәл осыны біздің Ортальгқ Комитет те істеп отыр. Орталық Коімитет осыған бола өзінің еікі мүшесін шетелге жііберді73, Орталыіқ Комитет оппозицияның әр түрлі өиілдерімеи ондаган рет сөйлесті, олардың дәлел- дерінің сораақылытын, қорқыныштарының ойдан шыға- рылған нәрсе екендігін және тағы соңдайларды дәлел- деп көрсетті. Мұвдай істің күштерді, ақша мен уақыт- ты адам айтқысыз ысырап ететіндігін көрсете кету керек, міне осы мағынада айтқанда біз, шынында, та- рих алдында жауаптымыз.
Тағы да практикалық ұсыныстар туралы мәселеге көтпе отырып, қайталап айтайын: сіздерде айтыстың осы ңайғылы кеэеңі-н жоюдың бір-аң шешуші құралы бар,— ол құрал — съезід. Менің қарарым партия ішін- дегі күресті неғұрлыім қалыггты шеңберге түсіруді көз- дейді... ПІіөгі-р бәріібір қала бер-еді, ауру тереңіде жатыр, деседі... Мүндай жіағдайда теік съезд шаоқыру арқыльі ғана бүкіл щіөгірді жұлып алуға болады,


РСДРП СОВЕТІ
145
3
Айқындық пен дәлдікке саятын талапты балағаттық талаті деп айтудыц өзі адам күлерліік нәрее 74. Біз екеу ара әңгіімелерді терііс түсіндірудің қандай толып жатқан түсініспеушіліктерге және тіпті жанжалідарға да әкеліп соіқтыратыпын ондаған рет (әсіресе Лига съезіпде) кор- дік. Бұл фаіктіні мойыидамау өрескел болар еді. Мен былай дейімін: Травинсікий жолдіастың екеу ара әңгіме- лерін Орталысқ Оргаиның өкілі де, ішінара Плехаиов жолдас та теріс ұғынған. Оның бер жағында Травин- ский жолдас 18 декабрьдегі хатында маған былай деп жазады: «Рөдакцияның комитетггерге нағыз барыіп тұр- ған цасиетсіз (мен будіан да қатқыл сіөздерді жұмісар- тып отырмын) ресми хат жібергендігі туралы жаңа ғана хабар алынды. Ол хатта редакция Орталық Коми- тетке тікелей қарсы шыгып, Соввт аріқылы өзі-міздің ті- леген адамыімызды кооптациялауға қазір де мәжбүр ете аламыз де-п қюрқытады, бірақ әзір оидай шара қолдан- ғысы келімейтін корінеді және Орталық Комитет семья болы.п альипты, оның қызіметіке қаібілеті жо/қ, Ленинді кооптациялау зацісыз, деп корсетіп комитеттерге айта- тын іюрінеді... Бас араздығына байланысты айтылған сөздер толып жатыр. Бір созбен айтқанда, адам шыдар- лық нәрсе емес... және (мен тағы да тым қатаң сөздер- ді тастап кетіп отырімын) маған берілген уеделердің бә- рін бұзғанідыіқ. Мен қатты ашулымын. Плехановтың бұ- ған шыпымен қатыіақаны ма? Екатериноіслав комитеті бұл х-атқа қатты ашуланып, мейлінше қатаң жауаи қай- тіарыпты... Ң-азір азіпыльгқ мүлде іргесін аулақ салуда. Комігтеттерге жііберілген хат, меніңше, шыдамды тауы- сарльііқ қылық және жауласуға ашық түріде шак.ыру болып отыр. Ал менің өзіме келетін болсақ, ондіа Ленин озінің хатын «Искрадан» басқа жерде басып шығаруға тольиқ прав^олы деп танимын. Басца жолдастар да бұ- ған қарсы ештеңе айтлас деп ойлаймын».
Травинкжий жолдастың пікірі туралы теріс түсінік туғанын дәлелдейтін жағдай, міне, осы. Травижжий жіолдас партияда ізгі татулық орнатудан үміттеніп, ко-


146
В. И. ЛЕНИН
оптацияны цолдаган болар, бірақ оның үміті мүлде ақ- талмады.
Мартов пен жолдастардың реідаікциясы татулықтың орнына көпшілікке қарсы айқас жариялаған болып шықты. Ал Травинский татулыңтан үміттеиді және үміттене алатын еді.
Плехановтың «анархияшыл индивңдуалистерді» тоқ- тату әрекеті (оның күш салуына қарамастан) жүзеге аспеды. Оондыіқтіан Травинский екеуіміздің үімітіміз, үміт болғанда, Плеханов жаңа редакцияны кіөшпілікіке қарсы айқас бастауға жібермейді деген ү-мітіміз, ақтал- мады. Бұл үміт атаульгның бәрі бірдей орынідала бер- мейтіндігін дәлелдейді; бұл татулыода себепкер болар деп үміттенііп мен өзім де редакциядан кеттім, бірақ менің үмітім де ақталмады. Екеу ара келіс сөз жүргізу фіактіісін епвкім де беікер демейді, тек үміттенуді, жеке адаімдардың арманын тұтас коллегиялардың шешімде- рінен айыра білу керек. Менің екеу ара келіс сөздерден бұл жерде ңорытынды жасау қолайсыз екені жөнінде айтқан ескертпемде Совет мүшелерін қорлағандай еште- ңе де жоқ. Травинсікий жолда-с Орталык, Комитеітіке ко- оптация жасаува уаде берді дегенді міен үзілді-ікесілді •бекергө шығарамын. Сөз жоқ, ол кетерде татульщ ор- найды деи үміттөиді және осы татулыіқтың нәггижесіндө кооптация жасалвды деп ойлады, біраң оны жүзеге асыру жөніиде үзілдінкесілді уәде берген жоіқ.
Мартов жолідас менің ундеуііме ңарсы ол тек бір жақ- тың ғана шабуылдауы деген дәлел келтіреді. Мүлде олай емес. Тіпті, менің қосьимала қарар енгізіп, Мартов жолдасіқа ұнамайтын сөздерді өзгертуіме болады, бірақ оның менің қаріарыміды сыңаржақ қарар деуі — қайда- ғы бір non-sens *. Бүрын менің қарарыімды пастырьлық үндеуге үіқсайды, айтатыны ылғи жалпыға мәлім нәр- селер, т. т. деген еді, бірақ оны жаңа жаралар салупа бейімделген қарар деп ешкім де айтпаған еді. Мартов жолідас мені Плеханов жолдастың Орталық Коімитет «азапылықтың» өкілдерін кооптациялағысы келе ме, кежіей ме деген сұрауына тура жауап беруден бұлта-
мағынасыздық. Ред,


РСДРП СОВЕТІ
147
рады деп кінәлайды. Егер біз Орталыіқ Коімитеттің 9 мүшесінің барлық ңалған адамдарының бұл мәсөліеге қазір қалай қарайтынын білмесек, қойылған сұрау бо- йынньа сіздерге қалай жауап бере алмақпыз. (Пл е- ханов: «Сіз Міартов жолдасты түсшбедіңіз».) Мені әдейі бұлтарып отыр деу — адам күлерліік нәрсе. Мен мұндай жауапты бере де алмас едім, ал бұл үшін мені бұлтарды деп кінәлайды. Ортальгқ меікемелердің құра- мына наразыльщ екі жақта да бар деп, мен ашық айт- тыім. Баскд Жіолдастардың да пікірімен санасу керек қой. Маған: ұғынысу керөк дейді, біраіқ біз бес айдан бері ұғынысып жатырмыз ем-ес пе. Сондықт-ан Мартов жолдастыц Ортальтқ Комитет съезд пгақыруды ұсыну арқылы өзінің дәріменісіздігін көрсетті деген жорамалы нағыз кісі күлерлік иәрсе. Дау-жанжаліды үй іші болып шешу жонінде Орталық Комитеттің тарапынан мүмкін болатын әрекеттердің бәрі жасалмады ма? «Орталық Комитет өзінің қаібілетсіздігін көроетіп отыр»... Не нәр- сеге қабілетсіздігін? күреске қабілетсіздігін бе? партия- да тынытптық орнатуға ңабілетсіздігін бе? Па шіркін! Менің осында бастан-аяқ сынға алыщоған үсынысым да мұны айіқын дәлелдеді. Сіздің қарарыңыз, былайша айтқанда, жаудан жер тартып алуға мегзейді, бірақ мүндай талап ңарама-қарсы талап туғызады ғой, сон- дықтан мен тіпті мыінадай сұрау қояімын: Орталыіқ Ко- митеттің осы иегізде қайтадан келіс с-өз бастауға пра- восы бар ма? Өйтікені Лигаға икемделе ңалдың деп Ор- талыяқ Комитетті кінәлаган комитеттер бар ғой 75. Сіздер біздің көпшілжпен санаспай, азшылыіқпен санасуьшыз- ды қалайсыздар. Бұл адам күлерліік нәрсе. Ал мұндай жағдайда съезден бас тартушылық съезден қорыққан- дьтқңа ұқсас болар еді. Міне, сондьщтан да, біз өзіміз- дің дәрменсіздігімізді мойындаймыз, бірақ бұл мойын- дау Мартов жолдас түсініп отырған мағынада емес. Партиядағы ұрыс-керістерді жоюға Орталық Комитет шыныңда да дәрменсіз болып отыр, саддықтан да біз съезд шаңыру жөнінде Советіке ұсыныс жасап отырімыз. Содан соң, Советтің съезд шаіқыру правіосы туралы таза заңдық мәіселені Мартов ж-олдас мейлінше теріс ұғы- нады. Уставта былай делінген: «Съ'езді (мүмкіндігіне


148
В. И. ЛЕНИН
қарай кем дегееде 2 жылда бір рет) партия Советі ша- қырады». Демек, Совет съезді цашан шақырамын десе де праволы. Совет съөзіді тек бір белгілі жағдайда ғана шақыруға міндетті (М а р т о в: «Егер правосы бар ұйымдардың белгілі бір мөлшері талап етсе, немесе соң- ғы съездің болган уаоқытынан бастап &кі жыл өтсе, Со- вст съезд шақыруға міндетті, деп уставта айқын юөрсе- тілген. Сондықтан, екі жыл мерзім өтпейінше және ұйымдардың бөлгілі бір мөлшері съездің қажеттігі тура- лы талап етпейінше, Совет съезд шақыра алмайды». Плеханов: «Мен съезді шақыру шарттары туралы мәселені, алдымызда тұрған міндеттер тұрғысынан қа- рағанда қатысы жоқ мәселе ретінде, қазіргі уақытта талқылауға жатпайтын мәселе деп есептер едім».)
Бұл мәоелені көтерген Мартов жолдастың өзі, сон- дықтан біз оны күн тәртібінен алғанымыз жоқ. Мартов Совет съезді шаіңыра алмайды, дейді, ал меп шақыра алады, деймін. Партия Советі съезді қажет болған уа- қытта ептқандай тіле:ктерсіз-ақ — 'мүімківдіггне қаріай кем дегеніде 2 жылда 1 рет шақырады. Мартов жолдас съезд шақыру — ultima ratio, дейді. Иә, біздің бос жа- рыс сөздеріміз мұны қазір де дәлелдеп отыр.
Біздің ұрысчкеріістерімізге ңатьюпаған адамщардан құралған коллегияның партияда тыньтштыіқ орніату ісін- де пайдалы роль атқара алатынын Мартюв жолдастың өзі де принцип жағынан мойыңдаіғанын еске саламын. Ал өзіміздің ымыраға келу жөніндегі әрекеттерііміз еш- қандай нәтижеге жеткізбегендіктен, тіпті әідебиеттө де айтыстың жол берілетгн форімаларын сақтай алатынды- ғымыз еікіталай болғапдықтан, меп тек бөгіде жолдастар ғана өздеріиіц шешуші сөзін айта алады, дейімін. Бізідер, Орталык, Кюмитеттің акілдері, партияда тыпыіштьтқ ор- патуідың бұдап былай жасалатын әреікеттсрі жіөпіігдегі жауапкершілікті өз мойнымызға алмаймыз және біздің ұрысчкерістерімізді жою жөніпде съезге жүгшуден бас- қа адал құрал жоіқ деп білеміз. Плеханюв жолдастың «батпақ» деген сөз туралы жасаған ескертпесіне көше- йін. (Плеханов: «Мен бұл терминді партияның кей- бір бөлігіяе ңолданған Васильев жолдаютың сұрауына жауап бердім; қайталап айтайын, мен, предсеідатель ре-


РСДРП СОВЕТІ
149
тіңде, партия Советінде мұндай сөздерге жол бере ал- маймын».) Орталық Коімитеттің қолайсыз және сыңар жаіқ к,ұрамы туралы ештеңе айтқан жокуың деп маған ос-ында ескертпе жасадьт, бірақ мен мыпа фактіні атап айтамын: партияіда жол беруге болімайтын құралдар арқылы күресіп жатқан екі жақ бар. Біз ешқандай тиімді жұмыс мүмкін болмайтын негізге көштік.
4
Істің мәнісі туралы сөйлеудөн бұрын Sumpf * деген сөздің ешкімді еш уақытта зәібірлемейтінін жол-жөне- кей тағы да еюкертіп өтейін.
Бұдан соң Травипсікиймеп келіс сөздер жайында. Ме- нің сөзідеріімінен осында мені Травинскиймен келіс сөз- дер болғандығын терюке шығарып отыр-мыс дегеп қо- рытыніды жасады. Тіпті де олай емес. Мен келіс сөздер- дің болғандығып бекер дегенім жоқ, мен тек екеу ара келіс сөздердің маңызы мен ресми келіс сөздердің ма- ңызы арасындағы айырмашылықты ғана аиықтадым. Егер Травинский жолдас бұрып іске Плехаіюв жолдас сияқты қараған болса, соңғы кеэде өз көзқарасын оз- гертікевдігін дәлелдеу үшін мен осында Травинскийдің оз хатын келтірдім. Сондықтан мен Франция кімге се- иеді дел мәселе қоюды мүлде орынсыз деп есетгтеген болар өідім. «Францияға» жүгінудің ешқандай қажетті- гі жоқ7б.
Плеханов жолдас Лениннің татульгққа шақырғап «үн.деуі» тіпті опың өзіне де әсер етпептінміс дегенді айтты. Қайталап айтайын, мен өзімнің «үвдеуііміде» кү- рестің белгілі әдістерш қодданбау жөнінде тек өз тіле- гіімді ғана білдіремін. Мен татулықіқа шақыірамын. Ма- ған Орталық Комитетке шабуыл жасаумен жауап бере- ді, соіСын будан кейін менің Орталық Органға шабуыл жіаісіағаныма таңданады. Орталық Комитетке шабуыл жасалғіаннан кейін, мені осы шабуылға берген жауа- бым үшін татулықты тілемейді деп кінәлайды! Status (|uo ** негізінде татулықты кімніц ұсыпғанын және Ор- * — батпақ. Ред.
** _ Бүрынғы жагдай. Ред.


150
В. И. ЛЕНИН
талыіқ Ком-итетіке қарсы айқасты кіімнің жүргізе берге- нін көру үшін біздің Советте болған жарыіс сөздерді қараіп шығу жетікіліікті. Маған: Ленин оипозицияға «іайтқанды тыцда, пікір айтушы болма!» деп үздіксіз қайталаумен ғана болды, деседі... Бұл онша дүрыс емес. Біздіц сентябрь мен октябрьден бастап жазыюқан хат- хабарларымыздың бәрі мүның керіісінше болғанын дә- лелдейді. Теік мыпапы ғана еске салып етейін, октябрь- дің бас кезінде мен (Плеханов екеуіміз) екі адамды редакцияға кооптациялауға дайын едім. Ал енді өзім қа- тысіқан ультиміатумға келетін болюаоқ, мен ол кезде сіз- дерге Ортіалық Комитеттен өкі орын беруге көнген бо- латынмын. Осыдан кейін мен өзімнің редакциядан шығуым арқылы тағы да жеңілдік жасадым,— мен шың- қаніда баюіңалардың келуіне кедергі жасамау мақсаты- мен шықтым. Осыдан мәнің: «айтқаиіды тыңда, пікір айтушы болміа» деп қана қойімай, сонымен қатар же- ңілдік жаісағаным да көрініп отыр. Істің мәнісіне кө- шейін. Менің қарарым жөнівдегі көз^>арас маған өте ■өрескел сияоқты шрінеді. Шынында, бұл қарар біреуді айыитай ма, немеісе біреуге шабуыл жасау сипаты бар м/а? Оніда әңгіме теік пәлендей күреше жол беруге бола- тын-іболміайтыны жөнінде ғана болып отыр. Күрестің бар екендігі — фаікт, сондьщтан барлық ьшселе осы кү- рестің жол беруге болатын формаларын жол беруге бол- майтьгн форіміаларынан бөліп көрсетуге ғана келіи тіре- леді. Міне, сюидықтан да, мен бұл идеяны қолдануға бола ма немесе болмай ма?—деп сұраймын. Сюньгмен, «ікүрес ақұралы», «азшылывда шабуыл жасау» Ж'әне т. с. сөздерді меінің қарарым жөнінде қолдану мүліде орын- сыз. Мүмкін, оның формасы сәтсіз болар — мен бұған қарсы онша таласіпаған болар едім және оның редак- циясын өзгертуге дайын да болар едім, бірақ оның мәні партия ішіңде күресуші жақтарға бұл күресті жол бе- руге болатын белгілі шеңіберлерден шықпай жүргізу ке- рек деіп талап қоюға келіп тіреледі, міне бұл мәннің таласоқа түсуі мүмікін емес. Ңарар жөнінде оісында кез- десіп отырған көзқарас маған сыңар жақ көзқарас сияқ- ты корінеді, өйткені мүдделі жақтардың бірі бұл қа- раріды өзіие қауіпті деп таньгп, оны қабылдіамай отыр.


РСДРП GOBETI 151
(Пдеханов: «іСоветте екі жаң жоқ деп осында бір- нөше рет айщаньшіды ежертеімін».) Мен мынаны ес- кертемін: Советтің заң жүзінде ежіге бөлінуі туралы еімес, іс жүзіівде больш отырған акі жац туралы айтып тұрмын. Плеханов жолдастың қарары туралы мұнда шын мәнінде ештеңе айтылған жоқ және бұл қаріарға редакция өкілдері епгтеңе қосқан жоқ. Ал мен бұл қа- ріарідың сыңаржаіқтыіқ сипатының озгеруін күтум-ен бол- дым.


152
В. И. ЛЕНИН
5
КҮН ТӘРТІБІ ЖӨНІНДЕГІ ЕСКЕРТПЕЛЕР
16(29) ЯНВАРЬ
1
Л е н и н бұрын ұсынылғап царарды бірінші етіп да- уысқа қою әдетінің бар екеиіне сүйеніп, өз қарарының бірінші болып дауысқа қойылуын талап етеді77.
2
Мәжілістің күп тәртібі тұрғысынан қарағавда ерекше пікіірлер ұсыну правосы әрқаипап таныліады. Мартов жолдас жіалпыны жалқыдан айырып алуға әрекет жаса- ды 78. Бұған толык, келісе-мін, бірақ мен оның ұсынысын тек қаніа біраз баақіаша родакциялаймын.


РСДРГІ СОВЕТІ
153
6
ПАРТИЯДА ТАТУЛЫҚ ОРНАТУ ТУРАЛЫ ҢАРАРДЫҢ ЖОБАСЫН ҮСЬІНУ
16(29) ЯНВАРЬ
Л е<ни н (іө з қ а р а р ы и о оқ и ід ы): «Партияда татулық орнату үшін және партияның әр қилы ойлай- тын мүшелері арасында қалыпты қарым-қатынастар орнату үшін партия Советі партия ішіндегі күрестің қандай формалары дұрыс әрі жол беруге болатьш фор- малар және қандай формалары теріс әрі жол беруге болмайтын формалар екені туралы мәселеиі түсіндіруі қажет».
Ңолжазбамен салыстыръілған протоколды^ жазба бойыиіиа басылып отыр


154
В. И. ЛЕНИН
7
ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТ ӨКІЛДЕРІНІҢ ЕРЕКШЕ ПІКІР ҮСЫНУЫ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
17(30) ЯНВАРЬ
Барлық съездердің практиікасыида қальтптасқан бір ереіже бар: бұл ереже бойышпа дауьгс берушілер өздері- нің ерекше пікірлерін ұсыиуға праволы. Әрине, ерекше пікір атаулының бәрі өзіиің мәні жағынан сын деген сөз. Бірақ бұл жағдай II съезде Бунд өкілдерінің ерек- ше пікірін — съезд қабылдаған шешімді барынша қат- ты сынау болып табылған пікірді қабылдауға, алайда, кедергі болған жоқ қой. Біздің ерекше пікіріміз Плеха- нов жолдастың ұсынысына өзіміздің неліктен қарсы шыққанымызды және жалпы алғанда бұл ұсынысқа өзі- міздің көзқарасымызды түсіндіретін дәлелдерді баяндау болып табылады. Бұл ерекше пікірдің аяғында: біз өзі- міздің қарарымызды қайтып аламыз деген дәлелді мә- лімдеме болғандықтан да, оны оқып шығу қажет.


РСДРП СОВЕТІ
155
8
ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТ ӨКІЛДЕРІНІҢ 17(30) ЯНВАРЬДА ҮСЫНҒАН ЕРЕКШЕ ПІКІРІ
Орталық Комитеттің партия Советіндегі өкілдері Пле- ханов жолдастың қарары туралы мәселе жөнівде ерек- ше пікір айгуды өздерінің борышы дап санайды.
Бұл қарардың іс жүзінде партия ұйымының толық жікке бөлінуін тугызатын партиялық араздықтарды тоқтатпайтындыры былай тұрсын, қайта, к-ерісшше, оларды бұдан да пөрі күшейтіп, қозідыра түюетініне, оларды үйреншікті нәрсеге айналдыратынына, партия- ның тиімді жұмысына бұдан былай да іріткі саілатыны- на Орталық Комитеттің өкілдері мейлінше сенеді.
Бұл қарар, өзінің мәні жағынан, партия съезі азшы- лығының Орталық Комитеттің құрамындағы адамдар- ды өзгерту жөніндегі тілегін дәлмендәл білдіреді, оныц үстіне партия съезі көпшілігінің оған қарама-іқарсы ті- легін ескөріміейді.
Бұл қарар, өзінің мәні жағынан және біздің кәміл сеніміміз бойынпиа, партия съезінің өзінен бастап оп- позиция ұстаған саясатты Совет ішйвде бүдан быліай да жүргізе берупііліік болып табылады, ал ол саясат, орта- лықтардың қүрамын өзгерту, өзгертікевде азіды-көпті дұрьгс партияльщ өмірдің нормаларына сай келмейтін, қазір комитеттер кешпілігінің қарарлары ароқылы рево- люцияльііқ ортаның қоғамдық пікірі де айыптаған жол- мен өзгертуді кіөздеген бойкот жасау, іріткі салу және анархия туғызу саясаты болатын.
Бұл ңарар Орталық Комитет оппозициямен тағы да келіс сөз бастаса екен деген тілек білдіреді. Партияға


156
В. И. ЛЕНИН
толық іріткі салған келіс оөздің созылғанына бес ай- дан асты. Орталық Комитет жоддастық сені>м білдіру үшін 1903 ж. 25 ніоябрьде-ақ өкі адамды кооптация жасауға келісуі арқылы өзінің ақтық сөзін айтқанын мәлімдеді.
Келіс сөздер жол жүругіе орасан көп ақша ңаража- тын шығындап, өз жүмысынан қол үзген революцио- нерлердің одан да гөрі маңызы зор күштері мен уақыт- тарын ысырап қылды.
Орталық Комитеттің өкілдері екі жаіқтан бірдей жа- ңа наразылық туғызатын, жаңадан орынга таласушы- лық туғызатын, тиімді жұмысқа адаім айтқысыз кесірін тигізетін мүндай ұшы-к.иыры жоқ келіс сөздерді қайта- дан бастауға өздерін енді праволы емеспіз деп есеп- тейді.
Біз мұндай келіс создердің партия омірінің дұрыс өтуін толық тоқтататынына өте-мөте қатты көңіл бө~ леміз.
Біз бүл келіс оөздер жөніндегі бүкіл жауапкершілік- ті Орталық Комитет азшылыққа жүктейді деп мәлім- дейміз.
Біз қазіргі партияльіқ араздықтардан адал және дү- рыс шығудың, орталықтардың құрамы үшін болып отырған бұл масқара күресті тоқтатудың дереу партия съезін піақыруідан басқа ешқандай әдісін мүлде көре ал- май отырмыз деп мәлімдейміз.
Сотьимен бірге біз Плеханов жолдастың қарары қа- былданғаннан кейіи біздің бұрын үсынылған қарары- мыз шынында бекерге шығарылады және мүлде пайда- сыз больгп қалады деп есептейміз: сондьтқітан біз оны қайтарып аламыз.
Совет мүіпелері
Н. Ленин Ф. Васильев


[157
В. И. Лениннің партия Советінің мәжілісінде 1904 ж. 17(30) январьда ұсынылған «Орталың Комитет өкілдерінің ерекпіе пікірі» деген ңолжазбасыныц бірінші беті
Кгшірейтглген


РСДРП GOBETI
159
9
ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТ ӨКІЛДЕРІНІҢ ЕРЕКШЕ ПІКІРІН ҚОРҒАП СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
17(30) ЯНВАРЬ
Біздің ерекше пікірімізде Советке қарсы бағытталған тіпті жалғыз ауыз болса да айыптау бар дегенге мен үзілді-кесілді қарсылық білдіремін. Бұлай деп түсінді- ру мүлде дұрыс емес, ал Мартов жолдастың әрекеті біз- дің пікіріміздің еркіндігіне озбырлық жасау болып та- былады; сонымен, оның қарары — заңсыз қарар 79.


160
В. И. Л Е НИЙ
10
КҮН ТӘРТІБІ ЖӨНІНДЕГІ
ЕСКЕРТПЕ
17(30) ЯНВАРЬ
Орталық Комитеттің окілдері тагы бірнеше ұсаң мә- селені талқылауға ұсынғысы келіп еді, біраң мен съезд шақыру туралы мәселені алдын ала кезекке қоюды сұ- раймын.


РСДРП GOBETI
161
11
ПАРТИЯНЫҢ III СЪЕЗІН ШАҢЫРУ ТУРАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
17(30) ЯНВАРЬ
1
Съезд шақыру туралы мәселеге қосымша бірер ауыз сөз айтуға болады. Партияның хал-жайының сұмдық ауыр екендігі Советтегі жарыс создердің барысынан да көрініп отыр. Съезде бірдей дерлік скі топ құрылды, сондықтан «көпшіліктен» бір адамның кетуіне байла- нысты екі жақ толық теңелді, деп бірпеше рет көрсетіл- ген болатын. Бұл тепе-теңдіктің партия съезінсіз бітімге ңалай жеткізерін мен көре алмай отырмын. Мрідай ырың-жырыңның барып тұрған қолайсыздыққа апарып соқтыратындығына еіпкім күмәнданбайды. Екі жацтъщ екеуінде де күресу пиғылы бар екендігі күдіксіз факт болып есептелуге тиіс. Осы жағдайлардыц барлығыныц тұрғысынан қарағанда тек қана съезд шақырудан бас- қа ешқандай адал және дұрыс жол бар деп ойлауға болмайды. Мартов жолдас меніц съезд шақыру туралы ұсынысымды жүзеге асыру жолында техникалық, фи- наистық және басқадай қиыншылықтар бар деп кор- сетті, бірақ істіц қазіргі жағдайы осы қиышпылықтар- дың бәрінен де анағұрлым нашар.
Мен Мартовгген кслісе алмаймын; ол съсздің міндет- терін тсріс түсіндірді. Ол: алауыздықтар барлық жол- дастардың арасында әлі анықталып болған жоқ, сон- дықтан да съездің шақырылуы межелесу және үпым


162
В. И. ЛЕНИН
жөніндегі жанжалды әдебиетте жазу процесіп тоқтатыи тастаған болар еді дегенді айтады. Менің ойымша, принципті алауыздықтарды нақ еркін түрде анықтау үшін дағдарысты жою керек, жағдайымызды ұрыс-ке- рістерден тазарту керек, ал бұл үшін съезд шақыру қа- жет. III съезд күреске тыйым салу үшін емес, қайта оны қалыпты шеңберге түсіру үшін керек. Съезд прин- ципті күреске тыйым салады-мыс деп айтудың өзі таң- ңаларлық нәрсе. Мен II съезде председательдің айтқан сөздерін еске саламын, ол сөздердің мағынасы мынада: тіпті біздің программамыздың өзі одан әрі дамытыщ айқындай түсуді керек етеді80; бірақ пікірлердің прин- ципті күресі табысты да жемісті болуы үшін нақ ца- зіргі кезде жоқ, басқа жағдайлар керек. Мен осында келтірілген тарихи салыстыруларға және «Рабочее Де- лоға» сілтеме жасауға қарсымын. Істің қазіргі жағдайы мен осыдан үш жыл бұрын болған жағдайы арасында- ғы айырмашылық мынада: ол кезде біртұтас партия әлі болмаса, қазір ондай партия бар. Бұл арада партияның бөлініп шықңап жартысы туралы сөз етіп отырғандар- дың тұрғысынан қарағанда, нақ осылардың тұрғысынан қарағанда қазіргі уақытта өз күшімізбен жоя алмай отырған ңолайсыздықты жою үшін съезд шақыруға қарсы шығуға болмайды. III съезд осы қолайсыздықты жіойьш, іпікірлер арасындағы күресті 'белгілі шеңіберге салғанда ғана тиімді жұмыс істеп, принципті келіспеу- шіліктерді анықтауға болады.
3
Плеханов жолдас «күшті» дәлелін ашық айтты, бі- рақ бұл дәлелі дүрыс емес. Егер III съезд жікке бөлі- нуге әкеліп соқтырса, онда бұл көпшілікке бағынғысы келмегендік, бірге жұмыс істегісі көлмегендік болып та- былар еді, яғни іс жүзінде бізде партияның жоқ екен- дігін көрсетер еді. Травинский жолдастың дау-жанжал- ды бітіру жолындағы әрекетінің нәтижесіз болмағанды- ғын жұрттың бәрі мойындады, ал Травинский сияқты жолдастар толып жатыр, съезде осындай жолдастар


РСДРП СОВЕТІ 163
бір-бірімен кездесіп, әңгімелесетін болады. Батыл күрес, тіпті толып жатқан дөрекіліктері бар үзілді-кесілді кү- рестің өзі әлі жікке бөлінгендік болып табылмайды. Егер бірлесіп жұмыс істеуге шын ниет болса, онда көп- шіліктің еркіне, яғни съезге бағынуға да ниет болуға тиіс.


164
В. И. ЛЕНИН
12
ПАРТИЯНЫҢ III СЪЕЗІН ШАҢЫРУ ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ
17(30) ЯНВАРЬ
Партия Советі, партия ішінде II съезден кейін болған және бес айдан астам уақыт бойы созылып келе жат- қан мүлде жарамсыз және іріткі салушы қарым-қаты- настарды тоқтатуға партияның орталық мекемелерінің күші жетпейтіндігіне көзі жетіп, партияның III съезін шақыруға қаулы етеді.


РСДРП СОВЕТІ
165
13
ПАРТИЯЛЫҚ ӘДЕБИЕТТІ БАСЫП ШЫҒАРУ ТУРАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
17(30) ЯНВАРЬ
1
Ақырынан бастайын. Мартов жолдас Орталық Коми- теттің хаттарын 81, әсіресе ақша туралы хаттарын теріс түсініп, теріс баяндады. Ол бұл хаттар өзінің, Мартов- тың, Травинскиймен жүргізгеи әңгімесініц жалғасы екенін естен шығарды. Мартовтың озі бұл әңгіменің маз- мұны туралы былай деп жазды: «Редакция мүшелері- нің қолы жететін екі қордан партия үшін жылына алу- ға болатын ұйғарулы минимум ретіндегі 5—6 мың туралы мен Травинскийге де, сіздердің өздеріңізге де білдіргенмін». Менің айтатыным, Травинский бізге бұл соманың жыл бойында емес, бірден тұтас берілетіндігін хабарлаған, ендеше мұнда бір түсінбестік бар. Айта ке- терлік факт сол, біз осы 5 мыңға үміт арттық және осы- ған сәйкес қаржыны орыс кассасы мен шетелдік кассаға бөлдік.
Мартов жолдастың айтуынша, ақшалы екі қордың екеуі де (айта кетейін, редакция (ашу үс-тінде) істің жайын қаншалық теріс баяндайтындығы мынадан да көрінеді: Мартов Орталық Комитетке жазған хаттарын- да тіпті «ақшалы қапшықтар» деген сөздерді тырнақ- шаға алып қолданды және осындай соз тіркесін бізге кінә етіп тақты. Ал шындығында бұл сөз тіркесі бізді- кі емес, Мартовтікі) — мінеки, сол Мартов жолдастың айтуынша, ақшалы екі қордың екеуі де бізге белгілі. Иә, олар бюлгілі, бірақ әңгіме олардың белгілілігіндө емес, қол жетерлігінде. Маған белгілісі, бір қор жъілына 10 мыңға дейін, ал екіншісі 40 мыңға дейін бере алар


166
В. И. ЛЕНИН
еді, бірақ бұдан не пайда, «өйткені бұларға менің қолым жетпейді. Ақша қаражаттарына тыйым ісалушылық бұл қорларды қол жетерлік қорлардан цол жетпес қорларға айналдырудан көрініп отыр, ал мұның өзі партиялық күрестің мейлінше жол беруге болмайтын тәсілі болып табылады.
Оның үстіне, осы таяуда ғана Россиядан ақша алуға тиісті адамдарға қырсығын тигізген сәтсіздіктер болды. Мұнда ақша жоқ, Россиядан тез арада ақша алудың сәті түспейді, ал арнаулы агенттер жіберуге бірнеше жүз сом жұмсалады. Әрине, егер тағы да бір қырс^іқтар кездеспейтін болса, ақша қалай дегенмен алынады, бі- рақ тез арада алына қоймайды және әбден жеткілікті мөлшерде алынуы да екіталай.
Орталық Комитеттің хатында қорқыту болды деу мүлде дұрыс емес. Ешқандай қорқыту болған жоқ, өйт- кені Орталық Комитет Орталық Органды шығару тура- лы ылғи қамқорлық көрсетіп отырды. Жасырын кезде- сулер туралы Васильев жолдас жауап береді.— Біздің деректерімізге қарағанда, редакция Россияға өз агент- терін жіберетін көрінеді. Бұл — Орталық Органның өзі- нің ерекше каосасы барын білдіреді, ал мұның өзі пар- тияны іс жүзінде жікке бөлгендік болады. Мұның өзі Орталық Комитеттің толық хабардар болуын және бү- кіл кассаньщ да, практикалық істердің бүкіл ұйымдас- тырылуының да бүгіндей соның қолына берілуін талап ететін уставқа қайшы келеді. Орталық Орган жер-жер- ге кісі жіберетін және агентура белгілейтін өз ортальь ғын, практикалық басшылық ететін және комитеттер- дің істеріне араласатын өз орталығын құрып, осы устав- ты сорақы түрде бұзып отыр. Партия уставына ңайшы келетін мұндай агентура жұмысқа тікелей іріткі сала- ды. Орталық Органның өзі үнемі тәртіпсіздік енгізіп отырғаннан кейін, Орталық Комитет іс жүргізу тәртібі үшін жауап бере алмайды және жауап бермейді де.— Бұл жөнінде істің жағдайын көрсететін Одесйа мен Ба- куден келген хаттар мынадай. 24 декабрьде Одессадан былай деп жазады: «Кеше бізде Загорский болды; ол редакция оны өз уәкілі ретіиде жібергенін, соңғы оқи- ғалар туралы, келіс сөздер туралы, рөдакциядағы істер-


РСДРП СОВЕТІ
167
дің қазіргі жағдайы туралы, редакцияның материалдар жіберу, жазып тұру, листоктарға заказ беру немесе жалпы листоктарға арнап, 'сондай-ақ арнайы құрылған топ шығаратын кітапшаларға арнап тақырыптар жіберіп тұру жөніндегі өтініші туралы комитеттерге хабар- лауды тапсырғанын айтты. Бұрынғының бәрін қайта- лап, азшылыңтьщ дұрыстығын, ізгілігін, «ақпейілділі- гін» барынша дәлелдеп бақты. Комитет оның сөзін тың-’ дап болып, бірнеше сұрау берді, айтқандайын, одан — өз қызметіңізді Орталық Комитеттің ықтияры бойынша атқарып жүргііз ‘бе? — деп сұра-ды, ол бұған: иә немесе жоң деп қысқаша, тура жауап қайырудың орнына, өзін өзі ақтап, редакция Орталық Комитеттің ықтиярынсыз да комитеттерге сөз салуға толық праволы деп дәлелдей бастады. Мәлімдемені нақ сол арада озінің көзішпе тал- цылап, ңарар жазуды талап етті, бұл жөнінде комитет мәлімдемені еске алатынын, ал талқылау мен қарар жайына келсек, комитет мұны керек деп тапқан кезінде істейтішн, ал қазір кезекті істерге көпіетінін айтты» 82. Ал Бакуден келген 1 январьдағы хатта былай делінген: «Баку комитетіне Орталың Органның баяндамасымен және Орталық Комитетке сенімсіздік туғызуды көзде- ген ашық мақсатпен Мартын келді. Ол соңынан коми- теттің пікірін білгісі келген к-езде, оған біз Орталық Ко- митетке сөзсіз сенеміз деп жауап бердік. Ал ол Орталық Орган жөніндегі көзқарасты білгім келеді деп қарсы дау айтқан кезде, біз оған, мүдірместен, әлгінде ғана тың- далған сөзден 'кейін (оның қызметі баяндалғаннан ке- йін) ол жөніндегі сеніміміз «қобалжығанын» ескерттік.
Орталық Орган Орталық Комитеттің құрамы туралы комитеттерге ғана емес, сонымен бірге жеке адамдарға да хабарлап (мәселен, Друянға хабарлады, ал бұл жө- пінде Орталық Комитет Орталыіқ Органға жазған ха- тында көрсеткен болатын), заңсыздық жасап және құ- нияны сақтамай отыр. Ал «өктемдік жасау қатынаста- рыпа» келсек, әңгіме нақ мынада: Мартов жолдас бұл арада мүлде әр түрлі екі нәрсені шатыстырып отыр. Тиімді жұмыс пен ңаражат табу саласында өктемдік жасау қатынастарына (бойкот және басқалар) мүлде ж-ол беруге болмайды, сондықтан Орталық Комитеттің


168
В. И. Л ЕН И Н
тарапыиан мұндай қатынастар ешқашан болған да емес. Ал әдебиет саласында «соғысқа» жол беруге болады, сондықтан Орталың Органның айтысын ешкім ешқа- шан тежеген емес. Ескертө кетейін, тіпті едәуір бұрын- ақ Орталық Комитет Данның оппозиция ұрандары туралы хатын да, Мартовтың «Тағы да азшылықта» де- ген кіташпасын да, 'бұлардың екеуінде де Орталық Ко- митетке тиісушілік бар екеніне қарамастан, бастырып шығаруға әбден әзір екенін білдірген болатын.
Орталық Органның әдебиетін бастыруда Орталық Ко- митеттің тарапынан титтей де кідіріс болған емес. Ор- талық Комитеттің әдебиетті қате нөме-се алалап бөлген кезі, азшылықтың комитеттерін «ренжіткен» кезі бір рет те болған емес. Ң-айта, Травипский бәрінен бұрын азшылықтың комитеттері мол үлес алып отырғанын растап, дәлелдеді, сондықтан Мартов жолдас бұл сала- да Орталық Комитеттің қызметі мінсіз екенін мойын- дауға тиіс еді. Партия әдебиетін беруден бас тартушы- лыққа келсек, онда істің жайы былай. Партияның әрбір мүшесіне, ешбір алаламастан (егер ол өзінің құпияпіыл- дығы және басқа жағынан сенім тудьтратын болса) Россияға апару үшін және онда тарататын етіп Орта- лың Комитеттің агенттеріне тапсыру үшін әдебиет тегін беріледі. Бірақ өздерін партия мүшелері деп атауға ба- тылы баратын және сонымен бірге әдебиетті жатшай тарату үшін Орталық Комитет агенттерінің қолына тап- сырудан бас тартатын адамдар кездесіп қалатын болса, ондай адамдармен істес болуға Орталық Комитеттің мүмкіндігі (тіпті правобы да) жоқ екендігі түсінікті. Ал егер осы адамдар әдебиетті жалпы жұмысқа іріткі салатын өздерінің жеке майдагерлік кәісіпорындары үшін кейін сатып алып отырған болса, онда олардың өз соры.
Ңолжазбамен салыстырылған протоколдъщ жазба бойынша басылып отъір
2
Экспедитордың бірінші және екінші хаттарында83 қандай өрескелдік бар екенін тіпті түсіпе алмаймын. Ол іс есебі үшін маңызы бар деректер сұрайды, ал ре-


РСДРП GOBETI
169
дакция оның өтінішіне сәйкес жолдастьщ жауап ңайы- рудың орнына, кілең бюрократтық сылтаумен тынды, сөйтіп оған қалай да жауап берілмеді. Мен Орталық Орган редакциясЬіның Орталық Комитетке жазған ха- тының шыныида да өрескел екені жөнінде мысал келті- рейін. «Орталық Орган редакциясы мына фактіге Орта- лық Комитеттің назарын аударады: шетелде Орталық Комитеттің үш мүшесінің болуы ешқандай тиянақты іс тындырмайды және партия уставында ікерсетілмегеп жаңа ұйымдық орталық құруға әкеліп соғады, партия өміріне ңалай да саясатқүмарлық енгізбей, іріткі сал- май қоймайды...» Мұның өзі ешбір фактісіз, мәліметсіз тікелей балататтау (саясаткүмарлық) гой! Орталық Ко- митет бұған былай деп жауап қайырды: «Егер редакция тым ызалы қалыпта әрекет етпегеп болса, шетелде Ор- талық Комитеттің қанша мүшесі бар екені туралы өз пікірлерінің өте юрынсыз екенін оп-оңай көрген болар еді». Редакцияның осындай және басқа жөнсіз қылық- тарына (әлде нендей бір «жасырын» баспа бар екен деген сияқты кісі күлерлік қылықтарына) Орталық Ко- митеттің шетелдегі екілі партиялық борышты есте оақ- тауға және әдеби айтыстан жік туғызуға сылтау болар- лық әрекеттерді тоқтатуға шақырумен ғана жауап қа- йырды» 84...
Тіпті буржуазиялық баспалар да редакторларға жүз- деген дана беріп отырады екен деген лақапқа келсек, мен, піыньтмды айтайын, естіген емеспін. Мартов жол- дас, егер өз сөзін далаға кетсін демейтін болса, Дитцтен сұрап көрсін: ол тарату үшін Каутсікийге «Neue Zeit»- тің 400 данасын бере ме екен? Немесе Зингерден, не Фишерден сұрасын: Граднауер де өз қаражатымен та- рату үшін «Vorwärts»-TiH;85 200 данасын сұрата ма екен? Неміс социал-демократтары анархия мен ұйым- ның арасындағы айырманы түсінеді.
Ақша туралы мәселе сэтсіздікке дейін барып отыр, бірақ мен осы мәселенің қойылысындағы сәтсіздіктен туған өзгерісті ғана көрсеттім ғой.
Редакцияның жол берілетін айтысты жол берілмейтін бойкотпен қалай шатастьтрып отырғаидығы мына жағ- дайдан өте-мөте айқын көрінеді. 4 январьдағы хатында,


170
В. И. ЛЕНИН
аңша туралы сүрауымызға жауап бере келіп, редакция «орталық кассаны белсене ңолдау жөнінде таныстар арасьгнда оның насихат жүргізуін қиындататын жағ- дайлардың» ішінде мынаны ауызға алады: «Ортальщ Комитеттің агенттері және олардың қолдауындағы адамдар жиналыстарда редакцияның қазіргі құрамы- ның заңсььздығы туралы зілді еөздер сөйлейді (оның бер жағында, бұл туралы Орталық Комитеттің мүшесі Лениннің хатыңда да айтылады...)». Ңараңыздаршы, мүның өзі саяси ұғымдардың мейлінше өңін айналдыру- шылық емес пө! Ақпіа қорларын таібу (немесе тыйым салу) ітуралы мәселө сөйленген сөздердегі және кітап- шалардағы айтыс туралы мәселемен біріктіріліп отыр! Мұның өзі идеялық ікүресті орын жөніндегі араздыіқііен және ұрыс-керіспен шатастырушылық емей немене?! Редакцияның құрамын (және қызметін) партия мүше- лерінің мақұлдауы немесе мақұлдамауы туралы мәселе «заңдылық» туралы мәселемен шатастырьілып отыр! Мұның өзі бюрократтық формалиэм емей немөне?! Әл- бетте, Орталық Комитеттің шетелдегі өкілі бұған былай деп жауап қайырды: «...Орталық Комитөттің өкілі ре- тінде мен редакцияға мынаны ескертуді қажет деп са- наймьтн: шетелдегі рефераттарда сөйленген қызу сез- дерге сүйеніп немесе әдеби айтысқа сүйеніп, заңдылың, т, с. туралы мәселе көтеруге ешңаидай негіз жоқ... Егер редакция айтыста өзіне тиісушілік бар деп білетін бол- са, жауап беруге оның да толық әрі өте толық мүмкін- дігі бар ғой. Бойкот туралы да, басқа бір лайықсыз (Орталық Камитеттің пікірішпе) әрекет туралы да еш жерде сөз болмаса, айтыста пәлендей қатты (редакция- ның пікірінше) сөздерге бола қызулану ақылға сыя ма...» 86 Шынында да, қандай да бір «қолдаулы» адам- дар туралы сөз қылу тым ерсі-ақ... Бұл не деген сіөз? Бұл неткен бюрсжраттық тіл? Рефераттарда сөйленген сөздерде Орталық Комитеттің нө жұмысы бар? Бізде сөз сөйлеу бостандығы мен айтыс бостандығына тежеу салатын цензура жоқ. Мундай күресті бойкоттан айы- рудың керек болмағаны ма?
Мартов жолдастың Одесса комитеті жайындағы (Ор- талық Органға хаттарды жіберу керөк ие деп Орталық


РСДРП GOBETI
171
Комитеттен сұрапты деген) әңгімесін мен көрінеу әзіл деп санаймын. Бұл туралы шындап сіөз ңылуға бол- майды.
Ңайталап айтамын, Орталық Комитет тараиыпан аз- тпылықты жұмыстан шеттеткендіктің бірде-бір фактісі ешқашан болғап емес. Баса айтамын, әдебиетті қате, біржақты немесе алалап болу жөнінде қолында факті- лер жоқ екенін Мартов жолдастың өзі де мойындап отыр.
Қолжазбамен салыстырылған протоколдыц жазба бойынша басъілып отыр
3
Мартов жолдас біздің тарапьтмыздан төңкеріс жасау қаупі бар деп білген. Бұл кісі күлерлік нәрсе. (М ар- т о в: «Ал ультиматум ше?») Орталық Комитеттің «уль- тиматумы» Старовердің ультиматумына жауап еді87. Ультиматум — жақсы бітімнің өзімізге қолайлы шарт- тары жөніндегі біздің соңғы сөзіміз. Бар болғаны осы. Тек дертке шалдыққан қиял ғана біздің азшылық- ңа жазған жауабымызда төңкеріс жасауға ұмтылушы- лық бар дей алады; осы азшылық, күмән жоқ, партияны жікке бөліну халіне жеткізді. Ал кошпілікке төңкеріс туралы ойлайтын дәнеңе жоқ. Енді «Искраны» үлестіру жағына келсек, оның барлық номерлері мүмкіндігшше тыңғылықты үлеістіріліп келді, ал егер қандай да бір комитет осы жөнінде өзін «ұмыт» қалды деп есептөген болса, онда бұл туралы Орталық Комитетке тек жолдас- тық жолмен ғана хабарлау керек-еді. Мұндай хабарлар бізде әлі күнге дейін жоқ. Ал редакцияның комитеттер- ге жазған хаты — жолдастық әрекет емес, соғыс әре- кеті.
Орталық Комитоттің пікірі — әдебиет үлестіру ісі бір ңолдан өтуге тиіс, үлестіретін екінші орталықтың қаже- ті жоқ, зиянды да. Енді экспедитор жөнінде бірнеше сөз. Ңайталап айтамын, экспедитор тек өз борышын адал орындағысы келгендігінен ғана және редакциядан жөн сұрағандығыпап ғапа айыпкер саналып отыр. Ал редакцияның «жұмьгсың болмасын!», «100 немесе 200
7 8-том


172
В. И. ЛЕНИН
дана беріп отыр» деген және т. с. талаптарында іске нағыз сорақы қалыпта бюрократша қараушылықтың барлық белгілері бар.
Адрестер туралы айтатыным мынау ғана: редакцияға өзіне тиісті нәрсенің бәрі де берілген. Тек жөке адам- дармен және ұйымдармен жазысқан хат-хабарлар ғана бөлініп алынды, ал басқалары редакцияға берілді. Тағы бір ескертетінім, Үйымдастыру комитеті Лондонның озінде-ақ ұйымдармен хат-хабар жазысу ісін түгелдей формальды түрде өз қолына алған болатын.
ПІетелде Орталық Комитет мүшелерінің болуына қа- рап жаңа бір орталық бар деу — көрінеу ілікшілдік жә- не Орталық Комитеттің дербес жүргізуіне тиісті жұмыс саласыпа бюрократтықпен қол сұққандық.
Ңолжазбамен салыстырылған протоколды?} жазба бойъінша басылып отыр
4
Мартов жолдас уставты мүлде теріс пайымдайды. Ор- талық Орган толық әрі жан-жақты хабардар болуға тиіс,— устав та, істің игілігі де осыны керек етеді. Бі- рақ ұйымдастыру мақсаттарьгмен жер-жерге уәкілдер жіберу әдеті,—мәселен, Орталық Комитеттің ықтия- рынсыз Одесса комитетіне Z-тің жіберілуі сияқты әдет,— партияның орталыіқ екі мекемесінің арасында қызметтердің табиғи бөлінісін көрінеу бұзады. Мұның өзі әсте хабардар болу мүдделерінен де тумайды, тек қана қимыл бірлігін мүлде бұзып, тікелей іріткі салады. Мұндай әрекет партия істеріндегі былықты сөзсіз кү- шейте түседі және орталық екі мекемені қызметтеріне қарай бөлудің орнына практика жүзінде партияны екі жікке бөлгендік болады.


РСДРП СОВЕТІ
173
14
17(30) ЯНВАРЬДА ҮСЫНЫЛҒАН ҚАРАРЛАРДЫҢ ЖОБАЛАРЫ
1.
Партия Советі Орталық Комитеттің ең таяу уақытта 5—6 мың сом ақша алуы үшін өзіне байланысты шара- лардың бәрін мүмкіндігіне қарай тезірек қолдануды Ор- талық Органның редакциясынан сұрайды; бұл ақша туралы Орталық Орган мен Орталық Комитеттің ара- сында хат алысылған болатын, ал қазіргі уақытта Рос- сиядағы соңғы сәтсіздіктердің салдарынан туған ерекше жедел жағдайларға байланысты бұл ақша орталық пар- тия кассасыиа өте-моте қажет болып отыр.
2
Партия Советі Орталық Орган редакциясьшың Орта- лық Комитеттің ризалығы мен ықтиярынсыз комитет- терге редакциядан уәкілдер жіберуін теріс деп санайды, өйткені бұлайша уәкілдер жіберу партияға іріткі сала- ды және екі орталықтың арасындағы II съезд әбден белгілеп берген қызметтерді бөлісу тәртібін бұзады.
3
Партия Советі Орталың Орган редакциясының, Орта- лық Комитеттің ризалығынсыз, Орталық Комитеттің құрамы туралы комитеттерге деректер хабарлауын дұ- рыс емес деп санайды.
7*


174
В. II. ЛЕНИН
4
Партия Советі Орталың Орган рөдакциясы өкілдері- нің Орталық Орган секретарына ол туралы Васильев жолдастың пікірін хабарлауын дұрыс емес деп санайды, өйткені лартияның жоғары мекөмесі ішіндегі кеңестер- дің бір бөлігі больгп табылатын бұл пікір тек Совет мү- шелеріне ғана айтылған-ды.


175
РОССИЯ СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ЖҰМЫСШЫ ПАРТИЯСЫНЫҢ ОРТАЛЫҢ КОМИТЕТІНЕН88
«Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясы- ньщ Орталық Комитеті жапыпан кітапхана мен архив» ұйымдастыру жөніидегі «Инициаторлар тобының» тама- ша бастамасын шын жүректен құттықтай отьтрьгп, бар- лық жолдасһгардан және әлдеқашан толғағы жеткен осы іске тілек білдірушілерден осы күрделі әрі маңызды іс- ті ұйьгмдастыру еңбегін өзіне алған біздің жолдастарға қолдан келетін жәрдемін көрсетуін өтініп сұраймыз.
РСДРП Орталыу Комитеті 29 январь, 1904 ж.
1904 ж. январъда («Инициаторлар тобъіныц» ундеугмен бгрге) «Журттыц бәргне» деген Эісеке листопта ^асылғст
Листоктыц тексті бойъінша басылып отыр


176
ПАРТИЯҒА89
Жолдастар! Біздің партияның ауыр дағдарысқа ұшы- рап отырғандығы қазір жұрттың бәріне белгілі, 'бұл жағ- дай біздің Орталық Органның беттерінде де тура және ашық айтылған.
Біз партияның барлық мүшелерін дағдарыстан мүм- кіндігіне қарай неғұрлым тез және ауыртпалықсыз құ- тылу үшін қажетті жұмыстардың бәріне белсене, сана- лы түрде қатысуга шақыруды өз борышымыз деп есеп- тейміз.
Партияның съезінде және — одан соң көп уақыт өт- кеннен кейін — Шетелдік лиганың съезінде партия съезінің көпшілігі жағында болған Плеханов жолдас енді «Искраның» 57-но*меріпде азшылықтың талапта- рын жақтап отыр, Орталық Комитетті «қыңырлық» іс- теді, 'тек жауларға ғана пайда келтірерліктей көнбестік көрсетті, азтпылықтың жақтастарын кооптация жасағы- сы келмеді деп айыптап отьір. Нақ осындай кооптация- ны Плеханов жолдас тұп-тура «біздің позицияларымыз- ды мейлінше әлсіретіп, толып жатқан жауларымыз бен дұшпандарыімыздың позицияларын күіпейтетіп ауыр дағдарыс халінен 'партиямызды құтқарудың бірдеп-бір амалы» деп біледі. Тек уставтың ғана үдесінен шығып қоймау керек,— дейді Плеханов жолдас, ол, сірә, осы ауыр дағдарыс халін айтып отырса керек,— сонымен қатар істің нақты жағдайымен де, партиядағы күштер- дің қазіргі арасалмағымен де санасу керек. Жұмысшы- ларды біріктіретін нәрсені емес, қайта оларды ыдыра-


ПАРТИЯҒА
177
татын нәрсені бірінші қатарға қоятын үйірмешілдік жә- не доктринерліік жөзқарастан жоғары тұру керек.
Бұл жалпы ңағидалар юөзсіз орынды, сондықтан осы жалпы қағидаларды дұрыс қолдаиу үшін барлық соци- ал-демократтардың фактілермен дәл танысуы ғана, істіц жағдайын шындап пайымдауы ғана қалады.
Иә, біз қайткен күнде де, барлық күш-жігерімізді аямастан, ұзақ та қажырлы жұмысітан қорықпастан, партиямызды үйірмешілдіктен, мардымсыз сылтаулар- дан туатын келіспеушілік пен ыдырауіпылықтан, дири- жерлік таяқшаға бола жөнсіз, лайықсыз керілдесуден сауықтыруға тиіспіз. Партиямыздың II съезінен кейіи партия ішінде өрістеген оқиғаларға кдраңыздар. Біздің дертіміздің диатпозын қалтқысыз, ресми жалғандықсыз белгілеп, оиы дұрыс емдеп жазу үшін ол дертті батыл ашып көрсете біліңіздер.
Екінтпі съездің протоколдары енді толық жарыеда шықты; партия мүіпелері үшін ПІетелдік лига съезінің протоколдары да басылып шықты. Партия әдебиеті қа- зірдің өзінде дағдарысьгмыздың бірталай көріністері мен белгілерін ашыіп көрсетті, және де >бұл жөнінде істеле- тін істер әлі де коп болғанымен, қазірдің өзінде-ақ кей- бір ңорытындылар жасауга болады және жасау ке- рек те.
Екінші съезд біздің орталықтардың құр»амы жөнінде- гі шиеленіскен күреспен бітті. 20 дауысқа қарсы 24 көп- шілік дауьгспен үш адамнан (Плеханов, Мартов және Ленин) Орталық Органның редаікциясы сайланды және Орталық Комитет те үіп жолдастан сайланды. Мартов сайлаудан бас тартты, бүкіл азшылықпен бірге Орталық Комитеттің сайлауына қатысудан бас тартты. Съездің өзінен бастап азшылықтың орталықтарға қарсы кескі- лескен күресі басталды, дирижерлік таяқшаға бола на- ғыз күрес басталды, үйірмешілдіктің партиялылыққа қарсы нағыз күресі ібасталды, ескі редакцияны қалпына келтіру үшін, Орталық Комитетке тиісті мөлшерде (аз- шылықтың пікірінше) мүшелер кооптация жасау үшін күрес басталды. Айлар бойы жүргізілген бұл күрестің барысында азшылық орталық орындардың басшылығы- мен жұмыс істеуден толық шеттетілді, бойкот жасалды


178
В. Й. ЛЕНИН
және кілең анархиялық уағыз өріс алды; >ал мұның үл- гілерін партия мүшелері Лига съезінің яротоколдары- нан керегінше табады. Бұл күрес көбінесе шетелде, тиімді жұмыстан және пролетариаттың саналы өкілде- рінің сқатысуынан өтечмөтө аулақ негізде жүргізілді. Бұл күрес II ісъезде құрылған орталықтардың сансыз үсақ наразылықтарды, жанжалдарды, кикілжіңдерді жою мақбатын көздеіп сапар шегуге, жолығысуларға, келіс оөздер жүргізуге орасан көп ікүшін кетірді. Оппо- зицияның талаптары II съездегі болсын, жалпы партия- дағы болсын күштердің ешқандай арасалмағымен са- наспағандығы мынадан көрінеді: мәселен, Орталық Органның редакциясы (Плеханов пен Ленин) тіпті екі адамды кооігтация жасауға, ягни партия съезінің көи- шілігі мен азшылығына тең өкілдік беруге ризалық біл- дірді. Ал оггпозиция редакцияда басым кешпілік (екеу- ге төртеу) болуын талап етті. Сөзсіз және дереу жікке беліну қаупі туғандықтан екі орталық, ақырында, дири- жерлік таяқша жөніндегі талаптарға қатысы бар бірқа- тар кеңшіліктер жасады: редакция кооптацияланды, ре-* дакциядан және Советтен Ленин отставкаға кетті, көп- шіліктің бір мүшесі Советтен кетті90, иаіртия съезінде белгіленгеидердің барін өз съезінде 'бұзған Шетелдік лига қайта қүрылмай сол күйінде қалдырылды, оппози- цияға Орталық Комитеттен екі орын ұсынылды.
Оппозиция бұл соңғы шартты қабылдамады. Ол, сірә, көп орын талап ететін болса керек, оның бер жағында, ол орындарға Орталық Комитет сайлайтын адамдарды емес, оігпозицияның өзі көрсететін адамдарды қоймақ көрінеді. Мұндай талаптарды күштердің ешқандай ара- салмағы, істің ешқандай мүдделері ақтай алмайды: тек жік тудырамыз деп қорқытушылық қана, қысымның тек бойкот тәрізді және ақша ңаражатын бөгеу тәрізді түрпайы-анайы амалдары ғана осы ультиматумдарға де- меу болып отыр.
Осылайша орынға таласушылықтың, тиімді жұмыс- тан күшті аударып окететін күрестің салдарынан пар- тия мейлінше ыдырап, кері кетіп отыр. Егер азшылық- тың принципті алауыздықтар дейтіні осы күресті жал-


ПАРТИЯҒА
179
ған бүркеніпшен бүркейтін болса, онда иартияның кері кетуі бұрынғыдан артық болмаса, кем болмайды.
II съездің барлық шешімдері мен барлық сайлаула- рын өздеріне сөзсіз -міндетті деп санауға жұрттың бәрі бірауыздан келіскен еді — мүны сан рет үзілді-кесілді айтқан да болатын. Ңазір азшылық іс жүзівде бүкіл ус- тавты, бүкіл сайлауды бұзып отыр, қазір бірлесіп қабыл- даған шешімдерді жақтайтын адамдар «формалист» бо- лып шығады,— өз екілдігін съезден алған әрбір адам «бюрократ» 'атанады,— партиядағы күштердің арасал- мағын (біздің жалпы ризалығьгмыз бойынша) көрсеткен көпшілік дауысқа сүйенетін адам тұрпайы-анайы жә- не кеңсешілдік көзқарастағы ада*м ретінде айыпталады. Кімдө-кім съезде, барлың жолдастардың сқалауы бойын- ша ңызмет бабындағы адамдарды іріктеп алуға тиісті болғандықтан, кейбір редакторларды қызметшілердің жағдайына және Ұйымдастыру комитетінің кейбір мү- шөлерін ңатардағы ңызметкерлердің жағдайьгна көшір- ген болса, ондай адам ггартия мүшелерін тетікке, тегер- шікке айналдырған кінәлы адам больгп шығады, т. б., т. т. Партия съезінің өзінде-ақ азшылықтың алған теріс, тұрлаусыз позициясы сөзсіз осы жалғандыққа ұшыратты, мұны біз әлдекімнің субъективтік еркімен болды деуден тіпті аулакдыз«
Осындай ыдыраушыльщқа тыйым салатын уақыт жет- кен жоқ па? Партиямыздың тағдырын қымбат санайтын әрбір адам осыны ойласын.
Орталық орындар үшін жүргізіліп отырған осы кү- реске, бүкіл жұмысымызға іріткі еалуға әс-ер етіп отыр- ған осы орынқұмарлық егестерге үзілді-кесілді тыйым оалатын уақыт жеткен жоқ па? Айлар бойы жүргізіл- ген келіс сөздерден кейін оппозициямен жаңа келіс сөз- дерді қайта-қайта жаңғырту, Орталық Комитет сыңар- жақтық немесе ңыңырльщ істеді деп қайта-қайта м-әсе- ле көтеру орынды ма? Редакцияны кооптация жасау арқылы бітім қамтамасыз етілген сияқты болып көрін- геннен кейін бұл мәселені қозғау біздің Орталық Орган- ның сыңаржақтығы мен қыңырлығы туралы, тіпті пар- тияға ңарсылығы туралы мәселені сөзсіз ңайта-қайта жарыққа шығарып отыр ғой. Орталық орындардың құ-


180
В. И. ЛЕНИН
рамы жөніндегі осы лайықсыз егесті қашанға дейін жүргізе бермекпіз? Және де екі жақтың бірінің талап- тары әділ екендігі туралы мәселені біз қалай шеше ала- мыз? Бұл әділдіктің өлшемі қайсы? Өздерінің жікке бөлінуге ұмтылуында және жікке бөлінуді тікелей әзір- леуінде іс жүзінде ерекше қатаң болып шыққан «сол- қылдақтарды» көнімсіз деп есептемей, съезде шешілген нәрселердің өте және өте көбіне кеңшілік жасаған «та- бандыларды» көнімсіз деп қалай есептемекпіз?
Ж-олдастар осы сорақы жағдайдан қалай құтылу ке- рек екендігін ойласын. Орталық Комитет Орталық Ор- гандағы министрлікті алмастыру бітімге келтіреді деп үміттенген өді. Таласушы жақтар тым алшақтап кет- кен кезде, дирижерлік таяқшаға бола жүргізілген күрес тұп-тура жікке бөлінуге әкелген кезде,— тағы да бір үміт қалған еді: бір-бірімізге бөгет жасамау үшін, бір партияда жұмыс істей отырып, егес атаулыны бірте-бір- те әлсірету үшін, «дертті» мәселелерді қозғамау үшін немесе сирек қозғау үшін әйтеуір қалай болса да ірге айыру мүмкіндігі қалған еді. Орталық орындардың бө- лінуі аздап болса да дағдарыстың тыйылуын қамтама- сыз ететін сияқты еді: азшылықтың өз Орталық Орга- ны болды және, партияда өзін «жат» санамай-ақ, сол органпың төңірегіне еркін топталуға, оз пікірлерін ер- кін таратуға, өзіиің партиялық жұмысын еркін жүргі- зуге мүмкіндігі бар еді. Көпшілікте дө орталықтың болуы (немесе Орталық Комитетте көпшіліктің басым болуы) көпшілікті де біраз қанағаттандырғандай еді. Орталық орындар үшін күрес тоқтатылып, келіспеуші- ліктер мен пікір алалықтарын таза принципшілдікпен түсіндіруге жұмсалатын реті бар еді.
«Искраның» Ортальгқ Комитетке кооптация жасау туралы мәселе қозғауы бұл үмітті жойып отыр. Орын- дарға бола жүргізілетін, бізде жиіркеніш сезімін туғы- затын сауданы қайта бастауды біз енді мүмкін нәрсе деп есептемейміз. Егер азшылық ендігі жерде жоғары орындарда отырмайыніпа, партияда жүмыс істеуге мүл- де қабілетсіз болатын болоа, біз, бұдан басқа жол жоқ болса, тіпті барлыі^ дирижерлік таяқшаларды азшылық- қа беріп қоюды да мақұл көрер едік. Біздің мұндай қа-


ЙАРТЙЯҒА
181
дам жасауға әзірлігіміз қозғалысымыздың жаңа, жексұ- рын дерті созалаң түрге енген сайын,— осы ұсақ керіс- тер, неғұрлым ұсақ болса, соғұрлым адам төзгісіз керіс- тер, үйреншікті нәрсеге айналған сайын күшейе түсіп отыр.
Бірақ біз әуелі партияның пікірін мүм-кіндігінше не- ғұрлы-м анық білсәк дейміз, революцияшыл қауымның, әсіресе Россиядағы революцияшыл қауымның қоғамдық пікірімеи де санассақ дейміз. Біз жолдастарды біздің «дағдарысымыз» туралы мәліметтерді мұңият қарап, зерттеуге, партиядағы істердіц қазіргі жағдайьш бар- лық жағыпап бағалап, қозғалған барлық мәселелер жө- нінде пікір айтуға шақырамыз.
1904 ж. ерте дегенде
18(31) январъда жазылған Бгргншг рет 1929 ж. Ленинніц
X жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр


182
ОРЫС ПРОЛЕТАРИАТЫНА91
Соғыс бабталды, Жапоидар орыс әскерлерін қазірдің өзінде бірқатар жеңілістерге ұшыратып үлгірді, ал ен- ді патша үкіметі осы жеңілістер үшін кек алуға барлық күшін жұмсауда. Соғыс округтары бірінен соң бірі мо- билизациялануда, ондаған мың солдаттар Ңиыр Шы- ғысңа асығыс жөнелтіліп жатыр, шетелде жаңа заем туралы келісім жасауға жанталасьгп күш салуда, әске- ри ведомствоға қажетті жұмыстарды тездеткені үшін мердігерлерге күніне бірнешө мың «бомнан сыйлық бе- руді уәде етіп отыр. Халықтың бүкіл күші аса зор ко- лемде жұмылдырылуда, өйткені басталған күрес ойын- шық емес, өте жаңсы қаруланған, соғысқа өте жақсы әзірленген, өзінің ойынпіа, еркін үлттық дамудың өте- мөте қажет шарттары үшін күресіп жатқан 50 миллион халыққа қарсы күрес ойыншьтқ емес. Мұның өзі десігот- тық және мөшеу үкіметтің саяси жағынан еркін және мәдениет жағынан тез ілгері басушы халызда қарсы күрегіі болады. 1877—1878 жылдарда әлсіз Түркиямен болған соғыс, орыс халқына соншалық қымбатқа түскен соғыс енді басталып отырған соғыспен салыстырғанда түк емес өді.
Орыс жұімысшысы мөн шаруа?сы қазір жапондарға қарсы өлімге бел байлап не үшін күресіп жатыр? Мань- чжурия мен Корея үшін, орыс үкіметі басып алған осы жаңа жер үшін, «Сары Россия» үшін күресіп жатыр. Орыс үкіметі басқа державалардың бәріне Қытайдың дербестігін сақтауға уәде берді, Маньчжурияны 1903


[183
Россійсная Соціальдемонратичесная Рабочая Партія.
Продетаріи веЪхъ странъ, еоединяАтесь!
Къ русскому пролетаріату.
Войиа мачалась, Японцы успіли уже ма- иести русскимъ войскамъ рядъ пораженій, и теперь царское правительство напрягаетъ всі силы, чтобы отмстить за эти пораженія. Мо- билизуются одинъ за другимъ военные округа, десятки тысячъ солдатъ спішно отправля- ются на Дальній Востокъ, заграницей дЪла« ются отчаянныя усилія заключить новый за- емъ, подрядчикамъ обЪщаютъ премію по нЪ- сколько тысячъ рублей въ день за ускореніе работъ, необходимыхъ для военнаго вЪдом- ства. Bet силы народа подвергаются вели- чайшему напряженію, ибо борьба начата не- шуточная, борьба съ 50-ти милліоииымъ на- родомъ, который превосходно вооруженъ, пре- восходно подготовленъ къ войнЪ, который бо- рется за настоятельно необходимыя, въ его глазахъ, условія свободнаго національнаго раз- витія. Это будетъ борьба деспотическаго и отсталаго правительства съ политически сво- боднымъ и культурно быстро прогрессирую- щимъ народомъ. Война съ хилой Турціей въ 1877-78 годахъ, обошедшаяся такъ дорого рус- скому народу, была ничтожна ло сравненію съ начатой теперь войной.
Изъ-за чего же борется теперь не на жизнь, а яа смерть, оусскій рабочій и крестьянинъ съ японцамиг Изъ-за Манджуріи и Кореи, изъ-за этой мовой земли, захваченной рус- скимъ правительствомъ, изъ-за „Желтороссіи“. Русское правительство обіщало всімъ дру- гимъ державамъ сохранять неприкосновеи- ность Китая, обЪщало отдать Манджурію Ки- таю не позже 8 октября 1903 г. и не испол- нило этого обЪщанія. Царское правительство настолько уже эарвалось въ своей политикЪ военныхъ приключеиій и грабежа сосЪднихъ странъ, что идти назадъ оно уже окаэалось не въ силахъ. Въ „Желтороссіи"настроеиы крЪпости и гавани, проведена желізная до- рога, собраны десятки тысячъ войска.
Но какая же польза русскому народу отъ этихъ новыхъ зеиель, пріобрЪтеніе которыхъ _стоило_столько крови и жертвъ и будетъ сто- ить еще гораздо больше? Русскому рабочему и крестьянину война сулитъ новыя бЪдствія, потерю бездны человЪческихъ жизней, раззо- реніе массы семей, новыя тягости и налоги. Русскому военному начальству и царскому правительству война кажется обЪщающей во- ениую славу. Русскому купцу и промышлеи- нику-милліонеру война кажется необходимой, чтобм отстоять новые рынки для сбыта това-
Центральный Комитетъ Россійской
Лңсйт> һереіичітымт».
ровъ, новыя гавани въ свободномъ неэамер- зающемъ морі для развитія русской торговли. Голодающему мужику и безработному рабо- чему у себя дома не продать много товаровъ, надо искать сбыта въ чужихъ земляхъ! Бо- гатства русской буржуазіи созданы обнища- ніемъ и раззореніемъ русскихъ рабочихъ, — и вотъ, чтобы увеличить еще болЪе эти бо- гатства, рабочіе должны теперь своею кровью добиваться того, чтобы русская буржуазія могла безпрепятственно покорять и кабалить работника китайскаго и корейскаго.
Интсресы алчной буржуазіи. интересы Kann тала, готоваго лродать и раззорить свою родину въ погонЪ за прибылью, —- вотъ что вызвало эту преступную войну, несущую не- исчислимыя бъдствія рабочему народу. По- литика деспотическаго правительства, которая попираегь всі человіческія права и держитъ въ рабствЪ свой народъ, — вотъ что привело къ этой азартной игрЪ кровью и достояніемъ русскихъ гражданъ. И въ отвЪтъ на бЪшен- ные военные клики, въ отвЪтъ на „патріоти- ческія“ манифестаціи холоповъ денежиаго мЪшка и лакеевъ полицейской нагайки со- знательный соціальдемократичеекій пролета- ріатъ долженъ выступить съ удесятеренной әнергіей съ требованіемъ; „Долой самодержа- віе'“ „Пусть будетъ созвано народное учре- дительное собраніе!“
Царское правительство зарвалось до такой степени въ своей азартной игрЪ военныхъ приключеній, что поставило на карту слиш- комъ, слишкомъ многое. Даже въ случаЪ удачи, война съ Японіей грозитъ лолнымъ истощеніемъ народныхъ силъ — при совер- шенной ничтожности результатовъ поб-Ьды, ибо другія дөржавы также не позволягь Рос- сіи воспользоваться ллодами побфды, какъ не позволили онЪ этого Японіи въ 1895 году, А въ случаЪ пораженія. война приведетъ лрежде всего къ паденію всей правительствен- ной системы, основанной на темнотЪ и без- правіи народа, ла угнетеніи и насиліи.
Кто съетъ вЪтеръ, тотъ пожнетъ бурю!
Да здравствуетъ братское единеніе проле- таріевъ всЪхъ странъ, борющихся за полное освобожденіе отъ ярма международнаго капи- тала! Да здравствуетъ японская соціальдемо- кратія, протестовавшая противъ войны! Долой разбойническое и п.озорное царское. самодер- жавіс!
Соціальдемократической Рабочей Партіи,
РСДРП Орталық Комитетінің В. И. Ленин жазған «Орыс пролетариатына» деген листогы.« 1904 ж.
Иішгрейтілген


ОРЫС ПРОЛЕТАРИАТЫНА
185
жылғы 8 охтябрьден кешіктірмеи Қытайға беруге уәде етті, бірақ бүл уәдесін орындамады. Патша үкіметінің соғыс оқиғалары жөніндегі және көрші елдерді тонау жөніндегі өз саясатында қазірдің өзінде шеіктен шығып кеткені соніпалық, енді ол кейін птегінуге іпарасыз бо- лып отыр. «Сары Робсияда» қамалдар мен гаваньдар са- лынды, темір жол тартылды, ондаған мың әскер жи- налды.
Бірақ иемдену үшін соншалық ңан төгіліп, құрбан- дықтар жасалған және әлі бұдан да көп қан төгіліп, құр- бандықтар жасалатын бұл жаңа жерлерден орыс хал- ңына ңандай пайда? Орыс жұмысшысы мен шаруасып соғыс жаңа бақьгтсыздықтарға, қисапсыз адам қырғы- нына, толып жатқан семьялардың күйзелуіне, жаңа ауыртпалықтар мен салықтарға ұшыратады. Соғыс орыс әскер басшылары мен патпіа үкіметіне аокери даңқ әпе- ретіндей болып көрініп отыр. Орыс көпесі мен өнеркә- сіпші-миллионерге соғыс товарларды өткізуге керекті жаңа рыноктарды, орыс саудасын өрістетуге керекті бос жатқан қатпайтын теңіздегі жаңа гаваньдарды қорғап қалу үшін қажетті соғыс болып көрініп отыр. Аш му- жик пен жұмыссыз отырған жұмыСшыға өз елінде көп товар сата алмайды, товар өткізу орнын жат жерден із- деу керек! Орыс буржуазиясының байлығы орыс жұ- мысшыларының іқайыршылануы және күйзелуі арқылы жасалған,— міне, осы байлықты одан сайын молайту үшін, жұмысшылар енді өз қанын төгу арқылы: қьгтай қызметшісі мен корей қызметіпісін кедергісіз бағынды- рып, ңүл етуге орыс буржуазиясыпьщ қолын жеткізуі тиіс.
Ашқарақ буржуазияның мүдделері, пайдаға құнығып, өз отанын сатып жіберуге және күйзелтуге әзір тұр- ған капиталдың мүдделері — міне осылар жұмысшы халықты қисапсыз бақытсыздыққа ұшырататын осы ңылмысты соғысты туғызып отыр. Адамның барлық пра- воларын аяққа басып, өз халқын құлдықта ұстап отыр- ған деспоттық үкіметтің саясаты—міне осы саясат орыс азаматтарының қаны мен игілігін осылай есіре ойын- іпық етуге әікеліп соқтырды. Ал құтырынған әскери сұр- қиялар тобына қарсы, ақшалы қалтаныц құлдары м-ен


186
В. И. ЛЕНИН
полицейлік қаміпы малайларының «патриоттық» мани- фестацияларына қарсы саналы социал-дгмократиялық пролетариат үсті-үстіне еселенген жігермен бой көрсе- тіп: «Самодержавие жойылсын!», «Халықтың құрылтай жиналысы шаңырылатьгн болсын!» деген талаптар қою- ға тиіс.
Патша үкіметінің соғыс әрекеттері жөнінде шектеи шығып әуейіленіп кеткені сошпалық, тым-ақ көп нәр- сені қауіп-қатерге ұшыратып отыр. Тіпті Жапонияға қарсы соғыс сәтті болып шыққанның өзінде халық күпі- терінің әбден титықтау қаупі туып отыр — ал жеңіс нә- тижелері мүлде түкке тұрғысыз болады, өйткені басқа державалар жеңіс нәтижелерін 1895 жылы Жапония- ның пайдалануына жол бермегені сияқты 92 Россияның пайдалануына да жол бермейді. Ал жеңіліп қалған жағ- дайда соғыс ең алдымен халықтың қараңғылығы мен правосыздығына, езгі мен зорлық-зомбылыққа негіздел- ген бүкіл үкіметтж системаның құлауына әкеліп соқты- рады.
Жел тілеген дауылға тап болар!
Халықаралық капиталдың бұғауынан толық құтылу жолында күресуші барлық елдердің пролетарларының туысқандық бірлігі жасасын! Соғысқа қарсы шьщқан жапон социал-демсжратиясы жасасын! Ңарақшы және масқара патша саміодержавиесі жойылсын!
Россия Социал-Демократиялыц Жумысшы Партиясыныц Орталыц Комитеті
1904 ж. 3(16) февралъда жазъілған
1904 ж. февралъда жеке листок болъш басылған
Листоктыц текстг бойынгиа басылып отыр


187
«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНАН КЕТУІМНІҢ МӘН-ЖАЙЫ ТУРАЛЫ93
Женева, 20 февраль, 1904 ж.
Ңадірлі жолдастар!
Сіздер өз кітаітшаңызда менің «Искра» редакциясы- нан шыгуыма себеп болған мән-жайды сөз еткендіктен, мен сіздерден Плеханов жолдастың 1904 ж. 29 январьда Мартов жолдасқа жазған, Мартовтың «қоршау жағда- йымен» күресу туралы кітапшасында басылған хатына қайтарған жауабыма өз кітаптпаңьгздың қосымшасынан орын беруді сұраймын.
Плеханов жолдас менің редакцияға жазған хатымда істің баяндалуы дәл емес деп біледі *. Алайда ол бірде- бір нацты түзету берген жоқ, берө алмас та еді. Ол ме- нің баяндағанымды екеуіміздің арамызда болған жеке әңгімені бурыс көрсету арқылы ғана толықтырған.
Жалпы айтқанда, мен екеу ара әңгімелерге сүйенудің өзі елеулі дәлелдердің жоқтығының айқын белгісі деп есептеймін. Таяуда Плехаиов жолдас Мартов жолдас- тың екеу ара әңгімелерге сүйенгені жөнінде қандай пі- кірде болған болса (Лиганың протоколдары, 134-бет), мен қазір де сондай пікірдемін, атап айтқанда, мұндай әңгімелерді «дәл келтіру» мүмкін бола қоймайды және бұлар жөпіндегі «айтыс» «ешбір нәтиже бермейді» де- ген пікірдемін.
Бірақ Плеханов жолдас біздің екеу ара әңгімелеріміз- ді келтіргеннен кейін, мен оны түсіндіріп, толықтыруға
• Қараңыз: осы том, 103-^110-беттер. Ред.


188
В. И. ЛЕНИН
өзімді праволы деп есептеймін, оның бер жағында, бұл әңгімелер үшінші адамдардың көзінше болған еді.
Мен кооптацияға қалай да риза болмаған күнде, Пле- ханов жолдас өзінің отставкаға кетуге ұйғарғаны * ту- ралы айтқан бірінші әңгіме Лига съезі бігкен күні, кепь ке және келесі күні таңертең партия Советінің екі мү- шесінің көзінше болды. Әңгіме оппозицияның талабына көну мәселесі жайында болды. Плеханов көну қажет деп талап етті, өйткені ол партия Советінің ешқандай қаулысына оппозицияның бағынбайтыны және партия- ның дереу біржола жікке бөлінуі мүмкін екені күмән- сыз деп есептеді. Мен Лигада болған оқиғадан кейін, оның съезінде Орталық Комитет өкілінің шаралары қабылданғаннан кейін (ал Плеханов жолдас ол шара- лардың әрқайсысын талқылауға қатысып, оларды түгел мақұлдаған болатын) анархиялық индивидуализмге кө- ну мүмкін емес, ал айрықша әдеби тоігтың бой көрсетуі (Плехановпен әңгімелескен кездерімде, оның пікірімен санаспастан, мен мұны әбден жөні бар нәрсе деп талай рет айтқанмын), бәлкім, әлі де жікке бөлінушілік бола қоймас дегенді айттым. Ал әңгіме екеуіміздің біріміз- дің отставкаға шығуымызға келіп тірелген кезде, Пле- хановтың жанжалды тындьгру әрекетіне, ол жік деп са- наған нәрседен құтылу әрекетіне бөгет болмау үшін, мен кетейін деп сол арада-ақ айттым.
Енді Плеханов жолдастың маған ілтипатшыл бола қалғаны еонша, менің әрекетімнен ең сужүрек айлакер- ліктен басқа ниеттер таба алмапты. Менің осы қасиетім- ді ең көрнекті бояулармен суреттеп көрсету үшін Пле- ханов жолдас маған: «Егер тіпті Плеханов та онымен айрылысқан болса, сірә, Лениндікі теріс шығар деп әр- кім^ақ айтар» деген сөздерді таңады.
Бояуы қалың-ақ, не дерің бар! Ңалыңдығы сонша, тіпті Плеханов жолдастың өзі де байқамай отырған ко- рінеу үйлесімсіздікке әкеліп соқтырады. Егер мен «әр- * Плеханов жолдас, дәл айтам деп, сәл асыра сілтеп жіберіпті, ол: Плехановтың кооптация жасауды шеиіуге правосы болған жоқ, өйткені кооптация устав бойынша бірауыздылықты керек етеді, дейді. Бұл — түзету емес, ілікшілдік, өйткені устав, бірауыздылық болмаған кезде, көптеген адамдар тек көз алдау үшін ғана тым жиі ңабылдайтын жә- не іс-әрекетке айналмайтын шешімдерге емес, белгілі үйымдастыру эрекеттеріне тыйым салады.


«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНАН КЕТУІМНІҢ МӘН-ЖАЙЫ... 189
кім» Плехановтікі дұрыс деп табады (Плеханов жолдас- тың өзі жөнінде кішіпейілділікпен ойлағанындай) деп сенген болсам, егер мен сол әркімнің пікірімен санасу қажет деп есептеген болсам, онда бір айңын нәрсе сол — мен Плехановпен ешқаіпан ажыраспаған болар едім, мен бұл ретте де оның соңына ерген болар едгм. Плеханов жолдас менің әрекетімді ең жаман ниеттер- ден туатын, барып тұрған жексұрын әрекет етіп көрсе- туге тырысып, маған ешбір мағынасы жоқ ниетті әкеліп таңады. Ңандай мәселеде болса да, менің Плехановпен ажырасудан қорыққаным соншалық болыпты-мыс, меп онымен ажырасып кетіппін. Плеханов жолдастың мұ- нысы қиюласып жатқан жоқ.
Шынында менің ойым мынадай еді: мен-ақ шығайын, әйтпесе менің айрықша пікірім Плехановтың бітім жа- сасу әрекеттеріне кедергі болады. Ондай әрекеттерге ме- нің бөгет жасағым келмейді: бәлкім, біз бітім шарт- тарына келісерміз де, бірақ шетелдегі үйірмешілдер кандидаттарын осылайіиа теліп отырған редакция үшін жауап беруді мүмкін деп есептемеймін.
Бірнеше күннен кейін мен Советтің бір мүшесімен бірге шынында да Плехановқа бардым; Плеханов еке- уіміздің әңгімеміз мына түрде өтті:
— Білесіз ғой, кейде бір ұрысқақ зайыптар болады,— деді Плеханов,— олардың айтқанына көну қажет, әйт- песе долданып алып, жұрттың көзінше бажылдап жан- жал шығарады.
— Солай болуы мүмкін,— дедім мен,— бірақ көнген- де, бұдан да үлкен «жанжалға» жол бермеу үшін кү- шіңді өз бойыңда сақтайтындай болып көну керек.
— Ал кету дегеніңіз — бәріне де көну деген сөз,— деп жауап берді Плеханов.
— ЬІлғи олай бола бермейді,— дедім де, мен Чембер- ленді мысалға алдым. Менің баспасөз жүзінде айтқан ойымның өзі де нақ осы еді: егер Плеханов көпшілікке де, Плехановтың өзі қатарында ұзақ әрі жігерлі күрес жүргізген көпшілікке де, қолайлы татулық орната ал- са, онда мен де соғысты бастамаймын; егер олай ете алмаса, тіпті Плеханов та тыныштандырып, жуасыта


190
В. И. ЛЕНИН
алмаған күнде, «ұрысуқақ зайыпты» әшкерелеу үшін ңи- мыл жасауға мүмкіндігім болады.
Сол әңгіменің кезінде мен Плехановқа (оппозиция- ның шарттарын ол әлі білмейтін еді) Орталық Коми- тетке енуді өзімнің «шешкенім» туралы айттым (менің мұны «шешуіме» болатын еді, бірақ, әлбетте, Орталық Комитеттің барлық мүшелері ризалық беруге тиісті еді). Тіпті қандай негізде болса да «ұрысқақ зайыппен» үйлесу жөніндегі соңғы әрекет ретінде бұл жоспарды Плехіаиов тольмқ үнатты. 1903 ж. 6 ноябрьде Плеханов- қа жазған хатымда мен оған: сіз, бәлкім, редакцияны мартовшылдарға жай бере саларсыз * дегенімде, Плеха- нов (8 ноябрьде) былай деп жауап қайырды «...Сіз, бай- қауымша, менің ой-ниеттерімді нашар ұғынған сияқты- сыз. Мен кеше ой-ниетімді Васильев жолдасқа тағы да түсіндірдім» (Віасильев Орталық Коімитеттің мүшесі, Лиганың съезінде болған). Плеханов нақ сол Васильев жолдасқа 10 ноябрь күні «Искраның» съезд туралы ха- бар басылған 52-номерін шығаруды тездету н-емесе кі- дірте тұру мәселесі жөнінде былай деп жазды: «...Съезд туралы хабар басудың өзі: 1) не Мартов және басқа- лар «Искраға» қатыспайды деп хабар басқандық бо- лады; не 2) бұл жөнінде Мартовқа ризальгқ бермеген- дік болады,— онда ол бұл туралы айрықша листокта ба- сып шығарады. Осы екі реттің екөуінде де мұның өзі жұртшылықты жгк туралы хабарландырады, ал цазір біз наі} осыдан цашуымыз керек» (курсив менікі. Н. Л.), 17 ноябрьде Плеханов нақ сол жолдасқа былай деп жазады: ...«Мартовты және басқаларды дереу кооп- тация жасау туралы Сіз не ойлайсыз? Маған мұның өзі істі онша қиындатпай тындыру әдісі болар деген ой келді. Мен Сізсіз әрекет істегім келмейді»... (курсив Плехановтікі).
Плехановтың көпшілікпен бірлесіп әрекет жасауға тырысатыны, редакцияны әсте кешпілікпен соғысу үшін емес, тек бітім ү-шін ғана және тек бітім болатын күнде ғана коонтация жасағысы көлетіні осы үзінділер- ден айқын көрінеді. Ал ікерісінше больгп шыққан бол-
Қараңыз: Шығармалар, 34-том, 185-бет, Ред.


«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНАН КЕТУІМНІҢ МӘН-ЖАЙЫ... 191
са, мұның өзі тек анархиялық индивидуализмнің арба- сы бойкот пен іріткішілдік тактикасында тьгм қатты кеткендігін ғана көрсетті; ең мыңты тормоздар да өсер етө алмады. Бұл, әлбетте, өте екінішті нәрсе болды, сөйтіп бітімді шын ниетімен көздеген Плеханов ұнам- сыз жағдайда қалды; ал 'бұл жөпіндегі айьтпты жалғыз маған аударудың жөні жоқ.
Менің лайықты «эквивалент» үшін үндемеуге көпуім туралы Плехановтың айтқан ісөздеріне және: «Меп оның үндемеуін сатып алуды керек дел таппадым» деген паң- дық мәлімдемесіне келетін болсақ, мұндай айтыс тәсілі оныншы ноябрьдегі хаттан мен цитат етіп көлтірген сөздермен <салыстырғанда тек қана күлкілі әсер етеді. Нақ Плехановтың өзі үндемеу жайындағы, жік туралы жұртты хабардар етпеу жайындағы мәселеге орасан зор маңыз берген болатын *. Егер оған бітім бола қалған күнде, бұған өзімнің ризалығымды білдірсеім, бұдан та- биғи не бар? «Эквивалент үшін» көну туралы және «са- тып алу» туралы әңгімелерге қарағанда, ендігі жолы Плеханов осындай сатып алу ісіне арнап Лениннің жалған ақша әзірлеп жатқандығы туралы жұртқа ха- барлар деп күтуге тура келеді. Эмигранттық егестердо осылай болды ғой — қолайлы жағдай да бар.
Плеханов жолдастың хаты: өзінің азшылықта болу правосын енді сатып алуына тура 'келмес пе екен? — деген еріксіз ой туғызады. Партиялық орган дейтіндегі азшылыңтың тактикасы қазірдің өзінде анықталып отыр. Біздің келіспеушілігімізге шын себеп болған та- лас мәселелер мен фактілерді бүркеуге тырысу керек. Мартынов «Идкраға» Лениннен анағұрлым жақын бол- ды деп дәлелдеуге тырысу керек,— дәл қалай, дәл не- ліктен және дәл қаншалық жақын болғанын жаңа «Искраның» шатаоқан редакциясы әлі де ұзақ талқы- лайды. Айтыста жеке кісілерді жәдігөйлікпен сөгу ке-
♦ А ргороа (—Айтпақшы. PedJ Лига протоколдарын және партия съезі протоколдарының аяғын жарияламауды өте-мөте қатты талап еткен Плехановтың өзі болатын; сол протоколдардың аяғында Плеха- ңов ескі редакция деп аталатынға қарсы тікелей дауыс беру үшін бү- кіл адамгершілік жауапкершілікті өз мойныма аламын дейді, тағы да сол протоколдардың аяғында ол: партия өдеби күштері жағынан жар- лы емес деп сенім білдіреді,— бұл мәлімдемені азшылық өкілдерінің бірі жалған классиктік стильдегі көпірмелі жел сөз деп атады,


192
В. И. ЛЕЙЙЙ
рек,— сөйтіп іс жүзінде бүкіл күресті жеке кісіге қар- сы жорыққа айналдыру керек, тіпті «дұшпанға» ең рабайсыз бірбеткейліктен бастап, ең сужурек айлакер- лікке дейінгі өте үилесімсіз әбес сипаттарды таңудан да тайынбау керек. Тек неғұрлым батымды болса болғаны. Ал біздің жаңа одақтастардың, Плеханов иен Мартов жолдастардың сөздерінің батымдылығы соніпалық, олар тез арада атақты «сілімтірлерімен» қоса атақты бунд- шылдардан ешбір қалыспайды. Одақтастардың өз броне- ностарынан мені өршелене атқылап жатқандығы сон- шалық, мағаи мынадай ой келеді: бұл — сұмдьгқ үштік- тің үштен екісінің жасаған қастандығы емес пе? Мен де жәбірленгенси қо.йсам қайтеді? «Қоршау жағдайы» туралы байбалам салсам қайтеді? Мұның өзі кейде өте қолайлы да, өте тиімді де болады ғой...
Тегінде, азшылықтың шын жақтасы болуы үшін Пле- ханов жолдастың, сірә, тағы да кішкене екі ңадам жа- сауына тура келетін сияқты: біріншідөн, съезде Мартов пен Аксельрод жолдастар жақтаған (ал енді олар қа- рысып ауызға алмай отырған) уставтың бірініпі параг- рафының тұжырымы оппортунизмге қарай қадам басқандық емес, буржуазиялық индивидуализмнен сес- кенушілік емес, қайта жаңа, нағыз социал-демократ- тық, акимовтық-мартовтық, мартыновтың-аксельродтың ұйымдьщ көзқарастардың дәні болып табылады деп мойындауы керек. Екіншіден, съезден кейін азшылыққа қарсы күрес партия тәртібін өреокел бұзушылыққа қарсы, тек қана ызаңды келтіретін үггіт тәсілдеріне қар- сы күрес емес, анархизм мен анархиялық сөзге қарсы (Лига протоколдарының 17, 96, 97, 98, 101, 102, 104- беттерін және басқа кептеген беттерін қараңыз) күрес емес, қайта «қоршау жағдайына», бюрократизмге, фор- мализмге, т. б. іқарсы күрес еді деп мойындауы керек.
Бұл сияқты талас мәселелерді қазір баспаға әзір- леніп жатқан кітапшада менің кеңінен сөз қылуыма тура келеді94. Ал әзірше... әзірше, оқушыларға жұмбақ айтуды әдетке айналдырған біздің басшы органымыз ашқан гогольдік кейіпкерлердің галереясына көз сала- йық. Барша жұрттың намысына тиетін, сүйелін баса бе- ретін тік бақай Собакевичке кім ұқсайды? Өлі жандар-


«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНАН КЕТУІМНІҢ МӘН-ЖАЙЫ... 193
мен қоса үндемеуді де сатып алатын айлакер Чичижов- қа кім ұқсайды? Ноздрев пен Хлестаковқа, Манилов пен Сквозник-Дмухановокийге 95 кім ұқсайды? Өте қы- зық, тәлгм аларлық жұмбақтар... «Принципті айтыс»...
Н. Ленин
1904 ж. «Орыс революциялъщ сог^иал-демократиясыныц Шетелдгк лигасы екіншг съезінщ протоколдарына тусініктер» деген кітапшада басылған.
Кітапшаныц ?}олжазбамен салыстырылған текстг бойынша оасылып отыр
Женева


194
БІРІНШІ МАЙ 96
Жұмысшы-жолдастар! Бірінші май күні жақындап келеді, бұл күні барлық елдердің жұмысшылары өздері- нің саналы өмірге қарай ояна бастағанын мейрамдай- ды, өздерінің зорлықтың бәріне және адасмды адам езу- інің бәріне ңарсы күресте, миллиондаған еңбөкшілерді аштықтан, цайыршылықтан және ңорлықтан азат ету жолындағы күресте біріккенін мейрамдайды. Бұл ұлы күресте екі дүние: капитал дүниесі мен еңбек дүние- сі — қанау мен құлдық дүниесі, туысқандық пен азат- тық дүниесі біріне бірі қарсы тұр.
Бұл екі дүниенің ібір жағьгпда ат тобеліндей жатып ітпер байлар ітұр. Олар фабрикалар мен заводтарды, құ- ралдар мен машиналарды басып алып отыр. Олар мил- лионідаған десятина жер мен орасан көп аңшаны өзде- рінің 'жеке меншіктеріне айналдырып отыр. Олар үкі- мет пен әскерді өздерінің итаршысы болуға, өздерінің жинаған байлығының адал саңшысы болуға мәжбүр етіп отыр.
Екінші жағында — миллиондаған бақытсыз бейшара- лар тұр. Олар байлардан жалданып жүмыс істеуге рұқ- сат етуді сұрануға тиіс. Барльтқ байлықты өз еңбектері- мен осылар жасайды, сөйте тұрып өздері бір тілім нан үшін барлық өмірін сарп етеді, қайыр-садаоқа тілегендей болып жұмыс сұрайды, қара тер болып еңбек етіп күш- тері мен денсаулықтарын жояды, деревня лашьтқтарын- да, үлкен қалаларда подвалдар мен шардақтарда жүріп ашығады.


БІРІНШІ МАЙ
195
Міне осы бақытсыз бейшаралар мен еңбекшіл-ер бай- лар мен 'қанаушыларға қарсы ооғьгс жариялап отыр. Барлық елдердің жұмысшылары еңбекті жалдама құл- дықтан, қайыршылық пен жоқшылықтан азат ету жолында күресуде. Олар жалпы еңбекпен жасалған бай- лық ат төбеліндей байлардың пайдасына кетпей, бар- лық еңбекшілердің пайдасына жұмсалатын қоғам қүру үшін күреседі. Олар жерді, фабрикалар мен заводтарды, машиналарды барльгқ 'қызметкерлердің ортақ меншігіне айналдыруға тырысады. Олар байлар мен кедейлердің болмауын, іеибек жемісінің еңбек етуші адамға берілуін, адам ақыл-ойы барлық табыстарының, жұмьгстағы бар- лық жетістіктердің қызметкерді езудің құралы болмай, жұмыс істеуші адамның тұрмысын жақсарту құралы болуын тілейді.
Еңбектің капиталға қарсы ұлы күресі барлық елдер- дің жұмысшыларына орасан зор қүрбатідыққа түсті. Өздерінің жа-қсы өімір сүру және нағыз бостандық алу правосын қорғау жолында олар ңисапсыз көп ңан төкті. Үкімет жұмысшы ісі жолында күресушілерді қисапсыз қудалауға ұшыратты. Бірақ, ешқандай жазаға қара- мастан, бүскіл дүние жүзі жұмысшыларының одағы өсіп, нығайып келеді. Жұмысшылар социалистік партиялар- ға барған сайын тығыз бірігіп келеді, социалистік партияларды жақтаушылардың саны миллионға дейін көтерілді, сөйтіп, олар қадам басқан сайын қанаушы-ка- питалистер табын толық жеңуге қарай үздіксіз жақын- дап келеді.
Жаңа өмірге қарай орыс пролетариаты да оянды. Осы ұлы күреске ол да келіп қосылды. Біздің жұмысшыла- рымыз өздерінің бұғаулы тұрмысынан қалай шығудың жолын ібілмей, 'өздерінің каторгалық өмірінен жарық сәуле көрмей, маңдай терін үн қатпай төккен күндер артта к,алды. Ол жолды социализм көрсетіп берді, сөй- тіп мыңдаған күрескерлер жарық жұлдызға қарай бет алғандай, қызыл туға қарай лек-легімен беттей бастады. Стачікалар жүмысшыларға одақтың ңапдай күші бар екенін көрсетті, олар жүмысшыларды тойтарыс беруге үйретті, олар ұйьтмдасқан жұмьгошылардың капитал үшін қандай қатер екенін көрсетті. Капиталистер мен


196
В. И. ЛЕНИН
үкіметтің жұмысшылар еңбегімен өмір сүріп және ба- йып отырғанын олар өз көздерімен көрді. Жұмысшылар бірігіп күрес жүргізуге, бостандық гген социализмге қа- рай ұмтылды. Патша самодержавиесініц қаншальтқты зұлым және дүлей күш екенін жұмысшылар түсінді. Жұмысіпыларға күресу үшін кеңістік ікерек, ал патша үкіметі олардың қол-аяғын бірдей байлап-матап отыр. Жұмысшыларға еркін жиналыстар, еркін одақтар, ер- кін кітапшалар мен газеттер керек, ал патша үкіметі бостандыққа ұмтылушылықтың қандайын болса да түр- ме, қамшы және штык арқылы басып отырады. «Само- державие жойылсын!» деген ұран бүкіл Россияға жа- йылды. Бұл ұран көшелерде, көп мыңдаған жұмысшы- лар қатынасқан жиналыстарда барған сайын жиі қайта- ланып отырды. Өткен жылдың жазында Россияның бү- кіл оңтүстігінде он мыңдаған жұмысшылар көтеріліске піықты, олар жақсы тұрмыс үшін, полициялық езгіден құтылу үшін күреске көтерілді. Орасан ірі қалалардың бүкіл өнеркә-сібін бір-ақ сермеп тоқтатқан айбатты жұ- мысшы армиясын көргенде буржуазия мен үкімет шо- шып кетті. Жұмысшы ісі үшін ондаған күреокерлер ішкі жауға қарсы аттанған патша әскерлерінің оғына ұшты.
Бірақ бұл іпгкі жауды ешқандай күштің жөңуі мүм- кін емес, өйткені билеуші таігтар мен үкімет төк осы- лардың еңбөгі арқылы ғана өмір сүріп отыр. Барған сайын саналы болып, барған сайын бірігіп және ұйым- дасып отырған миллиондаған жұмысшыларды жеңіп ала қоярлық күш ж<ер бетінде жоқ. Жұмысшылардың әрбір жеңіліоке ұшырауы күрескерлердің қатарын жа- ңадан жасақтап отырады, бұқараның бұрынғыдан да гөрі қалың тобын жаңа өмірге талпынуға, жаңа күрес- ке әзірленуге мәжбүр етеді.
Ал Россия қазір мынадай оқиғаларды басынан кеші- ріп отыр: жұмысшы бұқараның бұл оянуы бұдан да re- pi тез және бұдан да гөрі кең мөлпгерде болатыны сөз- сіз, мұндай жағдайда біз барлық күшті пролетариат қатарын топтастыру үшін, оны бұдан да гөрі батыл кү- реске дайындау үшін жұмсауымыз керек. Соғыс саяси істер мен мәселелерге пролетариаттың ең артта қалған


БІРІНШІ МАЙ
197
жіктерінің де назарын аударады. Соғыс самодержавие тәртібінің барынша шірік екенін, Россияны басқарып отырған 'полициялық және патпіа ордасының төңірегін- дегі ңарақшылар тобы барынша қылмысты екенін бар- ған сайын айқыи, барған сайын көрнекі етіп әшквре- леп отыр. Біздің халқымыз өз елінде қайыршылыққа ұшырап, аштықтан қырылып жатыр,— ал оны басқа халық мекендеп отырған және мыңдаған шақырым алыста жатқан бөтен елдің жаңа жерін басып алуы үшін күйзеліске ұшырататын әрі мағынасыз соғысқа тартып отыр. Біздің халқымыз саяси құлдықтан жапа шегіп отыр,— ал оны жаңа халықтарды құл ету үшін соғысқа тартып отыр. Біздің халқымыз іпгкі саяси тәр- тіптерді қайта құруды талап етіп отыр,— ал оның көңі- лін дүниенің басқа бір шетінде зеңбірек даусымен алаң- датып отыр. Бірақ патша үкіметі өзінің елірген ойы- нында, халықтың игілігін және Тынық мұхиттың жағасында қырғынға ұшырап жатқан жас күштерді қылмысты түрде талан-таражға салуында тым өрескел- дік жасап отыр. Соғыстың қандайы болса да халықтың күшін көп жұмсауды талап етеді, ал мәдеииетті және ерікті Жапониямен аса қиын соғыс Россияпың орасаи зор күш жұмсауын талап етеді. Және мұндай күш жұм- сау полициялық озбыр өкіметтің ірге тасы ояпа баста- ған пролетариаттың соққысынан теңселіп-шайқалғап уа- қытқа 'тура келіп отыр. Соғыс үкіметтің барлық әлсіз жақтарын әшкерелейді, соғыс оның жалған бет иерделе- рін жұлып тастайды, соғыс оның ішкі шіріктігін ашып көрсетеді, соғыс 'патша самодержавиесінің сорақылығын асқындырып әкеліп, бұл сорақылықты барша жұрттың және әрбір адамның көзіне бадырайтып көрсетеді, соғыс ескі Россияның, правосыз, қараңғы жән-е артта қалған Россияның, полициялық үкіметке крепостнойлық тәуел- ділікте қалып отырған Россияның жанталасуын бар- ша жұртқа көрсетеді.
Ескі Россия жойылып барады. Оның орнына ерікті Россия келеді. Патша самодержавиесін күзеткен дүлей күпттер құрып барады. Бірақ бұл дүлей күштерге өлті- ре соққы беру тек саналы, тек ұйьгмдасқан пролетариат- тың ғана қолынан келеді, Халыққа нағыз, жасанды


198
В. И, ЛЕНИН
емес боотавдықты алып беру төк саналы, ұйымдасқан пролетариаттың ғана қолынан келеді. Халықты алдау- ға, оның тграволарын кемітуге, оны буржуазияның жай ғана қол шоңпары өтуге тырысқан әрекеттерідің қан- дайына болса да тойтарыс беру теж саналы, ұйымдас- ңан пролетариаттың ғана қолынан келеді.
Жұмысшы-жолдастар! таяуда болатын шешуші күрес- кө еселенген жігерміен әзірленейік! Социалңцемократ- тардың — пролетарлардың қатары берік топтаоа берсін! Олардың уағыздары мейлінше кең өріс алып, кең жа- йыла берсін! Жұмысшылардың талаптары үшін жүргізі- летін үгіт жұмысы батыл өрге бассын. Бірінші май мей- рамы біздің қатарымызға мыңдаған жаңа күресікерліер- ді тартатың болсын және бүкіл халықтың бостандығы жолындағы, барлық еңбекшілердің капитал қанауынан азат етілуі жолындағы ұлы күресте біздің күшімізді еселейтін болсын!
Сегіз сағаттық жұмыс күні жасасын!
Халықаралық революциялық социал-демократия жа- сасын!
Ңылмысты және қарақшы патша самодержавиесі жойылсьш!
1904 ж. 2(15) апрелъде
жазылған Ңолжазба бойъінша
1904 эіс. апрелъде өзгертглгп басылъіп отыр
жеке листок болып басылған


199
БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
(БІЗДІҢ ПАРТИЯМЫЗДАҒЫ ДАҒДАРЫС)97
1904 ж. февралъ-майда жазылған
1904 ж. майда ЖеневаОа жеке кітап болып басылған
Кітаптыц тексті бойыниіа басылып отыр;
бул текст цолжазбамен жзне мына жинацтыц текстгмен салыстырылған: Вл. Илъин. «12 жыл ішінде», 1907


"2*7^7
LENIN- Eil Schritt Tonärli, mi schnlt nüwirts {~7 (
(Über die Krise in unserer Partei).
РоССіЙСКАЯ СоціАЛЬДЕМОКРАТИЧЕСКАЯ РлВОЧАЯ ІІАРПЯ
Н. ЛЕНИНЪ.
Шагъ впередъ,
два шага назадъ
(Кризисъ въ нашей ПартіиҚ
В. И. Ленпннің «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабының мұқабасы.— 1904 ж.
Кішгрейтглген


201
АЛҒЫ СӨЗ
Үзаққа созылған, қажырлы, қызу күрес болып жат- қанда, әдетте біраз уақыт өткеннен кейін, түйінді, не- гізгі даулы маселелер көзге айқын көріне бастайды; науқанның түпкілікті нәтижесі де сол мәселелердің шешілуіне байланысты болады және бұлармен салыс- тырғанда, күрестің барлық ұсақ-түйек, кіші-гірім оқиға- лары барған сайын кейінге іқалдырыла береді.
Жарты жылдан бері партияның барлық мүшелерінің назарын қатты аударып отырған біздің партия ішіндегі күресіміздің жайы да дәл осындай. Бүкіл күрес жайын- да оқушыларға ұсынылып отырған очеркте менің ма- ңызы жоқтың қасы, толып жатқан ұсақ-түйектерге, іс жүзінде түк мәні жоқ коптеген ұрыс-керістерге тоқта- лып өтуіме тура келгендіктен, міне сол себепті, мен ә дегеннен-ақ оқушылардың назарын нағыз түйінді, не- гізгі өкі пунктке аударғым келеді, бұлардың мәні ора- сан зор, сөзсіз тарихи маңызы бар және бұлар біздің партиямыздың күн тәртібіне қойылып отырған ең кө~ кейтесті саяси мәселелер болып табылады.
Мұндай бірінші мәселе — біздің партиямыздың «көп- шілік» және «аэшылық» болыіп бөлінуінің саяси маңы- зы туралы мәселе, ол партияның екінші съезінде қалып- тасты және орыс социал-демократтарының бұрынғы бө- лінулерінің бәрін әлдеқайда кейінге ысырып тастады.
Екінші мәселе — жаңа «Искраның» ұйымдық мәсе- лелер жөніндегі позициясының принциптік маңызы ту-


202
В. И. ЛЕНИН
ралы мәселе, өйткені бұл позиция шынында да прин- циптік позиция болып табылады.
Бірінші мәселе — біздің партиялық күресіміздің бас- тама пункті, оның шьщқап жері, оның оебептері, оның негізгі саяси сипаты туралы мәселе. Екінші мәселе — сол күрестің ақырғы нәтижелері туралы, оның немен тынғаны туралы, принциптер саласына жататынның бә- рін қосқанда және ұрыс-керістер саласына жататынның бәрін шегеріп тастағанда шығатын принциптік қоры- тынды туралы м-әселө. Бірінші мәселе — партия съезін- дегі күреске талдау жасаумен, екіншісі — жаңа «Искра- пың» жаңа яринциптік мазмұнына талдау жасаумен шешіледі. Менің кіташпам мазмүнының оянан тоғызын алып отырған бұл екі талдау мынадай қорытындыға келтіреді: «көпіпілік» — біздің партиямыздың револю- циялық қанаты, ал «азшылық» — опиортунистік қана- ты; .қазіргі уақытта осы екі қанатты айырыи отырған алауыздықтар, негізінен, программалық және тактика- лық мәселелерге емес, тек қана ұйымдық мәселелерге келіп тіреледі; жаңа «Искра» өз позициясын тереңде- туге неғұрлым тырьгса түскен оайын, бұл позиция ко- оптациядан туған ұрыс-керістерден неғұрлым тазара түскен сайын, жаңа «Искрадан» соғұрлым айқын көрі- ігіп отырған көзқарастардыв; жаңа жүйесі ұйымдық мә- с-елелердегі оппортунизм болып табылады.
Біздің партия дағдарысы туралы ңолда бар әдебиет- тің басты кемшілігі — фактілерді зерттФп, баяндау са- ласында, партия съезінің протоколдарына мүлдем дер- лік талдау жасалмауы, ал ұйымдық мәселенің негізгі принциптерін айқындау саласында, бір жағынан, устав- тың бірішпі параграфын тұжырымдаудағы және бұл тұжырымды жақтаудағы Мартов жолдас пен Аксельрод жолдастьщ негізгі кдтелері және «Искраның» үйымдық мәселе жөніндегі қазіргі принцшттік мөзқараетарының бүкіл «жүйесі» (өйткені бұл арада әңгіме жүйе туралы болуы мүмкін) арасындағы күмәнсыз байланысқа тал- дау жасалмауы. «Көпшілік» әдебиетінде бірінші пара- граф туралы таластардың маңызы сан рет атап көрсетіл- се де, «Искраның» қазіргі редакциясы бұл байланысты тіпті байқамайтын сияқты. Шыныңа келгенде, Аксельрод


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
203
жолдас пен Мартов жолдас біріиші параграф жөніндегі өздерінің бастапқы ңателерін енді тереңдетіп, дамыта, кеңейте түсіп отыр. ІПынына келгенде, 'бірінші параг- раф туралы таластың өзінде-ақ оппортунистердің ұй- ымдың мәселедегі бүкіл позициясы байқала бастады: олардың берекесіз, мықтап топтасітаған партия ұйымын жақтауы да, олардың партия съезіне, съезд құрған ме- кемелерге сүйене отырып, партияны жоғарыдан төмеп ңарай құру идеясына («бюрократтық» идеяға) қарсы- лығы да, кезкелген профессордың, кезкелген гимназис- тің, «әрбір стачкашының» өзін партия мүіпесімін деп санауына мүмкіндік беріп, олардың төіменнен жоғары қарай жүруге үмтылуы да, олардыц иартия мүшесінен партия таныган бір ұйымда болуды талап ететін «фор- мализмге» ошпенділігі де, олардың «ұйымдьгқ қатынас- тарды сөз жүзінде тануға» ғана дайын тұратын бур- жуазияшыл интеллигенттің психологиясьгна бейімдігі де, олардың оппортуйистік терең ойшылдыққа, анархия- лық құрғақ сөзге әуестігі де, олардың централизмге қар- сы автоиомизмге үмтылуы да, бір сөзбен айтқанда, ңа- зіргі күнде жаңа «Искрада» мейлішпе етек алып отыр- ған, оөйтіп бастапқьгда жасалған оқатені барған сайын толық және айқын корсетуге жәрдемдесетіп нәрселер- дің бәрі аңғарыла баістады.
Ал партия съезіпің протоколдарына келсек, оларға мүлде орынсыз көңіл бөлмеушілікті тек қана біздің та- ласымыздың ұрыс-керістермен былығып кеткендігінен және де, бәлкім, бұл протоколдарда нағыз шындықтың тіпті көп екендігінен деп түсіндіруге болады. Пар- тия «съезініц протіоколдары — дәлдігі, толықтығы, жан- жақтылығы, байлығы және айнымас шыпдығы жағыиан алғанда, біздің партиямыздағы шын жағдайды көрсете- тін, ңозғалысқа қатысушылардьщ өздері бейнелеген козқарастарды, пиғылдар мен жоспарларды көрсететін, партия ішіндегі саяои сарыпдарды, олардың салыстыр- малы күштерін, олардың өзара қарым-қатынастарын, олардың күресін корсететін, іздесең таптырмайтын бір- ден-бір дерек. Нақ сол партия съезінің протоколдары, тек осы протоколдар ғана бізге бұрынғы ескі, жалац үйірмешілдік байланыстардың барлық қалдьгқтарын 8 8-том


204
В. И. ЛЕНИН
шынында қаншалық жойғанымызды және олардыңор- нына біртұтас ұлы партиялық байланысты қаншалық ор- ната алғаньимызды көрсетеді. Партияның әрбір мүпгесі, егер ол өз партиясының ісіне саналы түрде қатысқысы келсе, біздің партия съезін мұқият зерттеуге, шын ма- ғынасында зерттеуге міндетті, өйткені құлаш-құлаш протоколдардың шикі материалын күр оқып шығу съез- дің жайын суреттеп бере алмайды. Тек оздігінен мұқият зерттеу арқылы ғана сөйленген сөздердің қысқаша кон- спектілерін, жарьгс создердің құрғақ мазмұндамаларын, ұсаң (шамасы, ұсақ) мәселелер жөніндегі үсақ керіс- терді жинақтап, 'бір бүтінг-е айналдыруға болады, пар- тия мүшелерінің алдында әрбір аса көрнекті шешеннің бейнесі көз алдындағыдай болып көрінетін етуге бола- ды, партия съезіндегі делегаттардың әрбір тобының бү- кіл саяси пішіні айқындалатын етуге болады (солай ету керек те). Егерде мұны жазған адам партия съезінің протоколдарын өздігінен кең түрде зерттеуге ең болмаса түрткі салса, онда ол өз еңбегін зая кетпеді деп са- пайды.
Социал-демократияның қарсыластары жонінде тағы бір ауыз сөз айта кетелік. Олар біздің таласымызға зер сала отырып, табалайды, мәз болады; олар, әрине, біздің партиямыздың кемшіліктерін, олқылықтарын көрсетуге арналған менің кітапшамның кей жерлерін үзіп-жұлып, өз мақсаттары үшін пайдалануға тырыса- ды. Орыс социал-демократтары ұрыстарда әбден шынық- қан, сондықтан олар мұндай шымшуларға таңданбай- ды, қайта, өзара сын және өз кемшіліктерін аямай ашу жөншдегі жұімыстарын жүргізе береді, жүмысшы қоз- ғалысының өсуі бұл кемістіктерді қалайда және созсіз жеңіп шығады. Ал бізге қарсы мырзалар оз «партия- ларындағы» жағдайдың шын бейнесін, біздің екінпіі съездің протоіколдарында бейнеленген жағдайға тьгм болмаса жанамалап ұқсайтын ібейнесін бізге көрсетіп берсінші!
Н, Ленин 1904 жылғы май.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ ЛДЫМ КЕЙІН
205
а) 	СЪЕЗДІ ӘЗІРЛЕУ
24 сағаттың ішінде әркім өз торешісіне лағынет ай- туға праволы деген нақыл сөз бар. Біздің партия съезі де, басоқа қандай партияның қандай да болсын съезі сияқты, басшылық қызметке таласқан және жеңіліп қалған көйбір адамдарға төреші болды. Енді осы «аз- шылық» өскілдері ішнбауырды елжіретер аңқаулықпен, «өз төрешілеріне лағынет айтып отыр» және қайтсе де съезді кемсітіп, оның маңызы мен беделін түсіруге ты- рысуда. Бұл ниет съездің «тәңірлік» құдіреттілігі ту- ралы идөя жөнінде шала бүлініп, ашу шақырған Прак- тиктің «Искраның» 57-номеріндегі мақаласында тым айқын көрінген шығар деймін. Бұл— жаңа «Искраның» өзгеше бір белгісі, сондықтан оны айтпай өтуге болмай- ды. Негізінен съезд цабылдамай тастаган адамдардан құралған редакция, бір жағыпан, озін олі «партиялық» редакция деп атап келеді, ал окінші жағынан, съезд — тәңірі емес дейтін кісілерге құшағын жайып отыр. Сөз- ақ емес пе? Иә, мырзалар, съезд, әрине, тәңір емес, бірақ съезде жеңілгеннен кейін, оны «сөге» бастаған адамдар туралы не ойлау керек?
Расында да, съезді әзірлеу тарихының басты^басты фактілерін еске түсіріп көріңіздерші.
0 бастан-ақ «Исжра» өзінің газетті шығару алдында- ғы 1900 жылғы анонсында*: бірігуден бұрын, ажыра- суымыз керек, деп жариялаған болатын. «Искра» 1902
* Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 384—390-беттер. Ред.
8*


206
В. и. ЛЕНИН
жылғы конференцияньі 98 партия съезіне емес, жай ке- ңеске айналдыруға тырысты *. «Искра» 1902 жылдың жазы мен күзінде өте сақ қимылдап, сол конференция- да сайланған Ұйьтмдастыру комитетін қайта құрды. Ақырында, ажырасу ісі бітті,— біткенде, біздің жалпы ұйғаруымызша бітті. Ұйымдастыру комитеті 1902 жыл- дың ең аяқ ш-енінде құрылды. «Искра» оның нығаюын құттықтап, өзінің 32-номеріндегі редакциялы^ мақа- ласында: партия съезін шақыру — ец цажетті, ең пгү- ғыл іс, деп м'әлімдеді **. Сонымен, екінші съезді шақы- руда асығыстық жасау жөнінде бізді бәрінен де гөрі аз кінәлауға болады. Біз шынында: жеті рет олшеп, бір- аң кес, деген ереже бойынша қимылдадьиқ; жолдастар- ға сенуге біздің толық адамгершілік правомыз болды, бір кесілгениен кейін, олар жылап-сықтамас және қай- та өлшеп жатпас деп ойладық.
Үйымдастыру комитеті екінші съездің уставын мей- лінше ұқыпты жасады (формалистік, бюрократтық деген созсымақтармен қазір өздерінің саяси тұрлаусыз- дығын бүркемелеп жүргепдер бұл уставты формалистік, бюрократтьгқ устав дер еді), бұл уставты барлық коми- теттерден өткізді және, ақырында, оны бекітті, сөйтіп 18-параграфта мынадай қаулы алды: «съездің барлық қаулылары және оның өткізген барлық сайлаулары бар- лық партия ұйыімдары үшін міндетті партия шешімі болып табылады. Оларға ешкім, ешқандай сылтаумен қарсыльщ білдіре алмайды және оларды тек келесі съезд ғана жоя алады, не өзгерте алады» ***. Кезінде, өзінен-өзі солай болуы керек сияқты үнсіз қабылданыл- ған, өте орынды көрінген бұл сөздер енді ңазір «азшы- лыққа» шығарылған нақ үкімдей, оғаш естіліп отырға- ны рас емес пе! Мұндай параграф қандай мақсатпеп жасалып еді? Тек қана формальдылықты сақтау үшін бе? Әрине, жоқ. Бұл қаулы қажет сияқты болды және шынында да қажет еді, өйткені партия бірқатар быты- раңқы және өз алдына дербес топтардан құралған-ды, олардың съезді мойындамай кетуін күтуге болатын еді. * Қараңыз: екінші съездің протоколдары, 20-бет.
** Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 97—99-беттер. Ред.
♦** Қараңыз: екінші съездің протоколдары, 22—23 және 380-беттер.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
207
Бұл ңаулы күллі революционерлердің нағыз ізгі ние- тін бейнеледі (бұл жөнінде дазір жұрт өте жиі және соншалықты орынсыз сөз қылып, қыңыр деген теңеу тағуға неғұрлым лайықты нәрсені ізгі ниетті деген тер- минмен сыпайылап сипаттап жүр). Бұл қаулы барлық орыс социал-демократтарының бір-біріне беріскен узде- лі сөзіне пара-пар болды. Ол съезге байланысты қыруар еңбөктің, қауіп-датердің, шығынның зая кетпеуіню, съездің күлкіге айналмауына кепілдік беруге тиіс еді. Ол съезд шешімдері мен сайлауъш мойыидамаудың қандайын болса да о бастан-ақ сенімді, бузу деп баға- лады.
Съезд тәңір емес жәпе оның шешімдері — киелі нәр- се емес, деп жаңалық ашқан жаңа «Искра» кіімге кү- леді? Оның ашқан бұл жаңалығында «жаңа ұйымдық көзқарастар» бар ма, әлдө тек өсікі ізді жасырмак; бол- ған жаңа әрекеттер ғана ма?
б) 	СЪЕЗДЕГІ ЖІКТЕРДІҢ МАҢЫЗЫ
Сонымен, съезд әбден мұқият әзірленгеннеп кейіи, өкілдіктің мейлінтпе тольщ болуы негізінде шақырыл- ды. Жалпы жұрттың съезд құрамьгн дұрыс деп тануы және оның шешімдері сөзсіз орындалуға тиіс деп табуы председательдің съезді заңдастырып алғаннан кейін сөйлеген сөзінде де айтылды (протоколдар, 54-бет).
Съездің басты міндеті не еді? «Искра» ұсынып, да- йындаған принциптік және ұйымдық негіздерде шын мэніндегі партияны құру еді. «Искраның» үш жылғы ңызметі және оны комитеттер көпшілігінің тануы съез- дің дәл осы бағытта жұмыс істеуі керектігін алдын ала белгілеген болатын. Искралық программа мен бағыт партияның программасы мен бағыты болуы керек еді, искралық ұйымдық жоспарлар партияның ұйымдьщ уставында баянды етілуі керек еді. Бірақ мұндай нәти- жеге күрессіз жетуге болмайтыны өзінен-өзі түсіні'кті: съезде өкілдіктің толық болуы «Искраға» қарсы үзілді- кесілді күрес жүргізген ұйымдардың да (Бунд пен «Ра- бочее Дело»), «Иокравы» басшы орган деп сөз жүзінде ғана танып, іс жүзінде оздерінің ерекше жоспарларып


208
В. И. ЛЕНІІН
көздеген және припцип жағынан тұрақсыздыгьгмен көз- ге түскен ұйымдардың да («Южный рабочий» тобы жә- не кейбір комитеттердіц согап қосылған делегаттары) съезге қатысуын қамтамасыз етті. Мұндай жағдайда съезд искралъіц багъіттың жецуі жолъшдагы курес май- данына айналмай тұра алмады. Съсздің шынында да осындай күрес болғаны,— оиыц протоіколдарьш азды- көігті коңіл қоя оқыған адамныц қайчқайсысына болса да ап-анық көрінеді. Ал біздің қазіргі міндетіміз — съезде әр түрлі мәоелелерден білінген -басты-басты жіік- терді қадағалап байқау, сөйтіп протоколдардың дәл мәліметтері бойынша, съездің негізгі топтарының әрқай- сысының саяси бейнесіп көз алдымызға елестету. Съез- де «Искраның» басшылығымен біртұтас партия болып біріккелі отырған топтар, бағыттар, сарындар қандай еді?—жарыс сөз бен дауыс беруге талдау жасау арңы- лы біз, міне, осыларды көрсетуіміз керек. Біздің ооци- ал-демоікраттардың іс жүзінде не екенін зерттеу үшін де, ажырасудың себеіптеріп түсіиу үшін де бұл жағдай- ды аныгқтаудың орасап зор маңызы бар. Мініе сондықтаи да мен Лига съезіпдө сөйлеген сөзімде және жаца «Искра» редакциясына жазған хатымда дәл осы әр түр- лі жіктерге талдау жасауды бірінші кезе/кіке қойып отырдым *. «Азшылық» өкілдерінен шыққан менің оп- поненттерім (бастығы Мартов больтп) мәсіеленің мәні- сін мүлде түсшбеді. Олар Лига съезінде оппортунизмге қарай бет бұрғандары жөнінде өздеріне тағылған айып- тан «ақтала отырып», жеке түзетулер енгізумен ғана қанағаттанды және маған қарсы съездегі жіктердің цандай да болсын бас^а бір пішіиіп көроетуге тіпті ты- рыспады. Енді келіп, Мартов «Иокрада» (№ 56) съез- дегі әр түрлі саяси топтардың дәл шегін айыруға ба- ғытталған әрекеттің бәрін жай «үйірмешіл аярльщ» деп көрсетпек болады. Күіпті айтылған, Мартов жолдас! Бірақ жаңа «Искраның» күшті сөздерінің бір айрьщша қасиеті бар: съезден бастап, ажырасудың барльщ себеп- терін дәлме-дәл келтірсек болғаны, бұл күшті сөздердің бәрі толығымен және ең алдымен қазіргі редакцияға
Қараңыз: осы том, 43—55, 103—110-беттер. Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
209
қарсы бағытталады. Үйірмешіл аярльгң туралы мәселе ңозғап отырған партиялық редакторлар деп аталатын мырзалар, өэдеріңізге үңіліп бір қараңыздаріпы!
Съездегі күресіміздің фактілері Мартовқа осы күнде әсте жаіқпайды, сопдықтан ол мұиы мүлдем бүркеп тас- тауға тырьгсады. Мартов былай дейді: «Партия съезінде жәпе оған дейіп «Ибкрамен» тольіқ ынтымақтас екенін білдірген, оның программасы меи ұйымдық көзқарас- тарын қорғаған, оның ұйымдық саясатын қолдаған адам искрашыл деп саналады. Съезде мүндай исікратпылдар қырықтан астам болды—«Искра» программасын жақтап және «Иокраны» партияның Орталық Органы деп тану туралы ңарарды жақтап, сонша адам дауыс берді». Съезд протоколдарын ашып қарасаңыз, программаны қальгс «қалған Акимовтан басқалардың бэрінщ (233- бет) қабылдағанын көресіз. Сонымен, Мартов жолда-с бундшылдар да, Брукэр де, Мартынов та өздерінің «Искрамен» «тольиқ ынтьгмақтас» болғанын ддлелдеді және оның ұйымдық козқарастарын цорғады деп, бізді сендіргісі келеді! Бұл күлкі ғой. Съезге қатысушылар- дың бэрі съездеп соц партияиың тең праволы мүпгеле- ріне айналуы (сонда да түгел еме-с, өйткені бундшыл- дар кетіп қалды) бұл жерде съезд кезінде күрес туғызған жікпен шатастырылып отыр. Съезден соң «көпшілік» пен «азшылықтың» ңандай элементтерден құралғандығын зерттеп білудің орнына: программаны таныды, деген ресми сөздер айтылып отыр!
«Искраны» Орталық Орган деп тану туралы мәселені дауьюңа қоюды алыңыз. Мартов жолдас игілікті іскө ңұлшынғандай батылдықпен, енді «Искраның» ұйымдық көзқарастары мен ұйымдық саясатын қорғады деп жүр- ген нақ сол Мартыяовтың өзі қарардың екі бөліміп: «Иокраны» Ортальгқ Орган деп жалаң түрде тануды жә- не онъің сіңірген еңбегін тануды бір-^бірінөн ажыратуды жақтағанын көресіз. Қарардың бірінпіі бөлімін дауысқа қюйғанда («Искраның» сіңірген еңбегін тану, онымен ынтъшаутастыуты білдіру), оны жақтап Зб-ат^ дауыс берілді, екі дауыс қарсы болды (Акимов пен Брукэр) және он бір дауьтс ңалыс қалды (Мартынов, бес бувд- шыл және редакцияның бес даусы: мені мен Мартовта


210
В. И. ЛЕНИН
екі-екіден, Плехановта біреу). Олай болса, антииокра- шылдар тобыиың (бес бундшыл жәнө үш рабоче-дело- шыл) қандай екені бұл арада да, Мартовтың қазіргі көзқарастарына ең тиімді және оның өзі таңдап алғап мьгсалдан да мейлінше айқын көрінеді. Ңарардың екін- ші бөлімін —еитбір дәлелдеусіз және ынтьгмаіқтастық білдірмей-ақ «Искраны» Орталық Орган деп тану мәсе- лесін (протоколдар, 147-бет) дауысқа ңоюды алыңыз: мұны жацтап берілген 44 дауысты бүгінгі Мартов иск- раіпылдардікі деп жүр. Барлығы 51 дауыс болды; қалыс қалған редакторлардың бес даусын алып тастағанда, 46 дауыс қалады; екі дауыс қарсы болды (Акимов пен Брукэр); олай болса, қалған 44 дауыоқа бес бундшыл тугел дқосылады. Сонымен, бундшылдар съезде ««Исокра- мен» толық ынтьгмаіқтастығын білдірді» — ресми «Иск- ра» ресми тарихты осылайша жазады! Ілгерірек кетіп, бұл ресми шындықтың шын себеитерін оқушыларға түсіндіріп өтейік: егер бундшылдар мен рабоче-дело- шылдар съезден кетіп цалматан болса, «Искраның» қа- зіргі редакциясы (қазіргідей quasi *-партиялық емес) іс жүзінде партиялық редакция бола алар еді және болар да еді; міне сондыңтан да қазіргі партиялық редакция деп аталып жүрген редакцияның ең адал сақшыларын «искрашылдарға» айналдыру керек болды. Бірақ бұған кейінірек толық тоқталамыз.
Одан соң мынадай сұрақ туады: егер съезд искралық және антиискралыік, элементтердің күресі болса, онда осылардың арасында ауытқып жүрген орі-сәрі, тұрақ- сыз элементтер болмады ма екеп? Біздің партиямызбен және әр түрлі съездердің дағдылы кейпімеи азын-аулақ болса да таныстығы бар адам ібұл сұраққа: 'болды, деп жауап беруге а priori ** бейім болар еді. Мартов жолдас бұл тұрақсыз эле-менттерді енді тіттті есіне түсіргісі де келмейді; сондықтан ол «Южный рабочий» тобын және оны жақтайтын іделеғаттарды нағыз исікрашылдар етіп суреттейді, ал біздің юлармен алауыздықтарымызды болмашы және мәні жоқ нәрсе деп еёептейді. Бақыты- мызға қарай, (ңазір біздің алдымызда протооколдардың * — жалған. Ред.
** — күні бұрын. Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
211
толыіқ тексті жатыр, оондықтан біз бұл мәселені — әл- бетте, факт 'мә-селесін — документті мәліметтерге сүйе- ніп шеше аламыз. Съездегі жалпы жік туралы біздің жоғарыда айтқандарымыз, әрине, бұл мәселені шешіп бере алмайды, тек мәселенің дұрыс щойылуын ғана коз- дейді.
Саяси жіктерге талдау жасамай тұрып, белгілі бір сарындардың күресі ретінде, съезді көз алдымызға елес- тетпей тұрып, біздің араздығымыздан іепгтеңе де түсіну- ге болмайды. Мартовтың тіігті бундшылдарды да искра- шылдардың қатарыиа •қосу арқылы әр 'түрлі сарындар- дың айырмашылығын бүркемелеуге тырысуы мәселеден оп-оңай жалтара қою болып табылады. Орыс социал-де- мократиясының съезге дейінгі тарихы негізінде (бұдан былай да тексеріп, егжей-тегжейіне дейін зерттеу үшін) басты-басты үш топ: шжрашылдар, антиискрашылдар және тұрақсыз, жалтақ, солқылдақ элемеігттердің бар екені »а priori байоқалып отыр.
в) 	СЪЕЗДІҢ БАСТАЛУЫ.—УЙЫМДАСТЫРУ КОМИТЕТІ ЖӨНІНДЕГІ ЖАНЖАЛ
Барған сайын айқындалып келе жатқан саяси сарын- дарды дәйекті түрде керсету үшін съездегі жарыс сөз- дерге және дауыс беруге съезід мәжілістерінің тәртібі- мен талдау жасау бәрінен де гөрі іқолайлырақ болады. Бір-бірімен тығыз байланысты мәселелерді немесе біртекті жіктерді біріктіріп қарау үшін, тек сөзсіз керек болғанда ғана, хронологиялық тәртіптен ауытңуға бо- лады. Ешкімге бұра тартпау үшін біз дауысқа салулар- дың ең бастыларының бәрін көрсетуге тырысамыз; ұсақ мәселелер жөніндегі толып жатқан дауыс берулерді біз, әрине, d03 қылмаймыз, імұндайлар біздің съездің өлшеу- сіз <коп уақытын алды (мұның өзі кейде біздің тәжіри- бесіздігімізден жәпе матөриалды комиссия мәжілістері мен пленум 'мәжілістеріне бөле білмегендігімізден бол- ды, кейде дау-жанжалға айналған созбиданың салдары- нан болды).
Әр түрлі сарындарды көроете бастаған айтыстарды туғызған бірінші мәселе «Бундтың партиядағы жағ-


212
В. И. ЛЕНИН
дайы» деген пунктті (протоколдар, 29—33-беттер) бірін- ші орынға (съездің «күн тәртібінде») ңою туралы мә~ селе болды. Плеханов, Мартов, Троцкий және мен жақтаған искралық көзқарастыц тұрғысынан қарағанда, бұл жөнінде епгбір күмәнданушылық болмауға тиіс еді. Бундтың партиядан шығып кетуі біздің пікіргміздің дұ- рыс екенін айіқын көрсетті: егер Бундтың 'бізбен бірге болғысы келмесе, «И-скрамен» бірге партияның көпші- лігі оқостаған ұйымдық негіздерді танығысы келмесе,— опда 'бәріміз бірге ікеле жатқан сияқты болып «көріну», сөйтіп съезді ұзаққа созу (бундшылдардың ұзаққа соз- ғаны сияіқты) пайдасыз әрі мағынасыз еді. Мәселе аде- биет бетінде тольтқ анықталып болғап-ды, сондықтан мәселені ашықтан-аіпыіқ қойып, не автономияпы (біргө боламыз),не федорацияны (ажырасамыз) турадан-ту- ра, шын ниетпен қалап алудың ғана қалғандығы пар- тияның азды-көпті терсц ойлы мүшелерінің қайсысына болса да айқын еді.
Өздерінің бүкіл саясатьгнда жалтарғыш келетін бунд- шылдар моселені ұзаққа созып, бұл жерде де жалтарып кетпек болды. Оларға Акимов жолдас 'қосылды; ол «Ра- бочее Делоны» жақтаушылардың 'бәрінің 'атынан болса керек, ұйымдық мәселелер жөнінде «Искрамен» екі арадағы алауыздықты бірден алға тартты (протоколдар, 31-бет). Бунд пен «Рабочеө Дело» жағына Мах-ов жол- дас шьщты (соның алдыида ғапа «Искрамен» ыптымақ- тас екенін білдірген Николаев комитетінің екі даусы!). Махов жолдас үшін мәселе мүлде түсіиіксіз, ал «демо- кратиялық құрылым туралы ітомесе, керісінше (мұпы байқап қойыңыз!), централизм туралы мәселені» де ол «осал жеріміз» деп есептейді,— дәл сол сияі^ты, біздің қазіргі «партиялық» редакцияның көпшілігі съезде бұл «осал жерді» әлі байқамаған еді!
Сөйтіп, Бунд, «Рабочее Дело» жәпе Махов жолдас искрашылдарға қарсы шьтқты; бәрін қосқанда бұлардың он даусы болды, бізге қарсы берілген он дауыс та осы еді (33-бет). Бізді жаңтап 30 дауыс берілді,— искра- шылдардың даусы ікөбінеое осы шамада болғанъін тө- менде көреміз. Он бір дауыс қалыс қалыпты — бұлар күресуші «партпялардыц» стлңайсьтсыпа да қосылмаған


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
213
болса керек. Бір қызық жері мынау: біз Бунд уставы- ның 2-параграфын дауысқа салғанымызда (осы 2-пара- графтың қабылдапбауы себепті Бунд партиядан шығып кетті), 2-параграфт-ы жақтағап дауыстар мен қалыс қалған дауыстардың саны да он болды (лротоколдар, 289-бет), соиың өзінде қалыс қалғандар үш рабоче^де- лошыл (Брукэр, Мартыиов, Акимов) мен Махов жолдас еді. Тегінде, Бупд туралы мзселенің қандай орынга қойылуы жөніпдегі мәселені дауьюқа салғанда жікке бөліну кездейсоц емес-ті. Тегінде, бұл жолдастардың бә- рі «Исокрамеп» ажырасқанда, төк мәселені талңылау тәртібі туралы жай нәрседен ғана өме-с, сонымен уатар істщ мәні жөнінде де ажырасты. «Рабочее Дело» тара- пынаи болған 'бұл ажырасу іс жүзінде әркімге-іақ айқын еді, ал Махов жолдас Бундтың кетуі туралы сөзінде өзі- нің бұған көзқарасын мүлде өрескел түрде сипаттады (протоколдар, 289—290-беттер). Оның бұл сөзіне тоқта- луға болады. Махов жолдас былай дөйді: федерацияны ңабылдамаған қарардан кейін, «Бундтың РСДРП-дағы жағдайы туралы мәселе ол үшін принциптік мәселеден тарихи жолмен {ңальштасқан ұлттық ұйым жөшндегі нақты саясат мәселесіне айналды; мен бұл арада,— дей- ді шешен одан кейін,— біздің дауыс беруімізден тууы мүмікін барлық нәтижелермен санаспай тұра алмадым, сондықтан тұтас алғанда екінші пунктке дауыс берген болар едім». Махов жолдас «нақты саясат» рухын өте жақсы ұғыті алған: іпринцип жүзінде ол федерацияны цазірдің өзінде қабылдамай тастады, сондыцтан іс жү- зінде ол уставтың осы федерацияны жақтаған пунктіне дауыс берген болар еді! Міне осы «епті» жолдас өзінің терең^принциптіік бағытьін мынадай сездермен түсінді- реді: «Бірақ (Щедриннің атаоқты «бірағы»!), съезге оқа- тысқан басқа адамдардың бәрі бірауыздан дерлік дауыс бергендіктеи, менің не олай, не бұлай дауыс беруімнің тек принциптік 'сипаты ғана болды (!!) және оның практикалыгқ сипаты болуы мүмікін емес еді, сондықтан пунктті жақтап дауыс берген Бунд делегаттарының қор- ғап отырған иозициясынан өз позициямның бұл ретте баоқаша екенін принцшітік түрде»... (мұндай припцип- шілдіктеіі құдай са^тасып!)... «көрсету үшіп мен дауыс


2І4
В. Й. ЛЕНЙЙ
беруден қалыс қалуды артың көрдім. Ал егер Бунд де- легаттары алғапгқыда өздері жақтаған жағына дауыс беруден ңалыс қалса, онда мен, бұған керісініпе, бұл пунктті жақтап дауыс берген болар едім». Тілін білсе- ңіздер, түсініл көріңіздер! Принципшіл адам; иә, солай, деп ашық айтудан тартынады, өйткөні імұныц өзі іс жү- зінде іпайдасьгз, неге десеңіз, жұрттың бәрі: жоқ, олай емес, деп отыр.
Бунд туралы мәселенің қалдай орьшға іқойылуы жө- ніндегі мәселе дауьюқа і^ойылысымен, съезде «Борьба» тобы туралы 'мәселе келіп піықты, бұл да өте-мөте қы- зықты жі-кке бөлінуге акеліп соңтырды және съездің ең «осал» мәселесімен, ортальиқ орындардың адам құрамы туралы мәселеімен тьтғыз байланысты болды. Съезд ңұ- рамын белгілейтіл комиссия, Үйьтмдастыру комитетінің екі рет ңабылдаған шөшіміне (прогоколдар, 383 және 375-беттер) және оның комиссиядағы өкілдерінщ баян- дамасына (35-бет) сәйкес «Борьба» тобын съезго шақы- руға қарсы екенін білдірді.
Ұйымдастыру комитетінің мушесі Егоров жолдас: «Мен үшін «Борьба» туралы мәселе (байқап қойыңыз: «Борьбаиың» белгілі бір імүшесі туралы емес, «Борьба- ның» өзі туралы) —жаңа <мәселе» деп, үзіліс жасауды өтінді. Үйымдастыру ікомитеті екі рет алешкен мәселе Ұйымдастыру комитетінің мүшесі үпііл қалайша жаңа мәселе болғанын тілті түсініл болмайды. Үзіліс кезінде Ұйымдастыру комитетінің мәжілісі болды (протоколдар, 40-бет), оғал комитеттің съезге кездейсоқ келген мүше- лері қатысты («Искра» ұйымының ескі мүшелерінен Ұйымдастыру комитетіне мүше болып кіргендердің бір- нешеуі съезде болмады) *. «Бор^ба» туралы жарыс сөз басталды. Рабоче-делошылдар жаңтап (Мартынов, Аки- мов және Брукэр, 36—38-беттер), искрашылдар (Пав- лович, Оорокин, Ланге, Троцкий, Мартов жөне басңала- ры) қарсы болды. Съезд тағы да өзімізге таныс жіікке бөлінді. «Борыба» үшін басталғал күрес сқатты болды, Мартов жолдас ере<кшө байылты (38-бет) әрі «айбын- * Бұл мәжіліс туралы Үйымдастыру комитетінің мүшесі, съезден бұ- рын редакцияның сенімді адамы, оның жетінші мүшесі болып бір- ауыздан сайланган Павловичтің «Хатын» қараңыз (Лига протоколда- ры, 44-6ет).


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
215
ды» сөз сөйлеп, орыс тобы мен іпетелдгк топтың «өкіл- діктері тең еімес» екенін, шетелдік топқа «артықшы- лық» берудің «жақсы» бола дқоймайтынын (съезден кейін болған оқиғалар тұрғысынан алып ңарағанда, әсі- ресе қазір ғибрат аларлық алтын со-здср!), «партия ішін- де епгбір принциптіік пікірлерден тумаған бытыраң- қыльіқпен сипатталып отырған ұйымдық былыққа» дем бермеу керек екенін (біздің партия съезінің «азшылы- ғына»... көзге іпұқығандай тиетін сөздер!) әділ атап көрсетті. Шеішендерді тізімге жазу тоқтатылғанға дейін «Рабочее Дело» жағындағылардан баоқа еиікім «Борь- баны» ашыіқтан-ашық және дәлелдеп жақтаған жоң (40-бет): әділін айту керек, Акітмов жолдас пен оныц достары, ңайткенмен де, бұлталақтап, бой тасалаған жоқ, қайта, оздерініц бағытын ашық жүргізді, айтайын дегеп гіөздеріп ашық айтты.
Шешендерді тізімге жазу тоқтатылғаннап кейін, іс жузінде еиді соз сөйлеуге болмайтын кезде, Егоров жолдас «Үйымдастыру комитетінің жаңа ғана қабыл- данған ңаулысын тыңдауды қатты талап етті». Съезд мүшелерінің мұндай әдіс-айлаға ашулапуы таңданар- лық іс емес еді, аондықтан председатель болып отырған Плеханов жолдас «Егоров жолдастың өз талабын откі- зе>м деп қалайша езеурейтініне түсінбейтінін» білдірді. Екіиің бірін істеу керек сияқты еді: ие мәселенің мәні жөнінде өз пікіріңді бүкіл съезд алдында ашық әрі аньщ айту ікерек, не тіпті сөйлемеу керек. Ал шешен- дерді тізімге жазуды тоқтатуға риза болып, одан кейін, «қорытынды сөз» деген сылтаумен нақ сол 'таліқыланғап мәселе жөнінде Үйымдастыру комитетінің жаңа қаулы- сын съездің алдына тарту — тасадан тап бергенмен бірдей!
Түскі тамақтан кейін мәжіліс қайта басталды, сөйтіп әлі аң-таң больш отырған бюро «формальдылықты» бы- лай қойьгп, съөздерде тек лажсыз болған жағдайда ғана қолданылатын ақырғы амалға — «жолдастық түсінісу- ге» көшуді ұйғарды. Ұйымдастыру комитетінің өкілі Попов Үйымдастыру комитетінің жалғыз Павлович қар- сы болып (43-бет), басқа мүшелерішц бәрі қабылдаған


216
В. И. ЛЕНИН
және съезге Рязановты шақырудьі ұбынған қаулысын хабарлады.
Павлович Үйымдастыру комитетінің жиналысын заң- ды деп тапымағанын және таиымайтыпып, Ұйымдасты- ру комитетінің жаца қаулысы «оныц бурымғы шешімі- не і$айшы келетінін» мәлімдеді. Оның мәлімдемесі үл- кен дау туғызды. Егоров жолдас ол да Үйымдастыру комитетінің мүшесі жәпе «Южный рабочий» тобының мүшесі — мәселенің мәні жонінде жауап беруден жал- тарьш, негізгі салмақты тәртіп туралы мәселеге аудар- ғысы келді. Павлович жолдас шартия тәртібін бұзыпты- мыс (!), өйткені Үйымдастыру комитеті Павловичтің наразылығын талқыға салып, «Павловичтің жеке пікі- рін съезге жеткізбей-аіқ қою керек» деп шөпгкен. Айтыс партия тәртібі туралы мәселеге аударылды, Плеханов Егоров жолдасқа ақыл айтып, съездегілердің ду қол шапалақтауы үстінде «бізде императивтік мандаттар жоту» деп түсіндірді (42-бет, 379-бетті салыстырыңыз, съезд уставының 7-параграфында былай делінген: «Де- путаттардың окілдіктеріне императивтік мандаттармеи шек қойылмауға тиіс. Өздерінің өкілдік міндеттерін атқару жөнінде олар мейлінше ерікті және тәуелсіз»). «Съезд — өң жоғары партиялық инстанция», олай болса, партия тұрмысының қандай да болсын және кез келген барльъц мәселелері жөнінде әрбір делегаттың туп-ту- ра съезге айтатын созіне қандай болса да қысым жаса- ған адам, нақ сол адам иартиялық тәртііпті және съезд уставын бұзаіды. Сөйтіп, даулы мәселе екінің бірін таң- дауға келіп тірелді: үйірмеіпілдік пе, әлде партиялылық па? Әр түрлі коллегиялар мен үйірмелердің қайдағы бір праволарына, яки уставтарына бола, съезде делегат- •тардың праволарына шек іңою немесе нағыз партиялық қызімет мекемелері құрылғанға дейін барлыц төменгі инстанциялар мен ескі топсьгмақтарды тек сөз жүзінде ғана емес, іс жүзінде, съезд алдында толыу таратып жі- беру. Партияны іс жүзінде қалпына ікелтіруді мақсат еткен съездің бас кезінде-ак, (үшінші мәжіліс) бұл та- ластың іқандай зор принциптік маңызы 'болғанын оку- шы осы айтылғандардың өзінен-аң көріп отыр. Ескі үйірмелер мен топсымақтардың («Южный рабочий»


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
217
сияқты) қайта туып келе жатқан партияға қарсы жаи- жалы, былайша айтқанда, осы таласіқа келіи тоғысты. Антиискраіпыл топтар дереу өздерінің ібет-бейнесін көр- сетті: бундшыл Абрамсон да, «Искраның» қазіргі редак- циясының жан-тәнімен берілген одақтасы Мартынов жолдас та, бізге таныс Махов жолдас та — бұлардың бәрі де Павловичке қарсы шығып, Егоровты және «Юж- ный рабочий» тобын жақтады. Бұл күнде Мартовпен жә- не Аксельродпен тайталас түсіп, үйымдық «дөмокра- тизмді» 'маіқтанышпеи алға тарта беретін Мартынов жолдас тіпті... жоғары инстанцияға тек төменгі инстан- ция арқылы ғана арыз беруге болатын армияны ауызға алды!! Съезде болған немесе біздің партиямыздың съез- ге дейінгі ішкі тарихына зер салып отырған әрбір адам үшін бұл антииокралық «тұтас» оштозицияның шын Marn. әбден түсінікті еді. Оппозицияның міндеті (мүмкін, кейде тіпті оның 'барльщ ө-кілдері бірдей ұғына бермей- тін, ал кейде екпінмен жақтайтын міпдеті) — ұсаі^ топ- сымақтардың тәуелсіздігін, дербестігін, от басыпан аспайтын мүдделерін искралық негізде құрылып жатқан кең өрісті партияның жойып жіберуінен қорғау болды.
Ол кезде Мартыновпен бірігіп үлгірмоген Мартов жолдас та мәселеге нақ осы тұрғыдан қарады. Мартов жолдас «партиялық тәртіп туралы түсінігінде револю- ционердің өзі мүш-е болыл отырған төменгі дәрежелі топ жөніндегі міндеттерінен әрі бармайтындарға» батыл қарсы шьгқты және әділ қарсы шықты. Мартов үйірме- шілдікті жақтауіпыларға: «біртұтас партия йпінде куш- теп (курсив Мартовтікі) ешқандай жік құруға болмай- ды» деп түсіндірді; бұл сөздерімен ол озініц съезд ая- ғыидағы және съезден кейінгі саяси міпез-құлқып әшкерелейтінін о >кезде байқамады... Ұйымдастыру ко- митоті үшін күштеп жік құруға болмайды, ал редакция үшіи абден болады екен. Орталық орында отырганда Мартов күілітеп жік құруды теріс деп табады, ал орта- лық орынның іқұра-мына риза болмаған кезіяен бастагг, Мартов күштеп жік құруды жақтайды...
Айта кетерлік бір қызық факт мынау: Мартов жолдас өзініц сөзінде, Егоров жолдастың «орасан зор қатесі- нен» басқа, Үйымдастыру комитеті корсеткен саяси та-


218
Б. И. ЛЕНИН
бансыздығын ерекше атачі айтты. Мартовтың: «Үйым- дастыру комитеті атынан (Коімиссияның баяндамасына (өз тарапыімыздан қоса ікетелік, бұл баяндама Үйымдас- тыру комитеті мүшелерінің баяндамасына негізделген: 43-бет, Кольцовтың гіөздері) және Үйымдастыру комите- тініц будан бурынғы усътыстарына цайшы келетін ұсыныс жасалды» (ікурсив менікі) дөп ызалануы орын- ды еді. Көріп отырсыздар, «БорЫбаны» Рязановпен ауыстырғанмен, Ұйымдастыру комитетінің ісіндегі шие- леніскен ңайшыльщ пен тұрақсыздық титтей де жойыл- майтынын Мартов ол кезде, өзінің «бет бұрысына» де- йін жақсы түсінді (өзінің бет бұрысынан кейін Мартов- қа істің жайы қалай болып көрінгенін іпартия мүшелері Лига съезі протоколдарының 57-бетшен көре алады). Ол кезде Мартов тәртіп туралы мәселөні талдаумен қанағаттанған жоқ; ол Үйымдайтыру комитетіне де: «цайта өзгертуді керек сқылғандай не жаңалық болып қалды?» (курсив менікі) деп турадан-тура сүраіқ қойды. Шынында да, Ұйымдастыру комитеті өз ұсынысын жа- сай тұрса да, өз шкірін Акимовтың және басқалардың ңорғағанындай, ашық қорғауға бата алмады. Мартов мұны бекер дейді (Лига протоколдары, 56-бет), бірақ съезд протоколдарын оқығандар Мартовтың қателесіп отырғанын көреді. Ұйымдастыру комитөті атынан ұсы- ныс жасаған Пюпов ұсынысты дәлелдерлгк бірде-бір сөз айтқан жоң (партия съезінің протоколдары, 41-бет). Егорюв імәселені тәртіп туралы пуиктке аударды, ал мә- селепің мәні туралы тек қана былай деді: «Ұйымдасты- ру ікомитетінде жаңа пікірлер тууы імүмкш»... (бірақ туды ма, туса, қандай пікір туды? — бұл белгісіз)... «оның біреу-міреуді еигізуді ұмытып кетуі мүмкін және т. т.». (Шешеннің бірден-бір паналайтын жеріосы «т. т.», іөйткені Ұйымдастыру комитеті съезге дейін екі рет, комиссия алдыида бір рет озі талқылағап «Борьба» туралы мәселені умытуы мүмкіи емес). «Ұйымдастыру комитеті бұл шеіпімді «Борьба» тобына козқарасын оз- герткендіктен ңабылдаған жоқ, партияның болашақ ор- талық үйымы алғаш юке кіріскенде-ақ оныц жолында- ғы артьиқ кедергілерді алып тастағысы келгендіктен қа- былдады» дейді. Бұл — дәлел емес, қайта, оол дәлелден


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
219
жалтарғандық. Әрбір шын ниетті социал-демократ (ал біз съезге қатыСушылардың қайсысының болса да шын ниетті екеніне күмәнданбаймыз да) өзі кедергі деи есептейтіи, нәрселерін жоюға, өзінщ қолайлы деп тап- ңан әдістерімен жоюға қам жасайды. Дәлелдеу — жұрт- қа мәлім нәрсені айтып құтылу ем©с, өзіңнің мәселеге көзңарасыңды түсіндіріп, дәл жеткізу деген сөз. Ал «өзіңнің «Борьбаға» көзқарасыңды өзгертпейінше», дә- лелдеуге болмас еді, өйткені Үйыімдастыру комитетінің бұрынғы, бүған қарама-қарсы шешімдері де бөгеттерді жою іқамьгн ойлады, бірак, бұл «бөгеттер» оларға мүлде басқаша болып көрінді. Сондықтан да Мартов жолдас бұл дәлелді өте-мөте қатты жоне түгін қалдырмай міне- ді, оны «усац» және «сылтаумен цутылғысы» келгендгк- тен айтылған дәлел деп атады, Үйымдастыру (комитеті- не «журт не дер екен den цорыцпаута» кеңес берді. Бұл сөздерімен Мартов жолдас съезде аса зор роль атқарған бір саяси сарынпың імәні мен мағынасын тамаша сипат- тады, оның нақты өзгешелігі — дербес еместігінде, үсақ- тығында, өз бағытының жоқтығында, жұрт не дер еікен деп қорқатындығында, бес енеден белгілі екі жақтың арасында үнемі ауытқьгп жүруінде, өз credo-сын * ашық айтудан ңорңатьшдығында,— қысқасы, «батпаеда бел- шесінен батқандығында» **.
Табансыз топтың бұл саяси тұрлаусыздығы, айтқан- дайын, мынаған әкеліп соқтырды: бундшыл Юдиннен басқа ешкім (53-бет) «Борьба» тобы мүшелерініп; бірін шақыру туралы съезге қарар ұсынбай-аң ңойды. Юдин- нің қарарын жақтап бес дауыс берілді — абзалында, бә- рі де бундшылдар болса керөк: солқылдақ элементтер тағы да жалт берді! Кольцов пен Юдиннің осы мәселе жөніидегі қарарларын дауысқа салу орта топ дауыста- * — наным символын, программаны, дүние танымды баяндауын. Ред.
*♦ Біздің партияда қазір бул сөзді естігенде қатты ашуланып, бұл жолдастық айтыс емес деп айқай салатын адамдар бар. Бұл — орын- сыз қолданылатын ресмишілдіктің ықпалымен сезімді өрескел бұрма- лағандық! * Күрескерлердің арасында ауытқып жүретін табансыз эле- менттерді көрсеткенде қолданылатын бүл терминді ішкі күрестің не екенін білетін саяси партиялардың қайсысы болса да қолданбай оты- ра алды ма екен. Ішкі күресті өте үстамды шеңберге сала білетін немістер де «versumpft» (— «батпақты». Ред.) деген сөзге өкпелемей- ді, ашуланбайды, ресми pruderie (—мүләйімсіп ұялу, сыздану. Ред.) корсетіп күлкі болмайды.


220
В. И. ЛЕНИН
рының саны шамаімен ңаншалықты көп болғанын көр- сетті: искрашылдарға 32 дауыс берілді (47-бет), бунд- шылдарға 16 дауьгс, яғни, антиискраішылдардың сегіз даусынан басқа, Махов жолдастың екі даусы (46-бетті салыстырыңыз), «Южный рабочий» тобы мүшелерінің төрт даусы және тағы да өкі дауыс берілді. Дауыстар- дың бұлай бөлінуі әсте кездейсюқ нәрсе емес екенін қа- зір көрсетеміз, біра«, әуелі Үйымдастыру комитеті жө- ніндегі осы жанжал туралы Мартовтың цазіргі пікірін •қысқаша айтып өтелік. Лигада Мартов: «Павлович жә- не басқалар әңтіімені қоздырып жіберді» деді. «Борьба- ға» және Ұйымдастыру комитетіне қарсы ең байытаты, қызу және қатты сөздер сөйлеген Мартовтың өзі екенін керу үіпін съезд 'протоколдарын қарасақ болғаны. «Айыпты» Павловичке аударуға тырысып, ол тек қаоаа өзінің табансыздығын көрсетеді: съезден бұрын ол дәл осы Павловичті рөдаокцияға жетінші мүше етіп <9айлаған болатын, съезде Егоровқа қарсы іпытып, Павловичке толық қосылған болатын (44-бет), ал кейін, Павлович- тен жеңіліп, оны «әңгімені қоздырды» деп айыптай бас- тады. Бұған окүлуге ғана болады.
«Исжрада» (№ 56) Мартов иксті неімесе игректі ша- қыру туралы мәселеге зор маңыз беріліп отыр деп мыс- қылдайды. Бұл мысқылы тағы да Мартовтың өзіне қар- сы шығып отыр, өйткені нақ сол Ұйымдастыру ко- митеті жөніндегі жанжал Орталық Комитетке және Орталық Органға иксті немесе игректі шақыру сияқты «мацызды» мәселе туралы талас туғызды. Істі қай топ- қа, өзінің «төменгі дәрежелі тобына» (партпяға қара- ғанда төменгі дәрежедегі) немесе бөтен топқа қатысы барлығына қарай, екі түрлі өлшеммен пішу — жақсы емес. Бұл — іске партиялық көзбен қарағандық емес, барып тұрған тоғышарлық, үйірмешілдік. Мартовтың Лигадағы сөзі (57-бет) мен съездегі сөзін (44-бет) жай салыстырудың өзі-ақ бұған жеткілікті дәлөл бола ала- ды. Айта кетелік, Лигада Мартов: «Жұрттың өздерін қайтсе де искрашылдармыз деп атай отырып, сонымеп қатар искрашыл болуға ұялатындары маған түсініксіз» деді. «Өздерін атау» мен «болу» арасындағы, сөз бен іс


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
221
арасындағы айырманы түсінбеуі ғажап-ақ. Мартовтың өзі съезде өзін күштеп жік ңұруға ңарсымын деп ата- ды, ал съезден кейін сол жікті жақтаушы болды...
г) «ЮЖНЫЙ РАБОЧИЙ» ТОБЫН ТАРАТУ
Ұйымдастыру комитеті туралы мәселе жөнінде деле- гаттардың бөлінуі, бәлкім, кездейсоқ нәрісе сияңты бо- лып көрінер. Бірақ мұндай пікір қате болар еді, сон- дықтан оны болдырмау үішін біз хронологиялық тәртіп- тен шегініп, тап қазір съезд аяқталарда болған, бірақ алдыңғы жанжалға өте тығыз байлапысты тағы бір жаніжалды қарап өтейік. Бұл жанжал «Южный рабо- чий» тобын тарату жөнінде болды. Партия күштерін то- лық топтастыру және күштерді бытырататын былықты жою жөніндегі искрашылдардың ұйымдық тенденция- ларына осындағы бір топтың мүдделері қайшы келді; ол топ нағыз партия жоқ кезде пайдалы іс істеген еді, бірақ жұімысты бір орталыққа бағындырып, жолға қояр кезде керекёіз болып ^қалды. Үйірменің мүдделері үшін — «Южный рабочий» тобы «сабақтастықтың» сак,- талуын және өзінің бүтіндігіне қол сүғылмауын талап етё алатын еді, бұл жөнінде оның правосы «Искраның» ескі редакциясының правосынан кем еімес-ті. Партия- ның мүдделері үшін — ібұл топ өзінің күштерін «партия- ның тііісті ұйы-мдарына» ауьтстыруға көнуге тиіс болды (ЗІЗ^бет, съезд .қабылдаған қарардың аяғы). Үйірмеиің мүдделері мен «тоғышарлық» тұрғысынан қарағанда, пайдалы тоігты таратып жіберу «қытыққа тиетін» (Ру- сов жолдас пен Дейч жолдастың сөзі) сияқты болып көрінбей қоймады, өйткені «Искраның» ескі редакция- сының тарағысы келмегені сияқты, бұл топтың да тара- ғысы келмеді. Партая мүдделері тұрғысьтнан қарағанда, оны тарату, ітартия ішіне «сіңіру» (Гусевтің сөзі) қа- жет болды. «Южный рабочий» тобы өзін таратылды деп жариялауды «қажет деп таппайтынын», «ісъездің өз пі- кірін кесіп айтуын», соның өзінде «дереу: иә немесе жоқ» деп айтуын талап ететінін тікелей мәлімдеді. «Иокраның» ескі редакциясы өзі таратылғаннан кейін... сүйене бастаған «сабақтастыққа» «Южный рабочий»


222
ß. И. ЛЕНИН
тобы да сүйенді! «Біз бәріміз ж'еке-^жеке жүріп біртұ- тас партияны құрасақ та,— деді Егоров жолдас,— әйтсе де партия толып жатңан ұйымдардан тұрады, тарихи тулғалар ретінде, олармен санасуға тура келеді... Егер мұндай ұйым партияға зиянды болмаса, оны таратудъщ цажеті жоц».
Сөйтіп, маңызды принциптік мәселе мүлде айқын ңойылды, ал барлық искрашылдар — оздерінің үйірме- піілдік мүдделері әлі айқын білі-нбей тұрған кезде — та- бансыз элементтерге батыл қарсы шықты (бундшылдар және рабоче-делоіпылдардың екеуі бүл кезде съезде жоқ еді; олар, күмән жоқ, «тарихи тұлғалармеи санасу» қажеттігін барынша жақтаған болар еді). Мәселені да- уысңа қойғанда, таратуды жацтап 31 дауыс берілді, бес дауыс қарсы піыоқты және бес дауыс қалыс қалды («Южный рабочий» тоібы мүшелерінің төрт даусы, енді біреуі, бұрынғы мәлімдемслеріне қарағанда, Беловтың даусы болса керек, 308-бет). «Искраның» дәйекті ұйым- дық жоспарын мүлде мақұлдамайтын және партиялы- лыққа қарсы шығып, үйірмешілдікті жақтайтын он да- уысты топ мейлінше айқын көзге түсті. Айтыста искра- шылдар бұл маселені мейлінше принципті түрде қойды (Лангенің сөзін қараңыз, 315-бет), сөйтіп майдагерлік пен бытырандыльтққа қарсы шықты, жеке ұйымдардың «бет ажарымеи» есептесудеи бас тартты, «егер «Южный рабочийдағы» жолдастар мұпап бұрын, бір жыл пемесе екі жыл бұрып неғұрлым іірипциптік көзқараста болса, онда партияны біріктіру ісі, осында өзіміз бекіткен про- граміма негіздерінің салтанат қүруы бұрынырақ жүзеге асқан болар еді» деп тура айтты. Орлов та, Гусев те, Ля- дов та, Муравьев та, Ругіов та, Павлович те, Глебов та, Горин де осы рухта сөйледі. «Азшылықтың» ішіндегі искрашылдар «Южный рабочийдің», Маховтың және басв,алардың саясаты мен «бағытының» принциптілігі ж^ткіліксіз екенін атап көроеткен, съезде талай айтыл- ған бұл сөздерге қарсы шықпағаны былай тұрсын, бұл жөнінде қандай да болсын ескерту жасамағаны былай тұрсын, қайта, Дейч арқылы оларға батыл қосылды, «былықты» теріс деп тапты, Русов жолдастың — нац сол мэжілісте ескі редакция туралы імәселені де таза


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
223
партиялың негізде (325-бет) — ңандай сұмдық! — «Ti- Ke лей қоюға» батылдық еткен Русовтың — «мәселені ті- келей қоюын» ^ұттықтады (315-ібет).
«Южный рабочий» тобын тарату туралы мәоеле ол топты қатты ашуландырды, мұның ізі протоколдарда да бар (протоколдар жарыс сөздердің тек кемескі суретін ғапа беретінін ұмытпау керек, өйткені оларда толық сөз- дердің орнына, өте қысқа конспектілер мен экстракт- тар жазылады). Егоров жолдас «Южный рабочиймен» қатар «Рабочая мысль» 99 тобының жай атын атаудың өзін «жала» деді, бұл —съезде дәйекті экономизм жө- нінде қандай көзқарастың үстем болғандығының ерекше үлгісі еді. Егорюв тіиті бүдан көп кейін, 37-мәжілісте, «Южный рабочийды» тарату туралы қатты атлулана сөйлеи (356-бет), протоколға: «Южный рабочий» тура- лы мәселені талқылағанда, ол топтың мүшелерінен Ор- талық Органды шығаруға керек қаражаг туралы да, Ор- талық Орган мен Орталык, Комитеттің бақылауы тура- лы да пікір сұралмады, деп жазуды өтінді. «Южный рабочий» туралы жарыс сөз кезінде Попов жолдас тұтас көіипілік бұл топ туралы мәселені алдын ала шешіп қойды дегенді байқатты. Ол былай деді: «Енді, Гусев жолдас пен Орлов жолдастъщ сөздерінен кейін, бәрі де анъіцталды» (316-бет). Бұл сөздердің мағынасы мына- дай екені күмәнсыз: енді, иокрашылдар пікірлерін ай- тып, қарар ұсынғаннан кейін, бәрі де айқындалды, яғни «Южный рабочийдің» еркіне қарамастан, оның тараты- латыны айқын. Бұл арада «Южный рабочийдің» өкілі искрашылдарды (соның өзінде Гуоев пөн Орлов сияқ- тыларды), ұйымдық саясаттың әр түрлі «бағыттары- ның» ^кілдері есебінде, өз жақтастарынан бөлектеп отыр. Ал, қазіргі «Искра» «Южный рабочий» тобын (сол сияқты, бәлкім, Маховты да?) «нағыз искрашыл- дар» деп көрсетіп отырса, мұның өзі съезде болған ең үлкен (сол тоіптың тұрғысынан қарағанда) оқиғалар- дың үмытылғанын, «азшыльгң» дегеннің қандай эле- менттердеп құрылғанын аңғартатын деректерді жаңа редакцияның бүркеп тастағысы келетінін айңын көр- сетеді.


224
В. И. ЛЕНИН
Амал не, съезде көпшілікке арналған орган туралы мәселе көтерілген жоқ. Исікрашылдардың бәрі бұл мәсе- лені съезге дейін де, съезд кезінде де мәжілістерден тыс уақытта оте-міоте қызу талқылады, сөйтіп партия омірі- нің қазіргі кезеңінде мұндай орган шығаруға шара қол- дану немесе қазіргі органдардың біреуін сопдай орган- ға айналдыру өте тиімсіз болар еді дегенге тоқтады. Антиіпжраіпылдар съезде бұған қарама-қарсы пі«кір айтты, «Южный рабочий» тобы да өзінің баяндамасын- да сондай пікір білдірді, сондықітан он адамның қолы қойылып, тиісті қарардың ұсынылмауын тек кездейсоқ- тық немесе «үімітсіз» мәселе көтеруді тілемегендіік қана деп білу керек.
д) ТІЛДЕРДІҢ ТЕҢ ПРАВОЛЫЛЫҒЫ ЖӨШНДЕГІ ЖАНЖАЛ
Съезд мәжілістерінің тәртібіне қайтып оралайық.
Съезде мәселелерді нақты талқылауға көшпестен бұ- рывнақ антижжрашылдардың әбден айқындалған тобы ғана емес (8 дауы-с), оның үстіне, бұл сегіз дауысты қолдауға, оларды көібейтіп, шамаімен, 16—18 дауысқа жеткізуге даяр тұрған аралық, тұрақсыз элементтердің тобы да болғанына қазір біздің көзіміз жетті.
Бундтың партиядағы орны туралы мәселе съезде өте- мөте, тіпті шамадан тыс таптештелш талқыланды, сөй- тіп мұның өзі принциптік тезисті шешу мәселесіне ай- налды, ал мәселені іс жүзінде шөшу ұйымдық қатынас- тарды талқылағанға дейін кейінге қалдырылды. Бұған қатысы бар тақырыптарды түсівдіруге съезге дейінгі әдебиетте едәуір ікөп орын берілгенідіктен, мәселені съезде талқылаудан мардымды жаңалық шьгқпады. Тек қана мынаны ескертпей кетуге болімайды: «Рабочее Де- ло» жағындағылар (Мартынов, Акимов және Брукэр) Мартовтың қарарын қостағанымен, оны жеіткіліксіз деп танитындығын және одан піығатын қорытындылар жө- нінде өз пікірлерінің басқа екенін білдірді (69, 73, 83, 86-беттер).
Съезд Бундтың орны туралы м-әселеден программаға көшті. Мұнда жарыс соз көбінесе маңызы шамалы же-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
225
ке түзетулер төңірегінде болды. Антігиокрашылдардың опіюзициясы принципті түрде Мартынов жолдастың стихиялылық пен саналылық туралы атышулы мәселе- нің қойылуына қарсы шабуыл жасауынан көрінді. Әри- не, бундіпылдар мен рабоче-делошылдар түгелінен Мар- тыновты қолдады. Айтқандайын, оның қарсы пікірлері- нің негізсіздігін Мартов пен Плеханов көрсетті. Атап өтерлік бір өрескел нәрсе: «Ихжра» редакциясы қазір (ойланғаннан кейін болса керөк) Мартынов жағына шығып, өзінің съездегі айтқанына қарсы пікір айтып отыр! 10°. Бұл, сірә, атақты «сабақтастьғқ» принципіне сай келетін болар... Мартыновпен дәл қаншалықты ке- ліокенін, нақ қандай мәселе жөнінде және нақ қай уақыттан бері келіскенін редакцияның езі толық анық- тап, бізге мәселені түсіндіріп беруіп күту кере*к болады. Соны күте отырьш, біз тек қана мынадай сұрақ қоямыз: съездеи кейін өзініц съезде айтқанына мүлде қарсы пікір айтқан редакциясы бар партиялъіц орган бұрын- соңды болып па екен?
«Искраны» Орталық Оргап деп тану туралы дауға (біз бұған жоғарьгда соғып өттік) және устав туралы айтыстардың басталуына (бұл айтыстарды уставтың то- лық талқылауына байланысты сөз қылған қолайлырақ болар) соқпастан, программаны талқылау кезінде бай- қалған прилциптік сарындарға көшелік. Ең алдымен то- тепше сипаты бар бір нәрсені: пропорциялық өкілдік туралы мәселе жөніндегі жарыс сөзді көрсетіп өтеліік. «Южпый рабочийд-огі» Егоров жолдас бұл мәселепің программаға енгізілуін жақтады және жақтағаны соп- ша, тіпті Посадовскийдің (азіпылықтыц ішіндегі исжра- піыл) «елеулі алауыздық» туралы әділ ескертпе жаса- уына тура келді. «Күмән жоқ,—- деді Посадовский жол- дас,—біз мына бір негізгі мәселе жөнінде ажырасып отырімыз: белгілі 'бір негізгі демюкратияльъң принциптер- ді абсолюттік ңуны бар den танып, келешектегі саяса- тьімызды сол принциптерге бағындыру керек пе, әлдө демократиялық принціштердің бәрі тек біздің партия- гіың ғана пайдасына бағындырылуға тиіс пе? Мен осы- ныц соңғысын барынша жақтаймын». Плехаиов «демо- кратпялық припциптердіц абсолюттік құныпа», оларды


226
В. И. ЛЕНИН
«дерексіз» іқарауға одан да айңын, одан да батыл сөз- дермен қарсы шығып, Посадовскийге «толығынан қосылды». «Біздің, социал-демократтардың,— деді ол,— жалпыға бірдей сайлау правосына қарсы шығатын рет- теріміздің болуы жорамал түрде ақылға сыярлық нәр- се. Бір кезде Италия республикаларының буржуазияісы дворяндар қатарында болған адамдарды саяси правола- рынан айырды. Жоғары таптар бір кезде революция- шыл пролетариаттың саяси праволарына шек қойғаны сияқты, революцияшыл пролетариат та жоғары таптар- дың саяси правіоларына шек қоя алар еді». Плеханов- тың сөзін жұрт қол шапалаңтап, шуылдап қарсы алды; Плеханов «сіздер шуылдауға тиіс емессіздер» деген Zwischenriif-ңа * ңарсылық білдіріп, жолдастардың қы- сылмауын өтінгенде, Егоров жолдас орньінан тұрып: «жұрт мұндай сөздерге қол шапалақтайтын болса, мен шуылдауға міндеттімін» деді. Гольдблат жолдаспен (Буидтың делегатыімен) бірге Егоров жолдас Посадов- ский мен Плехановтың көзқарастарына қарсы сөйледі. Амал не, айтыс тоқтатылды, сондьііҚтан бұл тұста туған мәселе сол мезетте-аіқ жоқ болды. Бірақ қазір Мартов жолдас бұл мәселенің маңызьгн кемітуге, тшті жочққа шығаруға бекер тырысады; ол Лига съезівде былай де- ді: «Делегаттардың бір бөлегі бұл оөздерге (Плеханов- тың сөзіне) ңатты наразылық білдірді, егер Плеханов жолдас: өзінің жеңісін баянды ету үіпін пролетариат- тьщ басиасөз бостандығы сияқты саяси праволарды аяқ- қа басуына тура ікелетін қайғылы жағдай, әлбетте, ақылға сыймайтын нәрсе деп қосып айтқан болса... (Плеханов: «merci»), онда мұндай қатты паразы- лық туғызбау оңай болар еді» (Лига протоколдары, 58- бет). Бұлай деп түсіндіру Посадовский жолдастың «елеулі алауыздьгқ» және «негізгі мәселе» жөнінде ке- ліспеушілік туралы съезде жасағаи үзілді-кесілді мәлім- демесіне тікелей қайшы келеді. Осы негізгі мәселе жо- нінде искрашылдардың бәрі съезде антиискралық «оң- шылдар» (Гольдблат) мен съездегі «центр» (Егоров) өкілдеріне царсы піықты. Бұл — факт, сондықтан, егер
* — шешен сөз сөйлеп тұрғанда, отырған кісілердің ескертпе жа-
сауы, реплика. Ред.


