ҚАЗАҚСТАН КП ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ жанындағы ПАРТИЯ ТАРИХЫ ИНСТИТУТЫ-КПСС ОРТАЛЫҚ
КОМИТЕТІ жанындағы МАРКСИЗМ-ЛЕНИНИЗМ ИНСТИТУТЫНЫҢ ФИЛИАЛЫ
В.И.ЛЕНИН
7
TOM
СентяЗръ 1902^сентя8ръ "1903
«ҚАЗАҚСТАН» БАСПАСЫ
АЛМАТЫ «1975


3 K 2
Jl 40
10102—092
Л 401(07)—75 1““75
(g) Қазақша аудармасы, «Қазацстан» баспасы, 1975.


IX
АЛҒЫ СӨЗ
В. И. Ленин Шығармалары толық жинағының жетін- ші томына 1902 жылдың сентябрінен 1903 жылдың сен- тябріне дейін жазылған еңбектер және РСДРП II съезі- пің материалдары (уставтың және қарарлардың жоба- лары, Лениннің съезде сөйлеген сөздері) кіреді.
Россияда революциялық маркстік партияны құру жо- лындағы күреске, оның программасын және ұйымдық принциптерін жасауға байланысты шығармалар томда маңызды орын алады. 1902 жылдың аяғы мен 1903 жылдыц жазында жұмысшы қозғалысы орасан зор өріс алып, революцияның жуықтап келе жатқанын көрсетіп бергепдіктен де Россия социал-демо.кратияльіқ ұйымда- рып біртұтас партияға біріктіру міндеті кезек күттірмейтін ең шұғыл іско айналды. Россияның оңтүс- тігіпде 1903 жылдың жазында болған жаппай саяси стачка орыс жұмысшы табыныц таптық сана-сезімінің орасан зор өскенін, пролетарлык, ынтымақтастықтың кү- шейе түскепін көрсетті. Соның озінде бір-бірінен бөлек әрскет жасаушы жергілікті социал-демократиялық ко- митеттерге бір орталықтан басшылық етудің жоқтығы барған сайын анық сезіле берді. «Комитеттердің ара- сында бір ғана таза идеялық байланыстың болуы жет- кіліксіз екендігі барғаи сайын анықталды,— деп жазды кейіннен В. И. Ленин.— Нағыз топтасқан партия ңұру- дың, яғни 1898 жылы белгіленіп қана қойылған нәрсе- ііі орындаудың қажет екендігі барғап сайын апық сезі- ле бастады» (Шығармалар, 7-том, 502-бет).


«Искра» талдап жасаған идеялық және ұйымдық не- гіздерде жұмысшы табының революциялық партиясын құру міндетін Ленин бастаған искрашылдар 1902 жыл- дың жазынан әзірлеген РСДРП II съезі орындауға тиісті еді. Осымен байланысты партияны ұйымдастыру принциптері туралы мәселенің үлкен маңызы болды.
Том «Біздің ұйымдық міндеттеріміз туралы жолдас- қа хатпен» ашылады; бұл еңбегінде Ленин өзінің «Не істеу керек?» деген кітабында және «Искрада» басыл- ған бірқатар мақалаларында талдап жасаған партияны құрудың жоспарын одан әрі дамытып, нақтылай түсе- ді. Бұл жоспардың негізіне алынған аса маңызды прин- циптер централизм және өзара келісіп жұмыс істейтіп партиялық екі орталыңты — Орталық Комитет пен Ор- талық Органды құру қажеттігі еді; мұның өзі орыс жұ- мысшы қозғалысының өзіндік ерекшеліктерінен туған болатын. Бұл принциптер кейіннен РСДРП II съезі қа- былдаған партия уставының негізіне алынды.
Жергілікті жерлердөгі жұмыс жағдайын жетік білуге сүйене отырып, Ленин «Жолдасқа хатта» социал-демо- кратиялық ұйымдардың жалпы типі мен құрылымы ту- ралы, жөргілікті партия комитеттөрінің функциялары туралы, социал-демократиялық қозғалыстың негізгі буыны ретінде заводтық ұйымдар құру және олардың жұмысына бағыт сілтеп отыру туралы, аудандық топтар- дың міндеттері туралы, партия насихатшыларының жұ- мьісы туралы, жергілікті ұйымдардың Орталық Коми- тетпен жәнө Орталық Органмөн қарым-қатынасы тура- лы мәселелерді егжей-тегжейлі талдады. Петербургтегі және басқа бірқатар социал-демократиялық ұйымдарда таратылған «Жолдасқа хат» «экономистер» уағыздаған майдагерлікке қарсы революцияшыл марксистер жүр- гізген күресте, искралық ұйымдық принциптерді ны- ғайтуда үлкен роль атқарды.
Ленин партияны ңұрудың ұйымдық принциптерін бундшылдардың ұлтшылдығымен және сепаратизмімен ымырасыз күрес үстінде жасады және қорғап қалды, ал бундшылдар партияның федерациялық сипатта ңұ- рылуына тырысып, бұл арқылы Россия пролетариаты күіптеріиіц бытырауына жәрдемдесті. «Бундтың мә-


АЛҒЫ СӨЗ
XI
лімдемесі жөнінде», «Еврей пролетариатына «дербес саяси партия» керек пе» деген мақалаларда, Бундтын РСДРП-дағы орны туралы және Бундтың РСДРП-дан шығуы туралы РСДРП II съезі қарарларының жобала- рында, съезде сөйленген сөздерде, сондай-ақ съезден кейін жазылғап «Бунд ұлтшылдығының соңғы жаңалы- ғы» деген мақалада Ленип Бупдтың ұйымдық мәселе- лердегі ұлтшылдық позициясын әшкерелеп, партияны құрудың негізі болуға тиісті пролетарлық интернацио- нализм принципін дамытып, қорғайды. Бундтың көз- қарастарын қагты сынай келіп, Ленин былай деп жазды: «...самодержавиеміен ікүресу, бүкіл Россия бур- жуазиясымен күр-есу мәселелерінде біз біртұтас, орта- лықтанған, жауынгер ұйым ретінде шығуға тиістіміз, біз тіл жән€ ұлт өзгешелігіне қарамай, теория және практика мәселелерін, тактика жәніе ұйымдастыру мәсе- лелерін ұдайы бірге іпеіпумвн топтасқан бүкіл пролета- риатқа сүйенуге тиістіміз...» (осытом, 131 — 132-беттер).
1902—1903 жылдарда Ленин партияпы ңұрудыц ұйымдық принциптерін жасаумен қатар программаның искралың жобасыида тұжырымдалған аса маңызды ңа- ғидаларды теориялық жағынан негіздеу ісімен одан әрі шұғылданды.
Россия секілді көп ұлтты мемлекет жағдайында про- летариаттың өз жағыпа одақтастар тартуы үшін, рево- люцияның жеңуі үшін РСДРП-ның ұлттық программа- сының орасан зор маңызы болды. Томға енгізілген ««Армян социал-демократтары одағының» манифесі ту- ралы», «Бі-здің программамыздағы ұлт мәселесі» деген маңалалар большевизмнің ұлттық программасы жөнін- дегі Ленинпің алғашқы шығармалары болып табылады. Ленин ұлт мәселесінде социал-демократтардың бәрі бас- шылыққа алуға тиісті нөгізгі принциптіердің бірі мем- лекет құраімына кіретін әрбір ұлт үшін өзін өзі билеу правосын талап ету болып саналады деп көрсетті. Бұл талап — прол-етариаттың партиясы ұлттық езушілікке қарсы, «халықтың өзін өзі билеуіне зорлыцпен немесе эділетсіздікпен сырттан қол сұғу әрекетінің цандайына да болса» (112-бет) қарсы әрқашан жөнө сөзсіз күресу- ге тиіс деген сөз. Кейіннен Ленин нрограммаға ұлттар-


хтт
А.ТТГЫ СӨЗ
дың өзін өзі билеу правосын талап етуді енгізуді ұсын- ғанда РСДРП мұның өзін ұлттардың саяси жағынан өзін өзі билеуі, яғни бөлініп шығып, дербес мемлекет құруға праволы болуы деп есептеген болатын деп тү- сіндірді.
«Біздің программамыздағы ұлт маселесі» деген мақа- ла ұлттардың озін өзі билеу правосы жөніндегі қағида- ны талдап жасауға маркстік диалектикальщ методты шебер қолдана білудің үлгісі болып табылады. Ленин бұл мақаласында революцияшыл марксистер, әрбір ұлт- тың іөзін іөзі билеуге правосы бар екенін сөзсіз мойын- дай отырып, ұлттық тәуелсіздік талабын қолдауды пролетариаттың тап күресі мүдделеріне бағындырып отыратындығын ікөрсетіп берді. «Біздің,— деп жазды ол,— ұлт мәселесін қоюымыздың оны буржуазиялық- демократиялық тұрғыдан қоюдан айырмашылығы да нақ осында. Буржуазияшыл демократ (жіәніе соның ізі- нен ерген қазіргі заманғы социалистік оппортунист те) демократия тап күресін жояды деп ойлайды, сондықтан да өзіпің бүкіл саяси талаптарын абстрактілі түрде, бет алды, «созсіз», «бүкіл халық» мүдделерінің тұрғысы- нан немесе тіпті мәңгі адамгершілік принцип-абсолют- тің тұрғысынан қояды. Социал-демократ мұндай бур- жуазиялық құр елесті, мейлі ол дерексіз идеалистік философияда көріне ме немесе ұлт тәуелсіздігін сөзсіз талап етуде бола ма, әрқашан да және қай жерде болса да аяусыз әшкерелейді» (260-бет).
Ленин болыпевизмнің ұлттық программасын түсінді- ре келіп, қанаушылық пен езушілік атаулыиың барлық түрімен ойдағыдай күресу үшін жұмысшы табының күштеріи бытыратпай, қайта біріктіру керек екенін атап көрсетті. «Пролетариаттың ісі,— деп жазды ол,— барлық және әр түрлі ұлттардың жүмысшыларының не- ғұрлым қалың буцарасъш барынша тығыз топтастыру, демократиялық республика жолында және социализм жолында мумкіндігінше кец майданда күрес жүргізуге топтастыру» (112-бет).
Россияда революциялық өрлеудің осуімен байланыс- ты жұмысшы табыиьщ шаруалармен одағын нығайту, шаруаларды жұмысшы табының жағына қарай тарту


АЛҒЫ СӨЗ
XIII
міндетінің аса зор маңызы бар еді. Шаруалардың өске- лең революциялық белсенділігі 1902 жылдың көктемін- де шаруалардың стихиялық көтерілістеріне ұласты. 1903 жылдың көктемінде Ленин «Деревня кедейлеріне. Социал-демократтардың нені көздейтінін шаруаларға түсіндіру» дегеп кітапшасын жазды. Лениннің шаруа- ларға арнап жазған тұңғыш еңбегі саналатын бұл кі- тапшада РСДРП-ның мақсаттары мен оның аграрлық программасы ғылыми тұрғыдан көпшілікке ұғымды етіп түсіндірілгеп. Онда пролетариаттың гегемониясы туралы, жұмысшы табының шаруалармен одағы тура- лы, буржуазияльщ-демократиялық революцияны социа- листік революцияға ұластыру туралы марксизмнің идеялары одан әрі дамытылды.
Россиядағы жұмысшы партиясыныц ең таяудағы мін- деті — самодержавиеиі құлату жәие социализм жолын- да, опдаған және жүздеген миллион адамдарды зорлық- зомбылықтан, езушіліктен және қайыршылықтан құт- қару жолында одан әрі күресу үшін саяси бостаидьщты жеңіп алу екенін айқындап берген соң,— Ленин қала жұмысшылары қаиаушыларға қарсы күрес жолыпа тү- сіп отыр, бұл жолға деревия кедейлері дс түсуі керек деп көрсетті. Шаруалардың таптық құрылымына тал- дау жасау негізінде ол деревняда таптық күресті өріс- тету қажеттігі және оның өрістемей қоймайтыны жөнін- де қорытынды жасайды. Деревня кедейлерінің бірінші кезектегі міндеті, деп көрсетеді Ленин, крепостник- тік тәртіптің қалдықтарыпа қарсы барлық шаруалар- мен бірге күресу болып табылады. Одан әрі Ленин деревпя кедейлері помеіциктік кіріптарлыққа қарсы ал- ғашқы адымып ғана бай шаруалармен бірге жасай ала- ды деп түсіидіреді. Ңайыршылықтаи біржола құтылуға, қанаудан босануға деревпя кедейлері тек жұмысшы та- бымен одақтаса отырып қана жете алмақ. «Ал соңғы адымды,— деп жазады Ленин,— барлық шаруалар еш уақытта бірге баспайды: бұл арада енді барлық бай ша- руалар батырақтарға қарсы тұрады. Бұл арада енді бізге деревня кедейлерінің цала жумысшы социал-демо- краттарымен жасаған берік одағы керек» (210-бет). Ленин бұл одақта жұмысшы табы басшылық роль атқа-


XIV
АЛҒЫ СӨЗ
руы керек екенін, өйткені ол барлық шаруалардың кре- постниктік тәртіптің қалдықтарын жою жолындағы, саяси бостандық жолындағы күресін басқара алатын күш қана емес, сонымен бірге деревня кедейлерімен одақтаса отырып, социалистік революцияны жасауға, өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншікті жойып, со- циализм орнатуға қабілетті бірдсн-бір күш болып табы- латынын атап көрсетті.
Бүкіл буржуазия өз жағына тартуға тырыісып отыр- ған орташа шаруалардың жағдайын сипаттай келіп, Ленин пролетарлық партияның міндеті орташа шаруа- ларға оздерінің шын достарын тауып алуына, сөйтіп кедейлермен және жұмысшы табымен берік одақ жа- сауына жәрдемдесу екенін түсіндіреді.
«Деревня кедейлеріне» деген кітапша Россияның бір- қатар қалалары мен селолық жерлерінде кеңінен тара- тылып, шаруалар арасында революциялық социал-де- мократияның көзқарастарын насихаттауда, деревня ке- дейліерінің РСДРП-ға өздерінің мүдделерін қорғаушы ретінде сеніммен қарауына жетуде үлкен роль атқарды.
Томға енгізілген бірқатар мақалалар әсерлердің көз- қарастарын сынауға, олардың ұстаған позицияларының негізсіз әрі принципсіз өкенін түсіндіруге арналған. «Социалист-революционерлер қайта қозғап жүрген тұр- пайы социализм мен халықшылдық» деген мақалада Ленин таптар туралы маркстік теорияны эсерлердің бұрмалап отырғанын, олар осы заманғы қоғамның тап- тарға бөлінуінің өзгеше белгісін өндіріс құрал-жабдық- тарына қатынастан емес, ал табыс көзінен іздеуге ты- рысатынын әшкерелейді. Таптар туралы маркстік ілім- ді тұрпайыландыру, деп көрсетті Ленин, эсерлерге шаруалар шаруашылығы мен буржуазиялық шаруашы- лықтың бір-біріне мүлде қарама-қарсылығы туралы ли- берал халықшылдардың «бозарған қызғылт жалған со- циализмінің» идеясын жаңғырту үшін, ескі халықшыл- дық «еңбек шаруашылығы» теориясын тап күресі теориясымен ымыраластыруға тырысып көру үшін ке- рек болды.
Лениннің 1903 жылдың көктемінде эсерлерге қарсы жазбақ болған кітапшасының жоспары да осы томға


АЛҒЫ СӨЗ
XV
енгізілген, алайда кітапша жазылмай қалған-ды. Бірақ «Социал-демократиялық қозғалыстың міндеттері тура- лы», «Эсерлөрге қарсы негізгі тезис» деген мақалала- рында, эсерлерге қарсы бағытталған мақаладан үзіндідө эсерлердің позицияс-ына кең сипаттама берілген. «Тура- сынан, дәл айтқанда біз сіздерді авантюрашыл деп айыптадық.., бұл халықаралық социализмнің барлық негізгі мәселелеріпде сіздердің толық принципсіздікте- ріңізден, дүмбілездеу дайындап, дәмді тұздықпен «тұ- тынушыға» әкеп ұсынған аграрлық программаңыздағы көзқарастарыңыздың адам айтқысыз шатасқандығынан, сіздердің террорлық тактикаңыздың солқылдақтығынан және негізсіздігіиен туады, дедік» (57-бет).
Кейіннен Ленип былай деп атап көрсетті: большевизм тек оппортупизмге қарсы күресте ғана емес, сонымен бірге Россияда ооциалист-революционорлер партиясы бәрінен де гөрі айқынырақ бейнелеген ұсақ буржуазия- лық революцияшылдықпен күресте де өсіп жетілді, ны- ғайды және шыңдала түсті. «Болыпевизм,— деп жазды ол,— 1903 жылы жарыққа шығарында ұсақ буржуазия- лық, жартылай анархиялық (немесе анархизмге бой ұра алатын) революцияшылдыққа қарсы аяусыз күре- су дәстүрін қабылдады; мұндай дәстүр революциялың социал-демократияда әрдайым болды және ол бізде 1900—1903 жылдарда, Россияда революцияшыл проле- тариаттың бұқаралық партиясының негіздері қалана бастағап кезде өте-мөте бекіді» (Шығармалар, 31-том, 17-бет).
Томға енгізілгеп «Жаңа оқиғалар және ескі мәселе- лер» дегеп мақалада революциялық қозгалыстағы 1902 жылы басталғаи жаца кезеңге егжей-тегжейлі талдау жасалып, бұқаралық жұмысшы қозғалысына эсерлер қарама-қарсы қойған жеке-дара төррор тактикасы сы- налады. Ленин Ростовтағы стачка, демонстрацияларға қатысқаны үшіп сотталғап нижегородтық жұмыстпы- лардың сотта сөйлеген создері сияқты оқиғалар «...бүкіл халықтың самодержавиелік үкіметке қарсы қарулы кө- терілісі революционерлердің ойындағы және програм- маларындағы идея ретінде ғана емес, сонымен бірге қозғалыстың озінің болмай қоймайтын, практикальщ-


XVI
АЛҒЫ СӨЗ
табиғи, келесі қадамы...» (65-бет) бол^ш отырғанын дәлелдейді деген қорытынды жасайды.
РСДРП II съезіне байланысты материалдарға томда үлкен орын берілген. Олардыц бір бөлегі съезге әзірлік кезінде жазылған. Бұл еңбектер мыналар: жергілікті социал-демократиялық ұйымдарға жіберілгеи «РСДРП комитеттері мен топтарыиың жалпы партиялық съезге жасайтын баяндамалары туралы мәселеге» деген хат, ««Үйымдастыру комитетінің» құрылуы туралы хабар- ға» соңғы сөз, «Орыс Ұйымдастыру комитетінің Лигаға, Одаққа және Бундтың шетелдік комитетіне арналған үндеуінің жобасы», РСДРП уставының жобасы, Бунд- тың РСДРП-дағы орны туралы, демонстрациялар тура- лы, экономикалық күрес туралы, 1 Май туралы, халық- аралық конгресс туралы, террор туралы, насихат туралы, ікүплтерді бөлу туралы, партиялық әдебиет ту- ралы, оқушы жастарға козқарас туралы қарарлардың жобалары. Съезд жүріп жатқанда Бундтың РСДРП- дап шығуы туралы, жеке топтар туралы, әскердегі жұ- мыс туралы, шаруалар арасыпдағы жүмыс туралы, сек- танттарға арналған орган шығару туралы қарарлардың жобалары және басқалары жазылғап. Томда Лепиннің 47 сөйлеген сөзі басылуда, бүдан 32-сі бұрын съезд про- токолдарында ғана басылғап, ал Шығармаларға тұңғыш рет енгізіліп отыр.
РСДРП II съезі кезіиде мынадай аса мацызды саяси мәселе шешілді: Россияда жаңа тұрпатты пролетарлық партия құрылатын бола ма, Рюссия жұмысшы 'қозға- лысы қандай жолміен алға басады — осы партия басшы- лық еткеп, социалистік идеологиямеп қаруланғап бұл қозғалыс патша .окіметі меп ікапитализмге қарсы батыл да дәйекті күрес, пролетариат диктатурас-ы жолындағы күрес жолына түсе ме, әлде бұл қозғалыс буржуазия- лық идеологияға бағыну жолына, опігортунистер <оны бұрып әкеткісі келген реформизм жолына түсе ме — осы мәселе шешілді.
Съезд Ленинпің төңірегіне топтасқан дәйекті искра- шылдардың рабоче-делоіпылдармен — «экономистер- мен», бундшылдармен, центристермен жәпе Мартовтың жақтастары — дәйексіз, «солқылдақ» искраптылдармеп


АЛҒЫ СӨЗ
XVII
шиеленіскен күресі аренасыпа айналды. Томда жария- ланып отырғап съезд материалдарында Лепиниіц оп- портунистерге қарсы, Россия жұмысшы табының рево- люциялық партиясы құрылуға тиісті идеологиялық жә- пе ұйымдық принциптер жолындағы, жаңа тұрпатты пролетарлық партияньщ міндіеттеріне сәйкес программа меп уставты жасау жолыпдағы күресі бейнелепген.
Партияның программасы туралы мәселе жоніпде 22 июльде (4 августа) сөйлеген сөзінде Ленин «экономис- тер» съезде «...қазірдің өзінде оппортуиизм деп аталғап (жәие әділетті аталған) тсөзқараста болды» (297-бет) деп атап көрсетті. Олар капитализм тұсында еңбекші бұқараның қайыршылануы туралы маркстік теорияны бекерге шығаруға дейін барды, пролетариат диктатура- сының қажеттігіне, сөйтіп жұмысшы қозғалысыпа со- циалистік сапаны маркстік партияиың епгізетіпі тура- лы қағидаға қарсы шыңты. Лсиип маркстік теорияпыц аса маңызды қағидаларына оішортунистердщ жасағап шабуылына батыл тойтарыс беріп, пролетариаттыц пат- ша окіметі меп капитализмгс қарсы 'күресіпде партия- ііыц жетекші күш ретіндегі ролін атап көрсетті.
Съезд оппортуиистердің программапың искралық жо- басыпа батыс европалық реформистік иартиялардың программалары рухыидағы озгерістер снгізуге тырыс- қап әрекеттеріпің бәрін серпіп тастады. Партияпыц ирограммасыпа пролетариат диктатурасы туралы қағи- дапыц енгізілуі Лепинді жақтаушылардың үлкеи жецісі болды: Маркс пен Энгельс қайтыс болғапиап кейіп ха- лықаралық жұмысшы қозғалысы тарихыпда тұңғыш рст пролетарлық партияпың рсволюциялық программа- сы қабылданып, опда пролетарпат диктатурасы жолыи- дағы күрес пегізгі міпдет ретіпде қойьтлды.
Лепинпің томға еигізілген сөздерінде программаныц аграрлық бөлегін оның қалай ңорғағаны және проле- тариаттың одақтасы ретіндө шаруалардың ролі көрсе- тілген, ікесінді жерлерді қайтарып беруді талап етудіц маңызы және жұмысшы табы партиясының аграрлық программасы талаптарының буржуазиялық-демократия- лық және социалпстік революциялардағы айырмашы- льтқтары детізделіітгеп. Ксйіішоп Летттш РСДРП II съо-


N V 11Г
АЛҒЫ СӨЗ
зі қабылдаған аграрлық программаны 1905—1907 жылдардағы революция тұрғысынан бағалай келіп, бы- лай деп жазды: «Біздің ол кездегі программамыздың (кесінділерді қайтару) шамадан тьгс тар екенін және революцияшыл-демократияшыл іпаруалар қозғалысы- ның күшін жете бағаламағанын, оқиғалар күмәнсыз дә- лелдеді...», бірақ «социал-демократиялық партияның оң қанатына осы шамадан тыс тар аграрлық програм- маның өзі ол кезде тым кец болып көрінгенін мұнда ба- са көрсету қажет» (Шығармалар, 13-том, 99—100-бет- тер). 1905 жылдың апрелінде өткен РСДРП III съезі партияның алдына шаруалардың помещиктік жерлерді конфискелеуге дейін баратын революциялық шаралары- ның бәрін қолдап отыру міндетін қойды.
Программаға ұлттардыц өзін өзі билеу правосы тура- лы қағидапы енгізу жолындағы күрес,— ал бундшыл- дар мен ііоляк социал-демократтары бұл қағиданы енгізуге қарсы болды,— Лениинің программалық ко- миссияның мәжілістсріндө жасағап замсткаларыпда бейнелепген; үлт мәселесі жөніпдегі негізғі айтыс осы комиссияда болған-ды. Съезд бұл мәселе жөпіпен де Лениниің позициясып қолдады.
РСДРП II съезіпің пролетариаттыц буржуазиялық- демократиялық революциядағы ең таяу міндеттері де (программа-минимум), сондай-ақ оның негізгі мақса- ты — социалистік революцияның жеңуі мен пролета- риат диктатурасын орнату да (программа-максимум) тұжырымдалған революциялық маркстік программаны қабылдауыпың орасап зор теориялық және саяси маңы- зы болды. «Революцияға дейіп бірнеше жыл бұрын,— деп жазды кейіпнеп Лепип,— социал-демократия ба- рынша дәйекті және ымыраға келіспейтін программа- мен шықты. Ал таптар күресі, 1905 жылғы революция кезіндегі бұқарапың қимылы осы программаны раста- ды» (Шығармалар, 21-том, 336-бет). РСДРП II съезі қа- былдағаи программа партияпьщ жаңа проғраммасын бекіткен РКП(б) VIII съезіне дейін (март, 1919) боль- шевиктік партияның айбынды басшылық документі болды.
Съезде партияпы құрудың ұйымдық пршіціштері ту-


АЛҒЫ СӨЗ
XIX
ралы мәселе жөнінде шиеленіскен күрес кең өріс алды. Съездің күн тәртібі туралы мәоеле жөнінде 18(31) июльде және Буядтың РСДРП-дағы орны туралы мәсе- ле жөнінде 20 июльде (2 августа) сөйлеген сөздерінде Ленин Буидтың РСДРП-ны ұлттық белгі бойыпша жік- ке болуге тырысқан сепаратистік әрекеттеріп батыл айыптап, жаңа тұрпатты партияпьщ иптериацпопализм принциптеріне негізделуі тиіс екенін атап корсетті. Съезд басым көпшілік дауыспен Лениннің көзқарасын қолдап, партияны федерациялық принцип бойынша құ- ру жөніндегі бундшылдардың ұсынысын қабылдамады.
Партияның уставын талқылау кезінде күрес тым қатты шиеленісті; уставтың жобасын Ленин жазған бо- латын. Бұл мәселе жөніндегі баяндамасында және сөй- леген сөздерінде Ленин жұмысшы табының революция- лық теориямен қаруланған, алдыңғы қатарлы, саналы, ұйымдасқан отряды болуға тиісті партияны құру қажеттігін қорғады. Тек қана осындай, тоігтасқан, бір орталыққа бағынатын және ерік-жігері біртұтас партия ғана пролетариатты жіеңіске бастай алады, опьщ окімет- ті жеңіп алу жолындағы күресіне ойдағыдай басшылық ете алады, деп үйретті Ленип. Уставтың бірінші пара- графының Ленин ұсынғап тұжырымы партияның ролі мен міндеттерін нақ осылайша түсінуге сай келетін; бұл тұжырымда партияға мүше болу үшіп оның про- граммасын мойыидау, партияға материалдық жағынан жәрдемдесіп отыру жәпе партия ұйымдарыиың біріне тікелей қатысу шарт деп көрсетілді.
Оппортунистік және бұлталақтаушы элемепттердің бәрі қолдаған Мартов уставтың біріпші параграфыпыц лелиндік тұжырымына қарама-қарсы, басқа тұжыры- мын ұсыпды, опда партияға мүше болу үіпіп, партия- пыц программасын мойыпдау мен оған материалдық жағынан жәрдемдесудеп басқа, тек бір ұйымның бас- шылығымен партияға жеке басының үпемі жәрдемде- сіп отыруы ғана іпарт етіп қойылды. Оппортунистер партияға тілектес кез келген стачка жасаушы иемесе интеллигент, партия ұйымына кірмей-ақ, демек, пар- тиялық тәртіпке бағыпбай-ақ, озін партия мүшесімін деп жариялай алады деп мәлімдеп, II Инторнациопал-


XX
АЛҒЫ СӨЗ
дыц иартиялары тұрпаттас реформистік, келісімпаз партияны құруға бағыт ұстаған болатын.
Мартовтың түжырымына батыл қарсы шығып, Ленин бұл тұжырым алауыздықтың, солқылдақтықтың және оппортунизмнің барлың элементтеріне партияға кіру үпгін кең есік ашатынын атап көрсетті. «Бұл тұжы- рым,— деп жазды Ленин,— журттыц бәрін, әрбір адамды партия мүшесі етуге сөзсіз тырысады... Біздің тілемейтініміздің өзі пақ осы! Мартовтың тұжырымы- на біздіц мұншалықты үзілді-кесілді қарсы шығып отырғанымыз да нақ бондықтан. Бір мылжыңның пар- тия мүшесі болуға правосы және мүмкіншілігі болған- ша, жұмыс істеуші он адамның өздерін партия мүше- сіміз деп атамағаны жақсы (шын қызметкер шен ңу- майды!)» (317-бет).
Мартовты қолдаған Троцкийді сынай келіп, Ленип былай деп түсіндірді: партия мен тапты шатастыруға болмайды, партия жұмысшы табының орасан көп бұ- қарасының алдыңғы қатарлы отряды, басшысы болуға тиіс, ал жұмысшы табы түгелінен партияға кірмейді және кіре де алмайды.
РСДРП II съезінде сөйлегеи создерінде Леиин пар- тия тұрмысының нормалары жөніндегі негізгі ңағида- ларды тұжырымдады; кейіннен ол бұл қағидаларды өзі- нің «Бір адым ілгері, екі адым кейін» дегеи кітабында талдап жасады. Партия мүшесі деген жоғары атақ туралы, партияның орбір мүшесі партия үшін жауапты, партия әрбір мүшесі үшін жауапты екеиі туралы ленин- дік қағиданың орасаи зор маңызы болды. «Біздің мінде- тіміз,— деді Лепии,— партиямыздыц беріктігін, ұстам- дылығын, тазалығын сақтау. Біз партия мүшесінің атағы мен маңызын жоғары көтерген үстіне көтере тү- суге тиіспіз...» (318-бет).
Съезде оппортунистер болмашы көпшілік дауыспеп Мартовтың тұжырымын өткізе алды. Ал тұтас алғанда искралық, лениндік партия уставы қабылданды. Искра- шылдардың партияны құрудағы централизм идеясын қорғап қалғандығының орасаы зор маңызы бар еді. Ал уставтың бірінші параграфыи алатыи болсақ, өмірдің өзі, партия үйымдарының қызметі және партиядағы


АЛҒЫ СӨЗ
XXI
оппортунистік элементтерге қарсы күрес Лениннің тұ- жырымы дұрыс екенін дәлелдеп берді, сөйтіп РСДРП III съ-езі партияға мүшелік туралы лениндік тұжырым- ды қабылдап, уставқа өзгеріс енгізді.
Томға енгізілген материалдар Лениннің партияны басқаруға, партия ұйымдарының жұмысына, жұмысшы табының күресіне басшылық етуге қабілетті партияның орталық мекемелерін құру жолында іқалай күрес- кенін бейнелейді. Съезде партияның Орталық Органы деп танылғаи «Искра» редакциясы сайланғанда сөйле- ген сөзінде Ленин партияның орталық органдарында табанды искрашылдардың басым болуын қамтамасыз етудің орасан зор саяси маңызын атап көрсетті. Орта- лық Комитет пен Орталық Органды Сайлағанда дәйекті искрашылдар ұсынған кандидаттар көпшілік дауыс ал- ды. Сол уақыттан бері Лениннің жақтастары болыие- виктер деп, ал оппортунистік элементтер — меныпевик- тер деп аталатын болды.
Сонымен, Лениннің Россияда революциялық маркс- тік партияны құру жолында жүргізген күресі РСДРГІ II съезінде табысты аяқталды. Съезде ленипдік «Иск- ра» ұсынған және талдап жасаған идсялық, ұйымдық негіздерде құрылатын жұмысшы табының жауынгер, революциялық, маркстік партиясыньщ — II Интерна- ционалдың реформистік партияларынан принциптік өз- гешелігі бар, жаңа тұрпатты пролетарлық партияның іргесі қаланды. «Болыпевизм,— деп жазды Ленин,— саяси ой ағымы ретінде жәие саяси партия ретіпде, 1903 жылдан бері омір сүріп келеді» (Шығармалар, 31-том, 8-бет).
Болыпевиктік, лепиндік партияпың басшылығымеп Россиядағы жұмысшы қозғалысы патша окіметі меп ка- питализмге қарсы жеңімпаз революциялық күрес жо- лымен алға басты. Сонымен бірге меньшевиктердің марксизмге дұшпандық пиғылдағы идеялық және ұй- ымдық көзқарастарына қарсы Лениннің жүргізген күресі халықаралық оппортунизмге, ревизионизмге күй- рете соққы беру болды, ал мұның барлық елдердегі ре- волюциялық қозғалыс үітііи орасан зор маңызы бар еді, Жаца тұрпатты гіролетарлық гіартияиың үлгісін — Рос-


XXII
АЛҒЫ СӨЗ
сияда революциялық маркстік партияны құрып,— РСДРП II съезі дүние жүзілік жұмысшы қозғалысында бетбұрыс кезең болды.
«Дайындық материалдар» бөлімінде РСДРП II съе- зііі әзірлеуге және өткізуге байланысты лениндік доку- менттердің үлкен бір тобы берілген. Оған мыналар жа- тады: ««Искра» ұйымдарының қызметі туралы РСДРП II съезіне баяндамаға заметкалар», «РСДРП-ның кезек- ті II съезінің программасы», «РСДРП II съезінің ңұра- мы» (ашылар алдындағы), «РСДРП II съезі мәжіліс- терінің күнделігі», «Программалық комиссияның жұ- мысы туралы заметкалар», Бундтың РСДРП-дағы орны туралы мәселе жөнінде, партияның программасы тура- лы, «Искра» редакциясын сайлағанда сөйленген сөздер- дің жоспарлары, «Партия уставын талқылау тәртібі ту- ралы Бунд делегаттарының ұсынысы бойынша жарыс сөз туралы заметкалар», «Уставтың 1-параграфы жөнін- дегі жарыс соз туралы заметкалар», «Съездің құрамы» (съездеп кейін).
Томның негізгі материалдарымен қатар бұл документ- тер Лениннің РСДРП II съезін әзірлеу жолында орасан көп жұмыс істегенін, съезді еткізуде оның басгпылық роль атқарғапын, жаңа тұрпатты пролетарлық партия- ны құру жолында оның ымырасыз және қажырлы кү- рескенін жарқын сипаттайды, съездің жұмысын оқып- үйрену үшін бұлардың зор маңызы 'бар.
Нақ осы бөлімде «Деревня кедейлеріне» деген кітап- шаға материалдар, «Жаңа оқиғалар және ескі мәселе- лер» деген мақаланың нобайлары мен конспектілері, «РСДРП комитеттері мен топтарының жалпы партия- лық съезге жасайтын баяндамалары туралы мәселе жөнінде» және «Революцияшыл жа-стардың міндеттері туралы» хаттардыц жоспарлары, эсерлерге қарсы кі- тапша мен мақаланың жоспарлары, «Партияның екін- ші съезі» деген мақаланың жоспары және «Мартовтың қайшылыңтары мен бұлталағы» деген заметка берілген.
KILCC Орталыц IiO^'umenü жанындағы Марксиам-летипізм шіститупіы


1
БІЗДІҢ ҮЙЫМДЫҚ
МІНДЕТТЕРІМІЗ ТУРАЛЫ
ЖОЛДАСҚА ХАТ'
1902 ж. гектографта басылған; алғы сөзі мен соцғы сөзг 1904 ж. мына кгтапшада басылған:
Н. Ленин. «Біздіц уйымдыъ мгндеттерімгз туралы жолдаст^а хат». Женева, РСДРП Орталы^ Комитетініц басылымы
Кгтапшаныц текстг бойыниіа басылып отыр


[3
Россійская Соціальдемократическая Рабочая Партія.
Пролетағіи пстхъ странъ, сокдиняитесь’
Письмо къ товарищу
о нашихъ организаціонныхъ задачахъ Н. Л е н и н а
Изданіе Центральнаго Комитета Р. С.-Д. Р. Партіи.
ЖЕНЕВА
Типографія ГТартіи. Rue de la Couiouүгеніеге. 27. 1904
B. II. Лениннің
<Біздің ұйымдың міндеттеріміз туралы жолдасқа хат» деген кітапшасының мұқабасы.— 1904 ж.
Кгшгрейтглген


5
АЛҒЫ СӨЗ
Мен қайта бастырып отырған «Жолдасқа хат» бұдан бір жылдан артығырақ бұрын, егер ұмытпасам, 1902 жылғы сентябрьде жазылған болатын. Әуелі ол хаттың көшірмесі искралық ұйымдық көзңарастарды баяндау ретінде жұрттың қолынан қолыиа көшіп, бүкіл Россия- ға тарады. Сонан кейін Сибирь одағы бұл хатты откен жылдың июнінде қайта бастырып, өте көп дана етіп та- ратты. Сонымен бұл хат қазірдің өзінде-ақ бүтіидей жұртшылықтың игілігіне айналды, сондықтан енді оның жариялануын кідіртуге ешқандай негіз жоқ. Менің бұл хатты бұдан бұрын бастырмаудағы пікірім,— атап айт- қанда оның әдеби жағынан мүлде өңделмегендігі, оның мүлде «жөнделмеген» күйінде екендігі болды,— енді өз- геріп отыр, өйткені көптеген орыс практиктері қазірдің өзінде-ақ хатпен нақ осы жөнделмеген күйінде таныс- ты. Сонымен қатар, бұл хатты жөнделмеген күйінде (мен тек ең қажетті стилистикалың түзетулер ғана ен- гіздім) қайта бастыруға мұнан да гөрі маңыздырақ себеп болған нәрсе енді оның «документ»* ретіндегі ма- ңызы болды. Жұртқа мәлім, «Искраның» жаңа редак- циясы 2 53-номердің өзінде-ақ уйымдыц мәселелер бо- йыніпа алауыздықты бастады. Амал не, бұл алауыздық- тардың нақ неде екенін нақты ашып көрсетуге редакция * Менің оппоненттерім бұл хатты документ ретінде пайдалану жө- нінде өлденеше рет тілек білдіргеннен кейін, қайта бастыру кезінде нендей бір өзгерістер енгізуді мен өз тарапымнан тура тіпті... қалай жецілдетіп айтсам екен?.. ыңғайсыз деп санаған болар едім.


6
В. И. ЛЕНИН
асықпайды, ол көбінесе тек ешкім білмейтін нәрселерді тұспалдап көрсетумен ғана шектеледі.
Жаңа редакцияның қиын міндетін жеңілдетуге тыры- су керек. «Искраның» 3 ескі ұйымдық көзқарастары бү- ге-шігесіне дейін, тіпті жөнделмеген нұсқаларына дейіп белгілі бола берсін,— мүмкін, сол кезде жаңа редак- ция, ақырында, өзі «идея жағыпан жетекшілік етіп отырған» партияға озінің ұйымдық жаңа козқараста- рын ашып беретін шығар. Мүмкін, сол кезде жаца ре- дакция біздің партиялық ұйымдық уставымызға 4 өзінің ұсынатын негізгі өзгерістерінің дәл тужырымын ақы- рында біздің алдымызға әкеліп тартар. Өйткені, шы- нында, нақ осы ұйымдық устав біздің әрқашандағы ұйымдық жоспарларымызды қабылдап отырғанын кім түсінбейді?
«Не істеу керек?-ті» * және «Искрадағы» ұйымдық мәселелер жөніндегі мақалаларды ұсынылып отырғап «Жолдасқа хатпен» салыстыра отырып, ал соңғыны екінші съезде қабылданған уставпен салыстыра отырып, оқушылар біздің, искрашылдар көпшілігі мен партия съезі көпшілігінің, өзіміздің ұйымдық «бағытымызды» қаншалықты дәйекті түрде жүзеге асырып келгенімізді айқын түсіне алады. Ал біз «Искраның» жаңа редак- циясынан оның ұйымдық жаңа көзқарастарын баянда- уын күтеміз, күткенде де зор шыдамсыздықпен күтеміз, оның нақ не себепті және нақ қай уақыттан бастап кө- ңілі қалып және оның не себепті «бұрын бас иген нәрсе- сін отқа жаға» 5 бастағандығын көрсетуін күтеміз.
Н. Ленин Январь 1904 ж,
* Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 6-том, 1—211-беттер. Ред.


7
Ңымбатты жолдас! «С.-Петербург революциялық пар- тиясын ұйымдастырудың» сіз жазған жобасын сынау- ды сұраған өтінішіңізді ықыласпен орындаймын. (Сіз- дің ойлағаныңыз, сірә, Россия социал-демократиялық жүмысшы партиясының Петербургтегі жұмысын ұйым- дастыру шығар.) Сіз көтерген мәселенің маңыздылығы сошпалық — оны талқылауға С.-Петербург комитетінің барлық мүшелері де және тіпті жалпы барлық орыс со- циал-демократтары да тегіс қатысуға тиіс.
«Одақтың» бұрынғы (сіздің атағаныцызша, «одак,- тық») ұйымдасуының жарамсыздығып түсіндіріп айт- қан сіздің пікірлеріңізге толық қосылатынымды ең алдымен айтып отемін. Сіз алдыцғы ңатарлы жұмыс- шылардыц елеулі даярлығының, революциялық тәрбие- сінің жоқтығын, «демократияльгқ» приііциптсрге бола рабоче-делошылдар 6 соншалықты мақтанышпен, қасара қорғап жүрген сайлау системасы дегенді көрсетесіз, жұмысшылардың белсенді жұмыстан қол үзгенін ай- тасыз.
Нак, солай: 1) елеулі даярлықтың және революция- лық тәрбиенің (жұмысшыларда ғана емес, интеллигент- терде де) жоқтығы, 2) сайлап қою негізін орынсыз жә- не шамадап тыс қолдану жәпе 3) жұмысшылардьщ белсенді революцияльщ жұмыстан қол үзуі,— мінеки, шынында да, жалғыз G.-Петербург ұйымының ғана емес, біздің партиямыздың басқа да көптеген жергілікті ұйымдарының басты кемшілігі осында.


8
В. И. ЛЕНИН
Ұйымдық міндеттерге сіздің негізгі көзқарасыңызды толық қостай отырып, мен сондай-ақ сіздің ұйымдық жобаңызға да қосыламын, өйткені бұл жобаның басты- басты белгілері маған сіздің хатыңыздан айқын бола бастады.
Атап айтқапда, жалпы орыстық жұмыстың және жалпы алғанда бүкіл партияның міндеттерін айрықша атап көрсеткен жөн деген сіздің пікіріңізге әбден қосы- ламыи; бұл сізде жобаның бірінші пунктінің былай делінуімен білдірілген: «партияньің (бір ғана комитет- тің немесе ауданның емес) басшы орталығы «Искра» газеті болып табылады, опың жұмысшылар арасында тұрақты тілшілері болады жәие ол ұйымның ішкі жұ- мысымен тығыз байланысты болады». Мен тек мынаны ғана ескертер едім: газет партияның идеялыц жетекші- сі бола алады және болуға тиіс, теориялық ақиқаттар- ды, тактикалық ережелерді, жалпы ұйымдастыру идея- ларын, бүкіл партияның белгілі бір кезеңдегі жалпы міндеттерін дамыта алады және дамытуға тиіс. Ал бар- лық комитеттермен өзі тікелей қатынас жасап отыра- тын, барлық орыс социал-демократтарының барлық маң- дай алды революциялық күштерін өз ішіне қамтып отыратын, барлық жалпы партиялық істерді, атап айт- қанда: әдебиеттің бөлінуін, листоктар піығарылуын, күштердің бөлінуін, айрықша кәсіпорындарды басқару үшін жеке адамдар мен топтар тағайындалуын, жалпы орыстың демопстрациялар меп көтерілістер әзірлеуді, тағысын-тағыларды басцаратын айрықша орталық топ қана (оны Орталық Комитет деп-ақ атайық) қозғалыс- тың тікелей практикалыц басшысы бола алады. Өте қа- таң астыртын жұмыс жүргізу және қозғалыстың сабақ- тастығын қорғау қажеттігі жағдайында біздің партия- ның басшы екі орталығы: 00 (Орталық Орган) менОК (Орталық Комитет) бола алады және болуға тиіс. Бі- ріншісі идеялық жағынан, екішпісі — тікелей және практикалық жағынап басшылық етуге тиіс. Бұл топ- тардың арасындағы қимыл бірлігі және қажетті ынты- мақтылық партияныц біртүтас программасымен ғана емес, екі топтыц цурамымен де (екі топтың екеуінде де, Орталық Органда да, Орталық Комитетте де өзара


БІЗДІҢ ҮЙЫМДЫҚ МІНДЕТТЕРІМІЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДАСҚА... 9
әбден түсініскен адамдар болуы керек) және олардың арасында үздіксіз және тұраңты кеңестер тағайындау- мен де қамтамасыз етілуге тиіс. Сонда ғана, бір жағы- нан, Орталық Орган орыс жандармдарының әрекетінен аулақ болады, сойтіп оның ұстамдылығы мен сабақтас- тығы қамтамасыз етіледі,— ал екіпші жағыпап, Орта- лық Комитет барлық маңызды жұмыста әрқашан Орта- лық Органмен ыптымақтас болады және қозғалыстьің барлық практикалық жағын тікелей басцару үпііп жет- кілікті ерікті болады.
Сондықтан уставтың біріпші пунктінде (сіздің жоба- ңызға сәйкес) партияның қандай органы басшы деп та- нылатыны көрсетіліп қана қоймай (мұны көрсету, әл- бетте, керек), мұнымен қатар, осы жергілікті ұйымның орталық мекемелерді цуру, қолдау және нығайту жо- лында белсене жұмыс істеуді өзіне міндет етіп қояты- ны да көрсетілгені жақсы болар еді, өйткені бұл орта- лық мекемелерсіз біздің партиямыз партия ретіпде өмір сүре алмайды.
Бұдан соң, екінғпі пунктте сіз комитет туралы айта- сыз, ол «жергілікті ұйымға басшылық етуге» тиіс дей- сіз (бәлкім, «партпяның барлық жергілікті жұмысы мен барлық жергілікті ұйымдарына» деу жақсырақ шығар, бірақ мен тұжырымның егжей-тегжейіне тоқтап жат- паймын) және ол жұмысшылардан да, интеллигенттер- ден де құрылуға тиіс, ал оларды екі комитетке бөлу — зиянды дейсіз. Бұл іәбден және сөзсіз орынды. Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясының коми- теті біреу болуға тиіс және онда өзін бүтіндей соци- ал-демократиялық жұмысқа арнаған әбден саналы социал-демократтар болуға тиіс. Мүмкіндігішпе коп жұ- мысшыпьщ әбден саналы жәие профессионал револю- ционер болып, комитетке * енетін болуына ерекше ты- рысу керек. Қосарланған комитет емес, бір комитет жағ- дайында көптеген жұмысшыларды комитет мүшелерінің жузбе-жуз білетін болуы туралы мәселенің айрықша маңызы бар. Жұмысшылар ортасында болып жатқан * Комитетке жұмысшы бұқараның арасында неғұрлым байланысы көп жэнс неғұрлым «жақсы атты» болған жұмысшы-революционер- лерді енгізуге тырысу керек.


10
В. И. ЛЕНИН
істің бәріпе басшылық ету үшін барлық жерге бара ала- тын болу керек, өте көп адамдарды білу керек, барлық жолдарды білу керек, т. т., т. т. Сондықтан да, жұмыс- шы қозғалысының жұмысшылардың өз ішінен шыққап басты-басты басшыларынъщ бәрі мүмкіндігінше коми- тетте болуға тиіс, комитет жергілікті қозғалыстың барлъщ жақтарына басшылық етіп отыруға жәпе пар- тияның барлыц жергілікті мекемелеріп, күштері меп қа- ражаттарып меңгеріп отыруға тиіс. Комитет қалай құ- рылуға тиіс екендігі туралы сіз айтпайсыз,— сірә, бұл туралы айрықша ережелер керек бола қояр ма екен де- ген сіздің пікіріцізге бұл арада да біз қосылатын шығар- мыз; комитетті қалай ңұру — бұл енді жергілікті соц.- дсмократтардың ісі. Тек комитеттің өз мүшелеріпің көпшілігіпіц (немесе үштен екісіпің, т. с.) ұйғаруы бо- йынша толықтырылатынын, ікомитет өзінің байланыста- рын сіенімді (революциялық жағынан) және қорғалатып (саяси мағыпада) жерге тапсырудың, өзіпе күні бұрын капдидаттар даярлаудың қамып істеуге тиіс екепіп Tana корсетуге болар ма еді. Бізде Орталық Оргап мен Орталық Комитет болғап кезде жаңа комитеттор солар- дыц қатынасуымеп және солардың келісімімен ғапа қү- рылуға тиіс. Комитет мүшелеріпіц саны мүмкіндігіпше тым көп болмауға тиіс (бұл мүшелердің дәрежесі жоға- рырақ және революциялық кәсігітегі олардың маманды- ғы толығырақ болуы үшін), бірақ, сонымен қатар, істіц барлыц жағып меңгеруге және кеңестердің толық, қа- рардың тиянақты болуын қамтамасыз етуге жетерлік- тей болуға тиіс. Егер мүше тым көп болып, олардьщ жиі жппалуы қауіпті болатыи болса,— опда, мүмкіп, комтттеттеп тағы бір айрықша, оте шағыи (айталық, бес, псмссо одап да аз адампап) басцарушы топ қүруға тура келер; ол топтыц құрамыпа қалайда секретарь жә- не барлық жұмысты іс жүзінде басқаруға пеғұрлым қа- білетті адамдар енуге тиіс. Сәтсіздікке ұшыраған жағ- дайда жұмыс тоқтамауы үшін өзін кандидаттармен қам- тамасыз ету бұл топ үшіп айрыцша маңызды болған болар еді. Комитеттің жалпы жиналыстары басқарушы топтың іс-қимылын бекітер еді, оның құрамын белгілер еді, т. т.


БІЗДІҢ ҮЙЫМДЬТҢ МІІІДЕТТЕРІМІЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДАСҚА... 11
Сонан соң, комитеттен кейін, соған бірлесіп бағына- тын мынадай мекемелер болсын деп ұсынасыз: 1) ай- тыс («таңдаулы» революционерлердің кеңесі), 2) ау- дандық үйірмелер мен 3) олардың әрқайсысының жа- пында насихатшылар үйірмесі, 4) завод үйірмелері және 5) сол ауданның завод үйірмелері делегаттарының «окілдік жітындары». Кейінгі мекемелердің бәрі (ал олар оте коп жәтте сіз атагатптатт басқа мейлінше сан алуап болуга тпіс) комитотке бірлесіп багыпуга тиіс және де аудандық (өте үлкен ңалалар үшін) және за- водтық (әрқашан және барлық жерде) топтар болуы керек дегеніңізге мен толық ңосыламын. Бірақ кейбір жеке пікірлерді алғанда меп сізге толық қосыла цоймай- тын шығармын. Мәселен, «айтыс» жайына келгенде мен мұндай мекемені-ң мулдем керегі жоц деп ойлаймын. «Таңдаулы революционерлер» тегіс комитеттерде неме- се айрықша қызметтерде (баспахана, транспорт, көш- пелі үгіт, айталық, паспорт бюросьтн немесе тыцшылар меп араітдатушыларға қарсы күресу жасақтарын, не болмаса әскер ітпіндс топтар ұйымдастыру, т. т.) болуға тиіс.
«Кеңестер» комитетте де, эрбір ауданда да, әрбір за- водтық, насихатшылық, кәсіптік (тоқымашылардың, мехапиктердің, былғарышылардың, тағы басңа), сту- денттік, әдеби, т. т. үйірмеде отетін Іболады. Кеңестер өтікізу үшін айрықтпа імекеменің керегі не?
Сонаи соц. Сіздің «зауықтылардың бәріне» хат-хабар- ды тура «Искраға» жіберіп тұруға мүмкіндік берілуін талап етуіңіз әбден дұрыс. Бірақ, тек «тура» дегенді «зауықтылардың бәріне» редакцияға жол ашып, адресіи айту керек деп түсіну керек емес, барлыц зауыцтылар- дан хатты міпдетті түрде редакцияға кісі арқылы тап- сыру (неімесе жөпелту) керек дөп түсіну ікерек. Ал адресті біршама көп адамта беру керек, ібіраіқ, дегенмен, зауықтылардың бәріне емес, тек қана сенімді және ас- тыртын жұмыста айрықша іпеберлігімен көзге түскен революционерлерге беру керек,— мүмкін, сіздің қалаға- ныңыздай аудан басына біреуден емес, бірнепгеуден бе- ру ікерек болар; осы сияқты, жүмы&қа (қатынасушылар- дың бәрі, барльщ іжәне қавдай да іболюын үйірмелер өз 2 7-том


12
В. И. ЛЕНИН
шешімдерін, талап-тілектерін, іқажеттерін комитетке де, сондай-ақ Орталық Орган мен Орталық Комитетке де жеткізіп тұруға праволы болулары керек. Егер біз осы- ны қамтамасыз етсек, онда «айтыс» сияқты ебедейсіз, астыртындығы жоіқ мек-емелер •құ.рмай-ақ барлыу, партия уъізметкерлерііііц Кіщесініц толыц болуына қо- лыімыз жетеді. Әлбетте, мүпьшеіт йірге ібарлық жәпе қаітідай да болсып іқайраткерлердің імүмкіпдігіише кобі- пің жузбе-жуз кездесетін кеңестерін өткізііп түруға тал- пыну корек,— бірақ ібұл арада барльтқ іс астыртыидьтқ- та гой. Воссияда іжалиы жииалыстар імеп жиыидар тек ерекше реттерде оқта-текте өткізілуі мүмкін, бұл жи- палыстарға «таңдаулы революционерлерді» жіберерде оте-моте сақ болу керек, ойткеяі жалпы жиналыстарға араидатушының етіп кетуі және қатыпасушылардыц біріп тыңшының аңдып соңына түсуі жалпы оңай. Ме- нің ойымша, бәлкім, былай істеген жақсырақ болар еді: үлксн (айталық, 30—100 адам жиналған) жалпы жина- лыс өткізу мүмкін болғаи кезде (мысалы, жаздың күні орман ішінде немесе ерекше табылған астыртын пәтер- де), комитет онда 1—2 «таңдаулы революционерді» жі- берсіи және жииалыстың құрамы жақсы болуына, яғни, мәселеп, завод үйірмелерінің, т. б. сепімді мүшелерін мүмкіндігінше көбірек шақыруға цам істесін. Бірақ бұл жиналыстарды жазьгп, тіркеудің керегі жюқ, оларды уставқа енгізудің керегі жоқ, оларды түрақты шаіқыру- дың керегі жоқ, жиналыстың барлық мүшелері қатыпа- сушылардың бәрін білетіндей етпеу керек, яғни барлы- ғы үйірмелердің «екілдері» болатындай етпеу ікерек, т. т.; імінски, .менің «айтыстар-ға» ғана емес, «өкілді жиынға» да қарсы болатыным осыдан. Бұл екі мекеме- пің екеуінің орнына мен шамамен мынадай тәртштің қолданылуын ұсынар едім. Комитет іқозғалысқа іс жү- зінде қатынаісущылардың мүмшндігінше көбінің және жалпы алғанда барлық жұмысшылардың үлкен жина- лыстарын өткізуді қарастырады. Жиналыстың уақытын, ■болатын жерін, өткізілу сылтауын және оның ңұрамын комитет белгілейді, мұндай піаралардың іастыртын жүр- гізілуі үшін сол іжауаиты болады. Серуендерде, орман ішініде, тағы сондай жерлерде жүмьгсіпылардың ешқан-


БІЗДІҢ ҰЙЫМДЬІҚ МІИДЕТТЕРІМІЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДЛСҚА... 13
дай жазу-сызусыз-ақ жиындар 'өткізуіне мұның ешбір бөгет Іболмайтыны өзіневнөзі түсінікті. Бәлікім, бұл ту- ралы уставта ештеңе айтпаса тіпті жақсы болар еді.
Сонан соң, аудандық топтарға келетін болсақ, мен олар жайында сіздің: олардың өте маңызды міндеттері- нің бірі — әдебиет бөлуді дұрыс жолға қою дегеніңізге әбден қосыламын. Менің ойымша, аудандық топтар ец алдымен комитеттер мен заводтар арасындағы жалғас- тырушы болуға тиіс, жалғастырушы және тіпті көбіне- се табыс етуші болуға тиіс. Комитеттен алынған әде- биеттің дұрыс таратылуын астыртын түрде жолға қою олардың басты міндеті болуға тиіс. Бұл — орасан ма- цызды міндет, өйткені егер әдебиет таратушы айрықша аудандық топтың аудандағы барлыц заводтармен, ау- данның жумысшылар пәтерлерінің мүмкіндігінше ба- рынша көбімен үздіксіз қатынас жасап тұруын қамта- масыз етсе, демонстрациялар үшін де, көтеріліс үшін де мұның маңызы орасан зор болады. Әдебиеттің, лис- токтардың, прокламацпялардың және басқаларының тез және дұрыс тапсырылуын жөнге салу, ұйымдастырып алу, бұған агенттердің тұтас бір тобын дағдыланды- ру — болашақта демонстрациялар мен көтеріліс әзірлеу жоніпдегі істің жартысынан көбін істеу деген соз. Өр- шу, стачка, толқу кезінде әдебиетті тарату ісііі жолға қою кеш болады — імұпы айыпа екі реттеп, үш реттен міндетті турде жүргізіп барып, тек бірте-бірте бұған үйретуге болады. Егер газет жоқ болса, мұны листок- тарды тарату арқылы істеуге болады және істелуі ти- іс,— бірақ бұл таратушы аппараттыц түк істемей қарап отыруына ешбір жол бермеу керек. Бұл аппараттыц шеберлігін барынша жетілдіруге ұмтылу керек — ол бір түпніц ішіпде С.-Петербургтің барлық жұмысшы хал- қын хабарландыра алатын, былайша айтқанда, жұмыл- дыра алатын ету керек. Лпстоктарды орталықтан алып, өте шағын жалғастырушы үйірмелерге, олардан тара- тушыларға үздіксіз жеткізіп тұрған жағдайда бұл әсте орындалімайтын міндет емес. Менің іойьгмпіа, таза жал- ғастырушылық және ұштастырушылық жұмыстан басқа қызмет қосу арңылы аудандық топтардың атқаратын жұмысыпың шеңберін кеңейтудің қажеті болмас еді не- 2*


14
В. И. ЛЕНИП
месе, дәлірек айтқанда, оны асңан сақтықпен істеген жөн болар еді, әйтпесе бұл — жұмыстың астыртын бо- луына да, біртұтас болуына да зиянын тигізуі мүмкін. Әрине, аудандық үйірмелерде де барлық партия мәселе- лері жөнінде кеңестер болып тұрады, бірақ жергілікті қозғалыстың барлық ортақ мәселелерін комитет қана шешуге тиіс. Аудандық топтың табыс ету және тарату тәсілі жөніндегі мәселелерде ғана дербес болуыпа жол бергеп жөн болар еді. Аудандық топтың құрамын коми- тет белгілеуге тиіс, яғни комитет белгілі ібір аудан бо- йынша делегаттыіқңа өзіінің бір-екі мүшесін * (немесе тіііті мүше еіместерді де) тағайындап, ол делегаттарға аудандыц топ ^уруды тапсырады, ол таптың ібарльгқмү- шелерін, былайынша айтқанда, қызмет орнына тағы да комитет бекітеді. Аудандық топ — комитеттің филиал- дық бөлімшесі, өзінің өкілдіктерін тек содан ғана алып отырады.
Насихатшылардың үйірмелері туралы мәселеге көше- мін. Насихатшы ікүштердің тапшылығы жағдайында әрбір ауданның жанынан оларды жеке үйымдаотыру мүімжін ібола іқояр ма екен және керек те бола қояр ма екен. Бүкіл коімитет насихатты ібір рухта жүргізуге тиіс, сондықтан юны қатіаң орталықтанідыру ікереік, осы себеп- тен ім?ен бұл істі ібылай түсінемін: комитет өзінің бірне- пте мүшесіне насихатшылар тобын ұйьтмдастыруды таіп- сырады (бұл ітоп ікомитеттің филиалдьъқ бөліімшесі немесе комитет мекемелерінщ бірі болады). Бұл топ, астыртыи жұмыс іжағыпап аудандық топтардың жэр- демімен 'пайдаланьтп, букіл уалада, комитеттің «қол ас- тынідағы» барлық жеріде насихат жүргізуге тиіс. Егер керек болса, бұл топ іквмөкші тотатар іқұра алады, өз қызіметінің белгілі бір бөлегін әрі іқарай жүргізуді олар- ға сеніп таіпсыра алады, бірақ осының ібәрі комитеттің бекітуімен ғана істелуі керөк, камитет іқозғалысқа ақан- дай да болсын ■ңатынасы бар әрбір топгқа, көмекіпі топ- қа немесе үйірмеге өз делегатын жііберуге өрқашан іжә- не сөзсіз іправюлы бюлуяа тиіс.
Ңозғалысқа ңызмет ететін сан алуан топтардың бә- рі,— студент және гпмназист жастардың топтары да, ай- талық, қолғабысшы чиновниктердің топтары да, транс-


ІИЗДІҢ ҮЙЫМДЫҚ МІНДЕТТЕРШІЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДАСҚА... 15
порт, баспахана, паспорт топтары да, астыртын пәтер ұйымдастыру топтары да, тыңшылардың ізіне түсу топ- тары да, іәскери адамдар тшттары да, іқарумен жабдық- тау жоніндегі ітоптар да, мФселен, «паңдалы финанс кә- сіпорнын» ұйымдастыру тобы да, т. т. нақ сондай тап- сырма іберу үлгісі ‘бойынша, комитеттің немесе оның меікемелерінің филиалідыіқ бөлііміпелерінің үлгісі бойын- ша ұйымідастырылуга тиіс. Астыртын ұйьімның барлық өнері — цандай нәрсеніц болса да бәрін пайідалануда бо- луға тиіс, барлық іқозғалысіқа басшъілъіц іжасай отырып, жасағанда, әрине, өктемдікпен емес, бедел күшімен, жі- гер күшімен, үлкен тәжірибелілік, үлкен сегізқырлы- лық, үлкен дарындылық күшімен басшылық жасай отырып, «бәріне тегіс және әрбір адамға жұмыс беру- ге» тиіс. Егер орталықта қолына шексіз билік берілген цабілетсіз бір адам кездейсоц отыра қалса, қатаң орта- лықтандыру істі оп-оңай оңдырмай тастауы ықтимал деп айтылуы мүмкін және дағдыда айтылып жүрген қарсылыққа айтар ескерту осы. Олай болуы, әрине, ық- тимал, бірақ сайлап қоюшылық және дербестендіру бұ- ған қарсы құрал бола алмайды, өйткені бұлар азды-көп- ті кең көлемде жүргізуге мүлдем жарамсыз және само- державие тұсындағы революциялық жұмыста тіпті тікелей зиянды. Оған қарсы тқұралды ептқандай устав та тауып бере алмайды, ол құралды — барлық және қан- дай да болса көмекші топтардың қарарларынан бастап, одан соң олардың Орталық Орган мен Орталық Коми- тетке мәлімдеуіпе дейін барып, ақырында (ең әрі кег- кенде) мүлдем ңабілетсіз өкіметті цулатумен тынатын «жолдастық ықпал» шаралары ғана бере алады. Комп- тет мынаны есте ұстай отырып, еңбек бөлуді мүмкінді- гінше толық жүргізуге тырысуы тиіс: революциялық жұмыстың әр алуан саласы үшін әр алуан қабілетті адамдар керек, кейде ұйымдастырушы болуға мүлдем жарамсыз адам таптырмас үгітші болады немесе астыр- тын жұмыстың өте қатаң ұстамдылығы қолынан кел- мейтін адам тамаша насихатшы болады және т. с.
Айтпақшы, насихатшылар жөніне келгенде әдетте бұл кәсіпті қабілеті аз адамдарм.ен тым толтырып жіберіп, сөйтіп пасихаттың дәрежесід төмендетуге қарсы тағы


бірнеше сөз айтқым келеді. Бізде кейде кез келген сту- дент ешбір талғаусыз насихатшы деп есептелінеді, сои- дықтан барлық жастар өзіне «үйірме беруді» талап ете- ді және т. б. Мұнымен күрескен жөн болар еді, өйткені одан келетін зиян өте көп болады. Принциптілік жағы- нан шын мәиінде ұстамды және қабілетті насихатшылар өте аз (және мұндай іболу үшін әже'птәуір үйрену ске- рек, тәжірйбе жинақтап алу керек), сондықтан мұн- дай адамдарды мамандапдыру керек, оларға барынша толық жұмыс істетіп, өте-мөте сақтау керек. Мұндай адамдар үшін іаптасына бірнеше лөкциялар ұйымдасты- рып тұру керек және оларды дер кезінде басқа қала- ларға шақыра білу керек, жалпы алғанда әр түрлі қа- лаларды шебер насихатшылардың аралап тұруын ұйым- дастыру керек. Ал жаңа талап жастардың көпшілігіп неғүрлым практикалық істерге қою керек; оптимистік түрде «насихат» деп аталатын іспен — студенттердің үйірмелерге баруымен — салыстырғанда бұл іс бізде ес- керусіз ңалып жүр. Әрине, елеулі практикалық істерге де жеткілікті даярлық керек, дегепмен мұнда «жаңа талаптарға» да іс табу оңайырақ.
Еііді завод үйірмелері туралы. Бұлар біз үшін аіірық- ша маңызды: қозғалыстың барлық басты күші — жұ- мысшылардың ірі заводтарда ұйымдасқанында ғой, ойт- кені бүкіл жұмысшы табының тек сан жағынан басым ғана емес, ықпалы, ой өрісі, күресуге қабілеті жағынап одан да басым бөлегі осы ірі заводтарда (және фабри- каларда). Әрбір завод біздің қамалымыз болуға тиіс. Ал бұл үшін қапдай да болсыи революциялық ұйым сияқты, «заводтық» жұмысшы ұйымы да өз ішінде ас- тыртын болуға тиіс, сыртта, яғни өзінің сыртқьі қаты- пастарында «көп бұтақты» болуға тиіс, өзінің барлау құралдарын алысқа сермеуге тиіс және ең алуан түрлі салаларға сермеуге тиіс. Меп мыпаны атап айтамын: мұнда да революциоиер-жұмысшылардың тобы қалай да ұйтқы және жетекші, «қожайын» болуға тиіс. Біз тура «заводтық» үйірмелердің өзіне дейін тек таза жұ- мысптылық немесе косіптік тұрпаттағы соцпал-демокра- тияльіқ ұйымдардың дәстүрінен қол үзуге тиіспіз. За- водтьщ тіоп немесе завюдтьтқ (фабрикалық) ішмитет (оте


БІЗДІҢ ҮЙЬТМДЬТҚ МІНДЕТТЕРІМТЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДАСҚА... 17
көіп 'болуға тиісті баска топтардан оны бөліп <алу үшін) заводтағы барлық социал-демократиялық жұмысты жүр- гізуге тапсырмалар мен өкілдіктерді тікелей комитеттен алатын революционерлердщ өте шағын санынан құра- луга тиіс. Заводтық комптеттіц барлық мүшелері өзде- ріп комптеттің агептіміз деп білуге тиіс, комитеттің бар- лық бұйрықтарына бағынуға міттдеттіміз, оздеріміз Rippen және соғыс уақытында бастықтардыц рұқсатыпсыз өз бетімізбеп шығуға правомыз жоқ, «майдаидағы ар- мияііыц» барлық «заңдары мен ғұрыптарып» орыидау- ға міпдеттіміз деп білуге тиіс. Сондықтаи заводтық ко- митеттіц құрамыныц оте үлкеп маңызы бар жәпе бұл көмекші комитеттерді дүрыс жолға қою — комитөттің басты ісінің бірі болуға тиіс. Меніңше, бұл жұмыс мы- надай болуға тиіс: комитет озінің пәлендей бір мүшеле- ріне (бұларға, айталық, жұмысшылардан пәлендей адамдарды,— түрліше себептермен комитетке кірмеген, ^бірақ өздерінің тәжірибесі, адамдарды білуі, ақылы, өзінің байланыстары жағынан пайдалы бола алатып адамдарды қосып) барлық жерде заводтық комекші ко- митеттер ұйымдастыруды тапсырады. Комиссия аудан- дьгқ уәікілдермен ікеңеседі, бірнөшө ікездесулер тағайып- дайды, заводтық комекші комитеттердің мүшелігіпе кан- дидат адамдарды жақсылап сыннан өткізеді, олардап түс-түстап «түібегейлел» жауап алады, -қажет болса, оларды тексеріп те байқайды, бұл арада белгілі завод- тың заводтық көмекші комитетіне кандидаттардың мум- кіндігінше көп саныи озі тікелей қарап, сынауға тыры- сады, ақырында, комитетке әрбір заводтық үйірмеищ пәлендей құрамып бекітуді немесе тұтасымеп көмекші комитетті күрап, іріктеп, белгілеуге пәлен жұмысшыпы окіл етуді ұсынады. Сонымеп, бұл агенттердің қайсысы комитетпен іқатьыиас жасайтынын және цалай жасайты- ііып комитеттің өзі белгілейді (жалпы ереже бойыпша аудандьщ уакілдер арқылы жасалады, ібіраіқ бұл ереже- ге (қосымтпалар мен іөзгертулер болуы да мүмкін. Бұл заводтыіқ 'көмеікші комитөттердің імаңыздылығы себепті, біз, мүмкіндігіне қарай, әрбір комекші комитеттің Орта- лық Оргапмен хабарласу үшін адресі іде, іқауііпісіз жерде оз байланыстарының цоймасы да болуына ұмтылуға ти-


18
В. И. ЛЕНИН
іспіз (яғни сәтсіздікке ұшыраған күнде көмекпгі комп- тетті дереу ңалпына келтіруге керекті моліметтер орыс жандармдары тұмсығын сұға алмайтын жерде сақталуы үшін партияның орталығына мүмкіндігінше үзіліссіз және мол беріліп тұруы керек). Бұл адрес тапсыру ісіп комитеттің өзі осы адрестерді «демократиялық» жолмеп бөлуге праволымыз деген қайдағы жоқ дәлел негізіндө емес, өзінің пікірлері мен қолындағы мәліметтері негі- зінде белгілеуге тиіс екені өзінен-өзі түсінікті. Ақырын- да, мынаны ескерте кетудің артықтығы жоқ: кейде бір- пеше мүшеден заводтық көмекші комитет құрудың орнына комитеттен бір агент (және оған кандидат) та- ғайындаумен тыну керек пемесе сонымен тыпған цолай- лырац болады. Заводтық комекші комитет і^ұрылған соң, ол міндеттері әр түрлі, астыртындығы және құрылу дәрежесі әр түрлі толып жатқан заводтық топтар імен үйірмелер, мәселен: едеібиетті жеткізіпберу жәпе тарату үйірмелеріп (бұл ең маңызды қызметтіц бірі бізде бы- лайша жолға қойылуға тиіс: біздің нағыз өз почтамыз болуы керек, тарату тәсілдері ғана емес, пәтерлерге жеткізілуі де сыпалып, тексерілуі керек, барлық пәтер- лерді және оларға кіру жолдарьш қалай да білетін болу керек), астыртын едебиетті оқу үйірмелоріи, тыңшылар- дың ізін-е түсу үйірмелерін*, кәсіпшіліік қозғалысы мен экономпкалық күреске арнаулы басшылық ету үйірме- лерін, жұрт алдында қауіпсіз сөйлеу үптітт, адамдарды барлап, жағдайдыц аңысып ацдау үшін, т. т. әцгіме бастай білетін іжәне ол әңгімепі (матпиналар туралы, инспекция туралы жәпе басқалары) әбден жария турде ұзақ жүргізе білетін үгітшілер меп иасихатшылардың үйірмелерін ** құруға кірісуі тпіс. Заводтық көмекші комитет бүкіл заводты, жұмысшылардың мүмкіндігінше * Біз жұмысшыларға мынаны ұғындырып отыруға тиіспіз: тыңшы- лар мен арандатушыларды және сатқындарды өлтіру, әрине, кейде созсіз керек болуы мүмкін, бірақ, мұны дағдыға айналдыру оте ке- рексіз және қате болған болар еді, біз тыцшыларды әшкерелеп, олар- ды қудалау арқылы зиянсыздандыруга қабілетті ұйым құруға тыры- суымыз керек. Тыңшыларды өлтіріп түгесуге болмайды, ал оларды аңдып, ізіне түсетін және жұмысшы бүқарасын тэрбиелейтгн ұйым қү- руға болады жоне цуру керек те.
** Демонстрациялар жасауға, түрмелерден босатуға, тағы сондай- ларды істеуге тура келген кездерде, әскери ңызметте болғандарды не- месе ерекше күшті әрі епті жұмысшыларды пайдаланатын жауынгер- лік үйірмелер де керек.


БІЗДІҢ ҰЙЫМДЬЩ МІНДЕТТЕРІМІЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДАСҚА ... 19
көп бөлегін әр алуан үйірмелер (немесе агенттер) жүйе- сімен қамтуға тырысуы тиіс. Комекші комитет жүмы- сының нәтижелілігі әлгіндей үйірмелердің молдығымөн, ол үйірмелерге жүріп-тұрушы иасихатшының өту мүм- кіндігімен, ал ең бастысы —- әдебиет тарату жәнө мәлі- меттер мен хат-хабарлар алу жонінідегі жұмыстың дұрыс жолға қойылғаидығыімен іолшенугс тиіс.
Сонымеп, ұйымның жалпы тұрпаты, меніц пікірім- ше, мынадай түрде болуға тиіс: барлық жергілікті ңоз- ғалыстың, барлық жергілікті социал-демократиялық жұмыстың басында комитет тұрады. Одан барып оған бағынатын мекемелер мен филиалдық бөлімшелер та- райды, Ічден, барлық (мүмкіпдігінпіе) жумьисіпы бұ- ңарасын іқамтитын және аудандыц тоштар мен заводтық (фабрикалық) көмекші комитеттер түрінде ұйымдасқан атцарушы агенттер жуйесі болады. Бұл жүйе бейбіт уа- қытта комитеттің әдебиетін, листоктарын, прокламация- ларын, астыртып хабарларып таратады; соғыс уақытып- да демонстрациялар және тағы сондай коллективтік әре- кеттер ұйымдастырады. Ал, 2^ден, юол ікомитеттің өзінеи барлық қозғалысты қамтитын әр түрлі үйірмелер меп топтар тарайды (насихат, транспорт, әр түрлі астыртын кәсіпорындар, т. т.). Барлық топтар, үйірмелер, көмек- ші комитеттер, тағысыи-тағылар комитет мекемелеріиің пемесе комитеттің филиалдық бөлімшелерішң дәреже- сінде болуға тиіс. Олардың бірқатары Россия социал-де- мократиялық жұмысшы партиясының күрамына енуді қалайтындықтарын ашык, мәлімдеп, комитет бекіткен күиде, партияның құрамына кіреді, өздеріне (комитет- тің тапсыруы бойынша немесе онымен келісу бойынша) белгілі міндеттер алады, партия органдарының жарлың- тарына бағынуға міндеттенеді, лартияныц барлық мүшелерінің праволарьша ие болады, •коімитет.тің імүше- лігіне ең таяу тұрған кандидаттар болып саналады, т. т. Епді бірқатары Россия социал-демократиялық жұмыс- шы партиясыпа кірмейді, партияның імүшелері құрған немесе партияның белгілі бір тобына жақын тұрған үйірме жағдайывда к|ала береді және т. іт.
Өздеріпің барлық ішкі істерінде комитеттің мүшелері өзара қандай тең праволы болса, бұл үйірмелердіц бә-


20
В. И. ЛЕНИН
рінщ мүшелері де, әлбетте, нақ сондай тең праволы. Бұл арадағы жалғыз-іақ 'өзгепгелік сол,— жергілікті комитетпеи (сол сияқты Орталыіқ Комитетпен және Ор- талық Органмен) жузбе-жуз оқатынаіс жасаіп тұру пра- восына осы комитет тағайындаған аідамның (немесе адамдардың) ғана ие бола алатьгндығында. Басқіа жақ- тардың бәрінде ібұл адам ібасқалармен тең праволы бола- ды; жергілікті лоімитетке де, Орталық Комитет пен Ор- талық Органға іда імәлімдеіме беруге (тек жүзбе-жүз емес) бұл адамдардың да нақ сондай правосы болады. Сонымеи, бұл ікөрсетілген өзгешелік асылыңда тең пра- волылықты іәсте бұзғандықболмайды, тек қана астырітын жұмыстың сөзсіз талаптарына қажетті кеңіпіліік жаса- ғандық болады. «Өз» тобының мөлшд&месін комитетке, Орталыяқ Комитетоке неімесе Орталық Органға табыс ет- пегеп коімитет імүшесі партияльтқ ларызын тікелей бұз- ғандығы үшін жауапты болады. Бұдап әрі әр түрлі үйірмелердің астыртыпдығы мен құрылу жайына келетін болсақ, бұл олардың қызметінің түріне байлапысты: осынысына орай мұнда алуан түрлі ұйымдар (>өте «қатал», тар, томаға-тұйығынан бастаи өте «еркін», ікең, ашық, члала құрылғанына дейін) болады. Мәселен, әде- биет таратып берушілер тобы үшін оте-мөте астыртьш- дық пен әскери тәртіп керек. Насихатшылар тобы үшін де астыртындық керек, ал әскери тәртіптің қажеттігі олдеқайда кемірек. Жария әдебиетті оқитын немесе кә~ сіптік мұқтаждықтар мен талап-тілектер жайында әңгі- мелер өткізетін жұмысшылар тобы үшін астыртындық- тың қажеттігі одаи да аз жәие т. т. Әдебиет таратып берушілердің топтары РСДРП қатарында болуға тиіс және оның мүшөлері мен оның ңызмет адамдарыныц белгілі бір бөлегін білуі қажет. Еңбектің кәсіптік жағ- дайларын аерттейтін және кәсіптіік талаптардың түр- лерін белгілейтін тіоптың РСДРП іқатарында болуы қалайда міндетті емес. Піартияның бір-өкі мүшесінің тр- тысуымен өздігінен білім алушы студенттер, офицерлер, қызметшілер тобы оның партияда бар-жоғын кейде мүл- дем білмеуге тиіс және т. т. Бірақ мына бір жағдайда біз барлық осы филиалдық топтарда істің барынша рес- ми реттелуін сөзсіз талап етуге тиістіміз, атап айтқап-


БТЗДТҢ ҮЙЫМДЬТҚ МІНДЕТТЕРІМІЗ ТУРАЛЬІ ЖОЛДАСҚА ... 21
да: бұл топтарға қатынасушы әрбір партия мүшесі бұ- ларда істің жүргізілуі үшін ресми түрде жауапты, со- пымен ңатар, ол мұндай әрбір топтың құрамы да, оныц жұмысының барлық тетігі де, бұл жұмыстың барлық мазмұиы да Орталық Комитет пеп Орталық Оргатіға өте-мөте айцын болуыныц барлыц птараларын істеуге міндетті. Бұл — орталықтың бүкіл қозғалыс жопіяде толық мағлұматы болуы үшіп де, адамдардыц негұрльш қалыц тобыпап әр түрлі партия қызметіне адам іріктеп алу мүмкін болу үшін де керек, бір топтан бүкіл Рос- сиядағы соғап ұқсас барлық топтардыц үйрепе алатып болуы үшіп де (орталық арқылы) керек, арапдатушы- лар мен күмәпды адамдардың епіп кетуінен сақтанды- ру үшін де керек,— қысқасы, бұл сөзсіз керек және бар- лық реттерде өте-мөте қажет.
Мұны қалай істеу керек? Комитетке үзбей баяпдап тұру керек, бұл баяндамалардың мүмкіндігінше кобінің мазмұнының мүмкіндігінше көбірек болегін Орталық Оргапға хабарлап тұру керек, Орталық Комитеттіц жә- не жергілікті комитеттіц мүшелері әр түрлі үйірмелер- ге барып тұратын болулары керек, ақырывда, бұл үйір- мемен байланыстарыи, яғпи бұл үйірменің бірнеше мүшелерінің аттары мен адрестерін қауіпсіз орыпға (және Орталық Оргаи мен Орталық Комитет жаныпда- ғы партия бюроларына) міндетті турде табыс ету керек. Баяндамалар хабарланып, байланыстар беріліп тұрғапда ғана пәлендей үйірмеге қатыпасушы партия мүшесі оз міпдетін атқарды деп таиуға болады; сопда ғаиа бүкіл партия тұтас алғапда ирактикалық жұмыс жүргізіп жатқап әрбір үйірмеден уйрене алатыи болады; сонда ғапа бізге сәтсіздікке ұшырау ңорқынышты болмайды, өйткені алуан түрлі үйірмелермен байланысы бар болып түрғанда біздің Орталық Комитет делегатының іле-шала орынбасарлар тауып, істі қалпына келтіруі әр уақытта да оңай болады. Ол уақытта комитеттің күйреуінен бү- кіл машина қирамайды, тек қана кандидаттары даяр тұрған жетекшілерді жұлып түсетін болады. Ал астыр-, тындық жағдайыпда баяндамалар мсн байланыстарды хабарлау мүмкін емес деу қойылсын: тек шын ықылас болсып, бізде комитеттер, Орталық Комптет немесе Ор-


22
В. И. ЛЁІІИЙ
талық Орган бар тұрғанда хабарлар мен байланыстар- ды табыс етуге (немесе беріп жіберуге) әрқашан мүм- кіндік бар және мүмкіндік әрцашан да болады.
Біз бұл арада бүкіл партия ұйымы мен партия қыз- метінің оте маңызды принципіне тоқтағалы отырмыз: егер пролетарпаттың қозғалысы імен революциялық күресін-е идеяльііқ және практикалық басшылыц ету жо- пітіде мумкіндігінше улкен орталыіугандыру керек бол- са, партия орталығының (ал олай болса, жалпы бүкіл партияның) ңозғалыс туралы хабардарлығы жөнінде, партияның алдында жауаптылыц жөнінде мумкіндігін- ше улкен дербестендіру керек. Ңозғалысқа профессио- нал револіоционерлердің тәжірибесіне скенелген мүмкін- дігінше біртектес топтардың мүмкіпдігіпше азы басшы- лық етуге тиіс. Ңозғалысқа пролетариаттың (және халыцтың басқа да топтарыныц) ең алуап түрлі жікте- рінен мүмкіндігінше сан түрлі жәпе әртектес топтары- ның мүмкіндігішпе көбі қатыпасуға тиіс. Партия орта- лығының мұндай әрбір топ жөніпде, олардың қызмегі туралы дәлме-дәл мәліметі ғапа емес, сонымен қатар, олардыц уурамы туралъі да әрқашан мүмкіндігінше то- лыу, мәліметі болуға тиіс. Біз қозғалыСқа басшылықты орталықтандыруға тиіспіз. Мұнымеп ңатар біз партия- ның әрбір жеке мүшесінің, жұмысқа қатынасушы әрбір адамныц, партия қатарындағы немесе партияға жақын тұрған іәрбір үйірмеғтің партияның алдында жауаптылы- ғын мүмкіндігіпше дербестендіруге тиіспіз (соның ушін де тиіспіз, өйткені хабардар болмайынша орта- лықтандыру мүмкін емес). Бұл дербестендіру револю- циялық орталықтандырудың қажетті шарты және оған цажетті тузету болып табылады. Орталықтандыру ақы- рына дейін жеткілізіп, бізде Орталық Орган мен Орта- лық Комитет болғанда, нақ сонда ғана, әрбір өте ұсақ топтың бұлармен хабарласып тұру мүмкіндігі,— хабар- ласып тұру мүмкіндігі ғана емес, сондай-ақ Орталық Органмен және Орталық Комитетпен хабарласып тұру- дьщ кеп жылдық практикадан туған уздіксіздігі — бел- гілі бір жергілікті комитеттің құрамындағы кездейсоқ сәтсіздіктің қолайсыз нәтижелерге әкеліп соғу мүмкін- дігін жояды. Қазір партияның іс жүзінде бірігуі және


ВТЗДІҢ ҰГіЬГМДЬТҚ МІНДЕТТЕРШТЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДАСҢА ... 23
нағыз басшы орталық құрылуы қарсаңына тікелей тая- нып келгенімізде, біз мынаны мықтап е-сте ұстауға тиіспіз: егер біз орталық алдындағы жауаптылық жө- нінде де, оның партия машинасының барлық үлкенді-кі- шілі тетіктері туралы хабардарлығы жөнінде де барын- ша дербестендіруді қабат жүргізбесек, ол орталъщ әлсіз болады. Жалпы жұрттың тануынша, біздің қозғальтсы- мьтздың ец практпкалық кокейтесті қажеттеріиің бірі ецбек бөлу болса, әлгіпдей дсрбестепдіру дегеніміз сол еңбек бөлудің наік, юкінші жағы. Егер ескі тұрпаттағы жергілікті комитеттер, яғни бір жағынаи, бар ынтасыи революциялық жұмыстың жеке міндеттерін орындауға арнамайтын, арнаулы істерге жауап бермейтін, қолға алынған, жаңсы ойластырылып, жақсы даярланған істі аяқтап шықпайтын, барып тұрған әуре-сарсаңға қисап- сыз уақыт пен күш жұмсайтын әрқайсысы әрқандай істерге беталды араласып жүрген бір тобыр адамдарды бірііктіруші комитеттер, іал, екінші жағынан, студент жәпс жұмысітіы үйірмелері сапсыз коп болығг, олардыц тең жартысы комитетке мүлде беймәлім болса, тең жар- тысы сондай-ақ ебедейсіз үлкен, маманданбаған болса, профессиопалдық тәжірибе жасап шығармайтын болса, басқалардың тәжірибесін пайдаланбаса, комитеттің өзі сияқты, «барлығы жайында» сансыз кеңестер өткізумен, сайлаумен және устав белгілеумен шұғылдаиатын бол- са, олар партия орталығын тікелей практикалық жұмыс- тан бұрынғыша көлегейлеп отырса,— онда белгілі ұйымды басшы ұйым деп ресми танушылықтың ешқан- дайы, ресми Орталық Комитет ңұрудыц ешқандайы біз- дің қозғалысымызды шын мәнінде әлі біртұтас ете ал- майды, әлі жауынгер берік партия құра алмайды. Орта- лық жұмысты жақсы істейтін болуы үшін жергілікті комитеттер өздерін цайта цуруларъі керек, белгілі бір практикалық қызметте шын мәнісінде «әбден жетілгеи», маманданған және неғұрлым «іскер» ұйымдар болула- ры керек. Орталың кеңес беріп, сендіріп, айтысып қа- на дқоймай (<оюы ікүнге дейін істеліп ікелгеніндей), шын мәнісінде оркестрле дирижерлік ете білуі үшін,— бұл үшш кімнің, қай жерде, іқандай скрипкада іойнаитыны, қайда, қандай аспапты үйренгені және үйреніп жүрге-


24
В. И. ЛЕНИН
ні, кімнің, ңай жерде, неліктеп теріс ойнайтыны (музы- ка құлақты жара баютаванда) және диссонансты түзеу үшін ікіміді, кіалай, қай жерге ауыстыру керектігі, т. т. дәлме-дәл белгілі болуы керек. Турасын айту керек — қазіргі уаақытта біз ікомитеттің прокламациялары мен жалпы хат-хабарларыяан басқа, комитеттің натыз ішкі жүмысы жайыида не еттітеце білмейміз, nie достарымыз беті жүзбе-жүз жақсы тапыстарьгмызідатт •сстііп-білеъгіз. Орьгс жүмыюшы ікіозғалысына басшылыіқ ете алатып жә- не ісамодержавиеге жаппай шабуыл жасауға озірлспіп жагқан аса үлікюн иіартия осыімен ғаиа шежтеле »алады деп ойлау тіпті күлкілі иәрсе ғой. Комитет мүшелері- нің санын қысқарту, олардың, мүмкіндігіыше, әріқайсы- сына есепті және жауапты белгілі бір айрьгқша қызмет тапсыру, айрықша, саны оте аз, басқарутпы орталық құру, комитетті әрбір ірі 'завод, фабриікамеи байлапыс- тыратын, үзбей әідеібиет тарату жүмысын іжүртізетіп, бұл әдебиет тарату іжұмысының жаые жүмыстың барлық тетігінің шыіі жайын орталыққа жетікізіп отыратып коптегеп орыцдаушы 'агенттер белгілеу ікерек, аіқырыіі- да, әр түрлі іқызметтер атңаруды оз міпдетіне алатыи немвсе социал-деіміократияға жақын тұрған, юғаіі көміек- тесетін, соц-иалчдеіміократ болуға әзірленіп жүргеы адам- дарды бірііктіретін толып жатқан топтар мен үйірмелер қүру, сойтііп бұл үйірмелердің қызметі (жіәне құраімы) комитетке және орталыққа әрқашан мәліім болатып <ету керек,— міне, іпартияның С.-Петербург комитетінің, басқа да барлыоқ комитеттерінің оқайта қүрылуының мәні осындай болуға тиіс, устав туралы 'мәселенің <ма- ңызы шамалы болуының себебі де міне осындай.
Менің ұсьгныстарымның ыңғайы қандай екенін айқынырақ көрсету үшін мен уставтың нобайын талдау- дан бастадым. Осының нәтижесінде оқушыға мынау ай- ңын болды ғой деп сенемін: затында уставсыз да амал- дауға болатын шығар, оның орнына әрбір үйірме тура- лы, жұмыстың әрбір саласы туралы үздіксіз есеп беріп тұратын болса, жетіп жатыр. Уставта не жазуға бола- ды? Комитет бәріне басшылық етеді (бұл онсыз да ай- ңын). Комитет басқарушы топ сайлайды (бұл іәрқашан керек бола бермейді, ал бұл керек болған күнде әңгіме


БІЗДІҢ ҮЙЫМДЬІҚ МІНДЕТТЕРІМІЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДАСҚА ... 25
уставта емес, қайта бұл топтың құрамы және оған кан- дидаттар туралы орталықңа хабарлап туруда). Комитет өз мүшелерінің арасында жұмыстың жеке жақтарын бөліседі, әрбіреуіне жұмыстың барысы туралы комитет- оке үзідіксіз баяндап тұруды, Орталық Орган мен Орта- лық Комитіетоке хабарлаіп тұруды таітсыраіды (бұл арада, біздің ікүштеріміздің ташпылығы жағдайында көбінесе ңолданылмай қалатын ережені уставқа жазғаннан гөрі жұмыстың пәлендей бөлінісі туралы орталыққа хабар берген маңыздырақ). Комитет өзіне кімдердің мүше еке- нін дәл анықтауға тиіс. Комитет кооптация жасаумен толықтырылады. Комитет аудандық топтарды, заводтық көмекші комитеттерді, пәлендей, пәлендей топтарды тағайындайды (ікеректерін тізе 'берсең, еш уақытта тауыса алмайсың, ал уставта шамалап тізіп жатудың қаіжеті жоқ; құрылғанідығын орталыққа хабарласа жет- кілікті). Аудандық топтар мен көмекші комитеттер пә- лендей үйірмелер құрады... Ңазіргі уақытта ондай ус- тав жасау солғұрлым пайдасыз, ойткені әр түрлі топтар меп көмекші топтардыц жұмысының жалпы партиялық тәжірибесі бізде жоққа тән (көп жерлерде мүлдем жоқ), ал мұпдай тәжірибе жасау үшін керегі устав емес, қай- та, былайша айтқамда, 'ііартиялық хабардарлытқты ұйым- дастыру: уставқа бізде әрбір жергілікті ұйым кемін- де бірнеше кешіп іжіоғалтады. Егер 'әркім оюы уақытыи өзінің арнаулы қызметі бойынша букіл партиянъщ ал- дында сол қызметі туралы іәбден ойластырылған толық есеп беруге арнаса, ісіміз бұдан жүз есс үтқан болар еді.
Революциялық жұмысты әр кез ресмилендіру мүмкіп бола бермейтіндіктен де уставтар пайдасыз емес. Жоқ, ресми түрге келу керек, сондықтап біз, мүмкіндігімізге қарай, барлық жұмысты ресмилендіруге тиіспіз. Ресми түрге келу жұрттың әдетте ойлайтынынан анағұрлым артық дәрежеде болуы керек, бірақ оған уставтар ар- ңылы жетуге болмайды, қайта партияның орталығыпа дәл анық хабарлап отырумен ғана, тек осымен ғана жетуге болады (мүпы тағы-тағы қайталап айтамыз); тек соида ғана бұл — нақтылы жауаптылықпен жәпе (партиялың) жарттялылықпеп байлапьтсқатг пақтылы


26
В. И. ЛЕНИН
ресмиленгендік болады. Әйтпесе елеулі жанжалдар мен алауыздықтардың бізде асылында тіпті де «устав бо- йынша» ідауысқа іқою жолымен өмес, қайта гкүрес жолы- мен, «кетемін» деп ңорқыту жолымен шешіліп жүргепі кімге мәлім емес? Партия өмірінің соңғы 3—4 жылы- ның ішінде біздің комитеттеріміздің көпшілігінщ тари- хы осындай ішкі күрескө толы. Бұл күрес жайында нұсқа қалмағандығы өте өкінішті: сонда ол партияпың ғибрат алуы үшін, біздің мұрагерлеріміздің тәжірибе алуы үшін әлдеқайда көп пайда келтірген болар еді. Бірақ мундай пайдалы және керекті ресмиленушілік ешқандай уставтармен емес, тек қана партиялыт$ жа- риялылыцпен жасалады. Бізде самодержавие тұсында партия жариялылығының бір ғана амалы, бір ғана жо- лы — партия орталығын үздіксіз хабардар етіп отыру.
Осы жариялылықты кең қолдануды үйренгенімізде ғана бізде белгілі бір ұйымдардың қызмет етуінің тә- жірибесі іс жүзінде жасалып шығады, осыпдай кең әрі көп жылдық тәжірибенің негізінде ғана уагаз куйінде уалмайтын уставтар жасауға болады.
1902 ж. 1 және 11 (14 және 24) сентябръ аралығында жазылған


БІЗДІҢ ҮЙЫМДЫҚ МІНДЕТТЕРІМХЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДАСҚА... 27
соңғы сөз
«Искраның» редакциясы 55-номерінде былай дейді: менің ««Искра» редакциясына жазған «хатьиеда» («Мен «Искра» редакциясынан неліктен шықтым?» * деген хатта) көрсетілген фактілерді «ұмыту жөнінде» Орталық Комитет пен юппозициявың арасыңда «келісім жаісалды». Редакцияның бүл іміәлімдемесі нағыз ба- рып тұрған формалистік, бюрократтық жәие кеңссшіл- дік «ат үсті жаза салу» (Аксельрод жолдастың тамаша үйлесімді сөзімен айтқанда) болып табылады. «Искра- ның» 55-но.мері шыіққапнан кейін іле-шала жариялан- ған ерекше листокта Орталық Комитеттіц шетелдік оікілініц аіпьщтан-аішы'«, імәлімдегеніітдей — шын мо- нісіітде мұндай келісім болган жоу 7. Оңцай келісім бола, алмайтын да еді, бүл менің хатымды мұқият оқып шық- қапдардың бәріпе де айқын болуға тиіс, өйткепі оппози- ция Орталық Комитет ұсьшғап «игілікті бітімді» уа- былдамады, ал бұл бітім, мумкін, ұмытуға лайық нәр- селердіц бәрін ұмыту үшіп керекті шартты қамтығап болар еді. Рсдакция бітімді қабылдамай жәпе 53-иоме- рінде атышулы бюрократизмге ңарсы соғыс бастағанда, қарсы жақ бюрократизм туралы бұл ертегілердің шъш көзі жөнінде үндемей қалады деп сеиетіндей, ол сопша- лықты аңқау болғаны ма?
Менің бұл ертегілердің нағыз шын көзі урыс-керіс- тер (Literatengezänk — әдебиетшілердің ұрыс-керісте-
Қарацыз: Шыгармалар, 7-том, 112—119-беттер. Рсд.