BIP АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
227
«центр» (бұл сөз жұмсақтықтың «ресми» жақтастарын қандай да 'болсын басқа сөзден артық ашуландыра қой- мас деп сенемін...), егер «центр» (Егоров жолдас неме- се Махов арқылы) бұл мәселе немесе осы сияқты мәсе- лелер жөнінде өз пікірін «еркімен» айтса, онда елеулі алауыздық дереу байқалады деп жұртты батыл сендіру- ге болар еді.
Бұл алауыздық «тілдердің тең праволылығы» тура- лы мәселеде бұдан да гөрі айқын байқалды (протокол- дардың 171 жане одан кейінгі беттері). Бұл пункт жө- ніндө жарыс сөздөн гөрі, дауысқа салу қызық болды: дауыстарды санағанымызда, тым көп — он алты дауыс болып шыңты! Неліктен бұлай болды? Программада жынысына, т. т. және тіліне (қарамастан, барлық аза- маттардың тең праволы екенін айту жеткіліікті ме, әлде «тіл бостандығы» немесе «тілдердің тең праволылығы» деу кереік пе, деген мәселеге бола осылай болды. Мар- тов жолдас Лига съезініде бұл оқиғаны өте дұрыс сипат- тап, былай деді: «программаның бір пунктіиің редак- циясы туралы болмашы даудың принциптік маңызы болды, өйткені съездің тең жартысы программалық ко- миссияны орнынан жұлып тастауға даяр отырды». Нақ солай еді *. Ұрыснкеріс тіпті болмашы себептен туды, сонда да ол шыньимен-ақ принциптік сипат алды, сон- дықтан да ол өте-імөте қатты болды, жұрт тіпті програм- малық комиссияны «орнынан жулып тастау» жөнінде әрекет етуге дейін барды, «съезді алдагьъсы» келеді деп жұрт бір-бірінен сезіктенді (Егоров Мартовтан осы- лай сезіктенді!), бір-бірін... балағаттауға дейін барды * Мартов бүған мынаны қосады: «Бұл ретте Плехановтың есектер туралы қуақылығы бізге көп зиян келтірді» (тіл бостандығы туралы әңгіме болғанда бір бундшыл мекемелердің ішінде жылқы заводы ме- кемесін атағандай болды. Сонда Плеханов өзінен-өзі: «жылқы сөйле- мейді, ал есектер кейде сөйлеседі» деді). Мен, әрине, бұл қуақылық- ты ерекше жұмсақтықтың, көнбістіктің, сақтықтың жөне икемділіктің ныйіаны дей алмаймын. Бірақ, дегенмен, таластың принциптік мацы- зын таныған Мартовтың бүл арада принциптіліктің неде екенін, бұл жерде ңандай сарындардың нөрініп отырғанын талдауға мүлде тоқ- талмай, тек қуақылықтың «зиянын» көрсетумен ғана қанағаттанғаны- на мен таң қаламын. Міне бүл — нағыз бюрократтық және формалис- тік көзқарас! Ңатты кеткен қуақылық, тек бундшылдар жөнінде ай- тылған ңуаңыльщ ңана емес, сол бундшылдардың кейде қолдап, тіпті жеңілістен аман алып қалған адамдары жөнінде айтылған қуақылық- тар да, шынында, «съезде көп зиян келтірді». Алайда, жанжалдын принциптік маңызы бар деп 'ганылғаннан кейін, кейбір қуақылықтар- дың «орынсыздығы» (Лига протоколдары, 58-бет) туралы құрғақ сөз- бен құтылуға болмайды.


228
В. И. ЛЕНИН
(178-бет). Тіпті Попов жолдас «түкке тұрмайтын нәрсе- лер жөнінде осындай жатдай туғанына қынжылатынын білдірді» (курсив менікі, 182-бет), үш мәжіліс (16, 17 және 18) бойы жағдай осылай болды.
Бұл сөздердің бәрі мына бір аса маңызды фактіні мейлінше айқын және бұлтартпастай етіп көрсетеді: «сезіктенушілік» және барынша кескілескен күрес («ор- нынан жұлып тастау») жағдайы,— кейін, Лпга съезінде бұл жағдайдың тууы жөнінде искрашылдардың көпші- лігіне айып тағылды! — шынында, біздщ көпшілік пен азшылыц болып бөлінуімізден анагурлым, бурын тудьі. Тағы да айтамын, бұл факт — аса зор маңызы бар не- гізгі факт, оны түсінбеушілік өте көп адамдарды: съез- дің аяғындағы көпшілік қолдан жасалған көпшілік болды, деген мейлінше үстірт пікірге әкеліп соқтырады. Съездегілердің 9/ю бөлігі искрашылдар еді деп сендір- мек болған Мартов жолдастың қазіргі көзқарасы бойын- ша, «принциптік сипат» алған және съезд комиссиясын құлатуға апарып соға жаздаған қақтығыстың «сәл нәр- седен», «болмашы» себептен туа қалғаны жөніндегі факт мүлде түсініксіз жәпе қисынсыз. «Зиян келтірген» қуақылықтар жөнінде қынжылу, өкіну арқылы бұл фактіден құтыла қоям деу күлкі болар еді. Ңақтығыс- тың қайдағы бір қатты айтылған қуақьтлықтан барып принциптік маңыз алуы мүмкін емес, тек съездегі саяси жіктердің сипаты жағынан ғана сондай маңыз алуы мүмкін. Жанжал қатты сөздерден және қуақылықтан туған жоң,— бұл сөздер мен қуақылықтар съездің саяси жіктерге бөлінуінің өзінде «қайшылық» бар екенінің, жанжал туғызатын себептердің бәрі бар екенінің, тіпті болмашы бір сылтау табылса-ақ болғаны, бойындағы бар күшімен сопаң етіп шыға келөтін ішкі әр тектілік бар екенінің сыртқы белгісі ғана еді.
Ңайта, менің съезд жөніндегі көзіқарасым бойынша, оқиғаларды белгілі бір саяси мағынада ұғынғандық ре- тінде, мұндай ұғынудың кейбіреулерге ренішті болып кершгеніне қарамаотан, сол •көзқарасьшды қорғауды өзімнің борышым деп есептеймін,— осы кезқарасым бойынша, «болмашы» себептен принциптік сипаты бар өте қатты жанжалідың тууы сөз-сіз және толыіқ түсінік-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
229
ті. Съезде искраіпылдар мен аятиискрашылдардың ара- сында унемі күрес болып отьірғандьгқтан, олардың ара- сыида табансыз элементтер болғандықтан, бұлар анти- искрашылдармен бірге барлық дауыстың */з бөлігіне ие болғанідықтан (әлбетте, менің шамаімен шығарған есе-- бім бойынша: 8-f-10 = 18-ді 51-<мен салыстырғанда),— искрашылдардың тіпті болмашы азшылығыныц, цандай турде болса да, искрашылдардан бөлініп кетуі анти- іюкральгң бағыттың жеңу мүмкініпілігін туғызатыны, сондықтан да «жанталасқан» күрестің болғаны өте тү- сінікті және табиғи іс. Бұл — орынсыз айтылған қатты сөздер мен дүрсе қоя берулердің нәтижесі емес, саяси айла-шарғының нәтижесі. Саяси жанжалды қатты сөз- дер туғызған жоқ, дайта, съездің жі-кке бөлінуінің езін- де саяюи жанжалдың болуы осындай қатты сөздер мен дүрсе қоя берулерді туғызды,— съездің саяси маңызы- па және съездің нәтижелеріне баға беру жонінде Мар- товпен екі арада болып отырған негізгі принциптік алауыздығьшыз осы қарама-ңарсылықта жатыр.
Съездің бүкіл өн бойында, ең басты-басты оқиғалар- ды еске алса<қ, искрашылдардың болмашы азшылығы көпшілігінен үш рет бөлі-ніп шықты,— тілдердің тең праволылығы жөнінде, уставтың 1-параграфы жөнінде және сайлау кезініде,— бұл үш реттің үішеуінде де кес- кіле-окен күрес болды, мұның өзі ақыр аяғында партия ішіндегі қазіргі ауыр дағдарысқа әкеліп Соқтырды. Бұл дағдарыс пен бұл күресті саяси жағынан түсіну үшін орынсыз қуақылық туралы сөздермен қанағаттанбау керек, қайта, съезде қақтығысқан сарындардың саяси жіктерін зерттеп қарау керек. Сондықтан ажырасудың себептерін анықтау тұрғысынан қарағанда, «тілдердің тең праволылығы» жөніндегі жанжалдың екі есе маңы- зы бар, өйткені ол кезде Мартов әлі (әлі де!) искраіпыл еді және антииісікрашылдар мен «цетатрге» қарсы жұрт- тың бәрінен де артық күреспесе, кем күреіспеді.
¥рыс Мартов жолдас пен бундшылдардың басшысы Либер жол/дастың арасындағы таластан басталды (171 — 172-беттер). Мартов «азаматтардың тең праволылығын» талаиі етудің жеткілікті екенін дәлелдеді. «Тіл бостан- дығы» қабылданбады, біраоқ соның ізінтпе «тілдердің


230
В. И. ЛЕНИН
тең праволылығы» деген үсынылды, сөйтіи Либермен бірге Егоров жолдас- майданға шықты. Мартов былай деп мәлімдеді: мұның өзі — фетишизм, өйткені «шепген- дер ұлттардың тең праволы болуьгн талап ете отырып, правоның тең еместігін тіл саласына аударады. Ал аны- ғында мәіселені нақ екінші жағынан алып қарау керек: ұлттардың праволары тең емес, мұнда теңсіздік, айта кетейік, белгілі бір ұлтқа жататын адамдардың ана ті- лін пайдалану правосының болмауынан да көрініп отьгр» (172-бет). Мартовтың ол кездегі айтқ-аны мүлде дұрыс еді. Шынында да, Либер мен Егоровтың өз тұ- жырымідарын дұрыс деп жақтап, бізден ұлттардың тең праволылығы принцишн өткізгісі келмегендіікті неімесе өткізе білмегендікті таппақ болып, күр босқа әлектенуі бейне бір фетишизм болып шықты. Іс жүзіиде олар принципті жақтамай, «фетишистер» сияқты, сөзді ғана жақтады, қандай болса да принцитітік қате істеуден қо- рьііққандьщтан емес, жұрт не айтар екен деп қорықк,ан- дыңтан оСылай істеді. Ұйымдастыру комитеті жөніндегі жанжал жайында біз атап өткен дәл оюы табаисыздық психологиясын (бүл үшін біэді «іба-сқялар» . айьштап жүрсе қайтеіміз?) бұл арада біздің бүкіл «центр» де мейлінше айқын кіөрсетті. Оның еікінші бір өікілі, «Юж- ный рабочийге» жақын тұрған кен заводының делегаты Львов «тілдерді езу туралы шет аймақтар ұсынған мә- селені аса елеулі мәселе деп есетітейді. Біз өз програм- мамызға тіл туралы пунікт енгізіп, басқа халықтарды орыстандыру туралы болжамның қандайын болса да жоюымыз қажет, өйткені социал-демократтар жайында осынідай күдік тууы мүмжін». Мәселенің «елеулі екендь гінің» тамаша дәлелі міне осындай. Шет айма»қтардың күдіктену мүмкінтпіліғін жою кереік болтандыі$тан, мә- селе өте елеулі болып отыр! Шешен істің мәні жотінде тү-к айтпайды, өзінің фетишист дөп айьгпталғанына ол жауап қайтарімайды, ңайта, оны түгеліімен растап отыр, өзінің түк дәлелінің жоқтығын айтып, шет аймақтар не айтар өкен деген сылтаумен құтылғысы келеді. Айта цалса, олардың айтатынының бәрі диръіс емес,— дейді жұрт оған. Осы дұрыс па, әлде дұрыс емес пе, деп тек-


BIP АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
231
серу орнына, ол: «кудіктенуі мумкін» деп жауап бе- реді.
Мәселені елеулі және маңызды деп танығысы келіп, оны осылайша қою шынында қазір принциптік сипат алып бара жатыр, бірақ ол Лйберлер, Егоровтар, Львов- тар бұл жерден тауып алғысы келген принцилтік сипат емес. Принциггтік болып отырған маселе мынау: партия ұйымдары мен мүшелеріне программаның жалпы және негізгі қағидаларын қолдануға, нақты жағдайларға сәй- кестіре отырып қолдаиуға және осындай қолдану бағы- тында сол қағидаларды дамытуға ерік беруге тиіспіз бе, әлде жұрттың құр күдііктенуінен қорқып, програімманы ұсақ^түйектермен, жеке нұсқаулармен, қайталаулармен, шым-шытырықтармен толтыруға тиіспіз бе? Социалчде- мократтар шьгм-шытырьгққа қарсы күресте кәдімгі де- мократиялық праволар мен еркіндіктерді тарылтуға тырысушылық бар деп қалайша санай («күдіктене») алады деген мәселе принциптік мәселе болып отыр. Шым-шытырақ оқиғалар алдында фетишистікпен бас июден біз енді қашан арылар екенбіз? — «тілдердсн» туған күресті көргенде, біздің ойымызға сап ете түскен пікір осы болды.
Атап дауысқа қою көп болғандықтан, бұл күресте де- легаттардың қалай жікке бөлінгені әбден айқын еді. Мұндай дауысқа қою бір емес, үш рет болды. Барлық антиискрашылдар (8 дауьтс) мен өте болмашы ауытқып отырған бүкіл центр (Махов, Львов, Егоров, Попов, Мөдведев, Иванов, Царев, Белов,— теік соңғы екеуі ға- на алғапгқы кеэде біресө қалыс қалып, біресе бізбен бірге дауыс беріп, ауытқи берді, тек мәселе үшінші рет дауысіқа қойылғанда ғана бағыттарын белгіледі) искра- лың топқа әрқапіан қарсы тұрды. Исікрашылдардың бір бөлегі — ікөбінесе кавіказдықтар (алты даусы бар үш адам) искрашылдардан бөлініп кетті, осының салдары- нан, ақыр аяғында, «фетишизім» бағыты басым болып шықты. Мәселе үшінші рет дауысқа қойылғанда, екі тенденцияның екеуінің де жақтастары оз бағыттарын неғұрлыім айңындап алған кезде, искрашылдардың көп- шілік жағынан алты даусы бар үш кавказдық бөлініп піығып, дарсы жаққа қосылды; искрашылдардың азшы-


232
В. И. ЛЕНИН
лық жағынан екі даусы бар екі адам — Посадовак-ий мен Костич бөлініп шықты; мәселе алғаш екі рет дауыс- қа қойылғаида қарсы жа-ққа шығып кеткевдер немесе қалыс қалғандар мыналар еді: искрашылідардың көішіі- лігінен — Ленский, Степанов және Горский, азшылық- тан — Дейч. Искрашылдардыц сегіз даусыныц (барлыц 33 дауыстан) бөлініп кетуі антиискрашылдар мен ту- рацсыз элементтердің коалициясы басым болып кетуіне мумкіндік берді. Бұл — съезде жікке бөлінудің негізгі фактісі, ол уставтың 1-иараграфьгн дауысқа салғанда да, сайлауда да (тек қана басца искрашылідар бөлініп шықңанда) қайталанды. Сайлауда жеңіліп қалғандар қазір сол жеңілістің саяси себептерін, тұраоқсыз және саяси тұрлаусыз элементтерді партия алдыпда барғ/ав сайын әйгілеп, барған сайын аяусыз әпгкерелеген са- рындар күресінің бастама пункттерін көргісі келмей, көздерін тарс жұімып отырса, бұған таңдануға болмай- ды. Ол кезде Мартов жолдас Акимов пен Маховтың мақтаи, қостауына татырлық еңбек сіңіріп үлгірмеген- діктен де тілдердің тең праволылығы жөнінідегі жанжал бұл күресті бізге соғұрлым айңын көрсетіп отыр.
е) АГРАРЛЫҚ ПРОГРАММА
Антиискрашылдар мен «центрдің» принцип жөніндегі тұрлаусыздығы аграрлық программа туралы жарыс сөз- де де айқын көрінді, мұның өзі съездің көп уақытын алды (протокіолдардың 190—226-беттеріп қараңыз) жә- не бірталай оте қызықты мәселе қойды. Дәл біздің күт- кеніміэдей, програмімаға қарсы жорыңты Мартынов жолдас бастады (Либер жолдас пен Егоров жолдастың ұсақ ескертпелерінен кейін). Ол «нақ осы тарихи әді- летсіздікті» түзету туралы ескі дәлелді алға тартты, оның ойынша, біз бұл арқылы жанама түрде «басқа та- рихи әділетсіздіктерді ардақтайтын» сияқтымыз, т. т. Егоров жолдас та Мартынов жағына шықты; Егоровқа тіпті «бұл программаның маңызы қандай екені түсінік- сіз. Мұның өзі бізге арналған программа ма, яғни ол біз- дің қойып отырған талаптарымызды белгілеп бере ме, әлде біз оны көпшілікке түсінікті программа еткіміз келе


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
233
ме» (!? !?). Либер жолдас «Егоров жіолдастың айтқан- дарын айтңысы келер өді». Махов жолдас өзіне тән ба- тылдыңпен сөйледі, сөйтіп «үсынылып отырған про- граммапың не екенін және оның қандай мақсаттарды көздейтінін оөйлеуіпілердің көпшілігі (?) мүлде түсін- бейді» деп мәлімдеді. Үсынылып отырған программаны «социалчдеімократиялық аграрлық программа деп есеп- теу қиын» сюғар; одан... «тарихи әділетсіздіктерді түзе- ту тәлкегінің біраз нышаны сезіладі», онда «демагогия мен авантюризмнің сарыны» бар. Бұл терең ойлардың теориялық дәлелдтіесі — тұрпайы марксизмнің көлірте бұрмалауы және оңайлатып көрсетуі: искрашылдар «шаруаларды құрамы жағынап қандай да біртұтас топ деп көрсетпекші; ал шаруалар әлдөқашан-аіқ (?) тап- тарға бөлініп кеткендіктен, бірыңғай программа ұсыну оны тұтас алғанда демагогиялық программа етуге, жү- зеге асырған кезде 'авантюраға айналдыруға қалайда әкеліп соғады» (202) деу болатын. «Искраны» «тануға» даяр (оны Маховтың өзінің танығаны сияіқты), бірақ оның бағытын, оның теорияльгқ және тактикалық пози- циясын мүлде ойластырімаған көтггегөн социал^демократ- тардың біздің аграрлық программамызға теріс қа- рауының шын себебін Міахов жолдас бұл арада «абай- ламай» айтып салды. Әсте кейбір жеке мәселелер жөніндегі келюпеушілік емес, қайта, орыс шаруалар шаруашылығының осы заманғы уклады сияқты күрделі және көп қырлы құбылысқа марксизімді қолданғанда оны тұрпайыландырушылық бұл программаны түсійбеу- шілікті туғызды және туғызьгп отьгр. Сөйтіп, осыедай тұрпайы-імаркстік көзқарас негізінде антииокралыдқ эле- менттердің лидерлері (Либер мен Мартынов) және «центрдің» лидерлері Егоров пен Махов тез табысты. Егоров ж-олдас мұның үстіне «Южный рабочийге» және оған бейім топтар мен үйірмелерге тән белгілердің бі- рін, атап айтқаида,— шаруалар ңозғалысыпың маңызын түсінбеушілікті, шаруалардың алғапіқы атақты көтері- лістері түсыида біздің социал^дөмократтардың осал жа- ғы — сол шаруалар қозғалысының маңызын асыра ба- ғалағандығы емес, қайта, жете бағаламағандығы (және қозғалысты пайдалану үшін күпгтің жеткіліксіздігі) бол-


234
В. И. ЛЕНИН
ғанын түсінбеушілікті ашық білдірді. «Мен редакция- ның шаруалар қозғалысымен әуестенуінен,— шаруа- лардың толқуынан кейін көптеген социал-демократтар- ды билеген әуестенушіліктен аулақпын» — деді Егоров жолдас. Аімал не, Егоров жолдас редакцияныц бұл әуес- тенуінің нақ нөдеи көршгенін съезге азды-копті дәл айтуға тырыспаіды, «Искра» берген адеби материалды нақты көрсетуге тырыспады. Мұның үстіне, ол біздің аграрлық программамыздың негізгі пункттерінің бәрін «Искра» өзінің үшінші н-омерінде-’ақ *, яғни, шаруалар- дың толқуынан көп бурын дамытқанын үмытып қалып- ты. «Иокраны» тик сөз жүзінде ғана «танып» қоймаған адам оның теорияльтқ және тактикалық принциптеріпе көбіреік ікөңіл бөлсе, бұл күнә болмас еді!
«Жоқ, шаруалар арасыида біз коп жұімыс істей ал- маймыз!» — дел жар салды Егоров жолдас, ол одан әрі осы жар оалуын белгілі бір жеке «әуестенушіліюке» қарсы наразылық білдіру мағынасында емес, біздің бү- кіл позициямыэды бекерге шығару мағынасында түсін- діреді: «Мұның өзі — бізідің ұраныімыз авантюристік ұранімен бәсекелесе алмайды деген сөз». Әңгіменің бә- рін әр түрлі партиялар ұрандарының «ібәсжесіне» апа- рыіп тіреп, іоке принципсіз қарауға өте тән түжырым, міне, осы! Және де бұл сөздер біздің уақытша сәтсіз- діктерге ңынжылмай, үгіт жұмысьтнда баянды табысқа жетуге ұімтыльгп отырғанымыз және программаның тео- риялық тұрақты базисі болмайынша, баянды табысқа жету (минуттік... «бәсеікелестердің» айқай-шуына қара- мастан) мүмікін еместігі атап көрсетілген теориялық түсіндірмелерге шешен өзінің «қанағаттанғанын» жа- риялағаннан кейін айтылып отыр (196-ібет). «Ңанағат- танғандығы» туралы бұл сендіру және еокі экономизм- нен мұра болып қалған тұрпайы қағидаларды дереу ңайталау мейлінше шатасқандықты ашып көрсетіп отыр, ал ескі экономизім «ұрандар бәсеікесі» теік аграрлық про- граміманың ғана емес, зкономикалық және оаяси күрес- тің бүкіл программасы мен бүкіл тактжасының барлық мәселелерін шеіпеді деп есеитеді. «Сіз батырақты бай
Караңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 461-=470-беттер. Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ НЕЙІН
235
шаруамен бірге кесінді жерлер үшін күресуге көндіре алмайсыз, өйткені ол кесінділердің едәуір бөлегі ңазір- дің өзінде-ақ сол бай шаруаның қолында» — деді Его- ров жолдас.
Тағы да қараібайырлық, едәуір бөлегі буржуазияның ңолында болып отырған және келешекте одан да көп бөлегі сол буржуазияның қолына түсетін ніәрсе үшін кү- ресуге пролетарды «ікөндіру» мүмкін еімес деп өңеште- ген біздің оппортунистік экономизммен сөзісіз тумалас қарабайырлық. Тағы да сол тұрпайылық, батырақ пен бай шаруа арасындағы жалпы капиталистік қатынас- тың орыс жағдайындағы ерекшеліктерін ұімытатын тұр- пайылық. Кесінді жерлер қазір ауыртпалығын түсіріп отьгр, іс жүзінде б-атыраққа да ауыртпалығын түсірііп отыр, оны кіріптарлықтан қүтылу үшін күресуге «көн- діріп» жатудың қажеті жоқ. Ңайта, кейбір интелли- генттерді «көндіру» керек болып отыр — өз міндеттерше көзін ашыңқырап қарауға көндіру, наңты мәселелерді талқылағапда, баяғы бір үлгіден аулак, болуға көндіру, біздің мақсаттарымызды қиындатып, өзгертіп көрсете- тін тарихи жағдаймен санасуға көндіру керек больш отыр. Біздің батырақ тұрмысының нақты аграрлық жағ- дайларын программаға қарсылардың ұмытуы тек со- қыр сенімнен ғана, тек мужик ақымақ келеді деген боңыр сенімнеи ғана туып отыр,— бұл соқыр сенім, Мартов жолдастың әділ көрсеткеніндей (202-бет), Ма- хов жолдастың және аграрлық програіммаға қарсы бас- қа адаімдардың сөздерінен байқалып қалды.
Жүмысшы мен капиталист — дел, біріне-бірін бетал- ды қарсы қоютпылыққа дейін мәселені оңайлатыи, біз- дің «центр» өкілдері, давдысынша, өздерінің тар өрісті- лігін імужикке аударуға тырысты. «Мужиіктің таптыд көз-қарасының орісі тарлығына қарағанда,— деді Махов жолдас,— мен опы ақылды деп сапаймын, нақ сондық- тан да мужик тартып алу мен боліске салуды көздейтін ұсақ буржуазиялық мұратты жақтайды деп ойлаймын». Бұл арада екі нәрсе көріне шатастырылып отыр: му- жиктіц таігтық көзқарасын ұсақ буржуаньщ көзқарасы деп сипаттау жәпе осы козқарасты тарылту, оны «өрісі тар» көзқараоқа айналдыру. Егоровтар мен Махювтар-
8-том


236
В. И. ЛЕНИН
дың қатесі мужиктің таптық көзқарасын осы «өрісі тар» көзқарасқа айналдыруында жатыр (пролетардың көзқарасын «өрісі тар» көзқарасқа айналдырған Мар- тыновтар мен Акимовтардың қатесі де тап осындай еді). Оііыц бер жағыпда, ұсақ буржуаның жіағдайы екі ұшты болғандықтан да, ұсақ буржуазиялық таптық көзқарас- тың азды-ікөпті тар өрісті, азды-көпті прогрестік болуы мүмікін екенін бізге логика да, тарих та үйрётіп отыр. Сондықтан біздің міндетіміз әсте мужиктің тар өрісті- лігі («ақымақтығы») немесе оны «соқыр сенімнің» би- леп алғандығы жөніпде қынжылу емес, қайта, оның көзқарасьін үнемі кеңейтіп, оның ақыл-ойының соңыр сеніімді жеңуіне жәрдемдесу болып табылады.
Орыстың аграрлыв, мәселесі жөніндегі тұриайы- «маркстіік» көзқарас «Искраның» ескі редакциясын ай- нымай жақтауіпы Махов жолдастың принциитік сөзінің қорытындысында өте-мөте айқын көрінді. Жұрттың бұл сөзді қол шапіалаңтап... рас, келемөждеп қол шапалақ- таумен қарсы алуы тегін емес. Плехановтың: қаралай бөлісті жақтаған қозғалыстан біз ешбір қорьгқпаймыз, бұл прогресшіл (ібуржуазиялық-ирогресіпіл) қозғалысқа біз бөгет жасамас едік, дегеніне ашуланған Махов жол- дас былай деді: «Нені бәле деп атауды мен, әрине, біл- мейміп. Бірақ, егер мұны революция деп атауға болса, онда бұл революция революцияшыл болмайды. Дұрысы- рақ айтқанда, мен: бұл енді революция болмайды, реакция болады (күлкі), бүлік тәрізді революция бо- лады дер едім... Мұндай революция бізді кейін шегеріп тастайды және қазіргі жағдайымызға қайтып оралу үшін бізге белгілі бір уақыт керек болады. Ал біз қазір француз революциясы кезіндегіден анағұрлым көп нәр- сеге ие болып отырмыз (келемеждеп қ о л ша- палақтау), бізде социал-демократиялық партия бар (күлкі)» ... Иә, Маховтіга ойлайтын немесе орталық мекемелері Маховтарға сүйенетін социал-демократия- лық партия шынында тек қана күлкі болар еді...
Оопыімен, біз аграрлық програміма кетерген таза принциптік мәселелер жөнінде де өзімізге таныс жіктің лезде жарыққа шыға қойғанын көрігг отырмыз. Аити- искрашылдар (8 дауыс) тұрпайы марксизмді жақтап


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
237
жорыққа аттавды, олардың -соңына баяғы бір өрісі тар көзқарасқа үнеімі сүршіп, малтығып, «центрдің» көсем- дері — Егоровтар мен Маховтар ерді. Сондықтан аграр- льгқ программаның кейбір пункттерін дауысқа қойған- да, 30 және 35 дауыстың жақтап берілуі (225 және 226- беттер), яғни Бунд туралы мәселенің талқыланатын орны жөніндегі таласта да, Үйымдастыру комитеті жөнівдегі жанжаліда да, «Южный Рабочийді» жабу ту- ралы мәселеде де қанша дауыс берілсе, бұл жолы да, шамамен айтқанда, дәл сонша дауыс берілуі өте табиғи нәрсе. Дағдылы және оқальтптасьгп қалған үлгінің шегі- нен азды-көпті шығыңқырап кететін, ерекше және жа- ңа (н-еміютер үшін жаңа) әлеуметтік-экюноімикалық қа- тынастар жөнінде Маркстің теориясын өз бетімен қол- дануды азды-көітті керек қылатын мәселе котерілсе-ак болғаны,— мінідет деңгейінде бола білетін иокрашыл- дардың д-аусы тек 3/s болып шыға келеді, бүкіл «центр» дереу Либерлер мен Мартыновтардың сіоңынан ере жө- неледі. Ал Мартов жолдас сарындар айқын байқалған дауысқа қоюлардан үрейлене жалтарып, бұл анық фак- тіні бүркемелеуге тырысады!
Искрашылдар съездің кемінде бестен екісіне қарсы күреокенін аграрлық програімма жөніндегі жарыс сөз айқын көрсетті. Кавказдық делегаттар бұл арада оте дұрыс бағыт үстады,— креіюстниктіік тәртіптің толыгі жатқан қалдықтарының жергілікті түрлерімен өте жақ- сы таныс болғандығы арқасында олар Маховтарды қана- ғаттандырған абстрактьгүйреншжті жалаң дәлелдерді қарсы қоюдан сақтанды, олардың дұрыс бағыт ұста- уына осы жавдай едәуір себеп болса керек. Плеханов та, Гусев те (Егоров жолдастың көзқараісы сияқты... «біз- дің деревняідағы жумысымызға мұндай пессимистік көзқарасты»... «Россияда жұмьтс істеген жолдастардың арасында көп кезідеістіруіме тура келді» деп растаушьі Гусев те), Костров та, Карский де, Троцкий де Марты- нов пен Лйберге, Махов пен Егоровқа қарсы дүрсе ңоя берді. Аграрлық программаны сынауішылардың «ізгі ті- лекті кеңестерінен» «филистерліктің иісі мүңкіп тұрға- нын» Троцкий дұрыс көрсетті. Тек съездегі саяси жік- терді зерттеу туралы мәселе жөнінде ғана мынаны ес- 9*


238
В. И. ЛЕНИН
керту керек: оның сөзіпің осы жеріпде (208-бет) Лапге жолдастың Егоровпен және Маховпен ңатар қойылуы дұрыс болар ма еікен. Протоколдарды зер салып оқыған адам Ланге мен Гориннің Егоров пен Маховтың пози- циясынан мүлде басқа позиция ұстағанын көреді. Ланге мен Горинге кеюінді жерлер туралы пункттің тұжыры- мы ұнамады, олар біздің аграрлық программамыздың идеясын әбден түсіне отырып, оны басңаша жолмен жүзеге асыруға тырысты, өздерінің көзқарасынша, ана- ғұрлым мінсіз тұжырым табу жөнінде көп жұмыс істеді, программа авторларын севдірмғк болып немесе солар- ды жақтап, искрашыл еместердің бәріне қарсы шықты, сөйтіп өз і^арарларының жобаларын үсынды. Мәселен, бүкіл аграрлық программаны қабылдамау (212-бет, қабылдамауды жацтаған дауыс тоғыз, қарсы 38) және оның жеке пункттерін қабылідаімау (216 және басіқа беттер) туралы Маховтың ұсыныстарын кесіпді жер- лер туралы пункттің дербес редакциясын усынған Лап- генің бағытымен (225-бет) салыстырып қарасақ, бұлар- дың арасында түбірлі айырма бар екеніне көзіміз же- теді*.
«Филистерліктің» иісі мүңкіп тұрған дәлелдөр туралы одан әрі айта келіп, Троцкий жолдас былай деп атап көрсетті: «туып келе жатқан революциялық кезеңде біз шаруалармен байланыс жасауымыз керек»... «Осы мін- дет алдымызда тұрғанда Махов пен Егоровтың скептик- тігі мен саяси «көрегендігі» өресіздіктің қандайынан болса да зияндырақ». Азшылықтыц ішіндегі басқа бір искрашыл, Костич жолдас, Махов жолдастың «өзіне, өзінің принциіттік табандылығыиа сепбейтіиін» оте дәл айтты, бұл — біздіц «центрге» мірдің оғындай тиетін сипаттама. «Екеуінің арасында айырма бола тұрса да, сары уайымға салыну жөнінде Махов жолдас Егоров жолдаспен табыса кетті,— деді содан соң Костич жол- дас.— Ооциал-дөмократтар қазірдің өзінде шаруалар арасында жұмыс жүргізіп, қазірдің өзінде олардың қоз- ғалысына мүмкін қадарыніпа басшылық етіп отырғанын Махов ұмыта береді. Сөйтіп, олар өздерінің осы сары
Салыстырыңыз: Гориннің сезі, 213-бет.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
239
уайымға салынуы арқылы біздің жұмысымыздьщ өрісін тарылтады» (210^бет).
Съезде программа жөнінде болған жарыс сөз туралы маеіелені іаяқтау үшін енді оппозициялық ағымдарды қолдау жіөніндегі қысқаша айтьюқа тоқталып өтуге бо- лады. Социал-демократияльгқ партия «Россиядаты осъъ кунгі цотамдыц жэне саяси тэртіпке царсы бағытталган оппозициялъщ және революциялық қозғалыстың қан- дайын болса да» ңолдайтыны біздің программада айқын айтылған 101. Опіпозицияльтқ ағымдардың дэл цаі-идайын қолдайтынымыз бұл соңғы ескертуде мейлінше дәл көр- сеітілген сияқты еді. Әбден талқыланған мәселе жөніндө тағы да «түсініспеушілік пен ұғыныіспаушылық» болуы мүмікін деп ойлау қашпама ңиын болса да, біздің партия ішінде кептен қалыптаСқан сарындардың айырмасы бул арада да бірден байқалды! Сірә, істің мәні түсініспөуші- ліктерде емес, нақ сол сарындарда болса керек. Махов, Либер және Мартынов дереу дабыл қағып, тағы да «тү- тас» азшылыққа тап болды, сөйтіп Мартов жолдастың бұл арада да мұны айла^шарғы жасалды, әдейі істелді, дипломатия жүргізілді деп, басқа да осындай әсем соз- дермен 'түсіндіруіне тура келгендей болды (оның Лига съезінде сөйлеген сөзін қараңыз), мұндай түсіндіру аз- шыльгңтың да, көтппіліктің де «тұтас» топтары құры- луының саяси сеібептеріне ой жібере алмайтын адам- дардың қолданатын адісі болып табылады.
Махов тағы да марксизмді тұрпайы дөрекілендіруден бастады. «Бізде бірден-бір революцияшыл тап —- проле- тариат,— дейді де, ол осы дұрыс қағидадан іле-іпала мынадай теріс іқорытынды жасайды:— басқалары бүйір- ден қосылғандар (жұр т тың б ә р і к үл е д і)... Иә, бүйірден қосылады да, сәл нәрсенің өзін пайдаланыи қалғысы келеді. Мен оларды қолдауға қарсъгмын» (226- бет). Махов жолдастың өз иозициясын өрескел тұжы- рыімдауы 'кеп адамды (оньщ жақтастарыііан) ұялтты, біраің «оіппозициялық» деген сөзді алып тастауды неме- се оған «демоікратиялық-оппозициялыіқ» деп қосып, шек қоюды ұсынып, Либер де, Мартынов та іс жүзінде Ма- ховпен табысты. Мартыновтың бұл түзетуіне Плеханов әділ қарсы шықты. «Біз либералдарды сынауға, олар-


240
В. И. ЛЕНИН
дың жартыкештігін әшкерелеуге тиістіміз,— деді ол.— Бұл дұрыс... Бірак,, социал-демократиялық қозғалыстан басқа қозғалыстардың бәрінің тар өрістілігі мен шектеу- лілігін әшкерелей отырып, біз жалпыға бірдей сайлау правосын бермейтін копституцияның өзі де, абсолютизм- ме<н сальістырғанда, бір адым ілгері басқандық екеніп, сондықтан пролетариат 'қазіргі тәртіігті ондай конститу- циядан артық көрмеуге тиіс екенін лролетариатқа тү- сіндіруге міндеттіміз». Мартынов, Либер және Махов жолдастар ібұғап келіспей, өздерінің ұстаған бағытын қорғады, олардың бағытына Аксельрод, Старовер, Троц- кий және тағы да Плеханов қарсы шықты. Бұл арадә Махов жолдас юзін өзі -тағы да төмпепгтеп үлгірді. Әуелі ол басқа таптар (пролетариаттан басқалары) «әншейін» екенін және өзі «оларды қолдауға қарсъі» екенін айт- ты. Кейін 'мейірімі түсіп, «шып мәнінде реакцияшыл бола тұрса да, 'буржуазия көц реттерде,— мәселөн, фео- дализмге және оның қалдықтарына 'қарсьі күресуге келгенде,— революцияпіыл болады» деп мойьіндады. Бұдан әрі ол тағы да түзеймін деп ібүлдіріп алды: «Бі- рақ әрқашан (?) реакцияшыл топтар бар, олар — қол- өнершілөр» деді. Кейіп ескі редакцітяпы аузы көпірген- ше жақтаған біздің «цсптрдің» басшылары принцип жө- нінде осындай сорақылықтарды айтуға дейіп барды! Тіпті цехтық құрылым өте күшті болған Батыс Европа- ның -өзінде абсолютизмнің құлау дәуірінде қалалардағы басқа да ұсак, буржуалар сияқты ерекше революция- шылдық 'көрсеткен нақ осы қолөнершілер болатын. Аб- солютизмнің құлауынан жүз жыл, елу жыл кейіпгі дәуірде батыстық жолдастардың қазіргі қолөнершілер туралы айттқандарын юйланбастан қайталап айту нақ орыс социал-демсжратына әсіресе лайьщсыз. Россияда саяси «м-әселелер женінде қолөнершілерді буржуазиядан реакцияшыл деу жаттап алған дағдылы құрғақ сөзден басқа еш нәрсе ямес.
Амал ніе, Мартьтновтың, Маховтың іжәне Либердің бұл мәселе жөнінде қабыл <алынбаған түзетулеріне қан- ша дауыс берілгені туралы протоколдарда ешбір дерек қалмаған. Біз тек антиискрашыл элементтердің лидер-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
241
лері міен «центр» лидерлерінің бірі * бұл арада да иск- рашылдарға қарсы шығып, бізге ертеден таныс жікке топтасқанын ғана айта аламыз. Программа ггуралы бар- лыц жарыс сөздерді қорыта келіп, азды-көпті қызу бол- маған, жалпы жұрттың иазарын аудармаған, сарындар- дың Мартов жолдас пен «Искраның» жаңа редакциясы қазір жасырып отырған айырмасын ашып көрсетпеген бірде-бір айтыс болмады деген қорытынды жасамауға болмайды.
ж) ПАРТИЯ УСТАВЫ. МАРТОВ ЖОЛДАСТЫҢ ЖОБАСЫ
Съезід программадан партия уставына ікөшті (Орта- лық Орган туралы жоғарыда сөз болған мәселеге және делегаттардың баяндамаларына соқпай отеміз, амал не, делегаттардың кепшілігі бұл баяндамаларды қанағатта- нарлық түрде тапсыра алмады). Біздің бәріміз үшін ус- тав туралы мәселенің аса зор маңызы болғанын айтып жатудың қажеті жоқ. Шынында, «Искра» әуел бастан- аіқ, тек әдеби орган есебінде ғана емес, сонымен қатар уйымдыц ұя есебінде корінді ғой. Төртінші померінің редакциялық мақаласында («Неден бастау керек?») «Искра» тұтас бір ұйымдық жоспар** ұсынды және сол жоспарды уш жьіл бойы үнемі, үздіксіз жүзеге асырып отырды. Партияның екін-ші съезі «Ихжраны» Орталық Орган деп танығанда, тиісті ңарарды (147-бет) дәлел-
* Сол топтың, «центрдің» енді бір лидері Егоров жолдас оппози- циялық ағымдарды қолдау мәселесі туралы өз пікірін басқа жерде, Аксельродтың социалист-революционерлер туралы қарары сөз болған кезде айтты (359-бет). Егоров жолдас программаның қандай да бол- сын оппозициялық және революциялық қозғалысты ^олдау туралы талабы мен социалист-революционерлерге де, либералдарға да теріс көзқарасы арасындағы «қайшылықты» көре білді. Егоров жолдас мә- селеге басқа түрде және басқа жағынан қарап, бұл арада, Махов, Ли- бер, Мартынов жолдастар сияқты, өзінің марксизмді тар мағынада түсінетінін, «Искраның» позициясына (өзі «таныған» позициясына) тұрақсыздықпен, жартылай дұшпандыңпен қарайтынын көрсетті.
** «Искраны» Орталық Орган деп тану туралы сөзінде Попов жол- дас сөз арасында былай деді: «Мен «Искраның» 3 немесе 4-номерінде басылған «Неден бастау керек?» деген мақаланы еске түсіремін. Рос- сияда жұмыс істеп жүрген жолдастардың көбі оны сыпайылыққа жатпайтын мақала деп тапты: енді біреулерге бұл жоспар ңиял бо- лып көрінді, ал көпшілік (? сірә, Попов жолдастың төңірегіндегі адамдардың көпшілігі болар) мұны атақ құмарлық деді» (140-бет). Менід саяси көзқарастарымды мұндай атақ құмарлық деп түсіндіру- шілікке, қазір Аксельрод жолдас пен Мартов жолдас қоздырып отыр- ған түсінікке енді көндігіп жатуымның қажеті жоқ екенін оқуіпы көріп отыр.


242
В. И. ЛЕНИН
дейтін үш пункттің ішшен екі пункт «Искраның» нат^ осы уйымдыц жоспары мен уйымдыц идеяларына ар- налған еді: оның партияның практикалыц жүмысына басшылық ету ісіндегі ролі мен біріктіру жұмысындағьі басіпылық ролі көрсетілді. Сондьгқтан бүкіл партия бо- лып белгілі ібір ұйымдыіқ идеяларды танымайынша жә- не ол идеяларды ресми түрде бөкітпейінше, «Искраның» жұмысын және партия ұйымының ібүкіл ісін, партия- ны іс жузінде ңалпына келтіру жөніндегі бүкіл істі аяқталды деп еоептеуге болмайтыны әбден табиғи нәр- се. Бұл міндетті партияның ұйымдық уставы орындау- ға тиіс болды.
«Иокраяың» партия ұйымына нөгіз етіп алмақ бол- ған негізгі идеялары, піынында, мынадай екі идея еді. Біріншісі, централизм идеясы, жеке-жеке және егжей- тегжейлі ұйымдық мәселелердің бәрін тпешудің әдісін принцип жүзінде 'белгілеп берді. Екіншісі — вдеялық басшылық ететін органның, газеттің, ерекше ролі — шетелдерде революциялық тегеуріннің алғаиьцы опера- циялық базасы құрылған күнде, саяси құлдык, жағда- йындағы нақ орыс социал-демократиялық жұмысшы қозғалысының уақытша және ерекше мұқтаждарын ес- керді. Бірден-бір принциптік идея болып табылатын бг рінші идея бүкіл уставтың арқауы болуға тиіс еді; екін- ші идея — орынға және іс-әрекеттің түріне байланысты уақытша жағдайлардан туатын жеіке идея — центра- лизмнен ауытқығандық сияцтанып, екі орталыц, Орта- лыц Орган мен Орталыц Комитет құрудан көрінді. Иск- ралық лартия ұйымы жөніндегі бұл негізгі екі иідеяны мен «Искра» (№ 4) редакциясы атынан жазылған «Неден бастау керек?» * деген мақалада да, «Не істеу керекте?» ** де дамытқан болатынмын және, ақыр ая- ғында «Жолдасқа хатта» *** устав түрінде дерлік ег- жей-тегжейлі түсіндірген болатынмын. Егер «Искраны» тану қағаз жүзінде қалмаса, тек айтыла салған құрғақ сөз ғана болмаса, оида дәл осы идеяларды жүзеге асы- руға тиісті болған уставтың параграфтарыц тұжырым-
* Қараңыз: ІПығармалар толың жинағы, 5-том, 1—13-беттер. Ред.
** Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 6-том, 1—211-беттер. Ред.
*** Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 7—26-беттер. Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙШ
243
дау үшін, шынында, тек редакциялау жұмысы ғана қалған еді. Өзім қайта бастырған «Жолдасқа хаттың» алғы сөзінде мен ұйьтмдық идеялардың партия уставын- да да, осы кіталіпада да бір-бірше толық ұқсас екенін аныңтау үшін бұл екеуін жай салыстырып оқараудың өзі жеткілікті болатынын атап көрсеткенмін *.
«Искраның» ұйымдық идеяларын уставта тұжырьгм- даудың редакциялық жұмысы жөнінде меиің Мартов ж-олдас көтерген бір жанжалға тоқталып өтуіме тура келеді. Мартов Лига съезінде былай деді: «... Бұл (яғни бірінші) параграф жөніыде менің оппортунизмгө түсуім Лөнин үшіи қаншалықты күтпеген іс болғанын сіздер- ге нақты анықтама көрсетіп берер. Съезден 17г—2 ай бүрын мен Ленинге өзімнің жобамды көрсеттім, онда 1-параграф дәл меиің съезге ұсынғаиымдай баяндалып еді. Ленин менің жобамды тым егжей-тегжейлі деп та- уып, оған қарсы болды және өзіие тек 1-параграфтың идеяс^ы — мүше болу шартыиың аиықталуы ғапа ұпай- тыпын, 'бұл идеяны түрін өзгертіп өз уставына еигізе- тінін, ойткепі менің тұжырымымды сәтсіз деп есөптсй- тінін айтты. Демек, Ленин меніц тұжырымыммен көптен таныс болатын, ол менің бұл мәселе жөніндегі көзқарастарымды білөтін. Сөйтіп, съезге ниетімді, көз- қарастарымды жасырмай барғанымды өздеріңіз көріп отырсыздар. Өзара кооптациялауға қарсы, Орталық Ко- митет пен Орталық Органға кооптация жасағанда біра- уызды болу принциптеріне қарсы күрөсетінімді, тағы- сын-тағыларды мен алдын ала ескерттім» (58-бет).
Өзара кооптациялауға қарсы күресетіндігін ескертуі жөнінде істің қалай болғанын біз кезі келгенде көре жатармыз. Енді Мартов уставының «піиетін жасырма- уына» тоқталайық. Өзінің сәтсіз жобасы жөнінде (Мар- товтың өзі съезде бұл жобаны сәтсіз деп тауып, қайтып алған-ды, ал съезден кейін, ол өз бойыиа біткен дәйек- тілікпеп, бұл жіобаны тағы да жарыққа шығарды) бол- ған оқиганы Лигада есінде қалғаны бойынша айтып бергенде, Мартов, дағдысынша, көп нәрсені ұмытып қалған екіен, сондықтан ол әңгімені тағы да шатасты-
Шығармалар толық жинағы, 7-том, 6-бет. Ред.


244
В. И. ЛЕНИН
рып алды. Жай әңгімелерге және өзінің есінде қалға- нына (адам амалс^ыздан тек өзіне пайдалыны ғана есіне түсіреді!) сүйенуден сақтандыратын фактілер ікөп бол- ған сияқты еді,— сонда да Мартов жолдас, басқа мате- риалы болмағандықтан, сапасьгз материаліды пайдала- нып отыр. Ңазір тіпті Плеханов жолдас та оған еліктей бастапты —сірә, жаман әдет жүіққыш болса керек.
Мартовтың жобасындағы бірінші параграфтың «идея- сы» маған «ұнауы» мүмкін ем-ес, өйткені съезде жарық- қа шыққан идеянъщ бірде-бірі оның жобасында болған емес. Ол ұмытшақ болған. Ңағаздардың арасынан Мар- товтың жобасын тауып алғаным оңды болды, онда «бі- рінші параграф оныц съезде усынғаньіндай е ме с, мулде басцаша баяндалтан»! Міне сізге «ниетті жасыр- мау» керек болса!
Мартовтың жюбасындағы 1-параграф: '«Россия соци- алчдемократияльіқ жұмыстпы партиясының программа- сын мойыпдайтын, оның міпдеттерін жүзегө асыру үіпін партия органдарьшың (sic! *) бақылауымеи және басшылығымен белсеніп жұмыс істейтін әрбір адам партия мүшесі болып саналады».
Менің жобамдағы І-параграф: «Піартия программа- сын мойындайтын және материалдық қаражатымен де, партия ұйымдарыпың біріне өз басының қатысуымен де партияға комектесетін әрбір адам партия мүшесі болып саналады».
Съе-зде Мартов ұсынған және съезд қабылдаған тұ- жырым бойынша 1-параграф мынадай: «Россия социал- демократиялық жүмысшы партиясының программасын қабылдайтып, партияға материалдық қаражатыімеи кө- мектесетін жәпе оның бір ұйьгмының ібасиіылығымен партияға үнемі өз басы жәрдем көрсетіп отыратын әр- бір адам партия імүшесі болып саналады».
Мартовтың жобасында ешбір идеяның жоң екені, тск т$ур?аі$ сөз ғана бар екені осы сальистырудан айқын көрініп отыр. Партия мүшелері партия органдарынъщ баіқылауымен және басшылығымен жүмыс істейтіні өзі- нен-өзі түсінікті, мұның басцаша болуы мумкін емес, бұл туралы соз қылатындар — мәні бар еш пәрсе айт- * — солай! Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
245
пай, ңұр оөйлей беруді жақсы көретін, «уставтарды» ұшы-ңиыры жоқ сылдыр сөзбен және ібюрократтық (яғ- ни юке керегі жоқ, тек сәнге ғана керекті) формулал/ар- мен толтыруды жаіқсы коретін адамдар. -Бірінші параг- рафтың идеясы партия органдаръі партия уйъімдары- ныц біреуіне де енбейтін партия мүшелеріне іс жузінде басшылық ете ала ма, деген сұрақ қойылғанда ғана аңғарылады. Мартов жолдастың жобасында бұл идея- ның ізі де жюқ. Олай болса, Мартов жолдастың «бұл мәселе жөнівдегі көзқарастарымен» менщ таныс болу- ым мумкін емес, өйткені Мартов жолдастың жобасында бул мәселе жөнінде еиьбір көзцарас жоц. Мартов жол- дастың нақты анықтамасы шатасцаидыу болып шықты.
Ңайта, Мартов жолдастың озі жөнінде мынаны айту- ға тура келеді: ол менің жобамнан «іменің бұл мәселе жөніндегі көзқарастарымды 'білді», менің жобам съез- ден 2—3 апта бұрын жұрттың бәріне көрсетілсе де, ол редакциялық коллегияда да, тек менің жобаммен ғана танысқан делегаттар алдында да менің 'көзқарасыма қарсы шьгвдан жоқ, оны теріс деген жоқ. Ол ол іма. Tin- Ti съезде, мен уставтың озім жазған жобасын * ұсынып, оны устав комиссиясы сайланғанга дейін іқорғағанымда, Міартов жолдас турадан-тура былай деп мәліімдеді: «Ле- нин жолдастың қорытындыларына қосыламын. Тек екі мэселеде ғана онымен келіспеймін» (курсив менікі) — Советті ҚҰРУ әдісі -туралы мәселеде және бірауыздан кооптация жасау туралы мәселеде (157-ібет). 1-параг- раф жөнінде келіспеу туралы бұл арада әлі бірде-бір сөз айтылмаған.
Ңоршау жағдайы туралы кітаптпасында Мартов жол- дас өз уставын тағы да және неғұрлым егжей-тегжейлі
* Айта кетейік. Протокол комиссиясы XI қосымшада «съезге Ленин усынған» уставтың жобасын бастырды (393-бет). Протокол комиссия- сы бұл арада да біраз шатастырыпты. Комиссия менің барлық деле- гаттарға (және көбіне съезге дейін) көрсетілген алғаш^ы жобамды (ңараңыз: ІПығармалар толық жинағы, 7-том, 282—284-беттер. Ред.) съезге усынылған жобамен шатастырып алып, бгріншісін екіншісі деп бастырды. Менің жобаларымның эзгрлгк үстгндегі барлъіц нусцаларъь да басыла берсін, менің оған, әрине, түк қарсылығым жоқ, бірақ, сон- да да, шатастыруға болмайды. Ал шатастырудың болғаны рас, өйтке- ні Попов пен Мартов (154 және 157-беттер) менің шынында съезге ұсынған жобамның түжырымдарын сынады, ал протокол комиссиясы бастырған жобада ондай тужырымдар жоц (394-бет, 7 және 11-пара- графтарды салыстырыцыз). Іске үқыптырақ қарағанда, мен көрсеткен беттерді жай салыстырғанда-ақ бүл қатені байқау қиын емес еді.


246
В. И. ЛЕНИН
еске түсіруді қажет деп тапты. Бұл кіташпасында ол өз уотавына, кейбір жеке жерлерінен басқасына, қазірдің өзінде қол қоюға әзір екенін айтьтп (қазір 1904 жылдың февралы— үш айдан кейін не болары белгісіз), оның уставы «централизмді әсірелеуге қарсы екенін жеткі- лікті түрде айқьш көрсетті» деп сендіреді (IV бет). Бұл жобаның съезге ұсыпылмауын Мартов жолдас цазір мынадан деп түсіндіреді: 1-ден, «искралық тәрбие оны устав атаулыны жек көруге үйреткен» (өзініе үиаған уақытта Мартов жолдас искралық деген сөзді өрісі тар үйірм-ешілдік деп танымай, мейлінше айқын бағыт деп таниды! Тек, не пайда, үш жылдың ішіндегі и-скралық тәрбие Мартов іжолдасты анархиялық іқұрғақ 0өзді жек көруге үйретпөпті, бірігіп қабылдаған уставты бұзған- дықты интеллигенттік габансыздық осындай құрғақ сөзбен азқтай іалады). 2-ден, көріп отырсыздар, ол, Мар- тов жолдас, «негізгі ұйымдық ұйтқы болып отырған «Искраның» тактикасына қандай да болсын іріткі салу- дан» сақтаныпты. Ңалайша тамаша ұйқасып тұр десе- ңізші! 1-параграфтың оппортуяистік тұжырымы туралы немесе централизмді әсірелеу туралы принциптік мәсе- леде Мартов жолдас іріткі салудан (өрісі міейлінше тар үйірмешілдік тұрғыдан қарағанда ғана ңорқьшьішты) соншам-а қорқып, өзінің қар-сы пікірін редакция сияқты ұйтқының алдына да қоймады! Ал орталық -орынідардың ңұраімы туралы практикалыу «мәселедө Мартов жолдас «Искра» ұйымы (осы нағыз негізгі уйымдыу уйтцы) мүшелерінің көшпілігі дауыс берген тоқтамға риза бол- май, Бунд ’пен рабоче-делошылдардан жәрдем сұрады. Мәселеге іқанығырақ адамдардың берген бағасында «үйірмешілдік» жоқ деу үшін quasi-редакцияны қорға- ғанда үйірмешілдікті әкеліп тықпалайтын өз сөзіндегі «іріткі салушылықты», осы іріткі салушылықты Мар- тов жолдас байқамайды. Оған қасақана біз оның уставы жобасьін толы^ келтіріп, өз тарапымыздан оның қандай көзцарастарды және қандай әсірелеуді білдіретінін көр- сетіп берелік *:
* Айта кетейін, Мартов жобасының бірінші нұсқасын, амал не, та-
ба алмадым, ол 48 параграфтан құралған сияңты еді, онда түкке тұр-
майтын формализмді «әсірелеу» одан да көп болатын.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
247
«Партия уставының жобасы.— L Партияға мүше болу.—
1) Россия соцйал-демократиялық жұмысшы партиясының про- граммасын танитын, оның міндеттерін жүзеге асыру үшін пар- тия органдарының баңылауымен және басшылығымен белсеніп жұмыс істейтін әрбір адам партия мүшесі болып саналады.—
2) Партия мүдделеріне қайшы келетін қылықтары үшін партия мүшесі Орталық Комитеттің қаулысымен партиядан шығары- лады. [Партиядан шығару туралы дәлелденіп алынған үкім партия архивінде сақталады және, талап етуі бойынша, пар- тияның әрбір комитетіне білдіріледі. Екі немесе одан көп коми- тет талап етсе, онда Орталық Комитеттің партиядан іпығару туралы шешімі жөнінде съезге шағым беруге болады]»... Мар- тов жобасының ешбір «идеясы» болмауы былай тұрсын, сон- дай-ақ ешбір белгілі шарт немесе талап қоймайтын көріне-көзге мағынасыз қағидаларьш,— үкімді дәл цай жерге сақтауды «ус- тавта» көрсету жөніидегі өрескелдік иемесе Орталық Комитет- тің партиядаи шығару туралы шешімдері жөніпде (жалпы ал- ғанда, оііың қапдай да болсын шсшімдері жөпінде емес пе?) съезге шагым бсруге болатынын көрсету сияқтыларыи,— мен жақшаның ішіпе аламын. Мұньің озі — барып тұрған құрғақ сөзді әсірелегендік пемесе керегі жоқ, көріне пайдасыз, яки қағаз бастылыққа апарып соғатын пункттер мен параграфтарды ойлап шығару мағыпасыпдағы нағыз біорократтық формализм. «... II. Жергілікі комитеттер.— 3) Партияның жергілікті жұмысы жөніндегі окілдері партия комитеттері болып табылады...» (әрі жаңалық, әрі тауып айтқандық!) «... 4) [Екінші съезге өкілдер жіберген комитеттердің сол съезд кезінде барлары партия ко- митеттері болып танылады].— 5) Партияның 4-параграфта көр- сетілгендерден басқа жаңа комитеттерін Орталық Комитет та- ғайындайды [ол не сол жергілікті ұйымның бар құрамын коми- тет деп таниды, не жергілікті ұйымға реформа жасау жолымен жергілікті комитет құрады].— 6) Комитеттер өз құрамын кооіі- тация жасау жолымен толықтырады.— 7) Орталық Комитет жергілікті комитеттің ңұрамын саи жағынан бүкіл сол құрам- ның 73 бөлігінен аспайтып (өзіне белгілі) жолдастармен толық- тыруға праволы...» Бұл нағыз кеңсешілдіктің үлгісі: не себепті 7з бөлігінен аспау керек? мұньщ қажеті не? еш нәрсеге шек қоймайтын мұндай шек белгілеудің қандай мағынасы бар? өйт- кені толыцтырудың сап рет қайталана беруі мүмкін ғой. «...8) [Егер жергілікті комитет қудалау нәтижесінде тарап кетсе нө- месе қиратылса» (яғни, бәрі бірдей қамауға алынбаса ма?), «Орталық Комитет оны қалпына келтіреді» ]... (7-параграфпен санаспай-ақ па? Ал Мартов жолдас 8-параграф пен Россияның сыпайылық туралы заңдары — жай күндері жұмыс істеп, мей- рам күндері дем алуға бұйыратын заңдары арасында ұқсас- тық барын аңғармай ма?) «... 9) [Егер белгілі бір жергілікті комитеттің жұмысы партия мүдделеріне үйлеспейді деп таныл- са, партияның кезекті съезі Орталық Комитетке оның ңұрамын қайта құруды тапсыра алады. Мұндай ретте сол құрамдағы ко- митет таратылды деп және оның жұмыс жүргізген жеріндегі


248
В. И. ЛЕНИН
жолдастар оған бағынбауға ерікті* деп есептеледі.»]... Бұған дейіы орыс заңдарында болып келген: жұрттың бәріне және әр- бір ядамға маскүнемдікке салынуға рұқсат жоқ, деген статья қаншалықты пайдалы болса, бұл параграфтағы ереже де сон- шалықты пайдалы. «... 10) [Партияның жергілікті комитеттері партияның күллі жергілікті насихат, үгіт және ұйымдастыру жұмыстарына басшылың етеді және партияның Орталық Коми- теті мен Орталық Органына жүктелетін жалпы партиялық міи- деттерді орындау жөнінде оларға шама-шарқына қарай жәрдөм көрсетеді.» Уһ! Ңүдай ақына, мұның бәрі неменеге керек еді?.. 11) [«Жергілікті ұйымның ішкі тәртіптерін, комитет пен оған бағынушы» (естисіз бе, естисіз бе, Аксельрод жолдас?) «топ- тардың өзара қатынастарын және бұл топтардың қарайтын іс- тері мен дербестігінің шектерін» (қарайтын істердің шектері мен дербестіктің піектері бір нәрсе емес пе?) «комитеттің өзі белгілеп, Орталық Комитетке және Орталық Органның редак- циясына білдіреді»] ...(Кемшілігі: бұл білдірулердің қайда сақ- талатыны айтылмаған)... «12 [Комитеттерге бағынған топтар мен партияның жеке мүшелерінің бәрі өздерінің әрбір мәселе жөніпдегі пікірлерінің немесе тілектерінің партияның Орталық Комитетіие және оньщ Орталық Органдарына білдірілуін талап етуге праволы]13) Партияның жергілікті комитеті өз табыс- тарынан Орталық Комитеттің бөлуі бойынша оған тиісті үлесті Орталық Комитөттің кассасына аударып тұруға міндетті.— III. Басқа (орыс тілінен басңа) тілдерде үгіт жүргізу үшін құры- латьш ұйымдар.—14) [Орыс тілінен басқа тілдердің бірінде үгіт жүргізу үшін және, бұл үгіт қандай жұмысшылардың ара- сында жүргізілсе, сол жұмысшыларды ұйымдастыру үшін, мұн- дай арнаулы үгіт жүргізу керек болған және мұндай ұйым құру керек болған жерлерде жеке үйымдар құруға болады.]—15) Мұның қаншалықты керектігі туралы мәселені партияның Ор- талың Комитеті шешеді, ал мәселе даулы болған реттерде пар- тия съезі шешеді»... Уставтың мұнан кейінгі қаулыларын еске алсақ, параграфтың бірінші бөлімінің керегі жоқ, ал мәселенің даулы болатын реттері туралы екінші бөлім мүлде адам күлер- лік... «16) [14-параграфта көрсетілген жергілікті ұйымдар өзде- рінің арнаулы істері жөнінде автономиялы, бірақ жергілікті ко- митеттің бақылауымен жұмыс істецді және оған бағынады, со- ның өзінде бұл бақылаудың формаларын және сол комитет пен сол арнаулы ұйымның арасындағы ұйымдық қатынастар нор- масын жергілікті комитет белгілейді»... (бұл бос сөздердің бәрі- нің түкке қажеті болмағаны, құдайға шүкір, міне енді көрініп отыр.)... «Партияның жалпы істері жөнінде мұндай ұйымдар комитет ұйымының бір бөлегі есебінде жүмыс істейді.]—17) [14-параграфта көрсетілген жергілікті ұйымдар өздерінің арнау- лы міндеттерін ойдағыдай орындау үшін автономиялық одақ құра алады. Мұндай одақ өзінің арнаулы әдеби және әкімшілік
* Бұл сөзге Аксельрод жолдастың назарын аударамыз. Мұның өзі
неткен сұмдық еді’ Тіпті... тіпті редакцияның құрамын,.. өзгертуге
дейін баратын «якобиншілдіктің» тамыры міне қайда жатыр....


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
249
органдарын қуруға ықтиярлы; соның өзінде мұндай органдар- дың қайсысы бшіса да партияның Орталық Комитетінің тікелей бақылауында боцады. Мұндай одақтың уставын одақтың өзі жасайды, бірақ гіцртияның Орталық Комитеті бекітеді.]—18) [17-параграфта көрсетілгси автономиялық одақтың құрамына жергілікті жағдайға қарай өздерін көбіне сол тілде үгіт жүр- гізуге бейімдегеи жергілікті партия комитеттері де кіре алады. Ескерту. Автономиялық одақтьщ бір бөлегі бола отырып, мұн- дай комитет партия комитеті болып санала береді»] ... (бүкіл параграф өте пайдалы және өте тауып айтылған, ал ескертуі одан да асып түокен)... «19) [Автономиялық одаіқтың құрамына кіретін жергілікті ұйымдар опың орталық органдарымен қаты- нас жасағанда жергілікті комитеттердің бақылауында бола- ды.] — 20) [Партияның жергілікті комитеттері партияның Орта- лық Комитетімен қандай қатыпаста болса, автономиялық одак- тардың әдеби және әкімшілік орталық оргаидары да партияның Орталық Комитетімен сондай қатыиаста болады.] — IV. Партия- ның Орталық Комитеті мен әдеби органдары.— 21) [Партияның Орталық Комитеті мен саяси және ғылыми әдебиет оргаидары тұтас алғанда партияның өкілдері болып табылады.] — 22) Ор- талық Комитетке партияның бүкіл практикалық жұмысына жалпы басшылық ету; партияның барлық күштерін дүрыс пай- далаиуға және дұрыс бөлуге қамқорлық жасау, партияның бар- лық бөлімдерінің жұмысын бақылау; жергілікті ұйымдарды әдебиетпен жабдықтау; партияның техникалық аппараттарын жолға қою; партия съездерін шақыру жүктеледі.— 23) Партия- ның әдеби органдарына партия өміріне идеялық басшылық ету; партия программасын насихаттау және социал-демократияның дүниеге көзқарасын ғылыми және публицистикалық жолдармен белгілеу жүктеледі.— 24) Партияның жергілікті комитеттері мен автономиялық одақтарының бәрі партияның Орталық Ко- митетімен де, партия органдарының редакциясымен дө тікелсй қатынас жасап, оларға жергілікті жерлердегі қозғалыстың жәпе ұйымдастыру жұмысының барысы туралы ауық-ауық мәлімет беріп отырады.— 25) Партияның әдеби органдарының редак- циясы партия съезінде тағайыпдалып, келесі съезге дейіп жұ- мыс атқарады.— 26) [Өзінің ішкі істері жөпінде редакция авто- помиялы болады] жәпе екі съезд аральтғыидағы уақыт ііпінде өз құрамын толықтыра да жәпе өзгерте де алады, бұл туралы әр ретте Орталық Комитетке хабарлап отырады.— 27) Орталық Комитеттен шыққан немесе Орталық Комитет маңұлдаған мә- лімдемелердің бәрі, Орталық Комитеттің талап етуі бойынша, партия органдарында басылады.— 28) Орталық Комитет партия органдарының редакциясымен келісіп, әдебиет жұмысыныд белгілі бір түрлері үшін арнаулы әдебиет топтарын құрады,— 29) Орталық Комитет партия съезінде тағайындалып, келесі съезге дейін жұмыс атңарады. Орталық Комитет өз ңұрамын кооптация жолымен шексіз толықтыра алады, бұл туралы әр реттс партияның орталық органдарьтның редакциясына білді- ріп отырады.— V. Партияның піетелдік ұйьтмьт.— 30) Партпя-


250
В. И. ЛЕНИН
ның шетөлдік ұйымьг шстелдердө тұратып оры^ар арасында насихат жүргізеді және олардың арасыида социә^истік элемент- терді ұйымдастырады. Оны сайланып қойы^атын әкімшілік басқарады.— 31) Партия құрамына кіретін авгономиялық одақ- тар, осы одақтардьтң арнаулы міпдеттерін орЬіндауға көмектесу үшін, шетелдерде өз бөлімшелерін құра алады. Бұл бөлімше- лер, автономиялық топтар есебінде, жалпы шетелдік ұйымның құрамына кіреді.— VI. Партия съездері.-*- 32) Съезд партияның жоғары инстанциясы болып табылады.—33) [Партия съезі пар- тияның программасын, уставын және оның жұмысындағы же- текші принциптерді белгілейді; партиЯның барлық органдары- ның жұмысып бақылайды жәнс олардың арасыпдағы дауларды ңарайды.] — 34) Съезге өкіл жіберетіндер: а) партияның барлық жергілікті комитеттері: б) партия құрамыпа кіретіп барлық ав- тономиялық одақтардың орталық әкімшілік органдары; в) пар- тияның Орталық Комитеті жәпе оның орталық органдарыньщ редакциясы; г) партияның шетелдік ұйымы.— 35) Мандаттар- ды басқаға беруге болады, бірақ бір делегаттың ие болатын шын мандаттарының саны үштен артық болмауы керек. Бір мандатты екі өкілге бөлуге болады. Императивтік мандаттар болмауға тиіс.— 36) Орталық Комитет съезге қатысулары пай- далы болуы мүмкін деген жолдастарды кеңесші дауыспен съез- гс шақыра алады.—37) ІІартия программасын немесе уставып өзгерту туралы мәселелерді шешу үшін бар дауыстың 2/3 бөлік көпшілігі керек; басқа мәселелер жай көпшілікпен шешіледі.— 38) Съезд кезінде бар барлық партия комитеттерінің жартысы- нан көбінен өкілдер келсе, съезд толық праволы болып сана- лады —39) Съезд — мүмкіндігіне қарай — екі жылда бір рет шақырылады. [Съездің бұл мерзімде шақырылуына Орталық Комитеттің ырқынан тыс бөгеттер кездессе, ол жауапкершілік- ті өз мойнына алып, съезді кейінге қалдырады».]
Бұл уставсымақты ақырыпа дейіп оқып шығуға дағ- дыдан тыс шыдамы жеткен оқушы бізден томендегі қорытындыларды ерекпіе талдап бсруді талап ете қой- мас. Бірінші қорытынды: уставта айықтыруы қиынга түсетіи сарсу бар. Екінші қорытыпды: централизмді әсі- релеуге қарсы болу мағынасьшда, ұйымдық көзқарас- тардың ерекше сарынын бұл уставтан табу мүмкін емес. Үшінші қорытынды: Мартов өз уставының 38/зэ бөлігі- иеп көбін жұрттан (•съ-езде талқылаудап да) жасырып, мейлініпе дұрыс ютеген. Тск мұпы жасыру жөнінде бет пердесіз қимылдау туралы айтңаны сәл ерсілеу болған.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
251
з) ИСКРАШЫЛДАР ІШІНДЕ ЖІК ШЫҚҚАНҒА Д JEÜIH ЦЕНТРАЛИЗМ ТУРАЛЫ БОЛҒАН ЖАРЫС СӨЗ
Уставтың 1-параграфының тұжырымы туралы шы- нында іқызық және көзқарастардың әр түрлі сарында- рын сөзсіз ашып беретін мәселеге ікөшпіестен бұрын, съездің 14нмәжілісін және 15^мәжілісінің бір бөлігін ал- ған устав туралы қысқаша жалпы жарыс сөзге тағы да азырақ тоқтап өтелік. Бұл жарыс сөздің белгілі маңызы бар, өиткені ол орталық орындардың іқұрамы туралы маселе жөнінде «Искра» ұйымының толық ажырасуы- нан бурын болды. Керісінпіе, жалпы устав туралы, оның іпіінде кооптация туралы кейінгі жарыс сөз «Искра» ұйымыніда ажырасуымыздан кейін болды. Ажырасқанға дейін ібіз өз көзқарастарымызды епгкіімге бұра тартпай, Орталық Комитеттің адаім іқұрамы туріа- лы жұрттың. бәрін дүрліктірген мәселеге неғұрлым тәуелсіз болу мағынасьинда тура айта алғанымыз түсі- нікті. Жоғарыда айтқаиымдай, Мартов жіолдас іменің ұйымдық көзқарастарыма цосылды (157J6eT), жеке мә- селелер жөнінде өкі-ақ жерде маған іқосылмайтынын ес- кертті. Керісіише, «антиискрашылдар да, «центр» де сол арада-ақ «Искраның» бүкіл ұйымдыіқ жоапарының не- гізгі екі идеясының екеуіне де (демек, бүкіл уставқа да): централизімге де қарсы, «екі орталыққа» да /қарсы жорық ашты. Либер жюлдас менің уставымды «ұйым- дасқан түрде сенімсіздік білдіру» деп атады, екі орталықты (Попов және Егоров жолдастар сияқты) де~ централизм деп тапты. Акимов жолдас жергілікті коми- теттердіц қарайтын мәселелерінің өрісін кеңірек белгі- леуді, атап айтңанда, олардың оздеріне «өз құрамын өзгертуге право» беруді тілейтінін білдірді. «Олардың жұмысына көбірек бостандық беру керек... Орталық Ко- митетті Россиядағы барлық белсенді ұйымдардың өкіл- дері сайлайтыны сияқты, жергілікті комитеттерді сол жердегі белсенді қызметкерлер сайлауға тиіс. Егер бұ- ған да жол беруге болмаса, онда жергілікті комитеттер- ге Орталыц Комитет тағайындайтын мүшелердің санына шек қойылсын...» (158). Көріп отырбыздар, Акимов жолдас «централизмді әсірелеуге» қарсы дәлел келтіре-


252
В. И. ЛЕНИН
ді, бірақ Мартов жолдас, бұл беделді нұсіқауларға құлақ аспады, ол 'орталық орьгндардың дұрамы туралы мәсө- леде жеңіліп, Акимовтың соңынан өруге злі мәжбүр бо- ла қойған жоқ еді. Акимов жолдас Мартовтың өз уста- выныц «идеясъін» (7чпараграф: Орталық Комитеттің ко- митеттерге мүипелер епгізу жөніндегі ираволарына шек қою) туралы оның аузына сөз салғанда да ол қүлақ аспады. Ол кезде Мартов жолдас бізбен екі араға «іріт- кі салғысы» келмегеп еді, сондықтан ол Акимов жол- даспеін екі арадағы іріткіге де, -өзіімен екі арадағы іріт- кіге де көнді... Ол скезде «сұмдьщ централизмге» тек «Искраның» цеінтрализмі оздеріпе көріне пайдасыз бол- ған адамдар ғана қарсы шыққап еді: Акимов, Либер, Гольдблат қарсы шыққан-ды, олардың соңыиан еитеп, бір шоіңып, еікі қарап (қаптан да іболса кейін бұрылуға болатындай етіп) Егоров (156 және 276-беттерді қара- ңыз), т. б. ерді. Централизмге қарсы наразылықты «Бундтыц», «Южный рабочийдің», тағысын тағылардыц нақ сол өзіімшілдік, үйірмеішлдік мүдделері туғызғаны ітартияның басым көпшілігіне сол кездің өзінде-ақ ай- қын еді. Оның бер жағында, «Иокраның» ескі редакция- сының централизмге қарсы наразылығын оның сол үйірмешілдік мүдделері туғызатыны партияның көпші- лігіне қазір де айқын ғой...
Мәселен, Гюльдблат жолдастьщ сөзін алыңыз (160— 161). Ол іменің бейне бір төменгі ұйьтмдарды «жоюға» апарып соғатын, «орталық орындарға шексіз билік бе- руге, күллі іске шөксіз түрде араласу іправосын беруге мейліпше ұмтылған», ұйымдарға «тек бір ғана право — жоғарыдан берілген бұйрыққа күңкілсіз бағыну пра- восып» беретіиі «сұімдық» централизміме іқарсы шығып отыр, т. т. «Жоба бойынша құрылатын ортальгқ орыы құр далада қалады, оның төңірегіпде ешбір жергілікті орындар болміайды, тек түрсіз-түссіз 'бірдеңелер ғана бо- лады, орталықтың іс атқарушы агенттері соныц ішінде сенделіп жүреді». Съезде өздері жеңілгеннен (кейіи Мар- товтар імен Аксельродтар бізді қандай жалған сөзуар- лықпен сыйласа, бұл да тап сондай жалтан сөзуарлыу қой. Жұрт Бундқа күлді, ол біздің централпзмге қарсы күресе отырып, өзіндегі орталық орыітға тіпті айуыны-


БІР АДЬТМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЬТМ КЕЙІН
253
рат$ белгіленген шексіз праволар берді (мәселен, мүше енгізу және шығару, тіпті делегаттарды съездерге кір- гіз-беу праволарын алсаі^ та 'болады). Азшылық болып отырғанда централизмге қарсы және уставіқа қарсы ай- қай салатын, көпшілік болып алған кезде дереу у-ставқа сүйене қоятын азшылыцтыц ойбайына да, гстің байыбы- на барғаниан кейіи, жұрт күлетін болады.
Екі орталық туралы 'мәоеледе де жікке бөлінушілік айқын көрінді: Либер де, Акимов та (ол Советте Орта- лық Органның Орталыіқ Комитеттен басым болуы ту- ралы Аксельрод пен Мартовтың қазіргі сүйікті әнін жұрттан бұрын салды), Попов та, Егоров та барлыц искрашылдарға қарсы шықты. Ескі «Искра» әрқашан дамытып келген (жане Попов пен Еторов іжолдастар сөз жузінде мақұлдаған!) ұйымдық идеялардан екі ор- талық жоніндегі жоспар өзінен-өзі туды. Ескі «Искра- ның» саясаты «Южный рабочийдің» жоспарларына, қа- тарластырып көпшілікке арналған орган құру және оны іс жүзінде басым органға айналдыру жоспарларына қай- іпы келді. Барлық антиискрашылдардың және бүкіл батпақтың бір орталықты, яғни бейне бір улкен центра- лизмді іқостауыпың, үстірт қарағанда, таңырқарлық бо- лып ікөріпетін ңайшылығының түп тамыры іміне осында жатыр. Әрине, «Южный рабочийдің» ұйымдық жоспар- ларының қайда апарып соғатынын және істің барысын- да қайда апарып соғуға тиіс екенін юнша айқын түсіне доймаған делегаттар да болды (әсіресе батпақтағылар арасында), бірад олардың жалтақтығы мен өздеріне өз- дері сенбейтіндігі оларды антиискрашылдар жағына қа- рай итермеледі.
Устав туралы болған бул (искрашылдардың жікке бө- лінуі алдындағы) айтыстар кезінде искрапіылдардың сөйлеген сөздері іші-нде әсіресе Мартов (менің ұйым- дық идеяларыма «қосылуы») және Троцкий жолдастар- дың сөйлеген сөздері тамаша болды. Троцкий Акимов және Либер жолдастарға жауап берді, оның бұл жауа- бының әрбір сөзі «азшылықтың» съезден кейінгі мінез- құлықтарының және съезден кейінгі теорияларының бүікіл жалғандығын әшкереледі. «Устав,—- деді ол (Аки- мов жолдас),— Орталық Комитет компетенциясының


254
В. И. ЛЕНИН
өрісін жеткілікті түрде дәл белгілемейді. Мен онымен келісе алмаймын. Керісінше, бұл анықтама: партия біртұтас партия болғандықтан, оның жергілікті коми- теттерге бақылау ‘жасауын қамтамасыз ету қажөт, де- генді дәл білдіріп те тұр. Либер жолдас м-енің ісөзімді қолданып, устав — «ұйымдасқан түрде сенімсізді-к біл- ДІРУ» 'Деді. Бұл дұрыс. Бірақ мен бұл сөздерді Бунд өкілдерінің ұсынған уставы жөнінде айтқан болатын- мын, ол іпартияның бір бөлігінің бүкіл партияға ұйыім- дасқан түрде сенімсіздік білдіруі болып табылатын-ды. Ал біздің устав» (юл кезде, орталық орыядардың құра- мы туралы мәселеде жеңілгенге дейін бұл устав «біздің устав» болатын!) «партияның өзінің барлық бөлімдері- не ұйыімдасқан түрде сөнімсіздік білдіруі, яғни жергі- лігкті, аудандық, ұлттық және басқа ұйымдардың бәріне бақылау жасауы больгп табылады» (158). Иә, біздіц ус- тав бул жерде дұрыс сипатталған, сондьтқтан біз қазір беті 'бүлк етпестен: «ұйымдасқан түрде сенімсіздік біл- діру» яки, іекеуі бір нәрсе ғой, «қоріпау жағдайы» жүйе- сін іқабкүпем көпшілік ойлап шығарып, іске асырды, деп сендірушілерге бұл сипаттаманы еске түсіріп оты- руға жиірек -кеңес берер едік. Саяси тұрлаусыздықтың үлгісін, төменгі дәрежедегі өздерінің коллегиясы тура- лы немесе басқалардың коллегиясы туралы сөз болуына қарай, Мартов пен К° көзқарастарының қалайша өзге- ріп отырғандығының үлгісін көру үшін жоғарыда кел- тірілген сөзді Шетелдік лига съезінде сіөйленген юөздер- мен салыстырудың іөзі-ақ жеткілікті.
и) УСТАВТЫҢ БІРІНШІ ПАРАГРАФЫ
Съезде қызық айтыс туғызған әр түрлі тұжырымдар- ды біз жоғарыда келтірдік. Бұл айтыстар екі мәжіліске жуық уақыт алды және екі рет атап дауыоқа қоюмен аяқталды (сқателеспесем, съездің бүкіл өн бойында атап дауы-сқа қою тек қана сегіз рет болды, мұндай дауысқа қою өте ікөп уақыт алатын болғандықтан, ол тек ерекшо маңызды реттерде ғана қолданылды). Көтерілген мәсе- ле, ікүмән жоқ, принциптік мәселе еді. Съезд айтыска аса көп көңіл бөлді. Дауыс беруге делегаттардың бэрі


[255
B. И. Лениннің «Бір адым ілгері, еісі адым ксйіи» деген қолжазбасыныц 71-беті,— 1904 ж.
КішірейНлген


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
257
ңатысты, бұл — біздің съезде (сол сияқты үлкен съез- дердің қайсысында болса да) сир-ек кезідесетін және со- нымен іқатар таласушылардың мәселеге ынталы екенін көрсететін оқиға.
Талас 'мәселенің мәні неде 'болды? — ідеген сұрақ туа- ды. Міен съезде мынаны айттьтм және кейін де талай рет қайталадым: «біздің арамыздағы алауыздықты (1-параграф жөнінде) партияның өмір сүру не құрып кету тағдырын шешерліктей өте елеулі алауыздық деп тіпті санамаймын. Уставтың нашар пупктіне бола біз ңұрып кетпейміз!» (250) *. Принциптік сарындарды ашып берсе де, бұл алауыздьщтың бір озі съезден кейін- гідей ажырасуды (шарт ңоймай айтсақ, іс жүзінде жік- ке бөлінуді) еш уақытта 'туғыза алмас еді. Бірақ егер алауыздыеда табан тіреп тұрып алсаң, егер оны бірін- ші кезекке қойсаң, егер бұл алауыздықтың барлық та- мырлары мен ібарлық бұтақтарын іздеуге кіріссең, онда ңаидай да болсын кішкене алауыздық улкен алауыз- дықіқа айнальгп кете 'алады. Егер алауыздьғқ белгілі бір қате К'ӨЗ)қарастарға қарай бет бурудъщ ібастамасы болса жәнө бұл іқате көзқарастар, жаңадан болған жәнө қо- сымша ікеліспеушіліктердің тууы себепті, партияны жікке бөлініп кетуге апарып соғатын анархистік әре- кеттермен ұпгтасса, онда қандай да болсып кііикене алауыздықтың зор маңыз алуы мүмкін.
Бұл жолы да дәл осы айтылғандай болды. 1-параграф жөнінідегі біршама ікііпі-гірім алауыздық оқазір зор ма- ңыз алып отыр, өйткені азшылықтың оіліортунистік тө- рең ойға шомып, анархистік сөзуарлыққа қарай бет бұруына (әсіресе Лига съезінде, одан кейін жаңа «Иск- раның» бетіпде де) дәл осы алауыздық себеп болды. Искрашыл азшылықтьщ антиискрашылдармен жәие батпақпен коалиция жасауы дәл осы алауыздықтан бсьс- талды, бұл коалиция сайлау алдында белгілі бір түрге еніп, біржолата қальштасты және бұл коалицияиы тү- сінбейінше, орталық орындардың ңұрамы туралы мәселе жөніндегі басты, түбегейлі ажырасушылықты да түсіну- ге болмайды. Мартов пеи Аксельродтың бірініпі пара-
Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 314-бет. Ред.


258
В. И. ЛЕІІИН
граф жопіндегі кішкепе қатесі көмемізге болмашы жа- рықшақ түсірді (Лига съезінде мен осылай деген едім), Бұл кемеге берік цурсау салып, мықтап таңьш іқоюға болатын еді (Лига съезінде аласұруға жаңын болған Мартовіқа естілгеидей, берік тұзақ емес). Жарықшақты үлкейтіп, кемені қақ айыру үшін барлыц күшті жүм- сауға болатын еді. Ынтасы зор мартовшылдардың бой- кот жасауы және сол сияқты анархистіік піаралар қол- дануы арқасында солай болып шықты да. Бірінші пара- граф жөніндегі алауыздық орталық орындарды сайлау мәселесінде өдәуір роль атқарды, ал бұл мәселеде Мар- товтың жеңілуі оны дорекі-механикалық және тіпті жанжалды әдістер іқолдану жольгмен («Орыс револю- циялық социал-демократиясы шетелдік лигасының» съезінде сөйлегеи с-өздері) «принциптік күреске» шығу- ға әкеліп юоқты.
Сонымен, қазір, осы оқиғалардың бәрінен кейін, бі- рінші параграф туралы мәселенің зор маңызы болып отыр, сондықтан біз бұл параграфты дауысқа салғанда съезде болған жіктердің сипатын да және,— мұның ма- ңызы одан да артық,— бірінші параграф жөиінде білін- ген немесе біліне бастаған көзцарастардағъі сарындар- дың іпын сипатын да дәл біліп алуымыз керек. Қазір, оқушыларға белгілі оқиғалардан кейін, мәселе енді мына түрде цойылып отыр: Мартовтың Аксельрод жак- таған тұжырымы, партия съезінде мен айтқандай (333), оның (немесе олардыц) түрақсыздығын, табансыздығын және саяси тұрлаусыздығын, Лига съезінде Плеханов шамалағандай (Лига ггротоколдарының 102 жәпе басқа беттері), опың (иемесе олардың) жоресизм меп апар- хизмге ауытқуып көрсетті ме? Әлде, Плехапов жақта- ған меніи тұжырымымда централизмді теріс, бюрократ- тықпеп, формалистік-пен, помпадурлықпен түсінгендік, социал-демократша түсінбегендік бар іма? Оппортунизм мен анархизм бе элде бюрократизм мен формализм бе? — цазір, кішкене ажырасу үлкен ажырасуға айнал- ғап кезде, мәселе осылай т^ойылып отъір. Сюндықтап ме- нің тұжырымыімды -қолдаған және оған қарсы айтылған дәлолдерді шын мәнінде талқылағапда,— оқиғалардың бәрімізге жүктеуінше,— егер бүлай деу тым құлақ тұн-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ НЕЙІН
259
дырарлықтай болмаса, тарихтың душар етуінше, дер едім,— 'мәселенің дәл осылай қойылғанын есте устауы- мыз керек.
Бұл дәлелдерді італқылауды съездегі жарыс сөзді тал- даудан басталық. Бірінші сөздің, Егоров жолдастың сө- зінің, 'кюңіл бөлерлік жері тек мынау ғана: оның 'көзқа- расы (пюп liquet, ішындықтың қайда екені маған әлі айқын емес, мен әлі білмеймін) шынында жаңа, едәуір қиын іжән-е егжей-тегжейлі імәселені аныіқтап білу өзде- ріне жеңіл Соқпаган көптеген делегаттардың көзқара- сын өте айқын сипаттайды. Келесі соз, Аксельрод жолдастың сөзі мәселені бірден принципті түрде қойды. Бұл — Аксельрод жолдастың алғашқы принципті сөзі, тіпті ідұрысын айтіқанда, жалпы алғанда, съездегі ал- ғашіқы сөзі іжәке де оның атышулы «профессор» жөнін- де айтқан тырнақалды пікірін оиша ойдағыдай болып шыңты деп тапу қиын-ак,. Аксельрод жолдас былай де- ді: /«Меніңше, біз иартия және ұйым деген ұғымдарды айырып айтуымыз ікерек. Ал мұнда бұл екі үғым арала- сып кетіп отьгр. Бүйтіп араластыру іқауіпті». Меиің тұ- жырымыма қарсы айтылған бірінші дәлел осындай. Осыны тереңіпен талдап көріңізші. Егер мен: партия уйымдар жинағы (және арифметикалық сандардың жи- нағы емес, ұйымдар комплексі) * болуы керек десем, бұл менің партия және ұйьгм деген ұғыімдарды «аралас- тырғапым» ібола >ма? Әрине, болмайды. Таптың алдыңғы қатарлы ютряды ретінде, партия, мүмкіндігінше неғұр- лым уйымдасуан топ болсын, партия аз да 'болса уйым- шылдыцты уостайтын элеіменттерді ғана өзіне тартсын * «¥йым» деген сөз әдетте екі мағынада, кең және тар мағынада айтылады. Тар мағыиада ол — тым шамалы болса да қалыптасқан адамдар ноллентивінің жеке ұясы деген сөз. Кең магынада ол — бір- тұтас болып біріккен осындай ұялардың жинағы деген сөз. Мәселен, флот, армия, мемлекет өрі ұйымдардың жинағы (сөздің тар мағына- сында), әрі қоғамдық уйымның бір түрі болып табылады (сөздің кең мағынасында). Оқу ведомствосы — үйым (сөздің кең мағынасында), оқу ведомствосы бірталай ұйымдардан құрылады (сөздің тар мағына- сында'). Сол сияқты партия да — ұйым, ұйым болуға тигс (сөздің кең мағынасында); мұнымен қатар партия бірталай әр алуан уйымдардан құрылуға тиіс (сөздің тар мағынасында). Сондықтан партия және ұйым деген ұғымдарды айыру керек деп отырған Аксельрод жолдас, бірін- шіден, үйым деген сөздің кең мағынасындағы және тар мағынасында- ғы бұл айырманы ескермеген, ал екіншіден, ұйымдасқан элементтер мен ұйымдаспаған элементтерді бір жерге үйія-төгіп, оларды аралас- тыръіп жібергенгн байқамаған.


260
В. И. ЛЕНИН
деген өз тілегімді, өз талабымды мен бұл арқылы өте айқын жән-е дәл көрсеттім. Керісініпе, іменіц оппонентім ұйымдасқан элеіменттер імен ұйымдаспаған элементтер- ді, басшылыққа ікөнетіндер мен бабшылыққа ікөибейтін- дерді, алдыңғы іқатарлылаір мен ем қонбайтын артта қалғандарды,— өйткені ем қонатын артта қалғапдар ұйымға кіре алады ғой,— бір партияға үйіп-тогіп, ара- ластырып отыр. Буйтіп араластыру шынында да ңауіп- ті. Аксельрод жолдас бұдан әрі «өткендөгі өте конспи- ративті және цеитралистік ұйымдарды» («Жер жәле Ерлік» 102 пен «Халық еркі»103) тілге тиек етеді: олардың төңірегіне «ұйымға кірмеген, бірақ іқайтсе де оғал кө- мектескен және партияның мүшеісі болып еселтелген бірталай адамдар топтасты ғой... Социал-демократиялық ұйьшда бұл принцип одан да қатаң түрдө жүзеге асы- рылуға тиіс». Біз дәл осы арада мәселенің туйінді жер- лерінің біріне кездесіп отырмыз: партия ұйымдарының еіпбіріне кір-меген, тек «қайтсе де оған көмектесіп отыр- ған» адамдардың өздерін лартия мүшеСіміз деп атауына рұқсат ететін «бұл лринцип» піынында да ооциал-демо- кратиялық принцип пе? Плеханов бұл сұраққа бірден- бір дұрыс жауап берді: «Аксельродтың 70-жылдарды тілге тиек етуі дұрыс емес. Ол кезде жақсы ұйымдасқан және тамаліа тәртіпті орталыіқ болды, оның төңірегінде соның өзі құрған әр түрлі дәрежедегі үйымдар болды, ал бұл ұйьгмдардан тыс қалғандар — былыіқ, анархия еді. Бұл былыіқтың құраіма элементтері өздерін партия мүшесіміз дел атады, бірақ бүдан іс пайда тапқан жоқ, зиян шекті. Біз 70-ші жылдардың анаірхиясына -елікте- мей, қайта одан аулақ болуымыз керек». Сонымен, Ак- сельрод жолдастың социал-демократиялық принцип дйіі көрсетпек болған «бұл принципі», піынында, анархия- лыц принцип. Мұны теріске піығару үшін үйымнан тыс бақылау, басшылық және тәртіп болуы мумкін екенін корсету керек, «былығып жүрген элементтерге» партия мүшесі деген атақ берудің уажеттігін көрсету керек. Мартов жолдастың тұжырымын жақтаушылар бул екеуінщ ешцайсысын да көрсетпеді және көрсете алма- ды. Аксельрод жолдас «өзін социал-демократпын деп есептейтін және солай деп мәлімдейтін профессорды»


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙШ
261
мысалға алды. Бұл мысалындағы пікірін аяқтап шығу үшін АкСельрод жолдас одан кейін былай деуге тиіс еді: ұйымдасқан социал-дөмократтардың өздері бұл профессорды социал-деміократ деп тани ма, жоқ па? Одан кейін туатын бұл сұрақты қоймай, Аксельрод жолдас өзінің дәлелін жарты жолға тастап кетті. Шы- нында, екінің бірі. Не ұйымдасқан социал-демократтар біздің назарыімызды аударып отырған профеіссорды со- циал-демократ деп таниды,— онда олар бұл профессор- ды социал-демократиялық ұйымдардың біріне неге алмайды? Тек осындай ұйьтмға алынғанда ғана профес- сордың «мәлімдемесі» бос сөз болып ңалмай (профессор- лардың мәлімдемелері көп ретте осындай бос сөз болып қалып жүр), өзінің ісіне сай болады. Не ұйымдасқан социал-демократтар профессорды социал-демократ деп танымайды,— опда оған партия мүшесі деген ардақты және жауапты атақты алып жүруге право беру өрескел, мағынасыз және зиянды іс болады. Сонымен, істің түйі- ні ұйым принципін дәйөкті түрде жүзеге асыруда не- месе іберекесіздік пен анархияны дәріптеуде болыіі отыр. Партияны құрғаида, социал-демократтардыц қа- зірдің өзінде-ақ құрылған және біріккен ұйтқысын, ай- талық, партия съезін (құрған және әр түрлі партия ұйымдарын кеңейтіп, көбейте беруге тиіс болып отыр- ған ұйтқысын негізге аламыз ба, әлде көімектесушілер- дің бәрі — партия мүшелері деген жұбаныш сөзбен қанағаттанамыз ба? «Егер Лениннің формуласын қа- былдасақ,— деді одан әрі Аксельрод жолдас,— онда біз тікелей ұйымға алына қоймағанмен, сонда да партия мүшелері болып табылатын бірсыпыра адамдарды сырт- қа тебеміз». Үғымдарды шатастырып жіберді деп мені айыптағысы келген Аксельрод жолдастың өзінің шатас- тырғаны бұл жерде толық айқын көріяді: көмектесуші- лердің бәрі партияға мүше бола ала ма деген імәселегө бола Дау туып отырғанда, оппоненттер мұндай түсінік- тің керектігі мен пайдасын әлі дәлелдеуге тиісті болып отырғанда, ол імұны әлден-ақ анықталған нәрсе деп бі- леді. Тосыннан қарағанда, кісінің үрейін алатьтн бұл: сырт-қа тебеміз деген сөздің мәні қандай? Егер партия ұйымдары деп танылған ұйымдардың мүшелері ғана


262
В. И. ЛЕНИН
партия імүптелері деп танылса, онда партия ұйымдары- ның бірде-біріне «тікелей» кіре алмайтын адамдар, пар- тия ұйымы еімес, бірак, партияға жақын ұйымда жұмыс істей алады ғой. Олай болса, сыртқа тебу туралы сөз жұмыстан, қозталысіқа қатысудан шеттету мағынасын- да айтылуы да мүмкін емес. Қайта, нагыз социал-демо- краттарды өз (қатарына алған біздің партия ұйымдары- мыз неғұрлым берік болса, партия ішінде тұрақсыздык, пен табансыздық неғұрлым аз болса, өз төңірегіидегі, өзі басшылық етіп отырған жұмысшы буцарасы эле- менттеріне иартияның ы-қпалы соғұрлым кең, алуан түрлі, пәрменді іжәне ж-емісті болады. Шынында да, жұ- мьгсшы табының алдыңғы ;қатарлы отряды болып табы- латын партияпы бүкіл таппен жаңылыстыруға болмай- ды ғой. «Біз, әрине, ең алдымен партияның ең белсеяді элементтерінің ұйымын, революционерлер ұйымын қү- рамыз, бірақ -өзіміз таптың партиясы болып отырған- дықтан, ібіз, Ібәлкіім, соніпалықты белсепді түрде болма- са да, баиалы түрде осы партияға жақын жүрген адам- дарды лартиядан тыс қалдырмау туралы ойлауымыз керек» дег-енде, Акоельрод жолдас дәл осылай жаңы- лыстыруға ұрынып отыр (бұл жаңылыстыру, жалпы алғанда, 'біздің оппортунистік «экопомизімге» тән си- пат). Біріншіден, социал-деімократиялыіқ жұмысшы партиясыпың белсенді элементтері қатарына тек рево- люционерлер ұйымдары ғана емес, партиялық ұйымдар деп танылған бірцатар жұмысшы ұйымдары да енеді. Екіншіден, біздің тап партиясы болыи отырғандығымыз жөншдегі фактіден партияға кірушілер мен партияға жацъшдасушылар арасындағы айырманың қажеті жоқ деген ақорытынды қандай себеппен, қандай логикадан тууы мүмкін? Нақ бұған керісінше: ісаналылық дәреже- сі .мен ібелсенділік дәрежесінде айырма болғандықтан да, партияға жақындық дәрежесінде айырма жасау қа- жет. Біз — таптың партиясыімыз, сондықтан да букіл тап тугел дерлік (ал соғыс кезінде, іазамат соғысы за- манында -бүкіл тап түп-түгел) біздің партияның ібасшы- лығымен қимыл жасауға тиіс, біздің партияға мүмкін қадарынша тығыз жақындасуға тиіс, ібірақ капитализм тұсында бүкіл тап түгел дерлік немесе бүкіл тап түп-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
263
түгел өзінің алдыңғы қатарлы отрядының, өзінің со- циал-демократиялық партиясының саналылығы мен бел- сенділігі дәрежесіне бір кезде жете алады деп ойлау маниловшылдық, «хвостизм» болар еді. Капитализм тү- сында тіпті кәсіптіік ұйым да (неғұрлым ңарапайьтм, жетілмеген топтардың санасына неғұрлым жақын ұйым) жұмысшы табын түгел дерлік немесе түп-түгел қамти алмайтынына епгбір парасатты социал-демократ әлі жүмәнданып көрген жоқ. Алдыңғы қатарлы отряд пен оған ібейім тұрған қалың ібұқара арасындағы айыр- маны үмыту, қалың бұқара топтарын бірте-бірте сол алдыңғы қатарлы дәрежеге көтеру алдыңғы қатарлы отрядтың тұра^ты міндеті екенін ұмыту — тек өзіңді өзің алдағандық, мівдеттерііміздің аса зор екенше көз жібермегендік, бұл міндеттердің өрісін тарылтқандық болар еді. Партияға жак,ындасушылар мен партияға кі- рушілер арасындағы, саналылар мен белсенділер — жә- не көме(ктесушілер арасындағы айыріманы жою дәл осындай көз жібермегендік және ұмытшасқтық болып табылады.
Үйымдық бытырандылықты ацтау ушін, ұйымдасу мен ұйьгмды бұзушылықтың шатастырылуын ацтау ушін біз — таптың партиясымыз деп д-әлел айту — «іқозғалыстың «тереңте» тарайтын «тамырлары» жөнін- дегі философиялық және әлеуметтік-тарихи мәселені техникалық-үйымдық мәселемен» тпатастырған Надеж- диннің ңатеісін («Не істеу керек?», 91-бет) * қайтала- ғандыж, болады. Мартов жолдастың тұжырыімын жақта- ған шешендер осы шатастырушыльтқты Аксельрод жол- дастан ала салып, ондағап рет қайталады. «Партия мүшесі деген атақ неғұрлым кең таратылса, соғұрлым жақсы болады» — деді Мартов, бірақ мазімұнына сай келмейтін атацты кең таратудап қандай пайда болаты- нын түсіндірмеді. Партия ұйымына кірмеген мүшелерді бақылау жалған нәрсе екенін бөкер деуге бола ма? Жалған нәрсені ікең тарату пайдалы емес, қайта, зиян- ды. «Егер әрбір стачкашы, әрбір демонстрациятпы өз іс- әрекеті үшін жауап бере отырып, өзін партия мүшесі-
Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 6-том, 132«-133-беттер. Ред,


264
В. И. ЛБНИН
мін деп жарііялай алатын болса, біз тек қана қуанамыз» (239-бет). Шынында ма? Әрбір стачкашы өзін партия мушесімін den жариялауға праволы болуға тиіс пе? Бұл қағидасы арқылы Мартов жолдас социал^демократизмді стачкизм дәрежесіне дейін төмендетіп, Акимовтардыц бейшаралығын қайталады, сөйтіп өз іқатесін бірден-ақ тереңдетіп, сорақылаидырып алды. Егер социалңцемо- кратия әрбір стачкаға басшылық ете алса, біз тек қана қуанамыз, өйткені социал-демократияның тікелей және созсіз атқарута тиісті міндеті — пролетариаттың таптық күресінің (барлық түрлеріне ба-сшыльщ ету, ал стачка — осы күрестің ең терең әрі ең қуатты түрлерінің бірі. Бірақ егер күрестің мұндай бастапқы, ipso facto*, әрі кеткенде тред-юнионистік формасын социалңцемокра- тияның жан-жаңты әрі саналы ікүресімен бірдей деп са- насаіқ, біз артта жүрушілер болар едік. Егер әрбір стач- кашыға «өзін партияның мүшесімін деп жариялауға» право берсек, ібіз көріне жалған нәрсені опіюртунистік тұрғыдан зацдандырар едік, өйткені бұлай деп «жария- лау» көп ретте өтірік жариялау болады. Капитализм тұ- сында «отқымаған», мамандығы жоқ жұмысшылардың мейліпше қалың топтарын сөзсіз басыпчжашпып отыра- тын шексіз бөлшектену, езілу және топастану жағда- йында әрбір стачкашы социал-демоікрат және социал-де- мократиялық партияның мүшесі бола алады деп өзіміз- ді және баоқаларды сендіруге әрөкет жасасақ, өзімізді өзіміз Маниловтың қиялдарымен жүбатқан боламыз. Әрбір стачкаға социалңцемократтаріпа басшылық етуге ұмтылған революциялыц талап пен әрбір стачкашыны партия мүіпесі деп жариялайтын оппортунистік бос оөз арасындағы айырма дәл сол «стачкашыныц» мьісалы- нан ерекше айқын керініп отыр. Бүкіл дерлік немесе тіпті бүкіл пролетариат табына іс жузінде социал-демо- краттарша басшылық етіп отырғандықтан, біз — тап- тың партиясымыз; бірак, бұдан ток Акимовтар ғана: сөз жузінде біз партия мен тапты бірдей санауымыз керек деген қорытыиды шығара алады.
«Мен ізаговорлыіқ ұйьтмнан қорықпаймын», деді сол сөзінде Мартов жолдас,— бірақ соңынан: «кең өрісті со-
іс жүзінде, асылында. Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
265
циал-демократиялық жұмысшы партиясы заговорлық ұйымды қашпалықты өзіне икемдеп отырса, оның мен үшін тек сонілалықты ғана мәні бар» (239-бет) деп қосып қойды. Дәл айту үшін: кең ерісті социал-демо- кратиялық жұмьисіпы уозғалысы заговорлық ұйымды қаншалықты озіне икемдеп отырса, деу керек еді. Осы күйінде де Мартов жолдастың қағидасы даусыз екені былай тұрсын, тұп-тура шындық болып табылады. Бұл пунктке тоқталатын себебім тек мынау: кейінгі шешен- дер Мартов жолдастың бұл шындығын Ленин «партия- ныц барлыіқ мүшелерін тек заговоршылардан ғана ңұ- растырып қойғысы келеді» деген тым тез тарайтын және тым турпайы дәлелге айналдырды. Тек қана жұрт- тың күлкісін келтіретін бұл қорытындыны Посадовсяий жолдас та, Попов жолдас та жасады, ал оны Мартынов пен Акимов іліп әкеткенде, оның шын сипаты, атап айт- қанда, оппортунистік бос сөз екені толық айқындалып қалды. Оқушы жұртшылықты жаңа редакцияның ұйым- дық жаңа көзқарастарымен таныотыру үшін Аксельрод жолда-с нақ осы дәлелді қазір жаңа «Игікрада» ідамытып отыр. Съездің өзінде-ақ 1-параграф туралы мәселе тал- қылаған ібірінші мәжілісте мен оппоненттердің мұндай арзанқол құралды пайдаланғысы келетінін 'байқап, сон- дықтан өз сөзімде былай деп ескерткенмін (240-бет): «Партия ұйымдары тек профессионал революционер- лерден ітұруға тиіс деп ойламау кере(к. Бізге өте-мөте тар көлемді және қупия ұйыімдардан бастап, аса кең, еркін, lose Organisationen-re дейін сан алуан ұйымдар- дың барлық түрлері, сатылары, тараулары керек» *. Бұл — озінеін-өзі ап-айқын, өзінен^өзі түсінікті ақиқат, сондыіқтан мен б-ұған тоқталып жату қажет емес деп есептедім. Бірақ оқазіргі уаіқытта, әлдекіімдер бізді оте көп ретте кейін шегеріп тастап отырғанда, бұл арада да «'өткенді пысықтауга» тура келеді. Осындай пысықтау үшін «Не істеу керек?» пен «Жолдасқа хаттан» бірнеше үзінді келтіреімін:
...«Алексеев пен Мышкин, Халтурин мен Желябов си- яқты кемеңгерлердің үйірмелеріне сөздің нағыз шын,
* Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 314-бет. Ред.


266
В. И. ЛЕНИН
нағыз ирактикалық мағынасындағы саяси міндеттер әб- ден қол жетерлік міндеттер болды, өйткені олардың жа~ лынды уағызьтна стихиялы түрде оянып кел-е жатқан бұқара үн қосты, олардың қайнаған жігерін революция- шыл таптың жігері іліп алып, барынша [қолдап отыр- ды» *. Социалңцемократияльіқ партия болу үшін нақ сол таптың цолдауына ие болу керек. Мартов жолдастың ойлағанындай, заговорлық ұйымды партия өзіне икем- демеуі керек, қайта, заговорлық ұйымдарды да, заговор- льгқ емес ұйыімдарды да қамтитын партияны револю- цияшыл тап, пролетариат өзіне икемдөуі керек.
...«Экономикалық күрес жүргізетін жұмьгсшы ұйым- дары кәсіптік ұйымдар болуға тиіс. Әрбір жүмысшы со- циал-демократ мүмокін іқадерінше бұл ұйымдарға жәр- дем беріп, соларда белсеніп жұмыс істеуге тиіс... Бірақ цехтық одақтарға тек социалңцеімократтар ғана мүше болсын деп талап етудің бізге ешіңандай пайдасы жоқ: бұл ібіздің бүқараға ететін әсеріміздің өрісін тарылтар еді. Ңожайындар мен үкіметке қарсы күрес жүргізу үшін бірігудің қаіжеттігін түсінетін әрбір жұмысшы цехтық одаода ^атыюа берсін. Егер цехтық одаіқтар тым болмаса осы бір к.арапайым ұғьтм (дәрежесше пайымы жететіндердің бәрін біріктірмеген болса, егер осы цех- тық одақтар өте кең ұйымдар болмаған болса, онда бұл одақтар өз мақсатына іжете алмас еді. Сондьгқтан бұл ұйымдар неғұрлым кең болса, ‘біздің оларға жүргізетін ықпалымыз да соғұрлыім зор болады, бұл ықпал эконо- микальтқ күрестің «стихиялық» түрде дамуы арқылы ға- на емес, соньтмен бірге одақтың социалист мүшел-ерінің өз жолдастарына -тікелей, саналы әсер етуі арқылы да жүргізіледі» (86-бет)**. Реті келгенде айта кетейік. І^параграф туралы талас мәселеге баға беру үшів кәсіп- шілік одақтар туралы мысалдың ерекше мәні бар. Бұл одақтар социалңдемократиялық ұйыімдардың «бақыла- уымен және басйіылығымен» жүмыс і-стеуге тиіс,— бұл туралы социалндемократтар арасында екі пікірдің болуы мүмкін емес. Бірақ осытан суйеніп, мұндай одақтардың барльгқ мүшелеріне өздерія социал^демократиялық пар-
* Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 6-том, 117-бет, Ред.
** Бұл да сонда, 125-бет. Ред.


BIP АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙТН
267
тияның мүшесіміз деп «ж-ариялауға» право беру көріне ағаттыіқ 'болар еді және екі түрлі зиян тигізер еді: бір жағынатт, цех-тық қозғалыстың өрісін тарылту және осының салдарынан жұмысшылардың ынтыімағын на- шарлату іқаупін туғызар еді. Екінші жағынан, мұның өзі социал-демократиялыіқ партия ішінде бытыраңқылық- тың, тұрақсыздықтың таралуына жол ашар еді. Гам- бургтың -кесімді ақъіға жүімыс істеген тас іқалаушылары жөніндегі атақты жанжал туғанда 104, герман социал^де- мо-кратиясы мұндай мәселені нақты жағдайда шешкен болатын. Социал-демократия штрейкбрехерлікті, со- циал-демократ тұрғысыпаң қарағанда, памысқа тиетін қылың деп тануға, яғни стачкаларға басшылық етіп, оларға қолдау жасауды өзінщ төл ісі деп тануға бір сәт те іркілмеді, бірақ, соныімен қатар, ол партия мүдделе- рін цехтық одақтардың мүдделерімен бірдей санау, кей- бір одаіқтардың кейбір істері үшіи партияға жауапкер- шілік жүктеу жөніндегі талапты да үзілді-кесілді қабылдамай тастады. Партия цехтық одақтарға рух бе- ріп, оларды өзінің ықпалына бағындыруға тиіс және мұ- ны істеуге тырысады да, бірақ нақ осы ықпал үшін де партия бұл одақтардың аньщ социал-демократиялық (социал-демократиялық партияға кірген) элементтерін санасы әлі толыспаған және саяси жағынан әбден бел- сенді емес элементтерінен айырып қарауға тиіс, бұл екеуін бір-бірімен араластырып жібермеуге тиіс, ал Ак- сельрод жолдас сөйтіп жібергісі келеді.
...«Революциоиерлер ұйымының өте-мөте құпия қыз- меттеріді бір орталыққа бағындыруы қалың бүқараға арпалғаи, сол себептен де мүмкін қадерінше азырақ қатталғап, мүмкін қадерінше азырақ құпиялы болатын толып жатқан өзге ұйьпмдардың атқаратын ісінің өрісін де, мазмунын іда әлсіретпейді, қайта, ұлғайта түседі: жұмыс^шылардың кәсіподақтарының да, іжұмысшылар- дың оз бетгмен білім алатын және құпия әдебиет оқи- тын үйірмелерінің де, халықтың барлыц өзге топтары- ның арасындағы социалистік үйірмелердің де, сондай-ақ демократиялық үйірмелердің де, тағы басқаларының да атқаратыи ісінің орісі мен мазмұнын ұлғайтады. Мұндай үйірмелер, одақтар және ұйымідар барлың жер- Ю 8-том


268
В. И. ЛЕНИН
де де баръінша көп болуы керек, бұлардың атқаратын міндеттері барынша әр түрлі болуы керек, бірақ мұн- дай ұйымдарды революционерлердің ұйымымен шатас- тырушылыц, олардың арасындағы айырманы жоғалту- шылық әрі сора(қы, әрі зиянды нәрсе»... (96^бет) *. Мар- тов жолдастың маған революционерлер ұйымын кең өрісті жүмысшы ұйымдары өзіне икемдеуі керек, деп ескертуіпің орынсыз болғаны осы аньлқтамадан көрініп отыр. Мен мұны тіпті «Не істеу керекте?» атап көрсет- кен болатынмын, ал «Жолдасқа хатта» бұл идеяны нақтырақ баяндаған едім. Мен онда былай деп жаздым: завод үйірмелері «'біз үшін айрықша маңызды: қозға- лыстың барлық басты күші — жұмысшылардың ірі за- водтарда ұйьгмдаоқанывда ғой, өйткені бүкіл жұмысшы табының тек сан жағынан басым ғана емес, ькқпалы, ой- өрісі, күресуге қабілеті жағынан одан да басым бөлегі осы ірі заводтарда (және фабрикаларда). Әрбір завод біздің қамалымыз болуға тиіс... Заводтық көмекші ко- митет бүкіл заводты, жүмысшылардың мүмкіндігінше көп болегія әр алуан үйірмелер (немесе агенттер) жүйесімен қамтуға тырысуы тиіс... Барлық топтар, үйірмелер, комешііі комитеттер, тағысын-тағылар коми- тет мекемелерінің немесе коммтеттің филиал бөлімше- лерінің дәрежесінде болуға тиіс. Олардың бірқатары Россия социал-деімократиялық жүмысшы партиясының құрамына енуді қалайтындьшқтарын ашық мәлімдеп, комитет бекіткен күнде, партия құрамына кіреді, өзде- ріне (комитеттің тапсыруы бойынша немесе онымен келісу бойынша) белгілі міндеттер алады, партия орган- дарының жарльщтарына бағынуға міндеттенеді, иартия- ның барлық мүшелерінің праволарына ие болады, коми- тет мүшелігіпе ең таяу тұрған кандидаттар болып сана- лады, т. т. Еііді бірқатары РСДРП-ға кірмейді, партия мүшелері құрған, немесе партияныц белгілі бір тобына жақын тұрған үйірме жағдайында қала ібереді және т. т.» (17—18-беттер) **. 1-параграфтың мен жасаған тұжырымының идеясы «Жолдасқа хатта-ац» толық ба- яндалғаны мен астын сызған свздерден ерекше айқын • Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 6-том, 139-бет. Ред.
** Ңараңыз: Шығармалар толық жинагы, 7-том, 16,18—19-беттер, Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
269
көрініп отыр. Партияға кіру шарттары бүл арада тұп- тура көрсеітілген, атап айтқанда, олар мыналар: 1) 'бел- гілі дәрежеде ұйымшылдық және 2) партия комитеті- нің бекітуі. Мүнан кейінгі бетте мен қандай топтар мен ұйьимдардың қаңдай Себеппен партияға енгізілуі керек (немесе енгізілмеуі керек) екенін де шаімамен көрсетіп бердім: «Әдебиет таратып берушілердің тобы РСДРП қатарыніда іболуға тиіс және оның мүшелері мен оның қызм-ет адамдарының белгілі бір бөлегін білуі ңажет. Еңбектің кәсіптік жағдайларын зерттейтін және кәсіп- тік талаптардың түрлерін белгілейтін топтың РСДРП қатарында болуы қалайда міндетті емес. Партияның бір-екі мүшесінің цатысуымен өздігінен білім алушы студенттер, офицерлер, қызметшілер тобы оның партия- да бар-жоғын кейде мүлдем білмеуге тиіс және т. т.» (18—19-ібеттер) *.
«Ниетті жасырмау» туралы мәселе жөпінде (міпе сізге тағы бір материал! Мартов жолдастың жобасындағы формула партияның ұйымға қатыігасы туралы мүлде сөз қылмай отырғанда — мен бір ұйымдардың партияға кіруі керек, ал екінші бір ұйымщардың кірмеуі керек екенін съезден бір жыл бұрын дерліік көрсеткенмін. Съезде мен қорғағаи идея «Жолдабқа хаттан-ақ» айқын көрініп тұр. Істі мына түрде айқын аңғаруға болады. Үйыімның жалпы алғанда ұйымшылдық дәрежесіне, жеке алғанда құпиялылықты сақтау дәрежесіне қарай, ұйымдарды, шамамещ мынадай разрядтарға бөлуге болады: 1) революционерлер үйымдары; 2) жұмысшы- лардың мүмкінідігіне қарай неғұрлым кең әрі алуан түрлі ұйымдары (ібелгілі бір жағдайларда басқа тап- тардың да белгілі бір элеманттері жумысшы ұйымдары- на кіретіні өзінен-өзі түсінікті деп есептеп, мен тек жүмысшы табын ғана алып отырмын). Партия осы екі разрядтан /құралады. Мұнан кейін, 3) партияға жана- сатын жұмьгсшы ұйымдары; 4) партияға жанаспайтын, біра*қ іс жүзінде оның бақылауы мен басшылығына ба- ғынатын жұмьюшы ұйымдары; 5) жұмысшы табының ұйымдаспаған элементтері; ең болмағанда тап күресі-
♦ Ңараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 20-бет. Ред.
10*


270
В. И. ЛЕНИН
ііің ірі оқиғалары тұсында бұлар да социал-демократия- ның баспіылығына ішінара бағынады. Менің көзқара- сымша, істің мәні, шамамен айтқанда, міне осындай болып отыр. Керісінше, Мартов жолдастың көзқарасын- ша, партияның шекарасы мүлде белгіленбей қала бере- ді, өйткені «әрбір стачкаіпы» «өзін партия мүшесімін деп жариялай» алады. Мұндай қойыртпақтан қандай пайда бар? «Атақты» кең тарату кере<к дейді. Мұның зияны —тап пен партияны араластырып жіберетін бе- рекесіздік идеясык енгізу.
Өзіміз ұсынған жалпы қағидаларды суреттеу үпііп съезде 1-<параграф туралы болған бұдан былайғы жарыс сөзге тағы да көз салып өтейік. Брукэр жолдас менің тұжырымымды жақтады (Мартов жолдас бұған риза бо- лып іқалды), бірақ оныц менімен одаоқтасуы, Акимов жолдастың Мартовпен одақтасуыпан басіқаша, түсініс- пеушілікке негізделген одақ болып шықты. Брукэр жолідас «бүкіл уставты және оның бүкіл рухын қоста- майіды» (239-бет) және «Рабочее Дело» жағындағылар тілеген демократизмнің негізі ретінде, менің формулам- ды жаіқтайды. Саяси күресте кейде пәленіц кішірегін қалауға тура келеді, деген көзқарастың дәрежесіне Брукэр жолдас әлі жетпегеп; біздің съезімі-з сияқты съезде демоікратизмді қорғаудың пайдасыз екенін Бру- кэр жолдас байқамаған. Акимов жолдас корегендеу бо- лып шықты. «Мартов және Лөнии жолдастар өздерінің ортақ мақсатына қайсысының (ңай тұжырымның) оң- дырақ жеткізетіні жоніиде таласып жатыр» (252-бет) деп тауып, ол мәселені өте дұрыс қойды. «Мен жәпе Брукэр,— деді одан әрі Акимов,— мацсатца дэл жеткі- зе уоймайтын тұжырымды іқалағымыз келеді. Бұл рет- те мен Мартовтың тұжырымын қалаймып». Сөйтіп Акимов жолдас «олардың көздегөн мақсатының өзін» (Плеханов, Мартов үшеуіміздің мақсатымывды—рево- люционерлердің басшы ұйымын құру мақсатын) «жү- зеге аспайтын және зиянды мақсат» деи есептейтінін ашық түсіндірді; Мартынов жолдас сияқты *, Акимов
* Ал оның бер жағында, Мартыпов жолдас өзін Акпмов жолдастан
бөлек етіп көрсеткісі келеді, заговоршы деген сөз құпия деген сөз
емес, бұл сөздердің айырмасы уғымдардың айырмасын көрсетеді, деп


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
271
та экономистердің «революціюнерлер ұйымының» ке- рексіздігі туралы идеясын қорғайды. Ол «Мартовтың формуласын немесе Лениннің формуласын көлденең қойып, жолды бөгегендеріңе қарамастан, өмірдің өзі-ақ біздің партия ұйымына басып кірмей қоймайтьшдығы- на қатты сенеді». Мұндай пікірді Мартов жолдастан да кездестірмеісек, «өмірді» осылай «артта жүрушілік» тұрғыдан түсінуге гоқталудың қажеті болмас та еді. Мартов жолдастың екінші сөзі (245-ібет) жалпы алған- да көңіл бөлерліік екені соншалық, оны егжей-тегжейлі талдауға болады.
Мартов жолдаістың бірінші дәлелі: ұйымға кірмеген партия мүшелеріне партия ұйымдарының бақылау жа- сауып «жүзеге асыруға болады, өйткені комитөт әлдө- кімге белгілі бір міндет жүктей отьгрып, оның орында- луын қадағалай алады» (245-^бет). Бұл тезистің тамаша бір сипаты бар, өйткені Мартов тұжырымыныц кім- ге керек екенін және іс жузінде кімге қызмет ететінін: жалғыз-жарым интеллигенттерге ме, әлде жұмысшы топтары мен жүмысшы бұқарасына ма,— іміпе осы жағын бұл тезис, былайша айтқацда, «әшкерелеп бере- ді». Әңгіме Мартовтың формуласын өкі түрлі түсінуге болатындығыніда: 1) партия ұйьгмдарының біреуінің басшылығымен өз басы партияға үнемі квмек көрсетіп жүрген әрбір ада<м «өзін» партия мүшесімін деп «жа- риялауға» (Мартов жолдастың ез гіөзі) праволы; 2) пар- тияның қай ұйымы іболса да сол ұйым-ның басшылығы- мен өз басы партияға үнемі жәрдем көрсетіп жүрген әрбір адаміды партия мүшесі деп тануга праволы. Тек бірінііпі түсіндірме ғана «әрбір стачкашыға» озін пар- тия мүшесімін деп атауға шын мәнінде мүАгкіндік бе- реді, сондықтан осы тусіндірме Либерлердің, Акимов- тардың және Мартыновтардың кекейіне бірден қона қалды. Бірақ бұл түсіндірменің әлден-аоқ құрғақ сөз бо- дәлелдегісі келеді. Мүның қандай айырма екенін Мартынов жолдас та, қазір оның ізімен келе жатңан Аксельрод жолдас та түсіндірмей-ақ қойды. Мартынов жолдас «тонын айналдыра қояды», оиың ойынша, мен, мәселен, «Не істеу керекте?» («Міндеттерде» де (қараңыз: Шы- ғармалар толық жинағы, 2-том, 471—510-беттер. Ред.)) «саяси күресті заговор дәрежесіне дейін тарылтуға» үзілді-несілді қарсы шыңпаппын. Маған қарсы күрескендердің революционерлер уйымын қажет деп тап- пағанын Мартынов жолдас тыңдаушыларға умыттырғысы нелсді, Акп- мов жолдас мұны қазір де қажет деп танпай отыр.


272
В. И. ЛЕНИН
лып отьгрғаны айқын, өиткені бұл ұғымға бүкіл жұмыс- шы табы жатады, сөйтіп партия мен тап арасындағы айырма жойылып кетеді; «әрбір стачкашьгға» бақылау жасау және басшылық ету туралы тек «символды түрде» ғана айтуға болады. Міне сондықтан да Мартов жолдас өзінің екінші сөзінде: комитет міндеттер жүктеп, олар- дың орындалуын қадағалап отырады — детен екінші түсіндірмеге бірден-аң ауып түсті (жақша ішінде айта кетелік, Костичтің қарарын 105 маңұлдамаған съезд бул тусіндірмені де турадан-тура цабылдамай тастады, 255- бет). Жұмысшылар бууарасъіна, мъщдаған пролетар- ларға (Аксельрод жолдас пен Мартынов жолдас солар туралы айтып отыр) мұндай арнаулы мшдеттер, әрине, еш уаіқытта тапсырылмайды,— көбінесе мұндай міндет- тер Аксельрод жолдас есіне алып өткен дәл оол профео сорларға, Либер жолдас пен Попов жолдас ңамқорлық жасап отырған (241-^бет) гимназистерге, өзі-нің екінші сөзінде Аксельрод жолдас тілге тиек еткен (242-бет) революцияиіыл жастарға тапсырылады. Ңысқасын айт- қанда, Мартов жолдастыц формуласы не түкке аспай- тын бос сөз больгп қалады, не ол негізінен және түгел- дей дерлік «бацайшагына дейін буржуазиялыц дара- шылдыу дертіне шалдыццан» және ұйымға кіргісі келмейтін «интеллигенттерге» пайда береді. Мартовтыц формуласы сөз жузінде пролетариаттың қалың топта- рының мүдделерін қорғайды; іс жузінде бұл формула пролетарльгқ тәртіп пен ұйымды менсінбейтін буржуа- зиялыц интеллигенциянъщ мүдделеріне 'қызмет етеді. Осы заманғы капиталистік қоғамдардың ерекше тобы болып отъірған интеллигенцията, жалпы әрі тұтас ал- ғанда, нац дарашылдыц және тәртіп пен ұйымға көне алмайтындыіқ тән екенін бекер деуге еіпкімнің батылы бармайды (ең болмаса Каутскийдің интеллигенция ту- ралы белгілі мақалаларын салыстырып қараңыз); ал оның бер жағында, ібұл қоғамдьіқ топтың пролетариат- тан тиімсіз айырмасы міне осында; пролетариатқа тым жиі сезіліп тұратын интеллиготттік босаңдық пен та- бансыздықтың бір себе-бі міне осында; ал интеллиген- цияның бұл қасиеті оның тұрмысының дағдылы жағ- дайларымен, өте^мөте көп ретте усаі} буржуазиялыі?


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
273
тіршілік жағдайларына (жеке-жөке немесе тым шағын коллективтерде жұмыс істеу, т. т.) жуык, келетін оның табыс табу жағдайларьгмен тығыз байланысты. Ақьь рында, нақ сол Мартов жолдастьщ формуласын жақ- таушылардың профеосорлар мен гимназистерді мысалға алуға тиісті болуы да кезідейсоқ емес! іліараграф тура- лы таласта, Мартынов және Аксельрод жолдастар ой- лағандай, кең өрісті пролетарлық күресті жақтаушылар радикалдық-заговорлық ұйьтмды жақтаушыларға қарсы шьгққан жоқ, қайта, буржуазиялъіуллнтеллигенттік да- рашылды^тъщ жақтастары пролетарлыі$ уйым мен тэр- тіптіц жаіқтастарыімен қақтығысты.
Попов жолдас былай дөді: «Николаевтағьгдай немесе Одессадағыдай, Петербургтіц қай жерінде болса да, бұл қалалардың өкілдері айтқандай, әдебиет таратып, ауыз- ша үгіт жүргізіп жүрген, бірасқ ұйымға мүше бола ал- май отырған ондаған жұмысіпылар бар. Оларды ұйымға тіркеуге болады, бірақ мүше деп есептеуге болмайды» (241-бет). Не себепті олар ұйымға мүше бола алмай- ды? — бұл Попов жолдастың жасьгрын сыры болып қалды. Мен жоғарыда «Жолдасқа хаттың» бір жерінен цитат келтірдім, онда осындай жұмысшылардың бәрін (ондап емес, жүздеп) ұйымдарға енгізуге болатындығы және енгізудің зқажеттігі көрсетілді, ал бұл ұйыімдардың басым көпшілігі партияға кіре алады және кіруге тиіс.
Мартов жолдастың екініпі дәлелі: «Ленин үшін пар- тия ұйымдарынан басқа ұйымдар ігартияда жақ»... Әб- ден дұрыс!.. «Меніңше, қайта, мұндай ұйьгмдар өмір сүруге тиіс. Өмірдің ұйымдарды туғызып, өрбітуі біздің оларды профессионал революционерлерге арналған жа- уынгер ұйымымыздың иерархиясына қосы-п үлгеруіміз- ден шапшаңырақ»... Мұның терістігінің екі жағы бар: 1) «өмір» революционерлердің іскер ұйымдарын бізге кереггнен, жұмысшы қозғалысына қажет болып отыр- ғандағыдан аніағұрлыім аз туғызады; 2) 'біздің партия тек революционерлер ұйымдарының иерархиясы ғана емес, толып жатқан жұмысіпы ұйымдарының да иерар- хиясы болуға тиіс... «Ленин: Орталық Комитет прин- циптік жағынан толық сенімді ұйымдарды ғана партия- лық ұйымдар атағында бекітеді, деп ойлайды. Бірақ


274
В. И. ЛЕНИН
өмір (sic!) өз дегенін істейді және көп-теген ұйымдарды партиядан тыс қалдырмау үшін, олардың толық сенер- ліктей емес сипатына қарамастан, Орталық Комитет бұл ұйыімдарды жария етуге тиісті болады, мұны Бру- кэр жолдас жаіқсы түсіиеді; оондықтаи да Брукэр жол- дас Ленипге қосыльпп отыр»... «Өмірді» шынында да «артта жүрушіліік» тұрғыдан түсіну деген міне осы бо- лады! Әрине, егер Орталық Комитет, міндетті түрде, өз пікіріьгше емес, басіқалардың айтуымен іс ететін (¥йым- дастыру комитеті жөніндегі жанжалды қараңыз) адам- дардан ңұралған болса, онда «өмір» мына мағынада «өз дегенін» істеген болар еді: партияның неғұрлым артта қалған элементтері бел алып кетер еді (цазір, партия- ның «азшылығы» артта цалған элементтерден цуралган кезде, дәл осылай больіп та отыр). Бірақ, іске байыпты царайтын Ортальгқ Комитетті «сенімсіз» элементтерді партияға алуға мәжбүр ететіндей бірде-бір ацылға сыйымды себеп айту мүмкін емес. Сенімсіз элементтерді «өрбітетін» «өімірге» сүйенуімен де Мартов жолдас өзі- нің ұйымідық жоспарының оппортунистік сипатын ай- қыіі көрсетіп отыр!.. «Ал менің ойьшша,— дейді одан әрі ол,— егер мұндай ұйым (толық сенерліктей емес үйьш) партия программасы мен партия баоқылауын қа- былдауға риза болса, біз оны партия ұйымына айнал- дырмай-ақ, партияға енгізе аламыз. Мәселен, егер бір «тәуелсіздер» одағы соіціал^демакратияиың көзқарасын және оііың програіммасын қабылдайтып, сөйтіп партия- ға кіретін больш шешім алса, мен мұны біздің партия- пың зор табысы деті есептер едім, алайда мұның өзі біз- діц әлгі одақты партия ұйымына қосқаньгмыз болып табылмайды»... Міне, Мартовтың формуласы мынадай шатастырушылыққа апарып соғады: партиядағы пар- тиялық емес ұйымдар! Оныц мына схемасын байқап кө- ріңіздерші: партпя — 1) революционерлер ұйы-мдары+ 2) партия ұйымдары деп танылған жұмысшы ұйымда- ры + 3) партия ұйымдары деп танылмаған жұмысшы ұйымдары (көбінесе «тәуелсіэдерден» құралған) + 4) әр түрлі міндеттер атқаратын жеке адамдар, профес- сорлар, гимпазистер, т. т.+ 5) «әрбір стачкашы». Бұл таматпа жоспармен Либор жолдастың тек мына создс-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
275
рін ғана ңатар қоюға болады: «Біздіц міндетіміз тек ұйьгмды ұйымдастыру ғана емес (!!), біз партияны ұйымдастыра аламыз және ұйымдастыруға тиістіміз» (241-бет). Иә, әрине, біз мұны істей аламыз және істеу- ге тиістіміз, бірақ бүл үіпін «ұйымдарды ұйымдастыру» туралы мағынасыз сөздер керек е;мес, партия мүшеле- рінен олардың уйымдастыру жұмысымен іс жүзінде шұғылдануып тікелей талап ету керек. «Партияны ұй- ымдастыру» туралы айта отырып, қандай да болсьш ұйьгмдаспаушылықты және қандай да болсын берекесіз- дікті партия дегеи сөзбен бүркемелеуді қорғау бос сөз айтқандық болады.
«Біздің тұжырым,— ідейді Мартов жолдас,— револіо- ционерлердің ұйымы мен бұқара арасында бірсыпыра ұйымдар болуына ұмтылғандықты көрсетеді». Тіпті олай емес. Мартовтың формуласы нақ осы шыи мәніп- дс міндетті түрдегі ұмтылғандықты көрсетпей отыр, ойт- кеиі ол уйымдасуга ынталандырмайды, үйымдасуды та- лап етпейді, ұйымдасқанды ұйымдаспағаштаи боліп ка- рамайды. Бұл формула тек қана жалғыз атацты * алға * Лига съезінде Мартов жолдас өз тұжырымын жақтау үшін тағы бір дәлел келтірді, оның мұнысы кісі күлерлік-ақ нәрсе. «Сөзбе-сөз үққанда, Лениннің формуласы Орталъі^ Комитетті/ң, агекттерін пар- тиядан шығарып тастайды, өйткені бүлар ұйым болып табылмайды, деп корсете алар едік»—дейді Мартов (59-бет.) Бүл дәлелді Лига съезінің де келемеждеп куліп ңарсы алғаны протоколда жазылған. Мартов жолдас өзі көрсеткен «қиыншылық» тек Орталың Комитет агенттерінің «Орталық Комитет ұйымына» кіруі арқылы ғана жойыла- ды, деп ойлайды. Бірақ әңгіме онда емес. Әңгіме мынада: Мартов жолдас осы мысалы арқылы өзініц l-napazpacß идеясын мулде тусгн- бегендгггн айқын көрсетті, шынымен-аң мазақтап нүлуге тұратын на- ғыз әріпқүмар сынның үлгісін көрсетті. Формалъды жағынан алғанда, «Орталық Комптет агенттерінің үйымын» ңұрып, оны партияга қосу туралы цагулъі шығарудың, өзі-ақ жеткілікті болар еді, сонда Мартов жолдастың осыншама басын қатырған «қиыншылық» бірден жойыл- ғап болар еді. Ал меніц тұжырымымдағы 1-параграфтың идеясы «ұйымдасыңдар!» деп ъінталандырады, наъты бақылау мен басшылық- ты цамтамасыз етеді. Істіц мәнг жағынан алып қарағанда, Орталың Комитеттің агенттері партияға кіре ме, деп сұрау қоюдың өзі күлкі, ойткені олар агенттгкке тағайъіндалған, олар агенттгк қызметте қала- ды, осының өзі-ақ оларга наіуты бақылау жүргізілуін сөзсіз толық ңамтамасыз етеді. Олай болса, ұйымдасқандар меп ұйымдаспағандар- ды шатастыру туралы (Мартов жолдастың түжырымындағы қатенің түп тамыры) бүл жерде сөз болып отьірған жоқ. Мартов жолдастыц формуласының жарамсыздығы мынада: кез келген әрбір адам, кез кел- ген оппортунист, кез келген сандалбай, кез келген «профессор» және кез келген «гимназист» өзін партия мүшесімін деп жариялай алады. Өзін өзі мүшемін деп есептеу туралы, өзін өзі мүшемін деп жариялау туралы сөз болуы да мүмкін емес реттерді мысалға алып, Мартов жол- дас өз тұжырымының осы жанды жерін буркемелеуге тырысып, бос- қа арам тер болады.


276
В. И. ЛЕНИН
тартады, сондықтан бұл жөнінде Аксельрод жолдастың мына сөздерін еске түсірмеуге болмайды: «Олардың (революцияшыл жастар үйірмөлерінің, тағы басқалар- дың) және жеке адамдардың өздерін социал-демократ- пыз деп атауына ешқандай декретпен тыйым салуға болмайды» (бұл қасиетті шьшдық!) «және тіттті өздерін партияның бір бөлігіміз дөп есептеуіне тыйым салуға болмайды»... міне бұл сөзсіз теріс нәрсе! Социал-демо- кратпыз деп атануға тыйым салуға болмайды және оның цажеті жоц, өйткені бұл сөз белгілі бір ұйымдық қатынастарды емес, тек көзқарастар жүйесін ғана тіке- лей көрсетеді. Партия ісіне зияп келтіріп отырған, оны аздырып н.өмесе берекесін кетіріп отырған жеке үйір- мелер мен адамдардың «өздерін п-артияның бір бөлігі- міз деп есептеуше» тыйым салуға болады және тыйым салу керек те. Егер партия үйірменің өзін тұтастың «'бір бөлігімін деп есептеуіне» «декретпен тыйым сала» алмаса, тұтас партия ретіпде, саяси тұлға ретіндө пар- тия туралы соз етудің өзі күлкі болар еді! Онда партия- дан шығарудың тәртібі мен шарттарын белгілеудің қан- дай қажеті бар? А>ксельрод жолдас Мартов жолдастың негізгі ңатесін турадан-тура сорақылыққа әкеліп соақ- тырды; ол «Лениннің тұжырымындағы 1-параграф про- летариаттың социал-демократиялық партиясының шын мәніне (!!), міндеттеріне принциптік түрде тұп-тура қайшы келеіді» (243-бет) деген сөздерді қосқанда, бұл қатені тіпті оппортунистік теорияга айналдырды. Мұ- ның өзі артық, кемі жоқ: таптаи гөрі партияға неғүр- лым қатты талаптар қою — пролетариат міндеттерініц шын мәніне принциптік түрдө қайшы келгендік деген сөз. Акимовтың мүндай теорияны жан-тәнімен қостауы таңданарлың іс емес.
Әділдік үшін мынаны атап корсету керек: көріне оп- портунизмге бет алып отырған бүл қате түжырымды ендъ жаңа көзқарастардың ұрығына айналдырғысы кел- ген Аксельрод жолдас съезде, қайта, «саудаласа түсуге» әзір еокөнін білдіріп, былай деді: «Бірақ мен ашық есік- ті қағып тұрғанымды байқаймын»... (мен мұны жаңа «Искрадан» да байқап отырмып)... «өйткені партия ұйымының бөліктері деп саналатып өзініц жергілікті


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЁКІ АДЫМ КЕЙІН
277
үйірмелерімен Ленин жолдас менің талабымды қостай- ды»... (тек жергілікті үйірмелермөн ғана емес, сондай- ақ әр түрлі жұмысшы одақтарымен де: протоколдардың 242-бетін, Страхов жолдастың сөзіндегілерді және «Не істеу керек?» пен «Жолдасқа хаттан» жоғарыда келті- рілген үзінділерді салыстырыңыз)... «Ендігі қалғаны — жеке адамдар, бірақ бұл жөнінде де әлі саудаласа түсу- ге болар еді». Мен Аксельрод жолдасқа: жалпы алғанда, саудаласа түсуден қаіппаймын, деп жауап бер- дім *, енді мұны қандай мағынада айтқанымды түсінді- руге тиістімін. Мен бәрінен де дәл осы жеке адамдар, барлык, осы профессорлар, гимназистер және басқалар жөнінде мәмлеге келуге көне қоймас едім; бірақ егер жұмысшы ұйымдары жөнінде күмән туған болса, онда мен (бұл күмәнданулардың мүлде негізсіз екенін жоғарыда дәлелдегеніме қарамастан) өзімнің 1-пара- графыма: «Россия социал-демократияльиқ жұмысшы партиясының программасы мен уставын қабылдайтын жұмыспіы ұйымдары, партия ұйымдарының қатарына мүмкіндігіне қарай көбірек қосылуға тиіс» деген сияқ- ты ескерту енгізуге келісер өдім. Әрине, турасын айт- қанда, мұндай тіле;к юридикалық анықтамалармен шек- төлуге тиісті уставқа кіргізілмей, түсінік беретін комментарийлерге, кітапшаларға кіргізілуі керек (устав- тан көп бұрын өз кітапшаларымда мұндай түсініктер келтіргенімді мен бұдан бұрын айтқанмын), бірақ, қа- лай дегенмен мұ-ндай ескертуде берекесіздіише бастай- тын теріс пікірлердің ұшығы да болімас еді, Мартов жолдастың тұжырымына сөзсіз кіреітін оппортунистік пікірлердің * ** және «анархистік концепциялардыц» ұшығы да болмас еді.
♦ Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 314-бет. Ред.
** Әсіресе Троцкий жолдастың: «оппортунизм уставтың белгілі бір пунктінен гөрі күрделірек себептерден туады (немесе: оны тереңірек себептер белгілейді),— ол буржуазиялық демократия мен пролетариат дамуының біршама дәрежесінен туады»... деген сөзі (248 жөне 346-бет- тер) Мартовтың формуласын дәлелдеуге тырысқанда сөзсіз туатын осындай пікірлердің қатарына қосылады. Әңгіме уставтың пункттері- нен оппортунизмнің тууы мүмкін екендігінде емес, әңгіме сол пункт- тердің жөрдемімен оппортунизмге қарсы азды-көпті өткір құрал шың- дауда болып отыр. Оппортуннзмнің себептері неғүрлым терең болған сайын, бұл қүрал да соғурлым өткір болуға тиіс. Сондықтан оппорту- низмге жол ашатын тұжырымды оппортунизмнің «терең себептерімен» ацтау — барып тұрған хвостизм. Троцкий жолдас Либер жолдасқа қар-


278
В. И. ЛЕНИН
Мен тырнақшаға алған соңғы сөз — Павлович жол- дастың айтқаны; оның «жауапсыз және өздерін өздері партия қатарына Туосатъън» мүшелерді тануды анар- хизмге жатқызғаны өте әділ болды. Менің түжырымым- ды Либер жолдасқа түсіндіріп, Павлович жолдас «жал- пақ тілге аударғаида», ол тұжырым<ның мәнісі мынау деді: «партия мүшссі болғың келеді екен, сен ұйымдық ңатынастарды да сырттай танып қана қоймауың Repe«». Бұл «аударма» қаншама қарапайым болса да, ол әр түрлі күмәнды профессорлар мен гимназистер үшін ғана емес, совдай-ақ партияның нағыз мүшелері үшін де, жоғары тұрған адамдар үшін де орынсыз болған жок, (мұны съезден кейінгі оқиғалар көрсіетті)... Мартов жолдастың формуласы мен ғылыми социализмпің сЪл Мартов жолдас орынсыз цитат келтірген даусыз қағи- дасы арасындағы ңайшылықты да Павлович жолдас сон- сы болған кезінде устав — бүтіннің бөлшекке, алдыңғы қатарлы отряд- тың артта ңалған отрядқа «ұйымдасқан түрде сенімсіздік білдіруі» екенін түсінген еді, ал өзі Либер жолдастың жағына шығып кеткеннен кейін Троцкий жолдас мұны мүлде ұмытты, сөйтіп бгздгц бұл сен- бе,стікті (оппортунизмге сенбеушілікті) ұйымдастыруымыздың нашар- лығын және осалдығын «күрделі себептермен», «пролетариаттың даму дәрежесімен», т. с. ақтай бастады. Троцкий жолдастың енді бір дәле- лі: «Ңандай түрде болса да ұйымдасқан интеллигент жастардың өз- дергн партия тізіміне енггзуг (курсив менікі) анағурлым жеңіл бола- ды». Нақ солай. Міне, сондыңтан да интеллигенттік бытыраңқылық «ездергн» тізімге «енгізу» правосын жоятын менің тұжырымымда бо- лып отырған жок„ тіпті ұйымдаспаған элементтерге де өздерін партия мүшесіміз деп жариялауға ерік беретін тұжырымда болып отыр. Троц- кий жолдас былай дейді: егер Орталық Комитет оппортунистер үйы- мын «танымаса» ондағы адамдардың мінез-құлқына бола танымайды, ал олардың саяси дарашылдар екені мәлім болғандықтан, бұлар қа- уіпті емес, оларды жалпы партиялық бойкотпен ығыстырып тастауға болады. Бұл’ тек партиядан иіығару керек болатын реттер жөнінде ға- на дүрыс (онда да тек жартылай ғана дүрыс, өйткені ұйымдасқан партия бойкот арқылы емес, қарсы дауыс беру арқылы шығарады). Шығару қисынсыз болатын, тек қана бацылау керек болатын реттер жиі кездеседі, мұндай реттерде бұл мүлде дұрыс емес. Бақылау мақ- сатымен Орталық Комитет онша сенімді емес, бірақ іс жүргізуге қа- білеті бар ұйымды, белгілі бір шартпен, эдейі партияға алуы мүмкін, алғанда, оны сынау үшін, оны иіынды^ жолына салуға әрекет жасау үшін, оның ішінара ауытқуларын өзінің басшылығы арқылы тоқтату үшін, т. т. үшін алуы мүмкін. Егер, жалпы айтқанда, «өздергн» партия тізіміне «енгізушглгкке» жол берілмесе, онда әлгіндей түрде пар- тияға алу қауіпті емес. Ңате көзқарастар мен қате тактиканы ашық- тан-ашың және жауапты түрде, бақылау арқылы білдіру (және тал- қылау) үшін бүйтіп партияға алу көп ретте пайдалы болып шығады. «Бірақ егер юридикалық анықтамалар іс жүзіндегі қатынастарға сай келуге тиіс болса, онда Ленин жолдастың формуласы қабылданбауы керек»—дейді Троцкий жолдас, сөйтіп ол мұны тағы да оппортунисше айтады. Іс жүзіндегі қатынастар жансыз нәрсе емес, олар өмір сүріп, дамып отырады. Юридикалың анықтамалар осы қатынастардың про- грестік дамуыпа сай келуі мүмкін, бірақ олардың (егер бұл анықта- малар жамап болса) регреске немесе тоқыраушылыққа «сай келуі» де мүмкіп. Осы соңғы жағдай — дәл Мартов жолдастың «жағдайы».


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
279
шалықты әділ атап көрсетті. «Біздің партия — санасыз процесіі саналы түрде бейнелеуші». Нақ солай. Наң сондықтаіі да «әрбір с-тачкатпының» озін тгартия мүіпе- сімін деп атай алуына ұмтылу дүрыс емес, өйткені егер «әрбір стачка» қуатты таптьтқ инстинкіттің және әлеу- меттік революцияға бастамай қоймайтын тап күресінің тек стихиялық бейнесі ғана болып қоймай, сол процес- тің саналы бейнесі де болса, онда... онда жаппай стачка анархиялық бос соз болмас еді, онда біздің партия бү- кіл жұмыошы табын дереу және бірден өзіне царатып алган болар еді, демек, букіл буржуазиялыц ^оға.чды да бірден жоқ қылған болар еді. Іс жузінде саналы бей- нелеуші болу үшін партия саналылықтың белгілі дәре- жеде болуын ^амтамасыз ететін жәпе сол дәрежіені үне- мі арттырып отыратын ұйымдық қатынастарды белгілей білуге тиіс. «Егер Мартовтьщ жолына түсетін бол- сақ,— деді Павлович жолдас,— ең алдымен программ- ны тану туралы пунктті алып тастау керек, ойткені программаны қабылдау үшін оны ұғынып, түсіну ке- рек... Программапы тану үпіін саяси саналылықтың дәрежесі айтарлықтай жоғары болуы шарт». Социал-де- моікратияны цолдауға, оның басшылық етіп отырған күресіне цатысуға қандай талаптармен болса да (ұғы- пу, түсіну, т. б.) әдейі шек цойылуына біз еш уақытта жол бермейміз, өйткепі сол цатысудъщ өзі-ақ тек озінің жарқ етіп көріпуімеп ғапа саиалылықты да, ұйымдьгқ инстинктті де арттырады, бірақ біз жоопарлы жұмыс жүргізу үшін партия болып біріккендіктен, біз сол жос- парлылықты қамтаімасыз еітудің қамын істеуге тиіспіз.
Павлович жолдастың программа жөнінде сақтанды- руының артық болмағандығы сол арада-ац, сол мәжіліс- тің өзінде-ау, көрінді. Мартов жолдастың тұжырымын өтікізгеи * Акимов жолдас пен Либер жолдас: програм- маны да (тіартияға «мүше» болу үшін) тек сырттай ға- * Оның тұжырымын жақтап 28 дауыс, оған қарсы' 22 дауыс берілді. Сегіз антиискрашылдың жетеуі Мартовты, біреуі мені қостады. Оппор- тунистердіц жәрдемінсіз, Мартов жолдас өзінің оппортунистік форму- ласын өткізе алмаған болар еді. (Лига съезінде Мартов жолдас осы күмәнсыз фактіні бекерге шығармақ болып, тым орынсыз тырысты: Here екені белгісіз, ол тек бундшылдардың ғана дауыстарын айтьіп, Аки- мов жолдас пен оның достары туралы ұмытып кетті,— дәлірек айт- қанда, маған қарсы куә бола алатын кезде ғана оларды еске алды —. Брукэр жолдастың менімен келіскенін айтты.)


280
В. И. ЛЕНИН
на, тек оның «негізгі қағвдаларын» ғана тану 'керек еді деген талап ңойып (254—255-беттер), сол арада-ац өз- дерінің шын бейнөсін көрсетті. «Мартов ж^лдастың тұрғысынан қарағанда, Акимов жолдастың ұсйнысы әб- ден қисынды» — деп атап көрсетті Павлович жолдас. Аліал не, Акимовтың бұл ұсынысы ^а^ш& дауыс алга- нын біз протоколдардан көре алмай отырмыз,— сірә, жеті дауыстан кем болмаса керек («бундтйылдардың бес даусы, Акимов пен Брукэр). Сөйтіп, дәл жеті делегат- тың съезден кетіп қалуы уставтың 1-параграфы жөнін- де құрала бастаған «тұтас көпшілікті» (антиискрашыл- дар, «центр» және мартовшылдар) тұтас азшылыққа айналдырды! Дәл жеті делегаттың съезден кетуі ескі редакцияны бекіту туралы ұсыныстың іске аспай қа- луьгна — «Искріаны» басқарудағы «сабақтастықты» осылай бейне бір өрескел бұзуға әікеліп соқты! «Искра- ның» «сабақтастыЕъіін» бірден-бір аман сақтап қалған және кеиіл болған осы тамаша жетілік еді: бұл жетілік бундшылдардан, Акимов пен Брукэрден құралды, яғни «Искраны» Орталық Орган деп тану дәлелдеріне қар- сы дауыс (берген делегаттар, съезде ондаған рет оппор- тунист деп танылған, атап айтқанда, программа жөнін- де 1-параграфты жумсарту туралы мәселе қаралғанда Мартов пен Плеханов 'оппортунист деп атаған дслегат- тар нақ осылар еді. «Искраның» антиисікрашылдар қор- ғайтын «сабақтастығына» не айтарсың!—бұл арада біз съезден ікейінгі трагикомедияның бсьсталтан жеріне жақын келіп іотырмыз.
* *
*
Уставтың бірінші параграфы жөнінде берілген да- уыстардың топталуы дәл тілдердів; тең праволылығы туралы жанжал кезіндегідей жағдайды ашып берді: искрашылдар көпшілігінің төрттен (шамамен) бір бөлі- гінің бөлініп кетуі антиискрашылдардың жеңуіне мүм- кібрдгк берді, юларға >«центр» ерді. Бұл көріністің 'тұтас бейнесін бұзған жеке дауыстар, әрине, ібұл арада да болды,— біздің съезд сияқты үлкен жиналыста біресе бір жаіққа, ібіресе екінші жаққа кездейсоқ ауысьш жү- ретін бір бөлек «жабайы» дауыстар болмай қоймайды,


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
281
әсіресе ібірінші параграф «сияқты мәселеде сөйтоді, өйт- кені мүнда ажырасудың шын сипаты жаңа ғана коріне бастаған <еді және жұрттың ;көбі мұны әлі тусініп улгір- меген едіЧмәселе әдебиет бетівде алдын ала талдапба- ған кезде).\Иіскрашылдар көпшілігінен бес дауыс бөлі- ніп кетті (әр^айсысының екі даусы бар Русюв 'пен Кар- окий жән-е бір даусы бар Ленский); керісініше, оларға бір антиискращыл (Брукэр) және центрден үш адам (Медведев, Егоров, Царев) қосылды; барлығы 23 дауыс (24—5+4) іболып шықты, дауыстардың сайлау ікезінде түпкілікті топталғандағысынан бір дауыс кем іболды. Антиискрашылдар Мартовца көпшілік дауыс алып бер- ді, олардың 7-еуі соның жағында болды, біреуі мені қостады («центрдегілердің» де жетеуі Мартовты, үшеуі мені қостады). Искрашылдар азшылығының антиискра- шылдарімен және «центрмен» жасасқан, съезд аяғында және 'съезден кейін ггұтас азшылық болып қалыптасқан кіоалициясы цурыла бастады. Бірінші иараграфты тұ- жырымдауда және әісіресе сол тұжырымды іқорғауда оппортунизм мен анархистік дарашылдыцца царай ку- мэнсыз цадам басцан Мартов пен Аксельродтың саяси қатесі съеэдегі айтыстың еркін және ашық болуы арқа- сында бірден-ақ және ерекше айқын көрінді, юл табан- дылығы мен принциптік ұстамдылығы мейлінше кем элеіменттердің революциялық социал-демократияиыц көзқарастарынан байқалған саңылау мен жарықшақты кеңейтуге бірден-ақ барлық күштерін жұмсағанынан көрінді. Үйымдық мәселелер жөнівде аіпьщтан-ашық әр турлі мацсаттарды көздеген адамдардың (Акимовтың сөзін -қараңыз) съезде бірігіп жүмьгс істеуі біздіц ұйым- дық жоюиарымызға және біздің уставымызға принципті түрде қарсы шығушыларды бірден-ақ Мартов пен Ак- сельрод жолдастардың қ-атесі-н қолдауға итермеледі. Бұл мәселеде де революцияльгқ социал-демократияныц көзқарастарынан айньтмаған искрапіылдар азшъілыц болып қалды. Бүл — орасан зор маңызы бар жағдай, өйткені мұны ұғынбайынша, уставтың жеке мәселелері жайында туған күресті де, Орталық Орган імен Орта- лық Комиітеттің адам •құрамы жайында туған күрес/ті дө мүлде түсінуге болмайды.


282
В. И. ЛЕНИН
і) ОППОРТУНИЗМГЕ БОЙ ¥РУ ЖӨНІНДЕГІ ЖАЛҒАН АЙЫПТАН КІНӘСЫЗ КҮЙГЕНДЕР
Орталық мекемелердің адам құрамы туралы мәселе жөніндегі пікір алалығын анықтау үтпін устав туралы одан әрі болған жарыс ісөздерге көпгпей тұрыи, «Искра» ұйымының съезд кезіндегі жеке імәжілістеріне тоқта- лып ату керек. Бұл төрт мәжілістің Соңғысы және ең маңыздысы уставтың бірінші параграфы туралы імәселе дауысқа қойылғаннан кейін іле-шала өткізілді,— соны- мен, «Искра» ұйымының осы мәжілісте жікке бөлінуі, хронологиясы жағынан да, логикасы ж-ағынан да, бұ- дан ібылайғы күрестің алғы шарты болды.
«Искра» ұйымының же-ке мәжіліс-тері * Ұйьгмдастыру комитеті жөніндегі жанжалдан кейін кеп кеіпікпей бас- талды, мұның өзі Орталық Комитетке өтуі мүмкін кандидаттар туралы мәселені талқылауға сылтау бол- ды. Императивтік мандаттар жойылғандықтап, бұл мә- жілістер тек қана кеңесші сипатта болып, ешкімнің ңолын бөгемегені өзінен-өзі түсінікті, бірақ сонда да олардың маңызы зор болды. Жасырын есімдерді де, «Искра» ұйымының ішкі жұмысын да білмеген делегат- тар үшін Орталық Комитетке сайлау едәуір қиынға соқ- ты; ал «Искра» үйымы іс жүзінде партияиың бірлігін піыңдады, практикалық цозғалысқа басшылық жасады, мұның өзі «Искраны» ресми түрде тануға дәлел болды. Искрашылдар ібірауызды болса, олардың съездо аса ірі, 3/з бөлігіне дейіпгі >көпшілік іболуы толық қамтаімасыз етілетінін ібіз сонда-ақ көрдік және ;мұны делегаттардың бәрі тамаша түсінді. Искраіпылдардың бәрі де «Искра» уйымы Орталық Комитеттің белгілі адам құрамын үсы- нады деп күтіп, Орталық Комитеттің құрамын «Искра» ұйымында алдын ала талқылауға ұйыім мүшелерінің бірде-бірі ешқандай қарсылық білдіргеп жоқ, Үйымдас- тыру ікомитетінің ібүкіл қүрахмып бсжіту, яғпи оны Орта- лық Комитетке айналдыру туралы ешкім жұмған ау- * Бітпейтін даулардан аулақ болу үіпін Лига съезінде-ақ мен жеке жиналыстарда болған жәйттерді баяндаудың мүмкіндігінше тар шең- берін белгілеуге тырыстым. Негізгі фактілер менің ««Искра» редак- цпясына хатымда» да баяндалды (4-бет). Мартов жолдас оз «Жауа- бында» бүл фактілерге қарсылық білдірген жоң.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
283
зың ашқан жоқ, тіпті Орталық Комитетке ұсынылатын кандидаттар жөнінде Үйымдастыру комитетінің бүкіл құрамы болып кеңесу туралы да үвдемеді. Бұл жағдай- дың да -ерекше мәні бар, сондьгқтан оны есте тұту өте қажет, өйткені цазір мартовшылдар кері оралып, Үйым- дастыру комиітеті-н қызғыштай қорғап жүр, сөйтіп бұл арқылы тек қана өздерінің саяси тұрлаусыздығын жүз- деген және мыңдаған рет дәлелдеп отыр *. Орталық орындардың құрамы жөнінде жікке бөліну Мартовты Акимовтармен біріктіргенге дейін,— съезде жұрттың бәріне айқын Солған, съезд протоколдарынан және «Искраның» бүкіл тарихынан әрбір әділ едамның оп- оңай көз жеткізуіне болатын нәрсе, атап айтқанда, мы- нау еді: Ұйымдастыру комитеті негізінен съезд іпақы- ратын комиссия, Бундқа дейінгі әр түрлі сарындардың өкілдерінен әдейі құрылған комиссия болды; ал пар- тияның ұйымдьщ, бірлігін жасау жөнінде нақты жұмыс- ты толығынан «Искра» үйьимының бір өзі атқарды (түт- қыігға алынуы себепті, сол сияқты «өэдеріне байланыс- ты емес» басқа 'себептермөн Ұйымдастыру комитетінің искрашыл бірнеше мүшесі тіттті ойда жоқ жерде съезге қатыса алмады, мүны да есте тұту керек). Съезде бол- ған «Искра» ұйымының құрамы Павлович жолдастың кіташпасыніда көрсетілгеньді (оның «II съезд туралы хатының» 13-бетін қараңыз) 106.
«Искра» ұйымындағы қызу айтыстың түпікі нәтиже- сінде мәселе екі рет дауысқа қойылды, мұиы мен «Ре- дакцияға хатымда» көрсеткенмін. Бірінші дауысқа қою- дың нәтижесі: «Мартов жақтаған »кандиідатуралардың біреуі 'қабылданбады, оған тоғыз дауыс қарсы болды, торт дауыс <қостады, үш дауыс .қалыс қалды». «Искра» ұйымының съезде 'болған он алты мүіпесінің бәріиің жалпы ризалыгымен, үсынылуы мүмкін кандиідатуралар туралы мәселе қаралды, сөйтіп котшілік Мартов жол- * Осы «мінез-құлықты» өздеріңіз ойға салып көріңіздер: «Искра» ұйымының делсгаты съезде тек осы уйыммен ғана кеңеседі және Үйымдастыру комитетімен кеңесу туралы тіпті жумған аузын ашпай- ды. Ал бұл ұйымда да, съезде де жеңілгеннен кейін, ол Ұйымдастыру комитетінің бекітілмегеніне 7}ынжыла бастайды, нері оралып, оны әсі- ре мадақтайды және өзіне мандат берген ұйымды елемей, тәкапііар- льщ көрсетеді! Нағыз социал-демократітялық партпяның және нағыз жумысшы партиясыныц ешқайсысыныц тарихынан мундай фактінің табылмайтындыгына кепіл болуға болады.


284
В. И. ЛЕНИН
дастың кандидатураларының біреуін 'қабылдамай jrac- тады (атап айтқанда, Штейн жолдастың кавдида^ура- сын қабылдамады, шыдамы жетпеген Мартов я^элдас- тың өзі-ақ мұны қазірдің өзінде-ақ айтып қойды, «Ңор- шау жағдайының» 69-беті), былайша қарағаяда, бұл фактіден түсінікті әрі қарапайым не бар? Ал оның бер жағыида, 'біз партия съезіне жиналғанда. «дирижер гаяқшасын» кімге береміз деген мәселеці талқылап, шешу үшін жиналдық қой — және күн тәртібінің бұл пунктіне аса елеулі мән беріп, бүл мәселені, Русов жол- дастың кейін өте әділ айтқанындай, «тоғыіпардың мейі- рімділігі» тұрғысынан емес, іс мудделері тұрғыюыиан қарап шеіпу біздің партияльщ ортақ міндетіміз еді ғой. Әрине, съезде кандидаттар туралы мәселені талқыла- ғанда, олардың өз ібастарьшың ібелгілі бір қасиеттеріне де соңпай >кетуге болмады, ә-сіресе ресми емес және өзара жиналыста өзіңнің жақтайтыныңды немесе жақ- тамайтыныңды білдірмеске болмады *. Кандидатураны жаіқтамағандық «қорлағандық» (Лига протоколдары, 49-бет) деп есептеудің жөні жоң екенін, қызмет адам- дарын саналы түрде, байқаіі сайлау жөніндегі партия- лық міндетті тура орындауға •байланысты нәрсеге бола «жанжал» туғызып, бұлан-талан болудың жөні жоқ екенін мен Лига съезінде-ац еакергкен болатынмын. Ал оның бер жағыида, біздің азшылық үшін шатаақ дәл осыдан туып кетті ғой, съезден, кейін олар «беделді түсіргендік» туралы айқай шығара бастады (Лига про- токолдары, 70-бет) және Штейн жолдас бұрынғы Ұйым- дастыру комитетінің «басты қайраткері» еді, ол «^ай- * Мартов жолдас Лигада менің жақтамайтындығымның қатаң ай- тылғанын көңіліне ауыр алып, шағым жасады, ол бүл шағымынан өзі- не қарсы қорытынды шығатынын байқамады. Оның сөзімен айтқанда, Ленин тым қызбалық көрсетті (Лига протоколдары, 63-бет). Дүрыс. Ол есікті қатты жапты. Рас. Ол өзінің жүріс-тұрысымен («Искра» ұйымы- ның екінші не үшінші мәжілісінде) жиналыста қалған мүшелердің ызасын келтірді. ПІындық.— Бірақ бұл нені көрсетеді? Бұл тек даулы мәселелердің мәні жөніндегі дәлелдерімнің нанымды болып, съездің барысында расталғанын ғана көрсетеді. Шынында да, «Искра» ұйымы- ның он алты мүшесінің тоғызы, ақыр аяғында, қалайда менімен бірге қалса, онда мұның өзі қасақы сөздерге ^арамастан жөне мұндай сөз- дерді ешбір ілтипатъа, алмаудан болған жәйт екені айқын. Демек, егер «қатты сөздер» айтылмаса, онда менің жағыма шығушылар, мүмкін, тоғыздан да көп болар еді. Демек,* «ыза» кемерінен қаншалықты асып түсуге тиіс болса, дәлелдер мен фактілердің соишалықты нанымды болганы.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
285
дағы бір сұрапыл жоспарлар жөнінде» орынсыз айып- талды дөп баспасөз бетінде цалыц көпшілікті сендіруге тырыса бастады («Қоршау жағдайы», 69-бет). Канди- даттарды жақтау немесе жақтамау жөнінде «беделді тү- сіргендік» деп айіқайлау бұлан-талан болу емей не? «Искра» ұйымының жеке жиналысында да, ресми, жо- ғары партия жиналысы болып табылатын съезде де же- ңілген аідамдар кейін көшеге шығып, шағым айтса және жарамгіыз деп танылған кандидаттарды аса 'құрметті көпшілікке «басты қайраткерлер» еді деп усынса, одап кейін жікке бөліну және кооптацияны талап ету арқы- лы өз кандидаттарын іпартияға күштеи қабылдатпақ болса, бұл ұрыс-керіс емей не? Бізде іпетелдің сасық ауасыпда саяси ұғымдардыц бытысып кеткендігі соп- шалық, тіпті Мартов жолдас қазірдің өзіиде-аоқ партия- лық борышты үйірмеіпілдік иен құдандальвқтан айыра алмайтын больгп қалған! Кандидаттар туралы імәселені съездерде гана талқылап, шешкен жөн, мұнда делегат- тар, ең алдымен, принциптік маңызы бар мәселелерді талқылау үшін жиналады, мұнда адамдар туралы мәсе- леге әділ қарайтын, шеіпуші дауыс ‘б-еру үшін кандидат- тар туралы барлық деректерді талап етіп, жинап алуға қабілеті бар (және міндетті) қозғалыс өкілдері бас қо- сады, мұнда дирижер таяқшасы жөшндіегі таласқа бел- гілі дәрежеде көңіл бөлу табиғи және қажет нәрсе, деп ойлау бюрократизм және формализм болар еді. Осы бейне бір бюрократтық және формалистік көзіқарастың орнына бізде ңазір баоқа әдет енгізілген: ісъездерден кейін біз Иван Иванычтың саяси қазаға ұшырағаны ту- ралы, Иван Никифоровичтің беделі түскені туралы оңды-солды орағытып, айта береміз; кез келген әдебиет- шілер өз кітапшаларында кандидаттар ұсынып жатады, соның іөзінде олар: уйірме емеспіз, иартиямыз деп жәді- гөйліікпен кеуделерін қағады... Оқушы көішііліктің жан- жалға әуестері бұл таңқаларлық жаңалыққа: пәлендей кісі Үйымідастыру комитетінің басты іқайратікері болған екен, мұны Мартовтың өзі айтыпты * деп, іқадала қала- * Мартов сияқты, мен де «Искра» ұйымында Орталық Комитетке бір кандидатты өткізбек болып, өткізе алмадым, оның ерекше факті- лермен дэлелденетін съезге дейінгі және съездің бас кезіндегі тама-


286
В. Й. ЛЕЙЙЙ
ды. Көпшілік дауыспен сқалай болса солай дөрекі ше- шімдер қабылдай салатын съездер сияқты формалистік мекемелердеп гөрі, бұл оңушы жұртшылық мэселені талқылап, шешуге анағұрлым іқабілетті келеді... Иә, біздің нағыз партия қызметкерлерінің шетелдік ұрыс- кері-ске толы Авгий ат ңорасын 107 тазартуыяа тура же- леді!
«йскра» ұйымының екінші бір мәселені дауысқа қою- ының нәтижесі: «бес адамның (Орталық Комитетке ұсынылған) тізімі он дауыспен қабылданды, бұған екі дауыс қарсы больш, төрт ідауыс қалыс қалды; менің ұсы-нуым бойыніпа, иакрашыл емес элементтердің бір лидері, искрашыл азіпылықтың бір лидері ітізімге еигі- зілді» *. Дауыс берудіц бұл нәтижесіпің аса зор маңы- зы бар, 'өйткепі ол к-өйін, ұрыс-керіс жағдайында туған: біз искрашыл емсстерді партиядаи іқуып шығармақ не- месе аластамақ болыппыз, көпшілік съездің тек бір жағына ғана сүйеніп, сол жағының адамдарып сайлап- ты-мыс, т. т. деген өсек-аяңның түгелдей өтіріж екенін даусыз және бұлжымастай етіп дәлелдеп берді. Мұның бәрі — шылғи өтірік. Иакрашыл еместерді партиядап аластамақ түгіл, Орталық Комитеттен де жумағанымыз- ды, қайта, өз оппопепттерімізге өте азшылыц орын бер- генімізді мен жоғарьгда келтіргеп дауыс беру нәтижесі көрсетіп отьгр. Барлық әңгіме мынада: олар көпшілік болғьісы келді, ал осы кіші-гірім тілөктері іске аспай қалғаннан кейін, олар орталық орындарға қатысудан мүлде бас тартып, жанжал шығарды. Мартов жолдас- тың Лигада пайымдағандарына ңарамастан, істің дәл осылай болғаны «Искра» ұйымының азшылығы съезде уставтың 1-параграфы қабылдағаннан скейін іле-шала бізге, искрашылдардың көпшілігіне (жеті дауыстың ке- тіп қалуына орай, 'съездің де көппіілігіне) жіберген тө- мендегі хаттан көрінеді («Искра» ұйымының мен айт- ша беделі туралы мен де айта алар едім. Бірақ бұл менің ойыма да келмейді. Бұл жолдас өзгн өзг жеткілгктг цурметтейді, ол біреудің оъезден кейін оның кандидатурасын баспасөз бетінде ұсынуына немесе саяси қазаға ұшырау, беделдің түсуі, т. т. туралы шағым жасауына жол бермейді.
* Қарацыз: осы том, 105—10 6-6ет. Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
287
қан жиналысы ацырғы жиналыс болғанын айта кету керек: одан кейін ұйым іс жузінде тарап кетті және екі жағы да біздікі дұрыс деи, съездің бас<қа іделегаттарын сендіруге тырысты).
Хаттың тексті мынау:
«Редакция мен «Еңбекті азат ету» тобы көпшілігішң жина- лысқа (пәлен күпі *) қатысқысы келетіндігі туралы мәселе жөніиде делегаттар Сорокин мен Саблинаның түсіндірмелерін тыңдап, бұл делегаттардың жәрдемімен мынапы анықтадық: мұның алдындағы жиналыста Орталық Комитетке ұсынылғап кандидаттардың тізімі оқылған, бұл тізім біздеп піығыпты-мыс, ол біздің бүкіл саяси позициямызды теріс сипаттау үшін пай- далаыылған, сонымен қатар біз мынаны ескердік: біріншіден, осы тізімнің қайдан шыққанын тексеруге ешбір әрекет жасал- мастап, бұл тізім бізге таңылып отыр; екіпшіден, бұл жағдай «Искра» редакциясы меп «Еңбскті азат оту» тобыиың көпшілі- гін оппортупизмге бой ұрды деген айыптаушылықпен — ашық- тан-ашық таратылып жүргеи осы айыптаушылықпеіі сөзсіз байлаиысты; үшіншіден, бұл айыптау «Искра» редакциясыныц цурамын өзгерту жөніндегі қазір әбден белгілі болып отырған жоспармеп байланысты екені бізго айдан анық,— сондықтан біз: жиналысқа жібермеудің себептері туралы бізге берілген түсініктер бізді қапағаттандырмайды дсп осептейміз, ал жина- лысқа жібергісі келмсгендік жоғарыда айтылған өтірік айып- тан арылуымызға мүмкіндік бергісі келмегендікті көрсететііі дәлел деп танимыз.
Орталық Комитетке ұсынылатын кандидаттардың ортақ ті- зімі жөнінде біздің арамызда жасалуы мүмкін келісім туралы мәселе жайында біз: келісімнің пегізі ретінде біз қабылдай алатын бірден-бір тізім — Попов, Троцкий, Глебов деп мәлімдей- міз, соның өзінде біз бұл тізімнің компромистік тізім скенін атап көрсетеміз, неге десеңіз, бұл тізімге Глебов жолдасты ен- гізгенде, көпшіліктің тілегіп орындау ретінде ғана енгізіп отыр- мыз, өйткені Глебов жолдастың съездегі ролі бізге анық бол- ғаннан кейін, біз Глебов жолдасты Орталық Комитетке ұсыныл- * Менің есебімше (қараңыз: осы том, 513-бет. Ред.), хатта көрсе- тілген күн сейсенбіге тура келеді. Жиналыс сейсенбі күні кешке, яғни съездің 28-мәжілісінен кейгн болды. Бүл хронологиялық анықтаманың аса зор маңызы бар. Ол Мартов жолдастың: біз орталық орындардың адам құрамы туралы мәселе жөнінде емес, орталық орындарды ұйым- дастыру туралы мәселе жөнінде келісе алмадық деген пікірін доку- мент жүзгнде бекерге шығарады. Ол менің Лнга съезінде және «Ре- дакцияға хатта» айтқандарымның дүрыс екенін документ жүзгнде дэлелдейдг. Съездің 28-мәжілісінен кейін Мартов және Старовер жол- дастар оппортунизмге бой ұрғандары туралы оларға жалған айып та- ғылғаны жөнінде тым көп айтып, Советтің құрамы туралы немесе ор- талық орындарға кооптация жасау туралы мәселе жөнінде келісе ал- маушылық жайында жүмған ауызда/рын ашпайды (бұл туралы біз 25, 26 және 27-мәжілістерде дауластық).


288
В. И. ЛЕНИН
ған кандидатқа қойылатын талаптарды орындарлық адам деп есептемейміз.
Мұнымен қатар біз мына жағдайды атап көрсетеміз: Орта- лық Комитетке ұсынылатын кандидаттар туралы келіс сөз жүр- гізгенде, мұиы біз Орталық Орган редакциясының құрамы ту- ралы мәселеге еш бір қатысы жоқ деп білеміз, өйткені бұл мә- селе жөнінде (редакцияның құрамы туралы) ешқандай келіс сөз жүргізуге риза емеспіз.
Жолдастар ушіп Мартов пен Старовер»
Дауласуіпы екі жақтың пиеылын және даудың мән- жайын дәл бейнелейтін бұл хат бізге бастальш келе жатіңан жікке бөлінудің «өзегін» бірден-аіқ сездіреді және оның шын сөбеитерін көрсетеді. «Искра» ұйымы- ның азшылығы көпшіліктің дегеніне көнгісі келмей, съезде еркін үгіт жүргізуді артық көріп (әрине, оған толық праволы бола отырьтп), соның өзінде, ікөпшілік- тің «делегаттарынан» олардың жеке жиналысын-а өзде- рін енгізуді талап етеді! Әрине, бұл қызьщ талатгты біз- дің жиналысымыздағылар (хат, әлбетте, жиналыста оқылды) миығынан күліп, таңданып қарсы алды, ал «оппортунизмге бой ұру ж-өніндегі жалған айытгтар» жайындагы айқайларға, бұлан-талан болушылыққа жи- налыстағылар тіпті ду күлді. Бірак, әуелі Мартов пен Старовердің зарлы шағьгмьш пункт-пунктімен талдап шығайьгқ.
Тізімді оларға таңу дүрыс болмаігты; олардың саяси позициясы теріс сипатталыпты.— Бірақ Мартовтың өзі- нің де мойыидап отырғанындай (Лига протоколдары, 64-бет), оның: ггізім авторы мен емеспін, деген сөзінің дұрыстығына күдіктену менің юйыма да келген жоқ. Жалпы алғанда, авторлық 'туралы мәселенің бұл жерге ңатысы жоң, тізімді искрашылдардың бірі жасады ма әлде '«центр» окілдерінің бірі жасаіды ма, т. с.— мұның ешқандай маңызы жоң. Маңызды нәрсе <мынау: түп-тү- гел қазіргі азшылыіқ мүішелерінен күралған бұл тізім, тіпті жай жорамал немесе болжаім есебінде болса да, съезде қолдан-крлға ікөшіп жүрді. Аіқырында, бэрінен мацыздысы мынау: Мартов жолдастың съезде мундай тізімнен ат-тонын ала қашуына тура келді, ол қазір бұл тізімді құшақ жайып қарсы алса керек еді, Екі ай-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ НЕЙІН
289
дың ішінде «маоқара лақап» туралы 'ойбайдан бастап, бейне бір масқара тізімдегі сол кандидаттарды партия- ның орталық орнына еріксіз тықпалауға дейін жегкеи адамдар мен сарындарға баға берудегі түраңсыздықты бұдан айқын суреттеуге болмайды! *
Бұл тізім,— деді Лига съезінде Мартов жолдас,— «саяси жағынан алғанда, біздіңжәне «Южный рабочий- дің» Бундиен жасасқан одағы, тікелей келісім мағына- сындағы одағы еді» (64-бет). Бұл ідұрыс емес, өйткені, біріншіден, бундшылдардың бірде-бірі енбеген тізім туралы «келісім» жасасуға Бунд еш уақытта көнбес еді; ал екішпіден, тек Бундтен ғана емес, сондай-ақ «Южпый рабочий» тобымен де тікелей келісім (Мартов- қа маоқара болыіп көрінген келісім) жасаюу туралы сөз болған жоқ жэне болуы мумкін емес еді. Әңгіме келісім туралы емес, нақ сол коалиция туралы, Мартов жолдас- тың -мәмлеге келуі туралы емес, съездің бірінші жар- тыісьшда Мартовтың озі (қарсы күрескен және усДавтың 1-параграфындағы оның қатесіне жармаса кеткен анти- иокрашылдар мен солқылдақ элементтердің 'енді оны сөзсіз цолдауға тиіс екені туралы болды. «Өікпеліеудің» туп тамыры нақ сол оппортунизмге бой уру жөнінде ашыцтан-ашыц, онъщ устіне жалтан айып тағуда жат- қанын жоғарыда мен ікелтірген хат ешбір даусыз дә- лелдеп ібереді. Үлкен шатақ туғызған және, «Редакция- ға хатта» менің ескерткеніме қарамастан, цазір Мартов жолдас жоламай отырған бұл «айыіттар» екі түрлі бол- ды: біріншіден, уставтың 1-параграфы туралы жарыс сөз кезінде Плеханов тура былай деді: 1-параграф ту- ралы мәселе «оппортунизмнің неіше түрлі окілдерін» бізден «бөлектеу» туралы мәселе больтп табылады, сон- дықтан олардың партияға баса-көктеіп кіруіне қарсы тосқауыл ретінде, менің жобама «төк осы себепті ғана оппортунизмге қарсылардың бәрі дауьис беруге тиіс» (съезд протоколдары, 246-бет). Бұл жігерлі сөздер, ме- нің аздап жұмсарту енгізгеніме (250-бет)** қарамастан, * Гусев жолдас пен Дейч жолдастың жанжалы туралы хабар кел- генде, мүның алдындағы жолдар теріліп қалған еді. Біз бүл жанжал- ды цосъімшада оз алдына сөз қыламыз. (Қараңыз: осы том, 433—442- беттер. Ред.)
** Ңараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 315-бет. Ред.