28
В. И. ЛЕНИІІ
рі) деп атағаным редакцияға тіпті де мүлде ұнамады. Неге ұнасын! Бірақ бұл шын іқолайсыз факт жөнінде түкке түрғысыз сөздер айту — фактіні теріске шығар- ғандыц болып табылмайды ғой.
Біз өте құрметті редакцияға екі сұрақ берсек дейміз.
Бірінші cypatf. Өктемдік жасадың, робеспьерлік тәр- тіпті жақтадың, төңкеріс жасадың, тағы сол сияқтылар істедің деп барышпа өршелене айыптаушылық біреуге ойыншыц сияіуты болып көрініп, ал екінші біреулерді фактілер туралы және шын мәиісіиде керек болғап ге- пералдық орындар туралы айтылғап жайбарақат әңгі- ме мейлінше ренжітетін себебі не? Ренжітетіндігі сон- ша, тіпті олар «жеке адамдар» туралы, «адамгершілік- тің нашарлығы» туралы жәпе тіпті «пасық (бұл қайдаи шыққан??) дәлелдер» туралы мүлде «түккө тұрғысыз» сөздер айтады. Ау, достарым, мұндай айырмашылың неліктен болып отыр? Генералдың «орны» патшапыц орпынаи да гөрі «пасық» болып шығатындықтап емес пе екен?
Екінші сурац. Редакция өзіиің (бұдан көп уақыт бұ- рын, редакция опиозицияныц қолыпда болған кезде жә- пе іс жүзіпде «азшылық» болғап кезде) кейбір факті- лерді не ушін умъіт і^алдырғысы келгспіп оқушыларға түсіндірмейтін себебі не? Принципті алауыздықтарды «ұмыту жөнінде» ойлаудыц өзі сораңы екепдігіп және мұндай пікір бірде-бір есі дұрыс адамның ойыпа келө алмайтынын редакция біле ме екен?
Мепің ардақты «саяси қарсыластарым», оздеріңіздіц қандай қолапайсыз екепдеріңізді коресіздер ме! Сіздер мен принципті айтысты ұрыс-керіске айналдырды деп мені айыптау арқылы құртпақ болдыңыздар, ал мұның орнына сіздер өздеріңіздің кейбір «алауыздықтарыңыз- дыц» шын козі жоніндегі менің пікірімді дәлелдедіціз- дер.
Сонан соң. Редакция өзінің қолапайсыздығынан ұрыс- керістердің болғанын мойындады да, бірақ өзінің иікі- рінше принциптік алауыздықтың қай жерде бітетінін жәпе ұрыс-ксрістердіц қай жерден басталатынын оңу- іттыға түсіпдірмеді. Мои өз хатьтмда бүл екеуіпіц де ара-


БІЗДІҢ ҰЙЫМДЫҚ МТНДЕТТЕРІМІЗ ТУРАЛБТ ЖОЛДЛСҚЛ... 29
сын баръінша дәл айыруға әрекет жасағандығым тура- лы редакция үндемей отыр. Меп ол хатта принцшітік алауыздықтың (пағыз келіспеушілік туғызатын сопша- ма терең алауыздық емес) уставтың 1-параграфы тура- лы мәселе жөнінде болғанын жәпе искралық азшылық- тың с.ъездіц8 аяқ кезіпде искрашыл емес элементтермеп жақыпдасқаіідыгьтітыц салдарынаи оттың улғая түскеп- дігіп корсеттім. Сопымсп қатар меті бюрократпзм, фор- мализм және басқалар туралы создердіц ец алдымеп съезден кейін болғап үрысжерістердіц жай ғана жац- гъірыты екенііт корсеттім.
Мүмкін, редакция «прішциптік» және «ұмытылуга жататын» нәрселердің арасын булайша ажыратуға ке- ліспейтіи шығар? Опда редакция бұл салалардыц ара- сып «дүрыс» ажырату туралы өз иікіріп иеге хабарла-* майды? Мүпыц себебі оітыц сапасыпда бүл салалардың әлі де ажыратылмағапдығыпап (ажыратылуы мүмкіп де болмағапдығыиап) емес пе екеи?
Ңұрметті Аксельрод жолдастыц «Искраның» пақ сол 55-померіпдегі фельетопы бойыпша оқушылар осы... тү- сіяіксіздіктіц пеге әкеліп соғатыпдығып жәие біздіц партиялық Орталық оргаыымыздың иеменеге айиала- тыпдығып байқауыпа болады. Аксельрод жолдас устав- тыц 1-параграфы туралы мәселе жопіпдегі біздіц талас- тарьтмыздыц шыті мәпісі жопіпде бірде-бір соз айтпаіі- ды, съезде болмагап адамга мүлде түсініксіз «жорғілікті қоғамдар» жоніндегі меңзеулермеи ғана тыиады. Біз- дің 1-параграф туралы ңалайша ұзақ уақыт жәпө ег- жей-тегжейлі айтысқанымызды Аксельрод жолдас, сірә, ұмытқан болар! опың есесіне Аксельрод жолдас «съозге келген искрашылдардың көпшілігі ішкі жауларға қар- сы күрес жүргізу... оздеріиің басты міндеті болып табы- лады деген пікірді үстады» дейтін өзіпше «теория» жа- сап алған. «Алда осындай міндет тұрғаида» копшілік үшін (құрметті Аксельрод жолдастың кәміл сепімі бо- йынша) «алда тұрған тиімді міндет бүркеліп кетті». «Тиімді жұмыстың болашағы белгісіз келешектің алыс жатқан күңгірт түкпіріне қарай ығыстырылады»; пар- тияның алдында анағұрлым жедел міндет — «ішкі жау- ларды жуасытудың әскери міндеті тұр». Сөйтіп Акссль-


30
B. tJ. ЛЁНИН -
род жолдас бұл «бюрократтық * (немесе механикалык,) централизмге», бұл «якобиншілдік» (!!?) жоспарларға, «бүлікшілөр ретінде» біреулерді «қыспакда алып, келе- междеп жүрген» бұл «іріткі салушыларға» қарғыс айту үшін сөз таба алмайды.
Бүл теорияныц шын мәніндегі куныньщ қандай еке- нін көрсету үшін,— дұрысырак, айтқанда, съездің көп- пгілігін бүлікті (сірә, бүлік деп ойша айтатын болар) ығыстырып шығару ушін іріткі салу багытын ұстайды және тиімді жұмысты еломейді дейтіп айыптаулардыц шын мәнін көрсету үпіін мен ұмытшаң Аксельрод жол- дастың есіне кішкене бір (бастапқы жолы біреуі де же- тер) фактіні түсірсем де жеткілікті. 1903 жылғы 6 октябрьге азшылық мүшелеріне олардың бойкот жасауы- ның сораңылығы туралы және іріткі салушылың сипа- ты бар екені туралы талай рет үгіттеп айтңаннан кейін, біз Плеханов екеуміз «бүлікші» әдебиетшілерді (бүлар- дың ішіяде Аксельрод іжолдас та бар) ресми түрде тиімді жұмысқа кірісуге шақырдық, біз оларға ресми түрде былай дедік: бұл жүмыстан Ібаіс тарту жеіке адам- ның -аішулаяуы тұрғысынан іңарағанда іда, белгілі бір алауызідықтардың (ібұл алауыздыңтарды 'баяндау үшін біз 'өз баісылымдарыімыздың бетін ашамыз) тұрғысыпан к,арағаніда да ақылға ісыймайды **.
Аксельрод жолдас мұны ұмытып кеткен. Ол өзінің сол кезде не себепті екенін ешбір түсіндірместен үзілді- кесілді ібас тартыш жауап бергендігін умыт^ан. Аксель- род өзі үшін ол ікезде, іәлдеқашаи өтіл ікеткен уакытта, «тиімді жұмыс белгісіз келешектің алыс жатқан күң- гірт түкпіріне қарай ығыстырылғанын», ал мұндай ке- лешек тек 1903 жылы 26 ноябрьде ғана бүгінгі ардаңты күнге айналғанын ол ұмытып кеткен9.
Аксельрод жолдастың мұны «ұмыткдны» былай тұр- сын, ол тіпті сондай «бас араздықтарды» жалпы «ұмы- туды» да тілеген болар еді, солай емес пе?
* Айтпақшы. Менің кітапшамның «белгіленген таңырыппен» піы- , ғатыньш редакцияның есіне саламын. Мен кәміл сенімді централист болғандықтан, «берілген таңырыптардың» тұрғысынан қарап (форма- лизмге қарсы күрес үіпін) 55-номерінде партиялық басылымдарды піо- латын бөлім ңұрған Орталық Органымыздың «принциптік» нұсңаула- рына бағынамын.
** Қараңыз: Шығармалар, 7-том, 368-бет. Ред.


ЁІЗДіҢ УЙЫМДЬЩ МІЙДЕТТЕРІМІЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДАСҚА... 31
Азшылыңтың айлар бойы партияға іріткі салғанды- гын, тиімді жүмысты тастап кеткёндігін, өздерінің ұрыс-керістерімен Орталың Комитеттің толып жатцан куштерін басқа жақңа аударғандығын көрсету — «бас араздыіқ», моральдьтң күйе іжағу, тенденңиялардың күресін ұрыс-керістердің дәрежесіне жеткізу деген сөз. Бұған Орталың Органның бетінен орын беруге бол- майды.
Ал партия съезінің көпшілігін «бүлікшілерді» үгіт- теугө уақытты тартынбай сарп етеді, ол іріткі салушы- ларға (тек ойда ғана жүрген) ңарсы күресу арңылы партияға іріткі салды деп айыптау — бұл принциптік алауыздыңтар, бұларга «Искраның» бетінен орын «қал- дыру» керек. Солай емес пе, құрметті Аксельрод жолдас?
Мүмкін, Аксельрод жолдас жан-жағына қарап алып, «тиімді жұмыстың» азшылық практиктер үшін дө сол арман болған, біраң әлі де анықталмаған болашаңтың алыс жатқан күңгірт түпкіріне ңарай ығыстырылып отырғандығының көптеген мысалдарын ңазіргі уаңытта да табатын болар?
Жоң, білсеңіз, көпшілік пен азшылықтыц тиімді жұ- мысңа көзқарастары жөніпдегі мәселепі мүлде қозғамау сізге тиімдірек ібюлған іболар еді! Мысалы, қаладағы бір завод жұмысшысы — вапың 10 маган жазған мына ха- тында айтқан сөздерін еске түсірмей-ақ қою тиімдірек болар еді:
«Қымбатты жолдас!
Соңғы уақытта, ягни партияныд екішпі съезі-нен кейін, біз- гс: Орталык, Комитетті съезд бірауыздан сайлаған жоқ. Орта- лық Органның Орталық Комитеике датынасы жөніндеғі мәселе бойынша съезд екіге жарылды, юөйтіп көпшілік іжәне азшылыд дойтіндер ңұрылды деп жариялады. Осының бәрі біздің басы- мызға келіп тиген ауыр тастай болды және өзіінің барлькқ ауыр салмағымен бізді жаны/штады, неге деседіз, Орталық Ор- гаішың Орталық Комитетке датынасы жөтііндегі мәселенің өзі біз үшін күтпеген жаңалық болды: өйткені бұл мәс-еленің над г/ьезге дейін ешбір үйірмелер мен жиналыстарда қозғалмаған- ■дыры былай турсын, егер мен жаңылма-сам, ол мәюелені тіпті одеби-етте де сөз етпей ок;алдырьш жүрді. Съезге дейін оның аіп жерде сөз болмауы маған түсініксіз. Егер ол мәоеле мүлде бол- ган жоң де-п ойлайтын болсаіқ, 'онда, партияны біріктіруге өзде-


32
В. И. ЛЕІ-ІИН
рінің барлыің күштерін жумсаған жолдастар партияның уйы- мын, яғли оның құрылуын айқын ұғынбаған деп мойындау керек. Бір.ақ бұл егкіншідөй болуы ешбір мүмкін емес, 'өйткеиі қа- зір партияны екіге бөліп отырған мәселе партияның дұрылысы жөніндегі көздарастың болғандығын және оньщ жұрттың бәрін- де бірдей болмағандығьш айқын 'көрсетті. Ал егор бул осылай болған болоа, оңда оны не ушін жасырған? Бүл бір. Ал екінші— осы мәселеніц өзі, оны шешуге -тура келген кезде мен озіме мы- надай сүрау іқоям: лартияньщ іқандап құрьтльтсы оньтң ортодокс- тік багытьтн ңамтамасьтз ете аладтл, ітақ осы арада осымоіт қатар меиіц ойыма мынадай пікір түседі, партиядың ңұрыльтсьт- пан басқа маңызды нәрсе оның 'косемдерініц дұрамы, яғііи егср олар ортодокстер болатын болса, онда партияныц бағыты да ор- тодокстік бағыт болады, сгер олар ошюртунистер б<олса, опда партия да наіқ сондай болады. Еегді, осыігдай ойчпікірде бола отырылі және партия көсемдерінің курамып біле отырып, мен, партияға ңдея жағынан басшылық етуде Орталың Оргаяньщ Ор.талық Комитеттен басым болуын сөзсіз іқостаймын. Мүны жақтап •оөйлеуге бәрінен де гөрі орыстың өмір шындыгы мәж- бүр етеді: Орталыіқ Комитет қан-шама ортодюіксті болғапымеи, біраіқ ол, Россиядіа 'тұрып сәтсіэдікке үшыраудан, демек, өзінің еркінен ты>с ортодокстіктсн айрылудап да өзін қамсыздапдыра алмайды, өйткені мирасіқорлар өздері о-рнын ба-сқан адамдарга барлық уақытта бірдей сай коле бермейді ғой. Ец жақсы коми- теттід өзі толып жатқан ікездей-ооқтықтардып; біреушіц салд-а- рьшан жамап комитетпен алмасып жәно оныц керісінше болып отыратын ікүбылыстар ікомитеттерде аз да бюлса жұмыс істей- тін жолдастардыц дайсысына таныс өм&с. Орталық Орган мүл- де басқа: ол баоқаша іжағдайда тұр ('Орталық Органның шетел- де тұратынын еске алғанда), бұл жағдай оның ұзақ уақыт өмір сүруін қамтамасыз етеді, демек, оньщ өзіне лайьшды мираоқор- лар даярлауына мүмкіндік береді. Жолдас, бұл мәселені бір- жола шешуге мүмкін бе, яғни не Орталық Органның әрқашан да Ортальиқ Комитеттен басым болуын немесе — Орталыд Комитет- тің әріқашанда Орталық Органнан басым болуын біржола ше- шуге бола ма, бірақ оны білмеймін. Меи болмайды ғой деп ойлаймып. Мыпадай жағдайды алайық: Орталық Органньщқұ- рамы кенет өзгерді, сөйтіп, мысалы, Германиядағы «Вперед» смядты, ол ортодокстіктен іолпортунистікке айналды дейік; ал сол кезде оған идеялық басшылық жөніпдегі басымдылың беруге бола ма? сонда, ортодокстік рухта тәрбиеленген біздер не істер едік, юонда онымен келісігп отыра беруге тиісті бол- маіқпыз ба? Жод, біздің -міндетіміз одан басымдылық правосын 1 тартып алып, оны бас-қа бір мәкеменің іқолына беру болар еді, ал егер бұл, айтальъқ, партия тәртібгнің немесе басқа бір сөбеп- тердің салдарынан, бәрібір, і-стелмесе, онда бгздің бәріміз соци- ал-демократиялық жұмысшы крзғалысының опасыздары деп аталуға лайыіқты болған бол-ар еді-к. Мен бұған осылай дарай- мын, совдыдтан, кейбір жолдастардың істеп жүрғеніндей, бір- жола апеішу дегенге өптбір «келісе алмаймын.


БІЗДІҢ ҰЙЫМДЫҢ МІНДЕТТЕРІМІЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДАСҚА... 33
Ал енді көігшілік пен азіпылықтың арасында жүрі-п жагдан күре-с маған мүлде түсініксіз және ібұл күр&с 'біздің ікөбімізге теріс 'Сиясқты көрінеді. Ал жолдас, айтыңызшы! Барлық күш көшпілік пен азшылық туралы -сөйлесу үшін ғана ікомитеттерге шаиқылаута іжұмсіалып жүр, мұндай жағдай табиғи нәрсе ме. Мен, шынында, білмеймін. Барлық күшті соған жұмсарльщтай, сол үшін бір-біріне дұішпанша дарарлыдтай, бүл соншама ма- цызды мәселе іболғаны іма? Шьшында да солай больш шьгрып отыр, егер ломитет, айталық, бір лагерьден •сұрыпталып алын- га-н болса, онда екінші лагерьден оған ешкім ікіре алмайды, тіпті жүмысіқа «мейлінше жарамды адам болса да кіре алмайды, керек десе ол тіітті жұмыс үшін қажет болған күнніц өзінде де, онсыз іжұмыс үлкөіі адсайтын іболса да 'КІре аэімайды. Әрнне, м-ен мұнымен бүіл мәселе үшін күресуді мүлде тастау ікерек дегелі отырганым жоқ: тіпті де олай емес, тек, менщше, ол кү- рестің СЕпаты ібасқаша болу керек және ол үшін біз өзіміздің басты міндетімізді, атап айтқанда бұқараның ара-сына социал- демократиялық ддеяларды иасихаттау міндетімізді үмытпауы- мыз керек, өйткепі, мұны ұмытсақ, біз осымызбен өзіміздіц нартиямызды әлсіретеміз. Бұл адалдык, па, жоқ па, мен білмей- мін, бірак, іс мүдделерінің аяқда тапталғандьіғыіі жәпе мүлде ұмытылғапдығып көруге тура келген кезде мен олардың бәрін саяси айла-шарғы жасаушылар деп атаймып. Іс басындагы адам- дардың іқайдағы бір ібөтен нәрсемен шұғылідаиып жатқанын көрген кезде, сол істің өзі үшін бір түрлі іжа-ның а-шьш, дор- қыяыш туа баютайды. Осыган гқараи, імынадай ой келеді: біздің ггартия о.сы сияқты ұсаіқ-түйөкке бола мәңгМэақи жіккө бөліпу- шілікке ұшьтрай ібере мо, ішкі күресті •сыргқы күреспен біргс бір мезгілде қапарынан жүргізуге біздің іқаібілетіміз іжетпей ме. Съездердің ңаулылары еленбейтін болоа іжәне әркім, съезд дұ- рыс шеш-педі-мыс, Орталыд Комитет (қабілетсіз, т. т. дегенді сылтау етіп, өз ойынцағысын істей 'беретін болса, онда съездер ііө үшін өткізіледі; Осыны істеп отырғавдар: -съезге дөйін орта- лықтавдыру туралы, иартиялыіқ тәртіп туралы және басідалар туралы барлық уадытта айқай салып келген адамдар, ал епді тәртіп деген олар үіпгін, жоғарғы адамдар үішін 'өмес, жай адам- дар үпгін керек деп көрсеткісі (келетіп тәрізді. Олар оз үлтісі- нің тәіжірйбесі аз жолдастарды адам айтқысыз аздыратынды- ғын, -өзара араздыдқа салынып, іжұмыошыларды умытып отырған интеллигенцияға (қазірдің өзіиде-ақ іжұмысшылардың арасыяда тағы да риза іболмаушылыд туыиотырғандығын,(қазір- дің іөзінде-ак неғұрльтм дызу жүмысшылардың не істерін біл- мөй, еңсесі түсе баатағанын, олар, -сірә, уімытіқан біолар. Бүл осылай болып ютырғанда істі юртальщтавдыру жолына салудың бәрі қазірде іқұр ібою сөз болып таібылады. Тек келешекте істіц бәрі жақсылықңа қарай өзгерер деген үміт іқана қальш отыр».
J904 ж. январъда жазылған


34
ДЕМОНСТРАЦИЯЛАР ТУРАЛЫ 11
Біздің байқауыімызша, хаттың авторы мәоелені тым шамадан тыс бір беткей қояды да, демонстрациялардың ұйымдасқан түрде болуының маңызын жете бағаламай- ды. Осы басты жұмыста біздің тындырғанымыз әлі аз, сондықтан ұйымдастыру жұмысына ең алдымен және бәрінен де көбірек күш жұмсау керек. Демонстрацияға барлық жағынан басшылық ету үшін іріктелген адам- дардың бірнеше отрядтарын аттандыра алатын берік топтасқан революциялық ұйымдар бізде болмайынша сәтсіздіктер бола береді. Ал мұндай ұйым құрылып, жұ- мыстың өз процесі арқылы, бірқатар тәжірибелер арқы- лы нығайғанда,— міне сонда ол (тек сол ғана) қашан, қалай қарулану керек, ол қаруды қашан және қалай жұмсау керек деген мәселені шеше алады. «Жұмылды- ру шапшаңдығын» арттыру жолында да (хаттың авто- ры әбден орынды атап көрсетіп отырған өте мацызды жағдай), белсенді демонстранттардың санын көбейту жолында да, басқарушыларды даярлау жолыпда да, бұ- қара ішінде үгітті күшейту жолында да, «әуестенуші- лер тобырын» «іске» қатынастыру жолында да, әскер- лерді «аздыру» жолында да ол ұйым мықтап жұмыс іс- теуге тиіс. Ңарулы көше күресіне көшу сияқты шара «қатал» болғандықтан және «ерте ме, кеш пе, ол бол- май қоймайтындықтан»,— нақ осы себептен оны қозға- лысқа тікелей басшылық етуші берік революциялық ұйым ғапа істей алады және сол істеуге тиіс.
1902 ж. 6(19)
октябръден кешірек жазылған
Вгргнші рет 1946 ж. В. И. Ленин Цолжазба бойынша,
Шъіғармалары 4-басылуыныц басылып отъср
б-томъснда басылған


35
САЯСИ КҮРЕС ЖӘНЕ САЯСИ АЯРЛЫҚ
Орыс үкіметінің ішкі саясатында қазіргі кезеңде ба- тылдық пен айқындық жеткіліксіз деп бәрінен де гөрі аз кінәлауға болатын шығар. Ішкі жаумен күрес ба- рынша қыза түсуде. Ңамалдар, сарайлар, түрмелер, по- лицейлік бөлімдөрдіц жанындағы айрықша орындар, тіггті уақытша түрмеге айналдырылған жеке үйлер мен пәтерлер тұтқындарға бұрын-соцды осынша лық толы бола қойды ма екен. Шеңгелге іліккендердің бәрін бірдей іқоярға жер жоқ, төтенше птүғыл «экспедициялар» жасақтамайынша, барлық жер аударылушыларды әдет- тегіше «транспортпен» Сибирьге жер аударуға мүмкін- дік ж'о(қ, абыржып қалған есерсоқ іжергілікті өкі- меттің қатаң озбырлығына ерекше ашынып, наразылық білдіруші, күресуші, аштьгқ жариялаушы тұтқындар- дың бәрін біркелкі тәртіпке қоюға күш пен құрал жоқ. Ал жоғарғы окімет орындары, қазірдің өзінде қолға түскен ішкі жаулардың сазайын тарттыруды төмендегі үсаң-түйектерге тапісыра салып, ішкі жаудың тамыр, тармақтарымен одан әрі күресу мақСатында полицияны «оңдау» және қайта құру жолында онан әрі жанын са- ла қызмет істеуде. Бұл — тура, нағыз соғыс; оны орыс тогышарларыньщ көптен-көп бұқарасы барған сайын бақылап қана отырған жоң, азды-көпті тікелей сезініп отыр. Полиция мен жандармерияның жедел отрядта- рының алдыңғы легінің соңынан ақырын басып, бірақ тынбай қозғалып, ауыр заң шығару алыбы келе жатыр. Соңғы айдың заңдарын алыңыздаршы,— сонда ең алды-


36
В. И. Л Е II И Н
мен финляндиялың бостандыңтардың ақырғы қалдың- тарын құртушы жаңа указдар көзіңізге түседі, тағы, бәлкім, дворяндардың өзара жәрдем кассалары туралы көлемді заң да көзге түсетін шығар. Бұл шаралардың біріштіісі геттерал-губернатордың бәрін білуіпе, бәрін басқаруыіта мүмкіттдік берігт, ягпп іс жүзіітдо Фппляп- дттятты коптегеп правосыз, қорлықтағы орыс провипцтгя- ларыпыц біріне айналдырып. Фииляндия соттары меп сенатыпың дербестігіие біржолата балта шабады. Бұдан былай — деп ескертеді полицейлік-ресми «Финляпдская Газета» 12— барлық жергілікті мекемелердіц «үйлесім- ді» жұмыс істейтіндігіне үміт бар... Білмейміи, бұл ең жауыздық және ең қатал соққы жеген қарусыз дұшпа- иын мысқылдап табалағаидық па немесе Иудушка Го- ловлев сияқты көкезу бос сөзге салынғандық па.
Аталған заңдардың екіншісі — бұған дейін Сибирь жерлерін тонау арқылы отанды жарылқаған («Сибирь- де поместьелік жер иеленуді өрбіту») 13 нақ сол дворян- дар сословиесіпің істері жөнгндегі Айрықша ікеңестің жаңа перзенті. Сауда-өнеркәсіптік дағдарыс өршіп, де- ревня әбден қайыршыланып отырған кезде, миллионда- ған жұмысшылар мен шаруалар ашығып, тоя тамақ іш- пей, апатқа ұшырап жатқанда халық ақшасын бейтлара дворян-жер иесі мырзаларға ^ңайыр-садақа іетіп берудеіт артық жолды ойлап табу, әрипе, қиьіп. Үкімет дворяп- дардыц озара жәрдем кассасының әрқайсысына, біріп- шідеи, бір жолғы белгілі сома береді («император-ағ- замның ұйғаруы бойынша»!), ал, өкініпідеті, ои жыл бойына жергілікті дворяндардың өздері қаиша жииаса, сонша сома беріп отыратын болады. Касса борышы бо- йынша процент төлеуге қиналғап адамдарға жәрдем- деседі. Халықтың қалтасынан ақша төлеудің осындай оңай жолы көрсетіліп отырғанда, дворян мырзалар ұял- май-ақ қарызға ақша ала алады.
Осындай ңудалау, зорлау және тонау саясатының қорытындысын шығаруға, ол саясатты қорытып, қасиет- тендіруге керек болғандай-ақ, патшаның дворяндарға, земствошыларға, шаруалар меп жұмысшыларға арна- ған (Курскіде және С.-Петербургте) сөзі шыға келді. Патша дворяндарға өзіпе қызмет'еткепі үшіп, «қорық-


СЛЯСИ KYPEG ЖӘНЕ СЛЯСИ АЯРЛЬТҚ
3'
ңаяынан емес, ар-ұятымен» қызмет еткепі үшін алғыс айтты және «Россияның тәртібі мен адамгерпіілік күші- ітің ежелгі тірегі болып табылатын» поместьелік жер иеленуді нығайтуға тынбастан қамқорлың жасауға уәде берді. Земютвшпыларға патша Россияның тірегі тура- ,чы да, адамгершілік күші туралы да, қорыққаннан емес, ар-ұятпен қызмет ету туралы да бір ауыз сөз айт- қан жоқ. Олардың «міндеті — жергілікті жерлерде ша- руашылық саласындағы мұқтаждарды реттеу» деп ол қыақаіпа әрі айқын айтты, сондьтқтап осыны есте ұс- тап, осы міндетін ойдағыдай орындағанда ғана олар натшаныц рақымындамыз деп сене алады. Мұның өзі земствошылардың конституцпялық дәмелепуіне әбдеп аііқын жауап болды, мұның өзі оларға турадан-тура ес- керту (немесе, дұрысында, күрес жариялау) болды, «жергілікті жерлерде піаруашылық саласындағы мұқ- гаждарды реттеу» шегінен титтей шығып кеткен күнде «рақымнан» айырамын деп қорқытқандық болды.
Бұдап әрі патша шаруаларға «тәртіпсіздіктері» үшін, «зкономияларды тонағандары» үшін тура сөгіс жария- лады, аштықтап, ашынғандықтан котеріліске шыққан мужиктерді айуандықпен сабап, азаптаушылықты «ла- ііықты жаза» деп атады, «дворяп жетөкшілеріпің тіліи алуға» бұйырған III Алексащдрдың создеріп сске салды. Ақырында, патша жұмысішыларға, аз да емес, көп те емес, «жаулар» жайында айтты, өзініц жауларып ай- тып, олар жұмысшылардың да жаулары болуға тиіс деді.
Сопымен, дворяндар — адал қызметшілер және тәр- тіптіц ежелгі тірегі. Земствоіпылар (земствошы дворяндар ма, әлде?) ескерту жасауға лайық. Шаруа- лар — сөгіс естіп, дворяндардың айтқанынан шықпауға бүйрық алуға лайьіқ. Жүмысшыларға тікесіпеп жаулар туралы мәселе қойылады. Ғибрат аларлық-ақ создер. Бүл сөздерді салыстырудың өзі ғибрат, сондықтап про- кламациялар, листоктар тарату, үйірмелерде, жиналыс- тарда әңгімелер өткізу арқылы бұл сөздердің дәл тексті, пгып імағынасьтмен халықтың неғұрлым мөпшілігін таныстыру өте іқажетті болар еді. Бұл сөздердің теікстіне жай ғана түсінік ескертулер жасаудың өзі жұмысшы


38
В. И. ЛЕНИН
табыныц, ұсақ саудагерлер мен өнеркәсіпшілерідің, сол сияқты шаруалардың ең қараңғы топтарының ой-өрісі жетілмеген бөлегінің арасында үгіт жүргізу үшін тама- ша материал болар еді. Бірақ тек «ңараңғы» халықтың ғана емес, көптеген көзі ашық, білімді орыс тоғышар- ларының да,— әсіресе, жалпы либералдардың, оның ішінде көбіне земствошылардың қатарындағы тоғышар- лардың патша сөздері туралы жақсылап ойланғаны теріс болмас еді. Ішкі соғысты: халықтың әр түрлі тап- тарының соғысын, ішкі жаулармен соғысты анық мо- йындағандықты, қуаттап, жария еткендікті тәж киген таңсырлардың аузынан жиі естуге тура келмейді. Ал соғысты апіық імюйындағавдық — саяси аярлықтың, яғни соғьгсты (көмеокілеу, орағытып іөту, тұншықтьгру әрекеттерінің немесе оның -сиіпатын тарылтып, ұсақта- ту әр-екеттерінің барлығына және қандайьина болса да қарсы өте іжақсы 'құрал.
Біз айтып отырған саясіи аярлық үкіметтің тарапы- нан да, бейбіт оппозицияның тарапынан да, кейде тіпті революционерлердің тарапынан да білінеді (рас, соңғы жағдайда — алғашқыларға ұқсас емес, айрықваа түрде білінеді). Үкімет тарапынан бұл — ашықтан-ашық ал- дап-арбау, сатып алу және аздыру, қысқасы, «зубатов- шылдық» 14 деген атақ алған система. Азды-көпті кең реформалар жасау жөнінде уәде беру, уәде етілгенінің жартымсыз бөлегін іорындауға шын әзірлену, сөйтіп осы үшін саяси күрестен бас тартуды талап ету,— міне, зу- батовшылдықтың мәні осында. Ішкі істер министрі Плеве імырзаның Д. Н. Шииов мырзамен (Москва земство басқармасының председателі) әңгімелері — «земстволық зубатовшылдықтың» бастамасы екенін ен- ді земствошылардың кейбіреулері де көріп отыр. Пле- ве земствоға і«неғұрлы<м жайлырақ» 'қарауға уәіде береді (салыстырыңыз: «ОсЬобождение» 15 № 7), «земство ме- көмелерін жолға іқою жө-ніндегі барлық мәселелерді шешу» үпіін алдағы жылдың баісында земство басқарма- лары председательдерінің кеңесін шақыруға уәде етеді, бұл үшін земствошылар «жоғары үкімет мекемелерін- дегі өкілдік туралы ештеңе айтпасын» деп талап етеді. Істің жайы айдан аньщ сияңты: уәде мейліншө көмескі


САЯСИ KYPEG ЖӘІ-ІЕ САЯСИ АЯРЛЫҢ
39
де, талап соншалық, ол талаптарды орындағанда зем- (•твошылардың дәмесі жүзеге аспайтын болып қалады. Бұл саяси алдаушылыққа, айлакерлікке, аздырушылық- қа қарсы қолданылатын бір ғана құрал болуы мүмкін: айлакерлерді аяусыз әшкерелеу жәнө полициялық самодержавиеге іқарсы Ібатыл саяси (яғни, юры-с жағдай- ларында, революциялыц) күрес жүргізу. Ал «Освобо- ждениенің» айтуына қарап қорытқанда, біздің земство- шылар әлі бұл міндеттің дәрежесінде емес көрінеді. Саяси аярлыққа олар саяси аярлықпен жауап береді, олардың органы толық табансыздық көрсетуде. Сіз бұл табансыздықты «Освобождениенің» 7-номерінен осы мә- селе жөиінде тек редакцияның ғана емес, сондай-ақ ре- дакция олармен азды-көпті келіспейтін кейбір қызмет- керлерінің пікір айтуына қарап әсіресе айқын көре аласыз. Плевенің уәделері құрылған тор және ол зуба- товшылдық деген пікір редакциялық бас мақалада кей- бір земствошылардың пікірі ретінде ғана келтіріледі, сонымен қабат, бұл пікірмен қатар «министр мырзаның пұсқауларына бойсұнуға бейім» (!!) басқа земствошы- лардың да пікірі айтылады. Редакция земстволық зуба- товшылдыққа қарсы жорыққа аттану пікірінен аулақ. Ол земствошыларды үкіметке «мәмле жасамаңдар» деп саңтандырды (5 және 6-номерлерінде), бірақ ол қарт полицей түлкісінің ақылына еріп, земствошылардың коктемдегі съезінің программасынан 4-пунктті (ауыл шаруашылық өнеркәсібінің мұқтаждары туралы Ай- рықша кецестің қатарын толықтыру үшін сайланып ңойылатын земство ңайраткерлерінің болуы керектігін көрсететін пунктті) алып тастаған Шипов мырза мен оның сыбайластарын батыл айыптамайды. Редакция бас мақаласыніда полицияның -арамза арібауына земство- ніылардыц бір ібөлегінің көне салғанына земство к,ор- ланады деген қорытынды шығармайды, ңайта үкіметтің земствомен келіс сөз жүргізу фактіоінің өзі «земство қазірдің өзінде де «өкілдік» (!!) екенін дәлелдейді», ІІлеве мырза уәде еткен «съезд» (Плеве мырза тек «ке- ңес» туралы айтқап сияқты еді?) «қайткен күнде де қо- лайлы», өйткені съезд «земство мен үкіметтің арасын- дағы қатынастарға айқындық енгізбей қоймайды» дегев


40
В. И. ЛЕНИІІ
қорытынды шығарады. Редакция «земство ңайраткерле- рі съезде өздерін көрсете біледі, көрсеткенде, қандай бо- луға тиісті болса, сондай болып, яғни министрлердің шаруашылық жөніндегі қолқанаты болмай, халықтың өкілі болып көрсетеді деп кәміл сенеді». Бір ғана ре- дакциялық бас мақалаға қарап қорытынды жасайтын болсақ, онда бұлай емес, қайта Шипов мырза мен оның сыбайластары сияіқты земствошылар тағы да лолицей- лік мекеменің «қолқанаттары» болып шығады (оларды басңа земстволық ағым ығыстырып шығарғанша немесе өцін езгерткенше) деіп кәміл сену керек.
Мына ңызметкерлердің: Антон Старицкий мырзаның, одан да гөрі земствоның мүшесі Т. мырзаиың бұдан кейінгі мақалаларын оқығанда бас мақаланың саяси аярлығынан тыпығыіп рақаттанып қаласың. Біріншісі Шипов мырзаның және оның сыбайластарының қылы- ғын «жалған іқадам» деп атайды, зеімствошыларға «Плеве мырза ңүратын қайдағы -бір съезд түрінде озі- нің тұңғыштығын танытып қалуға асықпау жөнінде» кеңес береді, алдағанға ермеу керек, саяси аярлық істе- меу керек деп ақыл айтады. Редакцітя «жалпы алғанда біз маңаланың авторына қосыламыз» деи ескерту жа- сайды, жеке алғанда саяси аярлықты бүлай бір беткей айыптауға болмайды деп тапса керек, сірә *.
Екіпші қызметкер енді «Освобождеипепіц» барлың иозпциясына тура қарсы аттанады, аяқталмағандыққа және батылсыздыққа шабуыл жасайды, «халықтык аиархияға» сілтеме жасау сияқты жалған сөздерді сө- геді, «жартылай шаралармеп ңанағаттануға болмайды. ақырыиа дейін батыл «қимыддау керек» ідейді, «жаргтя оппозицияның құлшылық жартылай шараларымен қоти айтысу керек...» ідейді, «революционер болмай түрып, біз (земствошылар) Россияпы саяси азат ету ісіпе елсулі үлес қоса алмаймыз» дейді. Земствопың мүшесі мырза- ныц бүл адал, берік сөздерін шыи көңілден құттықтай-
* «ОсЕобожденпенің» жаңа ғана алынған 8-номерінен біз Шипов мырзаның саяси аярлығьт мен оның жалған қадамын енді батылырак, айыптағандықты нөріп отьірмыз. Қайырлы болсын! Бәлкім, осы құр- метті қайраткермен болған оқиға редакцііяны «саяси аярльщтың» та- мырларын либералпзм мен революциялық бағыттардың қатынасына өзініц негізгі көзқарастарынан іздеуге мәжбүр етер?


САЯСИ КҮРЕС ЖӘНЕ САЯСИ АЯРЛЫҢ
41
мыз және талданып отырған мәселеге зейін қоюшы адамдардың барлығы да мұнымен танысуы керек деп барынша кеңес береміз. Земствоның мүшесі мырза «Ос- вобождепиенің» лрограіммасына біздің «Иіскрада» бер- ген багамызды 16 қуаттайдъь Ол ол ма: оиың
мақаласы біздіп, козқарасымьтздың дүрыстътгып спігат- тап қатта қоймайдьт, сондай-ақ літбералпзшгіц жарты- кетптігіп біздіц қатты ошкерелеуіміздіц орьшды екопіп дәлелдейді. Ңапдай да болса бұлғақтаушылықты жек коретін адамдар зомствошылардыц оздеріпіц арасьшда да бар коріиөді, әлгі бұлғацтаушылықты оз тұрғымыз- дан аяусыз сыпап, біз бұл адамдарды қолдауға өте-мөтө тырысуға тиістіміз.
«Освобождеяиепіц» редакторы, әрине, земствопың мү- шссі Т. мырзаға қосылмайды, сойтіп ізетпеп, бірақ бекем түрде «көп пәрсеге біз басқаша қараймыз...» дсп мәлімдейді. Не айтқаныңыз! Ал сонда редакцияның қарсылықтары қандай? — Ол қарсылықтардың бәрі бас- ты екі пунктке тоғысады: 1-деп, Струве мырза, өз пікі- ріпше, кейбір революционерлерден өзгепіе, бейбіт жол- дарды «принципті түрде» артьіқ ікөреді; 2-деп, бұл революционерлерді юл төзімділігі жеткіліксіз деп айытт- тайды. Бұл қарсылықтарды қарап корейік.
«Бір і£інә қоіо жоніпде» дегеп мақаласіыпда Струво і\гырза (мақалаға Ред.— деп қол қойылған) меніц «За- ряпыц» 17 2—3-номеріпдегі мақаламнан («Земствопы қуушылар мен либерализмнің Аннибалдары») цитат келтіреді. Оған, әрине, «егер халық үкіметті бір рет болса да жақсылап сілкілеп алса», онда мұның «зор та- рихи маңызы» * болғаи болар еді деген сөздер өте-мөте үпамаған. Көріп отырсыз 'ба, зорлықты революция бей- біт реформадан артығырақ екеніне Струве мырза үзіл- дькесілді жөне сөзсіз қосылімайды. Ең батыл орыс революциоперлері, ідейді ол? бейбіт жолды лринципті түрде артық көрді, юондықт-ан бұл даңқты дәстүрді еш- қанідай доктринамен тұншықтырып тастаута болмайды.
Бүдан асқан жалған, бұдан артық азаппен шық- қан пікірді ойлап табу қиын. Көтеріліске шыққан құл * Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 65-бет. Ред.


42
В. И. ЛЕНИН
ңүл иелөнуіпімен бітім жасауды артық деп айтуға пра- волы екеніи, ал көтерілістен бас тартқан құл сол сөз- дерді қайталап айтса, масңара жалған жолға түсетінін Струве мырза піыныменен түсінбей мө? «Россияда ре- волюция элементтері өкінішке қарай немесе бағымызға царай, әлі пісіп жеткеп жоқ»,— дейді Струвө мырза, сөйтіп «бағымызға қарай» деген осы сөздер оны бұл- тартітай үстап береді.
Ал револютріялық ой-пікірдің дацқты дәстүрлорі жо- нінде Струве мырзаның үндемей-ақ қойғаны жақсы. Біз «Коммунистік мапифестіц» 18 атақты қорытынды сөздерін корсетсек те жеткілікті. «Манифестен» отыз . жыл кейін, неміс жұмысшылары орыс халқының еш уақытта қолы жетпеген праволарының біразынан ай- рылғанда, Энгельс былай деп Дюрингке тойтарыс бер- ген болатын:
«Діоринг мырза үшін зорлық — абсолюттік қырсық сияқты бірдеме. Зорлықтың біріпші әрекеті, олыц ойып- ша, күпәға батқапдық болды. Оітың барлық доктрппа- сы — тура осы уақытқа дейінгі бүкіл тарихты осы зор- лық әрекеті ең бастапқы күнәмеп былғады, бұл албас- тыпың қүралы — зорлық барлық табиғат заңдары мен әлеуметтік заңдарды масқара бұрмалады деп сары уайымға салынушылық. Зорлықтың тарихта мүлдем басқа рольді де — революциялық рольді де атқаратын- дығы туралы, зорлық, Маркстің сөзімен айтқанда, ескі қоғам атаулының қапдайы болса да жаңа қоғамға жүк- ті болған кезде, зорлың ескі қоғамды босандырушы бо- латындығы туралы, зорлық арқылы қоғамдық қозғалыс өзіне жол салатын, зорлықтың қатып-семген, заманы өткеи формаларды бұзатын құрал болып табылатынды- ғы туралы,— бұл туралы Дюринг мырза бір ауыз сөз айтпайды. Ңанаушы іп-аруаіпылықты оқұлату үшін, өкі- нішке қарай, зорлық кереік болуы мүмскін-ау дегенді ол аһлап, күрсіне мойындайды,— өкініпгке іқарай, іөйткені көріп ютырсыз ба, қандай да болса зорлық оны қолдану- шыны аздырады екен. Осы сөздер жеңімпаз революция- ның іқайсыісы болса да жюғары моральдық және рухани өрлеумен ұштаса жүргеннен кейін айтылып отыр! Осы сөздер Германияда айтылып отыр, мұнда зорлысқпен қақ-


САЯСИ КҮРЕС ЖӘНЕ САЯСИ АЯРЛЬІҚ
43
тығысуға халық тура мәжбүр болуы мүмкін, оиың ең болмағанда мынадай артықшылығы болар еді: 30 жыл- дық соғыстың барлық қорлауынан туған халықтың мі- пез-қүлқыпдағы малайлың рухты жойгап болар еді. Осындай комескі, болжыр, дәрмснсіз поптық ой-пікірді тарихта бұрыи-соңды болып көрмеген ец революциялық партияға таңуға батылдары барады!» 19
Екіпші пупктке — тозімділік жайыпа кошейік. Әр түрлі бағыттардың қатыпастарында «озара ұғыиысу», «толық адал ішеттілік» және «мейліпше тозімділік» ке- рек,— деп жылымшы татығап сөзбен үйретеді бізді Струве мырза (көптеген социалист-революционерлер 20 мен жұртшылық окілдеріне ұқсап). Ал егер біздің то- лық адал ниеттілігіміз сізге тозімділіктің жоқтығы бо- лыгі коріпсс, опда қайтпек ксрок? — деп сұраймыз біз одан. Егер, мәселеп, «Освобождепиеде» оц қол меп сол қол бар, сол қолды зияпды, сатқын деп тапсақ, бар адал ниеттілігіміз бізді әлгі сол қолмен аяусыз күресуге мін- деттемей ме? Соц.-революционерлер өздерінің барлық тактикасыігда социализм теориясы мәселелеріпде де? таи күресінс козқарасыпда да аваитюризм (саяси аяр- лық та) жасаи отыр, бар адал пиеттілігіміз бізді олар- дыц осы аваптюризміпс (саяси аярлығыпа да) қарсы күресуге міндеттемей ме? Күрестің өзі тозімділік жо- пінде айтып жүрген адамдарға қарсы бағытталған бол- са, сол адамдардың пе болса соны тозімділік деп атауы- на бола күресті бәсеңсіту, болжыр ету керск дегеп та- лаптың зәредсй саяси мағынасы бар ма?
Сыпайы аңқаусығанды қоятыи уақыт жеткен тәрізді, мырзалар! Мыпадай айқып ақиқатты ұғынатын уақыт жеткен тәрізді: ортақ жауға қарСы күрестіц іс жүзінде- гі (сөз жүзіндегі емес) бірлігі саяси аярлықпен қамта- масыз етілм-ейді, ‘Степняк марқұмның бір кезде өзіп іркілту, өзін жасыру деп атаған нәрсесімен, дипломатия- лың өзара танудың шартты жалғандығымен қамтама- сыз етілмейді,— қайта күреске іс жүзінде қатынасумен, күрестің іс жүзіндегі бірлігімен қамтамасыз етіледі. Неміс социалчдемократтарының әсікеричполицейлік және феодалдыңчклерикалдық реакцияға қарсы күресі халықтың 'белгілі табына (мәселен, либерал буржуа- 3 7-том


44
В. И. ЛЕНИН
зияға) сүйенетін қандай да нағыз партияның күресімен ортақ күреске айналғанда, өзара тану туралы құрғақ создерсіз-ақ қимыл бірлігі орнай бастады. Жұрттың бә- рі көріп біліп, жұрттың бәрі сезіп отырған фактіні тану туралы айтпайды (жұмысшы қозғалысын тани көріңіз деп біз ешкімиен отінбейміз ғой!). Нағыз саяси одаққа айтыстыц «әуепі» кедергі болады деп тек саясат пеп саяси аярлықты шатастыратын адамдар ғапа ойлай ала- ды. Ал әзірше біздің күресімізге іс жүзіпде қатынасу- дың орныпа жалтаратып құрғақ создер айтылын отыр- ғанда, біздіц күресімізге қандай да болса басқа қоғам- дық тоіітыц неімесе таптьщ іс жүзіпде жаіқындауының орнына тек бір авантюристік тактиканы көріп отырға- нымызда қаһарлы сөздердің де, аянышты сөздердің де ешқаидай тасқыпы «өзара тануды» титтей де жақын- датпайды.
«Искра» № 26, 15 октябръ, 1902 ж.
«Искра» газетгніц текстг бойыниіа басъслъіп отыр


45
СОЦИАЛИСТ-РЕВОЛЮЦИОНЕРЛЕР ҚАЙТА ҚОЗҒАП ЖҮРГЕН ТҮРПАЙЫ СОЦИАЛИЗМ МЕН ХАЛЬІҚШЫЛДЫҚ
Мысқылдың озі пайдалы әсер етеді. «Революциялық авантюризм» * деп аталған мақалаларда біздің соц.-ре- волюционерлердің өзіпің теориялық позицияларып еш- қашап да тура және дәл айқындағысы келмейтіндігіпе біз кәміл сенім білдірген едік. Осынау бір қиямпұрыс жәпе әділетсіз ұйғарымды теріске шығару үшін «Рево- люционная Россия» 21 11-номерінен бастап «Программа- лық мәселелер» деген мақалалар сериясын жариялай бастады. Ңайырлы болсын! Ештен де кеш жақсы. «Рев. Россияның» «программалық мәселелер» жайындағы барлық іма^алаларын күн ілгері іқұттықтаймыз жәиө бұлардан қапдай да болса бір программаны шынында тауып оқуға бола ма, жоқ па,— соны зер салып қадаға- лауға уәде береміз.
Осы мақсатпеп «Деревттядагы тап күресі» дегеп бі- ріптпі мақалапы алып байқап корелік, бірақ алдымеп оскерте кетелік, бізге қарсылардың: «біздің программа- мыз ұсыпылды» дегеп созіітде (№ 11, 6-бет), үсті-үсті- іте тым... «әуестеніп кетушілік бар». Бүл дұрыс емес қой, мырзалар! Сіздер әлі ешқандай программаны үсынған да жоқсыздар, яғни өз көзқарастарыңды (сөз- діц тар мағынасында программаны не тым іболмаса про- грамманың жобасын) толың түрде, ресми-партиялық жолмен баяндамағандарың былай тұрсын, тіпті маркс- пзм жане оііы оптгортунистердің сынауы, орьис капита- * Қарацыз: ПІығармалар толық жинағы, 6-том, 408—431-беттер. Ред^


46
В. И. ЛЕНИН
лизмі жюпе сол ікапитализм тудыратып лролетариаттың жағдайы, маңызы жәпе міндсттері, т. т. туралы мәселе сияңты иегізгі «іирюграім;малық мәселелерге» •оздеріциіц козқарастарыцды да тіпті мүлдем айқыидағаи жоқсыз- дар. «Сіздердіц ирограммаларыңыз» туралы біздің бар білетшіміз імынау: сіздер, бір жағынан, революциялық социал^демократия мен оппортуиистік ағымныц аралы- тында, екінші жағынан, орыс марксизмі мен орыстың либералдық-халықшылдық бағытының аралығында ба- рынша тұрлаусыз иозицияда тұрсыздар.
Осылайша екі кемепіц құйрығыи ұстамақ болып әурелепушіліктіц салдарыпан қаидайлық шыға алмас қайшылықтарға түсіп шатасып жүргендеріцізді біз қа- зір сіздергс көрсстейік, корсеткепде өздеріңіз қалап ал- ған мәселені мысалға алып көрсетейік: «Ңазіргі заман- дағы шаруалар, тұтасынан алғанда, ұсақ буржуазиялық топтарға жатады дегенді түсінбеуіміз былай тұрсын, біз оны мойындамаймыз да»,— деп жазады «Рев-ол. Россия» (№ 11). «Біз үшін шаруалар принцип жағынан айрық- ша екі категорияға бөлінеді: 1) өзінің жүмыс күшін (!??) ңанаумеи күп көретін еңбекші шаруалар және 2) аздьикопті імөлшерде басқапың жұімыс -күшін қанау- мен күн көретін — орта және ұсақ — село буржуазия- сы». Буржуазия табыныц «негізгі өзгешелік белгісі» «табыс көзінде» (басқа адамдардың еңбегіп ақы төле- мей пайдалапу) деп түсініп, соц.-рев. теоретиктер село пролетарпаты меті опдіріс құрал-жабдықтарына оз ең- бегін жұмсап күп коретіп «дербес егіппіілердіц» ара- сыпда «прштцип жағынап зор үқсастық» бар деп таба- ды. «Бұл екеуіітіц де күп корісіпің негізі белгілі бір саяси-экономикалық категория ретіндегі еңбек болып табылады. Бұл бір. Екіншіден, бұлардыц өкеуі де қазір- гі жағдайларда аяусыз цаналып отыр». Сопдықтан бұ- лар еңбекші шаруа болып бір категорияға қосылуға тиіс.
«Рев. Россияның» пайымдауларын біз жорта осылай- піа егжей-тегжейлі баяндадық, оған себеп оқушы оны жақсылап ақылга салып, оның теориялық тиянақ-дә- лелдерін бағалай алатын болсып дедік. Бұл дәлелдердің негізсіздігі бадырайып көрініц тұр. Қоғамның әр түрлі


ТҮРПАЙЫ СОЦИАЛИЗМ МЕН ХАЛЫҚШЫЛДЬІҚ
47
таптарының иегізгі өзгешелік белгілерін табыс көзіпен іздеушілік — бөліс қатынастарын бірінші орыпға шы- ғарғандық, ал бұлар шынында өндіріс қатынастарыныц нәтижесі болып табылады. Бұл қатепі Маркс әлдеқа- шан. көрсетіи, оны көрмейтін адамдарды тұрпайы со- циалистер деп атағап болатын. Таптар арасындағы айырмашылықтың негізгі белгісі — сол таптардың қо- гамдық өндірістегі орны, демек, олардың өндіріс құрал- жабдықтарына қатыиасы. Ңоғамдық өпдіріс құрал-жаб- дықтарының белгілі бір бөлігіін иемщену, сшітгп оларды жеке меншік шаруашылыққа, өнімді сату үшін құрыл- ған шаруашылыққа айналдыру — міпе қазіргі қоғам- пың бір табының (буржуазияныц) ондіріс құрал-жаб- дықтарыпаи айрылған және өзінің жұмыс күшін сата- тын пролетариаттап негізгі озгсшелігі осы.
Әрі барайық. «Бұл екеуіпіц де күн керісіпің иегізі белгілі бір саяси-экоііомикалық категория ретіндегі ецбек болыл табылады» дейді. Белгілі саяси-жономика- лық категория еңбек емес, тек еңбектің ңоғамдық фор- масы, еңбектің қоғамдық жолмеп орналасуы ғана неме- се басқаша айтқанда: адамдар арасында олардың қо- ғамдық еңбекке қатысуына қарай болатын қатынастар. Тұрпайы социализмніц біз бұған дейіп талдап өткен сол бәз-баяғы оқатесі бұл арада екіпші формада тағы қай- таланып отыр. Соц.-революцыоііерлер: «бір жағыпан, селолық қожайын меп батырақтың арасыпдағы, екіітші жағынан, дербес егіншілер мен қарыз берушілер, ку- лактар арасындағы өзара қарым-қатьшастардыц мәні мүлде бірдей» деп мәлімдеген уақытта, олар, айталық, пемістің тұрпайы социализмінің, мысалы, сол социа- лизмнің екілі Мюльбергердіц жұмысшыға қожайын тарапынан болатын іқатынастардың моні пәтерде тұру- шыға үй қожасы тарапынан болатып қатынастармен барабар дегеп қатесін бүтіпдей қайталайды. Біздің Мюльбергерлер де нақ сондай-ақ әйтеуір бір жалпы «қанаушылық» жайындағы құр сөзбея қанағаттапьш, қапаушылықтың иегізгі жәпе туынды формаларын айырып корсетуге қабілеті жетпейді. Барлық осы күнгі тонаушы құрылыстың базисі нақ жалдама еңбекті қанау екепін, ңоғампың бірімен бірі келісімге келмейтін қара->


48
В. И. ЛЕНИН
ма-қарсы таптарга бөлінуін туғызатып пақ осы қанау- шылық екеніп, тек осы тап күресінің тұрғысынан қара- ғанда ғана, буалдырльіққа жәпе иринципсіздіікіке ұрын- бай, қанаушылықтың барлық басқа коріністерін дәйекті түрде бағалауға болатынып біздің Мюльбергерлер де нақ сопдай-ақ түсіибейді. Сондықтап пеміс Мюльберге- рі қапдай тойтарыс алған болса, өз қозғалысының тұ- тастығын және өзінің революциялық туының «ардақты атағын» қымбат санайтын орыс социалистерінің тара- пынап біздің Мюльбергерлер де пақ сондай қатты, аяу- сыз тойтарыс алуға тиісті.
Біздің соц.-революционерлер «теориясыиың» шатас- қандығын айқынырақ етіп көрсету үшін біз бұл мәсе- лені тағы практика жағыпан қарап көрейік, талданып отырғаи мәселені нақты мысалдармен көрсетуге тыры- сайық. Біріншіден, қайда болса да, қашап болса да жә- не барлық жерде іде ұсаіқ буржуазияның 'орасан зор копшілігі еңбек етеді және қаналады. Әйтпесе опы ауыспалы және аралық топтарға апарып қосуға болар ма еді? Екіншіден, товар шаруашылығы қоғамындағы нақ шаруалар сияқты, ұсақ қол өнершілер мен сауда- герлер де еңбек етеді және қаналады. Біздің соц.-рево- люционерлер пролетариат деген «шағын» категорияның орнына тағы да сауда-өнеркәсіптегі «еңбекші» халық деген «категорияны» жасамақшы болып жүрген жоқ па скен? Үшіншіідеи, сіоц.-революциоиерлер өздері сонша- лық сүймейтіш («догманың» мацызыи түсінгілері ік-елсе, жұмысшы жалдам(ай-аң, оз ецбегіи жүмсаумөи және кез келген егіишілік өпімдеріп сатумеи күнелтетіи қала маңындағы шаруаны алып көріп байқасыншы. Мундай шаруаның ұсақ буржуазияға жататындығын бекер деу- ге және оны жалдама жүмысшылармен бір таіг (байқап қойыңыз, әңгіме партия туралы емес, нақ тап жайында болып отыр) етіп «біріктірудің» мүмкін еместігін бекер деуге барып тұрған халықшылдардың да батылдығы жетпейді деп сене аламыз. Ал дамып отырған товар шаруашылығы қоғамында қала маңындағы саудагер- егінші мен қандай да болса ұсақ егіншінің жағдайында пәлендей принципті айырма бар ма, сірә?


ТҮРПАЙЫ СОЦИАЛИЗМ МЕН ХАЛЫҚІІІЫЛДЫҚ
49
Соц.-революционер мырзалардың тұрпайы социализм- ге бұлайша жуықтауын (сыпайылап айтқанда) қалай түсінугө болады? деген сұрақ туады. Әлде, бұл осы ав- тордың кездейсоқ бір өзгешелігі ме? Мұндай жорамал- ды бекерге ліығару үшін «Рев. Россияның» 11-но’мері- исп мына бір жеріп келтірсек те болады: «Бүл арада істің мәні екі категорияиың: еңбекші шаруашылык, пен буржуазиялық-капиталистік шаруашылықтың арасын- дағы прппциптік айырмада» (мыианы қараңыз!) «емес, бәз-баяғы бір шаруашылық категорияныц» (ірі және үсақ буржуа) «молшеріиде ғапа тұрған сияқтанады!» деп лөпіреді автор. «Революциялық авантюризм» деген мақалада айтқанымыздың бұдан горі толығырақ және бұдан горі айқынырақ дәлелін табу бізге қиып болған болар еді: социалист-революционерлерді қырнаңқырап қарасаңыз — сіз онан В. В. мырзаны табасыз. Орыстыц қоғамдық-саяси ойының эволюциясымен аз да болса та- иыс адамның қай-қайсысына болса да соц.-революцио- перлердің позициясы осы бір сөйлемніц өзіпен-ақ ай- қындалады. Віздің біліімді іқоғамымызда ү-стем болып отырғаи либералдық-халықшылдық бағытқа түр бергеи (қазірдің өзінде де түр беріп отырған) сонау бозарғаи қызғылт жалған социализмнің түп негізі шаруапың «еңбекші шаруашылығы» мен буржуазиялық шаруа- іпылықтың арасында тікелей қарама-қарсылық бар де- геп идея болғаны мәлім. Әлденеше құбылған түрлерін Михайловский, В. В., Ник.— он, тағы басқа мырзалар егжей-тегжейлі талдап жасаған бұл идея орыс маркс- пзмінің сынына түскен қамалдардың бірі болды. Күйзе- ліс және езушілік көріп жатқан шаруаларға жәрдемге келу үшін, дедік біз, алдамшы елестерден бас тарта бі- лу керек, ісөйтіп ецбекші шаруаіпылық (иемесе «халық ондірісі»?) деген бұлдыр қиялды бұзатыи және шаруа- .11 ар шаруашылығының усау буржуазиялыу укладын біз- го көрсететін шындыққа тура қарай білу керек. Бізде де, барлық жерлердегі сияқты, ұсақ еңбекші шаруашы- лығының дамуы мен нығаіоы тек оны ұсақ буржуазия- лық шаруашылыққа айналдыру арқылы ғана мүмкін болады. Бұл іс шынында да жүріп жатыр, сойтіп еңбек- inі шаруапыц ұсақ кәсіпкерлікке ңарай бағытталғап


50
В. И. Л Е Н IIII
нағыз реалдың тенденциясы омір фактілері арңылы бұл- жытпастап дәлелденді. Товар шаруаіпылығы дамып отырғапдьтқтан, басқа да кез келген ұсақ өндірушілер сііяқты, біздіц шаруалар да осыпысымен ұсақ буржуа категориясына кіреді: олар саны азшылық кәсіпкерлер болып және жартылай жұмысшы, жартылаи қожайын болудың толып жатқан өтпелі сатылары арқылы «қо- жайынсымақтармен» байланысатын пролетариат бү- ңарасы болып екіге жарылып отыр (мұндай отпелі фор- малар барлық капиталистік елдерде жәпе өнеркәсіптің барлық салаларында бар).
Социалистік ойдың екі түрлі ағымының бұл сияқты алмасуына, ескі орыс социализмі мен марксизмнің кү- ресіне, социалист-революционерлер қалай қарады? Олар мүімкін іболғапынипа мәселені байыбыиа барып талдау- дан турадан-тура жалтаруға тырысты. Ал еиді жалта- руға болмай қалған кезде, ерекшө «партия» құрмақшы болған адамдарідаи нақты түсінік талап етілген кезде, оларды жауап беруге мәжбүр еткен кезде, әрі мысқыл- мен, әрі прішципсіздігі үшін тура айыптаумен мәжбүр еткен кезде,— тек сонда ғана олар «еңбекші шаруашы- лық» дегеп іескі халықіпылдық теория мен тұрпайы со- циализмпің •есжі (қателерін қайталай ібастады. Тағы айтамыз: социалист-революционерлерді барынша прин- ципсіздігі үшін айыптауымызға «еңбекші шаруашы- лық» теориясын да және тап күресі теориясын да «қос- пақшы» болған 11-номердегі мақаладан артық жақсы дәлелдеме табылуын,— біз күте де алған жоқ едік.
*
Тағы бір өрескел жерін керсете кетелік, «Револю- ционная Россияның» 11-номеріндө принципті айтыстан жалтаруға бел байлағандықты «жарастықты» етіп тү- сіндіруге іәршет жасалады. «Революциялық авантю- ризм» деген маңалада, байқайсыз ба, «Искра» цитатты теріс алады-мыс. Мысалы? Мысалы, «ара-тұра» (жер ара-тұра ікапиталдың қолынан шығып, >еңб©кіке ауысып кетіп отырады) деген сөзді ңалдырып көтіпті-мыс. Бұл иеткен сұмдың! Апырай, іске қатысы жоқ сөзді тастап


ТҰРПАЙЫ СОЦИАЛИЗМ МЕН ХАЛЫҚШЫЛДЫҚ
51
кетеді! Иә болмаса, мүмкін, «Революционная Россия» жер атаулыньщ ауысуына баға беру (бұл буржуазия- лық процесс пе әлде жоқ па) мәселесіне «ара-тұра» де- ген сөздің әйтеуір цандай да болса қатынасы бар деп тұжырымдағысы келер. Тек байқап көрсін.
Сонан соң. «Искра» цитатты «мемлекетпен» деген сөзге келіп тоқтатады, ал оның ар жағында, «әрине, бұл күпгі мемлекет емес» дегеп сөз тұр. «Искра» тіпті онан да горі зілдірек айтты (өз жанымыздап қосайық): оиың бұл ‘мемлекетті тапты^ мемлекет деуге батылы барды. «Ең ізгі сезімдері жәбірленген» қарсылаСтарымыз біз талдап отырған «программа-минимумде» таптық емес мемлекет жайында әңгіме болуы тиіс деп дәлелдей бас- тап жүрмес пе екен?
Ақырында, «Искра» 3 апрельдегі ирокламациядан ци- тат келтірді, онда «Революционыая Россияның» өзі-ак террорға берілген бағаны асыра айтылған деп тапты.— Иә, біз де «Революционная Россияның» тап осы ескер- туін келтірдік, бірақ бұл арада «эквилибристика» жәпе көмескі тұспал сөз бар деп білеміз дегенді жанымыздап қосып айттық. «Револгоционная Россия» мұны өте жақ- тырмады, сойтіп түсіпік беруге жәпе егжей-тегжейлөріи түгел айтуға түсіп отыр (соиымен, түсіпік беруді ғерек қылатын көмескіліктің іс жузінде болгапын дәлелдеп отыр). Ал соніда беретін түсініктері қапдай? 3 апрель ітрокламациясында, байқайсыз ба, партияпыц талап етуі бойынша тузетулер істеліпті-мыс. Алайда, бұл тү- зетулер «жсткіліксіз деп танылып», соііың ссбебінен «партиядан» дегеи сөз прокламациядан алынып тастал- ган екеп. Бірақ «партияныц басылымы» дегеп сөздер ңалыіп қойьіпты, енді сол 3 апрельдегі тағы бір («па- гыз») прокламация иікір алалығы немесе асыра баға- лаулар жайында ештец-е демепті. Осы түсііііктерді ікел- тіре отырыи жәпе олар «Искраның» (эквплибристика және тұспал деген сөздерде) түсінік беруді талап етуі- ііің-тек заңдылығын ғана растайтындығын сезіп, «Рево- люциопная Россия» өзіие-өзі: партия өзі опымеп келіс- пейтіп прокламацияны оз басиаханасыиіда қалайша басьш шығаірды? ідеиі сүрақ қояды. «Революционпая Рос- сияиьщ» жауабы былай дейіді: «Иә7 Роіссия соцпал-


52
В. И. ЛЕНИН
демократиялық жұмысшы партиясыпың фирмасымен «Рабочее Дело», «Искра», «Рабочая Мысль»22 және «Борьба» 23 қалай басылып шығып отырса, бұл да нақ с(?лай» дейді. Өте жақсы. Бірақ, біріншіден, бізде әр- текті басылымдар бар және олар «иартия» баспахана- сында емес, топтардың баспахапаларыпда басылады. Екіншіден, бізде «Рабочая Мысль», «Рабочее Дело» да, «Искра» да бірге шығып тұрған кезде, оны біз өзіміз-ақ бытыраушылыц деп атағанбыз. Енді бұдан не шығаты- нын іқараңыз: ісоциал-демократия өзіндегі бытыраушы- лықты өзі ашып, өзі әшкерелейді, сөйтіп байыпты тео- риялық жұмыс арқылы оны жоюға тырысады, ал социалист-революционерлер өздергнің бытыраушылығып тек өздерін әшкерелегеннен кейін тана мойындай бас- тайды, сөйтіп бас-аяғы бір күпнің ішінде, бас аяғы бір саяси оқиға жөпіпде екі прокламацияны, бұл оқиғаның (жаңа террорлық әрекеттіц) саяси мәиін тура қарама- қарсы түсіндіретіп прокламацияны басып шығаруға мүмкіншілік бергеи өздерінің кеңдігіне тағы да бір мақтанып әлдеқандай болады.— Идея жөніндегі быты- раушылықтан ешбір жақсылық шықпайтынып біліп, социал-демоікраттар «алдымеи араны ашып алып, сонан кейіи бірігуді» * артық көрді, сонымен келешекте бірі- гудің әрі беріктігіп, әрі жемістілігін қамтамасыз етті. Ал социалист-революционерлер «кім неге ұіста» ** деген- дей 'Өздерінің «программасыи» түрлі саққа жүгіртіп, «практика жүзіндегі» бірлік дегеп жалған жағдайға бой ұрып жүр жәие кеуделерін керіп тұрып бізге: қайдағы бір «топтар» сіздерде, социал-демократтарда ғана, ал біздікі — 'партия ғой! дейді. Дүрьгс-аіқ, мырзалар, бірақ тарих бізге кейде «топтар» мен партиялардың арасын- дағы ңатынас фараон арық сиырлары мен семіз сиыр- * Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 388-бет. Ред.
** Бұрынғы «Социалист-революционерлер одағының» тек «Біздің міндеттеріміз» дегенін бұрынғы «Социалист-революционерлер партиясы- ның» «Манифесімен» (ол жайында «Искраның» 5-номерінде), онан кейін «Вестник Русской Революциидің» 24 1-номеріндегі редакцияльп$ мәлімдемемен, «Революционная Россияның» 7—11-номерлеріндегі «программалық» мақалалармен және социалист-революционерлер пар- тиясына қосылды деп жақында ғана «Революционная Россияда» ха- барланған «Россияны саяси азат ететін жұмысшы партиясы» 25 де- геннің басып шығарған «Бостандық» деген кітапшасымең салыстырыц көріңіздер.


ТҮРПАЙЫ СОЦИАЛИЗМ МЕН ХАЛЫҚІПЫЛДЫҚ 53
ларының арасындағы қатынастай болады деп үйретеді. «Партиялар» түрлі-түрлі болады ғой. Мысалы, «Россия- ны саясп азат ететін жұмысшы партиясы» деген болды ғой, бірақ, оның екі жыл сүрген өмірі де, оның жойы- лып кеткені секілді, соншалық ізсіз отті ғой.
«Искра» № 27, 1 ноябръ, 1902 ж. «Искра» газетгніц тексті
бойынгиа басылып отыр


54
ЭСЕРЛЕРГЕ ҚАРСЬІ НЕГІЗГІ ТЕЗИС
Мепіц социалист-революционерлерге қарсы жәпе бұл бағыт қызметінің (бүкіл мазмұнының да) барлыу, жақ- тарыпа баға беру үшін ұсынатын негізгі тезисім мына- дай: социалист-революционерлердің барлыу, бағыты жә- не олардъщ букі-л партиясы — усац буржуазиялыц ин- теллигенцияныц біздің жумысшы цозталысымызды, ал олай болса, Россиядағы барлыц социалистік жэне бар- лъм$ революциялъщ цозғалысты эскамотаждауға оіуга- луынан басца тук те емес.
Мен үшін осыншама маңызды бұл тезисте, аз қол- данылатып және оқушылардың көпшілігіне сөзсіз түсі- піксіз шетел сөзін қолдапбай тұра алмағандығымның себебін түсіндіруге асығулымын. Эскамотаждау деген сөздіц мәнісі шыпында алдау, алдау жолымен бөтенніц еңбегіпің ііәтижелерін өзіпе иемдену, сөйтіп ол еңбекті түгелдей еш қылу, адастыру, орға жығу, т. с. деген сөз. Осындай орыс сөздерін былай қойып, менің шетел сөзіп таңдауға тиісті болғандығымның себебін көру қиып емес. «Адастыру, орға жығу, алдау» дегеп сөздер бізде қалай да қасақана, біле тұра өтірік айтқандық туралы түсінік тудырады, бұл бір, ал 2-ден, бұл өтірікті қолда- нушы адамның оны айтуына себеп — бас пайдасын ой- лауы, арамзальиғы деген түсіні.к туады. Оның бер жа- ғында, социалист-революционерлерді осындай біле тұра өтірік айтады, немесе арамзальтқ себөптермен әрекет етеді деп айыптаудан аулақпып. Тіпті де олай емес. Социалист-революциоперлер оздеріне созсіз революция-


ЭСЕРЛЕРГЕ ЦАРСЫ ІІЕГІЗГІ ТЕЗИС
55
шыл пиғылдағы, тіпті қаһармандықиен жаи қшоға әзір адамдарды, бостандық мүдделері үшін, халық мүдделе- рі үшін шын ықыласымен жанын салғысы келетіп адамдарды тартты, тутастай алтанда тск осыныц арқа- сында социалист-революционерлер бағыт ретінде, «пар- тия» ретіиде туа алды (пемесе халық ерікшілдігі26 за- манынан бері сақталып қала алды), соңғы уақытта осіп, біраз пығая алды: бұған меп күмәпдапбаймып. Бі- рақ адамдардыц шып ықылас, шып сепіммен белгілі әлеуметтік-саяси позицияны ұстайтыпдығы бұл позиция сөзсіз жалған емес пе және ішкі қайшылыққа толы емес пе? дегеп мәселепі әлі титтей де алдып ала іпешіл бермейді. Осы позицтгядап істелгеп ең жақсы жұмыстьщ нәтижелері (істеушілердің сапасыпан тыс және олар- дың ықтиярына қарсы болса да) жұмысшы қозғалысын созсіз «эскамотаждау», опы дұрыс жолдаи тайдыру, опы тұйыққа апарып тіреу, т. т. болып шыгуға тиісті емес пе?
Өз ойымды мысалмен түсіндіруге тырысып көрейіп. Біз аса үлкеп, қарацғы жәпе дымқыл, ңалыц жәпе адам аяғы оиша баспағап пу ормаппың ішіпде екепбіз дслік. Осы ормаи альш жатқац пемесе айпаласып сол ормап қоршап тұрған жердің мәдени оркендеуі үшіи сол ор- маиды өртеп, құрту арқылы ғаиа жол салуға болады жәие бұл орманның ішінде отты табу, оііы өршіту оте- мөте қнып екен деп ойлаңыз. Осыпдай қалыц ормапда кез келгеп жерде кездесетіп, бірак, бықсық-дымқыл ауа жағдайыпда зорға тұтанып, оп-оцай қайта-қайта соііііі қала бөретін сол ағаш материалып құрғату керек. Тұта- пып кете алатын материалды бір жерге жинау керек. Отіты (оттың жануын) оршітіп, юны демеп отыру кс- рек, жаңадан жарқ еткен әрбір ұшқыпды тұтапдыру керек, жалыніды лаулату керек жәпе үздііксіз, тынбас- тан жалпы өртті әзірлеу керек, опсыз дымқыл, ңараңғы орман орман болып қала береді. Ал бұл өте қиын жұ- мыс, бұған сыртқы, ауа райы жағдайлары ғаиа емес, сонымен қатар шын тұтанса болды, ешбір реттсрде тоқтамай үздіксіз жалын атып жана беретін, бұрын да біраз жанып барып соніп қалу үшіп ғана жиі тұтаиғап әр жерден көрінетіп ішкі қуаты жоқ коитегеп ұшқып-


56
В. И. ЛЕНИН
дарға ұқюаіміаіітын, жануға біріден-бір іәбден жарамды материалдың өте аздығы да себеп болып отыр. Енді, осы ніегізгі жанар материалдың лаулап жанғандығынаи температура жалпы көтерілген кезде, сөйтіп ол әр жер- ден көрінетін барлық басқа көптеген ұшқындарға қуат берііп, лаулата түскеін кезде, а<енеттөн бір адамдар ке- леді де, кеудесін қағып: бірдеп-бір негізгі, бірден-бір созсіз сенімді жанар материал жайыпдағы ескірген дог- маға сену — неткен өресізідік!— дейді. Ңалған от- тардың бәрін тек қосалқы құрал ғана, көмекші элемент- тер ғана деп қарау жәие қалай да болса, қайткен күнде де, бәрінен де гөрі, бәрінен де бұрын тек бір материал- ға жармасу міндет деп санау — қандай бір қалыптан жазбаушылық! Нағыз жалпы өртті мәңгі әзірлеп, әзір- леп, әзірлеп келіп, әлгі өрескел бұзықтардың ағаш бастарының дымқылдық пен қараңғылықты бүркеп, саңтауына мүмкіндік беру — неткен біржақтылық. Ағаштың бастарын қырқып түсетін, оларды күйдіретін, барлық ңараңғы күштерді қорқытып, соншалықты сен- сация жасайтын, соншалықты толқытатын, ширататын, озіне назар аудартатып ракеталар жіберу керек, дейді. Сойтеді де бұл адамдар іске батыл кіріседі. Сәл тыныс- тайды да олар қайдағы бір негізгі жанар материал жа- йындағы ескіргеи соқыр сенімдерді аулақ лақтыра бас- тайды. Барлық және қандай да болса адамдарды олар жайма-шуақ коңілмен өз қатарына ала береді, бұлардың көзқарасы мен пікірі, сенімі мен арман-тілегі қандай екенін талғамайды: біз — қимылдың партиясымыз, сон- дықтан біздің кейбіріміз тіпті өртті сондіруге бейім пі- кірлерге жармасса да,— бізге бәрібір, дейді. Олар өткен- иің сабақтарынан менсінбей сырт айналып, оттың қан- дайына 'болса іда жәтге ракета жіберуге талғаусыз қарауға батыл шаіқырады: енді жаігар материал өлде- қайда көп, сондыіқтан барьтп тұрған жеңілтөктікке жол беруге болады-мыіс!.. дейді. Сөйтіп, мұндай адамдар қоз- ғалысңа соншама зиян келтіріп отырғанда, оларды жай алдаушылар деп ойлауға бола ма? Ешбір болмайды. Олар әсте де алдаушылар емес, олар бар болғаны — пи- ротехниктер.


ЭСЕРЛЕРГЕ ҚАРСЫ ІІЕГІЗГІ ТЕЗИС 57
Айта кетелік, авантюрист деген терминді алаяқ деп (Женевада Рафаилов мырза), жүлік деп (Бернде Жит- ловский мырза)27 аудара салғап социалист-революцио- перлерге мепің бергеп жауабымпыц мәнісі осы. Меп оларға: бәрін бірдей қалай да жазалау зацы мағынасып- да ұға іберуге болмайды, мырзалар!—ідеп жауап қа- йырдым. Іштей қайшылықтағы, прігнципсіз, 'солқылдақ, мазмұнсыздықты даурықпамен бүркейтіп, сондықтан да банкроттыққа ұшырамай қоймайтын революциялық бағыттағы авантюраиы қылмыс ретіиде жазалапатып іс істеп жатқанын, соиымен алаяқтығыпыц әшкерелепу қаупі бар екенін жақсы білетіп сұрқиялардың авантю- расымен шатастыруға болмайды. Турасынан, дәл айт- қавда, біз ісіздерді авантюрашыл деп айыптадьгқ (қара- ңыз: «Искра» №№ 23 және 24*), бұл халықаралық социализмнің ібарлық негізгі мәіселелеріпде юіз/дердің то- лық принципсіздіктеріңіздеп, дүмбілездеу дайындап, дәмді тұздықпен «тұтынушыға» әкеп ұсыпғаи аграрлык программаңыздағы көзқарастарыңыздың адам айтқы- сыз шатасқандығынан, сіздердің террорлық тактика- цызідың соліқылдаіңтығынан және пегізсіздігінен туады дедік. Ал сіздер: көрдіңіздер ме, бізге авантюрист-жү- лік-алаяқ деп ұрысады, бізді сөгеді, бізді жәбірлейді! — деп жауагі қайырасыздар. Бұл зар қаққан үпдеріціз, затында, сіздердің түік қарсылық айта алімайтыныцызға оте ұқсайды-ау, аса құрметті мырзалар.
Енді меғі ұсынғаи тезистің дұрыстығына дәлел қаіі- дай болуға тиіс?— деген сұрау туады. Социалист-рево- люциоиерлердің барлық бағытына осы тезисте берілгеп бағаны ақтау үшіп меи олардың барлық бағытындағы қандай өзгеше, ерекше белгілерді көрсетуге тиістіміи? Егер бұл баға дұрыс болса, мұндай бағытқа қарсы ба- тыл және аяусыз күресу керектігін, оның күллі зияіі- дылығын халыңтың мүмкіндігінше неғұрлым қалыц жіктерінің алдында толық әшкерелеу керектігін бірде- бір (деп сену керек) қандай да болсын ар-ұяты бар, байсалды социалист ібекер дей алмайды. (Сондықтап бүл мәселепі барльтң жағынан жәпе мән-мағыпасы жағыпап * Қарацыз: Шығармалар толық жинағы, 6-том, 408—431-беттер. Ред,


58
В. И. Л Е Н И Н
талдай алатын болуымыз үшін, мен ең алдымен және бәрінен де гөрі бұл мәселеге берілетін жауаптар неден құралуға тиіс екеніне назар аударуды ұсынамын. Ба- ғаның дұрыстыгын теріске шығарғысы келген адамдар «шағымдармен» немесе «түзетулермен» тынбасын, ұсы- нылған тезистің дұрыстығын қуаттау үшін олар қандай пункттерді дәлелдеу керек деп санар еді?— деген сұрақ- қа да тура жауап қайтарсын.
Бүл тезистің өзекті пункті эскамотаждау фактісі (үсақ буржуазиялық интеллигенцияның жұмысшы қозғальпсын эскаміотаждауы), басқаша айтқавда: .«пар- тияның» принципітері, іпрограммасымен жіәне ңазіргі қо- ғамның революцияшылдану процесіне оның іс жүзін- дегі көзқарасының арасындағы түбірлі қайшылық фак- тісі болып табылады. Ңайшылық мынада: халықаралық мәселелер де, орыс қозғалысының мәселелерінде де «со- циалист-революционерлер» партиясы іс жүзінде әсте ғылыми революциялық социализімнің (=імарксизмнің) көзқарасыида тұрған жоқ. Іс жүзінде «партия» қазіргі заманғы социализмнің барлық өте маңызды принципті мәселелерінде толық принципсіздігімен сипатталады...*
1902 ж 3(16) 'ноябръден
кешірек жазылған
Бгргнгиі рет 1936 ж.
«Пролетарская Революция» Цолжазба бойыпиіа
журналыныц 7-помергнде басъілып отыр
басылган
.Қолжааба осы арада үзіледі. Ред.


59
СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҢ ҚОЗҒАЛЫСТЫҢ МІНДЕТТЕРІ ТУРАЛЫ
Жұмысшы табына да, «заңды» оппозицияға да екі- жүзділікпен жалбақтау Валь ігемесе Оболенскіій сияқ- ты ашу-ызаға бөккен сұрқиялар тобырының бой корсе- туімен жұбын жазбай жүріп отырған болса, мұньщ мәнісі мынадай: үкімет озі қаусатуға ікүпіі жетпеген ха- лық бұқарасын немесе халық жіктерін аздырып, быты- ратқысьҒ келеді, ал өз міндетін оңайлату үшін саны аз революциялық күштерді әлгіндей сұрқиялардың әрқай- сысын жеке-жеке қудалауға аударғысы келеді. Үкімет өкілдерінің қай-қайсысы да мұпы жалпы түсіне ме, жоқ па немесе қапшалықты айқын түсінеді, бұл маңыз- ды іемес. Маңыздысы сол — үкіметтің барлық зор са- яси тәжірибесі мен полицейлік инстинкті осыған итерме- лейтін тактиканыц і с жузінде нақ осындай мәнісі бар. Революциялық қозғалыс халықтың нағыз револю- циялық таптарына көктей жайылпан кезде, мұның үстіне ол тереңінен ғана емес, «кеңінен үлғайьш, көп ұза- май жеңілмес күшке айналуға үміттендірген кезде,— сол кезде ец өрескел зорлықтың қарабайыр басшыла- рына таңдаулы революциялық күштерді айдап салу үкіметке тиімді болады. Бірақ біз озімізді арандатуға жол бермеуге тиіспіз. Нағыз халықтық-рсволюциялық пайзағай алғаш рет іпатырлағанда біз дегбірімізден жа- цылуға тиісті еімеспіз, ақыл-ойьгмызды, ар-ұятымызды жеңілдетуге бола жамапдыққа бой ұруга, Европаньщ күллі тәжірибесі мен Россияиыц тәжірибесіп, қапдай да болса тияпақты соцтіалмстік сепімдерді, аваптюристік тактпканы емес, припципті ұстамды тактикапы қандай да бодса талап етуціілікті аулақ лақтьірып тастауға тиі^


60
В. И. Л ЕН И II
ті емеспіз. Бір 'сөзбен айтқаігда, ‘біз халық ерікшілді- гін қайтадан жацғыртуға жәпе оның барлық теориялық қателері мен практикалық қателерін қайталауға ты- рысқап әрекеттің жүзеге асырылуьша жол беруге тиісті емеспіз; ал социалист-революционерлер бұл әрекетті қолданып, барған сайын үдетіп отыр. Бұқараны аздыру- ға, революционерлерді арандатуға жауап бергенде біз ең зиянды ескі қателерге және ой-пікірдің жаңадан бұлталаңтауына есікті шалқасыпан ашып тастайтын «программамеп» жауап беруге тпісті емеспіз, біздің әл- сіздігіміздіц, батыл күресті қазірдеы-ақ бастауға қабі- летсіздігіміздіц басты себебі болып табылатын — рево- люционерлердің бұқарадан ңәл үзгендігін күшейтетіп тактикамен жауап беруге тиіе емеспіз. Біз революцио- перлер меи халықтың арасындағы байланысты нығай- тумеп жауап беруге тиіспіз, ал біздің заманымызда мұндай байланысты социал-демократиялық жұмысшы қозғалысып дамытып, нығайту арқылы ғана орнатуға болады; бұдан басқаша мүмкіи емес. Тек жұмысшы қоз- ғалысы ғапа нағыз революциялық жәие алдыңғы қа- тарлы тапты көтереді, бұл талтың қазіргі замандағы саяси және әлеуметтік тәртіптердің күйреуінеп жоғал- тар ештеңесі жоқ, бұл — сол тәртіптердіц ақырғы және сөзсіз жемгсі болып табылатып тап, бұл — сол тәртіптер- ге бір озі ғана оөзсіз жәле 'бітісп-ес жау тап. Революция- лық марксизмнің ітеориясына, халықаралысқ социал-де- мократияның тәжірйбесіне сүйеніп іқана біз революция- лық қозғалысымызды жұмысшы қозғалысымен біріктіре аламыз, жеңілмес социал-демоікратиялық іқозғалыс жа- сай аламыз. Өз сеніімімізге адалдығымызіды жоғалтпай, біз іс жүзініде жұмьтсшы партиясы бола ібілген партия- ііың атыиан ғапа революциялық жүмысңа елдің барлық прогресшіл элемеиттерін шақыра аламыз, социализмді қолдауға барлық ецбекшілерді, барлық азап, ауыртпа- лық шегушілерді шақыра аламыз.
1902 ж. ноябръдщ аяғында
жазылған
Біргнші per 1939 ж. І^олжазба бойынша
«Пролетарская Революция» басылъш отыр
журналъімыц І-номерінде
басылған


6t
ЖАҢА ОҢИҒАЛАР ЖӘНЕ ЕСКІ МӘСЕЛЕЛЕР
Біздің революциялық қозғалысымыздың бұдап бұ- рынғы тез және қаулап өркепдеуімен салыстырғапда, оның соңғы жарты жыл немесе тоғыз айына тән қыс- қа мерзімді «тыныштық» аяқтала бастаса керек. Бұл «тыныштық» қаншама қысқа болса да, жұмысшылар- дың жаппай наразылықтарының ашық белгілеріпіц (осындай аз уақыт ішінде) болмауы — бұл наразылық- тың тереңдей де, кецейе де осуіпіц тоқтағапдығы бо- лып табылмайтыидығы әрбір байыпты, мұқият байқау- шыға айқын болса да,— осыған қарамастаи, революция- лық пиғылдағы, бірақ кобіпесе жұмысшы табымеп берік байланысы да жоқ, белгілі бір социалистік сепімі- ііің берік тіректері іде жоқ интеллигепцияімыздыц ара- сында, бір жағынан, сары уайымға салыпушылық және бұқаралық жұмысшы қозғалысына сенбеушілік дауыс- тары, ал екінші жағынан, саяси күрестің қазіргі уақыт- тағы қажетті және міндетті тәсілі ретіндө жеке саяси кісі өлтірушіліктіц ескі тактикасын қайталау керек де- ген дауыстар жиі естіле бастады. Былтырғы маусымпыц домопстрацияларыиан бері откеп бірнеше айдыц ішіп- де бізде «соц.-революциоііерлер» «партиясы» құрылып үлгірді, ол демонстрациялардыц күдер үздірерлік әсері болды деп, «әттең, халық әлі тез арада котеріле қоймай- ды» деп, бұқараны қаруландыру жайында, эрине, айту жәпе жазу оңай, ал қазір «жеке-дара тойтарысты» қол- га алу керек деп, пролетариат бұңарасы арасында үгіт жүргізу жәпе бұқаралық қысым ұйымдастыру деген


62
В. ІТ. ЛЕИИН
баяғы бір (жұмысшы қозғалысына «догмалық» сенуден аулақ иптеллигентті зеріктіретін іжәне «қызықсыз»!) міндетті қайта-қайта айтып, жеке террордың өте-моте ңажеттігінен жалтармау керек деп естірте айтып жүр.
Бірақ міне Дондағы Ростовта, былайынша қарағапда, ең дағдылы, «күнделікті» стачкалардың28 бірі бұрқ ете түсіп, соц.-революциоперлердің халық ерікшілдігін, оныц барлық теориялық жәпе тактикалық қателерімен бірге қайта жацғыртпақ болған әрекетіпің күллі жон- сіздігін, күллі зияпып айқын корсететіп оқиғаларға әке- ліп соқтырды. Таза экономикалық сипаттағы талаптар- дан басталған стачка көптеген мың жұмысшыларды қамтып, оғаи ұйымдасқан революциялық күштердің қа- тынасуы өте жеткіліксіз екеніне ңарамастан, тез арада саяси оқиғаға айналды. Көйбір қатьшасушылардың ай- туына ңарағанда, 20—30 мың адамға дейіп жеткен ха- лық топтары озіпің елеулілігі меп ұйымшылдығы жа- ғыпан таң қалдыратып саяси жиналыстар откізеді, бұл жиналыстарда зор ынтам-ен социал-демократиялық про- кламациялар сщылып, оларға түсіпік беріледі, саяси соз- дер сөйленеді, ецбекші халықтыц ец кездейсоқ жәпе даярлығы жоқ өкілдеріне социализм імен саяси кү- рестің ең қаратаайым ақиқаттары түсіндіріледі, солдат- тармен қарым-қатынас жасаудың, солдаттарға үндеу тастаудың практикалык жәие «к-өрнекі» 'сабақтары бері- леді. Әкімшілік орындары меи аіолиция сасып қалып (бәлкім, ішінара әскерлердің сепімсіздіггмеп шығар?), бірнеше күп бойыпа ашық далада бұрын Русьте болып көрмегеп бүқаралық саяси жиындардың өткізілуіне ке- дергі жасауға күші жетпеді. Ақырында, бұл іске әскери күш араласқан кезде, халық әскери күшке қажырлы тойтарыс береді, бір жолдастың өлімі ікелесі ікүні оның бейітінің басында саяси демонстрация жасауға себеп болады... Ал соц.-революционерлерге істің жайы басқа түрде көрінсе керек, олардың көзқарасы бойынша, Рос- товта өлтірілген алты адам қайсы бір полицей жауыз- дарға қастандық жасау жолында өз өмірлерін қиғап болса, соның өзі «тиімдірек» болған болар ма еді?
Ал біз былай деп ойлаймыз: жұмьюшы т-абының са- яси сана-сезімі меи революциялың белсеніділігіпің өскен-


ЖАҢА ОҢИҒАЛАР ЖӘНЕ ЕСКІ МӘСЕЛЕЛЕР
63
дігін барлық жұрттың алдында айқын көрсететін осын- дай бұқаралық қозғалыстар ғана нагыз революциялыц шаралар деп аталуға лайық және бұлар орыс револю- циясы жолында күресушілерді шын қайраттандыра ала- ды. Біз бұл арада бұқарамен байланыстылығы тек қана соз жүзінде мәлімдеме жасауда, үкім бастырып шыға- руда, тағы сондайларда болатын аты шулы «дара тойта- рысты» көріп отырғапымыз жоқ. Біз іс жүзінде топтың нағыз тойтарысып коріп отырмыз және бұл тойта- рыстың ұйымдаспағапдығы, даярлықсыздығы, стихия- лылығы бізге өзіміздің революциялық күштерімізді асы- ра бағалаудың қаншалықты ақылсыздық екенін, біздіц коз алдымызда іпыпымен күресіп жатқап осы топқа ұйымшылдық пен даярлықты барғап сайын кобірек епгі- зу міидетіп елемеудіц қапдай қылмыс екепін ескертеді. Толқуға оқ ату арқылы сылтау туғызбау керек, үгіт жүргізуге, саяси ой туғызуға да оқ ату материал бер- меуі керек, қайта орыс омірі оте мол етіп беріп отырғаи материалды өңдеуге, пайдалануға, қолға алуға үйрену керек,— революционерге бірден-бір лайық міидет міпе осы. Либералдық қонақ үй болмелерінде де, жай халық баратып шарапханада да соншалықты көп пыш-пыш сөз болып жүрген саяси кісі өлтірушіліктердің «үгіттік» ықпалы зор деп соц.-революционерлер көп мақтанады. Пролетариатқа саяси тәрбие беруді саяси сенсация жасаумен алмастырудьщ (немесе тіпті ең болміағанда то- лықтырудың) оларға түк қиыпдығы жоқ (олар, әйтеуір, белгілі бір тияиақты социалистік теорияньщ тар шең- берлі догмаларыпың қандайынан болса да аман ғой!). Белгілі бір ұйым «арнаулы максатпен» дайындай салған емес, қатынасушысы бұқарапың өзі болатын сол бұқараның көңіл әуенінен туған оқиғаның ғана шын және елеулі «үгіттік» (толқытушылық), және тек тол- ңытушылық ңана емес, соныімен бірге (бұл бәрінен де маңызды) тәрбиелік ықпалы бола алады деп іесептей- міз. Біз былай ойлаймыз: патша өлтірушіліктің жүзі де,— өздерінің көкейтесті мүдделерін, саясаттың осы мүдделермен байлапысын талқылайтын жиналыстарға опдаған мың жұмысшы халықтың бір рет қатынасуын- дай, пролетариаттың барған сайын жаңа «ұшап-теңіз»


64
В. И. ЛЕНІІЙ
жіктерін неғұрлым саналы өмірге, неғұрлым кең рево- люциялыоқ күреске іс жүзінде көтеретін ікүреске (қаты- насуындай еш уаңытта да толқытушы және тәрбиелік ықпал жасай алмайды. Бізге үкіметтің берекесі қаша бастауы туралы айтады (Сипягип мырзаларды Плеве мырзалармен ауыстыруға және ең жексұрын сұрқпя- ларды «іріктеп», қызметке алуға мәжбүр болғап үкімет- тіц), ал біздің імынаған көзіміз жеткен: тіпті 'он сұрқия үшін бір революционерді беру — төк өз қатарыңпың ға- на берекесін қашыру деген сөз, ал біздің қатарымыз онсыз да сирек, сиректігі соншалық — жұмысшылардьщ олардан «сұрап отырған» жұмысының бәрін істеп үлгір- мей жатыр. Біз былай ойлаймыз: күрес арқылы шьш ұйымдасқан қалың бұқара үкіметті састырса, жұмыс- шы табының алдыңғы қатарлы адамдары қойған талап- тардың заңдылығы көшедегі жұртқа айқын болса, Tin- Ti «жуасыту» үшін шақырылатын әскердің бір бөлегіпе де айқын бола бастаса, өкімет орындары ондаған мың халыққа қарсы әскери қимылдарды ңолданбастан бұ- рын, бұл әскери қимылдардың неге әкеліп соқтыраты- ныіі анықтауға ешбір нақты мүмкіндігі болмай қобал- жыса,— азамат соғысының майданында олгендерді жұрт көріп, оларды оз жолдастарымыз, оз мүшелеріміз деп біліп, жауға өшпенділігін күшейте түсіп, ол жау- мен неғұрлым батыл шайқасуға бекінетін болса,— осып- дай, тек осындай оқиғалар ғана шын мәнінде үкіметтің берекесіп қашырғандың болып табылады. Сойтіп бұл арада жеке сұрқия емес, бүкіл осы заманғы құрылыс халықтың жауы болып шығады; қандай да болсын ха- лың көтерілістерін әрқашап толықтырып, аяқтап шы- ғатып жандармдар меп соттарды былай қойғапда, жер- гіліікті және Петербург өкімет орындары, полиция, казактар, әскерлер сол халыққа қарсы шүйіледі.
Иә, көтерілістер. Алыс провипциялық ңаладағы бұл қозғалыс, сірә, стачкалық қозғалыс болуы керек; бұл қозғалыстың басы «нағыз» көтерілістен қашпама алыс жатқанымен, оның жалғасы мен соңы нақ көтеріліс ту- ралы еріксіз ой тудырады. Стачка жасауға сылтаудың күнделікті болып тұратыны, жұмысшылардың қойған талаптарыныц ұсақ сипатта болуы темір жол жұмысшы-


ЖАҢЛ ОҚИҒАЛАР ЖӘНЕ ЕСКІ МӘСЕЛЕЛЕР
65
ларыпың күрес-ін бірдеп-ақ өзіпің ортақ ісі деп білгеп пролетариаттың яқуатты ынтымақ күшін де, іпролетариат- тың саяси иідеяларды, ісаяси уағызіды ұғынғыіптығып да, барлық саналы жұмысшылардың ең керекті, ортақ игілігі болып алған еркін омір, еркіп даму праволарьш әскермеп ашық шайқаста кеудесіи тосеп қорғауға әзір- лігіп де оте айқыи корсетеді. Сондықтан Дон комитеті- нің біз төменде толық келтірген прокламациясында: Ростов стачкасы орыс жұмысшыларыныц саяси бостап- дықты талап етіп, жаппай орлеуге бет алғандығыньщ бір белгісі деп «барлық азаматтарға» айтуы мың мәрте- бе дұрыс29. Осы сияқты оқиғалардан біз іс жүзіпде мы- наны айқын көреміз: бүкіл халықтың самодержавиелік үкіметке ңарсы қарулы котерілісі революционерлердіц ойындағы және программаларыпдағы идея ретінде ғапа емес, сопымен бірге қозғалыстың озіпің болмай қоймай- тыіі, практиікалъгқ-табиғи, келесі іқадамы ретіпде, бұ- қараныц артьтп отырған ызасыпың, молығып отырғап тәжірибесінің, өсіп отырған батылдығының нәтижесі ретінде де шісіп жетілуде; ал бүл бұқара орыстьщ өімір шындығынап сопшама ібағалы сабақ, сопдайлық тамаша тәрбие алып отыр.
Болмай қоймайтып және табиғи қадам, дедім меп,— мұпы айтумеп бірге мыиапы ескертуге асығамып: егер біз озімізге таяу түрғап, тоіііп тұрғап міпдеттеп — ко- теріліске шыгып жатқап осы бұқарапыц батыл, бірауыз- ды көтерілуіне іко/мектесу, оларға океу емес, опдағаіі көше шеш-еидері імеп басшылар беру, үстатпайтын адам- дарды жіберетіи (еғер жіберсе) «жауыигерлік ұйым» дейтінді емес, бұқараға бағыт сілтеуге қабілетті иағыз жауынгерлік ұйымды құру міпдетінеп бір адым ауыт- қымаса-қ цана осылай болады. Несін айтасыз, бұл — қиын міпдіет, бірақ ібіз Маркстің соңғы уаіқытта соішіама жиі, соніпама сәтсіз келтіріліп жүргеп создерін сәл оз- гертіи, былай ідеуге толық прав-ольтмыз: «нағыз ақозға- лыстың әрбір іқадамы» жеке қастандық жасаулар меп тойтарыстардың «бір діожинасынан маңыздырақ», бі- рыңғай-интеллигепттік ұйымдар імен «партиялардың» жузіпен маңыздырақ 30,


66
В. И. ЛЕНИН
Соңғы уақыттағы саяси фактілердеп демонстранттар- ды каторгаға жіберуге үкім шығару Ростов шайқасы- мен қатар бірінші орынға қойылады. Үкімет дүре соғу- дан каторгаға жіберуге дейін қолданып, барынша қор- қытуға ұйғарды. Оған жұмысшылар тамаша жауап берді, олардың соттағы сөздерін біз төменде келтіріп отырмыз31, бұрынғы бағытпен одан әрі жұмыс істеуге ынталандыру мақсатын емес, аты шулы жеке тойтарыс- ты уағыздау маіқсатын көздөп, демонстрациялардың күдер үздірерлік ықпалы жөнінде 'даурығыіп шу көтер- гендердің бәрі үшін бұл іжауаи — ғибрат боларлық жа- уап! Бұл сөздер — Ростов оқиғалары сияқты оқиғалар жөнінде пролетариаттың қалың ортасынан шьгққан та- маша түсінік сөздер, сонымеп бірге, іқозғалыстың «шыи» қадам басуы жолындағы ұзақ, қиын жұмысқа шексіз сергектік енгізетін тамаша мәлімдеме («жұрт алдыпда бой көрсеткендік», дер едім мен, егер бұл — арнаулы полицейлік термин болмаса). Бұл Сөздердің тамаша жері сол — бұларда қазіргі қоғамда жұмысшылардыц «езілушілігінің, қайыршылығының, құлдығының, кемсі- тілуінің, қаналуының» күнбе-күнгі, он миллиондап, жуз миллиондап қайталанатын фактілерінен олардың сана- сезімі оянуына, олардың «ызасы» артуына, бұл ызаның революциялық жолмен жарыққа шығуына қалай көш- кендікті дәлме-дәл анық, түсінікті суреттейді (мен Ни- жегород жұмысшыларының сөздерін сипаттау үшін қол- дануыма тура келген сөздерді тырнақшаға алдым, ойткет бүл — '«Капиталдың» бірішпі томының соңғы беттерінен алынған Маркстің ең әйгілі юоздері, бұл сөз- дерді бекерге шығармаіқ болып, соц.-демократтар өтірік айтады ідеп әйгілемек болы-п «сыншылар», опиортунис- тер, ревизионистер және т. ю. соишаіма көп шу көтеріп, сәтсіз әрекеттер істеп бақты 32).
Бүл сөздерді өздерінің кемелдену дәрежесі жағыиан әсте де алдыңғы қатарлы емес, қарапайым жұмысшы- лар айтңандықтан, тіпті қандай да болсын ұйымның мү- піелері ретінде емес, жұрт ортасыиан шыққан адамдар ретінде айтқандықтап ғапа, олар оздерінің жеке бас- тарыпың сеніміне емес, Россиядағы әрбір гіролетардьщ ңемесе жартылай пролетардыц тұрмысыңаң альшғап


ЖАҢА ОҢИҒАЛАР ЖӘНЕ ЕСКІ МӘСЕЛЕЛЕР
67
фактілерге сүйенгендіктен ғана, олардың: «міне сондық- тан да самодержавиелік үкіметке қарсы демонстрация- ға біз сапалы түрде шықтық» дегеп қорытындысы сер- гітерлік әсер етеді. Оларды бұл қорытындыға келтірген фактілердің күпделіктілігі және «бұқаралық түрделігі» мынаныц кепілі: егер біз оларга үздіксіз, принципті ұс- тамды және барлық жағыпап бірдей революциялық (со- циал-демократиялық) ықпалды жалгастырыгі, ксцейтіп, пығайта білісек, мыцдагаи, он мьщдаған, жүз мыцдағаи адам осы қорытьіндыға кслс алады және осы қорытып- дыға келмей қоймайды. Біз бостапдықтың лебіп сезгеп екепбіз — енді саяси және экономикалық құлдыққа қар- сы күрескеніміз үшіи каторгаға баруға әзірміз,— деді Нижегородтың төрт жұмысшысы. Саяси жиын бостаи- дығын өздеріпе бірнеше күнге ұрыспен жеңіп ала отырып, ңарусыз жүртқа жасалған көитеген әскери ша- буылдаріды тойтара отырып, Ростовта мыңдаған адаім- дар: біз өлімге 'баруға әзірміз — деп бұлардың сөзініқай- талағапдай болды.
Корер козі, есітер қүлағы барларға біздің: осымен жецесіц деп айтуымыз гапа қалып отыр.
«Пскра» № 29, 1 декабрь, 1902 ж.
«ІІскра» газетініц теъсті бойъі/ниіа басылип отыр


НИЖЕГОРОД ЖҮМЫСШЫЛАРЫНЫҢ COTTA СӨЙЛЕГЕН СӨЗДЕРІНЕ АЛҒЫ СӨЗ
Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясы- ныц Нижегород комитеті басып шығарған литография- лық листогынан Нижегород жұмысшыларының сөзде- рін көшіріп басып отырмыз. Бұл сөздерге қандай да бір қосымша жасау жұмысшылардың күйзелуі жөніндегі, олардың арасыпда ашу-ызаның өсуі жәпе күреске әзір- ліктіц күшеюі жөніндегі осынау қарапайым әңгіменің әсерін әлсірету ғана болар еді. Біздің ендігі парызы- мыз — бұл сөздерді ондаған мың орыс жұмысшылары-^ ның оқып шығуына барлық күшті жұмылдыру. Зало- мовтың, Быковтыц, Самылиннің, Михайловтың және олардың жолдастарының сотта өздерінің «Самодержавие жойылсын» деген жауынгерлік ұрандарын ерлерше қор- ғаған өнегесі Россияның бүкіл жұмысшы табын барша халықтың бостандығы үшін, жарқын социалистік бола- шаққа ұмтылған үздіксіз жұмысшы қозғалысының бос- тандығы үшін нақ осындай ерлік әрі батыл күреске жі- герлендіреді.
1902 ж. 25 ноябръде
(8 декабръде) жазылған * г ~
1 Қолжазба боиыниіа
1902 ж. 1 декабръде «Искра» басъілып отыр
газетгнің. 29-номергнде басылған


69
ОРТА МЕКТЕПТЕРДІҢ ОҢУШЫЛАРЫНА33
Оқушылардың жігерлі бастамасын шын жүректен құттықтай отырып, біз өз тарапымыздан оларға мыпа- дай жолдастық кеңес береміз. Өз беттеріңмен білім алу- ды, оздеріңді кәміл сепімді, табаиды әрі ұстамды соци- ал-демократ етіп шығаруды өз ұйымдарыңныц басты мақсаты етуге тырысыңдар. Осындай өте маңызды және керекті әзірлік жұмысын тікелей практикалық қызмет- теп мүмкіндігіне қарай неғұрльгм іқатаң бөлектеңідер. Майдандағы армияның ңатарыиа кірерде (кірерден бу- рын да) жергілікті және жалпы орыстық социал-демо- кратиялық ұйымдармеи ең тығыз (және ең астыртын) қатынас жасауға тырысыңдар, сөйтіп сендердің іске жалғыз-жарым кірісулеріңе тура келмесіп, сендер бәрін қайтадан бастамай, бұрыи істелген істі жалғастыра ала- тып болыңдар, бірден сапқа, қатарға тұрып, қозғалыс- ты ілгері бастырып, оны жоғары сатыға котере алатын болыцдар.
«ІІскра» № 29, 1 декабръ, 1902 ж.
Ңолжазба бойынша басылып отыр


70
«БОСТАНДЫҚ» ТОБЫ34 ТУРАЛЫ
Алауыздықтарды байыбына барып талдауға «револю- ционер-социалист» мырзалардың қалай қарайтыны мы- падан көрінеді. «Не істеу керек?» дегеп кітапшасыпда Ленин «Бостандықты» ашық айтысқа шақырды, «рево- люционерлердің ұйымы» буцара арасьшда жумысты та- рату, нығайту үшін керек деген қағиданы теріске шыға- руды ұсынды. Нақ сол кітапшада Надеждин мырзаға, теориялық жеңілтектіктің, программалық тұрақсыздық- тың («революционер-социалист», ал сонымен бірге со- циал-демократ деп санасаң да болады!), революционизм мен «экономизм»35 арасындағы, терроризм мен пролета- риаттың тап күресі арасыпдағы тактикалық бұлтақтың күллі зияны мен лайықсыздығы толық түсіндірілді. Он- да «Бостапдық» демагогияға дейін цулдырап отъір деп тура ата-п көрсетілді жәпе дәлелдеыді*. ІІадеждин мырза ашық айтыстан жалтарганды артық корді. Пердені ко- теріп тастап, атпық үрысқа шыгудыц ориыиа бұл ақсау- сақ жауынгөр ұйымдыіқ дау-шардыц тасасыпда тұрып әрекет еткенді артық корді. «Жұмысшыларға арналғаи журналда» (??) «Бостандық» тобы оз көзқарастарьш түсіндірмей, «бұқарапы» «революционерлер ұйымына» айдап ісалып, «Искра» «экономизмнің»36 «сау тамырына» балта шабады деп сендіріп, тек қана шыжылдайды. Мә- селеніц байыбына барып айтысу — тек интеллигепттер- діц ғапа әуре-сарсаңы ғой. Ал «бұқара» үшін «коман-
♦ Қараңыз: Шығармалар толың жицаод, б-том, 122—140-беттер. Ред.


«БОСТАНДЫҚ» ТОБЫ ТУРАЛЫ
71
дирлікке» қарсы күңкілдеу және <<аш қарын мен әулие рух» туралы, «шегесі бар зиянды етік» туралы, «шопь қалар мен мыс мавдайлар» туралы, «босаңсыған ми қалталары» туралы, «шошқаньщ тұмсығы мөн танау- лары» туралы, «түйгіштеу, тіе сындыру енерлері» ту- ралы іжәне т. т. деген әзіл сөздер де жетікілікті. (Ңара- цыз: «Отклики», 30—55-беттөр.) «Бүқаралық» едебиетті біздің революционер-социалист және социалист-револкь ционер мырзалар қара дүрсін алабажақ әдебиет дәреже- eine дейіи томендетіп, оздерініц осы еңбегі үшін олар барлық елеулі партиялық імәселелерде бытыраңқылық пен бұзықтық ұрығып себуге оздеріне право берілуін талап етеді. Программа — екі жақты бухгалтерия, так- тика — екі жақты бухгалтерия, практикалык, қызмет — демагогия,— міне сізге керек болса «революцияльіқтсо- циалистік» «Бюстандьгқ» тобының бейнесі.
«Искра» № 30, 15 дскабръ, 1902 ж.
«Испра» газетініц тексті бойыиша басъілъіп отьср


72
«БҮКІЛ РОССИЯ АЗАМАТТАРЫНА»
ДЕГЕН ПРОКЛАМАЦИЯҒА КІРІСПЕ 37
Дон комитетінің біз көшіріп басып отырған прокла- мациясы тамаша оқиғаларға қорытынды жасайды, бұ- ларға жоғары дәрежеде айқын да дұрыс баға беріп, со- циал-демократия ешқашаи жалықпай қайталайтын практикалық қорытындылар жасайды. Бұл проклама- ция 6500 дапа болып басылып, декабрьде Россияның әр түрлі қалаларына жіберілгеп.
1902 ж. 20 декабръде
(1903 ж. 2 январъда) жазылған „
Ңолжазба боиынша 1903 ж. 1 январъда «Искра» басылып отыр
газетгнгц 31-номергнде басъілған


73
ЭСЕРЛЕРГЕ ҚАРСЬІ ЖАЗЫЛҒАН МАҚАЛАДАН ҮЗІНДІ
Социализмді жұмысшы қозғалысымеп қосу (берік және шын революциялық қозғалыстыц бұл бірден-бір кепілі) оңай іс емес, сондықтап опы белгілегепде әр түр- лі ауытқудың қосарлана жүретініне таңқалуға болмай- ды — деп жаздық біз бұдан дәл екі жыл бұрын «Искра- ііың» біріиші номерінің бірінші мақаласьшда *. Ал егер дұрыс жолды таңдап ала біліп, бірақ сол жолдағы міп- деттеріп дұрыс белгілемегеп бағытқа (ағымға) қарсы күресу қажет болса, қандай да болсып тұтас жәтіе ой елегінен откізілгеп соцпализмді жүмыстпы қозгалысына қосуды ойға да алмайтып бағытқа қарсы күресу одап да горі қажет болып отыр. Әлеуметтік пегізіпеп айрыл- ган, қандай да болсыы болгілі бір қоғамдық таппен еш- қандай байланысы жоқ бұл бағыт өзінің ішкі дәрмен- сіздігін екпінінің күштілігімен, программаныц «кеңдігі- мен», яғни імейлінше әр түрлі жәнё іқарамачқарсы нрограіммаларды,—нақ осы іқасиеттерінің аріқасында ип- геллигенцияға да, пролетариатқа да, шаруаларға да бір- дей қолдануға болатыи программаларды принцітпсіз үітітастырумеи (деп оқыцыз) бүркеуге тырысады. Бүл араіда >en mässe ** интеллигенцияның соңыида, сол сияқ- ты либералдық опиозицияның соңында еіпіқандай қо- гамдыіқ тапты көре алмайсыз (оиыц үстіне »ескі орыс социализмі сын көзімен қарай алмаған, осы замапғы <оц.-революционерлер де сын көзімен қарай алмай отыр- * Қараңыз: Шығармалар толық жпнагы. 4-том, 403-бет. Ред.
** — бұқара ішінде. Ред,


74
В. И. Л Е П II Н
ған либералдьіқ-халықшылдық бағыт өзін таптың емес деп жариялайды). Шаруаларга көзқарасты олардьщ тұрмысыныц пегіздері туралы, олардың Россияның wolle бүкіл дүпие жүзілің қоғамдық-зкоттомикалық эволю- циясыпдағы орпы туралы «қаргыс атқап» мәселелерді ешбір шешпей-ақ белгілеуге болады, шаруа мәселесініц орныққап және жария болғап шсшімдеріпіц біреуіне дө мүмкіндігіпше қайиіы келмейтіпдей жалпылама рево- люциялық жәпе социалнстік (бір қарағапда социалис- тік болып коріпстіп) қүргақ создермен белгілеуге бола- ды. Біресе ол, біресе бұл жерде күрес бұрқ ете түсіп жатқан, біз бастан өткеріп отырған қызу кезең осы күресті «сылтау етіп», оның барлық көріністеріпе тілек- тестік қолдау көрсетумен және сәл тыпыштық уақы- тында «жеке-дара тойтарысты» ойлап табумсп ты- нып, барлық жәпе қандай да болсыи припцішті мәселе- лерді орағытып өтуге мүмкіндік береді. Сонда сөзінө қарағанда өте революцияшыл, іс жүзіпдегі козқараста- рына жәпе революциялық таітпеп байланыстарына қа- рағанда мүлдем революцияшыл емес,— үкіметке ша- буылыныц откірлігі жағыпаи революцияшыл жопс со- нымеп бірге осы үкіметтіц жалггы тактикасып дұрыс бағалауға және бұл тактикаға дүрыс жауаіі беруге мүл- дем қабілетсіз бағыт келіп шығады. Шынында, мынаны ішру қиып емес: барлық секірістері мен ауыгқуларына қарамастан, қайсыбір жеке реттерде үкіметтің барлық абыржығанына қарамастан, жалпы және тұтас алғанда оның тактикасы оның өзін өзі қорғауының басты екі бағытын айқын білдіреді.
1902 ж. декабръде жазылған
Бгрінгиі рет 1939 ж. «Пролетарская Революция» журналыныц 1-номерінде басылған
Қолжазба бойынлиа басылып отыр


75
РСДРП КОМИТЕТТЕРІ МЕН ТОПТАРЫНЫҢ ЖАЛПЫ ПАРТИЯЛЫҚ СЪЕЗГЕ ЖАСАЙТЫН БАЯНДАМАЛАРЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ
Үйымдастыру комитеті38 мүшелерішң бірі маған хаг жазып, партияның II съезінде партиямыздың комитет- тері мен топтары жасайтын баяндамалардағы жауап бе- рілуі қажет болатын мәселелердің тізімін жіберуді сұ- рады. Томенде сондай мәселелердің жобалы тізімін келтіріп отырмын, бірақ бұл тізімнің ұзындығы жөнін- де алдын ала біраз сөз айтпақпын. Баяндамалардың со- циалпдемократиялык, жұмыстың барлыц салалары бо- йынша жасалуы цажетті екені, соғгдьщтан мінсіз баянда- маныц қамтитыи мәселелерінің ұшы-қиыры жоқ болуы ықтимал скепі озіпеп-өзі түсінікті. Мұндай толық баян- дамалар табыс етілуі мүмкін деп үміттенуге, әрине, болмайды. Солай бола тұрса да, меп мыпаны өте маңыз- ды жәие қажетті деп сапаймып: Үйымдастыру комите- ті әрбір комитетті пемесе топты съезд үшін қызықты (және керекті) мәселелердің барлыц көлемімен таныс- тыруға тырысуы қажет. Біздіц II съезіміз бірінші съез- ден де горі цурылтайлың сиітат алады, сондықтан баян- дамалардың нсғұрлым толық жопе байыптырақ болуы- на барьпгша күш салу корек: әрбір топ баяндамапың міпсіз программасыпыц пеғұрлым үлкеп улесін атқа- рып шықса, біздің съезімізде барлық қозғалыс тұтас алғанда соғұрлым толығырақ, соғұрлым дәлірек баян- далады, съездің нәтижелері де соғұрлыім баяндырақ болады.
Баяндамаларды съезден мүмкіндігінше көп уақыт бұрын әзірлей бастау керек, ол баяндамаларды комитет- 4 7-том


76
В. И. ЛЕНИН
тер мен топтарда талқылай бастау керек, т. т. Бұл ара- да комитеттер мен топтардың, 1-ден, баяндаманы жазу жөніндегі жұмысты көптеген мүшелерге бөліп беруі; 2-ден, баяндаманың эрбір бөлімі біткеннеп кейін (бар- лыц баяпдамапыц бітуін күтпей-ақ) опың кошірмесін дереу шетелге, яғпи қауіпсіз орыпға жіберуі; 3-ден, олардыц бүл жұмысқа қазіргі мүтпелерді ғапа емес, бұ- рынгы мүшелерді до, белсепді мүіттелерді ғаиа емес, от- ставкадағы мүшелорді де, ягпи айдауда жәпе шетелде жүрген адамдарды да қатыпастыруға тырысуы өте ма- ңызды болар еді. Мұндай адамдарға не мәселелердің белгілі бір тобы жөніиде, не ол адамдар комитетте яки топта жұмыс істеген уақыттағы белгілі бір кезең жө- нінде баяпдама жазуды тапсыруға болады. Мұндай ба- яндамалар немесе баяндаманың бөлімдері делегаттар- дың съездегі міндетіп оте-мөте жеңілдетер еді. Мына жағдай да өзінеп-озі түсінікті: делегаттар баяндаманың мәселелеріне көптегеп жауаптар беретін партия әде- биетін де пайдаланулары керек, яғни бұл әдебиетті бі- рыңғай біріктіруге, опың ішіндегі ең маңыздыларыныц жиынтығын жасауға, қателерін түзетіп, толықтыруға, астыртын жұімыс жағдайлары, іт. т. себепті басуға бол- маған нәрселерді қосуға тырысулары керек (бұл жұмыс- қа да комитеттер імеп топтардың уақытша іпетелде жүр- ген бұрынғы мүшелеріп тартудың үлкен маңызы бар). Астыртындық жөшнде мынаиы қосым-ша айта кетелік: кейбір мәселелергө жауапты жазып беруге болмайды және жазылмауға тиіс, ейткені бұл — құпия сырды аш- қандық болар еді. Дегенмен бұл мәселелерге берілетін жауаптар қалай да ойластырылуға, даярлануға, коми- теттер мен топтарда талқылапуға тиіс, өйткені партия съезінде бұл мәселелер жөпіпде баяпдама міидетті тур- де жасалады (егер съезд in pleno * болмаса, онда ай- рықпта комиссияныц алдыпда, Ортальіқ Комитеттің ал- дында жәпе т. т.).
Есегітерді әзірлеуге адамдарды мүмкіндігінше кобірек қатыстыру мақсатымен мәселелер тізіміиің өзін (жеке комитеттердің, топтардың немесе жолдастардың қосым-
толық цұрамында, пленумда, Ред.


В. И. Лениннің «РСДРП комитеттері мен топтарынып жалпы партпялық съезге жасайтын баяндамалары туралы мәселе жөнінде» деган қолжазбасыны-ң біріиші беті.—1902 ж. декабрь — 1903 ж. январь
Кішірвйтілген


РСДРП КОМИТЕТТЕРІ МЕН ТОПТАРЬІНЫҢ...
77
шаларымен бірге) мумкіндігіне іуарай кеңірек таратқан қолайлы болар еді; ал социал-демократтардың қалыц тобынан бұл мәселелер мен баяндамалардың екінші пар- тия съезіне арналатындығы ғана жасырылуға тиіс.
Ақырында: қай кезең үшіп есеп беру талап етіледі?— деген сұрау туады. Формальды айтқанда: I съезден II съезге дейінгі кезең үшін, яғни 1898 жылдан 1903 жылға дейін есеп беру керек. Біраң біріиші съездіц әрі толың болмағандығы, әрі қысқа мерзім ішінде, әрі өте қолайсыз іжағдайларда өткендігі сөбепті баяндамалар- да 1898 жылдан ібұрынғы көзеңді де 'қамтыған жөн бо- лар еді.
Бәлкім, тағы мынапы ескертіп оту артық болмас: баяндамада айтылуға тиісті мәселелердіц барыиша то- лық тізімініц болуып қозғалыстың тарихымен оте жақ- сы таныс немесе жалпы осы мәселелердің бәріне жауап беруге аса қабілетті жолдас съездегі ең жақсы делегат болып сапалады екен деп түсінуге әсте болмайды. Ңоз- ғалысты біріктіру үшін және оны күшті серпінмен алға бастыру үшіп съездің практикалық мацызы болуға ти- іс, сондыңтан жаңа келгендігіне қарамастан өте жігерлі, ықпалды, өздерін революциялық іжумысқа барынша арнаған жолдастар ең жақсы делегат болуға тиіс. Ал ба- яндамаларды көп адамның еңбектерінен құрауға бола- ды, мұның үстіие, кейбір реттерде делегат етіп бір адам емес, бірнеше адам жіберуге мүмкіндік болуы ықтимал: съезде әсіресе жумысшы делегаттардың көбірек болуы- на мүмкіндік берген жақсы болар еді.
Епді сегіз бөлімге пемесе топқа боліигеп мәселелер- дің тізімін келтіремін (жеке мәселслерді жәпе топ-топ мәселелерді бөлудің өзі көбінесе шолуға қолайлы болуы үшін ғана істелген, өйткені барлық мәселелер өзара өте тығыз байланысты).
4*


78
В. И. ЛЕНПН
I. 	ЖҰМЫСШЫ ҚОЗҒАЛЫСЫ,
ОНЫҢ ТАРИХЫ ЖӘНЕ ҢАЗІРГІ ЖАЙЫ
1. Өнеркәсіптің жағдайлары мен жайының қысқаша сипаттамасы. Жергілікті (өнеркәсіптік, саудалың, май- дагерлік және т. т., мүмкін, сондай-ақ егіншілік) про- летариаттың саны, құрамы, бөлінуі және басқа ерекше- ліктері.
2. Жұмысшылар социалистік үгітпен ңаншалықты кең ңамтылған? Ңандай аудандар? заводтар? фабрика- лар? үйдегі жұмысшылар және басңалары. Ңозғалыс- тың басталған уақытынан бері жұмысшылардың осы тобыньщ ұлғаюын мүмкіндігіпше толығырақ суреттеу керөк.
3. Бүрып болған стачкалардың мүмкшдігінше неғұр- лым толық тізімі және ірі деген әрбір стачканы төлың суреттеу. Жиынтык, мәліметтердің болғаны жөн.
4. Жүімьісшыларідың стачкадан басіқа, 'бойкот жа- риялау және басқа іколлеіктивтік қимылы '* юияіңты көр- некті оқиғалар -болды ма? Олар жөнійдегі толық мәлі- меттер.
5. Ңандай жұмысшы үйірмелері?— кассалар?— өзді- гінен білім алу ңоғамдары?— жұмысшы ұйымдары?— кәсіпшілер одақтары? болды және қандайлары бар?<Бұл сияқты барлық құрамаларды, олардың құрылу типін, олардың басым ңұрамын, санын, өмір сүру уақытын, ңызмет атқару сипатын, бұл жөніндегі тәжірибенің нә- тижелерін және т. т. мүмкіндігінше неғүрлым толың суреттеу.
6. Жария жүмысшы цоғамдарын құруға әрекет істел- ді ме? Мұндай әрбір әрекет туралы, оның нәтижелері, оның ьщпалы, оның тағдыры, оның қазіргі жайы және маңызы туралы толық мәлімет келтіру. Зубатовшылдық ңоғамдар туралы да осыны істеу. Жария қоғамдарды социал-демократияның маңсатына пайдалану тәжірибе- лері болды ма?
7. Ңазіргі дағдарыстың әсері? Оны көбінесе жұмыс- * коллективтік арыздар? жұртшылық жиналыстары? жұрт алдында «ңыр көрсетуге» қатынасу? және басқалары, т. т.


РСДРП КОМИТЕТТЕРІ МЕН ТОПТАРЫНЫҢ...
79
шылардың мәліметтері бойынша сипаттау. Жұмыссыз- дар, олардың көңіл күйі, олардың арасындағы үгіт жә- не т. т«
II. 	ЖЕРГІЛІКТІ СОЦИАЛИСТІК ҮЙІРМЕЛЕРДІҢ ТАРИХЫ, СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТАРДЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ, ОЛАРДЫҢ ІІПІНДЕГІ БАҒЫТТАРДЫҢ КҮРЕСІ
8. Социал-демократтар пайда болғаи кезде ескі со~ циалистік ұйымдардан белгі қалды ма? Ңалса ол белгі- лердің мәні ңандай болды және ңалай әсер етті? Жұ- мысшы табының ішінде пасихат пен үгітті қашан, кім бастады? Халық ерікшілері? Олардыц социал-демократ- тарға көзңарасы?
9. Жеке социал-демократтар немесе социал-демокра- тияльщ үйірмелер ңашан, қандай жағдайда пайда бол- ды? Әрбір үйірмені (осы программаға лайықтап), оның маңызын және кейінгі үйірмелерге ықпалын мүмкінді- гінше неғұрлым толык, суреттеу керек.
10. Жергілікті үйірмелерде социал-демократиялық көзңарастар қалай ңалыптасып, дамыды? Басңа (қала- лардың) жерлердің ықпалы?— шетел әдебиетінің ық- палы?— жария маркстік әдебиеттің (және «марксизм сынының») ықпалы? Біріншісінің, екіншісшің жәнө үшіншісінің ықпалын мүмкіндігінше толығыраң сурет- теу керек.
11. Социал-демократтардың ішіндегі алауыздыңтар. 1898 ж. Манифест 39 шыдқанға дейін бұл алауыздықтар болды ма? Бүл алауыздыңтар атап айтқанда неден кө~ рінді? Олар жайында документтер ңалған жоқ па? Ма- пифест ңалай қарсы алынды? Оған кімнің тарапынан және нақ қапдай ңарсылықтар немесе наразылықтар туды? «Экономистік» көзңарас дейтіндер нақ ңалай паи~ да болды? ол көзкдрастар кдлай дамып, қалай тарады? Жергілікті қозғалыстағы әрбір экономикалың <<кезең» жөнінде мұны дәлірек және документті түрде суреттеу оте маңызды. Әр түрлі партия органдарына — «Рабочая Газетаға» 40 (1897 ж.), шетелдік «Работникке» және опың «Листоктарына» 41, «Рабочая Мысльға», «Рабочее Делоға», «Искраға», «Заряға» , «Борьбаға», «Жизнь- ге»42 жәнө тағысын тағы, тағы басқаларына баға беру-


80
В. И. ЛЕНІІН
дегі және олардың жақтаушыларының күресіндегі алау- ыздықтар қандай болды?
11 bis, Ооциал-демократтар ішінде жұмысшылар мен «интеллигенцияның» арасыида жікке ібөліну жәпе ұрыс-керіс болды ма? Олардыц себебі мен ықпалын апықтау өте маңызды.
12. Жергілікті үйірмелерде бағыттардыц күресі нақ қалай жургізілді? Тек социал-дөмократ иптеллигенттер- дің ғана арасында ма?— пемесе жұмысшылардың ара- сында да ма? — студенттердің араласіып жүрген топта- рының арасында да ма?— жіккө бөліну белгілері болды ма?— сепараттық топтар құру әрекеті болды ма?— бұл күрөс жалпы припципті мәселелерге бола өршіді ме?— әлде листоктардың мазмұнына бола ма?— демонстра-, циялар туралы мәселеге бола ма?— студенттер қозғалы- сына көзңарас туралы мәселеге бола ма?— май талап- тары туралы мәселеге бола ма?
Бағыттардыц күресініц барысы, зардабы жәпе бұл жөнінде істің қазіргі жағдайы неғұрлым егжей-тегжой*- лі баяндалсын.
III. 	ЖЕРГІЛІКТІ КОМИТЕТТІҢ, ЖЕРГІЛІКТІ ТОПТАР
МЕН ҮЙІРМЕЛЕРДЩ ҮЙЫМДАСУЬІ
13. Комитеттіц (resp. * топтыц, үйірменің, егер бұлар көп болса, әрқайсысыныц жекө-жеке) басым ңұрамы?— студенттер ме?— жұмысшылар ма? Сайлаумен толық- тырыла ма (атап айтіңанда қалай?) немесе басқаша толықтырыла ма? Айрыңша интеллигенттер жәнежұ- мысшылар .комитеті бар ма? айрықша техпжальмқ, на- сихаттыоқ, үгіттік тоитар бар ма? адеби, ортальиқ, аудан- дьщ, жергілікті, агқаруішы /топтар бар ма? олардың «ус- тав» 'бойынша (вгер ондайы бар болса) іжәне іс жүзінідегі өзара ңарым-ңатынастары? Жалпы жиналыстар, олар- дың ңарайтын істері, жиілігі, көлемі? Басқа ңалалар- мен жәие шетелімен іқатынастыц ұйькмідастырылуы (яғ4 ни айрықша адамдар, топтар немесе топтан тыс тұрған-
и. respective •=« немесе. Ред,


РСДРП КОМИТЕТТЕРІ МЕН ТОПТАРЫНЫҢ...
81
дар және т. с.)? Әдебиетті бөлу ісінің ұйымдастырылуы? Жүріп түру ісінің ұйымдастырылуы?
Ұйымдастыру жөніндегі тәжірибенің қорытындылары және ұйымдастыру принциптеріне комитеттердегі, ин- теллигенттердегі, жұмысшылардагы басым көзқарас- тар?
Айрықша иптеллигенттік және жұмысшы (заводтың, ңолөнершілік жоно т. т.) комитеттердіц құрылған се- бептері меп иәтижелерін толык, апықтау өте маңызды.
14. Жұмыстьщ көршілес және басқа жерлерге тара- луы? Ол қандай формада болды: ұйымідық жағынан ба, 'әлде кезідейсоқ иа? Аудандыц ұйыімідар ікүруға не- меісе юларға [қатыінаісуға әрекет істелді ме?
Басңа жерлермен байланыстардың сипаты.
Аудандың ұйымдардың құрылу және қызмет ету та- рихы. Орталық аудаидьщ комитеттіц ңұрамы? жергілік- ті комитеттерге көзңарас? аңша жинау? аудандық кас- салар? әдебиет ңоймалары? Жұмыстың көлеміне, оньщ тұраңтылығына аудандык, ұйымдардың ықпалы, коми- теттер арасыпдағы байланыс және басқалары, т. т.
15. Комитеттің қаражаты? Ңұрылғаннан бергі уақыт- тьщ ішіндегі кірістер меп шығындар туралы жиынтың мәліметтер (егер бар болса, еселтер бойынша)? Кәдімгі және орта бюджет, қаражат көздерінің силаты, жұмыс- шылардан жиналатын ңаражат, мүшелерг^ салық салу, одебиетке ақы төлеу, сауың кештер, қаражат жинау және т. *г. ('бұл ж-өнінде .«Освоібожденленің» жәле социа- ][ист-р€волюционерлердің ықпалы) <
Шығындардың мөлшері мен сипаты: техника? адам- дарға ақыға жұмсалатыл шығьшдар? ел аралау? және басқалары.
IV. 	ЖЕРГІЛІКТІ ЖҮМЫСТЬІҢ СИПАТЫ, МАЗМҮИЫ ЖӘНЕ КЕҢДІГІ
16. Насихат. Насихатшылардьщ (үйірмелердің) құ- рамы, олардың сапы, қызмет ету түрі? Олардың ара- е.ьтнда жұмысшылар бар ма? Студенттер басым ба? Не- гүрлым тәжірибелі жолдастар бақылай ма, бағыт сілтей мо? Лекциялардыц дағдылы программалары және олар-


82
В. И. ЛЕНИН
дьщ уаңытңа ңарай өзгертілуі? Жұмьісшылардьщ құлаң қойғыштығы және олардың белгілі бір пәндер жөнінде- гі талап-тілектері? Референттерді жақсы рефераттар- мен әр түрлі ңалаларға, әр түрлі аудандарға және т. т. жіберу тәжірибесі бар ма? Рефераттар оқу үшін шақы- рылатын жиналыстардың ңүрамы мен саны, жиілігі мен жағдайы?
17. Экономикалың үгіт. Листоктарды шығару қашан- нан бері басталды? Барлық шығарылған листоктардың санын және неше дан-а екенін (шамаімен?) еісеіптеуге бо7 ла ма? Бүл үгітпен ңандай аудандар, заводтар, еңбек салалары к,амтылды? Листо-ктарды жазудың және бекі- тудің тәртібі? Бұған жұмысшылардың қатысуы? Басып шығару және тарату техникасы? Жұртқа таратып беруші жұмысшылар бар ма? Листоктар жөніндегі* ті- лек қаншалықты цанағаттандырылады?
18. Саяси үгіт. Экономикалық үгіттен саяси үгітке көтпу? ол ақашан ібасталды? қарсылықтар «болды (ма? бі- рішпі саяси листоктар қашан шықты? бір гана эконо- микалық листоктар шығарылған кез болды ма? мәселе- нің ңойылысы және саяси үгіттің дәлелдері? Листоктар- дың сипаты жағынан да, таратылу салалары жағынан да үгіттің кеңеюін мүмкіндігшше толығырақ суреттеу керек. Документтер болғаны жөн, өйткені саяси үгіттің барлъщ жатдайларын және оньщ барлық салаларын бі- лу маңызды. Тек жұмысшылардың арасында ғана жүр- гізілді ме нөмесө басқа таптардың арасында да (төмен- дегімен салыстырыңыз) жүргізілді ме? Листоктарды жазудың тәсілдері мен тәртібі, оларға деген сұраным, олар гқаншалықты !қанағаттандырылады? Жергілікті листоктар 'көбірек к-ер-ек пе әлдө жалпы листоктар кө- бірек керек пө?
19. Әдебиет. Ңандай астыртын басылымдар тараты- лады? Оларды тізіп шығу керек, таратылу дәрежесін, комитеттің және жұмысшылардың (resp. жалпы жұрт- тың) әрбір басылымға (кітапшаға және басқаларына) көзңарасын, таратылу уаңытын көрсету керек, ңандай жіктер көбінесе қандай әдебиетті керекгіінеді?
Үлестіру, шашып тарату, үйірмелердө бірігіп оқу? Ңандай нәрселер интеллигенцияның түсіндіруін керек


РСДРП КОМИТЕТТЕРІ МЕН ТОПТАРЫНЬЩ...
83
қылды? — оқи отырып түсіндіру көп қолданыла ма? — нақ қандай шығармалДр жөнінде осылай етіледі?
20. Жергілкті және жалпы партиялың органдар. Жергілікті органньщ тарихы: шығуының жиілігі? неше дана? әдебиет бөлімі іқандай жағдайда болды? материал- дардың жиналуы және сақталуы (жоғалуы?)? Жергі- лікті және жалпы органдарға ңатысу ісінің ұйымдасты- рылуы? айрьщша әдебиет топтары? «репортерлер»? әде- биөтшілер арасындағы байланыстар? Хат-хабарларды жіберу әдістері? — комитет арқылы ма? жекө адамдар арқылы ма және кең түрде ме? Студенттерді пайдала- ну әрекеттері? айдаудағыларды пайдалану әрекеттері?
Органдар жөпіндегі қорытындылар мен тілектер.
21. Маевкалар. Әрбір маевканың тарихы және бола- шақңа қалдырған сабақтары.
22. Демонстрациялар. Әрбір демонстрация жөніндегі мәліметтердің жинағы. Жалпы демонстрация ұйымдас- тыру әрекеттері? — атап айтқанда тойтарыс беру әре- кеттері? — ңарулану әрекеттері? Бұл жөнінде жұмыс- шылардьщ және жалпы «практиктердің» көзқарастары?
Демонстрациялар туралы партия әдебиетін толықты- ру және тексеру.
Бұл мәселеге қазіргі кездегі көзңарас.
V. 	БАСҚА НӘСІЛДЕР МЕН ҮЛТТАРДЫҢ РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ (ӘСІРЕСЕ СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ) ТОПТАРЫНА КӨЗҚАРАС
23. Басңа үлттар мен нәсілдердің жұмысшылары бар ма? Олардың арасындағы жүмыс? ұйымдасқан түрде жүргізіле ме немесе кездейсок, па? к,ай тілде? Жанында басқа тілде жұмыс істейтін социал-демократ топтарына көзқарас? Бұл көзқарасты дәл және толық сипаттаған жөн. Алауызідыіқтар бар ма?— ұлтшылдық программа туралы принципті мәселе жөнінде ме? — тактикалық алауыздықтар? — ұйымдық алауыздықтар? Бірлесіп жұмыс істеу үшін керекті қатынастар. Партиялық бір органның болу мүмкіндігі? Федерация, қолайлы ма жә- іго ңандай типті федерация қолайлы?


84
В. II. ЛЕНИН
VI. 	БАСПАХАНАЛАР, ТРАНСПОРТТАР ЖӘНЕ ЖҮМЫСТЫҢ АСТЬІРТЫН ЖАБДЬІҚТАРЫ
24. Баспаханалар. Олардың құрылу тәжірибесі. Ақша шығындары және адам қажеттіті. Өнімділік. Көптеген қалалар үшін жергілікті баспаханалардың (листоктар басуға?) және жалпы баспаханалардыц керектігі? Бұл істің техпикалық, ұйымдық, финапстық, астыртын жақ- тары.
25. Транспорттар. Бұл жағынан байланыс болды ма? — кәсіпорындар? — олардың әрқайсысының тарихы және істің жолға қойылуы, барысы, нәтижелері, бола- шағы туралы толық мәліметтер. Қалай ұйымдастыры- луы қажет.
26. Астыртын жолға қою. Астыртын пәтерлер? Бел- гілер? Жария еместері бар ма? — паспорттардыц жеткі- зілуі? — бұл жопіітдегі тәжірибе? — бұл үшіп байланыс бар ма?
Жолығысуды ұйымдастыру?
Тыңшыларды аңду? Тьщшьигар меп арандатушылар- ға қарсы күрес? Опыц формалары, бұрыпғы жәпе ке- ректі формалары?
Шифрлар. Ңалалар арасында, қала ішінде, шетелдер- мен хат-хабар алысу?
«Тергеуде озіңді қалай ұстау керек» дегеп мәселе жо- піпдегі оқу? Осыпдай жәпе осы сияқты кітапшалардыц керегі бар ма?
Комитеттің архивтері? Бүрып болды ма жәпе сақтал- ды ма? қазір ше?
VII. 	ХАЛЫҚТЫҢ ЖҮМЫСШЫ ТАБЬІНАН БАСҚА ЖІКТЕРІНДЕГІ БАЙЛАНЬІСТАР МЕН ЖҮМЬІСТАР
27. Шаруалар арасындағы жұмыс? Жеке байланыс- тар бар ма? — ол байланыстар туралы толық мәлімет- тер? — байлаиыс қалай басталды және қалай жасалып отыр, қаидай шаруалармеп? — ауыл шаруашылық жұ- мысшыларымен? Деревняға кстіп жатқан жұмысшы- лардың ролі?


РСДРП КОМИТЕТТЕРІ МЕН ТОПТАРЫНЫҢ...
85
Насихаттау әрекеттері? — кітапшалар тарату әрекет- тері? — листоктар тарату әрекоттері? — нақ қандайла- рын, нәтижесі қандай?
Ңазіргі жағдайы және болашағы.
28. Студенттер. Кездейсоқ және жеке ықпал ма не- месе ұйымдасқан ықпал ма? Студепттер арасынан со- циал-демократ кол шыға ма? Студенттердіц үйірмелері- мен, жерлестердің ұйымдарымеп, одақтық советтермен байланыс бар ма? Бұл қатыпастар қалай жүргізіле- ді? — әдебиет оқу? — әдебиет тарату? Студенттер ара- сындағы басым коціл күйі жәпе әр түрлі коціл күйлері- нің ауысу тарихы.
Студеиттердіц толқуларыпа козқарас?
Студепттердіц демонстрацияларға қатысуы? Бұл жа- йыпда күпі бұрып келісіп ңою әрекеттері?
Насихатшы студенттер, оларды даярлау?
29. Орта оқу орындары, гимназиялар, семинариялар және басқалары, сауда және коммерция училищелері? Оқушылармен байланыстың сипаты? Олардың арасында цозғалыстың өрлеуінің жаңа кезеңіне козқарас? Үйір- мелер ашу, сабақ откізу әрекеттері? Оқуды жаца ғана бітіргеп (пемесе бітірмегеп) гимпазпстердеп социал-де- мократтар болды ма (және жиі ме)? Үйірмелер, әдебиет оңу? әдебиет тарату?
30. «Ңоғаммеп» байлапыс? Бұрыи болды ма, қазір бар ма? қапдай жіктердіц арасыпда? Ақша жипау пегі- зіиде ме? — әдебиет тарату негізінде ме? — жария кі- тапханалар ашу үшіи бе? — деректер меп хат-хабарлар жинау үшін бе? «Ңоғамның» социал-демократтарға көз- қарасыпдағы өзгерістер? Социал-демократиялық әде- биетті керексіпу? Байлапыстар: чиповпиктер дүпиесіп- дегі? почта-телеграф, темір жол қызметшілері арасын- дағы? фабрика ипспекциясы арасындағы? полиция қызметшілері арасындағы? — дін қызметшілері арасын- дағы? жәие т. б.?
Комитеттің жеке мүпіелерінің әр түрлі жіктердегі жеке байланыстарының тәжірибесімеп де таныстырған жөн.
31. Әскери қызметкерлер арасыпдағы байланыс? Әс- кер міпдетіп атқарғап иптеллигепттер меп жұмысшы


86
В. И. ЛЕНИН
социал-демократтардың ролі? Офицерлер мен төменгі шендегілердің арасындағы байланыстар? Бұл байланыс- тар қалай жүзеге асырылады және қалай пайдаланыла- ды? Бұл байланыстардың үгіттік, насихаттық, ұйымдық және басқа қатынастардағы маңызы.
Мәселе тың болғандықтан және көптеген бытыраңқы шараларды қорытып, байланыстыру керек болғандық- тан, бұл мәселе жөнінде де, бұдан бұрыпғы мәселелер жөнінде де өте-мөте толық мәліметтер болғаны жөн.
VIII. 	СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ЕМЕС РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ОППОЗИЦИЯЛЫҚ АҒЫМДАРДЫҢ ЖАЙЫ ЖӘНЕ ОЛАРҒА КӨЗҚАРАС
32. Либералдық бағыттар. Либералдық-халықшыл- дық бағыттар. Ңоғам ішінде? — студенттер арасында? «Освобождение», оның таратылуы (студенттер арасын- да? жұмысшылар арасында?) және ықпалы? «Осво- бождениешілдердің» үйірм-ел-ері ібар ма? Олардың со- циал-демократтарға ікөзқарасы.
Социал-демократиялық топтарда «Освобождеииеге» назар аударушылық және оған кезқарас. Насихат пен үгіт үшін пайдаланыла ма?
Айтыс болатын жалпы жиналыстар?
33. Социалист-революционерлер. Олардың белгілі бір жерде пайда болуының толық тарихы? — ңашан? — ха- лық ерікшілерінен бе? — социалист-революционерлікке көшуі? — «экономизмнің» ықпалы? Олардың байланыс- тарының және үйірімелерінің сипаты імен құрамы?—ар- дагерлер? — студенттер? — жұмысшылар? Социал-демо- краттармен күрес, ол күрестің барысы және жүргізілу әдістері?
Социал-демократтар мен социалист-революционерлер- дің біріккен топтары. Олардың толық тарихы, жұмысы туралы, листоктар, топтардың қарарлары және бас- қалары туралы мәліметтер.
Социалист-революционерлердің әлсіздігінің немесе күштілігінің айрықша жағдайлары? Террормеи әуесте- ну — студенттер арасында? — жұмысшылар ортасында?


РСДРП КОМИТЕТТЕРІ МЕН ТОПТАРЫНЫҢ...
87
Социалист-революционерлердің шаруалар арасындағы жұмысы? Олардың ондағы байланыстарының және жұ- мысының сипаты? Олардың «аграрлық программасы- ның» ықпалы?
34. 	Ңалған топтар мен бағыттар. «Свобода», «Россия- иың саяси азаттығыныц жұмысшы партиясы», махай- шылдар 43, рабоче-знамяшылдар 44 жәпе т. т. Көзқарас- тардың сипаттамасы, социал-демократтарға көзқарас, олардың байланыстары және жұмысы туралы мәлі- меттер.
1902 ж. декабръде — 1903 ж.
январъОа жазылған
Бгргнші рет 1924 ж. Цолжазба бойъітиа
<<11ролетарскал Революция» басылып отыр
журналЫныц 1-номерінОе
басылған


88
ПЕТЕРБУРГТЕГІ МОСКВАЛЫҚ ЗУБАТОВШЫЛДАР
«Московские Ведсжостиде»45 (№ 345, 1902 ж. 15 декабрь) жүмысшы Ф. А. Слеповтыц «Басы-п шығару- шыға хаты» басылды, бүл хатты біз томеніде толыц көші- ріп басып отырмыз. Бірііішідеп, біз озіміздің аса ардақ- ты «қаламдас әріптесімізді», «Московские Ведомости- дің» редакторы, осынша қызықты документті басып піығарып отырғаи Грингмут мырзапы демегіміз келеді. Ал Грипгмут мырза демеуді, созсіз, керек етіп отыр, ойткеиі революциялық үгіт үшін материал жеткізу (жә- пе жазу) жөніпдегі оның аса пайдалы қызметі соңғы кезде біраз әлсіреп, комескілепіцкіреп қалды... албырт- тығы азайып кетті. Кобірек тырысу керек, әріптес! Екіпшідеп, қазіргі кезде Петербург жұмысшыларьша оте қажст пәрсе: зубатовшылдықтыц орбір қадамып ацду, тыцшылармеп ауыз жаласқап жұмысшылардың бұрыпғы, қазірғі жәие болашақ гепералдармеп, бекзада ханымдармен, «нағыз орыс» интеллигенттерімен қалай әцгімелесетіні жайындағы деректерді ұдайы жинасты- рып, кең тарату, барша жұртқа және әрбір адамға не- ғұрлым толық түсіндіру болып отыр.
Ол хат мынау; бұғап біз жақшаға алып кейбір ескер- тулер жазып отырмыз:
«Қайырымды тақсыр. Нағыз орыс адамдары қадір- лейтін «Московские Ведомостиде» мынаны басып шы- ғаруды мүмкін деп таппас па екенсіз:
Үстіміздегі айдың 10-ы күні Петербургте, «Орыс жиыиы» үйіттде, аталғап «Орыс жиыііы» совсті мүшеле-


ПЕТЕРБУРГТЕГІ МОСКВАЛЫҚ ЗУБАТОВШЫЛДАР
89
рінің мәжілісі болды, мәжіліс тек завод-фабрикаларда- ғы орыс жұмысшыларының тұрмысына ңатысы бар мә- селелерге ғана арналды.— Петербург қоғамының неғұр- лым көрнекті өкілдерінен мына адамдар болды: Варша- ва генерал-губернаторыпың бұрынғы көмекшісі генерал К. В. Комаров, бақылаушы-генерал А. В. Васильев, пол- ковник А. П. Веретешіиков, граф Апраксин, Киевтің бұрынғы генерал-губернаторы, граф А. П. Игнатьев, граф П. А. Голенищев-Кутузов, генерал Забудский, ад- мирал Назимов, Николай Вячеславич фюн-Плеве, Халық ағарту министрлігінің жанындағы советтің мүшесі И. П. Хрущов, Бас штабтың профеіссоры Золотарев, В. С. Кривенко, граф Н. Ф. Гейдеп, геперал Демьяпен- ков, протоиерей Орнатский жәпе шіркеудің басқа да өкілдері; сондай-аіқ Петербург ақсүйектер қоғамының ханымдары, сол сияқты қала басқармасыпан — қала бас- тығы Лелянов және басқарма мүшесі Дехтерев болды. Баспасоз окілдоріпеи — «Светтің» редакторы В. В. Ко- маров, «Русский Вестпиктіц» рсдакторы В. Л. Велич- ко, «Новое Вреімяиыц» қызметкері Сыромятников, «Правительственпый Вестниктің» бұрынғы редакторы К. К. Случевский, «Ос/колки» журпалыиыц редактор- шығарушысы Лейкин, ісуретші Каразин жәпе басқалар болды.— Мәжіліс завод-фабрика өперкәсібі жүмысшы- ларының жацдайы жоиівдегі баяпдамапы оқудан бас- талды, баяпдамаіны жұмысшы И. С. Соколов оқыды (бүл туралы «Иокраныц» 30-номеріпен қарацыз, опіда, «Свөт- тіц» сөздерінен алыпып, Петербургтіц зубатовшыл-жү- мысшыларының тізімі неғұрлым толық берілгеп. Ped.4Q). Баяндаімашы көбінесө өнеркіәсіпті іқалалардағы жұмыс- шы табының дазіргі жағдайын, олардың материалдық жәпе рухапи мүдтаждықтарып, олардыц ібілімгө деген талпыпысыіп апыңтады, т. т. (Соколов імырзапыц баяп- дамасының басылмағаны окіиі.шті-ақ! Жұмысшылардыц білімге деген талпыньгсыы полнцияның іқугынға ұіпыра- тып отырғаиын айтпағаиның өзінде, ібұл талпынысты оның қалай «анықтағапын» көрер ме еді. Ред.). Одан соң Москва жұмысшыларыныц өкілдері (Москва охран- ка бөлімінің өкілдері деп айтқан дұрысырақ болімас па еді? Питерге Сіз өзіңіздің жолдастарыцызбеп бірге поли-


90
В. И. ЛЕНИН
цияның ақшаісьимен барьш келген жоіқсыз ба, Слепов мырза? Рёд.), олардың ішінде імен де болдым, «Орыс жиынының» імәжілісіне қатысып, құрметті жиынға Мо- скваның жұмысшылар дүниесіңдегі істердің жағдайы туралы 'баяндама жасау ңұрметіне ие болдық. Өзіміздің баяндамаімызда -біз, -ең алдымен, орыс жұімысшылары- ның іөкілдеріне Рюссия жұмысшы табының сқазіргі кезде- гі жагдайын аныіқтауға рүқсат бергендері үшін «Орыс жиынының» імүшелеріне орыс жүмысшыларының аты- нан зор алғыс айттық. Одан соң біз орыстың жоғары қауымының өкілдерінен орыс жұмысшыларының білім алуына дұрыс көңіл бөлуді сұрадық (не айтқаныңыз! Жұмысшы білімді нақ осы жоғары таптардан күтуі ке- рек — қамшыпың күшімен шығар, сірә! Ред.), жұмыс- шыларға білім беру өте қанағаттаиғысыз халде, мұны арам ойлы адамдар социалистік насихат жүргізу үшін тиімді пайдаланып жүр (егер социалистерге білімнің кемдігі тиімді болса, опда бұл укімет жұмысшыларға арналған мектептерді неге жабады, оқу үйлерін негө жабады? осы арасы үйлеспей жатыр, Слепов мырза! Ред.), сөйтіп тек жұмысшыларға ғана емес, сонымен қа- тар бүкіл Орыс Мемлекетіне зиян тигізіп отыр.— Біз бұдан соң жұмысшылардың еңсесін басып отырған мұқ- таждьщтан іқүтылуда соншалықты зор маңызы бар өз- ара жәрдем каіссаларын құру үшін Міосква жұмысшыла- рының біртұтас семья болып бірігу жөніндегі пікірін москвалың фабриканттар мен завод иелерінің қостамай отырғанына құрметті жиынның назарын аударуға тырысып бақтылқ. Осыған байлапысты біз құрметті жи- ынның мүпгелерінен жүмыспіылардың өзара жәрдем кассаларына кредит беру мәселесін үкімет алдына қою- ды отінідік -('«Исікраның» 29-ноімерінен Нижегород жұмысшысы Самылинніц экономикальщ үйірмеге қатыс- қаны үшін өзін қалай іқамауға алғаиы туралы сотта сөй- леген сөзін қараңыз. Міне сізге білім, міне сізге касса- лар! Ред.). Әрине, жұмысшылардың материалдық мұң- таждығын өтеуге жәрдемдесу олардың арасындағы арам ойлы насихатқа жол бермеудің ең жақсы әдісі болар еді (Слепов мырза — фамилияның сәтімен табылғанын қа- раңызшы! — саналы жұмысшы жартымсыз қайыр-сада-


ПЕТЕРБУРГТЕГІ МОСКВАЛЬІҢ ЗУБАТОВШЫЛДАР
91
ңаға бола бостандыққа ұмтылудаң бас тартады деп шы- нымен оилай ма екен? Ал санасы төмен, қараңғы бу- цараның «материалдық мұқтаждығын өтеуге жәрдемде- су» зубатовшылдардың тіпті ең жоғары дәрежелі қам- қоршыларының да қолынан келімейді, өйткені мұндай жәрдем көрсету үшін ең алдымен бұқараны тонауға не- гізделіп отырған бүкіл қоғамдық құрылысты өзгерту керек. Ред.).— Жұмысшылардың бұл жалған «цаяцор- шылары» әдетте: тұрмысты біз тек бүлік шығару, ашу- ыза білдіру, өкіметке қарсылық көрсету, т. б. арқылы ғана жақсарта аламыз, дейді. Біздің сорымызға, бұл сияқты айдап салу әрскеті кейде пәтижелі болып жүр, мүпы жұрттыц бәрі біледі. Жүмысшылардыц тұрмысын бейбіт жолмсп жақсарту үгітшілердіц жолып богейтіп ең жақсы әдіс.— Одап соң біз құрметті жиыиға, Моск- вада, жұмыссыздықтыц оте күшейіп отырғаиына қара- мастан, соңғы кезде социалистік насихаттың ешқандай әсер етпей отырғанын баяндау құрметіне ие болдық (ал біз жақында ғана Москвада орасан көп адамның қамау- ға алыиғанып естідік! Егер насихаттың ешқандай әсері болмаса, иеліктен жәие кімді қамауға алуға болар еді?? Ред.), мұның себебі: жүмысшылар қазірдің өзін- де-ақ ұйымдаса бастады, олардың өздерінің Өзара жәр- демдесу қоғамы, Тұтынушылар қоғамы бар, тағы бір се- бебі — өкімет орындары жұмысшылардың мұқтаждық- тарына тілеулестікпен көңіл бөліп, олар үшін жалпы білім беретін кітаптар оқуды, т. б. ұйымдастыруға мүм- кіндік берді.— Осы барлық жоғарыда айтылғандардың үстіне біз жиынға Москвада болған оқиғаларды да баяндадық, бұл оқиғаларға біз жұмысшыларды завод иелерімен келісімге келтіруші делдал ретінде қатыстық және бұрқ ете түсуі мүмкін тәртіпсіздіктерді жойып қаиа қоймай, олардап сақтапдырдық та, мысалы, Гакен- таль заводында, ағайыпды Бромлейлердің заводында, Добров-Набгольц заводында осылай болды. Біз Гужон металлургия заводы жұмысшыларының стачкасы тура- лы да айттық, онда прокат және шеге бөлімшелерінің жұмысшылары жұмысты тоқтатқанымен, біздің арала- суымыздың арқасында ғана тәртіпсіздік жасауға дейін барған жоқ, сөйтіп біздің жолдастық кеңесімізді тыц-


92
B. 11. ЛЕНІ1Н
дап, жұмысшылар қайтадан жұмысқа кірісті (бұл сияқ- ты «жолдастық» кеңестерді жұмысшылар әрбір стачка кезінде полициядан да, фабрика инспекторларынан да жеткілікті мөлпіерде естіп келеді, кэлар ылғи «жүмысқа қайта кірісуді» өтінеді. Бұл — жолдастық кеңес емес, полицейлік кеңес. Ред.).
«Орыс жиынының» мүшелері біздің баяндамалары- мызды көңіл қойып тыңдады (полицияның ісіне жәр- демдесіп отырған жұмысшыларды көңіл қойып тыңда- мағанда қайтсін! Ред.) және көп адам мына мағынада: жұмысшылар туралы мәселе жөнінде мықтап ойлану керек, жұмысшылардьщ социалистік ілім ықпалынан ңұтылуыпа мүмкіндік беріп, оның әдістерін корсету ке- рек (қызғылықты көрініс: генералдар мен поптар, зу- батовтық тыңшылар меп полицейлік рухқа берілгеп жа- зушылар жұмысшылардың социалистік ілім ықпалынан құтылуына «жәрдем беруге» жиналыпты! — ал сопы- мен қатар, айта кетелік, қармаққа ілігетіп ацқау жү- мысшыларды қолға түсіруге жәрдсмдескісі ксліиті. Ред.}, үкімет заңдарының бақылауымен және оз ота- нын піын сүйетін, оның игілікке жетіп, гүлдепе беруі үшін тырысатын интеллигенттер тобының басшылығы- мен жұмысшылардың өзіндік әрекетіне жол беру керек деген мағынада сөйледі (полицияның бақылауымен бо- латын жақсы-ақ өзіндік әрекет екеи! Жоқ, қазір жұ- мысшылар полициядан азат жағдайдағы, оздеріне бас- шы етуге, жұмысшылардың оздері сенетін интеллигепт- терді таңдауға бостандық берілетіи жағдайдағы озіндік әрекетті ғана керек етіп отыр. Ред.).— В. В. Комаров, А. В. Васильев, полковник Веретенников, Дехтерев мырза, суретші Каразин, князь Д. П. Голицын және толып жатқан басқалары жұмысшылар туралы мәселе- ге өте-мотс коціл болді. Жұмысшылардан орталық совет басқаратын ерекше советтер ңұру қажет, жұмысшылар мен завод иелеріиіц арасында болып отыратын түсініс- пеушіліктердің алдын алу мағынасында бұл советтер игілікті роль атқарған болар еді дегеп пікірлер айтыл- ды. Дехтерев мырзаныц айтуынша, бұған жол беруге болатын себебі: қара бұқара еш уақытта санамен әрекет жасай алмайды және жұмысшылар тобырыпа жұрттыц


ПЕТЕРБУРГТЕГІ МОСКВАЛЫҚ ЗУБАТОВПІЫЛДАР
93
бәрінен де жақсы әсер ете алатындар жұмысшылардың өздері, ол мысал үшін Францияда бұл сияқты мекеме- лердің бар екенін жәнө олардың жоғарыда айтылған міндеттерді ойдағыдай орындап отырғанын айтты. (Иә, жұмысшылардан құрылған советтер Францияда да, бү- кіл Европада да табысқа жетіп отыр. Бұл рас. Бірақ олардыц табысқа жетуіпіц себебі: онда жұмысшылар саяси бостандықпеп пайдаланады, өздерінің одақтары, оздерініц газеттері бар, иарламенттерде өздерініц сай- лағап адамдары бар. Сопда Дехтерев мырза Петербург жұмысшыларыпыц бәрі бірдей мұпы білмойтіп аңқау дсп ойлай ма екеи? Ред.}.— Жұмысшылардың озара жәрдемдосу кассаларыпа үкімет тарапынан кредит беру туралы мосөлепі де «Орыс жиыньшыц» мүшелері қуат- тап қарсы алды. Мәжіліс осы мәсслс жопіидегі шара- ларды талқылау үшіп ерекше комиссия сайлапсып деп қаулы алумеп аяқталды.— Сіз, редактор мырза, пағыз орыс адамы ретіиде бізге, жұмысшыларға, осы сияқты тілектестік білдіріп, жоғарыда келтірілғендерді өзіңіз- дің газет арқылы хабарлауға рұқсат етерсіз деп сенеміз; бұл халық бұқарасыныц арасына лаң салатып, озара жауласудың ұрығын себетін, ғасырлар бойы қасиетте- ліп келе жатқан ескілік осиеттеріпе берілгендікті әлсі- рететіп, жоғарғы окімстті құрметтеп, оған бас июшілік- ті бәсецсітстіп біздіц отапымыздыц дұшпаидарыпа қарсы біздіц жақсы адамдарымыздыц бәріпіц бірігіп күресуі үшіп керек.— Өздеріпіц күштеріп отапға қыз- мет етуге жұмсауға әзір тұрғап, соііың жолыпа оздері- нің күш, қабілетін құрбап етуге бел байлағап және ын- тымақпен бірлесе отырып, Русьтегі арамдық пен қыр- сыққа қарсы мызғымас тосқауыл қоя алатын адамдар Русьте де бар екеніи-е біз кәміл сенеміз.
Жумысшы Ф. А. Слепов».
Ақыр аяғында Слепов мырза байқамай сырын ашып алды! Жұмысшылардың мұқтаждықтарына жәрдем бе- рудің бәрі, үкімет тарапыңан тілектестік білдірудің бә- рі бір-ақ нәрсеге: социализмгө қарсы күресу үшін жұ- мысшылардың өздерінен топтар құруға келіп тірелді. Міне бұл шындық. «Жоғарғы окіметті құрметтеп, оғап


94
В. И. ЛЕНИН
бас июшілікті» жұмысшыларға қамшы мен түрмеден басқа, жер аудару мен түрмеден басқа тағы да зубатов- шыл жұмысшы.мырзалардың ұғындыратынын жұмыс- шылардың білуі өте қызықты болады. Ашық жиналыс- тарда есі бар жұмысшылардың бірде біреуі ойындағы- сын айтпақ емес,— айту деген тура полицияның қолына барьгп түокендік болар еді. Ал өзіміздіц газеттеріміз, өзіміздщ листоктарымыз және өзіміздщ жиналыстары- мыз арқылы біз зубатовшылдардың жаңа жорығын бү- тіндей социализмнің пайдасына қызмет ететін қыламыз және мұны істеуге тиіспіз.
«Искра» № 31, 1 январъ, 1903 ж.
«Искра» газстгніц тексті бойынша басылып отыр


95
««ҮЙЫМДАСТЫРУ КОМИТЕТІНІҢ» 47 ҚҮРЫЛУЫ ТУРАЛЫ ХАБАРҒА» СОҢҒЫ СӨЗ
«Бұдан торт жыл бурын бірнеше орыс -ооциал-демочфатиялық ұйымдары «Россия социал-демократиялық жұмысшы партия- сы» болып бірікті, олар ұйымпың бірсыпыра жоспарыи жәпө қызметінің жалпы принциптеріи белгілеп, мұны партия бас- тырып шығарған «Манифесте» баяндаған болатын. Амал қанша, бұл бастапқы әрекет табысты болмады: пролетариатты езуіпілік пен іқанаудың ібарлық түрінен азат ету іжольпіда тайсалмай кү- ресетін біртүтас, күішті социал-демократиялық партия құру үшін •керекті элементтер әлі де жоқ еді. Бір жағынан, орыс со- циал-демократиясьтның лрактикалық іқызметі формаларының өзі енді-енді ғана іқалыптасып желе жатдан болатын; күрес жо- лына таяуда түскен социал-дсмократия өзінің теориялық көз- қарастарып іжақсылап жүзеге асыру жолдаірыін іздестіруде еді, ол әлі қадаімыи сенімсіздікпөн, абайлап 'басатын. Опыц қызме- тінің негізі болып табылатын жұмысшы дозғалысы орасан зор стачкаларға ұла-сып, кенеттен жарыіқ сәулесін шашты да, ікөп адамдардың көзін шағып, рсволюциялық социал-демократия- ның соіндайлық айқын іжәне тиянақты 'міндеттері мен мақсат- тарын оларға көмескілөп іжіберді, сөйтііп оларды өрісі тар кә- сіптік ікүреспен (көбіреік айналысуға мәжбүр етті. Екінші жағы- нан, әлі буыны бекімеген, әлі терең тамыр жайып үлгірмеген социал-демократиялық ұйьгмдарға үкімет тарапынан жасалған үздікісіз жазалау апаралары сабақтастық атаулыіның бәрін бұ- зьіп, қызімет жүзіндегі дәстүр атаулының бәрін жойып отырды.
Дегенмен, ісәтсіздікке ұшыраған бұл әрекет із қалдырмай кетікен жоқ. Біздің ізаіпарларымыз басшылыққа алған пролета- риаттың ұйымдасқан саяси партиясы жөніндегі идеяның өзі со- дан бері барлық саналы юоциал-демократ қайрат-керлердің жол сілтейтіін жұлдызы, көксегөн мақсаты болды. Алғашқы социал- демократ қайраткерлер бізге асиөт етіп қалдырып кеткен бұл идеяны іске асыру жөнінде осы төрт жыл бойына талай рет әрекет істелді. Бірақ бұдан төрт жыл бұрын біз өзіміздің ара- мызда қандай береке бұзушылыққа кездескен болсақ, осы уақытқа дейін соидай жағдайға кездесіп отырмыз.


96
В. И. ЛЕНИН
Ал оның бер жағында өмір біздің алдымызға барған сайын үлкен талаптар іқойып отыр. Егер партияның алғашқы қайрат- керлері жұмысшы бұқарасының іпгіндегі ұйқыда жатқан рево- люциялық күштерді оятуды мақсат еткен болса, біздің алды- мызда одан әлдеқайда неғүрлым күрдвлі міндет — оянып келе жатқан күшті ікерек жеріне жұмсау, осы күштерге жетекшібо- лу жәіне оларға басшылық ету мі-идеті тұр. «Бізді, оздеріңіздіц шақырған істеріңізге бастаңыэдар!» дегоп үрапды бүгіи болма- са ертең естіп қалуға біз әзір отыруымыз ікерек, ал егер осы бі’р сәт бізге 'қазіргі кездегідей сопшама бытырадқы, соншама әзірліксіз отырғап жағдайда кенеттен кезігетін болса,— бұл өте қорқынышты. Бізге кезецнің қиындығып асырып айтасыздар демей-ақ қюйсьги. Кімдс-кім су бетіндегі үсақ дірілден әрірекке көз жібере алатын болса, кімдежім тсроңіректе болыгі жатқан процесті айьгра білетін болса, ол адам бізді асыра айтып отыр дсп шүбәланбайды.
Лл жағдайдьщ қиыпдыгы тағы басқа -ссбепте-рмсн ауырлай түседі. Біз елеулі тарихи козсцді бастан көшіріп отырмыз. Орыс өмірінің жалпы ағыпымен байланысты жұмьгсшы табының оянуы қоғамяың әр түрлі жіктерііне әрскет етуге қозғау салды. Олар дәуреиі өткеи тәртітіко қарсы күреске іқалай болса да қо- сылу мақсатыи көздеп, аздьькөлті саналылыіқпен ұйымдасуға тырысып отыр. Іскс сәт! Мұпдай күреске қосылушылардың қай- қайсысьіін да социал-демократия төк қүттықтайды. Бірақ ол мы- наны қатты іқадағалауға тиіс: бұл сияқты одаіқтастар оны өзіііе қол шоқпар етіп кетіп жүрмесін, оны жүмыстың мегізгі май- даныпаи кейііі іпегіидіріп тастамасын, самодержавиеге қарсы күресте басшылық роль атқарудап айырмасын жәно, ең бас- тысы, ояы дұрыс жолдап тайдырып, револтоциялык, күрестіңқа- рыштап алға басуына зиянып тигізбесіи. Мұпдай қауіптіц қиял- дан туған елес емес скеидігі соңғы жылдардағы рсволюциялық күрссті мүқият іқадағалап келгсн адамдардың бәріне де айқын.
Соиымеп, қазіргі козецдо орыс социал-демократиясытіың ал- дыпда оте зор міндет тұр, бұл сшқандай жаргілікті комитеттер- дің және тіпті сшқаидай аудачтдыіқ ұйымдардың да қолынан келмейтін міндет. Жергілікті ұйымдар қаіншама ікемеліне кел- гөп болса да, ібұл міндетті атқара алмайды, өйткені бұл міндет қазірдің өзінде жергілікті шеңберден асып кетііп отыр. Мұны бір орталывда бағынатып, тәртіпті бір а-рмия болып топтасқан барлық орыс социал-домократтарыныц коллективтік куштері ғана орындай алады. Бірақ біріктіру ишщиативасын кім өа мий- нына алуға тиіс?
Бұл мәселе өткен жылы Петербургтіц «Күрес одағыньщ», оң- түстіктің біріккен комитеттері меп үйымдарыпың Орталық ко- митетіпің, «Искра» ұйымыиың, Бундтың Орталық комитеттері- нің (Россиядағы және шетелдегі), «Шетелдегі орыс социал-де- мократтары одағының» жане басқа кейбір ұйымдар өкілдерінің конференциясыида талқыланды. Конфсренция кейбір ұйымдар- дың өкілдеріне Россия соіцтал^дсмократиялық жұмысшы партия-


««ҮЙЫМДАСТЫРУ КОМИТЕТІНІҢ» ҢҮРЫЛУЬІ...»...
97
сын іс жүзінде қайта құру міндетін өз імойньтна алатын Үйым- даотыру ікомитетін дұруды тапсырды.
Осьі қаулыны орындау мақсатымен Петербургтің «Күрес ода- ғының», «Искра» ұйымының және «Южный рабочий» тобының өкілдері * Үйымдастыру комитетін құрды, бұл комитет партия съезін шауыру ушіи керекті жағдайларды әзірлеуді өзінің ал- дына бірінші жәпе басты міндет етіп ңойып отыр.
Бірақ съезд шақыру өте-мөте күрделі іс болғандьғқтан және оиы жүзеге асыру едәуір көп уақытты қажет ететіндіктен Үйымдастыру комитеті партияның орталық ұйымы қалпына келтірілгеиге дейіп кейбір жалпы міпдеттерді атқаруды өз мой- пына алады (жалпы орыстық листоктар піығару, жалпы трапс- порт жәнө техника, комитеттердің арасында байланыс орнату және тағы басқалар).
Кейбір ұйымдардың жеке инициативасы бойынша дұрылып отырған Ұйымдастыру комитетініц өздері окілдік берген не бол- масіа өіилдігіп епді 'беретін ұйымдармен ғана 'міидетті дарым- іқатьгнаста болатыны өзінеп-өзі түсінікті. Ал барльғқ басқа ко- митеттер мен тоитар үшін ол өзінің 'қызметін ұісынатын жеікө ұйым болып табылады.
Үйымдастыру іюімитетіиің өз мойиьтпа алғалы отьтрған мін- деті ето үлкеп және жауапты міндет, ал сонда да ол осыны істеуге 'бсл байлап отырған болса, опыц себебі тек мынада ға- на: бірігу өте қажет болып отыр, бытыравдылььқ тым қатты сезіліп отыр, бұдан әрі ұйымшылдықтың болмауы ортақ іокс өте қауіпті болғалы отыр. Үйымдастыру комитоті іске кірісе отырып, бұл дызметтің нәтижелі болуы едәуір дәрежеде оғап социал^цемократиялық комитеттер мен ұйымдардыц козқарасы- на байланысты деп оанайды және осы көзқарастыц озі қазіргі кезеңге оныц қапшальгқты дүрыс баға бергепдігішң өлшемі бо- лады деп біледі.
Үйымдастыру комитеті». Декабрь, 1902 ж.
*
*
Партиямыздыц жаңадап қүрылып отырған Үйымдас- тыру комитетінің мәлімдемесіпен-ақ оиың мәпі айқын көрініп отыр, сопдықтап бізге бұл жасалған қадамның мацызыпыц зор експі жайыпда коп соз айтып жатудың қажеті жоқ. Бірігу, партияпыц түтастығын қалиына келтіру — орыс социал-демократтарыныц дсреу шешуді керек етіп отырған ең кокейтесті міндеті. Бұл ете қиын міндет, ойткені бізге керегі революциялық ниеттегі бір- * Үйымдастыру комитетіне өзінің өкілін жіберу жөнінде Бундқа да ұсынылып еді, бірақ бізге белгісіз себептермен Бунд бұл шақыруға жауал берген жоқ. Мұның өзі тек кездейсоқ себептер іиығар, сөйтіп Бунд өзінің өкілін тоқтаусыз жіберер деп сенеміз.


В. И. Л ЕНИН
неше топ интеллигенттерді біріктіру емес, бізге керегі — өздігінен дербес өмір сүруге және күрес жүргізуге ха- лықтың бүкіл бір қалың табын көтеріп отырған жұмыс- шы қозғалысының барлық басшыларын біріктіру. Бізге өте қатаң принципті бірлік негізінде бірігу керек, әр жерде іәр түрлі жағдайларда өрекет істеп отырған, өзде- рінің социал-ідемоікратиялық сенімдеріне ^ейде мейлін- ше әр түрлі жолідармен жеткен коімитеттердің, ұйыімдар мен топтардың, интеллигенттер мен жұмысшылардың бәрі немвсе олардың орасан көпшілігі саналы түрде жә- не берік сеніммен жеткен бірігу керетс. Мұндай бірігуді декретпен орнатуға болмайтыны былай тұрсын, тіпті опы жипалған делегаттардыц шығарған 'қарарларымеп де бір/деп ңұруға болімайды, оны үздіксіз жане бірте-бір- те даярлау арқылы ібарып жасап шығару ікерек, сөйтіп бүкіл партияның съезі сол істеліп оқойған істі баяніды етіп және түзетіп ютыратын болсын, басталған істі алға қарай апаратын болсыи, бүдан былайғы, көлемі анағұр- лым ікең, (мазмұны терең жүмыстың берік пегізін салуды аяқтап, юны ресми түрде бекітіп отыратын болсын. Міне біз сондықтан Ұйымдастыру комитетінің оз жұмысына байсалды әрі сақтықпен және кішіпейілділікпен кірісуін айрықша құттықтап отырмыз. Орыс социал-демократта- рыпың барша бұқарасымен міндетті қарым-қатынаста болу жөнінде ешқандай талап қоймай-ақ, Үйымдастыру комитеті солардың бәріне өзінщ уызметін усынумен ты- нып отыр. Міне сондықтан барлық орыс социал-демо- краттары түгелімен, комитеттер мен үйірмелер, ұйым- дар мен топтар, іс жүзінде 'қызметте жүргендер мен уақытша отставкадағы адамдар (айдаудағылар және т. с.) бұл шақыруға жауап беруге асығатын болсын, Ұйымдастыру комитетімен тікелей және жанды байла- ныс жасауға тырысатын болсын, бірігу жоніпдегі ора- сан зор жұмыстың бәріне белсене көмектесуге бар жі- герімен кірісетін болсын. Біз Ұйымдастыру комитетімен байланыспаған, онымен жолдастың бірлікте жұмыс іс- темейтін орыс социал^демократтарының бірде-бір тобы болмауына жетуіміз керек. Одан соң, жалпы партиялық съезге әзірлік жүргізуді және оны шақыруды өзінің бі- рінші және басты міндеті деп санап, Үйымдастыру ко-


««ҮЙЫМДАСТЫРУ КОМИТЕТІНІҢ» ҚУРЫЛУЫ...»...
99
митеті цозталысңа уызмет ету жөніндегі кейбір ортақ міндеттерді де өз мойнына алып отыр. Үйымдастыру комитетінің міндеттерін осылай кеңейтудің өте-мөте ке- рек екендігін імойындамайтын бірде-ібір социал-демо- крат болмайтынына біздің сепіміміз толық, ойткені бұл уызмет көрсетуді кең түрде усынғандъщ қана — бұл ұсыныс мың-мың мәртебе айтылып келе жатқан тілек- терге сай келеді, бұл қаидай да болса «праволардан» бас тарту ұсынысы емес, қайта практика жүзінде оқ- шаулықтан тезірек бас тартып, бірқатар ортақ істерді жолға қоюға бірлесіп кірісу үшін жасалып отырғаи ұсыныс. Ақырында, Ұйымдастыру комитетінің: съезд шақыру өте-мөте күрделі іс және оны жүзеге асыру едәуір көп уақытты қажет етеді деген батыл мәлімде- месін де біз өте дұрыс және орынды деп санаймыз. Бұ- дан, әрине, съездің шақырылуы кешеуілдетіле беру ке- рек деген ұғым әсте тумайды. Тіпті де олай емес. Съезд шақыру өте қажет екенін айтатын болсақ, онда біз съез- ді шақыру үшін айлық мерзімді де тым «ұзақ» деп тап- қан болар едік. Бірақ біздің жұмыс жағдайларымыз жә- не съезге бүкіл қозғалыс өкілдерінін; толық қатынасуы кіерек екені ескерілетін болса, онда мерзімпің бес рет, он рет ұзақ болуы да азды-копті тәжірпбесі бар қызметкер- дің бірде-бірін сары уайымға түсіре алмайды.
Партияны тезірек ібіріктіру және қалпына келтіру ісінің барыиша табысты іболуын тілейік, өзімізідің тілек- тестігіімізді юөзбен ғана емес, барлығыімыздың жәнө әрқайсьгмыздың ‘д-ереу іске кірісуіімізбөн ідәлелдейік, орыютың революциялық социал-демократиясы жасасын, халықаральщ революциялық социал-демократия ока- сасыін!
«Искра» № 32, 15 янеаръ, 1903 ж.
«ІІскра» газетініц текстг бойыниіа басъілып отыр


100
ОРЫС ҰЙЫМДАСТЫРУ КОМИТЕТПІІҢ ЛИГЛҒА, ОДАҚҢА ЖӘІІЕ БУПДТЫЦ ШЕТЕЛДІК КОМИТЕТІНЕ АРНАЛҒАІІ ҮНДЕУІНІҢ ЖОБАСЫ 48
Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясы- ның көктемде болған (1902 ж.) конференциясының49 қаулысып орындау мақсатымен Ұйымдастыру комитеті Орыс революциялық социал-демократиясының лигасы- на 50, Шетелдік «Орыс ісоциал-деімократтарының одагы- на» 51 жәпе Бундтыц шстелдік комитетіпе 52 Россия со- циал-демократиялық жұмысшы партиясы Үйымдастыру комитетінің піетелдік боліміті құруды үсынады.
Орыс Үйымдастыру комитөтіпің бұл шетелдік бөлімі- нің міпдеттері мынадай болуға тітіс:
1) шетелдік социал-демократиялық ұйымдардыц съезге өкілдігі туралы мәселені дайыпдау. Бұл мәселе- нің түпкілікті шешілуі орыс Үйымдастыру комитетіпе және одан соң съездіц озіне байланысты; 2) съезді ұйымдастыруға шетелден комектесу (мысалы, ақіпа, паспорттар және т. с.) және 3) шетслдік социал-демо- кратиялық ұйымдардыц бірігуіпе әзірлік жасау; пар- тияпыц және Россиядагы бүкіл социал-дөмократияльтқ жүмыспіы қозғалысыиьтц мүдделері үшін бұл бірігу өте- моте қажет.
1903 ж. 22 немссе 23 январъиа (4 немесе 5 февралъда) жазылған
Бгріншг рет 1946 ж. В. II. Ленин Ңолжазба бойъшша
Шығармалары 4~басылуыныц басылып отыр
6-томынОа басъілған


101
БУНДТЫҢ МӘЛІМДЕМЕСІ ЖӨНІНДЕ
Біз жаца ғапа Бупдтыц «Последпие Известиясы- ныц>> 53 106-номеріп алдық (3 февральда (21 япварьда) шыққан), мұнда Бундтың тотепше імацызды, батыл жәпе оте окінішті қадамы туралы хабар басылғап. Сөйт- сек, Ұйымдастыру комлтотіпіц хабары жопіпде Россия- да Бупдтыц Орталық Комптотініц мәлімдемесі шығып- ты. Дұрысырақ айтқапда, сірә, Үйымдастыру комитеті- піц хабарыидағы ескерту жопіпдегі мәлімдеме деуге болар еді, 'өйткепі Бупд өзіиіц мәлімдемесіпде негізінен алғанда сол ескертудіц бір озі жоніпде соз қозғайды.
Істіц мәпісі мыиада. Біздің оқушыларымызға мәлім, Ұйымдастыру комитетіпіц ідау-шар туғызғаи (туғызды- мыс дсп отырғап!) бұл жап түршігерлік «ескертушде» сөзбе-сөз былай деліпгеп:
«Ұйымдастыру комитетіпе озіпіц окіліи жіберу жо- піиде Бундқа да ұсьшылып еді, бірақ бізго белгісіз се- бептермеп Бупд біздің шақыруымызға жауап бергеп жоқ. Мүиыц озі тек кездейсоқ себептер шығар, сопдық- тан Бупд озіпіц окіліп тоқтаусыз жіберер доп сепеміз».
Бұл -ескертудеп қарапайым жәтте бейкүіго нс болуы мүмкін? — дегеп сұрақ туады. Ұйымдастыру комитөті бұдан өзгеше пе істей алар еді? Бунд туралы үндемей қалу әділетсіздік болар еді, ойткепі Ұйымдастыру ко- митіеті опы олемей өткен жоқ және, 1898 жылы болғаи партия съезінің іпешімі бойыпітіа Буид Россия соцпал- демократиялық жұмысшы партиясыпыц құрамыпа кі- ріп отырғанда, оны елемей өте алмайтын да еді. Ал егер


102
В. И. ЛЕНИН
үндемей қалуға болмайтын болса, онда біз шақырдық деп айту керек. Бұл түсінікті шығар? Егер Бундтың үндемеуінің себептері Үйымдастыру комитетіне белгісіз болса, онда ол «бізге белгісіз себептермен» деп ашық айтуға тиісті болды; бұл одан бетер түсінікті шығар. Мұның өзі тек кездейсоц себептер шығар, сондықтан Бунд өзіпің өкілін тоқтаусыз жіберер деп сенеміз — де- ген сөздерді қосу арқылы Үйымдастыру комитеті съезді ұйымдастыру және партияны қалпына келтіру жолын- да Бундпен бірігіп жүмыс істегісі келетіндігш ашық және тура мәлімдеді.
Әрине, егер Бунд та осыпы тілейтін болса, опда оған астыртып жолмен де, баспасоз бетіпде мәлімдеме жасау арқылы да шаңыръілған өз өкіліп жіберу ғапа қалғап еді. Мұпыц орпыпа, Бупд ескертуге қарсы (!!) айтысца тусіп отыр және баспасөз бетінде жарияланған мәлім- демесінде Үйымдастыру комитетінің міндеттері жөнін- де, съезді шақырудың шарттары жөнінде жекелей және ерекше түрде оз пікірлері мен өз көзқарастарын ұсы- нып отыр. Бундтың «айтысын» қараудан бұрын, оның көзңарастарын талдаудан бұрын, Бундтың баспасөз бе- тінде ерекше мәлімдеме жасауына мейлінше батыл на- разылыі} білдіруіміз керек, өйткені бұл әрекет револю- циялық істі, әсіресе ұйымдық істі бірігіп жүргізудің ең ңарапайым ережелерін бұзады. Екінің бірі, мырзалар: не сіздердің ортац бір Үйымдастыру комитетінде жұмыс істегілеріңіз келмейді, онда сіздердің жеке әрекеттері- ңізге, әрине, ешкім де ренжімейді. Не сіздердің бірле- сіп жұмыс істегілеріңіз келеді, онда сіздер өздеріңіздің пікірлеріңізді жұртшылық алдында бөлек айтпай, Үйымдастыру комитетіндегі жолдастарыңыздың алдын- да мәлімдеуге міндеттісіздер, тек содан кейін ғана Ұйымдастыру комитеті біртұтас болып жұртшылық ал- дына шыға алады.
Өзінің әрекеті ортац істі жолдастықпен жүргізудің барлық ережелеріне дақ салатынын Бундтың өзі, әри- не, өте жаіқсы біліп отыр, сондықтан юл мынадай өте әлсіз дәлелмен ақталуға тырысады: «Кеңеске өзіміз қа- тынасу жолымен болсын, немесе «Хабарды» редакция- лауға қатынасу жолымен болсын, алдағы съездің мін-


БУНДТЬІҢ МӘЛІМДЕМЕСІ ЖӨНІНДЕ
103
деттері жөнінде озіміздің көзқарастарымызды білдіруге мүмкіндігіміз болмағандықтан, біз сол олқылықты осы мәлімдемеде аздап болса да толықтыруға мәжбүр болып отырмыз». Мынадай сұрақ туады: Бувд Үйымдастыру комитетіне хат жіберуге өзінің «імүмкііндігі іболмады» немесе С.-Петербург комитетіне, «Искра» ұйымына54, «Южный рабочийге» 55 хат жіберуге «мүімкіндігі болма- ды» деп шыныімет-ақ сендірмек пе екен? Осы ұйым- дардың 'біреуіне іөзінің делегатын іжіберуге де мүмкіндгк болмап па? Осы «'қолдан келмес» сқиын әрөкеттердің ең болмағанда 'біреуіін істеуге Бунд тырысып көрді ме екен? бұл әрекеттер Бунд сияқты әлсіз, тәжіриібесіз жә- не ешбір ібайлапысы жоқ ұйым үіпіп ереіші-е қиын-ақ болғап іпығар?
Жасырыпбақ ойпаудыц керегі жоқ, мырзалар! Бұл орынсыз да, лайықсыз да. Сіздер жеке мәлімдеме жаса- дыңыздар, өйткені жеке мәлімдеме жасауды тіледіціз- дер. Ал сіздердің жеке шығуды тілеген себебіңіз — орыс жолдастармен қарым-қатынасты жаңа негізге салу жөніндегі өздеріңіздің шешімщізді: 1898 ж. устав негі- зінде Россия социал-демократиялық жұмысшы партия- сының қатарына кірмей, онымен федерациялыц одақта болуды56 бірден көрсетіп, өткізіп алу болды. Федера- циялық немесе ұлттық57 туралы мәселе жөнінде өзіміз бастаған айтысты жалғастыруды көптен бері тоцтатып келген біздер бұл мәселені бүкіл съезд алдында мұқият және жан-жақты талцылаудъі тілеген едік — орыс жол- дастардың бәрі немесе басым көпшілігі де, сөз жоқ, осы- ны тілеген еді,— міне осыны істеудің орнына сіздер бірлесіп талқылауды болғызбай отырсыздар. Сіздер Пе- тербургтің, Оңтүстіктің, «Искраиың» жолдасы болмац отырсыздар, өйткені қарым-қатынастардың ең жақсы формасын олармен бірлесіп талқылауды (съезден, бурын да, съездщ өзінде де) жақтамайсыздар,— сіздер бүкіл партияға өзініц шарттарын ұсынатын тура екінші жау ретінде, РСДРП-ның барлық мүшелерінен оқшау шы- ғып отырсыздар.
Күштеп сүйкімді бола алмайсың, дейді орыс мақалы. Егер Бунд Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясымеп 1898 жылғы съезд дұрыс белгілегеніидей


104
В. И. ЛЕНИН
тығыз байланыста болуды тілемейтін болса, онда, әри- не, ол ескі қарым-қатынаста қалмайды. Біз оның оз пі- кірін, өз тілегін өткізу «правосын» теріс демейміз (жал- пы айтқанда, біз аса қажет болмаса, революциялық іс- те «праволар» туралы сөз қозғамаймыз). Бірақ Бупд өзін ортақ ұйымға (Үйымдастыру комитетіне) шақы- рып отырған кезде, бул уйым бул мәселе жөнінде алдын ала ешцандай узілді-кесілді пікір айтпай отырған кезде және ол ұйым атап айтқанда барлық және әр түрлі пі- кірлерді талқылау үшін съезд шақырып отырған кезде, Бундтың жұртшылыққа жеке мәлімдеме жасау жолы- мен оз пікіріп өткізуді ниеттепіп, әдеп дегеннен жұр- дай болғапына қатты окінеміз.
Бундтыц мақсаты мәселеге басқаша ңарайтыпдардыц бәріп оз пікіріп дерсу мәлімдеуге арандату болдъі. Со- лай-ақ болсып! Бұдап біз, әрине, бас тартпаймыз. Буид- тың қазіргі көсемдері үлкен саяси қате жасап отыр, бұл қатепі, сөзсіз, уақыт түзейді, тәжірибе түзейді, қозга- лыстың өсуі түзейді деп біз орыс пролетариатына айта- мыз және еврей пролетариатына әдейі қайталап айта- мыз. Бір кезде Бунд «экономизмді» қолдады, шетелде- гілердің жікке бөлінуіне көмоктесті, экономикалық күрес саяси үгіттің ең жаңсы құралы деп шешімдер қа- былдады. Біз бүған қарсы шығып, күрес жүргізіп отыр- дық. Сөйтіп күрес ескі қателерді түзеуге көмектесті, ол қателерден қазір, тегі, із де қалмаған шығар. Біз тер- рормен әуестенушілікке де қарсы күрестік, бұл әуесте- нушілік, сірә, ұзаққа бармай, тез өте шықса керек. ¥лт- шылдықпен әуестеііушіліктіц де оте шығатыпыпа біз сенеміз. Еврей пролотариаты ақыр аяғында мыпапы тү- сіпетіп болады: орыстармеп бір партияға оте тыгыз бі- рігуді опың озіпіц ең кокейтесті мүдделері талап етіп отыр, еврейлердің еркін Россиядағы эволюциясының оның еркін Европадағы эволюциясынан айырмасы бо- латын-болмайтынын күні бұрын шешу барып тұрған ақылсыздық, Бунд еврей пролетариатына қатысы бар істерде толыц автономпя (Россия социал-демократия- лық жұмысшы партиясы ішінде) талап етуден әрі бар- мауға тиіс, бұл автономияны 1898 жылғы съезд толық таныды және еш уақытта ешкім оны теріс деген емес.