290
В. И. ЛЕНИН
сенсация туғызды, бүл Русов (247-бет), Троцкий (248- бет) және Акимов (253-*бет) жолдастардың 'сөздерінен айқын ікөрінді. Біздің «парламенттің» «іқалтарыстарын- да» 1-параграф туралы болып жататын ұшы-қиыры жоқ дауларда Плехановтың тезисі қызу сөз болып, сан сақ- қа жүгіртілді. Ал енді, істің іпын мәнінде өздерін қор- ғау орнына, біздіц қадірлі жолдастар «оппортунизмге бой ұру жөніндегі жалған айыпқа» қарсы жазбаша іпа- ғым жасауға дейін барьгп, кісі күлерліік өікпе айтумен болды!
Жұрт алдындағы ашық таластың жаңа лебін көтере алмайтын үйірмешілдіктің және партиялық жағынан мейлінше жетілмегендіктің психологиясы осы жерде айқын көрінді. Бұл — Россия адамына таныс психоло- гия: не тісін сындыр, не крлыңды бер!—дейтін ескі на- қылға дәл ікеледі! Өздерімен ездері больтп, шүйіркелесіп қалғап шағьгн жиынның әйнескті қауашағытіа дағдылан- ғатт адамдар емін-еркіи және ашың айтыста оркім өзі- не жауапкершілік ала сөйлегеп алғашқы сөзді есіткеп- де-іақ іпалқаларынаи түсті. Олар біреуді айыптамақ, сонда кімді де-сеңізші? «Еңбекті азат ету» ітобын, тіпті оныц көпшілігін оппортунизмге бой ұру жоиіндіе айып- тамақ,— мұпдай да сүмдық болады екен-ау! Мұндай ке- шірілмейтіп -жәбір үшіп не партия жікке болінуі керек, пе әйнекті қауааиа-қтыц «сабақтас-тығып» к,ал'пына кел- тіріп, «үй ішіндегі кикілжіңді» жуып-шаю керек — сөз болып отырған хатта осы дплемма едәуір айқыіт корініп отыр. Интеллигенттік дарашылдық тген үйірімешілдіктің п-сихологиясы партпя алдында пікірді ашьгқ айту тала- бына қарсы келіп ішлікті. Өздоріціз ойлап қараңыздар- шы, «оппортупіізмге бой ұру жопіидеті жалған айып- қа» қарсы шағым жасау сияқты сорақылықпен ұрыс- керіс псміс партиясында болар ма еді! Пролетарлық ұйым мен тортіп опда бұл интсллигспттік жыламсақ- тықты әлдеқашан ұмыттырған. Айталық, Либкпехтті жұрттың бәрі оте қүрметтейді, бірақ 1895 жылғы съез- де 108 Либкнехт аграрлық мәселе жөнінде белгілі оппор- тунист Фольмар мен оның достарының жағымсыз тобына қосылып кеткеиде, оны (Бебелъмен бірго) «огіпорту- низмге бой ұру жөнінде ашық айыптауға» ңарсы шағым


BIP АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
291
етушілерді бұл партияда қандай келемеж қылар еді. Либкнехттің есімі неміс жұмысіпы қозғалысының тари- хымен тығыз байланысты болып отырса, бұл, әрине, Либкнехттің мұндай біршама ұсақ жәие жеке мәселе жоніиде оппортунизмге бой ұруына тура келгендігіне қарамастан осылай болып отыр. Дәл сол сияқты, күрес- тің іқаншама қызу болғанына қарамастан, айталық, Ак- сельрод жолдастыц есімін әрбір орыс социал-демократы құрметтейді және әрқашан құрметтемеік, бірақ партия- мыздың екінші съезінде Аксельродтың опиортунистік идеясьгмақты қорғауьіна тура келгені үшін емес, Лига- ның екішпі съезінде анархпстік ескі мылжыцды қайта- дан қозғағаны үшін емес, қайта, бұғаң қарамаотан құр- меттейді. «Еңбекті азат ету» тобыпыц копшілігіне оппортунизмге бой ұру жөнінде жалған айып тағылды» екен деп, бұлан-талап болуды, ұрысчкеріс шығаруды жәпе партияда жікке бөлінуді те-к: пе тісін сындыр, не ңолыңды бер, дейтін логикапы қолданатын 'кертартпа үйірмешілдш ңаиа туғыза алады.
Бұл масқара айьгптың екінші дәлелі алдыңғысымен мейліігше тығыз байлапысты (Мартов жолдас Лига съезінде (63-бет) бұл жапжалдыц бір жағыпа соқпай кетуге, оны бүркемелеуге бекер тырьгсты). Бұл дәлел — ангкискрашылдардың және солқылдақ элементтердің Мартов жолдаспеп жасасіқап, уставтың 1-параграфы жө- ніпдо байцалтан коалициясына байлапысты дәлел. Әл- бетте, Мартов жолдас пеп антиискрашылдардың ара- сывда ешбір тікелей де, жанама да келгсім болған жоқ және болуы мүмкін емес еді, бұл жөніиде одан ешкім сезіктенгеи жоқ: оғаи тек даіта қорыққазднап осылай көріиген. Бірақ оііьщ қатесі саяси жағынан тап мына- дан байқалды: оппортунизмге бейімділігі күмәнсыз адамдар оның төңірегіне топтасып, барға-н сайын молая түскен «тұтас» көпшілікті (жеті делетаттың «ойда жоқ- та» кетгп қалуы сіебепті ғсіна қазір а-эшылывда айнал- ғаи копшілікті) құра бастады. Бұл «коалицияны» біз, әрине, 1-параграфтың ізінше съезде де (Павлович жол- дастьщ жоғарыда айтьтлған ескертпесіи қараңыз, съезд протоколдары, 255-бет), «Искра» ұйымында да ашыц- тан-ашъіц атап корсеткенбіз (мұны әсіресе Плехановтыц


292
В. И. ЛЕНИН
атап көрсегкені іесімде). 1895 жылы Бебель мен Либк- нехтке Цеткина: «Es tut mir in der Seele weh, daß ich dich in der Gesellschaft seh’» (сені — яғни Бебельді — мұндай адамдарміен — яғни Фольмармен және К°-мен бірге көріп отырганьгма қатты іқыяжыламын) 109 деген- де, жұрт Бебель мен Либкнехтке ңандай күлген болса, бұл да дәл сондай ікүлгендік және дәл сондай қатесін атап көрсеткендік. Бебель мен Лиібкнехттің ол кезде Каутский мен Цеткинаға: іоппортунизмге бой үру жо- нінде жалған айьтп тақтыңдар деп хат жазып, бұлан- талан болмағаны шынында да таңданарлық нәрсе...
Орталық Комитетке ұсынылған кавдидаттардың тізі- міне келсек, онда бұл хат бізбен імәмлеге келуден әлі үзілді-кесілді бас тартпағандықтарьш Лигада өз аузы- нан айтіқан Мартов жолдастың қателескенін көрсетеді, мұның өзі саяси күресте документтермен анықтама бе- рудің орнына, болған әцгімені есте қалған күйінде ай- тып беруге тырысудың орынсыз екеніне тағы бір мысал больгп табылады. Шынында, «азшыльщтың» ^анағат- піыл болғаны соншалық, тіпті «азшылықтан» екеу, «көпшіліктен» біреу (комтіромисс ретінде және тек кең- шілік жасіау үшін ғана!) алынсын деп «көппгілікке» ультиіматум ұсыңды. Бұл масқара нәрсе, бірақ факт. «Көшпілік» съездің бір жағына сүйеиіп, тек сол жағы- ның ғана өкілдерін сайлады-мыс деген >қазіргі өсек-аяң- ның ібос сөз екенін бұл факт айқыи көрсетеді. Нац кері- сінше болды: мартовшылдар тек ікеңшілік жасау үшін ғана бізге үшеудің біреуін ұсынды, демек, егер біз бұл ерекше '«кеңшілікке» көнбесек, барлъиғын іөздерінен өт- кізбек болды! Біз өзіміздің жеке жиналысымызда мартовшылдардың қанағатшылдығына күлдік те, өз тізі- мімізді жасадық: Глебов — Травинский (кейін ол Ор- талық Комитетке сайлаиды) — Попов. Біз бұл соңғы кі- сінің 'орнына (бұл да 24-кісінің жеке жиналысында) Васильев жолдасты (кейін ол Орталық Комитетке сайланды) енгіздік, оның жалгыз-ац себебі болды: Попов жолдас біздің тізімде болудан бас тартты, әуелі жеке әңгімеде, кейін съезде де ашық түрде бас тартты (338-бет).
Істіц жайы, міне, осылай болды.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
293
Қанағатшыл «іазшыльгқ» көпшілгк болып қанағаттан- ғысы 'келді. Бұл 'ңаніағатшылдық тілегі қабылданбаған- нан кейін, «азтпылық» ынтымақтан біржолата бас тар- тып, жанжал шығара бастады. Ал қазір «көпшіліктің» «кеңшілікке көнбейтіндігі» туралы мейірбандықпен маңызданып сөйлеушілер әлі де табылып отыр!
Съезде емін-еркін үгіт жүргізуге бел байлаған «аз- шылық» «(көпшілікке» адам күлерліктей ультиматумдар қойды. Жеңіліп қалғаннан кейін, біздің сабаздар жы- лап-сыцтап, цориьауда цалдыц den байбалам салды. Voilä tout*.
Бізді реда-кцияның құрамын өзгертпекші деп аяусыз айыптауларын да біз (24 кісінің жеке жиналысында) күлкімен ңарсы алдьиқ: алғапгқы үіш адамды сайлау ар- ңылы редакцияны жацарту жоспары жөнінде съездің басынан-ақ және съезден бұрын да жұрттың бәрі жақ- сы білетін (съездегі редакция сайлауы туралы сөз бол- ғанда, бұл туралы толығырақ айтамын). «Азшылық- тың» антиисжрашылдармен коалиция жасауы бұл жос- пардың дұрыстығына тамаша дәлел болғанын көргеннен кейін, «азшылықтың» бұл жоспардан үрейі үшып кет- ті,— бұл бізді таңдандырған жоқ, бұл әбдеп табиғи нәр- се еді. Съездегі күреске дейін, өз ыңтиярларыңмөн азшылыққа айналыңдар деген ұсынысқа біз, әрине, пә- леидей мән бере алмадың, «оппортунизмге бой ұру жө- ніндегі жалған айып» туралы соншама терісіне сыймай байбалам салуға дейін барған авторлардың бү-кіл хатына пәленідей мән бере алмадық. «Жүрекке жара салу» жө- ніндегі табиғи тілекті партиялық борыштың өте тез же- ңіп шығатынына біз кәміл сендік.
к) УСТАВ ТУРАЛЫ ЖАРЫС СӨЗДІҢ ЖАЛҒАСЫ. СОВЕТТІҢ ҚҰРАМЫ
Уіставтың бұдан кейінгі пункттері ұйым принциптері- нен гөрі, жеке мәселелер туралы анағұрлым көп талас туғызды. Съездің 24имәжілісі түгелінен партия съезде- ріне екілдер жіберу тәртібі туралы мәселеге арналды, соның өзінде искрашылдардың бәріне ортақ жоспарлар-
Бар болғаны, міне, осы. Ред.


В. II. Л Е Н II Н
ға қар-сы батыл жә-не ашықтан-ашық күрес жүргізуші- лер тағы да те'К бундшылдар (Гольдблат пен Либер, 258—259-беттер) және А-кимов жолдас болды, Акимов өзінің ісъездегі ролін мақтаныш сезімімен, жасырмай мойындады: «Мен сөйлеген сайын өз дәлелдеріммен жолдастарға ьгқпал жасамайтынымды, керісінше, өзім жаоқтап отырған пунктке зиян келтіретінімді айқыюсе- земін» деді (261-бет). Бұл нысанаға дөп тиетін ескерт- пенің уставтың 1-лараграфынан кейін іле-піала айты- луы өте орынды болды; тек қана бұл арада «ік-ерісінше» дегеи соз онша дұрыс іқолданылмағал, ойтікені Акимов жолдас тек белгілі бір пупкттерге зиян келтіруді ғана біліп .қоймай, оонымен бірге және осы ісімеп оппорту- нистік бос ісөзге бейім, өтө дәйексіз иакраіпылдардың арасындағы «жюлдастарға ықпал жаоауды»... да білді.
Жалпы алғапда, уставтың съезге өкілдер жіберу шарттарып белгілейтіп 3-лараграфы ішпшілік дауыслен қабылданды, 7-дауыс қалыс цалды (263-бет),— бұлар аптиискрашылдар болса <кере-к.
Съездің 25-м,әжілісінің жартысынан көбін алған Со~ веттің қүрамы туралы талас толып жатқан әр түрлі жобалардың төңірегіндегі жіктердің мейлілше бытыраң- ңы екенін ацғартты. Абрамсон мен Царев Совет жөнін- дегі жоспарға тіігті қарсы болды. Панин Советті тек ңана аралық ісотқа айпалдыруға тырысып бақты, соп- дьгқтан ол Совет — жоғары мекеме және оны Советтің кез келген екі мүліесі іпақыра алады деген анықтама- ны алып тастауды әбден дәйекті түрдо үсынды *. Герц, Русов устав комиссиясыныц бес мүшесі ұсынған уш әдісті толықтыру ретіітде, Ооветті құрудың әр түрлі әдістерін жақтады.
Т/алас мәюелелер бәрінел бұрын Советтің мгидеттерін белгілеу жайында болды: аралық сот па әлде партия- ның жоғары мелемесі ме? Бұл екеуінің алғашқысын дәйөкті түрде Панин жолдас жакдағанын мен жоғарьь * Панин жолдастың көзңарасын Старовер жолдас та қолдағысы келген болса керек, екеуінің айьірмасы тек мынау ғана: Панин жол- дас өзіне не нерек екенін білді, сондыңтан ол әбден дәйекті түрде ңимылдап, Советті тек қана аралық, бітістіруші мекемеге айналдыра- тын қарарлар ұсынды, ал Старовер жолдас озіне не керек екенін біл- меді, Совет жоба бойынша, «тек екі жақтыц тілегі бойынша гана» жи- налады (266-бет) деді. Мұнысы тіпті дұрыс емес.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
295
да айттыім. Біраң ол жалғыз өді. Мартов жолдас оған батыл қарсы іиығып, былай деді: «Мен «Совет — жоға- ры мекеме» деген сөздерді сызып тастау туралы ұсынысты қабылдамау керек деп ұсынамын: біздің тұ- жырымымыз» (яғни Совет міндеттерінің устав комис- сиясында біз келіскен тұжырымы) «Советтің дами келе, жоғары партиялық мекемеге айналуына әдейі мүмкін- шілік қалдырады. Біз үшін Оовет тек бітістіруші меке- ме ғана емес». Ал оның бер жағында, Мартюв жолдас- тың жобасы бойынша, Советтің құраімы бүтіндей ^рі түгелдей «бітістіруші мекемелердің» немесе аральщ соттардың сипатына сай келуге тиіс болды: екі орталық 'орьшның әрқайсысынан екі мүшеден және осы төрт мүш-е сайлайтын бесінші мүше болуы керек. Советтің тек мұндай құрамы ғана емес, сондай-ақ Русов және Г-ерц жолдастардың ұсынысы бойынша съезд қабылда- ған құрамы да (бесініпі мүшені съезд тағайындайды) түгелінеп бітістіру немесе араға түсу мақсаттарына сай келеді. Советтің мүндай құрамы мен 'оның іпартиялық жоғары мекеме болуы арасында ымыраға келмейтін (қайшылық бар. Партияның жоғары мекемесінің зқүрамы тұрақты болуға тиіс, орталық орындардың құрамындағы кездейсоқ (кейде сәтсіздікке ұшырауы себепті) өзге- рістерге тәуелді болмауға тиіс. Жоғары мекеме партия съезімен тікелей байланысты болуға тиіс, өз уәкілдігін партияның съезге бағынған баоқа екі мекеме'сінен емес, съездің өзінен алып отыру-ға тиіс. Жюғары меікеме пар- тия съезіие белгілі адамдардан құрылуға тиіс. Ақырын- да, жотаръі мекемені ұйымдастырғанда, оныц өмір су- руініңөзі кездейсоқ оқиғаға байланысты болатын етіп: бесйнші мүпіені сайлау жонінде екі коллегия келісе ал- маса, партия жоғары мекемеюіз қалатын етіп уйымдас- тыруға болмайды! Бұған қарсы болғандар былай дейді: 1) 'бесеудің біреуі 'қалыіс қальгп, қалған төртеуі екі-екі- ден бөлінгенде де жағдайдың тұйыққа тірелуі мүмкін гой (Егоров). Бұл қарсы дау дәлелді емес, өйткені цан- дай -коллегияның болса да шешім цабылдай алмайтын кездері болмай қоймайды, бірақ бұл коллегия цуруға тіпті болмайды деген соз емес. Екінші қарсы дау: «егер Совет сияқты мекеме бесінші мушені сайлай алмаса,


296
В. И. ЛЕНИН
онда бұл мекеме, тегінде, ешбір қабілеті жоң мекемө болып шығады» (Засулич). Бірақ бұл жерде әңгіме қа- білетсіздікте болып отырған жоқ, жоғары мекеменің жоқтығында іболып отыр: бесішпі мүшесіз ешбір Совет болмайдьі, ешбір «мекеме» болмайды, сондықтан қабі- летсіздік туралы сөз етуге де болмайды. Аіқырында, егер мұндай партиялық коллегиялардың біреуі құрыл- май қалатын реттерде, оның үстінен қарайтын ежінші, жоғары коллегия болса, онда бұл шатақты әлі де түзетуге болар еді, өйткені онда бұл жоғары коллегия шұғыл реттерде қашан да болсып олқылықтың орнын қалайда толтыра алар еді. Бірақ Советтің үстінен қа- райтын, съезден басқа, ешбір коллегия жоц, сондықтан уставта Советті <гіпті цуруга да болмайтындай м/үмкін- шілік қалдыру көріне қисынсыздық болады.
Менің съезде бұл імәселе жөшнде сөйлеген қысқаша сөздерімнің екеуі де Мартовтың жобасын оның өзі-және басқа жолдастар іқорғай айтқан осы екі теріс дәлелді гана талдауға арналды (267 және 269-ібеттер) *. Ал Со- ветте Орталық Органның немесе Орталық Комитеттің басым болуы туралы мәселені мен тіпті цозтатан да жоцпын. Орталыіқ Органның басьтм больтп кету қаупін атап көрсету мағынасында, бұл мәселені съездің 14-<мә- жілісінде-ақ алгаш рет қозғаған Акимов жолдас еді (157-^бет), «копшілік» Орталық Комитөтті редакцияның құралына айналдырғысы келөді деген қисынсыз, дема- гогтық ертекті туғызу үшін Мартов, Аксельрод және басқа жолдаістар тек съезден, кейін гана Акимовтың со- ңына ерді. Өзінің «Ңоршау жағдайывда» бұл мә-селені сөз ете отырып, Мартов жолдас оның нағыз инициато- рын кішшейілділікпен атамай кеткен!
Байланысын үзіп, жеке-же<ке алынған цитаттармен қанағаттанбай, Орталық Органның Орталыіқ Комитеттен ба-сым болуы туралы мәселенің партия съезінде қалай- ша қойылғаньгмен тугел таныоқысы келген адам Мар- тов жолідастың істі бұрмалап отырғанын оп-оңай көреді. «Орталъюу Оргсьнныц ыцпалын кеміту уиіін партия шыиында «нағыз қатаң орталықтандыруды» қорғағысы»
Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 319-бет. Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
297
келеді (154-бет, курсив менікі), «мұндай жүйенің (Аки- мов жүйесінің) бүкіл мәні дәл осъінда» деп, 14-мәжіліс- те-ақ сөзін Акимов жолдастыц көзцарастарына царсы айтыстан бастаған басца емес, Попов жолдастъщ өзі болатын. «Мұндай орталықтандыруды менің жақтамай- тындығым былай тұрсын,— деді оның үстіне Пойов жолдас,— мен оған (қарсы күресуге даярмын. өйткені ол — оппортунизмніц туы». Ортальвқ Органньщ Орта- лық Комитеттен басым болуы туралы атышулы мәселе- нің туп тамыры, міне, осында, сондықтан да қазір Map- тов жолдастың мәселенің шынында ңалай туғаны жө- нінде жұмған аузын ашпауына тура келіп отырса, оған таңырқауға болмайды. Орталық Органның баоым болуы туралы Акимовтың бұл пікірінің оппортунистік сипа- тын тіпті Попіов жолдас та көрмей тұра алмады *, сон- дьгқтан өзін Акимов жолдастан обден ажырату үшін Попов жолдас былай деп узілді-кесілді мәлімдеді: «бұл орталық оры-вда (Советте) редакциядан үш мүше және Орталық Комитегтен еікі мүше бола қойсын. Бұл — екшші дэрежелі мәселе (ікурсив іменікі), ең маңызды нәрое: басшыльщтың, партияға жоғіарьгдан басшылық ету ісінің бір жерден шығуында» (155-бет). Акимов жолдас бұған қарсы шығьгп: «жоба бойынша, Советте Орталькқ Оргапиың басым болуы қамтамасыз етіліп отыр, өйткені редакцияның құрамы тұрақты, ал Орта- лық Комитеттің құрамы ауыспалы» деді (157-бет) — бұл тек принциптік басшылықтың «тұраіқтылығына» ғана қатьтсы бар дәлел (дұрыс және -кержгі нәрсе), ал дербестікке араласу немесе ңол ісұғу мағынасындағы «басымдылыққа» әсте қатысы жоқ. Орталық Коми- тетті дербес емес деп өсек таратып, орталыгқ орындар- * Акимов жолдасты оппортунист деп атаудан Попов жолдас та, Мартов жолдас та тайынған жоқ, олар бұлай атау тек «тілдердің тең праволылығы» үшін немесе 1-параграф үшін олардыц өздергне қолда- ньілғанда және әділ қолданылғанда ғана ренжіп, ашулана бастады. Мартов жолдасты соңына ерткен Акимов жолдас, қайткенмен де, Лига съезіндегі Мартов жолдас пен *К°-ге ұқсамай, партия съезінде өзін байсалды үстап, ерлік көрсетті. «Бүлар мені оппортунист деп атап отыр,— деді партия съеэінде Акимов жолдас,— өз басым бұл сөзді кі- сіні балағаттайтын, қорлайтын сөз деп есептеймін және ондай атақ тағарлықтай мен ештеңе істегенім жоқ деп ойлаймын; алайда бұған қарсы наразылық білдірмеймін» (296-бет). Мүмкін, Мартов және Ста- ровер жолдастар өздерінің оппортунизмге бой үру жөніндегі жалған айыпқа қарсы наразылығына қол қоюды Акимов жолдасқа ұсынған шығар, бірақ Акимов жолдас одан бас тартқан болар?


298
В. И. ЛЕНИН
дың құраімына наразылығын жасырып отыртан «азіпы- лыкда» ол кезде әлі қосылмаған Поігов жолдас та Аки- мов жолдаақа ете орынды жауап берді: «Мен оны (Со- ветті) партияның басшы орталығы деп есептеуді ұсы- намын, сонда: «Сюветте Орталыц Органнъщ өкілдері көп бола ма элде Орталъъц Комитеттіц өкілдері көп бо- ла ма, деген мәселенің ешбір маңызы болмай цалады» (157—158-беттер. Курсив менікі).
Советтің құрамы туралы мәсөлені таліқылау 25-мәжі- лісте қайтадан баісталғанда, Павлович жолдас ескі ай- тысты жалғастыра келіп, «Орталық Органның тұрақты болуы себепті» (264) оның Ортальіқ Коімитеттен басым болуын жақтап оөйледі, ол нақ сол принцыіътік түрақ- тылықты мұны Мартов жолдастың түсінпеніндей етіп айтты, ал Мартов Павлович жолдастан кейін дереу сөз сөйлеп, «бір мөкеменің екініпісінен басым болуыи атап көрсетуді» қажет емес деп тапты және Орталық Коми- тет мүшелерінің бірі шегелде болуы мүмкгн еікенін айт- ты: «бұлай еткенде Орталық Комитеттің принциптік тұраіқтылығы белгілі бір мөлшерде сақталады» деді (264). Принциптік тұрақтылық пен оны қорғау туралы мәселені Орталық Комитеттің дербестігін және тәуелсіз- дігін саіқтаумен шатастырып, демаговтық жагіаудың бұл жерде нышаны да болған жоқ. Съезден кейін Мартов жолдастың ең басты дәлелі юпеттес болған бұл шатас- тырушылықты съезде тек Акимов жолдас цана табавды түрде жақтады, ол сол кездіц өзінде-ац «уставтың арак- чеевтпілдік рухы» (268) туралы айтты, «егер партия Советінде Ортамм$ Органның уш мушесі болса, окда Орталыц Комитет редакцияньіц дегенін істейтін жай атңарушыға айналады (курсив менікі). ПІегелде тұра- тын үш адам бүкіл (!!) партияның жұмьисына шексіз (!!) билік жүргізуге правю алады. Олардың қауіпсіз болу жағы қамтамасыз етіледі, сондықтан олардың би- лігі өмір бойына кетеді» деді (268). Идеялыц басшылыц орнъіна букіл партияныц жумысына цол суғушылыцты әкеліп тықпалаған (және съезден кейін Аксельрод жол- дасқа, оның «теократия» 110 туралы сөздерімен қосылып, арзан ұран болып табылған) дәл осьгндай, мүлде қисын- сыз және демагогтық сөздерге Павлович жолдас тағы


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙТН
299
да қарсы шықты, буларға уарсы шыццанда ол: ««Иск- ра» қорғағаи иринциптердің берік әрі таза болуын жақ- таймын. Орталық Оргап редакциясының басым болуына жол бере отырып, мен мүпымен сол принциптерді ііы- ғайтамын» деді (268).
Орталық Органныц Орталық Комитеттеи басым бо- луы туралы атышулы мәселе іпынында міне осылай қойылды. Аксельрод және Мартов жолдастардың бұл ата-қты «приициптік алауыздығы» Акимов жолдастыц оппортунистік және демагогтыц мылжың сөздерін цай- талаудан басқа ештеңе емес, бұл мылжың сөздердің шын сиқын тіпті Попов жолдас та айқын көрді, көрген- де, орталық орьшдардың құрамы туралы мәселе жөпін- де жеңілмей тұрып корді!
* *
*
Совоттің құрамы туралы мәселенің қорытындысы: «Қоршау жағдайыида» Мартов жолдас меиің «Редак- цияға хатта» баяпдағапьшды қайшылығы бар, дұрыс емес деп дәлолдеуге тырысқапына қарамастан, съезд протоколдары мыпапы айқын көрсетіп отыр: 1-параг- рафпен салыстырғанда бүл мәс-еле шынында болмашы нәрсе, ал біздерді «тек қана дөрлік» партияның орталық мекөмелеріп қүру туралы таласты де-ме-к болған «Біздің съезд» атты маңалаиыц («Искра», № 53) мәлімдеуі. мәп-жайды толығынан бурмалағандыу болды. Мақала авторы 1-параграф туралы таласца тіігті соцпай өткен- діктен де бұл бүрмалаушылық тым сорақы болып тұр. Мұнан кейін, Советтің құрамы туралы мәселе жөніпдө искраіпылдардьщ белгілі бір жікке болшбегенін протоколдар растап отьтр: атап дауысқа ңою болғап жоқ? Мартов Паиипді қостамады, мен Поповты қоста- дьтм, Егоров пеп Гусев еректпе қалды, т. т. Ақырыпда, («Орыс революциялық социал-демократиясының шөтел- дік лигасы» съезінде) мартовшылдардың антпискра- шылдармен коалициясы нығая түсті дөген менің соңғы пікірімді алсақ, ол да расталып отъір, мұньщ өзі қазір Мартов жәпе Аксельрод жолдастардың бұл мәселеде де Акимов жолдасқа қараи бет бұрғандығынан жұрттың бәріне корініп отыр.
11 8-том


300
В. И. ЛЕНИН
л) УСТАВ ТУРАЛЫ ЖАРЫС СӨЗДІҢ АЯҚТАЛУЬІ. ОРТАЛЫҚ ОРЫНДАРҒА КООПТАЦИЯ ЖАСАУ. «РАБОЧЕЕ ДЕЛО» ДЕЛЕГАТТАРЫНЫҢ КЕТУІ
Устав туралы бұдан былайғы (съездің 26-мәжілісін- дегі) жарыс сөздердің ішінен тек Орталық Комитеттің билігіне шек қою туралы мәселені ғана атап өтуге бо- лады, бұл мәселе мартовшылдардың цазір әсіре центра- лизмге шабуыл жасауының сипаты қандай екенін байқатады. Егоров және Попов жолдастар өздерінің кандидатурасына немесе өздері өткізбек болған кандида- тураға қарамастан, централизмге шек қоюға күштірек сеніммен тырысты. Олар устав комиссиясьшың өзінде-ақ Советтің келісім беруі арқылы, оның үстіне ерекше атап айтылған реттерде (272-бет, 1-ескерту) Орталық Комитеттіц жергілікті комитеттерді тарату жөніндегі правосына шек қоюға ұсыныс жасады. Устав комиссия- сының үш мүшесі (Глебов, Мартов және мен) бұған қарсы болдық, ал съезде Мартов жолдас біздің пікірі- мізді жақтады (273-бет), Егоров пен Поповқа қарсы шығып: «Ұйымды тарату сияқты елеулі қадам жасауға бел байламастан бұрын, Орталық Комитет бұл мәселені онсыз да талқыға салады» деді. Көріп отырсыздар, Мартов жолдас централизмге қарсы әрекөттердің ^ан- дайына болса да ол кезде құлақ аспады, сөйтіп съезд Егоров пеи ІІоповтың ұсыиысып қабылдамады,— амал не, қанша дауыспеи қабылдамағанын біз протоколдар- дан біле алмаймыз.
Партия съезінде Мартов жолдас сондай-ақ «ұйымдас- тырады (Орталық Комитет комитеттерді ұйымдастыра- ды, т. т. партия уставының 6-параграфында) деген сөз- ді бекітеді деген сөзбен ауыстыруға қарсы» болды. Тек Лига съезінде ғана ашылған тамаша идеяға — бекіту «ұйымдастыру» ұғымына кірмейді деген идеяға әлі ойы жетпеген Мартов жолдас ол кезде: «ұйымдастыруға да право беру керек» деді.
Осы екі пункттен басқа, уставтың 5—11-параграфта- рының жеке мәселелері жөніндегі мүлде ұсақ айтыстар (протоколдар, 273—276-беттер) көңіл бөлерліктей бола кояр ма екен. 12-параграф — жалпы алғанда, партия-


БГР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
301
лық коллегиялардың бәріне, жеке алғанда, орталық орындарға кооптация жасау туралы мәселе. Комиссия кооптация жасау үшін керек болатын беделді көпшілік- ті 2/з-ден 4/5-ке дейін жеткізуді ұсынды. Баяндамашы (Глебов) Орталық Комитетке бірауыздан кооптация жасауды ұсынды. Егоров жолдас кедір-будыр етудіц ңажеті жоқ деп танып, дәлелді veto болмаған жерде, жаи көпшілікпен қабылдауды жаңтады. Попов жолдас комиссиямен де, Егоров жолдаспен де келіспей, не жай копшілікпен (Veto правосынсыз) қабылдауды, пе бір- ауыздан қабылдауды талап етті. Мартов жолдас комис- сиямен де, Глебовпен де, Егоровпен де, Поповпеп де көліспей, бірауыздан қабылдауға, 4/з-ке қарсы болды (2/з-ні жақтады), «өзара кооптациялауға», яғни Орта- лъщ Ііомитетке кооптациялауға ОрталъіҒу Орган редак- циясының наразылыу жасау правосына жэне, керісін- ше, Орталыц Орган редакциясына кооптациялауға Орталыц Комитеттіц ішразылыц жасау правосъіна («кооптациялауды озара бақылау правосына») қарсы піықты.
Оқушының көріп отырғанындай, жікке боліиу мей- лінше ала-құла болды, сөйтіп әрбір делегаттың көзқара- сындағы «бірауызды» өзгешеліктердің күллісі жонінде дерлік алауыздык, туды!
Мартов жолдас былай дейді: «Үнамсыз адамдармеп жұмыс істеу психология жағынан мүмкін емес екеиія мен мойындаймын. Бірақ біздіц ұйымның өмірге бейім және қабілетті болуының да біз үшін маңызы зор... Ор- талық Комитет пен Орталық Орган редакциясының кооптациялағанда өзара баңылау жасау правосы болуы- ның керегі жоқ. Мен бұғап ңарсы болғанда, олар бір- бірінің ісін білмейді деп ойлағандықтан қарсы болып отырған жоқпып. Жоң, олай емес! Мәселен, Орталық Органның редакциясы, айталық, Надеждин мырзаиы Орталық Комитетке алу-алмау туралы Орталық Коми- тетке жақсы кеңес бере алар еді. Мен қарсы болғанда, бір-бірін ашуландыратып былық туғызуды тілемеген- діктен қарсы боламын».
Мен оған қарсы былай дедім: «Бұл жерде екі мәселе бар. Бірінші мәселе беделді көпшілік туралы, мұны 11*


302
В. И. ЛЕНИН
4/б-тен 2/з-ге дейін кеміту керек дегеп ұ-сынысқа меи де қарсымын. Дәлелденген иаразылықты енгізу пайдалы емес, бұғап мен де қарсымын. Екінші мәселеніц — Ор- талық Комитет пен Орталық Органның кооптацияны өзара бақылау правосы туралы мәселенің маңызы ана- ғұрлым зор. Екі орталық орынның бір-бірімеп келісіп отыруы — үйлесімді жүмыстың керекті шарты. Бұл арада мәселе екі орталық орынпьщ ажырасуы туралы болып отыр. Кімде-кім жікке бөлінуді тілемесе, ол үй- лесім болуын ойлауға тиіс. Жік туғызғаи адамдардың болғаны партия өмірінен мәлім. Бұл — принципті мә- селе, маңызды мәселе, партияиыц келешектегі бүкіл тағдыры осыған байланысты болуы мүмкін» (276— 277) *. Мартов жолдас ерекше зор мән беріп отырғап менің сөзімнің съезде жазылғап конспсктісіиің толық тексті, міпе, осындай. Амал іге, ол меніц сөзіме елеулі мән бере отырып, оны барлық жарыс сөзбеи және съез- діц сол кездегі бүкіл саяси жағдайымен байланыстыру- ға тырыспады.
Ец алдымен мынадай сұрақ туалы: озімпің алғашқы жобамда (қараңыз: 394-бет, § 11)** меп не себепті 2/з- меп қанағаттанып, орталық орывдарға кооптациялауға өзара бақылау жасалуып талап етпедгм? Менен кейіп сөйлеген (277-бет) Троцкий жолдас бірден-ақ осы мә- селепі көтерді.
Бұл с-ұраққа мепіц Лига съезіпде сойлсгеп сөзім жә- не Павлович жолдастыц II съезд туралы хаты жауап береді. Лига съезінде мен: уставтың 1-параграфы «кеме- мізді қақ айырды», оған енді «қос құрсау» салу керек еді,— дедім. Мұның мәнісі, 1-деи, таза теориялық мәсе- леде Мартов оппортунист болып шықты жәпе оііыц қа- тесін Либер мел Аки-мов корғады. Мұпыц мәнісі, 2-ден, мартовптылдардың (яғни искрашылдардыц болмашы азіиылығының) антиискрашылдармен коалициясы орта- льщ орыпдардыц адам құрамын откізгепде олардың съезде. көпшілік болуына мүмкіндік берді. Ал меи үйле- сім көрек ек-енін атап көрсете отырып жәв-е «жік туғы- зып келген адамдардан» сацтандыра отырып, бүл жер- * Қарацыз: Шығармалар толық жвнагы, 7-том, 320-бет. Ред,
** Бұл да сонда, 283-бет. РеО.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
303
де пақ сол орталық орындардың адам ^урамы туралы айттым. Бұл сақтандырудың шынындя аса зор принцик- тік маңызы болды, ойткені «Искра» ұйымы (сөз жоқ, орталық орындардыц адам құрамы туралы мәселеге не- ғұрлым жетігірек, іс жүзінде күллі жұмыспен және барлық кандидаттармен неғұрлым жақын таиыс. бол- ғандықтан), «Искра» ұйьгмы сол кездің өзінде-аң бүл мәселе жөнінде озініц кеңесші пікірін білдіріп, өзі қауіптепген кандидатуралар жөнінде бізге мәлім mein імді қабылдаған еді. Бұл күрделі мәселөде «Искра» ұйымының моральдың жағынан да, істің мәні жөнінде де (яғни шешім шығарушыиың іске жетіктігі жөнінде) шеіиуші маңызы болуға тиіс еді. Бірақ «Искра» үйы- мының көпшілігіне уарсы шығып, Либерлер хМен Акя- мовтарға шағым етуіие, формалъды жагынан алғанда, Мартов жолдастыц, әлбетте, толық правосы болды. Ал Акимов жолдас озіпіц 1-параграф туралы тамаша сөзін- де: искрашылдар арасында олардың ортақ, искралық мақсатына жету әдістері туралы алауыздық барлығыи корген кезде, мен біле тұра және әдейі ец жаман әдіс- ті жацтап дауыс беремін, ойткспі меиің, Акігмовтың, мақсаттарым искрашылдардыц мақсаттарына тікелей қарама-қарсы — деп оте анық айтты және тауып айтты. Соттымен, тіпті Мартов жолдастың еркі меп санасынан тыс Либерлер мен Акнмовтардыц орталыу, оръшдардъщ дәл жаман уурамын ңолдайтынына ешбір кумэн болуьі мүмкін емес еді. Олар «жік туғызып келген адамдар- дыц» болуын қахмтамасыз ете алатын тізімге, дәл сон- дай тізімге дауыс бере алады, дауыс беруге тиіс те (олардың создеріпе еме-с, олардың істеріне, олардьщ 1-параграфқа дауыс беруіне қарағанда), нақ сол «жік тугызу» уіиін дауыс беруге тиіс. Мұндай жағдайда пар- тияпың келешектегі бүкіл тағдыры байланысты болуы мүмкін принциптік маңызды мәселе (екі орталық орып- ііьщ үйлесімі) жөпіпде меніц сөз сойлегеніме таңдаиу- ға бола ма?
Орталық орыидардың құрамы туралы «Искра» ұйы- мыпыц ішіндегі дауды Лігберлер мен Акимовтардыц шошуі формальды жағынаи дұрыс болса да, мүмкін болатын пәтижелердіц ец нашарын қамтамасыз ететі-


304
В. И. ЛЕИИН
ніпе искралың идеялармен, жоспарлармен және қозға- лыс тарихымен азды-кепті таныс, бүл идеяларды азды- көпті шып ниетімен қостайтын бірде-^бір социал-демок- рат бір сәткө де күмән келтіре алмады. Мүмкін болатын осы ең жаман нәтижелерге қарсы міндетті түрде курес жургізу керек болды.
Ңалай күресу керек?— деген сұрақ туады. Біз, әри- не, бұлан-талан болу және жанжалдасу арқылы емес, әбден орынды эрі толы^ заңды құралдар арқылы күрес- тік: азшылық (1-параграф жонінде азшылық болғаны- мыз сияқты) екенімізді сезгендіктен, біз азшылыцтъщ праволаръш коргау туралы съезге өтініш ете бастадыт$. Мүшелер алу тәртібінің өте ңатаң болуын да (2/з орны- на 4/s), кооптация жасағанда бірауыздылық болуын да, орталық орыпдарға кооптация жасағанда өзара бақылау болуын да,— осыныц бәрін біз орталыц орындардыц адам цурамы туралы мәселе жөнінде азшылыц болып калғанда қорғай бастадық. Ивандар мен Петрлер бұл фактіні ылғи елемейді, олар съезге баға бергенде, бар- лыц протоколдарды және мүдделі адамдардың барлық «жауаптарын» зер салып зерттемей, өзара шүйіркелес- кеп бір-екі әңгімеден кейін, атүсті баға беруге тым әуес. Бұл протоколдар мен жауаптарды шын ниетімен зерттегісі келген әрбір адам меіі атап көрсеткен мына фактіге соқпай қоймайды: съездіц осы кезеңінде талас- тыцгуп тамыры дәл осы орталық орындардың адам құ- рамы туралы мәселеде жатыр жәпе біз бақылау шарт- тары қатаңырақ болуын талап еткенде, дәл азшылық болғандығымыздан, Либерлер мен Акймовтардың ала- кайлап, қуана-қуана қатысуымен, КІартов қаң айырған «кемеге ңос құрсау салғымыз» келгендіктен талап еттік.
«Егер істің жайы бұлай болмаса,— дейді съездің бұл кезеңі туралы Павлович жолдас,— онда кооптация жа- сағанда дауыстың бірауызды болуы туралы пунктті ұсына отырып, біз қарсыластарымыздың қамын ойлаған болып шығамыз, өйткепі белгілі бір мекемедө басьгм бо- лып отырған партия үіпіи бірауыздылықтың қажет емес екені былай тұрсын, тіпті тиімсіз де» («II съезд тура- лы хаттыц» 14-беті). Бірақ қазіргі уақытта жұрт оқц- ғалардың хронологиясын жиі-жиі ұмыта береді, съез-


БІҒ АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
305
діц тутас бір кезеңінде қазіргі азшылықтың көпіпілік болғанын (Либерлөр мен Акимовтардың қатысуы арқа- сыида) және орталық орындарға кооптация жасау ту- ралы таластың дәл осы кезеңге жататынын, бұл талас ортальгқ орындардың адам құрамы жөнінде «Искра» ұйымында болған келіспеушіліктен туғанын үмыта бе- реді. Бұл жағдайды ұққан ада-м біздің айтыстың неге қызу болғанын да түсіиеді, қайдағы бір ұсақ, жеке мә- селелер жөніндегі алауыздықтан нағыз маңызды, прип- циіітік мәселелердің тууы қайшылық сия^ты болып көрінгеніне ол таңданбайды.
Сол мәжілгсте (277-бет) сөз сөйлегеп Дейч жолдас: «Бұл ұсыныстың осы кезецге арналғаиы күмәп-сыз» деп мәлімдегенде бірсыдырғы дүрыс айтты. Шыпында да, тек осы кезецніц күллі қиындығын түсінгенде ғана, та- ластың шын мәнін түсінуге болады. Сондықтан мынаиы ескерудің аса зор маңызы бар: біз азшылық болған кө- зімізде азшылықтың праволарын Европаның кез келгеи социал-демократы заңды және орынды деп танитын әдістермен қорғадық: атап айтқанда, орталық орып- дардың адам құрамына қатацырақ бақылау жасалуын съезден өтіндік. Сол съезде, бірақ басқа бір мәжілісте Егоров жолдас та бірсыдырғы дұрыс айтып, былай деді: «Айтыстарда принциптерге сүйену туралы тағы да естіп отырғаныма мен өте таңданамын»... (Ол бұл сөз- ді Орталық Комитет сайлауы жөнінде, съездің 31-мәжі- лісінде, яғни, қателеспесем, бейсенбі күні таңертең айтты, ал қазір сөз болып отырған 26-мәжіліс дүйсен- бі күні к-ешке болды)... «Соңғы күндердегі айтыстардың бәрі мәселепі белгілі бір принциптік түрдө қою жоніи- де болмай, тек белгілі бір адамның орталық мекемелер- ге өтуін қамтамасыз ету пемесе оның өтуіне бөгет жа- сау төңірегіяде ғана болғаны жұрттьщ бәріне айқып болса керек. Бұл съезде принциптердің әлдеқашаннап- ақ жоғалғаиын мойындап, әр нәрсені өзінің шын аты- мен атайытқ. (Ж ұ р т т ы ң б ә р і к ү л е д і. Му- р а в ь е в: «Мартов жолдастың езу тартқанын прото- колға жазып қоюды өтінемін.)» (337-бет.) Егоров жолдастың шынында кісі күлерлік шағымыпа Мартов жолдастьщ да, бәріміздіц де сақылдад күлгенімізге таң-


306
В. и. ЛЕНІІН
дануга болмайды. Иә, «соцғы кундері» орталық орып- дардың адам құрамы туралы мәселенің төңірегшде тым көп әңгіме болды. Бұл рас. Бұл шынывда да съезде журттъщ бэріне айіуьін болды (бұл айқып жағдайды аз- шылың тек енді ғана буркемелеуге тырысьш. отыр). Ақырында, әр нәрсені өзінің шын атьтмен агау керек екені де рас. Бірақ, құдай ақына, бул арада «принцип- тердің жоғалуы» жөнінде сез қылудыц қандай орпы бар еді?? Біз съезге жиналғанда алташцъі кундері про- грамма, тактика, устав туралы сойлесіп, тмісті мәселе- лерді біржолата шешу ушін (қараңыз: съездің күн тәр- тібі, 10-бет) және соцғъі кундері (күн тәртібініц 18— 19-пункттері) орталық орындардың адам құрамы тура- лы сөйлесіп, бул мәселелерді біржолата шешу ушін жиналдық. Егер жұрт дирижер таяқпіасы үпііп күреске съездердіц соцғы кундерін пайдаланып отырса, бұл та- биғи және мейлінше зацды иәрсе. (Егер жұрт дирижер таяқшасы үшіи съездерден, кейін жүз шайысса, онда бүл — ұрыс-кері-стіц нақ өзі.) Егер кімде-кім орталық орындардың адам құрамы туралы мәселе жөнінде съез- де жеңіліп қалса (Егоров жолдас сияқты), опда будан кейін «принциптердің жоғалуы» туралы сөз қылу кісі- нщ кулкісін келтіреді. Сопдықтан да Егоров жолдасңа жұрттың бәрінің күлуі түсінікті. Бұл күлкіге Мартов жолдастың қатысқапып протоколға жазып қоюды Му- равьев жолдастъщ пе себепті сұрагапы да түсінікті: Мартов жолдас Егоров жолдас^а кулемін den, өзіне- өзі кулді...
Муравьев жолдастың сықағына мынадай фактіні қо- су, мүмкін, орыпсыз да болмас. Съезден кейін Мартов жолдастың: нақ сол орталық орындарға кооптация жа- сау туралы мәселе біздің ажырасуымызда ец басты роль атңарды, «ескі редакдияның көпшілігі» орталық орыіь дарға кооптация жасау жөніпдегі өзара бақылауға мей- лінше ңарсы болды деп, жұрттың бәрін сепдіруге тырыс- ңаны мәлім. Съезден бурын екі үштікті сайлау және 2/з көпшілікпен өзара кооптациялау жоніндегі менің жобамды қабылдап, Мартов жолдас бул туралы маған былай den жазһы: «Өзара кооптациялаубъщ Myndaü формасын цабъмдай отырып, съезден кейін әр колле-


БІҒ АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
307
гияның біршама басқарақ негізде толықтырылатыпьш атап көрсету кер-өк (мен мынадай кеңес берер едім: ор коллегия өзінің ойын екінші коллегияға білдірө оты- рып, жаңа мүпіелерді кооптациялайды: екінші колле- гия буған царсылыц кәрсете алады, онда даудъъ Совет шешеді. Істің былықпауы үшіп бұл тәртіп куні бурын белгіленген кандидсіттар жөнінде, ец болматанда Орта- лыіу Комитет ушін қолданылады, бұл кандидаттар есе- бінеп толыңтыру ісіп тезірек жүргізуге болады). Мү- нан кейінгі кооптация партия уставында белгіл-енген тәртіп бойынша жасалатынып көрсету үшін, 22-параг- рафңа *: «... жән-е алынғап шешімдерді бекітетіи» деп қосу керек» (курсив меиікі).
Мүны түсіндіріп жатудың ңажеті жоқ.
Орталық орыпдарға кооптация жасау туралы галас болған кезециіц мацызын түсіндіргепде, біз бүған қа- тысы бар дауыс^а т$оюларға біраз тоқталыл отуіміз ке- рек — жарыс сөздерге тоқталуға тура келмейді, ойткоиі мен жоғарыда келтірген Мартов жолдастыц сөзі мен менің созімнен кейін тек қысқаша репликалар ғана бол- ды, бұл репликаларға қатысқап делегаттар өте аз (про- токолдардың 277—280-беттерін қарацыз). Дауысқа қоюлар жопінде Лига съезінде Мартов жолдастың па- йымдауынша, меи «устав төңірегіпде болған күресті»... (Мартов жолдас абайламай үлкен шыпдықты айтып сал- ды: 1-параграфтан ксйіи дәл осы уставтың тоцірегінде қызу айтыс болды)... «Бупдгіел коалицпя жасағаи мар- товшылдарга қарсы «Искралыц» күресі деи корсотіп» озімящ баяіідауымда «аса зор бұрмалаушылық» жасап- пын (Лига протоколдары, 60-бет).
«Аса зор бұрмалаушылық» туралы осы қызық хмәсе- леиі құнттап қарайық. Мартов жолдас С-оветтіц қүра- * Съездіц Tagesordnung-іне арналгаи меніц алғашқы жобам жәпе опыц барлық делегаттарға мәлім түсіпдірмесі туралы сөз болып отыр. Бұл жобаның 22-параграфында атап айтқанда Орталық Оргэн мен Ор- талық Комитетке екі үштік сайлау туралы, бүл алтылықтың 2/з көп- лпліішен «озара кооптацпя жасауы» туралы, бүл озара кооптацпяны съездің бекітуі туралы және Орталық Орган меи Орталық Комитетке олардың өз беттерімен одан әрі коиптация жасауы туралы айтылды.


308
В. И. ЛЕНИН
мы туралы мәселепі дауысқа қою мен кооптация тура- лы мәселені дауысқа қоюды қосып жіберіп, сегіз per дауысңа қоюды мысалға келтіріп отыр: 1) Советке Ор- талық Орган меп Орталык, Комитеттің әрқайсысыиан екі окілден сайлау— жақтағандар 27 (М), қарсы болған- дар — 16 (Л), қалыс ңалғандар — 7 *. (Жақша ішінде айта кетелік, протоколдардың 270-бетінде қалыс қалған- дардың сапы 8 деп көрсетіліпті, бірақ бұл ұсақ мәсе- ле.) — 2) съезде Советтіц бесінші мүшөсін сайлау — жақтағандар 23 (Л), қарсы болғандар 18 (М), қалыс қалғандар 7.— 3) Советтің шығып қалған мүшелері ор- нына С-оветтің өзінде жаңа мүшелер алу — қарсы бол- ғандар 23(М), жақтағаидар 16 (Л), қалыс қалғапдар 12.— 4) Орталық Комитеттө бірауыздылық болуы — жақтағандар 25 (Л), қарсы болғандар 19 (М), қалыс ңалғандар 7.— 5) мүшспі қабылдамау үшіп дәлелдеиген бір қарсылық болуын талап ету — жақтағандар 21 (Л), қарсы болғандар 19(М), қалыс қалғапдар 11.—6) Ор- талық Органға кооптация жасағапда бірауызды бо- лу — жақтағандар 23(Л), қарсы болғандар 21 (М), қа- лыс қалғандар 7.-7) жаңа мүшені қабылдамау туральг Орталық Орган мен Орталық Комитеттің шешіміп Со- вегтің бұзуға правосы болуы жөніндегі мәселені дауыс- қа салудың керектігі — жақтағандар 25 (М), қарсы болғандар 19 (Л), қалыс қалғандар 7.-8) бұл туралы ұсыныстың озі — жақтағапдар 24 (М), қарсы болған- дар 23 (Л), қалыс қалғандар 4. Мартов жолдас былай деп қорытынды жасайды (Лига протоколдарының 61- беті): «Бул арада Бундтьщ бір делегаты усынысты тап дауьіс беріп, басцаларынъщ цалыс уалғаны аныц». (Курсив менікі.)
Мынадай сұрақ туады: атап дауысқа қою болмаған кезде Мартов жолдас бір бундшылдың өзіне, Мартовца, дауыс бергені аныц деп не себепті есептсйді?
Себебі — ол дауыс бергендердің санын есепке алады да, бұл сан Буидтың дауыс беруге цатысцанын корсет* се, онда ол, Мартов жолдас, бул цатысу оның, Мартов- тың, пайдасына болғанына шүбәланбайды.
* Жақшаныц ішіндегі М және Л әріптері менің (Л) қай .жақта бол- ғанымды және Мартовтыц (М) қай жақта болгаыын көрсетеді.


БІҒ АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
303
Бұл жердегі менің тарапымнан болған «аса зор бұр- малаушылық» қайда?
Барлық дауыс саны — 51, ал бундшылдардың дау- сын қоспағанда — 46, рабоче-делошылдардың даусын ңоспағанда — 43. Мартов жолдас келтірген сегіз per дауыақа қоюдың жетеуіне 43, .41, 39, 44, 40, 44 және 44 делегат қатысты, біреуіне 47 делегат (дәлірек айтқанда, дауыс) ңатысты, мұнда да оны бір бундшылдың ңолда- ғанын Мартов жолдастың өзі мойындап отыр. Сонымен, Мартов суреттеген (және кем суреттеген, мұны қазір кореміз) мән-жай тек т$ана курестің мен көрсеткен си- патын растап, толыутыра тусетін болып шықты! Өте коп ретте қалыс қалғандардың саны тьім көп болып іпықты: нак, осыньщ өзі белгілі бір жеке мәселелерго бүкіл съездің біршама аз көңіл бөлгенін, бұл мәселелер жөніндө искрашылдардың толык, қалыптасқан тобының болмағапын көрсетеді. Мартовтың: бундшылдар «өзде- рінің қалыс қалуымен Ленинге жәрдемдесіп отыр» (Лига протоколдары, 62-бет) деген сөздері нац Map- товтъщ өзіне царсы дэлел болып отыр: олай болса, меп кейде тек бундшылдар жоқ болғанда иемесе олар қалыс қалғанда ғана жеңіске жетемін деп есептеген екенмін. Біраң бундиіылдар күреске араласуға турарлыц den есептеген реттердіц қайсысында болса да, олар Мар- іов жолдасты қолдады, ал мұндай араласу тек жоғары- да көрсетілген 47 делегат қатысқан ретте ғана больш қойған жоқ. Съезд протоколдарымен танысқысы келгея адам Мартов жолдастың мән-жайды өте таңданарлыц турде кем суреттегенін көреді. Бунд дауыс беруге ца- тысцан тағы да бір уш ретті Маргов жолдас тіпті тас- тап кетіп отыр, бул реттердіц бэрінде де Мартов жол- дас, элбетте, жеңіп шыққап. Бұл реттер мыналар:
1) Беделді көпшілікті 4/б-тен 2/з-ге кеміткен Фомин жолдастың түзетуі қабылданады. Жақтаушылар 27, қар- сылар 21 болды (278-бет), демек, 48 дауыс қатысқан.
2) Өзара кооптацияны жою туралы Мартов жолдастың ұсынысы қабылданды. Жақтаушылар 26, қарсылар 24 болды (279-бет), демек, дауыс беруге 50 дауыс қатыс- қан. Ақырында, 3) Орталык, Орган мен Орталық Коми- тетке кооптация жасағанда, мұны тек Советтің барлык


310
В. И. ЛЕНИН
мүіпелерінщ ризалығымеи ғана істеуге болатындығы ту- ралы менің ұсынысым қабылданбады (280-бет). Қарсы- лар 27, жақтаушылар 22 болды (тіпті атап дауысқа қою да болды, ол, амал не, протоколдарда сақталмаған), де-мек, дауыс берушілердің саны 49 болған.
Ңорытынды мынау: орталық орындарға кооптация жасау туралы мәселелер жөнінде буидшылдар тектөрт рет уана дауыс беруге қатысты (жаңа мен келтірген уш ретте 48, 50 және 49 адам қатысты. Мартов жолдас келтірген бір ретте 47 адам қатысты). Осы дауыс беру- лердің бәрінде де Мартов жолдас жеңіп шықты. Меніц баяндауым барлыу пункттерде: Бундпен жасалған коа- лицияны көрсетуде де, мәселелердің біршама ұсақтық сипатын атап айтуда да (толып жатқап реттерде қалыс қалушылардың көп болуы), искрашылдардың белгілі бір тобыиың болмағапын көрсетуде де (атап дауысқа қоюдың болмауы; жарыс сөзде сөйлегендердің оте аз болуы) дурыс.болып шъиугы.
Меиің баяндауымнап қайшылық таппақ болып, Map- ros жолда-стың шабуыл жасауы жарамсыз құралдармен шабуыл жасағандық болып шықты, өйткені Мартов жолдас істің мән-жайын толық көрсетуге тырыспай, тек жеке сөэдерді ғана жырып алды.
Уставтыц шстелдж ұйым туралы мәселегө ариалған соңғы параграфы съездегі жіктерді тамаша сипаттағаи жарыс сөздер мен дауысңа қоюларды тағы да туғызды. Әцгіме Лиганы партияпың гпетелдік ұиымы деп тану туралы болды. Акимов жолдас бірінші съезд бекіткен іпетелдік Одақты еске салып, мәселенің принциптік ма- ңызын корсете келіп, әлбетте, дереу қарсы шықты. «Ец алдьшен,— деді ол,— бұл мәселенің не олай , не бұлай шеіпілуіне ерекше практіікалық мән бермейтінімді ес- кертіп өтемін. Осы уақытқа дейіп партиямызда жүргі- зіліп келген идеялық күрестіц аяқталмағаны күмәнсыз; бірақ бұл күрес басқа пегізде жәнө күштердің басқаша топтасуы жағдайында одан әрі жүргізіле береді... Ус- тавтың 13-параграфына біздің съезді партиялық съез- ден фракциялық съезге айналдыру тенденциясы тағы


W АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
311
бір рет және өте қатты әсер етті. Партия ұйымдары- ныц бәрін біріктіріп, партпя бірлігін сақтау үшіп Рос- сйядағы барлык, социал-демократтарды партия съезініц шешімдеріне бағындыру орпыпа, азшыльіқ ұйымыи жою, азшылықты көзден ғайып болуға көпдіру жонііь де съезге ұсыныс жасалып отыр» (281). Оқушыньщ коріи отырғаныпдай, Мартов жолдас орталық орыпдар- дың құрамы туралы хмәселеде жеңілгенпен кейін, огая «сабақтастық» қапдай қымбат болса, Акимов жолдасі\а да сондай қымбат болды. Бірақ өздеріп бір түрлі өл- шеммен, басқаларды екіиші түрлі өлшёммеп бағдар- лаптын адамдар съездө Акпмов жолдасқа қарсъі оре түрегелді. Программэның қабылдапғаиыпа, «Искрапыц» таиылғапыиа және уставтыц түгелінен дөрлік қабыл- дапғапына қарамастан, «припцип жүзінде» Лигапы Одақіан бөлектегеп иақ сол «прпнцип» алға қойылды. Мартов жолдас былай деді: «Егер Акимов жолдас мәсс- лелі принциптік негізге қойғысы келсе, біздің ешбір қарсылығымыз жоқ; әсіресе Акимов жолдас екі ағымға қарсы күресте мүмкін болатын айла-тәсілдерді айтқап- дықтан да қарсылығымыз жоқ. Бір багыттъщ жецісін макцлдағапда (бүл создер съездің 27-мәжілісінде айты- лып отырғанып байқап қойыцыз!), «Искрамеп» тагы бір рет қоштасу хмағынасында мақұлдамай, Акимов жолдас айтгуан мүмкін болатын айла-тәсілдердіц цаи- дсійымен болса да біржолата цош айтысу мағынасында мақүлдау керек» (282. Курс-ив меиікі).
Істің мән-жайы мынадай: съездегі барлық програм- малық даулар аяқталғаииан кейін, Мартов жолдас ор- талық орыітдардыц құра-мы туралы мәселеде жецілген- ге дейіп... мүмкіп болатып айла-тәсілдердің қапдайымеп болса да одаи әрі біржолата цоштасумен болды! Map- тов жолдао съезде мумкін болатын «айла-тәсілмсн» «бір- жолата қоштасып», съезден кейін -екінші куні сол «ай- ла-тәсілді» еміи-еркін жүзеге асырды. Бірақ Акимов жолдас сол кездіц озінде-ац Мартов жолдастан апағұр- дым көреген болды; Акимов жолдас «бірінші съездің ырқымеи комитст деп аталған ескі партия ұйымыньщ» бес жылдық жұмысын тілге тиек етті, сойтін созіп еэуе- гейлік улы мысқылмен аяңтады: «Біздің партиямызда


312
В. И. ЛЕІІИН
өзге ағымның тууына менің үміт артқанымды құр әуре деп тапқан Мартов жолдастың пікіріне келсек, онда мен: тіпті оныц өзі де мені уміттендіреді деуге тиіо пін» (283-бет. Курсив мепікі).
Иә, мойындау керек, Мартов жолдас Акимов жолдас- тың үмітін тамаша ақтады!
Үш жыл бойына жүмыс істеген болып есептелген ес- кі партия коллегиясыиың «сабақтастығы» бұзылғаннан кейіп, Акимов жолдастың айтқаны дұрыс екеніне козі жетіп, Мартов жолдас оның соңынан ерді. Акимов жол- дастың жеңісі оған қымбатқа түскен жоқ.
Бірақ съезде'Акимов жолдасты төк Мартынов, Бру- кэр жолдастар мен бундшылдар ғана (8 дауыс) жақта- ды және дәйекті түрде жақтады. «Цзнтрдің» нағыз көсемі ретіпде, Егоров жолдас дәл жуан ортаяы ұстады: байқайсыз ба, ол искрашылдарды жақтайды екен, олар- ға «тілектес» екен (282-бет) және сол тілектестігін сөз болып отырған принциптік мәселеге мүлде соқпай өту, Лига туралы да, Одақ туралы да ундемеу жөнінде усыныс жасау арқылы (283-бет) дәлелдейді екен. 15 дауыс жақтап, 27 дауыс қарсы болып, ұсыныс қабыл- данбады. Анығында, антиискрапіылдардан (8) басқа, «центр» түгел дерлік (10) Егоров жолдаспен бірге да- уыс берген (дауыс бергендердің ұзын саны 42, олай болса, бірсыпыра адам ңалыс қалған нем-есе мәжілісте болмаған, өйткені қызыгы жоқ және нәтижесінің қан- дай болатыны кумэнсыз мәселелер дауысқа қойылғанда көбінесе осылай болып жүрді). Искралъщ принциптерді жузеге асыру туралы эцгіме көтерілсе-аі$ болғаны, «центрдің» «тілектестігі» тек сәз жузінде ғана болып шыға келеді, сөйтіп бізді жақтайтын дауыстар отыздан көп емес немесе отыздан аз-аң астам. Русовтың ұсыны- сы жөнінде (Лиганы шетелдік бірден-бір ұйым деп та- ну туралы) болған айтыстар мен дауысқа қоюлар мұны одан да айқьш көрсетіп отыр. Антиискрашылдар мен «батпақ» енді тура принциптік көзңарасқа түсе баста- ды, соның өзінде бұл көзқарасты Либер және Егоров жолдастар қолдады, олар Русов жолдастың ұсынысын дауысқа қоюға болмайтьш, заңға сыймайтын ұсыныс деп жариялады: «Бүл ұсыиыс басңа да шетелдік ұйым-


BIT'* АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ НЕЙІН
313
дарды түгел құртады» деді (Егоров). Сөйтіп, «ұйьшдар’ ды құртуга» қатысқысы келмеген шешен, дауыс беру- ден бас тартқанымен қоймай, тіпті залдан шығып кетті. Бірақ, әділін айту керек, «центр» лидерінің нанымы (өзінің қате принциіттеріне наньгмы) мен саяси ерлігі, Мартов жолдас пен К°-ге қарағанда, он есе артық бол- ды, ол «құртылғады отырған» ұйьтмды қорғағанда, ашық күресте жеңіліп қалған өз уйірмесі туралы сөЗ болған кезде гана емес, басқа уақытта да 'қорғады.
Русов жолдастың ұсынысы — 15 дауысқа қарсы 27 дауыспен — дауысқа қоюға болады деп танылдь^ одаи кейін бұл ұсыныс 17 дауысқа қарсы 25 дауыспен қа- былданды. Бұл 17 дауысқа мәжілісте болмаған Егоров жолдасты қоссақ, антиискрашылдар мен «центрдіц» то~ лыц комплекті (18) шыға келеді.
Уставтың шетелдік ұйьгм туралы бүкіл 13-параграфы 12 дауьюқа ңарсы 31 дауыспен ғана қабылданды, алты дауыс қалыс қалды. Съездегі искрашылдардың, яғші «Искраның» көзқарастарын дәйекті түрде қорғауіпы және іс жузіне а-сыруіпы адамдардыц, шамамен қапша екенін көрсетөтін бұл санды, 31-ді съездегі дауыс беру- лерге жасалған талдаудан қазірдің өзіңде кемінде ал- тыншы рет кездестіріп отырмыз (Бунд туралы мәселе- нің қай орынға қойылуы, Үйымдастыру комитеті жөнін- дегі жапжал, «Южный рабочий» тобын тарату жәие аграрлық программа туралы мәселені екі рет дауысқа ңоіо). Ал Мартов жолдас шынымен бізді: искрашылдар- дың мұндай «шағын» тобын бөліп көрсетуге ешқандай негіз жоқ, деп сепдіргісі келеді.
Уставтың 13-параграфыи •қабыл.дау Акимов жәпе Мартынов жолдастардың «дауыс беруге қатысудан бас тарту» туралы (288-бет) мәлімдемесі жіөнінде өте ерек- ше жарыс сөз туғызғанып да айтпай кетуге болмайды. Съезд біоросы бұл мәлімдемепі талқылап, Одақтың тіке- лей жабылуы да Одақ делегаттарына съезд жұмысына қатысудан бас тартуға ешқандай право бермес еді деп тапты және мүның өзі өте орывды болды. Бюромен бір- ге бүкіл съезд, оның ішінде 28дмәжілісте өздері цаттъі айыптатан ісін 31-мэжілісте өздері істеген азшылық искрашылдар да: дауыс беруден бас тарту ~ мүлде те-


314
В. II. ЛЕНИН
ріс және жол беруге болмайтын іс деген іюзқарасты жақтады! Мартынов жолдас өз мәлімдемесін (291-бет) қорғай бастағанда, Павлович те, Троцкий де, Карский де1 Мартов та оған қарсы іпықты. Мартов ж-олдас нара- зы азшыльгқтың міндеттерін ерекше айқын ұғыиды (озі азшылықта қалғанға дөйін!) және олар жоніпде ерекшө уағыз айтып, тілін безеді. Акимов және Мартынов жол- дастарға арнап ол былай ле>пірді: «Егер сіздер съездің мүшелсрі болсаңыздар, онда съездің барлыц жұмыста- рына қатысуға тиіссіздер» (курсив менгкі; азшылықтыц көппііяікке бағыпуындағы формализм мен бюрократизм- ді Мартов жолдас ол кездө әлі байқамаған екен!), «егер сіздер мүтпе болмасаңыздар, онда мәжілісте қала алмай- сыздар... Одақ долегаттары оздерінің мәлімдемесімөн <мепі мынадай өкі с-ұрақ қоюға мәжбүр етіп отыр: олар партия мүшслері ме жәпе олар съезд мүшелері ме?» (292-бет).
Мартов жолдас Акимов жолдасты партия. мушелері- ищ міндеттерін орындауға уйретеді! Бірақ Мартов жол- дасқа аздап үміт артатынын Акимов жолдас тегін айт- иағая болар... Оның бұл үміті жузеге асуға тиіс те еді, бірақ сайлауда Мартов жеңілгеннен кейін ғана жүзеге асты. Әңггме өзі туралы емес, басқалар туралы болған- да, Мартов жолдас «ерекше заң» деген алғаш per Map- тынов жолдастыц аузыиан шыццан (егер қателеспесем) сұрапыл сөзге тіиті құлақ асітады. Мәлімдемеңді қайтып ал деп үгіттегендерге Мартов жолдас былай деп жауап береді: «Шешім принциптік шешім бе еді, әлде бұл Одаққа қарсы қолданылған ерекше шара ма еді,— бізге берілгеи тү-сініктер мұны анықтаған жоқ. Олай болса, біз Одақ жәбірленді деп есептейміз. Біз сияқты, Егоров жолдас та мұны Одаққа қарсы ерекше зац (курсив ме- нікі) деп білді, сондықтан да ол тіпті мәжіліс залынаи шыгып кетті» (295). Мартов жолдас та, Троцкпй жолдас та Плехаяовпен бірігіп, съездің дауысқа қоюын жэбір- легендік деп түсінген қисынсыз, шын мэнінде цисынсыз идеяға батыл ңарсы іпықты, сондықтан Троцкий жол- дас озініц ұсынысы бойыпша съезд қабылдаған қарар- ды (Акимов және Мартынов жолдастар өздерін толық қанағаттандық деп есептей алады деген қарарды) қор-


БІР АДЬІМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
315
ғай келіп, «қарардың тоғышарлық емес, принциптік си- паты бар, ал буған біреудің ренжігенінде біздщ жумы- сымыз жоц» деп сендірді (296-бет). Алайда, біздің пар- тияда үйірмешілдік пен тоғыптарлықтың әлі де отө күшті екені көгі ұзамай-ақ көрінді, сөйтіп мен астын сызған лепірме сөздер қүр мылжың болып қала берді.
Акимов және Мартынов жолдастар өздерінің мәлім- демесін қайтып алудан бас тартып, съезден кетіп қал- ды, делегаттар оларға: «бұларың мүлде орыпсыз!» деп қосыла дауыстады.
м) САЙЛАУ. СЪЕЗДІҢ СОҢЫ
Уставты қабылдағаннан кейін съезд аудандық ұйым- дар туралы қарар, партияның жеке ұйымдары туралы бірсыпыра қарарлар қабылдады жәпе «Южный рабо- чий» тобы туралы жоғарыда мөн талдаған ете гибратты жарыс созден кейін, партияның орталық мекемелөріп сайлау туралы маселеге көшті.
Вүкіл съезд беделді ұсыныс жасайды деп күткең «Искра» ұйымының бүл мәселе жөпіігде жікке боліы- гепін біз бұрыннан білеміз, ойткені ұйымныц азшылығы с-ъезде көпшілікті өзіне қарата алатынын немесе қарата алмайтыпын ашық және еркін күресте сынағысы кел-. ді. Сол сияқты біз мыпаны да білеміз: Орталық Орган меп Орталық Комитетке екі үштік сайлау жолымен ре- дакцияны жаңарту жоспары съезден көп бұрып жәнө съездің өзінде барлық делегаттарға белгілі болды. Съез- дегі жарыс сөздерді ұғыпу үшін осы жсюпарға толығы- раң тот^талып корейгк.
Съезд Tagesordnung-іпіц жобасына арпалған және сол жоспарды баяндаған менің түсіндірмемніц дәлме-дәл тексті мынау *: «Съезд Орталық Органның редакциясы- па үш адам және Орталық Комитеткө үш адам сайлай- ды. Бұл алты адам бірігіп 2/з көпшілікпен, керек болғап уақытта, Ортальщ Оргапның редакциясын және Орта- лың Комитеттің құрамын кооптация жасау жолымеп толықтырады және съезге тиісті баяндама жасайды. * Менің ««Искра» редакциясына хатымның» 5-бетін ?кәне Лига про- токолдарының 53-бетін қараңыз. . . ..


316
В. И. ЛЕНИП
Бүл баяндаманы съезд бекіткеннен кейін, одап арғы кооптацияны Орталың Органның рөдакциясы мен Орта- лық Комитөт жеке-жеке жүргізеді».
Бұл текстен жоспар екіұшты мағына бермейтіндсй болып мейлінше айқын көрініп тұр: <бұл ж>отар бойын- іпа, редакция тактикалық жұмыста болған ең ықпалды басшылардың уатысуымен жацартъілады. Жоғарыда келтірілген тексті аз да болса зер салып оқып шыққаң өр адамға бұл жоспардың мен айтқаи екі сипатының өкеуі де бірден байқалады. Бірақ қазіргі уақытта тіпті баршаға аян нәрселердің өзіи түсіндіргп жатуға тура келеді. Ж-оспар редакцияны нақ сол жацалауды, оның мүшелерінің санын міндетті түрде көбейтуді және мін- детті түрде азайтуды емес, нақ сол жаңалауды көздейді, өйткені мүмкін болатын кебейту немесе азайту туралы мәселе ашыу қалдырылғап: кооптация тек цажет бол~ ганда ғана қолданылады. Бұл жацалау туралы мөселе жонінде әр түрлі адамдардың айтқан ұйғарымдары ішінде редакция мүшелерінің санын азайтуға болады және жетіге дейін (мен өз басым жетілікті қашанда ал- тылықтан анағұрлым қолайлы деп есептедім), тіпті он бірге дейін (мен мұны жалпы социал-демократиялық ұйымдардың бәрімен, әсіресе Бундпен және Польша со- циал-демократиясымен тату біріккенде мүмкін болады дөп есептедгм) кобейтуге болады дегеи жоспарлар да бар еді. Бірақ «үшгік» туралы айтуілы адамдар әдетте ең басты нәрсені — Орталы/f Органға одан эрі коопта- ция жасау мэселесін шешуге Орталыц Комитет муиіе- лерінщ цатысуын талап етуді ескермейді. Үйымныц барлық мүшелері мен съездің «азшылықтан» келген де- легаттары ішінде бұл жоспарды білгеидерден жәнө ма- құлдағандардан (не өздерінің ризалығын арпайы білді- руі арқылы, не үндемеуі арқылы мақұлдағандардан (бірде-бір жолдас бұл талаптың маңызын түсіндіруге тырысқан жоң. Біріншіден, редакцияны жаңалау негізі- не дәл осы үштік, тек қана үштік неліктен алынды? Анығында, егер тек цана, немесе, ең болмағанда, негізі- нен коллегияны кецейту көзделген болса, егер бұл кол- легия шынында «үйлесімді» деп танылса, мұның өзі мулде магынасыз болар еді. «Үйлесімді» коллегияпы


БІР ЛДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
317
кеңейту үшін осы коллегия түгел негізге алынбай, оныц тек бір бөлегі ғана негізге алынса, бұл таңданарлық бо- лар еді. Анығында, коллегия ңүрамын жаңалау туралы, редакторлық ескі үйірмені партиялыц мекемеге айнал- дыру туралы мәселені талқылап, шешу үшін коллегия мүшелерінің бэрі бірдей әбден жарамды деп танылмағап ғой. Анығында, кеңейту түрінде жаңалауды тілеген адамның өзі де ескі құрамды үйлесімсіз, партиялық ме- кемеиің мұратына сай смес деп таныған ғой, әйтпесе алтылықты кеңейту үшін эуелі оны уштіккв дейін кемі- тудің қажеті болмас еді. Ңайталап айтамын: бұл өзінен- озі түсінікті, сондықтаи тек «жеке адамдардың» аралас- тырылуы арңылы мәселенің уақытша былығуы ғана мұ- ны ұмыттыра алды.
Екіншіден, жоғарыда келтірілген текстен мынаны кө- руге болады: үштікті кеңейту үшін Орталыу Органнъщ уш мушесініц ушеуініц де ризалығы әлі жеткілікті бо- ла алмас еді. Бұл да орқашан ескерілмейді. Кооптация жасау үшіи алтаудъщ 2/з болігі, яғни төрт дауыс керек; демек, Орталық Комитеттің сайланған үш мүшесі «Veto» десе-ақ біткені, уштіктщ успідай да болса кецейтілуі мумкін болмас еді. Керісінше, Орталық Орган редак- циясының үш мүшесінің тіпті екеуі одан әрі кооптация жасауға қарсы болса,— сонда да, Орталық Комитеттіц барлық үш мүшесі кооптация жасауға келіссе, коопта- ция жасалған болар еді. Сонымен, анығында, ескі үйір- мені партиялық мекемеге айналдырғанда, съезд сайлай- тын практикалық жұмыстағы басшыларға шешуші дауыс беру жағы козделді. Бұл ретте қандай жолдас- тарды шамалап ұйғарғанымыз мынадан көрінеді: съездо коллегия атыпан соз сойлеуге тура келуі мүмкіндігін ескеріп, редакция с-ъезге дейіп өзінің құрамына жетін- ші мүше етіп Павлович жолдасты бірауыздан сайлады; Павлович жолдастан басқа, жетінші мүшенің орнына «Искра» ұйымының көптенгі бір мүшесі және ¥йым- дастыру комитетінің мүшесі ұсынылды, ол кейін Орта- лык Комитеттің мушелігіне сайландыпі.
Сонымен, өкі үштікті сайлау жоспары: 1) редакция- пы жаңалауды, 2) одан партиялың мекемеге лайықсыз ескі үйірмешілдіктің кейбір белгілерін жоюды (егер


318
В. И. ЛЕНИН
жоятын түк болмаса, онда алғашқы үштікті ойлап шы- ғарудың да қажеті болмас еді!), аңырында, 3) әдебиет- шілер коллегпясының «теократиялық» белгілерін жою- ды (үштікті кеңейту туралы мәселепі шешуге аса кор- некті практиктерді қатыстыру жолымен жоюды) аиық көздеді. Барлық редакторлар таііысқан бұл жоспар, анығыпда, уш жъілдыц жұмыс тәжірибесіне негізделді және революциялық үйымның өзіміз толык дәйектілік- гіен жүзеге асырған прмицйптёрше сай келді: «Искра» жарыққа шыққан ыдырау кезінде жеке топтар үйірме- шілдіктің кейбір зиянды коріністерін лажсыз сақтай отырып, көбінесө кездейсоқ және отихиялы түрде қа- лыптасты. Партия құру мұндай белгілердің жойылуьш коздеді жәие олардың жойылуып талап етті; мұны жою- ға аса корпекті практиктердің қатысуы цажет болды, өйткені редакцпяиыц кейбір мүшелері әрцашан ұйым- дық істерді басқарды, сондьіқтан нартиялық мекемелер жүйесіне тек әдебиетшілер коллегиясы ғана кірмей, саяси басшылар коллегиясы кіруге тиіс болды. Съезгө алғапщы үштікті сайлау правосын беру, «Искраиыц» ежелгі саясаты тұрғысынан қарағанда, сбндай табиғп нәрсе еді: біз съезге мёйліише сац әзірлепдік, гірограм- маиың, тактиканың және ұйымның припциптік даулы мәселелерініц толыц апықталуын күттік; осы пегізгі мә- селелерде аса зор копшіліктіц ыптымақты болуы ма- ғыпасыпда, съсздіц искрашъіл съезд болатыпыпа біз ку- мәнданбадыц («Искрапы» басшы оргаи деп тану тура- лы қарар да бұған ішінара дәлел болады); сондықтап біз «Искра» идеяларын тарату жәнө оньің партияға айналуып әзірлеу жөніндегі жүмыстың бәрін мойиымеи көтерген жолдастардың партиялық жаңа мекемсге не- ғұрлым жарамды кандидаттар туралы мәселеиі өздері шешуіне ерік беруге тиіс болдыц. Бұл жоспарды жалпы жұрттың маңүлдауы, онымен бәсекелесетін басқа ешбір жоспардың болмауы осы «екі үштік» жоспарнның та- биғи жо^пар болғандығыдап ғана, «Искраның» бүкіл саясатына, іске азды-копті жақын тұрғап адамдардьщ «Искра» туралы білетіндерішц бәріие бұл жоспар- дың толыу сай келетіндігінен ғана den тусіндіруге бо- лады.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
319
Соным.ен, съезде Русов жолдас ең алдымен екі уиьтік сайлауды ұсынды. Бул жоспардыц оппортунизмге бой уру ж&нінде тағылған жалған айыппен байланысы бар екенін бізге хат арцылы білдірген Мартовтың жақтас- тары, алайда, алтылың пен үштік туралы таласты бұл айыптаудың дұрыстығы немесе терістігі туралы мәселе- го айналдыруды ойлаған да жоц. Олардъщ бірде-бірі бул туралы жумған аузын ашцан жоц! Алтылық пен үштік- ке байланысты сарындардың принциптік айырмасы туралы олардыц бірде-бірінщ аузын аіиуға батылы бар- мады. Олар иеғұрлым отімді жәие арзан қол тәсіл қолда- луды — аяушылъщ сурауды, болуы мумкін, жәбірді тіл- ге тиек етуді, «Искраны» Орталық Орган етіп тағайыя- дау арқылы редакция туралы мәселе элдецаиіан шешіл- ді деп көлгірсуді артық көрді. Кольцов жолдастың Русов жолдасқа қарсы келтірген бұл соңғы дәлелі — туп-тура өтірік. Съездің күн тәртібіне ерекше екі пункт (қараңыз: протоколдар, 1О-бет), әрине, кездейсоқ қо- иылған жоқ: 4-гіункт — «Партияның Орталық Органы» жәяе 18-цункт — «Орталық Комитетті және Орталық Органның редакциясын сайлау». Бұл бір. Екіншіден, Орталық Органды тағайындағанда делегаттардың бәрі: мұнымен редакция бекітілмейді, тек бағыт қана бекіті- лоді * деп үзілді-кесілді мәлімдеді, бұл мәлімдемелергө қарсы бірде-бір наразылыц болған жоң.
Сонымен, белгілі бір органды бекітумел съезд асы- лында ’ рөдакцияны да бекітті деген мәлімдеме — азшы- лыңты жақтаушылардың (Кольцовтың, 321-бетте, По садовскийдің, бұл да сол бетте, Поповтың, 322-бетте жә- * Қарацыз: протоколдар, 140-бет, Лкимовтъщ созі: ... «мағап Орта- лық Органның сайлауы туралы соцыпан сөз қыламыз деушілер бол- ды», Акимовқа қарсы Муравъевтгн созінде Акимовтың «Орталық Органның келеіиектегі редакциясы туралы мәселені өзіне өте жақын кө- ретіндігі» айтылды (141-бет), Пабловичтіц сөзінде оргаиды тағайьшда- ғаннан кейін біздің «нақты материал» алғаидығымыз, «Аішмов жол- дастың соншама қам жеген істерін сол матернал бойыпша жүргізе алатыидығымыз» туралы және «партия шешімдеріне» «Искраның» «бағынуы» жөнінде титтей де күмән болмауға тгііс екені туралы ай- тылды (142-бет); Троцкийдгц сөзі: «біз редакцияны бекітпесек, «Искра- ның» несін бекітеміз?.. Атып емес, бағытын... атын емес, туын» (142- бет); Мартыновтыц сөзі: ...«Басқа да көптеген жолдастар сияқты, меп де былай деп ойлаймын: белрілі бір бағыт ұстаған газет есебінде «Искраны» Орталың Органымыз деп тану туралы мәселені талқыла- ғанда, біз қазір оның редакциясын сайлау немесе бекіту әдісі туралы сез қозғамауымыз керек; бүл туралы кейін, күн тәртібініц тиісті же- рінде сөз болады»... (143-бет).


320
В. И. ЛЕИІІН
не басқа көптеген адамдардың) талай рет қайталап айтып жүрген мәлімдемесі,— ъс жузінде туп-тура жал- тан еді. Мұның өзі — орталың орындардың құрамы ту- ралы мәселеге журттъщ бэрі шынында эділ қарай ала- тын кезде ұстаған позициядан тайғандъіңты бүркеме- лейтін айла-шарғы болғаны жұртқа айқын керініп отыр. Позициядап таюды принциптік дәлелдермен дө ақтауға болмады (өйткені съезде «оппортунизмге бой ұру жөніндегі жалған айьш» туралы мәселе көтеру аз- шылың үшін өте тиімсіз болды, сондықтан олар бұл жө- нінде жумған аузын аіиуан да жоу), алтылықтың неме- се үштіктің шын іскерлігі жөніндегі нацты мәліметтергө сүйенумен де ақтауға болмады (өйткені бұл мәлімет- терді қозғаудың өзі-аң азшылыққа қарсы тау.дай дәлел- дер тауып берер еді). «Сындарлы бүтін» туралы, «үйле- сімді коллектив» туралы, «сындарлы және кіршіксіз-тұ- тас бүтін», т. с. туралы іуурғац созбен құтылуға тура келді. Мұндай дәлелдердің дереу: «аянышты сөздер» (328-бет) деп өзінің шын атымен аталып кеткеніпе таң- дануға болмайды. Үштік жоспарының өзі «үйле-сімділік- тің» әлі жеткіліксіз екөніне айқын дәлел болды, ал бір- лесіп жұмыс істеген бір айдан артың уақыттыц ііпінде делегаттардың алған әсері, апығында, делегаттардың дербес пікір айтуы үшін толып жатқан матерігал тауып берді. Посадовский жолдас бұл материалды аңғартқан- да (оның козқарасьпіша, абайламай, ойлапбай аңғарт- ңаяда: оның «кедір-бұдырлық» деген сөзді «шартты түрде» қолданғаны туралы 321 жәнө 325-беттерді қара- ңыз), Муравьев жолдас тура былай деп мәлімдеді: «Ме- нің пікіріміпе, мұндай * кедір-бұдырлықтың күмәнсыз бар екені қазіргі кезде съездің көпшілігі үшін өте ай- қын болып отыр» (321). Азшылық Муравьев жолдасқа ңарсы шығуға бата алмай, алтылықты қорғау үшін іс- тщ шын мәні жөнінде бірде-бір дәлел келтіре алмай, * Посадовсішй жолдастыц пақ қандай «кедір-бүдырлықты» айтқа- ныи біз съезде біле алмай-ақ қойдық. Ал Муравьев жолдас сол мәжі- лісте (322-бет) өз пікірінің дүрыс берілмегенін айтты, ал протокол- дарды бекіткен кезде тұп-тура былай деп мәлімдеді: мен «съезде өр түрлі мәселелер жөніндегі жарыс сөзде байқалған кедір-бүдырлықтар, принциптік снпаты бар кедір-бұдырлықтар туралы айттым, мұндай кедір-бұдырлықтардың болуы, амал не, қазіргі уақытта ешкім теріске шыгара алмайтын факт болып отыр» (353-бет).,


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
321
«кедір-бұдырлық» деген сөзді (Муравьев емес, Поса- довский айтқан сөзді) әлдекімнің жеке басына ғана қа- тысы бар бірдеңе деп түсінгісі келді. Сөйтіп, түк өибей- тіндігі жағынан масқара күлкі боларлық дау туды: көпшілік (Муравьев жолдас арқылы) алтылың пен үштіктің шын мәнін өздері эбден айуын көріп отъірған- дыцтарын мәлімдеді, ал азшылық бұған тіпті қүлақ ас- пады жәпе «біздің мұны талдауға мумкіншілігіміз жоц» den сендіруге тырысты. Көпшілік мұны талдау мүмкін деп есептейтіпі былай тұрсын, қазірдің өзіиде «талдау- ға кірісіп», бүл талдаудың нәтижесі өзіне әбден айцъш болып отырғанын айтты, ал азшылың кілең «аянышты сөздерді» бетке ұстап талдаудан цорцатын болса керек. Копшілік «біздің Орталық Орган тек әдеби топ қапа емес екенін есте ұстауға» кеңес береді, көпшілік «Орта- лық Органды барынша байсалды, съезге мэлім адамдар, мсп айт-қан талаптарга» (яғни тек әдеби талаптарға ға- на емес, 327-бет, Лапге жолдастың сөзі) «сай келетін адамдар басқаруын тілейді». Азшылың бұған қарсы шы- ғуға тағы да бата алмады және тек әдеби ғана емес кол- легия үшін, оның пікірінше, кімнің жарамды екепі, кі-м- нің «барынша байсалды және съезге мәлім» тұлға екені туралы түк айтпады. Азшылық атышулы «үйлесімділік- ті» бетке ұстап, бұрынғысынша бұғып қалды. Ол ол ма. Азшылық тіпті принцип жағынан мүлде теріс, сондық-’ таи да, әділіп айтсақ, қатты қарсылық туғызып отырғап дәлелдерді желеу етті. «Редакцияны қайтадан кесіп-пь шуге съездің,— көресіз бе,— адамгершілік жағынан да, саяси жағынан да правосы жоқ» (Троцкий, 326-бет), «бұл өте қытыққа тиетіп (sic!) мәселе» (бұл да соның сөзі), «редакцияныц сайланбаган мушелері съездіц олардьі будан былай редакция цурамъшда ^алдырғысы келмейтініне цалай царауға тиіс?» (Царев, 324-бет) *.
Нағыз принциптік, нағыз саяси дәлелдер саласында- ғы дәрменсіздікті тікелей мойындағандық болғандық- тан, мұндай дәлелдер әлдецашаннан-аң маселені аяныіи, neu жәбірге апарып біржола тірегея болатын. Сондық- * Посадовскпй жолдастың: ...«Ескі редакцияның алты мүшесіяіц үшеуін сайлау арңылы сіздер қалған үшеуіи керексіз, артық адамдар деп танпсыздар. Ал мұны істеуге сіздердіц праволарыңыз да, дәлел- деріңіз де яюқ» деген созімен салыстырыңыз.


322
В. И ЯЕНИН
тап да кепшілік мәселенің осылай қойылуып дереу то- ғышарлыц деген нактъі сөзбеп (Русов жолдас) сипатта- ды. Русов жолдас былай деп әділ айтты: «Революцио- перлердің аузынан партия жұмысы, партиялық этика ұғымыпа мүлде қашпы келетін осыпдай таңданарлық сездер шығып жүр. Үштіктерді оайлауға қарсы тұрған- дардың негізгі дәлелі партия істеріне тек цана тоғы- шарлыіу көзбен царауға барып тіреледі» (барлық жерде курсив менікі)... «Бұл партиялық емес, тоғышарлъіц козқарасты жақтасақ, біз сайлау сайын: оны сайламай, Иваиовты сайлағанымызға Петров өкпелеп жүрмей ме, Орталық Комитетке опы сайламай, басқапы сайлаға- лымызға Ұйымдастыру комитетініц пәлендей мүшесі ок- пелеп жүрмей ме,— дегеи сұраққа кездесе берер едік. Жолдастар, бұл бізді қайда апарып соғар еді? Егер біз осында жиналғанда, бір-бірімізге жағымды сөз айту ушін, тоғышарлыу сыпайылъіц білдіру ушін жиналмай, партпя құру үшін .жпналсақ, онда біз мұпдай көзқарас- ңа әсте келісе алмаймыз. Біз ңызмет адамдарын сайлау мәселесіи шешкелі отырмыз, ал бұл арада қандай да болсьш сайлапбай қалған адамға сенімсіздік көрсету туралы моселенің болуы мүмкін емес, тек істің пайда- сы жэне сайланған адамныц өзі сайланатын цыгметке лайыцты болуы туралы мэселе ғана болуға тиіс» (325-бет).
Партиядағы жікке боліиудіц себеіггерін оз бетімен талдап, съезде опың туп тамырын тапңысы келгепдер- дің бәріие біз Русов жолдастың сезіи оууға жэне кай- та-т^айта оцуға кеңес берер едік, азшылық оның дәлел- дерін бекерге шығара алмағапы былай тұрсын, тіпті оғаи қарсы дау да айта алмады. Мұндай барпіаға аял, өзінен-озі түсіпікті шыпдыққа қарсы дау айтуға да болмайды ғой, мұпы ұмыту тек «ашу устінде» ғана бо- латынып Рус-ов жолдастың өзі де дұрыс түсіндірді. Шы- иында да мұныц озі азшылықтыц партиялық көзқарас- тан тоғышарлық және уйірмешілдік көзқарасқа қалай- піа түскенін көрсететін, азшылық үшін мейлінше ұнамсыз түсіндірме * еді.
* Мартов жолдас өзіиің <<Ңоршау жагдайында» өзі қозғағап басқа мәселелерге қалай ’ қараса, бұл мәселеге де солай қарзды« Ол таласгы


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕНІ АДЫМ КЕЙІН
323
Бірақ сайлауға қарсы ақылға сыйымды жәие іске жа- насымды дәлелдер табуға еіпбір мүмкіншілігі болмағап- дықтан, азшылық партиялық іске тоғышарлықты әкеліп тықпалаудың ү-стіне, тіпті жанжал шығаратын тэсілдер қолдануға дейін барды. Шынында да, Муравьев жолдас- қа «қиын тапсырмаларды міпдетіңе алма» (322-бет) деп кеңес берген Попов жолдастыц тәсілін қалайша осылай атамассың? Сорокин жолдастыц әділ айтқаныпдай, бұл «басқа біреудің ішіне кіріп іпыққандық» (328-бет) емей не? Бұл, саяси дәлелдері болмағандықтап, «жеке адам- дъі» саудаға салғандық емес пе? «Біз мұидай тасілдерго әрқашан ңарсы болдық» дегепде, Сорокип жолдас шьш айтты ма әлде өтірік айтты ма? «Дейч, жолдастъщ оз де- толық суреттеп көрсетуге тырыспады. Бүл таласта өзінен-езі келіп шыңқан: тоғышарлық сыпайылық па әлде қызмет адамдарын сайлау ма? — деген бірден-бір нағыз принциптік сүраңқа ол мүләйімсіп соқ- лай өтті. Ііартиялық көзқарас па олде Иван Иваиычтардыц окпесі ме? Мартов жолдас бұл арада да оқпғаныц бір-бірімен байланысы. жоқ жене бөлшектерін үзіп-жұлып алумен, оған қоса мені түрліше бала- ғагтаумеп қанағаттанды. Бүл аздық қылады, Мартов жолдас!
Мартов жолдас әсіресе: съезде Аксельрод, Засулич және Старовер жолдастар неге сайланбады — деген сүрақты ңойып менгц мазамды алады. Тогышарлық көзқарасқа түскендіктен, ол мүндай сүрақтар қоюдың эдепеіздггін байқамайды (ол мұны өзініц редакциядағы әрін- тесі Плеханов жолдастан неге сүрамайды?). Менің съезде азшылық-’ тың алтылық туралы мәселе жөніпдегі қылығын «әдепсіздік» деп са- нағанымнан және сонымен қатар гіартпялық жариялауды талап еткенімнен ол қайшылық таппақ болады. Мәселеніц үзінділерін ал- май, оның күллі егжей-тегжейін бір-бірімен байланыстыра баяндауга тырысса, бүл жерде ңайпіылық жоқ екепіп Мартовтыц өзі де оп-оиай иөрген болар еді. Мәселені тоғышарлық көзқараспен ңою, аяныш лен жобірге пек арту әдепсіздік болды; партпялық жариялаудыц мүдде- лері алтылықтың үштіктен артықшылығына шъін мзнгнде баға беруді, қызмет орындарына ұсынылған кандпдаттарға баға беруді, сарьшдар- ға баға беруді талап еткен болар еді: азшылъіц съезде бул туралы жумған аузъін ашъан жо^.
Протоколдарды құнттап зерттесе, Мартов жолдас делегаттардың сөз- деріпде алтъілыққа қарсы бгрталай дәлелдер бар екенін коргеп болар еді. Бул создердсп теріп алыпгап үзіпділер міне мыпадай: біріншіден, нрпііцліітік сарыидар мағынасында, есні алтылықтагы кедір-бүдьц.- лықтар айқтяп корініи отыр; екіппііден, редакциялың жұмысты технн- валың жагынап оцайлатқап жоіі; үшішпідеп, тоғышарлың сыпайылық- тап горі істің пайдалы болу жағы қажеттірек; сайланған адамдардыц қызметтеріне лайықты болуын тек сайлау ғана қамтамасыз етеді; тортіншіден, съездің сайлау бостандығына шек қоюға болмайды; .бе- сіншіден, партия қазір Орталық Органда тек әдеби топтыц ғана болуын нерен қылмайды, Орталық Оргаида тен әдебиетшілер гана емес, зкімгеі лер де болуы керек; алтыншыдан, Орталық Органда әбден бай- салды, съезге мәлім адамдар болуы керек; жетіншіден, алты адамнан қүрылғап коллегия көбінесе ңабілетсіз болады, ал оның жұмысы ус- тавтыц дүрыс болмауы арт}асында емес, қайта, оган. карамастан орын- далып келді; сегізіншіден, газетті басқару — партиялың іс (үйірмелік іс емес), т. т.— І^гер сайланбаудыц себептері туралы мәселемен соіі- шалықты танысқысы келсе, Мартов жолдас осы пікірлердің әрқайсы- сына ой жг&ергп, олардың ец болмағанда біреуін теріске шығарьш корсін.


геніне көнбеген жолдастарды масқаралауға тырысып, ңыр көрсеткендегі цылығы орынды ма?» * (328-бет).
Редакция туралы мәселе жөніндегі жарыс сөзге ңо- рытынды жасалық. Үштік жобасының делегаттарға съездің нақ бас кезінде жэне съезге дейін де мәлім бол- ғанын, сопдықтан бұл жобаның съезде болған оциғалар мен дауларға катысы жоу пікірлер мен мэліметтерге не- гізделгенін көшпілііК сан рет көрсетті, мұны азшылық бекерге шығарған жоқ (және бекерге шығарып көрген жоқ). Алтылықты жақтағанда, азшылың тоғышарлыу ой-пікірден туған, принципінде теріс жэне орынсыз по- зиция ұстады. Ңызметке ұсынылған әрбір кандидатқа, сол қызметте атқаратын міндеттерге оның лайықты пемесе лайықсыз екендігіне баға беру жағына мүлде жоламай, азшылық уызмет адамдарын сайлау жөнінде- гі партиялыц козқарасты толық ұмытқандығын көрсет- ті. Атышулы үйлесімділікті сылтау қылып, біреуді біреу бейпе бір «өлтіргелі тұрғаядай», «көз жасыи Torin» және «екіленіп» (327-бет, Лангенің сөзі), азшы- лық мәселені шын мәнісінде талқылаудан тайсалды. Азшыльіқ «ашу устінде» тіпті «басі^а біреудщ ішіне кі- ріп шығуға» дейін, сайлауды «қылмысты» іс деуге және сол сияқты жөнсіз тәсілдер қолдануға дейін барды (325-бет).
Біздің съездің отызыншы мәжілісіпде алтылық пен үштік үшін күрес — тоғышарлыцтыц партиялылыіріен, «жеке адамдардың» тым нашарларының саяси ой-пікір- мен, аянышты сөздердщ революциялыц борыш жонін- дегі жұртқа мәлім ұғымдармен күресі болды.
* Дейч жолдастың сөздерін (324-бетпен салыстырыңыз — «Орловпен екі арадағы қатты егес») Сорокин жолдас сол мэжілісте осылай түсінді. Дейч жолдас «мұндай еш нәрсе айтпағанын» түсіндірді (351- бет), бірақ соған өте «ұқсас» бір нәрсе айтқанын оның өзі сол жерде- аү мойындады. Дейч жолдас былай деп түсіндіреді. «Мен: кімнің ба- тылы барады,— дегенім жоқ, мен: үшеуді сайлау сияқты мүндай қыл- мысты (sic!) усынысты қолдауға батьілы баратын адамдардың кімдер екенін (sic! Дейч жолдас түзетем деп бүлдіріп алды) көргім келеді,— дедім» (351-бет). Дейч жолдас Сороктін жолдастың сөздерін бекерге шығарған жоқ, қайта растады. Дейч жолдас Сорокин жолдастың «бұл жерде уғымдардың бәрі шатасып кеткея» (азшылықтьщ алтылықты жақтағандығы дәлелінде) деп тақңан кінәсын растады. Дейч жолдас Сорокин жолдастың: «біз партия мүшесіміз және тек саяси ой-пікір- лерді ғана басшыльщқа ала отырып қимыл жасауға тиіспіз» деп жұртъа ліэлгм шыпдықты ескертуі орыпды екеиін растады. Сайлауды цылмъістъі гс деп айқай салу тек тоғышарлыққа дейін ғана емес, тіпті жанжалсъімагутъщ дәрежесіне дейін төмендегепдік болады!


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
325
31-мәжілісте де ескі редакцияны түгел бекіту туралы ұсынысты съезд үш дауыс қалыс қалып, 17 дауысқа қарсы 19 дауыспен цабылдамаған кезде (қараңыз: 330- бет және тузетулер) және бурынғы редакторлар мәжі- ліс залына қайтып келген кезде Мартов жолдас «бұрын- ғы редакцияның көпшілігі атынан жасаған мәлімдеме- сінде» (330—331-беттер) саяси позициясы мен саяси уғымдарыныц бұрынғыдай солңылдақтығын және бұ- рынғыдай тұрақсыздығын одан сайын айқын көрсетті. Коллективтік мәлімдеменің және менің оған қайтарған жауабымның (332—333-беттер) әрбір пунктін толығы- рақ талдап көрейік.
Ескі редакция бекітілмегеннен кейін Мартов жолдас былай деді: «Бүгіннен бастап ескі «Искра» жоқ, сон- дықтан оның атын өзгерту дәйектілік болар еді. Ңалай дегенмен де, съездің алғашқы мәжілістеріиің бірінде «Искраға» білдірілген сенімге съездің жаңа қаулысында едәуір шек қойылғанын көріп отырмыз».
Мартов жолдас, әріптестерімен бірге, саяси дэйекті- лік туралы шынында қызық және көп ретте ғибратты мәселе көтерді. «Искраны» бекіткенде бәріміздіц айтқа- нымызды дәлелге келтіріп, мен бұган бұдан бұрын-ақ жауап бергенмін (протоколдың 349-бетін жогарыдағы 82-бетпен салыстырыцыз) *. Саяси дәйексіздіктің ең со- рақы оқиғаларының бірін көріп отырғанымыз күмән- сыз; съезд көпшілігі тарапынан ба, әлде өскі редакция көпшілігі тарапынан ба,— кімнің тарапынап болған сая- си дәйексіздік екенін оқушының өзі айтсын. Мартов жолдас пен оның әріптестері өте орынды көтерген бас- қа екі мәселені де шешу мүмкіндігіи біз оқушының озі- не берейік: 1) съездің Орталъщ Орган редакциясына уызмет адамдарын сайлау туралы шешімінде ««Искра- ға» білдірілген сенімге шек қойғандық» бар деп тануға тырысу тоғышарлык көзқарас па әлде партиялыу көз- қарас па? 2) ескі «Искра» шынында қай мезгілден бас- тап өмір сурмей отыр: оны Плеханов екеуіміз басқара бастаған кезден — 46-номерден бе, әлде оны ескі редак- цияның көпшілігі басқара бастаған кезден — 53-номер- деп бе? Егер бірініпі мәселе өте қызықты принцип мэсе- * Ңараңыз: осы том, 318—320-беттер. Ред.


326
В. И. ЛЕНИН
лесі болса, екінші мәселе — өте қызықты факт мэселесі.
Мұнан әрі Мартов жолдас былай деді: «Қазір редак- цііяиы үш адамнан сайлау ұйғарылғандықтан, мен өз атымнан және басқа үш жолдастың атынан: мұндай жа- ца редакцияға біздің біреуіміз дө қатыспаймыз — деп мәлімдеймін. Өзім туралы оның үстінө мынаны білдіре- міи: кейбір жолдастардың осы «үштікке» үсынылғаи кандидаттардыц бірі ретінде, менің атымды тізімге жазғысы келгені рас болса, онда мұны мен өзімді орып- сыз жәбірлегендік (sic!) деп білуге тиістімін. Мен мұны редакцияиы өзгерту жөнінде шешім қабылданғанда- ғы жағдайларды ескеріп айтып отырмын. Бұл шешім қайдағы бір «егестердің»* болуы, бұрынғы редакцияньщ іске қабілетсіздігі себепті қабылданды, соның өзінде съезд- бүл егестер жайында редакциядан сұрастырмай жәие редакцияпыц іске қабілетсіздігі туралы мәселе ңою үшін ец болмаса комиссия құрмай, бұл мәселепі пақты бір мағынада шешті»... («Редакциядан сұрасты? ру» иемесе комиссия қүру жөнінде съезге ұсыныс жасау азшылықтың ішінде еіпкімпің ойына келмеуі таңданар- лық нәрсе! Мұның себебі «Искра» ұйымының жікке бо- ліпуінен және Мартов жолдас пен Старовер жолдас жазған келіс сөздер сәтсіздікке үшырағаннан кейіп, мүпдай ұсыныс жасаудың пайдасыз болғандығында емес ле?)... «Мұітдай жагдайларда кейбір жолдастардыц мепі осы жолмеп озгертілгеп редакцияда жұмыс істеуге келісім береді деп жорамалдауып мен өзімнің саяси бе- деліме кір жұқтырғаядық деп есептеуге тиіспін»... **
* Мартов жолдас Пбсадовскяй жолдастың «кедір-бұдырлық» деген сөзін айтатын болса керек. Қайталап айтамын, Посадовский жолдас езініц не айтқысы келгенін съезге тусіндірмей-ақ қойды, ал сол соз- ді қолданған Муравьев жолдас съездегі жарыс сөздерде бай^алран принциптік кедір-бұдырлықтар туралы айтқанын түсіндірді. Төрт ре- дактор (Плеханов, Мартов, Аксельрод және мен) қатысқан бгрден-бір иағыз принципті жарыс сөз уставтың 1-параграфы туралы болғапын жәие Мартов жолдас пен Старовер жолдас редакцияны <<озгерту» д;>- лелдерінің бірі ретіпде, «оппортуннзмге бой ұру жөніндегі жалғая айыгіқа» жазбаша тағым жасагапын оқушы еске түсірер. Мартов жолдас бул хатында редакцияны өзгерту жоспарымен «оппортунизм’ ніц» айтүын байланысы бар деп 'тапты, ал съезде «ъайдағы бір егес^ терді» бықсытумен шектелді. «Оппортушізмге бой ұру жөніндегі жал- ған айып» соныц өзінде-ақ ұмытылған!
** Мартов жолдас буған қоса былай деді: «Мүндай роль атқаруға көнсе, Рязанов кояер, бірақ Мартов көнбейді, сіздер оны жүмысы ар- қылм білесіздер ғой деп ойлаймын». Бұл Рязановтыц өз басына тап


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
327
Съезден кейін соншама күшейген жәнө урыс-керіс деуден басқа ат қоюға болмайтын бұл қылықтыц үлгі- сін және қалай басталғанын оқушыға керсету үшіп мен бұл пайьтмдауды әдейі түгел келтірдім. Бұл сөзді моіі ««Искра» редакциясына хатымда» қолданғап болатыи- мын және, редакцияпың наразылығына қарамастаи, оны қайталауға мәжбүр болып отырмып, өйткені мұныц дұрыс айтылған сөз өкені даусыз. ¥рыс-қеріс «жаман ой» туғызады (жаңа «Искра» редакциясыныц қорытқа- ны сияқты) деп ойлау қате: біздіц жер аударылғал адамдарымызбен және эмпгранттық колониялармеп аз- ды-көпті таныс әрбір революциоиер «аіиуүстіпде» жәно тұрмыстың оте ауыр, жніркепішті жағдайларында ■ бір- біріп тым өрескел айыптағап, сепімсіздік білдірген, өз- дерін өздері кінәлаған, адамның «жеке басын» қорла- ғап, т. с. опдағап ұрыс-керісті көрген болар. Бұл урыс- керістердің шығуы цаншама жаманшылъіу бола турса да, ақылы бар ешбір адам бұл жапжалдардап қалай да жаман ой табамын дей қоймас. Мартов жолдастыц сөзінеи мен келтіргеп абзацтағыдай орсскелдіктердіц, адамның жеке басып қорлаушылықтың, қияли қорқы- ныштың, адамның ішіне кіріп• шығушылықтыц, ызамеп тіл тигізушіліктің және қаралаушылықтьщ осы бір шиеленген түйіншегі тек «ашу үстіпде» ғана пайда бо- лады. Тұрмыстың жиіркеиішті жағдайлары осыпдай жүздегеп ұрыс-керістерді туғызады, сопдықтаи озіпіц бойындағы кеселді атап айтуға, дерттің қандай екеиіп тайсалмай айырып, оны емдеу амалдарып іздеп табуға бата алмағаи саяси партпяпы құрметтеуге болмас еді.
беру болгандықтаи, Мартов жолдас бүл ссзін қайтып алдьі. Біраң Ря- заиовтың есімі съезде нашар жағынан аталып отырды, ол әсте өз ба- сының белгілі бір кемістігі үшін емес (өз басын соз қылу орынсыз болар еді), «Борьба»тобыньщ саяси кескіні ушін, оиың саяси цателері үшін жамандалды. Адамныц жеке басының намысына тимек . болғап немесе шынында да тиіп кеткен сөздеріи қайтып алса, Мартов жол- дас ете жаңсы істеген, бірақ Оугаи ңарап партияға сабац болуға тністі саяси -ңателердг ұмьггуга болмайды. «Борьба» тобы біздіц съездр «ұйымдық былыққа» және «ешбір принциптік ой-пікірден тумағ.ан бытыраңқылыққа» душар қьілғаны үшін айыпталды (38-бет, Мартов жолдастыц сезі). Партпя съезіне дейінгі жалпы былық кезінде кіші- гірім топ тарапынан болғанда ғапа емес, партия съезінен кейін, бы- дықты жою дәуірінде, тіпті ««Иснра» редакциясыпыц көпшілігі меп «Ецбекті азат ету» тобының копшілігі». тарапьшан болғанда.да, мун-» дай саясп ңылықты бетке басуға әбден болады.


328
В. И. Л ЕНИН
Бұл гүйіншектің ішінен принциптік нәрсені айырып алуға болатындықтан, мынадай қорытындыға лажсьіз келуге болады: «сайлаудың саяси беделге тіл тигізуші- лікпен үіп қайнаса, сорпасы қосылмайды», «жаңа сай- лау жүргізуге, қызмет адамдарының құрамын қандай да болса өзгертуге, өзі окіл еткен коллегияларды қайта қарастыруға съездің правосы бар екенін теріске шыға- ру» мәселені бъілыктырғандыі} болады, «бұрынғы колле- гияның бір бөлігін сайлауға болатын-болмайтындығы жөніндегі Мартов жолдастың көзқарасыиан саяси угымдарды мыцтап шатастырғандыц байқалады» (съез- де менің айтңанымдай, 332-бет) *.
Үштік жоспары кімнен шықты деген мәселе жөнінде Мартов жолдастың «жеке басының» ескертпесін қоя тұ- рып, оның ескі редакцияпың бекітілмеуінің маңызды мәніне берген «саяси» снпаттаімасына көшемін: ....«Қа- зіргі болып отырғап оқиға — съездің екінші жартысын- да болған күрестің соңғы кезеңі»... (Дұрыс-ақ! жәнө бүл екінші жартысы уставтың 1-параграфы туралы мә- селеде Мартов Акимов жолдастың құшағына мықтап ілінген кезден басталды.)... «Бұл реформада әңгіме «іс- ке ңабілеттілік» туралы емес, Орталық Комитетке ық- пал жасау үшін күрес туралы болып отырғаны жұрт- тың бәріне құпия емес»... (Біріншіден, бұл арада әңгі- мепің іске қабілеттілік туралы да, Ортальтқ Комитеттің жөліігдегі араздық туралы да болғаны жұрттың бәріне құпия е-мес, ойткені «реформа» жоспары екінші араздық туралы сөз болуъі тіпті мумкін емес кезде, біз Мартов жолдаспен бірлесіп, Павлович жолдасты редак- циялық коллегияның жетінші мүшесі етіп сайлаған кез- де үсынылды! Екіншіден, әңгіме Орталық Комитеттің адам цурамъі туралы болғанын, әңгіме ä la fin des fins **: Глебов — Травинский — Попов деген тізім меп Глебов — Троцкий — Попов дегеп тізімиің айырмасына келіп тірелгенін біз документтік мәліметтер бойынша көрсеткенбіз.)... «Редакция копшілігі Орталық Комитет- тіц редакцияның құралыпа айналуын тілемейтішп көр- * Ңараңыз: Шыгармалар толық ншнағы, 7-том, 332-бет, Ред.
** ақыр аягында. Ред\


БІР АДЬТМ ТЛГЕРТ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
329
сетті»... (Акимовтың әніне басты: орталық мекемелерде көпшілік болып ықпалды нытайту үшін қандай да бол- сын көпшілік қандай да болсыи партия съезіиде, қай уақытта және қай жерде болса да ықпал үшін күреседі, міне осы ықпал туралы мәселе редакцияныц «құралы» туралы, кейінірек, сол Мартов жолдастьщ айтқанындай, 334-бетте редакцияның «жай шылауы» туралы оппорту- нистік^өсек-аяцға айналды.)... «Міие сол себепті редак- ция мүшелерінің санын азайту керек болды (!!). Сон- дықтан да мен мұндай редакцияға кіре алмаймын»... (Осы «сондықтанға» көбірек зер салып қараңыздаршы: редакция Орталың Комитетті шылауға немесе құралға қалай айналдыра алар еді? тек Советте үш даусы болып, осы басымдығын жолсыз пайдаланғанда ғана, тек осы- лай еткенде ғана айналдыра алар еді ғой? бұл айдан анық емес пе? Жәие де үшінші болып сайланған Map- тов жолдас қандай да болсын жолсыздыққа әр уақытта бөгет жасай алар еді және редакцияның Советтегі ба- сымдығының қандайын болса да жалғыз өзініц даусы- мен-ац жойып жібере алар еді, бұл да айдан анық емес пе? Олай болса, әңгіме Орталық Комитеттің адам құра- мында болып отыр, ал құрал мен шылау туралы сөздер бірден-ақ өсек-аяң болып қала бермек.)... «Ескі редак- цияның көпшілігімен бірге мен: съөзд партия ішіидегі «қоршау жағдайын» жояр және партияда қалыпты тәр- тііі орнатар деп ойладым. Ал іс жүзінде жеке топтарға қарсы ерекше заңдар қолданатын қоршау жағдайы одан әрі созылыи отыр және тіпті шиеленісіп кетті. Ус- тав бойынша редакцияға берілген праволардың партия- ға зияпды болмауына тек бүкіл ескі редакцияпың құра- мында ғана кепіл бола аламыз»...
Мартов жолдастың созінің «цоршау жагдайы» дегея атышулы уранды алғаш рет көтерген жері түгел келтір- генде, міне, осы. Ал енді менің оған қайтарған жауабы- ма көз салыңыздар:
...«Мартов жолдастың екі үштік жобасы жеке сипат- та жасалды деген сөздерін түзете отырып, мен, алайда, бүрынғы редакцияны бекітпеу жөнінде біздің жасаған шарамызға сол Мартовтың өзінің қандай «саяси маңьтз» бергенін сөз етпекші емеспін. Қайта, Мартов жолдастың


330
В. И. ЛЕНИН
бүл ңадамымыздың үлкен саяси маңызы бар дегенінө даусыз толық қосыламын, бірақ саяси маңызы болғанда Мартов айтқандай емес. Ол мұны — Россияда Орталық Комитетке ықпал жүргізу үшін күресу әрекеті дейді. Мен Мартовтан да әрірек барамын. «Искраныц» жеке тогі ретінде осы күнге дейіигі істеп келген жұмысының барлығы да өзінің ықпалын жүргізу үшін курес бол- ған, ал енді әңгіме ықпал үшін күресу туралы ғана емес, үлкенірек мәселе туралы, ықпалды ұйымдастыру жағьтнан иығайту туралы болып отыр. Саяси жағынаи Мартов жолдаспен екеуміздің арамыз бұл жерде қанша- лықты қашықтап отырғанын мынадан көруге болады: ол маған Орталық Комитетке ықпал жүргіздіртпек бо- лады деп кінә тағады, ал мен мұны өзімнің сіңірген ең- бегім деп білемін, меп бұл ықпалды ұйымдастыру жо- лымеп пығайтуға талпыпып келдім және бұдан былай да соғап талпына бермекпіп. Бақсақ, екеуміз тіпті екі түрлі сойлеп отыр екенбіз! Егер біздің бүкіл жұмысы- мыздың, біздің бүкіл күш-жігеріміздің мақсаты ықпал- ды толық жүргізу жәие пығайту үшія күрес болмай, бұрынғыша ықпал жүргізу үшін күрес болып қала бере7 тіп болса, біздің бұл жұмысымыз бен күш-жігеріміздің не қажеті болар еді. Иә? Мартов жолдас әбдед дұрыс айтады: жасалған қадамымыздың ірі саяси маңызы бар екені созсіз, мұныц озі партиямыздың ілгергі істері үшіп қазір белгілі екі бағыттың бірін таңдап алға- нымызды кәрсетеді. «Партия ішіндегі цоршау жағ- дайы» туралы, «жеке адамдар мен топтарға уарсы ай- рыцша зацдар» туралы жэне т. с. цорі$ынышты сөздер мені титтей де цорцытпайды. Тиянақсыз, солқылдақ элемеиттерге «қоршау жағдайып» жасайтынымыз бы- лай тұрсыщ оны жасауға міпдеттіміз, сондықтан пар- тиямыздың бүкіл уставы, бүгіннеи бастап съезде бекі- тілген централизміміз саяси тияпақсыздьтқтың осыпша- ма коп негізі үшін «қоріпау жағдайы» болып табылады. Атап айтқаида, тияпақсыздыққа қарсы ерекше, тіпті айрықша заңдар керек те, сопдықтан съезд жасаған қа- дам осыпдай заңдар мен осыпдай шаралардың берік пе- гізія салып, с.аяси бағыттьт дұрыс белгілеп берді». *
♦ Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 334—335-беттер. Ред.


БІР АДЫМ ЦТГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
'331
Мөн съезде сөйлеген сөзімнің осы конспектісінде Map- roe жолдас өзінің «Ңоршау жагдайында» (16-бет) тас- тап кетуді жөн көрген бір сөйлемніц астын сызып қой- дым. Оныц бұл сөйлемді ұпатпағанына және айқын ма- ғынасын түсінгісі келмөгеніне таңдануға болімайды.
«Қорқынышты создор» деген тіркес пе білдіреді, Мар- тов жолдас?
Бұл келемеж т$ылғандыц, кіші-гірім заттарға үлкен атақ беретіндерді, жай мәселені бүра тартқан сөзуар- лықиен шиеленістіретіндсрді келемеж қылғапдық болып табылады.
Мартов жолдастың «ашу шақыруына» тек жалғъіз өзі ғана сылтау бола алғап жәпо сылтау болгап кішкептай әрі қарапайым факт съезде орталыц орындардың адам цурамы туралы мәсөледе тек Мартов жолдастың жеңі- ліп цалгандыгы ғана болды. Бұл қарапайым фактінің саяс-и маңызы мыпада еді: партия съезінің көпшілігі жецгеннен кейіи, партиялық басқармаға да көпшілікті откізді, сол көпшіліктің: солқылдақтық, тұрақсыздык жәпе бытыраңқылық деп тапқанына қарсы устав бойын- ша күресу үшіп ұйымдық негіз жасады, сөйтіп өзінің ықгіалын нығайтты *. Бұл жөнінде «ықпал үшіп кү- рәс» туралы үрейлепіп сөз қылу және «қоршау жағ- дайыпа» шағым жасау бура тарт^ан сөзуарлыцтан, қор- ңынышты сөздерден басқа епгтеңе емес еді.
Мартов жолдас мүнымен келіспей ме? Көпшіліктің жеціп алған ы-қпалын: 1) орталық орыпдарға да көпші- лікті өткізумен, 2) солңылдақтықты, тұраңсыздьщты жәиө бытыраңқылықты жою үшін көпшіліктің қолыпа билік берумеп пығайтпағап партиялық съезд дүниеде болғапын, тегіпде мұпдай партиялық съездің болуы мүмкін екенін Мартов бізгө көрсетіп бермес пе екен?
Сайлау алдында біздіц съезд мына мәселені шөшіп алуы керек еді: Орталық Орган мөн Орталық Комитет- * Искралық азшылықтың түрақсыздығы, солқылдақтығы және бы- тырацқылығы съезде неден көріпді? Біріншіден, уставтың 1-параграфы туралы айтылған оппортунистік сөздерден; екіншіден, Акимов және Лпбер жолдастармен коалиция жасаудан көрінді, бұл коалиция съез- діц екінші жартысында тез өсті; үшішігіден, Орталық Органға қызмет адамдарын сайлау мәселесініц құнын түсіріп, тогышарлыққа, аяныш- ты создерге және тіпті біреудің ішіне кіріп шығуға салынудан көрін- ді. Ал съезден кейін бұл сүйкімді қасиеттердің бәрі түйнек салып, гул атты, жеміс берді.
12 8-том


332
В. И. ЛЕНИН
тегі дауыстардың уштен бірін партиялық көпшілікке беру керек пе әлде партиялық азшылыққа беру керек пе? Алтылық және Мартов жолдастың тізімі дауыстың үштен бірін бізге, үштен екісін оның жақтастарына бе~ руді көздеді. Орталық Органға ұсынылған үштік және біздің тізім дауыстың үштен екісін бізге, үштен бірін Мартов жолдастың жақтастарына беруді көздеді. Map- тов жолдас бізбен мәмлеге келуден немесе біздің дегепі- мізге көнуден бас тартты ждне хат арцылы бізді съезд алдындағы шайқасқа шақырды; ал съезд алдында же- ңілгеннен кейін, ол көз жасын көл қылып, «қоршау жағдайына» шағым жасай бастады! Міне, бұл ұрыс-ке- ріс емей не? Бұл интеллигенттік жылауықтықтың жаңа белгісі емей не?
Бұл жөяінде К. Каутскийдің осы соңғы айтылған қа- сиетке жақында берген тамаша әлеуметтік-психология- лық сипаттамасын еске түсірмеуге болмайды. Әр түрлі елдердің социал-демократиялық партиялары қазіргі күнде бір-біріне ұқсас дертке жиі шалдығып жүр, олай болса, дертті дұрыс айырып, дұрыс емдеуді неғұрлым тәжірибелі жолдастардан үйрену бізге мейлінше пайда- лы болмақ. Сондықтан К. Каутскийдің кейбір интелли- генттерге берг-ея мінездемесін келтіру тек үстірт қара- ғанда ғана тақырыбымыздан ауытқығандық болып ко- ріпеді.
...«Интеллигеиция* меи пролетариат арасыидағъі антагонизм туралы мәселе қазірғі уақытта біздің назарымызды тағы да қатты аударып отыр. Менің әріптестерім» (Каутскийдің озі де интеллигент, әдебиетші және редактор) «меиің бұл антагоиизм- ді мойындағаныма шетіиеп ашуланар. Бірақ іс жүзінде ол бар ғой, сопдықтаи бар нәрсепі жоқ деп, одан аулақ болуға тырьь су ең тиімсіз тактика болар еді (бұл арада да, басқа реттердо де). Бұл антагонизм — жеке адаыдардап емес, таптардаи бай- қалатын әлеуметтік антагонизм. Жеке капиталист те, жеке ии- теллигент те пролетариаттың таптық күресіне бүтіндей ене алады. Осылай болғаи реттерде интеллигент өзінің сипатын да өзгертеді. Соидықтан бұдап былайғы баяндауда, негізінен, қа- зіргі уақытта да әлі өз табыпың ішіиде бірен-саран болып отыр- * Немістің Literat, Literatentum деген сөздерін мен интеллигент, ин- теллигенция деп аудардым, бул тек әдебиетшілерді ғана емес, білімді адамдардың бәрін, жалпы алғанда, еркін кәсіп өкілдерін, дене еңбе- гіііің окілдерінен айыпмасы бар ой еңбегінің өкілдерін (brain worker деп ағылшындар айтңандай) қамтиды»


БІР АДЫМ ТЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
333
ған бул типтегі иптеллигенттер туралы сөз болмайды. Егер ерекше ескертулер болмаса, бұдан былайғы баяндауда мен буржуазиялыц цогам негізінде турган және интеллигенция та~ бының нағыз өкілі болып табылатын кэдімгі интеллигентті ғана интеллигент den тусінемін. Бұл тап пролетариатқа белгілі бір антагонизмде болады.
Бұл антагонизм — еңбек пен капитал арасындағы антаго- низмнен басқа. Интеллигент — капиталист емес. Рас, оның тұр- мыс дәрежесі — буржуазиялық дәреже, ол қайыршыға айнал- ғанша, осы тұрмыс дәрежесін бір қалыпта ұстауға мәжбүр бо- лады, бірақ сонымен бірге ол өз еңбегінің өиімін, көп ретте өзініц жұмыс күшін де сатуға мәжбүр болады, ол көбінесе ка- питалистің қанауына ұпіырайды және белгілі бір әлеуметтік жапа шегеді. Сонымен, интеллигенттің пролетариатқа деген ешбір экономикальтқ аптагоітизмІ жоқ. Бірақ оиың тұрмыс жағдайы, оііың еңбек жағдайлары пролетарлық емес, осыдая барып оның пиғылы меп ойында белгілі бір аитагонизм туады.
Өзімен өзі жеке. индивидуум болып отырғаида пролетар түк емес. Ол өзінің барлық күшін, өзінің прогреске деген бүкіл қа- білетін, өзінің барлық үміті мен арманын уйымкан, жолдастар- мен бірлесіп жоспарлы түрде қызмет істеуден табады. Ол ұлы жәііе күшті организмнің бір бөлігі болып отырғанда, өзін ұлы және күшті сезінеді. Пролетар үшін ең бастысы — осы орга- низм, ал онымен салыстырғанда, жске индивидуум жоққа тәіі. Пролетар өз басының пайдасын, өз басыиың даңқын көздемей, жалпы бұқараның кіші-гірім бөлігі ретінде, қай орында болса да өз борышын орыпдай отырып, өзінің бүкіл сезіміне, бүкіл аңыл-ойына сіңген тәртіпке еркімсн бағына отырып, мейліише жапқиярлықпен күрес жүргізеді.
Иителлигепт мүлде басқаша. Ол белгілі бір күш қолдаііып күреспейді, дәлелдердің жәрдемімен күреседі. Оның қаруы — оііың өз басының білімі, өз басыпың қабілеті, өз басының сепі- мі. Тск өз басының қасиеттері арқасында гапа ол белгілі бір маңыз алуы мүмкін. Сондықтан өзінің жеке басьш көрсете білуге толық бостандық берілуі ол үшін ойдағыдай жұмыс істеудіц біріттші шарты болып табылады. Ол белгілі бір тұтас топқа сол тұтас топтың қызмет атқаратып бір бөлігі ретінде ғана әрец багьшады, оз тілегі бойьшша емес, цажст болғапдық- тап бағыпадьт. Тәртіпті ол қалаулы жапдар үшін емес, тек бұ- ңара үшін ғаііа қажет деп таниды. Ал озін ол, әлбетте, қалау- лы жандардың қатарыпа қосады...
...Ницше философиясы, барлық іс өз қара басының толық дамуыи қамтамасыз етуде деп ессптейтіи, қандай да болсын қоғамдық ұлы мақсатқа өз басыиың қандай түрде болса да ба- ғынуын оңбағандық, жексұрындық деп танитын әсіре адамға табынатыи бұл философия — нағыз интеллигенттің дүние таны- мы, мұның өзі оны пролетариаттың таптық күресіне қатысуға мүлде жарамсыз етеді.
Ницшемен қатар, интеллигенцияиың өз пиғыльша сай келе- тіп дүние танымының аса көрпекті өкілі — Ибссн. Оның доктор 12*


Штокмапы («Халық жауы» дегеп драмасьтнда) —коптегея адакь дар ойлағандай, социалист емес, пролетарльтқ ңозгалыспен, жалпы алғанда, өзі осы қозғалыста қимыл жасауға тырысатын- дықтаи, қандай да болсын халық қозғалысымеп сөзсіз қақты- ғысуга тпіс интеллигент тппі. Мүның себебі — қапдай да болсын дсмократпялық* қозғалыс сияқты, пролетарлық қозға- лыстың да негізі жолдастардың көшпілігін құрметтеу болып табылады. Кәдімгі интеллигепт а Іа Штокман «тұтас көпшілік- ті» албастыдай көреді, оны қүрту керек деп есептейді.
...Пролетарлық пигылға бүтшдей көшкея, тамаша жазушы бола тұрьтп, иптеллигетітке тәп психикалық бслгілеріпея қол үзген, қатарда сап түзеп, күңкілеіз жүріп отырғап, өзін тағайыи- даған орынныц қандайында болса да жұмыс істеген, біздіц ұлы ісімізге өзін бүтіндей бағындырған және ((weichliches Gewinsel), Ибсен меи Ницшедеи тәрбие алғаи шітеллигенттер азшылықта қалғап кезде солардан біз жиі еститіп өз басының еріксіз болуы жөтііпде егіле қыпжылуды жек көрген интелли- гепттің асқан үлгісі,— социалистік қозғалысқа керек интелли- генттің асқап үлгісі Либкнехт болды. Еш уақытта бірінші орын- ға таласпагаи және озі талай рет азпіылықта қалгап Интерпа- щіопалда партиялық тортіпкс үлгілі түрде бағыпған Марксті де бұл жерде атап отуге болады**.
Ескі үйірме бекітілмегеннеи кейін-ақ Мартовтың жә- яе оііың әріптестерінщ қьізметтеп бас тартуы, қоршау жағдайына және Мартовқа «Южный рабочий» мен «Ра- бочее Делоиы» таратқапда қадірлі болмай, өз коллегия- сын таратқапда қадірлі бола қалтаи «жеке топтарга қарсы» өрекше заңдарға шағым жасауы — азшылықта қалғап шгтеллигопттіц дәл осындай сгіле қыпжылуы болды жәпе бүдаи басқа түк те емес еді.
Мартовтьщ бастап беруімен біздіц партия съезінде ***} (съездеп кейін одан да күшті) тасқыіі судай ағытылгап «тұтас көпшілік» жөпіндегі осы ұшы-қиыры жоқ піағым жасаудың, кінә тағудыц, оспақтаудың, соге жамандау- дыц, осек айтудың жәие жала жабудыц бәрі — азшы- * Біздіц мартовшылдардың Акішовқа және орынс.ыз демократизмге бет бүрып, сонымеп қатар редакция-нъі демократиялъіц жолмен саіілау- ға, съезде сайлауға, жұрттыц бәрі күн ілгері белгіленген сайлауга ешггуі олардың барлық ұйымдық мзселелерге енгізген былығын оте- мөте айқын сипаттайды! Бұл да, мүмкін, сіздердіц принциптеріціз бо- лар мырзалар?
** Karl Kauisky: «Franz Mehring», «Neue Zeit», XXII, I, S. 99—101, 1903, «NI» 4 (Карл Каутский: «Франц Меринг», «Жаңа Заман», XXII, I, 99—101-беттер, 1903, № 4, Ред.).
*♦* Қараңыз: съезд протоколдары, 337, 338, 340, 352 және басқа беттер.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
335
лықта қалған интеллигенттердің дәл осыпдай егіле қын- жылуы болды.
Тұтас көпшіліктің жеке жиналыстары болғанына аз- шылық қатты ренжіді: азшылық озінің жеке жипалыс- тарына шақырған делегаттар бұл жиналыстарға бару- дан бас тартқанын, ал құлшына баратындарды (Егоров- тарды, Маховтарды, Брукэрлерді), бұл екі жаңтың арасында съезде болған күрестен кейін, азшылықтың шақыруы мүмкіп болмағаныи,— өзіне ұнамсыз осы бір фактіні азшылықтыц, шыныида да, бірдеңемен бүрке- мелеуі керек болды.
«Оппортунизмге бой ұру жөніндегі жалған айыпқа» олар қатты ренжіді: антиискрашылдардың соңынан тьш жііі өрген нац сол оппортунистердіц, ішінара антиискра- шылдардың оздеріпің де тұтас азшылық болын құрал- ғанып; мекемелердегі үйірмешілдікті, ой-пікірдегі оп- портунизмді, партиялық істегі тоғышарлықты, интелли- гепттік солқылдақтық пен жылауықтықты мейлінше ңолдағанын — осы бір ұнамсыз фактіні, шынында да, бірдеңемен бүркемелеу керек болды.
Съезд аяғыігда «тұтас көпшіліктің» құрылуы сияқты ото коціл болерлік саяси фактінщ мәпісі педе експіп, жүрт қапшама жауаіі күтсе дс, бұл көпшіліктің құрылу ссбептері мен тарихы туралы мәселеден азшылықтың поліктең өлердей ^ашатынын біз келесі параграфта көр- сетеміз. Бірақ әуелі съездегі жарыс сөзге талдау жасап болайық.
Орталық Ріомитетті сайларда Мартов жолдас ерекше сішаты бар қарар ұсыпды (336-бет), опыц негізгі үш белгісін мен кезіпде «үш жүрістө мат қою» деп атаған едім. Бұл белгілер мынау: 1) Орталық Комитетке ұсы- нылған жеке кандидаттар дауысқа ңойылмайды, канди- даттардың тізімдері дауысқа қойылады; 2) тізімдер оғ<ылғаннан кейіп екі мәжіліс былайша откізіледі. (сірә, талкылау үшін болса керек); 3) басым копшілік бол- маған жағдайда екінші рет дауысқа қою түнкілікті бо- лып танылады. Бұл қарар — тамаша ойластырылған стратегия (қарсыласың жөнінде де әділія айту керек!), Егбров жолдас бұл қарармен келіспөді (337-бет), бірақ, егер бундшылдар мен рабоче-делошылдардың жетілігі


ззс»
В. И. ЛЕНИН
съезден кетіп цалмаса, бұл стратегия Мартовтың тольщ жеңуін длбетте қамтамасыз еткен болар еді. Бұл стра- тегияның мәнісі мынау: искралық азшылықтың тек Бундпеп және Брукэрмен ғана емес, сондай-ау Егоров жэне Махов жолдастармен де «тікелей келісімі» болғац жоц және болуы да мумкін емес еді (искралық көппіі- лікте мұндай келісім болды).
Лига съезінде Мартов жолдастың: «оппортунизмге бой ұру жөніндегі жалған айып» менің Бундпен тіке- лей келісім жасауымды көздеді-міс деп жылағанын еске түсіріңіздерші. Қайталап айтамын, Мартов жолдасқа қорыққандыңтан солай болып көрінген, шынында Его- ров жолдастыц тізімдерді дауысца цоюға келіспеуініц өзі-ат$ (Егоров жолдас «өз принциптерін әлі жоғалтқан жоқ», бұл принциптер демократиялық кепілдемелердің шын мәніне баға беру жонінде оны Гольдблатпен бірі- гуге көпдірсе керек) «тікелей келісім» туралы тіпті Егоровпен екі арада да сөз болуы мумкін емес екені жайындағы осындай зор маңызы бар фактіні ашуъш көрсетеді. Бірақ Егоровпен де, Брукэрмен де коалиция жасалуы мүмкін еді және жасалды да, мартовшылдар бізбен елеулі түрде жаижалдасқан сайын, Акимовке және оның достарына пэленің ең азын қалауға тура келген сайын, олардың мартовшылдарды қолдауының цамтамасыз етілуі мағынасында коалиция жасалды. ленің ец азъі есебіпде, искрашылдарды мацсаттарына наишр жеткізетін қүрал есебіпде (қараңыз: Акимовтың 1-параграф туралы сөзі жәие оның Марговқа «үміт ар- туы»), Акимов жэне Либер жолдастар Орталыіу Оргаи^ ға усынъглған алтылъътүгы да, Мартовтыц Орталыц Ко- митетке усынған тізімін де сөзсіз цалап алатынына тит- тей де күмән болғап жоқ және болмайды да. Тізімдерді дауысқа қою, екі мәжілісті откізіп жіберу және қайта- дан дауысқа қою — ешбір тікелей келісім жасамай-ақ, бәрін дерлік дәлме-дәл келтіріп, нак, осы нәтижеге же- ту үпііл алдып ала белгіленгеп амал еді.
Бірақ біздің тұ-тас көпшілік тұтас коітшілік болып қалғапдықтап,— Мартов жолдастың айналма жолы тек қана істі созбидаға салу болды, сондықтан біз оны қа- былдай алмадық. Азшылық хат арқылы (мәлімдөмеде,


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН 337
341-бет) бұған шағы-м жасады, «сайлау өткізілгендагі жағдайларды ескеріп», Мартынов іген Акимовтъщ улгісі бойынша, дауыс беруден және Орталық Комитетті сай- лаудан бас тартты. Сайлау жағдайы дұрыс болмады-мыс деген бұл шағымдарын олар (қараңыз: «Қоршау жағ- дайы», 31-бет) с-ъезден кейін партиядағы жүздеген жол- бикелерге оңды-солды айта берді. Бірақ мұндағы дурыс болмаған не? Жасырын дауысқа салғандық па? — бұл съезд регламентінде күн ілгері белгілепген болатын (6-параграф, протоколдардың 11-беті) және оны «екі- жүзділік» немесе «әділетсіздік» деп білу күлкі болар еді. Жылауық интеллигепттерге «құбыжық» болып ко- рінетін тұтас көпшіліктің қүрылуыпда ма? Әлде съезд сайлауларыныц бәрін танитындықтары туралы с-ъсзд алдында берген сөздерін (380-бет, съезд уставының 18-параграфы) осы құрметті интеллигенттердің бузгысы келген орынсыз тілегінде ме?
Попов жолдас бұл тілекті ептеп аңғартып, сайлау кү- ні съезде былай деп тікелей сүрақ қойды: «Егер қаты- сушылардың қақ жартысы дауыс беруден бас тартса, съезд шешімінің күшін сақтайтынына және заңды болатыныиа бюро сене ме?» *. Бюро, әрине, сенетіиін ай- тып жауап берді жәпе Акимов, Мартынов жолдастар- мен болған жанжалды еске салды. Мартов жолдас бю- ропың пікіріне қосылды жәпе Попов жолдастың қатело- сетінін, «съезд шешімдері заңды» (343^бет) екенін ашық мәлімдеді. Партия алдында жасалтан бул мэлім- демеіьі съездеи кейіигі қылығьгмен және «партияныц г}.ац жартысыныц съезде-aif басталтаи көтерілісі» (20- бет) туралы «Қоршау жағдайыпдағы» сөздерімея са- лыстырғанда айқын көрінетін осы,— өзінше, әбден жоні бар,— саяси дәйектілік жайында оқушының озі төрелік айтсын. Акимов жолдастың Мартов жолдасқа артқан үміті Мартовтың өзінің ең ізгі өткінші ниетінен асып түсті.
«Сен жеңдің», Акимов жолдас!
* 342-бет. Бұл арада Советке бесінші мүше сайлау туралы айтылып отыр. 24 записка (барлығы 44 дауыс) берілді, оныц ішінде екеуі аң күйінде келді.


3,38
В. П. Л ЕПЙ Н
* *
*
Ңазір мәцгілік қайғылы-күлкілі мағына беріліп отыр- ғап «қоршау жағдаііы» туралы атышулы создің қапша- лықты «қорқыпышты сөз» болғанып съездіц аяц кезін- дегі, сайлаудап кейінгі аяқ кезіндегі түріпе қарағапда ұсақ, бірақ мәні жагыпан аса мацызды кейбір оқиғалар сипаттай алады. Мартов жолдас қазір осы қайғылы- күлкілі «қоршау жағдайьш» аузыпан тастамай, озіпіц ойдан шығарған бүл қүбыжығып — «копшіліктіц» «аз- шылықты» бейне бір орынсыз қудалауы, азаптауы, шал- дықтыруы деп корсетіп, өзіп де, оқушыларды да сенді- руге шыньгмен-ақ тырысуда. Съездеп кейін істіц жайы ңалай болғапып біз қазір көрсетеміз. Бірақ тіпті съез- діц аяқ кезіл алсаңыз да «тұтас копшіліктіц» сайлаудан кейін бақыгсыз, шалдыққан, жәбірлепген және дарға асуға апарыла жатқап мартовпіылдарды қудаламағаны былай тұрсын, ңайга, оларға протокол комиссиясында- ғы уш орыннъщ екеуін өзі усынганъш (Лядов арқылы) өздеріңіз көресіздер (354-бет). Тактикалық және басқа мәселелер жоніпдегі қарарларды (355 және келесі бет- тер) алсаңыз да, мәселеніц іскерлікпен қаралып, шып мәпіиде талқыланғаньш, қарарларды ұсынғап жолдас- тардың қойғап қолдары арасында құбыжық тұтас «көп- шілік» окілдеріпіц де, «кемсітілғен және қорлаиғап» «азшылық» жақдастарыпыц да қолдары алма-кезек кез- десетіпін .корссіз (протоколдардыц 355, 357, 363, 365, 367-беттері). Расында да, хмұныц озі «жұмыстаи шет- теткендікке» жәпе басқа қаидай да болсып «шалдық- тырғандыққа» қаншалың ұқсайды?
Бірден-бір көңіл бөлерлік, бірақ, амал не, өте қысқа дау, іс жүзіпде, либералдар туралы Старовер ұсыиган ңарар я<өніпде туды. Астына қейылғаи қолдарға қара- ғанда (357 жәпө 358-беттер), съезд бұл қарарды қабыл- дағаи, себебі — «көпщіліқ» жагындағылардың үшеу? (Брауп,.Орлов, Осипрв) екі қарардыц арасындағы бі- тіспейтін қайшылықты көрмей, Старовердіц цараръш да, Пле.хановтың қарарып да жацтап дауыс берген. Бьь лайша қарағанда, бұл екеуінің арасында бітіспейтін ңайшылық жоқ сияқты, ойткені Плехаиовтыц қарары


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКТ АДЫМ НЕЙТН 339
жалпы прииципті бслгілейді, Россиядағы буржуазия- лы$ либерализм жөніндегі белгілі припциптік жәие так- тикалық козңарасты білдіреді, ал Старовердіц қарары «либералдық немесе либерал-^демократиялық ағымдар- мен» «уатуытш-а келісімдер» жасауға жол берудщ нак- тъі шарттаръш белгілёуге тырысады. Екі қарардыц та- қырыбы екі түрлі. Бірақ Старовер ұсыиған қарардьщ кемшілігі — саяси бъітыраңцылытъшда, с-оидьгңтан ол ұсақ жәно үсақшыл болып шыққап. Ол орыс либера- ліізмініц таптыц мазмунын аіиъіп көрсетпейді, оиы біл- діретін белгілі бір саясй ағымдарды атап айтпайды, ол пролетариатқа оның осы бір белгілі ағымдар жоніяде жүргізетіп пасихаты меи үгітіпіц негізгі міпдеттерін түсіндірмейді, ол студепттер қозғалысы меп «Освобож- дение» сияқты әр түрлі нәрсеиі шатастырады (өзінің бытыраңқылығы себепті), ол «уақытша келісімдер» жасауға жол ашатын нақты уш шартты тым ұ-сақтық- пен, жалтармалап ұсынады. Басқа да көптеген реттер- дегідей, бұл ретте дё саяс-и бытыраңқыльгқ жалтармаға бастайды. Жалпы принциптің жоқтығы және «шарттар- ды» санап көрсетуге әрекеттену бұл шарттарды ұсақтап көрсетугё және, қатаң айтсақ, теріс көрсетуге апарьш соғады. Шыныпда да, Старовердіц мыпа үш шартын алып қарацыздаршы: 1) «либералдық помесо либерал- демократиялық ағымдар» «өздерінің самодержавиелік үкіметке қарсы күресійде Россия социал-демократиясы- аіыц жағына батыл шығатыпдығын екіүшты мағыпа бер- мсйтіпдей етіп айқып мәлімдеуге» тиіс. Либералдық •жоііс ляберал-демократиялық агьтмдардыц бір-бірінен •айырмасы ітедо? Бүл сұраққа жауап қайтару үшін ңа- рарда ешбір материал жоқ. Айырмасы — либералдық ағымдар саяси жағыпап прогресшілдігі неғұрлым кем буржуазия топтарыныц позициясын корсететіндігінде, ал либерал-демократиялың ағымдар буржуазия мен ұсад буржуазияпыц ең прогресшіл тоігтарыпыц позициясьгп көрсететіндігінде емес пе? Егер осылай болса, онда Ста- ровер жолдас прогресіпілдігі неғұрлым к-ем (бірақ сон да да прогресшіл, әйтгіесе либерализм туралы сөз қылу- ға болмас еді) буржуазйя топтаръпіьщ «социал-і демок- ратия жағына батыл шЫғуы» мүмкін деп осеп-тегош


3W
B. И. ЛЕНИН
ме?? Бұл — сорақылық, ал егер мұндай ағымның окіл- дері «муны екіушты мағына бермейтіндей етіп айцын мэлімдеген» күнде де (мүлде мүмкін емес жорамал), біз, пролетариат партиясы, олардың мәлшдөмелөріпе сенбеуге міндетті болар едік. Либерал болу жәнө соци- ал-демократия жағына батыл шығу,— бір-бірімен тіпті сыйыса алмайды.
Содан соң. «Либералдық немесе либерал-демократия- лық ағымдар» өздерінің самодержавиеге қарсы күросіи- де социалист-революционерлер жағына батыл шығаты- нын екіұшты мағына бермейтіндей етіп айқын мәлімдей Қойсын делік. Старовердің жорамалына қарағанда, бүл жорамалдың іске аспау мүмкіндігі анағұрлым кемірек (социалист-революционерлер бағытының буржуазиялық- демократиялық мәні болғандықтан). Старовер қарарьь ның мағынасы бойынша, оның бытырацқылығы меи жалтақтығы себепті, мундай ретте ондай либералдар- мен уацытша келісім жасауға болмаса керек. Оның бер жағында, Старовер жолдастың қарарынан сөзсіз туатын бұл ңорытынды мулде теріс қағидаға әкеліп соғады. Социалист-революционерлермен де (съездің олар тура- лы қарарын қараңыз), демек, социалист-революционер- лер жағына шығатын либералдармен де уақытша келі- сімдер жасасуға болады.
Екінші шарты: егер бұл ағьтмдар «өз программала- рьшда жұмысшы табыпың жәио, жалпы алғанда, де- мократияның мүдделеріне қайшы келетін немесе бұл мүдделерді түсінуді күңгірттендіретін талаптар қойма- са». Бүл жерде де сол қате: өз программаларында жұ- мысшы табының мүдделеріне қайшы келетін және оның (пролетариаттың) санасын күңгірттендіретін талаптар қоймаған лпберал-демократиялық ағымдар ешқашаи болған емес және болуы мүмкін емес. Тіпті біздің либе- рал-демократиялық ағымның ең демократияшыл фрак- цияларыныц бірі — социалист-революционерлер фрак- циясы озінің барлық либералдық программалар сияқты, бытысқан программасында жұмысшы табының мүдде- леріне қайшы келетін және оның санасын күңгірттен- діретін талаптар қойып отыр. Бұл фактіден уақытша келісімдер жасауға жол беруге болмайды деген қоры-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
341
тынды емес-, «буржуазияның азаттық қозғалысының тар өрістілігі мен жеткіліксіздігін әшкерелеу» і$ажет деген ңорытынды шығару керек.
Аңырында, Старовер жолдастың үшінші «шарты» да (жалпыға бірдей, тең, жасырын және төте сайлау пра- восын либерал-демократтар өз күресінің ұраны етіп ал- сын деген шарт) бұл жалпылама қойылысында дурыс емес: цензді конституция, жалпы алғанда, «шолаң» конституция ұранын көтерген либерал-демократиялық ағымдармен ешбір уақытша келісімдер және жеке кель сімдер жасасуға болмайды деп жариялау аңылсыздыц болар еді. Асылында, «освобождениешіл» мырзалардың «ағымы» нақ осы жерге дол келер еді, бірақ ең жасқан- піак, либералдармен болса да «уақытша келісімдер» жа- сауға күн ілгері тыйым салып, өз қолыңды өзің байлау марксизм принциптерімен сыйыспайтын саяси өресіздік болар еді.
Қорытынды: Мартов және Аксельрод жолдастар да қол қойган Старовер жолдастың қарары цате, сондық- тап үпгінші съезд оны қабылдамай тастаса, өте дұрыс істейді. Оның те-ориялық және тактикалық позициясын- да — саяси бытъграң^ылыц, ол талап етіп отырған прак- тикалық «шарттарда» жалтару бар. Ол екі мэселені: 1) цандай да болсын либерал-дөмократиялық ағымның «революцияға қарсы жәие пролетариатқа ңарсы» сипат- тарын әшкерелеуді жәпе осы сішаттарға қарсы курес жургізу міидеттілігін және 2) бүл ағымдардың қанда- йымен болса да уақытша және жеке келісімдер жасау шартыи шатастырып жіберген. Онда керегі (либера- лпзмпіц таптық мазмұпыті талдау) айтылмаған, ал ке- рек емесі («піарттарды» алдын ала белгілеу) айтылғаіт. Белгілі бір контрагепт — мұпдай мүм-кіндігі бар к-елі- сім жасасатын субъект жоқта, жалпы алғанда, партия съезінде уақытша келісімдердің нақты «шарттарын» белгілеудің өзі өрескел нәрсө; мұндай «субъект» бар болған күннің өзінде де, уақытша келісім «шарттарын» белгілеуді партияның орталық мекемелерінің еркіне берген жүз есө тиімді болар еді, социалист-революцио- нер мырзалардың «ағымы» жөнінде съезд осылай істеді де (Аксельрод жолдас ұсынған қарардың аяғын Пле-


342
В. И. Л Е Н И Н
хановтың қалай езгерткенін қараңыз, протоколдардың 362 және 15-беттері).
Плеханов қарарына «азшылықтың» қарсылық білді- руіне келетія болсақ, онда Мартов жолдастың бірдеіі- бір дәлелі мынау еді: Плехаңов қарары «болмашы қоры- тындымен тынады: бір әдебиетшіні әшкерелеу керек екеи. Бұл — «шыбынға шоқиар ала жүгіргендік» болмай ма? (358-бет). Пікір тапшылығын «болмашы қорытын- ды» деген шайпау сөзбен бүркемелеген бұл дәлел бізге қыңыр сөздің жаңа үлгісіи көрсетіп отыр. Біріишіден, Плеханов қарарында «буржуазияның азаттық қозғальь сының тар орістілігі мен жеткіліксіздігі қай жерде ко- рінсе де, бұл тар өрістілік пея жеткіліксіздікті барлық жерде пролөтариат алдында әшкерелеп отыру» туралы айтылған. Сондықтан Мартов жолдастың «барлық назар жалғыз Струвеге, жалғыз либералға аударылуы керек» деуі (Лига съезіндө, протоколдар, 88-бет) — барып тұр- ған бос сөз. Екіншідеи, орыс либералдарымен уақытша келісім жасау мүмкіншілігі туралы сөз болып отырған- да, Струве мырзаны «шыбынға» теңеу жұртқа мәлім саяси ақиқатты шайпау сөзге құрбан еткендік болады. Жоқ, Струве мырза шыбын емес, саяси тұлға жәнө ол өз басының аса ірі тұлға болғандығынан саяси тұлға болып отырған жоқ. Оны саяси тұлға етіп отырған — оиыц позициясы, орыс либерализміпің, бұл астыртып дүписде азды-копті бірдсцс істей алатып жәтте ұйымдас- қап либерализмніц бірдеп-бір өкіліиің позициясы. Соп- дыңтап орыс либералдары туралы жәие біздің партия- пың оларға көзқарасы туралы соз қылғанда, паң осы Струве мырзапы, дәл осы «Освобождениені» еске ал- мау — түк айтпау үшін сойлеу болады. Немесе, мүмкііт, Мартов жолдас қазіргі уақытта «Освобождение» ағы- мымен Россияда титтей до болса теңесе алатьш тым болмаса бірден-бір жалгыз «либералдық немесе либерал- демократиялық ағымды» көрсетуге әрекет жасар? Мұн- дай әрекетті корудің өзі қызық болар еді! *
* Лига съезінде Мартов жолдас Плеханов жолдастың қарарына қар- сы тағы да мынадай дәлел келтірді: «Оған қарсы айтылатын негізгі пікір, бұл қарардың негізгі кемшілігі мынау: біздің міндетіміз — са- модержавиеге қарсы күресте лпберал-демократиялық элементтермен одақ Жасаудан қашпау екенін бұл қарар мүлде елемейді. Ленин жол-


БТР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
343
Костров жолдас Мартов жолдасты қолдап: «Струве- нің есімі жұмысшыларға түк емес» — деді. Костров жолдас пен Мартов жолдасқа ашуланғандықтап айтыл- ғая сөз болмасын, бұл дәлел — құдды Акимовтыц дә- лелі. Мұның озі ілік жалғауыпдағы пролетармат сияқты 112.
Қандай жұмысшыларға «Струвеніц есімі түк емес» (Плеханов жолдастың қарарыпда Струве мырзапыңесі- мімеп қатар аталғап «Освобождениепіц» аты да түк емес пе)? Россиядағы «лнбералдық және либерал-де- мократиялық ағымдармен» таныстығы өте аз немесе тіпті таныс емес жұмысшыларға бүл түк емес. Мұпдай жұмысшыларға біздіц партия съезі қалай қарауы керек: партия мүіпелеріне бұл жұмысшыларды Россиядағы бірден-бір анық либералдық ағыммен таныстырыңдар деп тапсыруға тиіс пе? әлде жұмысшылардыц саясатпеи аз таныс болуы себепті, оларға таныстығы шамалы есім туралы ундемеуге тиіс пе? дегеп сұрақ туады. Егер Костров жолдас Акимов жолдастың соңына еріп, бір қадам аттағаннан кейін, екішпі рет аттағысы келмесе, опда ол бұл мәселепі алғашқы мағыпада шешсе керок. Ал алғашқы мағынада піешсе, ол оз дәлелінің қаніиа- лықты дәйексіз болғанып кореді. Цалай болғанда да, Плехапов қарарындағы: «Струве» жәпе «Освобожденме» деген сөздер жұмысшыларға Старовер қарарыпдағы: «либералдық және либерал-демократиялық ағым» дегсн создердеп әлденеше есе артық түсіиік бере алады.
Орыс жүмысшысы біздегі либералиэмніц азды-копті айқын саяси тенденцияларымеи қазіргі уақытта тек дас мүпдай тенденцпяны мартыновтық тепденцня деп атар еді. Жаца «І-ІСіфада» бұл тенденция қазірдің өзінде көрініп отыр» (88-бет).
Бұл иассус — өзініц молдығы жагынап оте снрек кездесетіп «нере- мет сөздердің» жинағы. 1) Либералдармен одац жасау туралы соз- дер — барып түрған былықтыру. Одақ туралы ешкім ештеце дегел 5коқ қой, Мартов жолдас, тек уақытша немесе жене келісімдер тура- лы ғана айтылды. Бұл екеуініц зор айырмасы бар. 2) Егер Плеханов қарарында мумкіндігі жоқ «одақты» жоққа шығарып, тек жалпы «қол- Дау» туралы айтса, онда бүл — қарардыц кемшілігі емес, ңайта, ар- тыңшылығы. 3) «Мартыновтың тенденциялардыц», жалпы алғанда, ңандай екенін Мартов жолдас бізге түсіндіріп бермес пе екен? Бүл тенденциялардың оппортунизмге қапдай қатынасы барлығын ол бізге айтып бермес пе екен? Уставтың бірінші параграфына бұл тенденция- Дардың қандай қатынасы барлығып ол байңап көрмес пе екев? 4) «Мартыновтық тенденциялардыц» «жаңа» «Искрада» неден көрііі- генін Мартов жолдастан есіткім келіп, мен барынша асыга иүтудеміп. Мартов жолдас, мені асыга күту аэабынан қутңара керіңіз.'


344
В. И. ЛЕНІІН
«Освобождение» арқылы ғана іс жүзінде таиыса алады. Либералдық жария әдебиет нақ өзінің бұлдырлығынан бұл жерде іске аопайды. Сондықтан төңкерістің демо- кратиялық сипатын кеміту жөнінде освобождениешіл мырзалардың сөзсіз жасайтып әр-екеттерін келешек ре- волюция көзінде орыс пролетариаты нағыз қарулы сын- мен іске асыртпауы үшін біз өзіміздің сынымыздың қа- руын освобождениешілдерге қарсы мүмкіндігіне қараи барынша қатты жұмсауымыз керек (және жұмысшы- лардың неғүрлым ңалың бұқарасы алдында жұмсауы- мыз керек).
Оппозициялық және революциялық қозғалысты біз- діц «қолдауымыз» туралы мөселе жөніндө Егоров жол- дастыц жоғарыда мен көрсеткен «таңдануынан» бас- қа, қарарлар туралы жарыс сөзде қызықты материал болмады, тіпті жарыс сөздің өзі де болмады дерлік еді.
Председатель съезд қаулылары партия мүшелерінің бәріне міндетті екенін ескертті, осымен съезд аяқталды.
н) СЪЕЗДЕГІ КҮРЕСТІҢ ЖАЛПЫ КОРІНІСІ. ПАРТИЯИЫҢ РЕВОЛЮЦИЯЛЫЦ ЖӘНЕ ОП1ІОРТУНИСТІК ҚАНАТЫ
СъездегІ жарыс сөзге жәнө дауыс беруге талдау жа- сап болғаннан кейін, біз енді ңорытынды жасауға ти- іспіз, сөйтіп букіл съезд материалы негізінде: сайлауда өзіміз көрген және біраз уақыт партиядағы бөлінуі-міз- дің негізгі себебі болған түпкілікті көпшілік пен азшы- лық қандай элементтерден, топтардан, сарындардан ңұрылды?— дегеп сұраққа жауап беруіміз керек. Прип- циптік, теориялық және тактикалық сарындар жөнінде- гі бүкіл материалға қорытынды жасау қажөт, ал мұндай матөриал съезд протоколдарында мол берілген. Бүкіл съездің жөне дауыс беру кезіндегі барлық басты- басты жіктердің жалпы «жиынтығын» шығарып, жал- пы бейнесін жасап алмайынша, бұл материал тым бөл-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
345
шекті, шашыранды болып қала берөді, сондықтан, ал- ғаш ңарағанда, әсіресе съезд протоколдарын өз бетімен және жан-жақты зерттеуге күш салып көрмөген адам- ға белгілі бір жіктер кездейсоқ нәрсе болып көрінеді (ал өз бетімен және жан-жақты зерттеуге күш салған оқушылар көп пе?).
Ағылшын парламентінің есептерінде division — бо- ліну деген кәнігі оөз жиі кездеседі. Белгілі бір мәселені дауысқа қою жөнінде: палата пәлендей кепшілік пен азшылыққа «бөлінді» деседі. Съезде қаралған әр түрлі мәселелер жөнінде біздің социал-демократиялық пала- таның «бөлінуі» партиядағы ішкі күрестің толыцтығы мен дэлдігі эісағьінан таптырмайтын бірден-бір көріні- сін, күрестің сарындары мен топтарының көрінісін кор- сетіп береді. Бұл көршісті айқын ету үшін, бір-бірімен байланысы жоң, бөлек-бөлек, дара-дара фактілер мен фактісымақтардың үйме-жүймесін емес, нағыз көрініс жасау үшін, жекелеген дауысқа қоюлар туралы (кім кімді жақтап дауыс берді, кім кімді қолдады?— деген) ұшы-киыры жоқ, мағынаоыз таластарды тоқтату үшін, мед біздің съездегі «бөлінулердің» барлыц негізгі типтеріп диаграмма түрінде көрсетіп беруді ұйғардым. Мұндай әдіс өте көп адамдарға, бәлкім, ерсі болып кө- ріиер, бірақ шьіп жинақтап, қорытыиды жасап, мүм- кіндігіпе қарай неғұрлым толың әрі мейлінше дәл баяп- даудың бұдан өзге әдісін табуға болар ма екен, бұған менің шүбәм бар. Белгілі бір ұсынысқа қай делегат қарсы нем-есе жақтап дауыс берді,— мұны атап дауысқа ■қоіодап дәл апықтауға сөзсіз болады, ал кейбір атамай дауысқа қоюлардыц маңыздылары жөпінде мұны про- токолдар арқылы білуге болады, бұл шамаға мейлінше жуың, аңиқатқа барынша жақын келеді. Егер бұл ретте атап дауысңа қоюлардың бәрін және азды-көпті мацы- зы бар (мәселеи, жарыс сөздің толықтығына және қы- зулығына қарай) мәоелелер туралы атамай дауыс-қа қоюлардың бәрін еске алсақ, онда біздің партия ішін- дегі күресіміз, қолда бар материал бойынша, барынша объективті түрде суреттелген болады. Біз бұл ретте фо- тографиялық суреттің, яғни әрбір дауысңа қоюды жеке алып суреттеудің орнына көріністі көроетуге, яғни да-


уысқа қоюлардың барлық басты-басты типтерін келті- руге тырысып отырмыз, ал біршама маңызсыз шегініс- тер мен өзгепіеліктерді тастап кеттік, өйткөні бұлар істі тек қана былықтырар еді. Қалай болғанда да, кім дө болса біз жасаған көріністегі әрбір белгіні протоколдар- ға сүйеніп тексере алады, қандай да болсын жеке да- уысқа қоюмеп толықтыра алады, қысқасы, бұл көріністі пікір айту, шүбә келтіру, бірен-саран кемшіліктерін корсету арқылы ғана емес, осы материалдың негізіндө басца көрініс жасау арқылы да сынай алады.
Дауысқа қоюға қатысқан әрбір делегатты диаграм- маға енгізе отырып, съездегі бүкіл айтыс үстінде өзіміз толық байқап отырған негізгі төрт топты айрықша сы- зықиеп белгілейміз, атап айтқанда, олар мыналар: 1) көпшілік искрашылдар; 2) азшылық искрашылдар; 3) «цеігтр» жәніе 4) аптиис-крашылдар. Бұл топтардың арасыітдағы прииццптік сарыңдардың айырмасын біз толып жатцан мысалдардан көрдік, егер бұраң жолмен әуостенушілерге «Искра» үйымы меп «Искра» бағытын тым айқын еске салатын топтардың аттары кейбіреу- лерге ұнамаса, онда біз оларға істің мәні атыңда өмес екенін айтамыз. Енді біз съездің барлыц айтыстарында сарыпдарды әбден байқағапнан кейін, орныққан дағды- лы (кейбірөулердің ңұлағыиа жағымсыз) партиялың лақап аттардьщ орпына топтар арасъіндаты сарындар- дыц мэнін сииаттауды оп-оцай қолдануға болады. Осы- лай озгерткепдо жоғарыда айтылғап торт топтың аттары мьшадай болады: 1) дәйекті революцияшыл социал-дө- мократтар; 2) кіші оппортунистөр; 3) орташа оппорту- нистер; 4) үлкен оппортуни-стер (біздің орыс көлеміпдө үлкеидер). Біраз уақыттан бері өздерін де, өзгелерді де: «искрашыл» деген тек «үйермеге» ғана арналған ат. бағыт емес деп сендіріп жүргендерді бұл аттар кол ашулаидырхмас деп сөнеміз.
Үсынылып отырған диаграммаға дауыс берудің қан- дай типтерінің «түсірілгенін» егжей-тегжейлі баяндау- ға кірісейік («Съездегі күрестің жалпы көрінісі» деген диаграмманы қараңыз).
Дауыс берудің бірінші типі (А) искрашылдар мен «цеитр» бірігіп, антиискрашылдарға немесе олардың


[347
СЪЕЗДЕГІ КҮРЕСТІҢ ЖАЛПЫ КӨРІНІСІ
'+ жәтто — бслгілерімен жа- зылған цифрлар белгілі бір мәселе жөпіпде жацтап пе- месе царсы берілгси дауьтс- тардыц жалпьт сагтьтп көр- сетеді. Сьтзықтардың астын- дағы цифрлар төрт топтың әрқайсысыпдағы дауыстар- дьщ сапып көрсетеді. А — Д типтерінің дауыс беру- дің қаидай түрлерін көрсе- тетіні тскстө баяндалған.
Топтардъіц бслгілері:
I I — КӨІІШІЛІК
ИСКРАІЛЫЛДАР
— АЗШЫЛЬТҢ ИСКРАШЫЛДАР
— ЦЕНТР
— АНТИИСКРАШЫЛДАР


БІР АДЬІМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ KEJ1IH
349
бір болігіне қарсы болған реттерді көрсе-теді. Бұған кі- ретіндер программаны тұтас дауысқа қою (жалғыз Аки- мов жолдас қалыс қалды, басқалары жақтады), феде- рацияға қарсы гіриициптік ңарарды дауысқа қою (бес бундшылдан басқалары түгел жақтады), Бунд уставы- ның 2-параграфын дауысңа қою (бізге бес бундшыл ңарсы болды, бес кісі: Мартынов, Акимов, Брукэр және екі даусы бар Махов қалыс қалды, басқалары бізбен бірге болды); А диаграммасында, міне, осы дауысца цою көрсетіледі. Одан соң «Искраны» партияның Орта- лық Органы етіп бекіту мәселесі жөніндегі уиі рет да- уысңа қою да осы тіште болды; редакция (бес дауыс) қалыс қалды, үш рет дауысқа қоюдың бәрінде де екі дауыс (Акимов пен Брукэр) қарсы болды және мү- ньщ сыртында, «Искраны» бекіту дәлелдерін дауысқа қойғанда бес бундшыл мен Мартынов жолдас ңалыс қалды *.
Дауысқа қоюлардың талданып отырған типі: съезд «центрі» искрашылдармен қай уақытта бірге болды? де- ген өте қызық әрі маңызды сұраққа жауап береді. Нө аіьтиискрашылдардъщ да біразынан бас-қасы біз жацта болганда (ітрограммапы қабылдау, дәлелдерг-е қарамас- таті, «И-окраны» бекіту), не белгілі бір саяси позиция ұстауға әлі тікелей міпдеттемейтіп мәлімдемелер ту- ралы сөз болғанда («И-скраның» ұйымдық жүмысын таяу опың жеке топтар жөніпдегі ұйымдық саясатыя жүзеге асыруға міндеттемейді; федөрацияны қабыл ал- мау федерацияның нақты жобасы туралы мэселе жо- ніиде қалыс қалуға кедергі келтірмейді, мұны біз Махов жолдастың мысалынан көрдік) съезд «центрі» искра- шылдармен бірге болды. Жоғарыда біз, жалпы, съездегі жіктердің мацызы туралы сөз ңылғанда, ресми «Искра- ның» ресми баяндауында бұл мәселенің қаншалықты теріс көрсетілгенін байқадық, «Искра» (Мартов жол- * Диаграммада суреттеу үшін Бунд уставы 2-параграфыпың дауыс- қа қойылуы не себеиті алынды? Себебі—«Искраны» тану жөніндегі дауысқа ңою толық емес, ал программа мен федерация жөиіндегі да- уысқа қою онша анықталмаған иақты саяси шешімдер жайында бол- цы. Жалпы алғанда, біртекті дауысқа қоюлардың қайсысын болса да қалап алу көріністің негізгі сппатын ешбір өзгертпейді, бұлай експ- дігіне әрбір адам тиісті өзгерістер енгізу арңылы оңай-ақ көз жеткі- зеді.


350
В. И. ЛЕНИН
дастың сөзі арқылы) искрашылдар мен «цеитр» ара- сындағы, дәйекті революцияпіыл социал-деліократтар мен опгіортуііистер арасындағы айырмашылықты өші- ріп, бүркемелейді, буган антиискрашылда.рдыц да біз- бен бірге болған кездерін сылтау қылады! Тіпті социал- демократиялық партиялардагы неміс жәііе фрапцуз оипортунистерііііц ең «оцшылдары» д; программаны ту- тас тану сияқты пункттерге қарсы дауыс бермейді.
Дауысқа қоюлардың екіпші типі (Б) дәйекті жәие дәйексіз искрашылдар бірігіп, барлық аптиискрашыл- дар мен бүкіл «центрге» қарсы болған реттерді корсе- теді. Мұндай реттер, негізінөн, искралық саясаттың пақты-айқын жоспарларын жүзеге асыру туралы, «Иск- рапы» тек сөз жузінде ғана емес, іс жузінде гану тура- лы әңгіме болғап уақьгттағы мәселелерде кездесті. Бұ- ған кіретіпдср: Үйымдастъіру комитеті жөніндегі жан- жал, * Бундтыц партпядағы жағдайы туралы мәселені бірінші орыиға қою, «Южпый рабочнй» тобын тарату, аграрлық программа туралы екі рет дауысқа қою жә- не, аңырыида, алтыншыдаи, орыс социал-де-мократтары- ның шетелдік Одағына («Рабочее Делоға») царсы дауыс беру, яғніі Лпганы партняпың шетелдегі бірден-бір ұйымы деп тану. Ескі, партиядан бұрынғы үйірмешіл- дік, оппортунистік ұйымдардың немесе топсымақтар- дыц мүдделері, маркснзмді саяз түсінушілік бұл арада револіоцияшыл соцпал^демократияпыц гіриицип жағы- иан ұстамды әрі дәйекті саясатыиа қарсы күресті; аз- шылық искрашылдар бірталай реттерде, бірталай аса мацызды (Ұйымдастыру Комитетінің, «Южнын рабо- чийдіц» және «Рабочее Делоныц» козқарасъі тұрғысьь * Б дпаграммасында наң осы дауысқа ңою суреттелді: нскрашыл- дардыц 32 даусы болды, бу-ндшылдыц қарарына 16 дауыс берілді. Ес- кертіи өтейік: бүл типтегі дауысңа ңоюлардың ішінде бі.р per те атап Дауысқа қою болган жоқ. Делегаттардың болінуін екі түрлі мәлімет шындықка мейлінше жақыи етіп көрсетеді: 1) жарыс сездерде искра- шылдардың екі тобыныц шешендері де жақтап сөйлеген, ал антиискра- іпылдар мен «центр» шешендері қарсы сөйлеген; 2) «жацтап» беріл- ген дауьістардың саны қай уақытта болса да 33 дегеп цпфрға тым жа- қын келіп отырады. Мұнымен қатар, съеэдегі жарыс создерді талдай бтырып, «центрдің» антиискрашылдармен (оппортунистермен) ңосы- лып, бізге қарсы болған кездерін, дауысңа қоюдан басқа да, элденеше- Оқиғаларды атап көрсеткенімізді умытиау керек. Бұған кіретіндер: де- Аіократиялық талаптардың ерекше бағасы туралы, оппоэиңиялың эле- меіггтерді қолдау туралы, централизмді тежеу туралы мзсслелер, т. т.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
351
нан маңызды) дауыс берулерде әлі де бізбен бірге бол- ған еді,.. олардыц өз үйірмешілдігі, олардың өз дәйек- сіздігі сөз болғанға дейін бізбен бірге болған еді. Тал- данып отырған типтегі «бөліну» мынаны айқын көрсе- теді: біздің принциптерімізді жүзеге асыру жөніндегі бірталай мәселелерде «центр» антиискрашъілдармеіі бірге болды, бізден гөрі, оларға неғұрлым жақыщ соци- ал-демократияның революциялъщ қанатынаи гөрі, оп~ портунистік қанатыпа іс жузінде анағұрлым бейім бол- ды. «Искрашылдар» деп аталып, искрашъіл болуға ұялғаидар өз сырларын ашып алды, сөйтіп болмай қой- майтын күрес көп яаразылық туғызды. Мұның өзі аз ойлап, коп әсерленетіп адамдардап бұл күресте ашыла- тын припциптік сарындардыц мәнін бүркемеледі. Ал қазір, күрестің қызуы біраз басылып, протоколдар то- лып жатқан қызу іпайқастардың объективтік мазмұн- дамасы болып қалғанда, Махов, Егоровтардың Акимов, Либерлермен бірігуі кездейсоқ нәрсе болмағанын, кез- дөйсоқ нәрсе болуы мүмкін емес. екенін тек көздөрін жұмған адамдар ғана көре алмайды. Мартов пеп Ак- сельрод үшін протоколдарға жан-жақты жәпе дәлме-дәл талдау жасаудан ат-тоныи ала қашудан басқа, пе бол- маса түрлі өкініштер айту арқылы өздерінің съездогі қылықтарын енді кайта өзгертуге тырысудан басқа еш- теце қалғап жоқ. Көзқарастар айырмасын, саясат ай- ырмасын құр өкінііп айтумен жоюға болар ма екен! Мартов, Аксельродтардыц Акимов, Брукэр, Мартынов- тармеп жасаған қазіргі одағы екінші съезде ңалпыпа келтірілгеп біздің партиямызға бүкіл съезд бойы дерлік искратпылдардыц аптиискрашылдарға қарс-ы жүргізген күресіи ұмыттыра алар ма екоп.
Диаграммаиыц бес бөлігінің соңғы үшеуін (атап айт- ңапда, В, Г және Д боліктерін) қамтитын съездегі да- уысқа. қоюдың үшіпші типі искрашылдардъщ біразы бо- лініп, антиискрашылдар жағына шыір$анын, сондық- тан да бұлардың (өздері ст>езден кеткенше) жеңіп отырғанын көрсетеді. Азшылық искрашылдардың ан- тиискрашылдармён жасаған осы атақты коаліщиясы^ ныц — мұны еске түсірудің өзі-ақ Мартовқа съезде ау- зына келгенш айтқызған осы коалицияның дамуын тр-


352
В. И. Л Е Н И Н
лық дәлдікпен көру үшін мұида атап дауысқа қоюдың негізгі үш типінің бәрі де келтіріліп отыр. В — тілдер- дің тең праволылығы туралы мәселені дауысқа қою (бұл пункт жөнінде үш рет атап дауысқа қоюдың, ең толығы ретінде, соңғысы альшды). Барльщ антииокра- іпылдар меп бүкіл орталық сап түзеп, бізге қарсы тұр- ды, ал искрашылдардан көпшіліктің біразы меи азшьь лықтың біразы бөлініп шықты. Қай искрашылдар съез- дщ оппортунистік «оц ңанатымен» тупкілікті әрі берік коалиция жасай алатыны әлі белгісіз еді. Бұдан кейін, Г типіндегі дауысқа қою — уставтың бірінші па- раграфы туралы дауысқа қою (екі дауысқа қоюдыц анығырағы, яғни ешкім қалыс қалмағаны алынды). Коалиция анығырац бейнеленіп, берігірек уалыптас- ты*: азшылық искрашылдардыц бэрі қазірдің өзіндө Акимов пеп Либер жағыпа шықты, копшілік искрашыл- дардан ол жаққа шыққая біраз кісі біздің жаңқа «центр- ден» ауысқан үш кісі мен антиискрашылдардан ауыс- қан бір кісінің орнын толтырды. Қай элементтердің бі- ресе ол жаққа, біресе бүл жаққа кездейсоқ, уақытша ауысқанын, элементтердщ алды-артына царамас- тан, Акимовтармен берік коалиция жасауға бет бурға- нын түсіну үшін диаграммаға көз салудьщ озі-ақ жеткілікті. Көпшглік пен азшылыт^ болып біржолата бөлінуді нацты корсететіи соцғы дауысқа ңоюдап (Д— Орталың Оргапга, Орталық Комитетке, партия Советіне сайлау) азшылық искрашылдардыц букіл «цептрмен» жәпе антиискрашылдардың ғгалдыцтаръімен толың қо- сылғаны айқын байқалады. Бүл уақытта оегіз аити- искрашылдан съезде жалғъіз Брукэр жолдас қалған-ды (Акимов жолдас оғаи ңатесін түсшдірген соң, ол Mapro вшылдар қатарынан өзіне тиісті орын алды). Неғур- * Бар мағлуматіуа царағанда, устав эісөнінде осъіндай тағы төрт рет дауысца цою болды; 278-бетте — біздіц 21-ге ңарсы Фоминді жаңтаған- дар — 27; 279-бетте і—бізді жақтаған 24-ке қарсы Мартовты жаңтаған- дар — 26; 280-бетте — маған ңарсылар — 27, жақтағандар — 22, тағы сол бетте бізді жақтағаи 23-ке қарсы Мартовты жақтағандар — 24. Бул — орталық орындарға кооптация жасау туралы мәселелер жөнін- де бурын мен қозғаған дауысңа ңоюлар. Ал атал дауысқа қоюлар бол- ған жоқ (біреу болған екен, бірақ жоғалып қалған). Бундшылдар (барлығы немесе бір бөлегі), шамасы Мартовты сацтамац. Осы турде- гі дауысқа қою жөнінде Мартовтың (Лигада) ңате айтңаны жоғарыда түзетілді.


БІР ЛДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЬТМ КЕЙІН
353
лъім «оцшыл» жеті оппортунистщ кетуі сайлаудың тағ~ дырын Мартовқа қарсы шешті*.
Әр турлі типтегі дауысқа қоюлар туралы объективті мәліметтерге сүйепо отырып, енді съезге қорытынды жасаймыз.
Біздің съездегі көлшіліктіц «кездейсоц» сипаты ту- ралы көп әңгіме болды. Мартов жолдас «Тағы да азшы- лықта» дегеи кітапшасында езін тек осы дәлелмен ғана жұбатты. Диаграммадан мынапы айқып көруге болады: кепшілікті бір магынада, тек бір ғана мағынада кездей- соқ деуге болады, а-тап айтқанда, «оц цанаттың» ба- рынша оппортунистік элементтерінің жетеуі кездей- соц кетіп қалды-мыс деген мағынада осылай деуге бо лады. Осы к-ету ңаншалық ксздейсоқ болса, біздіц көп- шілігі-міз де соншалыц (одан артық емес) кездейсоң болды. Бұл жетеудің кім жағында болатынын, болута тиісті екенін диаграммаға кез салудың өзі-ақ ұзақ сөз- дерден гөрі жақсырақ көрсетеді **. Бірақ шынында бұл жетеудіц кетуін қаншалың кездейсоқ доп есептеуге бо- лады?— деген сұрақ туады. Көпшіліктің «кездейсоқты- ғы» туралы құлшына айтатын адамдардың өздерінө қойғысы келмейтіи с-ұрағы, міне, осы. Бұл — оларга унамайтын сұрақ. Партиямыздың сол қанатының емес, оц ңанатыныц аса белсспді окілдеріпіц кеткепі кездейсоқ па? Дәйекті революцияшыл социал-демо^ краттар кетп-ей, оппортуішстердіц кеткепі кездейсоқ па? Бүл «кездейсоқ» кету оппортунистік қанатқа қарсы бү- кіл съезд бойы жүргізілгеп және біэдіц диаграммамыз- да соншалыңты айқын корсетілген күреспен едәуір баи- ланысты емес пе?
Копшіліктің кездейсоңтығы туралы әңгімелермеп х^андай фактінің буркемеленетінін аиықтау үшін азшы- * 2-съезден кетіп қалғап жеті оппортуішстіц бесеуі бундшыл (феде- рациялық принцип қабыл алынбағаннан кейін, екінші съезде Бугід партиядаи шықты), екеуі «рабоче-делошыл» — «Мартынов жолдас пен Акимов жолдас. Кейінгі екеуі 'тек пскралық Лига партияның шетелдік ұйымы болып танылғаннан кейін ғана, яғни «рабоче-делошылдардыц» шетелдегі «Орыс социал-демократтарыньщ одағы» таратылғаннан ке- йін съезден кетті. (1907 жылгы басылуына автордыц жазған ескертуҚ Ред.)
** Акимов жолдас та, Акимов жолдасқа мейлінше жафян Воропеяс комитеті де съезден кейін «азшылыъъа» тілектес екенін ашық айтты, муны біз төменде көреміз.