БУНДТЫҢ МӘЛІМДЕМЕСІ ЖӨНІНДЕ
105
Бірақ Бундтың мәлімдемесіне қайта оралайың. Үйым- дастыру комитетінің «Хабарында» берілген ескертуді ол «екіұшты» деп атайды. Бұл — жалақорлықпен шекте- сіп жатқан өтірік. Бұдан бір-екі жол кейін «кеңесте біз- дің окіліміздің болмауы тек кездейсоқ себептерден еді» деп, Бупдтыц Орталық Коіміітетінің өзі мойындайды. Ал Үйымдастыру комитеті пе деді? Ол Бупдтың өкілі кез- депсоқ себеппеп келмой қалғап піығар деген сенім біл- дірді. Оііы оздеріціз қуаттайсыздар да, оздеріңіз ашу- лапасыздар. Не үшін? Одан соң. Кездейсоқ нәрсені алдып ала болжау ешкімге жазылмаған. Олай болса, Бундтың шетелдік комитетінің өкілдің келуіне кедергі болған себептерді Ұйымдастыру комитеті білді-мыс де- ген создері мүлдем дәлелсіз. Бундтың шетелдік комитеті жалпы бұл оқиғада мейлінше лайыңсыз роль атқарып отыр: Бундтың шетелдік комитеті Бундтың Орталық Комитетінің мәлімдемесіпе өзінің ойынан шығарған нәрселерді қосып отыр, бұлары тіпті Орталық Комитет- тің өзінің сөздеріне де тікелей қайшы келеді! Үйымдас- тыру комитеті Бундтың келмей қалу себебін білгендігін Бундтың шетелдік комитеті қалай білді екен, өйткені шаіқырылған Бундтың Орталық Комитеті (піетелдік ко- митеті емес) ғой? опың үстіне Буңдтыц Орталық Коми- тетініц өзі ікелмей қалу себептерін мүлдем кездейсоқ деп атап отырған жоқ па??
«Кецестің инициаторлары,— дейді Буидтың Орталық Комитеті,— біршама көбірек күш-жігер жұмсаса, бұл кездейсоқ себептер бізге үн ңатуға бөгет жасай алмаған болар еді деген ісенімдеміз...» Біз ікез келген бейтарап әділ адамнап былай деп сұрағап болар едік: егер, ¥йым- дастыру комитетіпде жолығысуды ұйғарғаи екі жолдас кездесуго богет болғап себептер «мүлдем кездейсоқ» болды ідеп бірауыздап мойьшдап отыріса, келмюй іқалуға кім коібірек кіпәлы деп журт алдында айтыс ашу орып- ды ма, лайықты ма? Өз тарапымыздан біз мынаны ес- кертеміз: Буидтың болмағанына өкінгендігімізді біз әл- деңашан-ақ білдірген болатынбыз (әрине, баспасюзде емес, хат арқылы) жәпе біз, Бунд екі рет: біріншіден, хат арқылы жәие, екіншіден, Бундтың ...дік комитетіне


106
В. И. ЛЕНИН
тікелөй хабарлау арқылы шақырылды деген хабар алдық.
Делегат кеңестен кейін бір ай дерлік уацыт өткенде келді, деп шағым етеді Бунд. Иә, бұл, әрине, баспасөз бетінде айыптауға тұрарлық сұмдық қылмыс, өйткені бұл, тіпті екі ай уақыт өткеннен кейін де делегат жібе- руді ойламаған Бундтьщ ұқыптылығын ерекше айқын көрсетеді!
Делегат Үйымдастыру комитетінің «Хабарын» қол- жазба күйінде йөмесе ібасылған түрін міндетті турде таратылмай тұрып жіберемін деген «өзінің уәдесін орындамады»... Біз өзіміздің орыс жолдастарымызға кейбір адамдармен протоколсыз сөйлеспеуге кеңес бере- міз. Кезінде «Искра» ұйымы да «Хабардың» қолжазба- сын, сондай-ақ «басылып шыққан данасын жібермек болып бізге уәде берген еді, бірақ соған қарамастан, қол- жазбаны біз мүлдем алғанымыз жоқ, ал басылып шық- қан дананы «Искра» ұйымымен байланысы жоқ ұйым- дардың мүпіелерінен анағурлым кейін ікөрдік. Буңд- шылідар мына мәіселені шешіп алсыін: егер біз уәдені бұзды ідеп «Исжра» үйымын баспасөз бетінде айыптай бастасақ, біздің тарапымыздан бұл лайықты іболар ма еді? Ұйымдастыру комитетінің делегаты «Хабарды» 'бас- тыру ісін басқарып отырған жолдасқа бастыруды тоқта- ту туралы дереу хат жазбақ болып, Буіндтың Орталық Комитетіне уәде берген: міне, шын мәнісіндегі уәдө осыидай болған (біздің мәліметтерге іқарап іосыны ғана айта аламыз). Бұл уеде орындалған, Ібірақ ібастыруды тоқтатуға енді мүмкіндік болмай к,алған, өйткені техни- ка жағымен ібайланысуға уақыт қалімаған.
Ңорытайық: Үйымдастыру комитетінің инициаторла- ры хаттар жазғап ... дік комитет арқылы тікелей хабар еткен, Бундтың Орталық Комитетіпе делегат жіберген, ал Бунд делегат жіберу туралы айтпағапның өзіпде, ай- лар бойына бірде-бір хат жібермеген! Сөйте тұрып Бунд баспасөз арқылы айып тағып, кінәлайды! Бунд- тың шетелдік коімитеті де кеңестің инициаторлары өздерін «таңдааарлыңтай» үстады, олардың істері көзде- ген мақсаттарына тікелей қайшы жатыр, олар «асығыс- тық» жасады (Бундтың Орталық Комитеті, керісінше,


БУНДТЬТҢ МӘЛІМДЕМЕСІ ЖӨНІНДЕ
107
баяулық істеді деп айыптайды!), олардың ойлары бейне бір Бунд «селқос қарады» деген «пікір туғызу болды»!! деп сендірмек болады.
Бізге енді Ұйьгмдастыру комитеті «бірден-бір дұрыс қорытыпдыны» жасамады деп оғап тағылып отырған айып жөнінде томепдегідей бірпеше соз айтуға тура ке- леді: «Іс жүзінде партия жоқ екеп, опда алдағы съезд құрылтай съезі сппатыида болуға тиіс, демек Россияда омір сүріп отырғап орыс, сопдай-ақ басқа ұлттардыц барлық соцііал-демократпялың ұйымдары да оған қаты- насуға праволы болуға тиіс». Буид озіне жағымсыз бір фактіге соқпай откісі келеді, ол мыпау: бір орталығы болмағапдықтан, Россия социал-демократиялық жүмыс- шы партиясы бірқатар комитеттер мен оргапдарда омір сүріп келеді, қолында «Мапифесі» жәпе бірініпі съездің шешімдері бар, айта кету -керек, ол съезде еврей проле- тариатыиың атыпан да экономикалық, террорлық және ұлтшылдық ауытқуларда әлі оншама табысқа ие болма- ғап адамдар әрекет жасаған. Әлдеқашан құрылған Рос- сия социал-демократиялық жұмысшы партиясын құру- ға «барлық» ұлттардьщ қатысу «правосып» формальды түрде ұсынып отырғаті Бупд осыпыСымеп нақ атышу- лы «федерация» моселосіпо бола барлық әцгімепі қайта қозғап отырғандығып айқып дәлелдейді. Бірақ бұл мә- селе туралы сөз қозғау Бундтыц ісі емес еді және бұл арада байсалды революцпоперлер арасыпда әңгіме «пра- волар» туралы болуға тиіс емес. Кезекте тұрғаи мәсе- ле — Россия социал-демократиялық жұмысшы партия- сының пегізгі ұйтқысын топтастыру жәпе біріктіру еке- ні жұрттың бәріне мәлім. Съезгө «барлық» ұлттардыц өкілдері қатыиасуыпа тілектестік білдірмеуге болмай- ды, бірак, мыпаны да ұмытпау керек: ұйтқыпы кецейту туралы пемесе оііыц басқа ұйымдармеи одағы туралы сол уйтцыны ijypy ісін аяцтатаннан кейін ғана (немесе, ең болмағанда, оны созсіз нығайтқапнап кейін ғана) ой- лауға болады. Біз өзіміз ұйымдық жағыиан әлі бірлікте болмай отырғанда және дүрыс жолға берік түспей отыр- ғанда, бізге келіп қосылу «барлық басқа» ұлттарға еш нәрсе де бермейді! Сондықтан біздің съезімізде «бар- лық басқа» ұлттардың өкілдерінің болу мумкіндігі ту- 5 7-том


108
В. И. Л ЕН И Н
ралы («правосы» туралы емес, мырзалар!) мәселенің шешілуі — Үйымдастыру комитетінің және орыс коми- теттерінің толып жатқан тактикалық және ұйымдасты- ру шараларына байланысты, қысқасы, Ұйымдастыру ко- митетініц ісіпің пәтижелі болуыпа байлапысты. Ал Бупдтың әуел бастаи-ақ Ұйымдастыру комитетініц аяғына оралғы жасауға тырысқапы, бұл — тарпхи факт.
«Искра» № 33, 1 февралъ, 1903 ж. «Искра» газетгнгц тексті
бойынша басылып отыр


109
«АРМЯН СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТАРЫ ОДАҒЫНЫҢ» МАНИФЕСІ ТУРАЛЫ
Кавказда «Армян социал-демократтарынъіц одагы»53 деген жаңа социал-демократиялық ұйым пайда болды. Біздің білуімізше, бұл одақтың өзінің практикалық қызметін бастағанына жарты жылдан астам уақыт өт- кеп жәпе армян тілінде шығатын өзіпің органы да бар. Біз «ІІролетариат» 59 деп аталатын бүл органның 1-но- мерін алдық, оның бас жағына: «Россия социал-демо- кратиялық жұмысшы партиясы» деп жазылған. Газетте «Армян социал-демократтарының одағын» құруға себеп болған қоғамдық және саяси жағдайларды анықтайтын жәпе, жалпылама түрде, оиың атқаратын қызметіпің программасын көрсететін бірсыпыра мақалалар, замет- калар мен корреспонденциялар басылған.
«Армян социал-демократтарының манифесі» деп аталған бас мақаладан біз мынаны оңимыз: «Бүкіл Рос- сияға тамырын кең жайып отырған Россия социал-де- мократиялық жұмысшы партиясының бір бұтағы . бола отырып, «Армяп социал-демократтарыныц одағы» өзі- пің қызметінде оған толық ңосылады жәие жалпы Рос- сия пролетариатының мүдделері үшіп, оның ішінде ар- мян пролетариатының мүдделері үшін онымен бірлесе отырып күрес жүргізеді». Одан соң, Кавказда капита- лизмнің тез дамып отырғанын және осы процеспен бірге өзінің күпіі мен сан (қилылығы жағынан жан түршігер- лік нәтижелер туып отырғанын көрсете келіп, авторлар Кавказдағы жұмысшы қозғалысының қазіргі кездегі жағдайы туралы мәселеге көшеді. Ірі капиталистік кә- 5*


110
B. II. ЛЕНИН
сіпорындары жәпе көптегеи фабрнкалық пролетариаты бар Баку, Тифлис және Батум сияқты Кавказдың өнер- кәсіп орталықтарында бұл қозғалыс ңазірдің өзінде те- рең тамыр жайған. Бірақ Кавказ жұмысшыларының мә- дени дәрежесі аса томеи болғандықтан, олардың қожа- йындарға қарсы күресі, әрипе, осы уақытңа дейін азды-көпті санасыз, стихиялық сипатта болып келді. Жұмысшылардың бытырацқы күштерін біріктіре ала- тын, олардың талаптарына айқып форма бере алатып және олардың таптық сана-сезімін қалыптастыра ала- тын күш қажет болды. Ондай күш социализм болып та- былады.— Одан соң ғылыми социализмнің пегізгі қағи- даларын қысқаша баяпдай келіп, Одақ халықаралық социал-демоіфатііяпыц жәпе атап айтңапда орыс со- циал-демократиясыпыц ішіпдегі қазіргі -кездегі ағымдар жөиіиде озіпің позициясыіі айқыпдайды. «Социалистік мұратты,— деліпгеи Мапифесте,—біздің ойымызша, жұ- мысшы табының өз күшімен экономикалық әрекет етуі- мен де, бірен-саран саяси және әлеуметтік реформалар- мен де жүзеге асыру мүмкін емес; оны осы күнгі бүкіл құрылысты түбірінен қирату арқылы ғана, әлеуметтік революция арқылы ғана жүзеге асыруға болады; бұл әлеуметтік революцияға пролетариаттың саяс-и диктату- расы қажетті пролог болуға тиіс». Одан соц, Россияда өмір сүріп отырғап саяси ңүрылысты қоғамдық қозға- лыс атаулыға, әсіресе жұмысшы қозғалысына жау қү- рылыс деп айта келіп, Одақ озінің ең таяудағы міндеті армян пролетариатына саяси тәрбие беру және оиы бү- кіл Россия пролетариатының патша самодержавиесіи құлату жолындағы күресіпе тарту екеніп мәлімдейді. Жұмысшылардың қожайыпдарға қарсы бірен-сараи эко- номикалық күресіпің қажет екеидігін тольщ теріс деп таппаса да, Одақ оған, алайда, дербес мадыз бермейді. Одақ бұл күресті жұмысшылардың материалдық жағ- дайын жақсартатындықтаи және олардың саяси санасы мен таптық ынтымағын қалыптастыруға себепші бола- тындықтан ғана тапиды.
Біз үшін Одақтың ұлт мәселесіне көзқарасы өге қыз- ғылықты болып табылады. «Орыс мемлекетініц қүра- мына,— делінгеы Мапифесте,— мәдени дамудың әр түрлі


«АРМЯН СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТАРЫ ОДАҒЫНЫҢ»... 111
сатысында тұрған көптеген әр түрлі шағын халықтар- дың кіретіндігін еске ала отырып және, осы әртекті элементтердің мүдделерін жергідікті өзін өзі басқару- дың кең түрде дамуы ғана қамтамасыз ете алады деп ұйғарып, біз болашақ еркін Россияда федерацияльщ (курсив біздікі) республика құруды қажет деп санай- мыз. Ал Кавказды алатын болсақ, оның халқы сан түр- лі тайпалардан құралғанын еске ала отырып, біз түрлі ұлттардың барлық жергілікті социалистік элементтерін және барлық жұмысшыларын біріктіруге тырысамыз; біз самодержавиеге қарсы неғұрлым нәтижелі күрес жүргізу үпіін біртұтас берік социал-демократиялық ұйым құруға тырысамыз. Болашақ Россияда біз барлық ұлттардың өзін өзі еркін билеу правосын таиимыз, өйт- кені біз ұлт бостандығын жалпы азаматтық бостандық- тың тек бір түрі ғана деп білеміз. Осы жағдайды негіз- ге ала отырып және, біз жоғарыда атап көрсеткендей, Кавказдың түрлі тайпалардан құралғандығымен және әрбір жеке тайпалардың арасында географиялық бөлі- ніс жоқтығымен санаса отырып, біз Кавказ халықтары үшін саяси автономия беру талабын өзіміздің програм- мамызға енгізуді мүмкін деп таппаймыз; біз мәдени өмірге ғана қатысы бар автономияны, яғни тіл, мектеп, білім алу және т. с. бостандығын талап етеміз».
Біз «Армян социал-демократтары одағының» Мани- фесін және әсіресе оның ұлт мәселесін дұрыс қоюға ты- рысқан тамаша әрекетін шын жүректен қүттықтаймыз. Бұл әрекет аяғына дейін жеткізілсе өте жақсы болған болар еді. Россияның барлық социал-демократтары ұлт мәселесінде басшылыққа алуға тиісті болып отырған не- гізгі екі принципті Одақ әбден дұрыс белгілеп отыр. Бұл, біріншіден, ұлт автономиясын емес, саяси және азаматтық бостандық пен толық тең праволылықты та- лап ету; бұл, екіншіден, мемлекет құрамына енетін әр- бір ұлт үшін өзін өзі билеу правосын талап ету. Бірақ осы екі принциптің екеуін де «Армян социал-демократ- тарының одағы» әлі толық дәйекті түрде жүргізе алмай отыр. Шынында да, олардың көзцарасы турғысынан фе- дерациялыц республиканы талап ету туралы айтуға бо- ла ма? Федерация автономиялық ұлттық саяси тұтастық


112
В. И. ЛЕНИН
болуын көздейді, ал Одақ ұлттық автономияны талап етуден бас тартып отыр. Толық дәйекті болу үшін, Одақ жалпы демократиялық республика талабымен піектеліп, федерациялыц республика жөяіндегі талабын өзінің программасынан алып тастауы тиіс. Федерализмді және ұлт автономиясын уагыздау пролетариаттың ісі емес, автономиялы таптыц мемлекет құру талабына апарып соңтырмай қоймайтын мұндай талаптарды ұсыну проле- тариаттың ісі емес. Пролетариаттыц ісі — барлық және әр түрлі ұлттардың жұміясшыларының неғұрлым қа- лың буцарасын барынша тығызтоптастыру, демокра- тйялық республика жолында және социализм жолында мумкіндігіише кец майданда күрес жүргізуге топтасты- ру. Ал егер қазіргі біздің заманымыздағы мемлекеттік майдан коптеген жаптүршігерлік зорлықтар жасау ар- ңылы құрылып отырғап болса және солар арқылы күш алып, етек жайып отырған болса, онда біз қанаудың және езушіліктіц барлық түрлеріне қарсы барынша ііә- тиЖелі күрес жүргізу үшін езгіні неғұрлым көп коріп отырған және күреске неғүрлым қабілетті жумысшы табыныц күштерін бытыратпай, біріктіруге тиіспіз. Әр- бір ұлттың өзін озі билеу ітравосын танудьі талап етудің мәнісі тек мынау: біз, пролетариат партиясы, халықтың өзін өзі билеуіне зорлыцпен немесе әділетсіздікпен сырттан қол сұғу эрекетінщ уандайына да болса әрқа- шан және сөзсіз царсы болуға тиіспіз. Өзіміздің осы те- ріс борышымызды (зорлықцен күресу және оған қарсы болу) орындай отырып, біз өз тарапымыздан халықтар мен ұлттардың емес, әрбір ұлттың ішіндегі пролетариат- тың өз билігі өзінде болуына қамқорлық істейміз. Со- пымеп, Россия социал-демократиясыпың жалпы, пегізгі және әрқаіпан міндетті программасы — азамйттардың (жынысына, тіліне, дініне, нәсіліне, ұлтына және т. с. қарамастан) толық тең праволылығын және олардың ерікті түрде демократиялық жолмен өзін өзі билеу пра- восып талап ету ғапа болуға тіііс. Ал улт автономиясын цолдау талабыпа келетін болсақ, онда бұл қолдау әсте де пролетариаттың тұрақты, программалық міндеті бо- лып табылмайды. Мұндай қолдау оған кейбір, ерекше реттерде ғана қяжет болуы мүмкін. Армян соцйал-де-


«АРМЯІІ СОЦИАЛ-ДЕМаКРАТТАРЫ ОДАҒЫНЬТҢ»...
113
мократтарына келетін болсақ, бұл сияқты ерекше жағ- дайлардың жоқ екендігін «Армян социал-демократтары одағының» озі мойындап отыр.
Федерациялық және ұлттық туралы мәселеге біздің тағы да оралуға үмітіміз бар *. Ал қазір Россіія социал- демократиялық жұмысшы партиясыньщ жаңа мүшесі— «Армяп соцпал-демократтары одагып» тағы бір рет қүт- тықтаумеи аяқтаймыз.
іИскра» № 33, 1 февралъ, 1903 ж. «Искра» газетгнгц текстг
бойъіиша басылып отъір
Қараңыз: осы том, 258—268-беттер. Ред.


115
ЕВРОПАДА ЖӘНЕ РОССИЯДА АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕГЕ МАРКСТІК КӨЗҚАРАСТАР60
«Лекциялар программасы» 1903 ж. 10(23) февралъдан ертерек;
«Біргнші лекцияныц конспектгсі» 1903 ж. 10 және 13 (23 жэне 26) февралъдыц аралъіғында жазылған
Бгрінші per 1932 ж. Ленинніц XIX жинағында басылған
«Лекциялар программасы» — і^олжазба бойынша; «Бгргнші лекцияныц конспектгсі» — коғамдыт} ғылымдардыц Париждегі оръіс жоғары мектебі тыцдаушысынъіц
В. И. Ленин ъарап түзеткен конспектісі бойынша басылып отыр


117
ЛЕКЦИЯЛАР ПРОГРАММАСЫ
I лекция. Аграрлыц мэселенің жалпы теориясы. Ка- питалистік егіншіліктің құрылуы. Сауда егіншілігі өсуі- нің түрлі формалары және ауыл шаруашылық жалдама жұмысшылар табыиың құрылуы. Маркстің рента теориясы. Жер иелерінің қоғамнан алым-салықтар алуының себебін табиғи заңдармен (топырак, құнарлы- лығының кеми беру заңы сияқты атышулы заңмен) тү- сіндіруге тырысатын сын мекте-бі дейтіннің (Булгаков, Герц, Давид, Чернов, ішінара Маслов мырзалар және басқалар) ілімдерінің буржуазиялық сипаты. Капита- лизмнің егіншіліктегі қайшылықтары.
II лекция. Егіншіліктегі усац және ірі өндіріс.
Сын мектебі дейтіннің қазіргі қоғамдағы ұсақ өнді- рушінің құлдық халін бүркемелеуге тырысуы. Бұл мек- теп мүлдем теріс түсінген монографиялық зерттеулерді (М. Гехт, К. Клавки, Аугаген) талдау.
III лекция. Жалғасы. Баден анкетасы. Оның нәтиже- лерінің маркстік көзқарастарды толық дәлелдеуі. Гер- ман аграрлық статистикасының жалпы мәліметтері. Ірі капиталдың латифундиялық азғындауы туралы ертегі. Егіншіліктегі машиналар. Жұмыс колігінің орта шаруа шаруашылығында өте нашарлауы. Егіншіліктегі коопе- рациялар; сүт серіктіктері туралы немістердің 1895 жылғы жалпылама мәліметтері. Егіншіліктегі коопера- циялар мен онеркәсіптегі трестердің арасындағы форма жоніндегі айырмаптылықтар, яғни бұл екеуінің қоғам- дық-экономпкалық мазмұны жағынан толық біртектес


118
В. И. ЛЕНИН
екендігін *сын мектебі дейтіннің ұғуына бөгет болған айырм ашы л ықт ар.
IV 	лекция. Россияда аграрлъіц мэселенщ цойылысы. Аграрлық демократияның қарапайым формалары болып табылатын халықшылдық көзқарастыц негіздері және оның тарихи маңызы. Шаруалар туралы мәселенің (қауым және халықтық өндіріс) негізгі маңызы. Ша- руалардың село буржуазиясы және село пролетариаты больгп жіктелуі. Бұл процесті зерттеу әдістері және оның імаңызы. Барщиналық шаруашылықтың орнын ка- питалистік іпаруашылықтың басуы. Халықшылдық көз- қарастардың реакциялық сипаты. Ңазіргі заманғы тари- хи кезеңнің тілектері: ^крепостпиктік правоның қалдық- тарын іжою жәніе деревняда тап күресін еркіи дамыту.


ЕВРОПАДА ЖӘІІЕ РОССИЯДА АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕГЕ... 119
БІРІНШІ ЛЕКЦИЯНЫҢ КОНСПЕКТІСІ
ЖАЛПЫ ТЕОРИЯ
Капиталистік опдіріс әдісініц дамуы туралы Маркс теориясының онеркәсіике қапдай қатысы болса, егінші- лікке де сопдай қатысы бар. Капитализмнің негізгі бел- гілерін және опың егіншілік пен өнеркәсіптегі әр түрлі формаларын шатастырмау «керек.
Егіпшілікте капиталистік құрылысты туғызып отыр- ған процестің негізгі белгілерін және оның ерекше фор- маларыи талдап корейік. Бұл процесті туғызып отырғап себеп екеу: 1) товар өидірісі және 2) товар болып отыр- ған опім емес, жұмыс күші екендігі. Осы жұмыс күші айырбасқа тартылған кезде, бүкіл өпдіріс капиталистік ондіріске айналады, срекше иролетариат табы пайда бо- лады. Егіпшілікте товар опдірісіпіц осуі жәпе жалдама еңбектің оркепдеуі оперкәсіптегідеп горі басқа формада болады, сопдықтан Маркстің теориясын бұғап қолдану дұрыс көрінбеуі мүмкіп, бірақ егіпшіліктің қандай фор- мада капиталистік егіншілікке айпалатьшдығып білу ке- рек. Бұл үшін ең алдымен 2 құбылысты апықтап алу керек:
I. Сауда егініпілігі қалай осіп отыр? және
II. Жұмысшы табыпың құрылуы қалай көрініп отыр?
I. Бұл процестің негізгі 'корінісі — индустрия халқы- ның тез өсуі және ондіріс бұйьимдарының рынокқа шығарылуы. Демек, товарлы егіншіліктің кеңінен да- муы үшін егінші емес халықтың кең түрде дамуы қа- жет. Бұл процесс әр түрлі формаларда коріпеді және шеттен астық әкеліп, шетке астық шығарушы елдерде


120
В. И. ЛЕНИН
байқалып отырады. Ал индустрия халқының тез өсуі өнеркәсіпті елдерде астықтың тапшылығын туғызады, яғни техника жүйесі өзгермейтін жағдайда бөтен елдер- ден астық алмайынша болмайды. Барлық жер жеке меи- шікте болып отырған жағдайда астықты керексінудің артуы монополиялық бағапыц тууыиа апарып соғады.
Рентапы түсіпдіру үшіп бұл маңызды.
Сауда егіпшілігіпің құрылу процесіпің озі фабрика- лы онеркәсіптегідей емес, басқаша жағдайда болады: онеркәсіпте бұл процесс жай жәпе төте формада өтеді, ал егіпшілікте біз басқа жағдайды кореміз; опда сауда егіншілігі меп саудалық еімес егіншіліктің араласып кетуі басым. Мүнда әр түрлі формалар қосылып отыр. Әрбір жердіц озінде рыпокқа иегізінеи белгілі бір өнім шығарылып отырады. Бір жағыпан, иомещиктіц, әсіре- се шаруапыц опдірісі товар өпдірісі болады, ал екіпші жағыпан, ол өзіпің тұтыпушылық сипатын сақтайды.
Ақшаның керектігі патуралды шаруашылықтап сау- да шаруашылығына көшу қажеттігіп туғызады. Ақша- ның күші Батыс Европада ғана емес, Россияда да ша- руаларға өктемдігін жүргізеді. Земство статистикасьпта қарағанда, патриархтық шаруашылықтың қалдықтары өте күшті жерлердің өзінде де шаруалардың рынокқа бағыныштылығы орасан күшті.
II. Жалдама жұмысшылар табыпың құрылу процесі шаруалардың 2 жікке ыдырауынап келіп шығады: 1) фермерлер, 'бұлар егіншілікке онеріюсіп ретінде қа- райды, жәпе 2) жалдама жұмысшылар. Бұл процесті көбінесе шаруалардың жіктелуі деп атайды. Бұл про- цесс, іәсіріесе, Россияда 'козге іөте айқын түсті. Оны фео- далдық системаныц замапында-ақ экопомистср байқа- ған болатын.
Цұрылу ерекшеліктері.
Бұл процесс бірқалыпты болып отырмайды. Жалдама жұмысшылар табының құрылу процесімен қатар біз патриархтық системапың өмір сүріп отырғандығын жә- не жаңа, капиталистік системаның пайда болуын коре- міз. Жалдама жүмысшы табы қайткен күнде де жермеп байлапысты: демек, процесс формалары мейлітіше саи алуан түрлі болмаң.


ЕВРОНАДА ЖӘНЕ РОССИЯДЛ АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕГЕ... 121
КАПИТАЛИСТІК ЕГІНШІЛІКТІҢ ҮСТЕМДІГІ ТУРАЛЫ Рента
Капиталистік елдің халқы 3 тапқа бөлінеді: 1) жал- дама жұмысшылар, 2) жер иеленушілер және 3) капи- талистер. Системаны зерттеген кезде, мұндай анық бө- ліну әлі қалыптасып жетпеген жерлердегі ерекше жағ- дайларды ескермеуге тура келеді.
Маркстің айтуынша, өнім қажетті өнім және қосым- ша өнім болып негізгі екі бөлімге бөлінеді. Міне осы қосымша өнімнің белгілі бір бөлігі, атап айтқанда, сол өнімнен кагіиталға келетін орташа пайданы шегеріп тастағаннап қалатын болігі жер реитасы болып табыла- ды. Ал дамығап капиталистік қоғамда орташа пайда бә- секенің әсерімеи құралып отырады, бұл бәсеке капита- листер арасында қосымша өнімді жұмыешылардың са- пыиа пропорциялы бөлмейді, кәсіпорынға жұмсалғап барлық капиталдыц молшеріие пропорциялы етіп бо- лсді.
Орташа пайдаиыц жасалуын Маркс «Каііиталдың» III томында талдайды. Ңұнарлылығы әр түрлі учаске- лерде капитал әр түрлі пайда береді: нашар жер пайда- пы аз береді, жақсы жер пайдапы коп береді, үстеме пайда бсреді. (Рикардо Маркске дейіп-ақ рента теория- сының мегізін салғап болатып.) Астық рыпогыида баға монополлясы болуы жәие астықтың жалпы мөлшерінің тапшылығы себепті, астықтыц бағасын жердің нашар учаскесі белгілеп отырады. Нашар және рыноктан не- ғұрлым алыс жатқан жермен салыстырғанда сапалы жерден немесе рынокқа жақын жерден алынатын пай- даның артығы, Маркстің айтуынша, дифференциалдыц рента деп аталады.
Рентапы жер иеленушілер фермерлерден тартып алып отырады.
Қосымша пайданың түрліше мөлшері 2 түрлі болуы мүмкін: 1) жердің ңұнарлылығының түрліше болуынан туатын мөлшер жәңе 2) капиталды түрліше қолданудан туатыи мөлшер. Сонан соң. Жерде жеке меншік шаруа- шылық монополиясынан басқа жерге жеке меншік мо- иополиясы тағы бар: жер пеленуші астықтың бағасы


122
В. И. ЛЕНИН
көтерілгенге дейін жерді фермерге бермеуі мүмкін, с'он- да ол абсолюттік рента алып отырады, бұл элементар- лық монополия болып саиалады. Бұл монополияның: 1) таза түрдегі монополия болуы мүмкін (онда, жете талдау жасайтын болсақ, бұл мопополия рента деп ата- луға тиіс емес). 2-ден, төмендегі жагдайға байланысты абсолюттік рента егіншілікке жұмсалған капиталдап түсетін қосымша пайдадан алынуы мүмкін. Егіншілікте техника төмен, сондықтан мұнда өзгермелі капиталдың (=пайда туғызатын капиталдың) үлесі өнеркәсіптегі- ден жоғары. Сондықтан егіншілікте пайданың үлесі де өнеркәсіптегіден жоғары болуға тиіс. Ал енді жер иеле- ну монополиясы егіншілііктегі жоғары пайдапы жөне өнеркәсіптегі томен пайдапы теңгеруге бөгет жасап оты- рады. Сөздің дәл мағынасында, абсолюттік рента егін- шіліктегі неғұрлым жоғары, теңгерілмеген пайдадан алынып отырады. Оның шығар көзі — астықтың баға- сын арттыру. Ал дифференциалдық репта оиімпен алы- ыады. Саудаға жаңа елдердіц келін қосылуымен сипат- талыіп отырван соңғы жылдар дағдарысқа әкеп соқ- тырды.
Жердіц бағасы есепке алынған, алдын ала болжапған рента болып табылады. Сондықтан оғап белгілі бір мөл- шердегі капиталдан түсетіп кіріс деп қарайды. Жерді сатып алғанда орташа рента бере алатын кіріс мөлше- рінде капитал жұмсау керек болады. Сондықтан индуст- рияның жылдам дамуы Европада рентаны қатты көте- ріп, оны тұрақтаидырды.
Масловтың жақында шыққап «Россиядағы ауыл ша- руашылығы дамуының жағдайлары» деген кітабының көпшілік болімі рента теориясына арналған, ал бұл мә- селеде Маслов Маркстің «сыпшылары» деп аталатын Булгаков мырза және басқалар сияқты буржуазияшыл «сыншылардыц» дәлелдерін қайталап, мүлдем қате көз- қараста болып отыр. Маркс ағылшыпның ескі саяси экономиясының бұл мәселеге өте үстірт қарағандығын: мұиы ерекше тарихи жағдайларды тудыратын процесс деп қарамай, табиғи жағдайларды тудыратып процесс деп қарағандығын көрсётті, сондықтан саяси экономия: рента жердің жақсы учаскесінен нашар учаскесіне ко-


ЕВРОГІАДА HOHE РОССИЯДА АГРАРЛЬІҢ МӘСЕЛЕГЕ... 123
шу қажеттігіпе байланысты пайда болады деп пайымда- ды. Бірақ мұның керісінше көшуі де болады, өйткені жерді өңдеп жетілдіру болып отырады. Сыншылар Маркстен шегініщ буржуазиялық эконамияға қарай ке- тіп отыр.
Рента теориясын таяз ұғынудың тағы бір түрі — ол дифференциалдық рентаның пайда болу заңын топырақ ңұнарлылығының кеми беру заңымен біріктіру болып табылады, осының салдарынан жердің белгілі бір учас- кесінен түсетін пайда кеміп отырады-мыс деу. Жақсы жерлерден нашар жерлерге көшудің себебін Рикардо капиталды үсті-үстіие көптеп жұмсаудың мумкін емес- тігінен деп түсіпдіреді.— Орыс «сыпшыларының» бәрі де топырақ құпарлылығыпың кеми беру теориясыи қор- ғау жағыпа шықты; басқа мәселелерде марксист болып қалғысы келетін Маслов та осы теорияны жақтады. Бі- рақ бұл теорияны жақтаудың дәлелдері: егер бұл тео- рияны танымайтын болсақ, онда алақандай жердің оиі- мімеп бүкіл бір мемлскетті асырауға болады деп мойындау керіеік қой деген сияқты іпыімшыма сөзден әрі ұзап кете қойған жоқ.
Маркс бұл теорияға қарсы күресті. Бұл теория каші- талдың шығынына арифметикалық түрғыдан қарайды және жалпы шаруаіиылықтың жағдайларып ескермей, қатеге ұрынады. Егер үсті-үстіне көп капитал жұмсау әрқашан мүмкін деп ұйғарсақ, онда бұл теория дұрыс болар еді, бірақ мұндай жағдай системалардың қайта құрьтлуын көздейді, ал егіншіліктегі системалар ғасыр- лар бойы сақталады, ал мұның озі капиталды жұмсау- ға белгілі шектер қойып отырады. Егер техника өзгер- мейтін болса, онда капиталды одаи әрі жұмсау мүмкін болмайды немесе өте тар шеңберде ғана мүмкін болады. Маркс өнеркәсіпте де белгілі бір колемдегі жерде өнді- рісті іпексіз іөрікепдете беру мүмкін еімес деш көрсете- ді: егер -кәюйюрын белгілі бір көлсмдегі жерді алып отырған іболса, ендірісті өркендету үіпін жер к/өлемін ке- ңейтуге тура келеді. Егер жер тиімді жолмен өңделетін болса, онда бұл өндірісті тек жақсартуы ғапа тиіс, сөй- тіп, жерді осылай күтіп өңдегенде оның пайдасыз емес екені былай тұрсын, қайта керісінше деп қорытынды


124
В. И. ЛЕНІІН
шығарады Маркс. Маркстің теориясына іқарсы адамдар міне осы «егер» дегеыді елемей кетіп отыр. Сонымен Маслов, 'бейне 'марксист болып, бұл мәселе жөніндегі өзі- нің көзіқарастарымен көп адамды шатастыруы мүмкін. Оның кітабы бізідің заманььмызда юаисыз ‘көп кездесетін мысалдардың бірін — алға қарай жүрудің орнына кейіи ңарай жүргендікті көрсетеді.
Егінші халық абсолютті азаюда, бірақ егішпілік оп~ дірісі алға басуда. XIX ғасыр бойында бұл прогресс то- варлы егіншіліктің өсуімен тығыз байланысты болды. Бұл прогресс қазіргі капиталистік құрылыстың негізгі белгілерінің бірін сипаттайды; ол белгі егіпшілікте бә- секенің туып отырғандығынан, егіншілік үшіп рынок туып отырғаидығынаи жәпе халықтың жіктелуінен бай- қалады. Бұл прогресс егіншіліктің дамуына күшті сер- пін болды, бірақ прогрестің әрбір қадамы жаңа, ғылы- ми егіншіліктің барлың өндіргіш күштерін түгел пайда- латіуға мүмкіндік бермейтін қайшылықтардыц тууымеп ұштасып отырды. Капитализм жердің ондіргіш күште- рін ысырап 'етумен қатар жүргп іотыратын ірі өндіріс- ті, бәсекені туғызады. Халықтың қалаға шоғырлануы- нан бос қалған жерлер пайда болады, зат алмасу тәрті- бі бұзылады. Жерді өцдеу жақсартылмайды, не жақсар- тылса да, тиісті дәрежеде жақсартылмайды.
Социалистік сын бұғаи коптеи-ақ пазар аударды (Маркс). Герц мырза, одан соң бізде Россияда Булга- ков, Чернов, Струве мырзалар Либихқа сүйенген Маркс- тің теориясы ескірді дегенді айтты. «Сыншылардың» бұл пікірі мүлдем қате. Капитализмнің жерді пайдала- ну мен жерді тыңайтудың арасындағы теңбе-теңдікіті бұзып отырғандығы күмәнсыз (қалаіның деревняідап бө- ліпуіпің ролі). Маркстік теорияға емес, оііы «сыпаушы- ларға» тілектес көп жазушылардың өздеріпіц келтіретіп мәліметтері олардың өздеріне қарсы дәлел болады. Мә- селен, Носсиг (Nossig). Оның мәліметтері бойынша, жердің өндіргіш күштерінің орны толтырылып отыр- майтын көріпеді, жерден қанша алынатын болса, оғаіі сопша қайтып берілмейтін көрінеді. Жерді імалдың қиы- мен, жасанды тыңайтқыштармен тыңайтып отыру ке- рек. Орта есеппен алғанда бір гектар жерге жұмсала-


ЕВРОПАДЛ ЖӘНЕ РОССИЯДА АГРАРЛЬІҚ МӘСЕЛЕГЕ... 125
тын 60 000 килограмм тыңайтқыштың 7з-і табиғи ты- ңайтқыштар болу керек екен, бірақ егіншіліктің қазіргі системасы мұны бере алмайды.
Сонымен, капитализмнің егіншілікке жасайтын ық- палы мыналардан көрінеді:
Ол жалдама жұмысшының ерікті болуып талап етеді және ескі кіріптарлықтыц барлық формаларын ығыс- тырып шығарады. Бірақ ауыл шаруашылығыпдағы жал- дама жұмысшылар езгідеп құтылмай келеді. Езушілік кушейді және ол үлкен күресті керек етіп отыр.
Капитализм жер иеленуітіілер алатын алымдардың молшерін, дифференциалдық жәые абсолюттік реитаиыц коломін орасан кобейтті. Шамадан тыс кои рсита егіи- шіліктіц сшаіі орі осуіис кедергі туғызады.


126
ЕВРЕЙ ПРОЛЕТАРИАТЫНА
«ДЕРБЕС САЯСИ ПАРТИЯ» КЕРЕК ПЕ
«Литвадағы, Полыпа м>еп Россиядағы жалпы еврей- лік жұмысшы 'одағыпың ілстелдік коімитеті» шығарып тұратын «Последние Известияпың» 105-номеріндегі (1903 ж. 28/15 январьдағы) «Бір прокламация жөніп- де» (атап айтқанда Россия социал-демократиялық жұ- мысшы партиясының Екатерипослав комитетінің про- кламациясы жө-нівде) деген шағын мақалаідан қанша- лықты маңызды және шыпында «күтпеген жағдайға соқтыруы ықтимал» болса, соіишалықты таңқаларлың мынадай тұжырымды табамыз: «еврей пролетариаты өз алдына дербес (sic! *) Бунд саяси партиясы болып қа- лыптасты» (sic!).
Біз мұиы осы кезге дейін білмеуші едік. Бұл жаңа- лық.
Осыған дейіп Бунд Россия социал-демократиялық жұ- мысшы партиясының құрамдас бір бөлігі еді, ал «Пос- ледние Известияның» 106-номерінде Бундтың Орталық комитетінің мәлімдемесін, бас жағында: «Россия соци- ал-демократиялық жұмысшы партиясы» деп жазылған мәлімдемесін тағы да (тағы да!) кездестіреміз. Рас, Бунд өзінің соңғы, IV съезінде өзінің атьгн өзгертуге (Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясының қандай да болса бір бөлігінің аты туралы мәселе жөнін- де орыс жолдастардың пікірін тыңдағысы келетіндігін ескертпестен) және Россия партиясыпың уставыпа жа-
— сслай! Ред.


ЕВРЕЙ ПРОЛЕТАРИАТЫНА «ДЕРБЕС САЯСИ ПАРТИЯ»... 127
ңа федерациялыц қатынастарды «өткізуге» ңаулы шы- ғарды. Егер Бундтың шетелдік «Орыс социал-демократ- тары одағынан» шығуын және сол Одақпен федерация- лық шарт жасасуын осы сөзбен атауга болады десек, ол тіпті бұл қатынастарды іс жүзінде «өткізіп те» қойды.
Бірақ Бупдтың озі, оның IV съезінің шешімдеріне қарсы «Искра» айтыс ашқанда, Россия социал-демокра- тиялық жұмысшы партиясыпда тек өзіміздщ тілектері- міз бен шешімдерімізді ғана өткізгіміз келеді деп тіпті айқын мәлімдеді, яғни қашаи бүл партияпың жаңа ус- тавы қабылданғанша, қашан ол Бунд жонінде қатынас- тардың жаңа формаларын жасағанша РСДРП-ның бөлі- гі болып қала береміз деп турадан-тура жәие үзілді-ке- сілді мойындады.
Ал еиді тосыішап келіп, еврей иролетариаты өз ал- дына дербес -саяси <партияға уалыптасцан ібольгп шығып отыр! Тағы қайталап айтамыз: бұл жаңалық.
Осы сияқты тағы бір жаңалық — Бундтың шетелдік комитетіиің Екатеринослав комитетіне айбат шегіп, жөнсіз тиісуі. Біз, ақыры (амал цанша, көіг кешігіп болса да), бұл прокламацияны алдық, ал енді осындай проклаімацияға тиісу, Буңд тарапынан, кумәнсыз, ірі саяси қадам болып табылатыпып * біз ешбір тайсалмай айта аламыз. Бұл ңадам Бундты дербес саяси партия деп жариялағапдыққа бүтіпдей сәйкес келіп отыр және, өз тарапыпап, бұл жаңа партияиың бет-бейпесі меи қызмет түрі қандай екепін айқындап береді.
Әттең, бізге Екатеринослав прокламациясын түгелі- мен келтіруге орынның тарлығы кедергі болып отыр (ол «Иокраның» 'екі бағанадай жерін алып тұрар еді **), сонымен біз енді бұл аса жақсы прокламация Екатери- нослав цаласының (бұл сөздердің неліктеи астыи сызып отырғанымызды біз қазір түсіпдіреміз) еврей жұмыс- шыларына сионизм 62 мен антисемитизмге социал-демо- кратиялық көзқарасты тамаша түсіндіретіндігін ескер- тумен шектелмекпіз. Бұл арада прокламацияның еврей * Егер, әрине, Бундтың шетелдік комитеті бұл мәселеде бүкіл Бундтың пікірін білдіріп отырған болса.
** Біз баспаға әзірлеп жатқан кітапшамызда бүл прокламацияны түгелімен және оған Бундтыц шетелдік комитетінің тпісуін қайта ба- сып шығармақпыз 61.


128
В. И. ЛЕНИН
жұмысшыларының сезіміне, көңіл-күйлеріне және ті- лектеріне қамқорлықпен, жолдастық қамқорлықпен ңа- рауы сошпалық— «тіпті сіздердщ (прокламация еврей жұмысшыларға арнап айтады) улттыц мәдениеттерщіз- ді сацтап, онан әрі дамыту ушін», «тіпті таза улттъщ мудделер ушін» (прокламацияпың озінде асты сызылып, курсивпеп терілгеп) Россия соцтіал-демократпялық жү- мысшы партиясыиыц туы астыпда күресу керек деп ай- рықша ескертіп, баса көрсетеді.
Бірақ соған қарамастан Бундтың шетелдік комитеті (жаңа партияныц Орталық Комитеті дсп айта жазда- дық-ау) бұл прокламация Бунд туралы бір ауыз сөз де айтпады деп оған дүрсе қоя берді. Mine, прокламация- пыц жалғыз ғана, әйтсе де кешірғісіз, сұмдық қылмысы осы. Mine Екатерипослав комитетіпе «саяси мағынасы» жеткіліксіз деп айып тағылатып себебі де осы. Екатери- нославтың жолдастар «еврең пролетариатының күште- рін (!!) бөлек ұйымдастыру керектігі жайындағы пікір- ді (бұл бір терең және маңызды пікір екен!) әлі күнге ұқпағаиы» үшін, «әлі күнге опан (Буидтаи) үйтіп-бүй- тіп құтылу жөніндегі мағынасыз қиялмен болып жүр- гендері» үшін, аитисемитизм жұмысшы топтарымен жә- не сол топтардың мүдделерімен емес, буржуазиялық топтармен байланысты деген «зияны кем емес (сионис- тіктен гөрі) ертегіні» таратып жүргені үшіп жазғыры- лады. Міне соидықтан да «өз алдына дербес еврей жұ- мысшы қозғалысын бүркеу сияқты зиянды әдетті тастау керек», сөйтіп «Бунідтың өмір сүріп отырған фак- тісіне ікөну керек» доп Екатерипосліав комитетіне 'кеңес береді.
Енді: Екатерипослав комитетіпіц бүл арада шыны- меп қылмысы бар ма? шыиында да оітың Буітд туралы сөзсіз ауызға алуы керек пе еді? дегеп сүрақ туады. Бұл сұрақтарға тек жоқ деп жауап беруге болады, оның себебі мынау ғана: прокламация жалпы «еврей-жұмыс- шыларына» емес (Бундтың шетелдік комитетіпің бү- тіндей қате айтқаны секілді), «Екатеринослав т^аласы- ның еврей жұмысшыларыпа» арпалғап (Бупдтың шет- елдік ікомитеті соңғы іекі созіді цитатқа алуды ұмытып кетіпті!). Екатеринославта Бундтыц ешцандай уйымы


ЕВРЕЙ ПРОЛЕТАРИАТЫНА «ДЕРБЕС САЯСИ ПАРТИЯ»... 129
жоц. (Оның бер жағында, Бундтың IV съезі Россияның оңтүстігі жайында: еврей ұйымдары партия комитетте- рінің құрамына кіріп отырған қалаларда, олардың мұқ- таждары бұл комитеттерден бөлініп шықпай-ақ толық қанағаттандырылатып болғандықтан, бөлек Бунд коми- теттері цурылмасын де*п қаулы етті.) Ал енді Екатери- нославта еврей-жумысшылар ерекше комитет болып ұйымдаспаған соң, олардың қозғалысьш (сол жердің барлық жұмысшы қозғалысыпан бөлместеп) бүтіндей Екатеринослав комитеті басқарып отырады; бұл Екате- ринослав комитеті оларды Рюссия социал-де<мократиялық жұмысшы партиясына тікелей қоса бағындырады, де- мек, Россия социал-демократиялық жүмысшы иартиясы оларды партияпың тек бір жеке бөліктеріне емес, букіл партияға жұмыс істеуге шақырып отыруға тиіс. Мұн- дай жағдайларда Екатеринослав комитетінің Бундты ауызға алуы міпдетті емес екеиі былай түрсын, қайта, егер ол «еврей пролетариатының күштеріп бөлек ұйым- дастыру (бұл дұрысыпда жәпе мүмкіпдігіне келгенде дәрменсіздікті ұйымдастыру болып шығар еді) * керек- тігін» (буидшылдардың тілеуіише) уағыздауды ойлаған болса, онда бұл оныц тарапынап аса зор қателік бола- тындығы жәпе партияпыц уставып ғапа емес, пролетар- лық тан күресі бірлігіпщ мүдделеріп де тікелей бұзған- дық болатындыгы айқыи.
Содап соң. Екатерипослав комптеті аитисемитизм мә- селесін «айыра білуі» кем деп айыпталады. Бундтың шетелдік комитеті ірі әлеуметтік қозғалыстарға нағыз балаша қарайтынын көрсетіп отыр. Екатеринослав ко- митеті соцғы ондаған жылдар бойындағы халыңаралығү антисемиттік қозғалысты әңгіме етеді және «бұл қозға- лыс Гермапиядап басқа елдерге кошті, сөйтіп барлық жерде халықтың жүмысшы тоитарыпың арасында емес, * Мысалы, «христиандық жүмысшы үйымдарынан» шыққан біздің жолдастарымыз деген сөзді қолданып, Бунд нақ осындай «дәрменсіз- дікті ұйымдастыру» ісіне қызмет етеді. Екатеринослав комитетіне қарсы істеген барлыц қылықтары сияқты, мұнысы да сондай өрескел. Біз ешқандай «христиандық» жұмысшылар ұйымдарын білмейміз. Россия социал-демократиялық жүмысшы партиясына жататын ұйым- дар ешқашан да өз мүшелерін олардың дініне қарай айырып көрген емес, епщашан да олардың діндерін сұрап көрген емес — және тіпті Бунд шъінымен-аъ «дербес саяси партия болып қалыптасңан» заманда да — мүндайды епщаіпан істемейдг.


130
В. И. ЛЕНИН
нақ буржуазияльтқ топтары арасыпда өздеріне жақтау- шылар тапты» дейді.— «Бұл ертегінің» (сионистік ерте- гілерден гөрі) «зияны ікем емес»,— ;деп Бувдтың шетел- дік комитеті қатты ашуланып айтып салады. Антисе- митизм «жұмысшы бұқарасы арасында тамыр жайды» деп, оны дәлелдеу үшін «айыра білуші» Бунд екі факті келтіреді: 1) жұмысшылардың Ченстохов ойранына ара- ласуы және 2) Житомирде 12 (он екі!) христиан жұ- мысшының стачкашылардың орнына тұрып, «барлық жидтерді қырамыз» деп қорқытуы. Шындығында, дә- лелдері, әсіресе соңғысы, салмақты-ақ! «Побледние Из- вестияның» редакциясы 5 немесе 10 адам қатысқан ірі стачкалармен айналысып дағдыланғаиы соншалық, ха- лықаралық аитисемитизмнің белгілі бір «халық топта- рымен» байланысьша баға беру үшіп Житомирдегі 12 қараңғы жұмысшының қылығыи көлденең тартады. Рас, бұл бір керемет екен! Егер бундшылдар Екатери- послав комитетіне орыпсыз және кісі күлерлік ашу ша- қырудың ориына бұл мәселеиі біраз ойластырған болса және ең болмағанда оздері жуықта жаргонмен шығар- ған әлеуметтік революция жайындағы Каутскийдің кі- тапшасын қарап шыққан болса, онда олар антисеми- тизмнің халықтың жұмысшы топтарыиың мүдделерімеп емес, нақ буржуазиялық топтардың мүдделерімен сөз- сіз байланысты екенін ұққан болар еді. Тағы да біраз ойлап қараса, олар ондаған жұмысшылар түгіл, тіпті жүздеген-ақ ұйымдаспаған және оннан тоғызы әлі мүл- дем қараңғы жұмысшылардың қайсыбір ойранға қаты-і насқандығыпан қазіргі замапғы аитисемитизмнің қоғам- дық сипаты өзгермейтініи де ацғарған болар еді.
Екатеринослав комитеті антисемитизмді мәңгілік де- ген сионистердің ертегілеріне қарсы көтерілді (және заңды түрде көтерілді), ал Бундқа келсек, ол өзінің ашушаң түзетуімен мәселені тек шатастырып алды, сөйтіп еврей жұмысшылары арасыпа олардың таптық сана-сезіміп күцгірттендіруге бастайтын идеяларды та~ ратты.
Россияның бүкіл жұмысшы табының саяси бостандық пен социализм жолындағы күресі тұрғысынан алып қа- рағанда Бундтың Екатеринослав комитөтіне қарсы қы-


ЕВРЕЙ ПРОЛЕТЛРИАТЫНА «ДЕРБЕС САЯСИ ПАРТИЯ»... 131
лығы жөнсіздіктің барып тұрған шегі. «Дербес саяси Бунд партиясы» тұрғысынан қарағанда бұл қылык, тү- сінікті болып шығады: ол — «еврей» жүмысшыларын христиапдармен бірге, болместен, ешбір жерде ұйымдас- тырамын деуші болмаңдар! Россия социал-демократия- лық жұмысшы партпясы атыпап пемесе оііың комитет- тері атынан еврей жұмысшыларына Бунд арқылы бол- маса, Бундтың атын айтып болмаса, туралай, «коктей өтііп» ісөз тастаушы ібюлмаңдар!
Бұл тым аянышты факт — кездейюоқтық емес; Еврей пролетариатына қатысты істер жоніиде автономияның орнына сіздер «федерацияны» талап еттіңіздер, содан соң —енді сюл феідерацияны цалай да болса әйтеуір өт- кізуге мүмкіндік табу үшін, сіздерге Бундты «дербес саяси партия» деп жариялау керек болды. Бірақ Бунд- ты дербес саяси партия деп жариялаушылық ұлт мәсе- лесіндегі негізгі қатені орескелдікке дейін жеткізу бо- лады, еврей пролетариатының және жалпы еврей соци- ал-демюкраттарының көзқарастарындағы өзгерістің сөзсіз жіане лажсыз басталатын жері осы болады. 1898 жылғы устав беретін «автономия» еврей жұмысшы қоз- ғалысына не керек болса, соііың бәрін де қамтамасыз етеді: жаргонда насихат және үгіт жүргізуді, әдебиет пеи съездерді, ортақ бір социал-демократиялық програм- маны дамыту бағытында айрықша талаптар қоюды жә- не еврей тұрмысының озгешелігінен туатып жергілікті мұқтаждар меп тілектердің қанағаттаидырылуыи қамта- масыз етеді. Бұдап басқа реттердіц бәріпде де орыс про- летариатымеп бүтіндей және өте тығыз бірігу керек, Россияиың бүкіл пролетариатының күрес мүдделері үшін бірігуі кереік. Істің нағыз шын мәніне келгенде, осындай біріккеи жағдайда қапдай да болса «майорлан- дырудан» қорқушылық негізсіз, ойткепі еврей қозғалы- сының айрықша мәселелерінде майорландырудап сол автономияның өзі-ақ сақтайды, ал самодержавиемен кү- ресу, бүкіл Россия буржуазиясымен күресу мәселелерін- де біз біртұтас, орталықтанған, жауынгер ұйым ретінде шығуға тиістіміз, біз тіл және үлт өзгешелігіне қара- май, теория және практика мәселелерін, тактика және ұйымдастыру мәселелерін ұдайы бірге шешумен топтас-


132
В. И. ЛЕНИН
қан бүкіл пролетариатқа сүйөнуге тиістіміз, ал әрқай- сысы өз жолымен, бөлек жүретін ұйымдар құрмауымыз керек, өз тегеурініміздің күшін толып жатқан дербес саяси партияларға бөлшектеп, әлсіретпеуіміз керек, өзі- ңе-озің қолдап еккеп ауруды соцыпап атыпіулы «феде- рация» дегеппің пластырымеп емдеп жүрмеу үшін, оқ- шаулыіқ және даралапып болінутпілікті іепгізбоуіміз керек.
«Искра» № 34, 15 февралъ, «Нскра» гпзетініц текстг
1903 ж. бойынша басылып отыр


133
САМОДЕРЖАВИЕ ҚОБАЛЖУДА...
Самодержавие қобалжуда. Ңұдіреті күшті патгпапың өзі мұны халық алдыпда ашықтап-ашық мойыпдап отыр. 26 февральдағы патша манифесінің орасан зор маңызы осыпдай, сөйтіп мапифестің іші екі ұшты сөз- дерге, ескертулер меи сылтауларға лықа толы, бірақ оның ешқайсьгсы да басталғап істің тарпхи маңызып озгерте алмайды.
Патша бастауын ескіпіе — әзірге ескіше: «тәңірінің шапағатымен...» деп бастайды да, аяқтауын — цоғам се- німіне бөленген адамдарды жәрдемге шақырып, жарты- лай қорқақтық, жартылай екіжүзділік сөздермен аяқ- тайды. Русь жерінде үкіметтің тәңірініц шапағатымеп өмір сүре алатын заманыныц қайта айиалмастай болып өтіп бара жатқанын, Россияда бұдан былай бірден-бір мықты үкімет халъіцтъщ еркімен құрылатын үкімет бо- латындығын патшаның өзі де сезеді.
Патша Россия державасының ғасырлар бойы келе жатңаті негіздеріп сақтаймыз деп бергеп ңасиетті антын қуаттап отыр. Ресми тілден орыс тіліне аударғанда, мұ- ның мәнісі: самодержавиені сақтау деген соз. Бір кез- де, революциялық қозғалыс бәсеңдеп,- төмендей баста- ған 'кезде,— мұпы III Алексапдр тайсалмастап тііке айтып салған болатын (1881 жылғы 29 апрельдегі мани- фесте). Ңазір, «самодержавие жойылсын» деген айбын- ды ұран барған сайын күш альш, одан әрі қаттырақ ес- тіліп отырған кезде, II Николай өзіпің созіне кішкене бет перде жабуды және қаймыққапсып, ұмытылмас әке-


134
В. И. ЛЕНИІ-І
сіне арқа сүйегеиді артық көріп отыр. Мағынасыз және жексұрыін айла! Мәселе тікесінен және жария ңойылып отыр: самодержавие сақтала ма, жоқ па? Самодержавие- ні сақтаймын деп уәде етуден басталатын «реформа- лар»,— бұл тек айтуға ғана «реформалар»!— жайында* ғы уәденің қандайы да барып тұрған өтірік және орыс халқып қорлағандық. Бірақ бүкіл халық болып үкімет- тің өктемдік бет пердесін жұлу үшін сол өкіметтің өзі- нің бүкіл халыққа жариялап отырғаи екіжүзді және жалған уәделерінен артық дәлел жоқ.
Патша революциялық іқозғалыіс туралы айтып (тағы да 'бет пердіемен бүркеп), «ылаң» халықтың әл-ау- қатын жақсарту жұмысыпа кедергі болып отыр, ол жұрттың ақыл-ойын толқытып отыр, ол халықты өнімді ецбектен қол үздіріп отыр, ол патшапыц жүрегіне соп- дай ардақты күштерді аггат қылады, туған ел үшін ке- ректі жас күштерді апат қылады деп шағым етеді. Ал революциялық қозғалысқа қатысып, апат болып жатқан адамдар патшаның жүрегіне ардақты болғандыцтан, патша сол себепті қоғаічдық өмірдің қалыпты жолынан ауытқудың қандайына болса да қатаң тыйым салуға, яғни соз бостандығын, жұмыспіылардың стачкаларын, хальгқ демонстрацияларын аяусыз қуғындауға жалма- жан уәде беріп отыр.
Осы жетер. Бұл әбдеи жетерлік. Екіжүзділік сөз өзін өзі әшкерелеп отыр. Бұл «патша сөзі» Россияның бар- лық аймақтары мен меңіреу түкпірлеріне тарап, рево- люциялық талаптардың пайдасы үшін ең жақсы үгіт болады, бұған біздің сепіміміз бар деп айта аламыз. Кім- де-кімнің титтей де намысы қалған болса, оның патша созіпе қайтаратып жауабы біреу-ақ болады: саяси және діни істер бойынша жәие стачкалар туралы, өкіметке қарсыласу туралы істері бойынша соттың кесімімен не- месе сотсыз, үкімнен кейін немесе үкімге дейін түрме- де отырғандарды, айдауда жүргендерді немесе қамауға алынғанідарды тугелдей сөзсіз және дереу босіату тала- бы болады.
Біз патшаның қандай алдамшы тілмен сөйлегенін көрдік. Енді оиың не туралы сөйлеп отырғанын корейік.


САМОДЕРЖАВИЕ ҢОБАЛЖУДА...
135
Негізінде, үш нәрсе туралы сөйледі. Біріншіден, дін еріктілігі туралы. Ңандай дінді болса да ұстаушыларға еріктілікті қамтамасыз стетіп пегізгі заңдарымыз куат- талып, баянды етілуі керек. Бірақ православие діні үс- тем болуға тиіс. Екіншіден, патша селоның жағдайына қатынасы бар заңдарды қайта қарау туралы, бұл қайта қарау ісіне қоғамның алдында сенімі бар адамдардың қатысулары туралы, патшаның қол астындағы барлық адамдардың семьяда, мектепте және қоғам тіршілігінде адамгершіліктің негіздерін нығайту жолында бірлесіп жұмыс істеулері туралы сөйледі. Үшішпіден, шаруалар- дың өз қоғамдарынап шығуын оңайлату туралы, ша- руаларды қысымшылықта ұстап келген жаппай кепіл- діктеті босату туралы сөйледі.
II Николайдың үш мәлімдемесіпе, уәдесіне, ұсыиы- сыпа орыс социал-деімократиясы үш італап 'қоюмеп жа- уап ңайырады, бұл талаптарды ол кө-птен бері зқойып, әрқашан қорғап, ібарлық күшімен таратыіп келеді жэне бұл талаптарды қазір патша манифесіне байланысты ба- рынша растап және соған жауап ретіиде ерекше қатты қоюымыз керек.
Біріншіден, біз жиын бостапдығының, баспасөз бос- тандығының дереу және Сөзсіз зац жүзіиде танылуын, барлық «саясатшылар» меп барлық сектаиттарға амнис- тия берілуіи талап етеміз. Бұл істелмейінше, дін ұстау еріктілігі туралы, діп бостандығы туралы создердің бәрі бейшаралық айла, лайықсыз өтірік іболып оқана оқалады. Жиын бостапдығы, сөз және баспасөз бостандығы жа- рияланбайынша,— міне, соғаи дейін ресми емес діи ұстауды, ресми емес пікірлерді, ресми емес ілімдерді қу- ғындаушы масқаралық орыс инквизициясы жойылмақ емес. Цензура жойылсып! «Үстем» шіркеудің полицей- лік жәпе жандармдың күзеті жойылсын! Осы талаптар үшіи орыстың саиалы пролетариаты қасық қапы қал- ғанша күреседі.
Екіншіден, біз бүкіл халықтық Құрылтай жиналысын шақыруды талап етеміз, бұл жиналысты ешкім шетке қағылмай, барлық азаматтар сайлауға тиіс және ол РосСияда басқарудың сайлау арқылы болатын формасыіі орпатуға тиіс. Жергілікті адамдардың кеңестері, губер-


136
В. И. ЛЕНИН
наторлардың жанындағы помсщиктік парламенттер, дворяндарға жетекші мырзалардың (бәлкім, тағы деле- гаттарының да шығар?) өкілдік басқармасы дегспдерді бетке ұстау енді жетер! Құдіретті чиновниктер әрқилы земстволарды жетерліктей ермек етті; тышқанмен ойна- ғап мысықтай :оларіды биязы іжұмсақ аяғым-еп біресе босатып жіберіп, біресе сипалап тәлкек етті! Депутат- тардың ібүкіл хальиқтық жиналысы шақырылмайын- ша,— міне соған дейін қоғаімға сепу туралы, »қогам тір- шілігінің адамгершілік негіздері туралы создердіц қандайы болса да өтірік және өтірік болып қала береді. Соған дейін орыс жұмысшы табыныц орыс самодержа- виесіне қарсы революциялық күресі баяуламақ емес.
Үшіншідеп, біз шаруалардыц барлық басқа сословие- лермсн толық тсц праволылығыпьщ зац жүзіпде дереу және сөзсіз тапылуып, деревняда крспостпиктік право- иың барлық қалдықтарын құрту үшін, шаруалардыц ж.ағдайын жақсартуға бағытталғап елеулі шаралар қа- былдау үшін иіаруалар комитеттерінщ шақырылуьш талап етеміз.
Россия халқының оннап тоғызы болып отырған ша- руалардың правосыздығына бұдан әрі бір күн де төзуге болмайды. Бұл правосыздықтан бүкіл жұмысшы табы да, бүкіл ел де жапа шегіп отыр; орыс өміріндегі бүкіл азиатшылдықтың тірегі осы правосыздық болып отыр; осы правосыздықтан барлық және әр түрлі кеңестер меп комиссиялар із қалдырмай (не болмаса шаруаларға зи- ян тигізіп) өтіп жатыр. Патша қазір де чиновниктер мен дворяндардың сол бұрынғы «кеңестерімен» құтыл- мақшы болып отыр, патша тіпті жергілікті адамдардың еңбектеріне басшылық ету үшіп «күшті окіметтіц» ке- ректігі туралы айтып отыр. Бұл «күшті окіметтің» пе нәрсе екенін шаруалар земство бастықтарының мысалы- нан өтіе жақсы ібіледі. Дворяндар ішмитеттерінің қа- йырымынан кейін шаруалардыц қырық жыл ібойы імұң- таждық, қайыршыльгқ жюте үздііксіз апіаршылық көргені тегіп емес. і«Реформіалардың» және жақсарту- лардың ңандайы ібол-са да оларды шаруалардъщ өздері жүзеге асырімаған күнде, алдау ғана болып қалатыиды- ғын қазір шаруалар түсіне алады. Бір ғапа жаппай ке-


САМОДЕРЖЛВИЕ ҢОБЛЛЖУДА...
137
пілдікті еімес, жиырмасынпіы ғасырға дейін ондаған мил- лион халықты езіп отырған баріцинаның және крепост- никтік правоның қалдықтарын бірін қалдырмай іс жү- зінде тегіс құрту тек қана шаруалар комитеттерінщ қолыпап келетіпдігіп шаруалар түсіне алады,— олар- дыц мұпы түсінуіие біз де жәрдемдесеміз. Қала жұмыс- шыларыиа жиып бостапдығы меп баспасөз бостандығы да толық жеткілікті: бұл бостандықтарды пайдалануды біз білеміз!! Бірақ қараңғы түкпірлерде бытыраңқы жатқап, езілген және тағыланған шаруалар үшін бұл аз,— сондықтан жұмысшылар оларға көмектесулері ти- іс, оз тағдырларыл өз қолдарына алмайынша, шаруалар- ды өтірік азат ету емес, шын мағынасында азат етудің бірінші және пегізгі қадамы ретінде шаруалар комитет- терін қүруға қолідары жіетпейініпе, олардың бейшара құл қалпыпда қала берулері даусыз жәпе сөзсіз екенді- гін оларға түсіндірулері тиіс.
Үкімет үшін революциялық дәуірде кеңшілік беру- дің, қобалжудың басталуынан қатерлі кезең болмайты- нын тәжірибелі және ақылды адамдар баяғыда-ақ бай- қаған. Орыс халқының соңғы жылдар ішіндегі саяси өмірі мүиы оте тамаша дәлелдеп отыр. Үкімег жұмыс- шы қозғалысы туралы мәселеде қобалжып, зубатов- шылдыққа жол беріп бді,— масқара жағдайға кез бол- ды, сойтіп революцпялық үгіттің отына май құйды. Үкімет студепттер мәселесіпде кеңшілік бергісі келіп еді,— масқара жағдайға кез болды, сөйтіп студенттер- дің революцияшылдануын алып адыммеп алға басты- рып жіберді. Үкімет енді ішкі саясаттың барлық мәсе- лелері жөнінде сол әдістің өзін кең көлемде қайталап отыр,— сопдықтан ол тағы да масңара жағдайға ұшы- рамай қоймайды, сөйтіп самодержавиеге қарсы револю- циялық шабуылды сөзсіз оңайлатады, күшейтеді және дамытады!
* *
*
Біздің енді 26 февральдағы патша мапифесіп үгіт жұ- мысы үшін қалай пайдалану керектігі туралы практи- калық мәселеге тоқталуымыз қажет. Күрестіц құрал-


138
В. И. ЛЕНИН
дары не болу кереік деген сұраіққа орыс социал-демо- краттары бұл жауапты көптен бері іайтып ікеледі, ол: ұйымдастыру жәіне угіт жүргізу; ібұл қүралдарды «тия- нақты емес» деп тауып, тек оқ атуды ғана «тиянақты» құрал деп санағаи аңқау адамдардыц мазағына олар сасқан да жоқ. Міне, қазіргідей кезецдерде, біздің ал- дымыздан ойда жоқ жердеп бүкіл халықтық үгіт жүргі- зуге барлық күшті тегіс жұмсауды оте-мөте керек етіп отырған сондай жақсы себеп кездесіп отырғаи кезөң- де,— міне осындай минуттарда бір кемшілік, сол бұ- рынғы кемшілік, бәз-баяғы кемшілік ерекше сезіліп отыр; ол: ұйымдасу, үгітті тез орістету қабілетіндегі кемшілік.
Бірақ біз бұл кемістіктің әлі есөсін қайтарамыз және с'ан есе қайтарамыз!
Біз ең алдымен 26 февральдағы манифеске жалпы орыстық және жергілікті листоктармен жауап беруге тиіспіз. Егер бұрын бүкіл Русьте листоктар он мыңда- ған дана шыққан болса, енді миллиондаған дапа болып таратылатын болсын, сөйтіп патшаның халыққа арнаған үндеуіне орыстың саналы пролетариатының жауабын бүкіл халық білетін болсын, патшаныц созімен салыс- тырғанда сол тацырыптың өзіне біздің қойып отыргап айқын және практикалық талаптарымызды жұрт көрсін.
Содан соң. 26 февральдағы мапифеске тек патшаға ниеттес зеімствшпылдар мен дворяндардың, көпестер міен профессорлардың және тағысын тағы сондайлардың жа- рия жиналыстарының қошеметтеп қуаиа жауап қайы- руларына біз жол бермеуге тиіспіз. Социал-демократия- лық ұйымдардың листоктарында берілетін жауаптар да жеткіліксіз. Жумысшылардыц әрбір үйірмесінде, әрбір жиналысында өздеріпің жауабы белгілеиетін болсып, социал-демократияпың талаптары ресми түрде және сал- танатпен қуаттіалатын болсын. Жұмысшылардың бұл жиналыстарының (ал егер реті келсе, шаруалар жина- лыстарының да) шешімдері жергілікті листоктарда ба- сылатын болсын және біздің газеттерімізге хабарлана- тын болсын. Жұмысшылар мен шаруалардың өздерінің жауаптарын ғана біз халық жауабы деп санайтынымыз- ды жұрттың бәрі білетін болсын. Біздің негізгі талапта-


САМОДЕРЖАВИЕ ҚОБАЛЖУДА...
139
рымызды кушпен қолдауға барлық үйірмелер осы бас- тан-ақ әзірленуге кіріссін.
Одан кейін, қандай жиналыстарда болса да патшаға алғыс айтатын хаттардың бөгетсіз жазылуларына біз жол бермеуге тиіспіз. Либерал мырзалар орыс халқы- ның пікірін жетерліктей-ақ сыртынан сатты! Өздерінің ойындағысынан басқаны айтып, халықтың бүкіл ойлы және күреске бел байлаған бөлегінің ойындағысынан басқаны айтып, олар жетерліктей-ақ өтірік соқты! Олардың жиналыстарына қатысуға тырысу керек, ол жиналыстарда да құлшылықпен алғыс айтушылыққа қарсы неғұрлым кең түрде, жұрт алдында және ашық- тан-ашық өз пікірлерімізді, қарсылығымызды, патшаға нағыз жауабымызды айтуға тырысуымыз керек, листок- тар тарату арқылы да, мүмкіндікке қарай, осы сияқты жиналыстардың бәрінде жұрт алдыпда сөйлеу арқылы да (тіпті председатель мырзалар мұндай сөздерге бөгет жасауға тырысқанның өзінде де) айтуға ұмтылуымыз керек.
Ақырында, біз жұмысшылардың жауабын көшеге де шығаруға тырысуымыз керек, өзіміздің талаптарымыз- ды демонстрациялар арқылы мәлімдеуіміз керек, жұ- мысшылардың көптігін және күшін, олардың саналы- лығы мен батылдығын ашық көрсетуге тырысуымыз көрек. Алдымыздағы маевка өзіміздің пролетарлық та- лаптарымызды жалпы мәлімдеумен бірге 26 февральда- ғы манифеске айрықша, арнаулы, айқын жауабымыз болатын болсьтн!
«Искра» № 35, 1 март, 1903 ж. «Искра» газетгнгц тексті
бойынгиа басылып отыр
6 7-том


141
ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТАРДЫҢ НЕНІ КӨЗДЕЙТІНІН
ШАРУАЛАРҒА ТҮСІНДІРУ63
1903 ж. марттың, бірінші жартъссында жазылған
1903 ж. майда Женевада «Орыс революциялыц социал- демократиясынъщ шетелдгп лигасы» жеке кітапша етгп бастыръіп иіығарған
Кітапшаныц тексті бойынша басылъіп отыр
6*


РОССІЙСКАЯ СОЦІАЛЬДЕМОКРАТНЧЕСКАЯ РАБОЧАЯ ПАРТІЯ
Иролепіаріи всгъхг странъ, соединяйтесъ!
Н. ЛЕНИНЪ
Къ деревенской бЪднотЪ
Объясненіе для крестьянъ, чего хотятъ соціаль д емократ ы.
Съ ПрИЛОЖЕНІЕМЪ
Прсекта программы Россійской Соціальдемократической
Рабочей Партіи.
ЛГуеся. Революціонной Сэціальдемократіи.
ЖЕНЕВА
Тнпзгғафія Лпги, Route Caroline, 27.
1903
В. II. Ленпннің «Деревня кедейлеріне» деген кітапшасының муқабасы.— 1903 ж.
Іхігиірейті.лгек


143
1. ҚАЛА ЖҮМЫСШЫЛАРЫНЫҢ КҮРЕСІ
Қалалардағы жұмысшылардың толқулары туралы көптеген шаруалар, бәлкім, бұрын да естіген болар. Кей- бір шаруалардың өздері де астаналар мен фабрикалар- да болды, полиция бүлік деп атайтын, ондағы бүліктер- ді талай рет көрді. Екінші біреулері толқуларға қатыс- қаны үшін бастықтардың бұйрығы бойынша деревняға айдалып келген жұмысшыларды біледі. Үшіншілерінің қолына жұмысшы листоктары мен жұмысшылар күресі туралы кітаптар түсіп отырды. Төртіншілері көргені көп адамдардың қалаларда не болып жатқаны туралы айтңан әңгімелерін естіді.
Бұрын бір ғана студенттер бүлік шығаратын, ал енді үлкен қалалардың бәрінде де мыңдаған, он мыңдаған жұмысшылар көтеріліп отыр. Олар көбінесе өздерінің қожайындарымен, фабриканттармен, капиталистермен күресіп отыр. Жұмысшылар стачкалар жасайды, барлы- ғы бірден фабрикадағы жұмысты тоқтатады, сөйтіп жа- лақыны көбейтуді талап етеді, оларды күніпе он бір са- ғаттан, он сағаттан жұмыс істетпей, тек сегіз сағат жұ- мыс істетуді талап етеді. Жұмысшылар онымен қатар жұмысшы адамның түрмысына керекті басқа да жеңіл- діктерді талап етеді. Олар шеберханалардың жақсы бо- лып салынуын, машиналардың жұмыс істеушілерді мер- тіктіруден сақтандыратын айрықша жабдықтармен жа- рақтандырылуын, ез балаларының мектепке барып оңіі алатын болуьш, ауруханаларда сырқаттарға дүрыс жәр- дем көрсетілуін, жұмысшылардың тұрағы иттің үйшігі сияқты болмай, адам тұратын үй болуын талап етеді.


144
В. И. ЛЕНИН
Полиция жұмысшы күресіпе қол сұғады. Поліщия жұмысшыларды ұстайды, оларды түрмеге қамайды, сот- сыз туған жеріие және тіпті Сибирьге жер аударады. Үкімет жұмысшылар стачкасы мен жиналыстарына зац жүзіпде тыйым салады. Бірақ жұмысшылар полиция- меп де, үкіметпен де күрес жүргізеді. Жұмысшылар былай дейді: біздің, миллиондаған жұмысшы халықтың, осы кезге дейін еңсемізді көтермей келгеніміз жетер! озіміз қайыршы күйде қалып, байларға біздің осы жұ- мыс істегендеріміз де жетер енді! біздің өзімізді осынша талауға түсіруге конгеніміз дө жетер енді! біз одақтар- ға бірігуді, барлық жұмысшыларды бір үлкен жұмысшы одағына (жұмысшы партиясына) біріктіруді көздейміз, сойтіп бірігу арқылы жақсы өмірге жетуді көздейміз. Біз қоғампың жаңаша, жақсы болып құрылуын коздей- міз: бүл жаңа, жақсы қоғамда бай да, жарлы да бол- мауға тиіс, жұрттың бәрі де жұмысқа қатынасуы тиіс. Жалпы жұмыстың жемісін ат тобеліндей байлар емес, барлық еңбекшілер пайдалануға тиіс. Машиналар меи басқа да жетілдірілғен құралдар ат төбеліндей адамдар- ды миллиондаған жәпе ои миллиондағап халықтың есе- сінен байытуға қызмет етпей, барлық адамдардың жұ- мысып жеңілдетуге тиіс. Бұл жаңа, жақсы қоғам со- циалистік цоғам деп аталады. Ол қоғам жөніндегі ілім социализм деп аталады. Ңоғамды осындай жақсы етіп қүру жолында күресу үшін құрылған жұмысшылар одақгары социал-демократтар партиясы деп аталады. Мұндай партиялар барлық елдерде дерлік (Россия мен Түркиядан басқа) апіық өмір сүріп отыр, сондықтаи біздіц жұмысшыларымыз да білімді адамдардан шық- қан социалистермен бірге ісондай іпартияны: Россия социал-демократиялыц жумысшы партиясын құрып отыр.
Үкімет бұл партияның соңына түсіп отыр, бірақ пар- тия тыйым салу атаулының барлығьтпа қарамастан, омір сүріп отыр *, озінің газеттері меп кітапшаларын * 1905 жылғы басылымда бұдан кейінгі текст мынадай текстпен ал~ мастырылған: «Енді үкімет сөз бостандығын, яшналыстар бостандығын беруді, адамныц жеке басына қол суғылмауын уәде етіп еді, бірақ бұл уәде жұртты алдау болып шықты. Полиция жнналыстарды тағы да қуғындай бастадьі, Жұмысшы газеттері тағы да жабылды. Социал-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІИЕ
145
шығарып, жасырын одақтарын құрып, құшія түрде өмір сүріп отыр. Және жүмысшылар тек жасырын жина- лысқа жиналып ңана қоймай, тобымен көшеге де шығып, «8 сағаттьщ жұмыс күпі жасасьш, бостандық жасасын, социализм жасасын!» деген жазулары бар ту- ларын желібірете көтерш жүр. Үікімет бұл үшін жұмыс- шыларды оршелепе қуғыпдап ютыр. Ол жұмысшыларға оқ жаудыру үтттін тіпті аскер де жібереді. Орыс Солдат- тары Ярославль меп Петербургто, Рпгада, Допдағы-Рос- товта, Златоустта орыс жұмысшыларып қырғыпға ұітты- ратты.
Бірақ жұмысшылар тізе бүккен жоқ. Олар күресті жалғастыруда. Олар былай дейді: ешқапдай қуғып да, ешқапдай түрме де, ешқандай айдау да, ешқапдай ка- торга да, ешқандай олім де бізді қорңыта алмайды. Біз- дің ісіміз — әділ іс. Біз еңбек етушілердің барлығыныц бостандығы мен бақыты үшін күресеміз. Біз ондағап және жүздеген мпллион халықты зорлықтан, езгіден, қайыршылықтан құтқару үшін күресеміз. Жұмысшы- лар барған сайып неғұрлым саналы болып келеді. Со- циал-демократтардың саны барлық елдерде тез кобейіп келеді. Қуғыпдау атаулыпыц қапдайыпа болса да қара- мастаи біз жеңіп шығамыз.
Деревня кедейлері бұл социал-демократтардыц кім екенін, олардың нені көздейтінін және олардың халық- ңа бақытты жеңіп алып беруіне жәрдем көрсету үшіп деревпяларда қалай қимыл жасау керек екепіп апық бі- лулері корек.
2. СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТАР НЕНІ КӨЗДЕЙДІ?
Орыс социал-демократтары ең алдымен саяси бостан- дъщты коздейді. Бостандық оларға қоғамның жаца, со- цпалпстік түрде жақсы қүрылуы жолындағы күреске барлық орыс жұмысшыларын кең, ашық түрде біріктіру үшіи керек.
Саясн бостапдық дегетгіміз пе?
демократтарды тагы да ұстап, түрмеге отыргыза бастады. Кропштадт- та, Севастопольде, Москвада, Кавказда, оцтүстікте /кәне бүкіл Рос- спяда бостапдық үшіи күрескерлерді атып тастады». Ред.


146
В. И. ЛЕНИН
Мұпы түсіпу үшін пгаруа алдымен өзіпщ қазіргі кез- дсгі бостандығын крепостниктік правомен салыстыруы керек. Крепостниктік правоның түсында шаруа поме- щиктің рүқсатьшсыз үйлене алмаушы еді. Енді шаруа ешқандай рұқсатсыз-ақ үйленуге ерікті. Крепостниктік правоның тұсында шаруа бурмистрдің айтқан күнінде даусыз өзінің бариніне жұмыс істеуге міндетті еді. Енді шаруа қандай қожайынға, қай күндері, қандай ақымел жұмыс істеуді таңдауға ерікті. Крепостниктік право- ның тұсында шаруа бариннің рұқсатынсыз деревня- дан басқа еш жаққа кете алмаушы еді. Қазір шаруа, егер оның тұрған қауымы жіберсе, егер оның төлепбей қалған салығы болмаса, егер оған паспорт берілсе, егөр губернатор немесе исправник қоныс аударуға тыйым салмаса, тілеген жағына кете алады. Демек, тілеген жа- ғына кетудің толық бостандығы, жүріп-тұрудың то- лық бостандығы, шаруада қазірде де жоқ, шаруа әлі де жартылай крепостной болып қалып отыр. Орыс шаруа- сының неліктен жартылай крепостной болып қалып отырғаны туралы және бұл күйден оның қалай құты- луы керектігі жөнінде біз кейін егжей-тегжейлі айта- мыз.
Крепостниктік правоның тұсында шаруа бариннің рұқсатынсыз мүлік жинай алмаушы еді, жер сатып ала алмаутпы еді. Ңазір тпаруа қандай да болса мүлік жинай алады (тұрған қауымынан кетудің толық бос- тандығы, өзінің жеріне емін-еркін қалауынша иелік етудің толық бостандығы тпаруада қазірде де жоқ). Кре- постниктік право тұсында шаруаны помещик сабау жа- засына тарта алатын еді. Шаруа әлі күнге дейін сабау жазасынан құтыла қоймаса да, бірақ қазір шаруаны өзінің помещигі жазаға тарта алмайды.
Міне, осы бостандық — семья ісіндегі, жеке басыньщ ісіндегі, мүлік ісіндегі бостандық — азаматтъщ бостан- дық деп аталады. Өзінің семьялық тұрмысын, өзінің же- ке басының ісіп құруға, өзінің еңбегіп билеуге (өзіпе қожайын таңдап алуға), өзінің мүлкіне ітелік етуге ша- руа мен жұмысшы ерікті (толық болмаса да).
Бірақ орыс жұмысшылары да, бүкіл орыс халқы да әлі күнге дейін өздерінің жалпъг халыцтыц ісін меңге-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
147
руге еріксіз болып отыр. Помещиктердің қолында ша- руалардың ңалай крепостной болғаны сияқты, бүкіл ха- лың, түгелдей чиновниктердің қолында соидай крепост- ной болып қалып отыр. Орыс халқының чиновниктерді сайлауға, бүкіл мемлекет үшін заң жасап отыратын, сайланып қойылатын адамдарды сайлауға правосы жоқ. Орыс халқыныц мемлекеттік істерді талқылау үшіи ең аяғы жиыпдар өткізуге де правосы жоқ. Бұ- рыпғы кезде бариннің шаруалардың ризалығынсыз бур- мистрді тағайындағаны Сияқты, біздің ықтиярымызсыз біздің үстімізден бақылауға қойылған чиновниктердщ рұқсаты болмаса, біз тіпті газет пен кітап бастыра ал- маймыз, біз барлық жұрттың алдында және жұрттың барлығы үшін бүкіл мемлекеттің істері туралы еш нәр- се айта алмаймыз!
Шаруалар помещиктерге қалай құл болып келсе, орыс халқы да әлі күнге дейін чиновниктерге солай ңұл бо- лып ңалып отыр. Крепостниктік право тұсында шаруа- лардың азаматтық бостандығы болмағаны сияқты, орыс халқының да әлі күпге дейін саяси бостандығы болмай отыр. Саяси 'бостандық дегепіміз — хальгқтың озінің жалпы халықтың, мөмлекөттік істерін билей алу бостан- дығы деген сөз. Саяси бостандьтқ дегеніміз — Мемлекет- тіж думаға * (парламеитке) өздсрінің екілдерін (депу- таттарын) сайлауға халыңтың праволылығы деген сөз. Барлық заңдарды талқылаушы, ба-сып іиығарушы, бар- лық салықтар меи алымдарды тағайындаушы халықтыц озі сайлаған осы Мемлекеттік дума (парламепт) ғаиа болуға тиі-с. Саяои бостандық дегеніміз — халықтыц барлық чиновниктерді өзі сайлап алуға, барлық мемле- кеттік істерді талқылау үшін жиын атаулыны өзі жа- сауға, {қалаған кітаитары мен газеттерін ешқандай рұқ- сатсыз өзі басыи шығаруға праволы болуы деген сэз.
Басқа европалық халықтардың бәрі әлдеқашан-ақ озіне саяси бостандықты жеңіп алды. Тек Түркия мен Россияда ғаиа халық сұлтан үкіметі мен патшалық са- модержавие үкіметінің саяси құлдығында қалып отыр. * Бүл жерде және одан төмен, сондай-ақ осы томның 149 және 151-беттерінде «Мемлекеттік дума» деген сөздер 1905 жылғы басылы- мында «депутаттардың халың жиналысы» деген сөвдермен алмасты- рылған. Ред.