лыққа ұиамайтын осы сұрақтарды қоюдың өзі-ақ жст- кілікті. Азшылыц біздің партия муиіелерінщ оппорту- низмге анағурлым бейімдерінен цуралды, бұл күмәпсыз және даусыз факт. Азшылық партияныц теория жағы- нан неғурлым табансъіз, принцип жағынан неғурлым устамсъіз элементтерінен құралды. Азіпыльгқ партия- вың ііақ оц цанатынан құралды. Копшілік жәнө азшылық болып бөліну — социал-демократияпың рево- люциялық жәпе оппортунистік болып, Гора және Жи- ропда1ІЗ болып боліиуінің тікелей жәпе сөз-сіз жалға- сы, бұл боліпу тек кеше ғана пайда болғаи жоқ, тек орыс жұмысшы партиясында ғана пайда болғап жок жәпе купі ертец жойыла қоймаса керек.
Бұл факт ажырасудыц себептері мен кезецдерін апықтау ісіпде аса зор маңыз алып отыр. Съезде бол- гап күресті және сол күресте байқалғаи припциптік са- рывдарды теріске шығару немесе бүркемелеу арқылы бұл фактіге соцпай өтуге тырысу—ақыл-ой жағынан және саясп жағынан өресізбін деп өзіңе өзің толық куә- лік берумен бірдей. Ал бұл фактіпі бекерге шығару үшіп, біріншіден, біздіц партия съезінде дауысқа қою- лар мен «бөлінулердің» жалпы көрінісі жаңа мен кел- тіргепдей болмағанып көрсету керек; екіншіден, съез- дің «бөліпуіпе» себеп болғап барлық мәселелердіц мәні жөнінде Росспяда оздеріп искрашылдармыз деп атаған ең дәйекті революңпядіыл социал-демократтардың пі- кірлері тсріс болғаиып корсету керек *. Осыпы көрсетіп беріціздеріиі, мырзалар!
* Мартов жолдас үиііп жазьілган еснерту. Нскрашыл— уйірменіц знуиіесг емес, бір бағытты жагутауиіъі деген сөз екенін Мартов жолдас евді үмытып қалған болса, біз огап съезд протоколдарынан осы мә- селе- жөпіпде Троцкпй жолдастыц Акимов жолдасқа берген түсіпігін сқып шығуга кеңес береміз. Съезде (партияға қатынасы жөнінде) үш үйірме: «Ецбекті азат ету» тобы, «Искра» редакциясы, «Искра» уйымъі — лекралық уйірмелер болды. Бұл үш үйірменің екеуі дүрыс зстегепі сопшалың, олар өздеріп өздері таратып жіберді; үшіншісіиіц мұны істеуге партиялылығы жетпеді, сөйтіп оны съезд таратты. Мү- ■шелері ең і;еп пскралық үйірмеден — «Иенра» ұйымынан (бір өзі ре- данцияпы да, «Еңбекі азат ету» тобын да қамтыған) съезде барлыгьі 1G адам болды, олардың тен сн біргнгц ғана шешуші даусы- бар еді. Ал, вскрал.ық «үйірмелердің» ешқайсысында жоқ, бағъітъі женгиен мскражыл болып - жүргендер съезде, менің есебімше, 27 болды, олар- дың 33 даусы. бар-ды. Демек, искраінылдардың жартысынан- кемі мсмралық уйірмелерде болган.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
Азшылықтыц партияпың пеғұрлым онпортушістік, леғұрлым тұрақсыз және неғұрлым ұстамсыз элемент- терінен құрылуы жопіндегі факт іспеп жақсы таныс емес.пемесе мәселені жақсы ойластырмаған адамдардыц көпшілікке айтып жүрген коптеген сауалдары мен қар- сылықтарына қайтарылғаи жауап та болып табылады. Бізге: ажырасу Мартов жолдас пеп Аксельрод жолдас- тыц кішкепө қатесінен болды деу ұсақтық емес пе?— деседі. Иә, мырзалар, Мартов жолдастыц қатесі үлкеп емес еді (мұпы мен съездің өзіпде, күрестің қызу кезін- де-ақ айтқанмып), бірақ бұл кішкеяе қатеден үлкеи зияи келуі мумкін еді (зиян келді де), ойткені бірталай цателер істеген, бірталай мәселелердө оппортунизмге бой ұрғап, принцип жонінеп үстамсыздық корсеткеп де- легаттар Мартов жолдасты өз жағына қаратып алды. Мартов жолдас пеп Аксельрод жолдастыц тұрақсыздық корсеткені жеке адамға тән әрі маңызы жоқ факт еді, ал неғұрлым тұрақсыз элелмепттердің бәріиен, немесе «Искра» бағытып мүлде мойындамай, оғап қарсы апшқ күрес жүргізгеп, немесе сөз жүзінде мойыпдап, іс жү- зінде антііискрашылдармен ылғи бірге болғап адамдар- дың бэрінен едәуір азшылық құрылғаны жеке адамга тәп факт емес, партиялыц және аса маңызды факт болды.
«Искрапыц» ескі редакциясыпыц кішкепе үйірмесіи- дегі бойға сіцген үйірмешілдік пен революциялық то- гышарлықтың үстемдік етуі ажырасуға себеп болды деп тусіндіру кісі күлерлік емес пе? Жоқ, кісі күлерлік емес, ойткепі біздіц партияда бүкіл ст>езд бойыпа уйір~ мешілдік атаулыны жақтап күрескендердің бэрі, жалпиі алганда, революциялық тоғышарлықтаи сісып кете ал- матандардыц бәрі, тогыпіарлық жәпс үйірмепмлдік кеселді ақтап, қорғау үшін осы кеселдің «тарихи» сипа- тып тілге тиек еткендердіц бәрі осы дара үйірмешілдікті қолдады. «Искра» редакциясыныц бір кішкене үйір- месінде өрісі тар үйірмелік мүдделордіц партиялылық- тан жоғары тұрғанын, бәлкім, кездейсоқтық деп есея- теуге болар еді. Бірақ бұл үйірмешілдікті атақты Воро- неж -комитеті мен атыіііулы Петербург «Жұмысгпы ұйымыньщ» 114 «тарихи сабақтастығын» қымбат түтуы


356
В. И. ЛЕНИН
(артық болмаса) кем болмаған Акимов және Брукэр жолдастардың барынша қолдағаны, ескі редакцияның «өлтірілуіпе» қандай ңайғырса, «Р-абочее Делоның» «өл- тірілуіне» де сондай қайғырған (одан да гөрі артық қайғырмаса) Егоров жолдастардың қолдағаны, Махов, т. б. жолдастардың қолдағаны кездейсоқтьгқ емес еді. Маған кіммен таныс екеніңді айтсаң, саған кім екенің- ді айтамын,— деген нақыл бар. Маған оая-си одақтасың кім екенін, саған кім дауыс беретінін айтсаң,— саған саяси пішінщніц қандай екенін айтамын.
Мартов жолдас пен Аксельрод жолдастың ұсақ қате- сі партиямыздың бүкіл оппортунистік қанатымен олар- дың берік одац жасауына бастама негіз болғанға дейін, осы одақтың арқасында ол оппортунизмнің кекірік атуына бастағапға дейін, «Искра» кімдерге қарсы күрес жүргізсе, солардың бәрін және цазіргі кунде револю- циялық социал-демократияның дәйекті жақтастарынан қуана-қуана аігуын цайтаруға дайын түрғандардың бә- ріп кек алуға бастағанға дейін усау қалпыпда қалып еді жәяе солай болып қалатын да еді. Съезден кейінгі оқпғалар нақ мынаған әкеліп соқты: жаца «Искрадан» біз нақ оппортунизмнің көкірік атуын, Акимовтар мен Брукэрлердің кек алуын (қараңыз: Воропеж комитеть нің листогы*), жексұрын «Искрада» жексұрын «жау- ды» бұрыпғы пеше түрлі қорлықтары үпгін бір тарпып тастауға ақырьтпда келіп (ақырыпда келіп!) мүмкіндік алған Мартыиовтардыц шаттануын көріп отырлмыз. Мұ- ның өзі искралық «сабақтастықты» сақтау үшін... ««Искраның» ескі редакциясып қалпьша келтірудіц» (Старовер жолдастың 1903 жылғы 3 ноябрьдегі ульти- матумынан) ңаншалықты қажет болғанын бізге ерекше айқын көрсетіп отыр.
Съездің (партияның да) сол жәпе оң, революция- лың және оппортунистік қанат болып бөліпу фак- тісінің өзі ешқандай қорқынышты және ешқандай дағ- дарысты нәрсе болмағаны былай тұрсын, тіпті ешбір орынсыз да емес еді. Қайта, орыс социал-демократия- сының (тек орыс соцпал-демократиясының ғана емес)
Қараңыз: осы том, 424—426-беттер. Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
357
тарпхындағы бүкіл соңғы он жылдық сөзсіз және лаж- сыз түрде осы бөлінуге әкеліп соққан еді. Бөліпуге оң қанаттың бірталай өте ұсақ қателері, маңызы өте шам-алы (салыстырмалы түрде) алауыздықтар себеп болды,— бұл жағдай (үстірт баңылаушыға және ақы- лы шамалы филистерге шамданарлық болып көрінетін жағдай) тутас алғанда букіл партиямыздың ірі цадам- мен ілгері басцанын көрсетті. Бұрын біз кейде тіпті жікке бөлінуге де дәлел боларлың ірі мәселелер жөніи- де ажырасып жүрдік, ал қазір біз барлық ірі әрі маңыз- ды мәселелер жөнінде бірігіп отырмыз, енді бізді бөліп отырған тек сарындар ғана, бүл жөнінде таласуға бола- ды және таласу керек те, бірақ ажырасып кету өрео келдік, балалық болар өді (бұл туралы «Нені істемеу керек» деген қызғылықты мақаласында Плеханов жол- дас өте әділ айтты, біз ол мақалаға кейін айналып со- ғармыз). Қазір, азшылықтың съезден кейінгі анархио тік мінез-уулцъі партияны жікке бөлінуге душар ете жаздап отырғанда: тегінде, Үйымдастыру комитеті жо- ніндегі жанжал, «Южный рабочий» немесе «Рабочее Дело» тобьш тарату, 1-параграф, ескі редакцияны та- рату, т. с. сияқты ұсақ нәрселер үшін съезде күресу керек пе еді? — дейтін ақылгөйлерді жиі кездестіругө болады. Бұлай ойлайтындар * партия істеріне нақ үйір- мелік көзқарас енгізеді: күрес анархияға және жіккө бөліпуге бастамай тұрған кезде, күр-ес барлық жолдас- тар және партия мүшелері бірігіп мақұлдаған шеңбер- де болып жатқан кезде, партияда сарындар күресініц болуы сөзсіз жэне цажет. Партияның съездегі оц ңанатына қарсы, Акимов пен Аксельродқа қарсы, Map- тыяов пен Мартовқа ңарсы жүргізген біздің куресіміз * Бұл жөнінде өзімнің съезде «центр» делегаттарының бірімен бол- ған әңгімемді еске түсірімей кете алмаймын. Ол ңынжылып былай де- ді: «Біздің съезде жағдай қандай ауырлап кетті! Бүл кескілескен кү- рес қой, бұл бір-бірімізге қарсы үгіт жүргізу ғой, бұл қатты кеткен айтыс қой, бұл жолдастьщқа жатпайды ғой!..» Мен оған былай деп жауап бердім: «Біздің съезіміз қандай тамаша өтіп жатыр! Ашық, еркін күрес. Пікірлер айтылды. Сарындар айқындалды. Топтар белгі- ленді. Қолдар көтерілді. Шешім қабылданды. Кезеңнен өттік. Енді алға! — міне, іс болса, осындай болсын. Бұл — өмір. Бұл — ннтелли- генттердің ұшы-ңиыры жоң, адамды жалықтыратын даурықпа сөзі емес, даурыңпа сөз жұрт мәселеиі шешкеидіктен бітпейді, сөйлей-сой- лей шаршағандықтан бітеді...»
«Центрден» келген жолдас маған тацдана ңарап, иығын қозғады да қойды. Біз бір-бірімізді түсінбедік,


358
В. II. Л Е Н II Н
осы шецберден еиібір шыццан жоц. Мұны ешбір даусыз дәлелдейтін екі. фактіні еске түсіру жеткілікті: 1) Map- тыпов жане Акимов жолдастар съөзден шығып кетпек болғапда, біз бәріміз де «ңорлау» туралы ойды қалай да ысырып тастауға әзір болдыу, біз бэріміз де (32 дауыс- иен) Троцкий жолдастың бұл жолдастарды түсіндірме- мең қаиағаттануға және мәлімдөмелерін қайтып алуға шақыратьш қарарын цабылдадың; 2) орталың орын- дарды сайлауға келгепде, біз съездегі азшылыққа (не- мос-е оппөртунистік қанатқа) екі орталыц орыннан да азшылыц орын бердік: Мартовқа Орталық Органнап, Поповқа Орталық Комнтеттен орын бердік. Екі үштік сайлапсып деп өзіміз с-ъезге дейін-ақ ұйғарып қойғап- дықтап, партлялық тұрғыдан қарағанда, біз басқаша істей алмадыц. Егер съезде білінген сарындардыц айыр- масы шамалы болса, опда бұл сарындардың күресінея жасағап практикалыц қорытындымыз да шамсілы бол- ганы гой: бұл қорытынды тек і$ана мыпаған екі үштік- те де уіитен екісін партия съезінің көпшілігіне беру ке- рек дегенге тірелді.
ІТартия съөзіндегі азшылықтың орталыц орындарда азшылыц болуға көнбеуі ғана жеңіліп қалған интелли- геііттердің әуелі «бос қыңқылын», ал кейін анархиялъщ жел сәздері мен анархпялық қимылдарьгн туғызды.
Ңорытындыда, орталық орындардың құрамы туралы мәселе тұрғысыітан диаграммаға тағы бір рет көз са- л-айық. Сарыпдар туралы мәселедеп басуа, сайлау кезін- де делегаттар алдында белгілі бір кісініц іске жарамды- лығы, қабілеттілігі, т. с. туралы мәселенің де тұрғапьі әбден табиғи нәрсе сді. Енді азшылық осы мәселе- лорді әдейі шатастырып жүр. Ал бұлардың әр түрлі мә- сюлелер’екені өзіпеп-өзі түсілікті және мына бір жай фактідеп-ақ коріпеді: Орталық Органға бастапуы үш- тіггті сайлау съезге дёйін белгіленгеп-ді, ол кезде Map* тов пен Аксельр-одтың Мартыповпен, Акимовпен одақ- тасатыпын ешбір жан болжай алмаған еді. Әр түрлі сүрақтарға жауап та ор түрлі жолдармен берілуге тиіс: сарындар туралы сұраққа жауапты съезд протоколда-, рынан, барлық және нө-ше. түрлі пуіжттердің ашыц тал- қыланып, дауысқа қойылуынан іздөу керек. Адамдар-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІИ 359’
дыц іске жарамдылығы туралы мәселе съезде жасыръін дауысуа цою жолымен шешілсін деп жұрттыц бәрі ұіһ" ғарған болатын. Неліктен букіл съезд бірауыздан осыіі- дай шеіпім қабылдады? — бұл жұртқа молім сұраққа тоқталын жату да ерсі болар еді. Бірақ азшылық (өзде- рі сайлауда жеңілгеииен кейгн) ақиқатты да үмыта бас- тады. Біз ескі редакцияпы қорғаған қызу, ызалы, естел тапдырарлықтай ашу керпеген талай создерді естідік, біраң алтыльтқ үшін және үштік үшін күрёске байла- нысты съездегі сарындар туралы біз тіпті еіитеңе де ес- тімедік. Біз Орталық Комитетке сайлавған адамдардыц- қабілетсіздігі, жарамсыздығы, пасықтығы, т. т. туралы бос әңгіме меп осек-аяцды бүрыш-бүрыштың бәрінеи естіп жүрміз, бірақ Орталық Комитетте басым болу үшіп күрескен съездегі сарындар туралы біз тіпті еш- теце де естімедік. Менің ойымша, съезден тысуары жер- де адамдардың қадір-қасиеті меи іс-әрекеті туралы осек-аяң мен бос әңгіме айту ұят өрі лайықсыз (ойтке- ні мұндай іс-әрекеттердіц 100-деы 99-ы партияпыц тек жоғарғы инстанциясы алдында ғана ашылатын ұйым- дық құпия болып табылады). Съезден тысцары жерде мундай бос эңгімелер арқылы күрес жүрғізу, меыіц пі- кірімше, өсек айту боладьі. Бұл бос әңгімелер жонінде менің жұртқа бере алатын жалғыз-ақ жауабым — съез- дегі күресті атап көрсету болар еді; сіздер Орталық Ко- митет азғаптай көишілікпеп сайланды дейсіздер. Бұл рас. Бірақ бүл азғаптай копшілік сөз жүзіпде емес, іс жүзінде асқан дәйектілікпен искралық жоспарларды жүзеге асыру үшіп күрескендердіц бәріпен құралды. Соидықтал бұл көпшіліктің моралъдыу беделі формаль- ды беделінен аиағұрлым жогары болуға тиіс,— «Искра» бағытынъщ сабақтастығын «Искраныц» белгілі бір уйір- месініц сабақтастығынаи артық бағалайтытідар үшіп жогары болуға тиіс. «Искра» саясатып жүзеге асыруға кімдердің жарамды екеніне кім нетурлым білгірлікпен төрелік айта алар еді? съезде осы саясатты жүргізгең- дер ме әлде бірқатар жағдайларда осы саясатқа қарсы күресіп, артта қалушылық атаулыпы, ескі-құсқы атау~ лыиы, үйірмешілдік атаулыны жақтағапдар ма?


360
В. И. ЛЕНИН
о) СЪЕЗДЕІІ КЕЙІН. КҮРЕСТІҢ ЕКІ ТӘСІЛІ
Съездегі жарыс сөздер мен дауысқа қоюларға талдау жасауды біз аяқтадық, бұл талдау съезден кейін болған о^иғалардъщ бэрін, шыныпда, in nuce (бастама қалпын- да) түсіндіріп берді, сондықтан біздің партия дағдары- сының бұдан былайғы кезеңдорін қысқаша айтып етуі- мізге болады.
Мартов пен Поповтыц сайлаудап бас тартуы партия- лық сарындардың партиялық күресіне бірден-аң дау- жанжал енгізді. Глебов жолдас сайланбаған редактор- лардың шынымен-ақ Акимов пен Мартыновқа қарай бу- рылуға бел байлағанын өрескел іс деп есептеп, мұиы ец алдымен ашу үстіпдө болды деп түсіндіріп, съезден кейін, келесі күні-ақ мені меи Плехановқа істі тату-тәт- ті тындыруға, Советте редакциядан окіл болуын қамта- масыз ету шартымен (яғни е-кі өкілдің біреуі қалайда партиялъщ көпшіліктен болуы үшіп) төртеуін де «кооп- тациялауға» үсыныс жасады. Бұл іпарт Плеханов пеы маған қолайлы болып корінді, өйткені онымен келісу съездегі цатені унсіз мойындағандьіі}, ұрысты емес, та- тулыңты тілегендік, Акимов пен Мартыновқа, Егоров пен Маховқа жақын болудан гөрі Плеханов пен бізге жақын болуды тілегендік еді. Сонымен, «кооптация» жөнінде жеңілдік жасау жекелік сипат алды, ал иара- зылықты жойып, татулық орнататып жеке жеңілдіктеы бас тартудың қажеті болмады. Сондықтаи Плеханов екеуіміз ризалығымызды бердік. Редакцпяныц копшілігі піартты қабылдамады. Глебов кетіп цалды. Біз ақырьш күттік: Мартов съездө үстаған дұрыс бағытыида (центр- дің өкілі Попов жолдасқа царсы) тұрып қалар ма екен әлде оны соңына ерткен тұрақсыз және жіктелуге бейім элементтер үстөм болып шығар ма екен деп күттік.
Біздің алдымызда мына дилвімма тұрды: Мартов жол- дас өзінің съездегі «коалициясын» бір жолғы саяси факт деп есептегісі келе ме (1895 ж. Бебельдіц Фоль- марм-ен коалиция жасауы бір жолғы оқиға болғаны си- яқты — si licet parva componere tnagnis *), әлде ол осы
—’ егер кішкенені үлкеішен салыстыруға болатын болса. Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН 3ßf
коалицияны баянды еткісі келіп, Плеханов пен біздің съездегі қатемізді дәлелдеуге барлық күш-жігерін жұм- сай ма, партиямыздың оппортунистік қанатының нағыз басшысы бола ма. Бұл дилемма басқапіа айтқанда бы- лай тұжырымдалды: ұрыс-керіс пе, әлде партиялық саяси күрес пе? Съездің ертеңінде орталық мек-емелер- дің мүшелерінен үш-ақ кісі бар едік, осы үшеуіміздің ішімізде Глебов мәселені алғашқы айтылғандай етіп шешуді көбірек жақтап, ұрысып қалған балаларды та- туластыруға көбірек күш салды. Плеханов жолдас мә- селені екінші түрде шешуге көбірек ұмтылып, мүлде қа- сарысып алды. Мен бұл жолы өзімді «центр» немесе «батпақ» санап, жұртты иландыру жағын қарастырдым. Ңазіргі уақытта сөз жүзіндегі үгітті бұрынғы қалпып- іпа қайта айтып беремін деу үміт етуге тұрмайтын бы- льщқан әрекет болар еді, сондықтан мен Мартов жолдас пен Плеханов жолдастың жаман үлгісін қолданбаймын. Бірақ «азшылық» искрашылдардың біріне хат арқылы жолдаған үгітімнің, кейбір жерлерін келтіруді қажет деп санаймын:
...«Мартовтың редакциядан бас тартуы, оның жәнө партиядағы басқа да әдебиетшілердің бірлесіп қызмет істеуден бас тартуы, бірсыпыра адамдардың Орталық Комитетке жұмыс істеуден бас тартуы, бойкот жасау немесе салғырт қарсылық көрсету идеясын насихат- тау,— осының бәрі, тіпті Мартовтың және оның доста- рының ырқына қарамастан, партияның жікке бөлінуін туғызбай қоймайды. Егер Мартов тіпті өзінше дұрыс деп ұстаған бағытында (съезде соншальіқты батыл қол- даған бағытында) тұрып қалса да, басқалары шыдап отыра алмайды,— сөйтіп, мен айтңан нәтиже тумай ңоймайды...
Сондықтаи мен өзіме-өзім: шынында, біз пе себепті ажырасамыз?.. деген сұрақ қоямын. Съезде болған бар- лық оқиғалар мен съезд әсерлерін көз алдыма келтіріп, мен коп ретте қатты ашу үстіиде «қызына» сөйлеп, қи- мыл жасағанымды сезіне-мін; егер сол кездегі жағдай- дан, егестен, айтыстан, etc. күрестен туған нәрсені кінә деп атау керек болса, онда оз айыбымды кімнің алдып- да болса да мойындауға шып ынтаммен даярмын. Бірақ


362
В. И. ЛЕНИН
қол жеткен нәтижелерге, қырғып күрес арқасында жү- зеге асқап жұмыстарға қазір епгбір қызбалықсыз көз жібергенде, мен бұл нәтижелерден партияға зиянды епі пәрсені, азшылықты реижіткендік иемесе қорлағандық болатын еш нәрсені мүлде көре алмаймып.
Әрпне, азшылықта қалудың озі-ақ кісі репжірлік нәр- се болмауы мүмкін емес, бірақ біз біреуді «қаралаппыз», біз біреуді қорлағымыз немесе кеміткіміз келіпті де- ген ойға үзілді-кесілді қарсымын. Мұндай еш нәрсе болғаи жоқ. Сондықтап саяси ажырасушылық оқиға- ларды түсіндіргеяде екінші жақты арамза, алаяқ, жан- жалқор деуге, басқа да осындай сүйкімді сөздермен айыптауға жол бермеу керек; бұларды біз төніп келе жатқан жікке бөліпу жағдайында барған сайын Жиі ес- тігі жүрміз. Бұған жол бермеу керек, өйткені бұл, ец кем дегепде, nee plus ultra *  ** ақылсыздық болады.
Мартовпеп опдаған рет ажырасқанымыз сияқты, біз опымеп саяси (және ұйымдық) жағынан ажырастык. Уставтың 1-параграфы туралы мәселеде жеңілгеннон кейін7 мөн қолда бар (және съездегі) құралды қолда- нып, күллі жігер-қайратыммеп кек қайтаруға ұмтылмай тұра алмадым. Мен, бір жағыная, нағыз искрашыл Ор- талық Комнтетті, екінші жағынап, рөдакциялық үштік- ті көксемей тұра алмадым... Мен тамыр-таныстық пеп салдыр-салақтыққа негіздслген коллегия болу емес, қызмст атқарушы мекемс болу, адампың жеке басыяа қатысты пәрсеніц бәрілен, репжу, кетіп қалу, т. с. пі- кірлердің қаидайыная болса да аулаң тұрып және оғап irrespective әркім өр уақытта өзінің партиялық коз- қарасын ұсына алатын және қорғай алатын яағыз бір- дсн-бір орталық орын болу тек цана осы үпгтіктің қо- лыпан келеді деп есептеймін.
Съезд-е болған оқиғалардан кейін бұл үштік бір мағы- . лада Мартовқа қарсы бет алғап саясп жән-е ұйымдық бағытты сөзсіз заңды етіп бекітті. Бұл күмәнсыз. Осы- ған бола айрылысу керек пе? Осыған бола партияны бұзу керек пе?? Ал демоястрациялар туралы мәселеде Мартов пен Плеханов. маған қарсы болмады ма? Ал про- * барып тұрған. Реб.
** ырық бермей. Ред,


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
363
грамма туралы імәселеде Мартовпен екеуііміз Плеханов- қа қарсы іболмадың па? Қай үштіктің болса да бір жа- ғы әрңашан ісол үштікке қатысушылардың біріне қарсы болмай ма? Егер искрашылдардың копшілігі «Искра» ұйымында да, съезде де Мартов бағытьиның бұл арпау- лы сарыпын үйымдық жоне саяси жагынан қате деп тапса, іонда мүны қайдағы бір «ор іқазғандық», «айдап салғандьіқ», т. т. деп түсіндіруге тырьису, шынында да, аңылсыздық емес пе? Бұл көпшілікті «бұзақылар» деп балағаттап, бұл фактіден 'бос сөзбен ңұтылу ақылсыз- дың іболмас па еді?
Қайталап айтамын: Мартовтың теріс бағьтт ұстағаны- на жіәне оны түзеіту к-ерек болғанына, съездегі жкра- шылдардың көишілігі сияқты, іменің де әбден козім жетті. Бұл түзетуге 'бола ренжу, мүнан кемсіту etc. де- генді шығару — ақылға сыймайтын нәрсе. Біз ешкім- ді ешқандай істе «қаралаған» жоқпыз, «қараламаймыз» жәпе жумыстан шеттетпейміз. Ал орталъіц орыннан шеттедім деп жік шығару мен түсіне алмайтын ақыл- сыздық болар еді» *.
Мен 'Озімнің осы жазбатпа мәлімдемелеріімді қазір қайта қалпьша келтіру керек деп таптым, өйткені, бір жағынан, шабуылдың 'қаттылығы, «қызбалығы», т. с. себепті Іболып қалуы мүмкіп (және к,ызу күресте бол- май қоймайтын) адамның жеке басының ренжуі мен ашулануы және, екінші жағынан, белгілі бір саяси қа- те, саяси бағыт (оң қапатпен коалиция құру) ара- сына көпіпіліктің бірден-ац белгілі бір шек ңоюға ұм- тылғанын 'бұл мәлімдемелер дэл тюрсетіп отыр.
Бұл мәліімдемелер мынаны дәлелдейді: азшылықтың салгъірт царсылығы съезден кейін іле-шала басталды және ібізді ібірден-ақ сақтануға мәжбүр -етті, імұның езі партияны жікке бөлетін цадам; — мұпың іөзі съезде жа- салтан адал мэлімдемелерге тікелей қайшы ікеледі; — •мұның озі орталыц мекемелерден шеттетілгендіктен * Бұл хат сентябръде-аъ (жаңаша) жазылған. (Қараңыз: Шығарма- лар, 34-том, 159—162-беттер. Ред.). Меніңше, оның іске қатысы жоқ жерлері алынбаған. Егер хатты алушы дәл сол ңалып қойған жерле- рін маңызды деп есептесе, онда оған бұл кем жерлерін толықтыру ңиын емес. Осы жағдайды пайдаланып айта кетейін, мен барлық оп- поненттеріме, егер олар іс үшін керекті деп тапса, менің жеке хатта- рымның бәрін жариялауға рұқсат етемін.
13 8-том


3G4
В. И. ЛЕНИН
(яғни сайлаыбағандыңтан) ғана жікк-е бөліну болады, өйткені парітия мүшелерінщ ешқайсысын жумыстан шеттетуді ешкім еш уақытта ойлаған жоқ;— арамызда болған саяси аіжырасушылық (съездегі багытта Мартов қателесті 'ме әлде біз қателестіік ие деген 'мәселе әлі апьіқталмағандьгқтан және шешілмегенджтен, болімай қойміайтын ажырасушылық) барған сайын бурмаланып, балағаттау, күдік туғызу, т. т. аралас урыс-керіске ай- налып ібарады деп сақтандық.
Сақтандыру ем болмады. Азшылықтың мінез-құлқы олардың арасындағы неғұрлым табансыз және партия- ны нетурлым кем бағалайтын, элеіменттөрідің басым бо- лып бара жатқанын көрсетті. Мүның өзі Плеханов екеуімізді Глебовтың ұісынысына берген келісіміімізді қайтып алуға мәіжбүр етті: шынында да, егер азшылық өз істерімен тек принциіггер жөнінде ғана еімес, кәдімгі партиялыц адалдыц жөнінде де өздерінің саяси тұрақ- сыздығын дәлелдел отырса, ондай атышулы «сабақтас- тьгқ» туралы сөздердіц қандай маңызы болуы імүмкін? Өздерініц жаңа туған және көбейіп бара жатқан нара- зылықтарын тура мәлімдейтін адамдардың көлшілігін партиялық редакцияға «кооптациялау» жөніндегі італап- тың мүлде қисынсыз екенін Плехановтай өткір тілмен келеімеждеген адам болған жоқ! Шынында да, жацадан туған алауыздықтарды бас-паоөз бетінде, партия алдын- да аныцтап алмай турып, орталық меікемелердегі пар- тиялық копшіліктің өзін өзі азшыльгққа айналдырғанын бұл ідүниеде кім көрген іөді? Әуелі алауыздықтар баян- далсын, партия олардың мәні мен імаңызын талқыла- сын, егер белгілі бір қате дәлелденсе, партия өзінің екінші съезде істеген қатеісін өзі түзеітсін! Әлі еіпкім білімейтін алауыздықтарға бола әлгіндей талап қоюдың өзі талап етушілердің мүлде тұрақсыздығын, саяси ажырасушылықты ұрыснкерістің .мүлде жеңін алғанын, бүкіл партияны да, оз сенімдерін де олардың мүлде құріметтөмейтішн көрсетті. Өздері баақаша пікірге сен- дірмек болып отырған мекөмеде көпшілік (ресми емес жолмен) болмай тұрып, оны аендіру&ен бас тартқан принциптік сенімі бар адамдар дүниеде әлі болып көр- ген жоқ және еш уаңытта болмайды да.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
365
Ақырында, 4 октябрьде Плеханов жолдас бұл сорақы- лықты жоюға ацыргы рет әрекет жасап көретінін жа- риялады. Ескі редакцияның барлық алты мүшесінің жиналысы шақырылды; бұл жиналысқа Орталық Коми- теттің жаңа мүшесі * қатысты. «Азшылықтың» төрт адамын «көпшіліктің» екі адамы үстіне «кооптациялау» талабының ақылға сыймайтынын Плеханов жолдас үш сағат бойы дәлелдеді. Бір жағынан, ібіреуді азаптағьисы, жаныштағысы, тұйыққа тірегісі, дарға асқысы, жермен- жексен еткіісі келеді деп біз туралы қавдай болса да қа- уііптенушілікті жою үліін, екінші жағынан, партиялық «кепшіліктің» праволары мен позициясыи қорғау үшін Плеханов екі адамдъі кооптациялауға үсыпыс жасады. Екі адамды кооптациялау туралы усыныс та цабылдан- бады.
6 о-ктябрьде біз Плехановпен бірігіп, «Искраның» бар- лық ескі редакторларына және қыаметкері Троцкий жолдасқа мынадай мазмұнда ресми хат жаздьщ:
«Ңұрметті іжолдастар! Орталық Органның редакция- сы Сіэдердің «Искра» мен «Заряға» қатысудан ікетке- ніңіз жөнівде ресми түрде өзінің өкінішін білдіруді бо- рышым деп іесеигтейді. Партияның екінші съезінен кейін де іле-шала бірге істесуге сан рет шақырғаныімызға қа- рамастан, содан кейін де' әлденеше қайталап тпақырға- нымызға қарамаістан, біз Сіздерден бірде-ібір әдеби шы- ғарма ала алмадық. Орталық Органның редакциясының мәлімдейтіні — редакция 'Сіздердің бірге іістесуден ке- туіңіз ешбір редакция тарапынан болмаған нәрсе деп есептейді. Әлдеқалай бір жеке решш, әриие, партияның Орталық Органында жүмыс істеуге кедергі болмауға тиіс. Ал егер Сізідердің кетуіңіз Сіздер мен біздердің арамыздағы пәлендей бір піікір алалығынан туған бол- са, онда біз мұндай алауыздықтардың тюлық баянда- луын партия імүддеісі үшін өтечмөте пайдалы деп есеп- тер едік. Ол ол ма. Біз бүл алауызідықтардың сипаты мен тереңдігінің біз редакциялап отырған басылымдар- дың бөтшде мүмікін қадері тезірек бүкіл партия алдын-
* Орталық ІКомитеттің бұл мүшесі ПБ сонымен бірге азшылыңпен бір- сыпыра жеке және коллективтік өңгімелер өткізіп, қисынсыз өсек- аяңдарды бекер деп тауып, партиялық борышты өтеуге шақырды.
13*


366
В. И. ЛЕІ-ІИН
да апықталғаны оте-мотө жөн болар еді <де.п есептер едік» *.
«Азшыльтқтың» :қиімылдарыінда жөке кісілердің ашу шақыруы басым ба әлде органға (және партияға) жаңа бағыт беру тілегі басым ба, дәл қай істе, дәл қандай ба- ғыт беру жөнінде,— бұл жағы бізге әлі .мүлде белгісіз болып келгіенін оқушының өзі көріп отыр. Менің ойьгм- ша, қандай әдебиіетті болса да, куәлардың берген қаядай мағлұматтарын болса да негізге алып, осы мәселені анықтау жұімьтсына 70 білгішті отырғызіса, олар к,азір- дің өзінде де бұл былықты еш уақытта айыра алмас еді. ¥рыс-керістің түйінін қалағап уақытыңда шешуге бола қояр ма еікен: оны не шауып тастау керек, іге одан ау- лақ болу көрек
6 октябрьдегі хатқа Аксельрод, Засулич, Старовер, Троцкий және Кольцов: томенде қол қойғандар, «Иск- ра» жаңа редакцияның қолына көшкеннеп бері, оның жұмысына іешбір қатьюпайды — деп бірер сөзбеи жауап қайтарды. Мартов жолдас олардан гөрі созуар- лау болытг, бізді мынадай жауап қайтарумен құрмет- теді:
«РСДРП Орталық Оргаиының редакциясына. Қадірлі жол- дастар! Сіздердің 6 октябрьдегі хатыңызға жауап ретінде мен мынаны мәлімдеймін: 4 октябрьде Орталық Комитет мүшесінің қатысуымен болған кеңестен кейін, бір органда бірігіп жұ- мыс істеу туралы мәселе жөніндегі біздің түсіндірмелеріміздің бәрі аяқталды деп есептейміп; Сіздер бізге өздеріңіз жасаған: Ленин жолдасты Советке өзіміздің «өкіліміз» етіп сайлауға уә- де берсек, Аксельродтың, Засуличтіц/ Старовердің жәпе менің редакцияға кіретініміз туралы ұсыпысты қайтып алуға Сіздерді мәжбүр еткен себептер жөніндегі сұраққа жауап беруден осы кеңесте бас тарттыңыздар. Куәлар алдында өздеріңіз жасаған мәлімдемелеріңіздің тұжырымынан сол кеңесте Сіздер бірнеше рет бас тартқаннан кейін, мен қазіргі жағдайда «Искрада» жұ- мыс істеуден бас тартуымның себептерін Сіздерге жазған ха- * Мартов жолдасқа жазылған хатқа бір кітапша туралы тағы бір мәселе және мынадай сөйлем қосылды: «Ақырында, іс мүддесі үшін, біз мынаны Сіздердің естеріңізге тағы да саламыз: партиялық жоғар- ғы мекемеде өздеріңіздің барлық көзқарастарыңызды ресми мәлімдеп, қорғауларыңызға толық мүмкіндік беру үшін біз қазір Сіздерді Орта- лық Орган редакциясының мүшелігіне кооптациялауға әзірміз». (Ңа- раңыз: Шығармалар, 34-том, 169—170-беттер. Ред.)
♦* Плеханов жолдас, бәлкім, бұл жерде: не ұрыс-керісті бастаушы-
лардыц уандай да болсын талаптаръіныц бәргн орындау керек — деп
қосар еді. Бұлай етуге неліктен болмағанын біз кейін көреміз,


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
367
тымда түсіндіруді қажет деп таппаймын. Егер керек болса, мен бұл туралы бүкіл партия алдында егжей-тегжейлі айтып бере- мін, редакциядан және Советтен орын алу туралы Сіздердің қа- зір қайталап отырған ұсыныстарыңыздан менің не себепті бас тартқанымды партия екінші съезд протоколдарынан-ақ білетін болады... *
Л. Мартов»
Жоғарыда көрсетілген документтермен бірге, бұл хат Мартов жолдас өзінің «Қоршау жағдайында» адейі соқ- пай кетіп отырған (леп белгілері мен көп нүктелер крю арқылы) 'мәселе — бойкот жасау, іріткі салу, анархия, жікке болінуді әзірлеу туралы мәселе жонінде — ікүрес- тің адал жән-е арамза құралдары туралы мәселе жөнін- де ешкім бе<кер дей алмайтын түсіпік береді.
Мартов жолдасқа және басқаларға алауыздықты ба- яндаңыздар деп усыныс жасалып отыр, істің мәні н-еде екенін және олардың ниеттері қандай екенін тура ай- тыңыздар деп етініш жасалып отыр, қыңырлықты қо- йып, 1-параграф жөніндегі қатөні (оңға қарай бұрылу- дағы ^атемөн тығыз байланысты қатені) сабырлылык,- пен 'талдаңыздар деп ацыл айтылып отъір,— ал Мартов жолдас пен К° сөйлесуден бас тартып: мені тұйыққа ті- реп отыр, мені азаптап отыр! — доп айқай салады. «Ңорқынытпты сөздің» келекіеве айналуы бұл кісі кү- лерлік байбаламның қызуын басқап жоқ.
Біз Мартов іжолдастан былай деп сұрадық: бірге жу- мыс істеуден бас тартъіп отыртан адаімды қалайша ту- йъъцца тіреуге болады? Азшылъщта болудан бас тартып отырған азшылыіқты қалайша жәбірлеуге, «азаптауға», қыспаққа алуға іболады?? Азшылықта болудың қандайы болса да азшылықта ңалғандарға міндетті түрде және қалайда белгілі бір қолайсыздық туғызбай қоймайды ғой. Бұл қолайсыздық імынада: не белгілі бір мәселелер- де үстеімдік етютін коллегияға кіруге тура -келеді, не коллегивдан тыс қалып, оған іпабуыл жасауға және, олай болса, мықтап бекінген батареялардың жаудырған оғы астында қалуға тура кел-еді.
* Мартовтың сол кезде қайта басылған кітапшасы жоніндегі жауап-
ты ңалдырып кетіп отырмын.


368
В. И. ЛЕНИН
Мар-тов жолдас «қоршау жағдайы» туралы байбалам салғанда: азшылықта қалғандарға қарсы күріес немесе оларды басқару ісі әділ және адал жүргізілмей отыр — дегісі келген болар? Тек осындай 'тезисте ғіана (Мартов- тың кіөзқарасы бойынша) парасаттылықтың нышаны болар еді, өйткені, қайталап айтамын, азшыльгқта болу міидетті түрде және қалайда белгілі бір қолайсыздық туғызбай қоймайды. Бірақ мүның кісі күлерлік жері мынеда: Мартов жолдас сөйлесуден бас тартьш отыр- ғанда, оныміен куресуге еиьбір мүмкіндік болмады! аз- шыльгқ азшылықта болудан бас тартып отырғанда, оны бас\т$аруға ешбір мүмжіндік болмады!
Біз Плехановпіен бірге редакцияда болған кезде Ор- талық Орган редакциясының билікті асыра қолданғаны немесе оны жөнсіз пайдаланғаиы жөнінде Мартов жол- дас бірде-бір фактіні дәлелдей алмады. Азшылықтың практиктері де Орталық Комитет тарапынан бірде-бір фактіні дәлелдей алмады. Мартов жолдас өзінің «Ңор- шау жағдайында» қазір қаишама бұлтарса да,— цор- шау жағдайы туралы байбаламда «бос \%ыцт$ылдан» бас- ца тіпті тук жоц е-кені әбден күмәнсыз болып отыр.
Мартов жолдастың және К°-нің съезд тағайындағаи редакцияға қарсы айтатын ацылға сыйымды дәлелдері- нің мүлде жоқ екенін солардың өздерінің: «біз крепост- ной емеспіз!» дегеп сөзсымақтары («Ңоршау жағдайы», 34-бет) бәрінен де жақсы сипаттайды. .Өзін бұқаралық ұйымнан және бұіңаралың тәртііттен жюғары тұрған «таңдаулы жандардың» қатарына қосатын буржуазия- льщ интеллигеяттің лсихологиясы бұл жіерде таімаша айқын ікөрініп отыр. Партияда жұмыс істеуден бас тар- туға «біз 'Креп-остной емеспіз» деп себеіг айту — өзіңнщ кім екенщді толыц ашып бергендік, дәлелдеріңнің мүл- де жоқтығын, дәлелдеуге мүлде дәрменісіз екеніңді, на- разы болуға орынды себептеріңнің мүлде жоқ екенін мойындағаидық Іболеды. Плехайов екеуіміз: бас тарту- шылыққа біздің тарапымыздан ешқандай себеп болған жоқ деп есептейміз, алауыздықты баяндауларыңызды өтінеміз деп «мәлімдедік, ал олар бізге: «біз креітостной еімеспіз» деіп ж-ауап береді (кооптация жөнінде біз әлі саудаласып біткен жоқпыз дегенді қоса айтады).


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ ЛДЫМ КЕЙІН
369
1-параграф туралы таласта-ақ өзін өзі әшкерелеп, оп- портунистік мылжың сөз бен анархистік жел сөзге бейімдігін көрсеткен интеллигенттік дарашылдыққа уандай болса да пролетарлық ұйым мен тәртіп крепост- никтік право болып көрінеді. Бұл «партия мүшелеріне» жъкъпартиянъщ «қызмет адамдарына» партияның жаңа съезі де «таңдаулы жандар» үшін қорқынышты жәпе адам тозе алмайтын кречгостпиктік імекем-е 'болып көрі- нетінін оқушы жұртшылық көп кеипікпей өзі-ақ бай- қар... Партиялық атақты пайдалануға әуес, бірақ пар- тияның мүдделері мен партияның еркіне бұл атақтың сай келмейтінін сезетін адамдар үшін бұл «імекеме» іпы- ны-нда 'да қорқынышты.
Міенің жаңа «Искра» редаіщиясына жазған хатымда тізіп ікөрсетілгеи және «Ңоршау жағдайыніда» Мартов жолдас бастырьгп шығарған коми-тіеттер қарарлары іс жүзінде мынаны дәлелдеп отыр: азшылықтың ңимылы басынан аяғына дейін съезд қаулыларына бағынбаған- дыі$, іпрактикалық пайдалы жұмыстың берекесін кетір- гет-ьдік бюлды. Опіпіортунистерден және «Искраны» жек көрушілерден ңұралған азшылык, съезде жеңілгені үшін өш алмаіқ болып және оппортунизімге бой ұру жөнінде, интеллигеяттік тұрақсыздық жөнінде екіиші стыезде өз- деріне тағылған айыпты әділ де адал жолміен (істі бас- пасөз біетінде нөмесе съезде түсіндіру жолыімен) еш уацытта бекөрге шығара алмайтынын сезіп, партияны жулмалады, жүмысты ібүлдіріп, беріеакесін ікетірді. Пар- тияны сендіруге шаімасы келмейтшін мойындай оты- рып, олар партияның берекесін кетіру және цандай жу- мысца болса да бөгет жасау жолымен әрекет етті. Жұрт оларды: сіздер (съезде істі быльгқтырып) біздің кеме- мізге жарықшақ түсірдіңіздер — деп кінәлаған еді; олар бұл кінәлауга жауап ретінде, жарықіпақ түокен кемені біржолата циратуға барлыц кушін салды.
Үғыімдаірдың ша-тасқавдығы соншалыіқ, тітгті бойкот жасау және жұмьютан шеттеу күрестің.«адал * жолы» деп жарияланды. Мартов жолдас қазір осы қытықңа тиетін пункттің маңында шырк, айналып жүр. Мартов * Кен заводының қарары («Ңоршау жағдайы», 38-бет).


370
В. И. ЛЕНИН
жолдастың «принципшілдігі» соншалық, тіпті азшылық бойкот жасаса, ол бұл бойкотты... ңорғайды, ал көпші- ліктің қатарында больгп қалғанда, ібойкот Мартовтың өзіне қауіп төндірсе, ол бұл бойкотты айыптайды!
Мұның өзі ұрыс-керіс пе әлде социал-деімоікратиялық жумыспіы партиясындаты күрестің адал жюлдары жө- ніндегі «щринциптік алауыздық» па — деген імәселені талдаімасақ та болады ғой деп ойлаймын.
«Кооцтация» жөнінде жанжал шығарған жолдастар- дан түсінік алу әреікетгері (4 және 6 октябрь) ісәтсіз болғаннан кейін, орталық мекеімелерге олардың адал жолмея күресеміз деп сөз жүзінде бергеи уәдесінің іс жүзінде қандай болатынын байқап кору ғана қалды. 10 октязбрьде Орталық Комитет Лигаға нұсқау хат жол- дап (қараңыз: Лига протоколдары, 3—5-беттер), 'өзінің устав жасап жатқанын мәліімдеді жәие Лига мүшелерін ікөмек/тесуге шақырды. Лига әкімшілігі ол кезде Лига Съезін шақыруды қабылдаімаған еді (ібір дауыісқа қарсы екі дауыс, қараңыз: протоколдар, 20-бет). Азшылық жағындағылардың бұл нұсқау хатқа қайтарған жауабы бірден мынаны көрсетті: атышулы адалдық және съезд шешімдерін танушылық дегеніміз бос сөз болып шық- ты, іс жүзінде азшылық партияның орталық мекеімеле- ріне (қалайда бағынбаута бел байлап, олардың бірлесіп жұмыс істеуге шақырған ұсынысына софизм іміеп анар- хистік 'бос сөзгө толы сылъаулармен жауап берді. Әкім- шілік імүішесі Дейчтің атышулы ашық хатына (10-бет) біз Плехановпен жане көишіліктің Ібасқа да жақтас'та- рымен бірігіп, былай деп батыл жауап бердік: «партия- лың тәртіпті өресжел бұзушылыққа ңарсы наразылық білдіреіміз, Лиганың қызмөт ада-мы бұл арқылы партия- лық міекеменің үйьіімдық қызіметіне бөгет жасайды жә- не басңа жолдастарды тәртіп пөн уставіты дәл осылай бұзуға шақырады. <«Орталың Комитеттің шақыруы бо- йынша мұндай жұімысқа ^атысуға өзімнің правом жоқ деп есеитеймін», неімесе «жолдастар! біз қалай болғанда да Лига үшіп жаңа устав жасау ісін оған (Орталың Ко- митетке) бермеуге тиістіміз» деген тағы басқа сол


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
371
сияқты создер — үгіт жүргізу тәсілдерінің бірі, бұлар партия, ұйым, партиялық тәртіп деген ұғымдардың не екенін аз да болса айыра алатын әрбір адамның тек зы- ғырданын қайната түседі. Бұл сияқты тәсілдердің сора- қы болатын тағы бір сеібебі — олар жаңа ғана құрылған партиялық мекеіме жіөнінде ңолданылып отыр, сөйтіп, бұл — партиядағы жолдастар арасында осы мекемеге деген сенімді кеімітуге сөз-сіз әрөкет жасағандық больш табылады және юоның өзінде бұл тәсілдер Лига әкімші- лігінің мүпіесі атыиан және Орталық Комитеттен жасы- рын қолданылып отыр» (17-бет).
Мұндай жағдайда Лига съезі тек жанжалга айнала- тын еді.
Мартов жолдас «адамның ішше кіріп шығу» ж'өнін- дегі съезде жүргізген тактикасын әуел бастан-ақ қолда- на берді, бұл жолы оны жеке әңгімелерді бұрмалау ар- ңылы Плеханов жолдасқа қолданды. Плеханов жолдас бұған наразылық ібілдірді, сондықтан Мартов жолдас- тың ойламай айтқан нем-есе атлумен айтқан ісогіс сөз- дерін қайтып алуына тура келді (Лиға протоколдары, 39 және 134чбетттер).
Баяндама жасауға кезеік -келді. Партия съезінде Лига делегаты мен едім. Оқушы менің баяндамамиың конс- пектісін (43-және келесі беттер) * жай қарап өткеннің өзінде-аң мынаны байңайды: мен онда съездегі дауыс берулерге іжасалған және өңделген түрде осы кітацша- ның да мазмұны болып отырған талдаудың алғашқы нобайын бердім. Баяндаманың негізгі мівдеті — Мар- товтыц жәие К°-нің өздері жасаған қателері салдарынаи партиямыздың оппортунистік қанатына ауысып кетке- нін дәлелдеу еді. Баяидама бізге мейлінше өшігіп алғаіп қарсы жақтың көпшілігі алдында жасалғанына қарамастан, олар баяндамадан партиялық -күрес пен ай- тыстың адал тә^ілдерінен тысқары кеткен ештеңе таба алмады.
Ңайта, Мартовтың баяндамасы, меиің баяндауыма ұсаң іжәне жғке «түзетулер» (бұл түэетулердің дүрыс
Қарацыз: осы том, 43*»55-беттер. Ред.


372
В. II. ЛЕНИІ-І
еместігін біз жоғарыда көрсеттік) енгізудің үстіне... ішінара ашудан туған ібаяндама болды.
Мұндай жағдайда күрес жүргізуден көпшіліктің бас тартуы таңданарлық нәрсе емес. Плеханов жолдас «жанжалга» қарсы наразылық білдірді (68-бет) —бұл шынында да «жанжалдың» нағыз өзі болатын! — және баяндаіманың .мәні жөнінде қарсы айтпақ болып даяр- лап қойған сөзін айтқысы келмей, ісъезден кетіп қалды. Мартов жолдастың «лайықсыз қылығына» қарсы жазбаша наразылық білдіріп, көпшіліктің басқа жақ- тастары да түгел дерлік съездөн шығып кетті (Лига протоколдары, 75-бет).
Азшылықтың күріес тәсілдері жұрттың бәрініе әбден мәлім болды. Біз азтпыльгқты съезде саяси қате істеді, опіпортунизімге қар-ай бой ұрды, ібувдшылдармен, Аки- мювтармен, Брукэрлермен, Егоровтар'міен және Махов- тармен коалиция жасады деп айыятадық. Азшылық съезде жеңіліп қалды және жөкелеген аімал-айлалар ңолданудың, шабуыл жасаудың, дүрсе қоя берудің, т. т. үшы-қиыры жоқ алуан түрлерін қамтитын күрестің екі тәсілін «ойлап шығарды».
Бірінші тәсіл — «■себебін түісіңдірместен» бүкіл пар- тиялық жүмыстың берекесін кетіру, істі бүлдіру, бар- лық іске бөгет жасауға тырысу.
Екінші тэс.іл — «жапжал» шығару, т. т.*
«Күрестің» бүл «екійіпі тәсілі» Лиганың атышулы «принциптіік» ңарарларынан да көрінш отыр, бұл ңарар- ларды талқылауға «ікеігшілік», әлбетте, қатьтспаған еді. Ңазір Мартов жолдас өзінің «Ңоршау жағдайында» қай- та бастырып шыіғарған осы қарарларға зер салалық.
Троцкий, Фомин, Дейч және баоқа жолдастар қол қойған бірінші қарарда партия съезінің «көпшілігіне» қарсы бағытталған екі тезйс бар: 1) «Съезде білінген, іс жүзінде «Искраның» бұрынғы саясатына ңайшы ке- * Эмиграция және айдау жағдайында үнемі кездесетін ұрыс-керіс- тердің ең сөкет формалары сөкет себептерден өрбиді деу ақылсыздың болатынын мен бұдан бұрын атап көрсеткен едім. Мұның өзі тұр- мыстың белгілі бір қолайсыз жағдайларында, белгілі бір дәрежеде ашу- шаңдық күшейген кезде, т. с. реттерде біреуден біреуге тез жұға қа- латын өзінше бір дерт. Меиің бұл жерде курестің осы жүйесінің шын сипатын қайтадан көрсетуіме тура келдг, ойткені Мартов жолдас өзі- ніц «Ңоршау жағдайында» онъі толъіт} цайталспіты.


Bit» АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
373
летін теиденциялардың салдарынан, иартия уставын жасағанда Орталық Комитеттің тәуелсіздігі мен беделіи қорғау үшін жеткілікті кепілдіктер жасауға тиісті көңіл бөлінібегенііне Лига өзінің қатты қынжылатынып білді- реді» (Лига протоколдары, 83-бет).
Бұл «принциптж» тезис, біздің жоғарыда көргеніміз- дей, Акимовтъщ жел созіне саяды, бұл жел сөздің оп- портунистік сипатьги партия съезінде тіпті Попов жол- дас та әпгкерелеген болатын! Асылында, «коишілік» Ор- талық Комитеттің тәуелсіздігі мен беделін қорғауды ойламайды деген пікір әрқашанда тек өсек болып қала беретін. Бұл жөнінде мынаны .атап көрсетсек те жет- кіліікті: біз Плехановтіөн бірге редакцияда болғанымыз- да, Советте Орталық Орган Орталық Комитеттен басым болмады, ал мартовшылдар редакцияға кіргеннен ке- йін, Советте Орталық Орган Орталық Комитеттен ба- сым болып шъщты! Біз редакцияда болған кезде, Совет- те орыс практиктері шетелдік әдебиетшілерден басым болды; мартовшылдарда керісінше болды. Біз редакция- да болған кеэде, Совет бірде-бір практикалъъц мәселеге ңол сұқіпақшы болып бірде-^бір рет оқталған жоқ; бір- ауыздан кооптация жасалгалы мундай цол суғушъілы^ басталды, о-қушы жұртпіылық мүны көп ұзамай анық білетін болады.
Біз талдап отырған қарардың ешнші т-езисі мынау: «...партияның ресми орталық орындарын құрғанда, съезд іс жүзінде қалыптасыи қалған орталық орындар- мен сабақтастық байланысты елемеді...»
Бұл тезис бүтіндей ортальгқ орындардың адам құра- імы туралы мәселеге тіреліп отыр. «Азшыльіқ» ескі ор- талық орындардың съезде өздерінің жарамсыздығын көрсеткеніне және бірталай қателер жасағанына соқпай өтуді артық көрді. Бірақ Ұйьімдастыру комитеті жөнін- дегі «сабақтаістыққа» сүйену бәрінвн де күлкілі болып шықты. Үйымдастыру комитетінің ібүкіл құраімын бекі- ту туралы съезде бірде-бір адамның жұ-мған аузын аш- пағанын кордік. Съезде іМартов Үйымдаотыру комите- тінің үш мүшеісі енгізілген тізім оны масқаралайтынын айтып, тілті даусы қарльтққанша айқайлады. Съезде «аашылық» Ұйымдастыру коімитетінің бір мүшесі енгі-


374
В. И. ЛЁЙЙЙ
зілген ацырғы тізімін ұсынды (Попов, Гл-ебов немесе Фомин және Троцкий), ал «кө-ппгілік» Үйымдастыру ко- митетінің үіп мүшесінің (Травинский, Василъев және Глеібов) екеуі енгізілген тізімді өткізді. Олай болса, бұл «саба^тастыққа» сүйенуді ңалайша «іпринциптік ала- уыздық» деп атауға болады? — деген сұріақ туаіды.
Ескі редаікцияның Аксельрод жоадас бастаған торт мүшеісі қол қойғап екіиші қарарға көпііелік. Бүдан біз «көпшілгікке» қарсы қойылған, кейін баспасөзде талай рет қайталанған бастычбасты айыптаудың бәрін таба- мыз. Бұл айыптарды бәрініен де иақ еол редакторлар үйірмесі мүшелерінің тұжырыімы бюйынпіа талдау қо- лайлырақ болар. Бұл айьштар «партияны саміодержа- виеліік-ібюрократтық жолімен басқару жүйөсіпе» қарсы, «ібюрократтық цейтрализмге» қарсы бағытталған, «бю- рократтың централизімнің» «шын социал-демократиялық централизмнен» айырмасы мьгнадай: ол «ішкі бірлікті бірінші орынға ңойміайды, нағыз механикалық құрал- дармен, же*ке адаімідардың инициативасы мен қоғамдық талапкерлігін үнемі басьип-жаншып отыру жолымен жүзеге асырылатын жә<не сақталатын сыртқы, формаль- ды бірлікті бірінші орынға сқояды»; оондықтан ол «өзі- нің түпкі мәні бойынша қюғамның курамды элементте- рін етене біріктіре алмайды».
Аксельрод жюлдас пен К° бұл жерде қай «қоғам» ту- ралы айтып отырғапын бір алланың өзі білсін. Басқару жөнінде керекті реформалар жасау туралы зем-ствоның өтінішін жазып отыр ма әлде «азшылықтың» піағымда- рын ібілдірііп отыр ма,— імұны, сірә, Аксельрюд жолдас- тың өзі де жаңсы білмеген болса керек. Наразы «редакторлар» байбалам салып отырған партиядағы «самодержавие» дегеншң нендей мағына беруі мумкін? Самодержавие — жалғыз адамның жоғары дәрежелі, ба- қыланбайтын, жауапты болмайтын, сайланібайтын өк- темдік билігі. Басқаны емес, мені нақ осындай билеп- төстеуші деп есептейтіндері «азшылық» әдеібиетінен өте жақсы мәлім. Талданып отырған қарар жазылып, қабылданған кезде мен Плехановпен біргө Орталық Органда едім. Олай болса, Аксельрод жолдас пен К° ездерінің былай деп сенетіндіктерін білдіріп отыр: Пле-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
375
ханов та, Орталық Комитеттің барлық мүшелері де «партияны басқарғанда» істің пайдасына қарай, өздері- нің көзқарастары бойынша басқармай, билеп-төстеуші Лениннің ырцъшен басқарды. Самодержавиелік жолмен басқару жөнінде айыптау бас/қаруға қатысушылардың билеп-тостеушіден басқаларының бәрііи, басқа біреудің дол шоқпары, басқаньщ айдағавына жүріиі, айтқанына конеті.н жандар деп тапуды созсіз қажет етеді. Сон- дықтан біз: шыпында да бұл аса қадірлі Аксельрод жолдастың «припциптік алауыздьіғы» ма? — деген сұ- рақты қайта-’қайта қоямыз.
Бүдан соң. Партия съезінен жаца ғана қайтып кел- ген, оның шешімдерін салтаігатты түрде заңіды дел та- ныған біздің «партия мүшелері» бүл жерде қандай сыртқы, формальды бірлік туралы айтып отыр? Азды- көітті берік негізде ұйымдастырылған партияда бірлік орнату үшін олар партия съезінен басқа амал бар деп біле іме еікеп? Егер басқа амал бар деп білетін болса, онда екінші съезді әлдеп^ақ завды съезд деп танымай- тындықтарын ашық айтуға неге олардың батылы жет- пейді? Олар өздеріиің жаңа пікірлерін және бейне бір ұйымдаістырылған бейне бір партияда бірлік орнатудың жаңа әдютерін неге бізге баяндап көрмейді?
Бұдан соң. Партияның Орталық Органы осының ал- дында ғана алауыздықтарыңыэды баяндап беріңіздер деп сураганда, жауап берудщ орнына «ікооптация» ту- ралы саудаласқан біздің дарашыл интеллигенттеріміз қандай «жеке адамдардың инициативасып басып-іжа- ныпттау» туралы айтып отыр? Қсьндай «жумыйты» бол- са да бізбен бірігіп істеуден бас тартқан аідамдардың инициативасы мен талапкерлігін, жалпы алғанда, біз Плехановпеп бірге немесе Орталық Комитет болып ңалайша басып-жаныштай алатын едік! Басып-жаныш- талушы адам цатысудан бас тартуцан мекемеде немесө коллегияда опы қалайша «басып-жаныштауға» болады? Өздері «басцарылатын болудан» бас тартып отырғанда, сайланбаған редакторлар «баоқару жүйесіне» қалайша наразылық білдіре алады? Жоадастарыімызға басшылық еткенде біз еиьцандай қателік жасауымыз муммін емес еді, өйткені мұның себебі тек мынада ғана: бұл жол-


37G
В. И. ЛЕНИН
дастар біздің басшылығымызбен мүлде жұмыс істеген жоқ.
Атышулы бюрократизм туралы байбалам салу — ор- талық орыіндардың адам құрамына наразылықты жай бүркеімелөу еікені, съезде салтанатты түрде берілген уәденің бұзылғандығын араімзальгқпен жасыру екені айқын 'болса кереік. Сен бюрократісың, ойтікені съезд сеиі тағайындағанда менің ырқыммен емес, мепіц ырқыма қарсы тағайындаіды; сен формалиссің, өйткені сен ме- нің ризалығыма сүйенбей, съездің формальды шешімде- ріне сүйенесің; сен дөршичмеханикальтқ түрде әрөкет етесің, өйткені партия съезінің «'механикалық» копші- лігіне сүйенесің, 'менің кооптацияланғьвм келетіндігімен санаспайсың; юен — билеп-тө/стеуші'сің, өйткені сен ымы-жымы бір еокі топқа билік бергің келмейді; бұл топ съездің үйірімешілдікті мақүлдамай тастауы өзіне неғұрлым жағымсыз болған сайын, өздерінің үйірме- шілдік «сабақтастығын» соғұрлыім күштірек қорғайды.
Бюрократизм туралы бұл байбаламда жоғарыда көр- сетілгеннен басқа ешқандай нацты мазімұн болған емес және жоқ та *. Күрестің нақ осывдай әдісі азшылықтың интеллигенттік тұрақсыздығьш тағы да көрсетіп береді. Ол партияны орталық орындардың сайлауы ойдағыдай болмады деп сендірмек еді. Қалай сендірмек? Плеха- новпен өкеуіміз баоқарған «Искраны» сынау арқылы ма? Жоқ, мұны істеуге олардың шамасы келмеді. Олар партияның бір бөлігіне өздері жеік көретін орталық орындардың басшылығымен жұмьтс істеуден бас тартуы арқылы сөндірм-ек болды. Бірақ баспіылыққа бағынғы- сы келмегендерге басшылық ете алатынын дүние жүзінде ешбір партияның ешбір орталық мекемесі дә- лелдей алмайды. Орталық орындардың басшылығына бағынудан бас тарту партияда болудан бас тартумен бір- дей, партияны күйретумен бірдей, мұның өзі — сендіру амалы емес, булдіру амалы. Дәл осы сендіру орнына бүлдірудің қолданылуы принциптік ұстамдылықтың жоқтығын, өз идеяларына сенімнің жоқтығын көрсетеді.
* Плеханов жолдас игілікті кооптацияны жасағаннан кейін, ол аз-
шылыңтың көз алдында «бюрократтық централизмнің» жақтасы болу-
дан қалды, осыны көрсетудің өзі-ақ жеткілікті.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ» ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
377
Бюрократизм туралы айтылыи жүр. Бюрократизмді орыс тіліне: мансапіқорлық дегөн сезібен аударуға бола- ды. Бюрократизім дегеніміз — істіц мүдделерін мансаіг- тыц мүдделеріне бағындыру, орынта өрекше көңіл бө- ліп, жұмысты елемеу, идеялар үшін күресу орнына кооптация үшін жанжал іпығару. Шынында, мұндай бюракратизмінің партияға керексіз әрі зиянды -екені сөз- сіз, сондыіқтан қазір біздің партиямызда күреіс жүргізу- ші екі жақтың қайсысы осындай бюрократтық істеп отырғанын мен оп-оңай оқушының өз төрелігіне бере- мін... Бірігудің дөреікі-механикалық тәсілдері туралы ай- тылып жүр. Дөрекі-механикальгқ тәсілдерідің зиянды екені түсінікті, бірақ жаңа көзқарастардың дұрыстығы- на партияның көзін жеткізбей тұрып, бұл көзқарастар- ды партияға баяндаімай тұрып, жаңа бағыттың ескі ба- ғытқа қарсы күресінің партияльгқ мекеімелерге адаімдар енгізуден асқан дөрекі, одан аоқан механикалық әдісін ойлап табуға бола ма? — мұның төрелігін айтуды да мен оқушының езше бөріемін.
Бірақ, імүмікін, азшылық өте жақсы коретін сөздердің аздаған принциптік маңызы да бар болар, бұл ретте «бет бұрыстың» баютама-сы болтны күмәнсыз ұсақ және жеке дәлелге д,арамастан, бұл сөздер идеялардың кейбір ерекше тобын көрсететін болар? Мүмкін, «ікоіоптацияға» байланысты жанжалдан көңілімізді баоқа жаққа аудар- сақ, бұл 'Сөздер қалайда көзқарастардың басқа бір жүйе- сінің белгісі болып шығар?
Мәселені осы жағынан ңарайық. Бұл жонінде бізге ең алдымен мына жағдайды атап өтуге тура келеді: Лигада мәселені осылай қарауға бірінші болып кіріскен Плеханов жолдас еді, ол азшылықтың анархизм меп оппортунизмге қарай бет бұрғанын атап көрсетті, ал Мартов жолдас (кейбіреулер менің тгозициямды прин- циптік * позиция деп танығысы келмейді — деп қазір * Ленин принциптік алауыздықты көргісі келмейді немесе оны бе- керге шығарады-мыс дегенді айтып, жаңа «Искраның» өкпелеуі тіпті кісі күлерлік нәрсе. Сіздер іске неғұрлым принциптілікпен қарасаңыз- дар, онда оппортунизмге қарай бет бұрғандықты менің қайта-қайта атап көрсеткенімді соғұрлым тезірек көрген болар едіціздер. Сіздердің позицияларыңыз неғұрлым принципті болса, сіздер идеялық күресті мансапқа таласу дәрежесіне түсіріп, оншама кемітпес едіңіздер. Өз- деріцізді принципті адамдар деп тануға өздеріңіз бөгет жасау үшін не керектің борін істеген болсаңыздар, онда өздеріңізден керіңіздер.


378
В. И. ЛЕНИН
қатты өкпіелеп жүрген Мартов) озінің «Ңоршау жағ- дайында» бұл жанжалға мулде соцпай өтуді артық көрді.
Лига съіезінде: Лиганың неімесе камитеттің өзі үшін жасап жатқан уставы, бұл уставты Орталық Комитет бекітпейінше, күтпіне ене ме? Орталық Комитеттің бе- кітучбекігпеуі-не қарамастан күшіне ене ме? — деген жалпы мәселе көтерілді. Мәселе тіиті айдан анық сияқ- ты: устіав дегеніміз — ұйымдасқандықтың форімальды белгісі, ал комитеттерді ұйымдастыру правюсы, біздің партия уставының алтыншы параграфы бойынша, тек Орталық Комитеттің өзіне ғапа беріліп отыр; устав ко- митет автоноімиясының шегін белгілейді, ал бүл шекті белгілеу жөнінде партияның жөргілікті мекемесішң е(мес, орталық меіКіеіме!сінің шешуші даусы бар. Бул— ап-айцын нәрсе, сондықтан «үйымдастыру» деген соз әрқашанда «уставты бекіту» деген сөз бола бермейді деп, терең ойлы пайымдауға салыну барып тұрған ба- лалық болды (нақ осы ресми устав пегізшде ұйымдас- қысы келетінін Лиг-а өз бетімен білдірм'еген сияқты). Бірақ Мартов жолдас социал^демократияның әлішіесін де ұмытңаи (уақытша ұмытқан деп сенейік). О-ның пі- кірінше, уставтың бекітілуіп талап ету тек қана «бұ- рынғы искрашыл ревюлюциялық централизімнің орнына бюроікраттық централизім орщатқандықты» (Лига прото- колдары, 95-бет) көроетеді, мұнымен қатар Мартов жолдас сол сөзінде істің «принципті жағы» дәл осы арада деп білетінін мәлімдеді (96-бет), ал осы прин- ципті жағына ол өзінің «Ңорптау жағдайында» соңпай өтуді артық көргсп!
Плеханов жолдас Мартовқа сол сәтте жауап берін, бюрократизім, поімпадурлыіқ, т. т. сияқты «съездің беде- лін түсіретін» сөздердеп тыйылуды өтінді (96-бет). Бұл сөздерді «белгілі бағыттың принціштік сипаты» деп біл- Міне, мәселен, Мартов жолдас, «Қоршау жағдайында» Лига съезі ту- ралы сөз қылғанда, анархизм туралы Плехановпен екі арада болған талас жайында түк айтпайды, бірақ оның есесіне: Ленин — орталық орындардың үстінен қараушы, Ленин көзін бір қысып қалса болғаны, орталық орын жарлық береді, Орталық Комитет Лигаға баса-көктеп кіріп келді — дегендерді айтады, т. т. Өзінің терең идеялылыгы мен прннциптілігін Мартов жолдас дәл осы тақырыпты таңдап алуы ар- қылы-ақ дәлелдегеніне күмәнданудап аулақпьш.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
379
ген Мартов жолдаспеп екі арада шалыс сөздөр айтыл- ды. Көпшілік жағындағылардың бәрі сияқты, Плеханов жолдао та ол кезде бұл сөздердің принциптік емес, бы- лайша айтқанда, тек қана «кооптациялық» мағынасын айқын түсінііп, бұл сөздерді нақты мәнінде ұғынды. Алайда ол Мартовтар мен Дейчтердің талап қоюына кеңшілік жасап (96—97-Ібеттер), бейне бір принциптік көзқарастарды принципті түрде қарауға кошті. «Егер бұл с'олай болса (яғни өз ұйымын құру, өз уютавын жа- сау жөнінде комитеттер -автоноімиялы болса),— дейді ол,—онда олар тұтас ұйым, партия жонінде де автоно- миялы болар еді. Мұиың өзі бундшылдық көзқарас ем-ес, тікелей анархистік көзк;арас. Шыньшда да анар- хистер: жеке адамдардың праволарына шек қойылма- ған; олар бір-ібірііміен соқтығыісып қалуы мүмкін; өз пра- воларыиың шюгін орбір жеке адам өзі белгілейді,— деп ойлайды. Автонюмияның шегін топтың өзі еімес, сол топ бір бөлігі болып отырған тұтас ұйым белгілөуге тиіс. Бунд осы принципті бұзудың айқын мысалы бола ала- ды. Деімюк, автоніомияның шегін съезд белгілейді неме- се съезд құрған жоғары орып апықтайды. Орталық мекеменің билігі парасат пен ақылға сүйенген беделдің негізінде құрылуға тиіс. Бұған мсн, орине, қосыламын. Үйыімның әрібір ө-кілі мекеменің парасатқа сүйенген бе- делі болуына қаміқорлық жасауы керек. Біраақ бұдан бе- дел керек болса, онда биліктің керегі жоқ деген мағы- на тумайды... Идеялар беделіне билік беделін қарсы ңою — анархистік жел сөз, бұл жерде оғап орып бол- мауы керек» (98). Бүл қағидалар — мейлшше айқын, нағыз аксітомалар, сондықтап оларды дауысқа қоюдың озі таңданарлық нәрсе болды (102-ібет), ал бұл қағида- лар женіиде күмән туып отыр-са, тек «іқазіргі уақытта ұғьгмдардың шатаоқаидығынан» ғана туып отыр (ібұл да сонда). Бірақ интеллигенттік дарашылдық азшылық- ты съезді болдырімай тастау, копшіліікіке бағынібау ние- тіне ұрындырмай қоймады; бұл ниетті анархистік жел сөзбен ақтамаса, басқаша ақтауға болмайтып еді. Бір оте ерсі нәрсе — азшылық Плехановқа отшортунизім, анархизм және басқа оте қатаң с-оздерді ңолданғанына иіағым жасаудан баоқа түк айта алған жоқ. Плеханов


380
В. И. ЛЕНИН
бұл шағымды әділ келекелеп, «жоресизм және анар- хизм деген сөздерді қолданудың қолайсыз, ал lese- majeste (ұлыоққа тіл тигізу) және помпадурлық деген сөздерді қолданудың қолайлы» болу себебі не? — деп сұрақ қойды. Бүл сұраққа жауап қайтарылмады. Бұл ерекіпе qui pro quo * Мартов, Аксельрод жолдастарда және К°-де үнемі кездесіп тұрады: олардың жаңа сөзсы- мақтарының «іжүрштен» шыққандығы айқын көрінеді; ал мұны бетіне айтсаң, олар ренжііп, ібіз принципшіл адамдармыз дейді; бірақ сіздер бөлшеоктің бүтінге бағы- нуын принцип бойынша қабылда^гасаңыздар, онда сіз- дер — анархйссіздер, делінеді оларға. Ңатты сөз айтқан- ға олар тағы да ренжиді! Басқаша айтқанда: олар Плехановпен шайқасқысы келеді, бірақ Плеханов бізге қатты шабуыл жасамасын деп шарт қояды!
Мартов жіолдас және басқа да түрлі «іменьшевиктер» мепі төмеиде айтылғандай «қайшылың» жасады деп та- лай әпгкерелсм'өк болып, балалық дерлік ііс істеді. Олар «Не істеу керөктің?» немесе «Жолдаоқа хаттың» идея- лық ықпал туралы, ықпал жасау үшіп күрес, т. т. тура- лы жазылған жерлерінен ци-тат ал<ады да, устав арқылы «бюрократтық» ьгқ-пал жасауды, билікіке және басқала- рына сүйепбеік болған «самодержавиеліік» дәімені қарсы қояды. Аңқау байғұстар-ай! Бурын біздің партия фор- мальды жатынан ұйьгмщасқан түтас ұйым болімағанын, тек жеке топтардың жин-ағы ғана болғанын, сондықтан бұл топтар арасында идеялық ықпалдан басқа қарым- қатыиастың болуы мүмкіп де емеіс екөнін олар әлден үмытып қалыіпты. Қазір біз ұйымдасңан партия болдық, ал мүпың өзі — ібилік жүргізу, идеялар беделіп билік беделінс айналдыру, томенгі партия ұйымдарыныц жоғары партия орындарыпа бағынуы дегеп сөз. Шы- нында, әсіресе әңгіме сайлау жөнінде азшылықтың көп- шілікке бағыпғысы келмейтіндігіне келіп тірелгенде, мүндай аіп-айқын нәрсені 'өзіңнің еокі жолдастаръща шайнап беру тіпті бір түрлі ыңғайсыз екеп! Бірақ мені қайшылық жасады деп әшкерелемек болған бұл ұшы- қиыры жоқ әрекеттердің бәрі принцип жузінде тугелі- * — ңателік. Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
381
мен анархистік жел сөзге айналды. Жаңа «Искра» пар- тиялың мекеменің атағы мен правосын пайдаланудан қашпайды, бірақ партияның кепшілігіне бағынғысы келмейді.
Егер бюрократизм туралы жел сөздерде принцип бол- са, егер мұныц өзі бөлшектің бүтінге бағыну міндотін анархистерше беікерге шығару болмаса, онда бұл — же- келюген интеллигенттердің пролетариат партиясы ал- дындағы жауапкершілігін кемітуге, орталық мекеме- лердің ықпалын әлсіретуге, партиядағы үстамдылығы неғұрлым кем элеім<енттердің автономиясын күпиейтуге, ұйымдық қатынастарды нашарлатып, оларды сөз жүзін- де тек сырттай ғана міойындауға тырьгсатын оппорту- низм принципі екенін көреміз. Мұны біз партия съезінде көрген болатынбыз, съезде Акимовтар мен Ли- берлер «жан түршігерлік» централизм туралы не десе, Лига съезінде Мартов пен К° де дәл соны айтты. Оппор- тунизм кездейсоқ нәрсе емес, ол өзінің табиғаты жағы- нан тек Россияда ғана емес, бүкіл дүние жүзінде де Мартов пен Аксельродтың ұйымдық «көзқарастарына» әкеліп соғып отыр, мұны біз төменде, Аксельрод жол- дастың жаңа «Искрадағы» мақаласын талдағанда кө- реміз.
п) СӘЛ РЕНІШ ЕДӘУІР СҮЙІНІШКЕ БӨГЕТ БОЛМАУҒА ТИІС
Лига уставын Орталык, Комитет бекітуі қажет деген қарарды Лиганың <қабылдамауы (Лига протоколдары, 105-бет), партия съезінің бүкіл көпшілігі сол сәтте-ақ атап айтқандай, «партия уставын өрескел бузғандыу» болды. Егер бұл бұзуды принципшіл адамдардың істе- ген ісі деп қарайтын болсаң, онда бұл нағыз анархизм болып табылады, ал съезден кейінгі күрес жағдайында мұның өзі партия азтпылығының партия көпшілігінен «өш алуы» болыіп көрінді (Лига протоколдары, 112-бет), мұның өзі пардияда бола тұрыл, партияға бағынуды қа- жет деп санамағандық боладьі. Уставты өзгерту қажет- тігі туралы Орталық Комитеттің .мәлімдемесі бойынша қарар қабылдаудан Лиганың бас тартуы (124—125-бет-


382
В. И. ЛЁНИИ
тер) партия ұйьшының жиналысы болып есептелгісі келген және сонымен қатар партияныц орталық меке- месіне бағынғысы келмешн Жіиналысты заңсыз деп та- буға сөзсіз әкеліп соқты. Сондықтан партия көпшілігін жақтаушылар бұл лайықсыз комсдияға дқатысңысы келмей, дереу quiasi-партия жипалысынап кетіп қалды.
Сопьгмен, ұйымдық қатынастарды ісырттай 'мойында- ған уставтың 1-параграфы туралы мәселе іжөніпде пікір тұра'қсыздығыін көрсеткен иптеллигенттіік дарашылдық іс жүзінде өзінің логикальтқ шегіне, ісентябрьде-ақ, яғ- ни ібұдан IV2 ай бұрын мен болжап айтқап шегіпе жет- ті — партия ұйыімын куйретуге ідейін барды. Міне бол кезде, Лига съезі аяіқталған күннің ікепііиде, Плеханов жолідас партшшыц юртальгқ екі мекемесіндегі іәріитес- теріне: «өз адамдарыімызға оқ атуға» алаімаім келмейді, «жікке бөлінгеннен до озіңді озің атып олтіргенің іар- тық», бұдан да үлкен пәлеге ұшыраімау үшін жеіке адам- дарға барынша жеңілдік жасау кереік, ал сол жеңілдік үшін, шыінында, осындай апатты күрес (1-параграф жөніндегі терііс иозициядан <көрініп іқалған принциитер жөнінде болған ікүрестен анағұрлыім күшті күрес) жүр- гізіліп жатыр — деп мәлімдеді. Плеханов жолдастың белгілі бір дәріежеде жалпы партиялыің маңыз алған бұл бет бұрысын дәлірек сипаттау үшін імен жеке әңгіме- лерге жәніе жеке хаттарға (баоқа ібарар жер іболмағанда тығылатын бүл баапанаға) іемес, істі бүкіл партия -ал- дында Плехановтың өзіпің баяндауына, «Искраның» 52-ніомеріндегі оның «Не ібтеімеу 'кереак» деген імақала- сына сүйенуді неғұрлым тиімді деп есептеймін, бұл мақала дәл Лига съезінен кейін, мен Орталық Орган редакциясынан шыққапнан кейін (1 поябрь, 1903 ж.) және мартовшылдар кооптацияланғапға дейін (26 ноябрь, 1903 ж.) жазылған болатын.
«Не істемеу керек» деген мақаланың негізгі пікірі мы- иадай: саясатта бір беткей, орынсыз қатаң, <орыясыз ңа- рыспа болмау керек, жгк туғызбау үшін ;кейде ревизио- нистерге де (бізбен жақындасушылардың иеміесе дәйеок- сіздердің арасындағыларға), анархист дарапіылдарға да жеңілдік жасау оқажет. Бұл дерексіз іжалпы -қағидалар- дың «Искра» окушыларын түгелдей таңдандырғаны


ЁІР АДЫМ ілгері, екі адым кейін
383
әбден табиғи нәрсе. Плеханов жолдастың (кейінгі мақа- лаларында): іменің пікірім жаңа болғандьіқтан, диалек- тиканы білміөгендіктен, жұрт 'менің айтқандарымды тү- сійбеді — деген тамаша әрі лөпіріме сөздерін оқығанда, күлмей отыра алмайсың. Шынында, «Не іютемеу кереік» деген імақала жазылған кезде, ;оны Жен-ева маңьшдағы, аттарының іалғашқы екі әрпі бірдей болып басталатын екі мекепде тұратып оншақты-ақ іадаім түісіне алатын еді116. Плехатаов жолдастың сорлаған жері імынау: съез- ден кейін азшылыққа қарсы окүрестің барлық шатақта- рына ңатысіқан осы ошпаңты-ақ адамға арналған толып жатңан -тұспал імен .кекесінді, іалгебралың белгілер мен жүмбақтарды ол оидаған мың оңушының алдына тарт- ты. Плеханов жолдастың бұлай сорлауыныц оебебі — ол қисынсыз жерде озі еске түсірген диалектикаиың: де- рексіз аіқиқат жоқ, ақиқат қай уаңытта болса да нақты деген негізгі іқағидасьш бұзды. ІІақ сондықтан да Лига съезінен ікейін 'мартовшылдарға жецілдік жасау туралы өте нақты лікірге дерексіз форма беру орынсыз болды.
Плеханов жолдастың жаңа айбыиды юөз есебіндө үсынған жеңілдік жасағыштығы мынадай еікі ретте: не жеңілдік іжас-аушы жеңілдік сұраушылардың айтқаны- ның дұрыстығына ікөзі жеткен 'кезде (адал ісаяси <қай- раткерлер імұндайда өздерінің іқатесін ітура және ашық міойындайды), не ақылға сыймайтын және іаке зияиды болатын талапқа одан да үлкеи пәледен күтылу үшін жеңілдік жіасалған жезде заңды әрі қажетті болмақ. Abtop дың осы екшіпі жағдайды айтып отырғаны талданып отырған імақаладан әбден айңын көрінеді: ол ревизио- нистер мен анархястік дарашылдарға (яғни мартовшыл- дарға, імұны ңазір Лига протоколдарынан лартия мүше- лерінің бәрі біледі) жасалатын жеңілдік туралы, жік туғызбау үшін іміндөтті жеңілдіік туралы іашық айтып отыр. Көріп отырсыздар, Плеханов жюлдастың жаңа пі- кір дегеш, түгелімен алғанда, ошнама жаңалькқ болып табылмайтын ют басындағы мынадай даналывда тіреліп отыр: сәл реніш едәуір сүйішшке бөгет болімауға тиіс, аздаған оппортунистік аңымақтық пен аздаған анархис- тік жөл сЪз парітия ішінде үлкен іжікке бөлінуден гөрі тәуір. Бұл мақаланы жазғанда Плеханов жолдас азшы-


384
В. И. ЛЕНИН
лық біздің партияның онп-ортуниотік ңанаты екенін жә- не юлар анархистік әдістермен күріес жүргізіп отырға- нын айқын ікөрді. Плеханюв жолдас бұл азшылыңпен күреюкевде, інеміс социал-демократиясьгның Бернштейін- мен күрескені сияқты (ітағы да si licet parva eomponere miagnis), жеіке адаімдарға жеңілдік жасау жолымен кү- ресу жобасын ұсынды. Ортаның ықпалына Бернштейн жолдастан (бұрын Плеханюв жолдабтың мырза деп ата- ғанды тәуір ікөретініндей, Бернштейн мырз-а емес, Берн- штейн жолдас) көбірек берілген ешкімді білмейтішн Бебель <өз партиясыіның конгрестерінде былай деп мә- ліімдеді: ібіз оны ез ортаімызға алаімыз, ібіз оны рейхстаг делегаты етіп аламыз, біз ревизионизімге іқарсы күресе- міз, ревизиониске қарсы орынсыз қаталдықпеп (а 1а Собакевич — Parvus) күреспейміз, біз бұл ревизионисті «мақтамеп бауыздаймыз» (kill with kindness), әлі есіімде, мұны М. Бер (М. Beer) желдас ағылшын со- циал-деімократиясының бір жиналысында сйпаттай >ке- ліп, немістердің жеңілдік жасағыштығын, татулықты тәуір көретінін, жумсақтығьгн, икемділігін, сақтығын ағылшын Собакевич-Гайндкганның шабуылынан қорға- ған еді. Дәл сол -сияқты Плеханов іжолдас та Аксельрюд және Мартов жолдаетардың аздаған анархизмі мен <аз- даған оппортунизіміп «'мақтамен бауыздағысы» келді. Рас, «анархистік дарашылідарға» әбден айқьтн тұспал- даумен қіатар, Плеханов жолдас ревизионистер жөнін- де әдейі күңгірт айтты, ертодокеиядан ревизионизмге бет бұра бастаған Аксельрод пен »Мартювты емес, оппер- тупизмнен ортюдоксияға бет бұрып отырған рабоче-де- лошылдарды айтқан сияқтанды, біраң бұл әнпіейін әс- кери айла еді *, бұл партия жариялылығының артилле- * Мартынов, Акимов және Брукэр жолдастар жөнінде жеңілдік жа- сау туралы партия съезінен кейін тіпті сөз де болған жоқ. Олардың да «кооптация» талап еткенін мен естіген жоқпын. «Партияның қақ жартысы» атынан өздерінің қағаздары мен «ноталарын» жазғанда, Старовер жолдас немесе Мартов жолдас Брукэр жолдаспен кеңесті ме екен, мен тіпті бұған да күмәнданамын... Лига съезінде Мартов жол- дас қайсар саяси күрескерше қатты ашуланып, «Рязановпен немесе Мартыновпен бірігу» туралы, олармен «мәмлеге келу» немесе ең бол- мағанда бірігіп (редактор ретінде) «партияға қызмет ету» мүмкіндігі туралы пікірдің өзін маңына жолатпады (Лига протоколдары, 53-бет). Мартов жолдас Лига съезінде «мартыновшылдық тенденцияларды» қатты сөкті (88-бет), ал Ортодокс жолдас Аксельрод пен Мартовтың «жпналып, оздеріне арнап устав жасауға және өздерінің қалауына


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
385
рия оғына төтеп бере алмайтын нашар салынған форти- фикіациялы іқұрылыс болатын.
Сондықтан іда, бұл суреттеліп отырған «с-аяси кезеңнің нақты конъюнктурасымен танысқан адам, Плеханов жолдастың психологиясына зер салған адам 'меніц ол кезде басқаша істей алмағанымды ітүсінер. Мұны мен көпшілікті жақтаушылардың ішінде імені реідакцияны беріп -қойғаным үшін кінәлағандарға арнап айтып отыр- мын. Лига съезіінен кейін Плеханов жолдас басқа іжақ- қа бөт ібұрып, көшпілікті жақтаушыдан қалай болған күнде де ымыраға ікелуді жақтаушыға айналғанда, мен оның бұл б-е«т ібұрысын іең жақісы мағьшада түсінуге мін- детті бюлдым. Мүімкін, Плеханов іжолдас іөз -мақаласын- да ізгі де адал татулық программасын жасап бергісі келген болар? Мұндай программаның қандайы болса да екі жақтың да өз қателерін риясыз мойындауын ке- ре»к қылады. Плех-анов жолдас көпшіліктщ қаидай қате- сін көрсетті? — Ревизиошгстерге Собакевичшіе орынсыз қатаң тиіс'кенді.кті көрсетті. Бұл ретте Плеханов жол- дас: өзінің есектер жөніндегі қалжыңын есіне алды іма әлде Акоельродтыц ікөзінше, анархизм імвн іоппіортунизм туралы абайсьгзда айтылып қалған сөздерді есіне авды ма,— белгісіз; Плеханов жолдас «дерексіз» 'сөйлеуіді, со- ның іөзінде ібіреуге сілтей салуды артық көрді. Әрине, әркім өзіне үнағанын істейді. Біраіқ мен іөзімнің қатты кіеженімді шжраіпылға жазған хатыімда да, Лига съезін- де де ашьгқ мойындадыім ғой; көпшіліктің мүндай «қа- тесін» мен қалайша мойындамаймын? Ал азшылыққа келетін болсақ, Плеханов жолдас олардың қатесі: реви- зионизіМ (партия съезінде оппортунизм туралы және Лига съезінде жоресизм туралы оның айтқан ескертпе- лерін салыстырьщыз) және жікке бөлінуге апарып соқ- қан анархизм екенін айқын көрсетті. Жеке адамдарға жецілдік жасау және, жалпы айтқанда, әр түрлі «kind- ness» (жайдарылық, жұмсақтық, т. т.) жасау жолымен бұл қателерді мойындату және олардың зиянын жою қарай сол устав бойынша әрекет істеуге Акимов, Мартынов жолдас- тардың және басқалардың да правосы барлығын мойындауы» мүмкін екенін ептеп байқатқанда (99-бет), мартовшылдар Петрдің Христостан безгеніндей, өз сөздерінен өздері безе бастады (100-бет: «Акимовтар, Мартыновтар, т. т. жөнінде» «Ортодокс жолдастың күдіктенүі» «дә- лелсіз»).


386
В. И. ЛЕНИН
әрекетіие мен бөгет жасай алатын ба едім? «Не істемеу керек» дегеч мақаласында Плеханов жолдас: «теккей- бір дәйексіздігі себепті ғана» ревизионист болып жүр- ген ревизионистердің арасындағы «царсыластарды аяу керем» деп турадан-тура үгіттеп отырғанда, мен мұндай әрекетке бөгет жасай алатын ба едім? Егер мен бұл әрекетке сенбесем, Орталың Орган жөнінде жеке адам- дарға жеңілдік жасаудан және көпшіліктің позициясып ңорғау үшін Орталық Комитетке ауысудан басқа не істей алатын едім? * Мұндай әрекеттердің болу мүмкін- дігін мен мүлде жоққа шығара алмадым және төніп келе жатқан жікке бөлінуге жауаптылықты жалғыз өз мойныма ала алмадым, өйткепі 6 октябрьдегі хатта өзім де жапжалды «ашу шақырудьщ» салдары деп түсіндіруге бейім едім. Ал көпшілік позициясын ңорғауды мен өзімніц саяси борышым деп есептедім және есептеймін. Бұл жөнінде Плеханов жолдасқа сену қиын және қауіпті болды, өйткені өзінің: «жа- уынгерліік қаібілет саяси мақсатқа ңайшы ікеліп отыр- ғанда, 'өзінің осы жауынгерлік қабілеітіне іберіліп кетуге пролетариат басшыбының правосы Жіоіқ» деген сөзін Плеханов Жіолдастың: егер оқ ату керек болса, онда көп- шілікке агңан тиімдірек (Женевадағы ауа райының ноябрыдегі жағдайына қарай) деген імағынада диалеікти- кальгқ жолмен түсівдіруге даяр тұрғапы .қай жағынан болса да көрініп іқалды... Көпшілік позициясын іқорғау қажет 'болды, өйткені Плеханов жолдас рнволюционіер- дің ізгі (?) ниеті туралы м>әселеге ітоқталғаяда,— мәсе- ♦ Мені avec armes et bagages (қаруы мен жүгін қолына ала. Ред.) келді — деп Мартов жолдас бүл жөнінде өте тауып айтты. Лигаға ша- буыл, шайқас, жазылмайтын жараңат, т. т. сияңты әскери теңеулерді қолдануға Мартов жолдас құмар-аң. Шынын айту керек, әскери теңеу- лерге мен де әуеспін, әсіресе қазіргі уақытта, Тынық мұхиттан келген хабарларды қатты көңіл қойып бақылап отырған кезде, оте-мөте құ- мармын. Егер әскери тілмен сөйлесетін болсақ, онда істің жайы мы- надай болды ғой, Мартов жолдас. Біз партия съезінде екі фортты өзі- мізге қаратып алдық. Сіздер Лига съезінде осы екі фортқа шабуыл жасадыңыздар. Алғашқы жеңіл-желпі атыстан кейін-ақ менің әріпте- сім, бір қамалдыц коменданты, дұшпанға қақпаны ашып берді. Мен, әлбетте, өзімнің азын-аулақ артиллериямды жинап, мүлде бекінбеген деуге болатын екінші фортқа кеттім — сан жағынан басым дұшпан- нан «паналай тұру» үшін кеттім. Мен тіпті бітіспек болдым: екі бір- дей державамен қалай соғысарсың? Бірақ жаңа одақтастар, бітісуге ұсыныс жасағаныма жауап ретінде, менің «қалған» фортыма бомба жаудырды. Мен қарсы оқ аттым. Сонда менің бұрынғы әріптесім комендант тым қатты ашуланып: қараңыздар, жамағат, мынау Чем- берленнің бейбітшілікке нпеті аз ғой озі! — дел айқай салды.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
387
лені нақты түрде және барлық жағынан алып қарауды талап еітетін диалекти-каны імазақ етіп,— революционер- ге сену туралы, партияның белгілі бір іқанатына басшы- лық еткен «пролеітариат басшысына» юену ітуралы мәсе- леге імүләйімсіп со,қпай 'кетті. А-иархиютік дарашылдық туралы d03 қылып, ігәртіптің бұзылуын «ікей уақыттар- да» іелемеуге, «революциялыіқ идеяға 'берілгендЬкпен үш ңайнаса юорпасы іқосылмайтын сезімге негізделген» ин- теллигенттіік ісалдыр-салақтыққа «<к*ей кездері» жол бе- руге аңыл айтьип, Плеханов жолдас партия көпшілігінів; ізгі ниетім-ен іде санасу керек екөнін, анархистік дара- шылдарға жеңілдік жасау мәлшерін белгілеуді нац сол практиктерге <беру керек екенін, сірә, үмытьип кетсе оке- рек. Әдебиет ібетінде анархистік балальиқ сандыраққа қарсы күрес жүргізу қаншалық оңай іболса, бір ұйымда анархистік дараіпылдармен практикалық жұмыс істеу соншалык, қиын. Іс жүзінде анархизімге жасалуы мүм- кін жеңілдіктерідің мөлшерш белгілеуді міндетіне алған әідебиетші бұл арңылы теік өзінің шеіктен шыққан, на- ғыз доктринерлік, адебиетшілдік іменмендігін ғана көр- сетер еді. Плеханов жолдас кеудесін көтеріп (База- ров 117 айтқандай, імаңғаздану үшін): егер жаңадан жік туса, жұмысшылар бізді түсінуден ңалады — деді, сөйте тұрып, оның өзі жаңа «Искрада» нағыз, пақты маңызы тек жүмысшыларға ғана емес, тіпті бүікіл әлемге ешбір түсініксіз болып дала берген ұшьиқиыры жюң көптеген мақалаларға жол бастап берді. «Не істеімеу ікерек» деген маңаланы корректурасьтнан оқыған Ортальщ Комитет- тің мүшесі118 Плеханов жолдаісты саоқтандырып, оның кейбір материалдаріды (партия съезі мен Лига ‘съезінің протоколдарын) жариялау ісін аздап іңьгсқарту жөнін- дегі жоспарын дәл юсы мақаланың бүзатынып, ойткені ол жұрітты елевдететін, -қызықтыратын және сонымеп бірге мүлде түсінііксіз бір нәрсені көшедегі жұрттың талқысына салатынын *, «не боп қалды?» деп аң-таң * Біз бөтеи адам кірмейтін бір үйде қызу әрі қатты таластық. Ой- ламаған жерден біздің арамызда біреу орнынан атып тұрып, көшеге қараған терезені піалқасынан ашып жіберді де, Собакевичтерге, анар- хистік дарашылдарға, ревизионистерге және басңаларға қарсы айңай сала бастады. Әрине, көшеде оңиғаны қызықтап, білгісі келген жұрт жиналып қалды, бізді жауларымыз табалай бастады. Ешкім білмей- тін нәрселерге тұспалдамай-ақ істі басынан бастап түсіндіріп бермек


388
В. И. ЛЕНИН
^ылатын сұраулар туғызатынын еокерткені таңданар- лық нәірсе еімес. Плеханов жолдастың пікірі дерексіз болуы, тұспалдары айқын болмауы 'себепті, оның дәл осы маіқаліасы социал-демократияның жауларын қуан- дырғаны таңқаларлық иәрсе емес: «Революционная Россия» 'өз бетінде би билөп, мәз болды, «Освобожде- ниедегі» ідәйекті ревизионистер мақаланы лепіре <мақ- тады. Кейін Плеханов жолдас күлкіге ұшырап, ңайғы шегіп әрең -құтылған осы күлкілі іәрі өгкінішті түсініс- пеушіліктердің бәрі120 диалектиканың негізгі қағида- сын: нақты мәселелерді мейлінтпе наіқты талдау ікерек деген қағиданы бұзудан болды. Атап айтқанда, Струве мырзаның іқуануы әібден түсінікті: Плеханов жолдас- тың ікөздеген (ібіраоқ юрындалмауы да (мүімкін) «жақсы» мақсаттарымен (kill with kindness) оның ісі болғап жоң; біздіц партиямыздыц отыъортунистік цанаты жа- тына царай жаңа «Искрада» баюталған 'бет бұрысты Струве імырза құтітықтап қарсы алды және іқұттықтап қарсы алмауы мүмкін емес еді, (мұны ңазір жұрттыц бәрі, әрікім-аіқ ікөріп отыр. Барлық социал-демсжратия- лық партияларда іоппортунизмге қарай жасалған әрбір бет бұрысты, тіпті ең ұсақ және уақыітша бет бұрыс- тың өзіп тек орыс буржуазияшыл ідеімократтары ғана құттықтап іқіоймайды. Ақылды дұшпанның берген баға- сында жаппай аіғаттық бәрінен де ісирек кездеседі: ма- ған сені ікім мақтағанын айтсаң, саған қатенің н-еде еке- нін іайтайын. Сондыоқтан Плехаяов жолдас: көпшілік партияньщ сол қанатынан оң қанатына көшуге қар- сы болған жоқ, кооптация жөнінде жеке адамдарға жеңілдік жа'сауға ісөзсіз іқарсы болды — деп, істі осы- лайша ікөрсетсе, ісщушы аңғармайды деп ойлап, босқа дәімеленеді. Істіц імәні әсте Плеханов іжолдастың жік туғызбау үшш өіз тарапынан жеңілдік жаісағаньшда емес (мұнысы өто мақтарлық), істің мәні мынада: дә- йексіз ревизионистермен және анархистік дарашылдар- мен таласу іқажеттігін толық мойындай отырып, ол болып, таласқа қатысушылардың басңалары да терезенің қасына кел- ді. Сол кезде терезе тарс жабылып қалды: урыс-керіс туралы айту- дың қажеті жоқ — десті («Искра», № 53, 8-бет, 2-бағана, төменнен са- нағанда 24-жол). «Искрада» «ұрыс-керіс» туралы сөз бастаудыц қа- жеті жоқ еді, Плеханов жолдас1І9»^-міне, бұл шындық болады!


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
389
анархиізмг-е жасалуы мүмкін нақты жеңілдіктердің мөлшері жөнінде ікелісе алмаған ікөшпілікпен 'таласуды артық 'көрді. Істің імәні әсте Плехаиов жолдастың ре- дакцияның адаім іқұрамын өзгертіп іжіібергеніиде емес, істің мәні мынада: ол ревизионизммен және анархизм- мен таласта өз позициясына опасыздызқ жаоап, ібұл по- зициясын партияиың Орталық Органыңда іқорғамайтын болды.
Ол кезде ікопшілііктің бірден-бір ұйыімдаақан өкілі ре- тінде іс жүргізген Орталық Комитвтке келетін болсақ, онымен (Оріталық Комитетпен) Плеханов жолдас ол кезде тек анархизмге жасалуы мумкін наіугы жецілдік- тердің мөлшері жетнде тана ажырасты. 1 'лоябрьден бері, озімнің ікетіп іқалуым арқылы kill witli kindness саясатына жол ‘апщанымнан бері бір айға жуық уақыт өітті. Алуан түрлі іңатыпастар жасап, ібұл юаясаттың жарамдылығын теіксеруге Плеханов жолдастың толық мүмкілшіліті болды. Плеханов жіолдас бұл .кезде «Не істемеу ікерел» деген мақаласын бастырыл тпығарды, мұның өзі мартовшылдардың редакцияға кіруіне мүм- кіндік берген, былайша айтқанда, бірден-бір билет болды және болып отыр. Ревизионизм (мұнымен дұш- панды аяй отырып таласу керек) және анархистік дара- шылдьщ (імұны імақтамен бауыздай -отырып алдап-су- лау ікереік) деген ұрандар бұл билетте үлкен әріитермел басылған. Ңош келдіңіздер, мырзалар, раңым етіңіздер, мен сіздерді 'мақтамен бауыздаймьш,— Плеханов жол- дас өзінің редакциядағы жаңа әріптестеріне >бұл шақы- ру билетімен юсыны айтады. Әрине, Орталық Комитетке өз ікөзіқарасы тұрғыісынан аиархистік дарашылдыққа жасауға іболатын наіқты жеңілдіктердің мөлшері тура- лы өзінің соңғы ісөзін (ультиматум, ал мұның өзі мүм- кін -болатын татулық туралы соңғы соз) айту ғана қал- ды. Не сіздер татулық тілейсіздер,— онда сіздергө пәлендей орын береміз, бұл біздің жұмсақтығымызды, татулықты тәуір көретіндігімізді, жеңілдік жасағышты- ғымызды etc. дәлелдейді (партиядағы татулықты, талас- тың болмауы мағынасындағы татулықты емес, анархис- тік дарашылдықтың партияны бұзбауы мағынасындағы татулықты қамтамасыз ете отырып, біз бұдан ар-


390
В. И. Л Е Н II Н
тық бере алмаймыз), осы орыпдарды алыңыздар да, ңайтаідан аздаіп Аокимовтан Плехановқа іқарай бұрылы- ңьіздар. Не юіздер өздеріңіздің ікөзңарасітарыңызды қор- ғап, дамытқыларыңыз ікеледі, Акиімовіқа қарай біржо- лата (ең болімағанда тек ұйымдык, імәюелелер іжөніиде ғана) бұрылғыларыңыз 'келеді, Плехан-овқа қарсы өз пікірлеріңізді растап, партияны сендіргілеріңіз келе- ді,— онда өздеріңгз іәдеби топ ңұрыңыздар, съезде өкіл- дік алыңыздар, сөйтіп адал күрес, ашық іайтыс арқылы көшпілікті өздеріцізге тарга бабтаңыздар. Ортальщ Ко- митеттің 1903 жылғы 25 ноябрьдегі ультиматумында («Ңоршау жағдайын» және «Лига протоколідарына бе- рілген түсінікті» қараңыз *) мартовшылдардың алдына мейліншө айқын қойылғап бұл альтернатива Плеханов еікеуіміздщ 1903 жылғы 6 октябрьде бұрыпғы редактор- ларға жазған хатымызға толық сай келеді: не ашу шақыру (онда, ең цурығанда, «кооптациялауға» дабола- ды), не .принциптік ажырасу (онда әуелі партиянысен- діру ікереік, содан кейін орталық орьшдардың іада-м құ- рамын қайта 'өзгертуді сөз ету ікерек). Орталыақ Коми- теттің ібұл ісыіпайыгерліік дилемманы шешу мүмкіндігін мартовшылдардың өздеріне берген себебі: дэл сол кезде * Жеке әңгімелерді etc. тілге тиек еткен Мартовтың «Қоріпау жағ- дайында» Орталық Комитеттің осы ультиматумы тбңірегіне шырма- ған шумағын мен, өлбетте, тарқатпай, сол куйінде қалдырамын; Бұл мұның алдындағы параграфта мен сипаттаған «күрестің екінші тәсілі», мұны әйтеуір бір нәтиже шығар деген үмітпен талдау тек невропатология жөніндегі маманның ғана қолынан келеді. Мынаны айтсақ та жеткілікті: Мартов жолдас онда келіс сөздерді жарияламау туралы Орталық Комитетпен жасасқан келісім бар деп өңештейді, бірақ, қанша іздестіргенмен, мұндай келісім осы уақытқа дейін та- былған емес. Орталық Комитеттің атынан келіс сөз жүргізген Тра- винский жолдас маған хат жазып, редакцияға жазған хатымды «Искрадан» тыс бастыруға менің правом бар деп есептейтінін біл- Дірді.
Мартов жолдастың тек бір сөзі ғана маған өте ұнады. Бұл «ең жаман бонапартизм» деген сөзі. Меніңіпе, Мартов жолдас бұл катего- рияны өте дер кезіиде ұсынды. Кәне, бүл ұғымның мәнісі не екеніне аспай-саспай көз жіберелік. Меніңше, оның мәнісі — формалъды жа- ғынан заңды жолмен, ал іс жүзінде халықтың (немесе партияның) ырңына қарсы жолмен билік алғандық. Солай емес пе, Мартов жол- дас? Ендеше төрелік айту мүмкіндігін мен аспай-саспай жұрттың өзіне беремін: бұл «ең жаман бонапартизм» кімнің тарапынаи болды—* II съездің ырқына сүйене отырып, мартовшылдарды өткізбеуге өзде- рінің формалъды правосы барлығын пайдалана алатын, бірақ бұл пра- восын пайдаланбаған Ленин мен Игрек тарапынан болды ма; •— әлде редакцияны басып алу шынында II съездгц ырцына цайшы келетінгн біле тұрып және II съездің ырқын Ш съездің тексеруінен қорқып, редакцияны формалъды жағынан дурыс жолмен («бірауызды коопта- ция») басып алғандар тарапынан болды ма?


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЬІМ КЕЙІН
391
Мартов жолдас өзінің profession de foi * («Тағы да аз- шылықта») деген еңбегінде мынадай сөздер жазды:
«Азшъілыіу бір абыройдан — «жеңіле тұрып» та, жа- ңа партия цурмауға болатындығының үлгі-сін партия- мыздың парихында ітұңЕыш рет ікөрсетуіден дәмеленеді. Азшылыіқтың мұндай позициясы партияпың үйымдық дамуы іжөніндегі өзшің барлық (Кезқарастарынан туады, бул іпозиция ібұдан бұрынғы партияльш, жүмыспен өзі- нің ібайл-анысы ікүптті іекенін ұғынудан 'туады. Азшы- лыіқ «іқағаз жүзіндегі революцияның» мистикалық кү- шіне сенбейді және өз талаптарының өмірге терец тамъір 'жайтан дэлелділігін партия ішінде таза идеялъщ насихат жүргъзу арцъілъі өзініц уйъъмдыц принциптері- ніц салтанат ууруыыа жете алатъіндъітъшъщ кепілі деп біледі». (Курсив іміенікі.)
Бұл қандай тамаша, айбарлы сөздер еді! Бірақ імұ- ның тек бос сөз екенін тәжірибе жүзінде көру қаидай өікінішті болды... Сіз мені ғапу етіңіз, іМартов жолдас, ал енді мен сіздер аутай алмаған осы «абыройға» ие болуға көпшілік атынан тілек білдіремін. Бұл абырой шынында да үлкен абырой болады, ол үшін таласуға әбден болады, өйт№ні үйірмешілдік достүрлері тым оңай бола ^алатын жікке бөлінуді жәнв: не тісін сын- дыр, не іқолыңды ібер деген ережені барынша ітырысып қолдануды бізге імүра етіп қалдырды.
Едәуір 'сүйініш (ібіртұтас партияның болуы) сәл ре- нішті (ікооптация іжонінде болған үрыс-жеріс сияқты- ларды) басып ікеітуге тиію іеді және басып жетті де. Меп Орталыіқ Органнан жеттім, Игрөк жолдас (Плеханов екеуіміз оны Ортальгқ Орган редакциясынан партия Со- ветіне өкіл етіп жібергеябіз) Советтен кетті. Орталық Комитеттің татулық туралы соңғы сөзіне мартовшылдар соғыс жариялаумен бірдей хат (цитат алынған басылым- дарды қараңыз) жазу арқылы жауап берді. Сол кезде, тек ісол кезде ғана мен жариялылық туралы редакция- ға хат («Искра» № 53) жаздым **. Егер ревизионизм * —- наным символы, программа, дүние танымды баяндау. Ред.
*♦ Қараңыз: осы том, 98—102-беттер. Ред.


392
В. И. Л Е Н И Н
туралы айтатын болсаіқ, 'дәйеіксізідік ггуралы және анар- хистік дарашылдыіқ туралы, әр түрлі басшылардың же- ңілуі туралы дауласатын болсақ, оида, леліңдер, мыр- залар, істің іқалай болғанын жасырмай, түгел айтып бөрейік дедім — жариялылық туралы бұл х'аттың маз- мұны, іміне, осывдай еді. Редакция бұл хатіқа ашулы балағатпен жауаи берді жоне: «уйърме өмірінщ усац- туйектері мен урыс-керістерін («Искра» № 53) сіөз ете көрме,— деп тамаша ақыл айтты. Міен ішімнен: ә, со- лай ма, «үйірме өмірінің ұсақ-түйектері мен ұрыс-ке- рістері ме»... es ist mir recht, мырзалар, мен бұғанқо- сыламын — деп ойладым. Демек, сіздер «кооптация» жө- ніндегі әбігерлікті уйірмелік урыс-керістерге тікелей жатқызады өкенсіздер ғой. Бұл рас. Ал, сол 53-номер- дің бас мақаласыпда сол (бейне 'бір сол) редакция бю- рократизм, формализм және басқалар туралы алып қашпа сөздер уараты-п отырса, онда бұл үндестіктің бұзылғаны болар *. Орталық Оргалға кооптация жасау жолылдағы күрес туралы мәселе көтеруге сенің қақың жоқ, 'Өйткіені бұл үрысжеріс болады. Ал біз Орталық Комитетке кооптация жасау туралы імәселе ікөтереміз және мұлы ұрыс-жеріс деп атамай, «формализм» тура- лы принципті ажырасушылық деп атаймыз.— Оларың болмайды, іқымбатты жолдастар, сіздердің бұларыңызға жол бермеуге ірұіқсат етерсіздер, деп ойлаймын. Сіздер менің фортыма оіқ атқыларыңыз келеді, сөйтіп отырып менен артиллериялы сіздерге қолдал беруді талап ете- сіздіер. Әзілге айлалдырғыларың ікеледі екеп! Сондық- тал мен «Редакцияға хат» жазып, олы «Искірадаи» бө- лек бастырдым ( «Мен <«Искра» редакциясынаи неліктеи ліықтым?» **, онда мен істің қалай болғалыл қысқаша айтып Ібердім, әрі-бері 'қарастырып, імынадай үлес алсақ, татулық болар ма екен деп ойладым: Орталық Орган сіздердікі, Орталыіқ Комитет біздердікі болсын. Сонда қай жағы болсын оз партиясыпда өзін «жатпын» деп
* «Үндестіктің бұзылуы» Орталық Орган редакциясының құрамын- дағы үндестіктің бұзылуынан оп-оңай туа салғаны кейін анықталды. «Үрыс-керіс» туралы Плеханов жазды (оныц «Өкінішті түсініспеуші- ліктегі» мойындауын қараңыз, № 57), ал «Біздің съезд» деген бас ма- қаланы Мартов жазды («Қоршау жағдайы», 84-бет). Біреу ойға, біреу қырға.
** Қараңыз: осы том, 103-*-110-беттер. Ред.


БІР АДЬІМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
393
сеэбеиді, ал оппортунизмге бет бұру жөнінде біз әлі айтысамыз, әуелі әдебиет бетійде, <кейін, бәлкі-м, пар- тияның үшінтпі съезін-де ‘де айтьтсамыз.
Татулық туралы ескертуге жауап ретінде дұшпанның барлық батареяларынан, соның ііпінде Советтен де оқ жіаудырылды. Оқ қардай борады. Билеп-ітөістеуші, Швей- дер, бюрократ, формалист, орталық орындардьің үсті- нен қараушы, сыңар жақ, тік бақай, тоң імойын, өресіз, сенімсіз, жүғыімсыз... Өте жаңсы, достарьим! Болдыңыз- дар ма? Сақтап қалған еш нәрселеріңіз жоқ қой? Ендеше оқтарыңыз түкке тұрмайды...
Ендігі сөз міенікі. Жаңа '«Искраның» ұйымдық жаңа кезқарастарының мазмунъіна жәнө бізідің партияның «ікөпшілік»' пен «азшыльгқ» болып бөлінуіне осы коз- қарастардың іқандай қатынасы бар еікенін ібайқайьиқ, бұл бөлінудің шын сиіпатын біз екіиші съездегі жарыс сөздер мен дауыісіқа қоюларға талдау жасау арқылы көрсеткен болатыйбыз.
р) ЖАҢА «ИСКРА».
ҮЙЫМДЬІҚ МӘСЕЛЕЛЕРДЕГІ ОППОРТУНИЗМ
Жаңа «Искраның» принциптік (позициясын талдауға негіз етіп, оөз жоқ, Аксельрод жолдастың екі фельето- нын * алу керек. Оның <толып жаъқан сүйіікті сөздерінің нақты мәнін біз жоғарыда егжей-тегжейлі керсеткенбіз, енді бұл нақты мәнге тоқталмауға тырьксуыімыз кереік, «азшылықты» қандай да болсын Ібаюқа бір ұрандарға емес, дәл осы ұрандарға (әр түрлі ұоаоқ-түйеік себептер- мен) әкеліп тіріеген піікір, өрісін ұғуымыз ікерек, оліар- дың қайдан шыққанына қарамастан, «кооптацияға» қарамастан, бұл ұрандардың принциптік мәнін талдауы- мыз керек. Біз қазір жеңілдік жасау рухындамыз: Аксельрод жолдасқа да жеңілдік жасап, оныц «теория- сын» «шындап қолға алайық».
Аксельрод жолдастьің негізгі тезисі («Искра» № 57) мынау: «біздің қозғалысыімыз 'әуел бастан-ақ бір-біріне
* Бұл фельетондар ««Искра» екі жыл ішінде» деген жинаққа кір-
ді, II бөлім, 122 және келесі беттер (СПБ. 1906). (1907 ж. басылуына
автордың жазған ескертуі. Ред.)


394
В. И. ЛЕНИН
қарама-'қарсы екі тенденцияны өз бойьгнда сақтап кел- ді, бұлардың 'өзара антагонизмі дамьтмай түра алмады және іқозғалыстың өз даімуьшен қатарласа отырып, оған әсер етіпей қоймады. Атап айтқанда: «принцип жағы- нан, іқюзғальтстың пролетарльтқ мақса-ты (Россияда) ба- тыс социал-деімократия-сыітдағы іқозғалыістың пролетар- лың мақсатымен бірдей». Бірақ бізде жұмысшы бұқара- сыпа әсер іету «бұіқараға жат әлеуметтік әлемент» — радикалдық интөллигеиция тарапынан ібюлып отыр. Сөйтіп, Аксельрод жолдас біздің партиямыздағы пролетарлық тенденция мен радикал-интеллигенттік тенденция арасында антагонизм бар деп біледі.
Аксельрод жолдастың мұнысы сөзсіз дұрыс. Бұл анта- г-онизімнің бар еікенінде (және гшк жалғыз орыс социал- деімократиялыіқ партиясьшда ғана емес) ікүмән жоқ. Ол ол ма. Осы заіманғы социал-демократияның революция- лық (әрі іортіодоіксиялық) жәые'оппортуниістж (ревизио- нистіік, министериалистік, реформистік) 'болып бөлінуі едәуір дәрежеде нақ осы антагонизмнен болып отыр- ғаиы жұрттың Ібәріне жәие әркімге белгілі, мұның өзі біздіц 'қозғалысьгмыздың соңғы ои іжылы іішінде Рос- сияда да әбден айқыидалып отыр. Қозғальістың дәл про- летарлық тенденцияларьин — ортодокюиялық социал-де- мократия, ал деімократиялық-интеллигенттік тенденция- ларын — оппортуниотік социал-демократия 'білдіретіні де жұрттың ібәріяе белгілі.
Біраң Аксельрод жолдас жалпыға мәліім бұл фактіге жақын ікеліп, іқорңып шегіне бастайды. Бұл айтылған бөлінудің, жалпы алғанда, орыс ісоциал-деімократиясы- пың тарихьшда және іәсіреое біздің партия съезінде қа- лай байқалғанын талдауға ол еиьбір эрекет жасамай- ды,— ал Аксельрод жолдас иақ осы ютезд жайында жа- зып отыр ғой! Жаңа «Искраның» бүкіл редакциясы сияцты, Аксельрод жолдас та осы съезідің протоколда- рынан өлердей цорцады. Бүкіл жоғарыда айтылғатідар- дан кейін, ібұған ібіз таңырқамауға тиіспіз, бірақ қозға- лысымыздағы әр түрлі тіенденцияларды бейне бір зерт- теуші '«теоретиктің» мұнысы шъшды^тан цорцудың, ереошғе түрі больгп табылады. Өзінің осы гқасиеті арқа- сында Аіксельрод жолдас қозғалысымыздың тенденция-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
395
лары туралы ең жаңа және ең дұрыс материалды ысы- рып тастап, сүйкімді ңиялдар дүниесінен өзіне пана іздейді. «Жария марксизм яки жартылай марксизм біз- дің либіералдарға адеби ікөс-ем тауып берді ғой,— дейді ол.— Ал т-ентөк тарих революциялық буржуазиялық де- мокра тияға ортодоксиялық, революциялық «марксизм мектебіпен нег-е көсем тауып бермейді?» Аксельрод жол- дас үнаталын бұл қиял туралы біз төк мынаны ғана ай- тамыз: 'егер тарихтың тентектік жасайтын кезі болса, онда ібұл осы тарихіқа талдау жасамақ болған адамның пъкірініц тентек болуын іақтамайды. Жартылай маркс- измнің ікөсемінен либерал көрініп тұрғанда, оның «тен- денцияларын» ібайқағысы келген (және байцай алтан) аідамдар тарихтың болуы мүмкін тентоктігіне сүйенген жок,, сол кесіемнің психологиясы мен логикасының он- даған және жүздеген үлгісымақтарына, буржуазиялық әдебиетте імарксизм бейнесін көрсеткен оның бүікіл әде- би пішінінің ерекшеліктеріне сүйенді121. «Біздің қозға- лысымыздағы жалпы ріеволюциялық және пролетарлық тенденцияларға» талдау іжасамақ болған Аксельрод жолдас партияның озі жек көретін ортодоксиялық іқа- натының пәлеидей де пәлендей окілдерінің белгілі бір тенденциялары бар екенін еиь нәрсемен, мулде еш нәр- семен дәлевдеп көрсете алмаса, онда ол мұнысымен өзіне езі мусэпірлігі туралы салтанмгты куэлік л,ана берді. Тарихтың »болуы мүімкін тентектігіне ғана ісүйеніп отырғанына қарағанда, Аксельрод жолдастың жағдайы мүшкіл болса .керек!
Аксельрод жолдаотың «якобиншілдерді» тілге тиек етуі бүдан да гөрі ғибратты. Осы заманғы социал-демо- кратияның революциялық социал-демократия және оп- портупистіік социал-демократия болып бөліиуі әлдеқа- шан,— және тек Россияда ғана емес,—«ұлы француз революциясы заіманының тарихи аналогияларын» келті- руге сеібепші Іболғаны Атссельріод жолдасқа, сірә, белгі- сіз болмаса кереік. Осы заманғы социал-демократиянъщ жирондистері өз дұіппандарыи сипаттау үшін «якобин- шілдік», «(бланікизм», т. с. т-ерминдерді көрінген жерде және я,ашан болса да іқолданатыны Аксельрод жолдас- қа, сірә, белгісіз «болмаса керек. Бірақ Аксельрод жол- 14 8-том


396
В. И. ЛЕНИИ
дастың шындыңтан ңорқуына еліктемей-ақ қояйық, съезіміздің протоколдарывда біз талдап ютырған тен- денциялар мен ібіз талқылап ютырған аналогияларға тавдау жасауга және тексеруге керөкті материал жоқ па -екеп, ісоны байқайық.
Бірінші імысал. Партпя съезінде программа туралы болған талас. Акігмов жолдас (Мартыніов жолдастыц айтқаныпа «әбден ңосылып») былай деп <мәлі'мдеді: «саяси оікіметті жеңіп алу туралы (пролетариат дик- татурасы туралы) абзац, басқа да барлық социал-демо- кратиялық программалармен салыстырғанда, өзгеше жа- зылған, ібұл қалпында басшы ұйымның ролі сол ұйым басшыльиқ етііп 'отырған ітапты кейін ығыстыруға жәнө ұйымды таптан оқшаулауға тиіс бол-ады деіп түсіндірі- луі мүмкін және шынында да Плеханов осылай түсін- дірді. Сондықтап саяси іміндеттергміздің түжырымдалуы да дәл «Халық еркінікі» сияқты» (прогоколдар, 124- бет). Аікігмов жолдасқа Плеханов жолдас жәніе басқа исікрашылдар қарсы ішығып, оны оішортунизімге салын- дың деп кінәлады. Бұл талас бізге социал-демократия- дағы осы ваманты якобиншілдер мен осы заманғы жироидистердіц аитагонизмін көрсететінін (тарихтың қиялдағы тентектігінде емес, іс жүзінде көрсететініп) Аксельрод жолдас мойындамас па екен? Және де Ак- сельрод жолдас (өзі істеген қателері салдарынан) со- циал-демократия жирондистерінің қатарында болып қалғандықтан, якобипшілдер туралы сөз қозғап отыр- ған жоқ па екен?
Екінші мысал. Посадовский жолдас «ідіемократиялық принциіптердің абсолюттік құны» туралы «негізгі мәсе- ле» жоніндегі «елеулі алауыздық» жайында мәселе көтерді (169-бет). Ол Плехановпен бірге бұлардың аб- солюттік ңұнын бекерге шығарды. «Центрдің» яки бат- пақтың лщдері (Ег-оров) және антиискрашылдардың ли- дері (Гольдблат) бұған үзілді-кесілді -қарсы шығып, Плехановтың «буржуазияльгқ тактикаға елііктегенін» ацғарды (170-бет) — бул ортоджсиянъщ буржуазия- лыц тенденциямек ^байланысы туралы Акселърод жол- дас айтцан идеясыныц дэл өзі, жалғыз-ақ айырмасы мынау: Аіксельродтың бұл идеясының негізі жоқ, ал


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
397
Гольдблаттың идеясы белгілі бір айтыстарға байланыс- ты. Біз тағы да былай деп сұрақ қоямыз: бұл талас та осы заманғы социал-демократиядағы яікобиншілдер мен жирондистердің антагонизмін бізге өзііміздің партия съезінде өз көзімізбен көргендей етіп көрсетш бергеніи Аксельрод жолдас мойындамас па екен? Өзі жирондис- тердің қатарыида қалып қойғандықтан, Амсельрод жол- дас якобиншілдерге қарсы айқай көтеріп отырған жоқ па екен?
Үшінші мысал. Уставтың 1-параграфы туралы талас- тар. «Біздіц цозғалысымыздағы пролетарлыц тенден- цияларды» қорғаушы ікім, жүмысшының ұйымнаи қо- рықпайтынын, пролетардың анархияға тілектсс болмай- тыныи, юпың «ұйымдасыңдар!» деген ұрапды. бағалай білетінін атап айтқан кім, тұла-бойын оплортунизм жайлап алған ібуржуазияшыл интеллигенциядап сақ- тандырған кім? Социал-демократия якобиншілдері. Ал радикал интөллигенцияны партияға тықпалағап кім, профессорлар, гимназистер туралы, жеке-дара жүрген- дер туралы, радикал жастар туралы к,ам <ж-еп жүрген кім? Жирондист Акселърод пен жирондист Либер.
Біздің партия съезінде «Еңбекті азат ету» тобының копшілігіне қарсы ашық түрде қолданылған, «отшорту- низмге бой ұру жөніндегі жалған айьтптан» Аксельрод жолдас шеібер қорғана алмай отыр! Ол қорғанғанда якобиншілдік, бланкизм және басқалары туралы Берн- іптейннің ескі әуеніне басып, айыігтың дұрыс тағылға- нын дәлелдейді! Ол радикал интеллигепцияның қа- уіптілігі туралы айқайлап, партия съезінде өзінің сол интеллигенция жөнінде қам жей сөйлеген сөздерін ұмыттырмаң болады.
Якобившілдік, т. с. туралы бұл «қорқьгнышты сөз- дерде» оігпортунизмкен басқа ештеңе жоқ. Таптық мүдделерін түсінген пролетариат уйымымен тығыз бай- ланысты якобишпіл — бұл революцияшыл социал-демо- крат. Профессорлар, гимпазистер туралы уайымдайтын, пролетариат диктатурасынан қорқатын, демократиялық талаптардың абсолюттгк құны туралы күрсінетіін жи- рондист — ол оппортунист. Саяси күресті заговор дәре- жесіне дейін тарылту туралы пікір әдебпетте мыцдағал 14*


398
В. И. ЛЕНИН
рет теріс деи танылған кезде, өмірдің өзі оны әлдеқашан теріс деп тауып, ьгсырып тастаған кезід-е, бұқаралық саяси үгіттің 'айрықша маңызы аныңталып, айтыла-ай- тыла жұртты әбден ығыр қылған кезіде, 'тек оігпортунис- тер ғана ңазіргі уақытта заговорльгқ ұйымдарды қауіп- ті деи есеіптей алады. Заговоршылықтан, бланкизімнен іқорқудың нақты негізі — іпрактикалық қозғалыстың бел- гілі бір анықталған белтісі емес (імүны Берншгейн мен К° көптен <бері осылай деп көрсетуге бекер тырысып жүр), осы заманғы социал-демократтардың арасында исихологиясы жиі көрініп 'қалатын буржуазияшыл ин- теллигеніттің жироидистік жасқаншақтығы. Жаңа «Иск- раның» қырғқыншы және алпьгсыпшы жылдардағы француз революционер-заговоршыларының тактикасы- нан 'саңтандыру сияқты жща сөз айтпа^ болып (окезін- де жүздеген рет айтылған) осышпама тыраштануынан күлкілі ештеңе жоқ (№ 62, бас мацала) 122. Осы за- манғы социал-демократияның жирондистері «Иокра- ның» жаңында шығатын бір номерінде қыріқыншы жыл- дардағы француз заговоршыларының бір тобын бізге, сірә, көрсетііп беретін 'болар, олар үшіті жүмысшылар бүқараісы арасынідағы саяси үгіттің маңызы, партия та- рапынан тапқа әсер еітудің негізі ретіндегі жүмысшы газеттерішң маңызы әлдеқашан жаттанды іболған және естен де шығып кеткен әліппе болар еді.
Алайда жаңа «Иокраның» жаңа сөз піығарғансып, артын пысықтауға және әліппені қайта жаттауға ұмты- луы әсте кездейсоқ нәрсе емес, қайта, біздің партиямыз- дың оппортунистік қанатына шығып кеткен Аксельрод пен Мартов жағдайынан сөзсіз туып отырған нәти- же болып табылады. Адаімды жағдай көп нәрсеге мін- деттейді. Съездегі күрес және партияның съезде қалып- тасқан сарындары мен бөлінулері тұрғысынан альш қа- рағанда қорғауға келмейтін ез позициясын ақтайтын қандай болса да бір айғақты баягы өгкен уацыттанта- буға тырысу үшін оппортунистік жел сөздерді қайта- лап айта беруге, кейін іиегінуге тура -келеді. Якобии- шілдіж Піен бланкизм жөтндегі акимовтық терең ойға Аксельрод жолдас: коікономисітер» ғана емөс, «саясат- шылар» да «бір жақты» болды, тым «әуестешп кетті»,


БІР АДЫМЛ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
399
т. т., т. с. деген нақ сол ашімовтық д.ыңқылдарды қо- сып отыр. Мұндай бір жақтылық пен әуеоқюйлықтың бәрінен де жоғары тұрімын деп метаменсіген жаңа «Иск- радан» осы тақырыиқа жазылғап даурықпа пікірлврді одығанда, өзіңнен-өзің: бұлар кімді бейпелеімек? олар осы әңгіімелерді қайдан естиді?123—деп таңдана сұрай- сың. Орыс социал-демократтарыіі жономистер, саясат- шылар деіп бөлудің әлдеқашан күні өткенін кім білмей- ді? Партия съезі алдывдагы соңғы бір-еікі жылдағы «Искраны» ақтарып 'қарасаңыздар, «экономизмге» қар- сы кү/рес бәсеңдел ібарып, 1902 жылдың өзінде-ақ әбден біткенін көресіздер, лгәс-елен, 1903 жылғы июльде (№ 43) «экономизм заіманы» туралы «біржолата бастан оіткен» нәрсе ретіиде сөз болғанын, эікономизімнің «бір- жолата ікелмесіке кеткен» нәрсе деп саналғанын, саясат- шылардың әуестенуі айдан аның атавизім деп есеаттел- генін 'көресіздер. «Искраның» жаңа редакциясы біржо- лата ікөлімеске 'көткен бұл бөлінуге неліктен айналып соғьш отыр? Съездө біз Аікимовтарға л,арсы күрескенде, олардың бүдан іеокі жыл бұрьгн «Рабочее Делода» істе- г-ен қателері үшін күреокенібіз бе? Егер біз бұлай еткөн болоақ, онда біз нағыз нақұрыс болар едік. Біраң біздің бұлай істеімегенімізді, съезде Акимовтарға қарсы күрес- кенде, олардың '«Рабочеө Делодағы» біржолата келмес- ке кеткен есжі қаітелері үшін өмес, олардың съездегі пайьгмдауларында, дауыс берулерінде істеген жаңа ца- телері үшін күрескеніімізді кім де болса біледі. Олар- дың қандай ңателерінің шынында да бастан өткенін, қазір қандай қателері бар екенін және дау туғызып отырғанын талдағавда, біз олардың «Рабочее Делода- ғы» позициясына емес, съездөгі позициясына қарадьщ. Съезд ңарсаңында жономистер және саясатшылар деп бұрынғыша бөлу жоқ еді, бірақ әр түрлі оипортунистік тенденциялар әлі бар еді, бұлар бірқатар міәіселелер жө- ніндегі жарыс сөздер мен дауысқа қоюлардан көрінді және «ақырыніда партияның «көпшілік» және «азшы- лық» болып жаңадан бөлінуіне әкеліп соқты. Істің күл- лі іміәнісі мынада: оп-оңай түсінуге болатын себептер- мен, «Иокраның» жаңа редакциясы бұл жаңаідан бөлі- нудің партпямыздағы осы заманғы ошюртунизммеп


400
В. И. ЛЕНИН
байланы'сты едеенін бүркемелеуге тырысып отыр, сон- дықтан ол жаңа бөлінуден ескі ібөлінуге қарай кейін шегінуге мәжібүр болып отыр. Жаңа бөлінудің саяси тегін түсіндіре алмау (немесе жеңілдік жасалғаны үшін бұл текті бүркемелеуге * тырысу) әлдеқашан күні өтіп кеггкен е'сікі бөліну жөніндегі баяғы бір сағызды қайта- қайта шайнатып отыр. Ұйьгм принциптері туралы та- ластан басталып (уставтың 1-параграфы), анархистер- ге лайықты «практикамен» тынған уйымдъіц мәселелер жөнінде ажырасу жаңадан бөлінуге негіз болғаны жұрт- тың бәріне жәніӨ әркімге імәлім. Көбінеісе тактикалыц мәселелер жөніндегі ажырасулар экономистер және саясатіпылар болып ескіше бөлінуге н-етіз болған еді.
Партия өмірінің неғұрльш күрделі, шынында да осы заманғы және кокейтесті мәселелерінен әлде^ашан ше- шілген, әдейі іқайта қозғалып отырған мәселелерге ше- ггнуді жаңа «Икжра» ікісі күлөрлік терең ойлылықпеп ақтауға тырысады, мұны хвостизім дегепнеи басқа -атпен атауға болмайды. Формадан маэмұн маңыздырақ, ұйым- нан програіміма мен тактика маңыздырақ, «ұйымныц өміршеңдігі оның қозғалысқа енгізетін ;мазмұныиьтң кө- лемі мен мәніне тікелей іпропорциялы», централизм «өзі- мен-өзі болатын бірдеңе» емес, «барльш, иәлөден сақ- тайтын тұмар» өмес, т. т., т. с. деген терең «ой» Аік- сельрюд жолдастың жеңіл қолымен жаңа «Искраның» барльгқ жазібаларьтна өз(ек болып отыр. Терең мәнді, ұлы ақиқат! Шыныпда да, программа тактикадан маңыздырақ, тактика үтйымнан маңыздырақ. Әліппе эти- мологиядан маңыздырақ, этимология синтаксистен ма- ңыздырақ,—бірақ синтаксистеп емтихан тапсыра алмай, енді маңғазданып, төменгі класта екінші жылға қал- * «Искраның» 53-номеріндегі Плехановтың «экономизм» туралы ма- қаласын қараңыз. Бұл маңалэның тақырыпшасында кішкене қате кеткен сияқты. «Партияның екінші съезі жөнінде естірте айтылған пі- кірлер» дегеннің орнына, бәлкім, «Лига съезі жөнінде» немесе, мүм- кін, «кооптация жөнінде» деп оқу керек сияқты. Белгілі бір жағдай- ларда, жеке талаптар жөнінде жеңілдік жасау қаншалықты орынды болса, партияны толғандырып отырған мәселелерді шатастыру, орто- доксиядан оппортунизмге бет бұра бастаған Мартов пен Аксельродтың жаңа қатесі туралы мәселенің орнына — бұл күнде программа мен тактиканың көптеген мәселелері жөнінде оппортунизмнен ортодоксияға бет бұруға, мүмкін, өздері де дайын тұрған Мартыновтар мен Аки- мовтардың ескі (қазір жаңа «Искрадан» басқа ешкім ескермейтін) қатесі туралы мәселені ңого соншалықты орынсыз.


БІР ЛДЫМ ІЛГЁРІ, ЕКІ АДЬІМ КЕЙІН
401
ғандарына ма.қтанып жүрген адамдар туралы не деуге болады? Аксельрод жолдас ұйымның іпринциптіік мәсе- лелері туралы оішіортунисше пікір айтты (§ 1), ал үй- ымда анархясше іс-әреікет жасады (Лига юъезі)енді келгп, социал-демократияиы тереңдетіпеік 'болады: дәме- сінің зорыи! Шынында да, ұйым деген не? бұл текфор- ма ғана ғой; централизм деген не? бұл ітұмар емес қой; спнтаіксис деген не? бұл этимологиядан гөрі маңызы ке.м нәрсіе ғой, бұл .тек эітимология элементтерінің құра- лу форімасы ғана ғой... «Егер <біз: уотав ^қанша мінсіз болып көрінсе де, оны қабылдаудан гөрі, партия прог- раіммасын жасау арқылы съезд партия жүмысының ор- талықтануына анағұрлыім көбірөк себеіітші болды десек, Александров жолдас бізбен келіопес ne еікен?—деп «Искраның» жаңа редакциясы қоқилана сұрақ ңояды (№ 56, қосыімша). Бұл тамаша нақыл кең таралуы және тарихи іжағы-нан белгілі болуы іжөнінде Кричев- сікий жолдастың: социал-демократия, бүкіл адам баласы сияқты, өзінің алдына әрдайым орындалатын міндет- терді қойьш отырады — деген атақты 'С'өзінен кем соқ- пайды деп ісену керек. Жаңа «Исікраның» әлгі терең ойының түрі де наіқ осындай ғой. Кричев'ский жолдас- тың сөзінің әжуаланған себебі не еді? Себебі: ол социал-демократтардың белгілі бір бөлегінің тактика мәселелеріндегі қатесін, саяси міндеттерді дұрыс қоя білмеушілігін — философияға баланған сорақылықпен ақтаған болатын. Дәл осы сияқты, жаңа «Искра» да со- циал-демократтардың белгілі бір бөлегінің ұйым мәселе- леріндегі қатесін, белгілі бір жолдаютарды анархистік жел сөз айтуға мәжбүр вткен олардың инггеллигенттік тұрақсьгздығын — ирограмма уставтан маңыздырақ, программалық мәселелер ұйыімдық мәселелерден ма- ңыздырақ деген сорақылықпен ақтап отыр! Ау, мұның өзі хвіостизім емей пе? Бұл юздерінің төменгі класта екінші жылға қалғандарына мақтанғандық еімей не?
Жұмысты бір орталыққа бағындыруға уставты қа- былдаудан гөрі программаны гқаібылдау көбірек жәрдем- деседі. Философияға баланып отырған <бұл сорақылық- тап социал-демократиізмнен гөрі буржуазиялық дека- денттікке анағұрлым жақынырақ тұратын радикал


402
В. II. ЛЕНИН
интеллигенттің иісі қандай мүңкіп тұр! Мына атақты сөз тіркесінде бір орталыққа бағындыру дөген сөз нағыз символикалыц мағына беріл тұр ғой. Егер бұл сөз тір- кесінің авторлары ойлай білмейтін болса, не ойлағысы келмейтін болса, онда <ола<р ең болмағанда імына бір жай фактіні еоке түсірсе өк-ен: бундшылдармен бірге прог- раміма қабылдау біздің жалпы жүмысыімызды бір орта- лыққа ібағындыруға жеткізбек түгіл, бізді жіікке бөліну- ден де сақтандыра алмады. Програм'ма мәселелері мен тактика мәселіелерілдегі бірлік — иартияны ібіріктірудің, партия жүмысын бір орталыққа бағындырудың қажет- ті, біраіқ әлі жеткілііксіз шарты (іқүдайыім-ау! барльщ ұғымдар шатасып болған бұл замавда қаидай әлішіені жұрттың аузына шайнап салуға тура келіп отыр десе- ңізші!). Бұл үшін әлі ұйым бірлігі кере>к, семьялық үйіріме шеңіберінен азіды-көпті өсіп шыққан партиода реттелген уставсыз, азшылықтың көпиігілікке бағыяуын- сыз, бөлшіектің бүтінге бағынуынсыз мұндай бірліктің болуы імүмкін еімес. Программа мен тактиканың негізгі 'мәселелерінде бірлігіміз жоқ кездө, біз бьітыраңқылық •п*ен үйірмешілдік заіманында жүрміз деп тура айтқан- быз, біз бірігуден бұрын арамызды ашып алуымыз ке- рек деп тура мәлімдегенбіз, біз бірлеакен ұйьтмның фор- малары туралы сөз іқылғанымыз да іжоқ, оппортунизмге қарсы програіммальщ және тактикалыіқ күрестің Зкаңа (ол кезде шын мәнінде жаңа) мәселелерін ғана сөз ет- тік. Ңазір бүл күрес, біздің бәріміэдің мойынідауымыз- іпа, партия програіммасында және партияның тактика туралы қарарларында тұжырымдалған жеткілгкті бірлік болуын қамтамасыз етті; енді біз тағы бір адым ілгері басуьгмъіз кереік, біәрііміз келісе отырып, мүны да істе- дік: барлық үйірмелерді бірыңғай етіп біріктіретін біртұтас ұйымның формаларъін жасап шығардық. Бұл формаларды жартылай бұзып, олар бізді енді кейін ше- гіндірді, анархистік қылыққа, анархистік жел сөзге, партиялық редакцияның орнына үйірмені қалпына кел- тіруге қарай шегіндірді, сөйтіп енді артқа шегінген бұл здыміды: сауаттъі сөйлеуге синтаксисті білгеннен гөрі әліппе 'көбірек жәрдемдеседі — деп ақгайды!


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
403
Бұдан үш жыл бұрын тактика мәселелерінде дәурен сүрген хвостизім философиясы енді үйым мәселелеріне қолданылмақ болып, қайта тіріліп отыр. Жаңа редак- цияның мына бір пікірін алыңыздар. «Партияда айбып- ды социалчдеімогкратиялық бағыт,— дейді Алеіксандрюв жолдас,— тек идеялық күреслен ғана емес, белгілі бір ұйым форімаларымен де жүргізілуге тиіс». Редакция бізді былай деп үйретөді: «Идеялық ікүрес пен ұйым фпрмаларын (бұлай салыстыру жаман емес. Идеялық күрес дегенііміз — процесс, ал ұйым форімалары дегені- міз тек қана... формалар», (қүдай ақына, 56-номерде дәл осылай басылған, қосыімша, 4-^бет, 1-бағана, төмен- де!), «дамьгп тселе жатіқап өзгермелі мазмұнды — пар- тияның дамып келе жатқан практикалық жұмысын білдіруге тиісті формалар». Мұның өзі: ядро дегеніміз— ядро, ал бомба дегеніміз — бомба деген анекдоттан мүл- де аумайіды. Идеяльгқ күрес дегеніміз — процесс, ал ұйым формалары дегеніміз — тек мазмұнды білдіретін формалар ған-а! М-әселе мынада болып отыр: біздің кдея- лық күресіміз неғурлым, жоғары формаларға, жұрттың бәріне міндетті партия ұйымы формаларына ие бола ма, әлде ескі бытырандыльііқ, ескі үйірмешілдік формалары- на ие бола ма. Олар бізді неғұрлым жоғары формалар- дан неғұрлым қара дүрсін формаларға қарай іпегіндіріп отыр және мұны: идеялың күрөс »дегеніміз — процесс, ал формалар дегенііміз — теік қана формалар деп аіқтай- ды. Дәл осы сияқты Кричевокий жолдас та бізді бір замаңда ітактика-жюспардан тактикачпроцеоке қарай ке- рі ісүйреген болатьш.
Жаңа «Искраның» формаға бола бейне бір мазмүніды аңғара алмай қалатьгндарға қарсы айтылған «пролета- риаттың өзіи өзі тәрібиелеуі» туралы мына ібір дәмелі сөздерін алыңыздар (№ 58, бас мақала). Бүл еякінші н!о- мерлі атшміовтпылдық емес пө? Бірінші иомерлі акимов- шылдық социалчдеімюкратиялық иителлигенцияньіц кей- бір бөлегінің таіктикалық мінідеттерді алға қоюда артта қалғандығын «пролечарлық күрестің» неғұрлым «>те- рең» мазмұнына сүйенумен, пролетартаттың өзін өзі тәрбиелеуше сүйенумен ақтағап болатын. Екінші но- мерлі акиімовшылдық социал-демократиялық интелли-


/і(И
В. И. ЛЕНИН
генцияның кейбір бөлегінің ұйым теориясы мен практи- касы маселелерівдегі артта қалғайдығын: ұйьтм дегені- міз — форма ғана, ал істің бүкіл ;мәні пролетариаттың өзін өзі тәрбиелеуінде деген дәл осындай терең ойларға сүйенумен аіқтайды. Інісі жөнінде қаім жеп жүрген мырзалар-ау, пролетариат ұйым 'мея төртііптен оқорық- пайды! Үйымға кіргісі келмейтін профессор және гимназист мырзалар ұйымның бақылауымен жұмыс жүргізгені үшін партия мүшесі болып танылсын деп пролетариат күйіп-піспейді. Көптеген интеллигентсы- мақтардан гөрі пролетариат өзінің бүкіл өмірінде ұй- ымшылдыққа анағұрлым жақсы тәрбиеленеді. Біздің программамыз бен біздің тактикамызды азды-копті ұқ- қан пролетариат ұйымдасудағы артта ңалғандықты маз- мұннан форманың маңызы кемірек деумен ақтамайды. ¥йым мен тәртіп рухында, анархистік жел сөзге деген дұшпандық пен жиіркеиіш рухында озін өзі тәрбиелеу пролетариатта емес, біздіц партиямыздағы кейбір ин- теллигенттерде көм болып жүр. Бірінші номерлі Аки- мовтардың сая-си күреске дайындығы жоқ деп пролета- риатқа жала жаігқаны сияқты, екінші номерлі Акимов- тар да ұйыімдасуға дайъінідығы жоц деп пролетариатқа жала жауыш отыр. Саналы ооциал^деімоікрат болған жә- не өзін партия мүшеісімін деп сезінген прюлетар 'такти- ка мәселелеріндегі хвостизмді ңалай жек кө-ріп, терііске шығарған болса, ұйымдьтқ мәселелерідегі хвостизмді де солай жек кіөріп, теріске іпығарады.
Аіқырында, жаңа «Искра» «Практигінің» терец ойла- рын альш қараңыздар. Ол былай дейді: «Революциояер- лердің цызметін» (‘курспвіпен тереңделуін-ай) «бірікті- ретін жәие бір орталыққа бағындыратын «айбынды» бір орталыққа бағынған ұйымның шын мәнінде түсі- нілген идеясы әлбетте осы қызмет бар болтанда ғана жүзеге асады» (әрі жаңа, әрі тауып айтылған сөз); «ұйымның өзі, форма ретінде» (тыңдаңыздар, тың- даңыздар!), «сол форманың мазмұнын құрайтын рево- люциялық жұмыстың өсуімен бір мезгілде ғана өсе ала- ды» (осы цитаттың барлық жерінде курсив автордікі) (№ 57). Мұның өзі өлікті жерлеуге бара жатқан азалы шеруді көргенде: қояр көбейсін — деп айқайлағап ха-


БІР АДЫМ ілгері, екі адым кейін
40ә
льиқ эпосындағы кейіпкерді еоке салмай ма? Біздің қыз- метііміздің нақ сол формасы (яғии ұйым) мазімүнынан элдеқашан кейін қалғанын, тіпті мыіқтап кейін қалға- нын түсінбейтін, артта келс жатқан адамдарға: қатар жүріңдер! ілгері кетіп қалмаңдар!—деп айқай салутек партиялық Ивануіпкаларға ғана лайық екенін түсіпбей- тін бірде-бір праіктіик (тырнақшасыз), сірә, біздің пар- тияідан таібыла қоймас. Мәселен, біздің .іпартияны Бунд- пен-ақ салыстырыіп байқаңыз. Біэдің партия жұмысы- ның мазмуны * Бундтікіне қарағавда өлшеусіз бай, әр тараіпты, кең және терең екені титтей де күмән туғыз- байды. Теориялық серпін неғұрлым ірі, программа не- ғұрлым дамыған, жумысшылар бұқарасына (тек ұйьим- дасқан ңолөнершілерғе ғана емес) ықпал неғұрлым кең әрі терең, насихат пен үгіт неғұрлым жан-жақты, озаттар мен қатардағылардың саяси жұмьғсының та- мыры жиірек соғады, демюнстрациялар мен жалпы стачкаларда халыц қозғалысы айбындыраіқ, пролетар емес топтардың арасындағы жұмыс қажырлырақ. Ал «форма» ше? Біздің жұмысьтмыздың «фюрмасы» артта қалды, Буидтікіпе қарағанда, кеіпіргісіз жағдайда артта қалды2 артта қалғаядығы сонша, тіпті бұл өз партиясы- ның жүмыюына «неміқұрайды» қараімайтын әрбір адам- ның көзіне түрткі болып, бетінен отын шығарады. Жұ- мыстың мазмұньрмен салыстырғанда, оны ұйыімдастыру- дың артта қалғандығы — біздің осал жерііміз, ол съез- ден көп бұрын, Үйымдастыру комитетін құрудан көп бұрьгн осал жер болған-ды. Форманың жетілмегендігі мен күйріеіктіғі мазмұнды дамытуда одан әрі елеулі қа- дам жаоауға імүмкіңдгк берімейді, ұятіқа қалдырарлық- ■тай тоқырау туғызады, күштерді ысырап етуге, сез бен істің арасында алшақтықтың болуына акеліп соғады. Осы алшаіқтық жұрттың бәрінің жүйкесіне тиіп отыр- ғанда,— Аксельродтар мен жаңа «Исікраның» «Прак- * Тек күресу арцасында ғана, антиискрашылдарға ңарсы және біз- дің «азшылықта» өкілдері сан жағынан басым болып отырған батпақ- қа қарсы күресу арқасында ғана біздің партиялық жұмысымыздың мазмүны съезде (программада, тағы басқаларда) революциялық со- циал-демократия рухында белгіленгенін айтъіп жатпаймын. «Мазмұн» туралы мәселе жөніндег мәселен, айталық, ескі «Искраның» алты но- мері (№№ 46—51) мен жаңа «Искраның» он екі номерін (№№ 52—63) салыстыру да қызық. Бірақ мүны тағы бірде айтармыз.


406
В. И. ЛЕПИН
тиктері» келеді де: форма мазмұнмен бір міезгілде ғана табиғи түрде өсгп жетілуге тиіс!—деген терең ойлы уа- ғыз айтады.
Егер сіздер сорақылькқты тереңдетіп, ошгортунистік жіел оөзді философияльгқ жағынан негіздемек болса- ңыздар, ұйымдьщ імасоле жөніндегі кіпвкене цате (§ 1) міпе осыған әкеліп соғады. Абайлап, ақырын бас!124 — деген әуенді біз тактика мәселелері жөніиде естігенібіз, енді оны ібіз ұйым мәселелері жөнінде естіп отырмыз. Анархиялық дарашыл өзінің (әуелде, мүмкін, кездей- соқ болған) анархиялық ауытқуларын көзцарастар жуйесіне, ерекше принцигътік алауыздъщтарға айнал- дыра бастаса, онда уйъъмдъъц мэселелердегі хвостизм анархиялыу, дарашыл психологиясының табиғи әрі сөз- сіз нәтижесі болаіды. Бұл анархизімиің басын біз Лига съезінде көрген едіік, жаңа «Искрадан» оны көзқарас- тар жүйесіне айналдыруға әрекет жасағандыіқты көріп отырмыз. Бұл әрекеттер социал-демократияға қосылған буржуазиялык, интеллигеніт пөн өзінің таптық мүдделе- рін ұққан пролетардың көзқарастары әр түрлі екені жөнінде партия съезінде-ақ айтылған пікірді тамаша растайды. Мәселен, жаңа «Искраның» әлгі «Практигі», оның терең ойларымен біз жоғарыда таньюқанібыз,— парт-ия оған Орталық Комитет тәрізді диреіктор баста- ған «араісан зюр фабрика» сияқты болып көрінеді деп мені әшкерелемек болады (№ 57, қосыімша). Осы ай- тып отырған қорқыныпіты сөзінен пролеітарлъиқ ұйым- ның практикасымен де, теориясымен де таныс еімес буржуазиялық интеллигенттің психологиясы бірден-ақ көрініп тұрғанын «Практик» сезбейді де. Кейбіреулерге тек құбьтжың бюлып қана көрінөтін нақ осы фябрика пролетариатты бірііктірген, тәртііпті етскен, ұйымдасуға үйреткен, оны ен|бекіпі және қаналушы халықтың бас- ңа топтарының бәріне басшы еткен каіпиталистік коо- перацияның ең жоғары формасы болып табылады. Ка- шттализм арқылы ысылған проліетариаттың идеология- сы ретінде, лақ марксизм табаэсыз иителлигенттерге фабриканың қанаушылы/қ жағы (аіптан өлуден ңорқу- ға негізделген тәртіп) мен оның ұйымдастырушылық жағы (технпкалық жоғары дәрежедө дамыған өндіріс


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
407
жағдайында бас қсюьш, бірлесіп еңбек етуге негізіделген тәртіп) арасынідағы айырмашылықты түсінуге үйретті және үйретіи отыр. Буржуаэиялық интеллигентке сон- шама қиьгндықпен қонатын тәртіп пен ұйымшылідыіқты пролетариат нақ сол фаібриікалық «мөкітетатіц» арпқасын- да еректпе оңай игереді. Бұл мектептен өлердей қорқу, оның ұйымдастырушылық мәнін мүлде түсінбеу — өмір сүрудіц ұсақ буржуазиялық жағдайын бейнелейтін, анархизмнің неміс социал-демократтары Edelanarchismus, яғни «асыл текті» мырзаның анархизмі деп атай- тын түрін туғызатын ой-пікір тәсілдеріне тән, анар- хизмяің бүл түрін мен төрешілдік анархизім дер едім. Орыіс нигилясіне бұл төрешілдік анархизм өте-мөте тән. Партия ұйымы оған қүбыжық «фабриіка» болътп көрі- неді, бөлшекітің бүтінге және азшылықтың көпіпілікіке баіынуы оган «ібасыібайлылық» болып көрінеді (Аксель- родтың фельетонідарын ңараңыз), орталық орыннъің басшылығыімеін еңбек бөлісу адамдарды «үсаіқ тегершік пен бұрандаға» айналдыру деп тас^талқан болып, қар- сы байбалам салады (соның өзінде ол мұның ең жаіман түрі — редакторларды жай ңызметкерлерге айналдыру деп санайды), партияның ұйымдық усітавы туралы сөз қозғалса, ол жақтырмай, бетін тыржитып, менсінбейді («фюрмалиістерге» қарап), тгтті уставсыз да күн көруге болімай ма дегенді айтады.
Бұл адам нанғыісыз яәрсе, бірақ — фаікт: айітқавдары барынша дәлелді болуы үшін менің «Жолдаоқа х-атта- яы» өз сөздерііме сүйеніп, Мартов жодцас «Ижраның» 58-^номерінде маған нақ оісылай ақылгөйсііп еокерту жа- сады. Бытыраңқылыіқ заманынан, үйірмелер* заманынан мысал алып, партиялылық заіманындағы үйірмешілдік пен анархияны сақтап, дәріптеуді ацтау «тіөрешілдік анархизм» емей не, хвюстизім емей не?
Бізге уставтың бүрын керек болмаған себебі не? Өйт- кені бұрын партия үйьшдық жағынан ешқандай дәне- кермен байланыспаған жіеке үйірмелерден қүралған-ды. Үйірмеден үйірмеге кошу түтастық еркінің ешқандай қалыптасқан белгісін білмеген белгілі бір жеке адаімның тек «ізгі ниетіне» ғана байланысты болды. Үйірмелер- дің ішіндегі талас мөселел-ер устав бойынша шешілмей-


408
B. И. ЛЕНИН
тін, «куреспен, кетем den цорцытумен шешілетін»: жалпы алғанда, бірталай үйірмелердің, атап айтқанда, озіміздің редакциялық алтылықтың тәжіриібесіне сүйе- ніп, меп «Жолдасқа хатта» * осылай дегеп болатынмын. Үйірмелер замапында мұндай құбылыіс табиғи және болмай қоймайтын құбылыс еді, бірақ оны дәріптеу, мұрат деп санау ешкімнің де ойына келмеді, жұрттың бәрі мұндай бытырацқылықты ұнатпай, оны ауыр кор- ді, бытыраңқы үйірмелердің қалыптасқан партия ұйы- •мы бюлъгп бірігуін кекседі. Еңці келі-п, бұл бірігу бол- ғаннан кейін, кейбіреулер бізді кері сүйрейді, жоғары д^режедегі ұйыімдық көзқарастарды айтқан больш, біз- ге анархиялық жел сөздерді тықпалайды! Семьяльщ-үй- ірімелік обломіовшылдыіқтың кең шапаны мен сұға сал- ма шәркесіие үйренген адамдарға идеялық күрестің емін-еркіи «процесі» үшін ресми устав әрі тығыз, әрі тар, әрі әлегі көп, әрі опасыз, әрі бюрократтық, әрі крепостнойлық, әрі қысылтаяң болып көрінеді. Үйірме- лік тар байланыстардың орнына партиялық кең байла- пыс орнату үшін нақ сол ресми устав керек екенін төре- шілдік анархизм түсінбейді. Үйірме ішіндегі немесе үй- ірмелер арасындағы байланысты тиянақтаудың керегі жоқ және ол мүмкін де емес еді, өйткені бұл байланыс көңілдестікке немесе байыпсыз, дәлелсіз «сенімге» сүйеиетін. Партиялық байланыс мұның екеуіне де сүйе- не алмайды және сүйенуге тиіс емес, оны нақ ресми «бюрократтықпен» (азғынданған интеллигенттің көзқа- расынша) қатырып тастаған уставқа негіздеу қажет, оііы тек қатаң сақтағанда ғана біз үйірмелік жүгенсіз- діктеп, үйірмелік кесірліктен, идеялық күрестің емін- еркін «процесі» деп аталып отырған жанжалдың үйір- мелік тәсілдерінен аулақ боламыз.
Жаңа «Искра» редакциясы Алексаігдрювқа қарсы кеу- десін көтерііп, мынадай уағыз ескерту жасайды: «сенім дегеніміз — журек иен баоқа сыналаіп енгізуге болмай- тын нәзік нәрсе» (№ 56, қосыімша). Бұл сеніім катего- риясын, жалаң сенім категориясын алға тартудың өзі-ақ оны төрешілдік анархизм мен ұйымдық хвостизм жө-
Қараңыз: ПІығармалар толық жинағы, 7-том, 25-бет, Ред.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
409
нініде тағы да әшкерелеп отырғанын редакция түсінбей- ді. Редаікция алтылығының болсын, «йс-кра» ұйымьгның болсын, әйтеуір оір үйірменің мүшесі болып жүргеи ке- зімде, мен, айталық, өзімнің Икспен бірге қызмет істе- гім келмегенін дәлелдеу үшін тек байыпсыз, дәлелсіз сенбеушілікке ғана сүйенуге праволы едім. Ал енді партия мүшесі больпп отырғап кезімде тек тиянақтал- маған сенбеушіліікке ғана сүйенуге правом жоц, өйткені мұндай сүйену есжі үйірмешілдіктің әрбір аусарлығы мен әрбір жүгенсіздігіне есікті кең ашар еді; мен өзім- нің «сенетгніміді» не «-сейбейтінімді» ресми дәлелмен, яғни біздің программамыздың, біздің тактикамыздың, біздің уставыімыздың ресми түрде белгілеигеи тиісті бір қағидасъшіа сүйенуімен дәлелдеугіе міндеттіміщ байьш- сыз «сенемін» не «сенбеймін» деум-еи қанағаттанбай, мен өз ұйғарыімдарыімның және, жалпы алғанда, пар- тияның кез келген бөлегінің барлық шешіімдерінің бүкіл партияға бағынышты екенін мюйыңдауға міидеттімін; озімнің «сетабейтівдігімді» білдіру үшін, осы сепбестік- тен туатын көзқарастарым 'меін тілөкітерімді жүзеге асы- ру үипін міен ресми турде белгіленген жолмеп жүруге міндеттімш. Біз еиді байышсыз «сеніім» жөніндегі уйір- мелік көзқарастан сенім білдірудің және оны тексеру- дің бағынышты әрі реюми түрде белгіленген ә-дістерін сақтауды талап ететін партияльіц көзіқарас дәрежесіне көтерілдік, ал редакция бізді кері сүйреп, өзінің хвос- тизмін ұйымдық жаңа көзқарастар деп атап отыр!
Редакцпядан өз өкілдеріпе орын талап ете алатып әдеби топтар туралы біздің партиялььқ редакция деп аталатын ред-акция;мыздың қалай пайымдап отырғаныи қараңыздар. «Біз ашуланбаймыз, тәртііп туралы айқай салмаймыз»,— қандай да болсын тәртіітке әрдайым жә- не барл-ық жерде менсінбей қарайтын төреіпіл апархис- тер бізге осылай дөп ақыл үйретеді. Егер іскер топ бол- са, біз оным-ен «мәмлеге келеміз» (sic!), әйтпеюе оиың талаптарыніа бір күлеміз де қоямыз— 'деюіеді олар.
Па шіркін, мына арада тұрпайы «фабриікалық» фор- мализмге қарсы қаншалықты асыл сөздер айтылып отырғанын-ай!—дерсің. Ал іс жүзінде, бұл — өзін пар- тиялық мекеіме емөс, ескі үйірменің сарңыншағы деп


410
В. И. ЛЕНИН
сезетін редакциялың партияға ұсыпыл отзірған үйіріме- шілдігінің өңі айпалдырылғал ескі мылжыңы. Бұл по- зицияның ішкі жалғалдығы әлдеқашан бастан өткен нәрсе деп сөз жүзгнде өкіжүзділікпен жариялапъш отырған бытыраңқылықты социал-демократиялық ұйым принципіне айналдьтратын анархистік терең ойға сөз- сіз әкеліи соғады. Тіөменгі жәле жоғарғы партиялық коллегиялар мен инстанциялардың ешқапдай иерархия- сының керегі жоқ,— төрешілдік анархизмге мұндай иерархия ведомстволардың, департамелттердің, тағы сондайлардың кеңседе отырып ойдан шығарған нәрсесі болып көрінеді (Аксельродтың фельетонын қараңыз),— бөлшеікітің бүтінге бағылуылың ешбір керегі жоің, «мәім- леге келудің» немесе ажырасудың партиялъщ әдютеріп «формальды-бюрократтық» жолмен анықтаудың ешбір керегі жоқ, ескі үйірмелік дау-жанжал үйьгмныц «шын социал-демократиялық» тәсілдері жайылдағы сөзуар- лықпен баяндала берсін — деседі олар.
'«Фаібрика» мектебілел өткен пролетардың анархистік дарашыадыіққа аңыл үйрете алатын жіәне үйретуге ти- істі жері, міле, осы. Саи-алы жүмыспіы кәдіімгі интел- лигенттен бойын аулақ салатын кезіндегі жөргегін әл- деқапіан тастаған. Саналы жүмысшы социіал-демократ интеллигенттердің алағұрлым мол білім қорын, алағұр- льгм кең саяси ой өресіп бағалай біледі. Біраіқ бізде нағыз партия қалылтаоқал сайын, саналы жұмысшы пролетариат армиясы жауынгерінің психюлюгиясын анархистік жел сөзбен кербезденіп жүрген буржуазия- лық интеллигенттіц поихологиясынап ажырата білуді үйренуге тиіс, теж қатардағылардан ғана емес, «жоғары адамдардан» да партия мүліесіпің міндеттеріп орындау- ды талап етуді үйренуге тиіс, ол бір заімаида тактика мәселелеріндегі хвостлзмді қалай жек іюрген болса, ұй- ыімдық мәселіелердегі хвостизмді де дәл солай же-к көру- ді үйренуге тиіс!
Жаңа «Искраның» ұйымдық мәселелердегі позиция- сының өзіне тәл сіоңғы бір ере-кшелігі жирондизммен және төрешілдік анархизммен тығыз байланыстылығын- да болып отыр: бұл — централпамге қарсы автономизм- ді корғау. БюрократизіМ туралы жәле самодержавие ту-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, EK1 АДЫМ КЕЙІН
411
ралы жылап-ісықтаудыц, «искрашыл еіместерді (съ-езде автонюмизімді қоргагандарды) орынісыз елемеушілЬк» туралы өкінудің, «сөзсіз бағынуды» талаш ету туралы кісі кулерлік баиібалам салудың, «помпаідурлық^а», та- ғы сондайларға, т. б., т. т. қарсы зар илеп шағым жа- саудың дәл осындай принциптік мәні бар (егер бар болса *). Ңандай партияның болса да оппортунистік қа- наты әрқашан артта қалушылықты — әрі программа- лық, әрі тактикалық, әрі ұйымдық мәселелердегі артта қалушылықты қорғап, ақтайды. Жаңа «Искраның» ұй- ымдық мәселедегі артта қалушылықты (хвостизмді) қор- ғауы автономизмді қорғауыімен тығыз байланысты. Рас, жалпы айтқанда, ескі «Ихжрапыц» үш жылдық уағызы автономизмнің беделін түсіріп болғапы оопшальиқ, Tin- Ti оны жаңа «Иіскра» ашыіқтан-аіпыіқ қорғауға әлі ұя- лады; централизмді тәуір көретініне бізді әлі де сендір- мек болады, бірақ мұнысы централизім деген сөздің курсивіпен жазылуы арқылы ғана дәлелденіп отыр. Іс жүзінде жаңа «Искраның» «тпын социал-Деімократия- льгқ» (іаніархиялыіқ емес пе?) quasi-централизмінің «іпринциіптеріне» сынның жеңіл-^желпі тиііп кетуінің өзі автонтизм көзоқарасын қадам басқан сайын әшкере- лейді. Аксельрод пен Маіртовтың ұйымдьщ мәселелерде Акимювқіа қарай бұрылып кеткені енді жұрттың бәріне және әркіімге аньтқ емес пе? «Искрашыл еіместерді орынісыз елемеушілік» туралы өздерінің әйгілі сездерін- де олар мұнысын салтаиатты түрде мойындаімады ма? Акимюв пен оның достарының біэдің партия съезінде қорғағаны авітопомизм емес пе еді?
Лига съ-е-зінде: Мартов пен Аксельрод бөлшек бүтінге бағынібауға тиіс, бөлшек өзінің бүтінге деген қатыпас- тарын анықтау жөнінде автономиялы, бұл қатынаістар- ды тұжырыімдайтын Шетелдіік лиганың ус-тавы, партия көшпілігінің ырқына қарамастан, партия орталығының ырқына қарамастан, күшінде қалады — деп адам күлер- ліктей ынтамен дәлелдеімек болғанда, олар дәл автотіо- мизмді (анархизімді болып жүрмесе) қорғаған болатын. Орталық Комитеттің жергілікті коімитеттерге мүше ен- * Бүкіл осы параграфта сияңты, бұл жерде де мен бүл жылап-сық- таулардыц «кооптациялық» мәніне тоқталмаймын.


412
В. И. ЛЕНИН
гізуі туралы мәселе жөнінде125 Мартов жолдас қазір жаңа «Искра» беттерінде де (№ 60) дәл автономизмді ашықтан-ашьгқ қорғап отыр. Мен Мартов жолдастың автономиамді Лига съезінде жақтағандағы жіәне жаңа «Искрада» жақтап отырғандағы балалық софизмдері туралы айтпаймын*,— ұйымдық мәселелердегі оппорту- низмге тән принциптік белгі ретінде, централизмге т$ар- сы автономизмді цорғау тенденциясының сөзсіз болға- нын атап көрсетудің бұл арада мен үшін зор маңызы бар.
Бюрократизм ұғымына талдау жасау жонініде жасал- ған жалғыз дерлік әреікет —ж*аңа «Искрада» (№ 53) «формальдынЗел^Ератаяль^ негізді» (курсив автордікі) «формальды-б7ороира7тъ^ негізге» қарсы қою. Бұл қарсы қоюда (амал не, искрашыл еместер жөніндегі пікір сияқты, бұл қарсы қою да дамытылмай Ж'әне тү- сіндірілмей қалды) шьшдьгқтың дәні бар. Деімократизм versus ** бюрократизм — явтономизм versus центра- лизім дегенііміздің дәл өзі, социал-деімократия оппорту- нистерінің ұйымдыіқ принципі жөніндегі ревіолюциялық социал-демтератияның ұйымдық принципі дегеніміздің дәл өзі. Социал-деімократия оппортуніистерінің ұйым- дық принципі төменнен жоғары қарай жүруге ұмтыла- ды, сондьгқтан да, мүмкіндігі бар жердің бәріндө және мүмкін болғанынша, автономизмді, анархизмге дейін ба- ратын (ақылға салмай тыраштанатындар да осылай бо- лады) «демократизмді» қорғайды. Революциялық соци- ал-демократияньщ ұйымдық принципі орталықтыц бөл- шек жоніндегі праволары мен уәкілдіктерін кеңітуді жақтай отырып, жоғарыдан бастауға ұмтылады. Быты- раңқылық пен үйірмешілдік заманында революциялық социал-демократияиың ұйымдың жағыиан сүйеніш ет- кен бұл жоғары орны — өзінің қызметі мен өзінің рево- люциялық дәйектілігі жағынап неғұрлым ықпалды бір үйірме болғаны сөзсіз (бұл ретте — «Искра» ұйымы). Піартияның іс. жүзівдегі бірлігі қалпына келтірілген * Мартов жолдас уставтың әр түрлі параграфтарын аударыстыра отырып, бүтіннің бөліпекке қатынасы туралы айтылатын дәл мына па- раграфтьт тастап кеткен: Орталық Комитет «партияның күштерін бө- ліп отырады» (§ 6). Қызметкерлерді комитеттен коміітетке ауыстыр- майынша, күштерді бөлуге бола ма? Бүл әліппеге тоқталын жатудың озі, шынында, бір түрлі қолайсыз спяқты.
** versus — жөніндегі.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
413
және бұл бірлікте еокірген үйірмелер таратылған за- манда мұндай жоғары орын — партияның ең жоғарғы органы болып табылатын партия съезі екені сөзсіз; съезд белсеігді ұйыімідардың барлық окілдеріп мүімкін- дігінше біріктіре түсөді және орталық меікемелерді та- ғайындай отырьгп (кобінесе партияның артта қалғаи элементтерінеи порі, алдыңғы қатарлы элементтерін ко- біреік қаиағаттаігдыратын, п-артияпың оішорлунистік қанатынан гөрі, революциялық қанатына кобірек ұнай- тын құрамда тағайындай отырыи), оларды келеюі съез- ге дейін жюғары орын етеді. Қайткен күнде де европа- лың социал-деміократтар осылай істейді, анархистер приінцип жүвівде жеік көретін бүл салт, азчмаздап бол- са да, бейнеітсіз, күреосіз және ұрысчкеріссіз болмаса да, азиялық сюцяал-демократтарға да тарай бастады.
Айта кетөтін тағы бір өте қызық н-әірсе мынау: мен жоғарыда атап көрсеткен ұйьгмдық мәіселеліердегі оппор- тунизмнің принцитііті белгілері (автономизм, төрешіл- дік яки интеллигенттік анархизм, хвостизм және жи- рондизім) букіл дүние жүзіндегі революциялық Жіәне оппюртуниіатік қаиат болып бөлінуі бар (ал ол қайда жоқ?) социал-деімократиялътқ партиялардың бәрінен де mutatis mutandis (ітиісті озперютеріімен) байқалып отыр. Мұның өзі әсіресе осы ең соңғы кезде, 20-шы Саксон сайлау сжругінде болған сайлауда жеңіліп қалу (Гёрэ жанжалъі деп аталатыи жанжал*) партия ұйы- мының принциптерін күн тәртібіне қойған кезде, гер- ман социал-демократияльтқ партиясында ереікпіе айқын кіөрінді. Бұл айтылған жанжал жөнінде принципті мә- оеленің көтерілуіне әюіресе неміс оппортунтотерінің қы- зу кіріс-уі себеп боліды. Гёрэ (ібұрынғы пастор, «Drei Monate Fabrikarbeiter» ** деген белгілі кітаптың авто- ры және Дрезден съезі «қаһармандарының» бірі) — өзі барып тұрған оппоіртуніист, сонщьгқтап дәйеікті неміс оп- * Гёрэ 1903 жылы 16 июньде 15-ші Саксон округінде рейхстагқа сайланған, бірақ Дрезден съезінен126 кейін өзі орнынан түскен; Розе- нов өлгеннен кейін бос қалған 20-округтің сайлаушылары тағы да Гёрэнің кандидатурасьш ұсынбақ болған. Партияның орталық басқар- масы мен Саксон орталық үгіт комитеті бұған қарсы болған және, Гёрэнің кандидатурасына тыйым салуға формальды жағынан правосы жоқ болса да, Гёрэні өз кандидатурасынан бас тартуға көндірген. Со- циал-демократтар сайлауда жеңіліп қалған.
** — «Фабрикадағы жұмысшыларға үш ай». Ред.