148
В. И. ЛЕНИІІ
Патшалық самодержавие дегепіміз патшаныц ешқапдай шек қойылмаған билігі дегеп соз. Мемлекет құрылысы мен мемлекет басқару ісіпе халық мүлде қатыстырыл- майды. Өзінің жеке-дара, ешқапдай шек қойылмаған, самодержавиелік билігі бойынша патша барлық зацдар- ды бір өзі шығарады, барлық чиповпиктерді бір озі та- ғайындайды. Бірақ патша, әрине, барлық орыс заңдары меп барлық орыс чиновииктеріи тіпті біле де алмайды. Патша тіпті мемлекетте не болып жатқаиьш да біле бермейді. Патша ондаған ең ірі, ең атақты чиновниктер- дің дегенін жай ғана бекіте салады. Бір адам қаншама талпынса да, Россия сияқты зор мемлекетті басқара ал- мас еді. Россияны басқарып отырған іпатпта емес,— мұ- ііы тек бір адамның самодержавиесі ретінде ғана айту- ға болады!— Россияны ең бай және атақты чішовннк- тердің ат төбеліндей тобы басқарып отыр. Патша тек осы ат тобеліндей топтың қалауы бойынша оған хабар- ланған нәрсені ғана біледі. Асыл текті дворяндардың осы ат төбеліндей тобының еркіпе қарсы шығуға пат- шаның ешқандай мүмкіндігі жоқ: патшаның өзі әрі по- мещик, әрі дворянин; ол бала кезінен-аң тек осындай атақты адамдардың арасында болды; патшаны тәрбие- легеп де, оқытқан да солар; бүкіл орыс халқы жайында патша тек осы атақты дворяндардың, бай помещиктер- діц және патша ордасына араласын тұруға мүмкіпдігі бар аздаған ең бай копестердіц білетіпіп ғапа біледі.
Әр'бір больютық басқармада сіз мынадай суретті кө- ре аласыз: суретте патша (қазіргі патшаның әкесі, III Алексапдр) бейнеленген. Патша өзіиің тәж кию салта- патыпа келгеп болыстық старшиналар алдында соз сөй- лейді. Патша оларға: «өздеріңіздщ дворян жетекшіле- ріңіздің айтцанын тыцдаңыздар!» деп бүйырады. Ал қазіргі II Николай ігатіпа да нақ осыны қайталап отыр. Демек, патшалардың өздері де, дворяндардың жәрдемі арқасында, дворяндар арқылы ғана болмаса, мемлекетті өздерінің басқара алмайтынын мойыидап отыр. Шаруа- лардың дворяпдарға мойынсұнуы туралы патшаның бұл сөздерін есте қатты сақтау керек. Патшальиқ басқаруды ең жақсы басқару деп көрсетуге тырысып жүрген адам- дардың халыққа қандай өтірік айтатынын айқын түсіну


ДЕРЕВНЯ кедейлерінё
149
керек. Басқа елдердегі басқару ісі сайлау арқылы жү- реді дейді бұл адамдар; онда бай адамдарды сайлайды, ал байлар басқару ісін әділ жүргізбейді, кедейлерді қы- сымға алады дейді. Ал Россиядағы басқару ісі сайлаиып қойылмайды; барлығын самодержавиелік патша басқа- рады. Патша барлығынан, кедейлерден де, байлардан да жоғары тұрады. Патша әділ, ол барлығына, кедей- лерге де, байларға да бірдей қарайды^мыс — дейді.
Мұндай сөздер — тек екіжүзділік қана. Әрбір орыс адамы біздегі басқару ісіпіц әділдігінің қапдай екеніп біледі. Бізде қарапайым жұмысшының немесе батырақ- шаруаның Мемлекеттік советке өте алмайтынып әркім біледі. Ал басқа европалық елдердің бәріпде Мемлекет- тік думаларға (парламенттерге) фабрикалардағы жұ- мысшылар да, соқада жүрген батырақтар да сайланғаи болатын: және олар бүкіл халықтың алдында жұмыс- шылардың ауыр тұрмысы туралы емін-еркін сөз сөйле- ген, жұмысшыларды бірігуге және жақсы тұрмыс үшін күресуге шақырған болатын. Және халық сайлағап адамдардың імұндай сөздеріи тоқтатуға ешкімпің де батылы жетпейтіп, бірде-бір полицей бұларға қолыпьщ ұпіын тпгізе алмайтын.
Россияда сайланып крйылғап басқарушылық жоц, ал басқарып отырғандар тек бай және атақты адамдар ғана емес, олардың ішіндегі ең барьгп тұрғап жамапда- ры. Кімдечкім патша ордасының маңыида болып осек айтқыш болса, ікімде-кім біреуді аяқтан шалуға өпті болса, кімдежім ігатшаға келіп 'басқалардың үстінеп өсек-өтірік айтқыіп, жала жапқыш ікелсе, ікімде-кім жылмаң және жағьгмпаз келсе, солар билеп отыр. Елді олар жасырын түрде басқарып отыр, қандай заңдардыц даярлаиып жатқанын, юлардың қандай 'соғыстар жүр- гізгелі жатқанын, қандай жаңа Оалықтар епгізіліп жатқапын, қандай чиновниктерге жән-е не үшін паград беріліп жатқанын, қандайының ауыстырылатыньш ха- лық білмөйді жө-не біле алмайды да *. Рюссиядағыдай * 1905 жылғы басылымында бүдан кейін мынадай текст қосылғаи: «Жапондарға қарсы соғыс ашқан кім? Үкімет. Халықтан Маньчжурия жері үшін соғысқыц келе ме деп сұрады ма? Жоқ, сұраған жоқ, өйт- кені мемлекет басшысы халықты өзіпің чиновниктері арқылы басқа- рьш отыр. Міне епді халық үкіметтіц кінәсынан ауыр согыстан нүй-


150
В. II. ЛЕНИН
чиновниктердің көптігі бірде^бір елдс жоқ. Ал 'бүл чиновниктер үн шығаруға қақы жоц халықтың үстіпеп қара ормандай басьш тұр,— қарапайым жұмысшы адам бұл орманның арасынан еш уақытта оте алмайды, еш уақытта шындыққа жете алмайды. Пара алғаны үшін, тонағаны үшін, зорлық жасағаны үшін чиновниктіердің үстіиен іберілген ипағымның бірде-бірі жалғанның жары- ғыпа тпықпайды: шағым атаулыны қазыналық төретпіл- дік жок.қа шығарады. Жалғыз-жарым адамның үні ein уақытта бүкіл халыққа жете алмайды, чііновпиктердіц осы ңараңғы ну оріманы ішінде жоғалып, полиция қа- пасында тұншығып бітеді. Халық сайламаған жәпе ха- лың алдында есеп беруге міндетті емес чиновниктер армиясы ңалың тор ңұрып алған, осы торға түс&ен адамдар шыбын сияқты безек қағуда *.
Патшалық самодержавие дегеніміз — чиновниктердіц самодержавиесі. Патшалық самодержавие дегеніміз — халыңты чиновниктерге, көбінесе полицияға крепост- никтік тәуелді ету деген сөз. Патшалық самодержавие дегеиіміз — полицияның самодержавиесі.
Міне сондықтан да жұмысшылар көшеге шығып, өз- дерінің туларына: «Жойылсын самодержавие!», «Жаса- сын саяси бостандық!» деп жазып жүр. Міне оондықтан да ондаған мпллион деревня кедейлері де қала жұмыс- шыларының осы айбыпды ұранын қолдап, іліп әкетуге тиіс. Солар сияңты, деревня жұмысшылары меп кедей шаруалар қуғындаудан қорықпастан, жаудың ешқандай қоқан-лоқңысы мен зорлығынан қорықпастан, алғашқы кездегі сәтсіздііктерге абыржымастан, бүкіл орыс халқы- ның бостандығы үшін шешуіпі күреске шығып, ең ал- дымен халыц өкілдерін шацыруды талап етулері тиіс. Бүкіл Россияда өздерінің өкілдерін (депутаттарын) ха- зеліп отыр. Жүздеген мың жас солдат қаза болды, олардың семьялары күйзеліске ұшырады, орыс флоты түгелдей жойылды, орыс әскерлері Маньчжуриядан қуылды; бүкіл соғысқа екі миллиард сомнан астам шығын болды (екі миллиард сом — бұл Россиядағы жиырма миллион семьяға жүз сомнан келеді). Маньчжурия жерінің халыққа керегі жоқ. Халың соғысты тілеген жоқ. Ал чиновниктер үкіметі болса ха- лықты өз дегенінше басқарды және осы масқара, апатты және күйзе- лісті соғысты жүргізуге мәжбүр етті». Ред.
* 1905 жылғы басылымында бұдан кейін бет соңында берілген мы- надай ескерту бар: «Чиновниктердің мұндай жүгенсіз билігі бюрократ- тық басқару дегг, ал бүкіл чиновниктер — бюрократия деп аталады». Ред.


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
151
лық өзі сайлайтын болсын. Бұл екілдер жоғарғы жина- лыс ашсын, ол жиналыс Русьте сайланып ңойылатын басқару тәртібін орнататын болсын, халықты чиновник- тер мен полицияпың алдыпда крепостниктік тәуелді бо- лудан құтқаратын болсын, халыққа жиын бостанды- ғын, сөз бостандығын және баспасөз бостандығын қам- тамасыз ететін болсын!
Сбциал-демократтардың ең алдымен көздейтіні міне осы. Олардың бірінші талабы — саяси бостандыц тала- бы дегеніміздің мәні осындай *.
Саяси бостандықтың, Мемлекеттік думаға (парла- ментке) сайлау бостандығының, жиын бостандығының/ баспасөз бостандығының әлі еңбекші халықты қайыр- шылық пен езілушіліктен бірден құтқара алмайтынын біз білеміз. Ңала мен деревня кедейлерін байларға жұ- мыс істеуден бірден құтңаратын құрал дүниеде жоқ. Жұмысшы халықтың өзінен басуа сенетін, арқа сүйей- тін ешкімі жоқ. Егер ол өзін өзі азат етпесе, жұмысшы адамды ңайыршылықтан ешкім де азат етпейді. Ал өзш азат ету үшін жұмысшылар бүкіл елде, бүкіл Россияда бір одақ болып, бір партия болып бірігуі тиіс. Бірақ * 1905 жылғы басылымында бұдан кейін мынадай текст кіргізілген: «Үкімет Мемлекеттік думаға халық өкілдерін шақыруға уәде еткен еді. Бірақ үкімет осы уәдесімен халықты тағы да алдады. Ол Мем- лекеттік дума деген атпен шын мәніндегі халық депутаттарын емес, қайта іріктеп алынған чиновниктерді, дворяндарды, помещиктерді, кө- пестерді шақырғысы келіп отыр. Халық депутаттары еркін сайлануы тиіс, ал үкімет болса еркін сайлауға жол бермейді, жумысшы газет- терін жауып, жиналыстар мен жиындарға тыйым салады, Шаруалар одағын қуғындап, шаруалардан сайланған адамдарды ұстап алып, түр- меге жабады. Полиция мен земство бастықтары жұмысшы мен ша- руаны бұрынғысынша қорлап отырғанда шын мәніндегі еркін сайлау болушы ма еді?
Халық депутаттары бүкіл халықтан бірдей мөлшерде сайлануы тиіс, дворяндар, помещиктер мен көпестер жумысшылар мен шаруа- лардан асып кетпейтін болуы керек. Дворяндар мен копестер мыңдап саналса, ал шаруалар миллиондап саналады. Ал үкімет Мемлекеттік дума деген атпен жиналыс шаңырып отыр, ал ол тең сайлау жолы- мен сайланбайды. Үкіметтің сайлауды айла-шарғымен ұйымдастырға- ны соншалық, Думадағы орынның бәріне дерлік дворяндар мен көпестер ие болады да, ал жұмысшылар мен шаруаларға тіпті он де- путаттық орыннан біреуі де тимейді. Бул — жасанды Дума. Бұл — по- лицейлік Дума. Бұл — чиновниктер мен мырзалардың Думасы. ПІын мәніндегі халық депутаттарының жиналысы үшін сайлаудың тольщ еркіндігі, бүкіл халың атынан тең дәрежедегі сайлау керек. Мінеки сондықтан жұмысшы социал-демократтар былай деп мәлімдейді: жо- йылсын Дума! жойылсын жасанды жиналыс! бізге дворяндар мен кө- пестерден емес, бүкіл халықтан сайланған депутаттардың нағыз, ер- кін жиналысы керек! чиновниктер халыңқа билік жүргізбей, қайта халық чиновниктердің үстінен толық билік жүргізетін болуы үпіін бізге бүкіл халықтық Ңүрылтай жиналысы керек!». Ред.


152
В. И. ЛЕНИН
самодержавиелік полициялық үкімет жиналыс атаулы- ға, жұмысшы газеті атаулыға, жұмысшылардан депутат сайлау атаулыға тыйым салып отырған кезде, миллион- даған жұмысшылар басын қосып біріге алмайды. Бірі- гу үшін түрлі-түрлі одақ құруға праволы болу керек, одаңтар бостандығы болуы керек, саяси босгандық бо- луы керек.
Саяси бостандық жұмысшы халықты қайыршылық- тан бірден құтқара алмайды, біраі$ ол цайыршылыцпен куресу ушін жумысшыларға цару береді. Ңайыршылық- пен күресу үшін жумысіиылардъщ өздерінщ бірігуінен басңа құрал жоқ және басқа құрал болмайды да. Егер саяси бостандыу болмаса, миллиондаған халықтың бірі- гу мүмкіндігі болмайды.
Халық өзіне саяси бостандықты жеңіп алғап европа- лық елдердің бәрінде жұмысшылар әлдеқашан-ақ бірі- ге бастады. Жері де, шеберханалары да жоқ, бүкіл өмі- рі бойы басқа адамға жалданып еңбек ететін жұмыс- шыларды,— мұндай жұмысшыларды бүкіл Европада ігролетарлар деп атайды. Бұдан елу жылдан астам бұ- рын жұмысшы халықты бірігуге шақырған үндеу шық- ты. «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген сөздер соңғы елу жылдың ішінде бүкіл жер жүзін ара- лап шықты, бұл сөздер жүмысшылардың ондаған және жүздеген мың жиналыстарында ңайталанып айтылуда, бұл сөздерді ‘сіз тіл атаулының бәрінде шығатын милли- ондаған социал-демократиялық кітаігшалар мен газет- терден оқи аласыз.
Әлбетте, миллиондаған жұмысшыларды бір ұйымға, бір партияға біріктіру ісі — уақытты, табандылықты, қажыр-қайрат пен ерлікті қажет ететін өте-мөте ауыр іс. Жұмысшылар мұқтаждықпен, қайыршылықпен әб- ден жаншылған, капиталистер мен помещиктерге өмір бойы каторгалық жұмыс істеумен әбден езілген, жұ- мысшылардың көп реттерде өздерінің неліктен өмір бойы қайыршы болып қалып отырғанын, бұдан қайт- кенде құтылуына болатынын ойлауға уақыты да бол- майды. Жұмысшылардың бірігуінө: Россия сияқты са- яси бостандық жоқ елдердегі не аіпықтан-ашық жүр- гізіліп отырған айуандық зорлық,-— не социализм ілімін


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
153
уағыздайтын жұмысіпыларды жұмысқа алмаушылық,— не, 'ақырында, алдау мен сатып алушылық ба- рынша бөгет болып отыр. Бірақ бүкіл жұмысшы ха- льщты қайыршылық пен езушіліктен азат өтудің ұлы ісі үшін күресіп жатқан жұмысшы-пролетарларды еш- қандай зорлық та, ешқандай қудалау да тоқтата алмай- ды. Социал-демократ жұмысшылардың саны үнемі өсіп келеді. Мінеки, көрші мөмлекетте, Германияда, сайла- нып қойылатын басқарушылық бар. Бұрын Германия- да да ешқандай шек қойылмаған самодержавиелік ко- рольдік басқарушылық болатын. Бірақ герман халқы әлдеқашан, бұдан елу жылдан астам бұрын, самодержа- виені қиратып, саяси бостандықты күшпен алды. Гер- манияда заңдарды, Россиядағы сияқты ат төбеліндей чиновниктер емес, халыц сайлагандардың жиналысы, парламент, немесе немістердің өздері осылай деп атай- тын империялыу сейм шығарады. Бұл сеймге депутат- тарды барлық ересек еркектер сайлайды. Сондықтан со- циал-демократтар үшін қанша дауыс берілгенін есептеп шығаруға болады. 1887 жылы барлық дауыстың оннак бір бөлігі социал-демократтарға берілді. 1898 жылы (не- міс империялық сейміне соңғы рет сайлау болғанда) социал-демократтарға берілген дауыстардың саны уиі есе дерлік көбейді. Сонымен, барлық дауыстың төрттен бір бөлігінен астамы әлден-ақ социал-демократтарға бе- рілген. Екі миллионнан астам ересек еркектер парла- ментке социал-демократиялыц депутаттардъі сайлаған *. Деревня жұмысшыларының арасында социализмнің тарауы Германияда әлі аз, бірақ ол қазір онда өте-мөте қаулап ілгері басып келеді. Ал батырақтардың, күндік- шілердің және кедей, қайыршыланған шаруалардың қа- лың бұқарасы өздеріиіц қаладағы бауырластарына қо- сылғап кезде,— неміс жұмысшылары жеңеді және ең- бекшілердің ңайыршылығы мен қаналуы болмайтын тәртіп орнатады.
Социал-демократ жұмысшылар халықты қайырпіы- лықтан қандай жолдармен құтқарғысы келеді?
* 1905 жылғы басылымында бұдан кейін мынадай текст енгізілген: «1903 жылы үш миллион ересек еркектер социал-демократтарды сай- лады». Ред.


154
В. И. ЛЕНИН
Мұпы білу үшін қазіргі қоғамдық тәртіп тұсында ха- лықтың -ораоан көшпілігішң қайыршылығы неден бола- тынын жақсы түсіну керек. Бай қалалар өсіп келеді, сән-салтанатты магазиндер мен үйлер салынып жатыр, темір жолдар тартылып жатыр, өнеркәсіптө де және егішпілікте де түрлі машиналар мен жақсартулар енгі- зіліп жатыр,— ал миллиондаған халық әлі қайыршы- лықтан шыға алмай отыр, өмір бойы тек семьясын асы- рау үшін ғана жұмыс істеумен келеді. Ол-ол ма: жұ- мыссыздар барған сайын көбейе түсуде. Деревняларда да, қалаларда да мүлдем ешқандай жұмыс таба алмай жүрген жұрттың саиы күннен күнге көбейіп келеді. Де- ревняларда олар аштыққа ұшырауда, қалаларда олар жалаңаяқтар мен ішерге асы жоқ, киерге киімі жоқтар- дың тобын көбейтеді, жабайы аңдар сияқты, қала ма- в;ындағы жер төлелерде немесе, Москвадағы Хитров ба- зары сияқты, жан түршігерлік лашықтар мен астыңғы үйлерде тұрады.
Неліктен бұлай болып отыр? Байлық пен сән-салта- нат күннен-күнге көбейіп барады, ал өз еңбегімен бар- лық байлықты жасаушы миллион-миллион адамдар де- генменде кедейлік пен қайыршылықта қалып отыр? Шаруалар аштықтан т^ырылып жатыр, жұмысшылар жұмыссыз тентіреп жүр,— ал саудагерлер Россиядан шетелге миллиондаған пұт астық тпығарып жатыр, фаб- рикалар мен заводтар тоқтап тұр, өйткені товарларды қоятын, оларды өткізетін жер жоқтықтан ба?
Мұның бұлай болу себебі ең алдымен мынадан: жер- дің орасан зор көпшілігі, сонымен қатар фабрикалар, заводтар, шеберханалар, машиналар, үйлер, пароход- тар — байлардың ат тобеліндей 'тобының жеке менші- гінде болып отыр. Бұл жерлерде, бұл фабрикалар мен шеберханаларда ондаған миллион халық жұмыс істейді, ал олар бірнеше мың немесе бірнеше ондаған мың бай- лардікі, помещиктердікі, көпестер мен фабриканттар- дікі. Бұл байларға халық ақыға бола, бір үзім нанға бола жалданып жұмыс істейді. Жұмысшылардың қа- йыршылық күн көрісінен артылатын өнімнің барлығы, барлық 'өндірілгені байлардың қолына түсеіді, бұлардыц барлығы осы байлардың пайдасын, олардың «табысын»


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
155
құрайды. Машиналардан, жұмысқа енгізілген жақсар- тулардан түсетін пайданың барлығы жер иелері мен капиталистердің қалтасына түседі: жер иелері мен ка- питалистер миллиондап байлық жинайды; ал ңызмет- керлерге бұл байльщтың қалған-қүтқан жұқанасы ғаиа тиеді. Ңызметкерлер жұмыс істеу үшіп бір жерге бірі- геді: ірі имениелер мен үлкен фабрикаларда жүздегеи, ал кейде тіпті бірнеше мыңдаған жұмысшылар жұмыс істейді. Барынша сан алуан машиналар қолданылып отырған кезде еңбекті мұндай етіп біріктіруден жұмыс бұрынғыдан анағұрлым өнімді бола бастайды: бір жұ- мысшы бұрынғы кездегі ешқандай машинасыз, жеке- жеке еңбек еткен ондаған жұмысшыдан анағұрлым артьгқ өнім береді. Біраң бұл табыстылықты, еңбек өнім- ділігін еңбекшілердің барлығы бірдей пайдаланбайды, тек ірі жер иелерінің, көпестер мен фабриканттардың ат төбеліндей тобы ғана пайдаланады.
Помещиктер мен көпестер халыққа «жұмыс береді», жарлы адамдарға табыс тауып «береді» дегенді жиі ес- туге болады. Мәселен, жергілікті шаруаларды көрші фабрика немесе көрші экономия «асырайды» деседі. Шынына келгеиде, жүмьтсшылар өз ецбегімен өздерін де жәпе өздері жұмыс істемейтіндердің барлығын да асырайды. Бірақ помещик жерінде, фабрикада немесе темір жолда жұмыс істеуге руцсат бергені ушін жұмыс- шы бұлардың иелеріне барлық өндіргеніп тегін береді, бұдаи өзі не бары тапшы тұрмысына қорек болғандай ғана алады. Демек, іс жүзінде жұмысшыларға жұмыс беруші помещиктер мен көпестер емес, қайта жұмыс- шылар жұмыс істеу арқылы өз еңбегінің көпшілік бөлі- гін тегін беріп, барлығын асырайды.
Сонан соң. Ңазіргі заманғы барлық мемлекеттердегі халықтың қайыршылануы қызметкерлердің сату үшін, рынок үшін түрлі-түрлі зат шығаруынан болып отыр. Фабрикант пен імастеровюй, помещик пен ауқатты шаруа сату ушін, ауіиа түсіріп алу үшін әр түрлі бұ- йымдар іөндіреді, мал өісіреді, егін егіп, астық жинайды. Ақша қазір барлық жерде басты күшке айналды. Адам еңбегі арқылы жасалған өнім атаулының бәрі де ақша- ға айырбасталады. Ақшаға не тілесең, соның бәрін са-


156
В. И. ЛЕНИН
тып алуға болады. Ақшаға тіпті адамды да сатып алу- ға болады, яғни кедей адамды кімнің ақша-сы болса, соның жұмысын істеуге көндіруге болады. Бұрынғы кез- де ең басты күш жер болатын,— крепостниктік право- пың тұсында нақ осындай болған; кімнің жері болса, күш те, билік те соиың қолында болған. Ал енді басты күш ақтла, капитал болды. Ақшаға қанша керек болса, сонша жер сатып алуға болады. Ақша болмаса жермеп де онша жарытып еш нәрсе істей алмайсың: плуг неме- се басқа саймандар алу, алым-салық толеу былай тұр- сын, мал, киім-кешек және басқа түрлі қала товарларып да сатып ала алімайсың. Ақша үшін таомещиктердің бәрі дерлік өздерінің имениелерін банкіке кепілге салып ңойды. Ақіпа табу үшін үкімет бүкіл дүние жүзіндегі бай адамдар мен банкирлерден қарыз алып отыр, бұл қарыздар бойынша жылына жүздеген миллион сЪм про- цент төлейді.
Ақша үшін қазір бәрі бір-біріне қарсы аяусыз соғыс жүргізіп отыр. Әркім арзан алып, қымбат сатуға тыры- сады, әркім басқаларды басып озуға, мүмкін қадарын- ша товарды көп сатуға, бағаны түсіруге, товар өткізу- дің қолайлы жерін немесе қолайлы зат алатын жерді басңалардан жасыруға тырысады. Ақша үшін жүргізі- летін осы жаппай тайталас әлсіз адамдарға, ұсақ қол ‘өнерші мен ұсақ шаруаға барлығынан ауыр тиеді: олар әрқашан да бай көпес пен ауқатты шаруаның соңында ңалып қойып отырады. Олардың еш уақытта ешқандай қоры болмайды, күнбе-күнгісін күнде ішіп-жеп отыра- ды, әрбір кездескен қиьшшылық тұсыпда, әрбір бақыт- сыз оқиға тұсыпда оларға ең соңғы мүліктеріи кепілге салуға пемесе жұмыс көлігін болмашы бағаға сатуға тура келеді. Нендей бір кулактың немесе осімқордың тырнағына бір іліккен соң, олардың енді бұл бұғаудан құтылып шығуы өте сирек кездеседі, көбінесе олар бір жолата күйзеліске ұшырайды. Жыл сайын ондаған жә- не жүздеген мың ұсақ шаруалар мен қолөнершілер өз- деріпің үйлерін жабады, үлесті жеріп і^оғамға тегін бөреді де, жалдама жұмысшы, батырақ, қара жұмыс- іпы, пролетарларға айналады. Ал бай адамдар ақшаға бола жүргізілетін бұл күресте байыған үстіне байи тү-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
157
седі. Бай адамдар ақшаны банктерде миллиондап, жүз- деген миллион сомдап жинайды және бұлар тек өз ақ- шаларынан ғаиа емес, банкке салынатын басқа жұрт- тың ақшаларынан да мьгқтап байиды. Банктерге немесе жинақ кассаларына салған өздерінің ондаған немесе жүздеген сомдарына қарапайым адамдар сомыпа үш немесе төрт тпыннан процент алады, ал байлар бұл он- даған сомнан мпллиондаған ңор жасайды, бұл миллион- дар арқылы өзінің айналымын көбейтеді, сөйтіп әр со- мына он, жиырма тиыннан гіапда табады.
Міне сондықтан жұмысшы социал-демократтар ха- лықтың қайыршылығын біржолата жоюдың бірден-бір құралы — бүкіл мемлекетте қазіргі кездегі тәртіпті бас- тан-аяқ өзгерту, 'сөйтіп социалистік тәртіп орнату, яғни: ірі жер иелерінен олардың имеииелерін, фабрикант- тардан олардың фабрикалары мен заводтарын, банкир- лерден олардың ақша капиталдарын тартып алу, олар- дың жеке меншігін жойып, оиы бүкіл мемлекетте бар- лық жұмысшы халықтыц қолына өткізу дейді. Сонда жұмысшылардың еңбегін басқаиың еңбегімеи күп көре- тін бай адамдар емес, жұмысшылардың өздері және олардың сайлап қойғап адамдары билейді. Сонда жал- пы еңбектің жемістері және барлық енгізілген жақсар- тулар мен машиналардан түсетіп игілік барлық еңбек- шілердіц, барлық жұмысшылардыц пайдасына жұмса- лады. Сонда байлық бұрынғыдан да тез өседі, өйткепі жұмысшылар капиталистерге істегенінен горі өздері үшіп жақсы істейді, жұмыс күні де қысқарады, жұмыс- шылардың тұрмысы жақсарады, олардың барлық өмірі мүлдем өзгереді.
Бірақ бүкіл мемлекетте барлық тәртіпті озгерту — оцай іс емес. Бұл үшін көп еңбек, ұзақ әрі табанды кү- рес керек. Барлық бай адамдар, барлық жеке меншік- шілер, барлық буржуазия * барльтқ күшін салып оздері- нің байлықтарын қорғап бағады. Барлық бай таптъі * Буржуа — жеке меншікші деген сөз. Буржуазия — барлық жеке меншікшілерді қосып айтқандағысы. Ірі буржуа — ірі жеке меншікші деген сөз. ¥сақ буржуа — ұсақ жеке меніпікші деген сөз. Буржуазия мен пролетариат дегеніміз меншікшілер мен жұмысшылар, байлар мен кедейлер, кісі ецбегімен күя көруші адамдар мен ақыға бола басңаларга жұмыс істеуші адамдар деген сөз.


І58
В. И. Л Е II И II
қорғауға чпновниктер меп әсксрлер ітіығады, ойткені үкіметтің өзі бай таптың қолында отыр. Жұмьісшылар басқаның еңбегімен күн корушілердің барлығыиа қарсы күресу үшін бір кісідей болып бірігуі керек; жұмысшы- лардың өздері бірігуі керек және кедейлердің бәрін бір жумысіиы табына, бір пролетариат табына біріктіруі ке- рек. Жұмысшы табы үшін бұл күрес оңай болмайды, бі- рақ бұл күрес созсіз жұмысшылардың жеңісімен аяқта- лады, ойткені буржуазия немесе басқаның еңбегімен күн көруші адамдар халықтың болмашы бөлігі болып табылады. Ал жұмысшы табы — халықтың орасан зор көпшілігі. Жұмысшылардың жеке меншік иелеріне қар- сы шығуы дегеніміз — миллиондаған адамның мыңда- ған адамға қарсы шығуы деген сөз.
Россиядағы жұмысшылар да қазірдің өзінде-ақ осы ұлы күрес үшін бір социал-демократиялық жұмысшы партиясына біріге бастады. Полициядан бой тасалай отырып, жасырын түрде бірігу қаншама қиын болға- нымөн, бірігу ісі күшейіп, өсіп келеді. Орыс халқы өзі үшін саяси бостандықты жеңіп алған кезде жұмысшы табын біріктіру ісі, социализм ісі әлдеқайда тез ілгері басады, ол іс неміс жұмысшылары арасындағыдан да горі анағұрлым жылдамырақ алға басады.
3. БАЙЛЫҢ ПЕН ҚАЙЫРШЫЛЫҚ, ДЕРЕВНЯДАҒЫ ЖЕКЕ МЕНШІК ИЕЛЕРІ МЕН ЖҮМЫСШЫЛАР
Енді біз социал-демократтардың нені көздеп отырға- нын білеміз. Олар халықты қайыршылықтан құтқару үшін бүкіл бай тапқа қарсы күресуді көздейді. Ал біз- дегі деревнядағы қайыршылық қалалардағы қайыршы- лықтан кем түспейді, қайта, сірә, тіпті онан анағұрлым асып түседі. Деревня қайыршылығының қаншама зор екені туралы бұл арада біз айтып жатпаймыз, өйткені деревняда болған жұмысшының қайсысы болса да, ша- руаның ңайсысы болса да деревняның мұқтаждығы, апгтығы, жалацаштығы, күйзелуі туралы өте жақсы біледі.
Бірақ шаруа өзінің 'неліктен жоқшылықңа ұшырай- тынып, ашығатынын, күйзелетінін және өзінің бұл мұқ- таждықтан цалай құтылуы керек екенін білмейді. Мұ-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
159
пы. білу үшін ец алдымеп қалада да, деревпяда да мұқ- таждық пен қайыршылық атаулының неден болатыныті білу керек. Біз бүл жөнінде жоғарыда қысқаша айттық жәнө кедей шаруалар мен деревня жұмысшыларыныц қала жұмысшыларымен бірігуінің қажет екенін көрдік. Бірақ.бұл жеткіліксіз. Мұнан соң деревнядағы халық- тың қайсысы байларға, жеке меншік иелеріне еретінін, ал ңайсысы жұмысшыларға, социал-демократтарға ере- тіііііі білу керек. Капитал жипауды және басқаның еңбегімон күн 'коруді помещиктердеп кем білмейтін ша- руалардың ңапша екепін білу керек. Егер мұны әбден анықтап алмаса — онда қайыріпылық туралы әңгіменің ешбірі ешқандай нәтиже бермейді, сөйтіп деревня ке- дейлері деревняда кімнің өзара және қала жұмысшы- ларымен бірігуі керек екенін, мұны нағыз сенімді одақ ету үшін, шаруаны помещикке де, өзінің мекендесі — бай мужикке де алдатпау үшін цалай ету керек екенін түсіне алмайды.
Мұны анықтау үшін біз енді деревнядағы помещик- тердің күші қандай екенін және бай шаруаның күші қандай екенін қарап өтеміз.
Помещиктерден бастайық. Олардың күші туралы ец алдымен олардың жеке меншігіндегі жердің көлеміпе қарай байқауға болады. Европалық Россиядағы барлық жер, шаруа үлесіндегіні де, жеке меншік қолындағыпы да қосқанда, 240 миллион десятина шамасыпда * (қа- зыпалық жер бұған кірмейді, ол жөнінде біз айрықша айтамыз) деп есептелінеді. Бұл 240 миллион десятина- дан шаруалардың қолындағы, яғни он миллионнан ас- там уйлердіц қолындағы үлесті жер 131 миллион болып отыр. Ал жеке меншікшілердің қолында, яғни жарты миллионға жетпейтін семъялардъщ қолында 109 милли- он десятина бар. Демек, егер орта есеппен алған күннің өзінде де бір шаруа семьясына 13 десятинадан, ал жеке меншік иелерінің бір семьясына 218 десятинадан кел- * Жердің колемі туралы осы келтірілгеп және кейінгі цифрлар да әлдеқашан-ақ өте ескірген. Олар 1877—1878 жылдарға қатысты. Бірақ бұдан жаңарақ цифрлар болмай отыр. Орыс үкіметі тек қараңғыда қарманумен ғана күн кешеді, сондықтан бізде бүкіл мемлекет нөле- міндегі халық тұрмысы туралы толық жэне анық мәліметтер өте сирек жиналады.


160
В. И. Л Е Н И Н
гон болар еді! Бірақ жер бөлістегі теңсіздік бұдан ана- ғұрлым күшті, оііы біз қазір көреміз.
Жеке меншік ислерініц қолындағы 109 миллион де- сятина жердің жеті миллионы уделдіц қолында, яғни патша фамилиясыпдағы адамдардың жеке меншігінде болып отыр. Патша өзінің семьясымеи — Русь еліндегі помещиктер ішінен шыққан ең бірінші, ең ірі помещик. Бір фамилпяның жері жарты миллион шаруа семьясы- ныц жорінен көп! Онап соң, алты мпллион шамасы де- сятина жер шіркеулер меті монастырълардың қолында. Біздіц гіоптар шаруаларға қапағат ңарын тойғызады деп уағыз таратқан болады, ал өздері өтірік-шынды са- пырылыстырып, орасан көп жерді жипап алып отыр.
Онан кейіп екі миллион шамасы десятина қалалар мен посадтардікі деп және дәл соншама жер түрлі сау- да және өнеркәсіп қоғамдары мен компанияларынікі деп есептелінеді. 92 миллион десятина жер (дәл циф- ры — 91 605 845, бірақ біз есептеуге ыңғайлы болуы үшіп тұтас цифрды алып отырмыз) жарты миллионта да жетпейтін (481 358) жеке меншік иелерінің семья- сына тиісті больш отыр. Бұл семьялар санының тең жартысы — мүлдем ұсақ меншік иелері; олардыц әр- қайсысыпыц жері он десятинадан да кем. Бұлардың барлығыпың жеріп қосып алғанда бір миллион десяти- надан да кемірек. Ал он алты мыц семьяның әрқайсы- сының жері мыц десятинадан да асадьі; олардың бар- лықжері алігыс бес миллион десятина. Ірі жер иелерінің қолына қаншалықты ұлан-байтақ жердің жиналға- ны тағы да мынадан көрінеді: мыцға да жетпейтін (924) семъянъщ әрқайсысы он мың десятинадан астам жерге ие болып отыр, бұлардың барлығының жері жи- ырма жеті миллион десятина! Екі миллион шаруа семьясының жері ңапша болса, бір мың семьяның жері де сонша болып отыр.
Мұндай ұлан-байтақ жер бірнеше мың байлардың ңо- лында қалып отырғанда, миллиондаған және ондаған миллион халықтың жоқшылыққа ұшырап, ашығып отыруға тиіс екені және әрцаиіан да жоқшылыққа ұшы- рап, ашыға беретіні түсінікті. Мұндай жағдайда мемле- кеттік өкіметтіц де, үкіметтің өзінің де (патша үкіметі


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРШЕ
161
болса да) осы ірі жер иелерінің айтқанып істеп, айда- ғанына жүретіні түсіпікті. Деревня 'кедейлері бұл ғю- мещітк табына қарсы табанды түрде, аяусыз күресу үшін озі бірікпейінше, бір тап болып сап түземейіп- ше, оғап еіпкімнен де, ешқайдан да көмек келм-ейтіиі түсінікті.
Бұл арада ескертіп өтетін бір порсе мыпау: біздс өте көп адамдардың (тіпті білімді адамдардыц да көбініц) помещпк табыпың күші жөніндегі козқарасы мүлдем теріс, олар «мемлекеттің» жері одан әлдеқайда көп цой дегенді айтады. «Ңазірдің өзінде-ақ,— дейді шаруапың мұндай жаман аңылшылары,— Россия территориясы- ның (яғни барлық жердің) көпшілігі мемлекеттің үле- сіпе тиіп отыр» (бұл сөздер «Революционная Россия» газетінің 8-номерінің 8-бетінен алынды). Бұл адамдар- дың қатесі мына себептерден туып отыр. Олар біздің Европалық Россияда цазыната 150 миллион десятина тиеді деп естіген. Бұл шынында да осылай. Бірақ олар бұл жүз іелу миллион десятинаның тұтас дерлік т$иыр солтүстіктегі, Архангельск, Вологда, Олонец, Вятка жә- не Пермь губернияларындағы цолайсыз жер жэне ор- ман екенін үмытқан. Демөк, қазынаға іосы ікезге дейіп тек шаруашылыққа мүлдем жарамай қалғап жерлер ға- на қалған. Қазынаның барлық жарамды жерлері төрт миллион десятинадан да кемірек. Ал осы қазыналық жа- рамды жердің озін де (мәселен, жарамды жер оте коіі болып отырған Самара губерниясында) байлар оте ар- зан, болмашы бағаға жалға алып отыр. Байлар бұл жер- лерді мың, он мыц десятиналап алады да, кейіп оларды үш есе қымбат бағамеи шаруаларға таратады.
Жоқ, бұлар,— қазыпаның жері коп дейтіндер,— ша- руаның өте нашар ақылшылары. Шынында, жаңсы жер- дің көбі жеке ірі жер иелерінің (мұның ішінде патша- ның өз қара басының да) қолында және бұл ірі поме- щиктер қазьгнаның өзін дө қолдарығгда ұстап отыр. Міне сондьгқтан деревня кедейлері бірікпесе және өзініц осы бірігуі арқылы қаһарлы күшке айналмаса, соған дейін «мемлекет» әрқашан да помещик табыпыц көнбіс малайы болып қала береді. Жәпе тағы да мынаны ұмыт- пау керек: бұрынғы кезде дворяндар ғана дерлік поме-


162
В. И. Л Е Н И Н
іцик болған еді. Дворяндардың қазірде де жері толып жатыр (115 мың дворянныц 1877—1878 ж. 73 миллион десятина жері бар деп есептелді). Бірақ қазір ақша, ка- питал басты күш болып отыр. Көпестер мен ауқагты шаруалар өздеріне оте-мөте көп жер сатып алып отыр. Отыз жыл бойында (1863 жылдан 1892 жылға дейін) дворяидар алты жүздеи астам миллпои сомдық жсрдеп айрылғап (яғііи сатып алғапынап сатқаны коп) деп са- налады. Ал копестер мен құрметті азаматтар 250 мил- лион оомға жер сатып алған. Шаруалар, казактар және «басқа селолық тоғышарлар» («ақсүйектер» меп «таза халықтан» айыру үшін қарапайым атағы бар адамдарды біздің үкімет осылай деп атайды) 300 мил- лион сомға жер 'сатып алған. Демек, жыл сайын орта есеппен алғанда шаруалар бүкіл Россия көлемінде езі- нің жөке меншітіне 10 миллион сомға жер сатып алады.
Олай болса, шаруалардың да шаруалары бар: біреу- лері күйзеледі, ашығады, басқалары байиды. Олай бол- са, помещикке бүйрегі бұратын, жұмысшыларға қарсы байлардың жағына шығатын мұндай бай шаруалар бар- ған сайын кебейіп келеді. Сондықтан қала жұмысшы- ларымен бірігуді көздейтін деревня кедейлері бұл тура- лы қатты ойлануы керек: мұндай бай шаруалардың қанша екенін, олардың күшінің қандай екеніп және бұл күшке қарсы күресу үшін бізге қандай одақтың ке- рек екенін анықтау керек. Біз жаңа ғана шаруалардьщ нашар ақылшылары туралы ескертіп еттік. Бұл иашар ақылшылар: шаруалардың қазірдің өзінде-ақ одағы бар дегенді айтуды тәуір көреді. Бұл одақ — қауым, қоғам. Ңауым — үлкен күш. Ңауым болып бірігу шаруаларды тығыз топтастырады; ңауымдық шаруаның ұйымы (яғ- ни бірлестігі, одағы) орасан зор (яғни өте зор, ұлан- байтаң) дейді.
Бұл — дұрыс емес. Бұл — ертегі. Тегі ең ізгі ниетті адамдар ойлап шығарса да, әйтеуір ертегі. Егер біз ер- тегілерді тыңдайтын болсақ, біз тек өзіміздіц ісімізді, деревня кедейлерінің қала жұмыситыларымөн одақ бо- лу ісін бүлдіреміз. Әрбір деревня тұрғыны өз төңірегіне жақсылап қарасын: қауым болып бірігу, шаруалар қо- ғамы дегеніңіз барлъщ байлармен, басқаның еңбегімен


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
163
күп корушілердің барлығымен күресетін кедейлер ода- гына ұқсай ма? Жоқ, ұқсамайды және ұқсауы мүмкіи де емес. Әрбір деревняда, әрбір ңоғамда көп батырақ- тар бар, көптеген қайыршыланған шаруалар бар және әрі өздері батырақ ұстайтын, әрі өзіне жерді «мәңгіге» сатып алатын байлар бар. Бұл байлар да қоғам адам- дары болып саналады және олар қоғамда билік жүргі- зеді, өйткені күш солардың қолында болып отыр. Ал бізге ішінде байлар болатын, оны байлар билейтін осындай одақ керек пе? Жоқ, мүлдем олай емес. Бізге байлармен куресу уіиін одақ керек. Демек, қауымдық одақ біз үшін мүлдем жарамайды.
Бізге ерікті одақ, өздерінің қала жұмысшыларымен бірігуінің керек екенін түсінген адамдардың ғана ода- ғы корек. Ал қоғам — ерікті одақ емес, қазыналық одақ. Ңоғамға кіріп отырғандар байларға еңбек ететін, байларға қарсы бірігіп күресуді көздейтін адамдар емес. Ңоғамға қайсыбір адамдар өзінің ықтиярынсыз кіреді, өйткені олардың ата-аналары осы жерде тұрған, осы жердегі помещикке жұмыс істеген, өйткені оларды бастықтар осы қоғамға тіркеп жазып қойған. Қоғам- нан кедей шаруалар емін-еркін шыға алмайды; олар қо- ғамға полиция басқа болысқа тіркеп ңойған адамды емін-еркін ала алмайды, ал бұл адамның бізге, біздің одағымыз үшін, дәл осы жерде керек болуы мүмкін. Жоқ, бізге мүлдем басқа одақ керек, басқаның еңбегі- мен күн көрушілердің барлығымен күрес жүргізу үшін тек қана қызметкерлер мен кедей шаруалардың ерікті одағы керек.
Ңауымның күш болған кезі әлдеқашан өтіп кетті. Ол кезең енді еш уақытта да қайта оралып келмейді. Шаруалар арасында батырақтар меп бүкіл Россияны кезіп, табыс іздеп жүрген жұмысшылар мүлдем дерлік болмаған кезде, байлар да мүлдем дерлік 'болмаған кез- де, жұрттыц ібәрін барин-жрепюстник бірдей езген кезде, қауым күш болған еді. Ал енді басты күш ақша болып отыр. Ақша үшін бір қоғамдағы адамдар да өзара Harns жыртқыш аңдардан кем қырқыспайды. Ақшалы мужпктер озінің қогамдас адамдарын қысымға алу жә- не талау жағынан кейбір помещпктен анағұрлым асып


түсіи отыр. Енді бізге қауымдық одақ емес, қайта аціиа өктемдігіне қарсы, капитал өктемдігіне ңарсы күресетін одақ, барлық деревня қызметкерлерініц және әр түрлі қоғамдардың кедей шаруаларыныц одағы, иомещиктер м<еп бай шаруаларға бірдей ңарсы күресетін барлық деревня кедейлерінщ қала жұмысшыларымен одагы керек.
Помещпктердің күші қандай екенін біз көрдік. Енді бай шаруалар коп пе жәпо олардың күші қапдай екеиін қарап коруіміз керок.
Помещиктердің күшіи біз олардың имениелерінің мөлшеріне қарай, олардың қолындағы жердің көлеміне қарай бағаладық. Помещиктер өз жеріне емін-еркін иелік етеді, оны емін-еркін сатып алады да, сатады да. Сондықтаи олардың күшіпің қандайлық екепін олардың ңолындағы жердің көлеміне қарай өте анық байқауға болады. Ал шаруалар болатын болса, бізде әлі күнге де- йіи оз жеріне емін-еркіи иелік ету правосына ие бола алмай отыр, олар әлі күнге дейін озінің қоғамыиа бай- лаулы, жартылай крепостной күйінде қалып отыр. Сон- дықтан бай шаруалардың күіпііі олардың қолыидагы үлесті жердіц колеміне қарап бағалауға болмайды. Бай шаруалар озініц үлесті жерінеп байымайды: олар жер- ді коп етіп сатып алады, «імәңгіліік» етіп те сатып алады (яғші өзінің жеке меншігіне айналдырады), «бір- неше жылға» да сатып алады (яғни арендаға алады), жерді олар помещиктерден де, өзінің селолас шаруасы- пан да, жеріи тастаушылардан, мұқтаждықтың салда- рыпан үлесті жерін жалға берушілерден сатып алады. Mine сондықтан байларды, орташаларды және кедей шаруаларды олардыц қолындағы жылқыныц сапына қа- рай айыру барлығынан да дұрыс болар. Көп жылқылы шаруа — әрқашан да дерлік бай іпаруа болады; егер оның қолыітда жұмыс көлігі көп болса — демек, оның егісі де коп, үлесті жерінен басқа да жері болады, жп- пағап ақшалай қоры да болады. Оның бер жағында біз- де бүкіл Россия колемінде (Европалық Россияда, Си- бттрьді де, Кавказды да есептемегенде) коп жылқылы шаруалардыц қанша екенін білуге мүмкіпдік бар. Әри- пе, бүкіл Россия туралы тек шамамен ғана айтуға бола-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
165
тыпын ұмытиау керек: өйткені жекелеген уездер меи губернияларда айырмашылық өте көп. Мәселеи, қала- лар төңірегінде жылқысы онша көп емес бай егінші-ша- руалар жиі кездеседі. Олардың бірсьшырасы пайдалы огород касібімвн айналысады, екіігші біреулері жылқы- ііы аз ұстап, оныц есесіне сиырды көп үстайды, сүт са- тып сауда етеді. Россияның барлық жерлерінде егіиші- лік арқылы емес, сауда ісі арқылы байитын шаруалар да бар: олар май шайқайтын, жарма жасайтын және басқа заводтар ұстайды. Деревняда тұратындардың әр- қайсысы өзінің селосындағы немесе округіндегі бай ша- руаны өте жақсы біледі. Бірақ бізге олардың бүкіл Рос- сияда ңанша 'екенін, олардың күпіінің қандай екенін білу керек, 'өйткені кедей шаруа беталды, көз жұмып жүре бермеуі керек, ол өзінің достарының қандай еке- ніп және өзінің жауларының қапдай екепіп апық білуі керек.
Mine сөйтіп біз жылқысы көп және жылқысы аз ша- руалардың қанша екенін қарап көреміз. Біз Россияда- ғы барлық шаруа үйлерінің саны он миллион шамасы деп есептелетіпін бұғап дсйін айттық. Олардың қолын- дағы барлық жылқы қазір, сірә, он бес миллион шама- сы болар (бұдан он төрт жылдай бүрын ои жеті миллион болған еді, бірақ қазір азайыпотыр). Демөк, шамамен алғанда әрбір он он бес жылқыдан келеді. Бірақ істің мәні мынада: біреулеріпде, өте азшылық жағында — жылқы орасан көп, ал екіншілерінде, әсіре- се копшілік болып отырған жағында, не мүлде жоқ, не аз. Мүлде аты жоқ шаруалар уш-миллионнан кем емес, ал бір атты шаруалар үш жарым миллион шамасы. Мұ- ның барлығы пе мүлде күйзелген, не кедей шаруалар. Біз оларды деревня кедейлері деп атаймыз. Ондайлар он миллион үйдің алты жарым миллионы, яғни уиьтен екісі дерлік болып отыр! Бұлардан кейін орта шаруа келеді, бұлардың әрқайсысының бір пардаи жұмыс кө- лігі бар. Мұндай шаруалар екі миллиоп үй шамасы, олардың қолында төрт мпллион иьамасы жылқы бар. Бұлардан соң бай шаруалар келеді, бұлардың әрқайсы- сында бір пардан артық жұмыс іколігі бар. Мұндай шаруалар бір жарым миллйон үй, бірақ бұлардың қо-


166
В. И. ЛЕНИН
лында жеті жарым 'миллион жылқы бар *. Мұның Manie!: жылқының ібарлык, санының төң жартысы үйлер- дің, шамамен, алтыдан бір ғана бөлігінің қолында бо- лып отыр деген гіөз.
Мұны білгеннен кейін, біз бай шаруалардың күшін барынша дәл бағалай аламыз. Сан жағынан олар онша көп емес: әр түрлі қоғамдарда, әр түрлі болыстарда олар әрбір жүз үйге он-жиырмадан келеді. Бірақ бұл азғана үйлер — барып тұрған байлар. Сондықтан бүкіл Россия көлемінде олардың қолындағы жылқы, қалған шаруалардың қолындағы барлық жылқы қанша болса, сонша дерлік болып отыр. Демек, олардың егістігі де барлық шаруалар егісінің тең жартысы дерлік болып отыр. Мұндай шаруалар өздерінің семьясына керек ас- тықтан анағұрлым артық астық жинап алады. Олар астықты көп етіп сатады. Оларға астық тек қана тамақ үшін керек емес, көбінесе — сату үшін, ақша табу үшін керек. Мұндай шаруалар ақша жинай алады. Олар ақ- шаны жинақ кассалары мен банктерге салады. Олар өзінің жеке меншігіне жер сатып алады. Біз бүкіл Рос- сия көлемінде жыл сайын шаруалардың жерді қандай көп сатып алатынын бұған дейін айттық: бұл жерлер- дің барлығы дерлік дәл осы азғана бай шаруалардың қолына түседі. Деревня кедейлеріне жер сатып алу ту- ралы емес, қалай еткенде тамақ асырауға болатыны туралы ойлауға тура келеді. Олардың жер сатып алу тү- гіл, көбіне нан сатып алуға да ақшасы жетпейді. Сон- дықтан жалпы алғанда банк атаулының бәрі және әсі- ресе шаруа банкісі жерге ие болу ісінде барлық шаруа- ларға емес (мужиктерді алдаушы немесе барып тұрғап * Тағы да ескертіп өтеміз: біз бұл арада цифрларды орта есеппен, шамамен алып отырмыз. Мүмкін, бай шаруалар тура бір жарым мил- лион емес, миллион бір ширек немесе миллион үш ширек, немесе тіп- ті екі миллион шығар..Бұл әрине, үлкен айырмашылық емес. Әңгіме бұл арада әрбір мыңды немесе жүз мыңды артық не кем санауда емес, әңгіме бай шаруалардың күші қандай екенін, олардың жағдайы қан- дай екенін анық түсінуде болып отыр, мұның өзі өз жауларың мен достарыңды айыра білу үшін, түрлі ертегілер мен бос сезге алдан- бай, кедейлердің де халін және әсіресе байлардың халін анық білу үшін керек болып отыр.
Әрбір деревня қызметкері өз болысы мен көрші болыстарға жақ- сылаңқырап көз салып қарасын. Онда ол біздің есебіміздің дұрыс еке- нін көреді, шамамен алғанда барлық жерде осындай болып шығады: әрбір жуз үйден оны, кеп болғанда жиырмасы бай, жиырмасы орта шаруа, ал ңалғандарының барлығы кедейлер болып шығады.


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
167
аңңаулар ғана барлығына бірдей жәрдем етеді деп кей- де сендірмекші болады), тек шаруалардың ат төбелін- дей тобына ғана, байларға ғана көмектеседі. Сондықтан мужиктердің жоғарыда біз айтқан нашар ақылшылары да шаруалардың жер сатып алуы жөнінде өтірік айтып отыр, олардың айтуынша бұл жер капиталдан еңбекке өтеді-мыс. Еңбекке, яғни кедей жұмысшы адамның қо- лына, жер еш уақытта өтпейді, өйткені жер үшін ақша төленеді. Ал кедейлердің ңолында еш уақытта артық ақша өңі түгіл түсінде де болған емес. Жер тек ақшалы бай шаруаларға ғана, капиталға ғана өтеді, деревня ке- дейлерінің қала жұмысшыларымен одақ жасасып, курес жүргізуіне тура келетін адамдарға ғана өтеді.
Бай шаруалар жерді тек мәңгілік етіп сатып алып қана қоймайды, нақ солардың өзі көбінесе жерді бірне- ше жылға жалдайды, арендаға алады. Олар үлкен учас- келерді жалдау арңылы деревня кедейлерінен жерді қағып әкетеді. Мәселен, Полтава губерниясының бір уезінде (Константиноградта) бай шаруалардың қанша жерді арендаға алғаны есептелінген. Ал сонда қалай болып шыққан? Үй басына 30 және онан да көп деся- тина жерді арендаға алған шаруалар мүлде аз болған, әрбір 15 үйден не бары екі үйден ғана болған. Бірақ бұл байлар барлык, жалға альгнған жердің тең жарты- сын өз қолдарына басып алған, сөйтіп жалға алынған жерден әрбір бай шаруаға 75 десятинадан келген! Не- месе Таврия губерниясын алайың, онда шаруалардың цауым болып, қоғам болып қазынадан алған жерінен байлардың қаншалық жерді басып алғаны есептелін- ген. Онда мынадай болып шыққан: сан жағынан үйлер- дің бестен бір бөлігі ғана болған байлар барлық жалға алынған жердің төрттен уш бөлігін өз қолына басып алған. Жерді барлық жерде ақшаға қарай бөледі, ал ақша те<к азғана байлардың қолында ғана болады.
Онан соң, көп жерді қазір шаруалардың өздері де жалға беріп жатыр. Үлесті жерін тастап жатыр, өйтке- ні не мал жоқ, не тұқым жоқ, шаруашылықты жүргі- зетін еш нәрсе жоқ. Ңазір ақшасыз бір ғана жермен еш нәрсе істей алмайсың. Мәселен, Самара губерниясы- ның Новоузен уезінде бай шаруалардың әрбір үш үйі-


neu біреуі, ал кейде екеуі, өзініц тұратын қоғамынап иемесе бөтеп қоғамиан улесті жерді жалға алып отыр. Ал үлесті жерді жалға беретін атсыз және жалғыз ат- ты шаруалар. Таврия губерниясында шаруа үйлерінің тұтас уштен бір бөлігі оздерінің үлесті жерін жалға бе- ріп отыр. Шаруалардың барлық үлесті жерінің төрттен бірі, ширөк миллион десятина жалға беріледі. Ал бұл ширек миллионның ішінен — жүз елу мың десятинасы (бестен үш бөлігі) бай шаруалардың қолына түседі! Бұл арада біз кедейлер үшін қауымдық одақтың, ңоғам бо- лудың жарайтын-жарамайтынын тағы да көріп отыр- мыз. Деревнялық қоғамда кімнің аңшасы болса, күш со- ның қолында болады. Ал бізге қоғам атаулының бәрі- пен құрылған кедейлердіц одағьі керек.
Жерді сатып алу жөнінде алдағапы сияқты плугтар- ды, жаткаларды және басқа да әр түрлі жетілдірілген ңүрал-саймандарды арзан сатып алу жөніндегі әңгіме- лер де шаруаны алдап отыр. Земстволық қоймалар, ар- тельдер құрып: жетілдірілген құрал-саймандар шаруа- ның халін жақсартады дейді.— Бүл — нағыз алдау. Бұл жақсы құрал-саймандардың бәрі бір ғана байлардың қолына түседі, ал кедейлерге мүлдем дерлік түк те ти- мейді десе болады. Кедейлердің плугты, жатканы ой- лауға шамасы да жоқ, оның ойлайтыны қалтақтап күн көру ғана! Мұндай «шаруаларға көрсетілетін жәрдем- нің» барлығы да байларға көрсетілетін жәрдем, одан басқа түк те емес. Ал не жері, не малы, не қоры жоқ кедейлер бұқарасына — жақсы құрал-саймандардың арзандығымен жәрдем бере алмайсың. Міне, мәселен, Самара губерниясының бір уезінде бай шаруалар мен кедей шаруалардың қолындағы барлық жақсартылған құрал-саймандар есептелінген. Барлық жақсартылған құрал-саймандардың төрттен уші дерлігі үйлердің бе fr- ren бір бөлігінің қолында, яғни ең ауқаттылардың қо- лында болған, ал үйлердің тең жартысы болып отырған кедейлердің қолында пе бары отыздак бір бөлігі ғана болған. Атсыз және жалғьтз атты шаруалар бұл уездегі барлық 28 мың үйдің ішінен 10 мың үй болған; ал бү- кіл уездегі барлық шаруа үйлеріпіц қолындағы 5724 жақсартылған құрал-сайманның барлық санынан осы


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
169
10 мың үйдің қолында не бары жеті-ац жаңсартылған ңұрал-сайман болған. 5724 құрал-сайманнан жеті құ- рал-сайман тиген — «барлық шаруаларға» көмек көрсе- теді-мыс дейтін барлық осы шаруашылықты жақсарту- дагьт, плуг пен жатканың таралуындағы деревня кедей- лерінің үлесі міне осындай! «шаруалар шаруашылығы- ның жақсаруы туралы» әңгіме көтеретін адамдардан деревня кедейлерінің күтетіні міне осы!
Ақырында, бай шаруалардың ең басты өзгешелікте- ріпің бірі сол — олар батырацтар мен кундіпшілерді жалдайды. ІІомещиктер сияқты бай шаруалар да басқа- ның еңбегімен күн көреді. Помещиктер сияқты олардың байитын себебі сол — шаруалар бұқарасы күйзеледі және қайыршылапады. Помещиктер сияқты олар да өз- дерінің батырақтарына жүмысты мүмкін болғанынша көп істетіп, оларға ақыны қайткенде де аз телеуге ты- рысады. Егер миллиондаған шаруалар мүлде күйзелме- се, сөйтіп басқаның жұмысьін істеуге, жалдануға, озі- ніц жұмыс күшін сатуға мәжбүр болімаса,— онда бай птаруалар омір сүре алмас еді, шаруашылығын жүргізе алмас еді. Онда олар «бос қалған» үлесті жерді еш жер- ден жпнап ала алмаған болар еді, епі жердеп озіие жұ- мысшылар таба алмаған болар еді. Ал бүкіл Россияда- ғы барлың бір жарым миллион бай шаруалардың жал- дап отырған батырақтары мен күндікшілері, сірә, бір миллионнан кем болмас. Жеке меншікіпілер табы меи кедейлер табы арасындағы, қожайындар мен жұмыс- шылар арасындағы, буржуазия мен пролетариат ара- сыпдаты ұлы күресте бай шаруалардың жөке мепшік- тпілер жағында болатыпы, жүмыстпы табына қарсы шы- ғатыны түсіпікті.
Еігді біз бай шаруалардың халі мен күшін білді-к. Деревня кедейлерінің қалай тұратынын қарап *кө- релік.
Біз бұған дейін бүкіл Россиядағы барлық шаруалар үйлерінің орасан көпшілігі, үштен екісі дерлігі деревня кедейлері екенін айттық. Ең алдымен, атсыз үйлер уш миллионнан ешбір кем емес,— бәлкім, тіпті көбірек, қа- зіргі кезде тіпті үш жарым миллиондай болар. Әрбір аштык, болғап жыл, әрбір егіп шықпағап жыл отідаған


170
В. И. Л Е Н И Н
мың шаруашылықты күйзелтеді. Халық көбейіп келеді, тұрмыс күннен күнге ауырлап барады, ал барлық шұ- райлы жерді помещиктер мен бай шаруалар әлден-ақ басып алған. Міне сондықтан жылма-жыл барған сайын орасан көп халық күйзеліске ұшырауда, қалалар мен фабрикаларға кетіп жатыр, батырақ болып жалданып жатыр, іқара жүмысшы болып жатыр. Атсыз шаруа де- геніміз осы күннің өзінде-ақ мүлдөм кедей адамға ай- палған. Бұл — пролетарий. Ол жермен емес, шаруашы- лықпен емес, жалданып жумыс істеумен күн көреді (ал дұрысын айтсақ, күн көріп жүрген жоқ-ау, әйтеуір әрең тірлік етіп жүр). Бұл — қала жұмысшысының бір туғап бауыры. Атсыз шаруаға жердің де түкке қажеті жоқ: атсыз үйлердің тең жартысы өзінің улесті жерін жалға өткізіп жатыр, кейде қоғамға тегін беріп жатыр (әйтпе- се өздерінің тағы да үстеу төлеп қалуы імүмжін!), өйт- кеиі олардың жерді өңдеуге шамасы келмейді. Атсыз шаруа бар болғаны бір десятина, көп болғанда екі деся- тина егеді. Оған әрқашан да астықты қосымша сатып алуга тура келеді (егер сатып алатын ақшасы болса), өйткені өз астығы еш уақытта тамағына жетпейді. Бү- кіл Россиядағы 372 миллионға жуық үй болып отырғаи жалғыз атты шаруалар да бұдан онша ұзап кете қойғаи жоқ. Әрине, кейдө некен-саяқ кездесіп қалатын өзгеше- ліктер де болады: кейбір жерлерде орташа тұратын, тіпті ауқатты тұратын да жалғыз атты шаруалар бола- ды, ол жөнінде біз жоғарыда айтқанбыз. Бірақ біз осын- дай сирек кездесетін өзгешеліктер, жекелеген жерлер туралы айтып отырғанымыз жоқ, бүкіл Россия туралы айтып отырмыз. Егер жалғыз атты шаруалардың бар- лық бұқарасын алатын болсақ, онда мұның кедейлер мен қайыршылар бұқарасы екені күмәнсыз. Жалғыз атты шаруа тіпті егіншілік губернияларда да үш-төрт десятина, ілуде біреуі бес десятина егеді; оның да өз астығы овіпе жетпейді. Ол тіпті нағыз жақсы жылдар- да да атсыз шаруадан тәуір тамақтана алмайды,— де- мек, үнемі жарым құрсақ болып жүреді, үнемі ашыға- ды. Шаруашылығы мүлдем күйзеледі, малы арық, оның азығы тапшы болады, жерді ойдағыдай күтуге күші


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІІІЕ
171
жетпейді. Өзінің барлық шаруашылығына (мал азығы- нан басқасына) жалғыз атты шаруа,— мәселен, Воро- пеж губерниясында — жылына жиырма сомнан артық жұмсай алмайды! (Бай мужик он есе көп жұмсайды.) Жылына жиырма-ақ сом — бұл әрі жер жалдауға, әрі мал сатып алуға, әрі соқа меп басқа құрал-саймандарды жөндеуге, орі бақтапіыға, эрі басқа барлық мұқтажда- рына жүмсалады! Мүпы шаруашылық деп айтуга бола ма? Бұл — бір ғана ұрыс-көріс, каторга, мәңгілік азап. Жалғыз атты шаруалардың арасында да мұндай ша- руалардыц бар екені жәпе мұндайлардың аз смес екс- ні, өзінің улесті жерін жалға өткізетін шаруалардың аз еместігі өте түсінікті нәрсе. Ңайыршыға жерден де тү- сетін пайда шамалы. Ақша жоқ болса, жерден ақша та- бу былай тұрсын, ішер асқа да еш нәрсе ала алмайсыц. Ал ақша барлығыиа да: тамаққа да, киім-кешекке де, шаруашылың жүргізуге де және алым-салық төлеуге де қажет. Воронеж губерниясында жалғыз атты шаруадан алынатып алым-салықтардың бір өзі жылына әдетте он сегіз сом болып отыр, ал ол барлыц шығындарына жы- лына не бары 75 сомнан артық таба алмайды. Бұл ара- да жер сатып алу туралы, жақсартылған құрал-сайман- дар туралы, селолық банктер туралы тек келемеж ету ^шін ғана айтуға болады: бұлар тіпті де кедейлер үіпіи ойлап шығарылған иәрсе емес.
Ал ақшаны қайдан алу керек? «Табыс» іздеуге тура келеді. Атсыз шаруа сияқты, жалғыз атты шаруа да тек «табыстар» табумен ғана әзер күн көріп жүр. Ал бұл «табыс» дегеніңіздің мәнісі не? Мұның мәнісі — басқаның жұмысын істеу, жалданып жұмыс істеу де- ген сөз. Мұның мәнісі — жалғыз атты шаруа өз алдына қожайын болудан жартылай қалды, жалданып істеуші, пролетар болды деген сөз. Міне сол себепті мұндай ша- руаларды жартылай пролетарлар деп атайды. Бұлар да қала жұмысшысының бір туған бауыры, өйткені бұлар- ды да қожайын атаулының бәрі барлық жағынан тонай- ды. Бұларға да барлық байларға ңарсы, барлық жеке меншік иелеріне қарсы күресу үшін социал-демократ- тармен ңол ұстасып бірігуден басқа ешқандай жол, еш- 7 7-том


т
В. И. ЛЕНИН
ңаидай амал жоң. Темір жол салу ісінде кім жұмыс іс- тейді? мердігерлер кімді талап отыр? ағаш кесу мен ағаш ағызу жұмысына кім барып жатыр? батырақ бо- лып жұмыс істейтіндер кім? күндікші болып жұмыс іс- тейтіндер кім? қалалар мен пристаньдардағы қара жұ- мысты істейтіндер кім? Булардыц бәрі — деревня ке- деплері. Бүлардың бәрі — атсьтз птаруалар mph жалгьтз агты шаруалар. Бұлардыц бәрі — деревпя пролетарла- ры меп жартылай пролетарлар. Ал Русьте мұндай ха- лық қаншама көп десеңізші! Бүкіл Россияда (Кавказ беп Сибирьден басқа) әр жыл сайып сегіз, ал кейде то- ғыз миллион паспорт бсрілгсиі есептеп иіығарылғап. Бұлардьщ бәрі — шеткәсіп етуші жұмысшылар. Бұ- лар — тек аты жағынап ғана шаруалар, ал іс жүзіиде жалданушылар, жұмысшылар. Осылардың барлығы қа- ла жұмысшыларымен бірге бір одаққа бірігуі тиіс; бі- лім мен жарық сэулоніц доревпяга түскеп орбір ліапағьт бүл одақты күшейтіп, пығайтатып болады.
«Табыс» туралы тағы да бір иәрсені ұмытпау керек. Барлық чиновник атаулылар және чиновшіктерше ой- лайтын адамдар шаруаға, мужикке екі-ақ нәрсе «ке- рек»: жер (бірақ онша көп емес, — көп алатын жер де жоқ, өйткені байлар әлдеқашан барлық жерді басып алып қойған!) және «табыс» керек деп әңгімелеуді тә- уір көреді. Сондықтан халыққа жәрдем көрсету үшін деревняда кәсіпшілікті көбірек ашу керек, көбірек «табыс» «беру» керөк-мыс деседі. Мұндай сөздер — ба- рып тұрған екіжүзділік. Кедейлер үшін табыс табу — жалданып жұмыс істеу деген сөз. Шаруаға «табыс тауып беру» — шаруаны жалдама жұмысшыға айнал- дыру деген сөз. Несіп айтасыз, жақсы-ақ жәрдем! Бай піаруалар үшін капиталды ңажет ететін,—'мәоелен, диір- мен немесе басқа кәсіпорын салу, молотилка сатып алу, сауда ашу және басқа сол сияқты «табыстар» табылады. Ақшалы адамдардыц осы табыстарын көдей- лердің жалданып істейтін жумысымен іпатастыру — кедейлерді алдау деген сөз. Әрине, мұндай алдаушы- лық байларға тиімді, барлық «табыстар» бейнебір ша- руалардың бэрініц де қолыиан келеді, күші жетеді деп


ДЕРЕВНЯ КЕДЕІІЛЕРІНЕ
173
корсету оларға тиімді. Ал кімде-кім кедейлер үшііі шын мәнінде ңайырымдылық істеймін десе, ол оған барльщ шындыуты және тек шындъщтъі гана айтады.
Бізге епді орта шаруалар туралы айту қалып отыр. Біз бүкіл Россияда орта шаруа деп шамамен бір пар жүмыс көлігі бар адамдарды сапауға болатыпын, ал мұпдай шаруа үйлері ои мпллион үйдің ішінен екі миллион шамасы болатыиын бұғаи дейін көрдік. Орта шаруа байлар мсп пролетарлардың арасыпда түр, соп- дықтап да ол орташа деп аталады. Шыныида да ол ор- таша тұрады: жақсы жылдары ол оз иіаруашылығы- меп қалт-қүлт күи корс алады, бірақ мүқтаждық әр- қашаи да оныц нығынап түспейді. Оның ііө ешқапдай жішағап қаражаты болмайды, по мүлдем аз болады. Сондықтан оның шаруашылығы әлжуаз келеді. Ақша табу өте қиын: өз шаруашылығынан ол озіне керекті, онда да тақыл-тұқыл жетерлік ңана ақшаны өте сирөк— анда-санда ғана жинап ала алады. Ал табыс табуға бару — шаруашылықты тастау, шаруашылықта азып- тозушылық басталады деген сөз. Орта шаруалардың ко- бі, дегепмен, табыс таппайыпша амалдай алмайды: жал- данып жұмыс істеугө баруға тура көледі, мұқтаждық помещпктерге кіргптар болуға, борышқа белшесіпеп ба- туға мәжбүр етеді. Ал орта шаруаларға еш уақытта дерлік борыштап құтылушылық жоқ: өйткені оныц бай мужиктікі сияқты тияпақты табьтсы жоқ. Соттдық- таіт бір рст борьтптқа іліну — өзіпің мойпыпа түзақ ілумеп бірдей дегетт соз. Сойтіп, ол әбдоп жұтап бітпе- йінше, борыштап шыға алмайды. Орта іпаруалар ко- біиесе помещикке кіріптар болады, ойткені кесімді жұімыс тапсыру ушін ііомещикке шаруашылығы күйзел- мегеи, бір тіар аты да бар, шаруашылығына сай құрал- дары да бар мужик керөк. Басқа жаққа кету орта шаруаға қиын соғады,— міне сондықтан ол астыққа бо- ла, мал жаятын жерге бола, кесіліп алынған жерді пай- далануға бола, қысіқы уақытта ақпіалай алған борышы- на бола өзін помещиктерге кіріптар етеді. Помещик пен қулактан басқа орта шаруаны озінің бай көршісі де қысады: ол орта шаруаның жерін әрқашан қағып ке- 7*


В. II. Л Е II И II
теді, оны қысы-мға алатын мүмкіндіктердің бірде-бі- рін құр жібермейді. Орта шаруаның көретін күні осы: ұшуға ңанаты жоқ, жүзуге амалы жоқтың дәл өзі бо- лады. Орта шаруа не нағыз, әлуетті қожайын бола алмайды, ие жұмысшы бола алмайды. Орта шаруалар- дың барлығы қожайындардың соңынан ілескісі келеді, жеке меншікті болғысы келеді, бірақ бұған олардың бі- рен-саранының ғана қолы жетеді. Олардың арасында тіпті батырақтар немесе күндікші жұмысшылар жал- дап, кісі еңбегімен баюға, бөтеннің арқасында баюға тырысатын шаруалар өтө аз. Орта шаруалардың көп- шілігі кісі жалдау былай тұрсын, өздерінің жалдануы- на тура келеді.
Байлар мен кедейлердің арасында, жекө меншік иелері мен жұмьтсшылардың арасында күрес басталған жердің барлығында — орта шаруалар ортада қалады да ңайда барарын білмейді. Байлар: сен де өз алдыңа қожайын, жеке меншікті адамсың ғой, саған тақыр жұмысшылармен істес болудың қажеті жоң деп өз жа- ғына шақырады. Ал жұмысшылар: байлар сені алдай- ды, сені де талайды, сондыңтан барлық байларға қарсы күресте бізге жәрдем беруден басқа саған ешқандай амал жоқ дейді. Орташа мужикке бола туып отырған осы талас барлық жерде, жұмысшы социал-демократ- тар жұмысшы халықтың азаттығы үшін күресіп отыр- ған елдердің барлығында жүріп жатыр. Россияда бұл талас дәл қазір басталып отыр. Сондықтан бізге әсіресе бұл істі жақсылап қарап, байлардың орташа му- жикті қандай алдаулармен арбап отырғанын аяық тү- сіну керек; бұл алдаудың бет пердесін қалай ашу ке- рек екенін, орта шаруаға өзінің нағыз достарын та- буға ңалай жәрдем беру керек екеиін білу керек. Ег-ер орыс жұмысшы социал-демократтары бірден дүрыс жолға түссе, онда біз неміс жұмысшы-жолдастарға қа- рағанда, деревпя жұмысшы халқының қала жұмысшы- ларымен берік одағын анағұрлым жылдам қүрар едік және еңбекшілердің барлық жауын жеңу ісіне жыл- дам жетер едік.


Д ЕГЕВНЯ КЕДЕЯ.П KPJН 1C
175
4. ОРТА ШАРУА ҢЛЙДА БАРУЫ КЕРЕК?
ЖЕКЕ МЕИІПІК ИЕЛЕРІ МЕН БАЙЛАР ЖАҒЫНА МА НЕМЕСЕ ЖҮМЫСШЫЛАР МЕН КЕДЕЙЛЕР ЖАРЫНА МА?
Барлық жеке меншік пелері, бүкіл буржуазия орта шаруаны өз жағына тартуға тырысады; оған шаруа- шылықты жақсарту үшін түрлі шараларды (арзан плугтар, селолық банктер, шөп егісін енгізу, мал мен тыңайтқыштарды арзая сату және басқа сол сияқты- ларды) істеуге уәде береді, онымен қатар шаруаны түрлі ауыл шаруашылық одақтарының (кооперация- лардың, оларды кітаптарда осылай деп атайды), ша- руашылықты жақсарту мақсатымен түрлі қожайындар- дың арасында ңұрылғап одақтардың мүшелігіне тарт- пақшы болады. Осындай жолмен буржуазия орта шаруаны, тіпті ұсақ шаруаны да, тіпті жартылай проле- тарларды да жұмысшымен одаң болудан айыруға ты- рысады, буржуазияның жұмысшыларға, пролетариатқа қарсы жүргізетін күресінде оларды байлардың, бур- жуазияның жағына шығаруға тырысады.
Жұмысшы социал-демократтар бұған былай жауап береді: шаруашылықты жақсарту — жақсы нәрсе.
Плугтарды арзан сатып алу — ешқаидай айып емес; қазір тіпті әрбір есі бар көпес те сатып алушыларды тарту үшін арзан сатуға тырысады. Бірақ кедей жәпс орта шаруаға: бай адамдарға мүлдем тпмей тұрып-ақ шаруашылықты жақсарту, плугтардың арзандауы олардың бәрін мұңтаждықтан құтқарады, шаруашылы- ғын жөндеуге көмектеседі деу — алдаушылъіц. Барлық осы сияқты жаңсартулардан, арзандатулардан жәис кооперациялардан (товарларды сату және сатып алу одақтарынан) байлар анағурлъім көп пайда көреді. Байлар барған сайын күшейе береді, кедейлерді де, ор- та шаруаларды да барған сайын ңаттырақ қыса түседі. Байлар бай болып тұрғанда, өз қолдарында жердің де, малдың да, құралдардың да, ақшаның.да көпшілгк бөлігіи ұстап отырғанда,— тек кедейлерге ғана емес, ор- та шаруаларға да еш уауытта мұқтаждықтан шығу жоқ. Бұл жақсартулар мен кооперациялардың жәрдемі арңасында бірді-екілі ғана ортапіа мужик байлар ңата-


176
В. И. Л Е Н И Н
рьша қосыла алады, ал бүкіл халық және барлық ор- таша мужиктер бұрынғыдан да гөрі мұқтаждыққа бел- шесінен бата береді. Орташа мужиктердің барлығы бай болу үшіи,— мұның үшін байлардың өздерінің кө- зіи жою керек, ал олардың көзін тек ңала жұмысшы- ларының дерөвня кедейлерімен жасаған одағы ғана жоя алады.
Буржуазия орта шаруаға (және тіпті ұсақ шаруаға да): біз сағап арзан жер, арзан плуг сатамыз, ал сеи бізге озіңнің жаиыңды сат, сен бұл үшін барлық бай- ларға қарсы күрестен бас тарт дейді.
Жұмысшы социал-демократ: егер шыіі арзап сататып болса, аңша барда сатып алмайтын несі бар: бұл сауда ісі ғой дейді. Ал өз жаныңды еш уақытта сатудыц ңажеті жоқ. Қала жұмысшыларымен бірігіп бүкілбур- жуазияға ңарсы күресуден бас тарту — бұл ңайыршы- лың пен мұңтаждыңта мәңгі қалу деген сөз. Товарлар- дың арзандауынан бай адам бұрынғыдан да гөрі көбі- рек үгтады, бұрьшғыдан да гөрі мықтап байиды. Ал кімде-кімпіц жиігаған ақшасы болмаса, бұл аңшаларды ол буржуазиядаи тартып алмайынша оған ешқандай ар- заншылық жәрдем етпейді.
Мысал алайың. Буржуазияпың жақтаушылары түрлі кооперацияларды (арзан сатып алу мен пайдалы етіп сату одақтарып) жердеп жеті қояп тапқапдай мадақ- тап, лөпіреді. Өзіи тіпті «социалист-революциоперміз» деп атайтыпдардыц ішіпеіт, буржуазияпыц соцыпа іле- се отьгрып, шаруаға барлығыпап бұрып кооперация керек дсл айқайлайтып адамдар да табылады. Біздіц Россияда да түрлі кооперацияларды ңұра баст-ап жатыр, біраң біздө кооперацнялар әлі аз, қашан саяси бостан- дық болмайыпіпа ол аз бола бермек. Ал міне Германия- да шаруалар арасында әр түрлі кооперациялар өте көп. Жәіто бұл кооперациялардың .кобіпесе кімге көмектесіп отыргапын царацыздар. Бүкіл Гермапияда 140 мың се- лолың қожайын сүт және сүт онімдеріи откізетін се- ріктіктерге қатысыіт отыр, ал осы 140 мың қожайын- ның қолында (түсінікті болу үшін біз цпфрды тағы да шамамеп ықшамдап алып отырмыз) 1100 мыц сиыр бар. Бүкіл Германиядағы кедей шаруалар төркмилли-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
177
он болып есептелінеді. Бұлардың ішінен тек 40 мыңы ғана серіктіктерге ңатысады: демек, әрбір жүз кедей- ден тек біреуі гана бұл кооперациялармен пайдалана- ды. Осы 40 мың ксдейдің қолыпда нө бары тек 100 мың ғана сиыр бар. Онан соң, орта қожайындар, орта шаруалар — бір миллион; опың 50 мыңы (демек, жүз- деп бес кісі) кооперацияларға қатысады, ал бұлардың қолыттда 200 мың сиыр бар. Ақырыпда, бай қожайыіт- дар (яғни помещиктер меп бай шаруаларды қосып есептегенде) миллионның уштен бірі болып отыр; бұ- лардың кооперацияларға қатысатындары 50 мың (де- мек, әрбір жүздеи он жеті адам қатысады!), ал бұлар- дың қолыпдағы сиырлар 800 мың!
Кооперациялар ең алдымөн және көбінесе міне кім- ге көмектеседі. Арзанға сатып алу мен тигмді етіп са- туға арналған осындай түрлі одақтар арқылы орта ша- руаны жарылқаймыз деп айқайлайтын адамдар мужпкті осылайша алдарңатыіт, жел сөзгө еліктіріп, алдайды. Кедейлерді де, орта шаруаиы да оз жағына шақыратьш социал-демократтардан мужиктерді буржуазия тым ар- зан «сатып алып кеткісі» келеді.
Бізде де түрлі сыр қайпататын артельдер, сүт жи- иайтын орындар құрылып жатыр. Артель, қауымдық одаң, серіктіктер — мужикке керегі міне осы деп ай- қайлайтын адамдар бізде де толып жатыр. Ал қараңыз- даршы, бұл артельдер де, серіктіктер де, ңауымдық арендалар да кімге пайдалы болып отыр. Бізде әрбір жүз үйдің кем дегенде жиырмасында сиыр мүлдем жоқ; отызында бір-бірден ғана сиыр бар: бұлар мұқ- таждықтың аса ауырлығынан сүт сатады, балалары сүтсіз қалады, ашығып шыбындай ңырылады. Ал бай мужиктердің 3-теп, 4-тен және одан да коіі сиырлары бар, шаруалардыц барлық спырларыныц тең жартысы осы бай мужиктердің қолында. Ал сонда сыр қайната- тын артельдер кімге пайдалы? Әрине, ең алдымен по- мещиктер мен шаруа буржуазиясына пайдалы екені айқын нәрсе. Орта шаруа мен кедейлердің олардың со- ңына ергені, мұқтаждықтан қүтылудың қүралы — бар- лың жұмысшылардыц бүкіл буржуазияға қарсы күресі емес, жеке қожайынсымақтардыц оз хал-жағдайыпап


178
В. И. ЛЕНИН
амалдап құтылыіт, байлардьщ қатарыпа отуго ұмтылуы деп санауы, әршіе, оларға пайдалы екені апқын нәр-се.
Буржуазпяиыц барлық жақтаушьтлары ұсақ шаруа- пың да жақтаушысы жәие досы болгансып, ондай ұм- тылуды қуаттайды жәпе әр саққа жүгіртіп қолпаш- тайды. Ал қой терісін жамылып жүрген қасқырды тани алмайтын көптеген аңқау адамдар буржуазиялық ал- дауды қайталап, ұсақ шаруа мен орта шаруаға пайда колтіреміп деп ойлайды. Мәселен, кітапшалар мен сой- ленген сөздерде ұсақ шаруашылық ең пайдалы, ең табысты, ұсак, шаруаіпылық гүлденіп келеді деп дәлел- дейді; сопдықтан да барлық жерде ұсақ шаруалар егіп- шіліктө көп болып отыр-мыс, сондықтан да олар жер- ден ешбір айрылғысы келмейді-мыс (барлық шұрайлы жерді буржуазияның басып алып қойғанынан, барлық ақшаның да солардың қолында болып отырғанынан емес пе екен, ал сондықтан кедейлер өмір бойы қысы- лып-қымтырылып, алақандай жерде отырған жоқ па екен!). Ондай көлгірсіген сөзді адамдар ұсақ шаруаға ақшаның көп керегі жоқ дегенді айтады; ұсаң шаруа мен орта шаруа ірі шаруаға қарағанда ұқыптырақ жә- не ынталырақ келеді, оның үстіне ол үнемдеп тұра біледі: малға қосымша пішен сатып алып берудің ор- пыпа ол сабанмен амалдай алады; қымбат машина са- тып алудың орнына ертерек тұрып, көбірек жүмыс істейді, сөйтіп маіпииадан қалыспайды; түрлі саймаи- дарды жөндеу үшін басқаға ақша толеудің орнына ол мейрам күндері қолына балта алады да ұсталық істей- ді—сөйтіп оған ірі қожайынның жұмсағанынан анағұр- лым арзан түседі; қымбат атты немесе өгізді асыраудың орнына ол сиырмен-ақ жер жыртып амалдай алады — немістердің барлың кедей шаруалары жерді сиырмен жыртады, сол сияңты бізде де халықтың қатты күйзел- гопі соншалық, жорді сиырмеп жырту былай тұрсьти, адам күпгімеп де жырта бастауға кірісіп отыр! Бұл қандай пайдалы десеңізші! бұл қандай арзап десеңіз- ші! Бұл қандай мақтанарлық іс десеңізші: орта шаруа мен ұсақ шаруалар соншалық ұқыпты, сошпалық шы- дамды, соншалық қарапайым түрады, бейбастақтыққа салынбайды, соцпализм туралы ойламайдът, тек өз піа-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
179
руашылығы туралы ғана ойлайды! Буржуазияға ңарсы стачкалар үйымдастыратын жұмысшыларға ермейді, қайта байларға ереді, тәуір адам болып шығуға тыры- сады! Егер жұрттың бәрі мінө осындай шыдамды, ұқыпты келіп, жұпыны тұратын болса, маскүнемдіккс салынбаса, көбірек ақша жинаған болса, шыт атаулы дегепге ақшаны азырақ жүмсаған болса, балаларды азырақ туғап болса,— онда жүрттыц бәрі жақсы тұрар еді, ешқандай қайыршылық та, ешқандай мүқтаждыц та болмағап болар еді!
Мұндай көлгірсіген создермен буржуазия орта ша- руаиың құлағын сарсытады және осы сылдыр созге на- пып, оны оздері де қайталап айтатыи ацқаусымақтар табылады! * Іс жүзінде бұл көлгірсіген сөздер — шыл- ғи алдау, шаруаны бүтіндей қорлау. Бұл көлгірсіген сөзді адамдар орта шаруа меп ұсақ шаруаға таңныц атысы меи күшіің батысына шейін жұмыс істеттіретіп, әрбір жапырақ нанды үнемдеттіретіп, көк' тиын ақша шыгып піығарудап бас тартқызатьш мұқтаждықты, ауыр мұқтаждықты арзан жәяе пайдалы шаруашыльщ деп атайды. Әрипс, үш жыл бойына іш киімін ауыс- тырмаудан, жазды күні етіксіз жүруден, соқапы ар- қанмен шандып байлаудан, сиырды үйдің тобесіне салынған шіріген сабанмөн бағудан «арзаи» және «пай- далы» не бар! Осындай «арзан» және «пайдалы» ша- руашылыққа кез келген буржуаны немесе бай шаруа- ны отырғызар ма еді,— өздеріпің бұл көлгірсіген соз- дерін ә дегенше-ақ үмытқан болар еді-ау!
Үсақ шаруашылықты мақтайтын адамдар, кейде ша- руаға пайда келтіргісі келгенімен, іс жүзінде оған тек бір ғана зиян келтіреді. Лотерея халықты қалай алдай- тын болса, олар да өздерінің көлгірсіген сөздерімен мужикті солай етіп алдайды. Мен қазір лотереяның не * Біздің Россняда мужикке қайырым тілейтін аңқаусымақтар және сөйте түра оқта-текте болса да осы көлгірсіген сылдыр сөздің шыр- мауына ілініп сүрінетіндер «халықшылдар» немесе сондай-ақ «ұсақ шаруашылықты жақтаушылар» деп аталады. Бұлардың соңынан ақыл- ға салмай «социалист-революционерлер» де ілбіп еріп жүр. Немістер- дің де колгірсіген сөзді адамдары аз емес. Олардың бірі, Эдуард Да- впд, жакында бір қалың кітап жазды. Бұл кітапта ол ұсақ шаруа- шылық ірі шаруашылыққа қарағанда анағүрлым пайдалы, өйткені усақ шаруа артық шығын жұмсамайды, жер жырту үшін ат ұстамайды, сол бір сауын сиырмен-ақ жер жыртып амалдай береді дейді.