414
В. И. ЛЕНИН
портунистеріиің «Sozialistische Monatshefte» («Социа- листік Әрайлыіқ») 127 деген органы оған жалма-^жан «Іболыса» кетті.
Программа жоніндегі оппортунизм тактиіка жөніндегі оппортунизмімеін және ұйыадьтк, мәіселелер жөнінідегі опиортунизіммеп етене байланыютіы. «Жаңа» көзқарасты баяндау ісіи Вольфганг Гейне жолдас ңолға алды. Со- циал-деімократияға қосылған және оппортунистік ой-пі- кір дағдыларын өзімен бірге ала келген бұл нағыз ин- теллигенттің пшіінін оқушыға сипаттап кіөрсету үшін мынаны айтсіақ та жеткілікті: Вольфганг Гейне жол- дас — немістік Аікиімов жолдаотан сәл кішілеу, немютік Егорюв жолдаістан оәл үлкендеу.
«Ооциалиютіік Әрайлыңта» жорывда аттанған Вольф- ганг Гейне жолідастың айбары жаңа «Искрада» жорьтқ- қа шыққан Акоельрод жолдастың айбарынан кем сіоқ- қан жоқ. Мақаланың «Гёрэ жанжалы жөніндегі демок- ратиялық заімажалар» деген атының өзі яеге тұрады (№ 4, апрель, «Sozialistische Monatshefte»), Мазмұны да олқы еміес. В. Гейне жолдас «сайлау оікругінің авто- номиязсына қол сұғуға» қар-сы шығады, «демократиялық принципті» қорғайды, халықтың өз еркімен делегаттар сайлауына «тағайыидалған баістықтардың» (яғни пар- тияның орталық басқармасының) араласуына қарсы наразылық білдіреді. Мұнда әңгіме кездейсоқ болған жанжалда емес, «партияда бюрократизм, мен центра- лизмге бет алған жалпы тенденцияда»,ертеректе де бзсй- қалған, ал ңазір ерекіпе қауіігті больііп отырған тенден- цияда — деи бізге адыл үйретеді В. Гейне жолдас. «Партияның жергілікті меікемелері — лартия өмірінің түпкі тірегі екенін принцип жүзінде мойындау» керек (Мартюв жолдастьщ: «Тағы да азшылыоқта» деген кітап- шасынан ұрлаған). «Маңызды саяси шешгмдердің бәрі бір орталыіқтан шығуына дағдылануға» болмайды, пар- тияны «өмірмен байланысын жоғалтатын доктринерлік саясаттан» саңтандыру керек (Мартов жолдастың пар- тия съезінде «емір дегенін істетеді» деіп сойлегеін сөзі- нен алынған). «...Егер моселенің түп тамырына қара- сақ,— деп В. Гейне жолдас өз дәлелін тереңдете түсе- ді,— егер әр уақыттағыдай бұл жерде де үлкен роль


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
415
атқарған жеке ңаңтығыстардан аулақ болсаң, онда ре- визионистерге қарсы бұл өшігуден (курсив автордікі, ол ревизіионизмге қарсы күрес және ревизионистерге қар- сы күрес деген ұғымдардың айырімасын меңзеп отырса керек) біз, негізшен, партиядағы реісми адамдардың «бөтен элементке» сенбеушілігін көреіміз (В. Гейне, сірә, қоршау жағдайына қарсы күрес туралы кітапшаны әлі оқьгмаса кере>к, сондықтан ол .ағылшынша: Outsider- tum дегенге жармасып отыр), дәстүрдің әдеттен тыс иәрсеге,— өзіне тән ерекшелігі жоқ меікеменің дара нәрсеге сенібеушілігш көреміз» (дара инициативаны ба- сып^жаныштау туралы Аксельрод жолдастың Лига съезіндегі .қарарын қараңыз), «бір сөзібен айтақанда, жо- ғарыда біз сиіпаттаған дәл осы тенденцияны — иартия- да бюрократизм мен централизмге бет алған тенденция- ны кіөреміз».
«Тәртш» ұғымы В. Гейне жолдаоты Акісельрод жол- дастан кем ашуландырмайды. Ол былай деп жазады: «... Партия бацылауында болмағандықтан, тіігті жүрт ооциалчдемюкратиялы^ орган деп мойындағысы келме- ген «Сюциалиатіік Әрайлывда» маіқала жазғандары үшін ревизиониатіерді біреулер тәртібі кем деп айыитады. Төк осы «социал^емшратиялық» деген ұғымды тарыл- там деп әреікеттенудің өзі-ақ, бостандық сөзсіз үстем болуға тиісті идеяльгқ өндіріс саласыніда тәртіптіц бо- луын талап еітудің өзі-ақ» (еюке түсіріңіэдерші: идея- лық күрес дегеніміз — процесс, ал ұйым формалары дегеніміз тек формалар ғана) «бюрократизмге және даралықты басып-жаныштауға бет алған тенденцияны көрсетеді». В. Гейне «бәрін қамтитын, бір орталыққа мүмкіндігіне қарай көбірек бағынатын бір үлкен ұйым, бір тактика, бір теория» жасау жөніндегі бұл жиірке- нішті тенденцияны біраз жергө дейін сан саққа жүгір- тіп, талқандайды, «сөзсіз бас июшілікті», «беталды бағынушылықты» талап етуді талқандайды, «дөрекі централизмді», т. т., т. с. талқандайды, күдды «Аксель- родша» талқандайды.
В. Гейне көтерген талас қыза түсті, бірақ неміс пар- тиясында кооитацияға байланысты ешбір ұрыс-жеріс бұл таласты бытьютырмағандықтан, неміс Акимювтары


416
В. И. ЛЕНИН
өз бейнелерін съезідерде ға-на еімеіс, ереікше органда үне- мі айқындап отыратын болғандықтан, талас тезінен ұйымдық мәселедегі ортодоксия мен ревизпонизмнің принциптік теиденцияларын талдауға барып тірелді. Ре- волюциялық бағыттың (әлбетте, біздегі сияқты, «дикта- торльгқ», «ипіквизиторлық», тағы басқа сондай қор'қы- нышты сөздер жепінде айыптальш жүрген бағыттың) бір окілі ретінде К. Каутокий шықты («Neue Zeit», 1904, № 28, «Wahlkreis und Partei» — «Сайлау округі және партия» деген мақала). В. Гейненің мақаласы «бүікіл ревизііониісітік бағьгттың ой-өрісші көрсетеді» — дейді Каутокий. Жалғыз Германияда ғана емес, Фран- цияда да, Италияда да оппюртунистер автояомизмді, партия тәртібін беісеңдетуді, оны мүлде жоюды жан-тә- німен қолдайды, олардың тенденциялары барлық жерлерде іріткі салуга, «демократиялық принципті» анархизмге айналдыруға әкеліп соғады. «Демократия дегеніміз — өкіметтің болмауы емес,— деп үйретеді К. Каутский ұйымдық мәселе жөніндегі оппортунистер- ге,— демократия дегеніміз— анархия емес, ол — бұқара- ның өз уәкілдеріне үстемдік етуі, халықтың жалғап қызметшілері шынында халыққа қожалық жасайтын басқа да өкімет формаларынан оның айырмашылығы да осы». К. Каутский әр түрлі елдердегі оппортунистік ав- тономизмнің іріткі салушылық ролін егжей-тегжейіне дейін ңадағалайды, «толып жатцан буржуазияіиыл эле- менттердің» * социал-демократияға қосылуының өзі оппортунизмді, автономизмді және тәртіп бұзу тенден- циясын күшейтетінін көрсетеді, нақ сол «ұйым — про- летариаттың өзін өзі азат ететін құрал» екенін, нақ сол «ұйым — тап күресінің пролетариатқа тән құралы» еке- нін қайта-қайта еске салады.
Франция мен Италиядағыдан гөрі, Германияда опіюр- тунизм әлсіздеу болғандықтан, «авітоніомистж тенден- циялар әзірше диктаторлар мен ұлы иыквизитсрларға қарсы, шіркеуден аластауға ** және дін бұзарларды із- * К. Каутский мысал ретінде Жоресті атайды. Оппортунизмге ңа- рай ауытқыған сайын, мұндай адамдарға «партия тәртібі олардыңбас еркіндігіне ауыр қысым жасағандық болып сөзсіз көрінуге тпіс еді».
** Bannstrahl — қарғыс. Бұл — орыстың «қоршау жағдайы» мен «ерекше заңдарының» немісше баламасы. Бұл — неміс оппортунисте- рінің «қорқынышты сөзі».


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
417
деуге қарсы белгілі бір дәрежеде салтанатты таңпаіқтар- ға ғана, ұшы-қиыры жоқ кикілжің мен ұрыс-керіске ғана әікеліп тіреді, ал бұлардьі талдап жату ұшы-қиы- ры жоқ дау-тпарға киліктірер еді».
Германиядағыдан гөрі, Россияда па-р-тия ішіндегі оп- портунизм анағұрлым әлсіз болғандыіқтан, автоно-мистік тенденциялардың идеяларды азырақ, «салтанатты тақ- паіқтар» мен ұрыс-ікеріістерді кобірөк туғызғанына таң- дануға болмайды.
К-аутокийдің: «Барлық елдердің ревизионизімі әр түр- лі, әр түсті болғанымен, басқа мәіселелердің епғқайсы- сыпіда да дәл ұйымдық мәселедегідей біртекті болмаған шығар» —- депеп қорытыпдыға келуіне де тацдануға болм'айды. Бұл саладағы ортодоксия меи ревизионизм- нің негізгі теінденцияларын К. Каутокий де: деможра- тизмге versus (іқарсы) бюрократизм — деген «қоріқы- нышты сөзбен» тұжырымдайды. Жұрт бізге былай дейді, дегі жазады К. Каутский: жергілікті сайлау округ- тері кандидат (парлаімент деіпутаттығына) сайлағапда партия басқармасынъщ ықіпал етуіне право беру —«бү- кіл саяси жүмыстың бюрократтьтқ жолмен, жоғарыдан төмен қарай емес, бүқараның талаіпкерлігі аріқылы, тө- меннен жоғары қарай жүргізілуін талап ететін демо- кратиялық принципке ұялмай қол сұғу ғой... Ал егер ңандай болса да шын демократиялық принцип бар бол- са? оңда бұл мынау: көттшілік азшыльиқтаи ба-сым бо- луға тигс, керісіише болімауға тиіс...» Ңандай жеікесай- лау округінен болса да парламентке депутаттар сайлау — тұтас алғанда, бүкіл партия үтпін маңызды мәселе, сондықтан да партия өзінің сеніміді адамдары (Vertrauensmänner) арқылы болюа да, кандидаттарды белгі- леу ісіне ьщпал жасауға тиіс. «Мүпы тым бюроікраттық немесе централистгк деушілер болса, олар капдидаттар- ды, жалпы алғанда, партия мүшелерінің бәрінің (sämtliche Parteigenossen) тікелей дауыс беруі ардылы бел- гілеу жөніінде үсынъііс жаісап көрсін. Ал бұлай ету мүм- кін болмаіса, онда бұл міндет, бүкіл партияға қатысты басқа да к-оіігтегеп міпдеттер сияқты, бір н-емесе бірнеіпе партия ипістаициясы арқылы орыпдалатын жағдайдағы демократпзмтіің жегкілі-ксіздігітте наразы болу-дыц да


418
В. И. ЛЕНИН
жоні жоқ». Герман партиясының «ғұрып правосы» бо- йынша, бұрын да белгілі бір капдидатты үсыну туралы жеке сайлау округтері партия басқармасымен «жолдас- тық ретінде келісетін». «Бірақ қазір партия тым үлке- йіп кетті, сондықтан бұл үнсіз ғұрып правосы жеткілік- ті болмай қалды. Ғұрьгп правосын өзіненчөзі түсінікті нәрсе ретінде мюйындау тоқтағанда, оның аныоқтамала- рының мазмұны және оның өзінің бар-жоқтығы даулы болғанда, ол правю болудан қалады. Сонда бұл правоны дәл түжырымдаіп, опы кодификациялау сөзсіз қажет бо- лады...», неғұрлыім «ідәл устав етііп бескітуге * (statutarische Festlegung), ал соиымен қатар ұйымның қатаң- дығын күшейтуге (größere Straffheit)» көшу қажет бо- лады.
Сонымеп, сіздер партияпың оішортунистік қанаты мен революциялыіқ қанатының ұйымдық мәселе жөнін- дегі бәз-ібаяғы күресін, автономизм мен централизм, де- мократизм мен «ібюрократизм» арасындағы, ұйым мен тәртіитің қатаңдығын бәісеңдеіту және күшейту тенден- циялары арасындағы, түрақсыз интеллигент пен үстам- ды пролетардың психологиясы арасывдағы, интелли- генттіік дарашылды/қ пен прюлетарлық топітасіқандық арасындағы бәзнбаяғы жанжалды басқа жағдайіда көріп отырсыздар. Бұл жанжалға бурэісуазиялыц демократия ңалай ңарады,— демократия болғанда, тентек тарих Ак- сельрод жюлдасқа әйтеуір бірде жасырып көрсетпек болған демократия еімес,— ікәдіімгі, шын буржуазиялық деміократия, Германияда біздіц освобождениешіл мыр- заларідан кем соқиайтып ақылды жәпе көрегеп акілде- рі бар буржуазияльщ демоікратия қалай қарады? Номіс буржуазияльщ демократиясы бұл жаца дауға бірден үн қосты және дәл орыс буржуазиялық демократиясы- ның барльщ уаіңытта, барлық жерде қорғағаны сияқты, социал-де/міократиялық партияпың оігпортуниістік қана- тын жан-ітәніімен қорғады. Не?міс биржа каіпиталыньің * Үнсіз танылатын ғұрып правосының орнына формальды түрде бе- кітілген уставтық правоны қолдану туралы ІК. Каутскийдің бұл ес- кертпелерін, жалпы алғанда, біздің партиямыздың және, жеке алған- да, редакцияның партия съезінен бергі жерде бастарынан кешірген бүкіл «өзгерісімен» салыстыру аса көп ғибрат берер еді. В. И. Засу- личтіц сезін салыстырыңыз (Лига съезіндегі сөз, 66 және келесі бет- тер), ол болып жатқан өзгерістің бүкіл мәнін түсіне қойды ма екеи.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
419
аса көрнекті органы— «Франкфурт Газеті» 128 дауыл- дагқан бас мақала жазды («Frankf. Ztg.», 1904, 7 Арг., № 97, Abendblatt *), ол Аксельродтан ұялмай ұрлау не- міс баспасөзінің тіпті бір ауруы болып отырғанын көр- сетеді. Франкфурт биржасының қаһарлы демократтары социал-демократиялың партияның ішіндегі «самодержа- виені», «партия диктатурасын», «партия бастықтары- ның автократиялық үстемдігін», «бүкіл ревизионизмді жазаламақ» болған («оппортунизмге бой ұру жөніндегі жалған айыпты» еске түсіріңіздер) «шіркеуден аластау- ды», «көз жұмып көне беруді», «өлі тәртіпті» талап етуді, «құлша бағынуды», партия мүшелерінің «саяси өлексеге» айналуын (бұл ұсақ бүрандалар мен тегер- шіктерден қатгырақ тиеді!) талап етуді қатты сөгеді. Социал-демократияның антидемократиялық тәртіптерін көргенде биржа серілерінің зығырданы қайнайды: «әр- бір жеке адамның ерекшелігі, әрбір дарашылдық, көре- сіздер ме, кудалануға тиіс, өйткені мұның бәрі» саксон социал-демократтарының партия съезінде «осы мәселе жөнінде баяндаған Зиндерманның тура айтқанындай, француз тәртіптеріне, жоресизм мен мильеранизмге апа- рып соғу қаупін туғызады».
Сонымен, жаңа «Искраның» ұйымдық мәселе жөнін- дегі жаңа сөзсымақтарының қаншалықты принципті ма- ғынасы бар болса, бұл мағынаның оппортунистік мағы- на екені соншалықты күмәнсыз. Революциялық және оппортунистік қанатңа бөлінген біздің партия съезі жө- ніндегі күллі талдау да, барлыц европалық социал-де- мократиялық партиялардың мысалы да осы қорытынды- ның дұрыстығын дәлелдейді; бұл партияларда ұйымдық мәселе жөніндегі оппортунизм баяғы бір тенденциялар- дан, баяғы бір айыптаулардан, екінің бірінде баяғы бір сөзсымақтардан көрінеді. Әрине, әр түрлі партиялардың ұлттық ерекшеліктері және әр түрлі елдердегі саяси жағдайлардың бірдей болмауы өз әсерін тигізіп, неміс оппортунизмін француздікіне, француз оппортунизмін — «Франкфурт Газеті», 1904. 7 апрель, № 97. кешкі шығуы. Ред.


420
В. И. ЛЕНИН
итальяндікіне, итальян оппортунизмін орыстікіне тіпті ұқсатпай жібереді. Бірақ жағдайлардың жоғарыда көр- сетілген барлық өзгешеліктеріне қарамастан, осы пар- тпялардьщ бәрініц революциялық жәие оппортушістік қанатқа негізгі бөлінуінің біртектес екені, ұйымдық мә- селедегі оппортунизмнің ой-пікірі мен тенденциялары- ның біртектес екені анық көрінеді *. Біздің маркспстер мен біздіц социал-демократтардьтң қатарында радикал- дық интеллигенция окілдерінің молдығы мейлінше әр түрлі салаларда және мейлінше әр түрлі формаларда интеллигенция психологиясынан туатын оппортунизм- нің болуын қажетті етті және қажетті етіп отыр. Біз өзіміздің дүние тануымыздың негізгі мәселелері жөнін- де, программа мәселелері жөнінде оппортунизммен кү- рестік, сөйтіп мақсаттарымыздың мүлде алшақ жатқан- дығы біздің жария марксизмді бұзған либералдардың және социал-демократтардың бір-бірінен іргені біржола- та аулақ салуына сөзсіз әкеліп тіреді. Біз тактика мә- селелері жөнінде оппортунизммен күрестік, сөйтіп ма- ңызы сәл кемдеу бұл мәселелер жөнінде Кричевский және Акимов жолдастармен, әлбетте, тек қана уақытша ажырастық және бұл әр түрлі партиялардың құрылуы- на ешқандай себепші болмады. Енді біз, программалық және тактикалық мәселелерге қарағанда, әрине, маңы- зы кемдеу болса да, қазіргі кезеңде біздің партия өмі- рінің маңдай алды мәселесіне айналған ұйымдық мәсе- лелер жөніндегі Мартов пен Аксельродтың оппорту- низмін жеңуге тиіспіз.
Оппортунизммен күрес туралы әңгіме болып отырған- да, осы заманғы бүкіл оппортунизмнің барлық және nein е түрлі салалардағы ерекше белгісін: оііыц бұлыңғыр- * Bij) жағынан, Мартынов және Акимов жолдастардың, екінші жа- ғынан, фон-Фольмар және фои-Эльм немесе Жорес және Мильеран жолдастардың арасындағы айырма өте ірі болса да, тактика мәселелері жөнінде орыс социал-демократтарының ертеде экономистер және сая- сатшылар болып екіге бөлінгені бүкіл халықаралық социал-демокра- тияның оппортунистер және революционерлер болып екіге бөлінуімен біртектес екеніне қазір ешкім күмәнданбайды. Дәл осы сияқты, саяси правосыз елдер мен саяси ерікті елдердің жағдайлары арасындағы зор айырмаға қарамастан, ұйымдық мәселе жөніндегі негізгі бөлінулердіц біртектестігі де күмәнсыз. Аса назар аударарлық нәрсе мынау: жаңа «Искраның» принципті редакциясы Каутскийдің Гейнемен айтысын үстірт сөз етігі (№ 64), ұйымдық мәселедегі цандай болса да оппор- тунизмнің және қандай болса да ортодоксияның принциптгк тенден- циялары туралы мәселеден қорқып, оған соі$пай өттг.


БІР АДЫМ ІЛГЕРТ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
421
лығын, тиянақсыздығын, жылиостығын еш уақытта ұмытпау керек. Өзінің жаратылысында оішортунист мә- селені ашық және бұлтарыссыз ңоюдан ылғи қашады, аралық күш іздейді, бірін-бірі жоққа шығаратын екі түрлі көзқарастың арасында жыланша иіріледі, анасын да, мынасын да «мақұлдауға» тырысады, өзінің алауыз- дығын болмашы түзетулерге, күмәндануға, момақансы- ған ізгі тілектерге, тағысын-тағыларға әкеліп тірейді. Программа мәселелері жөніндегі оппортунист Эд. Бернштейн жолдас партияның революциялық програм- масымен «келіседі», оған, бәлкім, «түбірінен реформа жасауды» тілер де еді, бірақ мұпы әлі ерте, тиімсіз, «сынның» «жалпы принциптерін» (негізінеи буржуазття- лық демократиядан талғамсыз алына салынған прии- циптер мен ұсақ сөздерден тұратын) анықтаудай ма- ңызды нәрсе емес деп есептейді. Тактика мәселелері жөніндегі оппортунист фон-Фольмар жолдас та револю- циялық социал-демократияның ескі тактикасымөн келі- соді, бұл да көбіне тақпақпен, болмашы түзетулермен, ұсақ оспақтармен қаиағаттанады, бірақ белгілі бір «министериалистік» тактика129 ұсынбайды. Ұйымдық мәселелер жөніндегі оппортунистер Мартов және Ак- сельрод жолдастар да, өздеріне тікелей ұсыныс айтылға- нына қарамастан, «устав арқылы беки алатын» белгілі бір принциптік тезистердің бірде-бірін ұсынған жоң; бұ- лар да біздің ұйымдық уставымызға «түбірінен реформа жасауды» тілер еді, сөзсіз тілер еді («Искра» № 58, 2-бет, 3-бағана), бірақ олар әуелі «ұйымның жалпы мә- селелерімен» шұғылдануды тәуір көрер еді (өйткені, 1-параграфына қарамастан, қайткенмен де централистік сипаты бар уставымызға шынымен түбегейлі реформа жасау жаңа «Искра» рухында жүргізіліп, автономизмге сөзсіз апарып соғар еді, ал Мартов жолдас өзінің авто- номизмге бет алған принциптік тенденциясын, әрине, тіпті іштей де мойындағысы келмейді). Сондықтан бұлардың ұйымдық мәселе жөніндегі «принциптік» по- зициясы кемпірқосақтың түсіндей құбылады: самодер- жавие мен бюрократизм туралы, көз жұмып көне беру туралы, ұсақ бұрандалар мен тегершіктер туралы мома- ^ансыған салтанатты тақпағы басым болады,— бұл тақ-


422
В. И. ЛЕНИН
иақтардың момақандығы соншалық, тіпті олардың қайсысының шын принциптік, қайсысының шын кооп- тациялық мәні бар екенін айырып алу әлі өте қиын. Ал орманға кірген сайын, отынға молығасың: өшпенді «бю- рократизмді» талдау және дәл анықтау әрекеті автоно- мизмге сөзсіз сүйрейді, «тереңдету» және дәлелдеу әре- кеті артта қалушылықты ақтауға, хвостизмге, жирон- дистік жел сөздерге даусыз әкеліп соғады. Ақырында келіп, шын мәнінде анық, сондықтан да іс жүзінде ерек- ше айқын көрінетін (практика теориядан әрдайым бұ- рын жүреді) бірден-бір принцип ретінде анархизм прин- ципі пайда болады. Тәртіпті сықак, ету — автономизм — анархизм,— міне біздің ұйымдық оппортунизмнің басқыштан басқышқа секіріп, өз принциптврін қалай болса да айқын тұжырымдаудап шебер бұлтаратын, бі- ресе төмен түсіп, біресе жоғары шығатын сатысы осы *. Программа мен тактика жөніндегі оппортунизмде дө дәл осындай сатылау байқалады: «ортодоксияны», пра- воға сенушілікті, тар орістілікті және салбөкселікті сы- қақ ету — ревизионистік «сын» мен министериализм — буржуазиялық демократия.
* Кімде-кім 1-параграф туралы жарыс сөзді есіне түсірсе, ол Мар- тов жолдас пен Аксельрод жолдастың 1-параграф жөніндегі қатесі дами келе және тереңдей түсе, ұйымдық оппортунизмге сөзсіз әкеліп соғатынын енді айқын көреді. Мартов жолдастың негізгі идеясы — жұрттың өзін өзі партияға енгізуі — нағыз жалған «демократизм», партияны төменнен жоғары қарай құру идеясы. Бұған керісінше, ме- нің идеямның «бюрократтық мағынасы мынада: партия жоғарыдан төмен қарай, партия съезінен жеке партия ұйымдарына қарай құры- лады. Буржуазияшыл интеллигенттің психологиясы да, анархистік жел сөздер де, оппортунистік, артта жүрушілік терең ойлар да,— осының бәрі де 1-параграф туралы жарыс сөзде-ақ белгілі болды. Мартов жолдас «Қоршау жағдайында» (20-бет) жаңа «Искрада» «бас- талған ой жүмысы» туралы сөз етеді. Аксельрод екеуі ойды 1- параграфтан бастап жаңа бағытта шын мәнінде ілгері жылжытады десек, бұл рас. Бәле тек бұл бағыттың оппортунистік бағыт екендігін- де ғана. Олар бул бағытта неғұрлым ілгерілете «жұмыс істеген» са- йын, бұл жұмыс кооптациялық ұрыс-керістерден неғұрлым таза бол- ған сайын, олар батпаңқа соғұрлым терең бата береді. Плеханов жол- дас мұны партия съезінде-ақ анық көрді, сондықтан «Нені істемеу керек» деген мақаласында оларды екінші рет сақтандырып: мен сіз- дерді кооптациялауға да дайынмын, сіздер тек оппортунизм мен анар- хизмге ғана апаратын осынау жолмен жүрмеңіздер,— деді,— Мартов пен Аксельрод бұл жақсы кеңесті тыңдамады: қалай? жүрмегені несі? кооптация — тек қана ұрыс-керіс деген Ленинніц сөзіне көнгеніміз бе? Мүны еш уақытта істемейміз! Біз оған өзіміздің принципті адам- дар екенімізді көрсетеміз!—десті.—Көрсетті де. Олардың жаңа прин- циптері бар болса, бұл принциптердің оппортунизм принциптері екенін олар жұрттың бәріне айқын көрсетті.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
423
Жалпы алғанда, осы заманғы оппортунистердің бәрі- нің, жеке алғанда, біздегі азшылықтың барлық жазба- ларындағы тынымсыз, ыңырсыған өкпелеу сарыны тәр- тіпті жек көрушілікпен психологиялық жағынан тығыз байланысты естіледі. Оларды біреу ылғи қудалап, қы- сып, тықсырып, қоршап, мұқатып жатады. Бұл сөзсы- мақтарда психологиялық және саяси шындық бар және ол мұқалушылар мен мұқатушылар 130 жөніндегі әдөмі әрі тауып айтылған әзіл авторының ойлағанынан ана- ғұрлым көп те болар. Шынында, біздің партия съезінің протоколдарын алып қарасаңыздар,— азшылықтың кі- лең өкпелілер, барлығы кезінде бір нәрсе үшін револю- циялық социал-демократияға өкпелегендер екенін көре- сіздер. Мұнда бізге өкпелегені соншалың, тіпті съезден кетіп қалған бундшылдар мен рабоче-делошылдар да, мұнда жалпы ұйымдарды, соның ішінде олардың өз ұйымын жойғанға өлердей өкпелеген южнорабочийшіл- дер де, мұнда сөз алып сөйлеген сайын өкпелеген Ма- хов жолдас та (өйткені ол сөйлеген сайын масқара бо- лып қалатын), ақырында, мұнда уставтың 1-параграфы үшін «оппортунизмге бой ұру жөніндегі жалған айып- қа» және сайлауда жеңіліп қалғандарына өкпелеген Мартов жолдас пен Аксельрод жолдас та бар. Мұндай қатты өкпелеудің бәрі, осы күнге дейін көптеген филис- терлердің ойлайтынындай, орынсыз тіл тигізудің, ожар мінез көрсетудің, жан ұшыра айтысудың, есікті қатты жабудың, жұдырық көрсетудің кездейсоң салдары емес, «Искраның» үш жыл бойы жүргізген бүкіл идеялық жүмысының сөзсіз саяси нәтижесі болды. Егер біз осы үш жылдың ішінде тілімізді безей бермей, іске асуға тиісті пікірлер айтқан болсақ, онда съезде антиискра- шылдарға және «батпаққа» қарсы күреспеуге амалымыз болмас еді. Ал біз, ниетін жасырмай, алдыңғы қатарда жүріп алысқан Мартов жолдаспен бірге, мұншама жұртты шамадан тыс өкпелетіп алғанымызда,— шектен шығып кету үшін біз Аксельрод жолдас пен Мартов жолдасты азғантай ғана, сәл ғана өкпелетсек болғаны еді. Сан сапаға айпалды. Терістеуді терістеу жүзеге ас- ты. Өкпелегендердің бәрі бір-біріне өкпелерін ұмыттьі,


424
В. II. ЛЕНИН
бірімеи-бірі еңіреп, құшақтасып көрісті, сөйтіп «ленпн- измге қарсы көтеріліс» * туын ұстады.
Алдыңғы қатарлы элементтер реакцияшыл элемент- терге қарсы көтерілген болса, көтеріліс деген тамаша нәрсе. Революциялық ңанат оппортунистік қанатқа қар- сы көтерілсе, бұл жақсы. Оппортунистік қанат револю- циялық қанатқа қарсы көтерілсе, ол жаман.
Плеханов жолдастың осы жаман іске, былайша айт- қанда, соғыс тұтңыны есебінде қатысуына тура келіп отыр. Ол «көпшіліктің» пайдасына жазылған белгілі бір қарар авторларының кейбір үйлесімсіз сөздерін теріп алып, «ашуын басуға» тырысады, сөйтіп: «0, пақыр Ленин жолдас! Оның ортодоксияшыл жақтастары тым жақсы-ау!» — деп кекетеді («Искра» № 63, қосымша).
Иә, біліп қойыңыз, Плеханов жолдас, егер мен пақыр болсам, жаңа «Искраның» редакциясы әлден-ақ қайыр сұрап жүр ғой. Мен қанша пақыр болсам да, көзімді жұмып, партия съезіне қарамай, өзімнің тапқырлығым- ды жаттықтыру үшін комитетшілдердің қарарларынаи материал іздейтін жұрдай қайыршының дәрежесіне жеткенім жоқ. Мен қанша пақыр болсам да, белгілі бір үйлесімсіз сөздерді әдейі айтатын, ал барлық мәселелер- де, ұйымдық мәселелер жөнінде де, тактикалық мәселе- лер жөнінде де, программалық мәселелер жөнінде де ре- волюциялық социал-демократияның принциптеріне ца- рама-қарсы принциптерді қасарысып, берік ұстайтыя жақтастары барлардан мың есе баймын. Мен ңанша па- қыр болсам да, мұндай жақтастардың маған сый етіп тартатын мақтауларын журттан жасыратын дәрежеге жеткенім жоқ. Ал жаңа «Искра» редакциясының осыны істеуіне тура келіп отыр.
Иә, оқушы, сіз Россия социал-демократиялың жұмыс- шы партиясының Воронеж комитетінің не екенін біле- сіз бе? Егер сіз мұны білмесеңіз, онда партия съезінін протоколдарын оқыңыз. Бұл комитеттің бағытын Аки- мов жолдас пен Брукэр жолдастың толық білдіретінін * Бұл ғажап сөздің иесі — Мартов жолдас («Қоршау жағдайы», 68-бет). Жалгыз маған қарсы «көтеріліс» жасау үшін Мартов жолдас бір өзін бес адамға балайтын кезецін күтті. Мартов жолдас шебер айтыса алмайды: ол өзінің қарсыласын мейлінше мақтау арқылы жоқ қылғысы келеді.


ЕІР АДЫМ ілгері, екі адым кейін
425
сіз одан оқып білесіз, олар съезде бүкіл бағыт жөнінен партияның революциялық қанатына қарсы күресті және Плеханов жолдастан бастап Попов жолдасқа дейін, жүрттың бәрі оларды ондаған рет оппортунистер қата- рына қосты. Міне, осы Воронеж комитеті өзінің январь- дағы листогыида (№ 12, 1904 ж., январь) былай деп мәлімдейді:
«Біздің үздіксіз осіп келе жатқан партиямызда өткен жылы партия үшін ірі және маңызды оқиға болды: РСДРП-ның — оның ұйымдары өкілдерінің екіиші съезі болды. Партия съезін шақыру өте күрделі және монархиялық жағдайлар тұсында өте қауіпті, қиын іс, сондықтаи да съезд шақыру ісінің тым жеткіліксіз орыидалғанына таңдануға болмайды және съездің өзі, өте оңды өтсе де, өзіне партия қойған талаптарды түгел орындамады. 1902 жылғы коиференция (кеңес) съезд шақы- руды тапсырған жолдастар тұтқынға алынды, сондықтан съез- ді орыс социал-демократиясындағы тек бір бағыттыц ғана — искралың бағъіттъіц бөлген адамдары өткізді. Социал-демократ- тардың искрашыл емес көптеген ұйымдары съезд жұмысына қатыстырылмады: ішіпара сол себептен съездің партия про- граммасы мен уставын жасап шығару жөніндегі міндеттері мейлінше жеткіліксіз орыпдалды, уставтағы «қауіпті шатақтар туғызуы мүмкін» ірі кемшіліктерді съезге қатысқандардың өз- дері де мойыидап отыр. Съезде искрашылдардың өздері жікке бөлінді, сөйтіп бұрын «Искраның» іс-әрекет программасын бү- тіндёй қабыл алып жүргсн біздің РСДРП-ның көптеген ірі қай- раткерлері «Исікраның» негізінен Ленин мен Плеханов жүргізіп отырған бірталай көзқарастарын өмірге бейім емес деп таныды. Съезде Ленин меп Плехапов жеңсе де, практикалық өмір күші, искрашыл еместердің бәрі қолдап отырған нақты жұмыс талап- тары теоретиктердің қателерін тез жөндеп, съездеи кейін елеу- лі түзетулер ейгізді. «Искра» цатты өзгерді және жалпы соци- ал-демократия қайраткерлерінің талаптарына мұқият құлақ қоюға уәде етіп отыр. Сонымен, съездің жумыстары келесі съезде ңайта царауға жататын болса да жәие, съезге қатысқан- дардың өздері дё көріп отьтрғанындай, қанағаттанарлық бол- маса да, соидыцтан да булжымайтъін ңаулылар есебінде пар- тия іиііне тарай алмайтын болса да, съезд партиядағы істердің жағдайьш апықтады, партияиың бұдаи былайғы теориялық жә- не ұйымдық қызметіпе көп материал берді және жалпы партия жұмысыпа аса зор өнегелі тәжірибе болды. Съезд қаулыларын және оиың жасаған уставын ібарлы>қ ұйымдар еске алады, бі- рақ олардың кемістіктері айқын болуы себепті, көптеген ұйым- дар тек солардъі ғана басшылыцца алудан тартына турады.
Воронеж комитеті жалпы партия жұмысының маңызын то- лық түсіиіп, съезді ұйымдастыру жөніндегі мәселелердің бәріне жіті көціл бөлді. Ол съезде болған оқиғалардың маңызын то-


426
В. И. ЛЕНИН
лық түсінеді, Орталық Орган (бас орган) болған «Искрадағы» бет бурысты ууттыутайды. Партия мөн Орталық Комитөт- тегі істердің жағдайы бізді элі қанағаттандырмаса да, біз партияны ұйымдастыру жөніндегі қиын жұмыс біріккен күш-жігер арқылы жетілдіріледі деп сенеміз. Воронеж комитеті партиядап шығады екен деген өтірік лақап тарағандықтан, Воронеж комитеті жолдастарға бұл туралы тіпті сөз болуы да мүмкін емес деп мәлім- дейді. Воронеж комитеті сияқты жұмысшы ұйымының РСДРП-дан шығуы қандай ңауіпті прецедент (үлгі) бо- латынын, муның партияға цаншама кінә болып тағыла- тынын, мұндай үлгіге еруі мүмкін жұмысшы ұйымда- рына оның қаншалықты тиімсіз болатынын Воронеж комитеті өте жақсы түсінеді. Біз жаңадан жік туғыз- бай, барлық саналы жұмысшылар мен социалистерді бір партияға біріктіруге табандылықпен ұмтылуымыз керек. Оның үстіне екінші съезд құрылтай съезі емес, кезекті съезд болды. Партиядан шығару тек партия соты бойынша ғана мүмкін болады, ешбір ұйымның, тіпті Орталық Комитеттің өзінің де, белгілі бір социал-демо- кратиялық ұйымды партиядан шығаруға правосы жоқ. Ол ол ма, екінші съезде қабылданған уставтың сегізін- ші параграфы бойынша, әрбір ұйым өзінің жергілікті істерінде автономиялы (дербес), сондықтан Воронеж комитеті өз-ініц уйымдъщ көзцарастаръш жузеге асы- руға жэне партия ішіне таратуға толыц праволы».
Жаңа «Искраның» редакциясы 61-номерде осы лис- токқа сүйеніп, жоғарыда келтірілген тираданың ірі әріппен терілген екінші бөлімін көшіріп басқан; ал пе- титпен терілген бірінші бөлімін редакция тастап кетуді жөн көріпті.
Ұялған ғой.
с) ДИАЛЕКТИКА ТУРАЛЫ БІРЕР СӨЗ.
ЕКІ ТӨҢКЕРІС
Біздің партия дағдарысының дамуына жалпы көз сал- сақ, біз күресуші екі жақтың негізгі құрамы барлық уақытта дерлік бір қалыпты болып отырғанын оп-оңай


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
427
көреміз. Бұл күрес партиямыздың революциялық қана- ты мен оппортунистік қанатының күресі еді. Біраң бұл күрес неше түрлі кезеңдерден өтті, қазірдің өзінде жи- налып қалған көп әдебиетті, толып жатқан үзінді сөз- дерді, алына салынған цитаттарды, жеке айыптаулар- ды, тағы сондайларды түсінгісі келген әрбір адамға бұл кезеңдердің әрқайсысының ерекшеліктерін дәл білу қа- жет-аң.
Бір-бірінен айырмасы зор басты-басты көзеңдерді атап өтейік: 1) Уставтың 1-параграфы туралы талас. Үйымның негізгі принциптері туралы таза идеялық кү- рес. Біз Плехановпен бірге азшылықта болдық. Мартов пен Аксельрод оппортунистік тұжырым ұсынып, оппор- тунистердің құшағында қалды. 2) Орталық Комитеткө кандидаттардың тізімі туралы мәселе жөнінде «Искра» ұйымының жікке бөлінуі: Фомин немесе Васильев бес- тікте, Троцкий немесе Травинский үштікте болды. Біз Плехановпен бірге көпшілікті қаратып алдық (тоғыз жетіге қарсы),— мұның бір себебі: 1-параграф жөніндо біздің азшылықта болғанымыз. Мартовтың оппортунис- термен коалициясы менің Ұйымдастыру комитеті жөнін- дегі жанжалдан туған барлық қауіптерімді іс жүзінде растады. 3) Уставтың егжей-тегжейі туралы таластың жалғасы. Мартовты тағы да оппортунистер құтқарды. Біз тағы да азшылықта қалып, азшылықтың орталық орындардағы праволарын қорғадық. 4) Барып тұрған оппортунистердің жетеуі съезден шығып кетті. Біз көп- шілік болып қалдың, сайлауда коалицияны (язшылық искрашылдардың, «батпақтың» және антиискрашылдар- дың коалициясын) жеңіп шықтық. Мартов пен Попов біздің үштіктеріміздегі орындардан бас тартты. 5) Ко- оптация жөнінде съезден кейін болған дау-жанжал. Анархистік мінез-құлық пен анархистік жел сөздердің етек алуы. «Азшылық» ішіндегі неғұрлым ұстамсыз және тұрақсыз элементтер күш алып кетті. 6) Плеха- нов жікке бөлінуге жол бермеу үшін «kill with kind- ness» саясатына көшті. «Азшылық» Орталық Орган редакциясы мен Советті басып алды және барлық кү- шін салып Орталық Комитетке шабуыл жасады. Бар- лық істе дау-жанжал үдей түсті. 7) Орталық Комитетке
15 8-том


428
В. И. ЛЕНИН
жасалған бірінші шабуыл тойтарылды. Дау-жанжал аз- дап бәсеңдей бастаған тәрізді болды. Партияны ңатты толқытып отырған, таза идеялық мынадай екі мәселені біршама жайшылықпен талқылауға мүмкіндік туды: а) біздің партиямыздың екінші съезде «көпшілік» және «азшылық» болып екіге бөлінуінің және мұның бұрын- ғы барлық бөлінулердің орнын басуының саяси мәні қандай және оның себебі неде? б) жаңа «Искраның» ұйымдық мәселе жөніндегі жаңа позициясының прин- циптік мәні қандай?
Бұл кезеңдердің әрқайсысы күрестің елеулі айырмасы бар жағдайымен және шабуылдың тікелей мақсатымен сипатталады; әрбір кезең, былайша айтқанда, жалпы соғыс жорығыпдағы бөлек бір ұрыс сияқты. Әрбір ұрыс- тың нақты жағдайын зерттемейінше, біздің күресіміз- ден еш нәрсе түсінугө болмайды. Мұны зерттесек, да- мудың шынында диалектика жолымен, қайшылықтар жолымен бара жатқанын анық көреміз: азшылық көп- шілікке, көпшілік азшылыққа айналып отыр; әр жақ қорғаныстан шабуылға, шабуылдан қорғанысқа көшіп келеді; идеялық күрестің бастама пункті (§ 1) «теріске шығарылып» отыр, оның орнын дүниені жайлап алған дау-жанжал * басты, бірақ бұдан кейін «терістеуді те- рістеу» басталды, сөйтіп біз әр түрлі орталық орындар- да құдай қосқан қосағымызбен әрең дегенде «шүйірке- лесіп», таза идеялық күрестің бастама пунктіне ңайта оралып отырдық, бірақ бұл «тезис» енді «антитезистің» барлық нәтижелерімен толықты және жоғары синтезис- ке айналды, бұл тұста 1-параграф жөніндегі жеке-дара, кездейсоқ қате ұйымдық мәселе жөніндегі оппортунис- тік көзқарастардың quasi-жүйесіне ұласты, бұл тұста біздің партиямыздың революциялық және оппортунис- тік қанат болып негізгі екі қанатқа бөлінуі мен әлгі құ- былыстың байлапысы бүкіл жұрт алдында барған сайын анық көріне бастады. Ңысқасы, тек сұлы ғана Гегель айтқан жолмен өсіп қоймайды, сондай-ақ орыс социал- * Дау-жанжал мен принциптік келіспеушілікті айырып алу туралы қиын мәселе енді өзінен-өзі шешіледі: кооптацияға жататын нәрсенің бәрі — дау-жанжал; съездегі күресті талдауға, 1-параграф туралы, оп- портунизм мен анархизмге қарай бет бұру туралы таластарға жата- тын нәрсенің бәрі — принциптік келіспеушілік.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
429
демократтары да бірімен-бірі Гегель айтқан жолмен қырқысып келеді.
Бірақ марксизм аяғынан тік қойып, түзеп алған ге- гельдік ұлы диалектиканы партияның революциялық қа- натынан оппортунистік қанатына ұшып-қонып жүрген саяси қайраткерлердің бұлталақтауларын ақтаудың тұрпайы әдісімен, жеке мәлімдемелерді, біртұтас про- цестің әр түрлі кезеңдері дамуының жеке мезеттерін бір төбе қылып үйе салатын тұрпайы әдетпен еш уа- ңытта шатастырмау керек. Шынайы диалектика жеке адамның қателерін ақтамайды, қайта, болмай қоймай- тын бұрылыстарды зерттейді, олардың болмай қоймай- тынын дамудың бүкіл нақтылығын егжей-тегжейлі зерт- теу арқылы делелдейді. Диалектиканың негізгі қағи- дасы: абстракт ақиқат жоқ, ақиқат әрдайым нақты болады... Гегельдік бұл ұлы диалектиканы итальяндар- дың: mettere la coda dove non va il capo (басың сый- маса, құйрығыңды тық) деген мәтеліндегідей от басы- ның анайы ақылгөйлігімен де іпатастырмау керек.
Біздің партия күресінің диалектикалық дамуыпың қорытындысы екі төңкеріске тіреледі. «Тағы да азшы- лықта» деген еңбегінде Мартов жолдастың әділ атап айтқанындай, партия съезі нағыз төңкеріс болды. Аз- шылыңтағы кейбір созуарлардың: дүниені революция- лар қозғайды, сондықтан да біз революция жасадық! — деулері де дұрыс. Олар съезден кейіп шынында да революция жасады; жалпы айтқанда, дүниені револю- циялар қозғайтыны да рас. Бірақ әрбір нақты револю- цияның нақты мәні мұндай жалпы нақылмен анықтал- майды: естен кетпес Махов жолдастың естен кетпес сөздерін өзгертіп айтқанда, реакция тәрізді револю- циялар да болады. Белгілі бір нақты революцияның «дү- ниені» (біздің партиямызды) ілгері не кейін қозғаға- нын анықтау үшін,— төңкеріс жасағап пақты күш пар- тияның революциялық қапаты ма, әлде оппортунистік қанаты ма, соны білу керек, күрескерлерді жігерлендір- ген революциялық принциптер ме, әлде оппортунистік принциптер ме, соны білу керек.
Біздің партия съезі орыс революциялық қозғалысы- ньщ бүкіл тарихында бұрын көз көріп, құлақ естімеген 15*


430
В. И. ЛЕНИН
бірден-бір қүбылыс болды. Жасырын жүрген револю- цияшыл партия бірінші рет астыртын түнектен жарық дүниеге шығып, біздің партиялық ішкі күресіміздің бү- кіл барысы мен нәтижесін, біздің партияның және оның азды-көпті елеулі әрбір бөлегінің программа, тактика, ұйым мәселелері жөніндегі бүкіл бейнесін жұрттың бәріне және әркімге көрсетіп берді. Біз тұңғыш рет үй- ірмелік берекесіздік пен революциялық тоғышарлық дәстүрлерінен құтылып, мейлінше алуан түрлі, көбінё бір-бірімен өлгенше жауласып келген, тек идея күшімен ғана байланысқан және қандай да болсын топтық ерек- шелігі мен топтық дербестігін түгелдей ұлы тұлға жо- лында, біз алғаш рет іс жүзінде құрып жатқан бүтін тұлға: партия жолында құрбан стуге әзір тұрған (прин- цип жүзінде әзір тұрған) ондаған топтарды біріктіре алдық. Бірақ саясатта құрбандық текке берілмейді, ұрыспен алынады. Ұйымдарды жансыздандыру үшін болған ұрыс сұрапыл қатты ұрыс болды. Ашық еркін күрестің самал желі құйынға айналды. Бұл құйын бар- лыц үйірмешілдік мүдделердің, сезімдер мен дәстүрлер- дің неше түрлі қалдықтарын түк қалдырмай ұшырып әкетті,— ұшырғаны тамаша болды! — тұңғыш рет шын мәнінде партиялық қызмет коллегияларын құрды.
Бірақ аталу бір басқа да, болу бір басңа. Принцип жүзінде партияның пайдасы үшін үйірмешілдікті құр- бан қылу бір басқа да, өз үйірмеңиен бас тарту бір басқа. Сасық тоғышарлыққа үйренгендерге самал жел әзірге тым майда самал болып тиді. Өзінің «Тағы да аз- шылықта» деген еңбегінде Мартов жолдастың әділ айт- қанындай (байқаусызда әділ айтқанындай), «партия өзінің бірінші конгресін көтере алмады». Ұйымдарды жансыздандыруға өкпелеу тым күшті болды. Долы құ- йын біздің партия тасқынының түбіндегі бүкіл лайды бетіне шығарды және бұл лай қарымта қайтарды. Әлі буыны бекіп, бұғанасы қатпаған жас партиялылықты сіресіп қалған ескі үйірмешілдік жеңіп кетті. Партия- ның күл-талқаны шыққан оппортунистік қанаты Аки- мовтың кездейсоқ олжасымен әлденіп, революциялық қанатты жеңді,— әрине, уақытша жеңді.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
431
Ңорытындысында жаңа «Искра» пайда болды, ол партия съезінде редакторлары жасаған қатені дамытып, тереңдетуге мәжбүр болды. Ескі «Искра» революция- лық күрестің ақиқатын үйретті. Жаңа «Искра» от ба- сының ақылгөйлігін: көнгіштік пен көнбістікті үйретіп отыр. Ескі «Искра» жауынгер ортодоксия органы еді. Жаңа «Искра» біздің алдымызға негізінен ұйымдық мәселелерде оппортунизмнің сілімтігін көлденең тар- тып отыр. Ескі «Искра» орыс оппортунистеріне де, ба- тыс европалық оппортунистерге де жек көрінішті болуы арқылы құрметке бөленді. Жаңа «Искраның» «аңылы кірді» және өзін барып тұрған оппортунистер- дің көпірте мақтауынан көп кешікпей ұялмайтын да болар. Ескі «Искра» өз мақсатына қарай бұлтармай алға басты және оның сөзі мен ісі бір жерден шығып отырды. Жаңа «Искра» позициясының ішкі жалған- дығы — тіпті кімнің болса да еркі мен санасына қара- мастан — саяси екіжүзділікті сөзсіз туғызады. Ол үйір- мешілдіктің партиялылықты жеңгенін бүркемелеу үшін үйірмешілдікке қарсы айқайлайды. Азды-копті ұйым- дасқан азды-көпті партияда азшылықтың көпшілікке бағынуынан басқа жікке бөлінуге ңарсы тағы да бір құ- рал бар деп түсінуге болатындай^ ол жікке бөлінуді екі- жүзділікпен сөгеді. Ол революциялық қоғам пікірімен саңасу керек деп мәлімдейді, сөйтіп Акимовтардың мақ- тағанын жасырып, партияның революциялық ңанаты- ның комитеттері туралы ұсақ-түйек өсек-аяң айтады *. Бұл не деген масқара! Олар біздің ескі «Искраны» қай- тіп масқаралады десеңізші!
Бір адым ілгері, екі адым кейін... Бұл жеке адамдар- дың өмірінде де, ұлттардың тарихында да, партиялар- дың дамуында да болады. Революциялық социал-демо- кратия, пролетарлық ұйым және партиялық тәртіп принциптерінің сөзсіз, толық салтанат құратынына бір сәт болса да күмәндану барып тұрған қылмысты ңор- қақтық болар еді. Біз қазірдің өзінде өте көп нәрсені жеңіп алдық, сәтсіздікке ұшырай қалған күнде еңсені * Бұл сүйкімді жұмыс үшін әлден-ақ стереотиптік үлгі де жасал- ған: біздің X деген өз тілшіміздің Ү деген көпшілік комитеті тура- лы — ол азшылықтағы Z жолдасқа жаман жасады деп хабарлайды.


43'2
EL И. ЛЕНИН
түсірмей, біз бұдан былай да күресе беруге тиіспіз, кү- рескенде үйірмелік ұрыстың тоғышарлық тәсілдеріней жирене отырып, Россияның барлық социал-демократ- тарыньщ осыншалық күш-жігермен жасалған біртүтас партиялық байланысын қолдан келгенше сақтай оты- рьш, партияның барлық мүшелерін, әсіресе жұмысшы- ларды партиялық міндеттермен, партияның II съезінде- гі күреспен, біздіщ ажырасуымыздың барлық себептері- мен және қат-қабат оқиғаларымен? оппортунизмнің күллі залалымен қажырлы және үздіксіз еңбек етуар- ңылы толық әрі саналы түрде таныстыра отырып, бай- салды түрде күре^ жүргізуге тиіспіз, ал опііортунизм біздің программа мен біздің тактика жөніндё қалай істесе, ұйымдық істер жөнінде де дәл солай буржуазия- лық психология алдында дәрменсіздікпен бас иеді, бур-т жуазиялық демократияның көзқарасын дәл солай тал- ғамай қабыл алады, пролетариаттың таптьіқ күресіпің қаруын дәл солай мұқалтады.
Өкімет үшін күресте пролетариаттыц ұйымнан басңа ңаруы жоқ. Буржуазиялық дүниедегі апархиялық бәсе- кеніц үстемдігінен тоз-тоз болып жүрген, капиталға еріксіз ецбек етумен езіліп, жанышталған, барып тұр- ған қайыршылықтың, тағылық пен азғындаудың «тұң- ғиығына» үнемі итеріп тасталып отырған пролетариат жеңімпаз күш бола алады және сөзсіз болады да, өйт- кені оньщ марксизм принциптері негізінде идеялық жа- ғынан бірігуі миллиондаған еңбекшілерді жұмысшы та- бының армиясы етіп топтастыратын ұйымның матери- алдық тұтастығымен баянды етіледі. Бұл армияга орыс самодержавиесінің қаусаған өкіметі де, халықаралық капиталдың қаусап бара жатқан өкіметі детөтеп бере алмайды. Ешқандай бұраң жолдарға және кері басқан қадамдарға қарамастан, осы заманғы социал-демократия жирондистерінің оппортунйстік жел сөздеріпе қарамас- тан, артта қалған үйірмешілдікті мәз болып мадақтау* ға қарамастан, интеллигенттік анархизмнің сыртқы жылтырағы мен даурықпалы думанына қарамастан, бұл армия оз қатарын барған сайын тығыз топтастыра бс- реді.


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
433
Қосымша
ГУСЕВ ЖОЛДАС ПЕН ДЕЙЧ ЖОЛДАСТЫҢ АРАСЫНДАҒЫ ЖАНЖАЛ
і параграфының текстінде келтірілген Мартов және Старовер жолдастардың хатында айтылған «жалган» (Мартов жолдастыц созімен айтқанда) тізім дсгенмен тығыз байлапысты бұл жаижалдыц мәиі мыпада. Гусев жолдас Павлович жолдасқа: Штейн, Егоров, Попов, Троцкий және Фомин жолдастар енген бұл тізімді оған, Гусевке, Дейч жолдастың бергенін хабарлаған (Павло- вич жолдастың «Хаты», 12-бет). Дейч жолдас бұл хаба- ры үшін Гусев жолдасты «қасақана жала жапты» деп айыптады, ал жолдастық аралық сот Гусев жолдастыц «хабарын» «теріс» деп тапты (соттың қарарын «Искра- ның» 62-номерінен қараңыз). «Искра» редакциясы сот- тың қарарын басқаннан кейін, Мартов жолдас (енді редакция емес) «Жолдастық аралық соттың кдрары» де- геп атпен жеке листок шығарды, мұнда ол соттың то- лық қарарын ғана емес, сонымен бірге істің басынан аяғына дейін қаралуы туралы толық есепті, оған қоса өзінің соңғы сөзін басып шығарды. Айтқандайын, бұл соңғы сөзінде Мартов жолдас «фракциялық күрестің мүдделері үшін жалған тізім жасау фактісін» «масқа- ра» деп атайды. Бұл листокқа жауап ретінде II съезд делегаттары Лядов және Горин жолдастар «Аралық соттағы тортіиші адам» деген листок шығарды, мұнда олар сот қасақаиа жала жапқандық бар деп таппай, тек ңана Гусев жолдастыц хабары теріс деп қаулы шыға- рып отырғанда, «Мартов жолдастың Гусев жолдасты жаман ниетте болды деп айыптап, сот шешімдерінен ау- лақтап кеткеніне батыл наразылық білдірді». Горин және Лядов жолдастар Гусев жолдастың хабары кәдім- гі қатеден тууы мүмкін екеніи толық түсіндірді және Гусев жолдасты жаман ниетте болды деп беталды айып-


434
В. И. ЛЕНИН
тап, өзі бірқатар қате мәлімдемелер жасаған (және өз листогында осындай қателер жасап отырған) Мар- тов жолдастың ңылығын «лайыі^съіз» деп сипаттады. Бұл жерде тіпті жаман ниеттің болуы мүмкін де емес еді дейді олар. Қателеспесем, бұл мәселе жөніндегі бүкіл «әдебиет», міне, осы, бұл мәселенің түсіндіруле- ріне жәрдемдесуді мен өзімнің борышым деп санаймын.
Ең алдымен, оқушы бұл тізімнің (Орталық Комитет- ке ұсынылған кандидаттар тізімінің) қай уақытта және қандай жағдайда жасалғанын дәл түсініп алатын бо- луы керек. Менің тексте айтқанымдай, съезде «Искра» ұйымы Орталық Комитетке ұсынылатын кандидаттар- дың тізімі жөнінде кеңес өткізді, ол осындай тізімді съезге бірлесіп ұсына алатын еді. Кеңес ажырасумен тынды; «Искра» ұйымының көпшілігі: Травинский, Глебов, Васильев, Попов және Троцкий енгізілетін тізім- ді қабылдады, бірақ азшылық бұған көнгісі келмей: Травинский, Глебов, Фомин, Попов, Троцкий енгізілетін тізімді қабылдауды талап етті. «Искра» ұйымының екі бөлегінің екеуі де сол тізімдер ұсынылған және дауыс- қа қойылған жиналыстан кейін бас қосқан жоқ. ¥йым- ның екі бөлегінің екеуі де өздерін ажыратып отырған даулы мәселені бүкіл партия съезінде дауысқа қойып шешпек болды және әрқайсысы өз жағына неғұрлым көп делегат тартуға тырысып, съезде еркін үгіт жүргіз- ді. Съездегі бұл еркін үгіт тексте мен соншалықты то- лық талдаған саяси фактіні, атап айтқанда: бізді жеңу үшін искрашылдар азшылығының (Мартов бастаған азшылықтың) «центргө» (батпаққа) және антиискра- шылдарға сүйенуі қажет болғанын бірден-ақ аңғартты. Мұның өзі қажет болды, өйткені антиискрашылдар мен «центрдің» тегеурініне төтеп беріп, «Искраның» прог- раммасын, тактикасын және ұйымдық жоспарларын дәйектілікпен ңорғаған делегаттардың орасан зор көп- шілігі өте тез және асқан табандылықпен біздің жағьь мызға шықты. Антиискрашылдарға да, «центрге» де қосылмаған 33 делегаттың (дәлірек айтқанда: дауыс- тың) ішінен 24-ін біз тез арада өз жағымызға шығарып алдық, сөйтіп олармен «тікелей келісім» жасадық, «тұ- тас көпшілік» құрдық. Ал Мартов жолдас тоғыз-ақ


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
435
дауыспен қалды; бізді жеңу үшін оған антиискрашыл- дар мен «центрдің» барлық даусы керек болды, бұл топ- тармен ол бірге бола алатын еді (уставтың 1-параграфы жөніндегідей), «біріге» алатын еді, яғни олардың жәрде- міне сүйене алатын еді, бірақ олармен тікелей келісім жасай алмады, жасай алмауының дәл себебі — ол бүкіл съезд бойына бұл топтарға қарсы бізден кем күрескен жоқ. Мартов жолдастың жағдайы қайғылы-күлкілі бо- луының мәні, міне, осында! Өзінің «Ңоршау жағдайы» деген еңбегінде: «съезде «Южный рабочий» кімге бөтен болды екен?— деген сұраққа Ленин жолдастың тура жауап беруін ізетпен өтінеміз» (23-бет, ескерту) деген зәрлі сұрақ қойып, Мартов жолдас мені мұқатпаң бол- ды. Ізетпен және тура жауап беремін: Мартов жолдао қа бөтен болды. Дәлел: мен искрашылдармен тікелей келісімді өте тез жасадым, ал Мартов жолдас «Южный рабочиймен» де, Махов жолдаспен де, Брукэр жолдас- пен де тікелей келісім жасаған жоқ, жасай алмайтын да еді.
Тек осы саяси жағдайды аньщтап алғаннан кейін ға- на, атышулы «жалған» тізім туралы діңкеге тиген мәсе- ленің «түйіні» неде екенін түсінуге болады. Істің нақ- ты жағдайын байқап қараңыз: «Искра» ұйымы жіккө бөлінді, сондықтан біз өз тізімімізді жақтап, съезде ер- кін үгіт жүргіздік. Осы жақтау үстінде, толып жатқан жеке әңгімелерде бұл тізімдер сан саққа жүгіртілді, бестік орнына үштік белгіленді, бір кандидаттың орны- на басқа бір кандидатты енгізу туралы түрліше ұсы- ныстар жасалды. Мәселен, көпшіліктің жеке әңгімеле- рінде Русов, Осипов, Павлович, Дедов жолдастардың кандидатуралары ұсынылғаны және талқыға салынып, талас туғызғаннан кейін қабылданбай қалғаны әлі есім- де. Мен білмейтін басқа кандидатуралардың да ұсыны- луы әбден мүмкін. Әңгіме кезінде съездің әрбір делега- ты өз пікірін айтты, түзетулер ұсынды, таласты, т. т. Бұл тек көпшіліктің арасында ғана болды деп ойлау аса қиын. Азшылық арасында да дәл осылай болғаны тіпті күмәнсыз, өйткені олардың алғашқы бестігі (По- пов, Троцкий, Фомин, Глебов, Травинский) орнына кейін үштік: Глебов, Троцкий, Попов ұсынылғанын біз


436
В. И. ЛЕНИН
Мартов және Старовер жолдастардың хатынан көрдік, соның өзінде Глебов оларға ұнамады, сондықтан олар Глебовтың орнына Фоминді енгізе қойды (Лядов және Горин жолдастардың листогын ңараңыз). Кітапша текс- тінде мен делегаттарды топ-топқа бөлгенде, бұл топ- тарды post factum жасалғап талдау негізінде жіктеге- німді ұмытпау керек: шынында, сайлау алдьшдағы үгіт кезінде бұл топтар енді-енді белгілене бастаган еді, сон- дықтан делегаттар арасында пікір алысу мүлде еркін болды; біздің арамызда ешқандай «дуал» болған жоқ, сондықтан әрбір адам, өзі қай делегатпен жеке сөйлес- кісі келсе, сол делегатпен сөйлесті. Мұндай жағдайда, алуан түрлі комбинациялар меп тізімдөрдің ішіндо «Искра» ұйымы азшылығының тізімімен (Попов, Троц- кий, Фомин, Глебов, Травинский) қатар, одан онша көп өзгешелігі жоқ тағы бір тізім: Попов, Троцкий, Фо- мин, Штейн, Егоров енгізілген тізім пайда болғанына тацданатын ештеце жоқ. Кандидаттардың мұндай ком- бинациясыиың тууы мейлінше табиғи нәрсе, өйткені біздің кандидаттар, Глебов пен Травинский, «Искра» ұйымының азшылығына көріне көзге ұнамады (і параг- рафының текстіндегі олардың хатын қараңыз, мұнда олар Травинскийді үштіктен шығарған, ал Глебов жо- нінде олар: бұл — компромисс деп тура айтады). Глебов пен Травинскийдің орнына Үйымдастыру комитетінің мүшелері Штейн мен Егоровтың енгізілуі әбдеп орыи- ды еді, қайта кандидаттарды осылай ауыстыру идеясы партиялық азшылық делегаттарының ешқайсысының ойына келмесе, бүл тацданарлық нәрсе болар еді.
Енді мыпа екі мәселені қарайық: 1) Егоров, ІПтейн, Попов, Троцкий, Фомин енгізілгеи тізім кімпен шықты? және 2) мұндай тізімніц өзіно таңылғанына Мартов жолдас неліктен қатты ашуланды? Бірінші сұраққа ддл жауап беру үшін бұл туралы съезд делегаттарының бәрінен сұрастырып шығу керек болар еді. Ңазір бұл мүмкін емес. «Искра» ұйымының жікке бөлінуіне себеп болған тізімдер туралы съезде партиялық азшылықтың (оны «Искра» ұйымының азшылығымен шатастырмау керек) делегаттары не естіді екен? олар «Искра» ұйы- мының көпшілігі мен азшылығының бұл екі тізіміне


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
437
қалай ңарады екен? олар «Искра» ұйымы азшылығы- ның тізіміне қажетті өзгерістер енгізу туралы қандай да болсын болжамдар мен пікірлер ұсынбады ма екен және естімеді мо екен,— әсіресе осыпы анықтап алу қа- жет болар еді. Амал не, мұндай сұрақтар, сірә, аралық сотта да қойылмаса керек, аралық сотқа (шешімнің текстіпе қарағанда) «Искра» ұйымының қандай «бестік- тер» жөнінде ажырасқаны да белгісіз күйінде қалған. Мәселен, Белов жолдастың (мен оны «центрге» қостым) «жауабына қарағанда, оның Дейчпен жолдастық қаты- насы жақсы болғап, съездің жұмысы жөнінде қандай пікірде екенін Дейч оған айтып жүрген, егер Дейч бел- гілі бір тізімді жақтап, қандай да болсын үгіт жүргізсе, ол бұл туралы Беловқа да айтқан болар еді». Дейч жолдас «Искра» ұйымының тізімдері жөнінде өзінің қандай пікірдө екенін съезде Белов жолдасқа айтты ма екөн? егер айтқан болса, Белов жолдас «Искра» ұйымы азшылығының бестік тізіміне қалай ңарады екен? бұл тізімге қандай да болсын қажетті өзгерістер енгізу ту- ралы ұсыныс жасамады ма екен немесе естімеді ме екеи?— бұлардыц апықталмай қалғанына қынжылмас- ңа болмайды. Осы жағдайдың анықталмағандығынан, Белов және Дейч жолдастардың жауаптарындағы қай- шылық, Горип және Лядов жолдастар атап көрсеткен қайшылық келіп шығады, атап айтқанда, Дейч жолдас оз сөзіне өзі қарсы келіп, «Орталық Комитеттің» «Ис- кра» ұйымы ұсынған «белгілі бір кандидаттарын жақ- тап, үгіт жүргізді». Белов жолдастың бұдан әрі берген жауабына қарағанда, «съезде сөз болып жүрген тізім туралы ол жай әңгімеден, съезд аяқталудан бір-екі күн бұрын, Егоров, Попов жолдастармен және Харьков комитетінің делегаттарымен кездескеннен кейін білгеп. Бұл әңгіме кезінде Егоров Орталық Комитетке ұсыныл- ған кандидаттардың тізімінде өз атының жүргеніне таңданатынын білдірген, өйткені оның, Егоровтың, пікі- рінше, съездегі көпшілік делегаттары арасында да, аз- шылық делегаттары арасында да оның кандидатурасы тілектестікпен қабыл алынбаған болар еді». Бұл жерде, сірә, «Искра» ұйымыныц азшылығы туралы айтылып отырған болса керек, мұның аса зор мәні бар, ойткені


438
В. И. ЛЕНИН
партия съезінің қалған азшылығы арасында Ұйымдас- тыру комитетінің мүшесі және «центрдің» көрнекті meinem Егоров жолдастың кандидатурасы тілектестік таба алатыны былай тұрсын, тіпті, бәлкім, тілектестік табуға тиісті де еді. Амал не, партиялық азшылықтың «Искра» ұйымында жоқ мүшелерінің тілектестігі немесе тілек- тес еместігі туралы Белов жолдастан біз ештеңе біле алмаймыз. Ал оның бер жағында, осы мәселенің үлкен маңызы бар, өйткені Дейч жолдас бұл тізімнің «Искра» ұйымының азшылығына таңылғанына қатты ашулан- ды, ал тізімнің бұл ұйымда жоқ азшылыңтан шығуы мүмкін еді!
Кандидаттардың мұндай комбинациясы туралы жо- рамалды ең әуелі кім айтқанын және біздің әрқайсы- мыз бұл туралы кімнен есіткенімізді, еске түсіру қазір- гі уақытта, әрине, өте қиын. Мен, мәселен, мұны ғана емес, сондай-ақ өзім атаған Русовтың, Дедовтың және басқаларының кандидатураларын көпшіліктің ішінен ең алдымен нақ кім ұсынғанын да еске түсіре алмай- мын: кандидаттарды түрліше комбинациялау туралы толып жатқан әңгімелөрдің, жорамалдардың, лақаптар- дың ішінен «Искра» ұйымында немесе көпшіліктің же- ке жиналыстарында тікелей дауысқа қойылған «тізім- дер» ғана менің есімде қалыпты. Бұл «тізімдер» біреу- ден біреуге көбінесе ауызекі айтылып жүрді (««Искра» рөдакциясына хатымда», 4-бетте, төменнен 5-жолда мен бес кандидаттың нақ сол жиналыста өзім ауызша ұсыт ған комбинациясын «тізім» деп атаған болатынмын), бірақ ылғи қағазға да жазылып, ол жазбалар, жалпы алғанда, съезд мәжілістері кезінде бір делегаттан екін- ші бір делегатқа жіберіліп отыратын және, әдетте, мә- жілістен кейін жыртылып тасталатын.
Бұл атышулы тізімнің қайдан шыққаны туралы анық мәлімет болмағандықтан, тек былай деп жорамалдау ғана қалады: не бұл тізімдегі кандидаттардың мұндай комбинациясын партиялық азшылықтың «Искра» ұйы- мындағы азшылыққа белгісіз бір делегаты ұсынды, сөй- тіп бұл комбинация ауызша және жазбаша түрдө съезд делегаттарына тарап кетті; не бұл комбинацияны съез- де «Искра» ұйымы азшылығының бір мүшесі ұсынды


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
439
да, кейін оны үмытып кетті. Меніңше, соңғы жорамал дұрысырақ болса керек, оның себебі: Штейн жолдастың кандидатурасына «Искра» ұйымының азшылығы съез- де-ақ тілектес болғаны кумэнсыз (менің кітапшамның текстінен қарацыз), ал Егоров жолдастың кандидату- расы туралы идеяға бул азшылықтың съезден кейін келгені күмәнсыз (өйткені Лига съезінде де, «Ңоршау жағдайында» да Ұйымдастыру комитетінің Орталық Комитет болып бекітілмегеніне өкініш білдірілген, ал Егоров жолдас Үйымдастыру комитетінің мүшесі еді). Олай болса, Ұйымдастыру комитетініц мүшелерін Ор- талық Комитеттің мүшелеріне айналдыру туралы ауыз- дан-ауызға тарап кеткен бұл идеяны жай әңгімеде және партия съезінде азшылық мүшелерінің бірі ұсынған болар деп жорамалдау табиғи нәрсе емес пе?
Бірақ Мартов жолдас пен Дейч жолдас мән-жайды табиғи түрде түсіндірудің орнына, қалайда бір куйе жаққандық, арандатушылық, арам ниет, «масқаралау мацсатымен көріне көзге отірік лақап» таратңандық, «фракциялыц курестің мудделері ушін цолдан жасап алғандыц», т. т. тапқысы келеді. Мұндай кеселді әрекет- ті тек қана эмигранттық тұрмыстың қолайсыз жағдай- ларынан немесе жүйке тамырдың нашарлауынан туған нәрсе деп түсіндіруге болады, сондықтан, егер іс жол- дасымыздың намысына тиетін лайықсыз жағдайға әке- ліп соқпаған болса, мен бұл мәселеге мүлде тоқталма- ған да болар едім. Өздеріңіз ойлап қараңыздаршы: те- ріс хабардан, теріс лақаптан күйе жаққандық, жаман ниет іздестіруге Дейч және Мартов жолдастардың қан- дай дәлелі бар еді? Олардың дертке шалдыққан қиялы- на, бәлкім, мынадай бір елес көрінсе керек: көпшілік оларды азшылықтың саяси қатесін (1-параграф және оппортунистермен коалиция жасау) атап көрсету арқы- лы емес, «көріне көзге өтірік», «қолдан жасалған» тізім- дерді азшылыққа таңу арқылы «масқаралап» отырған сияқты. Азшылық бұл жағдайды өздерінің қатесінен Ty- rau іс деп қарамай, көпшіліктің лас, арам, масқара тә- сіл қолдануынан туған іс деп түсіндіруді тәуір көрді! «Теріс хабардан» жаман ниет іздеудіц ешбір жөні жоқ, мұны біз жоғарыда істіц жағдайын сипаттағанда кор-


440
В. И. ЛЕНИН
сеттік: мұны жолдастық аралың сот та айқын көрді, ол ешбір жала, ешбір жаман ниет, ешбір масқаралық бол- мағанын атап айтты. Ақырында, мұны мына факт бәрі- нен де айқын дәлелдейді: партия съезінде-ақ, сайлаудан бұрын «Искра» ұйымының азшылығы теріс лақап ту- ралы көпшілікпен түсініскен, ал Мартов жолдас тіпті хат арқылы түсінік берген, ол хат көпшіліктің барлық 24 делегаты жиналысында оқылды! Съезде пәлендей ті~ зімнің қолдан-қолға көшіп жүргенін «Искра» ұйымы- ның азшылығынан жасыру көпшіліктің ойына да кел- ген жоң: Ленский жолдас бұл туралы Дейч жолдасқа айтқан (соттың шешімін ңараңыз), Плеханов жолдас мұны Засулич жолдасқа айтқан (Плеханов жолдас ма- ған былай деді: «Засуличпен сөйлесу мүмкін емес, ол мені Трепов деп ойлайтын болса керек», кейін көп қай- таланған бұл қалжың азшылықтың орынсыз ашуланға- нын тағы да көрсетіп отыр), мен Мартов жолдасқа оның жауабына (тізімді оның, Мартовтың, ұсынбағаны тура- лы) қанағаттанғанымды айттым (Лига протоколдары, 64-бет). Мұнан кейін Мартов жолдас (Старовер жол- даспен бірге екені есімде) біздің бюроға, шамамен айтқанда, мынадай мазмұнда хат жіберді: ««Искра» ре- дакциясының көпшілігі оған қарсы таратылып жүргеп, оны масқаралайтын лақаптардың өтірік екенін әшкере- леу үшін, оны көпшіліктің жеке жиналысына қатыс- тыруды өтінеді». Плеханов екеуіміз сол хаттың өзінде былай деп жауап қайтардық: «Біз ешқандай масқара- лайтын лаңап естіген жоқпыз. Егер редакцияның жи- налысын шақыру қажет болса, онда бұл туралы бөлек келісу керек. Ленин. Плеханов». Кешке көпшіліктің жиналысына келгеннен кейін, біз бұл туралы 24 деле- гаттың бәріне айттық. Әр түрлі қате түсініктердің бо- луына жол бермеу үшін бәріміз бас қосып, 24 кісінің атынан делегаттар сайлауға және оларды Мартов, Ста- ровер жолдастармен түсінісу үшін өкіл етіп жіберуге шешім алдық. Сайланған делегаттар, Сорокин және Саблина жолдастар, оларға барып, бұл тізімді Мартовқа немесе Староверге, әсіресе олардың мәлімдемелерінен кейін, ешкімнің әдейі таңып отырмағанын және бұл тізім «Искра» ұйымыпың азшылығынан тараса да, не-


БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН
441
месө съездің бұл ұйымда жоқ азшылығынан тараса да, қалай болғанда да мұның түк мәні жоқ екеніи түсіндір- ді. Шынында, съезде тергеу жүргізуге болмайды ғой! мұндай тізім жөнінде барлық делегаттардан жауап алуға болмайды ғой! Бірақ Мартов және Старовер жолдас- тар, оның үстіне, әлгі лақапты ресми түрде бекер деп бізге тағы бір хат жазды (і параграфын қараңыз). Біз- дің уәкілдеріміз, Сорокин және Саблина жолдастар, бұл хатты 24 делегаттың жиналысында оқып берді. Жан- жалды бітті деп есептеуге,— тізімнің қайдан шыққанын іздестіру мағынасында емес (егер біреулер мұпы қызық көретін болса), нендей бір «азшылыққа зиян келтіру» немесе біреуді «масқаралау» немесе «фракциялық кү- рестің мүдделері үшін қолдан жасалған» бірдеңені пай- далану ниеті туралы пікірдің қандайын болса да тольщ жою мағынасында бітті деп есептеуге болатын сияқты еді. Солай бола тұрса да, Мартов жолдас Лигада (63— 64-беттер) дертке шалдыққан қиялдан ауыр азап шек- кен бұл дауды тағы да жарыққа шығарды, соның өзін- де ол бірқатар теріс хабарламалар жасады( бәлкім, қат- ты ашуланғандықтан болар). Оның айтуынша, тізімде бундшыл болыпты. Бұл дұрыс емес. Аралық сотта бол- ған куәлардың бәрі, оның ішінде Штейн және Белов жолдастар да, тізімде Егоров жолдастың болғанын рас- тады. Мартов жолдас тізімнің тікелей келісім жасау мағынасындағы коалиция екенін айтты. Бұл дұрыс емес, мұны мен жоғарыда түсіндірдім. Мартов жолдас «Искра» ұйымыпың азшылығынан тараған (және съез- дің көпшілігін бұл азшылықтан бездірерліктей болған) басқа тізімдердің «тіпті ңолдан да жасалмағанын» айт- ты. Бұл дұрьіс емес, ойткені Мартов жолдас пеп К°-деи тараған және көпшілік мақұлдамаған кеміиде үш тізім болғанын, партия съезінің көпшілігі түгел білетін (Ля- дов пен Гориннің листогын қараңыз).
Жалпы алғанда, Мартов жолдас бұл тізімге неліктен сонша ашуланды? Өйткені бұл тізім партияның оң қанатына қарай бұрылғандық болып табылған-ды. Ол кезде Мартов жолдас «оппортунизмге бой ұру жөніндегі жалған айыпқа» қарсы байбалам салды, «оның саяси позициясыиың теріс сипатталғанына» ашуланды, ал


442
В. И. ЛЕІІИН
қазір бұл әйгілі тізімнің Мартов ж<?лдас пен Дейч жол- дасқа қатысы бар-жоғы туралы мәселенің ешқандай саяси мәні болуы мүмкін емес екенін, шынында, бул тізімге де, ешцандай басңа тізімге де цар&мастан, бұл айыптаудың өтірік емес, шын екенін, саяси позиция- ның мүлде дұрыс сипатталғанын жұрттың бәрі және әркім көріп отыр.
Атышулы жалған тізім туралы бұл азап шеккен ауыр істің қорытындысы мынау:
1) «Фракциялық күрестің мүдделері үшін тізімді қолдан жасаудың масқаралық фактісі» туралы Мартов жолдастың айқай салып, Гусев жолдастың намысына тиюін, Горин және Лядов жолдастармен бірге, лайықсыз деп атамауға болмайды.
2) Жағдайды дұрыстау үшін және партия мүшелерін дертке шалдыққан қылықтардың қандайына болса да мән беру міндетінен құтқару үшін, мүмкін, үшінші съезде неміс социал-демократиялық жұмысшы партия- сының ұйымдық уставында бар мынадай ережені бел- гілеу жөн болар еді. Бұл уставтың 2-параграфында бы- лай делінген: «Партия программасының принциптерін өрескел бұзу жонінде немесе арам қылығы жөнінде айыпты болған адам партияда бола алмайды. Партияда одан әрі болу-болмау мәселесін аралық сот шешеді, оны партия басқармасы шақырады. Судьялардың жартысын сол адамды партиядан шығаруды ұсынған адам тағай- ындайды, қалған жартысын партиядан шығарылғалы отырған адам тағайындайды, ал председательді партия басқармасы тағайындайды. Аралық соттың шешімі жө- ніндегі шағым бақылау комиссиясына немесе партия съезіне беріледі». Мұндай ереже қандай болса да арам- дық істегендігі жөнінде біреуге ұшқалақтықпен айып тағушылардың (немесе лақап таратушылардың) бәріне қарсы күрестің жақеы ңұралы бола алады. Мұндай ере- же болса, онда айыптаушылардың партия алдында ай- ыптаушы ролін атқарып, тиісті партия мекемесінің үкім шығаруын талап етугө рухани ерлігі жоткенше, мұндай айыптаулардың бәрі көңіл бөлуге тұрмайтын өсек-аяң деп есептелер еді.


443
ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТ МҮШЕЛЕРІНЕ ХАТ
Ңымбатты достар! Борис маған мынадай хабар айт- ты: менің Советте съезді жақтап дауыс бергенім үшін және съездің пайдасына үгіт жүргізгенім үшін Орталық Комитеттің бес мүшесі (ол, Лошадь, Валентин, Митро- фан және Травинский) мені сөгіпті. Мен бұл бесеуінің әрқайсысы маған бұл фактіні дәлелдеуін немесе оны түсіндіруін өтінемін, өйткені коллегия мүшесі өз право- сы мен өз міндеті бойынша іс істеді деп, опы ^алайіиа сөгуге болатынын мен түсінбеймін. Онымен келіспеуге болады, оны Советтен кері шақырып алуға болады, бі- рақ оны «сөгу» таңқаларлық нәрсе, өйткені мен Совет- те бола отырып, өз пікірімше дауыс бермей тура алма- дым. Сондай-ақ съезді жақтап үгіт жүргізу партияның әрбір мүшесінің және Орталық Комитеттің әрбір мү- шесінің правосы болып табылады, сондықтан коллегия- ның жеке мүше жөніндегі уәкілдігі біздің ешқайсы- мыздың бұл правомызды (ресми жағынан да, моралъ- дыц жатынан да) шектей алмайды. Мен Орталық Комитеттің жартысы немесе жартысынан көбі съезгө қарсы екенін хабарлауға ғана міндеттімін.
Советке келетін болсақ, істің жайы былай болып отыр: Колдың орнына Борис тағайындалды (оның өз айтуы бойынша, бес дауыспен). Менің отставкам (оның айтуына қарағанда) қабылданбапты. Мен отставкамды қайтып алып, Советте қала беремін. Бұл жағынан дау- жанжал осымен реттелді, сондықтан мен тек «сөгу» жө- нінде түсінік беруді ғана сұраймын.


444
В. И. ЛЕІІИН
Бірақ бұдан гөрі мына бір дау-жанжал маңыздырақ секілді: Борис маған былай деп мәлімдеді: егер мен
(1) съезд шақыру жөніндегі үгітті тоқтатпасам және
(2) съезге ңарсы әрекет жасамасам, ол менің Орталық Комитетте қалуым мүмкін емес деп есептейді. Әрине, мен мұның екеуін де істей алмаймын, сондықтан Бо- риске былай деп жауап бердім: Орталық Комитеттегі әріптестердің бәрімен пікірлесемін, сонан соң сізге жа- уап беремін, ол жауап меніц Орталық Комитеттен ке- тетін-кетпейтінім жайында болады. Біздің біреуміздің (немесе тіпті Орталық Комитеттің екі бөлегінің біреуі- нің) отставкаға кетушізге әкеп соғуы мүмкін бұл жан- жал жөнінде мен асықпай-саспай және істің байыбына бара отырып, егжей-тегжейлі түсінісуді өте маңызды нәрсе деп есептеймін. Не Советтщ протоколдарын (бұл өтө маңызды!), не өзімнің принциптік позициямды анықтаған менің кітапшамды * оқымастан, маған «уль- тиматумын» қойғаны үшін мен Бориске қатты наразы- мын. Өте күрделі мәселені түсініп алмай тұрып, жан- жалды шиеленістіру ақылға сыя ма?? Біз негізінде пікірлес болып отырғанымызда, оны шиеленістіру ақыл- ға сыя ма (басқаны былай қойғанның өзінде, Валентин жазып, Орталық Комитеттің атынан бізге жіберілген, бірақ бізге келіп жетпеген, ол туралы маған Борис айт- қан декларация азшылықтың оппортунистік позициясы- нан өзгеше, біздің ұйымдық мәселеде ортақ принциптік позициямыз бар екенін көрсетеді)? Тіпті съезд жөнінде де біз тек оиың мерзімі жайында ғана келіспей отыр- мыз, ойткені Борис съёзді !/г жыл — бір жыл кейіпірек шақыруға тіпті де уәде бермейді. Не болып шығатынын қарап көріңіз: зац бойынша съезд келесі жазда болуға тиіс; меніңше, жағдай ец жацсъі болған күнде, біздің үгітіміз толық табысқа жеткен жағдайда, жарты жыл- дан бергі жерде съезд шақыру мумкін емес, онан да әрі кетуі ықтимал. Біздің «алауыздығымыз» кезеңді анық- тау мәселесіне келіп тірелген көрінеді! Осыған бола ажырасуға дейін баруымыз ақылға сыя ма? Іске таза саясп тұрғыдан қараңыздаршы: Борис съезді жақтап * Қараңыз: осы том, 199—442-беттер. Рсд.


ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТ МҮШЕЛЕРІНЕ ХАТ
445
үгіт жүргізу тиімді жұмысты нығайту ісімен үйлеспейді және біріншісі екіншісіне зиян келтіреді дейді. Бұл үйлесімсіздік жөніндегі көзқарасты мен мақұлдамай- мын, бірак, Бористікі дұрыс деп-ақ көрейікші. Айталық, ол осы мәселе жөнінде өзінің пікіріне қосылмайтындар- ды Орталық Комитеттен кетіре алды делік. Мұның нә- тижесі қандай болады? Сөз жоц, үгіт адам айтқысыз қатты шиеленіседі, көпшіліктің Орталық Комитетпен қарым-қатынастары шиеленіседі, Борис үшін де съезгө қарсы әрекет жасау жұмысы шиеленіседі, ал оған бұл жақсы тие қоймайды. Істі осылайша шиеленістіру ти- імді ме? Борис: мен съезге қарсымын, өйткені съезд жікке бөлінушілік болып табылады дейді. Менің ойым- ша, бұл жерде Борис қазіргі және ертеңгі болатын жағ- дайды дұрыс есептеп отырған жоқ, ал егер тіпті Борис- тікі дұрыс болғанның өзінде, бізді Орталық Комитеттеи кетіріп, ол мұнысымен жікке бөліну мүмкіншілігін онан сайын кушейтеді, атап айтқанда, жағдайды сөзсіз шиеленістіру арқылы осылай етеді. Орталық Комитет- тің ішінде жанжалдың шиеленісуі қай тұрғыдан болса да тиімді емес.
Расында, біздің Бориспен келіспеуіміз тек мынада тана: ол III съезде жікке бөліну болмай қоймайды дей- ді, ал мен олай болуы мүмкін емес деймін. Біз екеуміз де III съезде көпшілік біздің жағымызда болады деп ойлаймыз. Борис азшылық партиядан шығып кетеді деп ойлайды: біз де, Мартов та әсірелерді ұстап отыра ал- маймыз дейді. Менің ойымша, Борис жағдайдың тез ңұбылуын, оның бүгін кешегіден өзгеше, ал ертең бүгін- гіден басқаша болатынын ескермейді. Борис кешегі жағ- дай (арадағы кикілжің принциптерді кейін ысырған, алауыздықтарды жуып-шаюға, бүркемелеуге, жеке адамдар бір-біріне икемділік жасайды деп сенуге бол- ған кез) тұрғысынан қарайды. Бұл жағдай өтіп кетті, мұны мен өз кітапшамда әбден дәлелдедім және жаңа «Искраға» жұрттың түгел (тіпті Россиядағы Орталық Комитет жанындағы әдеби топ сияқты өте жұмсақ адам- дардың да) риза болмауы осыны дәлелдеп отыр. Бүгін- гі жағдай енді басқаша: принциптер кикілжіңді ығыс- тырып келеді. Ңазір мәселе кооптация жасауда болып


446
В. И. ЛЕНИН
отырған жоқ, мүлде онда емес. Жаңа «Искранікі» прин- цип жагъшан дурыс па? — мәселе, міне, осында. Жаңа «Искраның» принциптік позициясына наразылықтың нақ өзі, оның күннен-күнге сөзсіз өрши беретіндігі съезд шақыру жолындағы үгітті үдете түседі: Борис бұл жағдайды бағаламай отыр. Ертеңгі жағдай кикіл- жіңді бұдан да кейін ығыстырады. Бір жағынан, азшы- лық та моральдық және саяси жағынан партиядан шы- ғып кете алмайды (бұл үшін Лига съезінен кейін бол- ған қолайлы кезең өтіп кетті). Екінші жағынан, менің >будан бурын Советте айтқанымдай (қиын мәселені ке- сіп-пішуден бұрын, Совет протоколдарын міндетті түрде бәріңіздің оқып шығуларыңызды тағы да сұрай- мын), біз келісімге келуге тіпті де қарсы емеспіз. Мен (1) барлық ескі редакторлардың жазғанының бәрін өз- гертусіз және ескертусіз-ақ партия есебінен бастырып шығаруға кепілдік беруге, (2) Орталық Комитеттің жер- гілікті комитеттерге жаңадан мүшелер енгізу және олардың мүшелерін шығару правосын IV съезге дейіи тоқтата тұруға, (3) азшылыцтыц айрықша мәні бар пра- воларына ерекше қарармен кепілдік беруге және тіпті (4) — шартты турде, аса уажет болтан жатдай- да,— «Искраны» бейтараи етуге, одан екі жақтың да айтысын (екі жақтан бөлінген практиктер комиссиясы және т. т. арқылы) шығарып тастауға сөзсіз әзір еке- німді жұрттың бәріне және әркімге айтамын. Менің ойымша, III съездің азшылығы, шағын азшылық бол- ғандықтан, мұндай жағдайда съезден кете алмайды. Менің ойымша, біз «қоршаудағы жағдай» сияқты елес- ті III съезде біржолата сейілтеміз, ресми шешімдермен сейілтеміз, сөйтіп таластың тиімді жумысца бөгет бол- май жүргізілуіне жетеміз. Дағдарыстың түйіні осында болып отыр ғой! Советте мен осыны жақтадым, съездің 8/ю бөлігі осыны жақтауы мүмкін! Бористің де осыны жақтайтынын мен өте жақсы білемін, бірақ съезсіз бұ- ған жету мүмкін емес. Бористің біз (съезд шақыру жо- лында үгіт жүргізу арқылы) қысым жасай бастадық және осы себепті азшылық еліріп кетіп отыр деп ойла- уы қате. Мұның керісінше: Советке дейін де, Советте де бірталай хаттар жазып, шақыру айтқаңнан кейін ға-


ОРТАЛЫҢ КОМИТЕТ МҮШЕЛЕРІНЕ ХАТ 447
на біз съезд шақыруды жақтап сөйледік және де біз өзіміздің күшімізді тек үгіт арқылы ғана біраз көрсет- тік. Плехановтың адам күлерлік (егер тек адам күлер- лік қана болса жақсы ғой ) халіне (65-номердегі фель- етонды оқыңыз) ұшырағысы келмеген адам күресте ашық және тікелей бір позицияны ұстауға тиіс. Съезд шақыру жолындағы үгітті қазір еш нәрсемен де тоқ- татуға болмайды. Бұл үгітке шыдау керек, тіпті керек десеңіз, бейтарап болу керек, міне, сонда ол тиімді жұ- мысқа кедергі келтірмейді. Бұл үгітке қарсы елеуреу- дің пайдасы жоқ.
Орталық Комитеттегілердің әрцайсысыньщ маған жауап беруін қатты өтініп сұраймын. Кейбір алауыз- дықтар болғанымен, дау-жанжалсыз және бір-бірімізді шығарып жібермей-ақ, бірігіп жұмыс істеу үшін біз міндетті түрде түсінісіп, істің анық-танығына жетуге тиіспіз.
1904 ж. 13(26) майда жазылған
Кейбгр өзгертулер енггзглгп,
1904 ж. мына кгтапшада Қолжазба бойынша
басылған: басылып отыр
Н. ІПахов. «Съезд үшін күрес».
Женева


448
ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТТІҢ ҮШ МҮШЕСІНІҢ МӘЛІМДЕМЕСІ
Орталъіц Кюмигеттің уш мүшесі, Глебов, Зверев жә- не Ленин, Орталық Комитет ішіндегі алауыздықтарды талқылай келіп, мынадай қорытындыға тоқтады; бұл қорытынды Орталық Комитеттің барлық мүшелеріне хабарлануға тиіс:
1) Алауыздық съезд шақыру туралы мәселеден бас- талды. Ленин мен Васильев Партия советінде съезд ша- қыруды жақтағаннан кейін *, Орталық Комитеттіц көп- шілігі' (төрт. дауысқа қарсы бес дауыс болды, оныц бер жағында Травинскийдіц даусы Глебов жолдасқа бо- рілді) съезге қарсы шықты. Сонан соң Ленин меи Ва- силъев өздерінің Советтен уақытша шыға тұратыны туралы мәлімдеді **. Ңазіргі уақытта бұл жанжал бі- тістіріліп ***, Глебов пен Ленин Орталық Комитеттен Советтің мүшелері деп есептеледі.
2) Глебов жолдас Ленин жолдасқа мынапы мәлімде- ді: егер Ленин съезд шақыру жолында (Орталық Ко- митеттен тысқары) үгіт жүргізуден бас тартпайтын бол- са және съезге қарсы әрекет жасамайтын болса, онда ол, Глебов, Орталық Комитеттен шығады. Мәселенің бұлай қойылуын теріс және принцип жағынан жол бе- руге болмайтын нәрсе деп есептеп, Лөнин былай деп мәлімдейді; Ортальщ Комитет мүшелерінің әрқайсысы- ның пікірін сұраймын, сонан кейін жауап беремін, ол жауап оның, Лениннің, Орталық Комитеттен кететін- * Қараңыз. осы том, 155—156, 160—163-беттер. Ред
** Қараңыз- Шығармалар, 34-том, 234—235-беттер. Ред.
*** Бұл туралы Лениннің Глебов жолдас мақұлдаган хатын қараңыз, ол осымен қоса беріліп отыр. (Ңараңыз: осы том, 443—447- беттер, Ред.}


ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТТІҢ ҮШ МҮПІЕСІНІҢ МӘЛІМДЕМЕСІ 449
кетпейтіндігі жайында ғана болады. (Глебов жолдастың көзқарасы бойынша, Ленинге қатысы бар нәрселердің Орталық Комитеттің Ленинмен келісетін мүшелерінің бәріне де қатысы бар.)
3) Орталық Комитеттіц ішіндегі қазіргі алауыздықты дәл сипаттау үшін мынаны анықтау керек: өздерінің март айында жазылған және Глебов жолдас мақұлда- ған декларациясында Валентин жолдас пен Никитич жолдас былай деп мәлімдеген болатын: 1) азшылықтың талабы бойынша кооптация жасауға олар үзілді-кесілді қарсы; 2) олар «Не істеу керек?» деген кітапшада * баяндалған ұйымдық көзқарастарға қосылады жәнө 3) олар, немесе ең болмағанда олардың екеуі, партия- ның кейбір жазушыларының оппортунистік позиция- сын мақұлдамайды. Ал съезд жөнінде Глебов жолдас мынаған сенеді: 1) бұл мәселе жөніндегі алауыздық Орталық Комитетке екіұшты саясат енгізеді және 2) съездің жікке бөлінуге әкеп соғуы мүмкін. Бұған жауапкершілікті өз мойнына алғысы келмегендіктен, ол өзінің Орталық Комитеттен шығатыны сөзсіз екенін мәлімдеп отыр. Ал Ленин былай деп ойлайды: Орталық Комитет есеп беріп отыратын коллегия болғандықтан, съезд туралы мәселеде бейтарап болуға, өзінің барлық мүшелеріне үгіт жүргізуге ерік беруге тиіс. Ал жікке боліну мүмкін емес, өйткені копшілік «Искраны» бей- тарап етуге дейін барып, съезде принцип жағынан келі- сім жасай алады.,
4) Осы айтылған жанжал шешілгенге дейін, Глебов жолдас пен Ленин жолдас ресми түрде іс жүргізеді жәие барлық ретте озара келісіп алу, бірігіп қол қою арқылы ғана Орталық Комитет атыиап әрекет жасайды. Женева, 26 май, 1904 ж.
Орталық Комитеттің мүшелері Глебов Зверев Ленин
Кейбір өзгертулер енгізглгп,
1904 ж. мъіна кітатіиіада Ңолжазба бойынша
басылған: басылып отыр
Н. Шахов. «Съезд ушін күрес».
Женева
* Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 6-том, 1—211-беттер. Ред.


[451
В. И. Лениннің «Партияға» деген қолжазбасының бірінші беті.— 1904 ж.
Кгшгрейтглген


453
ПАРТИЯҒА
I. Бонапартизм туралы өсектерге жауап. Бос сөз. Бұ- ған жауап берудің өзіне арлануға болады. Съезд шақы- ру жолындағы үгітке ерік беру. Орталық Органнан өз- геше, Орталық Комитет, qua talis *, пікір айтпайды.
Комитеттер шешуге тиіс, ал Орталық Комитет олар- ды байсалдылықпен, абайлап, pro мен coHtra’s**-Tbi салмақтауға, асықпай-саспай, өзінің партиялық міндет- терін түсіне отырып, екі жақты да тыңдауға, документ- термен танысуға шақырады.
II. Тиімді жұмысты істеуге шақыру. Ңазіргі кездің маңызы: соғыс. Орталық Комитеттің Советтегі делегат- тарының үндеуі***. Repetitio ****. Идеялық күрес ти- імді жұмысқа бөгет жасамауға тиіс. Күрестің жол беру- ге болмайтын формалары. Алауыздықтар мен келіспеу- шіліктерді әсірелеп көрсетпеу керек.
III. Ңанағат тұтарлық қатынастарды біртіндеп орна- туға тырысу. (К. Каутскийдің үндеуі131.)
Орталық Комитет modus vivendi ***** жөнінде шарт- тар қояды:
(1) 6 кісінің бәріне жазғандарының барлығын партия есебінен бастырып шығару правосын беру.
(2) idem ****** — съезде өкілдігі бар әдебиет тобына да осыпдай ітраво беру.
* — өз атынан. Ред.
** —- қолдаушы мен қарсыны. Ред.
*** Қарацыз: осы том, 120—123-беттер. Ред.
**** « Ңайталау. Ред.
***** өрекет түрлері. Ред.
****** — сол сияқты. Ред.


454
В. И. ЛЕНИН
(3) мүшелер алу мөн шығаруды ұзақ уақытқа тоңта- та тұру.
(4) азшылықтың көибір праволарына ұзақ уақытқа кепілдік беру.
(5) комитеттің тілегі бойынша, барлыц партиялық басылымдардың бөлініп және жеткізіліп тұруына кепіл- дік беру.
(6) кемінде V2 жылдық мерзімге уақытша бітім жа- сау; осының нәтижесінде — тең ортаққа 16 беттік кітап- ша шығару. Соңғы сөзді азшылыққа беру.
1904 ж. майда, ерте дегенде
15(28) майда жазылып ң0ЛЖазба бойынша
Біріншг рет 1930 ж. Лениннгц басылып отъир
XV жинағында басылған


455
РСДРП СОВЕТІ
31 МАЙ және 5 ИЮНЪ (13 жөне 18 ИЮНЬ), 1904 ж.™
Бгргншг рет 1930 ж. Лениннщ XV жинағында толыц басылған
Протокол жазбасы бойынша басылып отъір


457
1
КҮН ТӘРТІБІНЕ ЕСКЕРТПЕ
31 МАЙ (13 ИЮНЬ)
Л е н и н екі партияныц бірлескен күресінің негіздері мен жағдайларын талқылау үшін РСДРП мен Поляк социалистік партиясы өкілдерінің конференциясын ша- қыру қажеттігі жөнінде Поляк социалистік партиясы (Р. Р. S.) көтерген тағы бір мәселені күн тәртібінде тұрған мәселелердің тізіміне қосуға ұсыныс жасайды.


458
В. И. ЛЕНИН
2
ПАРТИЯ АРАЛЫҚ КОНФЕРЕНЦИЯ ТУРАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР 133
31 МАЙ (13 ИЮНЬ)
1
Совет Р. Р. S. ұсынысын оқығысы келе ме? (П л е- ханов: «Иә? сол дұрыс болар еді».) «Ортақ жауымыз- ға — патша өкіметіне қарсы күрестің неғұрлым табысты болуын көздеп, Поляк социалистік партиясы поляк жә- не орыс социалистік лагерьлерінің өзара тығыз жақын- дасуын қашанда қажетті нәрсе деп санап келді. Амал не, осы күнге дейін бұл сияқты жақындасу іске аса алмады, мұның өзі екі жақтың да практикалық жұмы- сына бірсыпыра қолайсыздықтар туғызды. Осы себепті біз РСДРП-ның топтасқан бір бүтін болып қалпына келуін, оның барлық істеріне жауапты орталық меке- мелеріиің болуын қуанышпен құттықтаймыз, өйткені бұл біздің көптен бері алға қойып келген мақсатымыз- ды жүзеге асыру жолында алғашқы қадам жасауымыз- ға мүмкіндік береді. Сіздер мен біздің арамызда көптен бері дұрыс қарым-қатынастардың болмауы толып жат- қан келіспеушіліктер мен қолайсыздықтар туғызғаны бізгө айқын, бұлар бізге керекті келісімді біржолата ретке келтіре бастағанға дейін жойылып, түзетілуге ти- іс. Сондықтан біздің Орталық жұмысшы комитетіміз сіздерге жақын арада іпетелде конференция шақыра- йық деп ұсыныс жасауды ұйғарды, оған екі партияның бірігіп күрес жүргізуінің негіздері мен шарттарын біз- дің үщ делегатпен бірге талқылау үшін сіздің партия- ңыздың делегаттары қатысар еді. Бұл конференцияның нәтижелері РСДРП мен ППС-тің тиісті орындары ара-


РСДРП GOBETI
459
сындағы болашақ келісімінің негізі болар еді.— Мүмкін- дігіне қарай, тез арада жауап күтеміз, т. т.».
Бұл хатқа жауап ретінде Орталық Комитет Р. Р. S.- тің мыналар жайында толығырақ мәлімет беруін сұра- ды: Р. Р. S. қандай конференция, атап айтқанда, қан- дай мекемелердің өкілдерінен, қашан және қай жерде шақыруды жобалап отыр, Сонымен қатар Р. Р. S. кон- ференцияға поляк социал-демократтарының қатысуына қалай қарайтындығын хабарлау сұралды 134.
Р. Р. S. бізге мынадай хатпен жауап берді:
«Ңұрметті жолдастар! Сіздердің хатыңыз бізді біраз таңқалдырды, өйткені онда айтылған сұрауларға, біз- дің ойымызша, біздің бірінші хатымызда жауап беріл- ген болатын. Біздердің партияларымыздың жақындасу негіздерін анықтау үшін біздің ұсынып отырған кон- ференциямыздың дайындық сипаты болар еді; мысалы, ол тұрақты шарттың жобасын жасай алар еді.
Сіздермен келіс сөз жүргізу үшін біздің тарапымыз- дан үш делегатты Орталық Комитет тағайындады, ал ол біздің партиямызда съездер аралығындағы ең жоға- ры орын болып табылады. Сіздер бізбен келіс сөз жүр- гізу үшін өз партияңыздың тиісті орнынан, немесе мұндай келіс сөздер жүргізуге правосы және тиісті уәкілдігі бар мекемеден өз өкілдеріңізді тағайындайтын боларсыздар деп ойлаймыз.
Біз съезді шетелде шақыруды ұсынамыз. Съездіц қайда өтетіні — оншалықты маңызды нәрсе емес, алай- да бізге неғұрлым қолайлысы Вена болар еді. Біздің Орталық Комитет, Полыпа мен Литваның социал-демо- кратиялық партиясымен емес, сіздердің партияңызбен келіс сөз жүргізу үшін делегаттар тағайындады, сон- дықтан Полыпа мен Литваның социал-демократиялық партиясы делегаттарының қатысуы туралы сөз болуы да мүмкін емес».
Р. Р. S.-тің біздің партияға сөз салуы жөніндегі бар- лық документтер осы. Менің өз ойымша, егер өзінің жобалап отырған конференциясына поляк социал-демо- кратиясынан делегаттар шақырудан бас тартатын болса, онда Р. Р. S.-тің ұсынысын біз қабылдай алмаймыз. Финляндиялықтардың ұсынысына келетін болсақ, онда 16 8-том


460
В. И. ЛЕІІИН
біз оған алдын ала конференция шақыруға принцип тұрғысынан келісеміз деп жауап бере аламыз., Сондық- тан, менің ойымша, біздің қарарымызды былай деп тұ- жырымдауға болар еді:
«РСДРП белгілі бір жеке мәселелер жөнінде келісім- ге келу үшін әр түрлі революциялық және оппозиция- лык партиялардың өкілдерімен алдын ала конференция шақыруға принцип жағынан келіседі».
Ал Мартов жолдастың тек социал-демократиялық топтардың ғана алдын ала конференциясын шақыру жөніндегі ұсынысына келетін болсақ, онда мұндайұсы- ныс дұрыс бола қояр ма екен, неге десеңіз: Бундтан, поляк социал-демократиясынан және «Пролетариат» партиясынан 135 басқа, шет аймақтарда тағы да социал- демократиялық ұйымдар бар, бұларды қатыстыру онша ыңғайлы бола қоймас, ал олар конференцияға шақы- рылмаса, өкпелеуі мүмкін.
2
Аксельрод жәие Мартов жолдастар латыштарда екі фракция 136 бар дегенді айтады. (М а р т о в: «Екі ағым».) Енді былай болып шығып отыр: социалист-ре- волюционерлерге, «Освобождениеге» басын тығып, тер- рорға ңарай (Аксельрод жолдастың айтуы бойынша) бой ұрып отырған фракциямен біз конференцияда жо- лығысуға тиісті екенбіз, ал екінші фракция — өте әлсіз екен. Істің жайы қалай болып отырғандығын дәлірек білу қажет. Егер бұл тек екі ағым ғана болса, ол уа- қытта біздің онда жұмысымыз жоқ, онда біз қазіргі ла- тыш партиясымен бірігеміз. Ал егер онда фракциялар болса, онда біз дұрыс таңдай алмай, өте қолайсыз жағ- дайда қалуымыз мүмкін. Бұл фракциялардың күшін де, бағьттын да алдын ала анықтап алу керек. Ал Кавказға келетін болсақ, меніңше, оны конференцияға қатысты- ру қажет. Бұл үшін бізбен қол ұстасып, бірге жүре алатын социал-демократиялық ұйымдар онда бар-жоғып біліп алуымыз керек.


РСДРП СОВЕТІ.
461
3
Мен латыш ұйымдарының ексуін де шақыру жонін- дегі ұсынысқа қосыламын. Армян федералистік ұйы- мына 137 келетін болсақ, онда Мартов жолдас бұл ұйым- ның социалист-революционерлерге жақын екенін атап көрсеткеннен кейін, оны конференцияға шақыру тура- лы сөз болуы да мүмкін емес. Онан соң, финляндия- лықтарға дереу жауап беру керек деп қатаң талап қо- йып отырған Плехаиов жолдастың ұсынысы неде екепі маған айқып емес.
Принциптік сипаты бар мәселелерді бірауыздан ше- шуді талап ету маған артықтау сияқты болып көріне- ді 138. Егер конференцияда нендей бір кісі қорқарлың шешім қабылданатын болса, онда социал-демократтар- дыц қайсыбірі кетіп қалмайды деп мен ойламаймын.
16*


462
В. И. ЛЕНИН
3
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ СОЦИАЛИСТІК КОНГРЕСТЕГІ РСДРП ӨКІЛДІГІ ТУРАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
31 МАЙ (13 ИЮНЬ)
t
Мен Советтен де, жеке ұйымдардан да делегаттар жі- берудің қолайлы-қолайсыздығын түсіндіруді сұраймын. Бұрын өткен конгрестерде басқа слдердіц тәжірибесінде болған мұндай мысалдар бар ма? Меніңше, өкілдіктің мұндай тәсілі принцип жағынан да, практикалық жа- ғынан да (финанс жағынан, т. б. ұсақ-түйектер тұрғы- сынан) белгілі бір қолайсыздықтар туғызады. Советтің онда in corpore * өкілдік еткені жаңсы емес пе? Мен көпшілік дауыс бізге қарсы пайдаланылады деп ойла- маймын. Біздің партияны ешкім дауыссыз қалдыра ал- майды ғой!
2
Плеханов жолдас конгресте біздің партияның жеке өкілдігі болуына қолымыз жетпейді деп отырса, ал кон- греске көп делегат жіберу өте ңымбатқа түсетін болса, оның үстіне біз бұл жөнінде бәрібір бундшылдармен теңесе алмайтьтн болсақ, онда ең абзалы — конгрестегі партия өкілі тек Совет қана болсын.
3
Оның үстіне, мандаттар алу үшін біз барлық ұйым- дармен хабарласып үлгіре алар ма екенбіз 139. Осы се- бепті, мен Советтің жеке ұйымдармен хабарласпай-ақ, қажет болған ретте, олардың әрқайсысының өкілі болу- ын ұсынамын...
— толық құрамында. Ред.


РСДРП СОВЕТІ
463
4
«ГНЧАКШЫЛДАР» ГАЗЕТІНЕ 140 БАҚЫЛАУ ЖАСАУ ҚАЖЕТТІГІ ТУРАЛЫ ЕСКЕРТПЕ
31 МАЙ (13 ИЮНЬ)
Л е н и н Мартов жолдастың ұсынысына қосылады және үнемі социал-демократтық бола бермеген «гнчак- шылдар» газетін шығаруға бақылау керек екенін ескер- теді.


464
В. И. ЛЕНИН
5
ОРТАЛЫҚ ОРГАН МЕН ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТТІҢ ӨЗ ӨКІЛДЕРІН ПАРТИЯ СОВЕТІНЕН ШАҚЫРЫП АЛУ ПРАВОСЫ ТУРАЛЫ МАРТОВТЫҢ ҚАРАРЫНА ТҮЗЕТУ ЕНГІЗУ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
5(18) ИЮНЬ
Мартов жолдасөз ұсынысын нақты жағдайларға бай- ланыстырмай және келешекте дау-жанжалдан аулақ болу үшін ғана жасап отырғанын ескертті. Сондықтан мен де ешқандай нақты жағдайларға тоқталмаймын, егер бұл ңарар болашаққа белгілі бір ереже белгілеуді ғана көздейтін болса, онда мен бұл қарарға қарсы дау айтып жатпаймын. Мүмкін, оны қысқартып, коллегияға өз өкілдерін кері шақырып алу правосын берумен тын- дырса, ал съезд алдында жауапты болмау туралы сөз- дерді өшіріп тастаса, пайдалырақ болар еді.


РСДРП СОВЕТІ
465
6
КОМИТЕТТЕРГЕ КООПТАЦИЯ ЖАСАУ ТУРАЛЫ ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ КОМИТЁТТІҢ ОЛАРҒА ЖАҢА МҮШЕЛЕР ЕНГІЗУ ПРАВОСЫ ТУРАЛЫ
СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
5(18) ИЮНЬ
1
Бұл қарардың 141 практикалық қорытындысына қара- мастан, мен оның бас жағын өзгертуді ұсынган болар едім. Шын мәнінде, мағлұматтар жеткіліксіз болған- дықтан, біз Москвадағы жанжал туралы белгілі бір ше- шім шығара алмаймыз, сондықтан қарарды да бұдан бұ- рынғы жанжалдармен байланысты етпеу керек еді. Мен жалпы былай деп ұсыныс жасаған болар едім: егер ұйымның бір жағы оның екінші жағына наразы болып, шағым айтатын болса, онда екінші жақтың да өз пікірін білдіруіне мүмкіндік беру үшін бұл шағым туралы сол мүдделі жаққа хабарлау керек. Мысалы: Москвадағы жанжалдың жайы Мартов жолдас айтқандай болғаи жоқ. Менің мәліметтерім бойынша, бесеудің үшеуі ко- митетті екі жаңа мүшемен толықтырғысы келіпті, мұ- нымен қалғандары да келісіпті, бірақ бұлар өз жағынап тағы бір адамды енгізу, яғни басымдылықты сол күйін- де қалдыру және тіпті оны күшейтө түсу шартын қо- йыпты. Көпшілік жағы бұл айла-шарғыға келісуден үзілді-кесілді бас тартқаннан кейін ғана москвалық жолдастар уставқа сүйенуді ұйғарды. Егер Орталық Ко- митеттің бір мүшесі уставты комитет көпшілігінің тү- сіндіруін жақтаған болса, оның есесіне Орталық Коми- теттің екінші бір өкілі мұндай түсінік беруге қарсы шықты.
Мен мұны тек анықтама беру үшін және протоколға енгізу үшін ғана баяндап тұрмын. Сөйтіп, Мартов жол- дастың қарары алдағы уақытқа, келешекке белгілі бір


466
В. И. ЛЕНИН
ереже белгілеу туралы болып отырғандықтан, мен оның бас жағын өзгертуді ұсынамын. Ал шын мәніне келетін болсақ, мен бөлшек атаулының бәрін бүтінге санауды жақтаған болар едім.
2
Мартов келтірген факт мен үшін мүлде жаңалық бо- лып отыр 142 Москва комитетінің азшылығы өзінің бір кандидатын кооптация жасауды ұсынғаны, сөйтіп бұл мәселеиі фракциялық айырмашылықтарымен байланыс- тырмағаны туралы бізде әбден айқын деректер бар. Онан соң, істің шын мәнін айтатын болсақ, мен бөлшек атаулының бәрін бүтінге санауды анағұрлым дұрыс жә- не устав рухына анағұрлым сай келеді деп есептер едім; соның өзінде бұл мәселенің ұсақтығы соншалық, тіпті мен Мартов жолдастың қарарын жақтап дауыс беруге келісемін.
3
Бұл жанжал 143 тағы да мына пікірге әкеліп тірейді: белгілі бір жақтан шағым түсетін болса, ол туралы де- реу екінші жаққа да хабарлап, оның түсінік беруіне мүмкіндік жасау қажет. Тек осы жағдайда ғана біздің шыға қалған дау-жанжалдар жөнінде белгілі бір қарар алуға мүмкіндігіміз болады. Біздің мәліметтеріміз бо- йынша, істің жайы былай болған. Николаев комитеті көпшілік өкілдерінен құралды. Сонан соң ол толық сәт- сіздікке ұшырады. Бұдан кейін Орталық Комитет, неме- се, мүмкін, оның өкілі, Николаев комитетіне үш мүше тағайындайды, олардың екеуі Николаевта болмаған адамдар да, біреуі онда бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан және толып жатқан байланыстары бар адам. Мүмкін, бұл бір адам да сәтсіздік кезінде Николаевта болмаған шығар. Орталық Комитеттің кандидаттары Николаевқа келген кезде, олар азшылықтың жұмыс іс- тегісі келетін екі мүшесін кездестіреді, сөйтіп бұларды қабылдауға келіседі. Демек, үш адам екі адамды кооп- тация жасайды. Істің жайы осылай болған. Мұны тек- серу үшін комитет мүшелерінен анықтама алуға бола-


РСДРП GOBETI
467
ды, егер олар әлі сәтсіздікке ұшырамаған болса... (М а р т о в: «Сәтсіздікке ұшырап та қойды...»)
Біздің мәліметтеріміз бойынша, бұл фактілер мүлде басқаша сипатталады, сондықтан көпшіліктің екі мүше- сі дұрыс істеген сияқты. Орталық Комитет тағайында- ған кандидаттардың тұрған орны оларды ңабылдамауға сылтау бола алмайды. Егер шағым түсетін болса, екі жақты да тыңдап алу туралы қарарды тағы да ұсына- мын. Сонан соң, мәселенің мәніне келетін болсақ, онда мен Мартов жолдастың қарарымен принцип тұрғысы- нан келіспеймін. Орталық Комитетті өз кандидаттарын комитеттерге енгізу правосынан айыруға болмайды. Әрине, биліктің қандайы болса да теріс пайдаланылуы мүмкін, бірақ бұл кеселге қарсы күресу үшін бақылау бар,— мәселен, баспасөз немесе Советтің жұмысы, т. т. Мен жаңа мүшелерді кооптация жасау кезінде фрак- циялық сарындар туралы мәселе болмауға тиіс деген пі- кірге қосыламын. Орталық Комитеттің мүшелерді күш- теп енгізген бірде-бір фактісін мен осы уақытқа дейін білмеймін. Күштеп мүше енгізу туралы бұл сияқты сөз- дердің бәрі Орталық Комитетті өте сақ болуға мәжбүр етеді жәнө жай әдептіліктің өзі-ақ оған өз правосын пайдаланбауға жөн сілтейді.
4
Менің бірнеше ескертпе жасағым келеді. Ең алдымен мынаны атап өткен болар едім: Николаев комитетіне Одессадан немесе тіпті Одесса комитетінен екі канди- дат жіберіліпті-міс деген пайымдау қайдағы бір түсініс- пеушілікке негізделген. Сірә, Одессада Орталық Коми- теттің агенті болған шығар, сөйтіп ол Николаев коми- тетін сәтсіздікке ұшырағаннан кейін қайтадан қалпына келтіру үшін шаралар қолданған болар. Ңалай деген- мен де, ол жерге үш адамды тағайындаған Орталық Ко- митеттен басқа ешкім емес екенін біз әбден жақсы білеміз. Оның бер жағында, мұны мен бұл арада түсініс- пеушілік болмауы үшін айтып отырмыж Екіншіден, Ор- талық Комитеттің өз кандидаттарын жергілікті коми- теттерге күштеп енгізген бірде-бір жағдайы маған да


468
В. И. ЛЕНИН
белгілі емес деген Мартов жолдастың мәлімдемесінің зор маңызы бар,— мұның маңызды болатын себебі — редакция партия ішіндегі істің жайын өз агенттері ар- қылы толық біліп отырады. Ал Мартов жолдастың ай- туы бойынша, өзін дауысқа салмай-ақ Москва комите- тіне енгізуді талап еткен бикешке келетін болсақ, онда бұл мысалдың белгілі бір маңызы бола қояр ма екен, өйткені істің мән-жайы да, бұл бикештің өкілдік дәре- жесі де бізге белгісіз; айтпақшы, ақырында, бұл бикеш қайткенмен де дауысқа салынғаннан кейін комитетке алынды. Үшіншіден, Мартов жолдастың: дұрыс болған жағдайларда жергілікті комитеттердің құрамына Орта- лық Комитеттің жасайтын ықпалын шектеу мүмкін емес деген сөзіне тоқтала кетудің де аса зор маңызы бар деп есептеймін. Егер бұл арада Орталық Комитет- терді қолдан «жасап шығара береді» деп кінә тағу жа- йында айтылып отырған болса, онда мұндай наразылық- тар Орталық Орган жөнінде де жиі айтылып жүр ғой. Бірақ іс жүзінде мұндай фактілер болған жоқ, мұны Мартов жолдастың өзі де айтып отыр және де мәселе мұндай фактілердің болу мумкіндігіне ғана тіреліп отыр- ғандықтан, менің ойымша, Орталық Комитеттің билігіне шек қою үшін бұл соңғы дәлел жеткілікті емес, оның үстіне, мәселені осылайша қоюдың өзі-ақ іс жүзінде белгілі бір наразылықтар туғызады. Мен Мартов жол- дастың Николаев комитетінің ол айтып отырған екі мү- шесі — өте бағалы революционер қайраткерлер деген пі- кіріне қосылуға дайынмын, бірақ комитетке нақ осы адамдар алынды ғой.
Жалпы алғанда, былай деуге болады: соңғы кезде нақ осы неше түрлі наразылықтар болғандықтан, Орталық Комитет аса зор сақтықпен қимылдады және жергшікті ұйымдарға жаңа мүшелер енгізу правосын пайдалануға асықпады. Орталық Комитет туралы жалған лақаптар- ды болдырмау және оларды тоқтату үшін сақтық жа- сау тактикасының уақытша ресми түрде орнығуына мен ешбір қарсы емеспін.
Сонан соң, шағым бола қалған күнде, екінші мүдделі жаққа хабарлау туралы өзіміз көтерген мәселеге келе- тін болсақ, мен бұл жөнінде мыпадай қарар ұсынамын:


рсдрп советі 469
«Партия Советі ұйымның белгілі бір бөлігі партия Сове- тіне шағым берсе немесе мәселе қойса, мұндай жағдай- дың бәрінде бүл шағымның немесе бұл мәселенің маз- мұнын ұйымның екінші бөлігіне дереу толық хабарлап отыруды партия ұйымдарынан сұрайды, өйткені талас- ты шешу үшін партия Советінде істі екі жақтың да баяндауы ңажет. Бір ұйым екінші ұйымның үстінен шағым берген реттерде де осылай істеу сұралады» 144.


470
В. И. ЛЕНИН
7
РСДРП III СЪЕЗІН ІПАҚЫРУ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕНІ ШЕШУ КЕЗІНДЕ ДАУЫС БЕРУ ТӘРТІБІ ЖАЙЫНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
5(18) ИЮНЬ
1
Л е н и н Тверь және Рига комитеттері дауыстары- ның күші заңсыз екені жайында Глебовтың пікіріне қо- сылады 145 және ұйымдарды олардың прокламациялар шығарған кезінен бастап емес, ал Орталық Комитет бе- кіткен кезден бастап өмір сүріп отырған ұйымдар деп есептеуді ұсынады. Оның үстіне, Мартов қарарының съезд кезеңіне сілтейтін жерін алып тастау керектігін корсетеді. Одақтардың съезде қанша даусы болаты- нын олардың уставтары белгілейді. Әзірге олардың ус- тавтары бекітілмегендіктен, екінші съездегідей тәртіп- пен есептеу керек. Мысалы, Кавказ одағына 146 алты да- уыс беру қажет.
2
Съезд туралы дауыс беру кезінде 9 комитеттің право- сы жайында, шынына келгенде, Мартов жолдас пен біз- дің ойымыз бір жерден шығады. Меніңше, Баку коми- тетіне жеке дауыс берудің керегі жоқ, өйткені ол Кав- каз одағына кіреді. Барлык, бес одақ жөнінде анықтама алу қажет, сонда барып тиісті шешімдер қабылдау керек.
3
Менің, шынына келгенде, Мартов жолдастың ұсыны- сына ешбір қарсылығым болмас та еді, бірақ бұл ресми жағынан теріс болады 147. Съезд оларды бекіткен жоқ, демек, олар жөнінде съезді жақтап яемесе қарсы болып


РСДРП GOBETI
471
тек бір жылдан кейін ғана дауыс бере алады деген ере- жені қолдану керек. Солай бола тұрса да бұл туралы айтуга тұрарлық, өйткені бұл бір жыл мерзім қазірдіц өзінде өтіп барады деуге болады. Ал Кавказ одағы жо- нінде өте абай болған жөн: егер бұрынғы алты дауыс- тың орнына оған не бары екі-ақ дауыс берсек, біз оны өлердей ренжіткен болар едік. Оның үстіне, меніңше, Мартов жолдас одақтарды комитеттерге теңеуді ұсын- ғанда, уставтың 3-параграфының екі пунктін (д !мен е) шатастырып отыр. Сонымен, Кавказ одағы туралы мә- селені кейінге қалдырып, Орталық Комитет арқылы анықтама алуды ұсынамын.
4
Мен Мартов жолдастың Кавказ одағы жөніндегі пікі- ріне қосыламын І48. Сонан соң, съезд шақыру үшін қа- жетті дауыстарды жалпы есептегенде, Советтің дауыс- тарын қалай есептеу керектігі туралы тағы бір заң тұр- ғысындағы мәселе бар. Меніңше, екі түрлі түсінік дұрыс болуы мүмкін: не ұйымдардың қажетті санын белгілегенде, барлық ұйымдарға жататын дауыстардың жалпы санына Советтің бес даусып енгізбей, есеп жа- сау керек, сонан соң Совет дауыстарының әрқайсысын жеке-жеке есептеу керек, немесе Советті қоспай, нақты бар ұйымдар санының тең жартысын алу керек те, ұйымдардың осы жартысын сол жолғы қажетті мөлшер деп есептеу керек. Мен Совет дауыстарының әрқайсы- сы жеке-жеке есептелетін болса, бәрінен сол дұрысырақ болар еді деп есептеймін.


472
В. И. ЛЕНИН
8
«РАССВЕТ» 149 ГАЗЕТІ ТУРАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
5(18) ИЮНЬ
Амал не, мен «Рассветті» қорғап, онша көп нәрсе ай- та алмаймын. Бұл тәжірибеден осы уақытқа дейін онша ештеңе шыға қоймағанын шын мойындауға тура келеді. Бонч-Бруевич — тәжірибесі жоқ әдебиетші және ол пар- тиядағы басқа әдебиетшілерден комек аламын деп ой- лады. Ол мұндай көмек ала алмадьг, сондықтан мұндай жағдайларда сәтсіздіктің бүкіл жауапкершілігін жалғыз оның мойнына арту әділетсіздік болады. Органның шы- ға бастағанына әзірге не бары бес-ақ ай өтті. Әсіресе, оған басқа әдебпетшілер көмектесетін болса, бұл орган- ның әлі де түзелуі мүмкін. Дегенмен, бірдеңелер істел- ді: Америкада да, Россияда да сектанттар арасындағы байланыстар кеңейіп келеді. Сонымен қатар, бұл газет- тің ақша жағынан партияға салмағын түсірмейтінін керсетс кету керек, өйткені «Рассвет» бөлек қаржыға шығады. «Рассветті» жауып тастауға ерте деп санай- мын және тәжірибені одан әрі жалғастыра беруді ұсы- намын.


РСДРП СОВЕТІ
473
9
ІІАРТИЯ СОВЕТІ МӘЖІЛІСТЕРІНІҢ ПРОТОКОЛДАРЫН ЖАРИЯЛАУ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
5(18) ИЮНЬ
1
Мен Мартов жолдаспен мүлде келіспеймін. Өткен мә- жілістің протоколдары жөнінде қабылданған ережені Советтің барлық мәжілістері үшін қолдану дұрыс болар еді 150. Жасырын жұмыс жағдайлары бұлай жариялауға кедергі жасай қояр ма екен, ал партия мүшелері үшін жоғары партия мекемесінде не болып жатқанын, мұнда екі жақтың да қандай пікірде екенін білудің аса зор ма- ңызы болар еді.
2
Глебов жолдастың өткен мәжілісте болған шешім ту- ралы мәселе көтеріп, енді оны қайта шешуді ұсынуы мені қатты таңдандырады. Меніңше, бүйтіп қайта ше- шуге ресми жағынан да, моральдық жағынан да жол беруге болмайды.
3
Бұларды жариялау туралы шешім Орталық Комитет- те осы кезге дейін болған жоқ, сондықтан мен Орталық Комитет мұны керек деп тапқанда мұндай шешім қа- былдауға оның правосы бар екенін ғана ңорғап отыр- мын 151.


474
РСДРП ОРТАЛЫҢ КОМИТЕТІНІҢ ШЕТЕЛДІК ӨКІЛДЕРІНІҢ УӘКІЛДІКТЕРІН БЕРУ ТУРАЛЫ МӘЛІМДЕМЕ
Brunnen, den 28 Juli 1904.
Өзімнің Женевадан жүріп кетуім себепті және Гле- бов жолдастың кенет жүріп кетуі себепті, мен Орталық Комитеттің шетелдік өкілдерінің екеуінің де барлық іс- терін түгелдей оның агенттер комиссиясы, яғни Олин, Бонч-Бруевич және Лядов жолдастар басқаратыны өзі- нен-өзі түсінікті деп санаймын.
Орталық Комитеттің шетелдегі өкілі Н. Лении
Бгргншг рет ^олжазба бойынша басылып отыр


475
Д А Й Ы Н Д Ы Ң
МАТЕРИАЛДАР


477
«ОРЫС РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ СОЦИАЛДЕМОКРАТИЯСЬІ ШЕТЕЛДІК ЛИГАСЫНЫҢ» II СЪЕЗІНЕ МАТЕРИАЛДАР
1
ЛИГА СЪЕЗІНДЕ РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЫ ЖАСАЛАТЫН БАЯНДАМАНЫҢ ЖОСПАР-КОНСПЕКТІСІ152
1. Баяндаманың желісі: а) фактілерді баяндау
ß) нәтижелерді бағалау.
2. Искралыц съезге даярлық (Үйымдастыру коми- тетінің искрашыл мүш-елерінің жұмысы. Үйымдасты- ру комитеті ішінде Бундпен және «Южный рабо- чиймен» күрес). Үйымдастыру комитетінің комитет- терге ықпалы, кандидаттар белгілеу, делегаттарды кун ілгері жөнелту.
3. Императивті мандаттардъщ күшін жою. Редакцияда- ғы азшылық пен көпшілік: уштік жөніндегі емес әрекеттердің еркіндігі туралы мэлімдеме. 7-ні (Иг- натты) с ай лау.
Съезд программасы және уштік (жұрттың бәрі- нің жаңалау идеясын жақтайтыны және оны әр түр- лі түсінуі) 153.
4. Жеке сипаттағы Vorversammlungen *. Мәселелері: Бунд, көишілікке танылған газет, 2 орталық, партия уставы (меніц ғана).
Былықпайлар а 1а Левицкий: ППС-ті қор- ғау; (көпшілікке танылған газеттің және 1 орталық- тың саяси маңызы).
5. Съездің ашылуы. Менің мандатым.
Бюроны сайлау. Мартовтың қате жоспары.
— Алдын ала яшналыстар. Ред.


478
В. И. ЛЕНИН
Съезд регламенті (мейлінше толық).
Мандаттар жоніндегі комиссиядағы бундшылдар.
6. 	Ұйымдастыру комитеті жөніндегі ж а нж а л (басталуы) — (съездің 3-мәжілісі)
а) Үйымдастыру комитетінің кенеттен жасаған мәлімдемесі. Терезе алдындағы мәжіліс.
ß) Рязановты шақыру. Бұл қадамның маңызы. Quasi-искрашылдар Наталъя (Ивановна) (бундшылдардың масаттануы)
ү) Игнат әшкерелеп сөйлейді
Ö) Мартов бізге қосылмақшы.
е) Үйымдастыру комитетіне қарсы қарар. Р я~ заноетыц өзін жаутап ешкім с ө й л е м е ді.
Ңорытынды: quasi-искрашылдар.
6. bis. Юрьевпен және Мартынмен сөйлесу.
Наталья Ивановнаның «Искра» ұйымынан шы- ғуы.
7. 	Бундпен күрес (Tagesordnung’-™; * 1-
параграфы) (4-мәжі- ліс). Федерация қа- > былданбай тасталды. Саптары сетінемес пе
NB
Ауытқымалы
Троцкийдің дігі жөнінде ескертпесі.
Вейсмаи әдепсіз- II NN-нщ
IINB
екен.
8. 	Tagesordnung’-тің 2-параграфы. Программа. Ұшы- қиырсыз созылуы. Бундшылдар; Мицов —- борьба- шыл және Konfusionsrath**, баръііг турған б ат һ ац (Sumpf). Южно-рабочешылдардың үнемі солқылдақтыққа салынуы (Плехановтың жалпыга бірдей сайлау правосы және оның сөзсіз еместігі ту- ралы сөздері жөнінде олардың айқай-шу көтеруі154). Батпақтың төбесі көрінеді — южно-рабочеіиыл- дар + Sumpf тығыз мағынасында.
* — күн тәртібі. Ред.
** — былықпай. Ред,


ШЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ II СЪЕЗІНЕ МАТЕРИАЛДАР
479
Рабоче-делошылдар: Мартынов, Акимов, Врукэр.
Программаның с о~ з ы лъі іг к ет у і.
Sic! *
20-мәжіліс — аграрлық про- грамма!!
!! 21-мәжіліс — программа
k бітті.
Барлығы 35 (жуық) — 36 мәжіліс
9. 	Тілдердің тең праволылығы жөніндегі жанжал. (Съездің 16-мәжілісі!)
Бізді жақтап: дәйекті бағыттағы искрашылдар (24—6 = )18 мартовшылдар
2Ң-1 Троцкий +1 Загорский +1 Дейч + ?
+ 1 Б ю л о в 155 = 6
Ңарсы: Бунд — 5
«Рабочее
Дело» — 3
«Оңтүстік жұмысшысы» — 4
12 + 13
2 5
Деич ауытқыды ма?
+2 Антон 26
Мицов 2-]~1 Базиленков+
+ 1 Константинов =4 + 2 Левицкий +1 Вейсман =3
? Кавказ — 6
13
Жанжалдың мәні: «Искраның» аңысын ацдау.
Б ат п ау, тугелінен «И с к р ағ а» уарсы.
10. 	Батпақтың жалпы сипаттамасы: И и су с Сладчай- ший және боръбашьіл—«Южный рабочийді» жақтайтын кәдуілгі өкілдер
Плехановқа қарсы айқай-шу (жалпыға бір- дей сайлау правосы).
Ңараңыз: ерекше листок 156.
* — Солай! Ред.


480
В. И. Л ЕНИН
11. Tagesordnung’-тің 3-параграфы.
«Искраның» пайымдауы. Мартовтъіц 2 4- па- р а г р а ф б о йы ніи а сайлау т у р а л ы Акимовке т у с і нд і р м е с і.
12. Tagesördnung’-тің 4-параграфы. Баяндамалар.
13. Tagesordnung’-тің 5-параграфы.
Партия уставы.
Устав жобасын әзірлеу та- ( «И с к р а» у й ы- 1 рихы (Мартовтың жобасы { мын д а NN жө- ? және менің жобам). Т і п т і I ніндегі күрес. J
Ж е н е в а д а- ац делегаттар алдында менің жобамды қор- ғау (және Мартов та).
14. Уставтың 1-параграфы (съездің 22 және 23-мәжі-
лістері). Жоресизм
1) партияны кеңейте түсу
2) былықпай (партпя мүшелерінен партиялық емес ұйымдар)
3) бәрі де Ленинге сілтейді
4) 	«бұқара партиясы бұқарадан тыс».
15. Бунд Мартовты жақ- тайды. «Масқаралау- шы лақаптар» 157 (Бру- кэр мені жақтайды жә- не тіпті Иисус Слад- чайший де!! (?)).
< 5 \
16. Коалиция: Бунд +
3 рабоче-делошылдар +
4 южнорабоче-делошыл-
7
дар + батпақ + мар- 8
товшылдар. S ** == 27. Contra*** 24.
(Кейбір былықпай: біз- дің ішімізде кейбіреулер Мартовты жақтайды). Рубен мен Леонов мағап қарсы.
Брукэр мен Иисус Слад- чайший мені жақтайды etc.
Es tut mir in der Seele weh, daß ich dich in der Gesellschaft seh! *
* Қараңыз: осы том, 291-бет. Ред.
** — Барлыгы. Ред.
*** — Қарсы. Ред.


ШЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ II СЪЕЗІНЕ МАТЕРИАЛДАР
481
NB
16 bis: Орталық Комитет-
- ;' ке т і з ім. «Иск-
ра»... уйымындағы
16-ныц жиналысы.
NN 9, 4 және 3
- + 0 '
Тізім 10(11)4-1(2) —
— (съездіц 27-мэжілісі).
17. I Орталық Органға жә- I не Орталық Комитет- J ке екі жақтан кооп-
тациялау
Советтің «бесінші мү- шесі»
18. Сайлау. 3 және 6 туралы мәселені съезге енгізу. Мартовшылдардың жеңіліске ұшырауы және редак- циясыз қалу.
»Делегаттардың бәрі үштік туралы бұрын (съезге дейін) білген болатын.
19. 	Мартовтың «п а р т и я д ағ ы уоршау ж а ғ- д ай ы» туралы сөзі, «Орталық Комитетке ықпал жасау үшін күрес».
20. 	Ңалыс қалу, қағаз жазып беруден бас тарту және мартовшылдардың қарсылық білдіруі.
21. 	Қарарлар №№ 18 және 19|
(Старовер мен Плехановтың).
22. 	Съезд нәтижелеріне баға бе-
ру. Партияны формалъды Ішкі жұмыстың іс ба- цуру аяцталды. бындағы мәселелері
sehr schwach. Cur *.
Аңысын аңдаушылыққа қарсы күрес:
Бунд аңысын аңдап отырды «Рабочее Дело» »
«Южный рабочий» » батпақ »
NN. »
өте наша р. Неге. Ред.


482
В. И. ЛЕНИН
Ж е місті ж у мьі с і с т еу үшін «аңысын аң- даушылықты» батыл құрту қажет.
Мартовтың «қоршау жағдайының» орынсыздығы. Мартов саяси кезеңді, саяси жағдайды түсінбе- ді = Мартовтың цатесі
(бүраң жол) Не оны түзеу, не сі-
ресіп түрып алу
а) іштен дәлелдеу ß) сырттай бойкот
Ұйымдастыру комите- тін талқандау жәнө Орталық Комитетте қалпына келтіру
| Кітапша жазудан
• бас тарту
съездің 1-жартысы Үйымдастыру коми- теті жөніндегі жан- жал
тілдердің тең пра- волылығы
съездің 2-жартысы
1903 ж. 27 сентябръ мен 14 октябръ (10 және 27 окгябръ) аралығында жазъілған
Бгргншг рет 1928 ж. Ленинніц VII жинағында басылған
устав
орталықтар
Қолжазба бойыниіа басылып отыр


ШЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ II СЪЕЗІНЕ МАТЕРИАЛДАР
483
2
ЛИГА СЪЕЗІНІҢ БІРШПІІ МӘЖІЛІСІНДЕГІ ЕСКЕРТПЕЛЕР 158
Бірінші дауыс беру 14 дауыс Бончты жақтай- ды, 16 дауыс қарсы.
17 дауыс Троцкийдің ұсынысын жақтайды (үш адамды сайлау) 159.
II Председатель болып Колъцов сайланды (17 да- ІІ_уыс).
Вице: Засулич 17 қарсы
( А к с е л ъ -]
Дан мен
р о д 15
Аксель-
Д ан 16
Литви-
род Л. И.
нов 14
Вице 16°.
Колъцсв. Регламент белгілеу.
Мәжіліс 3—8 с.
1 с. баяндамашыға және с. ңорытынды сөзге. Шешендерге 1) 10 м. және 2) 5 м.
Мәжіліс тәртібі туралы жақтаушы 1 және қарсы 1.
1) Ашық дауыс беру Бюро 2 секретарьды бір
2) мүшелік мандатпен ау ы з д ан сайлайды.
дауыс беру. Бюро протоколдарды б і р
3) Сайлау жасырын өткі- а у ы з д а н бе.кітеді. зіледі.


484
В. И. ЛЕНИН
I 5 адам талап еткенде атап дауыс беру. |
Дауыс берушілердің жай көпшілік болуымен дауыс беру. Ңайтадан дауысқа қою.
Дауыс қақ бөлінгенде ұсыныс қабылданбады.
Орталыц Комитеттіц хаты оуылдьі161 (Жеке біреулер «ой пәлі».) Ешкім сөйлемейді.
Мандаттарды тексеру.
| Россияда 7 адам |
Лиза Мещеряков
Доливо Василий Иванович
Канцель
Гурвич
Гольденберг
Шетелдік мандаттардың бәрі бекітілді.
Орыс мүшелер туралы талас
Ңабылданбады
адамдар бойынша: орыс дауыстарын жақтап 15 адам қарсы 17 адам
3 айды жақтап 14 адам қарсы 17 адам 163
Бұдан былай мандатпен дауыс беріледі.
1. Әкімшіліктің есебі.
2. Делегаттың »
3. Устав.
4. Сайлау 164.


ШЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ II СЪЕЗІНЕ МАТЕРИАЛДАР
485
Біздікі 165:
ІЗ+^ тт.инге р-\- Ида Исааковна+4 лек.сеев Голъде ң-\- Кореневский (Эммануилов) = 18.
+ 18
+ 18
+ 6
42 дауыс. //
Мартовшылдар:
1. Аксель род Гуревич Дейч Засулич Мартов Троцкий Загор- ский
5.
6.
11. 	Старовер Ушакова Блюм Дан
15. Шоуэр
16. Шергов
17. Демен- тьев
18. Кольцов
Лесенко
Остров- ский
10. 	Гурский
'Палинков- ский Рейхесберг
іТар
ІТар
I Браун
і Лейтейзен
Біріншг рет 1928 ж. Ленилініц VII жинағында басъілған
Ңолжазба бойынша басылып отъср


486
«ХАЛЫҚШЫЛДАНУШЫ БУРЖУАЗИЯ ЖӘНЕ САСҚАЛАҚТАҒАН ХАЛЫҚШЫЛДЫҚ» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА МАТЕРИАЛДАР
1
Л.-дің «АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ» 166 ДЕГЕН МАҚАЛАСЫНЫҢ КОНСПЕКТІСІ
Л. «0 с в о б о ж д е ни е н іц» 9 (33) -номерінде.
а. Либерализм мен социализм || (бернштейншілдік) «барабар және ажырағысыз»
ß. (153) «әлеуметтік-экономикалық демокра- тизм» (passim *) және таза либерализм і=«антидемократияльгқ») ( немесе буржуазиялық)
і. (154) Помещиктік шаруашылық шаруалар ша- руашылығының шылауьі ретінде-міс (!)
ү. қарама-қарсы 2 көзқарас: 1) (маркстік) өнер- кәсіптегідей: шоғырлану, жерсіздену
— тәжірибеге сай келмейді 1
— гылыми дәлелденбеген ?
— жалпы дұрыс емес J
— европальгқ социалистік || (бернштейншілдік) (курсив автордікі)
әдебиетте де барған сайын көбеюде
| 2) ?? екіншісі қайсысы? |
е. Шаруалар шаруашылығы өмірге бейім, кооперация- лар etc.
— әр жерлерінде. Ред.


«ХАЛЫҢШЫЛДАНУШЫ...» ...МАҢАЛАҒА МАТЕРИАЛДАР 487
{пролетарландыру тіпті де «даму типі» емес}
ö. Өнеркәсіпте техниканың объективтік д аму ын а белгілі дәрежеде байланысты болуы мүм- кін «өзшен-өзі, болатын прогресс» егіншілікте жоқ (sic!!! *).
7]. Француз шаруалары: революциядан кейін ашаршы- лық ұмытылды, прогресс etc. (біздің ауыл шаруашы- лық жұмысшыларымыз туралы пі /'**).
1903 ж. 29 октябръ мен
5 ноябръ (11 және 18 ноябръ) аралығында жазылған т„ а ~
Ңолжазба боиъінша Бгрінші рет 1928 ж. Ленинніц басылып отыр
VII жинағында басылған
* — солай!!! Ред.
'■* — піһіі — ештеце е м е с. Ред.


488
В. И. ЛЕНИН
2
«ХАЛЬІҚШЫЛДАНУШЫ БУРЖУАЗИЯ ЖӘНЕ САСҚАЛАҚТАҒАН ХАЛЫҚШЫЛДЫҚ» ДЕГЕН МАҚАЛАНЫҢ ЖОСПАРЛАРЫ
1
1. 	А. Либерал халықшылдық және бернштейншілдік. Олардың қосылуы ма, үйлену тойы ма немесе тек пекелесуі ғана ма?
В.| «Халықтық өндіріс» шаруалар мен капитализмді қарама-қарсы қою
(халықшылдықтың түйінді мәні)
|қайсысы бұрын қүлайды? |
3. С. Екі аграрлық программа:
\4. /а)|жаңа құрылыстың буржуазиялылығын баса көр- сетумен жәпе таптық күресті дайындаумен кре- постниктік тәртіптің қалдықтарын революциялъщ жолмен құрту.
|5. р)|жаңа құрылыстың буржуазиялылығын буркеме- леумен (елемеумен) және тап күресін мууалту- мен (бүркемелеумен) крепостниктік тәртіптің қалдықтарын реформаторлыц жолмен құрту.
А л социалист-революционерлер ш е??
6. (Тұман. Крепостниктік правоның қалдықтары бар {ма?? Бар да, жоқ та. Жаңа құрылыс буржуазия- Ілық па? Иә — жоқ. Тап күресі? Бар — жоқ.
7. Принципсіздік:
Догмалар жоқ.
Тарих үшін кепілдік бере алмайды 167.


«ХАЛЫҢШЫЛДАНУПІЫ...» ...МАҚАЛАНЫҢ ЖОСПАРЛАРЫ 489
Социализмнің пролетариатпен байланыстырыла- тыны неліктен?
8, Олардыц ( социалист-революционерлердің) «сы-
ны» 168:
буржуазиялық үстемдікке ұқыпты қарау әлеуметтік революцияны кейінге қалдыру капитализмнің мұнан да гөрі толығырақ үстемдігіп қолдау
социализмнің басты жауына белсене көмектесу жерге жекеше меншік жасасын кесінді жерлер жеткілікті ме?
деревняда социалистік насихат жоқ
буржуазиялық түйсіктерге жол берілсін.
9, Социалист-революционерлер мен ліьберал-халыңшыл- дар:
әлеуметтік революция тек құрал ғана («шартты ұғым»)
сыншылар емес, ортодокстар өмес
әкелер мен балалар принципті қарама-қарсылық емес 169
саяси бостандық — дербес игілік крепостниктік тәуелділіктің буржуазиялық тәуелді- лікке айналуы = «Искра» социализмі
буржуазия бізде саяси бостандық туралы ойламай- Ды да.
ß Әлеуметтік-экономикалық демократизм *
10. 	Программа 17°:
1) 	қоныс аудару еркіндігі
2) қауымнан шығу
3) қауым = ерікті одақ
4) 	шаруалық-демократиялың аграрлық саясат
Қараңыз: осы том, 486, 492-беттер. Ред.


490
В. И. ЛЕН.ИН
5) 	жалпыға бірдей сайлау правосы
6) 	демократиялық алым-салық реформасы
7) жер меншігін демократияландыру
8) мемлекет жердіц еңбекшілер цолына көшуіне кө- мектесуге тиіс
(а) шаруалар банкі
(ß) мемлекеттік және удельдік жерлер
(ү) ецбек шаруашъілыутарын цуру
(б) кесінді жерлерді иесінен «сөзсіз дерлік» еріксіз алу
(е) демократиялық аренда правосы.
1903 ж. 29 октябръ мен 5 ноябръ (11 және 18 ноябръ) аралығында жазылған
Бгргнші per 1928 ж. Ленинніц VII жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылып отъір
2171
A. Либерал халықшылдық және бернштейншілдік aßyö. Б. Олардың некелесуі: халықшылдық пен бернштейн-
шілдіктің жеке сипаттамасы.
B. «Освобождениенің» аграрлық программасы. 10.
Г. Оның социал-демократиялық программамен салыс- тырғандағы сипаттамасы. 2 аграрлъіц программа (3). 5ß: 4-е+^+п + і
Сасқалақт. 172
Д. Социалист-революционерлер? Маниловшылдық. Но- вобранцев және оның халықшылдық ұрандары 2 В
Е. Социалист-революционерлердің программаның 3 мә- селесіне көзқарасы. 6.


«ХАЛЫҢШЫЛДАНУШЫ...» ... МАҢАЛАНЫҢ ЖОСПАРЛАРЬІ 491
Ж. Оларда программаның жоқтығы. Принципсіздік. 7.
3. Олардың сыны. 8.
И. Әкелер мен балалар. 9.
1903 ж. 29 октябръ мен 5 ноябръ (11 және 18 ноябръ) аралығында жазылған
Біргнші рет 1928 ж. Лениннщ VII жинағъінда басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр
3
Халыкшылданушы буржуазия және сасцалацтатан халъщшылдыіу 173
1. Россиядатъі либерал-халъъі$шъілдъіі$ бағъіт.
Оның классикалық, революцияшыл халықшылдық- тан шығуы.
Оның сипатты белгілері.
Оның құлдырауы.
2. Бернштейншілдік = up to the date * батыс европа- лық либерализмнің жаңа сатысы. («Өз отанында пай- ғамбар болмайды».)
3. Либерал-халыцшылдыц, пен берніитейншілдіктің жа- цындасуы. Л. «Освобождениенің» 9 (33)-номерінде = Россияда либерализмнің қалыптасуы және нығаюы (идеализм, экономикалық реформизм, саяси либера- лизм).
Шаруа
ңауым
(а) Либерализм мен со- (аграрлық мәселе)
циализм барабар және (ү) Марксизмнің ғылыми ажырағысыз еместігінің соци а-
ли ст ік әдебиетте де мойындалуы 174.
* — қазіргі. Ред.
17 8-том


492
В. И. ЛЕНИН
(ß) Әлеуметтік-экономи- калық демократизм =либерализм рқолында билігі жоқ 1 мини-стрлердің «қайы- Ірымдылығы».
(Ö) Егіншілік пен өнеркә- сіп («техниканың өзі- нен-өзі» және «объек- тивтік дамуы»).
ч.
4. «Освобождениенщ» аграрлыц программасы. Редак- цияның Л.—мен ниеттестігі.— Программаның толық- тығы.— Оның белгілері (қауым: елестерден бас тар- ту; жер мәселесі— усак шаруашылықтар құру. (Са- лыстыр: David.)
5. Соииал-демократиялыіу жэне либералдыц программ- ны салыстыру
>(екі программа) | социал-демократтар| |либералдар|
(а) Крепостниктік тәр- революциялыц және рефор-
тіптің ңалдықтарын маторлык
жою:
(ß) Жаңа құрылыстың буржуазиялық си- паты: эшкерелеу — елемеу
(ү) Тап күресі: schüren * — бүркемелеу
Л-діц программасы: француз революциясы және «про- гресс» пролетарландыру заңды ңұбылыс емес шаруалар шаруа- шылығы өмірге бейім.
6. 	Сасцалацтаган халъіцшылдыц.
I. Н о в о б р анц е в — оңтайлы эквилибристерден емес. Оның халықшылдық ұрандары
( «халықтық өндіріс» '1
I шаруалар мен капитализмді /
тұтату, жалынды лаулату. Ред.


«ХАЛЫҢШЫЛДАНУШЫ...» ... МАҚАЛАНЫҢ ЖОСПАРЛАРЫ 493
f қарама-қарсы қою
I қайсысы бұрын күйрейді?
Бұл ұрандардың керегі не?
II. 	Ал социалист-революционерлер ше? Аралығында (салыстырыңыз: 5. а, ß, ү): иә — жоқ, ал мәні сол либералдардыкіндей (кооперация^социализация).
7. 	Социалист-революционерлер&е программанъщ жоңты- гы. Принципсіздік.
Догмалар жоқ.
Тарихқа кепілдік бер- мейді.
Социализмнің пролета- риатпен байланыстыры- латыны неліктен?
= дәл либерал-халық- шылдардікіндей про- грамма (кооперация
және голланд социа- лизмі), бірақ перде
астында.
(<*)
8. 	Социалист-революиионерлердің біздің программамыз- ды сынауы.
Әліпті таяқ деп білмейді.
Буржуазияға ұқыпты қарау капитализмнің мұнан да гөрі толығырақ үс- темдігін жақтау социализм жауына белсене көмектесу жерге жекеше меншік жасасын
L буржуазиялык, түсініктерге жол берілсін
(ß) кесінді жерлер жеткілікті ме?
(ү) әлеуметтік революцияны кейінге қалдыру
(ö) деревняда социалистік насихат жоқ
9. 	Әкелер м е н б а л а ла р. Әкелер мен балалар арасында принципті царама-царсылыі$ жоц — осы жолы ғана шындықты айтты!
а. әлеуметтік революция — тек құрал ғана, «шартты ұғым»
ß. сыншылар емес және ортодокстар емес
ү. саяси бостандық=дербес игілік
ö. буржуазия бізде саяси бостандық туралы ой- ламайды да
17*


494
В. И. ЛЕНИН
е. крепостниктік тәуелділіктің буржуазиялық тәуелділікке айналуы= «Искра» социализмі әлеуметтік-экономикалық демократизм («Ос- вобождениенің») және социалист-революцио- нерлердегі параллельдер.
Буржуазиялық демократияның екі фракциясы.
1903 ж. 29 октябръ мен
5 ноябръ (11 жэне 18 ноябръ) аралыгында. жазылган. Қолжазба бойътша
Бгріншг рет 1930 ж. Лениннщ басъілып оты/р
XV жинағында басылған


495
«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНА ХАТ МАЗМҮНЫНЫҢ НОБАЙЫ *
Г. В. ПЛЕХАНОВТЫҢ «ИСКРАНЫҢ» 52-НОМЕРІНДЕГІ «НЕНІ ІСТЕМЕУ КЕРЕК» ДЕГЕН МАҚАЛАСЫ ЖӨНІНДЕ
жарық молырақ болсын: «дәйексіздікті» және «ұсаң алауыздықты» талқылау
көсемдердің «жеңіліс табуы»; көсемдерді саналы түр- де таңдау керек
батпақ а 1а Женева; бақаның бақылдауы әлі=«жік- ке бөліну» емес
«әркім «өз орнында» болуға тиіс. Нәзік үнді скрипка және зәрлі контрабас; самодержавиелік дирижер таяқ- шасы
Орталық Органның «меймандостығы».
1903 ж. 7 және 19 ноябръ
(20 ноябръ және 2 декабръ)
аралығында жазыман . Колжазба бойынша
Бірінші рет 1930 ж. Лениннгц басылып отыр
XV жинағъинда басылған
* Ңараңыз: осы том, 98—102-беттер. Ред.


496
«БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН»
ДЕГЕН КІТАПҚА МАТЕРИАЛДАР
1
РСДРП II СЪЕЗІ ПРОТОКОЛДАРЫ КОНСПЕКТІСІНІҢ НОБАЙЫ 175
32 б. Махов Бундты жақтайды (1-орынға ма, жоқ
па?) 176 46 б.: Үйымдастыру комитетін жақтайды (Үйымдастыру комитеті жөніндөгі жанжал)
33 б, Махов: централизм туралы қиын мәселе бо-
луы мүмкін (NB).
Үйымдастыру комитеті жөніндегіжан- ж а л (40—47-беттер)
Ұйымдастыру Комитетін жақтаушы — Бунд (44 б.: Абрамсон) — 5 «Южный рабочий» (42 және 43 б.: Егоров пен ІІоиов) — 4 «Рабочее Дело» (45 б.:
Мартынов) — 3 51
Махов (46 б.) — 2 32 (47 б.) 177
14 19
«і^айгылы жанжал» (45 б.: Плеханов) 178
«ауыр айыи» (4 5 б.: Мартынов)


«БІР АДЫМ ІЛГЕРІ...» ...КІТАПҚА МАТЕРИАЛДАР 497
«зор қате» Мартов, 44
1
NB
«усат^ дәлелдер» (бұл да сол)
«жұрт не айтар екен» (44—45, бұл і да сол)
«комиссияның баяндамасына және
Мартов
Үйымдастыру Комитетінің бұрын- ғы ұсынысына царама-царсы келетін ұсыныс»
73—74 б. Брукэр Бундтың «демократиялыц уйымы» ту- ралы 179.
87 б.: Гофман: съездің «тутас көпшілігі» 18°.
| Мартов, 89 б. |
91 б.: Мен «ұсақ-түйек араласуға» қарсымын *. 153 б.: Попоб 1 орталық жағында болды 181.
Акимов Ортальіқ Органның ықпалын әлсірету жагында.
155 б. П опо в: Советте 3 және 2 мүше болуы 182
б у л е кінші д д р е ж е лі мэселе.
156 б.: Либер: сіз Орталық Комитетті приказчик
роліне қоясыз! (салыстырыңыз: 334 б. Мартов «жай ғана шылау» туралы.)
157. б.: Мартов тек қана 2 мәселе жөнінде менімен ке- ліспейді: 1) Совет 2+2+1; 2) 4/s немесе 2/з кооптация 183.
157 6.: Акимов Советте «Орталың Органныц
б а с ы м д ы л ы ғ ы н» көреді.
158 б. Троикий: «Біздің» устав — бүтіниің бөлшектер-
ге «уйымдасцан турдегі сенімсіздігі».
160 б. Карский: Егер Советте 2+2+1 болса, онда О р-
т алы т$ Комитет приказчик б о л- м ай д ы.
161 б.: Голъдблат: Лениннің уставы жан іиошыр-
л ы ц. Орталыц Комитеттщ алдыніда «тулғасыз бейне» (NB) 184 болады (салыстырыңыз: Ак- сельрод 55-номерде).
162 б.: Либер: егер ұйымның «д е м о к р а т и я л ы
п ринципі» іқабылданған болса, «И с к р а -
Қараңыз: Шығармалар толың жинағы, 7-том, 293—294-беттер. Ред.


498
В. И. ЛЕНИН
н ы ң» редакциясы партиодан шьщіпас па еді? 169 б. Егоров Плехановтың демократиялыц талаптар- дың абсолюттік е м е с сипаты туралы сөй- леген сөзіне қарсы (ысқырады).
Тілдердің тең праволылығы 185. 172: Мартов фетишизмге қарсы күреседі.
Үш р е т атап дауысқа қою.
181 б. съездің көпшілігін «отырғызып кету» (Егоров).
182: «сондай атмосфера» (Попов).
206 б. Махов аграрлық программа туралы (күлкі) 186. § 1 (238-253 б.).
263 б. Царев 1 орталықты жақтайды. 268: Акимов Ортальщ Комитетті Орталық орган-
ның жаньіштауы туралы.
272: Егорое және Попов Орталық Комитетке шек цою- ды жақтайды. Мартов қарсы.
278—280. 4 рет дауысқа қою (48, 50, 49 және 47 дауыс) МартовҢ- Бунд 187.
2 8 0: атап дауысңа қою (жоғалды).
<2 8 3: Акимов: «Мартов үміттендіреді»... 188 284. Егоров «Рабочее Делоны» «ө лт і р у» туралы.


«БІР АДЫМ ІЛГЕРІ...» ...КІТАПҚА МАТЕРИАЛДАР
499
2
ПРОТОКОЛДАР БОЙЫНША ДЕЛЕГАТТАРҒА БЕРІЛГЕН МІНЕЗДЕМЕ 189
Егоров: I) Үйьім дастыру кдмитеті^өніндегі жанжал
I) үзіліс сұрайды: 36; 2) қорытынды сөз сұ- райды: 40; 3) Павловичті айыптайды 42—43.—
II) Б у н д ц а ца р с ы сөйленген сөз: 93.— III) «Искра» органын танудьіц маңызы: 138, 140.— IV) 1 орталъіцтъі жацтайды, к ө п- ш I л ік.ке^_ т_ ^н_ ЪІЛ_ ра 11 Я Р_г а_ Ъ1 жаі$- тайды, Орталъщ Комитет компетенциясынъщ шегін белгілеуді жатүтайды: 155.— V) шешен- дердің тізімін жабу — формалъды түрде бұз- ғандық: 159 (Бундты жақтау) 19°.— VI) Пле-
-хановқа ьісқырады: 169—170.— VII) тілдердщ  * IX)
тең. 21с92і™У: 172, 174, 181
(«съездіотырғызыпкету»^).— VIII) Аграр- лыц программа айцын емес 192 (теориялық жағынан сендірді: 197). <^9^2149999}^ ша~ руалар козғалысымен елігуінен алшац»: 205.—
IX) 1-параграфта 238 (1-параграф
туралы жаліыз ғана сөйленген сөз).— X) Пар- тия советі ^£^55??! 267 және 269 (орта- ша) 192.— XI) билігіне
2222223222: — XII) «Рабочее_Д?Л9НЫ>>
2<9АТУ2У _ зал2аД^ _ кетУ 193> 2 8 3 —
2 8 4. — XIII) «Южный рабочий» туралы


500
В. И. ЛЕНИН
дауысқа қоюды талап ету 312, 313, 314
(«Южный рабочий» = «Рабочая Мысльге» деу «ж алг ан» салыстырыцыз 356 (Бончуа і$ар- сы).— XIV) принциптер жоғалған (адамдар төңірегінде): 3 3 7.—XV) оппозицияны цолдау. Тусініксіз, 359. 194
Попов: I) Үйымдастыру комитеті жөніидегі жанжал: 41. 43. 45. 55 (NB-нің өкпесі).—II) «Искраны» (Орталық Органды) жақтау — 140. 145.—
III) 	1 орталықты жақтап 15 4 (екінші дәре- желі мәселө, Советте редакциядан 3 немесе 2). Ешқандай маңызы жоқ (NB), Орталық Орган немесе Орталық Комитет (NB) 1 5 8 195 — IV) тілдердің тең праволылығын жақтап ter*: 174. («Осындай атмосфера». 182). —V) 1-параг- раф— Мартовты жақтап: 241 («Ңай ұйымға жататындығын түсінудегі үлкен айырмашы- лық». NB).— VI) Орталық Комитеттің билігіне шек қоюды жақтап.— 272.— VII) «Южныйра- бочийды» жақтап — 312. 314. 316 («енді бәрі айқын»196).— VIII) 6-лықты жақтап: «сыпайы- гершілік тапсырмалар» 197: 322.— IX) Орта- лық Комитетке сайлаудан бас тарту 338.
Махов: I) Бунд туралы мәселені 1-орынға қоюға қар- сы: 3 2—3 3 («қиын мәселе»: демократизм немесе централизмХВ).—II) жанжалда Ұйым- дастыру комитетін жаңтап: 4 6.— III) тілдер- дің тең праволылығын жақтап ter: 17 2 — 1 7 3. — IV) аграрлық программа «социал-демо- кратиялыц емес» 201, демагогия, 202; шаруа- ларды тап-тапқа — 202, id.** 216. Букіл аграрлық программаға ңарсы: 211. +Либер. 212 (NB 211 және басқалары: асқан былық- пай198).— V) бүлікке ұқсайтын революция, 206 (күлкі).— VI) революциялық қозғалысты қолдауға қарсы (күлкі) — 226. Contra***: 229 (буржуазия да революцияшыл)!!—VII) 1-па- * — v ш рет. Ред.
** idem — бұл да сондай. Ред.
*** — Қарсы. Ред.


«БІР АДЫМ ІЛГЕРІ...» ...КІТАПҢА МАТЕРИАЛДАР
501
раграф bis* Мартовпен.— VIII) Бунд туралы дауыс беруден ңалыс қалады. 2-параграфты жая$тап дауыс берер еді: 289—290 б. (Былың- пай!!)199.—IX) «Свободаны» жаңтап200: 3 07.— X) «ерсі» — редакцияны жақтап 323, і d. 3 2 8.201
Лъвов: I) Бундқа қарсы: 3 3, 7 8 және 8 9 (жақсы сөйленген сөздер).— II) тілдердің тең право- лылығын жақтап ter. 172.— III) 1-параграф бойынша Мартовты жақтап bis — 254.— IV) «Свободаны» жақтап — 307 және 319.
Царев: I) 1 орталықты жақтап: 263.— II) тілдердің тең праволылығын жақтап (2 ңалыс қалды жә- не 1 рет Мартыновты жақтап) — 172.— III) 1-параграф бойынша мені жақтап bis.— IV) редакцияны жақтап 324 (пасыңтық NB).— V) 1 редакторды сайлау: 335.202
Белов: I) тілдердің тең праволылығы (1 рет бізді жақ- тап және 2 рет бізге қарсы).— II) 1-параграф Мартовты жақтап bis.— III) «Южнъш рабо- чийді» жақтап 3 0 8.— IV) 6-лықты жақтап: 335.
П а в л о в ич:
1) «Борьбаға» ңарсы. 39
2) Ұйымдастыру комитеті жөніндегі жанжал.
41. 4 3. 45
3) тілдердің тең праволылығы — бізді жацтап
4) 1-параграф — 247 — мені жақтап (жақсы
сөз 247) салыстырыңыз: 255 — кекесін
5) Орталық Органның Орталық Комитеттен
басым болуын жақтап — 264
6) үштікті жақтап — 328.
Сорокин:
1) «Борьбаға» қарсы — 39
2) тілдердің тең праволылығы бізді жақтап
(ter)
— екі рет. Ред.


502
В. И. ЛЕНИН
3) 1-параграф мені жақтап (bis)
4) 6-лыққа қарсы — NB — 328
5) idem «Лениннің қастық ниеті тура-
лы» 203 — 339
6) — Дейчтің сөздері туралы 351 б.
Лядов:
1) Бундқа қарсы (қысқа) — 70, 120
2) «Искраны» жақтап — 140
3) тілдердің тең праволылығы + + +
4) «кедей балаларды»204 шығарып тастау—180
5) аграрлық программаға ойланып жасалған
түзетулер — 188 (және passim *)
6) 1-параграф + +
7) «Южный рабочийге» қарсы (жақсы)—316
8) 6-лыққа »—326
Г о рин:
1) Мартыновқа жауап — 119 (салыстырыңыз:
121 мен 166) 205
2) «Искраны» жақтап — 137 және 141
3) аграрлық программа, түзетулер — 191, 196,
212
4) тілдердің тең праволылығы + + +
5) 1-параграф + +
6) «Южный рабочийге» қарсы — 317
7) 6-лыққа » — 325
Г ле 6о в:
1) Орталық Комитеттің ықпалы... қызметіне206 158
2) «Южный рабочийді» таратуды жақтап—316
3) 6-лыққа қарсы — 328.
Л е н с к и й:
1) 	Воронеж комитетіне ңарсы 50
— әр жерде. Ред.


«БІР АДЫМ ІЛГЕРІ...» ...КІТАПҚА МАТЕРИАЛДАР 503
2) тілдердің тең праволылығы бізге царсы 172, 173 (3-тен 2)
3) 1-параграф — маған царсы bis.
С т е п ан о в:
1) 77 — Бундқа қарсы — 77
2) тілдердің тең праволылығы: қалыс қалды + bis бізді жақтап
3) 1-параграф — мені жақтап bis.
Г о р с кий:
1) тілдердің тең праволылығы—, 0,+ (4-біз- ді жақтап)
2) 1-параграф + және + bis (мені жақтап).
Дедов
Браун 1) тілдердің тең праволылығы + + +
Герц 2) 1-параграф + +
Карский:
1) Ұйъімдастыру комитетіне уарсы ескертпө (ұсақ) — 55
2) Бупдқа қарсы 65, 81, 89
NB
3) Мартыновқа жауап ж ә не п артия ту- ра л ы — 126207
4) тілдердің тең праволылығы
5) аграрлық программаны жақтап 207, 213, 222
6) 1-параграф сөйленген сөз 239 (—).
Русов:
1) бундизмге қарсы 65 және 71, 104
2) тілдердің тең праволылығы
3) аграрлық программа ойланып жа с ал- ган т у з е т у — 225
4) 1-параграф — сөйленген сөз 247
5) Совет. Мені жақтап — 265
6) жаңа бундизм туралы 296, 3022Q8


504
В. II. ЛЕНИН
7) «Южный рабочийге» ңарсы 314
8) 6-лыққа қарсы 325.
Беков:
1) Бундқа қарсы — 81
2) тілдердің тең праволылығы г-
3) 1-параграф + +
Л ан г е:
1) «Борьбаға» қарсы: 38
2) Бундқа » 69
3) аграрлық [программа]. Кесінді жерлер ай- қын емес.
Барлық жерді неге экспроприацияламау- ra?||NB
Аграрлык, программаға сүйсінбеген — 205. Редакциялаута өзгеріс кіргізуді усынады: 225
4) тілдердің тең праволылығы ter бізді жақтап
5) 1-параграф мені жақтап bis
6) Совет туралы маған қарсы (265) — ||NB
7) «Южный рабочийге» қарсы — 315 — жақ-
сы — NB
8) 6-лыққа » — 327.— NB
Г у се в:
1) тілдердің тең праволылығы ter бізді жақтап
2) аграрлық программа туралы сөйленген сөз өте орынды— 203
3) 1-параграф мені эісацтап
4) Орталық Комитетті Орталық Органның ық- палынан сақтап қалуға болмайды.— 265
5) «Южный рабочийге» қарсы — 312 жә- не 314 (NB)
6) 6-лыққа қарсы сөйленген сөз — 326.
Муравъев:
1) Бундқа қарсы — 7 6 6.
2) «Искраны» жақтап — 139 және 141


«БІР АДЫМ ІЛГЕРІ...» ... КІТАПҚА МАТЕРИАЛДАР 505
3) тілдердің тең праволылығы — ter бізді жақ- тап
4) аграрлык, программаны жацтап (ұсақ-тү- йек)— 216 жәие 217
5) 1-параграфты жақтап (248) және bis
6) «Южный рабочийге» қарсы — 313 және 315
7) 6-лыққа » — 321 (мағынасы: 353 NB).


506
В. И. ЛЕНИН
3
РСДРП II СЪЕЗІНДЕГІ «ИСКРА» ҰЙЫМЫНЫҢ
1. Плеханов Дейч Мартов Ленин
5. Сорокин Павлович Осипов
8. Фомин
ҚҮРАМЫ 209
9. 	Дедов
10. 	Троцкий Аксельрод Засулич Старовер Глебов
15. Саблина
16. Герц
16-ның жинальтсы («Иіскра» ұйымы) 9 f 3+6 орыс
7 I 6+1-»-


«БІР АДЫМ ІЛГЕРІ...» ... КІТАПҢА МАТЕРИАЛДАР 507
4
БАТПАҚ
?
(Чернышевті сүйреп әкел...) 210
«Ю жнъій р а б о ч и й»
1. 	Юрьев... 1)
2) 3) 4)
2. 	Idem
2. 	М а р тын 5-параграф-|| 5) тан басқасын
6)
Ұйымдастыру комитеті жөніндегі жанжал
Бунд туралы ауытқушы- лық. Сары уайымшыл- дық.
Плехановқа қарсы ай- қай-шу (жалпыға бір- дей сайлау правосы) тілдердің тең праволы- лығы жөиіндегі жанжал «Рабочее Делоның» «өл- тірілуі»
Уставта централизмге піек қойылуы (ұйым- дардың таратылуы etc.).
3. Анна Ивановна
4. Михаил Иваиович
Липовпен ңақтығыс жөнінде Мартов- қа қарсы шатақ21L
Мицов: 1) Бунд туралы мәселедегі ауыт-
(2 дауыс) қушыльщ
2) программадавы былықпай жә- не борьбизм 212.


508
В. И. ЛЕНИН
3) Плехановқа қарсы айқай-шу (жалпыға бірдей сайлау пра- восы)
4) тілдердің тең праволылығы.
Левицкий:
(2 дауыс)
1) Vorversammlung-те * Р. Р. S.- Tbl жақтап
2) тілдердің тең праволылығы
3) «Ю жный Рабочийді» жақтап (көпшілікке танылғап орган).
В е й с м ан
(1 дауыс)
1) Бунд туралы ауытқушылық
2) тілдердің тең праволылығы
3) «Ю жный Рабочийді» жақтап көпшілікке танылғаи орган.
Базиленкое:
(1 дауыс)
1) тілдердің тең праволылығы
2) Бунд кеткен кезде қалыс қа- лу (??)
3) ұйымдық мәселедегі былықпай «Южный Рабочийді» жақтап).
Константинов 213: 1) тілдердің тең праволы-
(1 дауыс) лығы
2) «Южный Рабочийді» жақтап (көшпілікке та- мартовшыл нылған орган) ?
— алдын ала жиналыста. Ред.


«БІР АДЫМ ІЛГЕРІ...» ... КІТАПҚА МАТЕРИАЛДАР 509
5
РСДРП II СЪЕЗІНДЕ ДАУЫС БЕРУДІҢ ТОПҚА БӨЛІНУІ ЖӘНЕ ТИПТЕРІ214
Дауыстар:
24
20
44
7
51
Бунд — 5) Q Мартовшылдар: 9.1
«Рабочее Дело»—3) ” «Біздікі» : 24. j
«Южный 33.
рабочий» — 41
батпақ —6 / —~
= І8 51'


510
В. И. ЛЕНИН
\0 VF CQ 04
і <04 04 04 04
ю
о
00
ф
Ф
Ф
ф
04
1
м
W
и
и
о
о
ф
ф
Е
1 00 І>-
к
й
й
ф
t"-
со
04 04
04 04
04
дәйекті искрашылдар * 1 (24) а) табандылар
дәйексіз искрашылдар L * (9) ß) солқылдақтар
батпақ t —* (6) ү) батпақ
«Южный рабочий» (4) 6) «Юрий»
О
о
00
т—1
04
04
ф
Ф
Ф
и
W
и
ф
ф
ф
й
Йч
К
04
ю
00
со
04
04
К
§
Рч
ҺН
ÜF Ф
>>
л
н
$
ь Q .гч
W
$
сб н
•г-і
• rt? Ф
tc
2 н
5 S
Рч ф
і
hfl S
.5
>н g
’н
сайлау I 1 f L»— 24 және 20


«БІР АДЬІМ ІЛГЕРІ...» ... КІТАПҚА МАТЕРИАЛДАР
511
ДАУЫСҢА ҢОЮ ТИПТЕРІ
A) 1. Программа.
2. Бундтың кетуі.
3. Бунд туралы принципті [қарар].
4—6. «Искраны» мойындау.
Б) 1. Ұйымдастыру комитеті жөніндегі жанжал.
2. «Южный рабочийдің» жабылуы.
3. Аграрлық программа.
4. Аграрлық программа.
5. Одақтың жабылуы.
6. Бундтың орны туралы мәселенің 1-орынға қойы- луы (30 жаңтап, 10 қарсы).
((33-бет, яғни регламент қабылданғаннан кейін, 28 б.))
B) Тілдердің тең праволылығы
3 рет атап дауысқа ңою (барлығы 16).
Г) 1-параграф (2 рет атап дауысқа қою)
( Сол типте орталықтарға кооптациялау
I туралы 4.
Д) Сайлау
A) 6 рет дауысқа қою
Б) 6
B) 16
Г) 6
Д) л
2* 37
— барлығы. Ред.


512
В. И. ЛЕНИН
6
КІТАПШАНЫҢ СОҢЫ 216
13. Орталық орындарға сайлау. Съездің аяқталуы.
14. Съезде дауысқа қоіодың жалпы бейнесі.
15. Съезден кейін. Кім кімді «қоршауға алуда»?
16. Лига. Жікке бөліну ңарсаңында.
17. Оппозициямен келісім.
18. Жаңа «Искра». Ұйымдық алауыздықтар.
19. Жаңа «Искра». Оппортунизмге жарамсақтану.
20. Екі төңкеріс.


«БІР АДЫМ ІЛГЕРІ...» ... КІТАПҚА МАТЕРИАЛДАР
513
7
КӨПШІЛІК ДЕЛЕГАТТАРЫНЫҢ 18 АВГУСТАҒЫ
ЖЕКЕ ЖИНАЛЫСЫ ТУРАЛЫ АНЫҢТАМА217
18 августағы жеке жиналыс, менің есебім бойынша, сейсенбі күні кешке съездің 2 S-мәжілісінен кейін болды.
Сенбі
15 август —
22 және 23-мәжілістер (§ 1)
жексенбі
16
август —
24-мәжіліс
дүйсенбі
17
август
съездің 25 және 26-мәжі- лістері
сейсенбі
18
»
27 және 28
сәрсенбі
19
»
29 және 30
бейсеибі
20
»
31 және 32
жұма
21
»
33 және 34
сенбі
22
»
35 және 36
1904 ж. январъдыц екгншг ■ жартъісында — февралъда жазылған
Бгргншг рет 1931 ж. Ленинніц XI жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылып отъір


514
««ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНАН КЕТУІМНІҢ МӘН-ЖАЙЫ ТУРАЛЫ» ХАТТЫҢ ҮЗІНДІ-НҰСҚАСЫ *
Егер Плеханов жолдас өзінің жеке әңгімелерімен жұртты таныстыру сияқты қызықты да өнегелі іске кі- ріскен болса, ол мұнысын жалғастыра берер деп сене- міз. Ол бәлкім, өзінің мына екі әңгімесін барынша байыптылықпен және егжей-тегжейлі айтатын болар. Біріншісінде ол greve generale des generaux *'* туралы, бейшара адамдар туралы айтқанда, «er ist ein Mann, und sie sind alte Weiber» *** деген сөздерді мән бере цитатқа алғанда, ол созсіз, міне көрерсіздер, сөзсіз «Кішкене рюмка судағы термидор» деген атпен кітапша жазам, деп сендірген болатын. Екіншісінде, көпшілік уәкілдік бергендердің сол көпшілік алдындағы адам- герпіілік жауапкершілігін дәлелдеген және партия ме- кемелері құрам жағынан өзгермейді деп санайтын адамдарды құйрығымен тұтаса біткен егеуқұйрықтар- мен салыстырған болатын. Бұл екі әңгіменің екеуі де ол цитатқа келтіргеннеи екі күн бұрын, Ландольт рес- торанында ондатан тыңдаушылардың алдында айтыл- ғанын Плеханов жолдастың есіне салайық218.
1904 ж. 7 (20) февралъдан ертерек жазылған
Біргнші рет 1929 ж. Лениннщ Ңолжазба бойыниіа
X жинағында басылған басъілып отыр
* Қараңыз: осы том, 187—193-беттер. Ред.
** — генералдардың ең басты стачкасы. Ред.
*** — «ол — еркек, ал олар — кәрі қатындар». Ред.


515
ПАРІІЖ КОММУНАСЫ ТУРАЛЪІ БАЯНДАМАНЫҢ ҮШ КОНСПЕКТІСІ™
1
Париж коммунасын еске түсіру
19-ғасырдағы асқан ұлы жұмысшы көтерілісін сал- танатпен атап өту. Тарихи очерк.
1. 	III Нсьполеон тусындағы Франция.
Империализм. (S. 45) — VI. 48 үшін кек алу. III На- полеон.
—Бандиттер шайкасының Францияны экспроприация- а. Бонапартизм
лауы.
жұмысшылардың әлі қолынан келмейді
буржуазия енді басқара ал- майтын еді220
ß. Өнеркәсіптің шапшаң дамуы. Плутократия жын- ойнақтары. Жалдаптықтың өріс алуы. Сатқындық.
ү. — Жумьісшьі цозғалысы —
I. А. А.221 1862 Лондон көрмесі222
— 1864 ңұрылуы
j! прудонизм jj s |о
j! бланкизм
2. 	Династиялыц соғыс. Авантюристер шайкасын құтқа- рып қалу — шовинизм.
Рейннің сол жағалауы. А Berlin * (әсіресе 1866^ жылдан кейін) 223
— Берлинге. Ред.


516
В. И. ЛЕНИН
Интерна- ционал- дың Бас < Советінің 1-адресі
И9. VII. 70 соғыс жарияланды.
I Неміс мәлімдемелері (I Вильгельмнің): Verteidi- < gungskrieg *. (S. 20 таққа отырғанда сөйленген сөздегі: соғыс француз халқымен емес, III Напо- леонмен; бұл да 11. VIII. 70 шекарадан өткенде ^француздарға арналған манифесте).
3. Жумъъсшылардыц царсъілыцтаръі.
— Француз манифесі 12. VII. 70 (S. 16) (және провинциядағы қарарлар 22. VII. 70)
(S. 16—17) Интернационалдың париждік мүіпелерінің манифесі — 12. VII
— неміс қарсылығы (Хемництегі- жиналыс) (S. 18)
(Брауншвейгтегі жиналыс 16. VII. 70 (S. 18)— Интернационалдың Берлин сек- циясы.
— Интернационалдың Б а с Советініц адресі 1) 2 3. VII. 7 0 соғысқа қарсы.
4. Соғъістьщ тынымы.
Седан 2. IX. 70. III Наполеонның тұтқынға түсуі. Debäcle 224.
Сатқындың тәртіптің күлауы. Парижде жұмысшылардың 4. IX. 70. республика- ны жариялауы.
Өкімет алаяцтардың, Луи Фи- /өкімет — заң липптің полицөй-министрі — / шығару корпу-
Т ъ е р д ің, генерал Т р о ш ю д і ц I сындағы Париж- қолдарында. Жюлъ Фавр, Жюлъ\ ден болған деле- Ферри, Эрнест Пикар. Хгаттарға берілсін-
...«¥ лт тыц цорғаныс укімет і»...
Үлттық қорғаныс=жұмысшыларды қару- ландыру=революция. Халыққа опасыздык, ету үкіметі.
Ңорғаныс... ІІариж жумысшыларынан.
— қорғаныс соғысы. Ред.


ПАРИЖ КОММУНАСЫ ТУРАЛЫ БАЯНДАМАНЫҢ....
517
5. Интернационал Советтері.
Бас Советтің 2-адресі (9. IX. 70) (S. 25).
Қорғаныс соғысын шабуылды соғыс- қа айналдыру.
Неміс социал-демократиялық жұмыс- шы партиясының Орталық комите- ті Эльзас-Лотарингияны қосып алуға қарсылық жасады 225. (Брак- кенің және басқалардың тұтқында- луы.)
«Ашынған есуастық» жасауға өзіңді арандатуға жол бермеу.
1792 ж. ұлттық естеліктер арқылы адасушылыққа ұрынбау.
«Сабырлы және батыл түрдеөз табын уйымдастыру», с. бостандықты пай- далану 226.
6. Париждің цоршауда ца- луы. Трошю (еш уақыт- та!) мен Жюлъ Фавр (бір сүйем де жері!) ко- медиясы 227.
Париждің тізе бүгуі. 28. I. 71.
Қорғаныс комедиясы: Гио Сюзанға оның қамқор- лығындағылардың бірі жайында былай деп жаз- ды: зеңбіректерден оқ жаудырғансып жатқан Mont Valerien-re бар- сыншы 22В.
7. Бордодагы Үлттыц жи- налыс.
— Юнкерлер палатасы. Реакционерлер.
— Парижбен бітім жа- сау комедиясы. П а- риж д і царусыз- дандыруға тыры- с у шы лы у, («револю- цияны қарусызданды- ру» 4. IX. 70) Парижге қарсы неміс армиясы- мен одақтасу.
Тізе бүгудің шарттары бо- . йынша (28. I. 71) (S.
34), Ұлттық жиналыс 8 кун ішінде шақырылуға тиіс (!).
Тьердің реакцияшыл жиналыс үшін үгіттеуі, легитимистер etc. (750’ мүшеге 450 монархист).
Парижге қарсы заговор: Т ъ е р д і ң шаралары (S. 35).