180
В. И. ЛЕНИН
ок-оніп айтып берейіп. Мәселеп, мепіц 50 сом тұратып сиырым бар. Бұл сиырды мен лотереяға салып ойпат- қым келеді, жұрттың барлығына бір-бір сомдық билет ұсыпамын. Сиырды бір сомға алуы мүмкін! Халық қы- зығады, бір сомдық ақшалар бұршақша жауады. Жүз сом ақша жиналған кезде, меи ойынды бастаймын: кімпің билетіне сиыр шықса, сол бір сомға сиырды алып кете береді, ал қалғандары құр алақан қайтады. Бұл спыр халыққа «арзап» түсті ме? Жоқ, өте қым- батңа түсті, ойткені бағасы екі есе өсті, өйткені екі адам (лотереяпы ұйымдастырғап адам және сиырды ұтып алған адам) ешбір еңбексіз пайда тапты, оныц үстіне оздерінің ақшасынан айрылғап тоқсан тоғыз адампың есесіпеп пайда тапты. Демек, лотереялар ха- лық үшіп пайдалы деген адам көрер көзге халықты ал- дайды. Сол сияқты түрлі кооперациялар (тиімді етіп сату меи арзапға сатып алу одақтары), шаруашылық- ты жақсартудың түрлі шаралары, түрлі банк және басқа сопдайлар арқылы қайыршылық пен мұқтаж- дықтап құтқарамыз деп уәде беруші де шаруаларды алдайды. Лотереядағыдай бір кісінің ұтып, басқалары- ііыц құр алақан қалатыны сияқты, бұл арада да нақ сол: бір орта іларуа ебін тауып байға айналады, ал опыц қалғаи тоқсан тоғыз жолдастары өмір бойы беліп жазбайды, мұқтаждықтан құтыла алмайды, тіпті бұ- рынғыдап да бетер күйзеле береді. Деревняда тұратын әрбір адам озіпің қоғамытіа жәпе озіпің барлық ма- цыпдағыларға жақсыраң коз салып корсітт: бай шаруа- ға айпалып, мұқтаждықты ұмытып отырғап орта ша- руалар коп пе? Ал өмір бойы мұқтаждықтан құтыла алмайтыпдар қаншама? Күйзелушілікке ұшырап, де- ревпядап кетіп жатқандар қаншама? Жоғарыда көріп өттік, біздің бүкіл Россияда орта шаруа шаруашылық- тарын екі миллиоииан көп емес деп есептейді. Айта- лың, арзанға сатып алу мен тиімді етіп сату үшін құ- рылған түрлі одақтар қазіргіден оп есе көп екен делік. Мұның озі неге әкеліп соғады? Егер жүз мың орта шаруа бай шаруалардың қатарына қосылса, онда тым көіі болғаиы. Ал мүның мәиісі не? Мұның мәнісі — жүз орта шаруадап бес адам байыды деген соз. Ал қал-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
181
ған тоқсан бесі ше? Оларға бұрынғыша қкындық төне береді, ал кейбіреулеріне өмір сүру бұрынғыдан да қиындап кетті! Ал кедейлер бұрынгыдап да гөрі қатты күйзеледі дегеп сөз!
Буржуазияға керегініц озі де осы екені түсіпікті пәр- се, бұл оған орта шаруа мен ұсақ шаруаны байлар со- цына мүмкіи болғаныпша көбірек ерту үшіи, оларды буржуазиямеп күрессіз-ақ мұқтаждықтап қүтылу мүм- кіпдігіне сендіру үшіп, оларды деревпя жәпе қала жұ- мысшыларьгмеи одақ жасасуға емес, өзіпіц күш-жігері- пе, өзіиің үнөмшілдігіпе, озіпің баюыпа ушттендіру үшіп керек. Буржуазпя барлық күшіп салып, мужиктің басындағы осы жалған сепім меп үмітті қолдап отыру- ға, оны түрлі көлгірсіген создермеи жұбатуға тыры- сады.
Осы колгірсіген адамдардың өтірігіп әшкерелеу үшін бұларға үш сүрақ қойсақ жеткілікті.
Бірінші сұрақ. Россиядағы екі жүз қырық мпллпоп десятииа жарамды жердеп жүз миллион десятина же- ке меншікті жер иелеріпікі болып тұрғапда жұмысшы халық мұқтаждық пеп қайыршылықтаи құтыла ала ма? Он алты мың ең ірі жер иелеріпің ңолыітда алпыс бес миллион десятина жер болып отырғапда жұмысіпы халық мұқтаждық neu қайыршылықтап құтыла ала ма?
Екіпші сұрақ. Бір жарым миллион бай шаруа үйлері (оп миллиоп шаруа үйлерініц барлық сапыпан) оз қо- лыпа барлық шаруа егістеріпің, барлық шаруа жыл- қыларыныц, барлық шаруа малдарыпыц тең жарты- сын басып алып отырғанда және барлық шаруа қорла- ры мен жинағап аңша қаражатының тең жартысыпап анағұрлым артығын басып альш отырғанда жұмысшы халық мұқтаждық пен қайыршылықтан құтыла ала ма? Бұл шаруа буржуазиясы кедейлер мен орта ша- руаны қыспаққа алып, батырақтар мен күпдікшілердің еңбегінен пайда тауып, күннен-күнге мықтап байып отырғанда жүмысшы халық мұқтаждық пеи қайырнты- лықтатт ңүтыла ала ма? Алты жарьтм мгтллттотт шаруа үйлері — күйзелген ксдейлер үнемі ашығып, болмашы


бір жапырақ напды жалдапып, түрліше жұмыс істеу- мен тауып отьтрғанда құтыла ала ма?
Үшінші сұрақ. Басты күш ақша болып отырғанда, ақшаға барлық нәрсені: фабриканы да, жерді де, тіпті адамдарды да жалдама цызметкер, жалдама құл етіп сатып алуға мүмкін болып отырғанда жұмысшы халық мұқтаждық neu қайыршылықтан қүтыла ала ма? Аң- шасыз өмір сүруго дө, шаруашылық жүргізуге де болмай отырганда құтыла ала ма? Үсак, қожайын, кедей, ақша табуға бола ірі қожайынмен күресуге тиісті бо- лып отырғанда құтыла ала ма? Әлденеше мың поме- щик, көпес, фабрикант және банкир өз қолдарына жүз- деген миллиоп сомды басып алып отырғаида және, оның үстіпе, мыцдаған миллион сом жиналып отырған бапктердің бәріп билеп отырғаида жұмысщы халық мұқтаждық пен қайыршылықтаіі құтыла ала ма?
Бұл сұрақтардаи ұсақ шаруашылықтыц пеме-се ко- операциялардың пайдалылығы туралы ешқандай көлгір- сіген сөздермен жалтарып кетуғе болмайды. Бұл сұрақ- тарға жауап біреу ғана болу мүмкін: жұмысшы ха- льщты ңұтқара алатын нағыз «кооперация» — бүкіл буржуазияға қарсы күресу үшін деревня кедейлерінің қала социал-демократ жүмысшыларымен жасайтын ода- ты болмақ. Мундай одақ неғұрлым тез кеңіп, тез ны- ғайса, орта шаруа буржуазиялық уәделердің барлық өтірігін соғұрлым тез түсіпеді, орта шаруа біздіц жағы- мызға соғұрлым тез шығады.
Буржуазия мұпы біледі, сопдықтан да ол, колгірсі- ген сөздермен ңатар, социал-демократтар туралы қай- қайдағы өтірікті таратады. Ооциал-демократтар орта шаруа мен ұсақ шаруаның меншігін тартып алуды көздейді дейді ол. Бул өтірік, Социал-демократтар тек ірі қожайындардың ғана, тек кісі еңбегімен кун көре- тіндердщ тана меншігін тартып алуды көздейді. Соци- ал-демократтар усаң жэне орташа цожайындардъщ, жумысшы жалдамайтъгндардъщ меншігін еш уацъітта тартып алмайды. Социал-демократтар бүкіл жұмысшы халықтың мүдделерін қорғайды, жақтайды; барлығы- нан гөрі саналырақ және барлығынан гөрі біріккен қала


ДЕРЕВІІЯ КЕДЕЙЛЕРІІТЕ
183
жүмысшыларының ғана емес, село жүмысшыларының да мүдделерін ңоррайды, жақтайды; онымен қатар егер жұмысшы жалдамайтын болса, байлардың соңына еріп, буржуазияның жағына шықпайтын болса, ұсақ қол- өнершілер мен шаруалардың да мүдделерін қорғайды, жақтайды. Социал-демократтар жумысшъілар мен ша- руалардыц турмъісъпь жачусартудыц барлъіі} шараларъі уиіін куреседі; қазіргі коздо, буржуазия үстемдігіпіп, әлі де қпратылмағап жагдайьшда, буржуазняга қарсы бұл күресті жецілдететіи шаралардың бәрін түгел қолдана- ды. Бірақ социал-демократтар шаруаны алдамайды, олар оғап барлың шындыцты айтады, олар буржуазпя үстемдік құрып отьгрғанда халықты мұқтаждық пен ңайыршылықтан ешқандай жақсартулармен қүтқаруға болмайтыиын күн ілгері жәие ашықтан-ашық айтады. Социал-демократтардың кім екеніи және олардың неиі коздейтінін букіл халыцтыц білуі үшіп социал-демократ- тар озівің программасын * жасады. 1’Ірограмма догопі- міз — партиянъщ нені көздейтінін жэне не ушіи куре- сіп отырғанынъщ барлығын қысқа, айқын әрі дәлме- дәл баяндау деген сөз. Социал-демократиялық партия дегеніміз айңын және дәлме-дәл программа ұсынатын, оны бүкіл халыққа білдіретін және көрсететін, партия қатарында бүкіл жұмысшы халықтың буржуазия езгі- гінен азат етілуі үшін күресті шыіі мәпісінде жүргізгі- сі келетін, оиың үстіпе мұндай күрес үшін кімиің бі- рігуінің керек екеніп және бұл күресті қалай жүргізу керек екенін дұрыс түсінетін адамдардың ғана болға- нын керек ететін бірден-бір партия. Мұнымен қатар, социал-демократтар жумысшы халъіцтың муцтаждығы мен цайыріиылығы неден болып отырғанъш және жұ- мысшылар одағының неліктен күннен-күнге кеңіп, күп- пен-күнге күшейіп отырғанын программада тура, ашық және анық тусіндіру керек деп есептейді. Тұрмыс жа- ман деп, бүлі-к жасауға шақыру жеткіліксіз болады — мұны кез келген айқайшы да істей алады, бірақ бұдан шығатын пайда шамалы. Жұмысшы халық өзінің не- * Кейінірек, кітаптың соңындағьі, Ңосъімшаны — социал-демократия- лық «Искра» газеті мен «Заря»61 журналы ұсынған Россия соцпал- демократиялық жұмысшы партиясының программасын қараңыз.


184
В. И. ЛЕТ.ІИН
ліктеі-ь күйзелід отырғанын және мұңтаждықтан азат болу жолындағы күрес үшін өзініц кіммен бірігуі ке- рек екенін анық түсінетін болуы керөк.
Біз жоғарыда социал-демократтардың нені көздейті- нін айттың; жұмысшы халықтың неден мұқтажданаты- ны мен қайыршыланатынын айттық; деревня кедейле- рініц кіммел куресуі корек екснітт жәтте мүтгдап күрос үгпіп кіммсіт бірігуі керок ексттіп айттық.
Епді біз озіміздің күресіміз арқылы цазірдіц озінде- ац цандай жецілдіктер эісеціп алатынымыздьт, жұмыс- шылардың тұрмысы үшін де, шаруалардың тұрмысы үшіп де қапдай жеңілдіктер жеціп алатынымызды ай- тамыз.
5. СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТАР БҮКІЛ ХАЛЫҚ ҮШІН ЖӘНЕ ЖҰМЫСШЫЛАР ҮШІН ҚАНДАЙ ЖЕҢІЛДІКТЕР ЖАСАЛУЫН КӨЗДЕЙДІ?
Соцііал-демократтар бүкіл жүмыслты халқып тонау атаулыдан, ңапау атаулыдап, әділетсіздік атаулыдатт азат ету үшіп күреседі. Азат болу үшін жұмысшы табы ең алдымен бірігуі керек. Ал бірігу үшін бірігуге ерік- ті болу керек, бірігуге праволы болу керек, саяси бос- тандығы болу керек. Біз жоғарыда самодержавиелік басқару дегеніміз халықты чиновниктер мен полиция- ға басы байлы кіріптар ету екепін айттық. Сондыңтаті саяси бостапдыц, сарай адамдарыиыц жәпе сарайға емі и-еркін кіре алаты 11 шонжарлар меп сатювниктер- діц ат тобеліпдей тобыиап басқа, бүкіл халыққа керек. Бәрінен бұрып сая-си бостапдьщ жұмысшылар моп шаруаларға керек. Бай адамдар чиповниктер мен полп- цияның озбырлығынан, бассыздығынан ақшаиың кү- шімен құтыла алады. Бай адамдар өздерінің шығымда- рымен ең жоғарғы орындарға жете алады. Сондықтап полиция мен чиновниктер, кедейлерге қарағанда, бай адамдарға өте сирек соқтығады. Жұмысшылар меи шаруалардың полиция меп чиновниктерден құтылатып ешқандай қаражаты жоқ, шағым беретіп жері және жоқ, соттас.уға күші жетпейді. Мемлекетте сайлапып цойылатын басуарушылык болмайынша, денутаттар-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІІІЕ
185
дың халыутыі} жиналысы болмайынша жұмысшылар мен шаруаларға алым-салықтан, полиция мен чинов- никтердің бассыздығынан және қорлаушылығынан еш уақытта құтылушылық жоқ. Тек депутаттардың халық- тық жиналысы ғана халықты чиновниктерге басыбай- лы кіргптарлықтан ңүтқара алады. Әрбір саналы шаруа социал-демократтар жағьша шығуы тсерек, соци- ал-демократтар патіпа үкіметіиеи ең алдымен және ең бастысы депутаттардъщ халъііугыц жиналысын шауъъру- дъі талап етеді*. Депутаттарды сословиесінің айырма- шылығына қарамай, бай жәиө кедейлігіие қарамай, жұрттың барлығы сайлауы керөк. Сайлау еркін болу ке- рек, чиновпиктөрдің епгқандай қьгсымы болмауға тиіс; сайлаудың тәртібіп урядниктер мен земство бастықтары емес, с-енімді адамдардың бақылауы тиіс. Сонда бүкіл халықтың сайлаған депутаттары барлық халықтық мұқтаждарды талқылай алады, Русь елінде жақсы тәр- тіп орната алады '**.
Социал-демократтар сотсыз полицияның ешкімді түрмеге қамамауын талап етеді. Өз бетімен қамағаны үшін чиновниктер қатты жазаға тартылуы тиіс. Чинов- никтердің бассыздығын тыю үшін былай істеу керек: члповниктерді халықтыц озі сайлайтын болуы керек, әрбір чиновниктің үстіпеп әрбір адам тікелей сотқа арыз беруге праволы болу керек. Әйтпесе урядииктіц үстінен земствоның бадтығына немесе земство басты- ғыпың үстіпсп губерттаторға птағым бергеппеп не пай- да? Әрппе, тек земство қьтзметкері урядиикті қолдай- ды, ал губерпатор зомство қызметкөріп қолдайды, опы- * 1905 жылғы басылымында бұл сөйлем былай берілген: «Әрбір саналы шаруа депутаттардың халыңтық жнналысын дереу шақыруды талап етуге қосылуы керек». Ред.
** 1905 жылғы басылымында бүдан кейіп мынадай тскст қосыл- ган:
«Мешкшеттік думаның халык, депутаттарыиыц шын мәніндегі жи- налысы емес, полициялық алдау екенін біз жоғарыда айттың; өйткені Думага сайлау тец сайлау емес (дворяндар мен көпестер інаруалар мен жұмысшыларға қарағанда артыңшылық алады), еркін сайлау емес, полицияның күштеуімен өтеді. Мемлекеттік дума — депутаттар- дың халыңтың жиналысы емес, дворяндар мен көпестердің полиция- лық жииалысы. Мемлекеттік дума халық бостандығы мен сайланып ңойылатын басқарушылықты қамтамасыз ету үшін емес, жұмысшы- лар мен шаруаларды алдау үшін, оларды бұрынғыдан да басыбайлы кіріптар ету үшін жпналады. Халыққа қазьіналық дума емес, азамат- тардиң барлығтл бірдей және тең еркіи сайлаған Ңұрылтай жпналы- сы кереь». Ред.


18G
В. И. ЛЕНИН
меп қоймай арыз берушінің сазайын тарттырады. Оны түрмеге отырғызады немесе Сибирьге айдап жібереді. Біздің Россияда (барлық басқа мемлекеттердегі сияң- ты) әрбір адам халықтық жиналысқа да, сайланып қойылатын сотқа да шағым беруге және өздерінің мұқ- таждары туралы емін-еркін айтуға немесе газеттерге жазуға праволы болған кезде ғана чиновниктерге те- жеу жасалады.
Орыс халқы осы кезге дейін чиновниктерге крепост- никтік тәуелділікте болып отыр. Чиновниктердің рұқ- сатынсыз халық не жиын өткізуге, не кітап немесе газет басып шығаруға ерікті емес! Бұл крепостниктік тәуелділік емес пе екен? Егер еркін түрде жиын өткізу- ге болмайтын болса, еркін түрде кітап бастыра алмай- тын болса, онда чиновниктер мен бай адамдарды қалай етіп тәртіпке шақырасың? Әлбетте, чиновниктер шын- дықты жазған әрбір кітапңа тыйым салады, халық мұқ- таждығы туралы айтылған әрбір шындық сөзге тыйым салады. Mine сондықтан осынау кітапты да социал-де- мократиялық партия жасырын түрде бастырып, жасы- рын түрде таратуға тиіс болды: бұл кітап табылғап адамның әрқайсысы не сотқа тартылады, не түрмеге отырғызылады. Бірақ социал-дөмоікрат жүмысшылар бұдан қорықпайды: олар шындықты жазған кітаптар- ды халыққа оқыту үшін бұрынғыдан да коп бастырады, бұрынғыдан да көп таратады. Халық бостандығы жо- лындағы күресті ешқандай түрме де, ешқандай қуда- лау да тоқтата алмайды!
Социал-демократтар сословиелердіц жойылуып, мем- лекеттіц барлық азаматтарыпың толық тең праволы болуын талап етеді. Ңазір бізде алым-салық төлемейтіп және алым-салық төлейтін сословиелер бар, пұрсатты- лар меп пұрсаты жоқтар бар, ақ сүйек пеи қара халық бар; тіпті қара халыққа дүре соғушылық та әлі күиге дейін қалғап жоқ. Жүмысшылар мен шаруаларды мүн- дай кемсітушілік ешбір елде жоқ. Түрлі сословиелер үшін түрлі заң шығарушылық Россиядан басқа ешбір елде жоқ. Орыс халқына да дворяндардағы барлыц праволардъщ әрбір мужпкте де болуыл талап ететіп уақыт жотті. Креітостітпктік право жопБтлгатшап борі


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
187
қырық жылдан астам уақыт өтсе де, әлі күнге дейін дүре соғудың сақталып отырғаны, әлі күнге дейін алым-салы^ төлейтін сословиенің болып отырғаны Maccapa емес пө?
Социал-демократтар халық үшін қоныс ауыстыру мен кәсіп етудің толық бостандығын талап етеді. Қо- ныс ауыстыру бостандығы дегеніміздің мәнісі не? Мұ- ның мәнісі — шаруа ешкімнен рұқсат сұрамастан қа- лаған жағына кетуге, қалаған жағына қоныс ауысты- руға, кез келген деревняны немесе кез келген қаланы қалап алуға праволы болу деген сөз. Мұның мәнісі — Россияда да паспорт жойылатын болсып (басқа мем- лекеттерде паспорт көптен бері-ақ жоқ), бірде-бір уряд- ник те, бірде-бір земство ңызметкері де ешбір шаруа- ның қалаған жеріне ңоныстанып, жұмыс істеуіне кедергі жасамайтын болсын деген сөз. Орыс мужигінің чиновниктерге басыбайлы кіріптар болуы әлі сонша — ол ерікті түрде қалаға ауыса алмайды, ерікті түрде жа- ңа жерге кете алмайды. Өз еркімен қоныс ауыстыруға жол бермеуге мипистр губернаторларға әмір береді! Мужиктің қайда баратыиын губернатор мужиктің өзі- нен де жақсырақ біледі! Мужик жас бала сияқты, әкімдерсіз орнынан да қозғала алмайды! Мұиың өзі крепостниктік тәуелділік емес пе екен? Мұның озі — дәулетін судай шашып, тақырланған кез келген дво- рянсымақтың с>ресек егінші-қожайындардыц үстінеи әкімдік жүргізуі — халықты қорлағаидық смес пе екен?
Цазіргі «егіншілік министрі» Ермолов мырза жаз- ған «Егіннің шытріай цалуы және халыцтыц куйзелуі» (аштық) дегеп кітапша бар. Бұл кітапшада: жергілік- ті помещик мырзаларға жұмыс қолы керек болып отыр- ғанда, мужикке қоныс ауыстырудыц қажеті жоқ деіі ашық айтылады. Министр мұны ашық айтып отыр, еш- бір қымсынбайды, өйткені мұндай сөздерді мужик сс~ тімейді жәнө мұны түсінбейді деп ойлайды. Помещик мырзаларға арзан жұмысшылар керек болып отырғап- да, халықты басқа жаққа жіберудің керегі не? Халық неғұрлым қысылып-қымтырылып тұратып болса, по- мощиктерге согурльш пайдалы болады, ногүрлым мүң-


1<S8
B. И. ЛЕ1ІИН
таждық күшті болса, соғұрлым арзап жалданады, со- ғұрлым түрлі қысымшылықты үпдемей басынан кешіре береді. Бұрын бариішің пайдасын бурмистрлер қарас- тыратьш, ал енді земство қызметкерлері мен губерна- торлар қарастырады. Бұрын бурмистрлер ат ңорада жазалауға жарлың беретін еді, ал қазір земство қыз- меткерлері болыстық басқармада дүре соғуға бұйы- рады.
Социал-демократтар тұрақты әскерлердің жойылуын, ал оның орнына халық жасағы болуын, бүкіл халық- тың қарулануын талап етеді. Тұрақты әскер дегеннің өзі — халықтан бөлектелген және халыққа оқ жауды- руға даярланатьш әскер. Егер солдатты бірнеше жыл- дар бойы казармаға қамамаған болс-а және оны онда адам айтқысыз қаталдықпен муштраламаған болса, сол- дат өзінің бауырлары — жұмысшылар мен шаруаларға оқ жаудырар ма еді? Солдат аш отырған мужикке қар- сы бара алар ма еді? Мемлекетті жаудың шабуылы- нан ңорғау үшін тұрақты әскерлердің тіпті де керегі жоқ; бұл үшін халық жасағы жеткілікті болады. Егер мемлекеттің әрбір азаматы қаруланатын болса, Россия- ға ешқандай жау қорқынышты бола алмайды. Ал ха- лық әскери адамдардыц езуінен құтылған болар еді: әскер ұстауға жылына жуздеген миллион, сом ацша жұмсалады, бұл ақшаның бәрі халықтан жиналады, осының салдарынан алым-салықтар да тым ауыр болып отыр, омір сүру де күішеп күнге қиыпдап бара жатыр. Әскери адамдар чштовпиктор мсп лолшціяпыц хальтққа жүргізетіи октемділігіп бұрыиғыдап да күшейте түсе- ді. Әскери адамдар басқа халықтарды талау үшін, мә- селен, қытайлардың жерін тартып алу үшін керек. Бү- дан халыққа келетін ешқандай жеңілдік жоқ, қайта жацадан салық жинау себепті тұрмыс бұрыпғыдаи да ауырлай түседі. Тұрақты әскердің орнына бүкіл халық ңаруландырылса, барлық жұмысшылар мен барлық ша- руаларға үлкен жеңілдік жасалған болар еді.
Социал-демократтар талап етіп отырғандай жанама салыцтардъщ жойылуы да халың үшін дәл сондай үл- кен жеңілдік болған болар еді. Жанама сальіқ деге- піміз жсрдеи немесе шаруашылықтан тікелей алына-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
189
тын салың емес, халықтың жанама турде товарларға қымбат баға төлеу ретінде төлейтін салығы. Ңазына қантқа, аракда, керосшіге, сіріцкөге және басқа тұты- ну заттары атаулының барлығьша салық салады; бұл салықты қазынаға саудагер иемесе фабрикант төлейді, бірақ мұны, әрине, өз ақшасынан емес, сатып алушы- лардың огап толейтіп ақшасынаи төлейді. Арақтьтц, қанттың, керосипнің, сіріңкснің бағасы которіледі, сой- тіп бір бөтолке арақты иемесе бір қадақ қаптты әрбір сатып алушы тек товардың бағасыи ғаіта емес, оғап са- лынатын салықты да қоса төлейді. Мәселен, егер сіз, айталық, бір қадақ қантңа он төрт тпып төлейсіз, бірақ мүныц төрт (шамамеп) тпыны салық болып табылады; қаит заводшысы бүл Салықты әлдеқашан қазыиаға тө- леп қойған, сөйтіп енді төленген соманы әрбір сатып алушыдан жинап отыр. Соным-ен, жанама салық деге- іііміз — тұтыиу заттарына салыпа-тын салық, сатып алуіпының товардың котеріңкі бағасы ретіпде төлейтіи салығы болып табылады. Кейдо, жапама салық—о.ц оділетті салық: кім қашпа сатып алса, сол сопша төлей- ді дейтіндер бар. Бірақ бұл дұрыс емес. Жанама са- лық — ең барып тұрған әділетсіз салың, өйткені кедей- лерге мұпы төлеу, байларға қарағанда, өте ауыр тиеді. Бай адам, шаруаға немесе жұмысшыға қарағанда, та- бьтсты он есө көп алады, ал кейде тіпті жүз есе көп алады. Бірақ бай адамға қант жүз есе көп керек пе? Арақ пемесе сіріңке оіі есе когг керек пе? пемесе керо- смн де сондай керек іте? Әріпто, жоқ. Бай адампъщ семьясы, кедей адампың ссмьясыпа қарағапда, керостіп- ді, арақты, қантты екі есе пемесе, ең мьгқтағанда, үш есе көп сатып алады. Ал мұның мәнісі — бай адам, ке- дейлерге қарағанда, салық ретіпде өзінің табысыпан оның аз бөлігін төлейді деген сөз. Айталық, кедей ша- руаның жылдық табысы екі жүз сом екен делік; айта- лық, ол алпыс сомға баж салығы салынған, сондықтан бағасы көтерілген товарларды сатып алады делік (қант- қа, сіріңкеге, керосинге салынған акцизді, яғни баж салығын фабрикант товарлар рынокоқа шығарылмастап аиағұрлым бұрьш толейді; қазыналық арақтың бағасып ңазына тым көтеріп жгберді; шыттың, темірдің және


I ‘Ю
В. II. ЛЕПИІІ
басқа товарлардьщ багасы қымбаттап кетті, өйткені шет- елдің арзан товарлары Россияға көп баж салығын сал- май жіберілмейді). Осы алпыс сомнан жиырма сомы салық болып табылады. Демек, кедей адам оз табыста- рыпьін, әрбір сомынан жанама салық ретінде он тиын береді (бұған тікелей төленетін салық, сатып алу төлем- дері, оброк, жер салығы, земство салығьт, болыстық, қауымдық салықтар кірмсйді). Ал бай іііаруапьщ табы- сы — 'мың сом; баж салығы салынгап товарларды ол жүз елу сомға алады; салыққа (жаңағы жүз елу сом- ның ішінен) елу сөм төлейді. Демек, бай адам өзінің табыстарының әрбір сомынан жанамД салық ретінде тек бес тиын ғана береді. Адам неғұрлым бай болса, ол соғұрлым өзінің табыстарынан жанама сальщты аз тө- лейді. Сондықтан жанама салық — ец эділетсіз салыц. Жанама салық, бұл — кедейлерге салынатьш салық. Шаруалар мен жұмысшылар қосып есептегепде барлық халықтың 9/ю болігі больш табылады жоне барлық жа- нама салықтың 9/ю немесе 8/ю бөлігін төлейді. Ал бар- лық табыстардьщ шаруалар мен жұмысшылар, бәлкім, 4/ю бөлігінен көп алмайтын шығар! Міне сондықтан со- цігал-демократтар жанама салықты жоюды және та- быс пен мұралық мүлкіне қарай устемелі салық салу- ды талап етеді. Мұның мәнісі — табыс неғұрлым көп болса, салық та соғұрлым көп болу керек деген сөз. Кімнің мыц сом табысы болса, сомына бір тиыннан тө- лесін, кімнің 2000 сом табысы болса, екі тиыннан төле- сін және т. т. Ал ең аз табысы барлар (мәселеп, төрт жүз сомнан аспағап табыс) еш нәрсе төлемейтін болсын. Ең ірі байлар ең көп салық төлейтін болсын. Мұндай салық, табысына қарай салынған салық немесе, дұрысы- рағы, устемелі-табыс салығы, жанама сальщтан ана- ғұрлым әділірек болған болар еді. Сондықтан да социал- демократтар жанама салықтың жойылуын және үсте- мелі-табыс салығы болуын талап етеді. Әрине, барлық жеке меншік иелерінің, барлық буржуазияның мұны тілемейтіні және бұған қарсы шығатыны түсінікті нәр- се. Тек деревня кедейлерінің қала жұмысшыларымен жасаған берік одағы ғана буржуазиядан бұл жеңілдікті жеңіп ала алады.


ДЕРЕВЙЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
191
Ақырында, соцпал-демократтар бүкіл халық үшін, әсіресе деревня кедейлері үшін өте маңызды жеңілдік шараларының бірі ретіпде балаларды тегін оцытуды талап етеді. Ңазіргі кезде қалаларға қарағанда, дерев- няда мектептер оте оз, оның үстіне барлық жерде тек бай таптардың ғапа, тек буржуазияныц ғана балалары- на жақсы білім беруіне мүмкіндігі бар. Тек барлыі^ ба- лаларды тегін және міндетті түрде оқыту ғана хальщты ең болмағанда ішінара болса да қазіргі қараңғылықтан дүтқарады. Ал деревня кедейлері әсіресе қараңғылық- тан қорлық көріп отыр, әсіресе білімге мұқтаж болып отыр. Бірақ, әрине, бізге чиновшіктер меп поптардың көздеп отырғанындай білім емес, нағыз ерікті білім керек.
Социал-демократтар опап соң әрбір адампың өзінің далағап дінін мүлдем ерікті түрде ұстауға толық право- лы болуын талап етеді. Европалык, мемлекеттердің іші- иен Түрішя мен Россияда ғана православиелік діннен озге діндегі адамдарға қарсы, расколышктерге, сектант- тарға, еврейлерге қарсы бағытталған және әлі күнге дейін жойылмай отырғап масқаралық зацдар бар. Бұл заңдар белгілі бір дінге ие тікелей тыйым салады, не оны таратуға тыйым салады, не белгілі бір діннің адам- дарын кейбір праволарынан айырады. Бұл заңдардың бәрі — ең әділетсіз, ең зорлықшыл, ең масҚаралық заң- дар. Әрбір адам қалағап дінін ұстауға толық ерікті бо- луы былай тұрсыи, сонымен т^атар кез келген дінді та- ратуга жэне дінін ауыстыруға да толық ерікті болуы керек. Чиновниктердің бірде-бірі ешкімнен оның діні туралы сұрауға праволы болмауға тиіс: бұл ождандық іс, бұл арада бұған ешкімнің де араласуға хақы жоқ. Ешқандай «үстем» дін немесе шіркеу болмасқа тиіс. Барлық діндер, барлық шіркеулер заң алдында бірдей болуға тиіс. Әр түрлі діннің священниктеріне бұлардың дінін ұстауйты адамдар қаржы бере алады, ал мемлекет қазынаның ақшасынан ешқандай дінге жәрдемдеспеуі керек, ешқандай священниктерге: православиеліктердің де, раскольниктердің де, сектанттардың да, басқалар- дың да священниктеріне көмек көрсетпеу керек. Со- циал-демокрагтар міне осы үпіін күресіп отыр, қашан


192
В. И. ЛЕНИН
бұл шаралар ешқандай сылтаусыз және ешңандай шырғалаңсыз іс жүзіне аспайынша, сол кезге дейін ха- лық дін үшін полициялық масқаралық қуғыыдаудан және бұл масқаралықтан артық болмаса, кем түсией- тііі — долнцияның белгілі бір діпге садақа беруіиец күтыла алмайды.
*
*
Біз соңиал-дсмократтардьщ бүкіл хальщ үшітт жәпс әсіресе кедейлер үшін ңандай жецілдіктер болуыи коз- дсп отырғанын қарап оттік. Ғліді олардьщ жүмысшы- лар үшіп, тек фабрикалық және қалальщ қапа жүмыс- шылар үшіи Ожмес, соиымеи қатар с-елолық жұмысшы- лар үшін де қандай жеңілдіктерді коздеп отырғанын қарап өтелік. Фабрикалық жәнс заводтық жұмысшылар тығыз, ығы-жығы сығылысып тұрады, олар ірі шебер- хапаларда жұмыс істейді; оларға білімді адамдар цатарыидағы социал-демократтардың жәрдемін пайдала- пу оңайға түседі. Осы себептерден де қала жұмысшы- лары өздеріпіц қожаларыпа қарсы күресті басқа жүрт- тың бәрінен апағұрлым бұрын бастады жәнө едәуір же- ңілдіктерге қолы жетті, сопымен қатар фабрикалық заңдар шығуына қолы жетті. Бірақ социал-демократ- тар осы сияқты жеңілдіктер барлыц жұмысшылар үшін: қожайынның жұмысып алып өз үйлерінде істеу- ші қаладағы да, селодағы да майдагерлер үшін де,— ұсақ птеберлср моп қолоперіпілерге жалдапып істеуші жұмысшылар үшін дс,— құрылыс жұмыСшылары үшіи де (балташы, тас қалаушы және басқалар),— ормап жұмысшылары үшін де, қара жұмыс істеушілер үшін де,— және дэл сол сияцты селолыц жумысшъілар ушін де болуы жолында күрес жүргізеді. Осы жұмысшылар- дың барлығы қазір бүкіл Россия көлемінде фабрикалық жұмысшылардың ізімен, фабрикалық жұмыйпылардың жәрдемімен тұрмыстың жақсы жағдайлары үшін, не- ғұрлым қысқа жұмыс күні үшін, негурлым жоғары ауы ушін күресуге бірігіп отыр. Сөйтіп социал-демократия-- лық партия барлыц жұмыстиыларды олардың жақсы тұрмыс үшін күресінде қолдауды, ең табанды және се-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІІіЕ
193
пімді жұмысіпыларды мықты одақтарға ұйымдастыруда (біріктіруде) олардың барлығына жәрдем беруді, олар- ға кітапшалар меп листоктарды тарату, жаңа жұмыс- шыларға тәжірибелі жұмысшыларды жіберу арқылы жәрдем беруді жәие жалпы алғанда жұрттың бәріне, қолдан келгеннің бәрімен жәрдем беруді өзінің міндеті етіп к,ояды. Біз саяси бостандық алған кезімізде, депу- таттардыц халықтық жиналысында да өз адамдарымыз, деііутат-жұмышіылар, социал-демократтар болады және олар, басда елдердегі өз жолдастарының үлгісімен, жұ- мысшыларға пайдалы заңдар іпығарылуын талапететін болады.
Біз бұл арада соцііал-демократиялық партияның жұ- мысшылар үшін көздеп отырғап барлыц жецілдік ша- раларын санап жатпаймыз: бұл жеңілдіктер програм- мада аталып айтылған және «Россиядағы жұмысшы ісі» деген кітапшада толық түсіндірілген. Бұл арада бізге осы жеңілдіктердің негізгілерін атап өту жеткі- лікті болады. Жұмыс күні тәулігіне оегіз сағаттан ас- пауы тпіс. Аптасында бір күн дем алу үшін жұмыстаи әрдайым бос болуы тиіс. Белгілі мерзімнен тысқары жұмыс істеу мүлдем тоқтатылуы тиіс, ал сопымен ңа- тар түигі жұмыс та тоқтатылуы тиіс. Балалар 16 жасқа дейін тегін оқытылуы керек, соидықтап бұл жасқа дейіпгі балалар жалдаиып жұмыс істеуге жіберілмеуі тиіс. Зиянды өндірістерде әйелдер жұмыс істемеуге тиіс. Жұмыс үстінде алғап мүгедектігіпің қаттдайыиа болса да жұмысшыларга жалдаушы адам айрықша қаржы толеуге міндетті болуы тиіс, мәселеп, молотил- каларда, веялкаларда және сол сияқты жұмыста істе- ген кезінде мүгедек болғандарға ақша төлеулері тиіс. Барлық жалдама жұмысшыларға жалақы әрқашан да апта сайын төленіп түруы тиіс, селолық жұмысқа жал- данғанда жиі-жиі болып тұратыны сияқты, екі айда ие- месе бір тоқсанда бір рет төлеп тұрушылық болмауға тиіс. Жұмысшылар үшін ақыны әр апта сайын алып тұруының, оның үстіне товармен емес, сөзсіз ақшадай алып тұруының зор маңызы бар, Жалдаушы адамдар жалақының есебіне түрлі жаман товарларды үш есе қымбат бағамен жұмысшыларға күіптеп таңуды өте


194
В. И. ЛЕНИН
тәуір көреді; бұл жөнбіздікке тыйым салу үшін жала- қыны товармен төлеуге заң бойынша тыйым салу ке- рек. Онан соң, қартайған жұмысшылар мемлекеттен пенсия алатын болулары тиіс. Жұмысшылар өз еңбегі- мен барлық бай таптарды және бүкіл мемлекетті асырап отыр, сондықтан олардың, пенсия алуіпы чиновник- терге қарағанда, пенсия алуға правосы ешбір кем емес. Ңожайындарға өз жағдайын пайдаланып, жұмысшы- лардың пайдасына қабылданған ережелерді бұздырмау үшін тек фабрикалардың үстінен ғаиа емес, сонымеи ңатар ірі помещик шаруашылықтарының, жалпы алған- да жалдама жұмысшы қолданушы барлық кәсіпорын- дардың үстінен де бақылаушы инспекторлар тағайын- далуы тиіс. Бірақ бұл инспекторлар чиновниктерден болмауы тиіс, оларды министрлер немесе губернаторлар тағайындамауы тиіс, олар полицияның қызметінде бол- мауы тиіс. Инспекторлар жумысшылардан сайланьіп қойылуы тиіс; қазына жұмысшылардың өз еркімен сай- лаған, жұмысшылардың сеніп қойған адамдарыпа жа- лақы беруі керек. Ал мұндай сайланып ңойылған жұ- мысшы депутаттар жұмысшы пәтерлерінің жақсы бо- луын, қожайындардың жұмысшыларды ңайдағы бір ит байласа тұрғысыз үйшіктер мен жер төлелорде (село- лық жұмыстарда мұндайлар жиі-жиі болып тұрады) тұруға мәжбүр етпеуін, жұмысшылардың дем алысы туралы ереженің сақталуын және басқа сондайларды қарап отырулары тиіс. Бірақ бұл арада, қашан саяси бостандық болмайынша, полицияның шексіз билігі жә- не халық алдындағы жауапсыздығы жойылмайынша, жұмысшылардан сайланып қойылған ешқандай депу- таттардан ешқандай пайда жоқ екенін естен шығармау керек. Полиция қазіргі кезде тек жұмысшы депутаттар- ды ғана емес, жұрт үшіп сөйлеуге, заңдарды бұзушы- лықты әйгілеп ашуға және жұмысшыларды бірігуғе шақыруға батылы барған әрбір жүмысшыны сотсыз қа- майды, мұны жұрттың бәрі біледі. Ал бізде саяси бос- тандық болған кезде, жұмысшылардан сайланған депу- таттар орасап коп найда келтіреді.
Барлық жалдаушылардың (фабриканттардың, поме- іциктердіц, мердігерлердің, бай піаруалардың) жұмыс-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
195
гаылар жалацьтсынап оз ботімеп ңаидай да болса ітіеге- ріп ұстауына мулдем. тыйым еалу көрек, мәселен, брак- қа шығарылган товар үшіп піегөріп ұстап қалу, штраф ретінде шегеріп ұстау, т. т. болмауға тиіс. Жалдаушы- лардыц жалақыдан өз бетімен ұстап қалушылығы — заңсыздық және зорлық істегендік болып табылады. Ешқандай сылтаумен және ешқандай шегерулермен ңо- жайын жұмысшының жалақысын ксмітпеуі тиіс. Сотты қожайынның өзі құрып, жазаны өзі кеспеуі тиіс (жү- мысшылардан шегеріп алыпгапдарды оз қалтасына са- латын судья, жақсы судья експ!), ол иатыз сотца ба- руы тиіс, бұл сот жұмысшылар мен қожайындардан теңбе-тең сайланған депутаттардан құрылуы тиіс. Тек осындай соттар ғапа қожайындардың жұмысшылардың үстінен және жұмысшылардың қожайындардыц үстінен берген түрлі наразылықтарын әділдікпеп шеше алады.
Социал-демократтар бүкіл жұмысшы табы үшін міне осындай жеңілдіктерді көздейді. Әрбір имениедегі, әр- бір экономиядағы, әрбір мердігердің қарамағындағы жұмысшылар өздеріне қандай жеңілдік шараларын көздеудің керек е-кенін, қандай талаптар (әр түрлі за- водтардағы, әр түрлі зкономиялардағы, әр түрлі мерді- герлердің қарамағындағы жұмысшылардың талаптары, әрине, әр түрлі болады) қою керек екенін сепімді адам- дармен бірігіп талңылауға тиіс. .
Социал-демократиялыц комитеттер бүкіл Россиядағы жұмысшыларға өзінің талаптарын дәлме-дәл және ай- ңын белгілеу ісінде жәрдем етеді, сонымен қатар бұл талаптарды барлық жұмысшыларға және қожайындар- ға да, бас'тықтарға да білдіру үшін бұл талаптарды баяндайтын баспаға басылған листоктарды шығару ісі- не жәрдем береді. Жұмысшылар, бір кісідей, ынтымақ- тасып, өздерінің талаптарын табан тіреп қорғаса, қо- жайындардың жеңілдік беруіне және келісімге келуіне тура келеді. Осындай жолмен ңалалардағы жұмысшы- лар осы күннің өзінде-аң көптеген жеңілдіктерге ие болды, ал енді майдагерлер де, қолөнерші жұмысшы- лар да, селолық жұмысшылар да бірігіп (ұйымдасып), өздерінің талаптары үшін күресө бастады. Әзірге бізде саяси бостандық болмай тұрған кезде, біз бұл кү-


196
В. И. ЛЕНИН
ресті жасырын түрде, листок атаулы мен жұмысшылар- дың бірігуі атаулыға тыйым салатын полициядан жа- сырынып жүргізіп отырмыз. Ал біз саяси бостаидықты жеңіп алған кезде, біз бұл күресті бұдан да горі кең түрде жәпе барлық жұрттың алдында ашықтан-ашық жүргіземіз, соптіп бүкіл Россиядагьт барльтқ жүмыстттьт хальтқтыц бірігуітт, озіп қыспаққа салудап ытттьтмақта- сып қорғаітатып болуыи коздейміз. Жумысшы социал- демократиялыц партияға жұмысшылар неғұрлым көп біріксе, олардың күші соғұрлым көбейеді, олар қанау атаулыдап, жалдапып жұмыс істеу атаулыдан, бур- жуазияға жұмыс істеу атаулыдап жұмысшы табып то- лық азат етуді де согұрлым тез іс жүзіне асыра алады.
Біз жогарыда соцпал-дсмократттялық жүмысшы ттар- тттясыттыц тек жұмыстітылар үіттіи ғапа смос, барлыц шаруалар үшін де жеңілдіктерді коздеп отырғапып айт- тық. Енді опың бүкіл шаруалар үшін қандай жецілдік- терді көздеп отырғапын қарап өтелік.
6. СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТАР БАРЛЫҚ ШАРУАЛАР ҮШІН ҢАНДАЙ ЖЕҢІЛДІКТЕР ЖАСАЛУЬІН КӨЗДЕЙДІ?
Барлық ецбекшілерді толық азат ету үшіи деревпя кедейлері қала жұмысшыларымен одақтасып, бүкіл буржуазияға қарсы, оның ішінде бай шаруаларға да қарсы күрес жүргізуі тиіс. Бай шаруалар өздеріпің ба- тырақтарына арзан ақы төлеуге, оларға үзақ және ауыр жұмыс істетуге тырысады, ал қала жұмысшылары меи деревня жұмысшылары бай шаруаның қолындағы ба- тырақтардың да тәуір ақы алғанын, жүмысты жеңілі- рек, демалыспен істеуін көздейді. Демек, деревня ке- дейлері бай шаруалар болмайтын өздерінің айрықша одақтарып құруы тиіс,— бұл жөнінде біз бұған дейін де айтқаибыз жәпе әрқашап да мұны қайталап айтатын боламыз.
Бірақ Россияда шаруалардың бәрі, байы да, жарлы- сы да коп мәселелер жөпіпеп әлі күпге дейіп бүрыиғы-


ДЕРЕВНЯ К ЕДЕЙЛ ЕР ГНЕ
197
сыпша крепостпой болып қалып отыр: олардың бәрі де томёнгі, у,ара табан, алым-салыц төлеуіиЛ сословие бо- лып табылады; олардың бәрі де полициялық чиновник- тер мен земство бастыкдарьпіа кіріптар болып отыр; олардың бәрі де кобіпесе бұрынғыша кесінді жер үшін, малдың суаты үшін, жайылым үшін, шабындық үшін бариннің жұмысын істеп отыр — крепостниктік право тұсында баринпің жұмысын қалай істейтіи болса, тура дәл сопдай жұмыс істеп отыр. Шаруалардыц бәрі бұл жаца түрдегі крепостпойлық халден құтылуды тілейді, бәрі тсц праволы болуды тілейді, бәрі күпі бүгіпге де- іііи оздерін барщинага баруга — дворяи мырзаға жерін де, жайылымын да, суатып да, шабы-ндығып да «жұмыспен өтеуге», «жерін малы басқаны үшін» де жұмыс істеуге, қатындарын егін орғызуға жіберуді ша- руаға «құрмет» деп білуге мәжбүр ететін помещиктерді жек көреді. Осындай жұмыспен өтеудің барлығынан, бай мужиктерге қарағанда, көбіиесе кедейлер зәбір ше- геді. Бай мужик кейде баринге барып жұмыс істеуінен аңша беріп күтыла алады, бірақ сөйтсе де бай мужикті де коп реттерде помещпктер мықтап қыс-ады. Демек, деревня кедейлері бай шаруалармен бірге озііііц право- сыздығына қарсы, барщина атаулыға қарсы, жұмыспеп отеу атаулыға қарсы күресуге тиіс. Букіл кіріп- тарлықтан, қайыршылық^тяудьг^ан, біз тек букіл бур- жуазияны (опың ішіпде бай іттаруалардтл да) жеңген күпдо ғапа құтыла аламыз. Бірақ біз будан буръш қү- тылатыті кіріптарлың бар, өйткспі бұл кіріптарлық бай мужикке де қолайлы болып тимейді. Бізде Русь елінде шаруалардың 'барлығы бірдей әлі күнге дейін екіпің бі- рінде тіпті крепостиой болып ңалып отырған жерлер мен округтер әлі коп. Сондықтап барлық орыс жұмыс- шылары мен барлық деревня кедейлері екі цолымен екі жацца бірдей курес жургізулері керек: барлық жұмыс- шылармеп одақтасытт, бір қолымен — барлъіц буржуа- ларға царсы курес жургізулері керек; барлық шаруа- лармеп одактасып, екінші қолымен — деревнядағы чи- новниктерге уарсы, помещич-крепостниктерге царсы курес жургізулері керек, Егер деревня кедейлері бай шаруалардан бөлек, өз алдына ерекше одақ жасамаса,


198
В. И. ЛЕНИН
онда бай шаруалар оларды таңыр мұзға отырғызып, алдап кетеді, өздері помещикке айналып кетеді, ал па- ңырды пақырлығымеи де қалдырып қоймайды, оған ке- рек десе бірігу бостаидығып да бермейді. Егер деревня кедейлері бай шаруалармен бірге крепостниктік кіріп- тарлықңа қарсы күрес жүргізбесе, олар тұрған жеріне маталған, соған басы байлаулы болып қала береді, сон- да олардың да қала жұмысшыларымен бірігуге толық бостандығы болмайды.
Деревня кедейлері ең алдымен помещиктерге соққы берулері керек, сөйтіп ең болмаса ең жауыз, ең зиянды бариндік кіріптарлықты иығынан жұлып тастауы ке- рек,— бұл мәселеде бай шаруалардың көбі және бур- жуазияның жақтаушылары да кедейлер жағында бола- ды, өйткені помещиктік өркөкіректік жұрттың бәрін әб- ден мезі ңылып болды. Бірақ помещик өктемдігінің өрісін біз қалай қысқарттық болды,— бай шаруа да өзі- нің кім екенін дереу көрсетеді, аранын ашып, қолын оалады, ал олардың ңолы тым алымды келеді, қазірдің өзінде-ақ көптеген нәрсені басып алды. Демек, құлақ- ты түрік ұстап, қаланың жұмысшы адамымен берік, бұ- зылмастай одақ жасау керек. Ңала жұмысшылары по- мещикті де ескі бариндік барлық қылығынан айыруға көмектеседі, бай шаруаларды да (өздерінің қожайын- дары — фабриканттарды қазірдің өзінде-аң бірсыпыра жуасытқаны сияқты) жуасытып береді. Ңала жұмыс- шыларымен одақ жасамайынша, деревня кедейлері кі- ріптарлық атаулыдан, мұқтаждық пен қайыршылық атаулыдан еш уацытта құтыла алмайды; бұл мәселеде оған ңала жұмысшыларынан басқа ешкім жәрдем бере алмайды және өзінен басқа ешкімге де үміт артуға болмайды. Бірақ қазірдің өзінде-ақ, осы ұлы күрестің ең алғашқы кезінде-ақ, біздің қолымыз жететін, біздің алуымызға болатын бірсыпыра жеңілдіктер бар. Басқа елдөрде әлдеқашан құрып біткен кіріптарлың Россияда әлі көп, міне осындай чпновниктік кіріптарлықтап, осындай бариндік, крепостшіктік кіріитарлықтан букіл орыс шаруалары цазірден-ау, құтыла алады.
Біз енді бүкіл орыс иіаруаларын ец болмағанда нағыз жауыздық крепостниктік кіріптарлыңтан құтқару үшін


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
199
және бүкіл орыс буржуазияс-ына қарсы күресте деревня кедейлеріне жол ашып беру үшін жұмысшы социал-дө- мократиялың партияның ең алдымен, бірінші ретте, ңандай жеңілдіктерді көздеп отырғанып қарап өтеміз.
Жұмысшы социал-демократиялық партияның бірішпі талабы: «алым-салық төлеуші» шаруалардың мойнын- да отырған барлық сатып алу төлемдерін, барлық об- роктік алым-салықтарды, барлық міндеткерлікті қазір- ден бастап-аң жою керек. Дворяндық комитеттер мен орыс патшасының дворяндық үкіметі шаруаларды кре- постниктік тәуелділіктен «босатқанда» шаруаларды өзі- нщ меншікті жерін сатып алуға, шаруалардың атам заманнан бері жыртып келген жерін сатып алуға мәж- бүр етті! Бұл нағыз тонау еді. Патша үкіметінің жәрде- мімен дворяндық комитеттер шаруаларды ашықтан- ашьгқ тонады. Уставтық грамотаны65 күшіген қолдану үшін, «қайыршылық» кесінді үлесті жерді алғысы кел- меген шаруаларды әскер күшімен жазалау үшін патша үкіметі көп жерлерге әскер жіберіп отырды. Дворяндық комитеттер әскерлердің жәрдемінсіз, жұртты азаптап, атқылаусыз, шаруаларды крепостниктік тәуелділіктен құтқару кезінде аса арсыздықпен тонағанындай, еш уақытта тонай алмаған болар еді. Шаруалар өздерін по- мещиктік, дворяндык, комитеттердің қалай алдағанын, қалай етіп тонағанын әрдайым есте ұстаулары керек,— өйткені шаруалар үшін жаңа заңдар шығару жөнінде әңгіме бола қалса, патша үкіметі қазіргі кезде де әр- қашан дворяндық немесе чиновниктік комитеттер қү- рады. Жақында патша манифест шығарды (ІЭОЗжылғы 26 февральда): ол манифесте патша шаруалар туралы заңдарды қайта қарауға және жақсартуға уәде беріп отыр. Кім қайта қарайды? кім жақсартады?— Тағы да дворяндар, тағы да чиновниктер! Шаруалар тұр- мысын жақсарту үшін шаруалар комитеттерін құруға қо- лы жетпейінше, шаруалар әрқашан да алдана береді. Шаруалардың үстінен помещиктердің, земство бастық- тарының және чиновник атаулының билік етуі енді жетер! Урядник атаулының, земство бастығы, исправ- ник немесе губернатор дел аталып жүрген, ішкілікке салывып, азып-тозған дворян баласы атаулының кре-


200
В. II. ЛЕНИН
ііостшіктік тәуелділікте ұстауы жетер! Шаруалар өзде- рінің істерін өздері реттеп отыруға бостандық алуыи талагі етуге тиіс, жаңа заңдардың қалайша жүргізілуіи оздері жете ойлап, көрсетуге және өткізуге тиіс. Шаруа- лар ерікті, сайланьгп қойылатын шаруалар комитеттерін талап етулері тіііс,— шаруалардың қолы бұған жет- пейінше, дворяндар мен чиновниктер оларды әрқашаіі да алдап, тонай беретін болады. Егер мужиктер өзін озі азат етпесе, оз тағдырып шешуді оз цолыиа алу үшін олар бірікпесе, мужиктерді сүліктей сорьш отырғап чи- новшіктердеп ешкім де азат ете алмайды.
Соцпал-демократтар тек сатып алу толемдеріп, об- роктік төлемдерді, басқа да түрлі міндеткерліктерді то- лығынан және дереу жоюды ғана талап етіп отырған жоқ, сонымен қатар олар халықтан алынған төлем ақ- шаларды халыцца цайтаруды да талап етеді. Бүкіл Рос- сіія көлеміндө мужиктер өздерін дворяндық комитет- тердің крепостниктік праводан құтқарғанынан бергі кезде жүздеген миллион сом ақшаны артық төледі. Шаруалар бұл ақпіаның ңайтадан қайтарылып берілуін талап етулері тиіс. Үкімет ірі дворян-жер иеленуші- лерге айрықша салың салатын болсын, монастырьлар мен удельдік ведомствоның (яғіти патша фамнлия- сыпдағылардың) қолындағы жерлер тартып алынатын болсын, депутаттардың халықтық жиналысы бұл ақша- ларды шаруалардың пайдасына жұмсайтын болсыи. Россиядағыдай іпаруалардьщ ңорлапуы, қайыршыла- пуы, миллиопдаған шаруалардыц мұндай жан түрші- герлік аштап қырылуы дүние жүзінің ешбір жерінде жоқ. Шаруаларды бізде аштан өлерлік халге жеткізіп отыр, өйткені оны дворяпдық комитеттер әлдеқашан тонаған болатын, оның ү^стіне сол кезден бері ескі алымдарды ескі крепостиик балаларьша өндіріп беру арқылы, төлемдер мен оброктік алымдарды өндіру ар- қылы шаруаны жыл сайын тонап келеді. Кім тонаған болса, бұған сол жауап беретін болсын. Ашығушыларға елеулі түрде жәрдем көрсету үшін дворяндардан, ірі помещиктерден аңша алынатын болсын. Ашығушы му- жикке садақаның керегі жоқ, садақа ретінде берілетін қара бақырдың керегі жоқ. Мужик талай-талай жыл-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
201
дар бойы өзі помещиктер мен мемлекетке төлеген аңша- ларының өзіне қайтарылып берілуін талап ететін бол- сын. Тек сол күнде ғана депутаттардың халықтық жи- налысы мен шаруалар комитеттері ашығушыларға на- ғыз, елеулі жәрдем көрсете алады.
Сонан соң. Социал-демократиялық жүмыспты. партпя сы қазірдеп бастап-ақ жаппаіі кепілдікті жәтте оз же- рін пайдилану ісінде шаруаиы цъісымға алатъін барлык заңдарды толық жоюды талап етеді. 1903 жылғы 26 февральдағы патша манифесі жаппай кепілдікті жоюға уәде беріп еді. Енді оны жою туралы заң шығып та отыр. Бірақ бүл жеткіліксіз. Мұпыц үстіие оз жеріне иелік ету ісіиде шаруаиы қысымға алатып барлыц заң- дарды дереу жою керек. Әйтпесе, шаруа жаппай кепіл- діксіз де толық ерікті бола алмайды, жартылай кре- постной болып ңала береді. Шаруа өз жерін пайдалапу ісіпде толыц бостандыц алуы тиіс: ешкімнеп сұрамай- ақ жеріп қалағап адамыпа бере алатып жәпе сата ала- тын болуы керек. Mine нақ осыған патша указы рұқсат бермей отыр: барлық дворяндар, көпестер және мещан- дар жерлерін емін-еркін билей алады, ал шаруа оны істей алмайды. Мужик — бейне бір сіәби дерсің. Оныц ізіне земство оқызметк-ерін салып ңою керек көрінеді, ол бала бағушы адам сияқты мужикті қадағалап қарап отырады. Мужиктің үлесті жерін сатуына тыйым салу керек көрінеді, әйтпесе мужик ақшасып ысырап ететіп көрінеді! — Крепостииктер міие осылайша ойлайды, бұ- лардың осы сияқты әңгімелеріне сеніп, мужикке қайыр көрсеткісі келетін сияқтанып, оның жерді сатуына тыйым салу керек деп ойлайтын аңңаулар да табылып қалады. Тіпті халықшылдар да (олар жөнінде біз бұған дейін айтқан болатынбыз) және өздерін «социалист-ре- волюционерлерміз» деп атайтын адамдар да соған сеніп, біздің мужиктің аздап крепостной болып қала бергені- нің өзі жақсы, ал жерін сатпайтын болсын дейді.
Социал-демократтар былай дейді: бұл — барып тұр- ған екіжүзділік, бариндік өркөкіректік, құр көлгірсігеп сөз! Біз социализмге жеткенде, жұмысшы табы буржуа- зияны жеңгенде,—сонда бүкіл жер ортақ болады, сол кезде жерді сатуға ешкімнщ де правосы болмайды. Ал


202
В. И. ЛЕНИН
ол кезге дсйін қалай болмақ? Дворяндар мен көпестер сата алады да, шаруалар сата алмай ма!? Дворяндар мен көпестер ерікті болады да, ал шаруа әлі де жарты- лай крепостной болып қала бермек пе!? шаруа әлі де бұрынғыша бастықтардан рұқсат сұрап отырмақ па!?
Бұл — барып тұрған алдау, көлгірсіген с-өздермен буркеулі болса да, эйтеуір алдау.
Дворяшш моп көпоске қаптаиға дойітт жерді сатуга рұқсат беріле беретін болса, сол кезге дейін шаруа да оз жеріп сатуға жәие оған пелік жүргізу ісінде нақ дворянин мен коиес спяқты мулдем ерікті болуга тольщ праволы болуы тиіс.
Жұмысшы табы бүкіл буржуазияны жеңгеннен кейін ол ірі қожайындардың қолыпдағы жерді тартып ала- ды, сонда ол ірі экономияларда серіктік шаруашылыц құрады, жұмысшылар жерді бірігіп, көптесіп ұқсата- тып болады, басңарушыларға ерікті түрде сенімді адамдарды сайлайды, еңбекті жеңілдету үшін алуан түрлі машиналары болады, жұмысты сменамен әрқай- сысы күніне сегіз сағаттан (кейдө тіпті алты сағаттан да) артық істемейтін болады. Сол кезде әлі де болса бұ- рынғыша жеке-жеке отырып қожалық етуді тілейтін ұсаң шаруа да рынок үшін істемейді, кез келген адам- ға сату үшіп істемейді, жұмысшылардың серіктігіне іс- тейді: ұсақ шаруа жұмысшылардың серіктігіне астық, ет, овощ жеткізіп тұрады, ал жұмысшылар оған ақша- сыз машиналар, мал, тыцайтқыштар, киім-кешек және оған керек нәрсенің барлығын беріп отырады. Сол кез- де ірі және ұсақ қожайындардың арасында ақша үшін күрес болмайды, сол кезде бөтен адамдарға жалданып жұмыс істеушілік болмайды, қайта қызметкерлердің бә- рі өздері үшін жұмыс істейді, жұмыста болған барлық жеңілдіктер меп машиналар жұмысшылардың өз пай- дасына, олардың еңбегін жеңілдетуге, олардың түрмы- сын жақсартуға жұмсалады.
Бірақ әрбір парасатты адам социализмге бірден қол жетпейтінін түсінеді: бұл үшін бүкіл буржуазияға қар- сы, барлық үкімет атаулыға қарсы кескілескен күрес жүргізу керек, бұл үшін бүкіл Россиядағы барлық ңала жұмысшыларын және олармен бірге дерөвня кедейле-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРШЕ
203
рін берік, мызғымас одаңқа біріктіру керек. Бұл — ұлы іс, мұндай іске барлық емірді сарп ету де өкінішті емес. Ал біз әзірше социализмге жете алғанымыз жоқ, сол кезге дейін ірі 'қожайып ұсақ қожайыігмен ақша үшіп күрес жүргізе береді: олай болса, ңалайша ірі шаруа жерді де сатуға ерікті болады, ал ұсақ шаруа — ерік- сіз болады? Қайталап айтамыз: шаруалар жас бала емсс, ешкімге де өзіпіц үхтіпеп әмір жүргізуго жол бсрмейді; дворяпдар меп коііестерде қапдай ираволар болатып болса, сол праволардъщ барлъітьш ешбір шек- теусіз шаруалар да алуға тиіс.
Былай деушілер де бар: шаруапың қолыидағы жср озіиікі емес, қоғамдікі. Қоғамдық жерді сату үшін әр- кімге рұқсат беруге болмайды.— Бұл да — нағыз барып тұрған алдаушылық. Әлде дворяндар мен копестердің сол сияқты қоғамдары жоқ па? әлде дворяндар мен кө- п-естер де түрлі сыіоайластыққа бірікпей отыр ма, жер меп фабрикаларды және басқа неиі болса да бірігіп са- тып алып отыргап жоқ па? Дворяыдық қоғамдар үшін пеге еіпқапдай қысымдар ойлап шығарылмайды, ал му- жик үшін кез келгеп оцбаған полпцей түрлі шек қою- шылық пеп тыйым салуды ойлал табуга негс қүштар? Шаруалар чиновпиктердеи еш уақытта ешқандай қайыр көрген емес, қайта тек ұрып-соғуды, алым төлеу мен зәбір шегушілікті көріп келеді. Шаруалар оз істе- рінің бәріп өз қолыиа алмайынша, толык, тец праволы- лық пен толық бостандыққа қолы жетпейінше, еш уақытта жақсылықты күте алмайды. Шаруалар жерле- рінің қоғамдық болғанын тілейді екен,— оларға ешкім де кедергі бола алмайды, сөйтіп олар ықтиярлы түрде келісуі бойынша қалаған адамдарынан және қалауы бойынша өздеріне қоғам құра алады, өздерінің қалауы- па қарай, барынша ерікті түрде өздеріне қоғамдық, шарт жасап алады. Сөйтіп ешқавдай чиновник шаруа- лардың қоғамдық істеріне тұмсығын сұға алмайтын бо- луы керек. Сөйтіп ешкімнің де шаруаның үстінен ақылгөйсуге, мужик үшін түрлі қысымдар мен тыйым салуларды ойлап шығаруға батылы бармайтын болуы керек.
8 7-том


204
П. Й. ЛЕЙЙІІ
* *
*
Ақырында, социал-демократтар шаруалар үшін тағы да бір мацызды жецілдікті коздеп отыр. Олар мужикті барппдік кірінтарлықта, крспостітиктік кіріптарлықта ұстауды қазірден-ақ, дереу тежеуді коздейді. Дүниеде мұқтаждық болып тұрған кезде, әрипе, барлық кіріп- тарлықты біз бірдеи жоя алмаймыз, ал жер меп фабри- калардыц буржуазия қолыида тұргаи кезінде, дүияеде- гі басты күш — ақша болып тұрғап кезде, социалистік цогам енгізілмей тұрған кезде мұқтаждықтан құтылуға болмайды. Бірақ Россиядағы деревпяларда әсіресе аса ауыр кіріптарлықтар әлі күнге дейін көп қалып отыр; басқа елдерде социализм әлі енгізілмесе де, мұндай кі- ріптарлықтар оларда жоқ. Россияда әлі де толып жат- қан крепостниктік кіріптарлыутар бар, бұлар барлық шаруаларды жапшып отырған барлық помещиктерге пайдалы болып отыр, мұны қазірден-ақ, дереу, бірінші козекте жоюға болады жәпе мұның жойылуы да тиіс.
Біз қапдай кіріптарльтқты крепостниктік кіріптар- лық деп атайтынымызды түсіпдірейік.
Деревняда туруіпы әрбір адам мыттадай жагдайларды жақсы біледі. Ііомещнктід жері шаруаныц жерімеи қатар болады. Шаруаларды азат ету тұсында шаруалар- дың нағыз қажетті жерін кесіп алды, мал ерісін, жа- йылымын кесіп алды, орманды кесіп алды, суатын ке-сіл алды. Бұл кесіп алыігған жерсіз, жайылымсыз, суатсыз шаруа түк істей алмайды. Тілесең де, тілеме- сең де, ітомещикке баруға тура ікеледі, малды суатқа немесе жайылымға жіберу үшін рұқсат сұрауға жәнө басқа сондайларды сұрауға тура келеді. Ал помещик өз шаруашылығында қара жұмыс істемейді, оның ақшасы да жоқ болуы мүмкін, ол тек шаруаларды кіріптарлық- қа салумен ғана күнелтеді. Шаруалар кесіп алған жері үшін помещикке ақшасыз жұмыс істейді, өзінің атта- рымен помещиктің жерін жыртады, оның егінін орады, шөбін шабады, астығын бастырады, кей жерлерде тіпті бариннің жеріне өзінің жинаған көңін төгеді, бариннің үйіне матасын да, жұмыртқасын да, құстарын да апа- рады. Нақ крепостниктік правоның тұсындағы сияңты!


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
205
Бұрьіиғы кезде шаруалар кімнің жерінде тұратын бол- са, соның жұмысын тегін істейтін, ал қазірде де жиі- жиі баринге тегін жұмыс істейді, дворяндық комитет- тер шаруаларды азат етерде шаруалардан кеткен нақ сол жер үшін істейді. Бұл — кәдімгі барщинаның иа- ғыз өзі. Шаруалардың өздері де кейбір губернияларда бұл жұмысты барщина немесе панщина деп атайды. Міне біз нақ осыны крепостниктік кіріптарлық деп атаймыз. Шаруаларды бұрынғыша кіріптарлықта ұстау мүмкін болу үшін помещиктік, дворяндық комитеттер шаруаларды крепостниктік праводан азат ету кезінде әдейі осылай істеген: мужиктің үлесті жерлерін әдейі- леп кесіп алған, мужикке тауығын да жіберетін жер қалдырмау үшін помещик жерін оның жеріне сынадай сұғыидырып қойған, шаруаларды әдейі жаман жерге ішшіріп отырған, су-атқа баратын жолды помещик жерімеп әдейі 'бөгеп отырған,— бір сөзбеп айтқапда, ша- руаларды қоршауда қалдыру ішін, шаруаларды бұрып- гыша құр қолмен-ақ торға түсіру үшіп осылай істегеп. Крепостниктік правопың тұсында қалайша торға түс- кен болса, шаруалар көрші помещиктердің торына да дәл солай түсіп отырған деревнялар бізде әлі де сопша көп, олардыц қапша екеніпіц есебі де жоқ. Мұпдай де- ревняларда бай мужиктің де, кедей мужиктіц де ңол- аяғы бірдей матаулы, помещикке басыбайлы. Мұның ауырлығы, бай мужикке қарағанда, кедей мужикке өте қатты батып отыр. Бай мужиктің кейде өзіпің де жері болады, барщиналық міндетті атқару үшін өзінің ор- ныпа батырағын да жіберіп отырады, ал кедей мужик- тің барар жері, басар тауы жоқ, сөйтіп помещик опы жүпдей түтеді. Мұттдай кіріптарлық тұсыпда кедей ша- руаның тіпті көп реттерде белін жазып, дем алуға да мұршасы келмейді, баринге жұмыс істеуге міпдетті болғаи себеиті басқа жаққа кетуіне де болмайды, бар- лық деревня кедейлерімен және қала жұмысшылары- мен бірге ерікті түрде бір одаққа, бір партияға бірігуді ойлауына да болмайды.
Сонымен, енді, қазірден-ақ, мұндай кіріптарлықты бірден жоя алғандай ешңандай құрал жоқ па екен? Со- циал-демократиялық жұмысшы партиясы бұл мақсат 8*


206
В. И. ЛЕНИН
үшін тпаруаларға екі құрал усынады. Біраоқ біз тағы да қайталап айтып өтеміз, барлық кедейлерді барлық кі- ріптарлық атаулыдан тек бір ғана социализм құтқара алады, өйткені күш байлардың қолында болып отырған- да, олар кедейлерді әрдайым түрліше қысымға алады. Бүкіл кіріптарлықты бірден мүлдем жойып жіберугө болмайды, бірақ кедейлерді де, орташаларды да, тіпті бай шаруаларды да езіп жаншатын ең кеселді, ең зұ- лым крепостниктік кіріптарлықты қатты қысымға алу- ға болады, шаруалар үшін қазірден-ақ жеңілдіктер ту- ғызуға болады.
Бұл үшін екі құрал бар.
Бірінші қүрал — селолық батырақтар мен аса кедей шаруалардың сенімді адамдарынан, сол сияқты бай ша- руалар мен помещиктердіц де адамдарынан еркін түрде сайлаиып қойылатын соттар.
Екінші құрал — еркіп түрде сайланып қойылатып іиаруалар комитеттері. Бұл шаруалар комитеттері бар- щипаны жою үшін, крепостііиктік правоның қалдықта- рын жою үшін түрлі шараларды талқылап, қабылдауға праволы болып қана қоймай, сонымен қатар кесіліп алынған жерлерді уайтарып алуға және оларды шаруа- ларға цайтаруға да праволы болулары тиіс *.
Бұл екі қүралды біраз толығырақ етіп қарап атейік. Сенімді адамдардан еркін түрде сайланып -қойылған сот- тар шаруалардың кіріптарлың жөнінде берген шағым- дары бойынша барлық істерді қарайтын болады. Егер помещиктер шаруалардың мұқтаждығын пайдаланып, жерге арепдалық ақыпы тым жоғары белгілегеп болса, мұндай соттардың бұл ақыпы төмеидетуге правосы бо- лады. Мұндай соттар шаруаларды оте ауыр толемдер- ден құтқаруға праволы болады,— мәселен, помещик мужикті қысты күні жазғы жұмысқа жарты баға бе- ріп жалдап алған болса, онда сот бұл істі қарап, әділ бағаны белгілейді. Мұидай сот, әрине, чиновниктердеп * 1905 жылғы басылымында бүдан кейін мынадай текст қосылған: «ПІаруалар комитеттерінің помещиктерден және жалпы барлық жеке жер иеленушілерден барльщ жерді тартып алуға правосы болуы тиіс, ал бүкіл халықтың меншігіне көшіп отырған бүл жерлерді қалай пайдалапу керек екснін депутаттардыц халықтьщ ңшңадысыңьщ озі бслгідсіітің бодсын». Ред.


ДЕРЕВПЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
207
емес, еркін түрде сайланған сенімді адамдардан болуы тиіс, сөйтіп селолық батырақтар мен деревня кедейле- рінің міндетті түрде оздерінің сайлап қойған адамдары болуы керек, олардың саны бай шаруалар мен поме- щиктерден қойылатын адамдардың санынан кем бол- мауға тиіс. Мұндай соттар жұмысшылар мен қожайын- дар арасындағы барлық істі де қарап отыратын болады. Мұндай соттар түсында жұмысшылар мен барлық деревпя кедейлеріне өздерінің праволарын қорғау оңай- ға түседі; өзара бірігуі, кедейлер мен жұмысшылардың мүддесі үшін қандай адамдардың сенгвді және адал кү- ресетінін анық білу оңай болады.
Екінші құрал бұдан да маңыздырақ. Бұл — ерікті шаруалар комитеттері, бұлар батьграқтардың, кедейлер- дің, орта және бай шаруалардың сенімді адамдарынап әрбір уезд сайып сайланып қойылады (немесе, егер шаруалар керек деп тапса, бір уезде бірнеше комитет- тердіц құрылуы мүмкін; тіпті шаруалар комитеттерін олар әрбір болыста жәие әрбір ірі селода құруы да мүмкін). Шаруаларды қандай ікірпттарлық жашпып отырғанын шаруалардың өздөрінен жақсы ешкім де біл- мейді. Күні 'бүгінге дейін крепостшіктік кіріігтарлық ар- қасында күнелтіп отырған помещиктерді шаруалардың өздерінен жақсы ешкім де әшкерелей алмайды. Шаруа- лар комитеттері қандай кесінді жерлердің немесе ша- бындықтардың, немесе қандай жайылымның және бас- қа сондайлардың шаруалардан әділетсіз түрде тарты- льтп алынғанын талдап •■қарайды; бұл жерлерді тегін тартып алудың немесе бұл жерлерді сатып алғандарға ірі дворяндардың есесінен ақы бөрудіц жои болу-бол- мауын қарайды. Шаруалар комитеттері, ең болмағанда, шаруаларды толып жатқан дворяндық, помещиктік ко- миттердің торыпан босататын болады. Шаруалар коми- теттері шаруаларды чиновпиктердіц ңол сұғуынан қүтқарады, шаруалардың өз ісін өзі басқарғысы келоті- ніп және басқара алатынып іс жүзінде көрсетеді, өзде- ріпің мұқтаждықтары туралы сойлесіп алу ісінде және деревня <кедейлері үшін және қала жүмысшыларымен одақ болу үшін табанды түрде күресе алатын адамдар- ды жақсылац білш алу ісшде шаруаларға комек береді.


208
В. И. Л Е Н 11 Н
Шаруалар комитеттері — ең меціреу түкпірдегі дерев- няларда да шаруалардың өз жөнімен өзі жүруге және өз тағдырын шепгуді оз қолыпа алуға ұмтылуындағы біршші цадам.
Mine сондықтан жұмысшы социал-демократтар ша- руаларға мыпаларды ескертеді:
Ешкандай дворяндыц комитеттерге, ешцандай чинов- никтік комиссияларға сенбең-дер.
Депутаттардың букіл халыцтыц жиналысын талап етіңдер,
Шаруалар комитеттерінщ цурылуын талап етщдер.
Қалаған кітапшалар мен газеттерді бастырудың то- лыт$ бостандьіғын талап етіңдер.
Жұрттың барлығы және әрқайсысы оз пікірлері мен өз тілектерін депутаттардың бүкіл хальгқтық жиналы- сында да, шаруалар комитеттерінде де, газеттерде де емін-еркін, ешкімнен қорықпастан айтуға праволы бол- ған кезде,— кімнің жұмысшы табы жағыпа, кімпің буржуазия жағыпа шығып бара жатқаны оте тез көрі- нетін болады. Ңазіргі кезде жұрттың орасан копшілігі бұл жөнінде мүлдем еш нәрсе ойламайды, кейбіреулер оздерінің нағыз ойларып жасырады, кейбіреулерінің оздері әлі күнге дейін еш нәрсе білмейді, кейбіреулері әдейі алдайды. Ал жұрттың барлығы осы туралы ой- лайтын болған кезде, жасырынудың ешқандай қажеті болмайды, 'барлық іс дереу аньгқталады. Біз жо- ғарыда буржуазияның бай шаруаларды өз жағына тар- татыиып айттық. Креттостниктік кіріптарлық неғүрлым тез жәие көбірек жойылса, шаруалар өзіне неғұрлым көп нағыз бостандық алса, деревня кедейлері өзара со- ғұрлым тез бірігеді, бай шаруалар да бүкіл буржуазия- мен соғұрлым тез бірігеді. Мейлі олар біріге-ақ берсін: бай шаруалардың осы бірігу арқасыпда бұрыиғыдан да күшейе түсетіпін жақсы біле тұрсақ та, біз бүдап қо- рықпаймыз. Өйткені біз де бірігеміз ғой және біздіц одағымыз — деревня кедейлерінің қала жұмысшылары- мен одағы —өлшеуСіз ікөп болады, жүздеген мыңдар- дың одағына ондаған миллиондардың одағы ңарсы тү- ратып болады. Сопдай-ақ біз буржуазияның оз жағына орта шаруаларды да, тіпті ұсак, шаруаларды да тартуға


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
209
тырысатынып (буржуазия қазірдің өзіпде-ақ тырысып отыр!), оларды алдауға тырысатынын, оларды өздерінө еліктіруге, оларды бөлшектеп тастауға тырысатынын, олардың әрқайсысына оларды да бай етіп шығаруға уәде беретіпіи жақсы білеміз. Буржуазияның орта ша- руаны ңаидай құралдармен, қандай алдаулармен өз жа- ғына тартатынын біз жоғарыда кордік. Сондықтан біз деревпя кедейлеріпіц көзіп күн ілгері ашуымыз керек, бүкіл буржуазияға қарсы бағытталған деревня кедей- лерінің қала жұмысшыларымен айрықша одағын күн ілгері нығайтуымыз керек.
Деревняның әрбір тұрғыны өз төңірегіне жақсылап көз салып көрсін. Бай мужиктер мырзаларға қарсы, помещиктерге қарсы 'қалай жиі-жиі сөйлейді десеңізіпі! Халықтың қысымға алынып отырғаньш, мырзалардың қолындағы жердің бостан бос жатқаиын олар қалай шағым етіп айтады десеңізші! Әттең, бұл жерді мужик- тердің қолыпа берер ме еді деп жылмаңдап сөйлеуді (көзбе-көз келгенде) олар қандай тәуір көреді десе- ңізші!
Бай шаруалардың айтқандарына сеиуге бола ма? Жоқ, болмайды. Олар жерді халық үшін емес, өздері үшіп алуды көздейді. Олар қазірдің өзінде-ақ сатылған жердің де, жалданылған жердің де бірталайын басып алып отыр, бірақ мұның бәрі де бұларға әлі аз көрініп отыр. Демек, деревня кедейлері ігомещиктерге царсъі куресте бай иьаруалармен бірге узац уацыт журе ал- майды. Тек бірінші адымды ғана біз бұлармен бірге ба- са аламыз, ал одан кейін жеке бөлініп жүруге тура келеді.
Міне сондыцтан осы бірінші адымды басца адымдар- дан және біздщ соңгы, басты адымнан аныц айыра бі- лу керек, Деревнядағы бірінші адым — шаруаны толық азат ету, оған толық право беру, кесінді жерлерді қай- тару үшін *  ** шаруалар комитеттерін құру. Ал біздің соңғы адымымыз қалада да, деревняда да біреу бола- ды: *■* барлыц жерді, барлыц фабрикаларды помещик- * 1905 жылғы басылымында бұдан кейін: «және помеіциктерден барлы^ жерді тартып алу үшін» деген сөздер қосылған. Ред.
**1905 жылғы басылымында бұдан кейінгі хекст мынадай тексгпен


210
В. И. ЛЕНИН
тер мен буржуазиядан тартъіп аламыз да, социалистік цоүам цурамыз. Бірішпі адым мен соңғы адымның ара- сында бізге әлі де көп күресті бастан кешіруге тура ке- леді, ал кімде-кім бірінші адымды соцғы адыммеи шатастыратъін болса, ол адам бул куреске зияи келтіре- ді, ол адсім, муны өзі білместен, деревня кедейлерініц кезіне топырац салады.
Біріпші адымды деревпя кедейлері барлық шаруалар- мен бірге басады: кейбір кулактардың ғапа сырттап қалуы мүмкін, жүз мужиктіц біреуіпе ғана ешқандай кіріптарлық ауыр тимеуі мүмкін. Ал қалғап барлық көпшілігі бұл арада әлі де бір барады: барлық шаруа- ларға да тец праволар керек. Помещиктік кіріптарлық барлығының да қол-аяғын бірдей байлап отыр. Ал соң- ғы адымды барлық шаруалар еш уақытта бірге баспай- ды: бұл арада енді барлық бай шаруалар батырақтарға қарсы тұрады. Бұл арада енді бізге деревня кедейлері- нің т^ала жумысшы социал-демократтарымен жасағап берік одағы керек. Кімде-кім шаруаларға: олар бірінші адымын да, соңғы адымын да бірден баса алады дейтін болса, ол адам мужикті алдайды. Ол адам шаруалар- дың оздерінің арасындағы ұлы күрес туралы, деревня кедейлері меп бай шаруалардың арасыпдағы ұлы күрес туралы ұмытады.
Міне сондықтан социал-демократтар шаруаларға бір- ден телегей теңіз 'молшылыққа жеткіземіз деп уәде бермейді. Міне сондықтан социал-демократтар, ең алды- мен, бүкіл жұмысшы табының бүкіл буржуазияға қар- сы бағытталған ікүресі үшін, ұлы, ауқымды, бүкіл ха- лықтық күресі үшін толық бостандық болуын талап етеді. Міне сондықтан социал-демократтар кішкене, бір- ац дурыс бірінші адым жасауды керсетіп отыр.
Кейбір адамдар кіріптарлықты тежеу мен кесінді жерлерді қайтару үшін шаруалар комитеттерін құру жөніндегі біздің талабымызды әлдепендей бір кедергі, әлденендей бір тосқауыл деп ойлайды. Тұра қалыңдар, бұл арадан ілгері аттауға болмайды-мыс деседі. Мұн- дай адамдар социал-демократтардың нені көздеп отыр- алмастырылған: «жер мен фабрикаларға жеке меншікті жою және со- циалистік қоғам құру». PeÖ.


ДЕРЕВИЯ КЕДЕПЛ ЕРШЕ
211
ғанына жақсылап ой жібермеген. Кіріптарлықты тежеу мен кесінді жерлерді қайтару үшін шаруалар комитет- терін құру талабы тосқауыл емес. Ол — есік. Бұл есік- тен, ең алдымен, будан да ілгері басу ушін, бұл ашық, кең жолмен ец ацырына дейін, Русь еліндегі барлық еңбекші жұмысшы халықты толық азат еткепге дейін бару үшін шығу керек. Шаруалар бүл есіктен шықпа- йыпша, олар қараңғылықта, кіріптарлықта, толың пра- восыз, нағыз толық бостандықсыз қалады, олар тіпті жұмысіпы адамның досы кім, жауы кім екенін өзара түпкілікті айыра алмайды. Сондықтап социал-демократ- тар осы есікті көрсетеді, ең алдымен, барлық ңауым болып, барлық халық болып осы есікке күш салу керек, осы есіктің дымын қалдырмай қирату керек дейді. Ал оздерін халықшылдар жәие социалист-революционерлер деп атайтын, мужиктерге қайыр көрсеткісі келетін, шу көтеретін, айңай салатын, қолдарын сермеп, жәрдем корсеткісі келетін адамдар бар, бірақ олар бул есікть көрмейді! Бұл адамдардың соқырлығы сонша: мужикке өз жерін емін-еркін билеуге мүлдем право бермеу ке- рек дейді! Мужикке қайыр көрсеткісі келеді, ал кейде нағыз крепостниктерше ойлайды! Мұндай достардан жәрдем аз болады. Егер сен сындырып қирату керек ететіп ең бірінші есіктің өзін айқын көрмейтін болсац, сепің мужикке көп жақсылық тілегеніңиен пе пайда? Егер сеп тек қалада ғапа емес, сонымеп қатар деревня- да да социализм үшін еркіп түрдегі халықтық күрестің жолыпа қалай шығуды, тек помещиктермен ғаиа емес, сонымен қатар уоғам ішіндегі, цауым ішіндегі байлар- мен де қалай күресуді көрмейтін болсаң, сенің де со- циализмге ұмтылғаныңпан не пайда?
Mine сопдықтап социал-демократтар осы жақын әрі біріпші есікке осынша табанды түрде нұсқайды. Қиын- шылық қазір түрлі жақсы тілектерді шұбыртып айтуда емес, дұрыс жолды нұсқай білуде, ец бірінші адымды цалай басудыц керек екенін аның түсінуде болып отыр. Орыс мужигінің кіріптарлықта езіліп отырғаны, орыс мужигіпің жартьтлай крепостпой болып қалып отырға- пы туралы,— бұл туралы мужпктің барлық достары қы- рық жыл бойы айтьш та, жазып та келеді. Түрлі көсіп-


212
В. И. ЛЕНИН
ді жер атаулы арқылы помещиктердің мужикті қалай орасан қатты тонап, кіріптарлықта ұстап отырғаны да белгілі,— бұл туралы, Русь елінде социал-демократтар пайда болмастан әлдеқашан бұрыщ мужиктің барлық достары көп кітаптар жазған болатын. Мужикке қазір- ден бастап дереу көмек берудің керек екені, аз да бол- са оны кіріптарлықтан құтқарудың керек екені белгі- лі,— мұны қазірдің езінде-ақ барлық адал ниетті адам- дар көріп отыр, бұл жөнінде тіпті біздің полициялық үкіметтің чиновииктері де айта бастады. Барлық әңгі- ме: іске цалай кірісу керек, бірінші адымды цалай жа~ сау керек, ең алдымен қай есікке баса коктеп кіру ке- рек деген мәселеде болып отыр.
Бұл сұрауға түрлі адамдар (мужиктерге қайыр көр- сеткісі келетін адамдардан) екі түрлі жауап береді. Де- ревняның әрбір пролетары бұл екі жауаптың екеуін де жақсы түсінуге тырысуы тиіс және озі анық әрі тия- нақты пікірге келуі тиіс. Халықшылдар мен социалист- революционерлер бұған бір түрлі жауап береді. Ең ал- дымен, дейді олар, шаруалар арасында түрлі серіктік- терді (кооперацияларды) дамыту керек. Ңауымдық одақты күшейту керек дейді. Әрбір шаруаға өз жерін емін-еркін билеуге право берудің керегі жоқ дейді. Ңауымдық қоғамның правосы көп бола берсін және бір- тіндеп Россиядағы бүкіл жер қауымдық жер бола бер- сін дейді *. Жердің капиталдан еңбекке өтуі жеңіл бо- луы үшін шаруаларға жерді сатып алу жөнінен түрлі жеңілдіктер көрсету керек дейді.
Екінші жауапты социал-.демократтар береді. Шаруа, ец алдымен, дворян мен ікөпестің қолында қандай пра- волар болатын болса, соның барлығын, еш нәрсе қал- дырмастан, өзіне алуы тиіс. Шаруа өз жерін емін-еркін билеуге толық праволы болуы тиіс. Ең барып тұрғаи жексұрын кіріптарлықты жою үшін кесінді жерлерді қайтаратын шаруалар комитеттері құрылуы тиіс **. * 1905 жылғы басылымында бұдан кейін мынадай текст қосыл- ған: «Помещиктерден барлық жерді тартып алып, оны өзі өңдейтін- дерге ғана тепе-тец бөліп беру керек». Ред.
** 1905 жылғы басылымында бұдан кейін мынадай текст қосылған: «Шаруалар комитеттері помещиктерден барлыц жердг тартып алуға праволы болуы тиіс. Халыц жергн не істеу керек екенін халық депу-


Деревня кедейлеріне
213
Бізге қауым одағы емес, бүкіл Россиядағы түрлі село- лық қоғамдардап шыққан деревня кедейлерінің одағы керек, деревня пролетарларының қала пролетарлары- мен одағы керек. Түрлі серіктіктер (кооперациялар) мен жерді қауьгм болып сатып алуіпылық әрқашан да бай шаруаларға көп пайда келтіреді, ал орта шаруапы алдайды.
Орыс үкіметі іпаруаларға жеңілдік берудіц керек еке- пііі коріи отыр, бірақ ол болмашы ғаиа нәрселермен құ- тыла салғысы келеді, ол барлығын чиновниктер ар- қылы істегісі келеді. Шаруалар сақ болулары керек, өйткені оларды дворяндық комитеттер қандай алдаған болса, чиновниктік компссиялар да соттдай етіп алдай- ды. Шаруалар еркін түрде шаруалар комитеттерінің сайлануын талап етуі тиіс. Әңгіме чиновниктерден же- ңілдік күтуде емес, шаруалардың өз тағдырын өз қолы- на алуында болып отыр. Ең алдымен тек бір адым ғана басайық, ең алдымеп тек ең нағыз барып тұрған зұлым кіріптарлықтан құтылайық,— сөйтіп шаруалар озіиің күшін сезетін болсын, олар емін-еркін сөз байласып, бірігетін болсын. Кесіиді жерлердің кобінесе нағыз мас- қара, крепостниктік кіріптарлық болып табылатынын ар-ұяты бар бірдс-бір адам бекерге шығара алмайды. Крепостниктік кіріптарлық атаулыны жою үшін ша- руалар, чиновниктерсіз, өздерінің комитеттерін емін-ер- кін сайласын деген біздің талабымыздың ең бірінші және ең әділ талап екенін ар-ұяты бар бірде-бір адам бекерге шығара алмайды.
Еркін сайланғап шаруалар комитеттеріпде (және дәл сондай-ақ депутаттардың бүкіл россиялық ергкті жина- лысында) социал-демократтар қазірдеп бастап-ақ және барлық күштерімен деревня пролетарларының қала пролетарларымен айрықша одағын пығайтатын бола- ды. Социал-демократтар деревня пролетарларыпа пай- дасы тиетіп барлық шараларды қорғайды, бірінші адымныц ізінше мүмкін қадарынша тез және мүмкін таттары белгілейтін болады. Бірақ біз социалистік қоғамды толық жүзеге асыруға күш салуымыз және ақшаныц өктемдігі, капиталдың өктемдігі бар болып отырғапда, жерді ешқандай тепе-тең етіп бөліп беру халықты қайыршылықтан құтқара алмайтынын ұмытпауымыз ке- рек». Ред.