518
В. И. ЛЕНИН
Ұлттық гвардияның зең- біректері мемлекеттікі- міс!
Өтірік! S. 36—37.
8. Зецбіректерді т а р тыіг алу ғ а эрекет ж а с а у.
18. III. 71.
(ұлттық (Винуа. 1 гвардиядан). I Сәтсіздік) Коммуна.
18. III. Үкіметтің Вер- сальға қашуы.
Леконт пен Клеман Том- ның, бонапартшыл офи- церлердің атылуы, Комму- наның емес, ашынған сол- даттардың ісі.
1) Ұлттық жиналыстың республикаға қарсы де- монстрациясы
2) Тьер сөздерінің екі ұштылығы
3) Парижге қауіп төнді- ру (decapiter decapitali- ser *)
4) республикалык, газет- терге тыйым салу
5) Бланкидің өлім жа- засына кесілуі
6) Винуанъщ — Париж губернаторы, Валантеннщ полиция префекті, Д’Орелъ де Паладинніц ұлттық гвардияның бастығы бо- лый тағайындалуы.
Манифест 18. III: S. 43. 18. III. 71. Ұлттық гвардияның 0 р т а- лыу комитеті
26. III. 71. Коммуна.
(клерикалдар, бона- \ партистер, жан- I  дармдар. J
Апрельдің басынан Париждің Версаль- мен соғысы.
Бисмарктан әскер- лерді (тұтқындар- ды) жалбарынып сұрау (S. 57—58).
— басшысыз қалдырып, астана атағынан айыру. Ред.


ПАРИЖ КОММУНАСЫ ТУРАЛЬІ БАЯНДАМАНЬЩ...
519
9. Коммунанъщ істері.
Оның мину ст а р ы:
— санасыздыу (прудонистер, бланкистер)
„ / банкті алмады, \
— ұиымдас- Всрсальға
пағандық аттанбады /
— ултшылдыц Ждне революция- лыц сөздермен эуестену
10. Онъщ плюстері:
А) Саяси реформалар
а. шіркеуді мемлекеттен бөлу (2. IV. 71). Шіркеу мүліктерін экспроприациялау. Шір- кеуге мемлекеттік төлемдердің бәрін жою. Халыққа тегін білім беру (S. 46).
ß. тұрақты армияны жою (30. III. 71) (S. 46.) Жұмысшы ү. бюрократизмді жою. Жумысіиылар табының укіметі (S. 49). Regierungsfähig*,
үкіметі (1) барлық чиновниктердің сайланып
қойылатыны және ауыстырылатыны (S. 46): 1. IV. 71
(2) Жалақының жоғары болмауы — ең кобі 6000 frs. (S. 46)
чиновниктердің бұрынғы санының 74 бөлігімен-ақ амалдады: Лиссагаре, S.
6. 	Шетелдіктердің толық праволылығы (30. III. 71)
бір неміс — Коммунаның министрі 229 (S. 53) Поляктардыц цатысуы (Домбровский, Вруб- левский).
Коммуна туы — бүкіл дүние жүзілік республиканың туы
е. Ңауымдардың өзін өзі басқаруы.
— Басқаруға қабілетті. Ред.


520
В. И. ЛЕНИН
11. 	Б) Экономикалъіц реформалар.
Арамта- маңтар мен сауыққұ- марлардың Парижін жұмысшы Парижі етіп өзгерту
(S. 55-56).
— Бөлкешілердің түнгі жұмысына тыйьш салу (20. IV.) (S. 53).
— Штрафтарға тыйым салу (S. 53).
— III Наполеон куйзеліске у шъі - ратуан (дамыту керек) толып жат- қан париждік ұсақ буржуаларды Ком- мупа озіне тартты (борыштарды кейін- ге қалдыру) (S. 51). Коммуна шаруаларға с ө з с а л а д ы (S. 51).
— Иесіз қалған фабрикаларды жұмысшы серіктіктеріне беру 16. IV, (S. 54): фаб- рикаларға статистикалық санау жүргізу.
12. Ат^ырғы курес.
— Федераттардың
ерлігі (Ұлттык, жиналысқа қарсы мэр-
лердің сайлауы 30. IV. Тьер Бисмаркқа көнеді: 10. V Франк- фуртта бітім шартына қол қо- йылды. 21. V. Ұлттың жиналыс бекітті).
- Ңанды апта 21 - 28. V. 71. (S. 62).
Мылтык, жеткіліксіз митральеза.
— Баланс 35 000 20 000 өлді.
15 000 жер аударылды etc.
С о т т ар бірнеше 1 жыл жұмыс істеді. J
Жалалар хоры (S. 64—66).
13. Қорытындылар мен сабацтар. Буржуазияның кек
алуы. Тіпті «улттъііу соғыстъщ» өзі саяси алаяцтыт^ца айналды (S. 67)
Отанға опасыздық жасалды (не~ містермен одақтасу: S. 66).


ПАРИЖ КОММУНАСЫ ТУРАЛЫ БАЯНДАМАНЫҢ...
521
Буржуазиялық демократияның тұрақсыздығы.
Пролетариат диктатурасы. Бисмарк 1871. Confer * 1904.
1904 ж. 9(22) марттан
ертерек жазылған
Бгргншг рет 1934 ж. Лениннгц Ңолжазба бойыниіа
XXVI жинағында басылған басылып отыр
— Теңдестір, салыстыр. Ред.


522
В. И. ЛЕНИН
2
1. 	III Наполеон тұсындағы Франция
2. Династиялық соғыс. (19. VII. 70)
NB
3. Жұмысшылардың қар- сылықтары (жұмысшы табының көзқарасы)
NB
4. 	Соғыстың барысы мөн тынымы.
Бонапартистер үкіметі. Өнеркәсіптік өрлеу.
Жұмысшы Прудонизм j қозғалысы — < мен блан- > кизм ]
I. 	А. А.
Шовинизм
А Berlin.
Рейннің сол жағалауы.— (Неміс мәлім демелері:
Verteidigungskrieg )
— француз манифесі. (Ңарарлар)
— неміс қарсылығы
— Интернационалдың Бас Советінің адресі — жумысшыларды сацтандыру: ұйымдасыңдар, ар ан- датушъілыууа берілмеңдер,
— Сатқындық тәртіптің құлауы.
Париждің қоршауда қалуы.


ПАРИЖ КОММУНАСЫ ТУРАЛЫ БАЯНДАМАНЫҢ ҮШ... 523
— Республиканы жария- лау 4. IX. 7 0. Фран- цуз жұмысшылары — олардың ісі — буржуа- ларды пайдаланды.
«Үлттыц і^ортау (ңорга- ныс)» укіметі. (Оның ішіндегі алаяқтар.)
5. 	Парижді қорғау. Жюль Фаврдың (Трошю) комедия- сы.— опың тізе бүгуі.
6. Пролетариатты қарусыздандыру әрекеті. 18. III. 71. К о м м у и а.
7. Версалъ укіметі. Юикерлердің, помещиктердің пала-
тасы (Ruraux, Krautjunker).
— Парижбен «бітім» жасау комедиясы
— Бисмаркпен саудаласу
— пролетариатқа ңарсы неміс армиясымен одақтасу.
8. К о м му н а... Оның минустары —
санасыздық (прудонизм мен блапкизм)
ұііым- банкті
даспа- алмады ғандық Версальға аттанбады
— ұлтшылдық элементтердің орайласып кетуі
9.Ң-А) С а. я с и < — шіркеуді мемлекеттен бәлу
бостандыгу — тұрақты армияны жою
— бюрократизмді жою
, — шетелдіктердің толық праволылығы. Поляктардьщ қатысуы
— қауымдардың өзін өзі басқа руы (Ііоммуна).
18 8-том


524
В. И. ЛЕНИН
10. 	Б) Э к о н о м и- ка лыц ре- формалар
— бөлкешілердің түнгі жұмы- сына тыйым салу
— штрафтарға тыйым салу
— борыштарды кейінге қалдыру
— бос фабрикаларды жұмыс- шыларға беру
— әйелмен цандай да болса бір- ге тұрудың (асыраудың etc.) міндеттілігі
— жесір әйел атаулыға қаржы (пенсия?) беру.
11. Ацырғъі курес:
Федераттардың ерлігі. Ңанды апта. Баланс: 35000.
Террор.
12. Қорытындылар мен сабацтар:
Буржуазияның кек алуы. Үрысқа шақыру. Бисмарк 1871 және 1904.
1904 ж. 9 (22) марттан
ертерек жазылған
Біргншг рет 1926 ж. 18 мартта Қолжазба бойынша
«Правда» газетінгң 63-номергнде басылып отыр
басылған


ПАРИЖ КОММУИАСЫ ТУРАЛЫ БАЯНДАМАНЫҢ ҮШ... 525
3
I. 	1. III Наполеон және оның бандасы.
2. Францияның масқара болуы.
3. Буржуазиянъің кіпәсы III Наполеонда.
II. 1. Германиямен династиялық соғыс.
2. Француз жұмысшыларының қарсылығы (Па~ риж жұмысшыларының қарсылығы 12. VII жә- не Интернационалдың манифесі 23. VII).
3. I Вильгельмнің салтанатты уәдесі (11. VIII). Оның алдауы.
4. Неміс жұмысшыларының қарсылығы (5/ІХ. 70)және оларды тұтқындау.
III. 1. Республика 4. IX. 70. Париж жұмысшылары-
ның жеңіп алған республикасы.
2. Өкімет билігін ^ры-царылардың басып алуы
(Фавр, Трошю, Тьер — ticket of leave men 230).
3. «Халықтық қорғаныс үкіметі» = халықққа опа- сыздық істеу үкіметі. Француз жумысш ы- ларымен күрес.
IV. Маркстің сақтандыруы (Интернационалдың ма- нифесі 9. IX. 70).
Дюпонның хаттары 231.
V. 	1. Ңұл иеленушілер мен монархистердің Париж- ді қарусыздандыру жөніндегі заговоры.
2. 	Бордо және Үлттық жиналысты Версалъга ко- шіру.
8*


526
В. И. ЛЕНИН
3. Винуаны, Валантенді және де Паладинді Па- рижге жіберу.
4. «Деревенщина» жиналысында сөйленген мо- нархистік создор.
VI. Тьердің азамат соғысын бастауы: зөңбірөктерді тартьш алу 18. III. 71 (Леконт пен Клемаи Томның өлтірілуі).
VII. 18. III. 71. Коммуна.
1. Республика + өзін озі басқару.
2. Коммунаның ш а р а л ар ы.
3. {{ Оиың 2 ңатесі }}/ Версальға аттанбады \
\ Банкті алмады
VIII. 	Коммуиамен соғыс: Бисмарктен жалбарынып сол- даттар сұрау, масқаральщ бітім. Қанды апта 21 — 28. V. 71.
Өлгендер — 35 000
20 000
буржуазиялық газеттердің
есебі бойынша
Соттардың соттағандары — 13 450 (опың ішінде 157 әйел) 232 (! 18. ІІІ-тан кейін де 572 жыл бойы сот жүріп жатты!).
1904 ж. 8 (22) марттан ертерек жазылған
Біргнші рет 1934 ж. Ленинніц XXVI жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр


527
В. И. ЛЕНИННІҢ
ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ
Т I 3 I М I
ЕСКЕРТУЛЕР
КӨРСЕТКІШТЕР
В. И. ЛЕНИННІҢ
ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ


529
В. И. ЛЕНИННІҢ ОСЫ УАҚЫТҚА ДЕЙІН ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ
(1903 жылғы сентябръдіц екінші жартысы —
1904 жылғы июлъ)
1903 ж.
КИЕВКЕ ТУЬІСТАРЫНА ЖАЗҒАІІ ХАТТАР
М. И. Ульянова 1903 жылғы 25 декабрьде (1904 жылғы 7 ян- варьда) В. И. Ленинге жолдаған хатында былай деп жазды: «Хатыңды алдық, бірақ сен онда айтып отырған және, бәлкім, менің хаттарыма жауап ретіиде жазған хатың, сірә, жоғалып кетсе керек. Сол хатыңда Водовозовадан алған ақшаң туралы не жазганьтңды жазьтп жіберші» (КПСС Орталық Комитеті жанын- дағы Марксизм-ленинизм ипститутының Архиві). Сірә, Ленин 1903 жылгы 26 декабрьде (1904 жылғы 8 январьда) (қараңыз: ІІІығармалар, 37-том, 298-бет) М. А. Ульяноваға жазғаіі хатын- да осы хаттардың бірі жайында айтса керек.
1 9 03 — 1 9 0 4= жж.
БЕРЛИНГЕ М. Н. ЛЯДОВҢА ЖАЗҒАН ХАТТАР
1903 жылғы сентябръ—1904 жылғъі февраль
М. Н. Лядов өзінің В. И. Ленин туралы естеліктерінде былай деп жазды: «Владимир Илыіч пен Надежда Константиновыа жиі-жиі хат жазып, меныпевиктердің әрбір қадамы туралы, Рос- сиядан алынған әрбір жаңалық туралы маған хабарлап тұрды. Амал не, мен мұқият сақтап жүрген осы хаттардың бәрі бір- неше жылдан кейін Берлинде тінту кезінде тартып алынды; бір кезде оларды Берлин полициясының архивтеріпен тауып алу- дың сәті түсе ме, жоқ па — мұиы айта алмаймын. Ильич хат- тарында тамаша саяси хабар ғана беріп қойған жоқ, сопымеи бірге жасырын әдебистті тасымалдау жөнінде бірқатар практи- калық нұсқау берген еді... Ильич егжсй-тегжейлі жауап талап етіп, аса құнды ақыл-кеңес айтатын. Ол сондай-ақ бір-біріміз- бен сол кезде табысқан Карл Либкнехт екеуіміз Берлинде қолға алған жұмыс жөнінде де көптеген құнды нұсқаулар берді. Атап айтқанда: мен Ильичтің нұсқауы бойьтнша герман жұмысшы- ларын біздегі жұмысшы қозғалысымен кең түрде таныстыру


530 В. II. ЛЕНИННІҢ ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ
қажеттігіне ол ксзде әлі жас Карл Либкнехттің көзін жеткіз- дім» (Ленин туралы. Естеліктер. II кітап, М., [1925], 84-85- беттер).
19 04 ж.
РОССИЯҒА РСДРП ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІНІҢ МҮШЕЛЕРІНЕ Ф. В. ЛЕНГНИКПЕН БІРЛЕСІП ЖАЗҒАН ХАТ
Хатта Орталық Комитет мүшелеріне РСДРП III съезін дереу шақыру туралы мәселені піешу, П. А. Красиков пен П. Н. Ле- пешинскийді Орталық Комитетке кооптация жасау және Орта- лық Комитеттің атқару тобын сайлау ұсынылды. Бұл хаттың мазмұны Л. Е. Гальпериннің В. И. Ленин мен Ф. В. Ленгникке 1904 жылы 16(29) февральда жазғап хатынан белгілі (қараңыз: Лениннің X жинағы, 352—353-беттер).
РСДРП III СЪЕЗІН ІИАҢЫРУ МӘСЕЛЕСІ ЖӨНІНДЕ РОССИЯҒА ЖЕРГІЛІКТІ ПАРТИЯ
ҢЫЗМЕТКЕРЛЕРІНЕ ЖАЗҒАН ХАТТАР
«Бір жапырақ қағаздарға өте ұсақ, моншақтай әріптермен» жазылғаіі бұл хаттар туралы өз естеліктерінде М. Н. Лядов ха- барлайды; оған 1904 жылы көктемде Россияға қайтуыпа байла- пысты бұл хаттарды тиісті жерлерге жеткізу жүктелген бола- тын (қараңыз: М. Лядов. Партияның 1903—1907 жылдардағы өміріііеп. М., 1956, 27-бет).
ПАРИЖГЕ А. А. БОГДАНОВҚА ЖАЗҒАН ХАТ
В. И. Лениғі 1908 жылғы 12(25) февральда А. М. Горькийге жазған хатында өзінің А. А. Богдановпен таныстығы туралы айта келіп, былай деп атап көрсетті: «...мен дереу (1904 жылы көктемде немесе жаздың басында) оған Женевадаи Парижге хат жазып, ол өзінің жазғандарымен мені өз көзқарастарыпың дұрыстығына мүлдем сеиуден қалдыратындығып және Плеха- новтың көзқарастарыңың дұрыстығына өте-мөте сендіретіпдігін айттым» (НІығармалар, 13-том, 458-бет).
Э. МАХТЫҢ ФИЛОСОФИЯДЫҢ КӨЗҚАРАСТАРЫ СЫІІАЛҒАН ТЕЗИСТЕР
Кішкене блокиоттың 11 бетіне жазылған бұл тезистер туралы Н. Валентинов былай деп хабарлайды: «Бұл документте, in spe, бастапқы күйінде, Лениннің 1908 жылы жазылған «Материализм


В. И. ЛЕНИННІҢ ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ 531
жәіте эмпириокритицизм» деген кітабыиың барлың негізгі қағи- далары тұжырымдалган... Біріиші бетте — асты екі рет сызыл- ған бас тақырып ретінде ірі әріптермен былай деп жазылған: «Idealistiche Schrullen»*, ал бұдан кейін Махтың философия- сы — объективті, бізге тәуелді емес, материалдық дүниепің өмір сүруін теріске шығаратын надандық «сандырақ» екеніне дәлел келтірілгеті...».
* — «Ндеалистін айла-шаргылар». Ред.


532
В. И. ЛЕНИН РЕДАКЦИЯЛАУҒА ҢАТЫСҢАН БАСЫЛЫМДАР МЕН ДОКУМЕНТТЕРДІҢТІЗІМІ
«ИСКРА» ГАЗЕТІ
№ 49 — 1 октябрь, 1903 ж.
№ 50 — 15 октябрь, 1903 ж.
№ 51 — 22 октябрь, 1903 ж.
ШЕТЕЛДІК ЛИГА МҮШЕЛЕРІНЕ АШЫҚ ХАТ
«Орыс революциялық социал-демократиясы шетелдік лигасы- ның» мүшелеріне ашық хат (1903 жылғы 7 (20) октябрьде жа- зылған). Бұл хатқа копптілікті жақтайтын мына адамдар қол қойған: Ортодокс (Л. И. Аксельрод), Бонч-Бруевич, Перова (Б. М. Величкииа), Иисарова (П. И. Кулябко), Инсаров (И. X. Лалаянц), Конягин (Л. Е. Гальпериіі), Ленин, Лптвпнов, Петров (В. С. Бобровский), Плеханов, С. Сарафский (Н. Э. Бау- мап), Шарко (Н. К. Крупская). 1903 жылы «Орыс революция- лық социал-демократиясьт Шетслдік лигасының ксзекті 2-съезі- иіц протоколдарыида» (Жетіева) басылған. Ңараңыз: сопдай-ақ Лепинпің VII жипағы, 72—76-беттер.
РСДРП ОРТАЛЫҢ КОМИТЕТІНІҢ МЕНЬШЕВИКТІК ОППОЗИЦИЯҒА УЛЬТИМАТУМЫ
РСДРП Орталық Комитетінің меныпевиктік оппозицияға 1903 жылғы 12(25) ноябрьдегі ультиматумы (Орталық Комитеттің Староверге (А. Н. Потресовқа) азшылықпен кслісім жасау шарттары туралы хаты). 1904 жылы Л. Мартовтың «Россия со- циал-демократиялық жұмысшы партиясындағы «қоріттау жағ- дайына» қарсы күрес» (Женева) деген кітапшасында басылған. Ңараңыз: соидай-ақ Леииннің VII жинағы, 257—259-беттер).


В. И. ЛЕНИН РЕДАКЦИЯЛАҒАН БАСЫЛЫМДАР...
533
РСДРП-дағы ПАРТИЯЛЫҚ ДАҒДАРЫСТЫ АНЫҢТАУҒА АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛ
М. Lydin. Material zur Erläuterung der Parteikrise in der So- zialdein. Arbeiterpartei Rußlands. Genf, 1904, S. 85 (M. Лидіш [M. H. Лядов]. Россия социал-демократиялық жұмысшы пар- тиясындағы партиялық дағдарысты анықтауға арналған мате- риал. Женева, 1904, 85-бет). Орыс тіліие аударылған бұл кітап- ша 1924 жылы: М. Лядов. «Амстердамдағы халықаралық социа- листік копгреске большевиктердің баяндамасы (1904 жыльт)» жәпе 1932 жылы — «Большевизм халықаралық аренада. 1904 жьтлғы Амстердам коигресіне большевиктердің баяидамасы» де- ген атпсп жарық көрді. 1932 жылғы басылымға ариалған алғы сөзіпдс М. II. Лядов бьтлай деп жазды: В. И. Ленин «төрт бөлім- нен тұруға тиіс баяндама жоспарыпың нобайын жасады. Ол_бір тараудьт өзі жазбақ болды да, қалғандарын жазуды Воровский- ге, Красиковқа және маған тапсырды. Ильичтің дәл қай тарау- ды жазгапы, өкіпішке қарай, қазір есімде жоқ. Ильич барлық тарауларды мұқият редакциялады». Ңолжазбапың болмауы (кі- тапша әуелі орыс тіліиде жазылды, неміс тіліпе М. Лядов ау- дардтя) баяндаманың қай тарауыл В. И. Лепип жазғанын анық- тауға мүмкіндік бермей отыр.


534
7
В. И. ЛЕНИН ЖАЗҒАН БОЛУЫ
ЫҚТИМАЛ ЕҢБЕКТЕРДІҢ ТІЗІМІ
«ТҰТҢЫНДАЛҒАНДАРДЫҢ СТАТИСТИКАСЫ ЖӨНІНДЕ»
«Искра» газетінің 1903 жылғы 22 октябрьдегі 51-номерік.де жарияланған «Тұпқындалғаидардың статистикасы жөнінде» де- ген заметка.
КПСС Орталы-қ Комитеті жанындағы Марксизм-лениниз-м институтының Архившде тұтқындалғандардың фамилияоы, жа- сы, кәсібі, не үшін және -қашап түтқывдалғаны ікөрсетілген ті- зім саіқтаулы. Тізімге В. И. Ленин мынадай белгі -салған: «Одес- садан. 8/Х алынды» «және бәлек (қағазға, сірә, өзі үшін болса керек, былай деп іжазған: «Осының негізінде заметка жазса. Статистика етіп өңдесе». Бүдан әрі болашақ заметканьщ: «Т уті^ындалгандардыц с т а т и с т и к а с ы» деген тақырыбын (Керсетеді.
Осы тізімпің негізінде жазылған заметка мьшадай сөздерметі басталады: «Бізге Одесеа түрмесінің еркектер бөлімшесінде отырғандардың тізімі әкелінді...» Дем-ек, заметканың авторы, сірә, газет редакциясы мүшелерінің бірі болса керек. «Искра- ньщ» 51-ном-еірі В. И. Ленин «мен Г. В. Плеханювтьщ редакция- лауьгмен шықты.
Марксизм-ленинизім инотитутының Архивінде тұтқындалған- дардың ютатистикаоьша Лениннің зор ынта қойғанын, осы мә- селе жөнінде «Исжраның» редакциясыпа түскен матіериалдардаіі үзінділер жиып отырғаны.н жөрсететін дожумеігттер бар.


535
ЕСКЕРТУЛEP
1 «РСДРП II съезі туралы эңгімені» В. И. Ленин партияның II съезінен кейін меньшевиктердің жіікшілдік, ірітікі салушы- лық әрекетініө /қарсы болыпевиктер шиеленіокен күрес жүр- гізген ікезде жазған. Бұл документ меньапевиктердің оппор- тунистік тактиікасын әшкерелеп, көпшілікті жақтаушыларды топтаотыруда зор роль атқарды. Съезд протоколдары жа- рияліанғанға дейін (1904 жылдың январында) «Әңгіме» II съезідің іқорытындылары іжә-не РСДРП-пың жікке бөліну се- бептері баяндалған бірден-бір партияльиң ідокумент болды. «Әңгімеде» біаяндалған идеялар В. И. Леииннің юдан ксйіигі мақалаларында, хаттарыада, сөйлеген сөздеірінде және әсіре- се «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабында (қара- ңыз: осы том, 199—442-беттер) одан әрі дамытылды.—1.
2 В. И. Лгөнин бүл аріада съездің 1903 жылғы 18(31) июльдегі 2-мәжілісінде мандат комиссиясыііың баяндамасы жасалған кезде қоліда бар мәліметтерді пайдаланып отыр. Бұл уақытта съезге шешуші дауыспен 42 делегат қатысты: 33 делегаттың әрқайсысында бір дауыстан, 8 делегаттың әрқайсысында екі дауыстан («екі қолдылар») болды, сондай-ақ Бундтың шет- елдік комитеті бір делегатыпың уақытша, екінші өкіл кел- генге дейін, екі даусы болды. 22 июльден (4 августан) бас- тап, съезге бұл өкіл де келгеннен кейін шешуіпі ідаусы бар 43 делегат болды, бұлаірдан 35 делегаттың бірден, 8 делегат- тың екіден даусы бар еді. Съезге кеңесші дауыспеп 14 адам қатысты. Съездің барлық мүшелері 57 адам болдьі, ал поляк социал-демократиялық партиясының екі өікілі бірнеше мә- жіліске ғана қатысты.— 5.
3 «Шетелдегі орыс социал-демократтарының одаты» 1894 жы- лы «Еңбекті азат ету» тобының инициативасы бойынша және «Одақ» \мүшелерінің бәрі топтың програмімасың мойындауы шартымен іқұрылды. «Одақтың» басылымдарып редакциялау тои.қа жүктелді, ал 1895 жылы мартта топ өз баспаханасып


536
ЕСКЕРТУЛЕР
«Одақтьщ» пайдалануына берді. 1895 жылы жазда, В. И. Лс? нин шетелде болған <кездө, «Еңбөкті азат ету» тобының pv- дакциялауымен «Одақтың» «Работник» деген жинақтарші шығаруы туралы шешім қабылданды, «Одақ» «Работниктің» 6 нскмерін, «ЛиотОіК «Работиикапың»» 10-номерін, В. И.Ле- ниннің «Штрафтар туралы заңды түсіндіру» (1897) дёгөн еңбегін, Г. В. Плехановтың «Орыс социал-демократиясына іқарсы жаңа жорық» (1897) дегеп ■еңбегін іжән.е баоқаларып басып шығарды.
РСДРП I съеізі (1898 жылғы март) «Ода>қты» партияның ш-етелдегі өікілі деп таныды. Одаи арғы жерде «Одақта» оп- портунистж элемепттер — «экономистер», немесе «жастар» деп аталатындар басым болды. «ИІетелдегі орыс социал-де- мократтары одағының» 1898 жылы ноябрьде Цюрихте бол- ған I съсзінің онпортунистік копшілігі РСДРП I съезінің «•Манифесіне» ынтьтмаіқтастық білдіруден б.ас тартты. «Одақ- тыц» I съезінде «Еңбекті азат ету» тобы «Работниктің» басуға әзір -тұрға-н 5—6-ноімері мен В. И. Лениннің «Оірыс социал- демократтарьгнъің міндеттері» және «Фабрикалық жаңа заң» деген кітаппіаларын іқоспағаида, «Одақтың» басылымдарын редакциялаудан бас тартатынын мәлімдеді. 1899 жылы ап- рельде «Одаіқ» «Рабочее Дело» журналып іпығаруғіа кірісті, бұл журналдың редакциясына «эконоімистер» Б. Н. Кричев- ский, В. П. Иваниіип жәпе П. Ф. Теплов еиді. «Одаң» Э. Бернпгтейннщ, імильераншылідардың, т. т. атына тілектес- тіік мәлімдем-елер жасады. «Одақтың» өз ішіндегі күрес отіың II съезіне (1900 жылғы апрель, Женева) дейін бәсеңдемеді, съезд үстінде одаті әрі жалғастырылды. Соньгң салдарынан «Еңбекті азат ету» тобы мен оітың пікірлес-тері съездеп ке- ■тіп 'қалды да, өз алдыпа «Социал-демократ» ұйьгмын »құрды.
РСДРП II ісъезін-де «Одақтың» өкілдері («рабочепдело- шылдар») пағыз оппоіртунистік позиция ұстады іжәне съезд «Орыс революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасын» партияның шетелдегі бірден-бір ұйымы деп таиы- ғаннап ікеиін 'съездеп кетіп қалды. РСДРП II съезінің гаеші- мімен «ІПетелдегі орыс -социал-деімо.қраттарыііың одағы» та- ратылды ('қараңыз: «КПСС съездерінің, іконфереициялары- иың және 'Орталық Комитет пленумдарының қарарлары мен шешімдері», 1-том, «Ңазақстан» баспасы, 1971, 85-бет).— 5.
4 Бұл арада әңгіме «экюномистердің» іқолында болған және өзіті Петербургтегі «Күрес юдағы» деп атаған Петербург «Жұмьгсшы ұйымының» делегаты туралы болып отыр. Бұл ұйыімның делегаты Л. П. Махновец (съездің цротоіколдары бойынша — Брукэр) болды.— 5.
5 «Южный рабочий» тобы -(іқұпия хат-хабарда — «Юрий») — 'құпия піығып тұрған аттас газеттің төңірегінде 1900 жыл- дың күзіне қарай Россияның оңтүстігінде іқұрылған социал- демократиялық топ (РСДРП Екатеринослав комитеті


ЕСКЕРТУЛЕР
537
«Южный Рабочийдің» бірінші номерін 1900 жылы январьда, соңғы, 12-номерін 1903 жыды апрельде ітіығарды). Топтыңқұ- рамына және газеттің редакциясына әр <кезеңде И. X. Ла- лаянц, А. Виленский, 0. А. Коган, Б. С. Цейтлин, Е. Я. жәие Е. С. Левиндер, В. II. Розанов жәпе басқалары ікірді.
\ «Южный рабочий» тобы «экономистерге» іқарама-қарсы, пролетариаттың саяси күресін, самодержавиені 'құлатуды аса імаңызды міндет деп санады, терроршьілдывда іқарсы шъііқты, бұкаралық революциялық іқозғалысты өргстету қажеттігін жақтады және Роосияның оңтүстігінде (революциялық зор жұмыс жүргі-зді. Сопыімен бірге ібұл топ либералдық бур- жуазияның ролін асьгра бағалады, шаруалар іқозғалысына мән бермеді. Революцияшыл социал-демократтарды «ІІскра- пың» ггөңірегіне біріктіру жолымен бір орталыққа бағынды- рылған маркстік партия курудың искралық жоспарына «Южііый рабочий» тобы облыстық •социал-демократиялық бірлестіктср ікүру жолътмен РСДРП-ііы қалпыпа келтіру жос- ■парын іқарюы қойды. 1901 жылдың декабрінде Рюссияпың оң- түстігіндегі РСДРП комитетт-ері мен ұйымдарының съезі іиаңырылып, овда «РСДРП оңтүстік ікоімите-ттері мен ұйым- дары одағьыіың» 'құрылуы, ал «Южный Рабочий» газетінің юның органы болуы осы жоспарды жүзеге асырудың паіқты әрекеті еді. Бұл әрекет өмірге икемді болмады («Южный рабочий» тобының бүкіл ұйьгмдыіқ іжоспары сияқты), сөйтіп 1902 жылдың көктеміндегі жіаппай сәтсіздіктерден кейін «Одақ» тарап кетті. «Южпый рабочий» тобының тұтқыинап аміап мүіпелері 1902 жылдың авгусыида Россия социал-демо- кратиясының ібірлігін іқалпына ікелтіру жөиінде бірлесіп жұ- мыс істеу туралы «Искраның» редакциясъшеп келіс сөздер жүргізді. Топтың «Искрамен» ынтымақтасу туралы мәлім- демесінің (1902 жылы 1 ноябрьде «Искраның» 27-номеріпде 'және 1902 іжылы декаібрьде .«Южііый Раібочийдің» 10-ігоме- ріпдо жаірияланды) Россияның социал-демюкратиялық күш- терінің бірігіп, нығаюы үшін зор маңызы болды. 1902 жыл- дың ноябрінде «Южный рабочий» тобы «Искраның» орыс- тық үйымымен, РСДРП Петербург комитетімөн және «РСДРП ■солтүсті.к одағьтмен» бірге партияның II юъезін шаіқыру жө- ніндегі Ұйымдастыру комитетін құруға, ал кейін оның жұ- мысына да іқатысты. Алайда «Южный рабочий» тобының мү- шелері бұл кезеңде де ідәйекті-революцияльтқ позицияда бол- ған жо,қ; олардың зқызметінде сепаратистік тенденцияліар байқалып отыірды (мәселен, олар «Искрамен» іқосарлаттдыра жалпы россиялық газет піығару жоспарын ұсынды), В. И. Ленин «Южный рабочий» тобын ««Искіраны» басіпы оргап деп сөз іжүзінде ғана танып, іс жүзінде өздеріпің ерек- ше жоспарларын көздеген және принцип жағынан тұрақ- сыздығымен көзге түскен ұйымдардың» (осы том, 207-208- бет) 'қатарыиа жатқызды. Партияның II <съезін.де «Южный рабочий» тобының делегаттары «цеігтрдің» (Леиин «центр-


538
ЕСКЕРТУЛЕР
діц» өкілдерін «орташа оппортунистер» деп атады) пози-/ циясында іболды. /
РСДРП II съезі, барлық дерб-ес вмір сүріп келген баоі^А социал-демократиялық жеке топтар мен ұйымдар сияқтьі, «ІОжный рабочий» тобьш да таратуға қаулы етті.— 5.
6 	РСДРП II 'съезін шақыру іжөніндегі Үйымдастыру комиуеті, 1902 жылы мартта Белосток (Конференциясьшда іқұрылған Ұйымдастыру комитетінің ескі іқұрамы -екі мүшесі іқамауға альшғандықтан жүмьіоқа кірісе алмағаны анықталғаннан ке- йін, 1902 жылы 2—3 (15—16) ноябрьде Пюковта өткеи кеңес- те ңұрылды. Жаңа Үйымдастыру комитетін қіұру ишіциати- васы бүтіидей искрашылдардан шықты. Псков кеңесінде ¥й- ымдастыру ікомитетін мына іқұрамда /құру ұйғарылды: В. П. Краснух-а — Петербург комитетін-ен, И. И. Радченко — «Искраның» орыс ұйымынан және «Южный ірабочицден» Е. Я. Левин. Үйымдастыру комитетіне сондай-ақ П. А. Кра- сиков, Ф. В. Ленгник, А. М. Стопани, П. Н. Лепешинский және Г. Н. Кржижановский кооптацияланды. Кеңесте Ұйым- дастыру комитетіпің құрылуы туралы «Хабардың» тексті қабылданды (ол Россияда 1902 жылы декабрьде жеке листок болып басылды, ал 1903 жылы 15 январьда «Икжра- ның» 32-номерінде жарияланды, оған В. И. Ленин соңғы сөз жазды — ңараңыз: ПІығармалар толық жинағы, 7-том, 95— 99-беттер).
Псіков кеңесі «өткеннен .кейін келесі к^ііі Ұйымдастыру ко- митетінің үш мүшесі — искрашылдар И. И. Радченко, В. П. Краснуха жән<е П. Н. Лепешинский қамауға алынды. Бұл жағдай Ұйымдастыру (комитетінің ібұдан былайғы жұмысыііа ауыр зардабыи тигізді, өйткеиі искрашылдардың Үйымдас- тыру комитетіндегі ықпалы біраз әлсіреді, ал юның күрамы біртектес болмаған еді.
«Хабар» жарияланғаннан кейін Ұйымдастыру комитетін оның атқаратын барлық қызметі жөнінен Петербург, Москва, Киев, Харьков, Екатеринослав, Дон, Тифлис, Баку? Тула, Саріат.ов, Брянок комитетторі, Солтүстік одақ, Сибирь одағы және к-еіі заводы жұмысшыларының одағы таныды. Үйымдастыру комитетін таныған Одесса және Николаев ско- митеттері оның Орталық Комитеттің кейбір функцияларын атқаруын оқажетсіз деп тапты. Тек Вороіғеж комитеті ғана Үйымдастыру комігтетіне дұшпандық позиция үстады, ол «Искра» меи Ұйым-дастыру комитетіне іқарсы бағытталған листсік шығарды.
1903 жылы февральдың алғашқы күндерінде Орелде Ұй- ымдастыру комитетінің екіиші кеңесі болды, онда Р. С. Гальберштадт, Е. М. Александрова («Искраның» орыс ұйы- мынан), «ІОжный рабочийдің» іөкілі В. Н. Розанов, Бундтың ө-кілі К. Портной Үйымдастыру кю-митетінің құрамына енгі- зілді. Искра-шылдар Б. И. Гольдман, А. П. Доливо-Добро- вольсашй, Р. :С. 3-емлячка және .буядшыл И. Л. Айзенштадт


ЕСКЕРТУЛЕР
539
Ұйымдастыру комитетіне кандидаттар болып бекітілді. Ке- ңесте съезд уставының жобасы меп съезге қатысуға право- лы ұйымдардың тізімі жасалып, 'қабылданды. Съезд уставы- ньщ жобасы жер-жердегі социал-демократиялы.қ ұйымдарға • жіберілді, ібұдая соң Үйымдастыру комитстінің мүшелері жергілікті комитеттерді аралап шьгқты. Ұйымдастыру коми- \ тетінің бюросы жергілікті ұйыімдарда устав жобасын тал- кылаудың іқорытыпдысын шығарып, Үйымдастыру комитсті съезге іқатысуға правосы бар ұйымдар тізіміне кіргізген 16 ұйымның кемінде үштен екісі устав жобасының әрбір иунктін қабылдауды жақтап дауыс бсргенін анықтады. Со- нымен, съсздің уставы жергілікті ұйымдарда ңабылданып, бе- іКітілді. Осы устав негізінде Үйымдастыру комитеті партия- ның II -съезін езірлеу жөніндегі жүмысты одан әрі өрістетті.
Үйымдастыру комитетінің ойдағыдай жұмыс істеуі нәти- жесінде съезді шақыруға қол жетті, мұның өзі Россиядағы искрашылдардың жұмысын,а басшылық еткен В. И. Лепиті бастаған «Искра» редакциясы мен ұйымы орыс революция- іпыл ооциал-демократтарын біріктіру жолында жүргізген орасан зор жұмыстың нәтижесінде ғана мүмкін болды. Лении «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабында бы- лай деп жазды: «Ұйымдастыру комитеті негізінен съезд ша- қыратын комиссия, Бундқа д-ейінгі әр түрлі сарындардың өкілдерінен әдейі 'күрылған комиссия болды; ал партияньщ ұйымдық бірлігін жасау жөнінде паіқты жұмысты толығы- нан «Искра» ұйымының бір өзі атқарды» (осы том, 283- бет).— 6.
7 	«Искра» («Үшқын») —тұңғыш жалпы орыстық құпия маркстік газет; 1900 жылы Ленин негізін қалағаи; газет Россия жұмысшы табының револіоциялық маркстік партия- сын /құруда ілешуші роль атқарды.
Полицияиың қудалауы салдарынан Россияда революция- лық газет шығару мүмкііі 'болмағандьтқтан, ондай газетті шетелде іпығарудың жоспарын барльгқ егжей-тегжейіне де- йін Ленин Сйбирьде айдауда жүрген кезінде-ақ ойластыр- ған болатын. Ж-ер аударылу мерзімі біткен соң (1900 жылғы япварь) Ленин осы жоспарды і-ске асыруға дереу кірісті. 1900 жылдың февралында Петербургте Ленин шетелдеи ас- тыртын түрде келгея В. И. Засуличпен «Еңбекті азат ету» тобыпың жалпы орыстық маркстік газетті шығаруға -қаты- суы туралы келіс сөз жүргізді. 1900 жылғы марттың аяғын- да — апрельдің басында В. И. Лениннің, Л. Мартовтың (10. О. Цедербаумның), А. II. Потресовтың, С. И. Радченко- ның «жария марксистермен» — П. Б. Струвем-ен және М. И. Туган-Баранов-скиймен «Псков кеңесі» деп аталатын кеңесі болды, онда жалпы орыстық газет («Искра») neu ғылыми- саяси журналдың («Заря») программасьг мен міңдеттері ту- ралы редакция мәлімдемесінің Ленин әзірлеген жобасы талқыланды. Ленин Россияның бірқатар қалаларында (Моск-


540
ЕСКЕРТУЛЕР
ва, Петербург, Рига, Смоленск, Нижний Новгород, Уфа, Са- мара, Сызрань) болып, социал-демократиялық топтармен және жеке социал-демократтармен байланыс орнатты, оліар- мен болашаіқ «Искраны» қолдау жөнінде келісті. 1900 жыл- дың авгусында, Ленин Швейцарияға келген соң, газет пен журиалдың программасы мен міндеттері, болашақ қызмет- керлері, редакцияның курамы және оның орналасатын жері туралы Ленин мен Потресовтың «Еңбөкті азат ету» тобының мүшелерімен кеңесі болды; бұл келіс сөздер екі жа.қтың ажырасуымен тына жаздады («қараңьтз: Шығармалар тольтқ жинағы, 4-том, 362—382-беттер), алайда келіс сөздердің ая- ғыиа қарай ібарлыіқ даулы мәселелөр жөнінде келісімге кол жетті.
Лениндік «Искраньің» бірінші номері 1900 жылдың де- кабрінде Лейпцигте, келесі номерлері Мюнхенде шьиқты; 1902 жылғы июльден — Лондонда, 1903 жылдың көктемі- нен — Женевада шықты;’ «Искраны» шығаруды ұйымдасты- руда герман социал-демократтары: К. Цеткин, А. Браун және басқалары, сол кезде Мюнхенде тұрған поляк револю- ционері Ю. Міархлевский және ағылшын социал-демокра- тиялық федерациясьі 'басшыларының бірі Г. Квелч үлкен .көмек көрсетті.
«Искра» редакциясына В. И. Ленин, Г. В. Плеханов, Л. Мартов, П. Б. Аксельрод, А. Н. Потресов жәнв В. И. За- сул-ич кірді. Редакцияның секретары әуелі И. Г. Смидович- Ле-ман, іодан соң, 1901 жылдың көктемінен Н. К. Крупская болды; Н. К. Крупская соиымен бірге «Ис-краның» орыс со- циал-демократиялың ұйымдарымеп хат-хабар алысып тұру ісін басқарды. Ленин іс жүзінде «Искраның» бас редакторы әрі басшысы болды. Ол «Иокраға» ояартия құрылысының, Россия пролетіариаты таптық күресінің барлық негізгі мә- ■селелері жөнінде мақалалар жазып, хальтқаралық өмірдің аса мяңызды Оіқиғаларына үн қосьш отырды.
«Искра» партияның күштерін біріктіретін, партия кадрла- рын топтаістырып, тәрбиелейтін орталыіққа айналды. Рос- сиянъің бірқатар ■қалаларында (Петербург, Москва, Самара және басқалары) РСДРіП-ның леііиндік-искралық бағытта- ғы топтары мен комитеттері құрылды, ал 1902 жылы январьда искрашылдардың Самарада өткен съезінде «Искра- ның» орыс ұйымы құрылды. Искралық ұйымдар В. И. Ленин- нің шәкірттері мен серіктері — Н. Э. Бауманның, И. В. Бабушкиннің, С. И. Гуоевтің, М. И. Калининнің, П. А. 'Красиковтың, Г. М. Кржижановокийдің, Ф. В. Ленг- никтің, П. Н. Лепешинскийдің, И. И. Радченконың және басқаларыиың тікелей баошылығы-мен құрылып, жұмыс іс- теді.
Лениннің инициативасымен және оның тікелей қатысуы- мен «Искраның» редакциясы партия программасының жо- басын («Искраның» 21-номерінде жарияланды) әзірледі жә- не РСДРП II съезін дайындады. Съезд шақырылған кезге


ЕСКЕРТУЛЕР
541
дейін Россияның жергілікті социал-демократиялық ұйымда- рының көпшілігі «Искра» жағына шығьіп, оның тактикасын, программасы мен ұйымдық жоспарын мақұлдады, оны өздерінің басшы органы деп таныды. Съезд арнаулы қаулы- сында партияны құру жолындағы күресте «Искраның» ат- іқарған айрьиқша ролін .атап көрсетті, оны РСДРП-ның Орта- лььқ Органы деп жариялады. II съезде «Искраньщ» .редак- циясы бекітілді, оның құрамыпа Ленин, Плеханов және Мартов кірді. Бұрынғы алты редактордың бәрін де сақтау- ды талап еткен Мартов, партия съезінің шешііміне қарамас- тан, редакция құрамына кіруден бас тартты, сөйтіп «Искра- ның» 46—51-номерлері Ленин мен Плехановтын; редакция- лауымен шықты. Көп кешікпей Плеханов меныпевизм позициясына көшіп, съезд мақұлдамай тастаған ескі меныпе- вик-редакторлардың бәрін «Искра» редакциясының күрамы- іға енгізуді талап етті. Ленин мұньтмен келісе алмады, сөй- тіп 1903 жылы 19 октябрьде (1 ноябрьде) «Искраның» ре- дакциясыиан шықты; ол кооптациялау жолымен Орталық Комитетке өтіп, осы жерден оппортунист-меньшевиктерге іқарсы күрес жүргізді. «Искраның» 52-номері жалғыз Плеха- ііовтың редакциялауымен шықты. 1903 жылы 13(26) но- ябрьде Плехаиов жеке өзі съездің ұйғарымын бұзып, кооп- тациялау жолымеп «Искра» редакциясының құрамъпіа <оныц бұрынғы меньшевик-редакторларын кіргізді. Меньшевиктер 52-ііомершен бастап «Искраны» өздерінің органына -айнал- дырды.— 7.
«Курес» тобы 1900 жылы жазда Парижде күрылды, оның құрамында Д. Б. Рязанов, Ю. М. Стеклов, Э. Л. Гуревич болды. Топ 1901 жылы майда «Күрес» деп аталды. Орыс социал-демократиясындағы революцияльгқ және оппортунис- тік бағыттарды бітістіруге тырысып, «Күрес» тобы шетел- дік социал-демократиялық ұйымдар — «И-скра» мен «Заря» редакциясы, «Социал-демократ» ұйымы, Бундтың шетелдік комитеті және «Шетелдегі орыс ісоциал-деміократтарынътң одағы» өкілдеріиің Женева конференц-ияюын шаіқыру (1901 жылғы июньде) ииициативасын өзіне алды жәие РСДРП шетелдік ұйымдарының Цюрихте (1901 жылғы 21—22 сен- тябрьде (4—5 октябрьде)) -болғаи «Бірігу» съезінің жұмы- сына қатысты. 1901 жылғы ноябрьде топ «Социал-демокра- ■тиялы/қ «Күрес» тоібының ібасылымдары туралы хабарлап- дыру» дел аталған өзінің программальгқ хабарлаидыруып жариялады. «Күрес» тобы өз басылымдарында («Партия программасын жасауға арналған материалдар», I—III кітап- тар, ««Күрес» тобының жедел ли-стогы» және басіқалар) марксизмнің революцияльіқ теориясын бұрмалап, оны док- тринерлікчсхоластикалық рухта түсіидірді, партияны іқұру- дың лениндік ұйымдық принциптеріне дүпшандьщ көзбен қарады. Социал-демократиялық көзқарастар мен тактика- дан ауытқығаиы, іріткі салушылық әрекеттер жасағаны жә-


542
ЕСКЕРТУЛЕР
не Россиядағы социал-демократиялық ұйымдармен байла- ныс жасамағаны себепті топ II съезге жіберілмеді. II съездіц шешімі бойынша «Күрес» тобы таратылды.— 8.
9 «Турлаусыз»— И. В. Чернышев, ол әуелі «экономист» бол- ды, одан соң «Искраның» шетелдік ұйьгмына ауысты, ал бұдан кейін қайтадан «экономистерге» іқосылды.— 8.
™ «Рабочее Дело» («Жұмысшы Ісі»)—«экономистердің» жур- нальі, «Шетелдегі орьгс социал-демократтары одагының» мерзімді емес органы. 1899 жылдың апрелінен 1902 жыл- дың февралына дейін Женевада Б. Н. Кричевскийдің, П. Ф. Тепловтьщ (Сибиряктьщ), В. П. Иваншиннің, кейін А. С. Мартьшовтың редакциялауымен шығып тұрды. 12 номері (тоғьтз кітабы) шықты. «Рабочее Делоның» редакциясы «эконіомистердің» («рабоче-делошылдардың») шетелдік ор- талығы болды. «Рабочее Дело» марксизмді «сынауға еркія- дік берілсін» деген бернштейншілдік ұранды жақтады, орыс социал-демократиясының тактикасы мен ұйымдық міндеттері жөніндегі мюселелерде оппортуііистік позицияда болды, шаруалардың революциялыіқ мүмкіндіктерін жовда шығарды және т. с. «Рабоче-делошылдар» пролетариаттың саяси күресін экономикалық күреске бағындырудың оппор- тунистік идеяларын насихаттады, жұмысшы қозғалысының стихиялылығы алдында бас иді және партияның басшылық ролін теріске шығарды. «Рабочее Дело» редакторларының бірі (В. П. Иванішин) аіпық «экоііомистердің» «Рабочее Де- ло» қолдап ютырған органы — «Рабочая Мысльді» редак- циялауға іқатысты. РСДРП II съезінде «рабоче-делошылдар» партияиың барып тұрған оңиіыл, оішортунистік қанаты бол- Ды.— 8.
11 Бунд («Литвадағы, Польша мен Россиядағы жалпы еврейлік жұмысшы одағы») 1897 жылы Вильнода еврей социал- демократиялық топтарының құрылтай съезінде ңұрылдьт; көбінесө Россияиың батыс облыстарындағы еврей қолөнер- пгілерішң жар_тылай пролетарльвқ элементтерін біріктірді. РСДРП I съезінде (1898) Бунд РСДРП құрамына «тек еврей пролетариатына қатысы бар мәселелерде ғана дербес авгономиялы ұйым ретінде» кірді («КПОС съездерінің, кон- ференцияларының және Орталық Комитет пленумдарының қарарлары мен шешімдері», 1-том, «Қазақстаи» баспасы, 1971, 14-бет).
Бунд Россиядағы жұмысіпы қозғалысында ұлтшылдық пен сепаратизмді таратушы болды. 1901 жылдың апр-еліндө Бундтың IV съезі РСДРП I съезі белгілеген ұйымдық қаты- настарды жою жөиінде пікір білдірді. Бұл съезд өзінің қа- рарында Бунд РСДРП-ны ұлттық ұйымдардың федерация- льтң бірлестігі деп қарайтынын, Бунд оған федерациялъщ бөлік ретінде кіруге тиіс екепін мәлімдеді.


ЕСКЕРТУЛЕР
543
РСДРГІ II съезінде Бундтың оны еврей пролетариаты- иың бірдевнбір өкілі деп тану жөиіндегі талабы қабылдан- бай тасталғаннан кейіи Бунд партиядан шықты. 1906 жылы партияның IV (Бірігу) съезінің шешімі негізінде Бунд РСДРП құрамына қайтадап кірді.
РСДРП ішінде бундшылдар партияның оппортунистік қа- натын («экономистерді», меныпевиктерді, жойымпаздарды) ұдайы қолдап, болыпевиктер мен болыпевизмге іқарсы күрес жүргізді. Үлттардың өзін өзі билеу правосы жөніндегі боль- •іпевиктердің программальііқ талабына Бунд мәдени-ұлттық автономия талабын қарсы қойды. Столыпиітдік реакция жылдарында Бунд жойымпаздьгк, позицияда болды, Август аігтипартияльг-қ блогын құруға белсене қатысты. 1914—1918 жылдардағы ібірінші дүние жүзілік соғыс кезінде бундшыл- дар соіщал-шовинизм позициясын үстады. 1917 жылы Бунд контрреволюциялық Уақытша үкіметті қолдады, Үлы Ок- тябрь социалистік революциясының жаулары жағында кү- ресті. Шетелдік соғыс интервенциясы мен азамат соғысы жылдарында Буид басшылары контрреволюция күштершен қосылып кетті. Сонымен бірге Бупдтың қатардағы мүшеле- рі арасында Совет өкіметімен ынтымаіқтасуды жақтаған бет бұрыс бай-қалды. 1921 жылдың мартында Бунд өзінен-өзі тарап кетті, оның мүшелерінің біразы жалпы негізде РКП(б) қатарына қабылданды.—11.
Бұл арада әңгіме п-артияның II съезінің 23-мөжілісінде Аки- мовтың (В. П. Махиовецтің) ісөйлеген сөзі туралы болып отыр.—14.
«Ецбекті азат ету» тобъі —1883 жылы Швейцарияда Г. В. Плеханов ұйымдастырған орыстың гұңғыш маркстік тобы. Топіқа Плехановтап баоқа П. Б. Аксельрод, Л. Г. Дейч, В. И. Засулич, В. Н. Игнатов кірді.
«Еңбекті азат ету» тобы Россияда марксизмді насихаттау жөнінде үлкен жұмыс атқарды. Ол К. Маркс пен Ф. Энгельс- тің: «Коммунистік партияның манифесі», «Жалдама еңбек және капитал», «Социализмнің утопиядан ғылымға қарай дамуы» деген және басқа еңбектеріи орыю тіліне аударып, шетелде бастырып шығарды және Россияда таратты, сои- дай-ақ өз басылымдарыпда да марксизмді насихаттады. «Ең- бекті азат ету» тобы Россияда марксизмді тарату және со- циал-демакратиялық қозғалысты дамыту жолында бас-ты идеялыіқ кедергі болған халықшылдыіққа елеулі соіққы берді. «Социализм және саяси күрес» (1883), «Біздегі алауыздық- тар» (1885) деген және басқа еңбектерінде Г. В. Плеханов халықшылдардың реакциялық көзқарастарын (Россияның капиталистік емес жолмен дамуы жөніндегі көзіқарасты, пролетариаттың революциялық қозғалыстағы алдыңіы қа- тарлы роліи теріске шығаруды, халықшылдардың жеке адамның тарихтағы роліне субъективтік-идеалистік көэқара-


544
ЕСКЕРТУЛЕР
сын, т. б.) маркстік сынға алды. Г. В. Плеханов жазып,, «Ед- бекті азат ету» тобы басын шығарған орыс социал-демократ- тары программасының екі жобасы (1883 және 1885) Россияда социал-демократиялың партияны құруға дайындықтағы жә- не оны қүрудағы маңызды қадам болды. Әсіресе маркстік коз- қарастарды таратуда, диалектикальгқ жәнө тарихи материа- лизмді пегіздеуде және қорғауда Плехановтың (Н. Бельтов- тың) «Тарихқа монистік көэқарастың дамуы туралы мәселе жөнінде» (1895) деген кітабының зор маңызъі болды, осы еңбекпен «орыс марксистерінің бүтіндей бір ұрпағы тәрбие- ленді» (В. И. Ленин. Шығармалар, 16-том, 283-ібет). Топ «Со- циал-Демократ» жииағының 4 кітабын, сондай-ақ жұмысшы- лар үшіи көпшілікке арналған сериялы кітапшалар шыға- рып, Россияға таратты.
Ф. Энгельс «Маркстің экономикалық және тарихи ұлы теорияларын адалдықпен және ешіқандай ескертусіз қабыл- даған» (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, XXVII том, 1935, 461-бет) «Еңбекті азат ету» тобының пайда болуын құт- тықтады. Г. В. Плеханов пен В. И. Засулич Ф. Энгельспен достық байланыста болды және көп жыл бойы онымен хат алысып тұрды. «Еңбекті азат ету» тобы хальгқаралық жұ- мысшы қозғалысымен байланыс орнатты және II Интерна- ционалдың 1889 жылғы (Париж) бірінші конгресінен бас- тап, өзі өмір сүрген уақыттың бәрінде оиың барлыіқ конгрес- терінде Росспя социал-демократпясының өкілі болды.
«Еңбскті азат ету тобы», Россліядағы практикальтқ жұ- мысшы қозғалысымен байланысты болмағанымен, орыс жұ- мысшы табының революциялық сана-сезіміп қалыптастыру- да зор роль атқарды. В. И. Лопин «Еңбекті азат ету» тобы «социал-демократияны тек теория жағынан ғана негіздөп, 'жіүмысшы қозгалысына іқарай бір адым аяқ басты» (Шьт- ғармалар, 20-том, 281чбет) деп корсегті. Топ мүшелері елеулі тқателерге де жол берді: олар либерал буржуазияның роліл асыра бағалады, пролетарлық революцияның резерві ретіиде шаруалардың роволюцияльтқ ролін жете бағаламады. Бұл қа- телер Плехаиовтың жәпе топтың басқа да мүшелерінің бо- латлақ меныпевиктік көзқарастарының негізі болды.
1894 жылы «Еңбекті азат ету» тобыиың ипициативасымеп «Шетелдегі орыс социал-демократтарьшың одағы» құрылдьт. 1900 жылы топ мүшелері мен олардың жақтастары «Одақ- тан» шығып, революциялық «Социал-демократ» ұйьгмының негізін қаладьт. Топ мүшелері Г. В. Плеханов, П. Б. Аксель- род жәіғе В. И. Засулич «Искра» мен «Заряның» редакциясьг- на енді. 1903 жылы августа РСДРП II съезітіде «Еңбекті азат ету» тобы өзінің өмір сүруін тоқтатқанын мәлімдеді.—15,
14 	Съезд кезінде «Искра» ұйымының мүшелері Орталық Коми- тетке ұсынылатын кандидатт-ардың мынадай негізгі тізімде- рін талқылады: 1) Көпшіліктің «ымыраға келу» тізімі: В. Н. Розанов («южнорабочешыл», «азшыльщқа ұнамды»), Л. Д.


ЕСКЕРТУЛЕР
545
Троцкий («азшылықтың айбынды мүшесі»), В. А. Носков («•съездегі тартысқа тек оның аяғында ғана» қатысушы), Ф. В. Ленгник және Г. М. Кржижановский, съезге қатыспа- ғандар; 2) азшылықтың тізімі: Розанов, Троцкий, В. Н. Крох- маль, Носков, Кржижановский; 3) көпшіліктің «айбынды» тізімі: Носков, Кржижановский, Розаиов; 4) азшылықтың «айбынды» тізімі: Носков, Розанов, Троцкий. Сайлау кезінде Розапов көпшіліктің «айбынды» тізіміие кіруден бас тартты, сондыіқтан Лепгникпен ауыстырылды. Ортальгқ Комитеттің мүшелері болып көпшілікті жақтаушылар Носков, Кржи- жановский және Ленгник сайлапды, құпиялыңты сақтау үшін бұлардан съезге тек қана Носков аталды; бұл кезде Россияда болған Кріжижаиовский мен Ленгник Орталық Ко- митетке сьгрттай сайланды.— 15.
15 «Орыс революциялыу социал-демократиясының, шетелдік ли- гасы» В. И. Лениннің инициативасы бойыніпа '1901 жылы ок- тябрьде құрылды. Лигаға «Искра» мен' «Заря» ұйымының шетелдік бөлімі және «Социал-демократ» ұйымы (оған «Ең- бекті азат ету тобы» да кіретін) енді. Лиганың міидеті рево- люциялыіқ социал-демократияның идеяларын тарату және со- циал-демократиялыіқ айбынды ұйым ңұруға көмектесу еді. Лига (өзіиің уставына сәйкес) «Искра» ұйымының шетелдік бөлімі болды. Ол шетелдегі орыс социал-демократтарының ішінен «Искраның» жадтастарын тартты, газетке материал- дьі(қ көмек көрсетті, оньщ Россияға жеткізілуіп ұйымдастыр- ды және көпшілікке арналған маркстік әдебиет шығарды. РСДРП II съезі Лиганы комитеттің уставтық правосымен пайдаланатын шетелдегі бірден-бір партия ұйымы ретінде бекітті жәие оиы РСДРП Орталық Комитетінің басшылығы- мен ж-әне баіқылауым-ен жұмыс істеуге міндеттеді.
РСДРП-ның II съезінеп кейін Шетелдік лигада меныпевик- тер бел алып, Лениііге ңарсы, болыпевиктерге қарсы күрес жүргізе бастады. Лиганың 1903 жылы октябрьде өткеп екін- ші съезінде мепыпевиктер РСДРП II съезінде қабылданған партия уставына қарсы бағытталған Лиганың жаңа уставын бекітті. Осы уақыттан бастап Лига меньшевиэмнің тірегіне айналды; 1905 жылға дейіп өмір сүрді.—17.
16 Tagesordnung жөніндегі тусінік деп В. И. Ленин партияның II съезінің күн тәртібі мен регламеиті жобасына жасаған өз ескертпелерін айтып отыр, бұларды ол «РСДРП кезекті II съезінің программасы» (іқараңыз: Шьтғармалар толык, жи- нағы,. 7-том, 426—433-беттер) деп атады,—17.
17 «Заря» («Таң»)—маркстік ғылыми-саяси журнал; оны 1901—1902 жылдарда Штутгартта «Июкраиың» редакциясы шығарып тұрған. «Заряньтң» барлығы төрт номері (үш кі- тап): 1901 жылы апрельде (іс жүзінде жаңаша 23 мартта шьгқты) — 1-иомері, 1901 жылы декабрьде — 2—3-номері, 1902


546
ЕСКЕРТУЛЕР
жылы августа — 4-іюмері шықты. Журналдың міндеттері В. И. Ленин Россияда жазған «Искра» меп «Заря» мәлімде- месінің жобасында (қараңыз: Шығармалар толық жинағьт, 4-том, 349—361-беттер) белгіленген болатын. 1902 жылы «Искра» мен «Заря» редакциясының ішінде туған алауыз- дықтар мен жанжалдар кезіпде Плеханов журналды газет- тен бөлу жобасын үсынды (ондағы ойы «Заряны» редак- циялауды өзіне іқалдыру болатын), бірақ бұл ұсыныс қабьтл- данған жоқ, сөйтіп бұл органдардың редакциясы ұдайы екеуіне ортақ күйінде қала берді.
«Заря» журпалы халықаральтқ және орыс ревизионизмін сынап, марксизмнің теорияльтқ негіздеріп қорғады. «Заряда» В. И. Ленинпің: «Кездейсоқ заметкалар», «Земствоны қуу- шылар мен либерализмнің Антіибалдары», «Аграрлық мәселе- дөгі «сыншы» мырзалар» («Аграрлық мәселе және «Маркстің сыншылары»» деген еңбектің алғашқы төрт тарауы), «Ішкі жағдайға іполу», «Орыс социал-демократиясының аг- рарлыіқ программасы», сондай-ақ Г. В. Плехановтьщ: «Біздің сыншыларға сын. Інбөлім. П. Струве мырза Маркстің әлеу- меттік даму теориясының сыншысы ролінде», «Cant Кантқа қарсы немесе Бернпгтейи мырзаның рухани өюиеті» деген және бас/қа еңбектері басылды.—18.
18 	Партия, Советі (1903—1905) РСДРП II съезінде қабылданған партия уставына сәйкес ең жоғары партияльіқ мекеме ре- тіпде ңұрылды, ол Орталық Комитет пен Ортальиқ Органре- дакцпясының жұмысын уйлестіріп, біріктіріп отыруға, бұл мекемелердің бірінің бүкіл құрамы қатардаы шығып қалғап жағдайда Орталық Комитетті жәііе Ортальгқ Органның ре- дакциясын қалпына келтіруге, сондай-аң басіқа партиялар- меп ңарым-қатынас жасағаітда партияның өкілі болуға міті- детті болды. Совет партия съездерін устав белгілеген мерзім- де немесе бәрі бірігіп съездегі дауыстардың тең жартысын алуға праволы партия ұйьгмдарының талап етуі бойытіша мерзімін-ен бұрын ша-қыруға міндетті еді. Партия Советі бес мүшеден құрылды, олардың біреуін партия съезі, ал қалғагг- дарын — Советке әрқайсысы екі мүшеден жіберетін Орталық Комитет пен Орталық Оргап редакциясы тағайындады. РСДРП II съезі Советтің бесінші мүшесі етіп Г. В. Плеха- новты сайлады. В. И. Ленин Советке әуелі Орталық Орган ре- дакциясы атынан, ал «Искра» редакциясыпан шыққатшан кейін Орталық Комитет атынан кірді. Плеханов ошторту- низмге бет бұрып, меныпевиктер Орталық Орган редакция- ісын қолға түсірйі алғаннан кейіп партия Советі меньшевик- тердің болыпевиктерге қарсы күресінің қаруына айналды. В. И. Ленин меныпевиктердің іріткі салушыльщ, жікшілдік әрекетін әшкерелей отырьш, Советте партияны топтастыру жолында дәйекті күрес жүргізді. РСДРП III съезі қабылда- ған устав бойынша партия Советі таратылды.— 20.


ЕСКЕРТУЛЕР
547
Социалист-революционерлер (эсерлер) — Россиядағы ұсақ буржуазиялық партия; әр түрлі хальиқшылдыіқ топтар мен үйірмелердің («Социалист-революционерлер одағы», «Социа- лист-революционерлер партиясы» және баоқалар) бірігуі нә- тижесінде 1901 жылдың аяғында —1902 жылдың басында құрылды. «Революционная Россия» газеті (1900—1905) мен «Вестник Русской Революции» журналы (1901—1905) оның ресми органдары болды. Эсерлердің көзқарастары халық- шылдық идеялар мен ревизионизм идеяларының эклектика- лық қосындысы еді; эсерлер, Лениннің айтуынша, «маркс- измді сәнді оппортунистік түрде «сынау» арқылы халыңшыл- дыңтьщ кемістіктерін жамап-жасқап түзетуге тырысады» (Шығармалар, 9-том, 315-бет). Эсерлер пролетариат иен шаруалар арасындағы таптьгқ айырмашылықтарды көрмеді, шаруалар арасындағы таптык, жіктелу мен қайшылықтарды бүркемеледі, пролетариаттың революциядағы жетекші ролін жоққа шығіарды. Эсерлер самодержавиемен күрестің негізгі әдісі ретінде уағыздаған жеке дара террор тактикасы рево- люциялық қозғалыоқа үлкен зиян келтірді, бұіқараньг рсво- люциялыіқ күреске ұйымдастыру ісін қиындатты.
Эсерлердің аграрлық программасы жерге жеке меншік- ті жоюды, жердің теңгерме негізде пайдалану үшін қауым- дардың ңарамағына көшуін, сонымен бірге кооперациялардың қандайын болсын дамыта беруді көздеді. Эсерлер «жерді со- циализациялау» программасы ретінде көрсетуге тырысқан бұл программада социалистік ештеңе де болмады, өйткені тек жерге ғана жеке меишікті жою, Леииннің көрс-етіп бер- геніндей, капиталдың үстемдігі мен бұқараның қайыршылы- ғын жоя алмайды. Эсерлердің аграрльіқ программасъшыңіс- ке асуы мүмкіи және тарихи жағынан прогресті мазмұны помещиктік жер иеленуді жою жолындағы күрес болды; бұл талап оібъективті түрде буржуазиялық-демократиялық рево- люция кезеңіндегі шаруалардың мүдделері мен талпыныс- тарьш бейнеледі.
Болыпевиктер партиясы эсерлердің социалистер болып кө- рінгісі келген әрекеттерін әшкөреледі, шаруаларға ықпал жүргізу үіпін эсерлермен табанды күрес жүргізді, олардың жеке дара террор жасау тактикасының жұмысшы қозғалы- сына зияндылығын ашып беріп отырды. Сонымен бірге большевиктер патапа өкіметіне қарсы күресте белгілі бір жағдайларда эсерлермен уақытша келісім де жасады.
Сайып келгенде, эсерлер партиясындағы идеялық-саяси тұрлаусызды-ққа, ұйымдық бытырандылыққа, олардыц ліібе- ралдык, буржуазия мен пролетариат арасында ұдайы ауыт- қып отыруына шаруалардыц таптық жағынан біртектес бол- мауы себеп болды. Бірінші орыс революциясы жылдарының өзінде-ақ эсерлер партиясынан оң қанаты бөлініп шығып, озініц көзқарастары жагынан кадеттерге жақын жария «Ха- лықтық-социалистік еңбек партиясын» (энестер) құрады, ал: оның сол қанаты жартылай анархистік «максималистер»


548
ЕСКЕРТУЛЕР
одағы болып қалыптасты. Столыпиндік реакция кезінде эсерлер партиясы идеялық және ұйымдық жағынан толық күйреді. Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында эсерлердіц копшілігі социал-шовинизм позициясында болды.
1917 жылғы Февраль буржуазиялькқ-демократиялық рево- люциясы жеңіп шыққаннан кейін меныпевиктермен жәпе кадеттермеи бірге эсерлср контрреволюцияшыл буржуазия- лық-помещиктік Уақытша үкіметтің басты тірегі -болды, ал партияның лидерлері (Керенский, Авксентьев, Чернов) оның /қүрамыиа кірді. Эсерлердің сол данаты шаруалардың рево- люцияшылдануы ыңпалымен 1917 жылғы поябрьдің аяғында солшыл зсерлердің дербес партиясын құрды. Шаруалар бұ- дарасы араюындағы өзінің ықпалыя сақтауға тырысып, сол- шыл эсерлер сөз жүзінде Совет өкіметін танып, болыиевик- термен келісімге келген болды, бірақ көп ұзамай олар Совет •өкгметін-е қарсы күрес жолына түсті.
Шстелдік соғыс интервенциясы мен азамат соғысы жыл- дарында эсерлер контрреволюцияльиқ бүлдіру әрекетін жүр- гізді, интервепттер мен аіқгвардияшылдарды белсене қолдап отырды, контрреволюциялыіқ астыртын әрекеттерге қатысты, Совет мемлекеті мен Коммупистік партияның қайраткерлері- не қарсы террор ұйьгмдастырды. Азамат соғысы аяқталған- иан кейін эсерлер ел ішінде жәяе аіқгвардияшыл эмиграция 'Ордасында Совет мемлекетіне қарсы дұтппаіідық әрекеттерііі одан әрі жүргізді.— 20.
20 Иван Иванович пен Иван Никифорович — Н. В. Гогольдің «Иван Ивановичтің Иван Никифоровичпен қалай жанжал- даоқаны туралы повесть» деген шығармасының кейіпкер- лері.— 21.
21 «Последние Известия» («Соңғы Хабарлар») —Бундтың шет- елдік комитетінің бюллетені; 1901—1906 жылдары Лондоя імеи Женевада іпығып тұрды.— 25.
22 Сионизм — еврей буржуазиясы арасында XIX ғасырдың ая- ғында пайда болған реакцияшыл, буржуазиялыіқ-ұлтшыл- дық ағым. Сионистер өздерінің ұлтшьтлдық теорияларында барлық елдердің іеврейлері «ібіртұтас еврей ұлтын» іқұрайды- мьгс деп дәлелдеуге тырысады; сионизм өкілдері барлық ев- рейлердің '«таптьгқ ыіттьгмақтастығын» жақтап, сол арқылы еңбекші еврейлердің назарын буржуазияға іқарсы тап күре- 'Сін жүргізуден, демократияльщ бостандьгқтар мен социализм жолында басқа ұлттардың еңбекшілерімен бірлесіп күресу- ден 'бұрып әкетеді.— 29.
23 В. И. Ленин құпияльгқты сақтау үіпін Орталық Комитет ту- ралы «ол 'әлі туган жоқ» деп жазады. Шынында бұл уақыт- та Ортальтқ Комитет болған — ол 1903 жылғы 7 (20) августа
РСДРП II съезінде сайланған-ды.— 30.


ЕСКЕРТУЛЕР
549
«Орталыц Комитеттіц және Орталың Орган редакциясыныц оппозиция мушелеріне арнаған ундеуі жобасыныц» екі нұс- касы бар. Үндеу окобасыпың бірііипі нұсқасыида (іқараңыз: Лениннің VI жинағы, 308—310-беттер) қорытынды бөлімі жо.қ. Осы томда басылып отырғап екінші нұсқа неғұрлым то- лық нүсқа саналады.
Партиялық борышты орындауға шақырған бұл үндеуді мепылевиктік.опіпіозицияиың басшылары: Л. Мартовіқа, П. Б. Аксельродқа, В. И. Засуличке, А. Н. Потресовіқа, Л. Д. Троц- кийге және басқаларға жіберуге ұйғарылған болатьш. Алайда үндеу жіберіЛлМей қалған, бұған, сірә, 1903 жылы октябрьдің ортасьшда өткен «Орыс революциялық социал-де- мократиясы шетелдік лигасының» съезіндс меньшевиктік оппозициямен шиеленіскен күрес жүргізілуі себеп болса ке- рек.— 31.
Орталыц Комитет мушесі — Ф. В. Ленгник.— 31.
«Орыс революциялыц социал-демократиясы шетелдік лига- сынъщ» екінші съезі 1903 жылы 13—18 (26—31) октябрьде Жепевада өтті. Съе<зд мепьшевиктердің талап етуі бойынша шақырылды; олар бүл съезді РСДРП II съезіне қарама-і^ар- сы қойғьгсы келді. ІПетелдік лиганың съезіи шақыруға іқар- •сы болып, В. И. Ленин былай деп жазды: «Лиганың съезі цазір төбелес үшін керектің бәріп де береді, ал іс үшін, яғ- ни шетелдегі іжүмыс үшіи дәнеңе де бермейді» (Шығарма- лар, 34-том, 172-бет).
Шетелдік лиганың съезінде көп-шілікті жақтаушы 18 дау- сы бар 15 адам (екінші мәжілістен кейін —14) болды (В. И. Ленин, Г. В. ГІлеханов, Н. Э. Бауман, Н. К. Круп- ская, В. Д. Бонч-Бруевич, М. М. Литвинов жәпе басқалар) жәііе 22 даусы бар 18 меныпевик (екінші мәжілістен кейін — 19) болды :(П. Б. Аксельрод, Ф. И. Дан, Л. Г. Дейч, В. И. За- сулич, Л. Мартов, Л. Д. Троцкий іжәне басңалар). Съезгө 5К.а- тысушы бір ада.м, К. М. Тахтарев (2 дауыс), болыпевиктерге де, меныпевиктерге де (қосылмады. Съезд мына мәселелерді талқылады: 1) Шетелдік лига әкімшілігіпщ баяпдамасы (Л. Г. Дейч пен Н. К. іКрупская); 2) Лига делегатының партияның II съезіндегі баяндамасы; 3) Лига уставы; 4) әкімптілікті сайлау.
Лиганың партия съезіне ңатысқан делегаты — В. И. Ленин- нің баяндамасы күн тәртібінің негізгі мәселесі болды. Ленин өзінің баяидамасында РСДРП II съезінің жұмысын шольгп іпыіқты және мепыпевиктердің оппортунизмін әшке- релеп, олардьщ съездегі әрекетінің принцилсіздігін көрсетті. Шетелдік лига съезінде өзітіің көпшілік екендігін пайдалан- ған оппозиция Леігиннен ксйіп іле-япала іқосымша баяндама жасау үшін Мартовқа сөз беруге шешім қабылдады. Мартов өзінің сқосьтмша баяндамасында меныпевиктердің РСДРП II съезіндегі әрекетін қорғап, болыпевиктерге жалаңорлық айыптар тақты. Ленин және көпшілікті жақтаушылар оппо-


550
ЕСКЕРТУЛЕР
зициямен бұдан әрі айтысудың мүлдем мүмкін еместігінжә- не бос нәрсе екенін көргеи соң бұл мәселе жөнінде бұдан бы- лайғы іжарыс сөздерге қатысудан бас тартып, съездің мә- жілісін тастап іпығып кетті. Съездің меныпевиктік көпшілігі партияның ортальгқ мекемелерін қолға тусіріп алуға тыры- сып, күн тәртібіпің екінші пункті бойынша үш іқарар қабыл- дады, біұларда Ленинпің ұйымдық моселелер жөшндегі пози- циясыпа іқарсы ішықты және болыпевиктерге іқарсы үнемі күрес іжүргізуге шаіқырды.
Съезд сонымен Ібірге Шетелдік лиганың уставын қаібыл- дады, оның бірқатар пункттері (Лиганың жалпы партиялық 'әдебиет шығаруы туралы, Лига әкімшілігінің Орталық Ко- митет пен 'Орталық Органның 'сыртын.ап басқа ұйымдармеп іқарым-қатын.ас экас-ауы туралы және басқалар) партия ус- тавына қарсы ібағытталды; оның ү-стіие, меныпевиктер Лига уставын РСДРП Орталық Комитетінің бекіту правосына шәк келтірді. іСъезде болған РСДРП Орталысқ Комитетінің өкілі Ф. В. Ленгник Орталық Комитет атынан Лига уставының ■партия уставътмен сәйкестендірілуін талап етті, ал ошіози- ция бұл талапты орындаудан бас тартқаннан кейін ол жина- лы-сты заңсыз деп жариялады. Партия Советі Орталық Коми- тет өкілінің әрекетін мақұлдады (қараңыз: осы том, 66-бет.)
В. И. Ленин Шетелдік лиганың съезін «оппюзицияның ор- тальгқ орындарға іқарсы шабуылыньщ піырқау шегі» (осы том, 107-бет) деп атады. Лигаиың II съезінен кейін меныпе- виктер Лиганы партияға і^арсы күрестің тірек пункті етті.
Осъг томның («Дайындық материалдар» ібөлімінде Лениннің Шетелдік лиганың II съезшің жұмысына 'қатысты екі доку- менті берілген: Лениннің Шетелдік лига съезінде РСДРП II съезі туралы жасаған баяндамасыньщ конспект-жоспары жә- не Ленишнің ЛІетелдік лига съезінің бірінші мәжілісіиде жа- сағаи жазбалары.— 37.
27 	В. И. Лениннің бұл ескертпссі Л. Г. Дейчтің күн тәртібінің 3-пунктіне: «уставты жасау» деген сөздердің ориына — «ус- тавты өзгерту» дел жазылсын доген ұ-сыньгсына жауап бо- лып табылады. Лиганың жаңа уставын жасау туралы мәсе- ленің принципті маңызы бар еді. Іс жүзінде әлі бірт-ұтас партия болмаған кезде жасалған Лиганың ескі уставы (1901 жылғы) жаңа талаптарға сай келм-ейтін. РСДРП II съезінде іқабьтлданған партия уставы правосы жағынан Лиганы пар- тия комитеттеріне төңеді, алайда мұндағы бір айырмашылық сол — Лига оры-с революциялық ;қозғальгсына көмекті тек Ортальгқ Комитет ерекше тағайындағап адамдар мен топтар арқылы ғана көрсете алатын болды (қараңыз: «КПСС съез- дерінің, конференцияларының және Орталық Комитет пле- нумдарының ңарарлары мен шешімдері», I том, «Ңазақстан» баспасы, 1971, 73-бет). Ленин РСДРП II съезінің шешімдерін жүзеге асыру жолында дәйектілікпен күресе отырып, Лига-


ЕСКЕРТУЛЕР
551
ның партпя уставына сәйкес келетін жаңа уставын жасауды талап етті.— 39.
28 Бұл арада әңгіме Л. Мартовтың партияның II съезі туралы қосыміпа баяндама жасау жөнінде 'өзіпе рұқсат сүрағанүсы- нысы туралы болып отыр.— 39.
29 Бұл арада Л. Мартовтың мына пайымдауы туралы айтылып о.тыр: партия съезінде Г. В. Плехановтың әрекеті түсініксіз болды: ол «Искраның» жеке мәжілістерінде бір нәрсені айт- са, съезде екінші пәрсені айтты.— 42.
30 Бұл арада әңгіме, сірә, Шетелдік лиганың екі мүшесінің бірі туралы: М. Н. Лемап немесе П. Г. Смидович туралы болып отырса керек; бұлар Лиганың съезінен сәл бұрын Россияға ңайтты да өз дауыстарын Н. Э. Бауманға беріп кетті.— 42.
31 РСДРП II съезі күн тәртіібінің жобасында 23-пуиктті В. И. Ленип к-ейінірек -24-пункт етіп түзеген (іқараңыз: Шы- ғармалар толық жинағы, 7-том, 432-бет).— 44.
32 ¥лт мэселесі жөніндегі рефераттъі В. И. Ленин кейінірек «Искрада» бастыру үшіп «Біздің программамыздағы ұлт мә- юелесі» деген ма.қаліа етіп дайындады (қараңыз: Шығармалар толың жинағы, 7-том, 258—268-беттер).— 44.
33 ППС — Поляк социалистік партиясы (Polska Partia Socja-
listyczna) — 1892 жылы құрылған реформистік ұлтшылдық партия. Тәуелсіз Польша жолындағы күрес ұранымен қимыл жасай отырып, ГІилсудский мен оның жаңтастары басшылың еткен ППС поляк жұмысшылары арасында сепаратистік, ұлтшылдық насихат жүргізді жәие оларды самодержавие меи капитализмге қарсы орыс жұмысшыларымен бірлесіп күре- суден бұрып әкетуге тырысты.
ППС-тің бүкіл тарихы бойына ңатардағы жұмысіиылар- дың ықпалымен партия ішінде солшыл топтар пайда болып отырды. Олардың кейбіреулері кейін поляк жұмысшы қоз- ғалысының революциялық қанатына қосылды.
1906 жылы ППС Поляк социалистік партиясы-«солшыл- дарға» және оңшыл, шовинпстік, Поляк социалистік партия- сы-«революциялық фракция» дейтінге бөлінді.
Поляк социалистік партиясы-«солшылдар» болыпевиктер партиясының ықпалымен, сондай-ақ ГІК мен ЛСД-ның (Поль- ша Корольдігі мен Литва социал-демократиясы) ықпалымеп бірте-бірте дәйекті револіоциялық позицияларға көшті.
Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында Поляк социа- листік партиясы-«солшылдардың» басым көпшілігі интерна- ционалпстік иозиция ұстады және 1918 жылғы декабрьде ПК мен ЛСД-мен бірікті. Біріккен партиялар Полыпа Ком- мунистік жұмысшы партиясын құрды (1925 жылға дейін Польша Коммупистік партиясы осылай аталып келді).


552
ЕСКЕРТУЛЕР
Оңшьіл ППС бірінші дүниө жүзілік соғыс кезінде ұлтшыл- дық-шовиніістік саясатты жүргізе берді; ол Галпцияда поляк легиондарын құрып, олар Австрия-Германия империализмі жағында соғысты.
Поляк буржуазиялық мемлекеті құрылған соң оңшыл ППС 1919 жылы Польшаньщ бұрын Германия мен Австрия басып алған территориясында болған ППС бөлімдерімен бірікті, сөй- тіп қайтадан ППС деп аталатын болды. Үкімет басына келген соң бұл партия өкіметтің поляк буржуазиясының қолына кө- шуіне көмектесті, содан кейін ұдайы антикоммунистік наси- хат жүргізіп, Совет еліне қарсы агрессия жасау саясатын, Батыс Украина мен Батыс Белоруссияны басып алу жәпс қанау саясатын ңолдап отырды. ППС-тің бұл саясатпен ке- ліспеген жекелеген топтары Польша Коммунистік партия- сына қосылып жатты.
Пилсудскийдің фашистік төңкерісінен кейін (1926 жылғы май) ППС формальды түрде парламенттік оппозицияда бол- ды, ал іс жүзінде фашистік тәртіпке қарсы белсенді күрескен жоқ, антикоммунистік және антисоветтік насихатты жүргі- зе берді. ППС-тің солшыл элементтері бұл жылдары поляк коммунистерімен ынтымақтасып, бірңатар науқандар кезін- де біртұтас майдан тактикасын қолдады.
Екінші дүние жүзілік соғыс кезінде ППС тағы да жікке бөлінді. Оның «Wolnos;c,R6wnosc,Niepodleglosc» («Бостандық, Теңдік, Тәуелсіздік») деген атқа ие болған реакцияшыл, шо- винистік бөлігі Лондондағы реакцияшыл эмигранттық поляк «үкіметіне» қатысты. ППС-тің өзін «Полыпа социалистерінің жұмысшы партиясы» (ПСЖП) деп атаған екінші, солшыл бөлігі 1942 жылы құрылған ІІоляк жұмысшы партиясыньтң (ПЖП) ықпалымен гитлершіл оккупанттарға қарсы халық- тық күрес майданына ңосылды, Польшаны фашистік құлдық- тан азат ету жолыида күрес жүргізді және СССР-мен достық байланыстар орнату позициясына көшті.
1944 жылы, Полыпаның шығыс бөлігі неміс оккупациясы- нан азат етіліп, Поляк ұлт азаттығы комитеті құрылғаннан кейін, ПСЖП тағы да ППС деген ат алып, ПЖП-мен бірге халықтық-демократиялық Польшаны құруға қатысты. 1948 жылы декабрьде ПЖП мен ППС бірікті де, Полыпа біріккен жұмысшы партиясын (ПБЖП) құрды.— 44.
34 	«Искраның» орыс уйымы Россияда жұмыс істейтін искра- шылдарды біріктірді. Газетті шығаруға әзірлік кезінің өзінде және ол шыға бастаған алғашқы жылы (1900 жылғы де- кабрь — 1901 жылғы декабрь) «Искра» агенттерінің жүйесі құрылған болатын, Россияның әр түрлі қалаларында жұмыс істеген бұл агенттер — П. Н. және О. Б. Лепешинскийлер, П. А. Красиков, А. М. Стопани, Г. М. және 3. П. Кржижанов- скийлер, С. И. және Л. Я. Радченколар, А. Д. Цюрупа, Н. Э. Бауман, И. В. Бабушкин және басқалар. Бірқатар қала-


ЕСКЕРТУЛЕР
553
ларда (Петербург, Псков,, Самара, Полтава және басқалар) «Искраға» жәрдемдесу топтары құрылды.
Искрашылдардың қызметі «Искраны» піығаруға ақша жи- иау, «Ис-кра» редакциясына хат-хабарлар жіберу, газетті та- сымалдау, тарату және «Искраны» Россияда бастыруға ңа- жетті техниканы ұйымдастыру болды. Бұл дәуірде искралық топтардың да, жеке агенттердің де бір-бірімен байланысы әлі нашар еді, сондықтан негізіиен «Искра» редакциясымеи тіке- лей қатынас жасады.
Революциялық қозғалыстың өсуі, сондай-ақ практикалық жүмыстың өскелең көлемі искрашылдардың күштерін бірік- тіріп, олардың жұмысына жоспарлылық пен ұйымшылдықты енгізу қажеттігін қатты алға қойды, мұның өзі басты міндет- ті шешуге —«экономистер» таратып отырғаи майдагерлікті жойып, соңиал-демократиялық комптеттерді «Искра» жағына шығарып алуға жәрдемдесетін еді. Осыған байланысты Леипн Россііяның социал-демократиялық ұйымдарын біртү- тас орталықтанғаи маркстік партияға біріктіру ісін әзірлей- тін жалпы росснялың искралың ұйым құру жоспарын ұсын- ды. Бұл жоспарды Ленин әуелі «Неден бастау керек?» (1901 жылғы май) деген мақалада баяндады, ал содан кейін ол «Не істеу керек?» (1901 жылдың күзі —1902 жылдың февра лі) деген кітапшасында егжей-тегжейлі талдау жасады (ңа- раңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 1—13-беттер және 6-том, 1—211-беттер).
Россияда біртұтас искралық ұйым жоспарын жүзеге асыр- ғанда Ленннге және оның жақтастарына жекелеген искра- піыл-практиктер арасындағы жергілікшілдік (облысшылдық) тенденцияларды жеңуге тура келді. «...Мынаны айтуға тиіс- піз,— деп жазды Ленин 1901 жылғы шольде С. 0. Цедербаум- ға жолдаған хатында,— затында «Искраның» россиялың ұйымының қандай да болсын аудандық немесе жергілікті орган шығару жөніндегі қандай да болсын жоспарын біз сөз- сіз теріс және зиянды жосиар деп есептейміз. «Искра» ұйымы күштерді бұл ұйымсыз да керегінен көп болып отыр- ған бөлшектеу үшін емес, «Искраға» көмек етіп,, дамыту үіпін, осы арқылы партияиы біріктіру үшін өмір сүреді» (Шығармалар, 34-том, 66-бет).
1902 жылы январьда Самарада искрапіылдардың съезі бол- ды, оған Г. М. және 3. П. Кржижановскийлер, Ф. В. Ленгник, М. А. Сильвин, В. П. Арцыбушев, Д. И. және М. И. Ульянов- тар және басқалар қатысты. Осы съезде «Искраның» россия- лық ұйымының бюросы құрылды. Ңабылданған шешімдерде «Искра» ұйымы мүшелерінің өзара жәие «Искра» редакция- сымен байланьтс жасау тәртібі, аңша жинау және қаржы бө- лу тәртібі, искрашылдардың социал-демократиялық комитет- тер мен жергілікті баспасөз органдары жөніндегі міндеттері белгіленді. Нөгізгі міндетті — комитеттерді «Искра» ұйымда- рына қосып, оны жалпы партиялық орган деп тану мінде- тін — жүзеге асыру үшін Россияның әр түрлі аудандарын


554
ЕСКЕРТУЛЕР
аралап шығу ұйғарылды. «...Сіздердің бастамаларыңыз,— деп жазды В. И. Ленпн съезді ұйымдастырушыларға,— біз- дерді қатты қуантты. Ура! Нақ осылай болуы керек! Кеңірек ңамтыңыздар! Дербесірек, белсендірек әрекет етіңіздер — бірінші болып, бұлай кеңінен бастаған сіздерсіздер, демек, жалғасы да табысты болады!» (Лениннің VIII жинағы, 221-бет).
Съездіц шешімдерін жүзеге асыру 1902 жылы февральда бірқатар ис-крашылдардың ңамауға алынуынан қиыидады. Соған қарамастан, Лениннің «Не істеу керек?» деген кітабы- меп қаруланған искрашылдар партияны құрудың лениндік жоспарын насихаттап, жүзеге асыру жөніндегі жігерлі қыз- метті өрістете түсті. «Искраның» россиялық ұйымы револю- циялық марксизм принциптері негізінде партия ұйымда- рының іс жүзіндегі бірлігін жасауда зор нәтижелерге жетті. 1902 жылдың аяғыпа ңарай аса маңызды соцяал-демо- кратиялық комптеттердің бәрі дерлік өздерінің «Искрамен» ынтымақтас екенін мәлімдеді.
Искрашылдардың мейлінше белсене қатысуымен 1902 жы- лы 2—3 (15—16) ноябрьде Псковта болған кеңесте партияның II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитеті құрылып, искралық ұйымдар өз байланыстарының бәріп осы комитет- ке табыс етті. «Искраның» партияның II съезіне дейін өмір сүрген россиялық ұйымы Россияда революциялық маркстік партияны құрған съезді әзірлеу жәие шақыру ісінде маңыз- ды роль атқарды.— 45.
35 Бұл арада әңгіме съездің делегаты Е. Я. Левин (Егоров) ту- ралы болып отыр.— 46.
36 В. И. Ленин бұл мәлімдемені Шетелдік лиганың II съезінің 3-мәжілісінде Л. Мартов қосымша баяндама жасағаннан кейін іле-шала оқып берді. Кейіннен, Мартов 1903 жылғы 16(29) ноябрьдө жазған хатында Лениинің адалдығы мен ақ нисттілігіне өзінің күмәнданбайтыны жөнінде мәлімдеме жа- сауға мәжбүр болған соң, Мартовтың жалақорлық мәлімдеме- лерін тексеретін аралық сот туралы мәселе алынып тастал- ды.— 56.
37 Бұл арада әңгіме Троцкийдің сөйлеген сөзі туралы болып отыр, ол Лиганың талқылапып отырған уставының жобасып РСДРП Орталық Комитетінен тыс бекітуге Шетелдік лига- ның праволы екенін 'әр түрлі софизмдер арқылы және пар- тия уставын бүрмалап түсіпдіру арқьтлы дәлелдеуге тырыс- ты.— 58.
38 Бұл арада партияның II съезінде қабылданған РСДРП уста- выньщ 6-параграфы туралы айтылып отыр (қараңыз: «КПСС съездерінің, конференпияларының және Орталық Комитст пленумдарының қарарлары мен шешімдері», 1-том,, «Ңазақ- стан» баспасы, 1971, 72-бет).— 58.


ЕСКЕРТУЛЕР
555
30 Л. Е. Гальпериннің (Конягиннің) қарарында Лига уставы оны Орталық Комитет бекіткен кезден бастап қана күшіне енеді деп жазылған, мұны болыпевиктер жақтады. РСДРП уставына сәйкес жазылғаи бұл қарар партиядағы демокра- тиялық централизм принциптерін қорғады.
Лига съезіпің оппортунистік көпшілігі қабылдағаи Мартов- тың қарары Шетелдік лига өз ұйымыпың уставын партия- ның Орталық Комитеті оны алдын ала бекітпей-ақ қабылдау- ға праволы дегенге сүйенді.— 60.
40 	«Т апсыръілмаған мэлімдемені» В. И. Ленин Мартовтың РСДРП II съезі туралы қосымша баяндамасында большевик- терге тағылған жалақорльтқ айыптарға байланысты Шетелдік лигаиың II съезіне енгізу үшін жазған. Лига съезінің 1903 жылғы 16(29) октябрьде болған мәжілісінде Ленин қысқаша ауызекі мәлімдеме жасаумен шектелді (қараңыз: осы том, 57-бет). Документтің атын Ленин кейініректе қойған.— 61.
41 Бұл арада әңгіме Ф. В. Ленгник туралы болып отыр, ол
съезд қабылдаған Лига уставын РСДРП уставымен сәйкес- тендіруді Шетелдік лига съезінің 1903 жылғы 18 (31) ок- тябрьдегі мәжілісінде Орталық Комитеттің атынан талап етті. Оппозицияның бұл талапты орындаудан бас тартуы себепті Ленгник жиналысты заңсыз деп жариялап, өзге большевик- термен — Лига мүшелерімен бірге съезден кетіп қалды.— 66.
42 «Партия Советінің мушесі және Орталыц Орган редакциясы- ның мушесі цызметінен, бас тартцаным туралы мэлімдемені» В. И. Ленин Г. В. Плеханов меныпевиктерге көріне бет бұ- рып, «Искраның» РСДРП II съезі қабылдамай тастаған бұ- рынғы редакторларының бәрін редакцияға кооптациялауды ұсынғаннан кейін тапсырған болатын.
Ленин Орталық Орган редакциясына өзінің редакциядан шығатыны туралы мәлімдемені «Искрада» басу жөнінде 5 (18) ноябрьде өтінііп жасады (қараңыз: осы том, 91-бет). Редакцияның өз құрамындағы өзгерістер туралы хабары меньшевиктік жаңа «Искраның» 1903 жылғы 25 ноябрьдегі 53-номеріпдө басылды.— 67.
43 «Die Arbeiterstimme» («Жұмысшы Үні»)—газет, Бундтың орталық органы, 1897—1905 жылдары Россияда еврей тілінде шығарылып тұрды (№ 14 шетелде басьтлды). Барлығы 40 но- мер шығарылды. Ұзақ үзілістен кейін Бундтың жария апта- лық органы түрінде 1917 жылы қайта шыға бастады. Шыға- рылуы 1918 жылы тоқтатылды.— 68.
44 Бұл арада РСДРП I съезінің Бунд «партияға автономиялы үйым ретінде кіреді, ол тек еврей пролетариатына қатысы бар мәселелерде ғана дербес ұйым» («КПСС съездерінің, кон- ференцияларының және Орталық Комитет пленумдарының
19 8-том


556
ЕСКЕРТУЛЕР
қарарлары мен шешімдері», 1-том, «Ңазақстан баспасы», 1971, 14-бет) деген қарары туралы айтылып отыр. — 68.
45 Ленин Гётенің «Фаустынан» Мефистофельдің шәкіртіне айт- қан сөзін келтіріп отыр (қараңыз: Гёте. ПІығармаларының он үш томдық жинағы. V том. М., 1947, 118-бет).— 74.
46 Бундтың РСДРП Екатеринослав комитетіне қарсы күресінің бір оқиғасын В. И. Ленин «Еврей пролетариатына «дербес саяси партия» керек пе?» дегеп мақаласында баяндап бер- ген-ді (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 126—132- беттер).— 74.
47 Ңараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. ІПығармалар, 2-басылуы,
1-том, 416-бет.— 75.
48 «Die Neue Zeit» («Жаца Заман»)—Герман социал-демокра- тияльтқ партиясының теориялық журналы; 1883 жылдан 1923 жылға дейін Штутгартта шығарылып тұрды. 1917 жылғы октябрьге дейін — К. Каутский, одан кейін — Г. Кунов редак- циялады. «Die Neue Zeit»-Te К. Маркс пен Ф. Энгельстің кей- бір шығармалары: К. Маркстің «Гота программасына сын», Ф. Энгельстің «1891 жылғы социал-демократиялық программа жобасына сын жөнінде» деген және басқа еңбектері тұңғыш рет жарияландьт. Энгельс журналдың редакциясына кеңесіи беріп, үнемі көмектесіп отырды және журналда марксизм- нен ауытқушылыққа жол берілгені үшін оны талай рет сы- нады. «Die Neue Zeit»-ue XIX ғасырдың аяғындағы —XX ға- сырдың басындағы герман және халықаралық жұмысшы қозғалысының корнекті қайраткерлері: А. Бебель, В. Либ- кнехт, Р. Люксембург, Ф. Меринг, К. Цеткин, Г. В. Плеха- нов, П. Лафарг және басңаларьі жазып тұрды. 90-жылдардың екінші жартысынан былайғы жерде, Ф. Энгельс қайтыс бол- ғаннан кейін, журналда ревизионистердің мақалалары, оның ішінде ревизионистердің марксизмге қарсы жорығын ашқан Э. Бернштейннің «Социализм проблемалары» деген сериялы мақалалары үнемі басылып келді. Бірінші дүние жүзілік со- ғыс жылдарында журнал іс жүзіиде социал-шовинистерді қолдай отырып, центристік позицияда болды.— 76.
49 Бұл арада Альфред Накэнің «Дрюмон мен Бернар Лязар» деген мақаласынан цитат алынып отыр, бұл мақала 1903 жылғы 24 сентябрьде француз социал-реформистерінің сол кездегі органы — Париждің «La Petite Republique» («Шағын Республика») газетінде жарияланды. Газет 1875 жылдан шы- ғарыла бастады. Газетке Ж. Жорес, А. Э. Мильеран және басқа француз саяси қайраткерлері қатысып тұрды.— 76.


ЕСКЕРТУЛЕР
557
50 «Халыцшылданушъъ буржуазия мен сасцалат^татан халыт$~ шылдъіц» деген мақаласында В. И. Ленин либералдардың Л.-дің мақаласында («Освобождение» № 9(33), 19 октябрь (1 ноябрь), 1903 жыл) баяндалған аграрлық программасын және социалист-революционерлердің П. Новобранцевтің ма- ңаласында («Революционная Россияның» 1903 жылғы 15 (28) сентябрь мен 1(14) октябрьдегі 32 және 33-номерлері) баян- далған халықшылдық аграрлық программасын сын көзбен талдамақшы болды. Алайда Ленин өз жоспарының тек ал- ғашқы бөлегін ғана жүзеге асыра алды: мақаланың (Ново- бранцевтің көзқарастарын сынаған) жалғасы жазылмады. Халықшылдық аграрлық программаны сынаған материал мақала жоспарларының сақталған нұсқаларында бар (қара- ңыз: осъі том, 488—494-беттер). КПСС Орталық Комитеті жа- нындағы Марксизм-лепинизм институтының Архивіиде «Ха- лықшылданушы буржуазия мен сасқалақтаған халықшыл- дық» деген мақалаға арналған дайындық материалдар арасында осы мақала аттарыньщ Ленин жазған мынадай нұсқалары бар:
«Буржуазиялық халықшылдық пен халықшылдық манп- ЛОВПІЫЛДЫҚ.
Халықшылданушы буржуазия мен халықпіылдың утопия. Халықшылдық либерализм мен халықшылдық утопия. Буржуазиялық байсалдылық пен халықшыл манилов- шылдық.
Халықшылдануіпы буржуазия мен сасқалақтаған халық- шылдық».
Мақала атының екінші нұсқасында «халықшыддық уто- пия» деген сөздер сызылып, ал үшінші және төртінші нұс- қалары толық сызыльш тасталған.
«Халықшылданушы буржуазия мен сасңалақтаған халық- шылдық» деген мақала Лениннің «Искрада» басылған соцғы мақаласы болды.— 81.
51 «Освобождение» («Азаттық»)— 1902 жылғы 18 июньнен (1 июльден) 1905 жылғы 5 (18) октябрьге дейін шетелде П. Б. Струвенің редакциялауымен екі аптада бір рет шыға- рылып тұрған журнал. Журнал орыс либерал буржуазиясы- ның органы болды да, баяу-монархияшыл либерализмнің идеяларын дәйекті түрде жүзеге асырып отырды. 1903 жылы журналдың төңірегіиде «Азаттық одағы» топтасты (жәно 1904 жылы январьда ңалыптасты), ол 1905 жылғы октябрьге дейін өмір сүрді. «Освобождениешілдер» конституцияшыл- земствошылармеи бірге Россиядағы негізгі буржуазиялық партияның — 1905 жылы октябрьде құрылған конституция- лық-демократиялық партияның (кадеттер партиясыныд) ұйт- қысы болды.— 82.
52 «Революционная Россия» («Революцияшыл Россия») — эсер- лердің құпия газеті; 1900 жылдың аяғынан бастап Рос-
19*


558
ЕСКЕРТУЛЕР
спяда «Социалист-революционерлер одағы» шығарып тұрды (1900 жылы шықты деп көрсетілген 1-номері іс жүзінде 1901 жылы январьда шығарылды). 1902 жылдың январынан 1905 жылдың декабріне дейін шетелде (Женева) социалист-рево- люционерлср партиясының ресми органы ретінде іпығып тұрды.— 83.
53 	«Басъіп шығарылмаған, мәлімдеме» — РСДРП Орталық Коми- теті қарарының Орталық Комитеттің 1903 жылғы 14(27) ноябрьдегі мәжілісінде В. И. Ленин ұсынған жобасы. Орта- лық Комитеттің кейбір мүшелерінің меныпевиктерге ымырашылдықпен қарауы салдарынан бұл ңарар жүзего асырылмады. Кейініректе бұл документті Ленин басып шы- ғарылмағаи мәлімдсмс деп атаған.— 92.
54 	Орталыц Комитеттің улътиматумы меньшевиктерге 1903 жы- льт 12(25) поябрьде қойылды. В. И. Ленин 1903 жылғы 22 октябрьдің (4 ноябрьдің) өзінде-ак, Орталық Комитетке хат жолдап, меныпевиктерге мынадай шарттар қоіоды ұсынды:
1) Орталық Органның редакциясына бұрынғы үш редактор- ды кооптациялау; 2) Шстелдік лигада бүрынғы жағдайды қалпына келтіру; 3) партия Советінде меньшевиктерге бір дауыс беру. Бұл әуелгі. шарттарды Орталық Комитеттің ымы- рашыл бөлегі қолдамады. Дәл сол хатында Ленин ультима- тумның негізгі пункттерін, яғни Орталық Комитет тарапынан меныиевиктерге берілуі мүмкін практикалық жсңілдіктерді белгілеп, бір мезгілде бекітуді, біраң әзірше меньшевнктер- ге хабарламауды ұсынды, ол пункттер мыналар: 1) «Искра» редакциясына бұрынғы төрт редакторды кооптациялау;
2) Орталық Комитеттің қалауы бойынша Орталық Комитет- ке оппозицияиың екі мүшесін кооптациялау; 3) Шетелдік лигада бұрынғы жағдайды қалпына келтіру; 4) партия Со- ветінде меныпевиктерге бір дауыс беру. «Ультиматумды қа- былдамаған күнде,— деп көрсетті Ленин,— аңырына дейіп соғысу. Қосымша шарт: 5) партияның II съезінде және одан кейін болған дау-шар жөніндегі даттаудың, керістің және әңгімелердің бәрін тоқтату» (Шығармалар, 34-том, 183-бет). Лөниннің бұл ұсыныстары (қосымша шарттан басқасы) Ор- талық Комитеттің 12(25) иоябрьдегі ультиматумының маз- мұныиа енгізілді, бірақ Орталық Комитеттің ымырашыл пиғылдағы мүшслері біршама жұмсартыңқырап жіберді.
Г. В. Плехаиов коп көмек көрсеткен меньшевиктер осы ультиматумнан кейін келесі күні Орталық Органның редак- циясына ескі редакторлардың бәрін кооптациялап, Орталық Комитеттің ультиматумын жоққа шығарды, сөйтіп партия көпшілігіне қарсы ашықтан-ашық күресу жолына түсті.
Орталық Комитеттің ультиматумына В. И. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» дегеи кітабында баға берді (қараңыз: осы том, 389—390-беттер).— 92.


ЕСКЕРТУЛЕР
559
55 «Шетелдік лига әкімшілігіне, партияныц көмектесуші топ~ тарына, партиянъщ шетелдегі барлыт^ мушелеріне РСДРП Орталыгу Комитеті хатыныц» жобасында Ленин мынадай сөз- дер (сірә, Орталық Комитеттің шетелдегі өкілі Ф. В. Ленг- пикке арналған болуы керок) жазган: «Хаттың жобасын оқығаннан кейін қайтарып жіберерсіз, ешкімге көрсетпеңіз». Сірә, хат жіберілмей қалса керек, бірақ Россиядағы револю- цііялык, қозғалысты шетелден қолдап отырудың осы хатта бслгіленген жоспары асылында Орталық Комитеттің шетел- дегі жұмысының арқауы болды.— 94.
56 ««ІІскра» редакциясына хатты» В. И. Ленин Г. В. Плеханов- тьтң «Искраиың» 1903 жылғы 7 ноябрьдегі 52-номерінде ба- сылған «Нені істемеу керек» деген мақаласына жауап ретін- де жазды. Томиың «Дайындық материалдар» бөлімінде Лениннің осы хаты мазмұнының нобайы келтірілген.— 98.
57 Лошеяомье — патриархтық ескі әдет-ғұрып пен тұрмыс сал- ты жайлаған провинциялық меңіреу түкпірдің синонимі. Бұл сөз М. Е. Салтыков-Щедриннің «Пошехонье ескілігі» дегеп шығармасы арқылы тарап кеткен; бұл шығармада «Поше- хоньеиің меңіреу түкпіріне тығылып алып, кіріптар адам- дардан ың-жыңсыз алым жинап, жайлап өсіп-өрби берген» поместьелік дворяндардың тұрмысы суреттелді. ¥лы сати- рик надандық пен зорльщ-зомбылық жайлаған дүниені ащы тілмен келемеждеп, әшкерелеген-ді.— 100.
58 В. II. Лениннің «Искра» редакциясына жазған «Мен «Искра» редакциясынан неліктен шыт$тым?» деген хаты меныпевик- тердің РСДРП II съезіндегі және съезден кейінгі кезеңдегі оппортунистік тактикасын, солардың іріткі салушылық әре- кетін әпікерелеуде үлкен роль атқарады. «Хатты» Орталық Органның меныііевиктік редакциясы «Искрада» басудан қордақтықпен бас тартқаннан кейін болыпевиктер оны 1903 жылы декабрьде Женевада бөлек листок етіп шығарды. Осы документтің жарыққа шығуына байланысты В. И. Ленин Н. Е. Вилоновқа былай деп жазды: ««Искра» редакциясына хатты» (Меи редакциядан неліктеи шықтым?) жөке листок етіп басып шығарттым — меи онда өзіміздің не үшін айры- лысқаиымызды қысқаша баяндадым, сөйтіп «Искраның» 53-номсрінде істің қалай теріс суреттелінгенін көрсетуге ты- рыстым (53-номерден бастап редакцияда азітіылыңтың төрт өкілі және де ІІлеханов болды). Бұл хат (8 беттік бір кішке- не баспа табаң) жақында Сіздің қолыңызға тиіп қалар деп сенемін, өйткені Россияға оны алып кетті де, оны тарату да, сірә, қиын бола қоймас» (Шығармалар, 34-том,. 203-бет).
Лениннің «Мен «Искра» редакциясынан неліктен шық- тым?» деген хаты Россияда кеңінен тарады, мұнда хат жа- сырын түрде қайтадан басып шығарылғаи-ды. Полицияның 1904—1905 жылдардағы документтерінде бұл «Хаттың» тін-


560
ЕСКЕРТУЛЕР
ту және тұтқындау жүргізілген кездерде Москвада, Харьков- та, Тулада, Томскіде, Ригада, ГІиколаевта, Полтавада, Астра- ханьда, Донбаста табылғандығы айтылған.— 103.
59 Бұл арада РСДРП II съезі мен Шетелдік лиганың II съезі
протоколдарының (съезге жергілікті жерлерден тапсьірыл- ған баяндамалар ғана алынып тасталып,. «толық күйінде») алдағы уақытта жарыққа шығатыны жайында «Искраның» 1903 жылғы 25 ноябрьдегі 53-номерінде жарияланған хабар туралы айтылып отыр.—104.
60 Л. Мартов қолдап отырған кандидатура — меныпевик
Е. М. Александрова; «искрашыл емес элементтердің бір ли- дері»— В. Н. Розанов, «искрашыл азшылықтың бір лидері»— Л. Д, Троцкий.— 105.
61 РСДРП II съезінен кейін көп кешікпей, меныпевиктер пар- тияға басшылықты қолға түсіріп алуға тырысып, өздерінің партияға қарсы астыртын ұйымын ңұрды. 1903 жылы сен- тябрьде Женевада партия көпшілігі мен басқарушы орталық- тарынан жасырын түрде Мартов, Потресов және басқа оппо- зиціія лидерлері бастаған 17 меныпевиктің фракцияшылдық кеңесі болды. Троцкий мен Мартов жазған қарарда партия көпшілігше және РСДРП II съезі сайлаған партия орталық- тарына қарсы күресу жоспары белгіленді. Кеңес оппозиция- ның ықпалын күшейту жэне партияның жоғары мекемеле- рінің құрамын өзгерту ниетін көздеп, күрестің қапдай құрал- дарын ңолданудан болсын тартынбауды ұсынды. Оппозіщия мүшелеріне Орталық Комитеттің басшылығымен жұмыс істеуден бас тарту, «Искраға» бойкот жасау, редакция- ның ескі құрамын қалпына келтіруге тырысу ұсынылды. Кеңесте «Искраиың» бұрынғы редакторларынан әдебиетші- лер тобы құрылды, оның мақсаты меныпевиктерді біріктіру және меньшевиктік оппозицияның оппортунистік идеяларын насихаттау болды.—106.
62 «Aus der Weltpolitik» — («Дүние жүзілік Саясат Саласынан») — Парвус басып шығарып келген апталық листок; 1898 жыл- дан 1905 жылға дейін Мюнхенде шығарылып тұрды —107.
63 Бұл арада РСДРП Ортальщ Комитетінің 1903 жылғы 16(29) ноябрьде Шетелдік лига әкімшілігіне жолдаған хаты туралы айтылып отыр; бұл хатта былай делінген: «Лига жөнінде қол- данылғаи шаралар қазір қажөтс-із болып қалған ерекше жағ- дайлардан туған еді» (Лениннің VII жинағы, 286-бет). Орта- лық Комитет осы хат арңылы Лига әкімшілігіне Лиганың II съезінде қабылданған уставтың кейбір пункттерінің тұ- жарымдарымен келіспсйтіпін, «әйткенмен, мұнда партияның ұйымдық ұставына сәйкес келмейтін прикципті ештеңе де жоқ деп білетінін» (бұл да сонда) хабарлады. Іс жүзінде мұ-


ЕСКЕРТУЛЕР
561
ның мәнісі Шетелдік лиганың уставын бекіту және Лиганың II съезінде сайланған оның әкімшілігін тану деген сөз еді. Орталық Комитеттің ымырашыл бөлегі тарапынан меныле- виктерге жасалған бұл жеңілдік партияда татулық орнауына жеткізген жюқ, сіоңдықтан мұны большевиктер саяси дқате деп бағалады.—107.
54 Әңгіме В. И. Лениннің «Бір адым ілгері, екі адым кейін (Біздің партиямыздағы дағдарыс)» (қараңыз: осы том, 199— 442-беттер) деген кітабы туралы болып отыр.—111.
65 «Партия мушелеріне» деген үндеудің бұл жобасының жазы- луына «Искраның» 1904 жылғы 1 январьдағы 56-номерінде басылғаи Л. Мартовтың «Кезекте. (Үйірме ме әлде партия ма?)» деген мақаласы тікелей түрткі болды. «Партия мүше- леріне» деген үндеу ол көзде жарияланбаған113.
66 РСДРП Советінің 1904 жылғы 15(28) январьдан 17(30) январьға дейін Женевада өткен мәжілісі «Орталық Комитет иен Орталық Органның партия әдебиетін шығару жөніндегі қызметін үйлестіру шараларын талқылау мақсатымен Орта- лың Орган өкілдерініц инициативасы бойынша шақырылған еді» (Лениннің X жинағы, 181-бет — Совет мәжілістерінің протоколдары). Советтің мәжілістеріне В. И. Ленин, Ф. В. Ленгник, Г. В. Плеханов, П. Б. Аксельрод және Л. Мартов қатысты.
Лениннің ұсынысы бойынша партия Советі әуелі партияда татулықты қалпына келтіру шаралары туралы мәселені күн тәртібіно қойып, талңылауды шсшті. Орталық Комитеттің атынан Леиин 15(28) январьда осы мәселе жөніндегі қарар- дың жобасын енгізді (қараңыз: осы том, 120—123-беттер). Жа- рыс сөзде бұл қарарға меныпевиктердің теріс көзқарасы анықталған кезде, Ленин мен Ленгник 16(29) январьда пар- тияда татулықты қалпына келтіру жөніндегі қарардың басқа жобасын ұсынды (қараңыз: осы том, 153-бет); бұл жобаны Совет үш дауыспен (Ленин, Ленгник, Плеханов) қабылдады, екі дауыс (Мартов, Аксельрод) қарсы болды. Алайда партия- да татулықты ңалпыпа келтіру жөніндегі мәселені нақты талқылаудың орнына, Лениннің қарсылық білдіруіне қара- мастан, Совет Плехановтың қарарын дауысқа қоюға көшті; бұл қарарда Орталық Комитетке меныпевиктерді кооптация- лау талап етілген-ді. Ңарар Плехановтың, Мартовтың және Аксельродтың дауыс беруімен қабылданды. Осыған байла- нысты Орталық Комитеттің өкілдері (Ленин мен Ленгник) 17 (30) январьда партияның II съезі көпшілігінің еркін еске- русіз қалдырған Плехановтың қарары айыпталған ерекше пікірлерін ұсынды. Ерекше пікірдің текстін В. И. Ленин жазды (қараңыз: осы том, 155—156-беттер).
Меныпевиктер партияда татулық орнауын көздеген әре- кеттердің бәрін іске асыртпай тастағаннан кейін Ленин туып


562
ЕСКЕРТУЛЕР
отырған жағдайдан шығудьщ бірден-бір жолы ретінде пар- тияның III съезін шақыру туралы қарардың жобасын ұсын- ды (қараңыз: осы том, 164-бет). Плеханов, Мартов және Аксельрод бұл қарарды қабылдатпай тастады, сөйтіп партия съезін піақыруға қарсы Мартовтың қарары қабылданды.
Орталық Комитет өкілдері мен меныпевиктер арасында партия әдебиетін шығару туралы мәссле жөнінде де келісім- ге қол жетпеді. Бұл мәссле жөніиде В. И. Ленин ұсынған қарарларды қабылдамай, партия Советі меньшевиктік «Искра» редакциясының жікшілдік, іріткі салушылық қыз- метін мақұлдаған қарарды қабылдады.
Советтің 1904 жылғы январьдағы мәжілістері Плеханов- тың меныиевиктер жағына шығуына байланысты РСДРП Советі меньпіевиктердің партияға ңарсы күресу құралына айналғанын көрсетті.— 117.
67 Бұл арада («Искраны» меныпевиктер тартып алғаннан кейін) Орталық Орган редакциясы мен Орталық Комитеттің шет- елдегі өкілі Ф. В. Ленгниктің арасында меньшевиктердің жік- шілдік әрекетіне байланысты жазысқан хаттар туралы айты- лып отыр.—124.
68 Әңгіме Г. В. Плеханов қарарының жобасы туралы болып отыр, бұл жобада меныпевиктерді Орталық Комитеттің құ- рамына кооптациялау ұсынылған-ды.—129.
69 1903 жылғы 12(25) ноябрьдегі ультиматумда Орталық Коми- тет азшылықтың екі мүшесін Орталык, Комитеттің құрамы- на кооптациялауды ұсынды. Ол кезде Орталық Комитетке В. И. Ленин, Ф. В. Ленгник, Г. М. Кржижановский, В. А. Hoc- kob, Ф. В. Гусаров, Р. С. Землячка, Л. Б. Красин, М. М. Эссен мен Л. Е. Гальперин кірген еді.— 133.
70 «Орталыц Комитеттің цағазы» (сондай-ақ «Орталыц Коми- теттіц актісі», «25 ноябръдегі документ»)—Орталық Коми- теттің 1903 жылғы 12(25) ноябрьдегі ультиматумы.—140.
71 Бұл арада әңгіме партия Советінің председателі Г. В. Плеха- новтың В. И. Ленин сөйлеп тұрған кездегі теріс қылығы ту- ралы болып отыр. Плеханов Лениннің сөзін бөліп тастап, күн тәртібі жөнінде ұсыныс енгізу үшін сөз сұрайды-мыс деген сылтаумен Мартовқа сөз берген-ді.—141.
72 Орталық Комитеттің мүшесі Ф. В. Ленгник (Васильев) «Искра» редакциясына жіберген 1903 жылғы 29 ноябрьдегі (12 декабрьдегі) хатты В. И. Ленин жазды (қараңыз: Шы- ғармалар, 34-тому 209—210-беттер).—143.
73 Орталық Комитеттің бұл мүшелері Орталық Комитеттің шет- елдегі ресми өкілі Ф. В. Ленгник және 1903 жылғы ноябрьде меньшевиктермен келіс сөз жүргізу үшін Швейцарияға арнайы барған Г. М. Кржижановский еді.—144.


ЕСКЕРТУЛЕР
563
74 Бұл ескертпенің В. И. Лениннен бұрын сөйлеген П. Б. Аксель- родтың сөздеріне қатысы бар. Жеке әңгімелерге сілтеме жа- сауға Лениннің қарсылығын еске сала келіп, Аксельрод тек ңағаз бетіне түсірілген келісімдер ғана күшінде болады де- ген мәлімдсмені қорлаушылық деп есептейтінін айтты.—145,
75 Мәселен, Саратов және Одесса комитеттері Шетелдік лигаға жеңілдік жасағаны үшін Орталық Комитетті мінеп өтті, Ли- ганың II съезіндегі әрекеті үшін меныпевиктерді сынады. Бұл комитеттердің ңарарлары Н. Шаховтың мына кітапша- сында жарияланды: «Съезд үшін күрес», Женева 1904, 28-бет.— 147.
76 Бұл арада Г. В. Плехановтың сөйлеген сөзі туралы айтылып отыр, ол Г. М. Кржижановский (Травпнский) менімен келіс сөз жүргізгенде редакцияға меньшевиктерді кооптациялаған күнде Орталық Орган редакциясының құрамы дұрыс болаты- нын мойындады деді. Өзінің осы пайымдауына орай Пле- ханов былай деп мәлімдеді: «Ал егер менің сөздерімнің ақи- қаттығы күдік тудыратын болса, онда мен баяғыда бір ми- нистрдің сөздеріне дау айтқан Луи Филиппке оның берген жауабын айтамын: меп бұл осылай болған деймін. Сіз олай емес дейсіз. Францияның кімге сенетінін көрейік» (Ленин- нің X жинағы, 238-бет).— 149.
77 Бұл арада партияда татулыңты ңалпына келтіру шаралары жөніндегі қарардың жобасы туралы айтылып отыр. Лепин өз қарарының РСДРП Орталық Комитетінің құрамына мень- шевиктерді кооптациялауды ұсынған Г. В. Плехановтың қа- рарыяан бұрын дауысқа қойылуын талап етті — 152.
78 Бұл арада әңгіме В. И. Лении мен Г. В. Плехановтың қарар- ларына дауыс беру мәселесі жөнінде Л. Мартовтьтң сөйлеген сөзі туралы болып отыр. Лениннің өз қарарын дауысқа бі- рінші етіп қоюды талап етуге заңды правосын мойындай келіи, Мартов сонымен қатар мәселенің қойылысын былайша өзгертуді ұсынды: 1) партияның барлық мүшелеріне арнап үндеу басып шығару керек пе екен? 2) Плехановтың нақты ұсынысы.—152.
79 Л. Мартовтың ңарары Г. В. Плехановтың меныпевиктерді РСДРП Орталық Комитетіне кооптациялау туралы қарарын партия Советіпің қабылдауына байланысты Орталық Комп- теттің өкілдері В. И. Ленин мсп Ф. В. Ленгниктің 1904 жыл- ғы 17 (30) январьда ұсынған ерекше пікіріне (қараңыз: осы том, 155—156-беттер) қарсы бағытталды. Мартов өзінің қа- рарында Ленин мен Ленгниктің ерекше пікір үсынғанын олардың бетіне басуды ұсынды. Жарыс сөздің барысында Мартов өзінің қарарын ңайтып алуға мәжбүр болды, сөйтіп Плехановтың формасы жағынан біршама өзгешелеу қарары-


564
ЕСКЕРТУЛЕР
на қосылды, бұл қарар меныпевпктсрдің дауыс беруімен қа- былданды —159.
80 Бұл арада РСДРП II съезі партияның программасын қа- былдағаниан кейін Г. В. Плехановтың сөйлеген сөзі туралы айтылып отыр (қараңыз: «РСДРП екінші съезі. Протоколдар». М„ 1959, 258-бет).— 162.
81 Бұл арада Орталық Комитеттің шетелдегі өкілі Ф. В. Ленг-
никтің «Искра» редакциясына жіберген 1903 жылғы 19 де- кабрьдегі (1904 жылғы 1 январьдағы) және 1903 жылғы 26 декабрьдегі (1904 жылғы 8 январьдағы) хаттары туралы айтылып отыр (Лениннің X жинағы, 124 және 130—132-бет- тер). Бұл хаттардың алғашқысын Ленгник, екіншісін Ленг- никпен бірлесіп Ленин жазған (Ленин жазған хаттың бір бөлігін — ңараңыз: ІІІығармалар, 34-том, 220 — 221-бет-
тер).—165.
82 В. И. Ленин И. X. Лалаянцтің Н. К. Крупскаяға 1903 жылғы 24 декабрьде (1904 жылғы 6 январьда) жазған хатынан үзін- ді келтіріп отыр. Төменде Л. Б. Красиннің РСДРП Орталық Комитетінің шетелдік бөліміне 1904 жылғы 1 (14) январьда жазған хатынан үзінді келтірілген.— 167.
83 Бірінші хатта Орталық Комитет экспедициясының меңгеру- шісі М. Лейбович меныпевиктік «Искра» редакциясынан мы- наны өтінді: редакция алып тұратын «Искраның» 50 данасы қайда жіберіледі, Орталық Комитетке есеп беру үшін осыны маған хабарлаңыздар. Редакция бұл деректерді хабарлау- дан бас тартып, жіберілетін газеттердің санын көбейте түсу- ді талап етті. Екінші хатта Орталық Комитет экспедиция- сының меңгерушісі мартовшылдарға Орталық Комитеттің рұқсатынсыз «Искраны» редакцияға бөлінетін 50 данадан артық беруден бас тартты.— 168.
84 В. И. Ленин Орталық Комитеттің шетелдегі өкілі Ф. В. Ленг- никтің атынан «Искра» редакциясына 1903 жылғы 14 (27) декабрьде жолданған хаттан үзінді келтіріп отыр. Хатты Ленин жазған (қараңыз: Шығармалар, 34-том, 209—210-бет- тер).—169.
85 «Vorwärts («Алға») — күнделік газет, Герман социал-демо- кратиялық партиясының орталық органы; 1884 жылдан шы- ғарылып келген «Berliner Volksblatt»» («Берлиндегі Халық Газеті») газетінің жалғасы ретінде «Vorwärts. Berliner Volksblatt» деген атпен партияның Галль съезінің қаулысы бойынша Берлинде 1891 жылдан шыға бастады. Газет бе- тінде Ф. Энгельс оппортунизмнің барлық көріністеріне қарсы күрес жүргізді. 90-жылдардың екінші жартысынан былай, Энгельс қайтыс болғаннан кейін, «Vorwärts» редакциясы


ЕСКЕРТУЛЕР
565
партияның оң қанатының қолында ңалды, сөйтіп онда оппортунистердің мақалалары үзбей басылды. РСДРП- дағы оппортунизмге және ревизионизмге қарсы күресті бір жақты көрсете отырып, «Vorwärts» «экономистерді», ал партия жікке бөлінгеннен кейін меныпевиктерді жақтады. Реакция жылдарында «Vorwärts» Троцкийдің жалақорлық мақалаларын басып, Ленин мен болыпевиктердің ол мақала- ларды теріске шығаратып және партиядағы істің жайын объективті тұрғыдан бағалайтын мақала бастыруына мүмкін- дік бермеді. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде «Vorwärts» социал-шовинизм позициясында болды; ¥лы Октябрь со- циалистік революциясынан кейін антисоветтік насихат жүр- гізді. Берлиндө 1933 жылға дейін шығып тұрды.—169.
86 В. И. Ленин Орталық Комитеттің шетелдегі өкілі Ф. В. Ленг- никтің атыиан «Искра» редакциясына 1903 жылғы 26 де- кабрьде (1904 жылғы 8 январьда) жіберілген хаттан үзінді келтіріп отыр. Хаттың үзіиді келтірілген бөлігін Ленин жаз- ған (қараңыз: Шығармалар, 34-том, 220—221-беттер).— 170.
87 Старовердіц улътиматумы — А. Н. ГІотресовтың 1903 жылы 21 октябрьде (3 ноябрьде) Г. В. Плехановқа жазған ^хаты. Бұл хатта меньшевиктік оппозицияньщ атынан сөйлеген Потрссов «Искраның» ескі редакциясын қалпына келтіруді, Орталық Комитет пен партия Советіне меныпевиктерді кооп- тациялауды және Шетелдік лиганың екінші съезі піешімде- рінің заңдылығын мойындауды талап етті.—171.
88 «Россия социал-демократиялыт$ жумысшы партиясынын Орталыц Комитетінен»—«Инициаторлар тобының» Женевада «РСДРП Орталық Комитеті жанынан кітапхана мен архив» құру жөніндегі шешіміне байланысты В. И. Лснин жазған документ. Бұл документ «Инициаторлар тобының» партия кітапханасы мен архивін ұйымдастыруға көмек көрсету ту- ралы үндеуімен бірге «Барша жұртқа» деген листокта (Же- невадағы партия баспахаиасының басылымы) басылды.
1904 жылдың 7 (20) февралында В. И. Ленин РСДРП Орталық Комитетінің мүшесі ретінде «РСДРП Орталық Ко- митеті жапындағы кітапхана мен архив туралы ережеге» (документ В. Д. Бонч-Бруевичтің қолымен жазылған) қол қойды, ереже жаңа мекеме жұмысының мынадай негіздерін белгіледі:
«Мыиа жолдастар: А. И. Ильина, Ф. Ф. Ильин, В. М. Ве- літчкипа, П. Н. Олин, Н. Н. Замятин, В. Д. Бонч-Бруевич кірген кітапхана тобы осы топтың қаржысына ұйымдасты- рылған кітапхананы дербес басқаратын партия ұйымы бо- лады.
Орталық Комитет кітапхана тобына жалпы жұртшылық, әсіресе партия мүшелері кітапханамен мүмкіндігінше неғұр- лым кең көлемде пайдалана алатын болғанда кітапхананы «Россия соцпал-демократияльтқ жұмысшы партиясының


566
ЕСКЕРТУЛЕР
Орталық Комитеті жанындағы кітапхана мен архив» деп атауға право береді.
Орталық Комитет топқа ақшалай көмек көрсетуге міндет- тенбейді және оның міндеттемелері үшін жауап бермейді. Орталық Комитет топқа тек партия кассасының халі жақ- сарған жағдайда бір жолға несие немесе Орталық Комптет- тің табыстарынан бөлінген қаржы түрінде ғана көмек көрсете алады» (КПСС Орталық Комитеті жанындағы Маркс- изм-ленинизм институтыиың архиві).
Кейініректе (1904 жылдың аяғында немесе 1905 жылдың бас кезінде) В. И. Ленин РСДРП кітапханасын Көпшілік Комитеттері Бюросына беру туралы «Женевада РСДРП кі- тапханасыи құрған инициаторлар тобының мәлімдемесін» жазды (ңараңыз: Лениннің XXVI жинағы, 417-бет).— 175.
89 «Партияға» деген үндеудің осы жобасын жазуға Г. В. Пле- хановтың «Искраның» 1904 жылғы 15 январьдағы 57-номе- рінде басылғаи «Өкінішті түсініспеушілік» деген мақаласы тікелей себеп болды. «ІІартияға» деген үндеу ол ксзде жа- рияланған жоң.— 176.
90 Партия Советінен Л. Е. Гальперин шықты.—178.
91 Орыс-жапои соғысы басталғаннан кейін бір апта өткен соң В. И. Ленин жазған РСДРП Орталық Комитетінің «Орыс пролетариатына» атты листогы партия комитеттері дереу кө- шіріп бастырыпу таратуы керек деген нұсқаумен Россияның бірқатар қалаларьша жіберілді. Н. К. Крупская 1904 жылдың 3 (16) жәие 4 (17) февралында И. X. Лалаянцке, Л. Б. Кра- синге, Л. М. Книповичке жазған хаттарыида осы листоктың жіберілгені туралы хабарлайды (КПСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-ленинизм институтының архиві және Лениннің X жинағы, 323, 324-беттер). Н. К. Крупская 1904 жылғы 16 (29) февральда Р. С. Землячка мен Л. Е. Гальпе- рииге былай деп жазды: «Қарт (В. И. Ленин. Ред.) соғыс туралы ліісток жазды, мұнда ол таратылған жоқ, көшіріи бастыру үшін Томскіге, Москваға, Одессаға, ІІитерге, Самара- ға, Саратовқа, Нижний меп Екатеринославқа жіберді» (Моск- вадағы Орталық мемлекеттік тарихи архив). Маркспзм- ленинизм институтының кітапханасында РСДРП Орталык Комитетінің «Орыс пролетариатына» деген листовкасының көптеген дапалары бар: РСДРП Орталық Комитетініц мөрі, РСДРП Москва және Екатеринослав комитеттерінің мөрлері басылған листовкалар сақталған; бұл листокты Ни- жегород (тиражы 7 700 дана), Тверь, Саратов комитеттері, Киевтегі студеиттер көшіріп, бастырды және таратты. Со- нымен бірге 1904 жылдың 5 (18) мартында листок «Искра- ның» 61-номерінде көшіріп басылды. «Орыс пролетариатына» листогы В. И. Ленішнщ Шығармаларында бірінші рет басы- лып отыр.— 182.


ЕСКЕРТУЛЕР
567
92 1895 жылы жапон-қытай соғысының (1894—1895 жылдар) пәтижесінде Симоносек піартыиа қол қойылды; бұл шарт бойынша Қытай Ляодун түбегін, Пэнхуледао және Тайвань аралдарын Жапонияға беруге мәжбүр болды, 200 миллион лян контрибуция төлсуге міндеттенді (кейін контрибуция 230 миллион лянға дейін көбейтілді), сондай-ақ Жапонияға бірқатар экономикалық артықшылықтар берді. Жапонияның күшейіп кетуінен қауіптенген Россия, Франция және Герма- ния Симоносек шартының жасалуына байланысты наразы- лық білдірді, осыдан кейін Жапония Ляодун түбегін аннек- сиялаудан бас тартуға мәжбүр болды.—186.
93 В. И. Лениннің бұл хаты меныпевиктердің «Орыс революция- лық социал-демократиясының Шетелдік лигасының кезекті 2-съезіиің протоколдарына» қарама-қарсы осы протоколдар жөніндегі «Түсініктерді» шығарған большевиктер тобына (В. Д. Бонч-Бруевичке, В. М. Величкинаға, Н. К. Крупская- ға, М. Кореневскийге, М. М. Литвиновқа, Н. Э. Бауманға, В. С. Бобровскийге, 0. А. Пятницкийге, П. И. Кулябкоға, И. X. Лалаянцке) арналды.
Осы томдағы «Дайындық материалдар» бөлімінде ««Искра- ның» редакциясынан кетуімнің мән-жайы туралы» хаттың үзінді-нұсңасы келтіріліп отыр.— 187.
94 Бұл арада әңгіме В. И. Лениннің «Бір адым ілгері, екі адым кейін (Біздің партиямыздағы дағдарыс)» (қараңыз: осы том, 199—442-беттер) деген кітабы туралы болып отыр,— 192.
95 Н. В. Гогольдің «Өлі жандар» жәие «Ревизор» деген шығар- маларының кейіпкерлері.—193.
96 «Бірінші май» прокламациясы РСДРП Орталық Комитеті мөи Орталың Органы атынан жеке листок болып басылды. Листовканы партияның Москва, Нижегород, Тверь комитет- тері де көшіріп басты. Басылған листоктың текстінде осы томда беріліп отырған Ленин қолжазбасьтның алғашқы нұс- қасымен салыстырғанда кейбір өзгерістер бар.— 194.
97 «Бір адым ілгері, екі адым кейін (Біздің партиямыздағы дағ- дарыс)» деген кітапты В. И. Ленин РСДРП II съезінің 1904 жылғы январьда басылып шыққан мәжіліс протоколдары мен қарарларын, әрбір делегаттьщ сөйлеген сөздерін, съезде қа- лыптасқан саяси топтарды, сондай-ақ Орталық Комитет пен партия Советінің документтерін мұқият зерттей отырып, бір- неше айда әзірледі. Осы томдағы «Дайындық материал- дар» бөлімінде «Бір адым ілгері, екі адым кейін» кітабын жазу кезінде Лениннің орасан зор әзірлік зерттеу жұмысыи жүргізгенін дәлелдейтін лениндік документтер («РСДРП II съезі протоколдары конспектісінің желісі», «Протоколдар бойынша делегаттарға берілген мінсздеме», «РСДРП II съе-


568
ЕСКЕРТУЛЕР
зінде дауыс берудің топқа бөлінуі және типтері» жән0 бас- қалар) келтіріліп отыр. 1904 жылдың апрелінде «Бір адым ілгері, екі адым кейіи» кітабын жазу аяқталуға жақындап қалады. 8 апрельде (жаңаша) Н. К. Крупская Нижегород комитеті мүшелеріпің біріне жазған хатында былай деп ха- барлайды: «Осы айдың аяғында Лениннің съезд және партия- дағы істің жағдайы туралы кітапшасы (көлемді, 8—9 табақ) дайын болады. Ол көпшіліктің позициясын толығынан айқындайды деп ойлауға болады, мен тіпті кітапша қазір партияда белең алып отырған теориялық абыржушылықты біраз бәсеңдетеді деген сенімдеміп» (Лениннің XV жинағы, 15-бет). Лениннің бұл кітабы 1904 жылғы майда басылып іиықты.
Ленин бұл шығармасында меныпевиктердің ұйымдық мә- селелердегі оппортунизміне күйрете соққы берді. Кітаптың орасан зор тарихи маңызы ең алдымен мынада: Ленин бұл кітапта партия туралы маркстік ілімді одан әрі дамыта оты- рып, пролетарлық революциялық партияның ұйымдық прин- циптерін жасады; марксизм тарихында тұңғыш рет ұйым- дық оппортунизмді жеріне жеткізе сынады, ұйымның маңы- зын төмендету жұмысшы қозғалысы үшін аса ңауіпті екенін көрсетті.
Кітапқа мепьшевиктер ызалана піабуыл жасады. Плеханов Орталық Комитеттен Лениннің кітабынан іргені аулақ са- луды талап етті, ал Орталық Комитеттегі ымырашылдар кі- таптың басылып, таратылуын бөгеуге әрекеттенді.
Оппортунистердің барлық әрекеттеріне қарамастан, Ле- ниннің «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген еңбегі Рос- сияның алдыңғы қатарлы жұмысшылары арасында кеңінен таратылды. Полицпя департаментінің мәліметтеріне қараған- да, ңамау, тінту жүргізілген кездердө бұл кітап Москвада, Петербургте, Киевте, Ригада, Саратовта, Тулада, Орелде, Уфада, Пермьде, Костромада, Щигрыда, Шавлиде (Ковно гу- берниясы) және басқа ңалаларда табылған.
«Бір адым ілгсрі, өкі адым кейін» деген кітабын Ления 1907 (титул парағында: 1908) жылы «12 жыл ішінде» деген жинақта қайта бастырды. Сол жинақтың алғы сөзіиде Ленин былай деп жазды:
««Бір адым ілгері, екі адым кейін» кітапшасы 1904 жыл- дың жазында Женевада шықты. Ол меныпевиктер мен большевиктердің арасындағы, екіпші съезде басталған (ав- густ, 1903 жыл) жіктің бірінші сатысын суреттейді... Менің- ше, мұндағы мәнді нәрсе, тактикалық және басқа көзқарас- тардың екінші съездегі күрестерін талдау және меныпевик- тердің ұйымдастыру көзқарастарымен айтысу: біздің револю- цияда жұмысшы партиясының бүкіл ісіне өзініц ықпалыныц белгісін ңалдырған ағымдар ретінде меныпевизм мен боль- шевнзмді түсіну үшін осының екеуі де қажет» (Шығарма- лар, 13-том, 99-бет).


ЕСКЕРТУЛЕР
569
Осы томда еңбектің тексті кітаптың Лениннің қолжазба- сьшен салыстырылған 1904 жылғы бірінші басылымы бойын- ша басылып отыр және автордың 1907 жылғы басылымына енгізген қосымшалары с-ақталды.—199.
98 	1902 жылғы конференция — РСДРП комитеттері мен ұйым- дары өкілдерінің конференциясы, 1902 жылы 23—28 мартта (5—10 апрельде) Белостокта болды. Конференцияға РСДРП Петербург және Екатеринослав комитеттерінің, «РСДРП-ның оңтүстік комитеттері мен ұйымдары одағының», Бунд Орта- лық Комитеті мен оііың ІІІетелдік комитетінің, «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының» және «Искра» редак- циясының («Искраның» өкілі Ф. И. Данның «Орыс револю- циялық социал-демократиясыныц шетелдік лигасынан» мандаты болды) өкілдері қатысты. Конференцияны ұйымдас- тырушылардьщ— «экономистердің» кінәсынан «Искра» редак- цпясының делегаты Дан конференцияның ашылуына кешігіп қалды, ал «Искраның» орыс ұйымының өкілі Ф. В. Ленгник Белостокқа уақытында келгенімен конференцияға мүлдем қа- тыса алмады; Белостокқа Даннаи бұрын келген Нижегород комитетінің («Искра» бағытындағы) окілі А. И. Пискунов «Искра» бағытындағы ұйымдар өкілдерінің конференцияға қатыспауы жөнінде наразыльтқ білдіріп, көп кешікпей кетіп қалды. «Экономистер» және оларды қолдаған бундшылдар конференцияны РСДРП II съезіне айналдыруға тырысты, сөйтіп орыс социал-демократиясының қатарында оз жағдайын нығайтуды және «Искраның» өсіп отырған ықпалын тоқта- туды көздеді. Алайда конференция құрамының біршама аздығына (Россияда жұмыс істеген РСДРП ұйымдарының төртеуі-ак, қатысты), сонымен бірге конференцияда байқал- ған принциптік зор алауыздықтарға байланысты бұл әрекет іскө аспады; атап айтқанда, «Искраның» делегаты конферен- цияны партия съезіне айналдыруға батыл қарсылық білдір- ді, ол мұндай съезді ашуға ешкім право бермегенін жәно съездің әзірленбегенін дәлелдеді.
Белосток конференциясында айқындалу туралы қарарлар және Бунд Орталық Комитетінің делегаты ұсынып, «РСДРП- ііың оңтүстік комитеттері мен ұйымдары одағының» өкілі түзету енгізген принципті қарар ңабылданды (принцппті қа- рардың өз жобасын ұсынған «Искраның» делегаты буидшыл- дың жобасына қарсы дауыс берді); сонымеи бірге Бірінші май листогының токсті бекітілді, оның негізіне «Искра» ре- дакциясы әзірлеген жоба алынды. (Ңараңыз: «КПСС съезде- рінің, конференцияларының және Орталық Комитет пленум- дарының қарарлары мен шешімдері», 1-том, 1971, 40—44-бет- тер). Конференция партияньщ II съезіне әзірлік жасау үшін Үйымдастыру комитетін сайлады, оның құрамына «Искра- ның» (Ф. И. Дан), «РСДРП-ның оңтүстік комитеттері мен ұйымдары одағының» (О. А. Ерманский) және Бунд Орта- лық Комитетінің (К. Портной) өкілдері енді. Конференция-


570
ЕСКЕРТУЛЕР
дан кейін көп ұзамай-ақ опың делегаттарының көпшілігін, оның ішінде Үйымдастыру комитетінің екі мушесін полиция тұтқынға алды. РСДРГІ II съезіне әзірлік жүргізу үшін 1902 жылы поябрьде Псковта РСДРП Петербург комитеті, «Искраның» орыстық ұйымы және «Южный рабочий» тобы өкілдерінің кеңесінде жаңа Үйымдастыру комитеті құрыл- ды.— 206.
99 «Жумысшы ойьі»— «экономистердің»тобы; аттас газет шыға- рып тұрды. Газет 1897 жылғы октябрьден 1902 жылғы де- кабрьге дейін шықты; оны К. М. Тахтарев және басцалар редакциялады. 16 номері жарық корді.
«Жұмысшы ойы» тобы ашық оппортунистік көз- ңарастарды уағыздады. Топ жұмысшы табының саяси күре- сіне қарсы шықты, оның міндеттерін «минуттық мүдделер- мен», көбінесе экономикалық сипаттағы кейбір жеке рефор- малардың талаптарымен шектеді. Жұмысшы қозғалысының стихиялылығына табынған «Жұмысшы ойының» өкілдері дербес пролетарлық партия ңұруға қарсы шықты. Олар рево- люциялық теорияның, саналыльгқтың маңызын төмендетіп, социалистік идеология стихиялы қозғалыстан тууы мүмкін деп пайымдады.
Ленин «Орыс социал-демократиясындағы піегіншектеу ба- ғыты» деген мақаласында, «Не істеу керек?» деген кіта- бында (қараңыз: ІІІығармалар толық жинағы, 4-том, 260—297- беттер және 6-том, 1—211-беттер), сондай-ақ «Искра» га- зетінде жарияланған маңалаларында халықаралық оппорту- низмнің орыс топырағындағы бір түрі саналатын «Жұмысшы ойы» тобыньщ көзқарастарын сынаған болатын.— 223.
100 Меныпевиктік «Искра» редакциясы «Искраның» 1902 жылғы 15 январьдағы 57-номеріне қосымшада бұрынғы «эконо- мист» А. Мартыновтың мақаласын басты, ол осы мақаласын- да большевизмнің ұйымдық припциптеріне қарсы шығып, В. И. Ленинге тиісті. «Искра» редакциясы Мартыновтың ма- қаласына берген ескертуіиде, автордың кейбір пікірлерімен келіспейтіні жайында формальды түрде сөз еткенімен, тұтас алғанда бұл мақалапы мақұлдап, Мартыновтың негізгі ңа- ғидаларымен келісті.—225.
101 Ңараңыз: «КПСС съездерінің, конференцияларының және Орталық Комитет пленумдарының қарарлары мен шешімде- рі», 1-том, 1971, 69-бет.— 239.
102 Революцияшыл халықшылдардың «Жер жэне ерік» деген ұйымы 1876 жылдың күзінде Петербургте құрылды; әуелі «Солтүстік революцияшыл-халықшылдық топ» деп аталды, ал 1878 жылдан «Жер және ерік» қоғамы деген атпен белгі- лі. Оның мүшелері Марк және Ольга Натансондар, Г. В. Пле- ханов, О. В. Аптекмап. А. Д. және А. Ф. Михайловтар,


ЕСКЕРТУЛЕР
571
А. А. Квятковский, М. Р. Попов, С. М. Кравчинский, Д. А. Клеменц, А. Д. Оболешев, С. Л. Перовская және жетпі- сінші жылдардағы басқа да аса көрпекті революционерлер болды. Түпкі мақсат ретінде социализмнен бас тартпаса да, «Жер және ерік» ұйымы «дәл осы сәттегі халық талаптары», яғни «Жер және ерік» алу талаптарын жүзеге асыруды ең таяудағы маңсат етіп ңойды. «Бұл формула — делінген оның программасында,— тек кушпен төңкеріс жасау аруылы ғана жүзеге асырылуы мүмкін екені өзінен-өзі түсінікті», ал бұл төңкерісті әзірлеу үшін «халықтың наразылығын» күшейту және «мемлекет күштерінің берекесін кетіру» міндеттері алға ңойылды. Шаруалар арасында үгіт жүргізу үшін жер- ерікшілер әсіресе Поволжьенің және қара топырақты Орта- лықтың егіншілікті губернияларындағы деревняларда «ңо- ныстар» ұйымдастырды. Олар сонымен бірге жұмысшы- лар мен оқушы жастар арасында үгіт жүргізді,. 1876 жылы 6 (18) декабрьде жерерікшілер Петербургтегі Казан ала- ңында болған әйгілі демонстрацияны ұйымдастырды. Жер- ерікшілер, кейбір жұмысшы үйірмелерімен байланысты бол- ғанымен, жұмысшы қозғалысына басшылық жасай алмады және басшылық жасағылары келмеді, басқа халықшылдар сияқты, жұмысшы табының алдыңғы қатарлы ролін теріске піьтғардьт. Олар саяси күрестің маңызын да түсінбеді. Жер- евіктпілердің пікірі бойынша, саяси күрес революционерлер- дің күшін алаңдатады және олардың халықпен байланысын әлсіретуі мүмкіп.
70-жылдардың бірінші жартысындағы халықшыл топтар- дай емес, жерерікшілер қатаң түрде бір орталыққа бағыну мен тәртіп принципше негізделген сындарлы ұйым құрды. ¥йым «негізгі үйірмеден», сондай-аң территориялық және арнаулы топтардан (шаруалар мен жұмысшылар арасында жұмыс жүргізстін, «іріткі салупіы» және т. с. топтардан) құрылды: «негізгі үйірмені» «әкімшілік» («комиссия») бас- ңарды, ол топтардың қызметін бақылады, оларды әдебиет- пен, қаражатпен және т. с. жабдықтап отырды. 1876—1877 жылдың ңысында қабылданған қоғам Уставы азіпылықтың көпшілікке бағынуын, ұйымның әрбір мүшесінің «өзінің бар- лық күшін, қаражатын, байланысын, сүйініші мен күйінішін, тіпті өмірін де» ұйымның пайдасына сөзсіз жұмсауын, ұйымның барлық ішкі істері жөнінде толық құпиялықты сақтауды және т. б. талап етті. 1878—1879 жылдары жер- ерікшілер «Земля и Воля» журналының 5 номерін шығарды.
1879 жылы шаруалар арасындағы социалистік үгіттіц сәтсіздікке ұшырауы және үкімет тарапынан жазалаудың күшеіоі салдарынан жерерікшілердің көпшілігі өздерінің программасын жүзеге асыру жолындағы күрестің негізгі әдісі ретінде саяси террорға бой ұра бастады. Бұрынғы так- тиканы жақтаушылар (Г. В. ГІлеханов бастаған) мен террор- ды жақтаушылардың (А. И. Желябов және басқалары) ара-


572
ЕСКЕРТУЛЕР
сыпдағы алауыздық Воронеж съезінде (1879 жылғы июнь) «Жер және ерік» ұйымының жікке бөлінуіне әкеліп соқтыр- ды; біріншілері «Қаралай бөліс» қоғамын, екіншілері «Ха- лық еркі» ұйымын құрды.
Қаралай бөлісшілер (Г. В. Плеханов, М. Р. Попов, П. Б. Аксельрод, Л. Г. Дейч, Я. В. Стефанович, В. И. Засу- лич, 0. В. Аптекман, В. Н. Игнатов, А. П. Буланов және бас- ңалар) өздерінің программалық талаптарында негізінен алғанда «Жөр және еріктің» платформасын қорғады. Россия- да және шетелде (1880 жылы Плеханов, Дейч, Засулич, Сте- фанович және басқалар шетелге эмиграцияга кеткен бола- тын). «Черный передел» журналы және «Зерно» газеті шығып тұрды. Кейінірек ңаралай бөлісшілердің бір бөлігі марксизмге бет бұрды (Плеханов, Аксельрод, Засулич, Дейч және Игнатов 1883 жылы орыстың тұңғыш маркстік ұйы- мын— «Еңбекті азат ету» тобын құрды), басқалары 1881 жылғы 1 марттан кейін (II Александрдың өлтірілуі) халық өрікшілеріне қосылды.— 260.
103 	«Халыц еркі»— «Жер және ерік» деген халықшылдық ұйым- ның екіге бөлінуі нәтижесінде 1879 жылы августа пайда бол- ған халыңшыл-террористердің құпия саяси ұйымы. «Халың еркін» Атқару комитеті басқарды, оның құрамында А. И. Жс- лябов, А. Д. Михайлов, М. Ф. Фроленко, Н. А. Морозов, В. Н. Фигнер, G. Л. Перовская, А. А. Квятковский және басңалар болды. Халыңшылдардың утопиялық социализмі позициясында қала отырып, халық ерікшілері самодержавие- ні құлатып, саяси бостандықты жеңіп алуды ең маңызды міндет деп есептеп, саяси күрес жолына түсті. Олардың программасы жалпыға бірдей сайлау правосы негізінде сай- ланған «тұрақты халық өкілдігін» ұйымдастыруды, демокра- тиялық бостандықты жариялауды, жерді халыққа беруді және заводтар мен фабрикаларды жұмысшылардың қолына көшірудің шараларын белгілеуді көздеді. «Халық ерікшіле- рі,— деп жазды В. И. Ленип,— саяси күреске көшу арқылы бір адым алға басты, бірақ олар мұны социализммен байла- ныстыра алмады» (Шығармалар, 8-том,, 61-бет).
Халық ерікшілері патша самодержавиесіне қарсы қаһар- мандык, күрес жүргізді. Бірақ «белсенді» қаһармандар меи «енжар» тобыр жөніндегі қате теорияға сүйенген олар ха- лықтың қатысуынсыз, өз күштерімен, жеке-дара террор жо- лымен, үкіметке үрей. туғызу, іріткі салу жолымен қоғамды қайта құрмаңшы болды. 1881 жылғы 1 марттан кейін үкімет аяусыз қуғындау, атып-асу, арандату арқылы «Халық еркі» ұйымын жойып жіберді.
80-жылдар бойы «Халық еркін» қайта қалпына келтіруге жасалған әрекеттер нәтиже берген жоқ. Мысалы, 1886 жылы А. И. Ульянов (В. И. Лениннің ағасы) пен П. Я. Шсвырев бастаған және «Халық еркінің» дәстүрін ұстаған топ пайда болды. 1887 жылы III Александрды өлтіру әрекеті сәтсіздік-


ЕСКЕРТУЛЕР
573
ке ұшырағаннан кейін бұл топ ашылып ңалды да, оған бел- сене ңатысушылар дарға асылды.
Халық ерікіпілерінің қате, утопиялық программасын сьт- най келіп, В. И. Ленин «Халық еркі» мүшелерінің патша үкіметіне ңарсы жанқиярлық күресіне зор күрмет білдірген пікір айтты, 1899 жылы «Россия социал-демократтарының наразылығында» ол былай деді: «Бір шоғыр ерлерді қолдағаи қоғамдық топтар өрісінің тарлығына қарамастан, қозғалыс туы революциялық теорітя болмағанына қарамастан бұрын- гы «Халық еркінің» қайраткерлері орыс тарихында аса зор роль атқара білді» (Шығармалар толық жпнағы, 4-том, 188-бет).— 260.
104 Бұл арада 122 тас қалаушы тобының қылығына байланысты 1900 жылы Гамбургте болған жанжал туралы айтылып отыр; олар «Тас қалаушылардың ерікті одағын» ңұрып, орталық бірлестіктің тыйым салуына қарамастан, стачка кезінде ке- сімді ақы төленетін жұмысын істей берген. Тас қалаушылар бірлестігінің Гамбургтегі бөлімшесі жергілікті партия ұйым- дарыныц алдына социал-демократтардың, топ мүшелерініц штрейкбрехерлік ңылықтары туралы мәселе ңойды, ал олар бұл мәселені талқылап шешу үшін герман социал-демокра- тиясының Орталық Комитетіне борді. Орталық Комитет та- ғайындаған партиялық аралық сот социал-демократтардың, «Тас ңалаушылардың ерікті одағы» мүшелерінің бұл қылы- ғын айыптады, бірақ оларды партиядан шығару туралы ұсынысты қабылдамай тастады.— 267.
105 С. Зборовскийдің (Костичтің) съезд қабылдамай тастаған ңарарында иартия уставы 1-параграфының мынадай тұжы- рымы ұсынылды: «Партияның программасын мойындайтын, партия ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға ма- териалдық қаражатпен көмек көрсетіп, өз басы үнемі жәр- дем беретін әрбір адамды партия ұйымы партия мүшесі деп есептейді» («РСДРП екінші съезі. Протоколдар». М., 1959, 281-бет).— 272.
106 РСДРП II съезінде «Искра» ұйымының 16 мүшесі болды, олардың 9-ы (В. И. Ленин, Г. В. Плеханов, Н. К. Крупская, Р. С. Землячка, Л. М. Книпович, Н. Э. Бауман,, Д. И. Улья- нов, П. А. Красиков, В. А. Носков) — Ленин бастаған көпшілікті жақтаушылар және 7-уі (Л. Мартов, П. Б. Ак- сельрод, А. Н. Потресов, В. И. Засулич,, Л. Г. Дейч, Л. Д. Троцкий, В. II. Крохмаль) — Мартов бастаған азіпылықты жаңтаушылар еді — 283.
107 Авгий атңорасы — грек мифологиясы бойынша Элида пат- шасы Авгийдің көп жыл бойы тазартылмаған үлкен ат- ңорасын батыр Геракл тазартыпты, ол бұл ерлікті бір күя- нің іпіінде жасаған көрінеді. «Авгий атқорасы» деген сөз —


574
ЕСКЕРТУЛЕР
түрлі лас атаулының көбейіп кетуінің немесе істің өте бы- лығып, бейберекет болуының баламасы.— 286.
108 Герман социал-демократиясынъіц 1895 жылгы съезі 6—12 ок- тябрьде (жаңаша) Бреслауда өтті. 1894 жылғы Франкфурт съезіиің шешімі бойынша құрылған аграрлық комиссия ұсынған аграрлық нрограммаиыц жобасын талқылау съездің негізгі көңіл бөлген мәселесі болды. Аграрлық программа- ның жобасында елеулі қателіктер бар еді, атап айтңанда, бұл жобадан пролетарлық партияны «жалпы халықтық» партияға айналдыру тенденциясы байқалды. Бұл жобаны оппортунистермен қатар А. Бебель мен В. Либкнехт те қор- ғады, сол үшін оларды 1895 жылғы съезде партиялас жол- дастары қатты айыптады. Съезде аграрлық программаның жобасын К. Каутский, К. Цеткші және басқа социал-демо- краттар қатты сынады. Съезд комиссия ұсынған аграрлық программаның жобасын көпшілік дауыспен (63 дауысқа қарсы 158 дауыспен) қабылдамай тастады.— 290.
109 Бұл — Гётенің «Фаустындағы» Маргаританың сөздері (Мар- гарита Фаусты Мефистофельмен достастың деп кінәлайды); бұл сөздерді герман социал-демократиясының съезінде сөй- леген сөзінде К. Цеткин жатқа айтқан.— 292.
110 Бұл арада II. Аксельродтың болыиевизмнің ұйымдың прип- циптеріне қарсы бағытталған «Россия социал-демократиясы- ның бірлестігі және оның міндеттері» («Искра», 1903 жылғы 15 декабрьдегі 55-номері) деген мақаласы туралы айтылып отыр.— 298.
111 Бұл арада әңгіме Г. М. Кржижановский туралы болыи отыр.— 317.
42 Бұл арада В. И. Ленин «экономист» В. П. Акимовтың РСДРП II съезіпде сөйлегеп сөзі туралы айтып отыр; Аки- мов «Искра» ұсынған партия программасының жобасын сы- най келіп, программада «пролетариат» деген сөздің баста- уыш ретіиде емес, толықтауыш ретінде тұрғанына қарсылық білдірген-ді. Бұдан, Акимовтың пікірі бойынша, партияны пролетариат мүддесінен алыстату тенденциясы байқалады- мыс.— 343.
113 Гора мен Жиронда — XVIII ғасырдың аяғындағы француз буржуазиялық революциясы кезіндегі буржуазиялық екі саяси тоятың аты. Абсолютизм мен феодализмді жоюдың қажеттігін жақтаған, өз дәуірінің революцияшыл табы — буржуазияның неғұрлым батыл өкілдерін Гора — якобин- шілдер деп атады. Якобиншілдерге қарама-қарсы жирон- дистер революция мен контрреволюция арасында ауытқумеи болды және монархиямен келісім жасау жолына түсті.


ЕСКЕРТУЛЕР
575
Ленин социал-демократиядағы оппортунистік ағымды «со- циалистік Жиронда» деп, революцияшыл социал-демократ- тарды пролетарлық якобиншілдер, «Гора», деп атады. РСДРП болыпевиктер және меныиевиктер болып бөлінген- нен ксйін Ленин мсньшевиктер жұмысшы қозғалысындағы жирондистік ағым болып табылады деп талай рет атапкөр- сетті.— 354.
111 Петербург «Жумысшъі уйымы» — «экономистердің» ұйымы, 1900 жылдың жазында құрылды. 1900 жылдьщ күзінде «Жұ- мысшы ұйымы» Петербургтегі «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағымен» бірікті, сөйтіп РСДРП Петер- бург комитеті деп танылды. Петербург партия ұйымында искралық бағыт жеңгеннен кейін «экономизмді» жақтаушы- лардың ықпалында болған Петербург социал-демократтары- ның бір бөлігі 1902 жылдың күзінде Петербург комитетінен болініп шығып, дербес «Жұмысшы ұйымын» құрды. «Жұ- мысшы ұйымының» комитеті лениндік «Искраға» және оның маркстік партяяны құру жөніндегі үйымдық жоспарына дұшпандық позицияда болды. Өзін партияға қарсы ңойған «Жұмысшы ұйымының» комитеті демагогтыққа сальшып, жұмысшы табының әрекет жасауға қабілеттілігі жұмысшы қозғалысын дамытудың және күрестің табысқа жетуінің ец маңызды шарты болып табылады, деп мәлімдеді. РСДРП- ның бірқатар жергілікті ұйымдары Петербургтегі «Жұмыс- шы табын азат ету жольтндағы күрес одағының» атынан оз бетімен пікір айтқан «Жұмысшы ұйымы» комитетінің ше- шімдеріне қарсылық білдірді. 1904 жылдың басында, партия- ның II съезінен кейін, «Жұмысшы ұйымы» өмір сүруін тоқ- татып, жалпы партиялық ұйымға қосылды.— 355.
1,5 Орталыц Комитеттін жаңа мушесі—Россиядан Женеваға 1903 жылы сеитябрьде келген Ф. В. Ленгник.— 365.
113 Бұл арада әцгіме, сірә, копшілікті жақтаушылар мен азшы- лықты жақтаушылар түрған Женева маңындағы Carouge және Cluse деген екі мекен туралы болып отырса керек.— 383.
117 Базаров — И. С. Тургеневтің «Әкелер мен балалар» деген ро- манының басты кейіпкері.— 387.
118 Бұл арада әңгіме Ф. В. Ленгник туралы болып отыр.— 387.
119 «Искраның» 1903 жылғы 25 ноябрьдегі 53-номерінде В. И. Лениннің ««Искра» редакциясына хатымен» (қараңыз: осы том, 98—102-беттер) бірге редакцияның Г. В. Плөханов жазған жауабы да басылған болатын. Ленин өз хатында болыиевиктер меи меныпевиктердің арасындағы принципті алауыздықтарды газет бетінде талқылауды ұсынған еді. Ал


576
ЕСКЕРТУЛЕР
Плеханов бұл алауыздықтарды «үйірмелік өмірдің кикілжің- дері» деп атап, оларды талқылаудан бас тартып жауап бер- ді.— 388.
120 Бұл арада Г. В. Плехановтың «Күлкілі түсініспеушілік» («Искраның» 1903 жылғы 15 декабрьдегі 55-номері) және «Өкінішті түсініспеушілік» («Искраның» 1904 жылғы 15ян- варьдағы 57-номері) деген мақалалары туралы айтылып отыр.— 388.
121 Бүл арада «жария марксизмнің» аса көрнекті окілі П. Б. Струвенің көзңарасы туралы айтылып отыр, ол 1894 жылы «Россияньщ экономикалық дамуы туралы мәселе жөніндегі сын заметкалар» деген кітап жазған болатын. Струвенің осы алғашқы еңбегінің өзінен-ак, оның буржуазиялық-апологет- тік көзқарасы анық көрінді. Струвенің және басқа «жария марксистердің» көзқарастарына қарсы 1894 жылдың күзінде Петербургтегі марксистер үйірмесінде В. И. Ленин «Маркс- измнің буржуазиялық әдебиетте баяндалуы» деп аталатын рефератын оқыды. Кейін бұл реферат Лениннің 1894 жыл- дың аяғында — 1895 жылдың басында жазылған «Халық- шылдықтың экономикалық мазмұны және оның Струве мыр- заның кітабыида сыналуы» деген мақаласына негіз болды (ңараңыз: ІПығармалар толық жинағы, 1-том, 367—563-бет- тер).— 395.
122 Бұл арада Л. Мартовтың «Искрада» басылған «Біз дұрыс әзірленіп жатырмыз ба?» деген мақаласы туралы айтылып отыр, ол бұл мақаласында бүкіл россиялық қарулы көтері- лісті әзірлеуге қарсы шығып, мұндай көтеріліске әзірленуді бос қиял және заговоршылдық деп қараған болатыи.— 398.
123 В. И. Ленин бұл арада М. 10. Лермонтовтың «Журналист, оқушы және жазушы» деген өлеңінен (қараңыз: М. 10. Лер- монтов. Шығармаларыньтң алты томдығы, 2-тому 1954, 147- бет) алынған сөздорді келтіріп отыр.— 399.
124 «Заряның» 1-номерінде (1901 жылғы апрель) «Нарцис Тупо- рылов» деп ңол қойылып жарияланған сатиралық «Ең жаңа орыс социалисіяің гимнінен» алынған сөздер. Өлеңде сти- хиялық қозғалысқа бейімделе қалған «экономистер» әжуа- ланды. «Ең жаңа ор.ыс социалисі гимнінің» авторы Л. Мар- тов болатын.— 406.
125 Бұл арада Л. Мартовтың 1904 жылғы 25 февральда «Искра- да» басылған «Кезекте» деген мақаласы туралы айтылып отыр. Бұл мақалада Мартов жергілікті комитеттердің адам ңұрамы жөніндегі мәселені піешкенде жергілікті партия ко- митеттерінің РСДРП Орталық Комитетінен «тәуелсіз» бол- уын жақтады және бұл імәселені талқылағанда партия уста-


ЕСКЕРТУЛЕР
577
вының 9-параграфына сәйкес Москва комитетін Орталық Ко- митеттің барлық нұсқауларына бағындыру туралы қарар қабылдаған Москва комитетіне тпісті.— 412.
126 Герман социал-демократиясыныц Дрезден съезі 1903 жылғы 13—20 сентябрьде (жаңаша) болды. Съезде партияның так- тикасы туралы және ревизионизмге қарсы күресу туралы мәселеге баса назар аударылды. Съезде Э. Бернштейниің, П. Гёрэпің, Э. Давидтың, В. Гейненің және басқа кейбір пе- міс социал-демократтарының ревизионистік көзқарастары сы- палды. Съездің басым көппгілік дауыспен (11 дауысқа қарсы 288 дауыспен) қабылданған қарарында былай делінген: «Партия съезі біздің сыннан өткен, жеңістерге жеткізген, тап күресіне негізделген байырғы тактикамызды өзгертуге, өзгерткенде жауымызды талқандау жолымен саяси билікті жеңіп алу орнына өмір сүріп отырған құрылысқа кеңшілік жасау саясатыи қото мағынасында жасалған ревизионистік әрекетті барынша батыл айыптайды» (қараңыз: «Protokoll über die Verhandlungen des Parteitages der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands. Abgehalten zu Dresden vom 13. bis 20. September 1903». Berlin, 1903, S. 418). Мұндай қарар ңабылдаудың белгілі бір дәрежеде жақсы маңызы болдьт. Алайда съезд ревизионизммен күресте жеткілікті дәйектілік көрсете алмады; герман социал-демократиясының ревизио- нистері партиядан іиығарылмады, олар съезден кейін де оз- дерінің оппортушістік көзқарастарын насихаттай берді.— 413.
127 «Sozialistische Monatshefte» («Социалистік Әрайлық»)—жур- нал, неміс оппортунистерінің басты органы және халықара- лық оппортунизм органдарының бірі. 1897 жылдан 1933 жыл- ға дейін Берлинде шығып тұрды. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде (1914—1918) социал-шовинистік позицияда болды.— 414.
128 «Франкфурт Газеті» («Frankfurter Zeitung») —күнделікті га- зет,. ірі неміс биржашыларының органы, 1856 жылдан 1943 жьтлға дейін Майндағы Франкфуртта шығып тұрды. 1949 жылдан «Франкфурттік Жалпы Газет» («Frankfurter Allgemeine Zeitung») деген атпен ңайта шыға бастады; Батысгер- ман монополистерінің жаршысы.— 419.
129 «Министериалистік» тактика, «министериализм» (немесе «министрлік социализм», яки «мильеранизм»)—социалис- тердің буржуазияның реакциялық үкіметтеріне қатысуы- ның оппортунистік тактикасы. Француз социалисі Мильеран- ның 1899 жылы Вальдек-Руссоның буржуазиялық үкіметі- нің құрамына енуіне байланысты піыққан термин.— 421.
130 Бұл арада Л. Мартов қалжың түрінде жазған және оның «Кезекте» деген мақаласына («Искраның» 1904 жылғы 25


578
ЕСКЕРТУЛЕР
январьдағы 58-номері) қосымшада басылған «РСДРП-ның қысқаша конституциясы» туралы айтылып отыр. Больше- визмнің ұйымдық принциптерін мысқылдай және меныпе- виктерге әділетсіз қарайды-мыс дегенді айта отырыгт, Мартов өз «конституциясында» большевиктер мен меньше- виктерді тұспалдап, «мұқатушылар» мен «мұқалушылар» туралы жазған болатын.— 423.
131 Бұл арада РСДРП-дағы іілкі партиялық күрес туралы мәсе- ле жөнінде К. Каутскийдің М. Н. Лядовқа жазған хаты ту- ралы айтылып отыр, ол хат «Искраньщ» 1904 жылғы 15 май- дағы 66-номерінде жеке мақала болып жарияланған-ды. Меньшевиктерді жақтай отырып, Каутский сонымен бірге күресуші екі жақты «өзара қырқысуды» тоқтатуға шақыр- ды және партияда «уақытша бітім жасалғанша» болыпевик- тер мен мепьшевиктер арасындағы алауыздықтарды талқы- лау үшін партия съезін шақырмауды ұсынды.— 453.
132 РСДРП Советі Жөневада 1904 жылғы 31 май және 5 июнь (13 және 18 июнь) күндері мына құрамда мәжіліс құрды: В. И. Ленин, Г. В. Плеханов (председатель), В. А. Носков, П. Б. Аксельрод және Л. Мартов. Совет алғашқы мәжілісінде Россиядағы революциялық және оппозициялық партия- лардың партия аралық копференциясын шақыру туралы жә- не алдағы уаңытта Амстердамда болатын халықаралық конгресс туралы мәселелерді талқылады. Екінші мәжіліс партияның мынадай ішкі мәселелерін талқылауға арналды: 1) партияның орталық мекемелерінің (Орталық Орган мен Орталық Комитеттің) өз өкілдерін партия Советінен шақы- рып алу правосы туралы; 2) комитеттерге кооптациялау ту- ралы жәие Орталық Комитеттің оларға жаңа мүшелер енгізу правосы туралы; 3) партияның III съезін шақыру туралы мәселе жөиінде партия ұйымдарының дауыс беру тәртібі ту- ралы; 4) Совет мәжілістеріиің протоколдарын жариялау ту- ралы жәяс басқалар.
Советтің бес мүшесінің үшеуі (Плеханов, Аксельрод жә- не Мартов) меныпевиктік оппозицияның өкілдері, ал Нос- ковтың ымырашылдық позицияда болуьтна байланысты пар- тпя Советі партияның аса маңызды ішкі мәселелері жөнін- де меньшевиктік шешімдер қабылдады.— 455.
133 Россияныц оппозициялыц және революциялыц уйымдары- ныц партия аралыт^ конференциясъі 1904 жылдың аяғында өтті, оны шақырудың инициаторы «Финляндияның белсснді қарсылық көрсету партиясы» болды. РСДРП-ның және Рос- сияның басқа да кейбір социал-демократиялық партиялары мен ұйымдарыныц өкілдері 1904 жылы августа Амстердам- дағы халықаралық социалистік конгресс ашылар алдында кездесіп, партия аралық конференцияға қатыспауға ұйғар-


ЕСКЕРТУЛЕР
579
ды. РСДРП бұл шешімді Партия советіпің 1904 жылғы 21 августағы (3 сентябрьдегі) мәжілісінде бекітті.— 458.
134 Орталық Комитеттің Поляк социалистік партиясына жолда- ған хатыиың авторы В. И. Ленин болатын (қараңыз: Шы- ғармалар, 34-том, 236"бет).— 459.
135 «Пролетариат» поляк социалистік партиясы 1900 жылы По- ляк социалистік партиясынан (ППС) бөлінген топ-^ардан құрылды. Социал-дехмократиялық программаны жалпы мойыи- даумен қатар бұл иартия жеке-дара террор тактикасын және ұйымның федсралистік ирипцииін жақтады. «Пролета- риат» партиясы поляк революциялың қозғалысын Россияда- ғы революциялық қозғалыспен жақындастыруды жақтады; ол күрестің ең таяудағы мақсаты ретінде Россияда демокра- тиялық конституция болуы, ол бойынша Полыпаға автоно- мия берілуі талабын ңойды. «Пролетариат» партиясы поляк революциялық қозғалысында елеулі роль атқара алмады; 1905—1907 жылдардағы революциядан кейін өмір сүруін тоқ- татты.— 460.
136 Бұл арада, сірә, «ІІрибалтика латыш социал-демократиялық жұмыоиы үйымы» мен «Латыш социал-демократиялық ода- ғы» туралы айтылып отырған болуы керек.
«Прибалтика латыш социал-демократиялыц жумысшы уйы- мы» бірнеше социал-демократиялық ұйымның бірігуі нә- тижесшдс 1902 жылы апрельде құрылды. Соның негізінде 1904 жылғы 7—9 (20—22) июньде болған латыш социал-де- мократиялық ұйымдарының I съезінде «Латыш социал-де- мократиялық жұмысшы партиясы» құрылды, ол 1906 жылы IV (Бірігу) съезде РСДРІІ құрамына енді.
1900 жылдың күзінде шетелдө цурылған «Латыіи, социал- демократиялыц одағы» өздерінің талаптары жағынан орыс социалист-револіоцнонерлеріне жақындады және едәуір дә- режеде ұлтшылдық тенденциялары болды. 1905 жылы «Одақ» шаруалардың бір бөлігі арасында уақытша біраз бе- делге ие болды, бірақ көп ұзамай оны «Латыш социал-де- мократиялық жұмысшы партиясы» ығыстырып шығарды. Бұдан әрі «Одақ» елеулі роль атқарған жоқ.— 460.
137 Бұл арада әңгіме РСДРП II съезінен кейін көп ұзамай армян ұлтшыл-федералист іэлементтері ұйымдастырған «Ар- мян социал-демократиялыц жумысіиы уйымы» («специфик- тердің») туралы болып отыр. Бундшылдар сияқты «специ- фиктер» дө партияны құрудың федерациялың принципін, яғни пролетариаттың ұлттық бөлінісін талап етті, сөйтіп өздерін армян пролетариатының бірден-бір өкіліміз деп жа- риялады. Өздерінің ұлтшылдығын ақтау үшін олар «әрбір ұлттың ерекше жағдайларын» сылтау етті. В. И. Ленин Рос- сиядағы социал-демократиялық үйымдардың 1905 жылғы


580
ЕСКЕРТУЛЕР
сентябрьде шақырылатын конференциясына байланысты РСДРП Орталық Комитетіне жолдаған хатыида былай деп жазды:
««Армян с.-д. федерациясы» жөні.нде ерекше сақтандырам. Егер сіздер оиың конференцияға қатысуына келісім берген болсаңыздар, онда улкен қате жасағансыздар, оны цайткенде де түзету керек. Олар женевалық қос іріткішілер, бұлар осында, Кавказбен ешбір елеулі байланыстары болмай-ақ, мүлдем түкке тұрғысыз бірдеңелер бастырып шығарып жүр. Ол — кавказдық бундизмге нәр беріп отыру үшін әдейі ой- лад шығарылған, Бундтыц цойған адамдары, басқа түк те емес... Кавказдық жолдастардың күллісі әдебиетшілердің- іріткішілердің бүл шайкасына қарсы...» (Шығармалар, 34- том, 340-бет).— 461.
138 Бұл арада Л. Мартовтың партия Советінің алғаіпқы мәжілі- сінде партия аралық копференцияда принципті шөшімдср тек бірауызды болғанда ғана қабылдапсын деп күн ілгері ңаулы ету керек деген ұсынысы туралы айтылып отыр.— 461.
139 Бұл ескертпені В. И. Ленпн Л. Мартов ұсынған қарарға бай- ланысты жасаған болатын, бұл қарарда барлық партия ұй- ымдары партия Советіне өздерінің II Интернационалдың Амстердам конгресіне мандаттарын жіберуі, сондай-ақ жал- пы есеп жасау үшін жергілікті қызмет туралы есеп беруі қажеттігі ұсынылған-ды. Мартовтан соң Г. В. Плеханов сөз сөйлеПу жергілікті жерлердіц баяндамаларын күтуге уақыт жоқ екенін айтты, сондықтан біреуге баяндама әзірлеуді дереу тапсыруды ұсынды.— 462.
140 Бұл арада әңгіме армянның ұсақ буржуазиялық ұлтшыл «Гнчак» партиясының органы, 1903—1904 жылдары Руіцук (Болгария) ңаласында шығып тұрған «Верацнутюн» («Ңай- та өркендеу») газеті туралы болып отыр.— 463.
141 Бұл арада Л. Мартов ұсынған ңарардың жобасы туралы айтылып отыр, жобада партия Советінің комитеттерге жаңа мүшелерді кооптациялау жөнінде түсінік беруі ұсынылған- ды. Түсінікте былай деп айту ұсынылды: уставтың 12-пара- графының талабына сәйкес комитет мүшелерінің нақты са- нының 2/3-сі бөлшегі бар бүтінге тең шыққан жағдайда ол бөлшек 7з-ге тең болса есепке алынбайды, егео 2/з-ге тең болса бір бүтінге есептеледі. Ңарар жобасыньщ басындабы- лай деп көрсетілді: мұндай түсініктің қажеттілігі устав бо- йынша кооитациялау үшін қажет дауыс санын анықтауке- зінде туған түсінбеуптіліктерге байланысты болды. Мысал ретінде Мартов Москва партия комитетіндегі дауыс беруді айтты. Алайда Мартөв бұл мәселеге тікелей байланысты кө-


ЕСКЕРТУЛЕР
581
ңілге қонарлық фактілер келтіре алмады. Қарар В. И. Ленин ұсынған түзетуімен қабылданды.— 465.
Бұл арада Москва комитетінің азшылығы өз тарапынан кооитациялау үшін бір емес,, екі мүшені ұсынды деген Л. Мартовтың сөзі туралы айтылып отыр.— 466.
Бұл арада әңгіме Николаев комитетіндегі жанжал туралы болып отыр, партия Советінің екінші мәжілісінде В. И. Ленин сөйлер алдында Л. Мартов бұл жөнінде хабарлама жа- сады466.
Партия Советі қарарды бірауыздан қабылдады.— 469.
РСДРП II съезіыде ңабылданған партия уставы бойынша съезге дейін кемінде бір жыл бұрын бекітілгсн ұйымдардың ғана съезге өкіл жіберуге правосы бар. Осының негізінде В. А. Носков (Глебов) партия Советінің екінші мәжілісінде Тверь және Рига комитеттерінің дауыстары партияның III съезін шақыру туралы мәселені іпешкенде зацды күшіне кіре алмайды деп көрсетті.— 470.
РСДРП Кавказ одағы 1903 жылы мартта Тифлисте өткен Кавказ социал-демократиялық ұйымдарының I съезінде РСДРП Тифлис және Баку комитеттерінін, инициативасы бо- йынша құрылды. Съезге Тифлис, Баку, Батуми, Кутаиси және Закавказьенің басқа да социал-демократиялық ұйым- дарынан 15 дслегат қатысты. Съезд Одақтың басшы орга- пын — құрамында 9 адам бар РСДРП Кавказ одақтық коми- тетін сайлады. Оған Б. М. Кнунянц, Ф. Е. Махарадзе, И. В. Сталину М. Г. Цхакая, А. Г. Цулукидзе және басңалар енді. Съезд лениндік «Искраның» саяси бағытын мақұлда- ды, «Искра» мен «Заря» жасаған партия программасының жобасын Закавказье социал-демократиялық ұйымдары қыз- метінің негізі ретінде қабылдады. Грузин социал-демокра- тиялық «Брдзола» («Күрес») газеті мен армян социал-демо- кратиялық «Пролетариат» газетін «Пролетариатис брдзола» («Пролетариат Күресі») деген атпен бір газет етіп біріктіру ұйғарылды.
РСДРП II съезіне Кавказ одағынан 3 делегат жіберілді. Кавказ одағы әлі ұйымдық жағынан қалыптасу кезеңінде болғандықтан, делегаттар съезге үш дербес комитеттің өкіл- дері ретінде сайланды: Б. М. Кнунянц — Баку комитетінен, А. Г. Зурабов — Батуми комитетінен, Д. А. Топуридзе — Тифлис комитетінен. Делегаттарға партия съезінде лениндік «Искраның» программалық, ұйымдық және тактикалық принциптерін қорғау тапсырылды.
РСДРП Кавказ одақтық комитеті өз қызметінің ең басы- нан В. И. Ленинмен тығыз байланыс орнатты және меныпе-


582
ЕСКЕРТУЛЕР
виктік оппозицияға царсы күресте большевиктердің берік тірегі болды.
Одақ РСДРП III съезін әзірлеуге белсене қатысты. Ленин- дік бағытты қолдаған және мепыпевиктерді партияда іріткі салупіылар ретінде айыптағаы Кавказ одағының III съезі (1904 жылғы май) мен РСДРП Кавказ комитеттерінің боль- шевиктік ноябрь (1904 жылғы) конференциясы Закавказье болыпевиктік ұйымдарының партияның III съезін шақыру жолындағы күресіндегі маңызды кезеңдер болды. Кавказ одағыиың өкілдері партияның III съезіне практика жүзінде әзірлік жүргізген Көпшілік Комитеттері Бюросының құра- мына енді.
Бірінші орыс революцпясы қарсаңында және революция кезінде Закавказьеде жұмысшы қозғалысын ұйымдастыруда бұл одақ мацызды роль атқарды. Кавказ одағы жасырып газеттер, кітаптар, кітапшалар бастырып шығарды, Закав- казьенің Баку, Тифлис, Батуми және басқа аса ірі проле- тарлық орталыңтарында жұмысшылардың қимыл-әрекетін ұйымдастырып және үйлестіріп отырды. Одақ көп ұлтты Кавказ жұмысшыларын пролетарлық иптернационалпзм ру- хында тәрбиелеуде үлкен еңбек сіңірді.
1906 жылғы февральда РСДРГІ Кавказ одағы большевпк- тік және меньшевиктік фракциялардың біріккеп комитет- теріиің құрылуыпа байланысты өмір сүруін тоқтатты.— 470.
147 Бұл арада Л. Мартовтың партия Советінің екінші мәжілісін- дегі Самара, Смоленск, Брянск және Астрахань комитеттерін съезге қатысқан комитеттерге теңеу. яғни партия съезін ша- қыру туралы мәселепі шөшкенде олардьщ дауыс беру пра- восы болуьт жоніпдегі ұсыньтсы туралы айтылып отыр.— 470.
148 Л. Мартов Кавказ одағына съезді жақтап дауыс беру пра- восын 1903 жылғы сентябрьден, яғни оиың уставы бекітіл- геп уақыттан бастап беруді ұсыпды.— 471.
149 «Рассвет» («Таң сәулесі»)—ссктанттарға арналған социал- демократиялық листок; РСДРП II съезінің шешімі негізінде Женевада В. Д. Бонч-Бруевич шығарып тұрды. Бірінші но- мері 1904 жылы январьда шықты. Партия Советі 1904 жыл- ғы 5(18) июпьдегі мәжілісінде листокты партия органы ре- тіпде одан әрі шығарып тұруға қарсылық білдірді (бірақ Бонч-Бруевичке листокты өз атынан шығарып тұруға право берілді). 1904 жыльт күзде «Рассветті» шығару тоқтатылды. Барлығы 9 номері жарық көрді.— 472.
150 Бұл арада партия Совсті январь (1904 жылғы) сессиясыныц совет мәжілістерінің протоколдарын жариялау жөніндегі шешімі туралы айтылып отыр.— 473.


ЕСКЕРТУЛЕР
583
151 Меныпевиктердің — Г. В. Плехановтың, Л. Мартовтың П. Б. Аксельродтың және ымырашыл В. А. Носковтың (Глебов- тың) дауыс беруі нәтижесіпде партия Советі 1904 жылғы 5(18) июньдегі мәжілісінде Совет мәжілістерінің протокол- дарын жариялауға ңарсы шықты.— 473.
152 Бұл документ Шетелдік лига съезінде В. И. Лениннің РСДРП II съезі туралы жасаған баяидамасының егжей-тегжейлі жоспар-конспектісі болып табылады. Мазмұны және баян- далу барысы жағьшан бұл документ негізінен баяндаманыц протоколдағы жазбасына сәйкес келеді (қараңыз: осы том, 43—55-беттер). Алайда коііспектінің кейбір тезистері баяи- даманың протоколдағы жазбасында келтірілмейді жәие, кері- сінше, жазбаның кейбір тармақтарында конспектіде жоқ қағидалар дамытылған.
РСДРП II съезініц бұл докумептте көрсетілген фактілеріи, оқиғаларын, топтарын жэне жекелеген делегаттардың мінез- құлқыи Леішн «Вір адым ілгері, екі адым кейін» деген кіта- бында (қараңыз: осы том, 199—442-беттер) және сол кездегі басқа да шығармаларында егжей-тегжейлі талдады.— 477.
153 Бұл арада әңгіме РСДРП II съезінде Ортальтқ Орган редак- циясып сайлау туралы (бұл туралы қараңыз: осы том, 315— 332-беттер) болып отыр.— 477.
154 Партияның II съезінің 16 мәжілісінде сөйлеген сөзінде Г. В. Плеханов былай деп мәлімдеді: егер револіоцияның та- бысты болуы үшін белгілі бір демократиялық принциптің әрекетін уақытша шектей тұру қажет болса, онда мұндай шектеуден бас тарту қылхмыс болар еді. Ол былай деп атап көрс.етті: социал-демократтар қанаушы таптардың саяси праволарын шектеу үшін жалпыға бірдей сайлау правосына қарсы шығатыи жағдайдың болуы мүмкін.— 478.
155 Бұл жерге ңойылғаи сұрақ белгісі мынаны білдіреді: бул конспекті жазьтлған кезде В. Е. Мандельбергтің (Бюлов, съезд протоколдары бойынша — Посадовский) қалай дауыс бергені туралы В. И. Лениннің, сірә, дәл деректері болмаса керек, өйткені бұл кезде РСДРП II съезінің протоколдары әлі жарпяланбаған еді. Шынында, бұл арада айтылып отыр- ған атап дауыс беру кезінде Мандельберг Леииннің ұсыны- сына қарсы дауыс берген болатын. Лениннің ұсынысын қол- дап барлығы 25 дауыс берілді, 26 дауыс қарсы болды. Пар- тияның II съезінің протоколдары жарияланғаннан кейін жазылған «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабында Ленгш осы атап дауыс беруді айта келіп, Посадовскийдің антішскраітіылдармен бірге дауыс бергенін көрсетеді (қара- ңыз: осы том, 231-бет).— 479.
156 Қай листок туралы әңгімс болып отырғаны анықталмаған.— 479.


584
ЕСКЕРТУЛЕР
157 	Бұл жерде Л. Мартовтыц сөзі келтіріліп отыр. Бұл жөнінде осы томньщ 51—52-беттерінде толығырақ айтылған.— 480.
l5S Лига съезінің бірінші мәжілісіндегі заметкалар 1903 жылғы 13(26) октябрьдегі мәжілістің барысындағы фактілердің, дауыс берудің, шешімдердің ңысқаша баяндалған мазмұны, сондай-ақ ІИетелдік лига съезіндегі болыпевиктер мен мень- шевиктік оппозиция күштерінің нақты ара қатынасының сандық және жеке алынғаи есебі болып табылады.— 483.
159 В. И. Ленин айтып отырған бірінші дауыс берудің В. Д. Бонч-Бруевичтің съезд бюросын үш адамнан сайлау жөнін- дегі ұсынысына ңатысы бар. Бонч-Бруевич бюроға бір адамды РСДРІІ II съезіндегі көпшілікті жақтаушылар, екіи- шісін — азшылықты жақтаушылар, үшіншісін — Лига жина- лысы сайласын деп ұсыныс жасады. Сайлаудың мұндайтәр- тібіне меньшевиктер қарсы шықты; Лига съезінде көпшілік болып отырғанын пайдалаиуға және бюроға меныпевик кан- дидаттарды өткізуге тырысқан олар сайланатын адамның партия съезіндегі көпшілікті жақтаушыларға немесе оппо- зицияны жақтаушыларға жататын-жатпайтынына қарамас- тан бюроға үш адам сайлауды ұсынды. Троцкий өзінің сөзііь де қолдаған бұл ұсынысты Мартов жазбаша тұжырымдаған соң ол Бонч-Бруевичтің ұсынысымен қатар дауысқа қо- йылды.— 483.
160 «Вице» деген белгі бірінші жағдайда съездің вице-председа- тельдерін сайлау процесіне, екінші жағдайда — осы сайлау- дың нәтижесіпе қатьтсты. Лига съезі протоколдарының де- ректеріяе қарағанда М. М. Литвиновты жақтап 13 дауыс берілген.— 483.
161 Бұл арада әңгіме РСДРП Орталык, Комитетінің өкілі Ф. В. Ленгниктің ІИетелдік лига съезіне жолдаған хаты туралы болып отыр. Хатта Лига партия уставын басшылыққа ала отырып, өзіне жаңа устав жасайды, оны РСДРП Орталық Комитеті бекітеді деген сенім білдірген.— 484.
162 Бұл арада Шетелдік лиганың Россияда жүрген мүшелеріне съезде даусы болу правосын беру-бермеу туралы мәссле жө- ніядегі ұзақ айтыс туралы айтылып отыр. Болыпөвиктер олардың дауыс беру правосы болуын жақтады, меньшевик- тер бұған қарсы шықты. Істің мәні мынада еді: съезд болар алдында Россияға жүріп кеткен Шетелдік лиганьщ екі мү- шесі,— сірә, бұлар М. Н. Леман (Лиза) мен П. Г. Смидович (Василий Иванович) болса керек,— өз дауыстарын болыпе- вик Н. Э. Бауманға берген. Бұл жағдай партияның II съезін- дегі көпшілікті жақтаушылардың дауыс сапын көбейтіп жі- береді деген сақтықпен меньшевиктер Россияға кеткен мү- шелердің уәкілдіктерін тануға қарсы күресті.— 484.


ЕСКЕРТУЛЕР
585
163 Бұл арада айтылып отырған дауыс берудің М. Кореневский- дің (Эммануиловтың) бұдан кем дегенде 3 ай бұрын Рос- сияға жүріп кеткен Шетелдік лига мүшелерінің дауыс беру правосы сақталатын болсын деген ұсынысына қатысы бар.— 484.
164 Бұл арада аталып отырған мәселелер — ПІетелдік лига съезь нің қабылданған күн тәртібі.— 484.
165 «Біздікі» және «Мартовшъілдар» деген тақырыптағы замет- калар большевиктер мен меньшевиктердің Шетелдік лига съезіндегі күштерінің арасалмағының нақты есебін білдіреді. Бұл жерде аттары жеке-жеке аталмаған 13 большевиктің ішіиде «Орыс революциялық социал-демократиясы шетелдік лигасының мүшелеріне апіың хатңа» (ңараңыз: Лениннің VII жинағы, 72—76-беттер) кол қойған 12 адам және 0. А. Пятницкий бар болатын.
Оң жақтағы (шеткі) төменгі бағанада Шетелдік лиганың ұстаған позіщиясы алғашқы мәжілісте әлі жеткілікті ай- қындала қоймаған алты мүшесінің аттары көрсетілген. Съездің бұдан былайғы мәжілістерінде аталған адамдардьщ төртеуі өздерін меньшевиктік оппозицияны жақтаушылар етіп көрсеткені, ал А. А. Якубованың (Тар) даусына да ие болған К. М. Тахтаревтің (Тар) бейтарая позицияда болға- ны анықталды.— 485.
166 Бұл документте Л.-дің «Аграрлық мәселе жөнінде» деген ма- қаласынан жеке қағидалар мен қысқа үзінділер келтіріліп отыр, бұлар орыс буржуазиялық либералдарының берн- штейншілдермен де, сондай-ақ эсерлермен де идеялықтуыс- тығын дәлелдейді. В. И. Ленин «Халықшылданушы буржуа- зия және сасқалақтаған халықшылдық» деген мақаласьтнда Л. мақаласының осы конспектіде тұсына белгі соғылған жер- лерін егжей-тегжейлі талдап, сынға алады.— 486.
167 Осы және мұның алдындағы ескертпелердің «Революциоп- ная Россияның» 1903 жылғы 15(28) сентябрьдегі 32-номерін- де жарияланған П. Новобранцевтің «Орыс революциялың программасьгның негізгі мәселелері» деген мақаласына қа- тысы бар, бұл мақалада тарихи процестің стихиялылығы ту- ралы, социалист-революционерлердің қолында «догмалар- дың» жоқтығы, сондықтан да олар тарих үшін кепілдік бере алмайтыны туралы сөз болады. Келесі сөз тіркесінің де Но- вобранцевтіи; айтқандарына қатысы бар.— 488.
168 Сегізшші пунктте П. ІІовобранцевтің мақаласындағы В. И. Лениннің «Орыс социал-демократиясының аграрлық программасы» («қараңыз: ПІығармалар толық жинағы, 6-том, 331—378-беттер) деген мақаласында баяндалған РСДРП-ның аграрлык, мәсөле жөніндегі программалық қағидаларына оның қарсы шыққаи жерлері көрсетілген.— 489.


586
ЕСКЕРТУЛЕР
169 Бұл жазудың П. Новобранцев мақаласыпың мына жеріне: «Освобождеыие» «балалары» (социалист-революцпокерлер) «революциялық іс жолындағы жан ңияр күрескерлер болып табылатын» интеллигенциядан шыққаи «әкелерді» біріктір- ді, сондықтаы «әкелер» мен «балалардың» арасында принцип- ті қарама-қарсылық жоқ деген жеріпе қатысы бар.— 489.
170 Оныншы пунктте либералдардың аграрлық программасының негізгі қағидалары Л.-дің «Аграрлық мәселе жөнінде» деген мақаласында баяндалғанындай етіп алынған.— 489.
171 Бұл жоспар мұның алдындағы екі документпен салыстыр- ғанда В. И. Лениннің «Халықшылдаиушы буржуазия және сасқалақтаған халықпіылдық» деген мақаласын жазудағы ке~ лесі кезеңді бейнелейді және осы мақалаға қажетті басқа да дайыидық материалдармен тығыз байланысты. а, ß, v, 6 әріптері «А» пунктінің Л. мақаласыяың нақ осы әріптермен белгіленген конспектісіндегі пункттердің мазмұнын қамти- тынын көрсетеді. «Б» пупкті алдыңғы документтің «А» пунктінің екінші бөліміне сәйкес келеді. Жоспардың пункт- теріндегі цифрлар бұл пункттер мазмұны жағынан алдыңғы документтің нақ осындай цифрлармен белгіленген пунктте- ріне байланысты екенін көрсетеді. «Г» пунктінің «(3). 5 ß» сілтемесі арқылы алдыңғы документпен және £+t+Tl + L әріптері арқылы Л. маңаласы конспектісінің тиісті пунктте- рімен байланысы бар.— 490.
172 Ленин «Сасңалацт.» деген қысқарған сөзбен осы жоспарьшда өз мақаласының екінші бөлімін (Д, Е, Ж, 3, И пункттерін) көрсеткен, мұнда «сасқалақтаған халықшылдықтың» көзқа- растарын, яғни социалист-революционерлердің көзқараста- рын егжей-тегжейлі сынау ниетіндө болған.— 490.
173 «Халықшылданушы буржуазия және сасқалақтаған халық- шылдық» деген мақалаға арналған дайындық материалдар- дың ңатарында бұл документ, сірә, осы мақала жоспарының ең соңғы нұсқасы болса керек. Мұиы осы документтің бұ- рынғы документтермен салыстырғанда өте көп өңделгендігі- нен, сондай-ақ оған мақаланың жарияланғандағы ең соңғы тақырыбы қойылғандығынан аңғаруға болады.— 491.
174 Бұл арада «Аграрлық мәселе жөнінде» деген мақаланың ав- торы «марксизмнің ғылыми еместігі» туралы өзінің ревіі- зиоиистік пікірлерін дәлелдеу үшін сілтеме жасаған берп- штейншілдік әдебиет туралы айтылып отыр.— 491.
175 В. И. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабын жазу үстінде 1904 жылы январьда Женевада басылып піық- қан РСДРП II съезінің протоколдарын мұқият зерттеді, олар- дан көшірме жасады, делегаттардың сөйлеген сөздерінің


ЕСКЕРТУЛЕР
587
мазмұнын қысқаша жазып алып, қажетті тұсын бөліп көр- сетіп қойды, түрлі сайлаулар кезінде берілген дауыстардың қалай бөлінгенін есептеп шығарды. «Партия съезінің прото- колдары,— деп жазды Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейің» деген кітабының бірінші басылуына арналған алғы сөзінде,— дәлдігі, толықтығы, жан-жақтылығы, байлығы және айнымас шындығы жағынан алғанда, біздің партия- мыздағы шын жағдайды көрсететін, қозғалысқа қатысушы- лардьщ өздері бейнелеген көзқарастарды, пиғылдар мен жосгіарларды көрсететін, партия ішіндегі саяси сарындарды, олардың салыстырмалы күштерін, олардың озара қарым-қа- тынастарын, олардьщ күресін көрсететін, іздесең таптырмай- тын бірден-бір дерек» (қараңыз: осы том, 203-бет).
Бұл документке Ленин съездің протоколдарын оқи оты- рып бет сайын белгі салған (белгілер съезд протоколдарының бет тәртібіне сай жасалған). РСДРП II съезі протокол- дарының беттеріне жасалған сілтеменің бәрі Ленин конспек- тісі нобайының текстінде протоколдардың 1904 жылы Жене- вадағы басылымы бойынша берілген.— 496.
176 Бұл жерде Бундтың партиядағы орны туралы мәселені күн тәртібінің қай пункті етіп қою туралы мәселе жөнінде Д. П. Калафатидің (Маховтың) съездің 2-мәжілісінде сөйлеген сөзі көрсетілген. Калафати бұл мәселені бірінші орынға қоюға қарсы шыққан Бундтың өкілін қолдады. Ол өзінің келесі сөзінде де (бұл да Ленин конспектісінің нобайында көрсетіл- ген) бірінші кезекте талқылауды керек ететін басқа да қа- уырт мәселелер, мәселен, демократизм туралы немесе цент- рализм туралы мәселе бар дей келіп, Бунд туралы мәселені бірінші орынға қоюға тағы да қарсы шықты.— 496.
177 Бұл бағанадағы цифрлар мандат комиссиясын сайлап алған- нан кейінгі жерде съездің құрамына Үйымдастыру комитеті- нің коллегия ретінде ықпал жасау правосын жою туралы Б. А. Гинзбургтің (Кольцовтың) қарарын дауысқа қойған кездегі берілген дауыстардыц шамамен алғандағы арасалма- ғын көрсетеді. Бұл қарарға искрашылдардың бәрі дауыс бер- ді. Съездегі жалпы саны 51 дауыстан 32 дауыс Гинзбургтің қарарын жақтап берілді.— 496.
178 Г. В. Плеханов «Қайғылы жанжал» деп Үйымдастыру коми- теті жөніндегі жанжалды айтқан. Үйымдастыру комитеті жө- ніндегі жанжал туралы мәселеге сонымен қатар А. Мартынов пен Л. Мартовтың сөйлеген сөздерінен алынып, осы белгіден кейін тікелей келтіріліп отырған жеке сөздердің де қатысы бар. «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабының «в) Съездің басталуы.— Үйымдастыру комитеті жөніндегі жан- жал» дейтін бөлімінде В. И. Ленин Үйымдастыру комитеті жөніндегі жанжалдың мазмұнына (қараңыз: осы том, 211—221-беттер) егжей-тегжейлі тоқталады.— 496.
20 8-том


588
ЕСКЕРТУЛЕР
179 Осы және келесі екі ескертпенің Бундтың партиядағы орны туралы мәселенің съездің 5 және 6-мәжілістерінде талқыла- иуына қатысы бар.— 497.
180 Бұл арада М. Я. Левинсонның (Гофманның) партия съезін- де Бунд жөиіпде «жақ ретінде» пікір айтқан «тұтас көпші- лік» ңұралды деген мәлімдемесі туралы айтылып отыр. Бұл мәлімдемеге жауап бере келіп, В. И. Ленин партия съезінде Бундтың РСДРП-дағы орны туралы сөйлеген сөзінде былай Деді:
«Мен ең алдымен Гофманның сөзіне және оньщ «тұтас көпшілік» дегеніне тоңтаймын. Гофман жолдас бұл сөздерді айтқанда кінә таға сөйлейді. Меніңше, съезде тұтас көпшілік болып отырғанына біз ұялмауымыз керек, қайта мақтануы- мьтз керек. Егер біздің партиямыз түгелдей тұтас және ең тұтас 90 процент көпшілік болса, тіпті де ңуана түсеміз» (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 292-бет).— 497.
181 «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабының «к) Устав туралы жарыс сөздің жалғасы. Советтің құрамы» дей- тін бөлімінде В. И. Ленин В. Н. Розаиовтың (Поповтың) съездің 14-мәжілісінде сөйлеген осы сөзіне (қараңыз: осы том, 295—298-беттер) тоқталады.— 497.
182 Бұл арада әңгіме партия Советіне Орталық Органнан 3 мү- ше және Орталық Комитеттен 2 мүше енуі туралы болып отыр.— 497.
183 Л. Мартовтың партия Советіне Орталық Комитет пен Орта- лық Органнан 2 мүшеден енсін, бұлар Орталық Комитеттіц немесе Орталық Органның құрамынан бесінші мүшені бір ауыздан сайлауға тиіс деген ұсынысы бірінші пунктте көр- сетілген. Екінші пункттің партиялық коллегиялар мен орта- лық орындарға жаңа мүшелерді кооптациялау туралы мәсе- леге қатысы бар. Мартов бір ауыздан кооптациялауға қарсы шығып, дауыстың 4/5 немесе тіпті % көпшілігімен коопта- циялау жөнінде пікір айтты.— 497.
184 В. Д. Медемнің (Гольдблаттың) съездің 15-мәжілісіндегі бұл сөзін (сондай-ақ Л. Мартов пен П. Б. Аксельродтың съезден кейінгі сөйлеген сөздерін де) «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабының «з) Искрашылдар ішінде жік шық- ңапға дейін централизм туралы болған жарыс сөз» дейтін бөлімінде В. И. Ленин жалған сөзуарлық (қараңыз: осы том, 252-бет) деп атады,— 497.
185 Тілдердің тең праволылығы туралы мәселе жөнінде Л. Мар- товтың, Е. Я. Левиннің (Егоровтың), В. Н. Розановтың (По- повтың) төмеиде көрсетілген сөздеріне және тап осы мәселе бойынша атап дауыс беруге В. И. Лөнин «Бір адым ілгері,


ЕСКЕРТУЛЕР
589
екі адым кейін» деген кітабының «д) Тілдердің тең праволы- лығы жөніндегі жанжал» дейтін бөлімінде (қараңыз: осы том, 226—232-беттер) тоқталады.— 498.
186 Д. П. Калафатидің (Маховтың) съездің 19-мәжілісінің соңьш- да сөйлеген бұл сөзіне В. И. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабының «е) Аграрлық программа» дейтін бөлімінде (қараңыз: осы том, 235—236-беттер) тоқтала- ды.— 498.
187 Бұл арада әңгіме Л. Мартовты үнемі қолдап келген бунд- шылдар қатысқаи сайлаулардағы орталық орындарға кооп- таиия жасау туралы мәселелер жөніиде берілген дауыстар туралы болып отыр. Жаңша ішінде әрбір сайлаудағы дауыс- тардың жалпы саны көрсетілген. «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабының «л) Устав туралы жарыс сөздің аяқ- талуы. Орталық орындарға кооптация жасау. «Рабочее Дело» делегаттарының кетуі» дейтін бөлімінде (қараңыз: осы том, 308—310~беттер) В. И. Ленин осы төрт сайлау туралы егжей- тегжейлі сөз етеді.— 498.
188 В. П. Акимовтың съездің 27-мәжілісінде сөйлеген бұл сөзі- не және Е. Я. Левиннің (Егоровтың) нақ сол мәжілісте сөй- легену төменде көрсетілген сөзіне В. И. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабының «л) Устав туралы жарыс создің аяқталуы. Орталық орындарға кооптация жа- сау. «Рабочее Дело» делегаттарының кетуі» дейтін бөлімінде (қараңыз: осы том, 309—313-беттер) тоңталады.— 498.
189 «Протоколдар бойынша делегаттарға берілген мінездемеде» съездің негізгі мәселелерін талқылау және дауысқа салу ба- рысында жекелеген делегаттардың ұстаған позициясы тура- лы съездің протоколдарына жазылған деректер жййалып, топтастырылған. В. И. Ленин осы документте 23 делегаттың съезде жасағап әрекеттері туралы деректер (протоколдардың беттеріне сілтеме жасай отырып) келтіреді. Осы жазбалар негізінде съездегі топтардың позицияларын да байқауға бо- лады. «Южный рабочий» тобының делегаттары мен «батпақ» деп аталатын топтың өкілдері туралы барынша толық анық- тамалар берілген. Документтегі анықтамалардың саны бойын- ша искралық көпшілік мейлінше толық көрсетілген. Бұл документте «рабоче-делошылдарға», Бунд делегаттары мен искралық азшылық өкілдеріне мінездеме мүлде берілме- ген — 499.
190 Мұнда Е. Я. Левиннің (Егоровтың) съездің 14-мәжілісінің соңында сөйлеген сөзі көрсетілген. Осы мәжілісте уставтың жобасы жөнінде жалпы жарыс сөзге қатысқан шешендер- дің тізімі жабылсын деген ұсыныс жасалғаи кезде, Бунд өкілдері В. Д. Медем (Гольдблат) мен М. И. Либер Бунд
20*


590
ЕСКЕРТУЛЕР
туралы мәселе талқыланып отырған пункттің бір бөлігі, сон- дықтан бұл мәселе талқыланбайынша, шешендердің тізімін жабуға болмайды деп қарсылық білдірді. Бундшылдардың тілегіне қарамастан шешендсрдің тізімін жабу туралы ұсы- нысты съезд қабылдап қойғаинан кейін Левин Бундты қол- дап бьтлай деді: шешендердің тізімін жабу съезд тарапынан күн тәртібінің екінші пункті жөніндегі өз қаулысын фор- мальды түрде бұзгандық болды-мыс.— 499.
191 Бұл арада партия программасы саяси талаптарының (ха- лыққа білім беру туралы айтылатын) 14-параграфына «ана тілінде» деген сөздерді қосу ксрек деген Мартовтың ұсыны- сы жөніндегі Е. Я. Левиннің (Егоровтың) ескертпесі туралы айтылып отыр. Лөвии бұл қосымша маңызды мәселені ұсақ- түйекке айналдырып жібереді дей келіп, Мартовтың ұсыны- сынан «съездің көишілігін арандату ниеті айқын көрініп тұр» деді. Председательдің сскертттесінен кейін Левин бұл сөздерін ңайтып алды.— 499.
192 Бұл жерде Е. Я. Левиннің (Егоровтың) (ол устав комиссия- сы мүшелерінің бірі болды) партия Советін құру әдісі туралы съездің 25-мәжілісінде сөйлеген екі сөзі көрсетілген. Левин партия Советі туралы устав параграфыиың өзі ұсынған тұ- жырымы уставтық комиссия мүпіелері ұсынған басқа екі тұ- жырымдгл біріктіруге, сөйтіп мәселенің кслісілген, орташа шешімі болуға тиіс деп есептеді.— 499.
193 Бұл арада әңгіме Б. М. Кнунянцтің (Русовтың) «Орыс рево- люциялық социал-демократиясының шетелдік лигасын» бір- ден-бір шетелдік ұйым деп тану жөніндегі ұсынысы съездің 27-мәжілісіндс талқыланған кездегі Е. Я. Левиннің (Егоров- тың) көрсеткен мінезі туралы болып отыр. Бұл оқиғаға В. И. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабы- ның «л) Устав туралы жарыс сөздің аяқталуы. Орталық орындарға кооптация жасау. «Рабочее Дело» делегаттарының кетуі» дейтін бөлімінде (қараңыз: осы том, 311—313-беттер) тоқталады.— 499.
194 Бұл арада съездің 37-мәжілісінде социалист-революционер- лер туралы қарардың жобасы талқыланған кезде Е. Я. Ле- виннің (Егоровтың) сөйлеген сөзі туралы айтылып отыр. Ол либералдар мен социалист-роволюционерлердің қозғалысына социал-демократтардың теріс көзқарасын РСДРП Россияда өмір сүріп отырған қоғамдық тәртіпке қарсы бағытталған оппозициялық жәие революциялық қозғалыстың қандайыя болса да қолдайды деген партия программасының қағидасы- мен қалай сыйыстыруға болады деп таңқалды. Ленин «Бір адым ілгеріг екі адым кейін» деген кітабының «е) Аграрлық программа» дейтін бөлімінде Левиннің сөйлеген бұл сөзін (қараңыз: осы том, 240—241-беттер) сынға алды.— 500.


ЕСКЕРТУЛЕР
591
195 Бұл арада В. Н. Розановтың (Поповтың) Советті партияның басшы органы деп таныр болсақ, онда өкілдер Орталық Органнан көп бола ма немесе Орталық Комитеттен көп бола ма деген мәселеде ешқандай маңыз жоқ деген мәлімдемесі туралы айтылып отыр.— 500.
196 В. Н. Розановтьщ (Поповтың) бұл сөздерінің мәнін В. И. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабы- ньің «г) «Южный рабочий» тобын тарату» дейтін бөлімінде (қараңыз: осы том, 223-бет) түсіндіреді.— 500.
197 В. Н. Розановтың (Поповтың) бұл сөзіне В. И. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабының «м) Сайлау. Съездің соңы» дейтін бөлімінде (қараңыз: осы том, 323-324- беттер) тоқталады.— 500.
198 В. II. Ленин «асқан былықпай» деген ескертпені Д. П. Кала- фатидің (Маховтың) съездің 20-мәжілісінде аграрлық про- грамманың жобасын талқылау кезінде сөйлеген сөздеріне байланысты айтқан. Калафати алғашында аграрлық програм- маны түгелдей қабылдамай тастауды ұсынып, кейін програм- мада тек жалпы бөлімді ғана беріп,. нақты пункттерді алып тастау керек деген М. И. Либердің ұсынысына қосылды. Ал бұл ұсыныс қабылданбай қалғаннан кейін аграрлық програм- маға мүмкін болғанның бәрін қосу қажет деп мәлімдеді; ақыр. аяғында,. ол шаруаларға сатып алу төлемдерін қайтару жөніндегі пунктке қарсы шықты. Съезд Калафати енгізген ұсыныстардың бәрін қабылдамай тастады.— 500.
199 Д. П. Калафатидің (Маховтың) Бунд уставының 2-парагра- фын дауысқа салған кезде не себепті қалыс қалғанын түсін- дірмек болған бұл сөзіне В. И. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабының «в) Съездің басталуы.— ¥йым- дастыру комитеті жөніндегі жанжал» дейтін бөлімінде (қа- раңыз: осы том, 213-бет) тоқталады.— 501.
200 Бұл жерде В. И. Ленин Д. П. Калафатидің (Маховтың) съез- дің 29-мәжілісінде партияньщ жеке ұйымдары туралы мә- селені талқылаған кезде, съездің бекітуіне немесе таратуы- на жататын ұйымдардың тізіміне «Свобода» тобын кіргі- зуді жақтап сөйлеген сөзін көрсетіп отыр. И. Н. Мошинский (Львов) қолдаған бұл ұсынысты съезде қабылдамай тастады.
«Свобода» тобын 1901 жылы май айында Е. 0. Зелен- ский (Надеждин) ңұрған болатын; топ өзін «революциялық- социалистік» топ деп атады. Ленин «Свобода>> тобын «берік елеулі идеялары да, программасы да, тактикасы да, ұйымы да, бұқара ішінде негіздері де» болмаған «негізсіз топтар» қатарына жатқызды (Шығармалар, 20-том, 367, 368-беттер). Топ Швейцарияда «Свобода» журналын шығарды (екі номе- рі шықты: 1901 ж. № 1; және 1902 ж. № 2). Сонымен қатар


592
ЕСКЕРТУЛЕР
топ мыналарды шығарды: «Революция қарсаңы. Теория жә- не тактика мәселелеріие мерзімді емес шолу», № 1; «Откли- ки» деген ғазет-журнал, № 1; «Россияда революционизмнің қайта жандануы» деген программалық кітапша және басқа- лар. «Свобода» тобы терроризм мен «экономизм» идеяларын уағыздады, Петербург «экономистерімен» одақтасып,, «Искра- ға» және РСДРП Петербург комитетіне қарсы шықты. Топ 1903 жылы өмір сүруін тоқтатты.— 501.
201 Д. П. Калафатидің (Маховтың) бұл жерде көрсетілген, съездің 30-мәжілісінде сөйлеген екі сөзі (съезд протоколда- рының 323 және 328-беттері) Орталық Орган редакциясында «Искраның» ескі алтылығын сақтап ңалуға бағытталған бо- латын.
«Ерсі» деген сөздің «Искра» редакциясыньщ мүшелерін мәжіліске шақыру мүмкіндігі туралы жарыс сөзде көтеріл- ген мәселеге байлапысты Калафатидің жасаған ескертпесіне ңатысы бар; олар редакция сайлауы туралы мәселені талқы- лау кезінде қатысып отыруды қолайсыз деп тапқандықтан, осының алдыпда залдан кетіп қалған болатып. Калафати «Искра» редакциясыньщ мүшелерін бұл мәжіліске шақыру туралы мәселені дауысқа қоюдың өзін ерсі деп есепте- ді.— 501.
202 Бұл жерде А. С. Локерманның (Царевтің) «бүкіл редакция- ны кооптациялап толықтыратын бір ғана редактор» сайлау туралы съездің 31-мәжілісінде енгізген ұсынысы көрсетіл- ген.— 501.
203 Бұл жерде Н. Э. Бауман (Сорокин) Л. Мартовтың екі үштік- ті (Орталық Оргапның үш мүшесі мен Орталық Комитеттің үш мүшесін) сайлау жобасын В. И. Ленин «Искра» редак- циясының басңа мүшелерінің қатысуынсыз және келісімінсіз жеке өзі жасады-мыс деген өрескел өтірігі туралы айтыгг отыр.— 502.
204 Бұл ескертпенің партия программасыньщ саяси талаптары жөніндегі 14-параграфтың жарлы балаларды тамақпен, киім- мен және оқу құралдарымен мемлекет есебінен жабдыңтау туралы айтылатып тұсын талқылауға қэтысы бар.— 502.
205 Бұл жерде В. Ф. Горйннің съездің 8, 9 және 16-мәжілісте- рінде партия программасының жобасын талқылау кезінде сөйлеген сөздері көрсетілген — 502.
206 Бұл арада әңгіме В. А. Носковтьщ (Глебовтың) съездің 14- мәжілісінде партия уставының жобасын талқылау кезінде сөйлеген сөзі туралы болып отыр. Носков уставта Орталық Комитеттің атңаратъш міндеттерін түгел атап жату артық, өйткеиі устав жалпы побай түрінде құрастырылуға тиіс, ал


ЕСКЕРТУЛЕР
593
Орталың Комитеттің ықпалы түгелдей оның қызметіне бай- ланысты болады және оған устав жүзінде ғана кепілдік бері- лөдй деген болатын.— 502.
Бұл арада Д. А. Топуридзенің (Карскийдің) съездің 9-мәжі- лісінде программа жобасы бойынша жалпы жарыс сөзде сөй- леген сөзі туралы айтылып отыр. Бұл сөздің алғашқы бөлі- мінде ғылыми социализм теориясын жұмысіиы табының өзі стихиялы түрде жасайды деген А. Мартыновтьщ пікірі сы- палған болатын. Д. А. Топуридзе сөзінің бұл жерде В. И. Ленин атап корсетіп отырған екінші бөліміиде тап пен партияиың өзара қатынастары туралы мәселе талданып, онда былай делінген болатын: «жұмыспіы табының ортасынан кү- рескер, саналы күш—партия бөлініп шығады, ол социалистік мұраттарды таратушы және жүзеге асырушы болады, сон- дықтан партия шындығына келгенде «жұмысшы табынан» жоғары болмай тұра алмайды, өйткеві саііалы бөлік санасыз немесе санасы кем бөліктің басшысы больш табылады» («РСДРП екінші съезі. Протоколдар». М., 1959, 129-бет).—503.
Бұл жерде Б. М. Кнунянцтің (Русовтың) съездің 28-мәжілі- сінде аудандық ұйымдар туралы мәселені талқылау кезінде сөйлеген екі сөзі көрсетілген. Оның бірінші сөзінде Кавказ- дағы социал-демократиялық ұйымдар комитеттері одағының өмір сүруін сақтап ңалу ұсынылған болатын. Кнунянцтің бұл жерде көрсетілген екінші сөзі съезді туындап келе жат- қан жаңа бундизмнен сақтандырған, Кавказ одағы өкілдері- нің көзқарасынан осындай қауіпті көрген Е. Я. Левиипің (Егоровтың) сөзіне ңайтарылған жауап еді. Лениннің пікірі- не царсы шыққан Кнунянц Бунд пен Кавказ одағы ңызметі- нің сипаты арасындағы айырмашылықты түсіндірді.— 503.
Бұл жерде партияның II съезі жұмыс істей бастағаннан бер- гі «Искра» ұйымының соңғы, төртінші мәжілісіне — «16-ның жиналысы» дейтіпге қатысқан «Искра» ұйымы мүшелерінің партияның II съездегі толық құрамының кестесі келтіріліп отыр (бұл мәжіліс туралы осы томның 14—16~беттерін ңа- раңыз). Курсивпен белгіленгендер (ңолжазбада асты сызыл- ғандар) — «табанды» искрашылдар. Үшінші бағанада «Иск- ра» ұйымының съездегі ңұрамына цифрлы талдау жасалады, 9 «табанды» искрашылдың үшеуі «Искраның» шетелдік ұйымыиың окілдері, алтауы Россиядан келген практиктер еді; 7 «солқылдаң» искрашылдың алтауы шетелдік өкілдер, ал біреуі Россиядан келген болатын.— 506.
Бұл арада, сірә, РСДРП II съезі ашылар қарсаңда болған Орталық Комитет мәжілісі туралы айтылып отырса керек. Бұл мәжілісте рабоче-делошыл И. В. Чернышевты съезге шақыру туралы мәселе айтысқа түскен болатын (ңараңыз: осы том, 8-9-беттөр),— 507.


594
ЕСКЕРТУЛЕР
211 Нақты қандай факт туралы сөз болып отырғаны анықтал- маған.— 507.
212 Боръбизм — Рязань қаласындағы «Борьба» тобының атынан шыққан термин. Бұл топ социал-демократиялық программа- ны тұрпайы түрде сынаған болатын. Съезде РСДРП програм- масының жобасы жөнінде «батпақтың» өкілі Д. П. Калафати (Мицов, съезд протоколдарында — Махов) дәл осындай сын айтты. Бұл жерде «борьбизм» деген термин соған арналып айтылып отыр.— 507.
213 Алғашында С. Зборовскийдің (Константиновтың, съезд про- токолдарында — Костич) сөздері туралы ескертпе «батпақ» тобы жөнінде жасалған болатын, кейіннен В. И. Ленин Збо- ровскийдің съездегі позициясын анықтап, оған мартовшыл деген сипаттама берді. Кейіннен қарындашпен «мартовшыл» деп жазып, оны басқа текстіден бөліп көрсетуі де осыны дә- лелдейді.— 508.
214 Бұл документте РСДРП II съезінің дротоколдары негізінде В. И. Ленин съезде дауыстардың жеке топтар бойыніпа және топтық коалициялар бойынша бөлінуін келтіріп отыр. Осы материалды егжей-тегжейлі талдай келіщ Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабында съездегі күрестің жалпы көрінісін береді және дауыс берудің топқа бөлінуі мен типтерін сипаттайды (қараңыз: осы том, 344—359-бет- тер).— 509.
215 Бұл жерде орталық орындарға кооптация жасау мәселелері жөніндегі төрт рет дауысқа қою көрсетілген. Бундшылдар дауыс беруге қатысқан сайын Мартовты жақтап отырған. Бұл дауыс берулерді В. И. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабында (қараңыз: осы том 308—310-беттер) талдайды.— 510.
216 В. И. Ленин өзінің «Бір адым ілгері,. екі адым кейін» деген кітабының екінші жартысына («л) Устав туралы жарыс сөз- дің аяқталуы. Орталық орындарға кооптация жасау. «Рабо- чее Дело» делегаттарының кетуі» дейтін бөлімнен кейін) «Кітапшаныц соңы» деп ат қояды. Бұл ат бастапқы нұсқа- сы болып табылады, автор оны кейін, тегінде, бөлімдердід мазмұнының өзгеруіне сәйкес өзгерткен болуы керек (көпте- ген заголовоктардың текстіне өзгеріс енгізіліп, кейбір бөлім- дер біріктірілген, бөлімдердің цифрмен берілген рет саны әріптермен алмастырылған).— 512.
217 РСДРП II съезі жұмыс істеген кезде көпшілік делегаттары- ньщ 18 августағы жеке жиналысы туралы аныцтаманы В. И. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кіта- бында келтіреді (қараңьтз: осы том, 286—288-беттер). Бұл


ЕСКЕРТУЛЕР
595
анықтаманы Ленин өзі жазған «РСДРП II съезі мәжілісте- рінің күнделігі» негізінде жасаған. Күнделікте жиналыстың болған күнін есептеп шығарған кесте осыны дәлелдейді (қа- раңыз: Шығармалар толық жинағы, 7-том, 455-бет).— 513.
218 Бұл жерде Г. В. Плехановтың 1903 жылы 17 (30) октябрьде Шетелдік лигаға мүше большевиктердің Лига мүшелігіне өздері кандидат етіп белгілеген адамдармен бас қосқан жеке кеңесінде сөйлеген сөздері туралы айтылып отыр.— 514.
219 Бұл жерде келтіріліи отырған конспектілер В. И. Лениныің Париж Коммунасы туралы 1904 жылы 9 (22) мартта Жене- вада жасаған баяндамасына негіз болған. Ол конспектілер К. Маркстің «Франциядағы азамат соғысы» деген еңбегін (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Екі томдық.таңдамалы шығармалар, 1 том, Алматы, 1956, 456—533-беттер) мұқият зерттеу негізінде жазылған. Бұл еңбектің беттеріне жасаған сілтемелерінің бәрін Ленин 1891 жылғы Берлин басылымы бойынша берген. Конспектілерде сондай-ақ Лиссагаренің «1871 жылғы Коммунаның тарихы» деген кітабы мен Вейль- дің «Франциядағы әлеуметтік қозғалыстың (1852—1902) та- рихы» деген кітабынан алынған фактілер де пайдаланылған.
Ленин осы конспектілер негізінде 1905 жылы «Коммуна туралы баяндама жоспарын» (қараңыз: Шығармалар, 8-том, 206—209-беттер) жасаған. Париж Коммунасы туралы мәселе- ні талдауға Ленин кейін де бірнеше рет оралған (мәселеп, мыналарды қараңыз: «Коммунаның сабақтары», «Коммунаны еске түсіру» деген мақалалары, «Мемлекет және революция» деген кітабының III тарауы — Шығармалар, 13-том, 487—490- беттер, 17-том, 122—127-беттер, 25-том, 428—449-беттер).— 515.
220 Ңараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы піығармала- рының екі томдығы, I том, 1956, 459-бет. — 515.
221 I. А. А. (Internationale Arbeiter Association) — Жұмысшылар- дың халықаралық серіктігі (I Интернационал)—пролета- риаттың халықаралық тұңғыш бұқаралық ұйымы, 1864 жылы Лондонда, ағылшын және француз жұмысшылары ша- қырған халықаралық жұмысшылар жиналысында құрылған. I Интернационалдың құрылуы — К. Маркс пен Ф. Энгельс- тің жұмысшы табының революциялық гіартиясын құру жолындағы көп жылғы табанды күресінің нәтижесі. К. Маркс I Интернационалдың ұйымдастырушысы және бас- шысы, оның «Ңұрылтай манифесінің», уставының және бас- қа программалық, тактикалық докумеиттерінің авторы бол- ды. В. И. Лениинің атап көрсеткеніндей, I Интернационал «жұмысшылардың капиталға қарсы революциялық тегеурінін дайындау үшін олардың халықаралық ұйымының іргесін қалады», «социализм жолындағы иролетарлық,, халықаралық


596
ЕСКЕРТУЛЕР
күрестің іргесін қалады» (Шығармалар, 29-том, 302, 303-бет- тер).
Жұмысшылардың халықаралық серіктігінің Бас советі Интернационалдың орталық басшы органы болды. К. Маркс ол советтің тұрақты мүшесі болып ңалды. Сол кезде жұмыс- шы цозғалысында басым болған ұсақ буржуазиялық ықпал- дар мен сектанттық тендөнцияларды (Англиядағы тред- юиионизмді, роман елдеріндегі прудонизм мен аиархизмді, Германиядағы лассальшылдықты) жеңө отырып, Маркс Европа мен Американың алдыңғы қатарлы жұмысшыларын ғы- лыми социализм принциптерінің төңірегіне топтастырды. I Интернационал әр түрлі елдердегі жұмыспіылардың эконо- микалың жәнө саясп күресіне басшылық етті, олардың халыңаралық ынтымағын нығайтты. Марксизм ілімін наси- хаттау ісінде, социализмді жұмысшы қозғалысымен ұштас- тыруда I Интерпациояалдың атқарған ролі орасан зор.
Париж Коммунасы жеңілгеннен кейін жұмысшы табыньщ алдына I Интеряационал ұсынған принциптер негізіндө бұ- қаралык, ұлт партияларын құру міндеті қойылды. «Европада- ғы істердің жағдайын еске ала келіп,— деп жазды К. Маркс 1873 жылы,— мен Интернационалды формальды түрде ұйым- дастыруды уақытша кейінгі қатарға жылжыту сөзсіз пайда- лы деп есегітеймін» (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы хаттар, 1958, 310-бет). 1876 жылы Филадельфия конферен- циясыида I Интернационал ресми түрде таратылды.— 515.
222 1862 жылғы Лондон көрмесі — бүкіл дүние жүзілік өнеркәсіп көрмесі, онда француз жүмысшыларының делегациясы ағыл- щьін жұмысшыларымен кездескен.— 515.
223 Ңараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамальі шығармала- рының екі томдығы, I том, 1956, 459-бет.— 515.
224 La debäcle — Э. Золяпьщ француз-пруссак соғысын бейнелеу- ге арналган «Күйреу» (1892) атты романы.— 516.
225 Бұл арада әңгіме Германия социал-демократиялық жұмыс- шы партиясы Орталық комитетінің 1870 жылғы 5 сентябрь- дегі (жаңаша) манифесі туралы болып отыр (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы шығармаларының екі томдығы, I том, 1956, 481-бет).— 517.
226 Ңараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы шығармала- рының екі томдығы^ I том, 1956, 482-бет.— 517.
227 Ңараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы шығармала- рының екі томдығы, I том, 1956, 485-бет.— 517.
228 Париж армиясының артиллерия командашысы Альфонс Си- мон Гио артиллерияның дивизиондық генералы Сюзаннға


ЕСКЕРТУЛЕР
597
былай деп жазды: сіздің ңамңорлығыңыздағы кісіні өз шта- быма алар едім, бірақ мұпда ол жұмыссыз зерігеді, немесе Мон-Валерьенге жіберер едім, ондағылар зеңбіректен оқ ат- қылағансиды. «Journal Officiel de la Republique Frangaise» («Француз Республикасының Ресми Газеті») 1871 жылғы 25 апрельдегі 115-номерінде Коммуна жариялаған бұл хат «ұлттық ңорғаныс үкіметінің» Парижді қорғаған сияңты елес қана туғызып жүргенін дәлелдеді. Бұл туралы сондай-ақ мы- наны ңараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы шығар- маларының екі томдығы, I том, 1956, 486-бет.— 517.
229 Бұл арада әңгіме зергер жұмысшы, Франциядағы неміс жұ- мыспіылары одағы басшыларыиың бірі, венгер және халық- аралық жұмысшы қозғалысының көрнекті қайраткері, тұң- ғыш венгер социалистік жұмысшы партиясының негізіи қалаушы Лео Франкель туралы больш отыр.— 519.
230 К. Маркс «Франциядағы азамат соғысы» деген еңбегінде Тьер үкіметінің министрлері туралы айта келіп, былай дейді: «оидай адамдар tickets-of-leave-ні тек Париждің қирағап орпынан ғана ала алды; олар Бисмарктің көздеген мақсаты- на дөп келе қалды. «tickets-of-leave» деген сөзге К. Маркс мынадай түсінік береді: «Англияда қылмысты адамдар тарт- цан жазасыиың көбін өтегеннен кейін,. оларға кейде бостан- дық билеті беріледі, сол билеттерімен олар полицияның бақылауы арқылы бостандықта тұра алады. Міне сондай билеттер tickets-of-leave (бостандық билеті) деп аталады, ал ондай билеті бар адам — ticket-of-ieave men деп аталады» (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы шығармала- рының екі томдығы, I том, 1956, 487-бет.— 525.
231 Интернационалдың Бас Советінің корреспондент-секретары Дюпонныц хаттары Вейльдің «Франциядағы әлеуметтік қоз- ғалыстың (1852—1902) тарихы» деген кітабында келтірілген (орысша аудармасын қараңыз: М., 1906, 138-бет). «Коммуна туралы баяндама жоспарында» В. И. Ленин Дюпонның 1870 жылғы 7 сентябрьде (жаңаша) жазған хатын атайды (қара- ңыз: Шығармалар, 8-том, 207-бет).— 525.
232 Сотталған коммунарлардың саны туралы деректер Лиссага- ренің «1871 жылғы Коммунаның тарихы» деген кітабынан алынған. М., 1905, 479-бет.— 526.


598
В. И. ЛЕНИН ЦИТАТ КЕЛТІРГЕН ЖӘНЕ АУЫЗҒА АЛҒАН ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН
Д Е РЕ К Т Е М Е Л EP К Ө Р С Е Т К I Ш I
Акселърод, П. Б. Объединение Российской социал-демократии и ее задачи. Итоги ликвидации кустарничества.— «Искра», [Женева], 1903, № 55у 15 декабря, стр. 2—5; 1904, № 57, 15 января, стр. 2—4.—298, 381, 392—393, 394—401, 406,
409-410, 418, 497.
— Объединение Российской социал-демократии и ее задачи. Итоги ликвидации кустарничества.— В кн.: «Искра» за два года. Сборник статей из «Искры»- Ч. II. Спб., тип. Клобуко- ва, 1906, стр. 122—147. — 393.
— Рез.олюция о социалистах-революционерах — қараңыз: 0 со- цііалистах-революциоперах.
Акселърод, П. Б. и др.— қараңыз: Резолюция меньшевиков (Ак- сельрода, Старовера, Мартова и Засулич)...
В Цснтральный Комитет РСДРП. [Письмо редакции ЦО.
9 (22) декабря 1903 г.]1.— 168—169.
[Воровский, В. B] Комментарий к протоколам второго съезда Заграничной лиги русс. революционной социал-демократии. Женева, тип. партии, 1904, 40 стр. (РСДРП).— 92—93, 107— 108, 133—134, 140—141, 156, 170—171, 187, 390—391, 392.
*Воронежский комитет Российской социал-демократической рабочей партии. Листок 12-ый. [Воронеж], январь 1904 г. Гект.— 353, 356, 424-426.
1 	Бірінші рет Лениннің X жинағында басылған, 1929, 90—92-беттер.
* В. И. Ленин белгілер салған кітаитар, газеттер мен мақалалар жұлдызшамен белгіленді; бұлар КПСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-ленинизм институтының Архивінде сақтаулы.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 599
[Воронежский комитет Российской социал-демократической ра~ бочей партии. Листок 12-ый. Январь 1904 г. Отрывок].— «Искра», [Женева], 1904, № 61, 5 марта, стр. 10, в отд.: Из партии.— 424—426.
*Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Пол- ный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], 397, II стр. (РСДРП).— 7—21, 22, 29—30, 40—42, 46—55, 56, 60, 64, 94, 96—97, 104—106, 107—108, 109—110, 112, 113— 114, 121—122, 146—148, 162, 166,171-172, 177, 179, 191—192, 202—204, 206—207, 209, 210, 211—246, 249—282, 286, 289, 290—292, 293, 294-332, 334, 335-344, 345, 346—355, 357—360, 362, 364—365, 366—367, 369, 373—374, 377—378, 380—382, 387, 395—397, 400—402, 403, 404-405, 406, 407—408, 412, 421, 422, 423, 426, 427, 428-430, 435, 465, 471, 477, 478-482, 496-505, 510—511.
Второй съезд Рос. соц.-дем. раб. партии. Отчет делегации Бунда. Б. м., [1903]. II, 68 стр,—107.
Главнейшие резолюции, принятые на Втором съезде Российской соц.-дем. рабочей партии.— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева. тип. партии, [1904], стр. 12—18. (РСДРП).—19—20, 23, 113, 114, 179, 402-403.
Гоеоль, Н. В. Мертвые души.— 98, 99, 192—193, 384, 385, 392— 393.
— Повесть о том, как поссорился Иван Иванович с Иваном Никифоровичем.— 21, 29—30, 45, 285, 322—323.
— Ревизор.—193.
Гончаров, И. А. Обломов.— 408.
Горбунов, И. Ф. У пуиьки.— 403—404.
*Горин, В. Ф. и Лядов, М. Н. Четвертое лицо в третейском суде. [Листовка]. Б. м., [1904]. 1 стр.— 433, 436, 437—438, 441—442.
Дан, Ф. И. [Писъмо о лозунгах оппозиции\.— В кн.: Мартов, Л.
Борьба с «осадным положением» в Российской социал- демократической рабочей партии. С прил. писем Н. Ленина Г. Плеханова и Ф. Дана. (Ответ на письмо Н. Ленина.) Женева, Pfeffer, 1904, стр. 85—96. (РСДРП).— 107, 109—110, 167—168.


600 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕГІ ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІПП
Дейч, Л. Г. Открытое писъмо членам Заграничной лиги русской рев. соц.-демократии,—В кн.: Протоколы 2-го очередного съезда Заграничной лиги русской революционной соц.- демократии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Даиа. Изд. Загранич- ной лиги русской революц. социал-демократии. [Женева, 1903], стр. 10-^13. (РСДРП).-370.
Доклад сибирского делегата.— цараңыз: Троцкий, Л. Д. Второй съезд Рос. соц.-дем. рабочей партии...
Доклад «Южного рабочего» [23 июля (5 августа) 1903 г. на II съезде РСДРП] 224.
Достоевский, Ф. М. Униженные и оскорбленные.— 338.
«Заря», Штутгарт.—18.
— 1901, № 1, апрель, стр. 152—153.— 406.
— 1902, № 4, август, стр. 1—39, в отд. А; стр. 152—183, в отд. 2.—11—12, 86—90-
Заявление делегации Вунда Второму съезду Росс. соц.-дем. рабо- чей партии.— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 391—393. (РСДРІІ). Подписи: Либер, Абрамсон, Гольдблат, Юдин, Гофман.—154.
Заяеление мартовцев. [8—9 октября 1903 г.]. Подписи: Зас[у- лич] и др.1  2.— 20—21, 31, 367—368.
[Заявление редакции «Искры» о скором выходе протоколов Второго съезда РСДРП и II съезда «Заграничной лиги рус- ской революционной социал-демократии»\.— «Искра», [Же- нева], 1903, № 53, 25 ноября, стр. 8, в отд.: Почтовый ящик.—104.
Заявление ЦК PC ДРП [о необходимости утеерждения уста- ва Лиги Централъным Комитетом РСДРП, зачитанное Ф. В. Ленгником на заседании II съезда «Заграничной лиги русской революционной социал-демократии» 18(31) октября 1903 г.].—В кн.: Протоколы 2-го очередного съезда Загра- ничной лиги русской революционной соц.-демократии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской 1 Бірінші рет мына кітапта басылған: РСДРП Екінші съезіне со-
циал-демократиялық комитеттердің баяндамалары, 1930, 156—168-
беттер.
2 Бірінші рет Лениннің VI жинағында басылған, 1927, 303-бет.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 601
революц. социал-демократии. [Женева, 1903], стр. 124. (РСДРП).— 381—382.
Заявление [членов Лиги — болъшевиков в Бюро съезда Лиги, зачитанное на заседании II съезда «Заграничной лиги рус- ской революционной социал-демократии» 17(30) октября 1903 г.].—Там же, стр. 112.— 381—382.
Заявление [членов Лиги — болыиевиков в Біоро съезда Лиги с протестом против недостойного поведения Мартова на съезде, зачитанное на заседании II съезда «Заграничной лиги русской революционной социал-демократии» 16(29) октября 1903 г.].— Там же, стр. 75.—372.
Знаменателыіый поворот.— «Освобождеиие», Штутгарт, 1903, № 13(37), 2(15) декабря, стр. 217—218. Подпись: Незави- спмый.— 388.
[Измененный устав Бунда, предложенный делегатами Бунда на седъмом заседании II съезда РСДРП 21 июля (3 авгус- та) 1903 г.].— В кн.: Второй очередной съезд Росс. сод.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Же- нева, тип. партии, [1904], стр. 97—98. (РСДРП).—15—16. 346—349.
Илъин, Вл.— царацыз: Ленин, В. И.
«Искра» [старая, ленинская], [Лейпциг— Мюнхен — Лондон — Женева].— 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13—14, 15, 16, 17, 18, 19, 20— 21, 29—30, 31, 32—35, 40, 41, 43, 44, 45, 47—48, 49, 50-51, 52—53, 54, 56, 62, 63, 64, 67, 78, 105—106, 191—192, 205-206, 207—208, 209, 210, 212, 213, 214—215, 221, 222, 241—242, 243, 245—246, 250—251, 252-253, 279—280, 281—282, 283, 284, 285, 286, 287—288, 291, 295—296, 297, 298, 300—301, 302, 303, 304, 305, 307—308, 309, 310, 311, 313, 315, 316, 317, 318, 319-320, 323—324, 325, 326, 327, 330, 331, 336—337, 345—346, 349, 350, 351—352, 353—354, 355, 356, 357, 358, 359, 365—366, 367, 368. 369, 372—373, 374, 375, 376—377, 386, 391—392, 399-400, 408— 409, 410—411, 423, 427—428, 431, 434, 435—439, 440-441, 479—480, 481, 482, 500-503, 504—505, 506.
— [новая, менъшевистская], [Женева].— 91, 98, 102, 103, 108— 109, 111, 112, 113, 114. 115, 116, 120, 124, 125, 126, 130-131, 132—133, 134, 135, 139, 140, 141, 142—144, 145, 167, 168-169, 170-172, 175, 176, 179, 180, 187, 190-191, 192, 193, 201, 202, 203, 205, 206,208, 210, 216—217, 219—220, 223, 225, 257, 264— 265, 276—277, 342—343, 349—350, 355—356, 368—369, 377-378, 381, 382, 383, 387, 388, 390—391, 392—393, 394—395, 398, 399, 400, 401, 402, 405-406, 407, 410—411, 419, 421, 424, 427-428, 431, 445—446, 447, 449, 453, 468-469, 512.


602 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
— [Лейпциг — Мюнхен — Лондон — Женева], №№ 1—45, де-
кабрь 1900— 1 августа 1903.—18.
— [Женева], 1903, К«№ 46—51, 15 августа — 22 октября.— 405.
— №№ 52—63, 7 ноября 1903—1 апреля 1904.—405.
*— [Мюнхен], 1901, № 3, апрель, стр. 1—2.— 233—234.
* — № 4, май, стр. 1.— 241, 242.
— 1902, № 21, 1 июня, стр. 1—2.—11—12.
*— [Лондон], 1903, № 32, 15 января, стр. 1.— 205.
*— № 33, 1 февраля, стр. 4.— 25, 28.
*— [Женева], 1903, № 42, 15 июня, стр. 1—2.— 75, 76, 77, 78.
*— № 43, 1 июля, стр. 2.— 399.
*— № 44, 15 июля, стр. 1.— 42.
*— № 46, 15 августа. 8 стр.— 24, 25, 26, 31.
*— № 51, 22 октября. 8 стр.—108.
*— № 52, 7 ноября. 8 стр.— 98—102, 108—109, 357, 382-388, 390, 422, 495.
— № 53, 25 ноября. 8 стр.— 103-104, 107—108, 109—110, 112, 299, 388, 391, 399-401, 413.
— № 54, 1 декабря. 8 стр.—103—104.
— № 55, 15 декабря, стр. 2—5, 10.— 298, 326-327, 381, 392—401, 406, 409-410, 497—498.
— 1904, № 56, 1 января, стр. 2—3.—113, 207—210, 211, 220, 313, 349.
— № 56,, 1 января. Приложение к № 56 «Искры», стр. 3—4.— 401, 402—404, 408—410.
— № 57, 15 января, стр. 1—4.—176, 180, 381, 391—392. 393— 401, 406—407, 410, 418.
— № 57, 15 января. Приложение к № 57 «Искры», стр. 1—2.— 205, 225, 405, 406.
— № 58, 25 января, стр. 1—4 — 338, 403—405, 407, 408, 421, 423.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 603
— № 60, 25 февраля, стр. 3 — 411—412.
— № 61, 5 марта, стр. 10.— 424—426.
— № 62, 15 марта, стр. 1—2.— 398.
— № 62, 15 марта. Приложение к № 62 «Искры», стр. 2.— 433, 437.
— № 63, 1 апреля. Приложение к № 63 «Искры», стр. 2.— 424.
— № 65, 1 мая, стр. 2—^ — 446—447.
— № 66, 15 мая, стр. 2—4.— 453.
«Искра» за два года. Сборник статей из «Искры». Ч. II. Спб., тип. Клобукова, 1906, стр. 122—147.— 393.
«Искра» о Бунде.— «Последние Известия», Лондон, 1903, № 109, 26(13) февраля, стр. 1—4.— 25—26.
К еврейским рабочим г. Екатеринослава. [Листовка. Екатери- нослав], тип. Екат. комитета, б. г. 2 стр. (РСДРП). Подпись: Екатеринославский комитет РСДРП.— 74.
Каутский, К. Кишиневская резня и еврейский вопрос.—«ІІскра», [Женева], 1903, № 42, 15 июня, стр. 1—2.— 75—76, 77, 78.
— Кишиневская резня и еврейский вопрос. (Пер. с нем.) Б. м., [1903]. 8 стр. (Отдельный оттиск из № 42 «Искры»).— 75— 76, 77, 78.
— [Письмо в редакцию «Искры»}.— «Искра», [Женева], 1904, № 66, 15 мая, стр. 2—4, в ст.: Каутский о наших партийных разногласиях.— 453.
Кольцов, Д. [Гинзбург, Б. А.] Резолюция по поводу инцидента с OK — караңыз: Резолюция по поводу инцидента с OK.
[Красиков, П. Л.] Павлович. Писъмо к товарищам о Втором съезде РСДРП. Женева, тип. партии, 1904. 23 стр (РСДРП).— 214, 283, 302, 304, 433.
Красин, Л. Б. Заграничному отделу ЦК. [1(14) января 1904 г.]1— 167—168.
1 	Бірінші рет Лениннің X жинағында басылған, 1929, 152—154-бет-


604 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
[Кржижановский, Г. М. Писъмо В. И. Ленину. 5(18) декабря 1903 г.]1.—144—146, 149.
Кръілов, И. А. Лисица и Виноград.— 401.
Л. К аграрному вопросу — «Освобождение», Штутгарт, 1903, № 9(33), 19 октября (1 ноября), стр. 153—158.— 82—90, 486—487, 488—490, 491, 492—494.
[Лалаянц, И. X. Писъмо Н. К. Крупской\. 24 декабря [1903 г. (6 января 1904 г.)]1  2.— 166—168.
Ленгник, Ф. В. Редакции «Искры». 19 декабря 1903 г. (1 ян- варя 1904 г.)3.— 165.
— Съезду Лиги русской р еволюционной соц.-демократии. [Письмо представителя ЦК РСДРП, зачитанное на II съезде «Заграничной лиги русской революционной социал-демо- кратии» 13(26) октября 1903 г.].—В кн.: Протоколы 2-го очередного съезда Заграничной лиги русской револю- ционной соц.-демократии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграннчной лиги русской революц. социал-демокра- тии. [Женева, 1903], стр. 20.— 484.
[Ленин, В. И.] Аграрная программа русской социал-демокра- тии.— «Заря», Stuttgart, 1902, № 4, август, стр. 152—183, в отд. 2. Подпись: Н. Ленин.— 86—89.
— \В редакцию «Искры». 29 ноября (12 декабря) 1903 г.]3.— 143.
— [В редакцию «Искры». 14(27) декабря 1903 г.]3.—168—169.
— [Z? редакцию «Искры». 26 декабря 1903 г. (8 января 1904 г.)]3.—165, 167, 169-171.
— [Вторая речъ о мерах по восстановлению мира в партии 15(28) января 1904 г. на заседании Совета РСДРП]3.— 132—133.
— [Вторая речъ при обсуждении устава партии 2(15) ав- густа 1903 г. на II съезде РСДРІГ\.— В кн.: Второй оче-
1 Н. К. Крупскаяның қолымен жасалған, В. И. Ленин белгі салған көшірме бірінші рет Лениннің X жинағында басылған, 1929, 142-бет (3-ескерту).
2 Н. К. Крупскаяның қолымен жасалған, В. И. Ленин белгі салған көшірме бірінші рет Лениннің X жинағында басылған, 1929, 142—143- беттер (4-ескерту).
3 Бірінші рет Лениннің X жинағында басылған, 1929, 124, 50—51,98. 131, 188—190-беттер.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІПП 605
редной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 250-252. (РСДРП).— 13-14, 50-52, 254-257, 276, 289.
— [Второе выступление при обсуждении устава партии 4(17) августа 1903 г. на II съезде РСДРП].— Там же, стр. 269.— 295—296.
— [Выступление по поводу резулътатов голосования резолю- ции [Галъперина, Л. Е.] Конягина об уставе Лиги 17 (30) октября 1903 г. на II съезде «Заграничной лиги русской ре- волюционной социал-демократии»\.— В кн.: Протоколы 2-го очередного съезда Заграничной лиги русской революцион- ной соц.-демократии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской революц. социал-дөмократии. [Женева, 1903], стр. 105—106. (РСДРП).— 381.
— [Выступление с проектом резолюции об установлении мира в партии 16 (29) января 1904 г. на заседании Совета РСДРГІ] 1.—154.
— [Доклад о II съезде РСДРП 14(27) октября 1903 г. на II съезде «Заграничной лиги русской революционной соци- ал-демократии»].— В кн.: Протоколы 2-го очередного съезда Заграничной лиги русской революционной соц.-демокра- тии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской революц. социал-демократии. [Женева, 1903], стр. 43—51. (РСДРП).— 39, 40—42, 208, 214, 257-258, 282, 284, 287—288, 299-300, 301—302, 304, 369, 371.
— [Дополнение к § 12 проекта устава партии, внесенное 5(18) августа 1903 г. на II съезде РСДРП].— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. ГГолный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 279. (РСДРП).— 309—310.
*— За 12 лет. Собрание статей. Т. 1. Два направления в рус- ском марксизме и русской социал-демократии. Спб., тип. Безобразова, [1907]. XII, 471 стр. Перед загл. авт.: Вл. Ильин. На тит. л. и обл. год изд.: 1908.— 352—353, 392— 393.
— Задачи русских социал-демократов. G предисл. П. Аксель- рода. Изд. Российской социал-демократической рабочей партии. Женева, тип. «Союза рус. с.-д.», 1898. 32 стр.— 270.
1 Бірінші рет мына кітапта басылған: [Малинин, Н. И.] Шахов,
Н. Съезд үшін күрес. (Документтер жинағы). Женева, 1904, 83-бет.


606 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
— [Заявление по поводу доклада Мартова, сделанное 15 (28) октября 1903 г. на II съезде «Заграничной лиги русской ре- волюционной социал-демократии»].— В кн.: Протоколы 2-го очередного съезда Заграничной лиги русской революцион- ііой соц.-демократии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской революц. социал-демократии. [Жснева, 1903], стр. 66. (РСДРП).— 61.
— [Заявление редакции «Искры» . От редакцйи. [Листовка. Лейпциг], 1900. 2 стр. (РСДРП).— 205-206.
— [Ю. 0. Мартову. 23 сентября (6 октября) 1903 г.]1.— 20—21, 105—107, 366, 367, 369-370, 386, 391—392.
— Националъный вопрос в нашей программе.— «Искра», [Же- иева], 1903, № 44, 15 июля, стр. 1.— 44.
[Ленин, В. И.] * О революционной работе в организациях Рос- сийской социал-демократической рабочей партии. (Ппсьмо к товарищу). Б. м., тип. Сибирского с.-д. союза, июнь 1903. 24 стр. (РСДРП). Перед загл. авт.: Ленин.— 242, 265, 267, 269, 272—273, 276, 380, 407.
— [Особое мнение представителей ЦК, внесенное 17(30) ян- варя 1904 г. на заседании Совета РСДРІГ\. Рукопись1  2.— 154, 159.
— Ответ на критику нашего проекта программы.— В кн.:
[Маслов, П. П.] Икс. Об аграрной программе. [Ленин, В. И.] Ленин, Н. Ответ на критику нашего проекта программы. Изд. Лиги русск. рев. социал-демократии. Женева, тип. Лиги рус. рев. соц.-дем., 1903, стр. 26—42. (X. Zum
Agrarprogramm. — Lenin. Antikritik. РСДРП). Подпись: Н. Ленин.— 87.
— [Первая речъ при обсуждении устава партии 2 (15) августа 1903 г. на II съезде РСДРП].— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем, рабочей партии. Полный текст про- токолов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 240. (РСДРП).-^4-265.
— [Первое выступлениё no вопросу о дейстеиях Организацион- ного комитета 18 (31) июля 1903 г. на II съезде РСДРП\.— Там же, стр. 43—44.— 9-10, 11, 41-42, 47-48.
1 Біріиші рет Лениннің VI жпнағында тольщ басылған, 1927, 299— 301-беттер.
2 Бірінші рет мына кітапта басылған: [Маллнин, Н. И.] Шахов, Н.
Съезд үшін күрес. (Документтер жинағы). Женева, 1904, 84—85-
беттер.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 607
— [Первое выступление при обсуждении устава партии 4 (17) августа 1903 г. на II съезде РСДРІГ\.— Там же, стр. 267.— 295—296.
— Писъмо в редакцию [«Искръі»].— «Искра», [Женева], 1903, № 53, 25 ноября, стр. 8, в отд.: Из партии.— 391.
— Писъмо в редакцию «Искръі». [Почему я вышел из редакции «Искры»?] Женева, тип. партии, декабрь, 1903. 8 стр. После загл. авт.: Н. Ленин.—187, 207, 281-282, 283, 287-288, 289, 299—300. 315, 327, 369, 391, 392, 438—439.
— Писъмо к товарищу о наших организационных задачах — цараңыз: Ленин, В. И. 0 революционной работе в организа- циях Российской социал-демократической рабочей партии.
— Г. В. Плеханову. 24 октября (6 ноября) 1903 г.1.— 190.
— По поводу заявления Бунда.— «Искра», [Лондон], 1903, № 33, 1 февраля. стр. 4.— 25, 28.
*— Последнее слово бундовского национализма,— «Искра», [Женева], 1903, № 46, стр. 2.— 24, 25.
*— [Послесловие к «Извещению об образозании «Организацион,- ного комитета»»].— «Искра», [Лондон],. 1903, № 32, 15 ян- варя, стр. 1. — 206.
— А. Н. Потресову. 31 августа (13 сентября) 1903 г.1  2—142—143, 361—364, 385.
— [Почему я вышел из редакции «Искры»?] — цараңыз: Ленин, В. И. Письмо в редакцию «Искры».
— Программа II очередного съезда РСДРП. [Вторая половина июня — первая половина июля 1903 г.]3  4 — 12—13, 17, 44, 63—65, 105—106, 307—308, 315—346.
— [Проект организационного устава РСДРП, внесенный на II съезд РСДРПү-13-14, 50-52, 243-244, 245-246, 267— 268, 270, 477.
— [Проект резолюции о мерах по восстановлению мира в пар- тии, внесенный 15 (28) января 1904 г. на заседании Совета 1 Бірінші рет мына кітапта басылған: ««Еңбекті азат ету» тобы». № 4 жинаң, 1926, 341—342-беттер.
2 Бірінші рет Лениннің VI жинағында толық басылған, 1927, 215— 217-беттер.
3 Бірінші рет Ленинніц VI жипағында басылған, 1927, 54—60-беттер.
4 Жоба сақталмады.


608 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
РСДРПу.—125, 126. 128-129, 133-134, 141-142, 143, 144, 145, 146, 149—150, 151, 152.
— [Проект резолюции о созыве III съезда тіартии, предложен- ный на заседании Совета РСДРП 17 (30) января 1904 г.]1.— 446—447.
— [Проект устава РСДРП. Первоначальный проект].—
В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тпп.- партии, [1904], стр. 393—394. (РСДРП). Загл. указано ошибочно: Проект организационного устава Росс. СДРП, -внесенный на съезд Лениным.— 244—245, 301—302, 480—481.
— Рабочая партия и крестъянство. — «Искра», [Мюнхен], 1901, № 3, апрель, стр. 1—2.— 233—234.
[Ленин, В. И. Речь no вопросу о месте Бунда е РСДРП 20 июля (2 аегуста) 1903 г. на II съезде РСДРП].— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип, партии, [1904], стр. 90—92. —29—30, 49-50, 497-498.
— [Речъ при выборах редакции «Искры» 7 (20) августа 1903 г. на II съезде РСДРП].— Т&№ же, стр. 332—334.—19—20, 258—259, 324—325, 328, 329-331, 337—338-
— [Речъ при обсуждении порядка дня съезда 18 (31) июля
1903 г. на II съезде РСДРП}.— Там же, стр. 31.— 211.
*— С чего начатъ?—«Искра», [Мюнхен], 1901,№4, май, стр. 1.— 241, 242.
— [Третья речь о мерах по еосстановлению мира в партии 16 (29) января 1904 г. на заседании Совета РСДРП}1  2—149.
— Централъному Комитету ППС. 25 января (7 февраля)
1904 г.3.— 459.
\Четеертое выступление при обсуждении устава партии 4 (17) августа 1903 г. на II съезде РСДРЩ.— В кн.: Вто- рой очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Пол- ный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 276-277. (РСДРП).— 301-302, 303.
1 Бірінші рет мына кітапта басылған: [Малинин, Н. И.] Шахов, Н. Съезд үшін күрес. (Документтер жинағы). Женева, 1904, 81—83, 85- беттер.
2 Бірінші рет Лениннің X жинағында басылған, 1929, 231—235-бет- тер.
3 Бірінші рет Лениннің XV жинағында басылған, 1930, 12-бет. Уақы- ты қате көрсетілген: 1904 ж., 25 март (7 апрель).


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 609
— Что делатъ? Наболевшие вопросы нашего движения. Stuttgart, flietz, 1902, VII, 144 стр. На тит. л. авт.: Н. Ленин.— 13-14, 242, 263, 265—267, 268, 270, 276, 380, 449.
— Шаг вперед, два шага назад. (Кризис в нашей партии.) Же- нева, тип. партии, 1904. VIII, 172, стр. (РСДРП). Перед загл. авт.: Н. Ленин.—111, 192, 243—250, 361—364, 366—367, 385, 386, 433, 436, 440-441, 444—445.
Лермонтов, М. Ю. Журналист, читатель и писателъ.— 399.
Лядов, М. Н,— цараңыз: Горин, В. Ф. и Лядов, М. Н. Четвертое лицо в третейском суде.
[Макадзюб. М. С.] R вопросу о наших партийных задачах. Об организации.— «Искра», [Женева], 1904, № 57, 15 января. Приложение к № 57 «Искры», стр. 1—2. Подпись: Практик.— 205, 404—405, 406.
Маленъкие недостатки болъшого съезда.— «Революционная Рос- сия», [Жепева], 1903, № 37, 1 декабря, стр. 7—16. — 388.
Манифест Российской социал-демократической рабочей партии. [Листовка.] Б. м., тип. партии, [1898]. 2 стр.—68, 72, 73.
Мартов, Л. Боръба с «осадным положением» в Российской соци- ал-демократической рабочей партии.С прил. писем Н. Лени- на, Г. Плеханова и Ф. Дана. (Ответ на письмо Н. Ленина.) Женева, Pfeffer, 1904, VIII, 96 стр. (РСДРП).— 57, 92—93, 106, 107—108, 109—110, 133—134, 156, 170—171, 187, 188, 190—192, 193, 245—246, 281-282, 283-284, 292-293, 296, 299—300, 322—323, 337—338, 355—356, 366—367, 368, 369,370, 372, 377—378, 379, 384, 386-387, 389—390, 391, 392, 414—415, 422, 423, 435, 438—440, 446—447.
— Гимн новейшего русского социалиста.— «Заря, Stuttgart, 1901, № 1, апрель, стр. 152—153. Подпись: Нарцис Тупо- рылов.— 406.
— Еще раз в менъшинстве. Без тит. л. 20 стр. Стеклогр.— 106-107, 109—110, 168, 353, 414, 429.
— Красное знамя в России. Очерк истории русского рабочего движения. G предисл. П. Ачсельрода. Изд. рев. организа- ции «Социал-демократ». Женева, 1900. XII, 64 стр. — 366-367.
— Красное знамя в России. Очерк истории русского рабочего движения. Изд. ЦК. Б. м., 1904. 72 стр. (РСДРП).-366-367.


610 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
— Ф. В. Ленгнику. 22 декабря 1903 г. (4 января 1904 г.)1.— 165, 169.
— На очереди. (Кружок или партия?).— «Искра», [Женева], 1904, № 56. 1 января, стр. 2—3.—113, 208—209, 210, 211, 220, 313, 349-350.
— На очереди.— «Искра», [Женева], 1904, № 58, 25 января, стр.2—4.— 338—339, 407-409, 421, 423.
— На очереди.— «Искра», [Женева], 1904, № 60, 25 февраля, стр. 3. Подпись: Л. М.— 412.
— Наш съезд.— «Искра», [Женева], 1903, № 53, 25 ноября, стр. 1—2.—103—104, 107—108, 109—110, 299, 387—388, 390, 412.
— [Письмо в редакцию протоколов II съезда «Заграничной лиги русской революционной социал-демократии». Отры- вок].— В кн.: Протоколы 2-го очередного съезда Загранич- ной лиги русской революционной соц.-демократии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской революц. социал-демократии, [Женева, 1903], стр. 134. (РСДРП).— 371.
— [Письмо] в редакцию ЦО РСДРП. [26 сентября (9 октяб- ря) 1903 г.]1  2.— 19—21, 31, 366-367.
— [Послесловие к листовке: Резолюция товарищеского третей- ского суда.] — В листовке: Резолюция товарищеского тре- тейского суда. 2(15) марта 1904 г. Б. м., [1904], стр. 2.— 433, 439—440, 441—442.
— Пробуждение демократии и наши задачи.— «Искра», [Же- нева], 1904, № 58, 25 января, стр. 1—2.— 403—405.
— Проект устава партии.— В кн.: [Ленин, В. И.] Шаг вперед, два шага назад. (Кризис в нашей партии.) Жене- ва, тип. партии, 1904, стр. 31—34. (РСДРП). Перед загл. авт.: Н. Ленин.—12—15, 50—52, 109—110, 192—193, 202—203, 243—250, 257—259, 260, 261, 262, 263-264, 268—281, 297-298, 422, 480—481.
— Резолюция о месте Бунда в партии—цараңыз: О месте Бун- да в партии.
1 Бірінші рет Ленинниң X жинағында басылған, 1929, 125—126- беттер.
2 Бірінші рет Ленинниң VI жанағында толық басылған, 1927, 304— 305-беттер.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІПП 611
— Резолюиия об уставе Лиги — см. Резолюция об уставе Лиги...
— Так ли мы готовимся?— «Искра», [Женева], 1904, № 62,. 15 марта, стр. 1—2.— 398.
Мартов, Л. и [Потресов, А. Н.] Старовер. [Письмо, послан- ное болъшинству II съезда РСДРП между 2(15) и 5(18) ав- густа 1903 г.].— В кн.: [Ленин, В. И.] Шаг вперед, два шага назад. (Кризис в нашей партии.) Женева, тип. пар- тии, 1904, стр. 59—60. (РСДРП). Перед загл. авт.: Н. Ленин.— 433, 436, 440—441.
Мартынов, А. Голос из народа.— «Искра», [Женева], 1904, № 57% 15 января. Приложение к № 57 «Искры», стр. 2.— 225.
— — н —цараңыз: Дан, Ф. И. [Письмо о лозунгах оппозиции].
Нарцис Тупорылов — см. Мартов, Л. Гимн новейшего русского социалиста.
Наиионалъный вопрос в программе и тактике Bund’a.— В кн.: Четвертый съезд Всеобщего еврейского рабочего союза в Литве, Полыпе и России. Б. м., [1901], стр. 10—15.
(РСДРП).— 29—30.
Новобранцев, П.— цараңыз: Пешехонов, А. В. Основные вопросы русской революционной программы.
*0 месте Бунда в партии. [Главнейшие резолюции, принятью на Втором съезде РСДРП].— В кн.: Второй очередноиг съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протсь колов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 12, 62. (РСДРП).— 224, 478.
*0 социалистах-революционерах. [Главнейшие резолюции, при- нятые на Втором съезде РСДРП].—Там же, стр. 14—15. 358-359.— 20—21, 240, 340, 341—342.
О Централъном Органе партии. [Главнейшие резолюции, при- нятые на Втором съезде РСДРП].— Там же, стр. 12, 146— 147.— 209—210, 241.
*Об отноиіении к либералам (Плеханова). [Главнейшие резо- люции, принятые на Втором съезде РСДРП].—Там же, стр. 14, 357—358.— 20—21, 53—54, 338, 342, 343, 344, 481~482.
Об отношении к либералам (Старовера). [Главнейшие резолю-
ции, принятые на Втором съезде Российской соц.-дем«.


612 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКШП
рабочей партии].— Там же, стр. 13—14, 357.— 20—21, 53— 54, 338-342, 343—344, 481—482.
Объяснителъная записка к проекту устава II съезда Росс. соц.- дем. раб. партии.— Там же, стр. 383.— 214.
Организационный устав Российской соц.-дем. рабочей партии, принятый на Втором съезде партии.— Там же, стр. 7—9.— 12—16, 23, 31, 50-52, 58, 60, 64, 94, 95-96, 109-110, 112, 113, 146—148, 166, 179, 202, 231-232, 241, 242, 249-250, 254, 272— 273, 279—280, 286-290, 291, 292, 293—308, 309—310, 312-313, 331, 351—352, 357, 362—363, 369, 378, 382, 397, 400, 405—406, 407—408, 411—412, 421, 422-423, 427—428, 429, 435, 465, 471, 480—481.
«Осеобождение», Штутгарт — Париж.— 338—340, 342—344.
— Штутгарт, 1903, № 9(33), 19 октября (1 ноября), стр. 153— 158.— 82—90, 486—487, 488—491, 492—493, 494.
— № 13 (37), 2 (15) декабря, стр. 217—218.— 388.
От редакции — «Искра», [Женева], 1903, №55, 15 декабря, стр. 10, в отд.: Из партии.— 326—327.
От редакции.— «Искра», [Женева], 1904, № 56, 1 января. При- ложение к № 56 «Искры», стр. 3—4.— 401, 402—404, 408—410.
Ответ Горнозаводского союза рабочих [на запрос тов. Ленина\.— В кн.: Мартов, Л. Борьба с «осадным положением» в Рос- сийской социал-демократической рабочей партии. G прил. писем Н. Ленина, Г. Плеханова и Ф. Дана. (Ответ на письмо Н. Ленина.) Женева, Pfeffer, 1904, стр. 35—38. (РСДРП).— 369.
Ответ Организационного комитета гр. «Борьба».— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 375. (РСДРП).— 214-215.
Открытое писъмо [В. И. Ленина и др. сторонников большинства\ членам Заграничной лиги русской рев. соц.-демократии. [7(20) октября 1903 г.].—В кн.: Протоколы 2-го оче- редңого съезда Заграничной лиги русской революцион- ной соц.-демократии. ІІод ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской революц. социал-демократии. [Женева, 1903], стр. 13—17. (РСДРП).-192-193, 369-371.
Отношеңие Bund’а к Российской социал-демократической рабо- чей партии.— В кн.: Четвертый съезд Всеобщего еврей- ского рабочего союза в Литве, Полыпе и России. Б. м., [1901], стр. 17. (РСДРП).— 29—30.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 613
Отчет делегации Бунда [о II съезде РСДРП}. Б. м., [1903]. II, 68 стр.— 104.
Павлович — цараңъіз: Красиков, II. А.
[Пеиьехонов, А. 5.] Новобранцев, П. Основные вопросы русской р еволюционной программы.— «Революционная Россия»,
[Женева], 1903, № 32,, 15 сентября, стр. 4—7; № 33, 1 ок- тября, стр. 6—8.— 89—90, 488—491, 492—494.
Писъмо редакции ЦО в ЦК РСДРП — цараңыз: В Централь- ный Комитет РСДРП.
Писъмо ІЩ — цараңыз: Ленгник, Ф. В. Съезду Лиги русской ре- волюционной соц.-демократии.
Писъмо ЦК к тов. Староверу. [12 (25) ноября 1903 г.].— В кн.: [Воровский, В. B.J Комментарий к протоколам Второго съезда Заграничной лиги русс. революционной социал- демократии. Женева, тип. партии, 1904, стр. 26—28. (РСДРП). То же в кн.: Мартов, Л. Борьба с «осадным положением» в Российской социал-демократической рабочей партии. G прил. писем Н. Ленина^ Г. Плеханова и Ф. Дана. (Ответ на письмо Н. Ленина.) Женева, Pfeffer, 1904, стр. 49— 50. (РСДРП).— 92—93, 107-108, 133-134, 140—141, 156, 170— 171, 389—391, 392.
[Писъмо] ЦК РСДРП администрации Загр. лиги рус. рев. со- ци,ал-демократии. 16(29) ноября 1903 г.— В кн.: Прото- колы 2-го очередного съезда Заграничной лиги 'русской революционной соц.-демократии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской революц. социал- демократии. [Женева, 1903], стр. 132. (РСДРП).—107—108.
Плехаиов, Г. В. Грустное недоразумение.— «Искра», [Женева], 1904, № 57, 15 января, стр. 1—3-176, 180, 392.
— [Замечания редакции «Искры» на «Писъмо в редакцию» В. И. Ленина].— «Искра», 1903, № 53, 25 ноября, стр. 8, в отд.: Из партии.—112, 388, 392.
— [Ф. В. Ленгнику. 28 октября (10 ноября) 1903 г.] \—190— 192.
— [Ф. В. Ленгнику. 4 (17) ноября 1903 г.] һ—190.
— [2?. И. Ленину. 26 октября (8 ноября) 1903 г.] *.—190.
1 Бірінші рет Лениннің VII жинағында басылған, 1928, 228, 237, 217-
беттер.


614 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
— Нечто об «экономизме» и об «экономистах». (Мысли вслух по поводу Второго съезда Российской социал-демократи- ческой рабочей партии.)—«Искра». [Женева], 1903, № 53, 25 поября, стр. 2—4.— 400—401.
От редакции— «Искра», [Женева], 1904, №63, 1 апреля. Приложение к № 63 «Искры», стр. 2.— 424.
— [Письмо в редакцию протоколов II съезда «Заграничной лиги русской революционной социал-демократии». Отры- вок].—В кн.: Протоколы 2-го очередного съезда Заграничной лиги русской революционной соц.-демократии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской рево- люц. социал-демократии. [Женева, 1903], стр. 134—135. (РСДРП).— 187.
— [Писъмо Л. Мартову]. 29 января 1904 г.— В кн.: Мартов, Л. Борьба с «осадным положением» в Российской социал-демо- кратической рабочей партии. С прил. писем Н. Ленина, Г. Плеханова и Ф. Дана. (Ответ на письмо Н. Ленина.) Женева, Pfeffer, 1904, стр. 81—83. (РСДРП).— 187, 188, 190- 192.
— Проект программьі Российской социал-демократической ра- бочей партии.— «Заря», Stuttgart, 1902, №4, август, стр. 11—39, в отд. А.-87-
— Резолюция об отношении к либералам — цараңыз: Об отно- шении к либералам (Плеханова).
— Централизм или бонаігартизм?—«Искра», [Женева], 1904, № 65, 1 мая, стр. 2—4.— 446—447.
— Чего не делатъ.— «Искра», [Женева], 1903, № 52, 7 ноября, стр. 1~2.— 98—102, 108—109, 357, 381—385, 386—389, 390, 422, 495.
*Положение Бунда в Российской социал-демократической ра- бочей партии. Из № 34 «Арбейтер Штимме». Б. м. и г. 20 стр.— 68—80.
Попов — см. Розанов, В: Н.
Порядок дня съезда.— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 10. (РСДРП).— 211, 306—307, 319—320, 477.
«Последние Известия», Лондон — Женева.— 25—26.
— Лондон, 1903, № 109, 26 (13) февраля, стр. 1—4.— 25—27.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 615
[Потресов, А. Н.] Старовер. [Писъмо Г. В. Плеханову. 21 октяб- ря (3 ноября) 1903 г.].—В кн.: Мартов, Л. Борьба с «осад- ным положением» в Российской социал-демократической рабочей партии. G прил. писем Н. Ленина, Г. Плеханова и Ф. Дана. (Ответ на письмо Н. Ленина.) Женева, Pfeffer, 1904. стр. 46. (РСДРП).— 170—171, 355-356, 384.
— Резолюция о либералах — цараңыз: Об отношении к либе- ралам (Старовера).
«Правительственный Вестник», Спб., 1902, № 72г 30 марта (12 апреля), стр. 1—2.— 180—185.
Практик — царацыз: Макадзюб, М. С.
Программа Российской соц.-дем. рабочей партии, ігринятая на Втором съезде партии.— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 1—6. (РСДРП).— 12—13, 23, 121, 209, 238, 241, 346-349, 350, 402-403, 404—405, 478—479.
Про ект программы Российской социал-демократической рабочей партии. (Выработанный редакцией «Искры» и «Зари».) — «Заря», Stuttgart, 1902, № 4, август, стр. 1—10, в отд. А.— 11—12.
Проект программы Российской социал-демократической рабочей партии. (Выработаиный редакцией «Искры» и «Зари».) — «Искра», [Мюнхен], 1902, № 21, 1 июня, стр. 1—2.—11—12.
Лроект программы Российской социал-демократической рабочей партии. Б. м., тигі. «Искры», 1903. 71 стр. (РСДРП).—11—12.
Лроект устава ІІ-го съезда Росс. соц.-дем. раб. партии, выра- ботанный Орг. Ком.— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полпый текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 379—381. (РСДРП).— 46, 122, 205—207, 215~216, 337.
Лротоколы 2-го очередного съезда Заграничной лиги русской революционной соц.-демократии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской революц. социал- демократии. [Женева, 1903]. VIII, 136 стр. (РСДРП).— 39, 40—42, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 65, 106—108, 114, 178, 187, 191—192, 193, 207—208, 214—215, 217—218, 219-220, 226, 227, 239, 242, 243, 244-245, 250, 257, 269, 273, 274-276, 279-280, 281—284, 286—288, 290-291, 292, 299—300, 301, 302, 304, 307— 310, 315, 336, 341, 342, 343, 351-352, 368—369, 370, 371—374, 375—376, 377-380, 381—382, 384-385, 386, 387, 411-412, 414—415, 418, 438—440, 441—442, 483, 484.


616 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКШІІ
*Протоколы заседаний Совета РСДРП. 15 (28)—17 (30) ян- варя 1904 г. Рукопись һ—125—126, 127, 128, 129—135, 136— 149, 150, 151. 152, 154, 156, 159, 161—162, 165—169, 170—171, 445—446, 473.
*Протоколы заседаний Совета РСДРП. 31 мая (13 июня) и 5(18) июня 1904 г. Рукопись1  2.— 460—461, 462, 463, 464, 465— 466, 467—469, 470—471, 473.
V съезд Всеобщего еврейского рабочего союза е Литве, Польше и России. 7 (20) августа 1903 г, Изд. Заграничного комитета Бунда. [Листовка]. London, Nathanson, [1903]. 2 стр.— 24—30, 70.
«Рабочее Дело», Женева.— 8, 14, 15, 16, 49, 51—52, 55, 104, 162, 207, 212, 213, 214, 215, 224, 270, 300, 334, 350, 356, 357, 399, 481—482.
«Рассвет», Женева.— 472.
«Революционная Россия», [Куоккала — Томск — Женева]83, 88.
— 1903, № 32, 15 сентября, стр. 4—7,— 89—90, 488—491, 492— 494.
— № 33, 1 октября, стр. 6—8.— 89—90, 488—491, 492—494.
— № 37, 1 декабря, стр. 7—16.— 388.
Регламент съезда.— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.- дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 11. (РСДРП).— 336— 337, 477.
Резолюция [менъшевиков (Троцкого, Фомина, Дейча и др.) о решениях II съезда РСДРП, зачитанная на II съезде «Заграничной лиги русской революционной социал-демокра- тии» 16(29) октября 1903 г.].— В кн.: Протоколы 2-го оче- редного съезда Заграиичной лиги русской революционной соц.-демократии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской революц. социал-демократии. [Женева, 1903], стр. 82—83. (РСДРП).-114, 372-373.
Резолюиия [меньшевиков (Акселърода, Старовера, Мартова и Засулич), зачитанная на II съезде «Заграничной лиги рус- 1 Бірінщі рет Лениннің X яшнағында басылған, 1929, 181—277-бет- р.
2 Бірінші рет Лениннің XV жинағында басылған, 1930, 45—84-беттер.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 617
ской революционной социал-демократии» 16 (29) октября 1903 г.].—Там же, стр. 84,— 374-376, 414-415.
Резолюция {о зруппе «Южный рабочий», принятая II съездом РСДРП 6(19) августа 1903 г.].— Там же, стр. 313—221.
Резолюция [о кооптировании третъего члена редакции двумя выбранными, принятая на II съезде РСДРП 7 (20) августа
1903 з.] — Там же, стр. 336.—19—20.
Резолюция о признании «Искры» Централъным. Органом — цара- ңыз: 0 Централыіом Органе партии.
[Резолюция об опубликовании протоколов заседаний Совета РСДРП, принятая на заседании Совета 17 (30) января
1904 г.ү.— 473.
[Резолюция об уставе Лизи, принятая на II очередном съезде «Заграничиой лизи русской революционной социал-демокра- тии» 7(30) октября 1903 г.].— В кн.: Протоколы 2-го очередного съезда Заграничной лиги русскои революцион- ной соц.-демократии. Под ред. И. Лесеико и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской револіоц. социал-демократпп. [Женева, 1903], стр. 101. (РСДРП).— 60.
[Резолюция по поводу заявления Мартынова и Акимова об отка- зе от участия в работах съезда, принятая II съездом РСДРП 5(18) августа 1903 г.].— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 295. (РСДРП).— 314, 358.
[Резолюция по поводу инцидента с OK, принятая II съездом РСДРП 18(31) июля 1903 з.].— Там же, стр, 46.—9—10, 219-220, 478—479.
*Резолюция 5-го съезда о положении Бунда в партии перед судом патриотов искровской фирмы. 22 (9) сентября 1903 г. Изд. Заграничного комитета Бунда. [Листовка.] London, Nathanson, [1903]. 4 стр.— 24—30.
Резолюция товарищеского третейского суда. 2(15) марта1904г. [Листовка. G послеслов. Л. Мартова.] Б. м., [1904]. 2 стр.— 433, 437—438, 439—442.
[Резолюция тоеарищескозо третейскозо суда, состоявшегося 19 февраля (3 марта) 1904 г.].—«Искра», [Женева], 1904, № 62, 15 марта. Приложение к № 62 «Искры», стр. 2.— 433, 437—438.
1 Бірінші рет Ленинпің X жипағында басылған. .1929, 276-бет.


618 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
Резолюция Троцкого — цараңыз: Резолюция по поводу заявле- ния Мартынова и Акимова об отказе от участия в работах съезда...
Решения [Z] съезда [РСДРП].— В листовке: Манифест Рос- сийской социал-демократической рабочей партии. Б. м., тиіі. партии, [1898], стр. 2.— 68, 72, 73.
Салтыков-Щедрин, М. Е. За рубежом.— 213.
— Поиіехонская старина.— 100.
— Признаки времени.— 289—291, 391—392.
Соглаиьение между Россией и Китаем относительно Маньчжу- рии. [26 марта (8 апреля) 1902 г.].— «Правительственный Вестник», Спб., 1902, № 72, 30 марта (12 апреля), стр. 1— 2.— 182—185.
Старовер — царацыз: Потресов, А. Н.
Травинский — цараңыз: Кржижановский, Г. М.
Троцкий, Л. Д. Второй съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Отчет сибирской делегации. Женева, 1903. 36 стр.—106—107.
Тургенев, И. С. Отцы и дети.~387.
Улътиматум Старовера — і^араңыз: Потресов, А. Н. ПисьмоГ. В. Плеханову. 21 октября (3 ноября) 1903 г.
У льтиматум ЦК — цараңыз: Письмо ЦК к тов. Староверу.
Устав Загракичной лиги русской революционной социал-демо- кратии (1903 г.).— В кн.: Протоколы 2-го очередного съезда Заграничной лиги русской революционной соц.-дөмократии. Под ред. И. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги рус- ской революц. социал-демократии. [Женева, 1903], стр. 129— 131.— ^, 58—59, 377—379.
[Файнберг.] Об организационных задачах нашей партии.— «Искра, [Жёнева], 1903, № 43, 1 июля, стр. 2.—399.
Циркуляр Централъного Комитета Российской с.-д. раб. партии членам Загран. лиги русской революционной социал-демокра-


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТБМЕЛЕР КӨРСЕТНІШІ 619
тии. — В кн.: Протоколы 2-го очередпого съезда Загранич- ной лиги русской революционной соц.-демократии. Под ред. II. Лесенко и Ф. Дана. Изд. Заграничной лиги русской революц. социал-демократии. [Женева, 1903], стр. 3—5. (РСДРП).- 369—370.
Четвертый съезд Всеобщего еврейского рабочего союза в Литве, Полъше и России. Б. м., [1901]. 21 стр. (РСДРП).— 29—30.
«Южный Рабочий», Екатеринослав и др. —236—237, 253,508,511.
«Aus der Weltpolitik», München, 1903, Jg. V. N 48, 30. November, S. 1—10. —106—107.
«Deutsch-Französische Jahrbücher», Hrsg, von A. Rüge und K. Marx. Paris, 1844, Lfrg. 1—2, S. 71—85.— 75—76.
«Frankfurter Zeitung». Abendblatt, 1904, N 97, 7. April.— 391.
Göhre, P. Drei Monate Fabrikarbeiter und
Eine praktische Studie. Leipzig, Grünow,
Göthe, J. W. Faust.— 73—74.
Heine, W. Demokratische Randbemerkungen In: «Sozialistische Monatshefte», Berlin, April, S. 281—291.— 413—416, 420.
H andw erksbursche.
1891. 223 S.— 413.
zum Fall Göhre.—
1904, Bd. I. Hft. 4,
«Iskra» o kwestyi polskief.— In: «Przedswit», Krakow, 1903, N 9, s. 361-373. —79-80.
Kautsky, K. Franz Mehring.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1903-1904, Jg. XXII, Bd. I, N 4, S. 97—108. —332-334.
— Die Intelligenz und die Sozialdemokratie.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1894—1895, Jg. XIII, Bd. II. N 27, S. 10—16; N 28, S. 43—49; N 29, S. 74—80.— 272.
— Die Krisis in Österreich.— In: «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1903—1904, Jg. XXII, Bd. I, N 2, S. 39—46.— 75-76.
21 8-TOM


620 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
— Wahlkreis und Partei.— In: «Die Neue Zeit»,, Stuttgart, 1903—1904, Jg. XXII, Bd. 2, N 28, S. 36—46.—475-475, 420.
Lissagaray, P. 0. Histoire de la Commune de 1871. Bruxelles, Kistemaeckers, 1876. 516, XXX, [2] p.— 519-520.
Marx, K. Der Bürgerkrieg in Frankreich. Adresse des Generalrats der Internationalen Arbeiter-Assoziation. 3-te deutsche Aufl. verm. durch die beiden Adressen des Generalrats über den deutsch-französischen Krieg und durch eine Einleitung von F. Engels. Berlin, «Vorwärts», 1891. 71 S.— 515—526.
Marx, K. Zur Kritik der H eg ei’ sehen Rechts-Philosophie. Einleitung.
— In: «Deutsch-Französische Jahrbücher»- Hrsg, von A. Rüge und K. Marx. Paris, 1844, Lfrg. 1—2, S. 71—85. —75.
Naquet, A. Drumont et Bernard Lazare.— In: «La Petite Repub- lique», Paris,. 1903, N 10023, 24 septembre, p. 1.— 76.
«Die Neue Zeit», Stuttgart.— 169.
— 1894-1895, Jg. XIII. Bd. II, N 27, S. 10-16. -272.
— N 28, S. 43—49.- 272.
— N 29, S. 74—80. — 272.
— 1903-1904, Jg. XXII, Bd. 1, N 2, S. 39-46. — 75-76.
— N 4, S. 97—108. —332—334.
— Bd. 2, N 28, S. 36-46. -415-418, 420.
Organisation der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands, beschlossen auf dem Parteitag zu Mainz 1900.— In: Protokoll über die Verhandlungen des Parteitages der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands. Abgehalten zu Lübeck vom 22. bis 28. September 1901. Berlin, «Vorwärts», 1901, S. 6—8.— 441—442.
Parvus, A. L. Der Anfang vom Ende?—In: «Aus der Weltpolitik», München, 1903, Jg. V, N 48, 30. November, S. 1—10. — 106—107.
«La Petite RepuVlique», Paris, 1903, N 10023, 24 septembre, p. 1.— 76.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКППІ
621
Protokoll über die Verhandlungen des Parteitages der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands, Abgehalten zu Breslau vom 6. bis 12. Oktober 1895. Berlin, «Vorwärts», 1895. 223 S.— 290—292.
Protokoll über die Verhandlungen des Parteitages der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands. Abgehalten zu Lübeck vom 22. bis 28. September 1901. Berlin, «Vorwärts», 1901, S. 6—8. — 441—442.
«Przedswit», Krakow, 1903, N 3, s. 81—88.— 79—80.
— N 6, s. 228—238.— 79-80.
—N 9, s. 361—373.— 79—80.
Renan, E. Discours et Conferences. 3-me ed. Paris, Levy, 1887. V, 412 p. — 77—78.
— Le fudaisme comme race et comme religion. Conference faite au cercle Saint-Simon, le 27 janvier 1883. Reproduktion stenographique.— In: Renan, E. Discours et Conferences. 3-me ed. Paris, Levy, 1887, p. 341—374.— 77-78.
«Sozialistische Monatshefte», Berlin, 1904, Bd. I, Hft. 4, April, S. 281—291. — 413—416, 420.
Stosunek socyalnef demokracyi rosyfskiej do kwestyi narodo- wosciowef.— In: «Przedswit», Krakow, 1903, N 3, s. 81—88.— 79—80.
«Vorwärts», Leipzig — Berlin.— 169.
Wr. A. «Bund».— «Przedswit», Krakow, 1903, N 6, s. 228—238.— 79—80.
Zola, E. La debäcle.— 516—517.
21*


622
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІІПІ
А
Абрамсон — цараңыз: Портной, К.
Айзенштадт, И. Л. (Юдин) (1867—1937) — Бунд лидерлерініц бірі. 1886 жылдан бастап Ярославль халық ерікшілерінің үйірме- сінде болды, 90-жылдардың орта кезінде социал-демократтарға ңосылды, 1902 жылдан — Бунд Орталық Комитетінің мүшесі, Минскіде, Одессада жұмыс істеді. РСДРП II съезінде — Бунд Орталық Комитетінен делегат, антиискрашыл; съезден кейін — белсенді менытіевик. Октябрь социалистік революциясыпа дұш- пандықпен қарады. 1922 жылы Германияға эмиграцияға кетті, онда СССР-ге қарсы жалақорлық науқан жүргізген бунд тобын басқарды; меныневиктік «Сощіалистический Вестник» журна- лыпа белсене қатысты,— 219.
Акимов (Махновец*), В. П. (1872—1921) —социал-демократ, «экономизмнің» көрнекті өкілі, барып тұрған оппортунистердің бірі. 90-жылдардың орта шенінде Петербургтің «Халық ерікші- лері тобына» ңосылды, 1897 жылы тұтқынға алынып, 1898 жыл- дың апрелінде Енисей губерниясына жер аударылды. 1898 жыл- дың сентябрінде шетелге қашып кетіп, онда «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» баспіыларының бірі болды, «эко- помизм» идеяларын қорғап, «Еңбекті азат ету» тобына, ал кейін- нен «Искраға» да қарсы шықты. РСДРП II съезінде — «Одақ- тан» делегат, аитиискрашыл; съезден кейіи — меньшевизмнің әсіре оң қанатының өкілі. 1905—1907 жылдардағы революция кезіндө «Жұмысшы табының бүкіл россиялық ұйымын» құру жөніндегі жойымпаздық идеяны қорғады, бұл идея бойынша социал-демократия әлгі ұйымның ішіндегі идеялың ағымдардың бірі ғана болып қалуға тиіс еді. РСДРП IV съезінің жүмысына кеңесші дауыспен қатысып, меньшевиктердің оппортунистік тактикасын қорғады, кадеттермен одақ жасасуға шаңырды. Ре- акция жылдарында социал-демократиядан шеттеп кетті.—14, 49, 209. 210, 212, 218, 224, 232, 235, 251—255, 263-265, 270, 271, 276, 279—280, 283, 289, 294, 296-299, 302-305, 310-315, 319, 328, * Жақша ішінде курсивпен шын фамилиялар көрсетілген.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПІІ
623
331, 334, 336, 337, 343, 349, 351-354, 356, 358, 360, 372, 381, 384, 390, 396, 399, 400, 411-412, 420, 424, 431, 479, 480, 497, 498.
Акселърод, И. И. (Ида Исааковна) (1872—1917) — социал-де- мократ әйел, искрашыл, әдебиет сыншысы-философ. Әуелде ре- волюциялық ңозғалысқа халық ерікшілері қатарында жүріп ңа- тысты; 1893 жылы шетелге эмиграцияға кетіп, онда «Еңбекті азат ету» тобына қосылды, одан соң «Орыс революциялық социал- демократиясының шетелдік лигасына» мүше болды. РСДРП II съезінен кейін болыпевиктерге қосылды, одан соң Плехановқа еріп, меньшевиктер жағына шықты. Реакция жыл- дарында меньшевик-партияшылдарға қосылды, ал бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде әсіре қорғанымпаздар тобыпда болды. «Возрождоние», «Современная Жизнь», тағы басқа социал-де- мократиялық басылымдарға қатысып тұрды. Октябрь социалис- тік революциясы алдында И. И. Аксельрод Россияға ңайтып келді, көп ұзамай Петербургте қайтыс болды.— 485.
Акселърод, Л. И. (Ортодокс) (1868—1946) — философ және әдебиет зерттеушісі, социал-демократ әйел. Эмиграцияда жүріп, «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағына» кірді. РСДРП II съезінен кейін әуелі болыпевиктерге ңосылды, одан соң Пле- хаиовқа еріп, меньшевиктер жағына шыңты. Бірінші дүние жү- зілік соғыс кезінде ңорғанымпаздық позиция ұстады. 1917 жыл- дың басында меньшевиктер Орталық Комитетінің мүтпесі,, одан соң плехановтық «Бірлік» тобы Орталық Комитетінің мүшесі болды. Плехановтьщ меньшевиктік көзқарасын ұстап, оның фи- лософиялық кателерін ңайталап, болыпевиктерге, Лениннің фи- лософиялық көзқарастарына қарсы шықты. 1918 жылдан бастап белсенді саяси қызметтен ңол үзіп, елдің бірқатар жоғары оқу орындарында педагогтық қызмет атқарды.— 385, 483.
Акселърод, П. Б. (1850—1928) — меныпевизм лидерлерінің бі- рі. 70-жылдарда — халықшыл, «Жер және ерік» жікке бөлія- генпеп кейін «Ңаралай бөліс» тобына қосылды; 1883 жылы «Еңбекті азат ету» тобын ңұруға ңатысты. 1900 жылдан — «Искра» мен «Заря» редакциясының мүшесі; РСДРП II съезіне «Искра» редакциясынаи кецеспіі дауыспон қатысты, азшылық жағындағы искрашыл. Съезден кейін — белсенді меньшевик. 1905 жылы кең көлемді жұмысшы съезін шаңыру жөніндегі жойымпаздың идеяны ұсыцып, бұл съезді ол пролетариат пар- тиясына ңарама-қарсы қойды. Реакция жылдарында — жойым- паздардың басшыларының бірі, жойымпаз-меньшевиктердің «Го- лос Социал-Демократа» газетінін; редакциясына кірді; 1912 жы- лы антипартиялық Август блогына қатысты. Бірінпіі дүние жүзілік соғыс жылдарында — центрист, Циммервальд жәнө Кинталь конференцияларына ңатысып, оларда оң қанатқа қо- сылды. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — Петроград Советі Атңару комитетінің мүшесі, буржуазиялық Уақытша үкі- метті ңолдады. Октябрь социалистік революциясыя дұшпан-


624
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
дыңпен ңарсы алды; эмиграцияда жүріп, Советтік Россияға қар- сы қарулы интервенция жасауды насихаттады.—13, 18, 42, 125, 129, 130, 139, 141—144, 192, 202, 217, 239-241, 247, 252, 257—263, 265, 267, 270—272, 276, 281, 291, 296, 299, 323, 326, 341, 351, 355—356, 357—358, 366, 374—375, 380, 381, 384, 385, 393-399, 400—401, 405—407, 410, 411, 414-415, 418, 419, 420-423, 427, 460, 483, 485, 497, 506.
Александров — «Ұйымдық мәселелер. (Редакцияға хат)» де- ген мақаланың авторы. Мақала 1904 жылы 1 январьда «Искра- ның» 56-номері.не ңосымшада басылған.— 403, 408.
Александрова, Е. М. (Наталья Ивановна, Штейн, N, NN) (1864—1943)—80-жылдардың аяғында «Халық еркі» ұйымына кірді, 1890 жылдан бастап Петербургтің жұмысшы үйірмелерін- де насихат жүргізді, «Халық ерікшілері тобына» енді. 1894 жы- лы тұтқынға алынды, сонан соң Вологда губерниясына 5 жылға жер аударылды. Айдауда жүргенде социал-демократтарға қо- сылды, 1902 жылы, піетелде жүрген кезінде, «Искра» ұйымына кіріп, кейін оның агенті ретінде Россияда жұмыс істеді. РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетінің Орелде болған кеңесіпде (1903 жылғы февраль) Ұйымдастыру комитеті- нің құрамына енгізілді. Съезге Үйымдастыру комитетінің аты- нан кеңесші дауыспен қатысты, азшылық жағындағы искра- шылдарға қосылды; съезден кейін — белсенді меньшевик, 1904 жылы меньшевиктер оны Орталық Комитетке кооптациялады. 1905 жылғы октябрьден бастап меньшевпктердің Үйымдастыру комиссиясының секретары болып істеді. Реакция жылдарында саяси ңызметке белсене қатысқан жоқ. 1910—1912 жылдары Москва мен Петербургте жұмыс істеді, веналық «Правда» (Троцкийдің) тобына қосылды, 1912 жылы жойымпаздардың август конференциясын шақыру жөніндегі Үйымдастыру коми- тетінде осы топтың өкілі болды. 1913—1914 жылдары Троцкий- дің «Борьба» журналы редакциясының секретары әрі мүітіесі болды. Октябрь социалистік революциясынан кейін мә- дени-ағарту мекемелерінде жұмыс істеді.— 8—12, 15, 48, 51, 105, 284, 433, 436, 439, 441, '478.
Алексеев, Н. А. (1873 ж. туған)—социал-демократ, искрашыл, РСДРП II съезінен бастап большевик, дәрігерлік білім алған. Революциялық қызметті 90-жылдардың аяғында Петербургте бастады. 1897 жылдың көктемінде Петербургтің «Жұмысшы та- бын азат ету жолындағы күрес одағына» кірді. 1898 жылдың басында тұтқынға алынып, Вятка губерниясына (Слободск қа- ласына) 4 жылға жер аударылды, одан 1899 жылы шетелге қа- шып кетті. 1900 жылдан 1905 жылға дейін Лондонда тұрды, «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағына», одан соң «Орыс революциялық социал-демократтарының шетелдік лигасына» мүше болды. РСДРП II съезінен кейін—болыиевиктердің Лон- дондағы өкілі. РСДРП III съезіне кеңесіпі дауыспен ңатысты,


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
625
съездің секретары (Андреев деген фамилиямен) болды. 1905 жылы декабрьде Петербургке қаитып оралды, «Вестник Жиз- ни», «Волна» және басңа да большевиктік басылымдарға ңа- тысты^ насихат және үгіт жұмысын жүргізді. 1911 жылдан 1917 жылға дейін Иркутскіде дәрігер болып істеді. 1917 жылғы Фев- раль революциясыиан кейін Иркутскіде біріккен социал-демо- кратиялық ұйымда әскери депутаттар Иркутск Советі полктік комитетіиің мүшесі болып жұмыс істеді. Октябрь социалистік революциясына қатысты. Азамат соғысы жылдарында Лена бойында колчакшыларды құлатуға қатысты, Киренск ревкомы- ның председателі болды. Саяси-ағарту мекемелерінің Бас бас- қармасында, Коминтернде істеді, Москва мемлекеттік 2-универ- ситетінде ВКП(б) тарихыиан сабақ берді, совет және партия органдарьшда жұмыс істеді. Алексеев К. Маркстің және Ф. Энгельстің бірқатар еңбектерін аударды.— 485.
Алексеев, П. А. (1849—1891)— 70-жылдардағы белгілі рево- люциоиер, мамандығы тоқымашы-жұмысшы. 1873 жылы Петер- бургте, Нева заставасының ар жағындағы революциялың жұ» мысшылар үйірмесінде болды; 1874 жылдың ноябрінен бастап Москвада жұмысшылар арасында революциялық насихат жүр- гізуге белсене қатынасты. 1875 жылдың апрелінде тұтқынға алынып, 1877 жылы «50-дің процесі» бойынша сотталды. Сотта қорғаушыдан бас тартты, 10 (22) мартта өзінің атақты сөзін сөйледі; бұл сөзін патша самодержавиесі сөзсіз құлайды деп се- нім білдірумен аяқтады. Алексеевтің сөзі кейіннен көптеген жа- сырын басылымдар арқылы таратылып, Россиядағы революция- лық қозғалысқа елеулі әсер етті. В. И. Ленин оны «орыс жұ- мысшы-революционерінің ұлы көрегендігі» (Шығармалар толық жипағы, 4-том, 407-бет) деп атады. 1877 жылғы 14 (26) мартта Алексеев 10 жыл каторгаға кесілді, 1884 жылы қоныста- нуға шығып, Якутияда тұрды; сонда 1891 жылдың 16 (28) авгу- сында қарақшылардың қолынан қаза тапты.— 265.
Анна Ивановна — цараңыз: Левина, Е. С.
Антон — цараңыз: Макадзюб, М. С.
Б
Базиленков — цараңъіз: Локерман, А. G.
Басовский, И. Б. (Дементьев) (1876 ж. туған)— 1896 жылы Одессадағы социал-демократиялық үйірмелерге кірді, одан соң «Искраны» шетелден Россияға астыртын әкелуді ұйымдастыру- шылардың бірі болды. 1902 жылы февральда «Искра» мен РСДРП Киев комитетінің ісі бойынша тұтқынға алынды; 1902 жылы 18 (31) августа Н. Э. Бауман, В. Н. Крохмаль және бас- ңалармен бірге Киевтегі Лукьянов түрмесінен қашып шығып,


626
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
«Искраны» тасып жеткізуді ұйымдастыру ісімен қайта айна- лысты. РСДРП II съзінен кейін меныпевиктерге ңосылды, Харь- ков пен Екатеринославтың социал-демократиялық ұйымдарын- да жұмыс істеді, партияның IV съезіне кецесші дауыспен қа- тысты; реакция жылдарында белсенді саяси қызметтен қол үзіп кетті. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін Воронеждегі меныпевиктік ұйымда жұмыс істеді. Мемлекеттік және Демо- кратиялық кеңестерге ңатысты; Октябрь социалистік революция- сынан кейін меныпевиктерден қол үзіп, Москвада шаруашылық жұмыста болды.— 485.
Бауман, Н. Э. (Сорокин) (1873—1905) — профессионал рево- люционер, болыпевиктік партияның аса көрнекті қайраткері. Революциялық қызметін 90-жылдардың бірінші жартысында Ңазанда бастады, 1896 жылы Петербургтіц «Жүмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының» жұмысына белсене қа- тысты, Нарва ауданындағы жұмысшылар арасында насихат жүргізді. 1897 жылы тұтқынға алынып, Петропавл қамалында 22 ай қамауда отырғаннан кейін Вятка губерниясына жер ауда- рылды; 1899 жылдың октябрінде Швейцарияға эмиграцияға кетіп, «Шетелдогі орыс социал-демократтары одағына» кірді, «экономизммен» күреске белсене қатысты. 1900 жылы «Искра» ұйымының негізін ңалаушылардың бірі болды; 1901—1902 жыл- дары Москвада «Искраның» агенті болып жұмыс істеді; 1902 жылы февральда тұтқынға алынды, 18 (31) августа социал-де- мократтар тобымен бірге Киевтегі Лукьянов түрмесінен қашып шықты. РСДРП II съезіие Москва комитетінен делегат, көпшілік жағындағы искрашыл. 1903 жылы декабрьде Москваға қайтып келіп, партияның Москва комитетін басқарды,, сонымен бір мез- гілде партияның Орталық Комитетінің Солтүстік бюросына бас- шылық етті, өз пәтерінде астыртын баспахана ашты. 1904 жылы июньде тұтқынға алынып, 1905 жылы октябрьде босатьілды; 18 (31) октябрьде Москва комитеті ұйымдастырған демонстра- ция кезінде опы қаражүздіктер өлтірді. Бауманды жерлеу орасан зор халықтық демонстрацияға айналды. «Пролетарий» газетінің 24-померінде Н. Э. Бауманды еске түсірген некролог жарияланды, оны В. И. Ленин жазды (қараңыз: Шығармалар, 9-том, 453—454-беттер).— 214, 323, 441—442, 501, 506.
Бебелъ (Bebel), Август (1840^1913)—герман социал-демокра- тиясы мен II Интернационалдың аса көрнекті қайраткерлерінің бірі. Кәсібі жөяінен жұмысшы-токарь. Саяси қызметті 60-жыл- дардың алғашқы жартысында бастады; I Интернационалдың мүшесі болды. 1869 жылы В. Либкнехтпен бірге Германия со- циал-демократиялық жұмысшы партиясын («эйзенахшылдар») дұрды; бірнеше рет рейхстагқа депутат болып сайланды, Гер- манияны демократпялық жолмен біріктіру үшін күресті, рейх- стагтың мінбесінен кайзерлік үкіметтің реакцияшыл ішкі және сыртқы саясатын әшкереледі. Франпия-Пруссия соғысы кезінде интернационалистік бағыт ұстап, Париж Коммунасын қолдады.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
627
90-жылдары және 900-жылдардьщ басында герман социал-де- мократиясының қатарындағы реформизм мен ревизионизмге қарсы іпыңты. В. И. Ленин оның бернштейншілдерге қарсы сөй- леген сөздерін «маркстік көзқарастарды дорғаудың және жұ- мысшы партиясының шын социалистік сипаты жолындағы кү- рестің үлгісі болып қалады» (Шығармалар, 19-том, 294-бет) деп санады. Талантты публицист және асқан шешен Бебель герман және европалық жұмысшы ңозғалысының дамуына зор ықпал жасады. Қызметінің соңғы кезеңінде Бебель центристік сипат- та бірқатар қателіктер жібсрді (оппортунистермен күрестің жеткіліксіздігі, күрестің парламенттік формаларының маңызын асыра бағалау және т. б.).— 290, 291, 336, 384.
Беков — цараңыз: Зурабов, А. Г.
Белов — ңараңыз: Цейтлин, Л. С.
Бер (Beer), Макс (1864 ж. туған)—немістің социализм та- рихшысы, 80-жылдары неміс социал-демократиясының сол қана- тында («жастар») болды. Социалистік баспасөзге қатысқаны үшін тұтқынға алынды және 1894 жылы Лондонға, одан соң Америкаға эмиграцияға кетті. 1901 жылы Лондонға қайтып келіп, оида «Vorwärts» («Алға») газетінің тілшісі болды. 1915 жылы Германияға келіп, оңшыл социал-демократтарға қосылды. Бірақ 1917—1918 жылдардағы революциялық оқиғалардың ықпалымен қайтадан солшыл болды және марксизмге иеғұр- лым жаңын («К. Маркс, оның омірі мен ілімі» (1923) және бас- қа) еңбектер жазды.— 384.
Бернштейн (Bernstein), Эдуард (1850—1932)—герман социал- демократиясының және II Интернационалдың барып тұрған оппортунистік қанатының лидері, ревизионизмнің және рефор- мизмнің теоретигі. Социал-демократиялық ңозғалысқа 70-жыл- дардың ортасынан ңатысты, Дюрингтің ықпалында болды. 1881 жылдан 1889 жылға дейін — Германия социал-демократиялық партиясының құпия орталық органы «Der Sozialdemokrat» - тың («Социал-Демократ») редакторы. 1896—1898 жылдарда «Die Neue Zeit» («Жаңа Заман») журналында «Социализм проблема- лары» деген жалпы таңырышіен оның сериялы мақалалары жа- рияланды, кейіннен бұл мақалалар «Социализмнің алғы шартта- ры және социал-демократияның. міндеттері» (1899) деген кітап болып шықты; бұл кітабында ол революциялық марксизмнің философиялық, экономикалық және саяси негіздеріне ашықтан- ашық ревизия жасады. Бернштейн тап күресі жөніндегі маркс- тік теорияны, капитализмнің сөзсіз күйрейтіндігі туралы,, со- циалистік револющія және пролетариат диктатурасы туралы ілімді жоқңа шығарды. «Пролетариат революциясы туралы оп- портунист ойлауды да ұмытып қалған»,— деді В. И. Ленин Бернштейн жайында (Шығармалар, 25-том, 445-бет). Бернштейн


628
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІІШ
жұмысшы қозғалысының бірден-бір міндеті капитализм тұсында жұмысшылардың экономикалық жағдайын «жақсартуға» бағыт- талғаи реформалар үшін күресу деп жариялады, «ең бастысы ңозғалыс, түпкі мақсат — түк те емес» деген оппортунистік фор- муланы ұсынды. Бернштейннің және оның ізбасарларының тео- рияльтқ көзқарастары мен практика жүзіндегі оппортунистік ңызметі жұмысшы табының мүдделеріне тікелей опасыздың жа- сауға әкеліп соқты, ал мұның ақыры II Интернационалдың күй- реуімен бітті. Одан кейін де Бернштейн марксизмге ңарсы кү- ресін тоқтатқан жоқ, империалистік буржуазияның саясатын қолдауға шақырды,— 83, 384, 398, 421.
Бисмаркс (Bismarck), Otto Эдуард Леополъд (1815—1898) — Пруссия мен Германияның мемлекет қайраткері әрі дипломаты, Герман империясыиың «темір канцлер» деп аталған тұңғыш канцлсрі. 1862 жылы — Пруссияның министр-президенті және сыртқы істер министрі. Бытыраңқы ұсақ неміс мемлекеттерін «найзаның ұшымен, білектің күшімен» біріктіріп, юнкерлік Пруссия гегемон болатын біртұтас герман империясын құру Бисмарктің негізгі маңсаты болды. 1871 жылы январьда Бис- марк Герман империясының рейхсканцлері қызметіне кірісті. 1871 жылдан 1890 жылға дейін Германияның бүкіл сыртқы жә- не ішкі саясатына басшылың етіп, оны юнкер-помещиктердің мүддесіне сай бағыттап отырды, сонымен бірге юнкерлердің ірі буржуазиямен одақтасуын қамтамасыз етуге тырысты. 1878 жылы социалистерге қарсы оның өзі енгізген ерекше заңның көмегімен жұмысшы қозғалысын тұншықтыра алмаған Бисмарк әлеуметтік заң шығару жөнінде демагогтық программа ұсынып, жұмысшылардың кейбір категорияларын міндетті түрде қауіп- сіздеидіру жөнінде заңдар шығарды. Алайда болымсыз садақа беру арқылы жұмысшы қозғалысына іріткі салуға тырысқан әрекеттен нәтиже шыңпады. 1890 жылы мартта ориынан түс- ті.— 518} 521, 523, 524, 526.
Бланки (Blanqui), Луи Огюст (1805—1881) —француздьщ аса көрнекті революционері, утопиялық коммунизмнің белгілі өкілі, Париж көтерілістеріне және 1830—1870 жылдар ішіндегі рево- люцияларға қатысты, бірқатар құпия революциялық қоғамдар- ды басқарды. Бланки өз өмірінің 36 жылдан астамын түрмеде өткізді. Революционер-заговоршылардың шағын тобымен өкімет- ті басып алуды мақсат сткен ол революциялық күрес үшін бұ- қараны ұйымдастырудың шешуші ролін түсінбеді. Бланкидің революциялық ңызметін жоғары бағалай отырып, Маркс пен Ленин сонымен бірге оның ңателерін және заговорлық тактика- сының жарамсыздығын қатаң сынға алды. «Бланкизм,— деп жазды Ленин,— тап күресін теріске шығаратын теория. Блан- кизм адам баласын жалдама құлдықтан пролетариаттың тап кү- ресі арқылы құтңаруды күтпейді, шамалы ғана интеллигенттік азшылыңтың заговоры арқылы ңұтқаруды күтеді» (Шығарма- лар, 10-том, 395-бет).— 518.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
629
Блюм — цараңыз: Блюменфельд, И. С.
Блюменфелъд, И. С. (Блюм) (1865 ж. туған) —социал-де- мократ, «Еңбекті азат ету» тобының белсенді ңызметкерлерінің бірі, кейін «Искра» үйымының мүшесі; мамандығы — әріп теру- ші. «Еңбекті азат ету» тобында және «Искрада» баспахананы және транспорт жағын басқарды. 1902 жылы мартта «Искра» басылымдарының транспортымен шекарада (Радзивиловта) түт- қынға алынды да, Киев түрмесіне қамалды,, одан 1902 жылдың август айында шетелге ңашты. РСДРП II съезінде болған жікке бөлінуден кейін мсныпевиктерге қосылдьт. 1903 жылдың декаб- рінен бастап меньшевиктік «Искра» редакциясының секретары болды, содан әрі Россияда және шетелде меныпевиктік ұйым- дарда жұмыс істеді. 1917 жылы Уақытша үкімет кезінде мень- шевиктік «Рабочая печать» баспасын ұйымдастыруға қатысты. Октябрь социалистік революциясынан кейін саяси ңызметтеи қол үзді.— 31, 485.
Бонаігарт, Луи — уарацыз: III Наполеон.
Бонч-Бруевич, В. Д. (Бонч) (1873—1955)—профессионал ре- волюционер, большевик; тарихшы әрі әдебиетші. Революциялық қозғалысңа 80-жылдардың аягынан бастап қатыстьт, Россияда маркстік әдебиет шығару жөнінде зор жұмыс жүргізді, 1896 жылы Швейцарияға эмиграцияға кетті. ІТІетелде «Еңбекті азат ету» тобының жұмысына араласты, кейін «Искраға» қатысып тұрды. РСДРП II съезінен кейін — болыпевик; 1904 жылы Орталық Комитеттің экспедициясын басқарды, ал кейін боль- шевпктік әдебиетті бастыруды ұйымдастырды («В. Бонч-Бруевич пен Н. Ленин» баспасы). Одан кейінгі жылдарда болыпевиктік газет, журиалдар мен партиялық баспаларды ұйымдастыруға белсене қатысты, патша үкіметі тарапынан қуғыиға ұшырады. Россиядағы діни-қоғамдық қозғалыстарды, әсіресе сектанттық- ты зерттеді, оның бірқатар еңбектері сектанттық тарихына арналған; 1904 жылы сектанттарға арнап социал-демократиялык, «Рассвет» листогын шығарып тұрды. 1917 жылғы Февраль ре- волюциясыиан кейін «Известия Петроградского Совета» редак- циясының мүшесі (1917 жылғы майға дейін) болды; кейінірек болыпевиктік «Рабочий и Солдат» газетін редакциялады. Пет- роградтағы Октябрь қарулы көтерілісіне белсене қатысты. Ок- тябрь социалистік революциясынан кейін Халық Комиссарлар Советінің іс басқарушысы (1920 жылдың октябріне дейін), «Жіізнь и знанио» баспасының бас редакторы болды. 1930 жыл- дан Москвада өзі ұйымдастырған Әдебиет музейін басқарды, 1946 жылдан CCGP Ғылым академиясының Ленинградтағы Дін және атеизм тарихы музейінің директоры болды — 472, 474. 483, 500.
Борис — цараңыз: Носков, В. А.


630
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПП
Бракке (Bracke), Вилъгелъм (1842—1880)—неміс социалисі, кітап бастырушы және кітап сатушы; 1865 жылдан— Жалпы герман жұмысшы одағының мүшесі, Эйзенах партиясының негі- зіи салушылардың және басілыларының бірі (1869). 1870 жылы сентябрьде партияның Орталық Комитетіпің соғысқа қарсы піы- ғарған манифесі үшін үш айға қамауға алынды, 1871 жылы мартта босатылды. Партиялық әдебиеттің басты бастырушыла- рының және таратушыларының бірі.— 517.
Браун — цараңыз: Степанов, С. И.
Брукэр — цараңыз: Махновец, Л. П.
Булгаков, С. Н. (1871—1944) — буржуазияшыл экономист, философ-идеалпст. 90-жылдарда «жария марксист» болды, 900- жылдардың басында Маркстің аграрлық мәселе жөніндегі ілі- міне ревизия жасады, халық бұқарасының қайыршылануын «то- пырақ құнарлылығының кеми беру заңы» деп аталатын заңныц әсерінен болады деп түсіндірді. 1905—1907 жылдардағы рево- люциядан кейін кадеттерге қосылды, философиялық мистицизм- ді уағыздады, контрреволюциялық «Вехи» жинағына қатысты. 1918 жылдан — православие священнигі, 1922 жылы контррево- люциялық жұмыс жүргізгені үшін шетелге қуылды, онда СССР-ге қарсы дұшпандық насихат жүргізді.— 85.
Бюлов — уараңыз: Мандельберг, В. Е.
В
Валантен (Valentin), Луи Эрнест — француз генералы, бона- партшыл, 1871 жылғы 18 марттағы көтеріліс ңарсаңында Париж полициясы префектісінің міндетін атқарды.— 518, 526.
Валентин — цараңыз: Гальперин, Л. Е.
Валентинов — царацыз: Плеханов, Г. В.
Василий Иеанович — цараңыз: Смидович, П. Г.
Василъев — цараңыз: Ленгник, Ф. В.
В. В. — цараңыз: Воронцов, В. П.
Вейсман — царацыз: Цейтлин, Л. G.
Виленский, Л. С. (Ленский, Леонов) (1880—1950)—1899 жылы РСДРП Киев комитеті жанындағы насихатшылар тобында бол- ды, 1901 жылғы апрельде Ріиевте демонстрациялар ұйымдасты- руға қатысты, көп кешікпей тұтқынға алынып, 1902 жылдың басыңда Полтава губерннясына жер аударылды, одан сол жыл-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
631
дың жазында ңашып кетті. 1902 жылдан бастап Екатеринослав- та астыртын баспаханалар ұйымдастыру және социал-демокра- тиялық әдебиеттер тарату жұмысымен айиалысты. РСДРП 11 съезіяде — Екатеринослав комитетінен делегат, копшілік жа- ғындағы искрашыл, съезден кейін — болыпевик. 1905 жылы РСДРП-дан шығып, анархист-коммунистер ұйымына кірді, анар- хистік «Буитарь» журналы редакторларының бірі болды. 1907 жылы тұтқынға алынып, 4 жылға Турухан өлкесіне жер ауда- рылды; айдаудан қайтып оралғаннан кейін саяси қызметтен шеттеді. Октябрь социалистік революциясынан кейін Одессада Совет өкіметін ұйымдастыруға қатысты, жұмысшы-шаруа инспекциясы органдарында жұмыс істеді; 1922—1924 жылдарда Москвада Өнеркәсіп банкі басқармасының секретары болды, кейіннен Мемлекеттік жоспарлау комиссиясында істеді.— 231, 440, 480, 502.
I Вилъгелъм (Wilhelm) (1797—1888)—Пруссия королі (1861 жылдан); герман императоры (1871—1888).— 516, 525.
Винуа (Vinoy), Жозеф (1800—1880)—француз генералы, бо- напартшыл, Париж Коммунасы кезінде Версаль армиясының қолбасшысы, коммунарларды қанға бояп жазалауды басқарушы- ның бірі.— 518, 526.
Воронцов, В. П. (В. В.) (1847—1918)—экономист және пуб- лицист, 80—90-жылдардағы либерал халықшылдардың пдеолог- тарының бірі, «Россиядағы капитализмнің тағдыры» (1882), «Біздің бағыттарымыз» (1893), «Теориялық экономия очеркте- рі» (1895) және басқа кітаптардың авторы; бұл кітаптарында ол Россияда капитализмнің дамуын жоққа шығарды, ұсақ товар өндірісін мадақтады, шаруалар қауымын дәріптеді. Патша үкі- метімен ымыраға келуді уағыздады және марксизмге үзілді-ке- сілді қарсы шықты. Воронцовтьщ көзқарастары В. И. Лениннің көптеген еңбектерінде аяусыз сыналды.— 57, 88.
Врублевский (Wroblewski), Валерий (1836—1908)—көрнекті поляк революционері, 1871 жылғы Париж Коммунасының гене- ралы. Петербургтің орман институтында оқыды, онда орыстың революцияшыл демократтарының идеяларымен таиысты. Поль- шаға қайтып оралғаннан кейін шаруалар арасында революция- лың үгіт жүргізді. 1863—1864 жылдардағы ГІоляк азаттық көте- рілісі кезінде көтерілісшілер отрядтарын басқарып, ауыр жара- ланды. 1864 жылғы январьда Парижге кетіп, онда поляк эмиграциясының демократияшыл қанаты басшыларының бірі болды. Париж Коммунасы жарияланғанда Врублевский батыл түрде көтерілісшілер жағына шықты; оғая коммунарлардың II армиясына қолбасшы болу жүктелді. Врублевский Париж проле- тарларының қатарында Коммунаның соңғы күндеріне дейін ерлікпен шайқасты. Коммуна талңандалғаннан кейін Лондонға эмиграцпяға кетті, I Интернационалдың Бас советіпе коопта-


632
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
цияланды, бакуниншілдермен күреске белсене қатысты, Маркс пен Энгельстің тактикалық бағытын ңолдады; 1880 жылғы амнистиядан кейін Францияға ңайтып оралды.. Врублевский өмі- рінің ақырына дейін социализм мен халықаралың ынтымақ идеяларына адал болып ңалды.— 519.
Г
Гайндман (Hyndman), Генри Майерс (1842—1921)—ағыл- шынның саяси қайраткері, 80-жылдарда социал-демократиялық федерацияның және Британ социалистік партиясының (1911) негізін салушылардың бірі. 1900—1910 жылдарда Халықаралық социалистік бюроның мүшесі болды. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде әуелі антимилитаристік позиция ұстауға тырыс- ты, бірақ көп кешікпей ашық социал-шовинист болды; импе- риалистік соғысты жақтаған насихаты үшін 1916 жылы партия- дан шығарылды. Гайндман Октябрь социалистік революциясына дұшпандықпен ңарады, Советтік Россияға қарсы интервен- ция жасауды жақтады.— 384.
Галкин, В. Ф.— цараңыз: Горин, В. Ф.
Галъперин, Л. Е. (Валентин, Игрек, Конягин, Ру) (1872— 1951) —социал-демократ, революциялық ңозғалысқа 1898 жыл- дан бастап қатысты. Астрахань губерниясында айдауда жүрген кезінде «Искра» ұйымымен байланыс орнатты, сөйтіп 1901 жылдың көктеміпде оның агенті ретінде Бакуге жіберілді, онда РСДРП Баку комитетіну астыртын баспахана құру жөнінде, ас- тыртын әдебиетті шетелден тасып жеткізу және оны Россияда тарату ісін ұйымдастыру жөнінде жұмыс жүргізді. 1902 жыл- дың басыпда Киевте демонстрацияға қатысып, тұтқынға алын- ды; 18(31) августа бір топ искрашылдармен бірге Киевтегі Лукьянов түрмесіяен шетелге қашып кетті, сөйтіп Россияға партиялық әдебиетті жеткізу ісін ұйымдастыру жөніндегі жұ- мысын онан әрі жүргізе берді. РСДРП II съезінен кейіп боль- шевиктерге қосылды, біраз уақыт Орталық Орган редакциясы- нан партия Советінің құрамына кірді, кейін Орталық Комитет құрамына кооптацияланды. Меньшевиктер жөнінде ымырашыл- дық позиция ұстады, иартияның III съезін шақыруға ңарсы болды; 1905 жылы февральда тұтқынға алынды. 1906 жылдан бастап белсенді саяси ңызметтен шеттеді. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін ’ меньшевик-интернационалистерге қо- сылды, Мемлекеттік кеңеске қатысты. 1918 жылдың көктемінен бастап шаруашылық жұмыста істеді.— 60, 66, 137, 138, 139, 178, 390, 391, 392, 443, 444, 449.
Гегелъ (Hegel), Георг Вилъгелъм Фридрих (1770—1831) —не- містің аса ірі философы — объективтік идеалист, неміс буржуа- зиясының идеологы. Гегельдің философиясы XVIII ғасырдың


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПП
633
^яғы мен XIX ғасырдың басындағы неміс идеализмінің шыңы орлды. Гегельдің тарихи еңбегі мынада: ол диалектикалық ма- териализмнің теориялық негіздерінің бірі болған идеалистік диалектиканы терең әрі жан-жақты талдап жасады. Гегельдің пайймдауынша, бүкіл табиғи, тарихи жәпе рухани дүние үздік- сіз қозғалыста, өзгерісте, қайта өзгерісте және дамуда болады; алайда ол объективтік дүниені, өмір шындығын «абсолюттік рухтың», «абсолюттік идеяның» жемісі деп қарады. В. И. Ле- нин «абсолюттік идеяны» идеалист Гегельдің теологиялық ой- дан шығарған өтірігі деп атады. Диалсктикалық метод пен шып мәніпде дамуды тоқтатуды талап еткен консервативтік, мета- физикалық система арасындағы тсрең қайшылық — Гегель фи- лософиясына тән сипат. Әлеуметтік-саяси көзқарастары жөні- нен Гегель рсакциоиср болды.
К. Маркс,.Ф. Эигельс, В. И. Ленин Гегельдің диалектикалық методын сын көзбен қайта қарап, объективтік дүние мен адам- ның ой-пікірі дамуының неғүрлым жалпы заңдарын бейнелей- тін материалистік диалектиканы жасады.
Гегельдің басты шығармалары: «Рух феиоменологиясы» (1806), «Логика ғылымы» (1812—1816), «Философиялық ғыльш- дар энциклопедиясы» (1817); «Право философиясы» (1821). Ңай- тыс болғаннан кейін жарық көрген еңбектері: «Философия та- рихы жөніндегі лекциялар» (1833—1836) және «Эстетика жөнін- дегі лекциялар, немес-е өнер философиясы» (1836—1838).— 429.
Гейне (Heine), Волъфганг (1861—1944) — немістің саяси қай- раткері, социал-демократ, мамандығы — адвокат. Социал-демо- кратиялық партияда барып тұрған оппортунист-бернпітейншіл- дер ңатарында болды. 1898 жылы рейхстагқа сайланды, бірақ көп ұзамай социал-демократтар ұйымдастырған саяси демонст- рацияға қатысудан бас тартқаны үшін мандатынан айрылды. «Sozialistische Monatshefte» («СоциалистіК Әрайлық») журналы- ның қызметкері болды. Ревизионистік сипаттағы мақалалары үшін Бебель, Меринг және басңалары тарапынан қатты сынға алынды. Германиядағы 1918 жылғы революциядан кейін Гейне юстиция министрі, ал 1919—1920 жылдарда Пруссия үкіметінің ішкі істер министрі болды. 1920 жылдан кейін саяси қызметтен шеттеп, адвокаттың істермен айналысты.— 414, 415, 416, 420.
Гелъфанд, А. Л.— цараңыз: Парвус, А. Л.
Герц — цараңъіз: Ульянов, Д. И.
Гёрэ (Göhre), Паулъ (1864—1928) — немістің саяси қайраткері әрі публицисі, В. И. Ленин оған «барып тұрған оппортунист» деген сипаттама берді. Университетті бітіргеннен кейін Гёрэ Саксонияда пастор болды. Ол жұмысшылардьщ тұрмыс жағ- дайын зерттеу үшін әр түрлі фабрикаларда 3 ай жұмыс істеді, содан кейін 1896 жылы «Drei Monate Fabrikarbeiter und Handwerkbursche» («Үш ай мастерге қолбала және фабрика- жү-


634
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
мысшысы») деген кітап жазды. 1891—1899 жылдарда «Еванге/ лиелік-әлеуметтік конгрестің» бас секретары болды, кейініре/і социал-демократтарға қосылды. 1903 жылы социал-демократдя- лық партиядан рейхстагқа сайланды, бірақ буржуазиялық Лэа- сылымдарға қатысқаны үшін үш айдан кейін депутаттық уәкіл- дігін тапсыруға мәжбүр болды. 1918 жылы Германиядағы рево- люцііяның бастапңы кезінде соғыс министрінің орынбасары қызметін атңарды, ал кейінірек 1923 жылға дейін Пруссия үкі- метінің мүшесі болды.— 413, 414.
Гинзбург, Б. А.— царацыз: Кольцов,, Д.
Гио (Guiod), Алъфонс Симон (1805 ж. туған) —француз re^ норалы, 1870—1871 жылдары Парижды ңоршау кезінде артил- лерия комапдашысы болды.— 517.
Глебов — цараңыз: Носков, В. А.
Голъдблат — цараңыз: Медем, В. Д.
Гольден — т^арацыз: Мальцман, Б. С.
Голъденберг, И. П. (1873—1922) — социал-демократ, искра- шыл, РСДРП II съезінен кейін болыпевик; социал-демократия- лық қызметін 90-жылдардан бастады, «Шетелдегі орыс социал- демократтары одағының» мүшесі болды. Барлық болыпевиктік басылымдардың редакциясы ңұрамына еніп, 1905—1907 жылдар- дағы революция кезінде көрнекті роль атқарды, Орталық Ко- митеттің басқа партиялармен және ұйымдармен байланыс жа- сау жөніндегі окілі болды. 1907 жылы РСДРП V съезінің жұ- мысына қатьтсты, онда Орталық Комитеттің мүітіесі болып сайланды. 1910 жылдың январында Орталық Комитеттің Орыс Бюросының құрамына енді. Біріиші дүние жүзілік соғыс кезін- де қорғанымпаздарға, Плехановтың жаңтастарына ңосылды. 1917 —1919 жылдарда «Новая жизнь» тобына қосылды. 1920 жылы болыпевиктер партиясына қайтадан кірді.— 484.
Голъдендах, Д. Б.— цараңыз: Рязанов, Д. Б.
Голъдман, М. И.— цараңыз: Либер, М. И.
Горин (Галкин), В. Ф; (1863—1925) — профессионал револю- циопер, болыпевик. 80-жылдардың алғашқы жартысында Сим- феропольдің, кейін Харьковтың, Могилевтің, Одессаның халық ерікшілері үйірмелеріне кірді. 1887 жылы октябрьде «Оңтүстік халың ерікшілері ұйымының» ісі бойынша тұтқындалып, Яку- тияға жер аударылды; 90-жылдардың орта шенінде социал-де- мократтарға қосылды. Айдау мерзімі аяқталғаннан кейін (1900) Верхоянскіде, кейін Иркутскіде тұрды, Сибирь социал-демокра- тиялық одағын ұйымдастыруға қатысты. 1902 жылы Саратов.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
635
\рциал-демократиялық ұйымында жұмыс істеді, сол ұйымнан Р^ДРП II съезіне делегат болып қатысты. Съезде— көпшілік жағындағы искрашыл, болыпевиктерден съезд протоколдарын редакциялау жөніндсгі комиссияға енді. Съезден кейін меныпе- виктөрмен күреске белсене ңатысты. 1910 жылы Н. Грабовский деген бүркеншік атпен оның «Материализм жойылсын! (Эмпи- риокритикалық сынға сын)» деген кітабы шықты; ол маркс- измді махистік тұрғыдан ревизиялауға қарсы бағытталды. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін Россияға ңайтып ора- лып, Петроград Әскери-революцияльтқ комитетінде жүмыс іс- теді, Октябрь қарулы көтерілісін дайындауға қатысты. 1918— 1920 жылдары Ңызыл Армияда саяси жұмыста болды. 1920 жылдаи бастап Всевобучта жұмыс істеді.— 222, 237, 238, 433— 434.
Горский — уараңыз: ПІотман, А. В.
Гофман — цараңыз: Косовский, В.
Граднауер (Gradnauer), Георг (1866 ж. туған) — неміс соци- ал-демократы, философия докторы, ревизионист. 1890 — 1896 жылдары Дрезденде «Sächsische Arbeiterzeitung»-тің («Саксо- ния Жұмысшы Газетінің») редакторы; 1897—1905 жьілдары Берлиндегі «Vorwärts»-тің («Алға») редакторы; 1906 жылдан 1918 жылға дейін «Dresdene Volkszeitung» («Дрезден Халық Га- зетінің») бас редакторы болды. Германиядағы 1918 жылғы Ноябрь революциясынан кейін Граднауер сыртқы істер ми- нистрі, ал 1919 жылғы марттан 1920 жылғы майға дейін Саксо- нияныи минпстр-президенті болды; 1921 жылғы майдан октябрь- ге дейін — империяның іиткі істер министрі болды. Кейінірек ол Берлиндегі орталық үкімет жанында Саксонияның елшісі бол- ды.—169.
Гринберг, В. Д.— цараңыз: Медем, В. Д.
Гуреич, Ф. II.— цараңыз: Дан, Ф. И.
Гуревич, А. Г.— социал-демократ, искрашыл, РСДРП II съезі- нен кейін меньшевик. 90-жылдардың басында Нижний Новго- родтың алғашқы социал-демократиялық үйірмелеріне қатысты. 1897 жылы шетелге кетті; 1899 жылы «ІПетелдегі орыс социал- демократтары одағының» мүшелігіне алынды. 1900—1902 жылдары экспедиция және транспорт ісі жөнінде «Искраға» кә- мектесті. «Орыс революциялық социал-демократиясы шетелдік лигасының» мүшесі болды; Лиганың II съезіне менылевиктер жағынан қатысты (съезд протоколдары бойынша—Попов).— 485.
Гурский, М. Г. (1874 ж. туған) — социал-демократ, искрашыл, РСДРП II съезінен кейін меныпевик. Революциялық қозғалысқа 90-жылдардың аяғында араласты. 1901 жылы тұтңынға алынып,


636
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
астыртын баспахана ұйымдастырды, РСДРП Киев комитеті қа/ тарында болды деген айып бойынша жандармдық тергеуге тар- тылды. 1902 жылы августа 11 искрашылдың қатарында Кігев түрмесіиен қашып тпығып, шетелге эмиграцияға кетті; «Орыс революциялық социал-демократиясы шетелдік лигасының» мү- шесі болды; Лиганың II съезіне меныпевиктер жағынан қатыс- ты.™ 485.
Гусаров, Ф. В. (Митрофан) (1875—1920)—социал-демократ, РСДРП II съсзіыен кейін большсвик; мамандығы— әскери дә- рігер. 1903 жылы Вильнода жұмыс істеді. Сол жылдың күзінде Орталық Комитетке кооптацияланды, онда 1904 жылдың орта шеніне дейін істеді. 1906 жылы I Мемлекеттік дума таратылып, Кронштадта көтеріліс болған кезде округтік ауданды ұйымдас- тырушылардың бірі және Петербург комитетінде әскери ұйым- ның өкілі болды; 1906 жылы 20 июльде тұтқынға алынды; 1907 жылы 4 жылға каторгаға кесілді, кейінірек каторга Сибирьде тұруға жер аударумен ауыстырылды. 1917 жылғы Февраль ре- волюциясынан кейін Красноярскіде, Иркутскіде, Омскіде партия және совет жұмыстарын жүргізді.— 443.
Гусев, С. И. (Драбкин, Я. Д.) (1874—1933) — профессионал революционер, болыпевик. Революциялық қызметін 1896 жылы Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағында» бастады, 1897 жылдың көктемінде тұтқынға алынып, Оренбургке жер аударылды. 1899 жылдан бастап Дондағы Рос- товта тұрды, РСДРП Дон комитетінің жұмысына белсенө араласты, 1902 жылғы стачка мен 1903 жылдың мартындағы де- монстрация басшыларьшың бірі болды. РСДРП II съезінде — Дон комитетінен делегат, көпшілік жағындағы искрашыл; съезден кейін Россияның оңтүстігінде бірқатар қалаларды ара- лап, съезд туралы баяндамалар жасады. 1904 жылы августа 22 болыпевиктің Женевадағы кеңесіне қатысты. 1904 жылғы декабрьден 1905 жылғы майға дейін Көпшілік Комитеттері Бю- росьшың және партияның Петербург комитетінің секретары, со- нан соң Одесса болыиевиктік ұйымы басшыларының бірі болды. 1906 жылғы январьдан бастап — РСДРП Москва комитетінің мүшесі; IV съезге Москва ұйымынан делегат болды. 1906 жылы тұтқынға алынып, сонан соң Тоболь губерниясына жер ауда- рылды, ол жерден 1909 жылы қашып шықты; реакция жылда- рында жойымпаздық пен шақырымпаздыққа қарсы шықты. 1917 жылғы октябрь күндерінде Петроград Әскери-революциялық комитетінің секретары болды; 1918 жылдан Ңызыл Армия- да саяси жұмыс атқарды, 1921—1923 жылдары Республика Ре- волюциялық-әскери советінің мүшесі және Саяси басқармасы- ньщ бастығы болды; 1923 жылдан — РКП (б) Орталық Бақылау Комиссиясының секретары және Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариатының коллегия мүшесі, 1925 жылдан — РКП(б) Орталык, Комитеті баспасөз бөлімінің меңгерушісі бол- ды. 1928—1933 жылдары — Коммунистік Интернационал Атңару


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
637
домитеті Президиумының мүшесі; партия тарихы, әскери және іпаруашылық мәселелер жөнінде, халықаралық жұмысшы қоз- ғалысы мәселелері жөнінде бірқатар еңбектер жазды.— 221— 223, 237, 289, 299, 433-434, 442, 504.
д
Давид (David), Эдуард (1863—1930) —герман социал-демокра- тиясының оң қанаты лидерлерінің бірі, мамандығы — эко- номист. 1894 жылы партияның аграрлық программасын дайын- дау жөніндегі комиссияға кірді, аграрлық мәселе жөніндегі маркстік ілімді ревизиялау позициясында болды, капитализм тұ- сында ұсақ іпаруалар шаруашылығының тұраңтылығын дәлел- деді. Ревизионистік «Sozialistische Monatshefte» («Социалистік Әрайлық») журналының негізін салушылардың бірі. 1903 жылы «Соцпализм және ауыл шаруашылығы» деген кітап шығарды, бұл кітапты В. И. Ленин «ревизнонизмпің аграрлық мәселедегі басты еңбегі» деп атады. 1903 жылдан рейхстагтың депутаты болды. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде — социал-шовинист, 1919 жылы Герман республикасының бірінші коалициялық үкіметінің құрамына кірді, 1919—1920 жылдары — ішкі істер ми- нистрі, 1922—1927 жылдары — үкіметтің Гессендегі өкілі, гер- ман империализмінің реваншистік пиғылдарын қолдады, СССР- дің жауы болды.
Ления Давидті «бүкіл өмірі жұмысшы қозғалысын буржуа- зиялық жолмен аздыруға арналған» оппортунист деп сипатта- ды (Шығармалар, 21-том, 272—273-беттер — 85, 491—492.
Дан, Ф. И. (Гурвич, Ф. И., н) (1871—1947)—меньшевик-
тер лидерлерінің бірі, мамандығы — дәрігер. Социал-демократия- лық цозғалысқа 90-жылдардан бастап қатысты, Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағына» кірді. 1896 жылы августа тұтқынға алыныпу 2 жылға жуың түрмеде отырды, 1898 жылы Вятка губерниясына 3 жылға жер аударыл- ды; 1901 жылы жазда шетелге қашып кетіп, «Искраға» көмек беретін Берлил тобына кірді. 1902 жылы «Искраныц» агенті ре- тінде Белостокта РСДРП II съезін дайындау жөніндегі конфе- ренцияға ңатысты, конференциядан кейін қайтадан тұтқынға алынып, Шығыс Сибирьге жер аударылды, 1903 жылы сентябрь- де шетелге қашып кетіп, онда меньшевиктерге қосылды. Дан РСДРП IV, V съездеріне және бірнеше конференцияға қа- тысты. Реакция жылдарыида шетелде жойымпаздар тобына басшылық етті, «Голос Социал-Демократа» газетін редакцияла- ды. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде барып тұрған қорға- нымпаз болды; 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — Петроград Советі Атңару Комитетінің мүшесі, бірінші сайланған Орталық Атқару Комитеті Президиумының мүшесі болды, буржуазиялық Уақытша үкіметті қолдады. Октябрь социалистік революциясынан кейін — Совет өкіметінің жауы. Совет мемле-


638
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
кетініц қас жауы ретінде 1922 жылдың басында шетелге қуыл- ды.— 106, 109—110, 168, 483, 485.
Даниелъсон, Н. Ф. (Николай— он) (1844—1918)—орыстың экономист-жазушысы, 80—90-жылдардағы либерал халықшыл- дардың идеологтарының бірі; 60—70-жылдары революцияшыл әр текті жастар үйірмелерімен байланысты болды. К. Маркс «Капиталының» Г. А. Лопатин бастап қойған орыс тіліндегі тұңғыш аудармасын Даниельсон аяқтады. Осыған байланысты ол К. Маркспен және Ф. Энгельспен хат жазысып тұрды, онда Россияның экономикалық даму проблемаларын да сөз етті. Алайда Даниельсон марксизмнің мәнін ұқпады, сөйтіп кейіні- рек оған қарсы іпықты. 1893 жылы «Реформадан кейінгі қоғамдық шаруашылығымыздың очерктері» деген кітабын бас- тырып шығарды; бұл кітап В. П. Воронцовтың еңбектерімен бір- ге либерал халықшылдықты теориялық жағынан негіздеудің ңұралы болды. В. И. Ленин өзінің бірқатар еңбектерінде Да- ниельсонпың көзқарастарын қатаң сынға алды.—-&Z, 88.
Дедов — цараңыз: Книпович, Л. М.
Дейч, Л. Г. (1855—1941) —халықшылдық, ал кейін социал-де- мократиялық қозғалысқа ңатысушы. 1877 жылы Чигиринск уезіндегі шаруалардың күрес әрекеттерін ұйымдастырушылар- дың бірі болды. «Жер және ерік», одан кейін «Ңаралай бөліс» ұйымдарының мүшесі. 1880 жылы шетелге кетті, 1883 жылы «Еңбекті азат ету» тобын құруға қатысты, маркстік әдебиетті шығару және оны Россияға жеткізу жөнінде жұмыс жүргізді. 1884 жылы Германияда тұтқынға алынып, патша үкіметінің қо- лына берілді, сөйтіп каторгалық жұмысқа кесілді. 1901 жылы жер аударылған жерінен қашып шығып, Мюнхенге барды, «Орыс революциялық социал-демократиясы шетелдік лигасы- ның» әкімшілігіне кооптацияланды, «Искра» мен «Заряны» шы- ғаруға және таратуға қатысты. РСДРП II съезінде—«Еңбекті азат ету» тобынан делегат, азшылық жағындағы искрашыл; съезден кейін — меныпевик, реакция жылдарында — жойымпаз. Біріпші дүние жүзілік соғыс кезінде — социал-шовинист, социал-қорға- нымпаздардың «Призыв» органына қатысып тұрды. 1917 жылғы Февраль революцыясынан кейін Плехановпен бірге оңшыл мень- піөвик-қорғанымпаздардың «Единство» газетін редакциялады. Октябрь социалистік революциясынан кейін саяси қызметтен ңол үзді, Г. В. Плехановтың әдеби мұрасын шығару жөнінде жұмыс істеді, Россиядағы азаттық қозғалысының тарихы ту- ралы бірқатар мақалалар жазды — 48, 50, 221, 222, 231, 289, 305, 323—324, 370, 372, 379, 433, 437-442, 479, 485, 502, 506.
Дементъев — царацыз: Басовский, И. Б.
Дитц (Dietz),. Иоганн Генрих Вильгелъм (1843—1922)—гер- ман социал-демократы, 1881 жылдан 1918 жылға дейін рейхстаг


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
639
депутаты. Социал-демократиялық партияның баспасына басшы- лық етті, бұл баспа Маркс пен Энгельстің шығармаларын басыл шығарды; Дитцтің баспаханасында «Искраның» алғашқы номер- лері, «Заря» журналы, В. И. Лениннің «Не істеу керек?» деген еңбегі басылды.— 169.
Доливо-Доброволъский, А. П. (Доливо) (1876—1904)—социал- демократ, искрашыл. Революциялық жұмысты 90-жылдардың екінші жартысында студенттік қозғалысқа белсене қатысып бастады; 1896 жылы ноябрьде Москвада тұтқынға алынып, 1897 жылы Самара губерниясына 3 жылға жер аударылды. 1900 жылдың күзінде Доливо Ярославльдегі Демидов заң лицейінің студенті болып жүргенде бірнеше жұмысшы үйірмесін құрады; 1901 жылы РСДРП Солтүстік одағының Ярославль тобына мүше болды; 1901 жылы августа тұтқынға алынып, Оренбургке 3 жылға жер аударылды, 1902 жылы күзде одан шетелге қашып кетті. 1903 жылы январьда Доливо Петербургке келді де «Иск- ра» ұйымынан Петербург комитетіне енгізілді. 1903 жылы кек- темде ол кенеттен есі ауысып ауырды, ауру ңалпында түтқык- ға алынды; сол жылы жазда тұтқыннап босатылды, Одессаға кетіп, сол жерде 1904 жылдың декабрінде атылып өлді.— 484.
Домброеский (Dabrowski) „ Ярослав (1836—1871) көрнекті поляк революционері, 1871 жылғы Париж Коммунасьшың гене- ралы. Петербургтегі Бас штаб академиясының тыңдаушысы болды, онда орыс және поляк революцияшыл демократтарымен жақындасты, астыртын халыңшылдық үйірмеге қатысты. По- ляк революциялық қозғалысында көрнекті роль атқарды. 1863— 1864 жылдардағы поляк азаттық көтерілісін ұйымдастырушы- лардьщ бірі. Көтеріліс басталмастан бұрып тұтқынға алынған Домбровский 1864 жылы 15 жыл каторгаға кесілді. 1864 жылы декабрьде Москваның жер аударылғандар қамалатын түрмесі- нен ңашып шығып, 1865 жылы июньде Парижге эмиграцияға кетті, онда поляк эмиграциясының демократиялық қанаты бас- шыларының бірі болды, «Niepodxeglosc» («Тәуелсіздік») газетіне қатысып тұрды, 1866 жылғы Австрия-Пруссия соғысын талдауға арналған еңбек жазды. Троішо үкіметінің Парижді қорғау жө- ніндегі шараларын қатаң сынға алды.
Париж Коммунасы күндерінде оның ең батыл қорғаушыла- рының бірі болды, Версальға дереу шабуыл жасауды, контрре- волюциялық үкіметті тұтқыпға алып, реакцияшыл Ұлттық жи- налысты таратуды ұсынды. Майданның ең жауапты учаскелерін қорғауға басшылық етті, коммунарлардың I армиясының, ал кейіннен Коммунаның бүкіл ңарулы күштерінің командашысы болып тағайындалды. 1871 жылы 23 майда Монмартр маңын қорғау кезінде қаза тапты.— 519.
Драбкин, Я. Д.— і^араңъіз: Гусев, С. И.
Друян — аты аталған кісі анықталмады.— 167.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Дюпон (Dupont), Эжен (1831—1881) француз революционері, жұмысшы — музыка аспаптарының шебері; Франциядағы 1848 жылғы июнь көтерілісіне қатысушы; содан соң Лондонда эми- грант; I Интернационалдың Бас Советінің мүшесі (1864—1872), Маркстің жақтасы; Франция жөніндегі корреспондент-секретарь (1865—1871). Дюпон Интернационалдың барлық дерлік конфе- ренциялары мен конгрестеріне ңатысты, Лозанна (1867) конгрё- сінің председателі, Брюссель (1868) конгресінің вице-председа- телі болды. 1870 жылы июльде жұмыс іздеп Лондоннан Ман- честерге көшіп келді, мұнда Интернационалдың жергілікті мүшелері арасындағы жұмысңа белсене ңатысты. Дюпоііның ңызметі Маркс пен Энгельс тарапынан жағымды бағаға ие бол- ды. 1874 жылы Америка Ңұрама Штаттарына эмиграцияға кет- ті.— 525.
Е
Егоров — цараңыз: Левин, Е. Я.
Ефимов — ңарацыз: Носков, В. А.
Ж
Желябов, А. И. (1850—1881) —орыстың аса көрнекті револю- ционері, «Халық еркі» партиясының ұйымдастырушысы және көсемі. Желябов патша өкіметіне қарсы саяси күрестің қажетті- гін, бұл күресті революционерлердің ерекше ұйымы ғана ойда- ғыдай жүргізе алатынын халықшылдардың ішінде алғашқылар- дың бірі болып түсінді. Талантты ұйымдастырушы болған Же- лябов патша өкіметінің саясатына наразы адамдардың бәріп «Халық еркі» партиясының төңірегіне біріктіріп, студенттер арасында,. армия мен флотта астыртын топтар құруға тырысты. Желябов ңала жұмысшылары арасында жүргізілетін револю- циялық жұмысқа зор маңыз берді, оның инициативасы бойынша Россияда тұңғыш рет жұмысшыларға арналған газет шы- ғарылды, ол ««Халық еркіне» мүше жұмысшылардың програм- масы» авторларының бірі болды. Алайда Желябов жұмысшы табының тарихи ролін әлі түсінбеді, ғылыми социализмнен алыс болды, патша самодержавиесіне қарсы күресте жеке-дара террор тактикасының піешуші ролі бар деп есептеді. Оның басшылығымен II Александрға бірнеше рет қастандық жасалды. 1881 жылғы 1 мартта жасалған қастандықтан екі күн бұрын тұтқынға алынған Желябов жолдастары тұтқынға алынғаннан кейін өзінің патшаны өлтіруді ұйымдастыруға қатысқаны тура- лы мәлімдеме жасады. Сотта ңорғаушыдан бас тартып, өзінің сөйлеген сөздерін революциялың үгіт үшін пайдаланды. Соттың үкімі бойынша Желябов пея оның жолдастары — халық ерік- шілері Перовская, Кибальчич, Михайлов және Рысаков 1881 жылы 3(15) апрельде Петербургтегі Семенов алаңында дарға асылды.— 265.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
641
Жордания, Н. Н. (Костров) (1870—1953) ~ социал-демократ, меныпевик. Саяси қызметін 90-жылдары бастады. Грузиядағы тұңғыш маркстік «Месаме даси» тобына кірді, онда оппорту- нистік қанатты басқарды. РСДРП II съезіне кеңесші дауыспеп қатысып, азшылық жағындағы искрашылдарға қосылды. Съез- ден кейін — Кавказ меныпевиктерінің лидері. 1905 жылы мень- шевиктік «Социал-Демократи» газетін (грузин тілінде) редак- циялады, буржуазиялық-демократиялық революциядағы боль- шевиктік тактикаға қарсы іиықты. 1906 жылы I Мемлекеттік думаның мүшесі болды. РСДРП IV съезінің жұмысына қатыс- ты; V съезде меньшевиктерден РСДРП Орталық Комитетінің мүшесі болып сайланды. Реакция жылдарында формальды түр- де партияшыл-меньшевиктерге қосылды^ іс жүзінде жойымпаз- дарды қолдады. 1914 жылы Троцкийдің «Борьба» журналына қатысып түрды, бірінші дүние жүзілік соғыс кезіяде — социал- шовинист. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін жұмыс- шы депутаттары Тифлис Советінің председателі болды, 1918— 1921 жылдары Грузияның контрреволюциялық меньшевиктік үкіметін басқарды; 1921 жылдан — ақ эмигрант.— 237, 343.
Жорес (Jaures), Жан (1859—1914)—француз және халық- аралық социалистік қозғалыстың көрнекті қайраткері, Француз социалистік партиясының реформистік оң қанатының басшысы, философ, атаңты шешен, бірқатар тарихи еңбектердің авторы. Ол XVIII ғасырдың аяқ кезіндегі француз буржуазиялық рево- люциясының төрт томдық тарихында осы революцияның әлеу- меттік-экономикалык, тарихының мәселелерін қоюға және шешуге тырысты. Өзінің философиялық көзңарасы бойынша— идеалист-эклектик. 1885 жылдан парламент мүшесі — солшыл радикал, 1902 жылдан парламенттік социалистік фракция ли- дерлерінің бірі; пролетариат пен буржуазияның таптық ынты- мағын реформистік позициядан уағыздады. Жорес 1904 жылы Француз социалистік партиясыньщ орталық органы «L’Huma- nite» («Юманите») газетін ұйымдастырып, оны өмірінің ақыры- на дейін редакциялады. 1920 жылдан газет Француз коммунис- тік партиясының орталық органы болды. Жорес отарлық экспансияға, милитаризм мен соғысқа ңарсы жан аямай күресті. Бірінші дүңие жүзілік соғыстьщ ңарсаңында (1914 жылы 31 июльде) шовинистердің қолынан ңаза тапты.— 416, 420.
3
Загорский — царацыз: Крохмаль, В. Н.
Засулич, В. И. (1849—1919) — Россиядағы халықпіылдық, ал одап койін социал-демократиялық ңозғалыстың көрнекті ңаты- сушысы болған әйел. Революциялық қызметін 1869 жылы бас- тады. Ол «Жер және ерік», «Қаралай бөліс» халықіпылдық ұйымдарына кірді. 1878 жылы 24 январьда саяси тұтқьтн Бого-


642
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
любовты қорлауға қарсы иаразылық белгісі ретінде Петербург- тің қала бастығы Треповқа ңастандық жасады. 1880 жылы эми- грацияға кетті, шетелде көп ұзамай халықшылдықтан қол үзіп, марксизм позициясына көшті. 1883 жылы «Еңбекті азат ету» тобып құруға қатысты. 80—90-жылдары К. Маркстің «Филосо- фия ңайыршылығы», Ф. Энгельстің «Социализмнің утопиядан ғылымға ңарай дамуы» деген еңбектерін орыс тіліне аударды, «Жұмысшылардың Хальтқаралық қоғамы тарихының очеркі» деген және басқа еңбектер жазды; «Еңбекті азат ету» тобының басылымдарына, «Новое Слово» және «Научное Обозрение» жур- налдарына ңатысып тұрды, оларда бірқатар әдебп-сын мақала- ларын жариялады. 1900 жылы «Искра» мен «Заря» редакциясы- на кірді. РСДРП II съозіне «Искра» редакциясынан кеңесші дауыспен қатысты, азшылың жағындағы искрашылдарға қо- сылды. РСДРП II съезінен кейін меньшевизм лидерлерінің бірі болды, меныпевиктік «Искра» редакциясына кірді. 1905 жылы Россияға ңайтып оралды. Реакция кезеңінде жойымпаздарға ңо- сылды, бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде социал-шовинизм позициясын ұстады. Октябрь социалистік революциясына теріс көзқараста болды.— 9, 18, 139, 295, 323, 366, 418, 440, 483, 485, 506.
Зборовский, М. С. (Константинов, Костич) (1879—1935) — со- циал-демократ, меньшевик. Саяси қызметін 1898 жылы Одесса- да бастады. РСДРП II съезіне — Одесса комитетінен делегат, азшылық жағындағы искрашыл. Бірінші орыс революциясы жылдарында кең көлемді жұмысшы съезін іпақыру жөніндегі жойымпаздық идеяны ңолдады. 1905 жылы жұмысшы депутат- тары Петербург Советі Атқару комитетінің мүшесі. Петербург Советінің басқа басшыларымен бірге тұтқынға алынып, жер аударылды; 1906 жылы айдаудан ПІвейцарияға қашып кетті. Реакция жылдарында — жойымпаз, 1908 жылы жойымпаз-мень- шевиктердің шетелдегі органы — «Голос Социал-Демократа» га- зетія ұйымдастыруға қатысып, оның техникалық бөлімін бас- қарды. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін Россияға келіп, Одессада жұмыс істеді. Октябрь социалистік революция- сына дұшпандық көзңараста болды, 1919 жылдың аяғында шет- елге эмиграцияға кетіп. онда меныпевиктік ұйымдарда одан әрі жұмыс істеді.— 231, 238, 271, 479, 508.
Зверев — цараңыз: Эссен, М. М.
Зеленский, Е. О.— цараңыз: Надеждин, Л.
Землячка, Р. С. (Осипов) (1876—1947) — профессионал рево- люционер, Коммунпстік партия мен Совет мемлекетінің көрнек- ті қайраткері. Революциялық қозғалыс жолына 1893 жылытүс- ті; 1896 жылы шетелден қайтып оралған соң РСДРП Киев комитетінің күрамына енді. 1901 жылы «Искраның» агенті ре- тінде Одесса мен Екатеринославта жұмыс жүргізді. РСДРП II съезінде — Одесса комитетінен делегат, көпшілік жағындағы


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
643
искрашыл. Съезден кейін большевиктерден Орталық Комитетке кооптацияланды, меныпевиктермен күреске белсене қатысты. 1904 жылы августа 22 болыиевиктің Женевадағы кеңесіне қа- тысып, Көпшілік Комитеттері Бюросына сайланды. Петербург партия ұйымының секретары болып істеді, партияның III съезі- не осы ұйымнан делегат болды. 1905—1907 жылдардағы револю- ция кезеңінде — РСДРП Москва комитетінің секретары. Талай рет патша үкімөтінің жазалау шараларына ұшырады. 1909 жы- лы Баку болыпевиктік ұйымыиың секретары болып істеді, со- дан кейін эмиграцияға кетті. 1915—1916 жылдары — партияның Орталың Комитеті Москва бюросының мүшесі. 1917 жылғы Февраль револіоциясынан кейін— РСДРП(б) Москва комитеті- нің секретары. Москвадағы Октябрь қарулы көтерілісі күндерін- де Рогожск-Симоновск ауданы жұмысшыларының күресіне бас- шылық етті. 1918—1921 жылдары — Солтүстік және Оңтүстік майдандарда армиялардың саяси бөлімдерінің бастығы; одан кейінгі жылдарда басшы партия және совет қызметінде болды. Партияның барлық (I және V съездерден басқа) съездерінің де- легаты. РКП(б) XIII съезінен бастап — Орталық Бақылау Ко- миссиясының мүшесі. XVII съезде Советтік баңылау комиссия- сьшыц мүшесі, XVIII съезде ВКП(б) Орталық Комитетінің мүшесі болып сайланды. 1939 жылдан бастап және Ұлы Отан соғысы жылдарында — СССР Халық Комиссарлары Советі пред- седателінің орынбасары. Өмірінің соңғы жылдарында — ВКП(б) Орталық Комитеті жанындағы Партиялық бақылау комиссиясы председателінің орынбасары; бірінші сайланған CCGP Жоғарғы Советінің депутаты.— 338, 435, 506.
Зингер (Singer), Паулъ (1844—1911)—герман социал-демо- кратиясы косемдерінің бірі, А. Бебельдің, В. Либкяехттің серігі, II Интернационалдың маркстік қанатының көрпекті қайраткері. 1887 жылдан — герман социал-демократиялық партиясы басқар- масының мүшесі, ал 1890 жылдан (Галле съезінен кейін) — партия басқармасыньтң председателі. 1884 жылдан 1911 жылға дейін — рейхстаг мүшесі және социал-демократиялық фракция- ның председателі. 1900 жылдан Халықаралық социалистік біо- ропың мүшесі және оньщ сол, маркстік ңанатында болды. Зингер неміс жұмысшы партиясының қатарындағы оппорту- низмнің ымырасыз жауы болды, өз өмірінің аңырына дейін революциялық-демократиялың саясатты дәйекті жүргізуші бо- лып қала білді. В. И. Ленин Зингерді иролетариат ісі жолында- ғы ымырасыз күрескер ретінде жоғары бағалады — 169.
Зурабов, А. Г. (Беков) (1873—1920) — революциялық қозға- лысқа 1892 жылдаи бастап қатысты, 1896 жылы Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағына» кірді, 1899 жылдап бастап РСДРП Тифлис комитетінде белсенді жұ- мыс жүргізді, 1902 жылы «Армян социал-демократтары одағын» және оның органы «Пролетариат» газетін ұйымдастырушылар- дың бірі. 1903 жылы РСДРП Кавказ одағы комитетінің қү-