214
В. И. ЛЕНИН
қадарынша ынтымақтасқан түрде екішиі адымды, үшінші адымды және басқа сондай адымдарды басуға, ең ақырына дейін, пролетариаттъщ толық жеңіп шьц- цанына дейін деревня пролетарларына жәрдем береді. Бірақ екіпші адымды басу үшін ертецгі күпі қандай талаптың алға қойылатыпып қазірдің озіпде-ақ, бірдеп айтуға бола ма? Жоқ, мұны айтуға болмайды, өйткені бай шаруалардың, түрлі кооперациялармен жәпе жерді капиталдың қолынан еңбектіц қолына түрлі ауыстыру- мен айналысып жүрген коптеген білімді адамдардың ертеңгі күні өзін қалай ұстайтынын біз білмейміз.
Мүмкін, олар әлі ертеңгі күні-ақ помещиктермен қосылып кете қоюға үлгірмес және помещиктік өктем- дікті ақырына дейін құртуды көздер. Өте жақсы. Со- циал-демократтарға бұл ете қолайлы, сондықтан социал- демократтар деревня мен қала пролетарларына поме- щиктердің қолынан барлық жерді тартып алуды және оны еркіп халықтық мемлекетке беруді талап етуге ке- ңес береді. Социал-демократтар бұл арада деревня про- летарларыиың алданып қалмауып, пролетариаттың то- лық азат болуы жолындағы түпкілікті күр-еске олардыц бұрынғыдан да жақсы пығаюып қатты қадағалап қарап отырады.
Бірақ, мүмкіп, мүлдем басқаша болып кетер. Және мұның тіпті басқаша болып кетуі ықтимал нәрсе. Бай шаруалар мен көптеген білімді адамдар ертеңгі күні- ақ, ауыр кіріптарлық тежеліп, қысқартылысымен-ақ, сол күниің ертеңіне-ақ помещиктермен бірігіп кетуі мүмкін, сонда бүкіл деревня пролетариатына бүкіл дс- ревня буржуазиясы қарсы шығады. Ол кезде бізго бір ғапа поме-щиктермеи күресу күлкі болған болар еді. Ол кезде біздің барлық буржуазиямен күресуіміз керек, ең алдымен мүмкін болғапынша мұндай күрес үшін. бос- тандық пен кеңшілікті көбірек талап етуіміз керек, жұ- мысшының күресін жеңілдету үшін оның тұрмысыи жеңілдетуді талап етуіміз қажет.
Ңайткен күнде де, осылай бола ма немесе басқаша болып шыға ма, біздің бірінші, біздіц басты және созсіз ісіміз: деревня пролетарлары мен жартылай пролетар- ларыныц цала пролетарларымен одағъш нығайту. Бұл


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
215
одақ үшін бізге іқазір және дереу халыцтъщ толъщ са- яси бостандыгы болу керек, шаруанъщ толыт$ тец пра- волылығы болу керек және крепостниктік кіріптарлыүр- тың жойылуы керек. Ал бұл одақ құрылып, нығайгаіт кезде,— соида біз буржуазияның орта шаруапы арбагі алатып түрлі алдауларып оп-оцай әігікерелейміз, сонда біз бүкіл буржуазияға қарсы, үкіметтің барлық куште- ріне қарсы екінші де, үшіпші де, соңғы да адымды же- ңіл және тез баса аламыз, сопда біз талмастаи жеңіске ңарай аттаймыз, сойтіп букіл жумысшы халыцтъщ то- лы/} азат болуын тез іс жүзіне асырамыз.
7. ДЕРЕВНЯДАҒЫ ТАП КҮРЕСІ
Тап куресі деген не? Бұл — халықтың бір бөлегінің е-кінші бөлегіне қарсы күресі, правосыз, езілген бұқара- ның жәпе еңбекшілердің пұрсаттыларға, езушілер меп арамтамақтарға қарсы күресі, жалдама жұмысшылар- дың немесе иролетарлардың меншік иелеріне немесе буржуазияға қарсы күресі. Орыс деревиясыпда да бұл ұлы күрес әрқашан да болып отырды және қазірдс де бюлып отыр, бірақ мұиы жұрттыц барлығы бірдей коріп отырғаи жоқ, імұның маңызын жұрттыц барлығы бірдей түсініп отырған жоқ. Крепостниктік право бол- ған кезде,— шаруалардың бүкіл бүқарасы патша үкі- меті қорғаған, жақтаған және зқолдаған езушілерге қарсы, помещиктер табына қарсы күресті. Шаруалар бірігіп ұйымдаса алмады, ол кезде шаруалар мүлдем қараңғыльгқта езілген болатын, шаруалардың қала жұ- мысшылары арасында жәрдемшілері мен бауырлары жоқ болатып, бірақ қалай дегенмеп де шаруалар біл- генінше жіәне қолынаи келгенінше күресіп келді. Ша- руалар үкіметтің айуандық қуғыпдауынаи қорыққап жоқ, жазалау мен оқтан қорыққан жоқ, крспостниктік право қасиетті кітаптарда жазылған және құдайдың құдіретімен болған іс (Филарет деген митрополит сол кезде тура осылай дейтіп!) деп қаратер болып сендіругө тырысатын поптарға шаруалар сенген жоқ, шаруалар біресе ана жерде, біресе мына жерде көтеріліс жасады,


21ß
В. И. ЛЁЙЙИ
сөйтіп үкімет, аңырында, барлық шаруалардың жаппай көтерілісінен 'қорқып, жеңілдік жасады.
Крепостниктік правоны жойды, бірақ мүлдем жойғап жоқ. Шаруалар правосыз қалды, қайыршы, алым тө- леуші, қара сословие болып қалды, крепостпиктік кі- ріптарлықтың шецгелінде қалды. Сондықтан шаруалар қобалжуларын қоймай отыр, толық, нағыз еркіндікті опап әрі іздестіруде. Ал оныц бер жағыпда, крепост- пиктік право жойылғапиан көйін жаңа тап күресі, про- летариаттъщ буржуазияга царсъі куресі осіп үлгірді. Байлық көп бола бастады, темір жолдар мен ірі фабри- калар салынды, қалалардың халқы бұрынғыдан да гөрі өсіп, бұрынғыдан да гөрі сәп-салтанатты бола бастады, біраң бұл байлықтың барлығын мүлдем азғантай адам- дар өз қолдарына басып алды, ал халық бірден бірге кедейлепе берді, жұтай берді, ашыға берді, кісі есігіне жалдапыщ жұмыс істеуге кететін болды. Қала жұмыс- шылары барлық кедейлердің барлық байларға қарсы жаңа, ұлы күресін бастады. Қала жұмысшылары со- циал-демократиялыц партията ұйымдасты, бүкіл халық үшін саяси бостандықты талап ете отырып, ұлы, түп- кілікті күреске даярлана отырыщ бірден-біргө ілгері ба- сып, озініц күресін тиянақты, табанды және ынтымақ- ты түрде жүргізіп келеді.
Ақырында, шаруалар да шыдап отыра алмады. Өт- кен, 1902 жылдың көктемінде Полтава, Харьков және басқа губерниялардың шаруалары көтеріліс жасады, помещиктерге қарсы шықты, олардың астық сақтайтын қамбаларын ашып, олардың дүние-мүлкін өзара бөліс- ті, мужиктің еккен және жинаған, бірақ помещиктер өз меншігіне басып алған астықты ашығушыларга алып берді, жердің жаңадан бөлінуін талап етті. Шаруалар өлшеусіз ауыр езушілікке шыдай алмады, сөйтіп жақ- сы тұрмысты іздей бастады. Шаруалар былай деп шеш- ті,— және бұл шешім өте дұрыс еді,— күреспей, аштық өліммен өлгенше, қанаушылармен күресіп өлген жақсы деп шешті. Бірақ шаруалардың жақсы тұрмысқа қолы жете алмады. Патша үкіметі оларды әншейін бүлікші- лер және тонаушылар (шаруалардың өздері еккен жә- не жинаған астығын тонаушы помещиктерден тартып


ДЕРЕВІІЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
217
алғаны үшің!) деп жариялады, патша үкіметі, жауға қарсы әскер жібергендей, оларға қарсы әскер жіберді, сөйтіп шаруалаф талқандалды, шаруаларға оқ жаудыр- ды, көпшілігін өлтірді, шаруаларды айуандықпен ұрып-сабады, өлгмші етіп боққыға жықты, азаптап қи- нады, түріктер де өзінің жауы — христиандарды еш уақытта мұндай етіп азаптаған емес. Патшаның жібер- ген адамдары, губернаторлар, жұртты нағыз жендеттер- ше, бәрінен де көп азаптады. Солдаттар шаруалардың әйелдері мен қыздарын зорлады. Ал осылардың барлы- ғынан соң нақ сол шаруаларды чиновниктердің соты соттады, нақ сол шаруаларды помещиктердің пайдасы- на сегіз жүз мың сом телеуге мәжбүр етті, сөйтіп сот- та, бұл масқаралық, жасырын, ңапастағы сотта, патша- ның жіберген адамдарының, губернатор Оболенскийдің және басқа патша малайларының шаруаларды қалай соққыға жығьгп, азаптағанын шаруалардың қорғаушы- ларына тіпті айтқызғап да жоқ.
Шаруалар әділ іс үшін күреоті. Орыс жұмысшы табы патша малайлары оққа ұшырған және өлімші ғып соқ- қыға жыққан азап коргендерді әрқашан да құрметпен есте ұстайтын болады. Бұл азап коргендер жұмысшы халықтың бостандығы мен бақыты жолындағы күрес- керлер болды. Шаруалар талқандалды, бірақ олар тағы да талай рет көтеріліске шығады, олардың алғашқы жеңілуден рухы түспейді. Сапалы жұмысшылар барлық күшін мүмкін қадарынша қалалар мен деревнялардағы жұмысшы халықтың көбінің шаруалар күресі туралы білуіне және жаңа, бұрынғыдан да гөрі ойдағыдай кү- реске дайындалатын болуына жұмсайды. Саналы жұ- мысшылар барлық күштерін салып шаруаларға бірінші шаруалар көтерілісінщ (1902 ж.) не себептен жеңілге- нін жэне жеңістіц патиьа малайлары жағында, емес, ша- руалар мен жумысіиылар жагында уалуы ушін не істеу керек екенін айцын тусінуі ушін жәрдем етуге тыры- сады.
Шаруалар көтерілісі күшпен басылды, өйткені бұл котеріліс қараңғы, сапасы котерілмегеп бұқараның ко- терілісі болды, белгілі бір, айқьш қойылған саяси та- лаптарсыз, ягпп мемлекеттік тортіітті. озгертуді талац


218
В. И. ЛЕНИН
етпегеп көтеріліс болды. Шаруалар көтерілісі күшпен басылды, өйткені ол даярлыцсыз болды. ЛІаруалар кө- терілісі күіппеп басылды, өйткені деревяя пролетарла- рының әлі ңала пролетарларымен одағы болмады. Ша- руалардың біріпші көтерілісінің сәтсіз болуының үш се- бебі міне осы. Көтерілістің ойдағыдай болып шығуы үшін ол көтеріліс саналы және даярланған түрде болуы керек, ол бүкіл Россияны қамтитын болуы және қала жұмысшыларымен одақтас болуы керек. Сокдықтан қа- лалардағы жұмысшы күресінің әрбір адымы, әрбір со- циал-демократиялық кітапша немесе газет, саналы жұ- мысшының деревня пролетарларына арналған әрбір сө- зі көтерілістің қайтадан болатын уақытын, оның жеңіп шығатын уақытын бізге жақындататын болады.
Шаруалар көтеріліске санасыз шықты, өйткепі олар- дың төзімі таусылды, олар тіл қатпастан және қарсы- лықсыз өлгісі келмеді. Талау, езу және азаптау атаулы- дан шаруалардың әбден жапа шөккені соншалық, олар патшаның рақымы туралы альгп іқашты хабарлар- ға ең болмаса бір мииут та болса сенбей отыра алмады, астықты аш адамдардың арасында, озінің барлық өмір бойы басқаға істеген, егін егіп, астық жинаған, ал еи- ді, «мырзалардың» астық қамбаларының іргесінде аш- тан өлуге айналған адамдар арасында бөлуді әрбір на- расатты адам әділдік іс деп табады дегенге сенбей оты- ра алмады. Шұрайлы жерлерді, барлық фабрикалар мен заводтарды байлардың басып алғанын, атап айтқан- да аш халықтың оздеріпө келіп жұмыс істеуі үшін по- мещиктер мен буржуазияның бұларды басып алғанын шаруалар ұмытып кеткен сияқты болды. Бай тапты қорғау үшін тек поптардың ғана уағьгздары айтылып ңоймай, соиымен қатар бүкіл патша үкіметі өзінің қа- ра құрымдай қаптаған чиновниктері және солдаттары- мен аттанатыныи шаруалар ұмытты. Патша үкіметі мұ- пы шаруалардың есіпе түсірді. Патша үкіметі мемле- кеттік өкімет дегеннің не екенін, опың кімге қызмет ететінін, оның кімді қорғайтынын шаруаларға өте ңа- таң айуаидық түрде корсетті. Біз бұл сабақ туралы ша- руалардыц жпі-жиі есіпе салып тұруымыз керек, соттда олар мемлекеттік тпртіпті озгертудіц іте собопті қажет


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
219
екенін, сцяси бостандыцтың не себепті қажет екенін оңай түсін^тін болады. Халықтың барған сайын орасап көпшілігі мүлы түсіпген кезде, әрбір хат танитын жәле байсалды мужик ең алдымен күресуге керекті басты уш талапты білген кезде шаруалар көтерілістері сана- сыз түрде болудал қалады. Бірінші талап — Русъ елін- де самодержавиелік басцару емес, халыцтың сайлаулы басцарушылыгын цуру ушін депутаттардъщ букіл ха- лыцтыі^ жиналысьін шақыру. Екінші талап — барлыг} журтца және әрбір адамға турлі кітаптар жэне газет- тер бастыруға бостандыц беру, Үшінші талап — шаруа- лардыц басца сословиелермен толыі$ тец праволылы- ғын заң жузінде мойындау және ец алдымен крепост- никтік кіріптарлы^ атаулыны жою ушін сайланып цойылатын шаруалар комитеттерін шацыру. Бұл — со- циал-демократтардың басты негізгі талаптары, сондық- тан шаруаларға енді бұл талаптарды түсіну, халық бос- тандығы үшін күресті неден бастау керек екенін түсіну онша қиып болмайды. Ал шаруалар бұл талаптарды тү- сінген кезде, онда олар сонымеп қатар күреске күпі бү- рын, үзаң, тынбастан жәпе табапды түрде дайындалу керек екенін және күреске жеке-жеке емес, ңала жұ- мысшыларымен — социал-демократтармен бірге дайын- далу керек екенін түсінетін болады.
Әрбір саналы жұмысшы мен шаруа өз төңірегіпе па- ғыз ақылды, сепімді және батыл жолдастарды жинай берсіп. Социал-демократтардың пені көздейтіпін олар- ға түсіпдіруге тырыса берсін, сөйтіп жұрттыц бәрі қап- дай күрес жүргізудің керек екенін жәле нені талап етудің керек екенін түсінетін болсын. Саналы социал- демократтар шаруаларға өзінің ілімін ақырып, сақтық- пен, бірақ үзбей оқып-үйрете берсін, социал-демокра- тиялық кітаптарды оңуға бере берсін, бұл кітаптарды сепімді адамдардың шағын жиындарында түсіпдіре берсін.
Бірақ социал-демократиялық ілімді тек кітаппен ға- па емес, сопымен қатар өзіміздің жанымыздағы күн сайып коріп отырғап езушілік пен әділстсіздіктің әрбір мысалымеп, орбір корінісімеп түсіпдіру керек. Соцпал- демократпялық ілім — қапау атаулыга қарсы, талау


220
В. И. ЛЕНИН
атаулыға қарсы, әділетсіздік атаулыға қарсы жүргізі- летін күрес туралы ілім. Ңанаудың себептерін білетін және өзінщ барлыц өмірі бойына цанаудыц эрбір көрі- нісімен куресетін адам ғана нағыз социал-демократ бо- лады. Мұны қалай істеу керек? Саналы социал-демо- краттар өз қаласында, өз деревнясында бірге бас қо- сып, бүкіл жұмысшы табына көбірөк пайда келтіру үшін мұны ңалай істеу керек екенін өздері шешуі керек. Мысал үшін, бір немесе екі жағдайды келтірейін. Ай- талық, жұмьтсшы социал-демократ өзінің деревнясына уақытша тұруға келді делік немесе қандай да болсын бір қалапың жұмысшы социал-демократы бөтен бір де- ревняға келді делік. Деревня тұтасынан, өрмекшінің то- рына түскен шыбындай, көрші помещиктіц уысында болады, өмір бойы кіріптарлықтан шыға алмайды және бұл кіріптарлықтан оның кететін жері болмайды. Сол арада шындықты іздейтін және ұшыраса қалатын бі- рінші полиция төбетінен қорьщпайтын ең саналы, ақылды және сенімді шаруаларды дереу іріктеп алып, бұл шаруаларға олардың басыидағы қара түманды кіріптарлықтың іқайдан шығып отырғанын түсіндіру ке- рек, шаруаларды помещиктердің қалай алдағапын жә- не дворяндық комитеттерде оларды қалай тояағапып айту керек, байлардың күші туралы жане патіпа үкіме- тінің оларды қолдайтынын айту керек, жұмысшы социал-демократтардың талатттары туралы айту керек. Шаруалар онша күрделі емес осы айла-шарғыны түсіп- ген кезде, помещикке ынтымақтасып қарсылық корсе- туге болмас па екен, шаруаларға өзінің алғашқы және басты талаптарын (қалалардағы жұмысшылардың фаб- риканттарға өзінің талаптарын ұсынғаны сияқты) ұсы- нуға болмас па екен деп бірлесіп жақсырақ ойластыру керек болады. Егер бұл помещик бір үлкен селоны не- месе бірнеше деревняны кіріптарлықта ұстап отырған болса, ол кезде сенімді адамдар арқылы жақын жердегі социал-демократиялық комитеттен листовка алдыру тіпті жақсы болған болар еді: листовкада социал-демо- кратиялық комитет, алдымен, шаруалардыц қандай кі- ріптарлықтап жапа шегіп отырғанып жәие олардыц ал- ғашқьт ретте ттстті тадап стетіпіп (жалдағап жердіц


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
221
ақысы арзан болуы үшін бе, немесе қыстыгүні, жал- данғанда жарты бағамен емес, нағыз бағасымен есеп бе- руі үшін бе, немесе егін-шөптщ тапталғаны үшін қа- зіргідей етіп қуғындамауы, ңысымға алмауы үшін бе, немесе түрліше басқа талаптар үшін бе) жақсы етіп жазады. Мұндай листовкадан барлық хат танитын ша- руалар істің мәнін жақсы түсінеді, соиымен қатар хат танымайтындарға да түсіндіреді. Сопда шаруалар со- циал-демократтардың оларды жақтайтыиыи, соцііал-де- мократтардың тонау атаулыны айыптайтынын айқын көреді. Сонда шаруалар, егер ынтымақтасып қимыл- дайтын болса, қандай жеңілдіктерге, мейлі сәл-ақ бол- сын, қайткенмен де дереу, қазіргі кезде-ақ қолы жете- тінін түсіне бастайды,— және қаланың жүмысшы со- циал-демократтарымен қол ұстасып жүргізгеп ұлы күрес арқылы бүкіл мемлекетте қандай үлкен жеңілдік- терге қолы жетуіпе күш салуы керек екенін түсіне бас- тайды. Сонда шаруалар бұл ұлы күреске барған сайын көбірек дайындалып, сенімді адамдарды қалай табу керек екенін, өз талаігтарын қалай бірігіп қорғай білу керек екенін үйрене бастайды. Кейде, қала жұмысшы- ларының істейтіні сияқты, стачка жасап қалуға да мүмкіп болар. Рас, мұны деревняда істеу қиындау, алайда кейде істеуге мүмкія, мәселен, басқа елдерде жұмыстың қызып жатқан кезінде, помещиктер мен егінді көп егетін байлардың жұмысшыларға өте ділгер болып отырған кезіиде, сәтті шыққан стачкалар бол- ған. Егер деревня кедейлері стачкаға даяр болса, егөр жұрттың барлығы қойылатын жалпы талаптар жөнінде күн ілгері келіскен болса, егер бұл талаптар листовка- ларда түсіндірілген немесе кәдуілгі жиындарда анық- тап айтылған болса,— онда жұрттың барлығы ынты- мақтасып табан тіреп тұра алады, сөйтіп помещиктің амалсыздан жеңілдік беруіне немесе өзінің жұртты то- науын біраз тежеңкіреуіне тура келеді. Егер стачка ын- тымақтасқан түрде және жұмыстың қызу үстінде жа- салған болса, онда помещикке және ол түгіл әскерлі әкімдерге де бірдеме ойлап табу қиын болады,— оны уақыт күтпейді, помещикке күйзелушілік төніп тұра- ды, сондықтан ол келісімге келгіш келеді. Әрине,


222
В. И. Л Е II И Н
бұл — жаңа іс. Жаңа іс алғашқы кезде көбінесе қызып кете алмайды. Ңалалардағы жұмысшылар да әдепкі кезде ынтымақтасып күрес жүргізуді білмеді, қандай талаптарды бірігіп қотоды білмеді, сондыңтан тек ма- піииаларды сыпдыра берді, фабрикалардың да быт-піы- тьш шығаратын болды. Ал епді міпе жұмысшылар ыіі- тымақтасып күрес жүргізуді үйреніп алды. Әрбір жаңа іске алдымен үйрепу керек. Еііді жұмысшылар, егер ынтымақтасьш қимылдайтып болса ғапа, бірден жеңіл- діктөр ала алатынып түсінеді,— ал опың бер жағында халық ынтымақгасқан түрде тойтарыс беруге үйреніп келеді және ұлы, шешуші күреске күнпен күпге баса дайындалып келеді. Сол сияқты, шаруалар да ең жауыз тонаушыларға қалай тойтарыс беруді, жеңілдіктерді қалай ынтымақтасып талап етуді және бостандық жо- лындағы ұлы күрескө ақырын, табанды түрде, барлық жерде бірдей қалай дайындалу керек екепін айыра бі- луді үйренетін болады. Саналы жұмысшылар мен ша- руалардың саны күннен күнге көбейе береді, деревня социал-демократтарының одақтары бірте-бірте нығая түседі, сөйтіп помещиктік кіріптарлықтыц, поптардыц алым-салығыпың, полициялық айуандықтьщ жәпе бас- тықтардыц қысымға алуларыныц әрбір оқиғасы халық- тың күинен күнге көбірек козін ашады, халықты ынты- мақтасып 'қарсылық білдіруге жәнө мемлекеттік тәртіпті күшпен өзгерту қажеттігі туралы ойлауға үйретеді.
Біз осы кітапшаның ең басында-ақ қалалық жұмыс- шы халықтыц қазір кошелер меп алацдарға шығып жатқанын, барлық жұрттың алдында аіпықтан-ашық бостандъіцты талап етіп отырғанын, туларына: «жо- йылсын самодержавие!» деп жазып, ұрап салып отыр- ғаиын айтқан болатыпбыз. Көп ұзамай-ақ, қалаларда жұмысшы халықтың тек кошелерден ұран салып өте шығу үшін ғана емес, ұлы, түпкілікті күреске бел бай- лап шығатын күні туады, жұмысшылардың бір кісідей: «біз күресте олеміз немесе бостандыққа жетеміз!» деп айтатын «күні туады, күресте оққа ұшқап және қаза тапқан жүздеген адамның орнына мыңдаған жаңа, олардап да гөрі батыл күрескерлердің шығатын күні туады. Сонда тпаруалар да көтеріледі, бүкіл Россия кө-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
223
лемінде көтеріліп, қала жұмысшыларына жәрдемге ба- рады, шаруа мен жұмысшының бостандығы үшін ақы- рына дейін шайқасуға шығады. Ол кезде патшаның ешқандай қаптаған қолы төтеп бере алмайды. Жеңіс жұмыстлы халық жағында болады, сойтіп жұмысшы табы барлық ецбекшілерді қанау атаулыдан құтқару үшін кең, даңғыл жолмен алға басады, жұмысшы табы бостандықты социализм жолындағы күреске пайдала- пады!
«ИСКРА» ГАЗЕТІ «ЗАРЯ» ЖУРНАЛЫМЕН БІРЛЕСІП ҮСЫНҒАН РОССИЯ СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ЖҮМЫСШЫ ПАРТИЯСЫНЫҢ ПРОГРАММАСЫ
Біз жоғарыда программа деген не, ол не үшін керек, не себепті бір ғана социал-демократиялық партия бел- гілі, айқын программамен шығып отыр дегенді айтып өттік. Программаны түпкілікті түрде біздің партияның тек съезі ғана, яғни барлық партия қызметкерлері өкіл- дерінің жиналысы қабылдай алады. Ңазір мұндай съез- ді Үйымдастыру комитеті әзірлеп те жатыр. Бірақ біз- дің партияның оте көптеген комитеттері қазірдің өзін- де-ақ «Искраны» қостайтынып, «Искраны» басіпы газет деп танитынын ашық айтып отыр. Сондықтап съезге дейін программаның біз ұсынған жобасы (ұсы- ныс) социал-демократтардың нені көздейтіндігімен анық таныстыра алады, сөйтіп біз бұл жобаны біздің кітапшамызға қосымша етіп толық келтіруді қажет деп есептейміз.
Әрине, түсіпдірусіз программада айтылғанныц бәріп кез келген жұмысшы ұға қоймайды. Коптеген ұлы со- циалибтер социал-демократиялық ілімді жасау жөнінде еңбек етті, оны Маркс пен Эпгельс аяқтады; барлық елдердің жұмысшылары қазір біз пайдаланғалы отыр- ған, қазір біз өз программамыздың негізі етіп алғалы отырған тәжірибені игеру үшін талай нәрсені бастан кешірді. Сондықтан жұмысшы программаның әрбір сө- зін, өзінщ программасын, өзінщ күрес туын түсіпу үшін социал-демократиялық ілімді үйренуі тиіс. Ал жұмысшылар әсіресе социал-демократиялық програм-


224
В. II. ЛЕНИН
маны оңай ұғады, оңай түсінеді, өйткені бұл программа әрбір аңылға салып ойлаушы жұмысшының көзімен көргеиін, басынан кешіргеніи баяпдайды. Программаны бірден түсінудің «қиыншылығы» ешкімді үркітпейтін болсын: әрбір жұмысіпы әлі де неғұрлым көп оқитын, көп ойлайтын болса, оның күрестегі тәжірибесі иеғұр- лым ікөп болатын ‘болса, программаны ол ^оғұрлым толығырақ түсінетіп болады. Бірақ әрбір адам социал- демократтардың букіл программасып терең ойластырып, талқылайтын болсын, социал-демократтардъщ нені көз- дейтінінщ ждне олардъщ бүкіл жүмысшы халықты азат ету жөнінде нені ойлайтыныныц бәрі әрбір адамныу ұдайы есінде болатын болсын. Социал-демократтар бар- лық жұрттың және әрбір адамиың бүкіл шындықты ай- ңын және анық білуін, социал-демократиялық партия- ның нө екенін ақырына дейін білуін көздейді.
Біз бұл арада бүкіл программаны бастан-аяк, түсінді- рө алмаймыз. Ол үшін айрықша кітапша керек. Біз тек программаның не туралы айтатыпын қысқаша корсетіп өтеміз, ал оқушыға өзіне көмек ретінде екі кітапшаны тауып алыңыз деп кеңес береміз. Біреуі — неміс социал-демократы Карл Каутскийдің «Эрфурт програм- масъі» деп аталатын кітапшасы, ол орыс тілінө ауда- рылған. Екіншісі — орыс социал-демократы Л. Мартов- тың «Россиядаты жумъісшы ісі» деп аталатын кітапша- сы. Бұл кітатппалар біздің бүкіл программамызды түсінуге көмектесе алады.
Енді біздің программамыздың әрбір бөлімін айрықша әріппен (төменде программаны қараңыз) атап өтейік және әрбір бөлімде не туралы айтылатыпын корсетіп өтейік.
А) Ең басынап бастап бүкіл дүпие жүзіпде пролета- риат өзінің азаттығы жолында күресетіні туралы, ал орыс пролетариаты барлың елдердегі жұмысшы табы- ның бүкіл дүние жүзіліік арімиясының төк бір ғана отря- ды екені туралы айтылады.
Б) Онан әрі дүние жүзінің барлық дерлік елдерінде- гі, оның ішінде Россиядағы да, буржуазиялық тәртігі- тердің қандай екендігі туралы айтылады. Жер иелері меп капиталистерге жұмыс істей отырып, халық копші-


ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ
225
лігінің қалай қайыршыланып, күйзеліп отырғаны айты- лады, ұсақ қолөнершілер мен шаруалардың қалай күй- зеліп жүргені, ал ірі фабрикалардың өсуі, капиталдың әрі жұмысшының өзін, әрі оныц әйелі мен балаларыи қалай жаншып отырғаны, жұмысшы табының жағдайы қалай нашарлап бара жатқаны, жұмыссыздық пен мұқ- таждықтың қалай көбейіп келе жатқаны айтылады.
В) Онан кейін жұмысшылардың одағы туралы, олар- дың күресі туралы, күрестің ұлы мақсаты туралы: бар- лың езілген адамдарды азат ету керек екендігі, байлар- дың кедейлерді езу атаулысының бәрін мүлдем жою керек екендігі айтылады. Бұл жерде сонымен қатар жұмысшы табының не себепті барған сайын күшейген үстіне күшейіп келе жатқандығы, оның не себепті өзі- иің барльгқ жауларын, буржуазияның барлық жақтау- шыларын сөзсіз жеңетіпдігі түсіндіріледі.
Г) Бұдан кейін барлық елдерде социал-демократия- лық партиялардың не үшін құрылғаны туралы, олар- дың жұмысшы табына күрес жүргізуге қалай жәрдем етіп отырғаны, жұмысшыларды қалай ұйымдастырып, бағыт сілтейтіні, оларды қалай сауаттандырып, ұлы кү- реске қалай даярлап отырғаны айтылады.
Д) Онан соң Россиядағы халықтың, басқа елдерге қарағанда, не себепті одан да нашар тұратыны, патша самодержавиесінің қандай зор кесепат екендігі айтыла- ды, оны құлату үшін және Русь елінде сайланып ңойы- латын халык, басқаруын орнату үшін бізге ең алдымеп пе істеу қажет екені айтылады.
Е) Сайланып қойылатын басқару бүкіл халыққа қандай жецілдік әкелуі тиіс? Біз бұл жөнінде өзгміздің кітапіпамызда айтамыз және бұл жөнінде программада да айтылып отыр.
Ж) Онан кейін программа бүкіл жұмысшы табы үшін, оған өмір сүру жеңілірек болу үшін және социа- лизм жолында еркіпірек күресу үшіп қазірдің өзінде-ақ ңаидай жеңілдіктерге жету керек екеыін көрсетеді.
3) Барлық шаруалар үшін, деревня кедейлеріне же- ңілірек болу үшін және тап күресін деревня буржуа- зпясыпа да қарсы, бүкіл орыс буржуазиясына да қарсы еркінірек жүргізу үшін ец біріітпті ретте қандай жеціл-


226
В. И. ЛЕНИН
діктерге жету керек екендігі программада айрықша көрсетілген.
И) Ақырында, социал-демократиялық партия ха- лыққа ешқандай полициялық және чиновниктік уәде- лер мен көлгірсіген сөздерге сенбеуді, депутаттардыц еркін бүкіл халықтық жиналысын дереу шақыру үшін батыл күресуді ескертеді.


03 ЦЫЗМЕТКЕРІ ӘШКЕРЕЛЕГЕН СТРУВЕ МЫРЗА
«Освобождениенің» 17-номері жалпы «Искра» үшін және әсіресе осы мақаланы жазып отырған адам үшін көп қуаныш әкелді. «Искра» болса, Струве мырзаны солға қарай жылжытыңқырау жөніндегі әрекеттерінің кейбір нәтижесін коргеніне қуанады, С. С. мырзаның жартыкештігінің қатты сыналғанына қуанады, про- граммаға жалпыға бірдей сайлау правосы талабын еп- гізе отырып, «освобождениешілдердің» «ашық және ба- тыл түрде копституцпялық партия» құрмақ болып отырған ойлары туралы оқығанына қуанады. Осы ма- қаланы жазып отырған адам болса, «Освобождение- нің» 1-номеріндегі ««орыс конституцияшылдарының» мәлімдемесін жазу ісіне аса көрнекті еңбек сіңірген», демек, тіпті жай қызметкер емес, белгілі бір дәрежеде Струве мырзаның цожайыны болып отырған С. С. мыр- заның Струве мырзаға царсы айтыста ойламаған жер- ден үлкен қолғабыс тигізіп отырғанына 'қуанады. Сөзді мен осы, өкінші, пункттен бастағалы отырмын. «Заря- ның>> 2—З-номерінде басылған «Земствоны қуушылар мен либерализмнің Аннибалдары» * ідеген мақалада мен Виттенің белгілі жазбасына жазылған алғы сөз- дің авторы Р. Н. С. мырзамен айтысқан болатынмын. Онда мен самодержавиеге қарсы күресу туралы Анни- бал антын беріп және сонымен бірге қолында билік барларға, кемеңгер консерваторларға бипаздатқан сөз-
♦ Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 23—76-беттер, Peö.


228
В. И. ЛЕНИН
дер айтып отырғаи, сонымен қатар: «праволар және билігі күшті земство» дегеп «формуланы», т. т. ұсынып отырған Р. Н. С. мырзаньщ бүкіл позициясыпың екі- үгпты екенін көрсеткен едім. Қазір Р. Н. С. мырза деге- німіз Струве мырза екопіп «жазбаігьщ» окітпш басылуы- пан барша жұрт біліті отыр. Мепіц сыпым Струво мыр- заға мүлдем ұнаімады, дөйтіп ол сала құлаш әрі аса ашулы «ескертуге ескерту» жасап, маған дүрсе қоя берді.
Струве мырзаның дәлелдеріп көрейік.
Менің «айтыстағы сұлу создерімнің» «дәлелсіздігі мен әділетсіздігіп» көрсететін бірінші мысал мынау кө- рінеді: мен Струве мырзаның «әбдеи ашық айтқансы- ған сөздеріне» ңарамастан, оныц революционерлерді жек көретіні жайында айтыппын. Бұл мәлімдемені то- лық келтірейік. «Земствоға бюрократияның өзі беріп отырған аттестаты,— деп жазды Струве мырза,— саяси білімініц жеткіліксіздігіпеп немесе революциялык, сұлу создің қызығына түсіп кеткепдіктен орыс земствосы- ның және оның жария түрдегі мәдепи қызметінің зор саяси маңызын көргісі келмегендердің және көргісі келмей отырғандардың бәріне тамаша жауап». Осы ко- пірме сөздергө берілғеп ескертуде Струве мырза былай деп ескертеді: «бұл сөздермен революцияшыл қайрат- керлерге тиіселік деген ой бізде мүлдем жоқ, озбырлық- ңа қарсы күрестегі олардың ең алдымен адамгершілік 'ерліггн бағаламасқа болмайды».
Сыпныц негізсіздігі меп әділетсіздігі туралы «іс жө- ніндегі документтер» осындай. Ңайсымыздікі дұрыс: осы мәлімдемені мейлінше ап-айқын деп отырған адам- дікі дұрыс па не болмаса падан деген «жалпылама» (кімге қарсы айтылғаны белгісіз) айып тағып қана қоймай, егер мұны олардың «адамгершілік ерліктерін» мойындау арқылы жуып-шайып жіберсе, осы айыптың өзін елең іқылмайды-мыс деп шамалауымен революцио- нерлерге (аттарын дэл атамай) «тиісіп», Струве мырза бұрынғысынан да бетер масқара болып отыр деген адамдікі дұрыс па,— мұның төрелігін оқушының өзі берсін.
Ал мен, өз тарапымнан, мынаны ғана айтамын: тал-


ӨЗ ҚЫЗМЕТКЕРІ ӘШКЕРЕЛЕГЕН СТРУВЕ МЫРЗА
229
ғам әр түрлі болады. Көптеген либералдар революцио- нерлердің программасын тек құрғақ сөз, білімнің жет- кіліксіздігінің белгісі деп мұқата отырып, олардың көз- қарастарын мазмун жағъінан тіпті талдамай жатып-а^ оларға ерліктері үшін аттестат беруді әдептілік пен ке- меңгерліктің асқан биік дәрежесі деп санайды. Біздің ойымызша, бұл әдептілік те емес, кемеңгерлік те емес, лайықсыз қульщ. Әркімнің ез талғамы бар. Орыс Тьер- леріне, әрине, иағыз Тьерлердің салондық-сыпайы, пар- ламепттік-мінсіз оппортунистік сылдыр сөздері ұнайды.
Ілгері барайық. Мен, көріп отырсыздар ғой, ««бүкіл россиялық билігі күшті земство» деген формуланың конституцияны талап ету екендігін түсшбегенсіппін», сондықтан менің бұл туралы пікірім «біздің шетелдік әдебиетімізде нағыз революциялық құрғақ сөздердің, оиың үстіне ызалы-бір жаңты айтылған сөздердің (бұл сүйкімсіз әдеби стиль әсіресе «Искра» мен «Заряның» беттерінде ерекше орын алыи отыр) етек жайып отыр- ғанын тағы бір рет дәлелдеді (Струвө мырза үшін)», «Жазбаныц» екінші басылуының XII беті. Ал ызамен бір жақты айтуға келетін болсақ, бұл жайында бізге Струве мырзамен таласу қиын: бізге қошамет сияқты көрінетін нәрсе оған кекесін сияңты көрінеді. Либерал- дар мен көптеген радикалдар сенімнің бұлжымас берік- тігін бір жақтылық деп атайды, ал қате көзқарастарды қатты сынағанды олар «ыза» дейді. Бұған ештеңе істей алмайсың. Меа culpa, mea maxima culpa! * Струве мырзалар жөнінде «ызалы бір жақты» болғаным рас ж-әне боламын да. Ал мына екінші айыитың жаны бар. Мен түсіибегенсідім бе әлде шыпымен түсінбедім бе, тіпті түсінуге мүмкін болмады ма? Мәселе осында.
Мен «праволар және билігі күшті земство» дегеи фор- мула орыс либералдары қалыц жұртшылығының саяси соқыр сснімдеріне лайықсыз- қылымсу екендігіп айт- тым, ол «жаулардан одацтастардъі айыра білуге көмек- тесетін... ту емес» (мұны ескеріңіздер!), қайта ол «қозғалысқа м-ейліпше сенімсіз адамдардың келіп қыс- тглрылуына жәрдемдесетін... шүберек қана» дедім («За- * Меніц кінәм, менің үлкен кінәм! Ред.


230
В. И. ЛЕІІИН
ряның» 2—3-номері, 95-бет) *. Мен жұрттың бәрінеп және әркімнен: бұл арада менің «түсінбегенсуімнің» не қатысЬі бар?? деп сұраймын. Мен бұл туды шүберек қа- на деп санаймын деп тура айтып отырмын, ал маған: сіз түсінбегенсіп -отырсыз! — дөп жауап қайырады. Ал мұның өзі мәселенің байыбына барудан, «формула» ту- ға көбірек лайықты ма әлде шүберекке көбірек лайық- ты ма деген мәселені талдаудан жалтарудың жаңа тү- ріпен басқа ештеңе де емес қой!
Бұл бұл ма. Мен енді С. С. мырзаның жақсылық жәрдемі арқасында, іс жузінде бұдан да гөрі үлкенірек нәрсені дәлелдей аламын. Мен «лайьгқсыз қылымсу» Струве мырзаның тарапынан болғанын және болғанда да өзінің кішіпейілділігімен үкіметтің мейірімін ту- дырғысы келетін филистерлік доктринерлік мағынада ғана емес, «либералдарды» минимум тоңірегіне бірікті- ру жөніндегі ақылға сыйымсыз тілек мағынасыпда ғапа емес, сонымеп қатар Струве мырзаға мәлім самодержа- виені жацтауиіылармен турадаи-тура, тікелей «цыльім- су» мағынасында да болғанын дәлелдей аламын. С. С. мырза Струве мырзаны аяусыз және бұлтартпай әшкерелеп отыр, ол «аның өмес жәие екіұпгты (тыңда- ңыздар!) славянофильдік «Земство жиьтны» ұраны» ли- берал-конституцияшылдар мен мінсіз самодержавиенің либерал жақтаушыларының арасындағы «ретсіз одақ- тың» құрылуын қолайлы ету үшін ұсынылады деп отыр. С. С. мырза мұны, артық-кемі жоқ, «саяси экви- либристика»—деп отыр!! Ал Струве мырзаньщ өзі Земство жиыны деген ұранды «көмескі ұран және сол көмескілігімен бағалы (курсив біздікі!), сопымен қабат қауіпті» деп атап.., мұпы мойыіідағапыиа қол қойып отыр.
Жак1сы-ақ емес пе? Социал-демократ будан да гөрі екіушты ұранды (билігі күшті земствоны) лайықсыз қылымсу деп атағанында,— Струве мырза пақақтаи күйген адам бола қойып, жорта түсінбеген сияқтаньш әсем сөздер айта бастады. Ал сол айтылғанды либерал, С. С. мырза, ңайталаганда,— Струве мырза сыпайы- лықпен бас иіп, мойындайтынына қол қойды! Көмескі * Дараңыз: Шыгармалар толық жинагы, 5-том, 71-бет. РеО.


ӨЗ ҚЬІЗМЕТКЕРІ ӘШКЕРЕЛЕГЕН СТРУВЕ МЫРЗА
23!
ұран нақ сол озінің көмескілігімен ғана Струве мырзаға бағалы болып отыр, желдің ыңтайына царай қауіпті ұранды да пайдалануға әзір екенін ол еіпбір шіміркен- бей мойындап отыр. Шипов мырза күшті және беделді көрініп еді, либералдық органның редакторы да билігі күшті земство туралы сөйлейтін болды. С. С. мырза күшті жәнө беделді коріяіп еді, либералдық органның редакторы да конституция және жалпыға бірдей сайлау правосы туралы сөйлейтін болды! Либералдық лагерь- дегі саяси әдет-ғұрыптар мен саяси адамгершіліктің кө- ріпісі жаман емес... Струве мырза осындай сан түрлі құбылуынан кейін оның сөздерінің құны қандай бола- тынын ойлауды ғана ұмытып отыр: 1901 жылы январь- да Струве мырза «праволарды және билігі күшті зем- ствоны» талап етті; 1902 жылы декабрьде — мұның өзі конституцияны талап ету деген сөз екенін түсінбеуді Струве мырза «қулыққа салыну» деп жариялайды; 1903 жылы февральда Струве мырза асылында жалпыға бірдей сайлау правосының әділетті екеніне ешңандай күмәны болмағанын және Земство жиыны деген кө- мескі ұран өзінің көмескілігімен ғана бағалы екенін мәлімдейді. Мынадай сұрақ туады: куні ертең Струве мырза «өзініц көмескілігімен бағалы», жаца уран усын- байды деп айтуға енді қандай саяси қайраткердің, қан- дай орыс азаматының цандай правосы бар??
Струве мырза жауабының соңғы пунктіне көшейік: «Т. П. мырзаның земствоның маңызы самодержавиені күшейту құралы екеніпде деген пікірі революциялық құрғақ соз емес пе пемесе мүлдем олексе доктрииерлік емес пе?» — деп сүрайды ол. Струве мырза мұны әрі славяігофильдердің 66 идеяларып үққандық, әрі Горемы- кинмен келісімге келу, әрі өлексе доктрийапыц шоктсп асқап мағынасыздығы деп біліп отыр. Революциянъі болдъірмау ушін жасалатын жарьш-жарты реформалар- ға революциялыц козқара-сты түсінуге Струве мырза мүлдем ‘ дәрменсіз. Реформаторлардың жоғарыдан жа- сайтын екіжүзді әрекеттерін қалай көрсетсеңіз де, Струве мырзаға бұл славянофильдік және реакцияшыл- дық болып көрінеді,— барлық европалық Ив Гюйолар жеке меншікті социалистік тұрғыдап сыпауды қалаж


232
В. И. ЛЕНИН
реакциялың деп жариялайтын болса, дәл солай! Әрине, реформатор болып алғандыцтан, Струве мырзаның ре- формалардьщ екі жақты сипатын ұғу және ол рефор- малардың билеп-төстеушілер үстемдігіп нығайтудың құралы ретіндегі, нығайтқанда реформаларды тек рес- ми түрде маңұлдау арқылы нығайту ретіндегі маңызып түсіну қабілетінен айрылып отырғаны тавдаларлық нәрсе емес. Бірақ... Струве мырзаның осы ғажайып ай~ ланы түсінген кезі болғап еді. Бұл бұдан көп бұрын болған еді, ол кезде Струве «болар-болмас марксист» болатын және ол кезде біз онымен бірге марқұм «Но- вое Словоның» 67 бетінде халықшылдарға қарсы күрес- кен едік. Бұл журналдың 1897 жылғы июльде шыққан кітапшасында Струве мырза Н. В. Водовозов туралы былай деп жазған еді: «Әлі есімде, 1890 жылы менің өзіме сондайлық жаңа және күшті әсер еткен саяхат- тан — Гермапияиы аралаған жазғы саяхаттан жаңа ға- на қайтқан кезім еді, II Вильгельмиің саясаты және реформаторлық жоспарлары туралы көшеде сөз қозғал- ды. Водовозов реформаторлық жоспарларға мән беріп, маған қосылмады, мен үшін сол кезде-ақ (қазір одан бетер) «әлеуметтік монархия» деп аталатын нәрсемен байланысты факті мен идеяның маңызы туралы мәселе қабылдамау мағынасында үзілді-кесілді шешілген бо- латын. Водовозов әлеуметтік реформа идеясын сол идеяны туғызып отырған нақты қоғамдық күштерден бөліп алып қарады. Міне, сондықтап католиктік социа- лизмиің ол үшін, негізінен алғанда,— европалық бур- жуазияның және ішінара европалық феодализм қал- дықтарының өсіп келе жатқан жұмысшы қозғалысынан қорғапу әрекетінің ерекше бір формасы болмай, әлеу- меттік реформаның пайдасын көздейтін өзгеше бір идеялық қозғалыс болып отырғанының себебі осы...». Міне, көріп отырсыздар: бұдан көп уақыт бұрып, жас- тық әуестену дәуірінде Струве мырза реформалардыц қорғану әрекетіне айналып кететіндігін, яғни револю- цияшыл таптың жағдайын жақсартатын болса да, осы тапқа қарсы бағытталған, билеп-төстеуші тапты құлау- дан қорғайтын шара екенін түсінген болатын. Сондық- тан мен оқушыдан былай деп сұраймын: кімдікі дұ-


ӨЗ ҚЫЗМЕТКЕРІ ӘШКЕРЕЛЕГЕИ СТРУВЕ МЫРЗА 233
рыс? Земство сияқты реформаға Струвө мырзаныц көзқарасы сыңаржақ реформистік көзқарас екеиіп әпь керелеп мен «революциялық құрғақ сөз» айттым ба? әлде Струве мырза ацылъі толып, бір кезде озі қоргағап революциопердіц позицттясып үзілді-кесілді (бейіто бір үзілднкесілді) тастап 'кетіп отыр ма? Мөіі славянофиль- дердің жәпе Горемыкипнің жақтасы болып кеттім бе әлде социалистік Гермаішяиы аралағап саяхаттыц «күшті әсерлері» Струве мырзага тек біриеше жылға ғана жетіп отыр ма??
Иә, иә, әсерлердің куші жайыпда, сепімдердің күші жайында, сенімдердіц маңызы жайында, саяси адам- гершілік пеи саяси сенімдерді өзінің көмескілігімен ба- ғалы ұрандарды ұсынумен сыйыстыруға болатындығы жайында козқарастар әр түрлі болады...
Ңорытыпдыда Струве мырзаның солға таман жыл- жуының жақсы әсерін едәуір «күңгірттендіріп отыр- ған» кейбір мәлімдемелерін атап корсетпей өте алмаій мын. Бір ғапа демократиялық талапты (жалпыға бір- дей дауыс беру) ұсынып, Струве мырза іле-шала «либералдық-дел/ократиялы^ лартия» туралы айтуға асығады. Ертелеу емес пе екеп? Әуелі тек аграрлық программа мен жұмысшылар жопіпдегі программада ғана емес, сонымен қатар саяси программада да пар- тияның қандай демократиялыц озгерістерді сөзсіз та- лап ететінін апық көрсетіп, содаи соң ғапа айдар та- ғудан, содан соң барып либералдар «дәрежесінен» ли- берал-демократтар дәрежесіне көтеруден үміттенуге болмас па еді? Жалпыға бірдей дауыс беру дегенніц өзі жалпы сайлау атаулыға көніп отырған (Европада) тіпті кейбір коисерваторлардың өздері де таныған де- мократизм минимумы ғой. Ал Струве мырза 17-номер- де де, 18-номерде де, неліктен екені белгісіз, осы ми- нимумнан әрі аттап баспайды. Одан соң, либералдық- демократиялық партия социализм проблемасын мүлде шетте қалдыруы керек, оның «ең бірінші себебі: шы- нында социализм әлі тек проблөма ғана» деген Струве мырзаның күлкі келтіретіи ескөртуін сөз арасында айта кеткіміз келеді. Мұның себебі, аса құрметті Стру- ве мырза, орыс қоғамының «либералдық-демократия-


234
В. И. Л Е II И Н
лық» элемеиттері пролетарнаттың социалистік талап- тарыпа царсы таптардың мүдделерін білдіріп отырған- дықтан емсс пе екен? Қайталап айтамыи, либерал мырз-алардың социализмді «торіске шығаруының» жаңа әдістерін көрсету үшін мұны тек соз арасында айта ке- тіп отырмып. Ал істің шын мәніиде, әрине, Струве мыр- запікі дұрыс; либералдық-«демократиялық» партия де- гспіміз социалистік партия емес жәпе озіп сопдаймын деп кеуде керуі лайықсыз-ак, болар еді.
Жаца партияпыц тактикасы жопінде Струве мырза барыиша бүлтарып сөйлейді. Бұл өте өкінішті. Ал бұ- дан да өкініштісі мынау: қимылдың жария жәпе құппя тәсілдерін «шеберлікпен икемді етіп, үздіксіз ұштас- тыру» мағынасындағы «екі бөлікті біртұтас тактика» керек деп үсті-үстіне қайталап, үсті-үстіне атап көрсе- теді. Бұл, ең мықтағанда, цупия қимыл әдістері жөнін- дегі толғағы жетіп отырған мәселелөрден бас тарту болып саиалады. Ал бүл 'мәселэ толғағы жеткен мәселе, ойткені тек үздіксіз жүргізілетін құпия қызмет қана іс жүзіпде партияның бет-бейнесін анықтайды. Ал ец болмағапда, бұл — Струве мырзаның, ашық және батыл ітопституциялық және «демократиялық» партия тура- лы емес, «праволар және билігі күшті земство» туралы жазып жалтарып кеткен кезіндегі бұлтаруын қайтала- уы. Жасырын партияның қандайы болса да мына ма- ғынада құпия және жария әрекеттерді «ұштастырып отырады»: ол «құпиялылыққа» тікелей қатыпаспайтыи адамдар бұқарасына арқа сүйеп отырады, ол жария на- разылықтарды қолдап отырады, насихат, ұйымдастыру және т. т. істердің жария мүмкіндіктерін пайдаланып отырады. Бұл жалпыға мәлім, сондықтан жасырын партияныц тактикасы туралы айтылған сөз бұл туралы айтылған сөз емес. Сөз болғанда: бұл партияның ку- ресті бұлтарусыз мойындау туралы, күрестің әдістерін белгілеу туралы, партия мүшелерінің жария наразылық білдірумен ғаиа тынбай, куштіц бэрін тугелдей рево- люциялыц курестің мүдделері меп талаптарына бағып- дыруға міндеттілігі туралы сөз болады. Егер үздіксіз құпия қызмет және революциялық күрес болмаса, онда нағыз конституциялыі} бола алатын (демократияльщ бо-


03 ҚЫЗМЕТКЕРІ ӘПІКЕРЕЛЕГЕН СТРУВЕ МЫРЗА 235
луы туралы айтпай-ақ ңойғанда) ігартия да болмайды. Сондықтап қалың бұқараға арқа сүйеп, кец ұйымдар- ды пайдаланып отыратыи, жария қайратксрлсрді саяси жағыиап тәрбиелеуге жәрдемдесіп отыратып рсволю- циялық жұмысты жарпялық шецберімеп шектелетіи жұмыспен шатыстыру күрсс ісіпе орасан зор зиян ти- гізеді.
«Ис.кра» Л» 37, 1 апрелъ, l'J03 ж.
«Искра» газетініц тексгг бойынъиа басылып отыр
9 7-том


236
LES BEAUX ESPRITS SE RENCONTRENT
(ОРЫСШАСЫ: ТҮБІ БІРГЕ ТҮТПЕЙДІ, ТЕГІ БІРГЕ КЕТПЕЙДІ ДЕГЕІІ ШАМАДА)
Біздің соцпалист-революционерлердің атақты аграр- лық программа-минимумы (кооперация және социали- зация) 1902 жылы июньде орыс социалистік ой-пікірі мен орыс революциялық қозғалысын бір байытып тас- тады. Белгілі оппортушіст (әрі бернштейншіл 68) Эду- ард Давпдтің «Социализм және ауыл шаруашылығы» деген немісше кітабы 1903 жылы февральда жарыққа піықты. Сірә, оппортунпстік ой-пікірдің кейінгі шығар- масында «социалпст-революционерлік» ойдың алдыңғы тәжірибесінің түппұсқасыпан бірдеңе болатыпыпда еш- бір сөз жоқ шығар? Бірақ онда орыстың социалист-ре- волюциоперлері мен неміс ошіортунистері программа- сының таңқаларлық, көзге ұрарлықтай ұқсастығы мен тіпті принциптік бірдейлігін қалайша түсіндіруге бола- ды? «Революциошіая Россия» «түпнұсқа» да, ал Давид- тің «күрделі» сңбегі («Русские Ведомости»69 тілшісінің пікірі бойынша) кошірме емес пе екен? Екі негізгі идея және соған сәйкес программаның басты екі пункті Да- видтің бүкіл «еңбегінің» негізгі өзегі болып табылады. Ол ауыл шаруашылық кооперацияларын дәріптейді, бар жақсылықты солардан күтеді, олардың дамуыиа социал-демократияпың көмектесуін талап етеді және ұсак, қожайынсымақтардың егіншіліктегі ұсақ және ірі капиталистермен жасайтын бұл одақтарының бур- жуазиялық сипатып (дәл біздің Социалист-револю- ционерлер секілді) кормейді. Давид ірі егін шаруашы- лықтарын ұсақ шаруашылықтарға айналдыруды талап


LES BEAUX ESPRITS SE RENCONTRENT
237
етеді, «des Arbeitsbauern» —орыоша айтқанда: «ёңбек- ші шаруа» шаруашылығының пайдалылығы мен тиім- ділігіпе, үпемділігі мен өнімділігіне сүйсінеді, қоғамның жерді меншіктенуге және осы ұсақ «еңбешпі ша- руалардың» жерін пайдалаиуға жоғары цравосы бар деп ұсынады. Неміс оппортунисі орыс «социалист-рево- люционерлерінің» шығармаларын тура айнытпай келті- ріп отыр! Ңазіргі қоғамда «еңбекші шаруаның» ұсақ буржуазияшылдығын, опың буржуазия мен пролетариат арасыпдағы аралық, аумалы жағдайын, опьщ ұқып- тылықпеп, ынталылықпен, ашты-тоқты күнелтіп, жа- нын сала жұмыс істеу арқылы «адам сапатына қосыл- ғысы» келетіпіп (яғни, барып тұрған буржуа болғысы келетінін), оның село «қызметкерлерінің» еңбегін қа- науға тырысатынын,— осының бәрін немістің ұсақ бур- жуа-оппортунисі де, орыстың ұсақ буржуалары — «со- циал-революционерлер» де, әрине, көрмейді.
Иә, иә, les beaux esprits se rencontrent, бір қарағанда сошпалықты қиын тәрізді көрінетіп: қайсысы көшір- ме, қайсысы түпнұсқа деген жұмбақтың шешуі де осын- да. Белгілі бір таптың тілегін, мүддесін, талабын, мақ- сатын білдіретін идеялар ауаға толып кеткен, сондық- тан бұл идеялардың ұқсастығын сырт киімін қашпама құбылтумен де, бірде оппортунистік, бірде «социалист- революционерлік» жел сөздердің ешқандай түрлерімен де ешбір жасыруға болмайды. Ңап түбінде біз жатпас.
Барлық европалық елдерде, соиың ішінде Россияда, ұсақ буржуазияпыц «қысылуы» да, опың қүлдырауы да үдсп келеді; мүпьщ белгісі опыц тура жәпе тікелей қы- сым көруіпеп біліпе бормейді, қайта көп ретте оның зкономикалық өмірдегі роліп ксмітуге, оныц тіршілік жағдайларып нашарлатуға, опыц мұқтаждыққа ұшы- рауына апарып соғады. Өнеркәсіп пен егіншіліктегі ірі шаруашылықтардың техникалық прогресі де, ірі мага- зиндердің дамуы да, кәсіпкерлер одақтарының, картель- дер мен трестердің өсуі де, тіпті тұтыну серіктіктері мен муниципиалдық кәсіпорындардың өсуі де,— осының бәрі де оған жаппай қарсы шығып отыр. Ал егіншілік пен өнеркәсіпте ұсақ буржуазияны «қысумен» қатар, «жаңа орташа сословие» туып келеді, немістор айтқан- 9*


238
В. И. ЛЕНИН
дайып, ұсақ буржуазияныц жаңа жігі, интеллигенция, өсіи келеді, оған да капиталистік қоғамда тіршілік ету қиыпдап барады және оның көпшілігі бұл қоғамға ұсац өндірушінің тұрғысынап ңарайды. Осыдан келіп, ұсақ буржуазиялық идеялар мен ілімдер сан алуаи формада етек алып, ұдайы қайта туып отырғандығы оте табиғи іс. ¥сақ буржуазиялың халықшылдықтың идеяларымеп түгелдей шырмалғап орыс «социалист-революционері- нің» дәйекті болғысы кслгеітде қалай да прудопизмге 70 дейіп баратын европалық реформист пеп оппортуниске «еріксіз туыс» болып шығатыны табиғи іс. Давидтіц программасы меп көзқарасъш Каутский осы соңғы тер- минмен өте әділ сипаттап берді.
Біз: «дәйекті болғысы келгенде» дедік, сөйтіп бұл ар- ңылы қазіргі социалист-революциоиерлердің орыстың ескі халықшылынан да, ең берісі, кейбір европалық оп- портупистерден де озгешелігіи көрсететін жайға келдік, ал бұл өзгешелікті аваптюризм дөп атамай болмайды. Авантюризм дәйектілікті ойламайды, идеясыздықты ақ- тап, қорғау үшін жағдайды пайдалануға, идеялардың күресін пайдаланып қалуға ғана тырысады. Орыстың ескі халықшылы дойекті болғысы келді, озінің ерекше программасын қорғады, уағыздады жопе таратты. Да- видтің дәйекті болғысы келеді де барлық «маркстік аг- рарлық теорияға» үзілді-кесілді қарсы шығады, ірі ша- руашылықтардыц ұсақ шаруашылықтарға айналуын батыл уагыздап, ашық жақтайды, ол, ец болмағаида, өз пікіріп батыл айтудап, ұсақ шаруашылықтарды ашық- тап-ашық жаңтаудап қорыңпайды. Біздіц социалист-ре- волюциоперлер... мұпы қалайша сыпайылап айтсақ екен?... әлдеқайда «естірск». Олар еш уақытта да Маркске батыл ңарсы шықпайды,— ңұдай сақтасын! Олар, қайта, Маркстің де, Эпгельстің де сөздерінен жол- жөпекей цитат келтіріп отырады, оларға барлық жа- ғыпап дерлік қосыламыз деп көздерінен сорасын ағы- зып сендіреді. Олар Либкпехт пен Каутскийге де дүрсе ңоя бермейді,— қайта, олар Либкнехттің социалист-ре- волюциопер,— қүдай ақы, социалист-революциопер,— болғанына күмәнсыз сенеді. Олар припцип жағынап ұсақ шаруашылықтарды жақтамайды,— қайта, олар


LES BEAUX ESPRITS SE RENCONTRENT
239
«жерді социализациялауды» барынша жақтайды, бәрін қамтитын осы орыс-голланд социализациясы: әрі жер- дің қоғам меншігіне де, еңбекшілердің пайдалануына да көшуі (тура Давидтің айтқанындай), әрі жердіңша- руалар қолыыа жай ғана көше салуы, ақырында, «жай ғана» жерді тегіп кссіп беру деген соз деп абайсызда айтып қалады...
Біздіц социалист-революционерлердіц «естіліішен» істейтін тәсілдері бізге соншама тапыс болғандықтан, біз, қорыта келгепде, оларға бір ізгі кеңес берсек дейміз.
Айтып не керек, сіздер ыңғайсыз жағдайда қалып отырсыздар, мырзалар. Батыстың оппортунизмімен де, реформизмімен де, ұсақ шаруашылыққа «тиімді» ұсақ буржуазияшылдық тілеулестікпен де ортақ ештеңөміз жоқ деп сендіріп келіп едіңіздер,— бірақ кенеттен ба- рып тұрған оппортунист жәнө ұсақ шаруаіпылықты жақтаушыпыц сіздердің «әлеуметтік-революциялық» программаңызды тацқаларлық дәлме-дәлдікпен «көші- ріп жазған» кітабы шыға келді! Былайша айтқанда, жағдайларыңыз онша мәз емес. Бірақ саспаңыздар: бұ- дап сытылып шығу оп-оңай. Тек қана... Каутскийден цитат келтірсе-аң біткені.
Оқушы мұны жаңылыс жазылған екен деп ұқпасын. Тіпті де олай емес. Каутский прудонист Давидке өрше- лене қарсы шығады,— нац сондыцтан Давидпен пікір- лес социалист-ревіоліоционерлер Энгельстен бір рет цитат алғаны сияқты, Каутскийдеи де цитат алуға тиіс. «Рев. Россияиыц» 14-номерін алсаңыз, оныц жөтінші бетінеп: социал-демократтар шаруалар жөніндөгі «так- тикасының өзгеруіи» ғылымп социализмнің аталары- ныц бірі — Энгельс,— тактикасын өзгерткен француз жолдастарға і^арсы иіыққан Энгельстің өзі «заңдандыр- ды» (!!) дөгенді оқисыз! 71 Мұндай керемет жағдайды ңалай дәлелдеугө болады? Тіяті оп-оңай. Біріншіден, Эпгельстің ұсақ іиаруаларды батыл жақтайтын сөздерін «цитатқа алу» керек (барлық еңбекшілерді пролетариат жағына шақыратын орыс социал-демократтары прог- раммасыиың дәл осы пікірді айтатыны жайында үнде- меу керск!) Екіпшіден, тактикасын өзгерткен француз


240
В. И. ЛЕНИН
жолдастардың «бернштейпшілдермен мәмлеге келгені жөнінде: «бул мәмлеге келуге берілген тамаша сынды Энгельстіц шығармаларынан ңараңыз» деу керек. Со- циалист-революционер мырзаларға біз қазір дс нақ осы, сыннан откен тәсілді қолданыңыздар деп кеңсс береміз. Давидтің кітабы аграрлық мәселеде тактиканы өзгерту- ді заңдандырды. «Кооперация мен социализацияны» программаға енгізе 'отырып, социал-демократиялық партияның қатарында қалуға болатыпын енді мойында- мауға болмайды; оны догматиктер мен ортодокстердің ғана көрмеуі мүмкіп. Ал екінші жағыпан, Давидтің із- гі социалист-революционерлерден озгешелігі — опың бернштейншілдікпен кейбір мәмлөге келіп отырғаны екенін мойындамауға болмайды. «Бул мәмлеге келуге берілген тамаша сынды Каутскийдің шығармаларынан царацъіз».
Расында, мырзалар, байқап коріңіздер. Бәлкім, тағы да бірдеңе шығып қалар.
«Искра» № 38, 15 апрелъ, 1903 ж.
«Искра» газетінгц тексті бойыниіа басылып отыр


241
ПРОГРАММАНЬІҢ БІЗ ҰСЫНҒАН ЖОБАСЫН
СЫНАУҒА ЖАУАП 72
Икс жолдас біздің жобаиыц аграрлық бөлімінің үшін- ші жәпе төртінші пункттеріп теріс деп табады жәнө барлық пункттерді, сондай-ақ аграрлық программаға жалпы кіріспені өзгертіп, өз жобасын ұсынады. Әуелі Икс жолдастың біздің жобамызға қарсылығын, содан соң оның өз жобасын қарап корейік.
Икс жолдастың үшінші пунктке қарсы шығу себебі, біз ұсыньип отьгрған .монастырьлық (біз шіркеулердің де деп қосқап болар едік) және удельдік имениелерді кон- фискелөу капиталистердің жерді арзан бағамен талап әкетуі болар еді. Шаруаларды топаушылардың нақ өз- дері тонап алған ақшасына әлгі жерді сатып алған бо- лар еді, дейді ол. Біз бұл арада Икс жолдастың конфис- келенген имениелерді сату туралы айта келіп, біздің программада әлі жоқ қорытындыпы өз ойынан шыға- рып отырғанын айтуға тиіспіз. Конфискелеу — меншік- ті құнын өтеместен алып қою деген сөз. Бізде де тек осындай алып қою туралы айтылған. Бұл жерлерді са- ту керек пе, кімге, қалайша, қандай тәртіппен, қандай жағдайда сату керек — бұл жайыида программаның біз ұсынған жобасыпда бір ауыз сөз жоқ. Біз өз қолымыз- ды өзіміз байламаймыз, конфискегө жататын мүліктер конфискеленген кезде, ондай конфискенің барлық әлөу- меттік және саяси жағдайы анық белгілі болған кезде ол конфискеленген мүлікті пайдаланудың ең қолайлы жағдайын өзіміз белгілейтін боламыз. Икс жолдастың жобасы бұл жөнінен біздікінен өзгеше, ол тек конфис-


242
В. И. ЛЕНИН
келеуді талап етіп қана қоймайды, копфискеленген жерді «халықтвщ неғұрлым ңолайлы пайдалаыуы үшіп демократиялық мемлекеттің қарауыпа беруді» талап етеді. Демек, Икс жолдас конфискелепген мүлікті най- даланудың бір формасын (сатуды) ескермей отыр жә- не оны пайдаланудыц белгілі бір тиянақты формасып көрсетпей отыр (өйткепі «неғұрлым қолайлы» пайдала- нудың қапдай екепі, қапдай болатыпы иемесе қапдай болуға тиіс екені және «халықтың» нақты қай таптары, қандай шарттармеи пайдалапу правосына ие болатыпы айқын емес). Сонымен, конфискелепген жерді пайдала- нудың тәртібі туралы мәселеде И*кс жолдас бәрібір анық ештеңе айтпайды (мұны күні бұрын анықтауға болмайды да), ал жерді сату оны пайдалану әдістері- нің бірі екенін бекер ескермейді. Жерді сатуға соцпал - демократия қандай жағдайда және қашан болса да қар- сы болады деу дұрыс болмас еді. Полициялық-таптық мемлекетте, мейлі конституциялық мемлекет болса да, осы мемлекетке тәуелді арендаторлар табынан горі кей- де меншік иелерінің табы демократияның анағұрлым берік тірегі болады. Бұл — бір жағы. Екінші жағынан, конфискені «капиталистерге сыйлыққа» айналдыру Икс жолдастың жобасынан гөрі біздің жобада кобірек коз- деледі (егер программаның тұжырымында мұны көрсе- ту туралы жалпы сөз етуге болса). Шыпьшда да, ең нашарын алайықшы: жұмысшы партиясы қаншама Бүш-жігер жұмсағанымен капиталистердің жүгенсіздігі мен пайдакүнемдігін ауыздықтай алмады делік *. Бұл жағдайда Икс жолдастың тұжырымы конфискеленген жерлерді «хальіқтың» капиталистік табының «неғұр- лым қолайлы» пайдалануына кец жол ашқан болар еді. Керісінше, біздің тұжырым негізгі талапты жерді сату формасымен байланыстырмайды, алайда жерді сатудан түскен соманың жұмсалатын тиянақты орны болуын көздейді. Икс жолдас «халық өкілдігі өз қолындағы жер қорын нақты қандай түрде пайдаланатынын алдын ала шешуді социал-демократиялық партия өз міндетіне ала алмайды» дегенде, әр түрлі екі нәрсені: жер қорын са- * Ал егер ауыздықтай алса^, онда жерді сату талап әкетуге, капи- талистерге сыйлыққа беруге де айналып кетпейді.


ПРОГРАММАНЬІҢ БІЗ ҮСЫНҒАН ЖОБАСЫН...
243
ту әдісін (басқаша айтқанда: «пайдалану формасын») және сатудан түсетін соманы өз орнына жумсауды ша- тастырады. Бұл соманың қайда жұмсалатыны тура- лы мәселені мүлде көмескі қалдырып және жерді сату әдісі туралы мәселеде аз да болса өз қолын өзі байлап, Икс жолдас біздіц жобамызды екі жақтан нашарлатып отыр.
Сопдай-ақ Икс жолдастың бізге: «дворяндардан са- тып алу төлемдерін қайырып алуға да болмайды, өйт- кені олардың көпшілігі бәрін жоқ қып жіберді» деп қарсы шығуы да, біздің ойымызша, дұрыс емес. Мұны, турасын айтқаида, тіпті қарсылық деуге болмайды, өйт- кені біз жай «қайырып алуды» ұсынып отырғанымыз жоқ, ерекшө салық салуды ұсынып отырмыз. Икс жол- дас озінің мақаласында ірі жер иеленушілер шаруалар жерінің өте көп үлесін өз пайдасына «кесіп алып»,кей- де шаруалар жерінің төрттен уш бөлігіне дейін алып ңойды деген мәлімет келтіреді. Сондықтан дәл ірі жер иелепуші дворяндарға ерекше салық салу керек деген талаптың қойылуы оте орынды. Осы жолмен табылғап соманы өзіміз талап ететін сондай ерекше мақсатқа жұмсау да өте орынды, өйткені мемлекеттің алатын барлық табысын халыққа қайтару жөніндегі жалпы міітдеттің (социализм тұсында ғана толық жүзегө аса- тыіі міндеттің) устіне бостандық алған Россияның алдына шаруалардың тұрмыс дәрежесін жақсарту жө- иінде, біздің самодержавиелік құрылыстың тұсында ша- мадан тыс шапшаң көбейіп отырған қайыршылар мен аш-жалаңаіптар ібұңарасына елеулі көмек көрсету жө- пінде өте айрықша жәпе мейлінше шұғыл міндет ңалай да қойылмақшы.
Икс жолдас тұтасымен теріске шығарып отырған тортінші пупктке көшейік, бұл арада ол, төртінші пункттің тек қана бірінші бөлімін — кесіпді жерлер ту- ралы сөз етіп отырғаиымен, к^епостниктік правоның мемлекеттің түрлі жерлерінде түрліше болып отырғап қалдықтарын жоюды көздейтін екінші бөлім туралы бір ауыз соз айтпайды. Автордың бір жай ескертуінен бас- тайың: ол біздің сословиелердің жойылуын және ша- руалар комитеттерінің, яғни сословиелік комитеттердің


244
В. И. ЛЕНИН
құрылуын талап еткенімізде қайшылық бар деп біледі. ІІІынында, бұл жерде қайшылық бар тәрізді ғана: жал- пы тап атаулыны, соның ішінде пролетарлар табын да жою үшін пролетариат диктатурасының керек болаты- ны сияңты, сословиелерді жою үшін төменгі, езілгеп сословиенің «диктатурасы» керек болады. Біздің бүкіл аграрлық программамыз аграрлық қатынастар саласын- да крепостниктік және сословиелік дәстүрлерді жою мақсатын көздейді, ал ол дәстүрлерді жою үшін бір ға- на төменгі сословиеге, крепостниктік тәртіптің осы қал- дықтарынан езгі көргендерге гана іпағым жасауға болады.
Асылында, автордың басты қарсылығы мынада бо- лып отыр: кесінді жерлер жұмыспен өтеу жүйесінің ең басты негізі болып табылады дегенді «дәлелдеуге бола қояр ма екен», өйткені бұл кесінді жерлердің көлемі крепостниктік право тұсында шаруаның оброктық, де- мек, көп жерлі нсмесе барщинальгқ, демек, аз жерлі шаруа болғанына байланысты. «Кесінді жерлердің мөл- шері және оның маңызы тарихи жағдайлардың орай- ласуына байланысты», мәселен, Вольск уезінде шағын имениелерде кесінді жерлер проценті аз да, ірі имение- лерде орасан көп. Автор мәселеден ауа жайылып кет- кенін аңғармай, осылайша пайымдайды. Кесінді жер- лердің мүлдем бірдей бөлінбегеніне және сан алуан жағдайлардыц орайласуыпа байланысты (соның ішінде крепостниктік право тұсыігда барщинаның нем-есе оброктың болу-болмауы сияқты жағдайға да байланыс- ты) бөлінгеніие соз жоқ. Сопда бұл непі дәлелдейді? Жұмыспен өтеу жүйесі де әр жерде әр түрлі емес пе? Мұның болуы да әр алуан тарихи жағдайлардың орай- ласуымен белгіленбей ме? Автор кесінді жерлер мен жұмыспен өтеу жүйесінің арасындағы байланысты те- ріске шығармақ болады, бірақ бұл байланыс туралы бір ауыз сөз айтпай, кесінді жерлердің болу себебі мен олардың көлемінің өзгешелігі туралы ғана сөз етеді. Өз тезисінің мазмұпыпа жуықтайтын пікірді автор тек бір рет қана айтады, ал оның нақ осы пікірі мулдем дурыс емес. «Демек,— дейді ол, оброктың немесе бар- щипаныц ықпалы туралы пікірлерін қорыта келіп,—


ПРОГРАММАНЫҢ БІЗ ҮСЫНҒАН ЖОБАСЫН...
245
шаруалар барщиналық шаруа болған жерде (негізінен орталъіц егіншілік аудандсі) бул кесінді жерлер өте аз болады, ал шаруалар оброктық шаруа болған жерде — барлық помещиктік жер «кесінді жерлерден» құралуы мүмкін». Біз астын сызған сөздер — автордың бүкіл дәлелін талқандайтын ірі қате жерлері. Нақ орталық егіншілік ауданда, жұмыспен өтеудің және крепост- никтік тәртіптің түрлі қалдықтарының осы басты орта- лығында кесінді жерлер «өте аз» емес, қайта, барщи- надан гөрі оброк басым болып отырған қара топырақты емес алқапқа қарағанда кесінді жерлер анағұрлым көп. Мамандығы статистик бір жолдастың бұл мәселе жөнінде маған әкеп берген мәліметі мынау73. Ол ре- формаға дейінгі помещиктік шаруалардың жер иеленуі туралы «Әскери-статистика жинағының» мәліметтерін 1878 жылғы жер меншіктену жоніндегі статистиканьщ мәліметтерімен салыстырған, сөйтіп әрбір губерния бойынша кесінді жерлердің мөлшерін анықтаған. Сонда былай болып шыққан: қара топырақты емес тоғыз гу- бернияда * помещиктік шаруалардың реформаға дейін 10 421 мың десятина жері болған, ал 1878 жылы 9746 мың десятинасы қалған, яғни 675 мың десятинасы немесе жердің 6,5 проценті кесіп алынған, әрбір губер- ниядан орта есеппен 72,8 мың десятина кесіп алынған. Керісінше, қара топырақты 14 губернияда ** шаруалар- дың 12 795 мың десятина жері болған, ал қалғаны — 9996 мың десятина, яғпи 2799 мың десятинасы немесе 21,9 проценті кесіп алынған, әр губерниядан орта есеп- пеи 199,1 мың десятина кесіп алынғап. Тек ңапа үшіи- ші ауданда, далалық ауданда мұндай емес, онда бес губернияда ***  **** шаруалардың 2203 мың десятина жері болған, қалғаны — 1580 мың десятина, яғни 623 мыц десятинасы немесе 28,3 пр-оцепті кесіп алынған, әр гу- берииядаи орта есеппеп 124,6 мың десятинадан ***•* * Псков, Новгород, Тверь, Москва, Владимпр, Смоленск, Калуга. Ярославль және Кострома губерниялары.
** Орел, Тула, Рязань, Курск, Воропеж, Тамбов, Нижний Новго- род, Симбирск, Ңазан, Пенза, Саратов, Чернигов, Харьков және Пол- тава губерииялары (жердің 37 проценті кесіп алынған).
*** Херсон, Екатеринослав, Таврия, Дон (есеп шамамен жасалған) және Самара губерниялары.
**** Үш аудандағы кесінді жерлер туралы осы мәліметтерді шаруа- лардың жалпы санының ішіндегі барщиналық шаруалар проценті ту-


246
В. И. ЛЕНИН
жер кесіп алынған. Бұл аудан өзгеше, өйткені мұнда жұмыспен өтеуге қарағанда капиталистік система үс- тем, ал кесінді жерлердің процбиттік мөлшері мұнда өте үлкен. Бірақ бұл өзгешелік жалпы ережені ңуат- тай түседі, өйткені мұнда кесінді жерлерге қарамастап, шаруалардың үлкен үлесті жерлерінің болуы, жерді арендаға алу үшін бос жатқан көп жер қорының болуы сияңты ірі жағдайлар кесінді жерлердің ықп-алын жо- йып жіберген. Сопымеи, іавтордың кесінді жерлердің және жұмыспен өтеу жүйесініц арасыпда байланыс бар екеніне күмән туғызуға тырысуы мүлдем қисыіісыз. Жалпы және тутас алтанда, Россияда жұмыспен өтеу жүйесінің орталығы (орталық қара топырақты аудан) әрі кесінді жерлердің орталығы болып табылатынына күмән жотқ. Біз автіордың імына бір күмәндануына жа- уап беру үшін «жалпы және тұтас алғанда» деп баса көрсетіп отырмыз. Біздіц программамыздағы кесіліп алынған және кіріптар етудің құралы болып отырғап жерді қайырьіп беру туралы деген сөздерге автор «кі- ріптар етудің құралы болып отырмаған жерді ше?» деп жақшаға алып сұрақ қояды. Біз оған: программа — кесінді жерлерді қайырып беру туралы заңның жоба- сы емес қой деп жауап береміз. Біз жекелеген жайттар туралы айтып отырған жоқпыз, қайта кесінді жерлер- дің жалпы маңызын анықтап, түсіндіріп отырмыз. Жал- пы және тұтас алғанда, кесінді жерлер крепостниктік қанаудың құралы екеніне реформадан кейіпгі шаруа- лардың жағдайы туралы барлық халықшылдық әдеби- өттен кейін ңалайша күмәндануға болады? Біз бұдап соң кесінді жерлердің жұмыспен өтеу жүйесімен бай- ланысы Россияның реформадан кейінгі экономикасы- ның ең негізгі ұғымдарынан туып отырғапда бұл бай- ланыстың бар екенін ңалайша теріске шығаруға бола- ралы мәліметтермен салыстырганда (редакцпялық комиссияның мате- риалдары бойынша: Энциклопедиялың сөздіктің 32-томының 686-бетін- дегі «Шаруалар» деген мақаланы қараңыз), мынандай арасалмақты көреміз. Қара топырақты емес аудан (9 губерния); кесінді жер — 6,5%; барщиналық шаруалар — 43,9% (9 губернияның мәліметтері бо- йынша орта есеп). Орталың қара топырақты аудан (14 губершія); ке- сінді жер — 21,9%; барщиналық шаруалар — 76,0%. Далалық аудан (5 губерния): кесінді жер — 28,3%; барщиналық шаруалар — 95,3%. Демек. арасалмақ Икс жолдастың анықтағысы келгеніне керісінше бо- лып отыр.


ПРОГРАММАНЫҢ БІЗ ҰСЬІНҒАН ЖОБАСЬІН...
247
ды?— деп сұраймыз. Жұмыспен өтеу жүйесі дегепіміз баріцинапы капитализммеп, «ескі режим» мен «қазіргі замапғы» шаруашылықты, жер үлестіріп беру арқылы қанау жүйесі мен жерден айыру арқылы қанау жүйе- сін біріктіру. Кесінді жерлерде шаруашыльің жүргізу жүйесіпен (сол баяғы откеи заманда, шаблонды жәие тар ойлы марксистер туралы сыбыс та жоқ кезде ха- лықшылдық әдебиет кездейсоқ жүйе емес, өзінше, ерекшө жүйе деп суреттегеп жүйедеп) артық қазіргі барщинаның қапдай айқын мысалы болмақ? Қазіргі замапда шаруалардың жерге матаулы болуы кошіп-қо- ну бостандығы туралы заңның жоқтығынап таиа, одап басқа (және ішінара сонъіц негізінде) кесіиді жерлерде кіріптарлық шаруашылықтыц болуынаи емес деп қа- лайша ойлауға болады?
Кесінді жерлер меп кіріптарльщтың арасыпда байла- пыс бар екенінө күмәігдануын еш нәрсемен дәлелдей алмаған автор одап әрі былайша иайымдайды. Кесінді жерлерді қайырып беру — ұсақ жер учаскелеріи беру деген соз, мұның өзі шаруалар шаруашылығыпың мұқ- тажыиан гөрі тарихи «аңызға» негізделген. Жерді жет- кіліксіз болудің кез келгепі сияқты (жеткілікті беру туралы сөз болуы да мүмкіп емос), бұл да кіріптар- лықты жоймайды, ңайта опы туғызады, ойткепі жетіс- пеген жерді ареидалауды, мұқтаждықтаи арепдалауды, азық-түлік арендасын тудырады, демок, реакциялық шара болады.
Бұл пайымдау да нысанаға дәл тимей отыр, ойткепі біздің программамыз өзінің аграрлық бөлімінде жалпы мұқтаждық атаулыны түгел жоюға «уәде» беріп отыр- ған жоқ (ол бұл уәдені жалпы социалистік боліміпде ғана береді), крепостниктік правоның қалдықтарьш (ец болмаса кейбіреуін) жоюды ғана айтады. Біздіц про- граммамыз жалпы алғанда әр түрлі ұсақ учаскелер бе- ру туралы емес, тым болмаса кіріптарлықтыц ңазірдіц өзіпде қалыіттасып қалған бір түрін жоіо туралы айта- ды. Біздің программамыздың негізіне алынған пікірдеп автор бүлтарып кетеді, сойтіп оған оз бетінше, теріс мағына берген. Шыныпда да, оның дәлелдемесіне қара- цыздаршы. Ол кесінді жерлерді тек аттамалылық қана


248
В. И. ЛЕНИН
деи түсінуді ысырып тастайды да (бұл жөнінде де, әрине, оныкі дұрыс); «егер кесінді жер қосымша беріл- ген жер болса, онда кіріптарлық қатынастарды жоюға кесінді жер жеткілікті ме, соиы қарау керек, өйткені бұл тұрғыдан ңарағанда кіріптарлық қатынастар дөге- німіз жердің аз болуының нәтижесі»,— дейді. Кіріп- тарлықты жою үшін кесіиді жер жеткілікті деп біздің программамыздың ешбір жерінде айтылмайды. Кіріп- тарлық атаулының бәрін және қандайын болса да со- циалистік революция ғана құрта алады, ал аграрлық программада біз буржуазиялық қатынастардың тұр- ғысындамыз және крепостниктік правоның қалдықта- рын «жою мақсатында» (тіпті бұл толық жою болады деп айтпаймыз да) кейбір шараларды талап етеміз. Біздің аграрлық программамыздың барлық мәні мына- да: село пролетариаты бай шаруалармен бірігіп, кре- постниктік правоның қалдықтарын жою үшін, кесінді жер үшін күресуі керек. Бұл қағиданың байыбына бар- ған адам: кесіпді жерлер жеткіліксіз болған соң тек сол үшін күресудің себебі не? деген қарсылықтардың теріс, орынсыз және қисынсыз екенін түсінеді. Өйткөні бай шаруалармен бірігіп, ггролетариат крепостниктік қүрылысты жоюдан, кесінді жер талап етудеи, т. б. әрі бара алмайды жәие әрі баруға тиісті емес. Будан эрі жалпы пролетариат, әсіресе село пролетариаты жалтыз барады, «шаруалармен» бірге емес, бай мужик- пен бірге емес, оган царсы барады. Кесінді жерлерден әрі бармайтын себебіміз: мужикке жақсылық ойлама- ғандықтан немесе буржуазияны шошытып аламыз деп қорыққандықтан емес, оның себебі — село пролетары- ның бай мужикке керегінен артыц, пролетарға керегі- нен артық көмектесуіи тілемейміз. Крепостниктік кі- ріптарлықтан пролетар да, бай мужик те зардап шеге- ді; бул кірііттарлыққа қарсы олар бірге барады және баруға да тиіс, ал басца кіріптарлыққа қарсы пролета- риат жалғыз барады. Сондықтан крепостпиктік кіріп- тарлықты басқа кіріптарлық атаулының қайсысынап болса да бөліп шығару біздің программада пролетари- аттыц таптыц мудделерін мултіксіз жузеге асырудыц керекті нәтижесі болып табылады. Біздің программада


ПРОГРАММАНЫҢ БІЗ ҮСЫНҒАН ЖОБАСЬІН...
249
«шаруалар» (яғни байлар илюс кедейлер) крепостиик- тік правоның іқалдықтарын жоюда бірігш орі барады де- сек, біз ол мүдделерді бұзған болар едік, пролетариат- тың таптық тұрғысынан тайғап болар едік; мұнымен біз социал-демократтардың тұрғысыпан сөзсіз керекті және ең маңызды село пролетариатының шаруашылы- ғы бар шаруалардан түпкілікті бөлектену процесін, де- ревняда пролетариаттыц таптық сана-сезімі артуының процесіп кідірткен болар едік. Ескі сенімдегі адамдар, хальщшылдар, және ешқапдай сепімі, ешқандай озііі- дік пікірі жок, адамдар, социалист-революционерлер, біздің аграрлық программамыз жөнінде таңырқайтын болса, оның себебі мынадан: біздің деревняның шын экономикалык, құрылысы мен оның эволюциясы жа- йында олардың (мәселен, Рудин мырза және К°) түк түсінігі жоқ, қауымның ішінде қалыптасып жатқан жәнө қалыптаіСьш болған ідерлі-к буржуазиялық қа- тынастар жайында, буржуазиялыд, шаруалардың күпіі жайында түк түсінігі жоқ. Біздің аграрльщ програм- мамызға олар ескі халықшылдық соқыр сенімдердің тұрғысынан немесе көбіпесе сол соқыр сенімдердің қалдыңтары тұрғысынан қарайды да? біздің аграрлық программамыздың қандай мақсат көздейтінін, қандай қоғамдық-экономикалық қатынастарға арналғанын тү- сінбей жатып-ақ, жеке пункттерді немесе ол пункттер- дің тұжырымдарын сыиай бастайды. Оларға біздің аг- рарлық программамызда буржуазиялық құрылысқа қарсы күресу туралы емес, деревняны буржуазиялық құрылыс жағдайына енгізу туралы айтылады десек, олар өздерінің тацқалғаны халықшылдық дүние таным мен маркстік дүние танымның арасыидағы күрестіц ңұр жаңғырығы екенін аңғармай (өзінің бойына сіңген тео- рияльщ бейқамдығынан), көздерін сүрте бастайды.
Аграрлық программаны жасауға кіріскен марксист үшін буржуазиялық және капиталистік жолмен дамып келе жатқан орыс деревпясыпдағы крепостниктік қү- рылыстың қалдықтары туралы мәселе — қазірдің озііі- де шешіліп болғап мәселе, сондықтан байыбына барып сьшау үшіп социалпст-револіоциоперлср бұл мәселеиі біздің шещуімізге қисынды, тұтас бір нәрсені қарама-


250
В. И. ЛЕНИН
қарсы ңоюға тиіс екенін коруге олардың мүлдем прин- ципсіздігі ғапа богет болып отыр. Марксистің міндеті екі қатенің океуінеп де сақтану ғана болып отыр: бір жағынан, пролетариаттың көзқарасы бойышпа епібір таяудағы және әзірше пролетарлық емес міндеттердө біздің ешбір шаруамыз жоқ дейтіы адамдардың ңатесі- пе ұшырамау, ал екіпші жағыпап, лролетариаттың та- яудағы демократиялық міпдеттерді шешуге қатысуы оныц таптық сапа-сезіміпіц жопе таптық ерекшелігі- ліц көмескілспуіне жол бермсйтіп ету. Тек жор қаты- настары жоніпде алғалда бұл міпдет мыпадай: қазіргі қоғамныц пегізілде крепостпиктік правопың барлық қалдықтарын пеғұрлым толың сыпырып тастайтын жә- не село пролетариатын қалың шаруалардың ңалың бұ- қарасыпап леғұрлым тез бөлектейтін аграрлық қайта цүрылыстыц белгілі бір ұралып көтеру керек.
Біздіц программамыз бүл міндетті шешті гой ден ой- лаймыз. Егер иіаруалар комитеттері ‘кесілді жерлерді емес, -барлық жерді түгел талап еткен жағдайда не істеу керек? — дегеп Икс жолдастың сұрағы бізді ешбір тац- дандырмайды. Біз өзіміз барлық жерді түгел талап ете- міз, бірақ, әрине, «крепостпиктік тәртіптің қалдықта- рыы жою мақсатымел» емес (біздің программамыздыц аграрлық бөлімі осы мақсатпен шектеледі), социалис- тік тоцксріс мақсатымеп талап етеміз. Сопдықтан біз «деревия кедейлеріне» пақ осы мақсатты әрқаптап да және қандай жағдайларда болса да қажымай-талмай көрсетіп келеміз және көрсете береміз. Социал-демократ деревляға оз программасыньщ тек аграрлық бөлімімел ғапа бара алады, социал-демократ өзілің социалистік туьш бір сәтке болса да жпып тастай алады деп ойлау- дап орескел қате жоқ. Егер барлық жерді түгел талал ету ол жерді национализациялау немесе жердің осы күпгі әлді иіаруалардың қолыпа өтуі жөиіндегі талап болатыл болса, онда бұл талапты біз, істің жай-жапса- рьпі түгсл ескеріп, пролетариаттың мүдделері тұрғысы- лан бағалаймыз; мәселеп, әлді шаруаларды революция саяси омірге оятқап кездо біздіц ол шаруаларымыз де- мократиялық-рсволгоциялық партия ретінде пемесе тәр- тіп иартиясы ретінде әрекет жасайтынын біз күігі бұрын


ПРОГРЛММАНЫҢ БІЗ ҮСЫНҒАН ЖОБАСЬІН...
251
айга алмаймыз. Біз өз программамызды жасағапда ең қиын жағдайға дайып болатындай етіп жасауымыз ке- рек, ал ең жақсы қиюластырулардың іске асуы біздің жұмысымызды тек жеңілдетіп, оған жаңа серпін береді.
Бұл мәселе жөнінде біз тағы да Икс жолдастың мыйа бір пікіріне тоқталуымызға тура келеді. «Бұған,— деп жазады ол озіпіц кесінді жерлер бөліп беру азық-түлік арендасып пығайтады дегеп қағидасы жопіпде,— бұғап косіпді жерлер боліп берудіц ұсақ азьгқ-түлік шаруа- шылығып ұлғайтудыд жәпе пыгайтудыц құралы емес, сол кесіпді жерлерді арепдалаудың кіріптарлық фор- маларын жоюдың құралы ретіпде мацызы бар деп қар- сылык, айтылуы мүмкін. Алайда бұл қарсылықтың логикалық қайшылығы бар екенін байқау қиын емес. Алаі^аидай аз жер бөліп беру деген соз — алға басып келе жатқап шаруашылыңты жүргізу үғігііг жеткіліксіз молшерде, бірақ арепдалаушы азық-түлік шаруашылы- гып пығайтуға жеткілікті жер бөліп беру дегеп соз. Демек, жеткіліксіз молшерде жер бөліп беруден азық- түлік шаруашылығы нығая түседі. Бірақ бұл арқылы арепданыц кіріптарлық формалары жойыла ма, жоқ па,— опы әлі дәлелдеу керек. Біз олардың пығая түсе- тінін, өйткені ұсақ мспшік иелерінің — помещик жерін арендаға алуға бәсокелестердің санып көбейтетіпін дә- лелдеп келгепбіз».
Нағыз «логикалың қайшылықтың» цай жерде екепіи оңушыиың оңай түсіиуі үшіп біз Икс жолдастың осы пікірін түгел жазып отырмыз. Жалпы ереже бойыпша, шаруалар қазір кесіпді жорді крепостітиктік кіріптар- лық шартпеп пайдалапып отыр. Кесіпді жерлер қайы- рып берілгетшеп кейіи олар оіты еркіп мепшік иесі ре- тіпде пайдаланбақ. Сонда кесінді жерлерді қайырып беру сол кесінді жерлер арқылы крепостпиктік кіріп- тарлықты цуртатынын «әлі де дәлелдсу керек» болға- ііы ма? Әңгіме кіріптарлықтың ер-еішіе формасып ту- ғызғап ерекше жер учаскелері туралы болып отыр, ал автор осындай жекө ұғымның орнына «жер молшері- піц жеткіліксіздігі» деген жалиы категорияны қояды! Мүныц өзі мәселеден аттап өту деген сөз. Мұның мәні-


252
В. II. ЛЕНИП
сі — кесінді жсрлер қазіргі уақытта еіпбір ерекше кіріптарлық тудырмайды деп болжау болады: онда ке- сінді жерлерді шьш қайтару жай ғана «жерді жеткі- ліксіз молшерде боліп беру» болар еді, онда біз шы- пыпда да бұл шараны жақтай алмас едік. Бірақ мұпыц бұлай емес екепін әркім-ақ айқып көріп отыр.
Сонан соң. Кесінді жерлерден туған крепостниктік кіріптарлықты (шаруашылықтың жұмыспен өтеу жуйе- сін) азық-түлік арепдасымеи, жалпы мұқтаждьтқтаи туған аропдамеп автор бекер шатастырады. Бұл соцғы арепда барлық европалық елдерде бар: капиталистік шаруашылық тұсында әрцашан жэне барлъщ жерде ұсақ мепшік иелері моп ұсақ арендаторлардың бә-сскесі жердің сатылатыи жәие арендалық бағасын «кіріптар- лық» мөлшерге дейін асқынтады. Капитализмнен құ- тылғанға дейіп біз кіріптарлықтың бул турінен тіпті де құтыла алмаймыз*. Бірақ бұл — кіріптарлықтың ерекше, таза орыстық түрлөрімен күресудің ерекше ша- раларына қарсы шыққандьіқ бола қояр ма екен? Икс жолдас жұмыс күнін қысқарту еңбек өнімділігін артты- рады деген дәлелмен жұмыс күпін қысқартуға қарсы шыққандық тәрізді пікір айтады. Жұмыс күніп қыс- қарту — кіріптарлықтыц бір түрін ғана, атап айтқанда, жұмыс күніп ұзарту арқылы болатын кіріптарлықты құртатын жеке реформа. Кіріптарлықтың басқа түрле- рі, мәселеп, жұмысшыларды «зорлап» жұмыс істету арқылы болатын кіріптарлық бул реформамен жойыл- майды, ал кіріптарлықтыц жалпы басқа түрлері капи- талпзм псгізінде ешбір реформамен жойылмақшы емес.
Автор: «кесінді жер бөліп беру — кіріптарлықты пығайтатып реакциялық шара»,— деп айтқанда, ол ре- формадап кейіпгі шаруалар шаруашылығы туралы бар- лық мәліметтерге орасап қайшы келетін қағидапы ұсы- пады — тіпті оііың өзі де бұл позицияға табан тірей алмайды. Ол жоғарырақта: «...Капитализмді енгізу, әрипе, социал-демократиялық партияның ісі емес. Егер птаруалардыц жор папдалапуы кецейсе, бүл қай партия-
:!: Соттаргл аренда багасып кеміту правосьш беру арқылы гана бүл кіріітічірлықты тс/ксуге. тізгіпдеуге болады,— оз программамызда біз рсыпы талаи етіи отырмыз.