644
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКШІІ
рамына енді: РСДРП II съезінде — Батуми комитетінен деле- гат, көпшілік жағындағы искрашыл. Съезден кейін — болыпе- вик, кейінірек меньшевиктерге ңосылды. II Мемлекеттік дума- ның депутаты. Дума таратылып жіберілгеннен кейін астыртын жағдайда болды, 1908 жылы тұтқынға алынып, Петропавл қа- малында ұсталды, Сибирьге жер аударылып, одан шетелге қа- шып кетті. 1912 жылы Троцкийдің жойымпаздық Август бло- гына кірді. Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында цен- тристік позиция ұстады; 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін Россияға қайтып оралып, Петроград Советі Атқару Коми- тетінің құрамына енгізілді. Октябрь соцпалистік революциясы- нан кейін Закавказьеде жұмыс істеді, болыпевиктермен жақыи- дасып, меньшевиктерге және дашнактарға царсы күресті, Со- веттік Россиямен тығыз байланыс орнатуды жақтады.— 504.
И
Иеанов — цараңыз: Лөвина, Е. С.
Игнат — цараңыз: Красиков, П. А.
Игрек — цараңыз: Галыіерин, Л. Е.
Ида Исааковна — царацыз: Аксельрод, И. И.
Иисус Сладчайший — царацыз: Левин, Е. Я.
Икс — цараңыз: Маслов, П. П.
Илъин — цараңыз: Ленин, В. И.
К
Каблуков, Н. А. (1849—1919) — экономист және статистик, либерал халықшылдықты жаңтаушы; Москва университетінің профессоры. 1885—1907 жылдары Москва губерниялық земство- сының статистика бөлімшесін басқарды. Оның басшылығымен «Москва губерниясы бойынша статистикалық мәліметтер жи- нақтары» (1877—1879) құрастырылды. Бірңатар газеттер мен журналдарға жазып тұрды. Өзінің еңбектерінде ұсак, шаруа іпаруашылығының «тұрақтылығы» идеясын уағыздады, піаруа- лардың жіктелуіне бейне бір жол бермейтін форма ретінде жер қауымын қорғады. Тап күресінің ролі мен маңызы туралы мә- селе жөнінде марксизмге қарсы шығып, таптық ынтымақты уа- ғыздады. В. И. Ленин өзінің бірқатар еңбектерінде, әсіресе «Россияда капитализмнің дамуы» деген кітабында, Каблуков- тың көзқарастарын қатаң сынға алды. 1917 жылы Каблуков буржуазиялың Уақытша үкіметтің жанындағы жер жөніндегі


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
645
Бас комитеттің жұмысына ңатысты. ¥лы Октябрь социалистік революциясынан кейін Орталық статистика басқармасында (ЦСУ) істеді, оқытушылық және әдеби жұмыстар атңарды. Нө- гізгі еңбектері: «Ауыл шаруашылығындағы жұмысшылар тура- лы мәселе» (1884), «Ауыл шаруашылығының экономиясы жө- ніндегі лекциялар» (1897), «Россияда шаруалар шаруашылығы- ның даму жағдайлары туралы» (1899), «Саяси экономия» (1918) және басқалар — 85.
Калафати, Д. П. (Махов, Мицов) (1871—1940) — социал-демо- крат, меньшевик. 1891 жылдан Москвада, ал кейін Николаевта социал-демократиялың үйірмелердің жұмысына қатысты. 1897 жылы «Оңтүстік орыс жұмысшы одағының» қызметіне қатыс- ты, 1901 жылы РСДРП Николаев комитетінің құрамына енді. 1902 жылы тұтңынға алынып, содан соң Вологда губерниясына жер аударуға үкім етілді, бірақ шетелге ңашып кетті. РСДРП II съезінде — Николаев комитетінен делегат, центр позиция- сында болды; съезден кейін меныпевиктерге қосылды. 1905 жы- лы меныпевиктік «Искра» баспасының техникалық-финанс іс- терін басқарды. 1906 жылы Россияға қайтып оралды, социал- демократиялық «Новый мир» жария баспасының меңгерушісі болды. 1913 жылдан бастап саяси қызметтен шеттеп кетті. Ок- тябрь социалистік революциясынан кейін бухгалтер және эко- номист болып істеді.— 212—213, 217, 220, 222—223, 227, 231—233, 235—240, 335—336, 349-351, 356, 361, 372, 423, 429, 435, 478, 479, 496, 498, 500, 507.
Канцель, Л. О.— социал-демократ әйел, искрашыл, РСДРП II съезінен кейін меньшевик. 1898 жылы Петербургтің социал- демократиялық «Жұмысшы туы» тобына кірді. 1901 жылы март- та шетелге і^етті, ал бір жылдан кейін «Искра» редакциясының тапсыруы бойынша Москваға жұмысқа келіп, мұнда басңалар- мен бірігіп, «Искра» тобын ұйымдастырды. 1902 жылы майда тұтқынға алынып, 1903 жылы Якутск облысындағы Олекмин- скіге 5 жылға жер аударылды; 1905 жылы амнистиядан' кейін эмиграцияға кетті. 1905 жылы иоябрьде Россияға қайта келіп, Петербургте меныпевиктік ұйымдарда 1907 жылдың жазына дейін ңызмет етті, содан соң қайтадан эмиграцияға кетті. Бірін- ші дүние жүзілік соғыс жылдарында Россияда тұрды — 484.
Карский — царацыз: Топуридзе, Д. А.
Каутский (Kautsky), Карл (1854—1938) — герман социал-де- мократиясы мен II Интернационал лидерлерінің бірі, әуелі марксист, кейін марксизмнің ренегаты, жұмысшы қозғалысын- дағы оппортунистік ағымдардың бірі — центризмнің (каутский- шілдіктің) идеологы, герман социал-демократиясының теория- лық «Die Neue Zeit» («Жаңа Заман») журналының редакторы.
Социалистік қозғалысқа 1874 жылдан қатыса бастады. Ол кезде оның көзқарастары лассальпіылдықтың, неомальтусшілдік


646
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
пен анархизмнің қойыртпағы болатын. 1881 жылы К. Маркспен және Ф. Энгельспея танысады да, олардың ықпалымен маркс- измге көшеді, алайда сол кездің өзінде-ақ оппортунизмге ңарай ауытқып, тұрақсыздық көрсетті, бұл үшін К. Маркс пен Ф. Эн- гельс оны қатты сынады. 80—90-жылдары маркстік теория мә- селелері жөнінде: «Карл Маркстің экономикалық ілімі» (1887), «Аграрлық мәселе» (1899) деген және басқа бірқатар еңбектер жазды, бұл еңбектер, оларда жіберілген ңателіктерге ңарамас- тан, марксизмді насихаттауда жақсы роль атқарды. Кейінірек- те, революциялың қозғалыс кең өрістеген кезде, оппортунизм позициясына көшті; бірінші дүние жүзілік соғыс ңарсаңында центрист болды, соғыс кезінде өзініц социал-шовинизмін ин- тернационализм туралы бос сөздөрмен бүркемелеп, революция- лық марксизмнің ашың жауларының лагеріпе өтті. Әсіре импе- риализм теориясының авторы, бұл теорияның реакциялық мәнін Лешін «II Интернационалдың күйреуі» (1915), «Импе- риализм—каііитализмнің жоғары сатысы» (1916) деген және басқа еңбектерінде әшкереледі. Октябрь социалистік революция- сынан кейін пролетарлық революция мен пролетариат диктату- расына, Совет өкіметіпе ашыңтан-ашық ңарсы шықты.
В. И. Ленин өзінің «Мемлекет және революция» (1917), «Пролөтарлық революция және ренегат Каутский» (1918) деген және басңа бірқатар шығармаларында каутскийшілдікті өлтіре сынады. В. И. Ленин каутскийшілдіктің ңауіптілігш ашып көрсете келіп, былай деп жазды: «Осы ренегаттықпен, тұрлау- сыздықпен,, оппортунизмнщ алдында құрдай жорғалаушылық- пен және марксизмді бұрын болып көрмеген теориялық масқа- ралаумен аяусыз соғыс жүргізбейінше, жұмысшы табы өзінің бүкіл дүние жүзілік-революциялық ролін жүзеге асыра алмай- ды» (Шығармалар, 21-том, 316-бет.) — 76, 77, 78, 169, 272, 292, 332, 334, 416, 417, 418, 420, 483.
Книпович, Л. М. (Дедов) (1856—1920) — профессионал рево- люционер әйел, болыпевик. Революциялық ңызметін 70-жыл- дардың аяғында Гельсингфорстың халық ерікшілері үйірмеле- рінде бастады. 1889 жылдан Петербургте тұрды, халық ерікші- лері ұйымдарындағы ңызметін жұмысшылар арасындағы зор мәдени-ағартушылық жұмыспен ұштастыра атқарды, 90-жыл- дарда социал-демократияға қосылды. 1895 жылдың жазында Пе- тербургтің «Жұмысшы табьш азат ету жолындағы күрес одағы» мея «Халық ерікшілері тобының» арасындағы Лахти баспаха- насын пайдалану туралы мәселе бойынша жүргізілген келіс сөздерде делдалдық міндет атқарды, бұл баспадан В. И. Ленин- нің «Фабрикалар мен заводтарда жұмысшылардан алынатын іптрафтар туралы заңды түсіидіру» деген кітапшасы басылып іпықты. 1896 жылы тұтқынға алынды да, кейін Астраханьға жер аударылды. «Искра» мен Россиядағы жергілікті ұйымдар арасында байланыс орнатуда көрнекті роль атқарды; айдаудан оралғаннан кейін Тверьде жұмыс істеді. РСДРП II съезінде — Солтүстік одақтан делегат, көпшілік жағындағы искрашыл.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
647
1905 жылы Одессада жұмыс істеді, РСДРП IV съезіне делегат болды; 1905—1907 жылдардағы революциядан кейін партиялық жұмысты одан әрі жалғастыра берді. 1911 жылы Полтава губер- ниясына жер аударылды. Өмірінің соңғы кезеңінде ауыр нау- қас болды да, белсенді қызмет істеген жоқ.— 435, 438, 503, 506.
Кнунянц, В. М. (Рубен, Русов) (1878—1911) — профессионал революционер, болыпевик; революциялык, қызметін 1897 жылы Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағыпда» бастады. 1901 жылы Бакуге жер аударылды, онда РСДРП Баку комитеті мен Кавказ одағы комитеті басшыла- рының бірі болды; 1902 жылы армян социал-демократтары ода- ғы мен оның астыртын органы — «Пролетариат» газетін құруға қатысты. РСДРП II съезінде — Баку комитетінен делегат, көп- шілік жағындағы искрашыл. Съезден көйін Кавказда және Москвада Орталық Комитеттің агенті болып істеді. 1905 жылы сентябрьде партияның Петербург комитетіне кооптацияланды, болыпевиктерден жұмысшы депутаттарының тұңғыш Петербург Советі Атңару комитетінің ңұрамына енді. 1905 жылы декабрь- де тұтқынға алынып, Сибирге өмір бойы жер аудару жазасына кесілді. 1907 жылы айдаудан шетелге қашып кетіп, II Интерна- ционалдың Штутгарт конгресінің және РСДРП-ның Гельсинг- форста болған Төртінші («Жалпы россиялық үшінші») конфе- ренциясының жұмысына қатысты. 1907 жылдың аяғынан Баку- де жұмыс істеді; реакция кезінде болыпевиктердің тактикасы мәселелері жөнінде кейбір ауытқушылықтары аңғарылды. 1910 жылы сентябрьде тұтқынға алынып, Баку түрмесінде қай- тыс болды.—221-223, 280, 284, 289-290, 294-295, 312-313, 319, 320, 322, 435, 438, 480, 503.
Кол — цараңыз: Ленгшік, Ф. В.
Кольцов, Д. (Гинзбург, Б. А.) (1863—1920)—социал-демократ, меныпевик. 80-жылдардың бірініні жартысында халық ерікші- лері қозғалысына қосылды, 80-жылдардың аяғында социал-де- мократиялық позицияға көшті. 1893 жылдың басында Швейца- рияға эмиграцияға кетті, онда «Еңбекті азат ету» тобымен жақындасты; 1895—1898 жылдары «Шетелдогі орыс социал-де- мократтары одағының» секретары болды, оның басылымдарына белсене ат салысты; «Одақ» жікке бөлінгеннен кейін (1900) одан іпығып кетті. II Интернационалдың Лондон (1896) және Париж (1900) конгрестерінің жұмысына цатысты. РСДРП II съезіне кеңөсші дауыспен қатысты, азшылық жағындағы искрашыл; съезден кейін — белсенді меньшевик, бірқатар мень- шевиктік басылымдардың («Социал-Демократ», «Начало», т. б.) қызметкері. 1905—1907 жылдардағы революция кезецінде Пе- тербургте кәсіптік қозғалысқа қатысты; 1908 жылдан бастап Бакуде жұмыс істеді; жойымпаз-меньшевиктердің жария түрде шығатын «Луч» газетіне қатысты. Бірінілі дүние жүзілік соғыс жьтлдарында — социал-іповинист; 1917 жылғы Февраль револю-


648
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
циясынан кейін — жұмысшы және солдат депутаттары Петро- град Советінде еңбек комиссары. Октябрь социалистік револю- циясына дұшпандық көзқараста болды,. Ңұрылтай жина- лысына — ңорғанымпаз-меньшевиктерден кандидат. 1918—1919 жылдарда Петроградта кооперация саласында ңызмет істеді.— 19, 218, 219, 319, 366, 483, 485.
Константинов — караңыз: Зборовский, М. G.
Конягин — царацыз: Галыіерин, Л. Е.
Кореневский, М. (Эммануилов) — социал-демократ, маман- дығы—дәрігер; «Орыс революциялық социал-демократиясы іпет- елдік лигасының» мүшесі. РСДРП II съезінен кейін болыпевик; Лиганың II съезіне ңатысты.— 485.
Ііосовский, В. (Левинсон, М. Я., Гофман) (1870—1941)—Бунд лидерлерінің бірі. 90-жылдардың орта шенінде Вильноның со- циал-демократиялық үйірмелеріне кірді. 1897 жылы Бундтың, құрылтай съезіне қатысты, Орталық Комитетке сайланды және Бундтьщ орталық органы «Die Arbeiter Stimme» («Жұмысшы Үні») газетінің бас редакторы болып тағайындалды. РСДРП II съезінде — Бундтың Шетелдік комитетінен делегат, анти- искрашыл; съезден кейін — меньшевик. Реакция жылдарында жойымпаздардың «Наша Заря» журналы мен «Луч» газетіне қа- тысып тұрды; бірішиі дүние жүзілік соғыс кезінде — социал-шо- винист. Октябрь социалистік революциясын дұпшандықпен қар- сы алды, революциядан кейін эмиграцияға кетіп, Полыпадағы Бунд ұйымдарында жұмыс істеді. 1939 жылы Америка Ңұрама Штаттарына кетті.— 497.
Костич — царацыз: Зборовский, М. С.
Костров — цараңъіз: Жордапия, Н. Н.
Красиков, П. А. (Игнат, Павлович, Т.) (1870—1939)— профес- сионал революционер, болыпевик. Революциялық қызметін 1892 жылы Петербургтің маркстік жұмысшы үйірмелерінде насихат- шы болып бастады; нақ сол жылы Швейцарияға кетіпг онда «Еңбекті азат ету» тобымен байланыс орнатты. 1893 жылы тұт- қынға алыиып, 1894 жылы Сибирьге жер аударылды. Айдауда жүргенінде В. И. Ленинмен және Петербургтің «Жұмысшы та- бын азат ету жолындағы күрес одағының» басқа да қайраткер- лерімен танысты. Айдаудан ңайтып оралғаннан кейін 1900 жы- лы Псковқа жер аударылып, сонда «Искра» ұйымына кірді. РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Ұйымдастыру комитетінің Псковтағы кеңесінде (ноябрь, 1902) Үйымдастыру комитетінің құрамына енгізілді. Съезде — Киев комитетінен делегат, көшпі- лік жағындағы искрашыл; В. И. Ленинмен және Г. В. Плеханов- пен бірге съезд бюросына (президиумына) енді. Съезден кейін


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
649
меньшевиктермен күреске белсене ңатысты, бірқатар шетелдік орталықтарды аралап, съезд туралы баяндама жасады, съездің қорытындылары жайында «Жолдастарға хатты» жазды. 1904 жылы августа 22 болыпевиктің Женевадағы кеңесіне қатысты, II Интернационалдың Амстердам конгресіне болыпевиктерден делегат болды. 1905—1907 жылдардағы революцияға белсене қа- тысты, жұмысшы депутаттары Петербург Советі Атңару комите- тінің мүшесі болды. Талай рет патша үкіметінің қуғындауына ұшырады.
1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — жұмысшы жә- не солдат депутаттары Петроград Советінің мүшесі, Петроград- тағы Октябрь қарулы көтерілісі күндерінде — контрреволюция- мен күрес жөніндегі тергеу комиссиясының председателі, со- циалистік революциядан кейін — CGCP Юстиция халық комиссариаты коллегиясының мүшесі; 1924 жылданбастап — Жоғарғы соттьщ прокуроры, ал 1933 жылдан 1938 жылға дейін— GGCP Жоғарғы соты председателінің орынбасары. Бірқатар сай- лауларда Бүкіл россиялық Орталық Атқару Комитөтінің және GGGP Орталық Атқару Комитетінің мүшесі болды. — 7, 8—10, 11, 44, 45, 47—48, 214, 217, 220, 222, 278-279, 283, 291, 298, 302. 304, 314, 317, 319, 328, 433, 435, 477, 478, 499, 501, 506.
Красин, Л. Б. (Лошадь, Никитич) (1870—1926)—социал-де- мократ, болыпевик, Совет мемлекетінің көрнекті қайраткері. 1890 жылы Петербургте Брусневтің социал-демократиялық үйір- месінің мүшесі болды. 1891 жылы полиция Красинді Петербург- тен Ңазанға, кейін Нижний Новгородқа жер аударды. 1895 жылы ңайтадан тұтқынға алынып Иркутскіге 3 жылға жер ауда- рылды. Жер аударылу мерзімі аяқталғаннан кейін (1897) Харь- ковтың технологиялық институтына түсіп, оны 1900 жылы бі- тірді. 1900—1904 жылдарда Бакуде инженер болып істеді, онда В. 3. Кецховелимен бірге «Искраның» астыртын баспаханасын үйымдастырды, РСДРП II съезінен кейін болыпевиктерге қосыл- ды, партияның Орталық Комитетіне кооптацияланды, онда мень- шевиктер жөнінде ымырашылдың позиция ұстап, меньшевик- тердің үш өкілін Орталық Комитетке кооптациялауға көмектес- ті; біраң көп кешікпей меньшевиктерден ңол үзді. Красин РСДРП III съезіне қатысты; съезде Орталық Комитеттің мү- шесі болып сайланды. 1905 жылы — большевиктік бірінші жария газет — «Новая Жизньді» ұйымдастырушылардың бірі,, Орталық Комитеттің өкілі ретінде жұмысшылар депутаттарыньщ Петро- град Советіне енді. РСДРП IV съезінде Орталың Комитеттің мүшелігіне қайтадан сайланды. 1908 жылы шетелге эмиграция- ға кетті. Реакция жылдарында біраз уақыт шақырымпаздардың «Вперед» тобында болды; кейінірек Красин саяси қызметтен ңол үзіп, шетелде және Россияда инженер болып істеді. Октябрь социалистік революциясынан кейін Қызыл Армияны жабдық- тауды ұйымдастырушылардың бірі, содан соң Хальщ Шаруашы- лығы Жоғары Советі президиумының мүшесі, сауда және өнер- кәсіп, қатынас жолдары халық комиссары. 1919 жылдан дипло-


650
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
маттық жұмыста болды. 1920 жылдан — сыртқы сауда халық комиссары әрі 1921—1923 жылдарда Лондонда уәкілетті өкіл бо- лып істеді, Генуя және Гаага конференцияларына қатысты, 1924 жылдан — СССР-дің Франциядағы уәкілетті өкілі, 1925 жылдан —Англиядағы уәкілетті өкілі.— 443, 449.
Кржижановский, Г. М. (Травинский) (1872—1959) — Комму- нистік партияның ең қарт қайраткері, белгілі совет ғалымы, инженер-энергетик. Революциялық қозғалысқа 1893 жылы ара- ласты; В. И. Ленинмен бірге Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағын» ұйымдастырушылардың бі- рі болды. 1895 жылы декабрьдо тұтқынға алынып, Сибирьге (Минусинск округіне) үш жылға жер аударылды. Айдаудан ңайтып оралғаннан кейін 1901 жылы Самараға келіп тұрды, онда Кржижановскидің тікелей қатысуымен «Искра» орталығы ұйымдастырылды. 1902 жылдың күзінде Кржижановский РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетінің құра- мына енді; съезде ол Орталық Комитеттің құрамына сырттан сайланды. 1905—1907 жылдардағы революцияға белсене қатыс- ты. Болыпевиктік баспасөз органдарында үлкеп жұмыс жүргіз- ді. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін Москва Советі- нің болыпевиктер фракциясында істеді, Москва Советінің жаб- дықтау бөлімін басқарды. Октябрь социалистік революциясы жөңгеннен кейін Москваның энергетика шаруашылығын қалпы- на келтіру және өркендөту жолында жұмыс істеді. 1920 жылы Лениннің тапсыруымен Кржижановский Россияны электрленді- ру жөніндегі комиссияны (ГОЭЛРО) басқарды. 1921—1930 жыл- дарда Мемлекеттік Жоспарлау комитетіне басшылық етті, СССР Халық шаруашылығын өркендетудің бірінші бесжылдық жос- парын жасауға қатысты, 1930 жылдан 1932 жылға дейін Кржи- жановский Отын өнеркәсібі халық комиссариатындағы Энерге- тика бас басқармасының председателі болды. 1932—1936 жыл- дарда — CGGP Бүкіл россиялық Орталық Атқару Комитеті жа- нындағы Жоғары білім жоиіндегі комитеттің председателі, РСФСР Оқу хальгқ комиссарының орынбаоары. ВКП(б) Орталық Комитетінің және GGCP Орталық Атңару Комитетінің мүшесі болып бірнеше рет сайланды. 1929 жылы СССР Ғылым акаде- миясының мүшесі болып сайланды, 1929 жылдан 1939 жылға дейін — GCCP Ғылым академиясының вице-президенті, СССР Ғылым академиясы Энергетика институтының — өзі құрған осы институттың директоры болып үздіксіз жұмыс істеді, энергети- ка саласындағы бірқатар ғылыми еңбектердің авторы.—15, 127, 142, 145, 146, 149, 162, 165, 168, 292, 317, 328, 374, 390, 427, 434—436, 443, 448.
Кричевский, Б. Н. (1866—1919)—социал-демократ, публицист, «экономизм» лидерлерінің бірі. 80-жылдардың аяғынан бастап Россиядағы социал-демократиялық үйірмелердің жұмысына қа- тысты; 90-жылдардың басында эмиграцияға кетті; шетелде бір- сыпыра уақыт «Еңбекті азат ету» тобына қосылды, оның басы-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
651
лымдарына қатысты. 90-жылдардың аяғында — «Шетелдегі орыс социал-демократтарының одағы» басіпыларының бірі, 1899 жы- лы Одақтың «Рабочее Дело» журналының редакторы болып, бұл журналдың беттерінде бернштейншілдік көзқарастарды на- сихаттады. РСДРП II съезінен кейін көп ұзамай социал-демо- кратиялық қозғалыстан қол үзді.— 401, 403, 420.
Крохмалъ, В. Н. (Загорский, Фомин, Z) (1873—1933) — социал- демократ, меныпевик. 90-жылдардың орта шенінде Киев социал- демократиялық үйірмелерінде болды, 1898 жылы Уфаға жер аударылды, онда жергілікті социал-демократиялық топта белсен- ді роль атқарды. 1901 жылдан— «Искра» агенті, Киевте жұмыс істеді, 1902 жылы тұтқынға алынды, 1902 жылы 18 (31) августа Киевтегі Лукьянов түрмесінен бір топ искрашылдармен бірге шетелге қашты, «Орыс революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасына» кірді. РСДРП II съезінде — Уфа комитеті- нен делегат, азшылық жағындағы искрашыл. 1904 жылдың ая- ғында РСДРП Орталық Комитетіне меныпевиктер жағынан кооптацияланды, 1905 жылы февральда тұтқынға алынды, РСДРП IV съезінде меныпевиктер жағынан Орталық Комитетке сайланды. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін мень- шевиктік «Рабочая Газетаны» редакциялады, Октябрь социалис- тік революциясынан кейін Ленинградтың әр түрлі мекемелерін- де қызмет істеді,—172, 309, 352, 372, 374, 427, 433-436, 479, 485, 506.
Крупская, Н. К. (Саблина) (1869—1939)—профессионал рево- люционер, Коммунистік партия мен Совет мемлекетінің аса көр- некті қайраткері; В. И. Лениннің әйелі.
Революциялық ңызметін 1890 жылы Петербургте студенттер- дің маркстік үйірмелерінде бастады. 1891 жылдан 1896 жылға дейін Нева заставасыиьщ сыртындағы жексенбілік кешкі мек- тепте мұғалім болды, жұмысшылар арасында социал-демокра- тиялық насихат жүргізді. 1895 жылы Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағын» ұйымдастырушылар- дьщ бірі болды. 1896 жылы августа тұтқынға алынып,, 3 жылға жер аударуға үкім шығарылды, жер аударылу мерзімін Шу- шенское селосында, содан соң Уфада өтеді. 1901 жылы эмигра- цияға кетті, «Искра» редакциясының секретары болып істеді. РСДРП II съезін дайындауға белсене ат салысып, оған кеңес- ші дауыспен қатысты. Съезден кейін болыиевиктік «Вперед» және «Пролетарий» газеттері редакцияларының секретары болды. Партияның III съезін дайындау жөнінде белсене жұмыс жүргізді. Шетелде жұмыс істей жүріп, Россиядағы партия ұйым- дарымен кең түрде хат-хабар алысып тұрды. Реакция жылда- рында жойымпаздармен және шақырымпаздармен күреске бел- cqho қатысты. 1911 жылы Лонжюмодағы партия мектебінде жұ- мыс істеді: РСДРП Прага конференциясынан (1912) кейін Россиядағы партия ұйымдарымен, «Правда» газетімен және IV Мемлекеттік думаның болыпевиктік фракциясымен байланыс 22 8-том


652
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКППІ
орнатуда В. И. Ленинге көмектесіп отырды. 1915 жылы Әйелдер- дің Берндегі халықаралық конференциясына делегат болды.
1917 жылғы Февраль революциясынан кейін В. И. Ленинмен бірге Россияға қайтып оралып, партияның Орталық Комитетінің секретариатында жұмыс істеді; Октябрь социалистік революция- сын әзірлеуге және оны жүзеге асыруға белсене қатысты. Ре- волюциядан кейін — Халық ағарту комиссариатының коллегия мүшесі, 1921 жылдан бастап Саяси ағарту бас басқармасына басшылық етті, 1929 жылдан — халық ағарту комиссарының орынбасары. Халыққа білім берудің советтік жүйссін құрушы- лардың бірі, совет педагогикасының аса ірі теоретигі болды. Халыққа білім беру, коммунистік тәрбие, әйелдер және жастар қозғалысы мәселелері жөнінде бірқатар еңбектер жазды. В. И. Ленин туралы естеліктердің авторы. Барлық партия съез- деріне (I және V съездерден басқа) қатысты; 1924 жылдан — Орталық Бақылау Комиссиясының мүіттесі, ал 1927 жылдан — ВКП(б) Орталық Комитетінің мүшесі; барлық сайлауларда Бү- кіл россиялық Орталық Атқару Комитеті мен CGGP Орталық Атңару Комитетінің мүшесі, бірінші сайланған СССР Жоғарғы Советінің депутаты және Президиум мүшесі болды. — 440—441, 506.
Л
Л. —буржуазиялық либералдардың органы «Освобождениеде- гі» (№ 9 (33), 1 ноябрь, 1903 ж.) «Аграрлық мәселе жөнінде» деген мақаланың авторы — орыс либерализмінің нағыз өкілі, П. Б. Струвенің пікірлесі.— 82—85, 88—89, 90, 486, 491—492.
Ланге ~ цараңыз: Стопани, А. М.
Левин, Е. Я. (Егоров, Иисус Сладчайшийу ІОрьев) (1873 ту- ған)—социал-демократ, «Южный рабочий» тобы басшыларының бірі. 90-жылдары Харьковтың социал-демократиялың үйірмеле- ріне қатысты, 1900 жылы октябрьде РСДРП Харьков комитеті- нің ісі бойынша тұтқынға алынып, 1901 жылы полицияның жария бақылауымен Полтаваға жер аударылды. «Южный Ра- бочий» газетінің редакциясына енді. РСДРП II съезін шақы- ру жөніндегі Үйымдастыру комитетінің Псковтағы кеңесінде (ноябрь, 1902) Үйымдастыру комитетінің құрамына енгізілді. Съезде— «Южный рабочий» тобынан делегат, центр позиция- сында болды; съезден кейін меныпевиктерге қосылды. 1903 жылы сентябрьде Харьковте тұтқынға алынды; кейін саяси қыз- меттен қол үзді,— 46, 214—218, 220, 222, 223, 225—227, 229—238, 240, 251—253, 258, 281, 295, 299-301, 305, 306, 312-314, 335-336, 344, 351, 356, 360, 372, 396, 433, 436-439, 441, 478, 479, 480, 496—498, 499, 507.
Левина Е. С. (Анна Ивановна, Иванов) (1874—1905)—90-жыл-
дары Харьковтың социал-демократиялық үйірмелеріне кірді,


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
653
1898 жылы Харьковтың баспахана жұмысшылары арасында на- сихат жүргізу жөніндегі іс бойынша тұтқынға алынып, 1899 жылы полицияның жария бақылауымен Полтаваға жер ауда- рылды. «Южный Рабочий» газетіне қатысып тұрдьт; «Южный рабочий» тобының қызметіне белсене араласты, оның «Искра» ұйымымен бірігуі туралы келіс сөздер кезінде (сентябрь — ноябрь, 1902) бірігуге қарсы шықты. РСДРП II съезінде —Харь- ков комитетінен делегат, центр позициясында болды. Съезден кейін меньшевиктерге қосылды, көп ұзамай саяси қызметтеи қол үзді. ~231, 507.
Левинсон, М. Я.— царацыз: Косовский, В.
Левицкий — уараңыз: Мошинский И. Н.
Лейбович, М. — социал-демократ, болыпевик; 1904 жылдың
I февралына дейін Женевада РСДРП Орталық Комитетінің шет- елдік экспедициясын басқарды; 1904 жылдың көктемінде Ека- теринослав комитетінде, ал сол жылдың жазында Николаев комитетінде жұмыс істеді.— 168, 171—172.
Лейтейзен, Г. Д. (1874—1919) — социал-демократ, искрашыл, «Искра» мен «Заряның» қызметкері. Революциялық қызметін 90-жылдарда Екатеринославта бастады; 900-жылдардың басын- да шетелге эмиграцияға кетті, онда «Еңбекті азат ету» тобына қосылды, одан соң «Шетелдегі орыс социал-демократтары ода- ғының» мүшелігіне де алынды. 1900 жылы апрельде Одақтың
II съезіне (Женева) ңатысты. РСДРП жікке бөлінгеннен кейін болыиевиктерге қосылды; «Вперед», «Пролетарий» газеттеріне және басқа да большевиктік органдарға қатысып тұрды. 1905— 1907 жылдардағы революциядан кейін Лейтейзен Тулаға келіп, онда дәрігер болып істеді және сонымен бірге жұмысшылар арасында революциялық жұмыс жүргізді. Февраль революция- сынан кейін біраз уақыт интернационалистер позициясында болды, «Новая жизнь» тобына қосылды. 1918 жылы Лейтейзен болыпевиктік партияның қатарына ңайта келді; 1919 жылы январьда Шығыс майданда қаза тапты.— 485.
Леконт (Leconte), Клод Мартин (1817—1871)—француз гене- ралы, 1871 жылы 18 мартқа ңараған түнде ұлттық гвардияның артиллериясын басып алуды көздеп, Монмартрға шабуыл жа- сағандардың бірі. 1871 жылы 18 мартта (Париж Коммунасы- ның бірінші күиі) халық жағына шыққан әскерлер өлтір- ді. - 518, 526.
Леман, М. Н. (Лиза) (1872—1933) — социал-демократ, искра- шыл, РСДРП II съезінен кейін болыпевиктерге қосылды. Рево- люциялық қозғалысқа 90-жылдары араласты. 1895 жылы Пе- тербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес ода- ғында» істеді; 1896 жылы августа тұтқынға алынды; 1901 жылы апрельде шетелге кетті. 1902 жылдың аяғында «Искра- 22*


654
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКШП
ны» целлулоид клишесінен басып шығарудың ерекше әдісін ұсынды, 1903 жылы январьда басып шығарудың осы әдісін жолға қою үшін Россияға кетті. 1905 жылы партияның III съе- зінен кейін съезд жөнінде және Петербургтегі 9 январь оқиғасы жөнінде баяндама жасау үшін Кавказға (Баку, Тифлис, Батум) барды. Реакция жылдарында саяси қызметтен шеттеді. Октябрь рсволюциясынан кейін Советтік Россияда тұрып, қызмет істе- ді. —484.
Ленгник, Ф. В. (Васильев, Кол) (1873—1936)—профессионал революционер, болыпевик. Социал-демократиялық қозғалысқа 1893 жылдан бастап қатысты; 1896 жылы Петербургтің «Жұмыс- шы табын азат ету жолындағы күрес одағының» ісі бойынша тұтқынға алынып, 1898 жылы 3 жылға Шығыс Сибирьге жер аударылды. 1899 жылғы августың аяғы — сентябрьдің басында басқа он алты социал-демократпен бірге «экономистердің» «Credo»-сына қарсы В. И. Ленин жазған «Россия социал-демо- краттарының наразылығына» ңол қойды. Айдаудан қайтып оралғаннан кейін «Искра» ұйымына кірді; РСДРП II съезін дайыидау жөніндегі Үйымдастыру комитетінің Псковтағы кеңе- сінде (ноябрь, 1902) Үйымдастыру комитетінің құрамына енгі- зілді. Съезде Орталық Комитет пен партия Советіне сырттай сайланды. 1903—1904 жылдары шетелде меныпевиктерге қарсы күреске белсене қатысты; 1903 жылы октябрьде «Орыс револю- циялық социал-демократиясы шетелдік лигасының» II съезіне қатысты, партияның Орталық Комитеті ұсынған Лига уставын қабылдаудан меньшевиктер бас тартқаннан кейін Орталық Ко- митеттің атынан съездің одан арғы мәжілістерін заңсыз деп жариялап, бір топ болыпевиктермен бірге съезден кетіп қалды. 1904 жылы февральда Россияға оралды, бірақ көп ұзамай пар- тияның Орталық Комитеті Солтүстік бюросының ісі бойынша тұтқынға алынды. 1905—1907 жылдардағы революциядан кейін Россияның оңтүстігінде, Москва мен Петербургте партиялық жұмыс жүргізді.
Октябрь социалистік революциясынан кейін Өнеркәсіп Халық Комиссариатында, Халық Шаруашылығы Жоғары Советінде, Жұмыстлы-шаруа инспекциясы халық комиссариатында жұмыс істеді, ГОЭЛРО жоспарын жасауға қатысты. Партияның XII» XIII, XIV және XV съездерінде ВКП(б) Орталық Бақылау Ко- миссиясының мүшесі болып сайланды. Өмірінің соңғы жылда- рында ғылыми және педагогтық жұмыспен шұғылданды. Қарт большевиктердің бүкіл одақтық қоғамы председателінің орынба- сары болды.—15, 31, 66, 143, 156, 166, 174, 188, 190, 292, 364-365, 374, 387—388, 427, 434, 443, 448.
Ленин, В. И. (Улъянов, В. И., Ильин, Н. Ленин)—өмірбаян- дық деректер.—5—27, 22, 39, 40-42, 43-55, 56, 60, 61-65, 66, 67, 87, 91, 92—93, 98, 102, 103—110, 111, 119, 125, 138, 141, 142—143, 144-147, 152, 153, 156, 159, 177, 178, 187—193, 201—202, 204, 242— 243, 245, 254, 265, 266-268, 276-277, 279, 280, 281, 282, 283, 284, 285, 286, 288—289, 290, 296, 299—300, 301—302, 307—310, 315-319,


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
655
324, 325, 326, 327, 328, 360-370, 371, 372, 373, 381-382, 385—396, 389—391, 392-393, 427, 443-447, 448—450, 457, 463, 470, 474, 477, 480, 497, 506.
Ленский — уараңыз: Виленский, Л. С.
Леонов — царацыз: Виленский, Л. С.
Лепешинский, П. Н. (Олин) (1868—1944) —Коммунистік пар- тияның көрнекті қайраткері. Социал-демократиялық ңозғалысқа 90-жылдардың бас кезінде келіп қосылды. 1890 жылы студенттік ңозғалысқа қатысқаны үшін тұтқынға алынып, Петербургтен қуылды. 1895 жылы қайтадан түтқынға алынып, 1897 жылы Си- бирьге, Енисей губерниясының әуелі Енисей, одан соң Мину- синск уезіне жер аударылды. Айдауда жүріп Лепешинский Ленинмен танысты, етене жақындасты, оның ең жақын доста- рьтның және шәкірттерінің бірі болды. Айдау мерзімі біткеннен кейін (1900) Псковқа келіп тұрды, «Искраны» таратуды ұйым- дастыруға белсене қатысты. 1902 жылы тұтқынға алынып, қай- тадан Сибирьге жер аударылды. 1903 жылы шетелге, Швейцария- ға қашыпкстті, онда Лениннің басшылығымен РСДРП III съезін дайындауға қатысты. 1905—1907 жылдардағы революция кезін- де Екатеринославта және Петербургте революциялық жұмыс жүргізді. Февраль және Октябрь революцияларына белсене қа- тысты. Октябрь социалистік революциясы жеңгеннен кейін Ле- пешинский РСФСР Оқу халық комиссариаты коллегиясының мүшесі, Түркістан Оқу халық комиссарының орынбасары бо- лып істеді; Истпартты ұйымдастырушылардың бірі, одан соң Тарих музейі мен Революция музейінің директоры болды, та- рих ғылымдарының докторы. «Бет бұрыста» деген естелік кі- таптың авторы.— 474.
Лесенко — цараңыз: Смидович, И. Г.
Либер, М. И. (Гольдман, М. И. Липов) (1880—1937) —Бунд лидерлерінің бірі. Саяси қызметін 1898 жылы бастады. РСДРП II съезінде Бунд делегациясын басқарды, барып тұрған овдіыл, антиискрашылдық позицияда болды; съезден кейін — меныпе- вик. РСДРП V съезінде РСДРП Орталық Комитетіне Бундтан мүше болып сайланды, Орталық Комитеттің Шетелдік бюросын- да Бундтың өкілі болды. Реакция жылдарында — жойымпаз, 1912 жылы — троцкийлік Август блогының белсенді қайраткері, бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында — социал-шовинист. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — жұмысшы және солдат депутаттары Петроград Советі Атқару комитетінің жәнө бірінші сайланған Орталық Атқару Комитеті Президиумыньщ мүшесі; контрреволюциялық меныпевиктік позицияда болды, коалициялық үкіметті жақтады. Октябрь социалистік револю- циясын дұшпандықпен қарсы алды, Совет өкіметінің ңасжауы болды. Кейін саяси қызметтен қол үзіп, шаруашылық жұмыс-


656
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКШІІ
тарда болды,— 229, 230, 232, 233, 237, 239, 240, 251-254, 271. 274, 277—278, 279, 293, 302-305, 312, 331, 336, 351, 352, 381, 397, 497, 500, 507.
Либкнехт (Liebknecht), Вилъгелъм (1826—1900)—неміс және хальщаралық жұмысшы ңозғалысының көрнекті қайраткері, герман социал-демократиялық партиясының негізін салушылар- дың және оның көсемдерінің бірі. Германиядағы 1848—1849 жылдардағы революцияға белсене қатысты, бұл революция же- ңіліске ұшырағаннан кейін әуелі Швейцарияға, кейін Лондонға эмиграцияға кетіп, мұнда К. Маркспен және Ф. Энгельспен жа- қын танысты; солардың ықпалымен социалист болды. 1862 жылы Германияға қайтып оралды. I Интернационал құрылған- нан кейін — оның революциялық идеяларын белсенді насихат- таушы және Германияда Интеряационал секцияларын ұйымдас- тырушы болды. 1875 жылдан өмірінің ақырына дейін Либкнехт Герман социал-демократиялық партиясы Орталық Комитетінің мүшесі және оның орталық органы: «Vorwärts»-тің «Алға») жауапты редакторы болды. 1867 жылдан 1870 жылға дейін — Солтүстік гермаи рейхстагының депутаты, ал 1874 жылдан герман рейхстагының депутаты болып бірнеше рет сайланды; Пруссия юнкерлерінің реакциялық сыртқы және ішкі саясатын әшкерелеу үшін парламенг мінбесін шебер пайдаланды. Рево- люциялық қызметі үшін талай рет түрмеге қамалды. II Интер- националды құруға белсөне қатысты. К. Маркс пен Ф. Энгельс Либкнехтті жоғары бағалады, оның қызметіне бағыт беріп отырды, сонымен бірге оның оппортунистік элементтер жөнін- дегі ымырашылдық позициясын сынға алды.— 290—292,
Лиза — цараңыз: Леман, М. Н.
Липов — царацыз: Либер, М. И.
Лиссагаре (Lissagaray), Оливъе (1838—1901)—фран-
цуздың саяси қайраткері әрі публицист, 1871 жылғы Париж Коммунасына қатысты. Коммуна басып-жанышталғаннан кейін Англияға эмиграцияға кетті; 1876 жылы «1871 жылғы Коммуна тарихы» деген кітап жазды, кітапта Коммунаны орнатудағы халық бұқарасының ролі туралы көптеген наңты материалдар келтірді. К. Маркс кітапты жақсы бағалады. Амнистиядан көйін 1880 жылы Францияға қайтып оралды, республика үшін монар- хистерге қарсы күресті. — 519.
Литвинов, М. М. (1876—1951)—социал-демократ, РСДРП II съезінен кейін болыпевик, көрнекті совет дипломаты. Рөволю- циялық жұмысын 1898 жылы Чернигов губерниясының Клин- цыдағы жұмысшы үйірмелерінде насихатшы ретінде бастады. 1900 жылы Киев комитетінде істөді; 1901 жылы тұтқынға алын- ды; түрмеде искрашылдарға қосылды. 1902 жылы августа 11 искрашылмен бірге түрмеден қашып шығып, шетелге эмигра-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
657
цияға кетті. «Искра» газетін таратуға белсене қатысты, Лиганың II съезіне ңатысты; РСДРП III съезіне Рига ұйымынан делегат болды. 1905 жылы болыиевиктік бірінші жария газет — «Новая Жизньді» шығаруға қатысты. 1907 жылы Штутгарттағы Халың- аралық социалистік конгрестің делегаты жәнө Россия делега- циясының сөкретары болды; 1912 жылы шетелдік социал-демо кратиялық топтардың Берн конференциясына қатысты; Халық- аралық социалистік бюрода большевиктік секцияның дөлегаты болды. 1915 жылы февральда Лениннің тапсыруы бойынша Лон- донда Антанта социалистерінің конференциясында сөз сөйлеп, социалистердің буржуазиялық үкіметтен шығуын және импе- риалистерден біржолата іргені аулақ салуын талап етті. Ок- тябрь революциясынан кейін, Англияда жүрген кезінде, аманат ретінде тұтқынға алынды, одан соң Локкартпен алмастырылды. 1918 жылы сыртқы істер Халық комиссариаты коллөгиясына мүшө болып тағайындалды; Генуядағы халықаралық конферен- цияда совет делегациясының мүшесі, Гаагадағы конференцияда совет делегациясының председателі болды. 1921 жылдан — Лит- винов сыртқы істер халық комиссарының орынбасары. 1930 жылдан 1939 жылға дейін — сыртңы істер халық комисса- ры. 1941—1943 жылдарда сыртқы істер халық комиссарының орынбасары және Америка Құрама Штаттарындағы GCCP елші- сі; Америка Ңұрама ПІтаттарынан қайтып оралғаннан көйін 1946 жылға дейін — сыртқы істер халық комиссарының орынба- сары.— 483.
Локерман, А. С. (Базиленков, Царев) (1880—1937)—социал- демократ, меньшевик. Социал-демократиялық қозғалысқа 1898 жылы араласты, Дондағы Ростовта жұмыс істеді, РСДРП Дон ко- митетінің құрамына енді. РСДРП II съезінде — Дон комитетінен делегат, центр позициясында болды; съезден кейін — меныпе- вик. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін меныпевиктер- ден Орталық Атңару Комитетінің құрамына енді. Октябрь со- циалистік революциясынан кейін Совет өкіметіне ңарсы белсене күресті. 1917 жылдан 1920 жылға дейін меньшевиктердің Дон комитетінің мүшесі. Контрреволюциялық қызметі үшін соттал- ды.— 231, 281, 294, 321, 479, 498, 501, 508.
Лошадь — ңарацыз: Красин, Л. Б.
Луи-Филипіг (Louis Philippe) (1773—1850) — француз королі (1830—1848); Франциядағы 1848 жылғы Февраль революциясы кезінде тақтан құлатылды, Англияға қашып кетіп, сонда өлді.— 516.
Львов — цараңыз: Мошинский, И. Н.
Лядов, (Манделъиітам), М. Н. (1872—1947)—профөссионал революционер, большевик. Революциялық қызметін 1891 жылы Москваның халықшылдың үйірмелерінде бастады; 1892 жылы


658
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
маркстік үйірмеге кірдь 1893 жылы Москвадағы тұңғыш соци- ал-демократиялық ұйым — Москва жұмысшы одағын құруға қатысты. 1895 жылы Москвада болған маевкаға басшылық ет- ті, тұтқынға алыныпу 1897 жылы 5 жылға Верхоянскіге жер аударылды. Айдаудан қайтып оралған соң Саратовта жұмыс істе- ді. РСДРП II съезінде — Саратов комитетінен делегат, көпшілік жағындағы искрашыл, съезден кейін — Орталық Комитеттің агенті, Россияда және шетелде меньшевиктермен белсеяе күрес жүргізді; 1904 жылы августа 22 большевиктің Женевада- ғы кеңесіне қатысты, Көпшілік Комитеттері Бюросына енді, II Интернационалдың Амстердам конгресіне большевиктерден делегат болды. 1905—1907 жылдардағы революцияға белсене қа- тысты, партияның Москва^ комитетінің мүшесі болды, РСДРІІ Орталық Комитетінің жауапты тапсырмаларын орындады. Ре- акция жылдарында шақырымпаздарға қосылды, 1909 жылы фракциялық «Вперед» тобына енді және Капри аралындағы партия мектебі лекторларының бірі болды. 1911 жылы «Вперед» тобынан шығьш, Бакуге кетті.
1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — жұмысшы жә- не әскери депутаттардың Баку Советі председателінің орынба- сары, меньшевиктік позицияда болды.
1920 жылы РКП(б) қатарына қайта қабылданды, Москвада шаруашылық жұмысында болды. Отын Бас Басқармасында, Халық Шаруашылығы Жоғары Советінде істедіу содан соң Ғы- лым бас басқармасына меңгеруші болды; 1923 жылдан — Я. М. Свердлов атындағы Коммунистік университеттің ректо- ры; партияның XII, XIII, XIV, XV, XVI съездерінің делегаты болды.— 222, 338, 433-434, 436, 437, 441, 474, 502.
М
Макадзюб, М. С. (Антон, Панин, Практик) (1876 ж. туған) — социал-демократ, меныпевик. 1901—1903 жылдары Россияның оңтүстігіндегі социал-демократиялық ұйымдарда жұмыс істеді. РСДРП II съезінде — Қырым одағынан делегат, азшылық жа- ғыядағы искрашыл. 1905 жылы майда Женевада болған мень- іпевиктік конференцияға қатысты, меныпевиктік басшылық ор- талығы — Үйымдастыру комиссиясына сайланды; Аксельродтың кең көлемді жұмысшы съезін шақыру жөніндегі жойымпаздық идеясын қолдады. Реакция жылдарында — жойымпаз, жойым- паз-меньшевиктердің «Наша Заря» журналына қатысып тұр- ды. Октябрь социалистік революциясынан кейін саяси қызмет- тен шеттеді. 1921 жылдан бастап СССР-дің шетелдегі ағаш экспортьт мекемелерінде жұмыс істеді; 1931 жылдан бастап эмигрант болды.— 205, 294, 299, 404—406, 479.
Мальцман, Б. С. (Гольден) — социал-демократ, искрашыл; революциялық жұмысын 90-жылдары бастады; 1902 жылдыц басында искралық әдебиетті Австрия шекарасынан өткізуді басңарды; 1902 жылы июньде тұтқынға алынып, Киев түрмесіне


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
659
қамалды, сол жылдың авгусында 11 искрашылмен бірге түрме- ден шетелге қашып кетті; Парижде, Венада тұрды, «Орыс ре- волюциялық социал-демократиясының шетелдік лигасына» мү- ше болды; сонан соң біраз уақыт Москвада жұмыс істеді. Ок- тябрь социалистік революциясынан кейін саяси қызметтен қол үзді.— 485.
Манделъберг, В. Е. (Бюлов, Посадовский) (1870 ж. туған) — 1894—1896 жылдары Петербургте дәрігер болып істеді, завод жұмысшылары арасында социал-демократиялық насихат жүр- гізгені үшін тұтңынға алынып, 3 жыл түрмеде отырғаннан кейін 4 жылға Шығыс Сибирьге жер аударылды. РСДРП II съезін- де — Сибирь одағынан делегат, азшылық жағындағы искрашыл, съезден кейін — меньшевик.— 225, 226, 231, 264, 319—321, 326, 396, 479.
Мандельштам, М. Н.— царацыз: Лядов, М. Н.
Маркс (Marx), Карл (1818—1883)—ғылыми коммунизмнің негізін салушы, кемеңгер ойшыл, халықаралық пролетариат- тың көсемі әрі ұстазы (қараңыз: В. И. Лениннің «Карл Маркс (Марксизмді баяндайтын қысқаша өмірбаяндық очерк)» деген мақаласы — Шығармалар, 21-том, 31—81-беттер)*. — 75, 237, 525.
Мартов, Л. (Цедербаум, Ю. 0.) (1873—1923)—меныпевизм лидерлерінің бірі. Социал-демократиялық қозғалысқа 90-жыл- дардың бірінші жартысынан бастап қатысты. 1895 жылы По тербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес ода- ғын» ұйымдастыруға қатысты, 1896 жылы осы «Күрес одағы- ның» ісі бойынша тұтқынға алынып, 3 жылға Туруханскіге жер аударылды. Жер аударылу мерзімі біткеннен кейін 1900 жылы «Искраиы» шығаруға әзірлік ісіне қатысты; оның редакциясы- на енді. РСДРП II съезінде — «Искра» ұйымынан делегат, съез- дің опгіортунистік азшылығын басқарды, сол кезден бастап — меныпевиктердің орталың мекемелері басшыларының бірі және меныпевиктік басылымдардың редакторы болды. Реакция жыл- дарында — жойымпаз, «Голос Социал-Демократаның» редакторы болды, антипартиялық Август конференциясына (1912) қатыс- ты. Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында центристік пози- ция ұстады; Циммервальд және Кинталь конференцияларына қатысты; 1917 жылғьт Февраль революциясынан кейін меныпе- вик-интернационалистер тобын басқарды. Октябрь социалистік революциясынан кейін Совет өкіметінің ашық жауларының ла- геріне өтті. 1920 жылы Германияға эмиграцияға кетті, Берлинде контрреволюциялық меныпевиктік «Социалистический Вестник» журналын шығарып тұрды.— 6—11, 12—20, 31, 32, 39—41, 45, 47, 50—55, 56, 57, 59, 60, 61—65, 104—107, 109—110, 126-131, 132—133, 134, 136—144, 146—148, 152, 159, 161, 165, 167—172, 177, 187, 191—192, 193, 202, 208-212, 214, 217-221, 224-225, 226— 229, 232, 235, 237, 239—247, 250-253,254-258,260,263-265,267—


660
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІІПІ
276, 277—292, 294-314, 319, 323-332, 334-338, 341-343, 349—356, 357—358, 360—364, 366—373, 377—381, 384—386, 390—392, 398, 401, 407, 411—412, 414-415, 420—424, 427, 429, 430, 433—436, 439— 442, 445, 460—461, 463—471, 473, 477—482, 485, 496—498, 499, 501, 506, 507.
Мартьін — цараңыз: Розанов, В. Н.
Мартынов, А. (Пикер, А. С.) (1865—1935) — «экономизм» ли- дөрлөрінің бірі, меньшевизмнің көрнекті қайраткері, кейінірек — Коммунистік партияның мүшесі. 80-жылдардың басынан халық ерікшілері үйірмелеріне қатысты, 1886 жылы тұтқынға алыпып, Шығыс Сибирьге жер аударылды, айдауда жүрген кезінде социал-демократ болды. 1900 жылы эмиграцияға кетті, «экономис- тердің» «Рабочее Дело» журналының редакциясына кіріп, лениігдік «Искраға» дарсы піықты. РСДРП ІІсъезінде—«Шетел- дөгі орыс социал-демократтары одағынан» делегат, антиискра- шыл; съезден кейін меныпевиктерге қосылды. Реакция жылда- рында — жойымпаз, бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде цен- тристік позиция ұстады, 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — мөньшевик-интернационалист. Октябрь социалистік ре- волюциясынан кейін меныпевиктерден қол үзіп, 1918—1920 жылдары Украинада мұғалім болды. 1923 жылы РКП(б) XII съезінде партияға қабылданды, К. Маркс пен Ф. Энгельс Инс- титутында жұмыс істеді; 1924 жылдан «Коммунистический Ин- тернационал» журналы редакциясының мүшесі болды.—191, 209, 213, 214, 217, 224—225, 232—233, 235, 237, 239, 240, 265, 270— 272, 312—315, 319, 337, 349, 351, 353, 356, 358, 360, 384, 396, 400, 420, 479, 496, 501-503.
Маслов, П. П. (Икс) (1867—1946) — экономист, социал-демо- крат, аграрлық мәселе жөніндегі бірқатар еңбектердің авторы; бұл еңбектерінде ол марксизмді ревизиялауға тырысты; «Жизнь», «Начало» және «Научноө Обозрение» журналдарына қатысып тұрды. РСДРП жіккө бөлінгеннен кейін меныпевик- терге қосылды, меньшевиктік «жерді муниципализапиялау» про- граммасын ұсындьт. Реакция жылдарында — жойымпаз, бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде — социал-шовинист. Октябрь социа- листік революциясынан кейін саяси қызметтен шеттеп, педа- гогтық және ғылыми жұмыспен шұғылданды. 1929 жылдан СССР Ғылым академиясының толың мүшесі болды.— 87.
Махлин, Л. Д. (Орлов) (1880—1925) — социал-демократиялық қозғалысқа 1900 жылдан бастап қатысқан. ПІетелде жүрген ке- зінде «Искра» ұйымына қосылды; 1902 жылы — «Искраның» агенті, Россияда жұмыс істеді. 1903 жылы Екатеринославта на- сихат жұмысын жүргізді, РСДРП Екатеринослав комитетіне ен- ді, сол комитеттен партияның II съезіне делегат болды. Съезде көпшілік жағындағы искрашыл; съезден кейін меныпевиктерге қосылды, Вильнода, Двинскіде, Петербургтө жұмыс істеді.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПІІ
661
1905—1907 жылдардағы революциядан кейін эмиграцияға кетті. 1919 жылы Россияға қайтып оралды, 1920 жылы РКП(б)-ға қа- былданды, Ленинградта кәсіподақ және шаруашылық жұмы- сында болды.— 222, 223, 338.
Махновец, В. П.~~ цараңыз: Акимов, В. П.
Махновец, Л. П. (Брукэр) (1877 ж. туған) — социал-демокра- тиялық қозгалысқа 90-жылдардың аяғынан бастап қатысқан әйел, «экономизмнің» өкілі. РСДРП Воронеж комитетінде бас- шы роль атқарды, бұл комитет РСДРП II съезіне әзірлік кезііь де «Искраның» позициясына ңарсы шықты. Съөзде — Петер- бург «Жұмысшы ұйымынан» делөгат, антиискрашыл. В. И. Ле- нин Махновец пен оиың ағасы В. П. Махновецті (Акимовты) «съезде бүкіл бағыт жөнінен партияның революциялық қана- тына қарсы күрөскен және... ондаған рет оппортунистер қата- рына қосылған» делөгаттар деп сипаттады (осы том, 425-бет). 1905 жьтлы Воронөж социал-демократиялық ұйымында жұмыс істеді, кейін саяси ңызметтен шеттеп кетті. — 51, 209, 210, 213, 214, 224, 270, 279, 280, 282, 312, 335-336, 349, 351, 352, 356, 372, 384, 424, 435, 479, 480, 497.
Махов — цараңыз: Калафати, Д. П.
Медведев — цараңыз: Николаев, Л. В.
Медем, В. Д. (Гринберг, В. Д., Гольдблат) (1879—1923) — Бунд лидерлерінің бірі. Социал-демократиялық қозғалысқа 1899 жылдан бастап қатысты; 1900 жылдан бастап Бундтың Минскі- дегі ұйымында жұмыс істөді; 5 жылға Сибирьге жер аударыл- ды, сол жақтан 1901 жылы шетелге қашып кетті. РСДРП II съезінде — Бундтың Шетелдік комитетінен делегат, антиискра- шыл. 1906 жылы Бунд Орталың Комитетінің мүшесі болып сай- ланды, РСДРП V съезінің жұмысына қатысты, меныпевиктерді қолдады. Октябрь социалистік революциясынан кейін Польша- дағы Бупд ұйымдарын басқарды; 1921 жылы Америка Ңұрама Штаттарына кетіп, онда еврей оңшыл социалистік «Vorwards» («Алға») газетінің беттерінде Советтік Россияға қарсы жала- ңорлық мақалалар жазды.— 226, 252, 293, 336, 396—397, 497.
Мещеряков, Н. Л. (1865—1942) — социал-демократ, искрашыл; РСДРП II съезінен кейін большевик, әдебиетші, 1885 жылдан жұмысшылар үйірмелерінде насихатшы ретінде халық ерікші- лері ңозғалысына қатысты. 1893 жылы білімін көтеру үшін Бельгияға кетті; 1901 жылы шетелде жүріп^ «Искраға» қосылды және «Орыс революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасына» кірді. 1902 жылдың күзінде Москваға оралды, Москва партия комитөтіне енді, бірақ көп кешікпей тұтқынға алынып, Якутск облысына 4 жылға жер аударылды; 1905—1907 жылдар- дағы революция кезінде айдаудан босады. 1905 жылы январьда


662
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Москва округтік партия комитетіне енді, сол жылдың жазында Москва облыстық бюросының мүшесі болып сайланды; 1906 жылдың күзінде тұтқынға алынып, 3 жылдай түрмеде отырды, қайтадан Сибирьге (Енисей губерниясына, содан соң Ангарскі- ге) жер аударылды. Октябрь социалистік революциясынан ке- йін Мещеряков бірқатар партия, совет баспасөз органдарында редакторлық жұмыс атқарды. 1927 жылдан 1938 жылға дейін — Кіші совет энциклопедиясының бас редакторы және Үлкен со- вет энциклопедиясы бас редакторының орынбасары, орыс әде- биеті классиктерінің шығармаларын шығару жөніндегі редак- цияның мүшесі. 1939 жылдан — СССР Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі — 484.
Милъеран (Millerand), Александр Этъенн (1859—1943) — француз саяси қайраткері; 80-жылдары — ұсақ буржуазияшыл радикал, 90-жылдарда социалистерге қосылды, француз социа- листік қозғалысындағы оппортунистік бағытты басқарды. 1899 жылы Вальдек-Руссоның реакцияшыл буржуазиялық үкіметіне кіріп, онда Париж Коммунасын жаныштаған жендет генерал Галифемен бірге ңызмет істеді. В. И. Ленин мильеранизмді пролетариат мүдделеріне сатқындық ретінде,. ревизионизмнің іс жүзіндегі көрінісі ретінде әшкерелеп, оның әлеуметтік тамыр- ларын ашып көрсетті.
1904 жылы социалистік партиядан шығарылғаннан кейін Мильеран бұрынғы социалистермен (Бриан, Вивиани) бірге «тәуелсіз социалистер» партиясын құрды. 1909—1910, 1912—1913, 1914—1915 жылдары әр түрлі министрлік қызмет атқарды. ¥лы Октябрь социалистік революциясынан кейін Мильеран антисо- веттік пнтервенцияны ұйымдастырушылардың бірі болды; 1920— 1924 жылдары — француз республикасының президенті. 1924 жылы июньде солшыл буржуазиялық партиялар сайлауда жеңіп шығып, онымен бірге қызмет істеуден бас тартқаннан кейін орнынан түсуге мәжбүр болды. 1925 және 1927 жылдары сенатор болып сайланды.— 420.
Митрофан — цараңыз: Гусаров, Ф. В.
Михаил Иванович — царацыз: Николаев, Л. В.
Мицов — цараңыз: Калафати, Д. П.
Мишенев, Г. М. (Муравьев) (1906 ж. қайтыс болған) — соци- ал-демократ, РСДРП Уфа комитетінің мүшесі, содан партияның II съезіне делегат болды. Съезде — көпшілік жағындағы искра- шыл, съезден кейін — большевик; меныпевиктерге дәйекті түрде қарсы шықты, меныпевиктік «Искра» редакциясына Урал комп- теттері өкілдері жазған хаттың авторларының бірі болды, ол хатта партия ңұрылысының лениндік жоспары қорғалды және жаңа искрашылдардың позициясы сыналды. Урал ұйымының


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
663
жұмысы туралы Н. К. Крупскаямен хат жазысып тұрды. 1905 жылдан бастап Саратов социал-демократиялық ұйымында жұ- мыс істеді.— 222, 305-306, 319, 320, 323, 326, 504.
Мошинский, И. Н. (Левицкии, Львов) (1875—1954) — социал- демократ, меныпевик. 1892—1893 жылдары Киевте маркстік жұмысшы үйірмелерін ұйымдастырушылардың бірі болды, 1894—1895 жылдары ПК мен ЛСД (Полыпа Корольдігі мен Литва Социал-демократиясы) астыртын ұйымына кірді; 1897 жылы Ки- евтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағында» жұмыс істеді, 1898 жылы 3 жылға Вятка губерниясына жер аударылды. 1901 жылдан бастап Ростовта жұмыс істеді, РСДРІІ Дон комитетіне енді, жергілікті «Искра» тобын және кен заво- ды жұмысшыларының астыртын одағын ұйымдастыруға қаты- сып, РСДРП II съезінде сол одақтан делегат болды. Съезде центр позициясын ұстады, съезден кейін меньшевиктерге қо- сылды; Дондағы Ростовта, Петербургте және Варшавада жұмыс істеді. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — меньше- вик-интернационалист. Октябрь социалистік революциясынан кейін саяси қызметтен шеттеп кетті. 1925 жылдан Москвада заң қызметінде болды.— 230, 477, 479, 501, 508.
Муравьев — царацыз: Мишенев, Г. М.
Мышкин, И. Н. (1848—1885) — халықшылдық қозғалыстың көрнекті ңайраткері, кәсібі жөнінен топограф. 1873 жылы Моск- вада жария баспахана ашты, мұнда тыйым салынған әдебиет жасырын түрде басылды. 1875 жылы Н. Г. Чернышевскийді ай- даудан босатып алуға әрекет жасады, онысы сәтсіз болды, өзі қашып шықты, бірақ тұтңынға алынып, «193-тің процесі» бо- йынша сотңа тартылды. Сотта ол жалынды революциялық сөз сөйледі, 10 жыл каторгаға кесіліп, Сибирьге айдалды. Жолда, 1881 жылдың күзінде, Мышкин халықшыл-революционер Л. А. Дмоховскийді жерлеген кезде сөз сөйледі, бұл үшін тағы да 15 жыл каторгаға кесілді. 1882 жылы Карийск каторгалық түрмесінен қашып шықты, бірақ Владивостокта тұтқынға алын- ды. Кейін Мышкии Петропавл қамалына, ал 1884 жылы Шлис- сельбург ңамалына ауыстырылды, мұнда 4885 жылы 26 январь- да (7 февральда) ол түрме қызметшісіне тіл тигізгені үшін атылды.— 265.
Н
— — н—цараңыз: Дан, Ф. И.
Надеждин, Л. (Зеленский, Е. О.) (1877—1905) — саяси қызме- тін халықшыл ретінде бастады; 1898 жылы Саратов социал-де- мократиялық ұйымына кірді. 1899 жылы тұтқынға алынып, Во- логда губерниясына жер аударылды; 1900 жылы Швейцарияға эмиграцияға кетіп, онда «Свобода» «революциялық-социалис-


664
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКППІ
тік тобын» (1901—1903) ұйымдастырды. «Свобода» журналында, «Революция ңарсаңы» (1901), «Россияда революционизмнің қайга тууы» (1901) деген және басқа кітапшаларында «экономис- терді» қолдады^ соньтмен бірге террорды «бұқараға қозғау салу- дың» пәрменді құралы деп уағыздады; лениндік «Искраға» қар- сы шықты. РСДРП II съезінен кейін меньшевиктік басылым- дарға қатысты.— 263.
Накэ (Nagket), Алъфред Жозеф (1834—1916)—француздың буржуазиялық саяси қайраткері, мамандығы — дәрігер, Палер- мода және Парижде химия профессоры болды. III ІІаполеон үкі- метіне қарсы күресуді өзінің алдына міндет етіп қойған жасы- рын саяси топтың қатарында болғаны үшін Накэ 1865 жылы профессорлық атақтан айрылып, түрмеге жабылды. 1869 жылы ол қайтадан қуғынға ұшырады, бірақ Испанияға қашып үлгірді.
1870 жылы амнистиядан кейін Накэ Францияға қайтып оралды.
1871 жылы Үлттық жиналысқа сайланды, жиналыста ең солшыл қанаттан орын алды; кейінірек радикалдар лидерлерінің бірі болды. 1883 жылы сенатқа сайланды; 1889 жылы республика- шылдардан қол үзіп, буланжистік қозғалысты қолдады; өзініц шығармаларында ұлтшылдық идеяларды дамытты — 76.
III Наполеон (Бонапарт, Луи) (1808—1873)—Францияныц 1852 жылдан 1870 жылға дейінгі императоры, 1 Наполеонның немере інісі. 1848 жылғы революция талқандалғаннан кейін Француз республикасының президенті болып сайланды; 1851 жылдың 2 декабріне қараған түні мемлекеттік төңкеріс жаса- ды, К. Маркстің «Луи Бонапарттың он сегізінші брюмері» деген еңбегі (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы шығармаларының. екі томдығы, I том, Ңаз. мемл. баспасы, 1956, 221—318-беттер) осы төңкеріске баға беругө арналған.— 515, 516, 520, 521.
Наталъя Иваноена — царацыз: Александрова, Е. М.
Никитин, И. К. (Степанов) (1877—*1944) — социал-демократт болыпевик, кәсібі жөнінен жұмысшы-токарь. Революциялық қозғалысқа 1897 жылдан бастап қатысты, Киевте маркстік жұ- мысшы үйірмесін басқарды, прокламациялар таратып, ереуіл- дерге қатысты. 1901 жылы тұтқынға алынып,, полицияның жа- рия бақылауымен Калугаға жер аударылды. РСДРП II съезін- де — Киев комитетінен делегат, көпшілік жағындағы искрашыл. Съезден қайтып оралғаннан кейін тағы да тұтқынға алынды; Киевте 1905—1907 жылдардағы революцияға қатысты. Кейін саяси қызметтен шеттеп кетті. Октябрь социалистік революция- сынан кейін Москвадағы Сокольники вагон жөндеу заводында жұмыс істеді. 1925 жылы РКП(б)-ға қабылданды.— 231, 503.
Никитич — царацыз: Красин, Л. Б.
Николаев, Л. В. (Медведев, Михаил Иванович) — социал-де-
мократ, 90-жылдардьщ орта шенінде Харьковтың социал-демо-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
665
кратиялық үйірмелеріне кірді; 1898 жылы Харьковтың баспа- хана жұмысшылары арасында насихат жүргізу туралы іс бо- йынша тұтқынға алынып, Вятка губерниясына 3 жылға жер аударылды, айдаудан кейін Харьковта жұмыс істеді. 1902 жыл- ғы декабрьде «Искра» редакциясымен байланыс орнатты. РСДРП II съезінде — Харьков комитетінен делегат, центрпози- циясын ұстады; съезден кейін меныдевиктерге қосылды.— 231, 281, 507.
Николай — он — цараңыз: Даниельсон, Н. Ф.
Новобранцев, П.— царацыз: Пешехонов, А. В.
Носков, В. А. (Борис, Глебов, Ефимов) (1878—1913) — социал- демократ. 90-жылдардың екінші жартысында Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағына» қосыл- ды. 1898 жылы тұтқынға алынып, 1899 жылы Ярославльге, ал одан кейін Воронежге жер аударылды. Солтүстік жұмысшы одағын ұйымдастырушылардың бірі болды. 1902 жылы апрельде «Искра» редакциясының Цюрихтегі кеңесіне қатысты; онда пар- тия программасының жобасы талқыланған болатын. 1902—1903 жылдары Россияға астыртын социал-демократиялық әдебиетті тасу ісін жолға қойды, РСДРП II съезін ұйымдастыруға қа- тысты. Съезге кеңесші дауыспен қатысты, көпшілік жағындағы искрашыл, партия уставын жасау жөніндегі комиссияның пред- седателі болды, Орталық Комитеттің мүшелігіне сайланды. Съезден кейін меньшевиктер жөнінде ымырашылдық позиция ұстады; партияның III съезін шақыруға қарсы іпыңты. 1905 жылы тұтқынға алынды. Реакция жылдарында саяси ңызмет- тен шеттеп кетті.— 15, 66, 222, 292, 300, 301, 328, 360, 361, 364, 374, 434-436. 443—447, 448-450, 470, 473, 474, 502, 506.
О
Олин — цараңъіз: Лепешинский, П. Н.
Орелъ де Паладин (Aurelie de Paladines) Луи Жан Батист (1804—1877)—француз генералы, монархист. 1871 жылы — Франция Үлттық жиналысының мүшесі, ұлттық гвардияның бастығы, Париж Коммунасының жендеті. — 518, 526.
Орлов — уараңыз: Махлин, Л. Д. .
Ортодокс — уараңыз: Аксельрод, Л. И.
Осипов — ңараңыз: Землячка Р. G.
Островский (шын фамилиясы анықталған жоқ) — социал-де-
мократ, «Орыс революциялық социал-демократиясы шетелдік


666
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
лигасының» мүшесі; Лиганың II съезіне қатысты (1903), мень- шевиктерді жақтады.— 485.
П
Паелович — царацыз: Красиков, П. А.
Палинковский, И — социал-демократ, 90-жылдардың басынап саяси эмигрант, «Еңбекті азат ету» тобы жағында болды; «Шет- елдегі орыс социал-демократтары одағына» кірді (1894—1903); «Орыс революциялық социал-демократиясы шетелдік лигасы- ның» мүшесі. РСДРП II съезінен бастап — меньшевик. Октябрь революциясынан кейін Швейцарияда тұрды.— 485.
Панин — царацыз: Макадзюб, М. С.
Парвус (Гелъфанд), А. Л. (1869—1924) —меньшевик; 90-жыл- дардың аяғында және 900-жылдардың бас кезінде Германия со- циал-демократиялық партиясының ңатарында жұмыс істеп, оның сол қанатына қосылды; «Sächsische Arbeiter-Zeitung»-тің («Саксон Жұмысшы Газеті») редакторы болды; дүние жүзілік шаруашылық мәселелері жөнінде бірқатар еңбек жазды. РСДРП II съезінен кейін меныпевиктерге қосылды. Бірінші орыс рево- люциясы кезінде Россияда болды, меньшевиктік «Начало» газе- тіне жазып тұрды, Булыгин думасына қатысуға шақырды, ка- деттермен ұсақ-түйек келісімдер жасасу тактикасын жақтады және т. с. Парвус антимаркстік «перманенттік революция тео- риясын» үсынды, кейін бұл теорияны Троцкий ленинизмге қар- сы күрестің ңұралына айналдырды. Бірінші дүние жүзілік со- ғыс кезінде — шовинист, герман империализмінің агенті. 1915 жылдан бастап «Германиядағы ренегаттықтың және жиіркеніш- ті малайлықтың» (В. И. Ленин. Шығармалар, 21-том, 432-бет) органы болған «Die Glocke» («Ңоңырау») журналын шығарып тұрды.— 107, 384.
Пешехонов, А. В. (Новобранцев, П.) (1867—1933)—буржуазия- лық қоғам қайраткері және публицист. 90-жылдарда — либерал- халықшыл, «Русское Богатство» журналының ңызметкері, ал 1904 жылдан бастап — осы журнал редакциясыңың мүшесі; ли- берал-буржуазиялық «Освобождение» журналы мен эсерлердің «Революционная Россия» газетіне ңатысып тұрды. 1903—1905 жылдары «Азаттың одағына» кірді, 1906 жылдан бастап — ұсақ буржуазиялық «халықтық социалистер» (энестер) партиясы бас- шыларының бірі. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін— буржуазиялық Уақытша үкіметтің азық-түлік министрі. Октябрь социалистік революциясынан кейін Совет өкіметіне қарсы кү- ресті; 1922 жылдан бастап ақ эмигрант болды. — 89, 90, 490, 492.
Пикар (Picard), Луи ІКозеф Эрнест (1821—1877)—француз-
дьтң саяси қайраткері, оңшыл республикашыл, мамандығы —


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПП
667
адвокат. 1870 жылы «ұлттың қорғаныс үкіметінде» финанс ми- нистрі, 1871 жылы—Тьер үкіметінде ішкі істер министрі; Париж Коммунасын жаныштаған жендеттердің бірі болды. — 516.
Пикер, А. С. — цараңыз: Мартынов, А.
Плеханов, Г. В. (Валентинов) (1856—1918)—орыс және ха- лықаралық жұмысшы қозғалысының аса көрнекті қайраткері, Россияда марксизмді тұңғыш насихаттаушы, 1875 жылы, сту- дент кезінде-ақ Плеханов халықшылдармен, Петербургтің жұ- мысшыларымен байланыс жасап, революциялық қызметке ара- ласты; 1877 жылы «Жер және ерік» халықшылдық ұйымына кірді, ал 1879 жылы, бұл ұйым жікке болінгеннен кейін халық- шылдардың жаңадан құрылған «Қаралай бөліс» атты ұйымын басқарды. 1880 жылы Швейцарияға эмиграцияға кетіп, халың- шылдықтан қол үзді де, 1883 жылы Женевада орыстың тұң- ғыш маркстік ұйымы — «Еңбекті азат ету» тобын құрды. 900- жылдардың басында В. И. Ленинмен бірге ол «Искра» газеті мен «Заря» журналын редакциялады, партия программасының жобасын жасауға, РСДРП II съсзін әзірлеуге қатысты. Съезде «Еңбекті азат ету» тобынан делегат болды, көпшілік жағында- ғы искрашыл, съездің бюросына (президиумына) кірді.
Плеханов философия, әлеуметтік-саяси ілімдердің тарихы жө- нінде, өнер мен әдебиет теориясыиың мәселслері жөиінде көпте- ген еңбектер жазды, олар материалистік дүние танымды қорғау- да үлкен роль атқарды және ғылыми социализмнің қазынасы- на қосылған бағалы үлес болды. Плехаиовтың аса маңызды іпығармалары: «Социализм және саяси күрес» (1883), «Біздегі алауыздықтар» (1885), «Тарихқа монистік козқарастың дамуы туралы мәселе жөнінде» (1895), «Матсриализм тарихы жөнін- дегі очерктер» (1896), «Воронцов (В. В.) мырзаның еңбектерінде халықшылдықтың негізделуі» (1896), «Тарихты материалистік тұрғыдан түсіну туралы» (1897), «Жеке адамның тарихтағы ролі туралы мәселе жөніиде» (1898) және т. б. «20 жыл ішінде, 1883—1903,— деп жазды В. И. Лении,— ол толып жатқан тама- ша шығармалар, әсіресе оппортунистерге, махистерге, халық- шылдарға қарсы шығармалар берді» (Шығармалар, 20-том, 369- бет). Плехановтың философиялық еңбектерін В. И. Ленин халықаралың маркстік әдебиеттегі ең таңдаулы еңбектер деп атады.
Алайда, сол кездің өзінде-ақ, Плехаиовтың елеулі қателіктері болды, бұл ңателіктер оның болашақтағы меныпевиктік көзқа- расының үрығы еді. Ол шаруалардың революциялық ролін жете бағаламады, либерал буржуазияны жұмысшы табының одақта- сы деп ңарады; пролетариаттың гегемондығы идеясын сөз жү- зінде мойындай отырып, іс жүзінде бұл идеяның мәніне қарсы шықты.
РСДРП II съезінен кейін Плеханов оппортунистермен ьтмыра- ласу позициясына көшті, ал кейіп меныпевиктерге қосылды. 1905—1907 жылдардағы бірінші орыс революциясы кезінде так- 23 8-том


668
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
тиканың түбегөйлі мәселелері жөпінен Плеханов пен болыпе- виктер арасында үлкен алауыздықтар болды. Реакция жылда- рында марксизмге махистік ревизия жасауға және жойымпаз- дыққа қарсы шықты, «партияшыл-меньшевиктер» тобын басқар- ды. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде социал-шовинизм позициясында болды. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейіи Россияға қайтып оралып, буржуазиялық Уақытша үкіметті ңол- дады; Октябрь социалистік революциясына теріс пиетте бол- ды. — 7, 9, 13, 14, 17—21, 22, 42, 45, 49, 66, 67, 87, 92, 98-102, 104, 106, 108, 113, 126. 128, 130—140, 143, 145-151, 154, 155, 156, 162, 176—178, 187—192, 210, 211, 215-216, 225-227, -236, 237, 239, 243, 258-260, 270, 280, 290, 291, 314, 323, 326, 342, 343, 357, 360-363, 364—380, 382—392, 396, 400, 422, 424-425, 427, 440, 447, 461, 462, 479, 481, 495, 496, 498, 499, 506, 507, 514.
Попов — цараңыз: Розанов, В. Н.
Портной, К. (Абрамсон) (1872—1941) — Бунд лидерлерінің бірі. Социал-демократиялық қозғалысқа 90-жылдардың орта шенінен бастап қатысты, 1896 жылы тұтқынға алыпып, кейін 5 жылға Сибирьге жер аударылды. 1900 жылы Бундтың Вар- іпава ұйымын басқарды. РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетінің құрамына Бундтың өкілі ретінде кірді. Съезде — Бунд Орталық Комитетінен делегат,, антиискра- шыл. Кейінгі жылдарда—.1939 жылға дейін — Польшада Бунд Орталық Комитетінің председателі болды. 1939 жылы Америка Ңұрама Штаттарына эмиграцияға кетті, саяси қызметтен шет- теді.— 217, 294, 496.
Посадовский — царацыз: Мандельберг, В. Е.
Потресов, А. Н. (Старовер) (1869—1934)—меныпевизм лидер- лерінің бірі. 90-жылдары марксистерге қосылды, Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағына» қатыс- қаны үшін Вятка губерниясына жер аударылды. 1900 жылы шет- елге кетіп, «Искра» мен «Заряны» құруға қатысты, РСДРІІ II съезіне «Искра» редакциясынан кеңесші дауыспен қатысты, азшылық жағындағы искрашыл. Реакция жылдарында—жойым- паздьщтың идеологы, меньшевиктік «Возрождение», «Наша За- ря» журналдарында және басқаларында басшы роль атқарды. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде—социал-шовинист. Октябрь социалистік революциясынан кейін эмиграцияға кетті, шетелде Керенскийдің «Дни» апталығына қатысып, Советтік Россияға жала жапты.— 17, 18, 20, 54, 56, 139, 171, 239, 288, 294, 297, 323, 326, 339—341, 343, 356, 363, 366, 384, 433, 436, 440-441, 481, 485, 506.
Потресова (Ушакова)— «Орыс револіоциялық социал-демо- кратиясы шетелдік лигасыиьщ» мүшесі, Лиганың II съезіие (1903) меныпевиктер жағынан ңатысты. —485.
Практик — цараңыз: Макадзюб, М. С.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
669
Р
Рейхесберг (Reichesberg), Наум (1869—1928)—Берн универ- ситетінің саяси экономия және статистика профессоры,, арғы тегі Россиядан шыққан. «Орыс революциялық социал-демокра- тиясы шетелдік лигасының» мүшесі, Лиганың II съезіне мень- шевиктер жағынан қатысты (съезд протоколы бойынша — Руд- ников). 1917 жылы орыс эмигранттарын Россияға қайтару жө- ніндегі Атқару комитетінің мүшесі болды. Статистика, сауда саясаты және еңбек қорғау туралы заң мәселелері жөніндегі бірқатар еңбектердің авторы — 485.
Ренан, (Renan), Эрнест Жозеф f1823—1892)—француз ғалы- мы, дін тарихшысы, философ-идеалист, 1879 жылдан француз ғылым академиясының мүшесі. Христиан діні таралуының алғашқы дәуірі жөніндегі еңбектерімеи аты шыққан. Негізгі еңбектері: «Христиан діні тууының тарихы» (1863—1883), «Иисустың өмірі» (1863), «Израиль халқының тарихы», 5 том (1887—1893) және басқалар. Өзінің саяси көзқарастары жөнінен Ренан демократияның және 1871 жылғы Париж Коммунасының ашық жауы болды. — 78.
Розанов, В. Н. (Мартын, Попов) (1876—1939)—социал-де- мократ, меиыпевик. Саяси қызметін 90-жылдардың орта шенін- де Москвада бастады,. 1899 жылы Смоленскіге жер аударылды. «Южный рабочий» тобына кірді, 1901—1903 жылдарда Россия- ның оңтүстігінде жұмыс істеді; РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетінің мүшесі болды. Съезде — «Южный рабочий» тобынан делегат, центр позициясында болдтя; съезден кейін — белсенді меныпевик. 1904 жылдың аяғында ымырашыл Орталық Комитетке кооптацияланды, 1905 жылдың февралында тұтқыиға алынды. 1905 жылы майда меньпіевиктік конференцияда меныпевиктік басшы орталық — Үйымдастыру комиссиясыпа, РСДРП IV съезінде — меньшевиктерден Орталық Комитетке сайланды. 1908 жылы эмиграцияға кетті. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — жұмысшы және солдат де- путаттары Петроград Советі меныпевиктік фракциясының мү- шесі, қорғанымпаз. Октябрь социалистік революциясына дұш- пандық көзқараста болды, бірқатар контрреволюциялық ұйым- дардың жұмысына белсене ңатысты, «Тактикалық орталықтың» процесі бойынша сотталды. Амнистиядан кейін саяси қызметтен шеттеп, медицина мекемелерінде жұмыс істеді — 15, 105, 215, 218, 223, 227, 230-231, 241, 245, 251, 252, 265, 272, 273, 286, 292, 296—301, 319, 323, 328, 337, 358, 360, 374, 425, 427, 433-437, 478, 496—498, 500, 507.
Розенов (Rosenov), Эмилъ (1871—1904)—неміс социал-демо- краты, журналист, бірқатар социал-демократиялық газеттерге ңатысып тұрды: «Chemnitzer Beobachter» («Хемниц Шолушы- сы») және «Rheinische Westfälische Arbeiter Zeittung»-Tin, («Рейн 23*


670
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Вестфаль Жұмысшы Газеті») редакторы. 1898—1903 жылдары рейхстаг депутаты. —413.
Ру — цараңыз: Гальперин, Л. Е.
Рубен — царацыз: Кнунянц, Б. М.
Русов — цараңыз: Кнунянц, Б. М.
Рязсінов (Голъдендах), Д. Б. (1870—1938)—социал-демокра- тиялық қозғалысқа 90-жылдардан бастап қатысты, Одесса мен Кишиневте жұмыс істеді. 1900 жылы шетелге кетті, «Күрес» әдеби тобын ұйымдастырушылардың бірі болды, бұл топ «Искра» жасаған партия программасы меп партияиы құрудың лениндік ұйымдық пршіцшіторіпе қарсы піықты. РСДРП II съезі «Күрес» тобыпың съезге ңатысуына қарсылық білдіріп, оның өкілі ретін- дө Рязановты съезге шақыру туралы ұсынысты қабылдамай тастады. 1907 жылы Петербургте кәсіподақтардың Орталық бюро- сында жұмыс істеді, кейін шетелге кетіп, онда «Die Neue Zeit»- ке («Жаңа Заманға») жазып тұрды, I Интернационалдың тари- хын зерттеумен шұғылданды. 1909 жылы фракциялық «Вперед» тобының Капрндегі мектебінде лектор болды; Лонжюмодағы партпя мектебіпде кәсіподақ қозғалысы туралы лекция оқыды; Германия социал-демократиялық партиясыиың тапсыруы бо- йынша К. Маркс пеп Ф. Энгельстің Шығармаларын баспаға әзірледі. Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында — центрист, меньшевиктік-троцкистік «Голос» жәие «Наше Слово» газетте- ріне қатысты. Партияның VI съезінде (1917) «аудан аралық- шылармен» бірге РСДРП(б)-ға қабылданды. Октябрь социалис- тік революциясынан кейін і^әсіподақ қозғалысында жұмыс істеді; К. Маркс пеп Ф. Эпгельс Институтын ұйымдастырупіы- лардың бірі және 1931 жылға дейін оиың директоры болды. 1918 жылдың басында Брест бітімі туралы мәселе бойынша келіспеушіліктің себебіяен уақытша партиядан шықты; кәсіп- одақ айтысы ксзіпде (1920—1921) антипартиялық позиция ұстады, сөйтіп кәсіподақтарда жұмыс істеуден шеттетілді. 1931 жылдың февралында меньшевиктердің контрреволюциялық қызметіне көмектескені үшін ВКП(б)-дан шығарылды. — 8—11, 19, 48, 216. 218, 327, 478.
С
Саблина — царацыз: Крупская, Н. К.
Смидович, И. Г. (Лесенко) — социал-демократ әйел, искра- шыл. «Искраның» ұйымдасқан күнінен бастап, Н. К. Крупская 1901 жылы апрельде Женеваға келгенге дейін редакцияның секретары міндетін атқарды, содан кейін әдебиетті шекарадан өткізу ісімен шұғылданды. 1902 жылы Кременчугте тұтқынға


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
671
алынып, Киевтегі түрмеге қамалды; 1903 жылы япварьда Киев жандарм басқармасынан қашып шығып, көп ұзамай шетелге эмиграцияға кетті. «Орыс революциялық социал-демократиясы шетелдік лигасыныц» II съезіне меньшевиктер жағынан ңа- тысты, Лига әкімшілігінің секретары болды. Реакция жылда- рында саяси ңызметтен піеттеді.— 485.
Смидович, II. Г. (Василий Иванович) (1874—1935) — социал- демократ, искрашыл; РСДРП II съезінен кейін — болыпевик, мамандығы инженер-электрик. Революциялық жұмысыи 90-жыл- дардың аяғында Петербургте бастады, әуелі «экономизмге» бой ұрды, содан соң «Искраға» қосылды. 1900 жылдың аяғында тұтңыпға алынып, 1901 жылы шетелге қуылды; «Орыс револю- циялық социал-демократиясы шетелдік лигасыпың» мүшесі болды. 1905 жылы Москва округтік партия комитетінде істеді. Смидович өзінің революциялық қызметі кезінде әлденеше рет тұтқынға алынып, түрмеге қамалды, жер аударылды; 1917 жылғы Февраль және Октябрь революцияларына белсене қатыс- ты. Октябрь революциясынан кейін жауапты совет және шаруа- шыльщ жұмыстарында істеді. Москва Советінің председателі, Халық Шаруашылығы Жоғары Советі Президиумының мүшесі, Москва губерниялық халық шаруашылығы советінің председа- телі, Бүкіл россиялық Орталық Атқару Комитетінің және CGC Р Орталық Атқару Комитетінің мүіиесі болды.— 484.
Сорокин — царацыз: Баумаи, Н. Э.
Старовер — ңарацъіз: Потресов, А. Н.
Степанов — цараңыз: Никитин, И. К.
Степанов, С. II. (Брауп) (1876—1935) — профсссионал рево- люционер, большевик. Революциялық қызметін 1895 жылы Ту- ла қару-жарақ заводында токарь болып істеп жүрген кезінде бастады. РСДРП II съезінде — Тула комитетінен делегат, көп- шілік жағындағы искрашыл. Россияға қайтып оралғаннан кейін тұтқынға алынып, 1905 жылы босатылды; Тулада, Петербургтө және Москвада жұмыс істеді. 1915 жылы тағы да тұтқынға алынып, Иркутск губерниясына жер аударылды, одан 1917 жыл- ғы Февраль револіоциясынаи кейіп оралды. Октябрь социалис- тік революциясынап кейіи Тулада заводтарды национализация- лауға басшылық етті, 1919 жылы Тула патроп заводыныц ди- ректоры болып тағайындалды. 1925 жылдан бастап — Тула губерниялық атқару комитетінің председателі. 1930 жылдан бас- тап Москвада облыстық атқару комитеті председателінің орын- басары, облыстық баңылау комиссиясы партия коллегиясьтның секретары болып істеді. 1933—1935 жылдары — Москва облыстық сотының председателі. Партияпың XIII съезіпдө Орталық Баңы- лау Комиссиясының мүшесі, XIV және XV съездерде Орталық Комптеттің Тексеру комііссиясының мүшесі болып сайланды.— 338, 485, 503.


672
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПП
Стопани, А. М. (Ланге) (1871—1932) — профессионал револю- ционер, большевик. Революциялық қызметін 1892 жылыҚазан- да бастады, 1893 жылы маркстік үйірме ұйымдастырды, 1894— 1898 жылдары Ярославльде социал-демократиялық жұмысшы үйірмелерінде насихатшы болды. 1899 жылдан бастап Псковта жұмыс істеді, сонда 1900 жылы В. И. Ленинмен танысты; «Иск- раны» шығарудың әзірлігіне қатысты, Солтүстік жұмысшы ода- ғын ұйымдастырушылардың бірі болды; 1902 жылы ноябрьде РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетінің Псков кеңесінде Ұйымдастыру комитетінің құрамына енгізілді. Съезде — Солтүстік жұмысшы одағынан делегат, көпшілік жа- ғындағы искрашыл. Съезден кейін Орталық Комитеттің тапсы- руымен Ярославльде жұмыс істеп, астыртын баспахана ұйым- дастырды, ол сәтсіздікке ұшырағаннан кейін 1904 жылдың жазында Бакуге кетіп, большевиктердің Баку комитетін ұйым- дастырушылардың бірі болды. 1905 жылдың күзінен бастан Костромада жұмыс істеді, жұмысшы депутаттарының Кострома Советін және «Северный Рабочий» астыртын газетін ұйымдас- тыруға қатысты, РСДРП Кострома комитетінің секретары және партияпың V съезінде оның делегаты болды. Съезден кейін Ба- куде жұмыс істеді, жария түрде шығып тұрған большевиктік «Гудок» газетінің жауапты секретары болды, ереуілдер ұйым- дастыруға қатысты. Талай рет тұтңынға алынды, полицияның бақылауында болды. 1917 жылғы Февраль революциясынан ке- йін Бакуде азық-түлік комитетінің председателі болды. Октябрь социалистік революциясынан кейін — басшы партия және совет жұмыстарында істеді, 1930—1932 жылдары Ңарт болыпевиктер- дің бүкіл одақтық қоғамы председателінің орынбасары болды.— 214, 222, 237-238, 321, 324, 504.
Страхов — цараңыз:— Тахтарев, К. М.
Струве, П. Б. (1870—1944) — буржуазияшыл экономист әрі публицист, либералдық-монархиялық кадеттер партиясы лидер- лерінің бірі. 90-жылдары — «жария марксизмнің» аса көрнекті өкілі, «Новое Слово» (1897), «Начало» (1899) және «Жизнь» (1900) журналдарының қызметкері және редакторы. Өзінің «Россияның Экономикалық дамуы туралы мәселе жөніндегі сын заметкалар» (1894) деген тұңғыш еңбегінде-ақ Струве халық- шылдықты сынай отырып, К. Маркстің экономикалық және философиялық ілімін «толықтырды» және «сыиады», буржуазия- лық тұрпайы саяси экономияның өкілдерімен ауыз жаласты, мальтусшілдікті уағыздады. В. И. Ленин Струвені «ренегаттық- тың асқан шебері» деп атады (Шығармалар, 13-том, 503-бет). Струве буржуазиялың-либералдық «Азаттық одағын» (1904— 1905) ұйымдастырушылардың және оның теоретиктерінің бірі, одақтың астыртын органы — «Освобождение» журналының (1902—1905) редакторы болды. 1905 жылы кадеттер партиясы құрылған кезден бастап — оның Орталық Комитетінің мүшесі. 1905—1907 жылдардағы революция жеңіліске ұшырағаннан ке-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
673
йін — либералдардың оң қанатының лидері; бірінші дүние жүзілік соғыс басталысымен Россия империализмі идеологтары- ның бірі болды. Ұлы Октябрь социалистік революциясынан ке- йін — Совет өкіметінің қас жауы, Врангельдің контрреволюция- лық үкіметінің мүшесі, ак, эмигрант.— 89, 342—345, 388.
Сюзанн (Susanne), Луи (1810—1876)—француз генералы, 1870—1871 жылдарда Парижді қорғауға қатысты, соғыс тарихы жөніндегі бірқатар еңбектердің авторы.— 517.
Т
Т.— царацыз: Красиков, П. А.
Тар~ цараңъіз: Тахтарев, К. М.
Тар — цараңыз: Якубова, А. А.
Тахтарев, К. М. (Страхов, Тар) (1871—1925)—социал-демо- кратиялық қозғалысқа 1893 жылдан бастап қатысты, Петербург- тің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағына» кірді, 1896 жылы январьда тұтқынға алынды, 1897 жылы эмиграцияға кетті. 1898 жылы ноябрьде «Шетелдегі орыс социал- демократтары одағының» Цюрихтегі съезінің жұмысына қатыс- ты, 1900 жылы «экономистердің» «Рабочая Мысль» газетін ре- дакциялады, II Интернационалдың Париж конгресінде (1900) Петербург «Жұмысшы ұйымының» делегаты болды. РСДРІІ II съезін ұйымдастыруға көмектесіп, оған кеңесші дауыспен қатысты. Партия жікке бөлінгеннен кейін меныпевиктерге ниет- тес болды, көп ұзамай партия жұмысынан шеттеді. Онан ке- йінгі жылдарда ғылыми және педагогтық қызметпен шұғыл- данды, Россиядағы социология және революциялық қозғалыс тарихы жөнінде бірқатар еңбектер жазды.— 276, 485.
Тома (Thomas), Клеман (1809—1871)—француз генералы, бонапартшыл; Париж пролетариатының 1848 жылғы июньдегі көтерілісін басуға қатысты. 1870 жылы Париж ұлттық гвардия- сының бастығы болып тағайындалды. 1871 жылы 18 мартта (Париж Коммунасының бірінші күні) халық жағына шыққан әскерлер өлтірді.— 518, 526.
Топуридзе, Д. А. (Карский) (1871—1942) грузин социал-де- мократы, меньшевик. РСДРП II съезінде — Тифлис комитетінен делегат, көпшілік жағындағы искрашыл, алайда ауытқушылық та көрсетті, сөйтіп съездің аяғында азшылық жағындағы искра- шылдармен бірге дауыс берді. Съезден кейін меныпевиктерге қосылды, партияның съезд сайлаған орталық органдарына қар- сы шьщты, осыған байланысты 1903 жылы октябрьдің басында РСДРП Кавказ одағы комитеті Топуридзені партия жұмысы-


674
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
иан аластады. 1918—1921 жылдары Грузияда меныпевиктер үс- темдік жүргізгея кезде Ңұрылтай жиналысының финанс-бюд- жет комиссиясының председателі, Кутаисидің қала бастығы болды. Грузияда Совет өкіметі орнағаннан кейін финанс комис- сариатында жұмыс істеді, ғылыми-публицистикалық жұмыспен айиалысты.— 237, 280, 314, 497, 503.
Травлнский — царацыз: Кржижановский, Г. М.
Троцкий (Бронштейн), Л. Д. (1879—1940) —ленишізмнің қас жауы. РСДРП II съезінде — Сибирь одағынан делегат, азшылық жағындағы искрашыл; съезден кейін социалистік революция- ның теориясы мен практикасыньщ барлық мәселелері жөнінде большевиктерге қарсы күрес жүргізді. Реакция жылдарында — жойымпаз, 1912 жылы—антипартиялық Август блогының ұйым- дастырушысы; біріиші дүние жүзілік соғыс кезінде центристік позиция ұстады, соғыс, бітім және револіоция мәселелері жө- нінде В, И. Ленинге қарсы күрес жүргізді. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін эмиграциядан қайтып келіп, «аудан ара- лықшылар» тобыяа кірді және солармен бірге РСДРП(б) VI съезінде большевиктік партияға қабылданды. Октябрь со- циалпстік революциясынап кейін — сыртқы істер жөніндегі халық компссары, әскери және теңіз істері жөніндегі халық ко- миссары, Республикаиың Революциялық-әскери советінің пред- седателі; Орталық Комитет Саяси бюросының мүшесі болды. 1918 жылы Брест бітіміне ңарсы шыңты, 1920—1921 жылдары кәсіподақ айтысында оппозицияның басшысы болды, 1923 жыл- дан бастап социализм орнатудың лениндік программасына қарсы,, партияның сара жолына қарсы оршеленген фракцияльщ күрес жүргізді, СССР-де социализмпің жеңіске жетуі мүмкін емес деп уағыздады. Коммунистік партия троцкизмді партия- дағы ұсақ буржуазиялық уклоп ретінде әіпкерелеп, оны идея- лық және ұйымдық жағынан талқандады. 1927 жылы Троцкий партиядап шығарылды, 1929 жылы антисоветтік қызметі үшіи GCCP-ден қуылды, ал 1932 жылы совет азаматтығынан айрыл- ды. —15, 46, 105, 212, 214, 237, 239, 253, 277, 286, 289, 302, 314, 319, 321, 328, 354, 358, 365, 366, 372, 374, 427, 433-436, 478, 479, 483, 485, 497, 506.
Трошю (Trochu), Луи Жюлъ (1815—1896)—француз генера- лы, бонапартшыл. «Ұлттық қорғаныс үкіметінің» председателі (сентябрь, 1870— февраль, 1871) және 1871 жылы Париждің ге- нерал-губернаторы; Париж Коммунасын жаныштаған жендет- тердің бірі. 1872 жылы отставкаға шығып, саяси қызметтен шет- теді. — 516, 517, 523, 525.
Тъер (Thiers), Адолъф (1797—1877) — француздың буржуа- зиялық реакцияшыл саяси ңайраткері әрі тарихшы; маманды- ғы — адвокат. Саяси қызметін либерал-буржуазиялық оппози-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
675
цияньщ ңайраткері ретіпде XIX ғасырдың 20-жылдарының аяғында бастады, 1830 жылғы буржуазиялық Июнь революция- сынан кейін бірқатар министрлік қызметтер атқарды, үкімет ба- сында болды. 1834 жылы Лион мен Париждегі республикалық көтерілістерді аяусыз басып-жаншудың ұйымдастырушысы. Екінші республика дәуірінде (1848—1851) — контрреволюция- лық монархиялық «тәртіп партпясы» басшыларының бірі. Екінші империя жылдарында (1851—1870) саяси өмірге айтар- лықтай қатысқан жоқ. 1863 жылы баяу-либералдық оппозиция- ға қосылды. Екінші империя құлағаннан кейін (4 сентябрь, 1870 жыл) — реакциялық үкіметтің іс жүзіпдегі баспіыларының бірі, 1871 жылы 17 февральда үкімет басына келді. Тьердің бұй- рығы бойыпша Парііждің ұлттық гВардиясын қарусыздапдыру- ға әрекет жасалды, содан 1871 жылы 18 мартта көтеріліс шық- ты. Азамат соғысын ашудың, Париж Коммунасын басып-жан- шудың басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Тьердің Фрапция тарихыпдағы ролін К. Маркс «Франциядағы азамат согысы» деген еңбегінде толық сипаттайды (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Эягельс. Таңдамалы шығармаларының екі томдығы, I том, 1955, 461—467-беттер).— 516, 517, 520, 525, 526.
У
Улъянов, В. И.~ царацыз: Лепин, В. И.
Улъянов, Д. И. (Герц) (1874—1943)—профсссионал рсволю- ционер, большевик, білімі жөнінен дәрігер; В. И. Лениннің інісі. Революциялық ңызметін 1894 жылы Москвада студепттердіц маркстік үйірмелерінде бастады, 1897 жылы ноябрьде Москва Жұмысшы одағының ісі бойынша тұтқыиға алынып, 1898 жыл- дың күзіне дейін түрмеде отырды, одан соң полицияның жария бақылауында болды; 1900 жылы «Искра» ұйымына кірді. РСДРП II съезінде — Тула комитетінен делегат, көпиіілік жа- ғыпдағы искрашыл. Съезден кейін — Орталық Комитеттің аген- ті, 1904 жылы яиварьда Киевте тұтқынға алыньш, 11 ай түр- меде отырды. 1905—1907 жылдары — большевиктердің Симбирск комитетініц мүшосі, одан кейіп Серпухов пен Феодосияда дәрі- гер болып істеді, большевиктердің орталық ұйымдарымен үзбей байланыс жасап тұрды. 1914 жылы армияға алынып, солдаттар арасында революциялық жұмыс жүргізді. Октябрь соцпалистік революциясынан кейін Қырымда партия және совет қызметінде болды, 1921 жылдан Москвада Денсаулың сақтау халық комис- сариатында, 1925—4930 жылдары — Я. М. Свердлов атындағы Коммушістік университетте, 1933 жылдан Кремльдің емдеу-са- нитарлық басқармасында жұмыс істеді. В. И. Лениннің Орта- лық музейінің жұмысына белсене қатысты.— 294, 295, 503, 506.
Ушакова — царацыз: Потресова.


676
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Ф
Фавр (Favre), Жюлъ (1809—1880) — француздың буржуазия- лық саяси қайраткері, мамандығы — адвокат, 1870—1871 жыл- дардағы Франция-Пруссия соғысы кезінде «ұлттық қорғаныс үкіметінің» мүшесі; Тьер үкіметінің сыртқы істер министрі,. Париж Коммунасын ңанға бояп басып-жаншуды ұйымдастыру- шылардың бірі. 1871 жылы июньде шетел үкіметтеріне үндеу жазыгі, онда коммунарларды ңылмыстылар ретінде ұстап беру- ді талап етті жәяе Интернационалға қарсы Крест жорығын жа- сауға шақырды. 1871 жылы августа отставкаға шығып, саяси қызметтен шеттеді.— 516, 517, 523, 525.
Ферри (ҮтүуЖюлъ (1832—1893) — француздың саяси ңай- раткері, буржуазиялық республикапіыл, адвокат, публицист. 1870 жылғы сентябрь революциясынан кейін «ұлттық қорғаныс үкіметінің» секретары, содан соң Париждің мэрі, Париж Комму- насын басып-жаншуды ұйымдастырушылардың бірі болды — 516.
Фишер (Fischer), Рихард (1855—1926)—неміс социал-демо- краты; 1880—1890 жылдары Цюрих пен Лондонда социал-демо- кратиялық баспаханаларда істеді; 1890—1893 жылдары социал-демократиялық партияныц секретары болды, 1893—1903 жылдары партиялық социал-демократиялық кітап баспасын бас- ңарды, партияның орталық органы «Vorwärts»-тің («Алға») шығарушысы және әкімі болды.—169.
♦
Фолъмар (Vollmar), Георг Генрих, (1850—1922)—Германия социал-демократиялық партиясының оппортунистік қанаты ли- дерлерінің бірі, журналист. 70-жылдардың орта шенінде социал- демократияға қосылды, 1879—1880 жылдары партияның Цюрих- те құпия іпығып тұрған органы «Der Sozialdemokrat»-ты («Со- циал-Демократ») редакциялады; рейхстагтың және Бавария ландтагының депутаты болып бірнеше рет сайланды. Социалис- терге қарсы ерекше заң жойылғаннан кейін Фольмар 1891 жы- лы Мюнхенде екі мәрте сөз сөйледі; бұл сөздерінде ол пар- тияның қызметін реформалар жүргізу жолындағы күреспен шектеуді ұсынды, үкіметпен келісім жасауға шақырды. Берн- штейнмен бірге Фольмар реформизм мен ревизионизмнің идеологы болды. Ол тап күресін піиеленістіруге қарсы шықты, мемлекеттік социализмнің артықшылықтарын дәлелдемек болды, социал-демократияны либералдармен одақтасуға шақырды; пар- тияның аграрлық программасын талдап жасаған кезде ұсақ жер иелерінің мүдделерін қорғады. Бірінші дүние жүзілік соғыс ке- зінде Фольмар социал-шовинизм позициясында болды, өмірінің соңғы жылдарында белсенді саяси қызметтен шеттеп кетті— 290, 292, 360, 420, 421.
Фомин — царацыз: Крохмаль, В. Н.


ЁСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
677
Франкелъ (Frankel). Лео (1844—1896)—венгер және халық- аралық жұмысшы қозғалысының көрнекті қайраткері,, маман- дығы — зергер-жұмысшы. 60-жылдарда жұмыс іздеп Германияға келді, содан соң Парижге көшті, онда жүріп Франциядағы неміс жұмысшылары одағы басшыларының бірі болды. Франкельдің инициативасымен бұл ұйым I Интернационалға қосылды. 1871 жылы мартта Франкель Париж Коммунасының мүшелігіне сай- ланды; оның атқару комиссиясының құрамына енді, содан кейін еңбек, өнеркәсіп және сауда істері жонінде делегат (министр) болды. Коммуна жеңіліске ұшырағаннан кейіп Лондонға эмп- грацияға кетті, онда I Интернационалдың Бас советі құрамыпа «нгізілді және 5 жыл бойы Австрия-Венгрия және Чохия бо- йынша корреспондент-секретарь болып істеді. I Иитериационал- дьщ Лондон конференциясының (1871) және Гаага конгресінің (1872) делегаты болды, онда бакунистерге қарсы піығып, Маркс- ті қызу жақтады. 1875 жылдың аяғында Всиаға келді, бірақ коп ұзамай тұтқынға алыньш, түрмеге қамалды, тек жұртшы- лықтың талабы бойынша ғана 1876 жылы мартта босатылды. Франкельдің жәие оның жауынгер жолдастарының тынымсыз революциялық қызметінің нәтижесінде 1880 жылы апрельде Венгрияда тұңғыш социалистік жұмысшы партиясы құрылды. Өмірінің соңғы жылдарында Франкель француз және неміс со- циалистік баспасөзіне белсене қатысты, II Интернационалды і^ұруға белсене ат сальтсты, II Интернационалдың Құрылтайкон- грссінің председателі орынбасарларының бірі болды (1889).— 519.
X
Халтурин, С. Н. (1856—1882)—орыстың тұңғыш жұмысшы революционерлерінің бірі, кәсібі мебель жасаушы шебер. 70- жылдардың орта шенінен бастап жұмысшы қозғалысына белсе- не қатысты, Петербургтегі жұмысшы үйірмелерін біріктіруге тырысқан халықшылдық «Достар цоғамына» кірді. Бірақ ха- лықшылдардан өзгеше, Халтурин саяси күресті революциялық қозғалыстың басты міндеті деп есептеді, ал жаңа туьш келе жатңан пролетариатты революциялық қозғалыстың шешуіпі күші деп білді. Екінші бір аса көрпекті жұмысшы-револіоцио- нер слесарь В. П. Обнорскиймен бірге Халтурин 1878 жылы ас- тыртын «Орыс жұмысшыларьшың солтүстік одағын» құрды, дербес жұмысшы газетіи шығаруға әзірлік жүргізді. 1879 жы- лы «Одақ» мүшелерінің көшпілігі тұтқынға алынды. Одан аман ңалған Халтурин «Халық еркі» партиясымен және оның бас- шысы А. И. Желябовпен жақындасты. Ол кезде Ңысқы сарайда ағаш шебері болып іетеп жүрген Халтурин халық ерікпіілерінің ықпалымен патшаға. қастандық ұйымдастырды; 1880 жылы 5(17) февральда патша сарайында жарылыс болды, алайда пат- шаның өзі де, оның семьясы да зардап шеккен жоқ. Полиция- ның қуғындауына түскен Халтурин Россияның оңтүстігінде революциялық жұмыс жүргізе берді. 1882 жылы ол өзініңжол-


678
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
дасы Н. А. Желваковпен бірге Одессада өзінің аса қаталдығы- мен аты шыққан әскери прокурор, генерал Стрельниковқа қас- тандық жасады. Ңастандық жасау үстінде екеуі де тұтқынға алыныгі, әскери-дала соты оларды өлім жазасына кесті.— 265.
ц
Царсв — ^араңыз: Локерман, А. G.
Цедербаум, Ю. 0.— қараңыз: Мартов, Л.
Цейтлин, Л. С. (Белов, Вейсман) (1877 ж. туған) — 1898 жыл- дан бастап Витебск социал-демократиялық жұмысшы үйірмеле- рінде насихатшы болды. 1901 жылдан Москвада жұмыс істеді, «Южный рабочий» тобымен байланысты болды. 1902 жылы но- ябрьде Москва комитеті сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Москва партия ұйымын қалпына келтіру жолында жұмыс істеді, «Иск- ра» ұйымына қосылды. РСДРП II съезінде — Москва комитеті- нен делегат, центр позициясын ұстады; съезден кейін меньше- виктерге қосылды, Одессада, Москвада, Витебскіде жұмыс істеді. 1907 жылдан кейін белсенді саяси қызметтен шеттегі кетті. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін Москва Советі жанындағы редакция-баспа бөлімінің меңгерушісі болып істеді. Октябрь социалистік революциясынан кейінгі кездерде редак- ция-баспа орындарында қызмет істеді.— 222, 231, 437—438, 441, 478, 479, 501, 508.
Цеткин (Zetkin), Клара (1857—1933)—герман және халық- аралың жұмысшы қозғалысының аса көрнекті қайраткері,, Гер- мания Коммунистік партиясын құрушылардың бірі, дарынды жазушы, жалынды шешен әрі трибун. Революциялық қозғалыс- қа 70-жылдардың аяқ кезінен араласты, 1881 жылы Герман социал-демократиялық партиясына кірді, партия ол кезде астыр- тын жағдайда еді. 1882 жылы Швейцарияға эмиграцияға кетіп, Цюрихте орналасты, онда герман социал-демократиялық пар- тиясының құпия органы «Der Sozialdemokrat»-қа («Социал-Де- мократ») белсене қатысып тұрды және оны Германияда тарату- ға көмектесті. Герман социал-демократиясының сол қанатында болған Цеткин Р. Люксембургпен, Ф. Мерингпен және К. Либкнехтпен бірге Бернпттейн және басқа оппортунистермен күреске белсене қатысты. Бірінші дүние жүзілік соғыс жылда- рында — революцияпіыл іінтернационалист, социал-шовинизмге дарсы шыңты. 1915 жылы мартта Бернде әйелдердің халықара- лық социалистік конференциясын дайындауға белсене қатысты. 1916 жылы «Интернационал» тобына, содан соң «Спартак» ода- ғына енді. 1919 жылдан — Германия Коммунистік партиясының мүшесі; партияның Орталық Комитетіне сайланды. Коммунис- тік Интернационалдың III конгресінде Коминтерн Атқару Ко- митетіне сайланды. Коминтерннің халықаралық әйелдер секре-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
679
тариатын басқарды. 1924 жылдан — революция күрескерлеріне көмек берудің Халықаралық ұйымы (МОПР) Атқару Ко- митетінің председателі болыи үздіксіз жұмыс істеді.— 291.
Ч
Чемберлен (Chamberlain) Джозеф (1836—1914) — ағылшын мемлекет ңайраткері, империализм идеологтарының бірі; 1895— 1903 жылдарда Англияньщ отарлар ісі жөніндегі министрі бол- ды. 1899—1902 жылдардағы ағылшын-бур соғысын ұйымдасты- рушылардың бірі. Ағылшын отарларының бәрін баж тарифы ортақ болатын бір федерациялық империяға біріктіру — Чем- берленнің идеясы; ол еркін сауданы жоюды ұсынды. Бұл мәселе жөнінде үкіметтен толық ңолдау таппай, Чемберлен 1903 жылы үкімет құрамынан шықты, ондағы ойы жұртшылық пікірін өз жағына тарту күресінде еркін ңимылдауға мүмкіндік алу еді. 1906 жылы саяси ңызметтен шеттеді.—189.
Чернышев, И. В — «экономистер» мен искрашылдар арасын- да ауытқып отырған социал-демократ. 90-жылдардың басында Курскіде социал-демократиялың насихат жүргізді; 1894—1895 жылдарда Петербург социал-демократтар тобын («жастар» то- бын) басқарды, 1896 жылы осы топпен бірге Петербургтің «Жұ- мысшы табын азат ету жолындағы күрес одағына» кірді, 1897 жылы февральда тұтқынға алынып, Вологда губерниясына 3 жылға жер аударылды; осыдан кейін «Южный рабочий» тобы- ның мүіиесі болды. 1902 жылы августа шетелге кетіп, оида пар- тияны біріктіру жолында бірге жұмыс істеу жөнінде «Искра» редакциясымен келіс сөз жүргізді; 1903 жылы апрельде өзііі «Шетелдегі орыс социал-демократтарының одағы» жағындамын деп мәлімдеп, «экономистерге» қосылды.— 507.
Ш
Шергов, М. И.— социал-демократ, мамандығы дәрігер; «Иск- раға» көмек беру жөніндегі Берлин тобыньщ мүшесі және «Орыс револіоциялық социал-демократиясы шетелдік лигасы- ның»* мүшесі; РСДРП II съезінеи бастап — меныпевик. Октябрь социалистік революциясынан кейін Совет Одағында тұрып. қызмет істеді.— 485.
Шотман, А. В. (Горский) (1880—1939)—профессионал рево- люционер, болыпевик, жұмысшы-токарь. Революциялық қызме- тін 1899 жылы Петербургтің «Жұмысіиы табын азат ету жолын- дағы күрес одағында» бастады, Обухов заводында жұмыс жүргізді, «Обухов қорғанысына» (1901) қатысты, Выборг ауда- нының партия ұйымдастырушысы болды. РСДРП II съезінде— Петербург комитетінен делегат, көпшілік жағындағы искрашыл.
24 8-том


680
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Съезден кейін Костромада және Иваново-Вознесенскіде жұмыс істеді, РСДРП Солтүстік комитетінің мүшесі болды, Петербург- те және Одессада 1905—1907 жылдардағы революцияға қатысты. 1911—1912 жылдары Фин социал-демократиялық жұмысшы пар- тиясы, Гельсингфорс комитетінің құрамына енді; 1912 жылы Балтық флотындағы әскери ұйым туралы баяндаманы алып Париждегі В. И. Ленинге барды. РСДРП Орталық Комитеті По- ронинода өткізген партия ңызметкерлерінің «август» кеңесінде (1913) РСДРП Орталық Комитетінің және Орталық Комитеттің Орыс бюросының ңұрамына енгізілді. 1913 жылы ноябрьде Ека- теринославта тұтқынға алынып, Нарым өлкесіне жер аударыл- ды. 1917 жылғы Февраль революциясына Томскіде қатысты, ал сол жылғы июньнен бастап партияның Петроград округтік ко- митетінің мүшесі болды, В. И. Лениннің Финляндияға өтуін ұй- ымдастырды. Октябрь социалистік револіоциясына белсене қа- тысты, революциядан кейін — жауапты шаруашылық, совет жә- не партия жұмыстарында істеді; 1923—1924 жылдары — Карел ACGP Орталық Атқару Комитстінің председателі, 1926—1937 жылдары — Халық Шаруашылығы Жоғары Советінің кадрлар бөлімінің меңгерушісі және Бүкіл одақтық Орталық Атқару Комитеті Президиумының ерекше істер жөніндегі өкілі. Пар- тияның XIII,. XIV, XV және XVI съездерінде Орталық Бақылау Комиссиясының мүшесі болып сайланды — 231, 503.
Шоуэр, М. М— социал-демократ, искрашыл; 1900 жылы айда- лу мерзімін Уфада өткізді, 1900 жылы жазда шетелге кетіп, Цюрихте тұрды; «Орыс революциялық социал-демократтары ліетелдік лигасының» мүшесі болды, Лиганың II съезіне мень- іпевиктер жағынан қатысты — 485.
Штейн — цараңыз: Александрова, Е. М.
Э
Элъм (Elm), Адолъф (1857—1916) — неміс социал-демократы, кооперация және кәсіподақ қайраткері, реформист, маманды- ғы — темекі өңдеуші жұмысшы. Герман кәсіподақтары жалпы бірлестігі лидерлерінің бірі, 1894—1906 жылдарда рейхстаг депу- таты болды. Ревизионистердің органы «Sozialistische Monatshefte»^ («Социалистік Әрайлыққа») ңатысып тұрды, онда социал- демократияның революциялық программасы мен тактикасына қарсы күрес жүргізді. Эльмнің жұмысшы кооперациясы жөнін- де 1910 жылғы Копенгагендегі халықаралық конгресте сөйлеген сөзі В. И. Ленин тарапынан қатты сынға алынды (қараңыз: Шығармалар, 16-том, 289—<297-беттер).— 420.
Эммануилов — царацыз: Кореневский, М.
Эссен, М. М. (Зверев) (1872—1956) — социал-демократ әйел, лскрашыл, РСДРП II съезінен кейін—болыпевик. Революциялық


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
681
қозғалысқа 90-жылдардың басында араласты, Екатеринослав, Екатеринбург және Киев жұмысшы үйірмелерінде жұмысжүр- гізді. 1899 жылы тұтқынға алынды, түрмеде екі жылдай отыр- ғаннан кейін Якут облысына жер аударылды, одан 1902 жы- лы шетөлге қашып кетті, бірақ көп кешікпей Россияға қайтып келіп, Петербург комитетінде жұмыс істеді; 1903 жылдың ая- ғында кооптация жолымен Орталық Комитетке енгізілді. 1904. жылы февральда Россиядағы істің жайын хабарлау үшін шетел- ге жіберілді. 1904 жылдың жазында Эссен қайтып келе жатып, шекарада тұтңынға алынды, бір жылдан кейін Архангельск гу- берниясына жер аударылды, айдауға бара жатқан жолда қа- шыіі кетіп, 1905 жылы сентябрьден бастап, қайтадан Петербург комитетінде жұмыс істеді. 1906 жылы Москва комитетінің мү- шесі болдьт, реакция дәуірінде революциялық жұмыстан шет- теді. 1917 жылғы Февраль револіоциясынан кейін интериацио- налистерге қосылды, жұмысшы депутаттары Тифлис Советінің мүшесі болдът. 1920 жьтлы Коммунистік партияға кірді. 1921 жы- лы Грузия Орталық Комитетінің үгіт бөлімін басқарды. 1922 жылдан Тифлис комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болды. 1925 жылы Москваға көшіп келіп, Мемлекеттік баспада жұмыс істеді. 1927—1930 жылдары Истпартта, одан кейін Ленин институтында істеді; 1930 жылдан бастап Коммунистік журна- листика институтына жұмысқа ауысты.— 448, 450.
Эттингер-Давидсон (Эттингер), Е. С.— социал-демократ әйел, искрашыл, 1896—1898 жылдарда Киевтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының» мүшесі және «Рабочая газета» тобының мүшесі болды. 1898 жылы, Киев партия ұйымын поли- ция талқандағаннан кейін, шетелге эмиграцияға кетті, онда «Шетелдегі орыс социал-демократтарының одағына» кірді, бірақ онда белсенді роль атқарған жоқ. 1900 жылы Эттингер «Искра» ұйымына қосылды, «Орыс революциялық социал-демократиясы шетелдік лигасының» мүшесі болды.— 485.
Ю
Юдин — цараңыз: Айзенштадт, И. Л.
Юрьев — цараңыз: Левин, Е. Я.
Я
Якубова А. А. (Тар), (1869—1913) — социал-демократиялық қозғалысқа 1893 жылдан бастап қатысқан, «экономизмнің» көр- некті өкілі болған әйел. Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағына» кірді, 1897—1898 жылдары Пе- тербургте «экономистердің» «Рабочая Мысль» газетін шығару- ды ұйымдастырушылардың бірі болды. 1898 жылы 4 жылға ІІІығыс Сибирьге жер аударылды, 1899 жылдың жазында эми- 24*


682
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
грацияға кетті. РСДРП II съезін ұйымдастыруға көмектесіп, оған кеңесші дауыспен қатысты; партия жікке бөлінгеннен ке- йін меныпевиктерге ниеттес болды. 1905 жылдан кейін саяси қызметтен шеттеп, жұмысшылардың ағарту ұйымдарында жұ- мыс істеді.— 485.
N
N, NN — цараңыз: Александрова, Е. М.
Z
Z — цараңыз: Крохмаль, В. Н.


683
В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
(Сентябръ, 1903 — июль, 1904)
1903
1903 жылғы сентябръ —1904 жылғы июлъ.
Ленин Женевада тұрады (1903 жылғы апрель- дің аяғынан).
Сентябръдіц Ленин «РСДРП II съезі туралы әңгімені» жа- бірінші жартысы. зады.
16 (29) сен- тябрь мен 1(14} октябръ аралы- ғында.
Ленин фабрика старосталарының сайлауына бойкот жасауға байланысты Одессадан алыи- ған корреспонденцияны «Искрада» жариялау- ға әзірлейді және осы корреспоиденцияға ре- дакциялық ескертпе жазады. Одессадан ке- ліп түскен корреспонденция мен оған Ленин жазған редакциялық ескертпе 1903 жылы 1 октябрьде «Искраның» 49-номерінде жария- ланды.
17(30) сен- тябръ.
Ленин А. М. Калмыковаға хат жазып, онда меныпевиктердің РСДРП II съезінен кейінгі іріткі салушылық әрекеттері туралы әңгіме- лейді.
21 сентябръ (4 октябрь).
Ленин Г. В. Плехановпен және Ф. В. Ленг- никпен бірге Орталық Органда бірлесіп жұ- мыс істеудің шарттары туралы Л. Мартов- пен, П. Б. Аксельродпен, А. Н. Потресовпен және В. И. Засуличпен келіс сөз жүргізеді. Келіс сөз нәтижесіз аяқталды.
22 сентябръ (5 октябръ).
Ленин Орталық Комитеттің мүшелері Г. М. Кржижановскийге және В. А. Носковқа жаз- ған хатында меныпевиктердің іріткі салушы- лық әрекеттері туралы хабарлап, олармен ба- тыл күрес жүргізуге әзірленуді, комитеттерде


684 В. и. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
23 сентябръ (6 октябръ).
26' сентябрь мен 13 онтябрь (9 және 26 ок- тябръ) аралы- ғында.
27 сентябръ (10 октябръ).
27 сентябрь мен 13 октябрь (10 және 26 октябръ) ара- лыгында.
Сентябръдің- екінші жарты- сы — 22 ок- тябръге (4 но- ябръге) дейін.
өз ықпальън нығайтуды ұсынады; көпшіліктің жаңтастары Л. Е. Гальперин мен П. А. Кра- сиковты Орталың Комитетке кооптациялауға кеңес береді.
Лснип Орталық Комитеттің атынан РСДРП II съезінің протокол комиссиясына съезде қа- былданған программаның, ұйымдық уставтың жәпе барлық қарарлар мен шешімдердің текс- тін жеткізіп беруді сұрап,. хат жазады.
Ленин Орталық Орган редакциясының атынан Л. Мартовқа, сондай-ақ «Искраның» басқа да бұрынғы редакторларына «Искра» мен «За- ряға» қатысып тұруға шақырып хат жазады.
Ленин Орталық Комитет пен Орталық Орган редакциясының меньшевиктік оппозицияның аса көрнекті өкілдеріне арналған үндеуінің жобасыи жазады; мұнда оларды партиялық борышын атқаруға және орталық мекемелер- ге бойкот жасауды тоқтатуға шақырады; принципті алауыздықтарды партияның бар- лық мүшелері алдында шешіп алуды ұсы- нады.
Ленин «Орыс революциялық социал-демокра- тиясының шетелдік лигасы» әкімшілігінің мү- шесі Г. Д. Лейтейзенге жазған хатында Ли- ганьщ II съезін шақыруға қарсы екенін біл- діреді.
Лсніін Шетелдік лиганың екінші съезінде РСДРГІ II съезі туралы жасайтын баяндама- сының жоспар-конспектісін әзірлейді, Орта- лық Комитеттің Лига мүшелеріне арналған нұсқау хатына және Лиганың ескі уставына өз қолымен белгілер салады, Лига мүшелері- нің тізімін жасап, онда осы ұйымның алдағы съезінде болыпевиктер мен меныпевиктер күштері* арақатынасының алдын ала есебін шығарады және т. б.
Ленин «Искрада» редакторлық жұмыс атқа- рады, Россиядағы жұмысшы қозғалысы ту- ралы, тұтқынға алынғандардың жағдайы ту- ралы, фабрика старосталарын сайлау туралы және басқалар жайындағы бірқатар коррес- понденцияларды қарап шығып, газетке жа- риялауға әзірлейді.


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 685
1(14) октябръ.
7(20) октябръ.
13—17 (26—30) октябръ.
13(26) октябрь.
14(27) октябръ.
15(28) октябръ.
«Искраның» 49-номерінде Лениннің «Асқан ұятсыздық пен болмашы логика» деген мақа- ласы жарияланды.
Ленин Г. М. Кржижановскийге хат жазып, онда меныпевиктердің комитеттердегі іріткі салушылық әрекеттеріне қарсы Орталық Ко- митеттің неғұрлым батыл ңимылдауын талап етеді, Кржижановскийдің Женеваға келгені жөн болар еді деген пікір білдіреді, Л. Мар- товты Орталық Комитетке кооитациялаудың В. А. Носков ұсынған жоспарын теріс деп са- найтынын білдіреді.
Ленин Кавказ одағы комитетіне хат жа- зып, онда меныпевиктер жағына шығып кет- кен Д. А. Топуридзені жұмыстан шығару ту- ралы Одақ комитетінің шешімін мақұлдай- ды және партия көпшілігіпің бағытын берік жүргізе беруге шақырады.
Ленин «Орыс революциялық социал-демокра- тиясы іпетелдік лигасының» мүшелеріне арналған ашық хатты жазуға қатысады және Лиганың мүшелері— 12 болыпевиктің қата- рында бұл хатқа қол ңояды. Хатта Лиганы қайта құрудың және жаңа уставты жасаудың қажеттігі көрсетілді, сондай-ақ Лига әкімшілі- гінің мүшесі Л. Г. Дейч тарапынан партия- лық тәртіпті өрескел бұзушылыққа қарсы наразылық білдірілді.
Ленин «Орыс революциялық социал-демокра- тиясы шетелдік лигасының» Женевада өткеп II съезінің мәжілістеріне қатысады.
«Орыс революцпялық социал-дсмократиясы- ның шетелдік лигасы» II съезінің бірінші мә- жілісінде Ленин күн тәртібі жөніндегі жарыс сөзге қатысады. РСДРП II съезі туралы баян- дама жайлы алдын ала ескертпелер жасап сөз сөйлейді, сондай-ақ жарыс сөздің барысы ту- ралы ойларын жазып қояды.
Ленин Лига съезінің екінші мәжілісінде пар- тияның II съезі туралы баяндама жасайды.
Ленин Лига съезінің үшінші мәжілісінде Мартовтың өз баяндамасында қолданған кү- рестің лайықсыз тәсілдеріне және ойдан шы- ғарған өрескел өтіріктеріне қарсы батыл на- разылық білдіреді; көпшіліктің жақтастары-


686 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
16(29) октябрь.
17(30) октябрь.
18 (31) ок- тябръдің кеиіі және 19 ок~ тябръдіц (1 но- ябрьдіц) тац- ертеңі.
19 октябръ (1 ноябрь).
мен бірге Ленин съезд мәжілісін тастап кетіп қалады.
Ленин Лиганың съезінде Мартов жасаған ба- яндамада большевиктердің атына айтылған жалаңорлық айыптауларға қарсы жазбаша наразылықты (кейін «Тапсырылмаған мәлім- деме» деп тақырып қойылған) жазады.
Ленин Лига съезі төртінші мәжілісінің басын- да Мартовтың партияға жат тәртібіне байла- нысты партияның II съезі туралы баяндама бойынша жарыс сөзге қатысудан және қоры- тынды сөз сөйлеуден бас тартатынын білді- ріп,, мәлімдеме жасайды.
Бұл мәлімдемені Лигаға мүше большевиктер коллектив болып жазбаша наразылық білді- ріп ңолдайды, олар наразылықтарын білдір- ген соң съезд мәжілісін тастап кетіп қалады.
Ленин Лига съезінің бесінші мәжілісінде Ли- ганьщ уставы туралы сөз сөйлейді. Ол Орта- лық Комитет бекіткенге дейін Лига уставы күшіне кіре алмайтынын атап көрсетеді. Съезд Лиганың уставын Орталық Комитеттің бекітуі міндетті емес деген Мартовтың қара- рын ңабылдаған соң Ленин көпшілікті жақ- таушылардың атынан партия уставын мұндай өрескел бұзушылыққа қарсы наразылық біл- діреді. Кешқұрым Шетелдік лига съезінің бе- сінші мәжілісінеп кейін, Ленин Лигаға мүше болыпевиктердің Лига мүшелігіне өздері бел- гілеген 11 жаңа кандидатпен бірлескен жеке жиналысына қатысады. Жиналыс Женевада Ландольт ресторанының үйінде өтеді.
Ленин Ф. В. Ленгниктің және Л. Е. Галыте- риннің көзінше Г. В. Плехановпен әңгімеле- сіп, мартовшылдардың айтқанына көнуге бол- майтынына, ескі редакторлардың Орталық Органға кооптациялануына жол беруге бол- майтынына оның козін жеткізгісі келеді. Пле- хановтың меньшевиктерге икемділік жасағы- сы келген ниетіне байланысты Ленин өзінің «Искра» редакциясынан шығатыны туралы мәсөле қояды.
Ленин РСДРП Советінің мәжілісінде Шетел- дік лиганың Орталық Комитетпен жанжалы туралы мәселе жөніндегі партия Советінің қаулысын әзірлеуге қатысады.


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЬІЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 687
21 октябръ (3 ноябръ).
22 октябрь (4 ноябръ).
Ленин Г. В. Плехановқа хат жазып, одан мар- товшылдардың айтқанына көнуден бас тарту- ды сұрайды және бұл көнгіштіктің партияға қандай үлкен зиян келтіретінін атап көрсе- теді.
Ленин өзінің партия Советінің мүшесі және Орталық Орган редакциясының мүшесі мін- детінен бас тартатыны туралы мәлімдемесін Г. В. Плехановқа тапсырады.
Леиин Ф. В. Ленгникпен бірге Г. В. Плеха- новиен кездеседі. Плехановтьщ мартовшыл- дардың айтқанына көнгісі келетіні туралы мәлімдемесіне жауап ретінде Ленин өзінің Орталық Орган редакциясынан шығуға ұй- ғарған шешімін тағы да растайды. Ленин сон- дай-ақ Плехановқа, егер Орталық Комитеттің барлық мүшелерінің келісімі алынатын болса, өзінің РСДРП Орталық Комитетіне кіретінін хабарлайды.
Ленин мен Ф. В. Ленгник Г. В. Плехановпен кездеседі; Плеханов оларға меныпевиктік оп- позициямен бітімге келудің мартовшылдар ұсынған шарттары туралы хабарлап, Орталық Комитет тарагіынан икемділік жасалуын та- лап етеді. Ленин мен Ленгник Плехановқа меныневиктік шарттардың қабылдауға кел- мейтіндігін мәлімдеп, Орталық Комитеттің басқа мүшелерінің пікірін сұрап білудің қа- жеттігін атап көрсетеді. Нақ сол күні Ленин мен Ленгник Лиганың II съезіндегі және одан кейінгі оқиғалардың барысымен Орталық Ко- митеттің мүшелерін таныстыру жөнінде тап- сырма беріп, И. X. Лалаянцты Россияға жі- береді.
Ленин Г. М. Кржижановскийге хат жазып, онда Г. В. Плехановтың меньшевиктер жағы- на ауғаиын хабарлайды және Г. М. Кржижа- новский мен В. А. Носковтың Женеваға келуі қажеттігін көрсетеді.
Лении Орталық Комитетке хат жазып, онда меньшевиктік оппозициямен бітімге келудің мартовшылдар ұсынған шарттарын хабарлай- ды және Орталық Комитетке меныпевиктерге өз шарттарын қоюды ұсынады.
«Искраның» 51-номерінде Лениннің «Бунд- тың партиядағы жағдайы» деген мақаласы жарияланады.


688 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
23 октябръ (5 ноябрь).
24 октябръ (6 ноябръ).
24 немесе 25 октябрь (6 не- месе 7 но- ябръ).
26 октябръ (8 ноябръ).
28 октябрь (10 ноябръ).
5 (18) ноябръ
6—8 (19—21) ноябрь.
Ленин Орталық Комитеттің мүшелері В. А. Носков пен Г. М. Кржижановскийге жазған хатында Орталық Комитеттің мартов- шылдарға қарсы батыл күрес жүргізуі қажет- тігін көрсетеді және осы күрестегі Орталық Комитеттің бағытын белгілеу үшін Кржижа- новский мен Носковтың мүмкіндігінше тезірек Женеваға келуін сұрайды.
Ленин Г. В. Плехановқа хат жолдап, оған ре- дакцияның барлық істерін өткізетінін жоне Орталық Орган редакциясының материалда- рын жібергелі отырғанын хабарлайды.
Ленин большевиктердің Женева тобының жи- налысына қатысады, бұл жиналыс партиялық көпшілікке опасыздық жасағаны үшін Г. В. Плехановтың айыбын бетіне басып, оны сөккен болдтын.
Ленин Г. М. Кржижановскийге жазған ха- тында өзінің «Искра» редакциясынан біржо- лата шығатыны туралы хабарлайды, Орталық Комитет үшін, оны меньшевиктердің басып алуына қарсы күресу қажеттігін көрсетеді; Орталық Комитеттің неғұрлым ықпалды мү- шелерінің шетелге келуін талап етеді.
Ленин М. Н. Лядовқа хат жазады (хат жібе- рілмей ңалған), онда Лига съезінде және съезден кейін болған күрестің барысын егжей- тегжейлі суреттейді. Хатта Ленин болыпевик- тердің енді Орталық Комитет үшін және тсз арада партияның жаңа съезін шақыру үшін күресуі керек екенін айтады.
Ленин Г. В. Плехановқа «Халықшылданушы буржуазия және сасқалаңтаған халықшыл- дық» деген мақаланы жібереді. Мақала 1903 жылы 1 декабрьде «Искраның» 54-номерікде жарияланады.
Ленин Орталық Органның редакциясына Г. В. Плехановқа 1903 жылғы 1 ноябрьден (жаңаша) бастап өзінің «Искра» редакция- сынан шыгатыны туралы мәлімдеме жібереді.
Ленин Орталық Комитеттің құрамына кооп- тацияланады.


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 689
7 және 19 ноябръ Ленин «Искра» редакциясына хат жазады (20 ноябръ мсн - - —
2 декабръ) аралъіғы.
(Г. В. Плехановтың «Искраның» 52-номе- ріндегі «Не істемеу керск» деген мақаласы жөнінде). Хат 1903 жылғы 25 ноябрьде «Искраның» 53-номерінде жарияланады.
12 (25) ноябрь.
14 (27) ноябръ.
76’ (29) ноябръ.
Ерте дегенде 16 (29) ноябрь..
20 ноябръ (3 декабръ)
25 және 29 но- ябрь (8 және 12 декабрь) ара- лығында.
27 ноябръ (10 декабръ).
29 ноябръ (12 декабръ).
5 (18) декабръ.
Ленин Орталык, Комитеттің Женевадағы мәжі- лісіне қатысады. Лениннің ұсыиысы бойынша Ортальтқ Комнтст ультиматумды талдап жа- сайды, онда меныиевиктердіц алдыма партия- да татулық орнатудың шарттары қойылады.
Ленин Г. В. Плзхановтың «Искра» редакция- сына бұрынғы меныпевик-редакторларды кооптациялауына қарсы наразылық білдірген мәлімдеменің жобасын Орталық Комитеттің мәжілісіне ұсынады.
Ленин Орталық Комитеттің ұсыиуы бойынша РСДРГІ Орталық Комитетінен партия Советі- не кіреді.
Ленин РСДРП Орталық Комитетінің Шетолдік Лига әкімшілігіне, партияға көмектесу топта- ры мен партияныц шетелде жүрген барлық мүшелеріне арналган хатының жобасын жаза- ды. Хат, сірә, жіберілмеген болса керек.
Ленин Орталық Орган редакциясына екі хат жазады, онда өзінің ««Искра» редакциясына хатын» жариялауды кешіктірмеуді және бұл хатты газеттің 53-номерінде басып шығаруды сұрайды.
Ленин меныпевиктік «Искраға» «Мен «Искра» редакциясынан неліктен шықтым?» деген ашық хат жазады, редакция бұл хатты жа- риялаудан бас тартқан соң, ол 1903 жылы де- кабрьде жеке листок болып шығарылады.
Ленин Россияға Орталық Комитеттің мүшеле- ріне жазған хатында партияның III съезін шақыру талабын ұсынады.
Ленин Орталық Орган редакциясына хат жол- дап, онда меныпевиктік оппозицияның мүше- лерін фракциялық күресті тоқтатуға шақы- рады.
Ленин Г. М. Кржижановскийге хат жазып, онда Орталық Комитеттің жекелеген мүпіеле-


690 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
Кеш дегенде
9 (22) декабръ.
9 (22) декабръ.
11—14 (24-27) декабръ.
17 (30) және
20 декабръ (1904 жылғы
2 январъ).
22 декабрь (1904 жылғы 4 январъ).
рінің партияға іріткі салушы мартовшылдар жөніндегі ымырашылдық пиғылдарын қатаң сынға алады және партия съезін әзірлеуге дерёу кірісуді ұсынады.
Ленин Н. Е. Вилоновңа жолдаған хатында- партия ішіндегі күрестің аса маңызды оқиға- лары туралы, меньшевиктердің Орталық Орган редакциясын басып алғаны және олар- дың Орталық Комитетке қарсы бүлдіру әре- кеттері туралы айтады.
Ленин Орталық Комитетке жазған хатында Орталық Комитеттің атынан комитеттерге жі- берілген хабарға қарсы наразылық білдіреді; бұл хабарда шиеленіскен партиялық күрес си- пай көрсетіліп, меныпевиктер жөнінде ымы- рашылдық саясат уағыздалған болатын.
Ленин Орталық Комитеттің шетелдік өкілінің атынан «Йскра» редакциясына хат жазады. Онда Лениннін; «Мен «Искра» редакциясынан неліктен шықтым?» деген хатына байланысіы Орталық Орган редакциясы қабылдаған қа- рарға наразылық білдіреді.
Ленин Орталық Комитетке хат жазып, онда партия съезін шақыру туралы мәселе жөнінде Орталық Комитет мүшелерінің позициясын анықтауды талап етеді және меныпевиктерге қарсы белсене күрес жүргізуге шақырады. Хат Россияға 1903 жылы 23 декабрьде (1904 жылы 5 январьда) жөнелтілді.
Ленин Г. М. Кржижановскийге жазған ха- тында Орталық Комитеттің Россиядағы же- келеген мүшелерін олардың ымырашылдық мінез-құлқы үшін қатаң сынға алады, мень- шевиктерге қарсы аяусыз күрес жүргізуді және партия съезін шұғыл түрде шақыруды талап етеді.
26 декабрьден (1904 жылғы
8 январъдан) ертерек.
Ленин Надежда Констаитиновна Крупскаямен және Ф. В. Ленгникпен бірге Женева маңын- дағы Салэв тауына саяхат жасайды.
26 декабръ (1904 жылғы
8 январь).
Ленин мен Ф. В. Ленгник «Искра» редакция- сына хат жазады; ол хат Орталық Комитеттің шетелдік өкілі Ленгниктің атынан жіберіледі. Хатта «партияның барлық мүшелеріне орта-


В. И. ЛЕНИШІІҢ 0M1PI МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗІСҢДЕРІ f/j]
Декабръдщ екінші жартысы.
Декабрьдіц екінші жарты- сы —1904 жыл- ғы январъ.
Жылдыц, аяғьі.
1903 жыл.
лық орындарды сынау еркіндігін беру» қа- жеттігі атап көрсетіледі.
Ленин анасы Мария Александровна Ульяно ваға хат жазып, онда Салэв тауына саяхаттаа алған әсерін ортаға салады, Сечсиовтыц «Ойлау элементтері» деген кітабын және орыс-француз сөздігін сатып алуын сұраііды.
Лепин «Жаңа «Искраның» позициясы тура- лы заметканы» жазады.
Ленин «Біздің ұйымдың міндеттеріміз тура- лы жолдасқа хат» деген кітапшаны қайта ба- сып шығаруға әзірлейді, оған алгы сөз және соңғы сөз жазады.
Ленин Сибирьде айдауда жүрген И. В. Ста- линге хат жазады.
Ленин Fr. Ueberweg. «Grundriß der Geschichte der Philosophie». Berlin, 1876—1880. 3 Bde. (Фр. Ибервег. «Философия тарихының очеркі». Берлин, 1876—1880. 3-том) және Fr. Paulsen. «Einleitung in die Philosophie». Berlin, 1899 (Фр. Паульсен. «Философияға кіріспе». Бер- лин, 1899) деген кітаптар жөнінде конспект түрінде заметкалар жазады.
Ленин әлеуметтік-экономикалық мәселелер жөиіндегі ағылшын, неміс және француз кітаптарының тізімін жасайды, «Hand and machine labor». Vol. I—II. Washington, 1899. Thirteenth annual report of the commissioner of labor. 1898 («Ңол және машина еңбегі». I—II том, Вашингтон, 1899. Еңбек жөніндегі уәкілдің он үшінші жылдық есебі. 1898) де- ген кітапты конспектілейді, Р. Meuriot. «Les agglomerations urbaines dans l’Europe contem- poraine». Paris, 1897 (П. Мёрио. «Осы заманғы Европадағы қалалық мекендер». Париж, 1897); «Summary of production by hand and machine methods» («Өндірістің машиналы және қол әдістерінің тізімі»); «Recensement general des industries & des metiers (31 octobre 1896)». Vol. I—II, IV—V. Bruxelles, 1900—1901 («Жап- пай өнеркәсіп және қолөнер санағы (1896 ж. 31 октябрь)». I—II, IV—V том. Брюссель, 1900—1901) деген кітаптардан көшірмелер жа- сайды.


692 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
1903—1904 жылдар.
Ленин Н. Rider Haggard. «Rural England. Being an account of agricultural and social researches carried out in the years 1901 & 1902». In two volumos. London, 1902 (X. Рай- дер Хэгард. «Селолық Англия. 1901 және 1902 жылдарда жүргізілген ауыл шаруашылық және әлеуметтік зерттеулер туралы есеп». Екі том. Лондонг 1902) деген кітапты конспек- тілейді.
1904
4 және 10 (17 және 23) ян- варъ аралы- гында.
Ленин «Партия мүшелеріне» деген үндеудің жобасыя жазады.
7(20) январъ.
Ленин М. А. Ульяноваға хат жазып, одан 1904 жылы январьда Киевте тұтқынға алын- ған туыстары — А. И. Ульянова-Елизарова- ның, М. И. және Д. И. Ульяновтардың ден- саулығын сұрастырады.
10(23) январъ.
Ленин партия Советінің председателіне Со- веттің алда болатын сессиясына байланысты ресми хаттың текстін жазады. Хат Орталың Комитеттің піетелдік өкілі Ф. В. Ленгниктің атынан Плехановқа жіберіледі; Ф. В. Ленгник хаттың текстіне болмашы түзетулер енгізеді.
14(27) январь.
Ленин партия Советінің председателі Г. В. Плехановқа хат жазып, онда Советтің алда болатын сессиясының секретарьлығына Орта- лық Орган редакциясының Ф. И. Данды ұсы- нуына қарсы Орталық Комитет өкілдерінің атынан наразылық білдіреді.
15—17 (28—30) январъ.
15 (28) янеаръ.
Ленин Женевада партия Советінің мәжілісте- ріне қатысады.
Ленин партия Советінің бірінші мәжілісінде партияда татулықты қалпына келтіру жөнін- дегі шаралар туралы мәселені талқылауды ұсынады, осы мәселе жөнінде қарар жобасын енгізеді және бірнеше рет сөз сөйлейді.
16 (29) январъ.
Ленин партия Советінің екінші мәжілісінде партияда татулықты қалпына келтіру туралы бірнеше рет сөз сөйлейді, бұл мәселе жөнін- де жаңа қарардың жобасын енгізеді, күн тәр- тібі жөнінде сөз сөйлейді.


В. И. ЛЕНИШІІҢ ОМІРІ MICH ҢЫЗМКТІНЩ КЕЗЕҢДЕРІ 693
Лспии ЛСенсімідаі'ы партия кітапханасы мен архивіи ұйымдастьіруіпыларга комек көрсету- ге шақырып «Росспя с.оциал-демократиялық жұмысшы иартиясыііыц Орталық Комитеті- нен» деген үидеуді жазады.
17 (30) январъ.
Ленин партия Советініц үіііііііпі мажілісінде меныпевиктерді Орталық Комптеткс коогіта- циялау туралы Г. В. Плехановтыц қарарын Советтің қабылдауына қарсы Орталық Коми- тет өкілдерінің атынан наразылық білдірілгзн ерекше пікірді оқып береді; партияиыц ПІ съезін шақыру туралы мәселені талқылауды ұсынады, бұл мәселе жөнінде бірнеше рет соз сөйлеп, қарар жобасын енгізеді, партиялық әдебиетті шығару және басқа мәселелер жө- нінде сөз сөйлейді.
Январъдың екінші жарты- сы — февралъ.
Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» де- ген кітаптың дайындық жұмысына кіріседі (партияның II съезінің протоколдарын зерт- тейді, олардан көшірмелер жасайды, делегат- тардың сөйлеген сөздерінің ерекше жерлерін белгілеп қояды, түрлі мәселелерді дауысқа қою кезіндегі дауыстардың бөлінуін есептеп шығарады және т. с.).
18 (31) январъ.
Ленин Орталық Комитетке жазған хатында негізгі мәселелер жөнінде меныпевиктік ше- шімдер қабылдаған партия Советі сессиясы- ның нәтижелерін хабарлайды және Орталық Комитет мүшелерінің партия съезін дереу шақыру үшін батыл күресуін талап етеді.
Кеіи дегенде
18 (31) январъ.
Ленин «Партияға» деген үндеудің жобасын жазады.
20 және 25 январъ (2 жәие 7 февраль) аралығында.
Ленин Орталық Комитеттің мүшесі Г. М. Кржижановскийге жазған хатында меныпе- виктердің Орталық Комитетті басып алу қау- пі жайында ескертеді және меньшевиктік Орталық Органның іріткі салушылық әрекет- теріне қарсы жергілікті комитеттердің батыл қарсы шығуы қажеттігін көрсетеді.
25 январь (7 февралъ).
Ленин Орталық Комитеттің атынан Поляк со- циалистік партиясының Орталық Комитетінен РСДРП мен Поляк социалистік партиясы өкілдерінің конференциясын шақыру туралы ІІоляк социалистік партиясының ұсынысы


094 В И. ЛЕНИІШІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЬІЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
27 январъдан (9 февралъдан) кешірек.
Январъдъщ аяғы.
Февралъдың басы.
3 (16) февралъ.
7 (20) февралъ.
13(26) февраль.
16 (29) феералъ- дан ертерек.
Февраль.
жөнінде неғұрлым егжей-тегжейлі мәліметтер беруді сұрайды.
Ленин басталған орыс-жаноп соіысы және болашақ революция туралы Женевадағы мк- тингте сөз сөйлейді.
Ленин В. В. Воровскиймен, G. И. Гусевпен, Н. Валентиновпен Н. Г. Чернышевскийдің творчествосы туралы әңгімелессді.
Ленин РСДРП Орталық Комитетінің Оңтүстік бюросын құру идеясын қолдайды және пар- тияның III съезін шақыру қажеттігі туралы Одесса комитеті қарарының жобасын мақұл- дайды.
Ленин орыс-жапон соғысы туралы РСДРП Орталық Комитетінің «Орыс пролетариатына» деген листогын жазады.
Ленин «Орыс революциялық социал-демокра- тиясының Шетелдік лигасы екінші съезінің протоколдарына тусінік» деген кітапшаны әзірлеушілерге өзінің «Искра» редакциясыпан кету себептерін баяндап хат жазады және бұл хатты «Түсініктің» қосымшасында басып шығаруды сұрайды.
Лөнин РСДРП Орталық Комитеті жанындағы кітапхана мен архпв туралы В. Д. Бонч-Бруе- вич жасаған ережеге қол қояды.
Ленин Орталық Комитеттің шетелдік өкілінің атынан «Искра» редакциясына Орталық Ко- митеттің шетелдік бөлімінің жазысқан хат- хабарларын редакцияның басып алуына бай- ланысты ресми наразылық жолдайды.
Ленин мен Ф. В. Ленгник Россиядағы Орта- лық Комитеттің мүшелеріне партияның съе- зін дереу шақыру туралы мәселені шешудҚ Орталық Комитетке П. А. Красиков пен П. Н. Лепешинскийді кооптациялауды және Орталық Комитеттің атқару тобын сайлауды ұсынып хат жолдайды.
Ленин Россиядағы Орталық Комитет мүшеле- ріне хат жазып, онда олардың ымырашылдық позициясын қатаң сынға алады, жікке бөліну


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІЦ ИЕЗЕҢДЕРІ 695
Февралъ — май, 6 (19) майдан ертерек.
1 (14) март.
9 (22) март.
Март,
Март — апр елъ.
2(15) апрелъ.
6 (19) май.
13 (26) май.
мен берекесіздік жағдайынан шыгудың бір- дед-бір жолы партияның III съезіп шаңыру болып табылатынын атап көрсетсді, Орталық Комитетті партияның ішкі саясатыпда батыл бағыт ұстауға және меныпевиктергс қарсы бі- тіспес күрес жүргізуге шақырады.
Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» де- ген кітабын жазадьт.
Ленин партпя Советінен уақытша піығатыиы туралы мәлімдейді.
Ленин социал-демократтардың Женевадағы жиналысында Париж Коммунасы туралы ба- япдама жасайды.
Лении Россиядагы жергілікті партия қызмет- керлеріне РСДРП III съезін тез арада шаңы- ру қажеттігі туралы хаттар жазып, ол хат- тарды М. Н. Лядов арқылы жөнелтеді.
Ленин иартия уставын оқып-үйрену жөнін- дегі социал-демократиялық үйірмеге басшы- лық етеді.
Лсііин партияның Орталық Комитеті мен Ор- талық Органының қолы қойылып шыққан Бі- рінші май листогының жобасын жазады.
Лениннің «Бір адым ілгері, екі адым кейін (Біздің партиямыздағы дағдарыс)» деген кі- табы баспадан шығады.
Ленин Орталық Комитеттегі алауыздықтар- дың шиеленісуі жөнінде Орталық Комитеттің мүшелеріне хат жазады. Хатта ол өзінің пар- тия Советіне оралатыны жөнінде хабарлайдьт. Ленин «Орталық Комитеттің үш мүшесі мә- лімдемесінің» текстін жазады, бұл мәлімдеме бойынша В. А. Носков (Глебов) пен Ленин- нің арасында барлық жағдайда тек ортақ ке- лісім бойынша және бірлесіп қол қою арқы- лы ғана Орталық Комитеттің атынан қимыл жасауға келісілген болатын. «Орталық Коми- теттің үш мүшесінің мәлімдемесі» Носковтың, М. М. Эссеннің (Зверевтің) және Лениннің ңолдары ңойылып, Россияға РСДРП Орталық Комитетінің барлық мүшелеріне жіберіледі.


696 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
Ленин Ф. В. Ленгникке жазған хатында Ленг- ник пен Р. С. Землячканың Орталық Комитет- тің құрамынан шықпауын және Орталық Ко- митеттің ішінде большевиктер бағытының же- ңісі үшін күресуін талап етеді.
Ерте дегенде
13 (26) май.
Ленин Орталық Комитеттің мүшелері Г. NL Кржижановский мен Л. Б. Красинге хаттар жазып, оларды партия өмірінде болып жат- қап оқиғалардың жай-жапсарын анықтап бі- луге және меньшевиктерге қарсы күресте принципті позиция ұстауға шақырады.
15 (28) майдан кешірек.
Ленин «ІІартияға» деген үндеудің жоспарын жазады.
31 май мен 5 иіонъ (13 және
Лепин партия Советінің мәжілістеріне қаты- сады.
18 июнъ).
31 май (13 июнь).
Ленин партия Советінің бірінші мәжілісінде партия аралық конференция туралы,. халық- аралық социалистік конгрестегі РСДРП-ньщ өкілдігі туралы сөз сөйлейді; жарыс сөздердің барысында ескертпелер жасайды.
5 (18) июнь.
Ленин партия Советінің екінші мәжілісінде комитеттерге кооптация жасау туралы және Орталық Комитеттің оларға жаңа мүшелер енгізу правосы жөнінде, РСДРП III съезін шақыру туралы мәселені шешкен кезде да- уыс беру тәртібі туралы, «Рассвет» газеті жа- йында, партия Советі мәжілістерінің прото- колдарын жариялау және басқа мәселелер ту- ралы сөз сөйлейді.
Май немесе июнъЯешш А. А. Богдановқа оның «Эмпириомо- низм» деген кітабын сынап хат жазады.
6 (19) июнь.
Ленин Россияға, Орталық Комитеттің мүше- лері Ф. В. Ленгник пен Е. Д. Стасоваға жаз- ған хатында Орталық Комитеттің шетелде шақырылмақ болып отырған пленумы тура- лы сұрастырады және пленумда ымырашыл- дардың үстем болуы мүмкіндігіне қарсы ша- ралар қолдануды өтінеді.
Кеш дегенде
8 (21) июнь.
Ленин, Н. К. Крупская және М. М. Эссен қа- ла сыртына саяхат жасайды: олар пароход- пен Монтрёге дейін барады, Шильон замо-


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 697
гыпда болады, Дап-дю-Миди төбесіне көте- ріледі.
11 немесе 12 (24 немесе 25) июнь.
Ленин Орталық Комитеттіц мүшесі, ымыра- шыл Носковтьщ «Искра» редакциясына кіру және Орталық Комитетке скі мсньшевикті кооптациялауға келісім беру туралы ұсыны- сын қабылдамай тастайды.
12 немесе 13 (25 немесе 26) июнъ.
Ленин мен Н. К. Крупская Швейцарияны ара- лауға саяхатқа шығып, Женевадан Лозаннаға барады.
12 немесе 13 Ленин мен Н. К. Крупская Лозаннада дем июнънен 20 июнъ-ъп&хы.
ге (25 немесе
26 июнънен 3
июлъге) дейін.
20 июнь (3 июлъ) — июлъ- дің бірінші жартысы.
Ленпн Н. К. Крупскаямен бірге Швейцария- ны аралап, саяхат жасайды: олар Лозаннадан Монтрё жағына барады, Монтрё үстіндегі тауға шығады, Рона аңғарына түседі,, өзеннің жоғарғы жағына барады, Гемми асуы арқы- лы Оберландқа өтіп, Бриенц көліне дейін же- теді, бірнеше күн Изельтвальдте аялдаған соң саяхатты одан әрі жалғастырады.
25 июнь (8 июлъ).
3 (16) июлъ.
Ленин Фрутигеннен М. А. Ульяноваға Кан- дерштегтің көрінісі бар открытка жібереді.
Ленпн мен Н. К. Крупская М. А. және М. И. Ульяновтарға Бриенц көліндегі Изельтвальд- тің көрінісі бар открытка жібереді.
7 (20) июлъ.
Ленин мен Н. К. Крупская М. А. Ульяноваға Кіші ПІейдегтің және Юнгфраудың көрінісі бар открытка жібереді. Открыткада Ленин өздерінің Юнгфрауға баратын жаңа жолда болғанын және Мейрипген арқылы Люцерн- ге бара жатқанын хабарлайды.
13 (26) июлъ.
Ленин Женевадағы В. Д. Бонч-Бруевичке большевиктердің іпетелдегі жұмысының ке- зектегі міндеттері туралы хат жазады, мень- шевиктермен қарым-ңатынаста бұрынғы так- тиканы ұстау қажеттігін көрсетеді.
15 (28) июлъ.
Ленин Брунненнен Женеваға ресми хабар жолдап, онда В. И. Ленин мен В. А. Носков


698 В- И. ЛЕНИІІНЩ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
болмаған уақытта Орталық Комитеттің шет- елдік өкілдерінің уәкілдік правосын Орталық Комитеттің шетелдік агенттерінің коллегия- сына (П. Н. Лепешинскийге, В. Д. Бонч- Бруевичке, М. Н. Лядовқа) беру туралы ұсы- ныс жасайды.
22 немесе 30 июлъ (4 және 12 август) аралы- ғында.
28 июлъ (10 август).
Ленин II Интернационалдың Амстердам кон- гресіне большевиктердің баяндамасын әзірлеу жұмысына басшылық етеді, баяндаманың жоспарын белгілейді, баяндаманы жазуға ңа- тысып, оны түгел редакциялап шығады.
Ленин РСДРП Советінің секретары Л. Мартов- қа жазған хатында II Интернационалдың Амстердам конгресіне Мартов ұсынған канди- датуралар: Л. Г. Дейчке, В. И. Засуличке жә- не Ф. И. Данға дауыс беруден өзінің бас тар- татынын мәлімдейді; конгресте Советтің бар- лық мүшелерінің өкілдігі жөнінде партия Советінің шешімі болғаны туралы еске салады және өзінің орнына М. Н. Лядов пен П. А. Красиковты жіберуді ұсынады.


699
МАЗМҰНЫ
Алғы сөз IX
19 0 3 ж.
РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЫ ӘҢГІМЕ 1—21
ПРОТОКОЛ КОМИССИЯСЫНА 22
ПРОТОКОЛ КОМИССИЯСЬІНА 23
АСҚАН ҮЯТСЬІЗДЫҚ ПЕН БОЛМАШЫ ЛОГИКА .... 24—30
* ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТТІҢ ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ ОРГАН РЕ-
ДАКЦИЯСЫНЫҢ ОППОЗИЦИЯ МҮШЕЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ҮНДЕУІНІҢ ЖОБАСЫ 31—35
* «ОРЫС РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ СОЦИАЛ-ДЕМОҚРАТИЯСЫ ШЕТЕЛДІК ЛИГАСЫНЫҢ II СЪЕЗІ»
13—18 (26—31) октябръ, 1903 ж. 37—60
* 1. КҮН ТӘРТІБІ ЖӨНШДЕГІ ЕСКЕРТПЕЛЕР
13 (26) октябръ 39
1 39
2 : : 39
3 39
* 2 РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЫ БАЯНДАМАҒА АЛДЫН
АЛА ЖАСАЛҒАН ЕСКЕРТПЕЛЕР 13 (26) октябрь 40
* КПСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-ленинизм институ- ты берген тақырыцтар жұлдызшамен белгіленді.


700
M A 3 M ¥ Н Ы
1 40
2 40
3 41
4 41
5 42
* 3. РСДРП II  СЪЕЗІ ТУРАЛЫ БАЯНДАМА 14 (27) октябръ 43
* 4. МАРТОВТЫҢ  БАЯНДАМАСЫ ЖӨНІНДЕ ЖАСАЛ-
ҒАН МӘЛІМДЕМЕ 75 (28) октябрь 56
* 5. МАРТОВТЫҢ БАЯНДАМАСЫ ЖӨНІНДЕ ЖАСАЛ-
ҒАН мәлімдеме 16 (29) октябрь 57
* 6. ЛИГАНЫҢ УСТАВЫ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕН-
ген СӨЗДЕР 17 (30) октябръ 58
1 58
2 58
3 59
* 7. ЛИГА УСТАВЫ ТУРАЛЫ ҚАРАРЛАРҒА ДАУЫС
БЕРУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
77 (30) октябрь 60
ТАПСЫРЫЛМАҒАН МӘЛІМДЕМЕ 61—65
* ПАРТИЯ СОВЕТІНІҢ ҚАУЛЫСЫ 66
* ПАРТИЯ СОВЕТІНІҢ МҮШЕСІ ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ ОРГАН
РЕДАКЦИЯСЫНЫҢ МҮШЕСІ ҚЫЗМЕТІНЕН БАС ТАРТҚА- НЫМ ТУРАЛЫ МӘЛІМДЕМЕ. 67
БУНДТЬІҢ ПАРТИЯДАҒЫ ЖАҒДАЙЫ 68—80
ХАЛЫҚШЫЛДАНУШЫ БУРЖУАЗИЯ ЖӘНЕ САСҚАЛАҚ-
ТАҒАН ХАЛЫҚШЫЛДЫҚ 81—90
РСДРП ОРТАЛЫҚ ОРГАНЫНЫҢ РЕДАКЦИЯСЫНА 91
БАСЫП ШЫҒАРЫЛМАҒАН МӘЛІМДЕМЕ 92—93


M A 3 M ¥ Н Ы
701
ШЕТЕЛДІК ЛИГАНЫҢ ӘКІМШІЛІГІНЕ, ПАРТИЯНЫҢ КӨ-
МЕКТЕСУШІ ТОПТАРЫНА, ПАРТИЯНЫҢ ШЕТЕЛДЕГІ
БАРЛЫҚ МҮШЕЛЕРІНЕ РСДРП ОРТАЛЬЩ КОМИТЕТІНІҢ
хаты 94—97
* «ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНА ХАТ 98—102
МЕН «ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНАН НЕЛІКТЕН ШЫҚТЫМ?
«Искра редакциясына хат 103—110
* ЖАҢА «ИСКРАНЫҢ» ПОЗИЦИЯСЫ ТУРАЛЫ ЗАМЕТКА 111—112
1904 ж.
ПАРТИЯ МҮШЕЛЕРІНЕ 113—110
* РСДРП СОВЕТІ 15—17 (28—30) январъ, 1904 ж 117—174
* 1.  КҮН ТӘРТІБІНЕ ЖАСАЛҒАН ЕСКЕРТПЕ
15 	(28) январь 119
* 2. ПАРТИЯДА ТАТУЛЫҚТЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ
ЖӨНІНДЕГІ ШАРАЛАР ТУРАЛЫ 15(28) январьда
ҮСЫНЫЛҒАН ҚАРАРДЬІҢ ЖОБАСЫ 120
* 3. ПАРТИЯДА ТАТУЛЫҚТЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ
ЖӨНІНДЕГІ ШАРАЛАР ТУРАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ-
ДЕР 15(28) январъ 124
1 124
2 125
3 128
4 129
5 133
* 4. ПАРТИЯДА ТАТУЛЫҚТЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ
ЖӨНІНДЕГІ ШАРАЛАР ТУРАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН
СӨЗДЕР 16 (29) январь 136
1 136
2 141


702
M A 3 М Ү Н ЬІ
3 145
4 149
* 5. КҮН ТӘРТІБІ ЖӨНІНДЕГІ ЕСКЕРТПЕЛЕР
16 (29) январъ 152
1 152
2 152
* 6. ПАРТИЯДА ТАТУЛЫҚ ОРНАТУ ТУРАЛЫ ҚАРАР-
ДЫҢ ЖОБАСЫН ҰСЫНУ 16 (29) январь 153
* 7. ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТ ӨКІЛДЕРІНІҢ ЕРЕКШЕ ПІ-
КІР ҰСЫНУЫ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
17 (30) январь 154
* 8. ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТ ӨКІЛДЕРІНІҢ
17 (30) январьда ҮСЫНҒАН ЕРЕКШЕ ПІКІРІ 155
* 9. ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТ ӨКІЛДЕРІНІҢ ЕРЕКШЕ ПІ-
КІРІН ҚОРҒАП СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ 17 (30) январь 159
* 10. КҮН ТӘРТІБІ ЖӨНІНДЕГІ ЕСКЕРТПЕ
17 (30) январь 160
* 11. ПАРТИЯНЫҢ III СЪЕЗІН ШАҚЫРУ ТУРАЛЫ СӨЙ-
ЛЕНГЕН СӨЗДЕР 17 (30) январь 161
1  161
2  161
3 162
* 12. ПАРТИЯНЫҢ III СЪЕЗІН ШАҚЫРУ ТУРАЛЫ ҚА-
РАРДЫҢ ЖОБАСЫ 17 (30) январъ 164
* 13. ПАРТИЯЛЫҚ ӘДЕБИЕТТІ БАСЫП ШЫҒАРУ ТУРА-
ЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР 16 (30) январь 165
1 165
2 168
3  171


M A 3 M ¥ Н Ы
703
4  472
* 14. 17 (30) ЯНВАРЬДА ҮСЫНЫЛҒАН ҚАРАРЛАРДЫҢ
ЖОБАЛАРЬІ 173
1 173
2 173
3 173
4 174
РОССИЯ СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ЖҮМЫСШЫ ПАР-
ТИЯСЫНЫҢ ОРТАЛЬІҚ  КОМИТЕТІНЕН 175
ПАРТИЯҒА 176—181
ОРЫС ПРОЛЕТАРИАТЫНА 182—186
* «ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНАН КЕТУІМНIН МӘН-ЖАЙЫ
туралы 187—193
біріНШі май 194—198
БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЬІМ КЕЙІН
(Біздің партиямыздагы дағдарыс) 199—442
Алғы соз 201
а) Съезді әзірлеу 205
б) Съездегі жіктердің маңызы 207
в) Съездің басталуы.— Үйымдастыру комитеті
жөніндегі жанжал 211
г) «Южный рабочий» тобын тарату 221
д) Тілдердің тең праволылығы жөніидегі жан-
жал 224
е) Аграрлық программа 232
ж) Партия уставы. Мартов жолдастың жобасы 241
з) Искрашылдар ішінде жік шыққанға дейін
централизм туралы болған жарыс сөз 251
и) Уставтың бірінші параграфы 254
і) Оппортунизмге бой ұру жөніндегі жалған айыптан кінәсыз күйгендер 282
к) Устав туралы жарыс сөздің жалғасы. Со-
веттің құрамы 293


704
M A 3 M ¥ Н Ы
л) Устав туралы жарыс сөздің аяқталуы. Орта-
лық орындарға кооптация жасау. «Рабочее Дело» делегаттарыпың кетуі 300
м) Сайлау. Съездің соңы 315
н) Съездегі күрестің жалпы көрінісі. Партияның
революциялық және оппортунистік қанаты 344
о) Съезден кейін. Күрестің екі тәсілі 360
п) Сәл реніш едәуір сүйінішке бөгет болмауға
тиіс 381
р) Жаңа «Искра». Ұйымдық мәселелердегі оп-
портунизм 393
с) Диалектика туралы бірер сөз. Екі төңкеріс 426
Қосымша. Гусев жолдас пен Дейч жолдастың арасындағы жанжал 433
* ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТ МҮШЕЛЕРІНЕ ХАТ 443—447
* ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТТІҢ ҮШ МҮШЕСІНІҢ МӘЛІМДЕ-
МЕСІ 448—449
партияға 453—454
*
РСДРП СОВЕТІ 31 май және 5 июнъ (13 жэне
18 	июнь), 1904 ж. 455—473
* 1. КҮН ТӘРТІБІНЕ ЕСКЕРТПЕ 31 май (13 июнь) 457
* 2. ПАРТИЯ АРАЛЫҚ КОНФЕРЕНЦИЯ ТУРАЛЫ СӨЙ-
ЛЕНГЕН СӨЗДЕР 31 май (13 июнъ) 458
1 458
2 460
3 461
4 461
* 3. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ СОЦИАЛИСТІК КОНГРЕСТЕГІ
РСДРП ӨКІЛДІГІ ТУРАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
31 май (13 июнъ) 462
1 462
2 462
3 462


M A 3 М Ү Н Ы
705
* 4. «ГНЧАКШЫЛДАР» ГАЗЕТІНЕ БАҚЫЛАУ ЖАСАУ
ҚАЖЕТТІГІ ТУРАЛЫ ЕСКЕРТПЕ 31 май (13 июнь) 463
* ОРТАЛЫҚ ОРГАН МЕН ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТТІҢ
ӨЗ ӨКІЛДЕРІН ПАРТИЯ СОВЕТШЕН ШАҚЫРЫП АЛУ ПРАВОСЫ ТУРАЛЫ МАРТОВТЫҢ ҚАРАРЫНА ТҮЗЕТУ ЕНГІЗУ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
5 	(18) июнь 464
* 6. КОМИТЕТТЕРГЕ КООПТАЦИЯ ЖАСАУ ТУРАЛЫ
ЖӘНЕ ОРТАЛЬІҚ КОМИТЕТТІҢ ОЛАРҒА ЖАҢА МҮШЕЛЕР ЕНГІЗУ ПРАВОСЫ ТУРАЛЫ СӨЙЛЕН-
ГЕН СӨЗДЕР 5 (18) июнь 465
1 465
2 466
3 466
4 467
* 7. РСДРП III СЪЕЗІН ШАҚЫРУ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕНІ ШЕШУ КЕЗІНДЕ ДАУЫС БЕРУ ТӘРТІБІ ЖАЙЫН-
ДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР 5(18) июнъ 470
1 470
2 470
3 470
4 471
* 8. «PACСBET» ГАЗЕТІ ТУРАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
5 	(18) июнь 472
* 9. ПАРТИЯ СOBETI МӘЖІЛІСТЕРШІҢ ПРОТОКОЛДА-
РЫН ЖАРИЯЛАУ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР 5 (18) июнь 473
1 473
2 473
3 473
*РСДРП ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІНІҢ ШЕТЕЛДІК ӨКІЛДЕРІ-
НІҢ УӘКІЛДІКТЕРІН БЕРУ ТУРАЛЫ МӘЛІМДЕМЕ 474


706
M A 3 M ¥ Н Ы
ДАЙЫІІДЫҚ МАТЕРИАЛДАР
* «ОРЫС РЕВОЛЮЦИЯЛЬЩ СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯСЫ
ШЕТЕЛДШ ЛИГАСЫНЫҢ» II СЪЕЗІНЕ МАТЕРИАЛДАР
* 1. ЛИГА СЪЕЗІНДЕ РСДРП II СЪЕЗІ ТУРАЛЫ ЖА-
САЛАТЫН БАЯНДАМАНЫҢ ЖОСПАР-КОНСПЕК-
TIGI 477
* 2. ЛИГА СЪЕЗІНІҢ БІРІНШІ МӘЖІЛІСІНДЕГІ
ЕСКЕРТПЕЛЕР 483
* ХАЛЫҚШЫЛДАНУШЫ БУРЖУАЗИЯ ЖӘНЕ САСҚА-
ЛАҚТАҒАН ХАЛЫҚШЫЛДЫҚ» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА МАТЕРИАЛДАР 486-494
* 1. Л.-ДІҢ «АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ» ДЕГЕН
МАҚАЛАСЬІНЫҢ КОНСПЕКТІСІ 486
* 2. «ХАЛЫҢШЫЛДАНУШЫ БУРЖУАЗИЯ ЖӘНЕ GAC-
ҢАЛАҢТАҒАН ХАЛЫҢШЫЛДЫҢ» ДЕГЕН МАҚА-
ЛАНЬЩ ЖОСПАРЛАРЫ 488
1 488
2 490
3 491
* «ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНА ХАТ МАЗМҰНЫНЫҢ НО-
БАйЫ. г. В. Плехановтыц «Искраныц» 52-номерінде-
гі «Нені істемеу керек» деген мауаласы жөнінде 495
*«БІР АДЫМ ІЛГЕРІ, ЕКІ АДЫМ КЕЙІН» ДЕГЕН
КІТАПҚА МАТЕРИАЛДАР 496-513
* 1. РСДРП II СЪЕЗІ ПРОТОКОЛДАРЫ КОНСПЕКТІСІ-
НІҢ НОБАЙЫ 496
* 2. ПРОТОЬГОЛДАР БОЙЫНША ДЕЛЕГАТТАРҒА БЕ-
РІЛГЕН МІНЕЗДЕМЕ 499


M A 3 М Ұ Н Ы
707
* 3. РСДРП II СЪЕЗІНДЕГІ «ИСКРА» ҮЙЫМЫНЫҢ
қҮРАМЫ 506
* 4. батпақ 507
* 5. РСДРП II СЪЕЗІНДЕ ДАУЫС БЕРУДІҢ ТОПҚА
БӨЛІНУІ ЖӘНЕ ТИПТЕРІ 509
* 6. КІТАПШАНЫҢ соңы 512
* 7. КӨПШІЛІК ДЕЛЕГАТТАРЫНЫҢ 18 АВГУСТАҒЫ
ЖЕКЕ ЖИНАЛЫСЫ ТУРАЛЬІ АНЫқТАМА 513
* ««ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫНАН КЕТУІМНІҢ МӘН-ЖАЙЫ
ТУРАЛЫ» ХАТТЫҢ ҮЗІНДІ-НҮСҚАСЫ ; 514
*ПАРИЖ КОММУНАСЫ ТУРАЛЫ БАЯНДАМАНЫҢ ҮШ
конспеКтісі 515—526
1 515
2 522
3 525
В. И. Лениннің осы уақытқа дейін табылмаған еңбек- терінің тізімі (1903 жылғы сентябръдің екінші жарты- сы—1904 жылғы июлъ) 529—531
В. И. Ленин редакциялауға қатысқан басылымдар мен документтердің тізімі 532—533
В. И. Ленин жазған болуы ықтимал еңбектердің тізімі 534
Ескертулер 535—597
В. И. Ленин цитат келтірген және ауызға алған әдеби еңбектер мен деректемелер көрсеткіші 598—621
Есімдер көрсеткіші 622—682
В. И. Лениннің өмірі мен қызметінің кезеңдері 683—698


708
M A 3 M ¥ Н Ы
СУРЕТТЕР
В. И. Лениннің «РСДРП II съезі туралы әңгіме» деген қолжазбасының бірінші беті.— 1903 ж. 3
В. И. Лениннің «Орталық Комитеттің және Орталық
Орган редакциясының оппозиция мүшелеріне арнаған үндеуінің жобасы» деген қолжазбасының беті.— 1903 ж. 33
В. И. Лениннің партия Советінің мәжілісінде 1904 ж.
17 (30) январьда ұсынылған «Орталық Комитет өкіл- дерінің ерекше пікірі» деген қолжазбасының бірінші беті. 157
РСДРП Орталық Комитетінің В. И. Ленин жазғап «Орыс пролетариатына» деген листогы.— 1904 ж 183
В. И. Лениннің «Бір адым ілгері, екі адым кейін» де- ген кітабының мұқабасы.— 1904 ж. 200—201
В. И. Лениннің «Бір адым ілгері, екі адым кейін» де- ген қолжазбасының 71-беті.— 1904 ж. 255
В. И. Леииннің «Партияға» деген қолжазбасының бі- рінші беті.— 1904 ж. 451


Л е н и н, В. И.
Шығармалар толық жинағы. Орысша 5-басылуынан аударыл- ды. 55 томдық. Т. 1 — Алматы, «Ңазақстан», 1975.
(Қазақстан КП Орталық Комитеті жаиындағы Партия тари- хы ин-ты — КПСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-ле- нинизм ин-тының филиалы).
Т. 8. Сентябрь 1903 — июль 1904.
732 бет.


Томды орыс тілінде баспаға дайындаған:
В. В. Горбунов Дайындаушының көмекшісі В. М. Яковлев Есімдер көрсеткішін дайындаған:
Т. М. Зеленов
Әдебиет корситкішін дайындаған:
Н. Е. Перова Редактор: К. А. Остроухова Сканерлеу: Т.Қ.Оразымбетов
Өңдеу: А.Н. Моторин
★
Сдано в набор 19/VIII-197-4 г. ІІодписано к печати 15/VIII 1975 г. Формат 84x108732. Физ. печ. л. 45,75+1 вклейка ’/J6 печ. листа. Усл. печ. л. 38,45. Учетно-изд. л. 34,25.
Тираж 15000 экз. Цена 65 коп. Бумага тип. № 1.
Издательство «Казахстан», г. Алма-Ата, ул. Советская, 50.
Заказ № 2084. Полиграфкомбинат Главполиграфпрома Государственного комнтета Совета Министров КазССР по делам издательств, полиграфии и книжной торговли, г. Алма-Ата, ул., ГІастера, 39.