ПРОГРАММАНЬІҢ БІЗ ҮСЫНҒЛН ЖОВЛСЫЫ...
253
ның болса да тілегіне қарамай болатын іс...»,— деп озі- не өзі қайшы келеді. Бірақ, егер шаруалардың жер паіі- далануының кеңеюі жалпы алғапда капитализмнің дамуына жеткізетін болса, арнаулы-крөпостниктік кіріп- тарлықты тудыратын арнаулы учаскелөр есебіпен ша- руалардың жер иеленуін кеңейткен жатдайда бұл нәти- женің болмай қоймайтыны хақ. Кесінді жерлерді ңайырып беру шаруалардың тұрмыс дәрежесіп көтереді, ішкі рынокты кеңейтеді, ңалаларда жалдама жүмыс- шыларға сұранымды, сопдай-ақ жұмыспеп отсу шаруа- шылығының кейбір тірегінеп айрыла бастаған бай ша- руалар мен помещиктердің жалдама жұмысшьіларға сұранымын күшейтеді. «Капитализмді енгізуге» кел- сек, мұның өзі мүлдем таңқаларлық қарсылық. Кссіпді жерлерді қайтарып беру тек цана буржуазияға керек болса, соған пайдалы болса ғаиа ол капитализмді енгіз- гендік болар еді. Бірақ бұл олай емес. Кіріптарлықтаіг және жұмыспен өтеуден азап шегіп отырған деревня кедейлеріне мұның керектігі және пайдалылығы артық болмаса, кем емес. Көбінесе нақ кесінді жерге негіздел- ген крепостдиктік кіріптарлықтыц зардабып село про- летары село буржуасымеп бірге коріп отыр. Сопдық- тан село пролетары бұл кіріптарлықтап озімен бірге село буржуасып да босатпай тұрып, озіп де босата алмайды. Бұған тек Рудип мырзалар жәпе солар сияқ- ты халықшылдармеп туыстығып үмытқап социалист-ре- волюционерлер ғапа капитализмді «спгізу» деп қарай алады.
Кесінді жерлердің қайтарылуып жүзеге асыру тура- лы мәселе жөнінде Икс жолдастың пікірі одап да дә- лелсіз. Оның Вольск уезі бойынша келтіретін мәлімет- тері опың өзіне қарсы шығады: имениелердіц бестеп бір бөлігі дерлік (99-дап 18) бұрынғы иелеріпіц қо- лында қалған, яғни кесіиді жөрлердің тікелей және еш- қандай ақы толепбей-ақ шаруалардың қолына кошуі мүмкін еді. Имениелердің тағы үпттеи бірі түгелдей басқа қолға кошкен, яғни бұл арада косінді жерлерді ірі дворяндардың иелігіпдегі жерлердің есебіиеп сатып алуға тура келер еді. Сөйтіп, 99 жағдайдың 16-сында ғана жерді шаруалардың өздерінен және болшектеп са-


254
В. И. ЛЕНИН
тып алған басқа да иелерден сатып алуға тура келер еді. Мүидай жағдайларда кесінді жерлерді қайырып борудің «орыпдалмастығын» түсінудеп біз батыл түрде бас тартамыз. Сол Саратов губерниясы бойынша кел- тірілген мәліметтерді алайық. Біздің алдымызда ең жа- ца мәлімөттер — «Саратов губерниясыпда ауыл ша- руашылық өнеркәсібінің мұқтаждары туралы мәселе жайындағы материалдар» (Саратов, 1903 ж.) жатыр. Бұрынғы помещик шаруаларыпың барлық кесінді жср- лерініц колемі 600 мың десятина немесе 42,7% *. Егер, земство статігстиктері 1896 жылы кесінді жерлердің мөлшерін уставтық грамоталар және басқа докумепт- тер бойынша анықтай алған болса, сол кесінді жерлер- діц мөлшерін шаруалар комитеттері, айталық, 1906 жы- лы негө дәлірек аныңтамасңа? Егөр Вольск уезінің нормасын алып ңарасақ, 120 мың десятинаға жуық жер- ді шаруаларға бірден және ешқапдай толемсіз қайтарып беруге болар еді, одап кейіп 200 мыц десяттіпаға жуық жерді басқа қолға көшкеп имопиелердіц құрамып-ан (дворян жерлерінің өсебінен) бірдеп сатып алуға болар еді, сонда тек қалғап біршама жерді сатып алу (дво- ряндардың иелігіндегі жерлердің есебінен), айырбас- тау және т. б. біраз қиындау болар еді, бірақ қалай дегепмен де «орындалмастай» қиын болмас еді. Шаруа- ларға өздерінің 600 мыц десятипа жерін қайтарып бе- рудіц қандай мацызы болатыиы, мәселен, Саратов гу- берниясыпда 90-жылдардың аяқ шенінде арендаланған барлық жеке мепшіктегі жерлер 900 мың десятинадай болғанынан көрініп тұр. Біздің қазіргі уақытта барлық кесіпді жер арендаланды деп айтқалы отырмағанымыз, әриие, озінеп-озі белгілі,— біз тек меншікке қайтары- лыіі берілуге тиісті жердің көлемі мен қазір барлыц жерде бірдей кіріптарльщ жәііо крепостниктік-кіріп- тарлың шартпен жалға алынып отырғап жер көлеміпің * Ескертіп өтейік: жоғарыда аталған статистпк жолдастың кесінді жерлер туралы келтірген мәліметтер тым азайтъілып нөрсетілген деген пікірін ең соңғы земство-статистика мәліметтсрі толық дәлелдейді. Ол мәліметтер бойынша Саратов губерниясында кесіиді жерлер бар- лығы £12 мың десятина ( = 38%). Оның бер жағында 600 мың десяти- на мөлшері де кесгнді жерлердгц наіуты көлемгнен төмен, өйткені, бі- ріншіден, бұрынғы помещик шаруаларыныц барлық қауымдары тегіс ңамтылмаған, ал екіншіден, жарамды жерлер ғана алынған.


ПРОГРАММАНЫҢ БІЗ ҮСЫНҒАН ЖОБАСЫІІ...
255
ңатынасын айқын көрсеткіміз келеді. Бұл салыстыру кесіпді жерлерді қайтарып беру крепостниктік-кірігі- тарлық қатыиастарға қандай қатты соққы беретініп, «шаруалардыц» революциялық ьшта-жігерінің артуына оііың қандай серпін беретінін және,—* социал-демократ- тың тұрғысынан қарағанда бәріпен маңыздьгсы,— оның село пролетариаты мен шаруа буржуазиясыныц идея- лық жәпе саяси жағыпап бөлінуін қаншалықты кең кө- лемде тездететінін оте айқын дәлелдейді. Өйткені ша- руалар комитеттерінің экспроприациялық жұмысының таяудагы және сөзсіз нәтижесі, халыңшылдықтың қа- зіргі эпигондарының көзіне елестеп жүргендей, барлық жерді «жартылай социалистік», «теңгермелік» негізде талап ету арқылы барлық «шаруаларды» біріктіру емес, пақ осы батыл және біржола бөліпу болар еді. «Ша- руалар» помещиктерге қарсы шыққанда неғұрлым ре- волюцияшыл болса, бұл бөлініс соғұрлым тез, соғұрлым терең болады, ол маркстік зерттеудің статистикалық мәліметтерінен тумай, шаруалар буржуазиясының са- яси қимылдарынан, шаруалар комитеттерінің ішіндегі партиялар меп таптардың күресіпен туар еді.
Және мынаны ескеріңіздер: кесінді жерлерді қайта- ру талабын қойғапда біз біле-тұра өз мақсатымызды қа- зіргі құрылыстың шеңберімен шектейміз: егер біз программа-minimum туралы сөз ететін болсақ, егер біз, бір жағынан, кооперацияны, екінші жағынан, социали- зацияны «бірішпі қатарға» ұсынып, дүмпгелікпен птек- тесетін жопсіз сәуегейлікке түскіміз келмесе, осыпы /стеуге міндеттіміз. Біз өзіміз қоймаған * мәселеге, жа- * Ңазіргі қүрылыстыц негізінде аграрлық реформа жүргізу туралы мәселені қаншалықты «біз қоймағанымызды», мәселен, мына төменде- гі цитаттан көруге болады, мұны біз халыңшылдьщтың аса көрнек- тг теоретиктерініц бірі В. В. мырзадан және мұның үстіне оныц өз ңызметінің ең жақсы дәуірінде жазған мақаласынан алып отырмыз («Отечественпые Записки»74, 1882, № 8 және 9). «Қаралып отырған тәртіптер,— деп жазды онда В. В. мырза біздің егіншілігіміздіц қу- рылысы туралы,— бізге крепостниктік праводан мұра болып қалған... Крепостниктік право жойылды, бірақ озірге заңдық жағынан және кейбір басқа жағынан құлады, ал ауыл шаруашылық тәртіптер бұрын- ғыша, реформаға дейінгі қалпында қалып қойды... Шаруалар өздеріне кесіліп берілген үлесті жерде ғана кәсіп ете алмады; олардың бөлі- ніп окетілгеи жарамды жерлерді қалай да пайдалануы қажет болды... Үсақ егіншілік кәсіптің дұрыс жүргізілуін қамтамасыз ету үшін ша- руаның, ең болмағанда... қалай болса да крепостниктік право кезінде қарамағында болған жерлерін пайдалануына беру керек еді. Бұл— үсаң мадешіетті егіншілік үшін қойылатын minimum тілектер». Ха-


256
В. И. ЛЕНИН
сырын баспасөзде де, «қоғамда» да, земствода да, бәл- кім, тіпті үкіметте де талқыланып жатқан күні ертеңгі реформа туралы мәселеге жауап береміз. Егер біз Россияныц реформадан кейінгі күллі тарихы ұсынған осындай өтө керекті, бірақ тіпті де социалистік емес мәоеледен бойымызды аулақ салған болсақ, анархист немесе жай мылжың болар едік. Біз өзіміз қоймаған осы мәселені социал-демократиялық тұрғыдан дурыс шешуге тиістіміз, барлық либералдық қоғам талап ет- кен және әрбір есті адам онсыз Россияныц саяси азат болуы мүмкін емес деп санайтын аграрлық реформа- лар жөнінде өз позициямызды анықтап алуға тиістіміз. Сондықтан біз осы либсралдық (ғылыми, яғии сөздің маркстік мағынасында лпбералдық) реформада өз по- зициямызды анықтаймыз, бірақ пролетариаттың таптық сана-сезімін қажымай-талмай және үздіксіз арттыру- мен қатар нағыз демократиялық қозғальгсты қолдау жөніндегі өз принципімізге сөзсіз адал болып қала бе- реміз. Біз үкімет немесе либералдар бүгін-ертең жаса- ғалы отырмаған реформаны жүргізуде өзін қалай ұс- тауға практикалық бағыт береміз. Біз бұлдыр, адамгер- шілігі бар Allerwelts *-'социализмнің қиялынан туған емес, өмірдің нағыз озі ұсынғап реформаны револю- циялық қорытындымен шешуге итермелейтін ұрап кө- тереміз.
Икс жолдастың программасы жобасыпыц нақ осын- дай шалалығы бар. Аграрлық қатынастардың болашақ- тағы либералдық өзгерістерінде әркім өзін қалай ұстау керек деген мәселеге ешқандай жауап берілмеген. Оның орнына жерді национализациялау талабыпыц на- лыңшылдыққа сенгеп, оны ашық түрде насихаттаған, социалист-рево- люционерлер сияқты лайықсыз түрде жасырынбақ ойнамаған адам- дардың мәселе қойысы, міне, осылай. Сондықтан соцпал-демократия буржуазиялық ясәне ұсақ буржуазпялық талаптарды маңызына қарай қалай багалайтын болса, мәселенің бүлай қойылуын солай бағалады. Талаптардыц дұрыс және прогресшіл жағын (крепостниктік правоныц барлық қалдықтарына қарсы күресу) ол толық қабыл алды, мещан- дьщ құрғақ қиялды ысырып тастады, сөйтіп крепостниктік тәртіптің қалдықтарын құрту басқа бір дамуды емес, нақ капиталистік дамуды тазаріып, тездететінін көрсетті. Кесінді жерлерді қайтару талабын біз «ұсақ мәдениетті егіншілік үшін» емес, нақ қоғамдық даму, про- летарды шырмаудан босату мақсаттары үшін қоямыз, «ұсақ» иіаруа- лар буржуазиясынъщ крепостниктік правоға гана. емес, ірі буржуазия- ға да қарсы күресуіне көмектесуге әсте міндеттенбейміз.
♦ —жұрттың бәріне қолайлы. Ред.


ПРОГРАММАНЫҢ БІЗ ҮСЫНҒЛН ЖОБАСЫІІ... 257
шарлатылған, қарама-ңаишы тұжырымып береді (5 жә- нө 7-пункттерінде). Қарама-қайшы тұжырым, өйткеііі рентаны жою біресе салық еалу жолымен, біресе жерді қоғамға беру жолымен жобалапады. Нашарлатылғап тұжырым, ойткені салық салумеп рептаны жоюға бол- майды, ал жерді (жалпы айтқанда) усац қоғамдық ұйымдардың (қазіргі немесе болашаңтағы земство сияд- ты) емес, демократиялық мемлекеттің қолына берген жөн. Жерді национализациялау талабын біздің прог- раммамызға енгізуге қарсы дәлелдер сан рет келтіріл- ді, сондықтаи біз ол дәлелдерді қайталап жатпаймыз.
Программаның практикалың болімінө сегізінші пуикттің ешқандай қатысы жоқ, ал 6-пунктті Икс жол- дас онда «аграрлық» еш нәрсе қалмайтындай етіп тұ- жырымдаған. Оның соттарды және аренда төлемінің кемітілуін неліктен жоятыны мәлімсіз болып қала бе- реді.
Бірінші пупктті автор біздің жобамызда айтылғаннап әлдеқайда көмескі тұжырымдайды, ал «ұсақ меншік иелерін қорғау мақсатымен (ұсақ меншікті дамыту мақсатымен емес)» деп қосуы да «аграрлық» емес, дәл емес (жұмысшы жалдайтьш ұсақ меншік иесіи қорғау- дың керегі де жоқ) және басы артық сөз, өйткені біз ұсақ буржуазияның меншігін емес, озін, қорғаймыз, біз мұны дәл белгілепген әлеуметтік, финанстық және бас- қа реформаларды талап ету арқылы істейміз.
1903 ж. июнъде — 15(28) июлъден ертерек жазылғаи
1903 ж. июлъде мына кгтапшаОа басылған: Икс. Аграрлъщ программа туралы. Ленин, Н. Кітапіианыц тексті
Программанъғң, біз усынған бойынша басылып отыр
жобасын сынсіуға жауап. Женева,
«Орыс революциялъілу социал- демократиясыныц шетелдік лигасъіныц» басылъімы


258
БІЗДІҢ ПРОГРАММАМЫЗДАҒЬІ ¥ЛТ МӘСЕЛЕСІ
Біз партия программасының жобасында, басқасып былай ңойғанда, «мемлекет құрамыпа кіретін барлық ұлттардың өзін өзі билеу правосын тануды» қамтама- сыз ететін демократиялық копстнтуциясы бар ресиуб- ликаны талап етуді ұсынғанбыз. Мұндай программалық талап жұрттың көбінө жеткілікті түрде айқын бол- маған көрінеді, сондықтан біз 33-номерде, армян соци- ал-демократтарының Манифесі туралы айтқапымызда, бұл пункттің маңызын былайша түсіпдіргепбіз. Соци- ал-демократия ұлттардыц өзін өзі билеуіне күш жұмсап пемесе қандай да болса әділетсіз жолмен сырттан ық- пал жүргізуге тырысушылық атаулының бәріне қарсы әрқашап күрес жүргізеді. Бірақ озін өзі билеу бостан- дығы жолындағы күресті созсіз мойындау бізді ұлттар- дың өзін өзі билеуі жөніндегі кез келген талаптарын ңуаттауға тіпті де міндетті ете алмайды. Социал-демо- кратия, пролетариат партиясы ретінде, халықтар меп ұлттардың озііі өзі билеуіне жәрдемдесуді емес, әрбір ұлттың ішіндегі пролетариаттың өзіи өзі билеуіпе жәр- демдесуді озінің басты және игілікті міндеті етіп қоя- ды. Біз барлық ұлттар пролетариатының мейлінше ты- ғьіз бірігуіне әрқашан және сөзсіз тырысып отыруы- мыз керек, тек кейбір, ерекше жағдайларда ғана жаңа таіттық мемлекет құруды немесе мемл-екеттіц толық саяси бірлігін одан осалырақ федерациялык, бірлікке және т. с. ауыстыруға бейімдейтін талаптарды ұсынып, белсепді түрде қолдай аламыз *.
* Ңараңыз: осы том, 109—113-беттер. Ред.


БІЗДІҢ ПРОГРАММАМЫЗДАҒЫ ҮЛТ МӘСЕЛЕСІ
259
Біздің ұлт мәселесі жоніндегі программамызды бұ- лайша түсіпдіру Поляк социалистік нартиясы (ППС)75 тарапыпап мейліпшо қатты қарсылық тудырды. «Рос- сия соцпал-демократиясыныц ұлт мәселесіне көзқара- сы» деген мақалада («Przedswit» 76, 1903 ж. март) По- ляк социалистік ітартиясы біздіц «ғажайып» өзііі озі билеудіц осы «тацданарльгқ» түсіпдірілуіпе және «ко- мескілігіне» ызаланады, бізді доктрппер деп те, «апар- хпстік» козқараста деп то айыптайды, «жұмысшылар- дыц капптализмді мүлдем құртудаи басқа еш иәрсемеіі ісі жоқ» сияқты, «ойтксііі тіл, ұлт, мәдеппет және сои- дайлар тек буржуазияпың ғана ойлап шығарғапы сы- ңылды», т. т. дейді. ¥лт мәселесі жөнінде социалистер- дің арасында сондайлық дағдылы болып алғап, сондай- льщ етек алған десе боларлық ұғыныспауіпылықтардың бетін ашатын бұл дәлелдемелерге толығырақ тоқтал- ған жөн.
Біздің түсіндіруіміз иеліктен сондай «таңданарлық»? бұл түсіндіруде неліктен «сөзбе-сөз» мағынасынан ше- гінушілік бар екені аңғарылады? Ұлттардың озін өзі билеу правосыи мойындау қандай ұлттың болса да өзін өзі бплеу жөпіндегі кез келген талабын ңолдауды қа- лайша талап етеді? Барлық азаматтардың ерікті одақ құру правосын мойындау біздің, социал-демократтар- дың, қандай да болса жаңа одак, құрылуын цолдауъі- мызды тіпті де міндеттеп отырған жоқ қой, пәлендей жаңа одақ құру идеясының долайсыздығын және аңылға сыйымсыздығын айтуымызға, оған қарсы үгіт жүргізуімізге тіпті де кедергі келтіріп отырған жоқ қой. Біз тіпті иезуиттардың да еркін үгіт жүргізу правосын мойыпдаймыз, бірак, біз иезуиттар меп пролетарлардыц одаңтасуына қарсы күресеміз (әриие, полицияша күрес- пейміз). Сондықтан, «Przedswit»: «егер ерікті түрде өзін өзі билеудің осы талабы сөзбе-сөз түсінілуі керәк болса (біз оған осы кезге дейін осыидай мән беріп кел- дік), онда бұл бізді қапағаттандырар еді» деп отырған- да,— онда программаның сөзбе-сөз мағынасынан бас тартып отырған нақ Поляк социалистік партиясының өзі екені айдан анық. Формальдық жағынан алып қара-


260
В. И. ЛЕНИН
ғанда опың қорытыидысьшың ңпсыисыздығыііа ікүмән жоң.
Бірақ біз өз түсіндіруіміздің формальдық жағынан гаіта тексерілуімен шектелгіміз келмойді. Мәселеиі мә- піпс қарай, ашық ңоялық: социал-демократпя ұлт тә- услсіздігіп әрңашап да созсіз талап етіп отыруы керек пе немесе тек белгілі бір жағдайларда ғана талап ете ме жәпе атап айтқапда қандай жағдайларда талап ете- ді? ГІоляк соцпалпстік иартпясы бүл мәселепі шсшкеп- де әрқашаи осыиы созсіз мойыігдау керсж деп шешііі кслді, соігдықтаи «ұлттыц озіи озі бплсу нравосын толық жәпе сөзсіз мойыидауды» («Революциопная Рос- сия», № 18, «Ұлттық езгі және революциялық социа- лизм» дегеп мақала) жақтап, федерациялық мемлекет- тік тәртіптерді талап ететіп орыс социалист-револю- ционерлеріпе Поляк социалистік партиясының ілтипат білдіруі бізді ешбір таңырқата алмайды. Өкінішке орай, мұиың өзі социалист-революциоиер деп аталатын- дардың партиясы дейтіннің шын жаратылысып жүзде- геп, мыңдаған рет көрсететін буржуазиялық-демокра- тиялық сылдыр создордіц бірінеп басқа ештеңе де емес. Осы сылдыр сөздердің қызығыпа түсіп, осы айқай-шуға елігіп, Поляк социалистік партиясы осы арқылы озінің теориялық сапа-сезіміиде жәпе саяси қызметінде про- летариаттың тап күресімен байланысының қандай нашар екенін көрсетіп отыр. Ұлттың өзін өзі билеу та- лабын біз нақ осы күрестің мүдделеріне бағындыруы- мыз керек. Біздің ұлт мәселесін қоюымыздың оны бур- жуазиялық-демократиялық тұрғыдан қоюдан айырма- шылығы да нақ осында. Буржуазияшыл демократ (және соның ізінен ерген қазіргі заманғы социалистік оппортунист те) демократия тап күресін жояды деп ой- лайды, 'сондьтқтан да өзіпің бүкіл саяси талаптарын абстрактілі түрде, бет алды, «сөзсіз», «бүкіл халық» мүдделерінің тұрғысынан немесе тіпті мәңгі адамгерші- лік принцип-абсолюттің тұрғысынан қояды. Социал-де- мократ мұндай буржуазиялық құр елесті, мейлі ол де- рексіз идеалистік философияда көрінө ме пемесе ұлт тәуелсіздігін сөзсіз талап етуде бола ма, әрңашан да және қай жерде болса да аяусыз әшкерелейді.


БІЗДІҢ ГІРОГРАММЛМЫЗДЛҒЫ ¥ЛТ МӘСЕЛЕСІ
261
Егер марксистің ұлт тәуелсіздігін талап етуді шартты түрде ңоятынын, атап айтқанда, жоғарыда көрсетілгеи шарттардап басқа жағдайда мойындай алмайтынын Taibi да дәлелдеу керек болса, онда біз поляк пролетарла- рының Полыианыц тәуелсіздігін талап етуін маркстік көзқарас тұрғысынан цорғаған жазушының сөзін кел- тірейік. Карл Каутский 1896 жылы «Finis Poloniae?» * деген мақаласында былай деп жазды: «Полыіга мәселе- сіміен тек іюляк пролетариаты піұғылданады екен, ол Польшаның тәуелсіздігін жақтамай тұра алмайды, де- мек, поляк пролетариаты енді осы бағытта жасалатыи әрбір қадамды құттықтамай тұра алмайды, ойткеиі мұндай қадам күресіп жатқан халықаралық пролета- риаттың таптық мүдделерімен жалпы алғанда сәйкес келеді.
Мұндай ескертуді,— дейді одан әрі Каутский,— қа- лай болғанда да жасау қажет. Үлттъщ тәуелсіздіктщ куресуші пролетариатпен байланысы оған сөзсіз, цан- дай жағдайларда болса да умтылуға боларлыц пәлендей тығыз байланысты емес **. Маркс пеп Энгельс Италия- ның бірігуін және оның бостандық алуын астқан батыл- дықпеп қуаттады, бірақ бұл олардың 1859 жылы Иіа- лияның Наполеонмен ода^тасуьша қарсы шығуларына кедергі 'болған жоқ» («Neue Zeit» 77 XIV, 2, S. 520).
Көріп отырсыздар: Каутский ұлттық тәуелсіздікті сөзсіз талап етуге үзілді-кесілді қарсы шығып отыр, мәселені жалпы тарихи пегізде ғана емес, пақ таптық негізде қоюды қатты талап етгп отыр. Егер біз поляк мәселесін Маркс пеи Энгельстіц ңалай қойғапына коңіл аударсақ, опда біз мұны олардыц да әуел бастап тек осылай қойғаиын кореміз. «Жаца Рейп Газеті» 78 поляк мәселесіне көп орын берді және Полыпаның тәуелсіз- дігін ғана емес, сонымен қатар Полыпаның бостандығы үшін Германияның Россиямен соғысуын да батыл талап етті. Алайда, тап сол уақыттың озінде поляк мәсе- лесін тек қана «масқара әділетсіздгк» жөніндегі бур- жуазиялық-демократиялық сылдыр сөздің жәрдемімен, етпбір тарихи талдау жасамастан шешпекіпі болып, * — «Польшаның құрығаны ма?». Ред.
** Ңурспв біздікі.


262
В. II. ЛЕНИН
Франкфурт парламентінде 79 Полыпаның бостандығып жаңтап сөйлеген Ругені Маркс қатты айыптаған бола- тын. Маркс революциялық тарихи кезеңдерде бәрінеи гөрі «айтыстан» қорқатын және революцияны тоцірок- теген педапттар мен филистерлердің қатарына жатпай- тып. Демократия мен пролетариаттың тұрғысынап қа- рағанда ұлттық езгі атаулыпыц бәрі жәие барлық уақьгтта бірдей тоуелсіздікке заңды талпынушылықты туғыза бермейтінін оцтүстік Францияны солтүстік Францияның езуі тәжірибесінен көрсете отырып, Маркс «адамгершіл» азамат Ругені аяусыз мысқьілдаған бола- тын. Маркс ерекше әлеуметтік жағдайларға сүйенеді; бұл жағдайлардың әсерінен «Польша Россияпың, Авст- рияның және Пруссияның революцияльщ бөлігіпс апналды... Тіпті, бір бөлігі әлі де феодалдық тіегізде Typ- Fan поляк дворяндары да шекіз ерлікпеп демократия- лық-аграрльщ революцияға қосылды. Германия барьш тұрған дорекі конституциялык, және сырты сүлу көпір- ме философиялың идеологияға малтығып отырған кез- дің өзінде-ақ ГІолыпа европалық демократияның ошағы болды... Біз (немістер) Польшаны езуге жәрдемдөсіп отырғанымызда, Полыпаның бір бөлігін Гермапияға бай- лап қойып отырғанымызда,— Россияға жәпе орыс сая- сатына өзіміздің басымыз байлаулы болып қала береді, біз өз үйімізде патриархтық-феодалдық абсолютизмпеп біржола босана алмаймыз. Демократиялық Полыпаны қүру —- демократиялық Германияны құрудыц біріпші шарты» 80.
Бүл сөздерді біз цитат стіп толық келтіріп отырмыз, ойткені бұл создер XIX ға-сырдыц екініпі жартысы бойына дерлік поляк мәселесіпің халықаралық социал- демократияда қойылуы қандай тарихи жағдайда қалып- тасқанын айқын корсетеді. Содан бергі өзгерген жағ- дайларға көңіл аудармау, марксизмнің ескі ұйғарынды- ларын қуаттау дегеніміз марксизм ілімінің рухына емес, әрпіне ғана адал болғандық, жаңа саяси жағдай- ларды талдауға маркстік зерттеу әдісін пайдалапа біл- мей, бүрынғы қорытындыларды жаттап алып қайталай бергендік болады. Ол кез бен бұл кез,— соңғы буржуа- зиялық революциялық қозғалыстар заманы меи жаита-


БІЗДІҢ ПРОГРАММАМЫЗДАҒЫ ¥ЛТ МӘСЕЛЕСІ
263
ласқап реакцияның, пролетарлық революция қарсаңын- да барлық күштердің өте-мөте шиеленісуінің заманы, бүл екеуінің арасындағы айырмашылық өте айқын. Ол кезде, атап айтқанда, тұтас Полыпа революцияшыл болды, тек қана шаруалар емес, дворяндар бұқарасы да роволюцияшыл болды. ¥лт азаттығы жолындағы күрес дәстүріпің күшті әрі терең болганы соншалық, Поль- шапың мацдайалды ұлдары оздеріпің отапыида жеңіліп қалғанпан кейін де барлық жердегі революцияшыл тап- тарға жәрдемге барды; Домбровский меп Врублевский- дің есімдері XIX ғасырдағы пролетариаттыц аса ұлы қозғалысымен — Париж жұмысшыларының соцғы,— соцғы сәтсіздік шығар дөп сенеміз,— көтерілісімон ты- ғыз байланысты. Ол кезде Полыпаны қалпына келтір- мейінпге Европада демократияныц толық жеңіп шығуы шынында мүмкін емес еді. Ол кезде Польша цивилиза- цияның патша өкіметінө ңарсы шын тірегі, демократия- ның алдыңғы қатарлы отряды болатын. Ңазір Полыпа- ның билеуші таптары, Германия мен Австриядағы шляхта, Россиядағы өнеркәсіп пен финанс шонжарлары Полыпаны езіп отырған елдердегі үстем таптардың жақтаушысы болып жүр, ал бұрынғы революцияшыл Полыпаның ұлы дәстүрлерін ерлікпен қабылдаған по- ляк пролетариатымен бір сапта өз бостандығы жолында неміс пролетариаты мен орыс пролетариаты күресіп жатыр. Қазір Европаның саяси дамуын зер сала қада- ғалап, поляктардың ерлік күресіне толык, тілектестік білдіріп отырғаи көрші елдердегі алдыңғы қатарлы марксизм өкілдері мынаны ашықтан-ашық мойыпдап отыр: «Ңазіргі уақытта Петербург Варшавадан анағұр- лым маңызды революциялық орталыққа айналды, орыс революциялық қозғалысының халықаралық маңызы по- ляк ңозғалысының маңызыпап осы күннің өзінде ана- ғұрлым зор». Поляк социал-демократтарыпың програм- масында Полыпапы қалпыпа келтіруді талап етуге болатынын қорғай келіп, 1896 жылдың өзінде-ақ Каут- ский осылай деген болатып. Ал поляк мәсіэлесінің 1848 жылдан бастап осы күнге дейінгі эволюциясьш зерттей келіп, 1902 жылы Меринг мынадай қорытындыға келді: «Егер үстем таптардыц оздері мүлдем естігісі келмей


264
В. И. ЛЕНИН
отырған жағдайды — поляктың таптық мемлеокетін қай- та орватуды поляк пролетариаты өзінің туына жазуды тілесе, онда ол тарихи күлдіргі комедияны ойнап шық- қан болар еді: дәулетті таптарда ондай оқиғалар болып тұрады (мысалы, 1791 жылы поляк дворяндарының ба- сында 'болған <сияқты), бірақ жұмысшы табы мұніпа- лықты құлдырамауға тиіс. Егер араларында ұлттық үгітке әлі дө белгілі дәрежіеде үи қосатындары бар ин- теллигенция меп ұсақ буржуазияның топтарын проле- тариат үгітіпіц жагыпа тарту үшін осы реакциялық утошія жарың дүпиеге шығарылып отырған болса, оида бұл утопияпы жұмьтсшы табының түбегейлі мүдделерін болмашы және арзап қолды уақытітіа табыстарға құр- бан ететін оңбағап оппортупизмніц көрінісі ретінде екі есе айыптауға болады.
Бұл мүдделер поляк жұмысшыларыпың Полыпаны бөліп алған үш мемлекеттің барлығында да табы бір жолдастарымен, ешбір теріс пиғыл ойламай, тізе к,осып күресуін мейліише қатты талап етеді. Буржуазиялық революция еркін Полыпа құра алатындай заман өткен; қазіргі уақытта осы замаиғы пролетариаттың өз бұғау- ларын талңандайтын әлеуметтік революция арқылы ға- па Полыпаны қайта өркендетуте болады».
Мерипгтің мұндай қорытындысына біз толығынан қол ңоямьіз. Тек ңана дәлелдемеде біз Мерингтей тым алысңа ұзамағап жағдайда да бұл қорытындының мін- сіз дұрыс болып қалатыпын ескертеміз. Поляк мәселе- сініц қазіргі жағдайы мүпап 50 жыл бұрып болғап жағ- дайдап мүлде озгепге експіпе күмәп жоқ. Бірақ бұл қа- зіргі жағдайды мәңгілік доп сапауға болмайды. Қазір таптық антагонизмиің ұлт мәселелеріп әлідеқайда ке- йіпгс ығыстырып тастағапы күмәнсыз, бірақ доктринер- лікке ұшырауға тәуекел етігейінше, саяси драма аван- сценасында және белгілі бір ұлт мәселесінде уақытша шығуы мүмкіи емес деп үзілді-кесілді айтуға болмайды. Капитализм күлағанға дейін Полыпаны қалпына келті- ру ешбір мүмкін емес екені күмәнсыз, бірақ бұл мүл- дем мүмкіп емес, белгілі бір әрекеттер тұсында поляк буржуазиясы тәуелсіздіктің жағына шыға алмайды жә- не т. б. деп айтуға болмайды. Сопдықтап орыс соцнал-


БІЗДІҢ ПРОГРАММЛМЫЗДАҒЫ ҮЛТ МӘСЕЛЕСІ
265
демократиясы өз қолып озі баіілап отырмаііды. Орыс соцііал-демотфатиясы өзінің программасыпда ұлттардың озін өзі билеу правосын мойыпдауды қойғапда барлыц мүмкіпдіктермен, тіпті жалігы ацылга сыйъімды әрекот- тердің бәрімен де есеггтеседі. Бұл программа ерікті жэ- по тәуелсіз поляк республпкасыіт құрудыц соцнализмге дейін жүзеге асу мүмкіндігі мүлдем болмашы болса да, мұиы поляк пролетариатыпьщ оздерішң ұрапы етіп қоюытт теріс деи тапііайды. Бүл программа пағыз со- циалнстік нартияиыц пролетарлаттыи, сапа-ссзһіііі аз- дырмауын, таи күресіи комескілемеуін, жүмысшы табып 'буржуазиялық-домократиялық сылдыр создермен қызықтырыгі алдамауын, пролетарпаттың <қазіргі саяси күресінің бірлігіп бұзбауын ғапа талап етеді. Біз өзін өзі билеуді те<к осы шарттармен ғана мойындаймыз, әңгімепің барлық маңызы ооында. Поляк социалистік партиясының иеміс немесе орыс социал-деъюкраттары ұлттардың озііт өзі бнлеу правосыпа, тәуелсіз ерікті рес- публикаға талпыну правосына қар-сы, бізді олардан бөлетін жағдай осы деп түсіндірмек болуы бскершілік. Бізге П-оляк социалистік партпясып ітағыз соцігал-демо- кратиялық жұмысшы партиясы дсп есептеуго мүмкін- дік бермей отырғаи бұл емес, опьщ таптық козқарасты ұмытқандығы, оііы шовииизммсп комескілеуі, болып жатқаи саяси күрестің бірлігіп бұзуы. Мәселеп, Поляк социалистік партиясы әдетте 'мәселені былай қояды: «...біз Полыпаны бөліп әкетумен патша өкіметін тек әлсірете аламыз, ал ол өкіметті орыс жолдастар қүлату- ға тиіс». Немесе тағы да: «...самодержавиепі құлатқан соң, 'біз өз тағдырымызды өзіміз тпешер едік, Россиядан бөлінер едік». Ңараңыздаршы, тіпті Полыпаны қалпы- на келтіру жөніндегі программалық талаптыц тұрғы- сынан қарағанның өзіиде де бұл сорақы логика қандай сорақы қорытындыларға әкеліп соғады. Демократиялық эволюцияның ықтимал (бірақ буржуазия үстемдігі тұсында, сірә, сөзсіз қамтамасыз етілмеген) нәтижеле- рінің бірі Польшаның қалпына келтірілуі болтандъіт^ тан, поляк пролетариаты орыс пролетариатымен бірігіп патша өкіметін құлату жолында күресуге тиіс емес, «тек қана» Полыпаны бөліп әкету жолымен оны өлсі-


266
B. II. ЛЕНІІН
рету үшіп күресуге тиіс көрінеді. Поляк пролетариаты ңазір орыс, неміс және басқа ел прюлетариатымеп бірлесіп бір ғана озгіге қарсы күресіп отырғанда, орыс- тыц патша окіметі иеміс, австрия және т. б. ел бур- жуазиясымеп жәтіе үкіметтерімеп барғап сайып тығыз одақ жасап отыр, сондыцтан лоляк пролетариаты әлгі елдердіц пролетариатьгмеп одағыи әлсіретуге тиіс кері- неді., Бұл — пролетариаттыц пағыз кокейтості мүдделе- ріп үлт тәуелсіздігіп буржуазііяльіқ-ДСАіократиялың тұр- ғыдап үғъшуға құрбан егуден басқа сштсце дс смес. Экопомпкалық даму бір саяси түтас нәрсошц әр түрлі бөліктеріи тығыз тоитастырып отырғапда, барлық ел- дердің буржуазиясы оздеріиіц ортақ жауы — пролета риатқа қарсы, өздеріиің ортақ одақтасы — патшаіда жақтап барғап сайып тығыз бірігіп отырғанда, самодер жавиепі құлату жөніпдегі біздің мақсатымыздап өзгешё мақсат көздеп, Поляк социалистік партиясының Рос- сияпы ыдыратуға тырысуы жай қүрғақ соз болып қа- лып отыр Ж'Әне солай болып қала да бермек. Ал оның есесіне, осы самодержавігенің езгісінен азап көріп отырған пролетариат куіитерінщ ыдырауы окіттішті шындық болыті отыр, Поляк социалистік партпясы қа- телерііііп, тікелей нәтпжесі, опьщ ібуржуазиялық-демо кратиялық формулапың алдыітда бас пюіпіц тікелей нәтижесі болып отыр. Пролетариаттың бұл ыдырауыпа көзді жұмып қарау үшіп Поляк «социалистік партиясы- ның шовинизмге дейіи ңұлдырауына тура иеледі, орыс социал-демократтарының көзқарасын, мысалы, мына түрде баяндауына тура келеді: «біз (поляктар) әлеу- меттік революцияны окүтуіміз 'керөк, ал ол уақытқа дейін ұлттық езгіге шыдап бағуымыз кереік». Бұл мүл- дем дұрыс емес. Орыс социал-демократтары ешқашан да мүндай кецес бергсп жоқ, қайта олардың өздері Россия- дағы ұлттық езгініц қапдайына болса да қарсы күре- седі жәпе бүкіл орыс пролетариатын осы күреске шақырады, олар өздерінің программасына тек тілдің, ұлттың және басқалардың толық тең праволылығын ға- на емес, әрбір ұлттың өз тағдырын өзі шеліу правосын мойындауды да қойып отыр. Егер біз 'осы правоны мойындай отырып, ұлт тәуелсіздігі талаігтарын қол-


БІЗДІҢ ПРОГРАММАМЫЗДАҒЫ ¥ЛТ МӘСЕЛЕСІ
267
дауымызды пролетариат күресінің мүддесіпе бағынды- рыіг отырған болсау, біздің позициямызды орыстың бұратаналарға сенбеушілігі деп тек шовинист ңана ай- та алады, өйткені, шындығында, бұл позиция қалайда саналы пролетардың буржуазияға сенбеушілігінен тууы тиіс. Поляк социалистік партиясы ұлт мәселесін, «біз» (поляктар), «олар» (немістер, орыстар, тағы басқалар) деп қарама-қарсы қоюмен бітеді деп і^арайды. Ал со- циал-демократ бірінші орынға: «біз» — пролетарлар, «олар» — буржуазия дегеи қарама-ңарсылықты қояды. Революцияшыл пролетариатпен бетпе-бет келгенде бос- тандықтың, отанпың, тілдің және ұлттың мүдделерін іуржуазияның сатъіп кеткенін «біз», пролетарлар, он- даған рет көргеітбіз. Француз ұлты аса күшті езгі кө- яіп, аса күшті қорлыққа тап болған кезінде француз буржуазиясының пруссактарға сатылып кеткенін, ұлт- тық қорғаныс үкіметінің халыққа опасыздық жасаушы үкіметке айпалғапын, өкімет билігіне қол созуға баты- лы барған отапдас-пролетарларын басып жаныштау үшін езілуші ұлттың буржуазиясы езуші ұлттың сол- даттарын жәрдемге шақырғаиын біз көргенбіз. Міне, сондықтан да біз шовинистік және оппортунистік бай- баламдардан ешбір тайсалмастап, поляк жұмысшысына әрқашан да мынаны айтамыз: орыс пролетариаты- мен мейлінше толық, мейлінше тығыз одақтасу ғана са- модержавиеге қарсы осы кезецдегі, осы күнгі саяси кү- рестің талаптарын қанағаттандыра алады, тек осындай одақ қана тольгқ саяси және экономикалық азаттық алуға кепілдік береді.
Поляк мәселесі туралы біздің айтқанымыздың бәрін ұлт мәселесінің қай-қайсысына болса да толығынан қолдануға болады. Самодержавиенің қарғыс атқан тари- хы осы самодержавиенің өзі езіп отырған әр алуан ха- лықтардыц жұмысшы таптарының бір-бірінен өте-мөте Офиаулануын бізге мирас етіп қалдырды. Мұндай оқ- шаулану — самодержавиеге қарсы күресте ең үлкен қырсық, аса зор кедергі, сондықтан бұл қырсықты біз заңдандырмауға тиіспіз, мұндай сорақылықты партия- лық дербестіктіц нөмесө партиялық «федерацияның» ешқандай «принциптерімен» ақтамауға тиіспіз. Әрине, Ю 7-том


268
В. И. ЛЕНИН"
ауырдың үсті, жеңілдің астымен жүріп, әркім «сен ти- месең, мен тимен» дегендей, күнелтіп жүре беру әрі же- ңіл, әрі оңай, Бувдтың да қазір осылай күнелткісі ке- леді. Біз бірліктің в;ажеттілігін неғұрлым көбірек тү- сінсек, толық бірліксіз самодержавиеге жалпы тегеурін көрсету мүмкін емес екеніне неғұрлым толығыраң сен- сек, біздің саяси тәртіптер тұсьшда күресті бір орта- лыңқа бағыпдыра ұйымдастырудыц міндеттілігі пеғұр- лым айқын көрінсе,— мәселені тек сыртынап қарағаида «жай», бірақ шын мәнінде мейлінше жалған етіп ше- піумен қанағаттануға соғұрлым азырақ бой ұратын бо- ламыз. Егер оқшауланудың зияндылығын түсінушілік болмаса, егер пролетарлың партия лагерінДегі бұл ,оң- шаулануды қалай да және батыл құртуға ынта болма- са,— онда «федерация» деп көлгірсу де керек емес, он- да бір «жақ» шынында да шешкісі көлмөй отырған мәселені шешуге кірісудің де ңажеті жоң, онда самодер- жавие езіп-жаншып отырған әрбір халықтың пролетар- ларының сол самодержавиеге қарсы және барған сайын тығызырақ бірігіп отырған халыңаралық буржуазияға қарсы күресінің нәтижелі болуы үшін централизмнің қажеттілігіне сендіруді өмір тәжірибесі мен шынайы ңозғалыс тағлымының сыбағасына ңалдырғанымыз жөн.
«Искра» № 44, 15 июлъ, 1903 ж.
«Искра» газетгнгц тексті бойъснша басылып отыр


269
РСД РП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН ҚАРАРЛАРДЫҢ ЖОБАЛАРЬІ81
1903 ж. июнъде — кеш (Һігенде 17(30) июлъде.жазылған
Пірінші рет 1927 ж. Ленинніц VI жинағында басылған; оцуиіы жасрарға көз^арас туралы ■^арардъщ жобасы — 1904 ж. иІЧЩРП-нытс кезенті екінші съезі.
IIротоколдардъіц толы^ тексті» neuen кітапта басылған. Жёнева,
Орталыъ Комитет басылымы !()*
Ңолжазба бойъінша басылып отыр


27 t
БУНДТЫҢ РСДРП-дағы ОРНЫ ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ
Бунд
Күресіп жатқан пролетариаттың ең толық және ең берік бірлігі оның түбегейлі мақсатына тезірек жету мүдделері үшін де, қазіргі қоғамның өзінде саяси және экономикалық күресті ұдайы жүргізу мүдделері үшін де сөзсіз керек екенін еске ала отырып;
— атап айтқанда, еврей және еврей емес пролета- риаттың толық бірлігі оның үстіне үкімет пен қанау- шы таптар жексұрындыңпен қоздырып отырған нәсіл ерекшелігінің және ұлт алакөздігінің белгісі болып та- былатын антисемитизмге қарсы ойдағыдай күрес жүргі- зу үшін де керек екенін еске ала отырып;
— еврей және еврей өмес пролетариаттың социал-де- мократиялық ұйымдарының толық қосылуы қай тілде болса да насихат пен үгіт жүргізуде, белгілі бір жергі- лікті және ұлттық қозғалыстың тілегіне сай әдебиет шығаруда, толық тең праволылық және толық тіл бос- тандығы, ұлт мәдениетінің және тағысын тағылардың толық бостандығы туралы социал-демократиялық про- грамманың жалпы және негізгі ережелерін қолдаған- дық, дамытңандық болатындай етіп үгіт ұрандарын кө- теріп, қолма-қол саяси күрес жүргізуде еврей жолдас- тарымыздың дербестігіне ешқандай және ёшбір қысым жасамайтының ескө ала отырып;


272
В. И. ЛЕНИН
— съезд Россиялық партия құрудың федерациялық принципіне үзілді-кесілді қарсы шығады жәнө 1898 ж. уставтың негізіне алынған ұйымдық принципті, яғни ұлттық социал-демократиялық ұйымдардыц мынадай істер жөнінен автономиясын қуаттайды, ол істер...*
♦ Осы арада қолжазба үзіледі. Ред. ‘


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН ҚАРАРЛАРДЫҢ...
273
2
ЭКОНОМИКАЛЬІҚ КҮРЕС ТУРАЛЬІ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ
Экономикалық күрес
Съезд жұмысшылардың экономикалық күресін және олардың 'кәсіпшілік (ең алдымен жалпы орыстық) одақ- тарын әрқашанда барлық шаралармен қолдап, дамыту- ды, Россиядағы экономикалық күрес пен жұмысшы- лардың кәсіпшілік қозғалысының социал-демократия- лық сипатын әуел бастан-ақ баянды етуді сөзсіз керек деп таниды.


274
В. И. ЛЕНИН
3
1 	МАЙ ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ 1 Май
Съезд Бірінші майдың мейрамдалуы қазірдің өзінде әдетке айналғанын куаттайды, пролетариаттың азаттық күресінің халықаралық мейрамын мерекелеудің біздің жағдайымыздағы ең қолайлы уақыты мен әдісін тацдай білуге партияның барлық ұйымдарыпың назарын ауда- рады.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН ҢАРАРЛАРДЫҢ...
275
4
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНГРЕСС ТУРАЛЫ қарардың ЖОБАСЫ
Хальщаралық коигресс
Съезд халықаралық социалистік секретариатта Рос- сия социал-демократпялық жұмысшы партиясынап өкіл болуды Плехапов жолдасқа тапсырады (Плеханов пен Кричевскийдіц бірлосіп окіл болуы туралы Париж қау- лысыііыц орныиа 82).
Съсзд Орталық Оргаи редакцтшсына және Орталық Комитотко олардьщ озара келісуі бойынша (немесе партия Советінің шеитімі бойынша) 1904 ж. Амстер- дамда болатын халықаралық социалистік конгреске Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясынап окілдор жіберілуіп ұйымдастыруды тапсырады.


276
В. И. ЛЕНИН
5
ДЕМОНСТРАЦИЯЛАР ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ
Демонстрациялар
Съезд самодержавиеге қарсы ашық демонстрациялар жасауды жұмысшылар бұқарасына саяси тәрбие беру- дің өте маңызды құралы деп санайды. Съезд сонымен бірге мынапы усынады: біріншіден, патша өкіметінің қандай да болса жүгенсіздігі халықтың өте-мөте қалыв; топтарының қатты ашу-ызасын туғызған козеңдер мен жағдайларды демонстрациялар жасауға барыпша пай- далануға тырысу керек; екіншіден, демонстрацияларға жұмысшы табыпың қалың б^царасъш қатыстыруга жә- не демонстрацияларға әзірлену жонінде де, демонстра- ция кезінде басқару ісі жөнінде де, демонстранттардың әскерге және полицияға тойтарыс беруіне басшылық ету жөнінде де демонстрацияларды мүмкіндігінше жақ- сы уйымдастъіруға бәрінен де гөрі кебірек күш жұмсау қажет; үшіншіден, қарулы демонстрациялар жасауға әзірлік жұмысын бастау және бұл жұмысты Орталық Комитеттің нұсқауларына толық сәйкес жүргізу керек.
Сонымен бірге съезд партияның барлық комитеттері мен басқа да ұйымдарына қарулы көтеріліске әзірлену туралы мәселені барлық жағынан талқыға салуды және көтерілістің керектігіве, оның болмай қоймайтындығы- на жұмысшылар бұқарасы арасында сенім тудыруға ба- рынша күш жұмсауды ұсынады. Көтеріліске әзірлену жөнінде қазірдің өзінде-ақ істеуге болатын практика- лық шараларды съезд тек қана және түғелдей Орталық Комитетке жүктейді.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН ҚАРАРЛАРДЫҢ...
277
6
ТЕРРОР ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ
Террор
Съезд террорды, яғни саяси тұрғыдап жекелеген кісі өлтірушілікті қазіргі уақытта өте-мөте қолайсыз, сң таңдаулы күштерді өте маңызды әрі аса қажет ұйым- дастыру жәнө үгіт жұмысыиаи алацдататын, халықтың революцияшыл таптары бұқарасы мен революционер- лердің байланысып бұзатын, революционерлердің өз арасында да, жалпы халықтың арасында да самодержа- виеге қарсы күрестің міндеттері мен әдістері туралы те- ріс үғым туғызатын саяси күрес әдісі деп тауып, үзілді- кесілді теріске шыгарады.


278
В. И. ЛЕНИН
7
НАСИХАТ ТУРАЛЫ ҢАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ
Насихат
Съезд насихатшылардың теориялық дәрежесін арт- тырудың және насихат жұмысын біріктіру үшін жүріп тұратын жалпы орыстық лекторлар топтарын құрудын, маңыздылығына барлық партпя мүшелерінің назарын аударады.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН ҚАРАРЛАРДЬІҢ...
279
8
ОҚУШЫ ЖАСТАРҒА КӨЗҚАРАС ТУРАЛЫ ЦАРАРДЫҢ ЖОБАСЬІ83
Оқушылар
Съезд оқушы жастардьщ арасында революциялық іс- әрекеттің жандануын құттықтайды, партияның барлық ұйымдарына осы жастардыц ұйымдасуға талпынған та- лабына барынша көмек көрсетуді тапсырады және оқу- шылардың барлық ұйымдарына, топтары мен үйірмеле- ріне мыналарды ұсынады: 1-ден, бір жағынан, өз мүше- лері арасында біртұтас және дәйекті революциялық дүние танымды қалыптастыру, марксизммен шындап таныстыру, ал, екінші жағынан, қазіргі күресіп жатқан алдыңғы қатарлы бағыттардың арасындағы негізгі ағымдар саиалатын орыс халықшылдығымен жәпе ба- тыс европалық оішортунизммеп мықтап таныстыру оз жұмысында бірінші кезекке қойылсын; 2-ден, рсволю- циялық немесе идеалистік құр сылдыр сөзбен, револю- циялық және оппозициялық бағыттардың арасындағы қызу да қатты айтыстың зияндылығы, керексіздігі жа- йындағы филистерлік уайымшылдығымеп жастарды байсалды революциялық тәрбие алудан алацдататын жастардың жалған достарынан сақ болу керек, өйткені бұл жалған достар іс жүзінде революциялық жұмысқа принципсіздікті, жеңіл-желпі қарауды ғана таратады; 3-ден, социал-демократиялық ұйымдардың нұсқаулары- мен пайдаланып, жұмыста әуел бастан-ақ үлкен қате- лерден мүмкіндігінше аулақ болу үшін практикалық жұмысқа кірісерде олармен алдын ала байланыс жасау- ға тырысу керек.


280
В. II. ЛЕНИН
9
КҮШТЕРДІ БӨЛУ ТУРАЛЫ царардьің ЖОБАСЫ
Күштерді бөлу
Съезд шетелден Россияға немесе айдаудан босап қыз- мет орнына бара жатқан барлық жолдастарға, әсіресе, сгер олардың белгілі бір комитетпен әбден берік байла- нысы болмаса, Орталық Комитеттің революциялық күштерді Россия бойынша дұрыс және уаңытында бөліп отыруы үшін оларға Орталық Комитетпен немесе оның агенттерімен күн ілгері хабарласып алуды ұсынады.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН ҚАРАРЛАРДЫҢ...
281
10
ПАРТИЯЛЫҚ ӘДЕБИЕТ ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ
Әдебиет
Съезд халықтың барлық топтары үшін, әсіресе жұ- мысшы табы бұқарасы үшін көпшілікке түсінікті со- циал-демократиялық әдебиет шығару сөзсіз және өте- мөте көректі іс деп таниды.
Партия программасының әрбір (теориялық және практикалық) пункті жөнінде бұл пункттердің маңызы егжей-тегжейлі баяндалып, түсіндірілетін бірқатар кі- тапшалар (1—5 баспа табақ),—ал одан соң қалалар меп деревняларда жаппай тарату және үлестіріп беру үшін сол тақырыптарға бірқатар листовкалар (1—8 беттен) жазуды съезд бірінші кезекке қояды. Съезд Орталық Органның редакциясына осы міндетті орындауға барлық шараларды дереу қолдануды жүктейді.
Халық үшін немесе жұмысшы табының қалыц топта- ры үшін ерекше, жұртқа түсінікті газет шығаруға ке- летін болсақ, съезд бұл жоспарды принцип жүзінде те- ріске шығармайды, бірақ оны дереу жүзеге асыруға мезгіл жеткен жоқ деп санайды.


282
РСДРП УСТАВЫНЫҢ ЖОБАСЫ84
1. Партияның мүшесі болып оның программасын та- нитын және материалдық қаражатпен де, партия ұйым- дарының біріне өзінің ңатынасуымен де партияны қол- дайтын әрбір адам саналады.
2. Партияпың жоғарғы органы — партия съезі. Оны Орталық Комитет шақырады (мүмкіндігіне қарай екі жылда кемінде бір рет). Егер соңғы съезде бәрі бірі- гіп барлық дауыстың !/з-не ие болған партия комитет- тері немесе партия комитеттерінің одақтары талап етсе, не болмаса партия Советі талап етсе, Орталық Комитет съезд шақыруға міндетті. Съезд қарсаңында іс жүзінде бар (правоға ие) барлық партия комитеттерінің V2 бө- лігінен артығы ңатысса, съезд толық күшіндегі съезд болып саналады.
3. Съезге окіл жіберетіндер: а) Орталық Комитет, б) Орталық Органның редакциясы, в) айрықша одақ- тарға кірмейтін барлық жергілікті комитеттер, г) пар- тия танығап барлық комитеттердің одақтары, д) Шет- елдік лига. Аталған ұйымдардың әрқайсысының съез- де екі-екіден шешуші даусы болады. Жаңа комитеттер мен комитеттердің одаңтары съезден кемінде !/г жыл бұрын бекітілген жағдайда ғана съезге өкілдік ала алады.
4. Партия съезі Орталық Комитетті, Орталық Орган редакциясын және партия Советін тағайындайды.
5. Орталық Комитет партияның бүкіл практикалық қызметін біріктіріп, оған бағыт беріп отырады және


РСДРП УСТАВЫНЫҢ ЖОБАСЫ
283
партияның орталық кассасын, сол сияқты жалпы пар- тиялық техникалық жұмыс мекемелерінің бәрін басңа- рады. Ол партияның түрлі ұйымдары мен мекемөлері- нің арасындағы, сол сияқты бұлардың ішіндегі тартыс- тарды да шешіп отырады.
6. Орталық Органның редакциясы партияға идеялық басшылық етеді, партияның Орталық Органын, ғылыми органды және жеке кітапшаларды редакциялайды.
7. Партия Советін Орталық Орган меп Орталық Ко- митөтке мүше бес адамиан съезд тағайындайды. Совет жалпы ұйымдық және тактикалық мәселелер жоніндө Орталық Орган редакциясы мен Орталық Комитеттіц арасындағы талас немесе алауыздық жайындағы істер- ді шешеді. Орталық Комитет толық сәтсіздікке ұшыра- ған жағдайда партия Советі оны қайтадаи құрады.
8. Жаңа комитеттер мен комитеттердің одақтарын Орталық Комитет бекітеді. Партия таныған өрбір коми- тет, одақ, ұйым немесе топ арнайы және тек қана бел- гілі жерге, белгілі ауданға, белгілі ұлттық қозғалысқа қатысы бар немесе сол топқа айрықша тапсырылғаи міндетке қатысы бар істерді басқарады, бірақ Орталық Комитет пен Орталық Органиың қаулыларына бағыну- ға және Орталық Комитет белгілегөн мөлшорде партия- ның 'орталық ікассасына :қаржы беріп тұруға міндет- тенөді.
9. Партияның әрбір мүшесі және партиямен қандай да болса ісі бар әрбір адам өз арызының түпнұсқа тү- рінде Орталық Комитетке немесе Орталық Оргапға пе- месе партия съезіне жеткізілуін талап етуге праволы.
10. Өзінің барлық жұмысымеп жәнө бүкіл адам қүра- мымен танысуы үшін әрбір партия ұйымы керекті құ- ралдардың бәрін Орталық Комитетке де, Орталық Орган редакциясына да жеткізіп беруге міндетті.
11. Барлық партия ұйымдары және партияпың бар- лық коллегиялы мекемелері істі жай көпшілік дауыспен шешеді және кооптациялауға праволы. Жаңа мүшелер- ді кооптациялау және мүшеліктеп піығару үшін дауыс- тың 2,/з бөлігі керек.
12. «Орыс революцияльщ социал-демократиясы піет- елдік лигасының» мақсаты — шетелде насихат және


284
В. И. ЛЕНИН
үгіт жүргізу, сонымен қатар орыс қозғалысына көмек- тесу. Лига комитеттерге берілген барлық праволармен пайдаланады; мұндағы айырмашылық тек мынау: орыс қозғалысына көмектескенде лига Орталық Комитеттің айрықша тағайындаған адамдары немесе топтары ар- қылы ғана көмектеседі.
1903 ж. июнънгц аяғы — июлъдгц
басында жазылған
1904 ж. мына кітапта басылған: «РСДРП-ныц кезекті екгниіг съезі.
Протоколдардыц толы^ текстг». Женева. Орталыц Комитет басылымы
Кгтаптыц текстг бойынша басылып отыр


285
ҒСДРП П СЪЕЗГ*
17(30) ПТОЛЪ-10(23) АВГУСТ, 1003 ж.
Сөйленген сөздер, партия уставы жобасыныц 12-параграфына ъосымша және сектанттар үшгн орган шығару туралъі ъарардыц жобасы 1904 ж. мына кгтапта басылған: «РСДРП-ныц кезектг екгнші съезг. Протоколдардыц толъщ тексті». Женева, Орталы^ Комитет басылымы
Кітаптыц текстг бойынша басылып отыр; документтердіц бір бөлегі цолжазба бойыниіа бас-ылъіп отыр


287
1
СЪЕЗДІҢ ТАЛҚЫЛАУЫНА ЖАТАТЫН МӘСЕЛЕЛЕРДІҢ ТІЗІМІ ҚАРАЛҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР86
17 (30) ИЮЛЬ
1
Жоспар бойынша программа туралы мәселе екінші орынға қойылған. ¥лт мәселесі программаға кіреді, гоидықтан программаны талқылаған кездө шешіледі. іКалпы алғанда аудандық және ұлттық ұйымдар тура- .ш мәселе — ұйымдастыру мәселесі. Ал ұлттарға көзқа- рас туралы мәселе, атап айтқанда, тактикалық мәселе және жалпы принциптерімізді практикалық қызметке қолдану болып табылады.
2
Тізімнің бірінші пунктінің Бундтың ұйымына арнайы қатысы бар. Ал алтыншы пункт партияны ұйымдасты- руға қатысты. Жергілікті, аудандық, ұлттық және бас- қа ұйымдарға көзқарас жөнінде жалпы заңның белгі- леуі бойынша арнаулы сұрақ туады: атап айтқанда, қандай ұйымдар және қандай шарттармен партияға тартылады?


288
В. И. ЛЕІІИН
2
СЪЕЗДІҢ КҮН ТӘРТІБІ ТАЛЦЫЛАНҒАІІДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР87
18 (31) ИІОЛЬ
1
Меніц бір сскерту жасагым кследі. Бупд туралы мә- селені бірінші орынға қою дұрыс емес, өйткені бірінші орында баяндамалар, екінші орында программа, ал үшінші орында Бунд болуға тиіс деседі. Бұл тәртіпті жақтайтын пікірлер сын көтермейді. Бұл пікірлердің мәпісі — тұтас алғанда партия программа туралы әлі келісімге келмеді деуде: нақ программа туралы мәсело жөпіпде біздің пікірлерімізде алалық болуы мүмкін. Бұл сөздерге мен тац қалдым. Рас, қазір бізде қабыл- данған программа жоқ, бірақ программа туралы мәселе жөнінде бөліну болады деп болжау — барып тұрған құрғақ жорамал. Мәселе соңғы уақытта партияның пі- кірлерін мейлінше толық білдіріп отырған партиялық әдебиет жайында болса, партия ішінде ондай ағымдар байқалған емес. Бунд туралы мәселені бірінші орынға қоюға ресми дәлелдер де, моральдық дәлелдер дө бар. Ресми жағынан біз 1898 жылғы Манифестің негізін жақтап отырмыз, ал Бунд біздің партиямыздың ұйы- мын түбегейлі өзгертуге тілек білдірді. Моральдық жа- ғынан көптеген басқа ұйымдар бұл мәс^ле жөнінде Бундпен келіспейтінін білдірді; сонымен, тіпті айтыс тудырған қатты алауыздықтар пайда болды. Сондық- тан, осы алауыздықтарды жоймайынша, съездің ынты- мақты жұмысқа кірісуіне болмайды. Делегаттардың баяндамаларына келетін іболсақ, ол баяндамалардың in


РСДРП II СЪЕЗІ
289
pleno * мүлдем оңылмауы да мүмкін. Сондықтан мен Үйымдастыру комитеті мақұлдаған мәселелер тәртібін ңолдаймын.
2
Съезд біздің күн тәртібіміздің бірінші пункті туралы мәселені шешкеннен кейін бұдан кейінгі пункттердің тәртібі жөніндегі бір ғана даулы мәселе — үшінші пункт туралы мәселе. Бұл пунктте: «Партияның Орта- лық Органын құру немесе оны бекіту» делінген. Кей- бір жолдастар бұл пунктті әрірек ығыстырған жөн, өйт- кені, біріншіден, жалпы алғанда партияны, соның ішін- де оның орталығын құру туралы және т. с. мәселелер шешілмей тұрып, Орталық Орган жайында сөз етуге болмайды, екіншіден, бұл мәселенің мазмұны жөнінде көп комитеттер пікірін айтып та үлгірді дейді. Мен соң- ғы дәлелді дұрыс емес деп табамын, өйткені комитет- тердің мәлімдемелері съезд үшін міпдетті емес және ресми жағынан съезде іпешуші даусы жоқ. Екінші ңар- сылық дұрыс емес, өйткені ұйымдастыру тетіктері туралы, партияның уставы және басқалары туралы мә- селені шешіп алмастан бұрын орыс социал-демократия- сының бағыты туралы мәселені біржола шешіп алу ке- рек. Ная, осы мәселе жөнінде ұзақ уақыт біздің арамыз ашылып келді, сондықтан бұл мәселе жөнінде біздің арамызды ашатын алауыздықтардың бәрін программа- пы бекітумен ғана жоюға болмайды: бұған программа туралы мәселеден кейін іле-шала партияның қандай Орталың Органын жаңадан құруға тиістіміз немесе нақ қандай ескі органды белгілі өзгерістермен бекітуге тиістіміз деген мәселені дереу шешу арңылы ғана же- туге болады.
Міне, сондықтан да мен Үйымдастыру комитеті бе- кіткен күн тәртібін қолдаймын.
Қолжазбамен салыстырылған
♦ — толық құрамында, пленумда. Ред.


290
В. И. ЛЕНИН
3
ҮЙЫМДАСТЫРУ КОМИТЕТІНІҢ ІСТЕРІ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР 88
18 (31) ИЮЛЬ
1
Мен Егоров жолдаспен келісе алмаймын. Съездің ус- тавын бұзған нақ сол, императивтік мандаттар туралы пунктті89 теріс деп отырған нақ сол. Мен «Искра» ұйы- мының өмір сүріп отьгрғанына күмәнданбағаным сияк- ты, Ұйымдастыру комитетінің өмір сүріп отырғанына да күмәнданбаймын. «Искраның» да өз ұйымы мен өз уставы бар. Бірат^, съездің уставы баяидалған соң-ақ, «Искра» тарапынан оның делегаттарына съезде олардың әрекет жасауға толық ергктері бар деп мәлімденді. Күні кеше Үйымдастыру комитетінің екі мүшесінің, Штейн мен Павлович жолдастардың, ұсынысын тьщда- ған, ал бүгін мүлдем жаңа ұсынысты тыңдап отырған біздің, съезд құрамын тексеру жөніндегі комиссия мү- шелерінің, жағдайы ңандай болмақ. Мұнда халықара- лық конгрестерге талай қатынасқан тәжірибелі жолдас- тар бар. Адамдардың комиссияда бір түрлі сөйлеп, съезде басқаша сөйлегені сияқты оқиғаның әрқашан қандай кернеген ыза тудырғанын бұл жолдастардың бә- рі сіздерге айтьтп бере алар еді.
2
Үйымдастыру комитетінің жиналыс жасауына бола- ды, біраң съездің ісіне ықпал ететін коллегия ретінде жиналыс жасауына болмайды. Ұйымдастыру комитеті- ніц практикальщ қызметі тоңталмайды, оның съезге комиссиядан тыс ықпал етуі ғана тоқталады.


РСДРП II СЪЕЗІ
291
4
ПОЛЯК СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТАРЫНЫҢ СЪЕЗГЕ ҚАТЫСУЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР 90
18 (31) ИЮЛЬ
1
Комиссия өзінің баяндамасында поляк жолдастардың съезге қатысуын, қатысқанда кеңесші дауыс правосы- мен ңатысуын қажетті деп табады. Меніңше, бұл әбден дұрыс, сондықтан, менің байқауымша, комиссияның қа- рарын нақ осы мәлімдөмеден бастау әбден лайықты бо- лады. Латыштар мен литвандардың қатысуы да өте қа- жетті болар еді, бірақ, амал не, мұны жүзеге асыру мүмкін емес. Поляк жолдастар бірігу жөніндегі өз шарттарын әрқашан айта алатын еді, бірақ олар мұны істемеді. Сондықтаи Ұйымдастыру комитетінің бұларға ұстамды қарауы дұрыс болды. Поляк социал-демокра- тиясының осында оқылған хаты мәселені тағы да анық- тап отырған жоқ. Осы себептен, поляк жолдастарды мейман ретінде шақыруды ұсынамын.
2
Мен шақыруға қарсы орынды айтылған дәлелдерді көрмей тұрмын. Үйымдастыру комитеті поляк жолдас- тарды орыстармен жақындастыру жөнінде бірінші адым жасады. Оларды съезге шақырсақ, біз бұл жолда екін- ші адым жасаймыз. Мен бұдан ешқандай шиеленіс көр- мей тұрмын.


292
В. И. ЛЕНИН
5
БУНДТЬІҢ РСДРП-дагы ОРИЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
20 ИЮЛЬ (2 АВГУСТ)
Мен ең алдымен Гофманның сөзіне және оның «тұ- тас көпшілік» 91 дегеніне тоқтаимын. Гофман жолдас бұл сөздерді айтқанда кінә таға сөйлейді. Меніңше, съезде тұтас көпшілік болып отырғанына біз ұялмауы- мыз керек, қайта мақтануымыз керек. Егер біздің партиямыз түгелдей тұтас және ең тұтас 90 процент көпшілік болса, тіпті де қуана түсеміз. (Ң о л шапа- л а қ т а у.) Бундтың партия ішіндегі орны туралымәсе- лепі бірінші орынға қойып, көпшілік дұрыс істеді: мұ- ның дұрыстығып бупдшылдар сол сәтте-ақ дәлелдеді, олар өздерінің устав дейтінін епгізді, ал шыныпда феде- рацияны ұсынды92. Партияныц ішшде федерацияны ұсынатып мүпгелер мен опы қабылдамай тастайтыи мү- шелер бар екен, онда Бунд туралы моселені бірінші орынға қоймай, басқаша істеуге болмады. Зюрлап сүй- кімді бола алмайсыц, сондықтан бірге жүргіміз келе ме, жоқ па деген мөселені тиянақтап, берік шешіп алмай тұрыті, партияның ішкі істері туралы айтуға да бол- майды.
Даулы мәселенің мәңі жарыс сөзде кейде оншама дұ- рыс баяндалмады. Әңгіме мынада: партияның көптеген мүшелерінің пікірінпіе, федерация зиянды, федерация социал-демократияның принциптеріне, ол принциптер- дің нақты орыс өміріне қолдащялуына қайшы келеді. Федерация зиянды, өйткені ол ерекшелену мен бөліну- шілікті зацдандырады, бұларды принцип, заң дәрежесі- не көтереді. Біздің арамызда толық бөлінушілік бар


РСДРП II СЪЕЗІ
293
екені анық, ал біз оны заңдандыруға, ұят нәрсе деп бүркеуге тиісті емеспіз, қайта онымен күресуге тиісті- міз, біз өте тығыз бірлікке қарай үздіксіз, нық аяқ басу керектігін батыл мойындап, мәлімдеуге тиістіміз. Міне, сондықтан біз принципінде федерацияны ^қабылдамай- мыз, босағадан (белгілі латып сөзімен айтқанда) қарат- паймыз, біздіц арамызға міндетті түрдө кедергі қоюдың уандайын болса да қабылдамаймыз. Партия ішіпде әр түрлі топтар, программа мәселелерінде де, тактика мә- селелерінде де, ұйымдық мәселелерде де толық бір пі- кірдегі емес жолдастардың топтары онсыз да әрдайым болып тұрады, бірақ бүкіл партияпың ішінде топтарға боліну тек біреу болсын, яғнп бірдей ойлаушылардың бәрі бір топқа бірігетін болсын, әуелі топтар партияның бір болігінде, партияның о-кінші болігіндегі топтардан оқшау қүрылып, содан соң барьш өзара әр алуап коз- царастар мен көэқарас түрлерінің топтары бірікией, партияның түрлі топтарды біріктіретін боліктері біріге- гіп болып жүрмесіп. Қайталап айтамын: біз ешқандай міндетті турдегі кедергілерді танымаймыз және сон- дықтан принципінде федерацияны қабылдамаймыз.
Автономия туралы мәселеге көшемін. Либер жолдас федерация дегеніміз централизм, ал автономия дегені- міз децентрализм деді. Либер жолдас съездің мүшеле- рін осындай софизмдермен алдастыруға болатын бес жасар бала деп қалайша санайды екен? Централизмнің партия орталығы мен партияның ең шеткері, ең түкпір- дегі бөлімдерінің арасында қандай да болса кедергіпіц болмауын талап ететіні қалай ғана айқын емес? Біздің орталығымыз тікелей партияның әрбір жеке мүшесіне дсйін жетуге сөзсіз право алады. Бундтың Орталық Ко- мптеті Ковно топтарымен, ондағы жолдастармен Ковно комитеті арқылы болмаса басца жолмен қатьінас жасай алмайтыпдай «централизімді» - • Буттдтың -ішінде біреу уе.ына қалса, бундшылдар оньі күлкі- қылган •■болар ёді. Айтпақшы, комитеттер Жайында. -Либер жолдас: «бір прталыққа бағынатын ұйьш болып табылатын Бундтыц автономиясы туралы айтудьщ не. керегі бар? Сіздер қайдағы бір Туйа іющгтетіне •автоігомця бермейсіздер гой?»—- деп лепіре сойледі. Қателесесіз, Либер ж-олдас:


294
В. И. ЛЕНИН
біз «-қайдағы бір» Тула комитетіпе де сөзсіз жәпе қалай да автоиомия береміз, автономия болғапда ортальщтың уақ-түйек араласуыпан босау мағынасында автономия береміз, бірақ, әрине, орталыққа бағыну міндеті сол қалпында қалады. Мен «уақ-түйек араласу» деген сөз- дерді Бундтың «Автономия 'ма әлде федерация ма?» деген листогынан алдым.— Бунд осы «уақ-түйек арала- судан» босауды партияға қоятын шартыньщ пункті етіп, партияға қоятын талабы етіп ұсынды. Осындай ерсі талаптар ұсынудың өзінен Бундқа даулы мәселепің қаншалықты шатасқан болып көрінетіндігі байқалады. Бунд партияның цандай да ұйымының немесе тобының істеріне «уац-туйек» араласып отыратын орталықтың болуына партия жол берөді деп қалайша ойлайды екен? Сонда 'мұның мәнісі — съезде сөз болған «ұйымдасқан түрдегі сенбестіктің» нақ өзі емес пе? Мұндай сенбес- тік бундшылдардың барлық ұсыныстары мен барлық пікірлерінен сезіледі. Шынында да, мәселен, толы^ тең праволылық жолындағы және тіпті ұлттардың өзін өзі билеу правосын мойындау жолындағы күрес біздің бү- кіл партиямыздың міндеті емес пе? Демек, егер партия- мыздың қандай да болса бір бөлігі ю-сы міндетті орын- дамаса, онда ол біздің принциптеріміз негізінде сөзсіз айьгігталуға тиісті болар еді, бұған партияның орталық органдары тарапынан сөзсіз тузету берілуге тиісті болар еді. Ал егөр ібұл міндетті орьтндауға тольгқ мүмкіндік болғанына қарамастан, бұл міндет әдейі, біле тұра орын- далмаса, онда мұны орындамау опасъіздыц болар еді.
Сонан соң, Либер жолдас: автономия еврей жұмыс- шылары үшін сөзсіз керекті дербестікті еврей жұмыс- шыларының қозғалысына қамтамасыз ете алатынын цалай дәлелдеу керек? — деп серпіле сұрады. Таңқа- ларлық сүрақ! Үсынылған жолдардың бірі дұрыс екенін қалай дәлелдеуге болады? Бірден бір амалы — осы жолмен жүріп, оны іс жүзінде сынап көру. Либер жол- дастың сүрағына мен былай деп жауап беремін: б і з - б ен бір г е ж у р іці з д е р, сонда біз дербестік жө- ніндегі заңды талаптардьщ барі толық қанағаттанды- рьілатынын сіздерге іс жүзінде дәлелдеуді міндетімізге аламыз.


РСДРП II СЪЕЗІ
295
Бундтың орны туралы талас болғап кезде әрқашап менің есіме ағылшынның көмір қазушылары түседі. Олар тамаша ұйымдасқан, жағдайлары басқа жұмыс- шылардан жақсы. Сондықтан олар осы ушін барлық пролетарлар усынған 8 сағаттық жұмыс күні туралы ортаң талапты сәтсіздікке үтпыратқысы келеді93. Көмір ңазушылар пролетариаттың бірлігін, нақ біздіц бунд- шылдар сияқты, тар мағыпада түсінеді. Көмір қазушы- лардың өкшішті үлгісі Бундтағы жолдастарды сақтан- дыратын сабақ болғай!
Ңолжазбамен салыстъсръілгаи


296
В. И. ЛЕНИН
6
ПАРТИЯНЫҢ ПРОГРАММАСЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ 94
22 ИЮЛЬ (4 АВГУСТ)
Ең алдымен, мен өте-мөте көзге түсетіп пәрсені — Либер жолдастьщ дворяндар жетекшісін сцбскші жәпе қаналушы топтармен шатастырғанын атаіі көрсетугө тиістімін95. Бұл тпатастыру барлық аптыстарда ма- ңызды орын алды. Барлық жерде біздің айтысымыздың жеке коріпістерін принцппті базпстер жасаумен ша- тастыру бар. Еңбекші және қаналушы халық (белгілі бір) топтарыныц да пролетариат жағына өтуі мүмкін екенін Либер жолдас сияқты теріске шығаруға болмай- ды. 1852 жылы француз шаруаларының көтерілісі жө- нінде айта келіп, Маркстің шаруалар біресе өткен дә- уірдің өкілі, біресе болашақтың өкілі болады; шаруалар- ға өтініш жасағанда, олардың соқыр сенімдерін ғана емес, сонымен бірге зейін-зердесін де еске алып, өтініш жасауға болады96 деп жазғанын («18-брюмерде») еске түсіріңіздерші. Сонан соң мынаны естеріңізге түсірі- ңіздер: Маркс кейін коммунарлардың, Коммуна ісі сон- дай-ақ шаруалардың да ісі деп айтуы әбден дұрыс деп таныды 97. Қайталап айтамын, белгілі бір жағдайларда, еңбекшілердің белгілі бір тобының пролетариат жағына өтуі әбден мүмкін екендігіне күмәндануға болмайды. Бар әңгіме осы жағдайларды дәлме-дәл аиықтауда. Ал «пролетариаттың көзқарасына көшеді» деген сөздерде осы айтылып отырған жағдай толық дәлме-дәл көрсе- тілген. Бізді, социал-демократтарды, жалпы алғапда қандай да болса жалғап социалистік ағымдардан, әсі-


РСДРП II СЪЕЗІ
297
ресе социалист-революционер дейтіндерден үзілді-ке- сілді бөлектеп отырған нақ осы сөздер.
Менің «Не істеу керек?» деген кіташпамның даулы жеріне көшемін; ол жөнінде осында көптеген пікірлер айтылды98. Осы пікірлердің бәрінен кейін мәселенің айқыпдалғап тәрізді көрінетіні соншалық, тіпті меніц коп пәрсе қосуыма тура келмейтіп бекілді. Анығында, мұітда ірі теорпялық моселеиіц припциптік шепіімі (идеологияпы жасап шығару) «экономизмге» қарсы күрестің бір көрінісімен ғана шатастырылған. Соның озінде ол корініс мүлдем теріс корсетілді.
Осы соцғы жағдайды дәлелдеу үшін мен ец алдымен осында сөйлегөн Акимов пен Мартынов жолдастардың сөздерін келтіре аламын. Бұл арада «экономизммен» курестің бір көрінісі туралы ғана сөз болып отырғанын олар айқын көрсетті. Олар қазірдің өзінде оппортунизм деп аталған (және әділетті аталған) көзқараста болды. Олар қайыршылану теориясын «бекерге шығаруға» дейін де, пролетариат диктатурасы жөнінде «таласуға» дейін дө және тіпті, Акимов жолдас айтқандай, «Erfül- lungstheorie»-re 99 дейін де барды. Рас, мұның мәнісі пе екеніп мен білмеймін. Акимов жолдастың «Aushöli- lungstheorie» туралы, капитализмнің «босау теория- сы» 100 туралы, яғни бернштейншілдік теорияның ең коп тарағап, коп айтылып жүрген идеяларының бірі туралы айтқысы келмеді ме екен. Экономизмнің ескі базистерін қорғауда Акимов біздің программада проле- тариат деген сөз бірде-бір рет атау септікте айтылма- ған деу сияқты тіпті елден ерек ғажайып дәлел кел- тірді. Ең мықтағанда, дейді Акимов жолдас, пролета- риат оларда ілік септікте тұрады. Сонымен, атау септік ең құрметті орын (көрінеді де, ілік се<птік құрметтілігі жағынан екінші орында тұратын көрінеді. Бұл пікірді— бәлкім, айрықша комиссия арқылы — Рязанов жолдас- қа тапсыру ғана ңалады, ол әріптер туралы тұңғыш ғылыми еңбегін септіктер туралы екінші ғылыми трактатпен толықтырсын... 101
Ал менің «Не істеу керек?» деген кітапшама тікелей сілтеме жасалған жайларға келсек, бір-бірімен байла- нысы жоқ үзінділер алынғанын дәлелдеу маған оншама


298
В. И. ЛЕНИН
қиын емес. Ленип бір-бірімеп күресуші ешқандай теп- денциялар туралы ескертпейді, қайта жұмыошы қоз- ғалысы әрқашан буржуазиялық идеологияға бағынуға қарай «барады» деп кесіп айтады деседі. Ал шынында ше? Жүмысшы қозғалысы Шулъце-Деличтердщ және солар сия^тылардъщ мацулдап цатысуы арцасында буржуазияшылдықңа ілесіп барады деп айтылған еімес пе менде? * Ооида осы арада «солар сияқтылар» деп айтылып отырғап кімдер? Эк-опомистердеп басқа ешкім де емес, 'ол тезде, мәселеп, Россияда буржуазиялық демократия дегөніңіз елес деп айтңап адамдардан басқа ешкім де емес. Ңазір, буржуазиялық радикализм мен либерализмнің үлгілерін жұрттың бәрі көріп отырғанда, бұлар туралы соншама арзап создерді айту оп-оцай. Бұрын мұндай 'болып па еді?
Идеологияны жасап шығаруға жұмысшылардың да қатысатынын Ленин мүлдем еске алмайды.— Ал шы- ныпда ше? Біздің қозғалысымыздың нақ аса зор кемші- лігі — мейлінше саналы жұмысшылардың, жұмысшы- басшылардың, жұмысшы-революционерлердің тапшы- лығы деп менде қайта-қайта айтылған емес пе? Осындай жұмысшы-революциоперлерді даярлап шығару біздің кезекті міндетіміз болуға тиіс деп айтылмай ма он- да? Онда кәсіпшілік қозғалысты дамытудыц және ар- наулы ‘кәсіпшілік адебиөт шығарудың маңыздылығы көрсетілмей ме? Онда алдыңғы қатарлы жүмысшылар- дың дәрежесіи бұқараның дәрежесіне дейін немесе ор- тапгалардың дәрежесіне дейін төміепдетуге тырысатын ңандай әрекетке болса да қарсы аса сқажырлы күрес жүргізілмей ме?
Аяқтайын. Экономистердің таяңты бір жағына қарай игеиін кдзір біздің бәріміз біліп отырмыз. Таяқты тү- зету үшін оны екіпші жағыпа қарай ию керек еді, мен соны істедім де. Ңандай да болса оппортунизм иген та- яқты орыс социал-дөмократиясының әрқашан қажыр- лылықпен түзеп отыратынына, сондықтан біздің таяғы- мыз әрқашан түзу жәнө әрқашан іске жарамды болаты- нына мен сенемін.
Ңолжазбамен салыстырылған
* Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 6-том, 44-бет. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІ
299
7
ПАРТИЯ УСТАВЫ ТУРАЛЬІ БАЯНДАМА
29 ИЮЛЬ (11 АВГУСТ)
Л е н и н (баяндамашы) уставтың өзі ұсынған жо- басы жөнінде түсінік береді. Уставтың негізгі идеясы функцияларды бөлу. Сондықтан, мәселен, екі орта- лыққа бөлу жер ыңғайына қарай (Россия мен шетел) бөлудің нәтижесі емес, функцияларға қарай бөлудің ло- гикалық нәтижесі. Орталық Комитетке — практикалық басшылық ету функциясы, Орталық Органға идеялың басшылық ету функциясы жүктеледі. Міне, осы екі ор- талықтың жұмыоып біріктіру үшін, екеуінің арасында алшақтық болдырмау үшін, бір жағынан, таласты ше- тттіп отыру үшін Совет қүру керек, бірақ ол тек қана аралық мекеме сипатыпда болуға тиісті емес. Устав- тың Орталық Комитет пен жергілікті комитеттер ара- сындағы қатынас жөніндегі және Орталық Комитет қызметінің өрісі белгіленген параграфтары Ортальщ Ко- митеттің қандай істергө праволы болатынының бәрін тізіп айта алмайды және айтып жатуға тиісті де емес. Бұлай тізіп жатуға болмайды және ыңғайсыз, өйткені болуы ьгқтимал жағдайлардың бәрін алдын ала болжау мүмкін емес, оның үстіне, тізімде аталмаған пуикттер Орталық Комитеттің қызметіне кірмейтіп сияқты болып көрінбек. Орталық Комитеттіц өз қызметінің орісіп өзі белгілеуіие мүмкіндік беру керек, өйткені қапдай жер- гілікті жұмыстың болса да жалпы партиялық мүдде- лерді ңозғауы мүмкін, сондықтан Орталық Комитеттің кейде, бәлкім, жергілікті мүдделерге қарамай, жалпы партиялық мақсатта, жергілікті істерге араласуына мүмкіндік беру керек.
11 7-том


300
В. И. ЛЕНИН
8
ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ БӨЛІМІ ТАЛҚЫЛАНҒАІІДА СӨЙЛЕНГЕИ СӨЗ
29 	ИЮЛЬ (11 АВГУСТ)
Бұл қосымша нашарлата түседі102. Ол сана-сезім стихиялы түрде өседі деген ұғым туғызады. Ал халық- аралық социал-демократияда социал-демократияның ық- палынан тыс жұмысшылардың саналы қызметі жоқ.


РСДРГІ II СЪЕЗІ
301
9
ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ САЯСИ ТАДАПТАРЫ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
30 	ИЮЛЬ (12 АВГУСТ)
1
Л е н и н Страховтың түзетуін қисыпсыз деп біледі, өйткені комиссияның тұжырымы нақ халыу еркін баса көрсетеді 103.
2
Л е н и н «облыстық» деген сөзге қарсы, өйткені мұ- ның өзі мүлдем айқын емес және социал-демократия бүкіл мемлекетті ұсақ облыстарға бөлуді талап етеді деген мағынада түсінілуі мүмкін 104.
3
Ленип «шетелдікке» дегеп сөздің қосылуын ар- тық деп біледі, өйткені социал-демократиялық партия- ның бұл параграфтың шетелдіктерге де қолданылуын талап ететіні өзінен-өзі түсінікті105.
11»


302
В. И. ЛЕНИН
10
ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ САЯСИ ТАЛАПТАРЫ ТАЛЦЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
31 	ИЮЛЬ (13 АВГУСТ)
«Милиция» деген с-өз жаңа ештеңе бермейді, қайта шатастырады. «Халықты жаппай қаруландыру» деген сөздер — айқын және нагыз орысша сөздер. Мен Либер жолдастың түзетуін артық пәрсе деп білемін 106.


РСДРП II СЪЕЗІ
303
11
ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ САЯСИ ТАЛАПТАРЫНЫҢ ПУНКТТЕРІНЕ ЖАСАЛҒАН ҮСЫНЫСТАР 107
1) 6-пункттің аяғыггда «жәпе тілді» дегенді қалдыру керек.
2) Мынадай жаңа пункт енгізілсіи:
«Халықтың өз аиа тілінде білім алуына правосы бол- сын, жиналыстарда, қоғамдық және мемлекеттік меке- мелерде әрбір азаматтың өз ана тілінде түсінісуіне пра- восы болсын».
3) 11-пункттегі тіл туралы сөз сызылып тасталсын.
1903 ж. 30 июлъ мен 1 августъщ (12 және 14 августыці аралығында жазылған
Бгргншг рет, цолжазба бойынша басылып отыр


304
В. И. ЛЕНИН
12
ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖҮМЫСШЫЛАРДЫ ҚОРҒАУҒА ҚАТЫСТЫ БӨЛІМІ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
31 ИЮЛЬ (13 АВГУСТ)
1
Л е н и н 42 сағаттық демалысқа ешқандай қарсылық білдірмейді, ал Либерге программада барлық өндіріс- терді бақылау туралы айтылады деп ескертеді. Егер мөлшері көрсетілсе, онда мұпың өзі тек қапа мағыпа- сын тарылтады. Біздің программамыз зац жобасы бол- ған кезде егжей-тегжейіп де енгіземіз 108.
2
Лядов жолдастың түзетуіне қарсы шығамып 109. Оның алғашқы екі түзетуі керек емес, өйткені программамыз- да біз шаруашыльгқтыц барлыц салалары үшін, демек, оның ішінде ссло шаруашылығы үшіп де еңбек қорғауды талап етеміз. Ал үшінші түзетуіне келетін болсақ, бұл түгелдей программаның аграрлық бөліміне қатыс- ты, сондықтан біз бұғап аграрлық программамыздың жобасын талқылаған кезде қайтып ораламыз.


В. И. Лениннің РСДРП II съезінде аграрлық программа талқыланғанда 1903 ж. 31 июльде (13 августа) сөйленген сөзі қолжазбасының бірінші беті


РСДРП II СЪЕЗІ
305
13
АГРАРЛЫҚ ПРОГРАММА ТАЛҚЬІЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
31 ИЮЛЬ (13 АВГУСТ)
Ең алдымен айтыстарда туған бір жеке жағдайды көрсетемін. Біздің барлық айтыстарымызды біраз же- ңілдетіп, оған бағыт сілтейтіп баяндаманың болмауы жөнінде Егоров жолдас өкініш білдірді. Баяндамашы болып мен белгіленгеп едім, сондықтан баяндаманың болмауы жонінде менің қорғану тәрізді әрекет етуіме тура келеді. Сонымен, мен өзімді қорғап, менде баянда- ма бар екепін айтуға тиістімін: ол менің Икс жолдасқа жауабым *, ол біздіц аграрлық программамыз тудыр- ған, ең көп тараған қарсылықтар мен түсініспеушілік- тердің өзіне жауап береді және ол съездің барлық делегаттарына таратылып берілді. Баяндама делегаттар- дың алдында оқылмай, басылып, делегаттарға тара- тылғанынан баяндама болудан қалмайды.
ІПешендер оөздерінің мазмұнына көшемін; амал не, ол шешендер менің нақ осы баяндамамды ескермеді. Мартынов жолдас, мәселен, тарихи әділетсіздікті түзету туралы 110, бұдан 40 жыл кейінге оралудың керексіз- дігі туралы, қазіргі замандағы феодализмді емес, 60- жылдарда болғап феодализмді жою туралы және т. т. қайта-қайта айтқанында біздің аграрлық программамыз жайындағы тіпті ертедегі әдебпетті де еске алған жоқ. Бұл дәлелдерге жауап бере келіп, қайталауға тура ке- леді. Егер біз т е к уана «тарихи әділетсіздікті тү- зету» припцппіпо сүйенген болсақ,— біз бір ғана де-
Қараңыз: осы том, 241—257-беттер. Ред.


306
В. И. ЛЕНИН
мократиялық сылдыр сөзді басшылыққа алған болар едік. Бірая, біз крепостниктік тәртіптің төңірегімізде орын алып отыртан сарқыншақтарын, қазіргі өмір шын- дығын, қазір пролетариаттың азаттық күресін құрсау- лап, бөгеп отырғап нәрселерді дәлел етеміз. Бізді көне заманға қайта оралады деп кінәлайды. Бұл кінә барлық елдердің социал-демократтарыныц қызметі туралы жал- пыға мәлім фактілерді білмегендікті ғана көрсетеді. Барлық жерде және қайда болмасын олар: буржуазия- ныц істеп бітірмегенш аяі$тап шығу міндетін алға қойып, жүзеге асырып жатыр. Біз пак, осыны істеп отырмыз. Ал мұны істеу үшін өткен уақытқа қалай да қайта оралуға тура келеді, сондықтан әрбір елдің соци- ал-демократтары әрқашан өздерініц 1789 жылына, өзде- рініц 1848 жылына қайта оралып, осыны істейді. Нақ сол сияқты, орыс социал-демократтары өздершіц 1861 жылына да уайта оралмай тура алмайды және біздің, былайша айтқанда, шаруалар «реформасы» демократия- лық өзгерістерді неғұрлым аз жасағаи болса, соғұрлым жігерлі, соғұрлым жиі қайта оралады.
Ал Горин жолдас болса, ол нақтылы бар крепостник- тік кіріптарлықты ұмытып, осындай дағдылы қате жа- сап отыр. Горин жолдас: «'кесіпді жерлерге үміт арту ұсақ шаруаны аіттипролетарлық идеологияда күшпеп ұстайды»,— дейді. Бірақ іс жүзіпде кесінді жерлерге «үміт арту» емес, қайта цазіргі кесіпді жерлер крепост- никтік кіріптарлықты күшпен ұстап отыр ғой, сондық- тан бұл кіріптарлықтан, бұл крепостниктік арендадан шығудың арендатор-мыс деп аталатыпдарды ерікті мен- шік иелеріне айналдырудан басқа жолы жоқ.
Ақырында, Егоров жолдас программа авторларына оның маңызы туралы сұрақ қойды. Программа Россия- ның экономикалық эволюциясы туралы біздің негізгі ұғымдарымыздыц қорытындысы болып табыла ма, са- яси өзгерістердіц мүмкін болатып және болмай қоймай- тын нәтижесінің алдын ала ғылыми болжауы болып та- была ма, деп сұрады ол. (Бұл ретте Егоров жолдас біз- бен келісе алар еді.) Не болмаса біздің программамыз іс жүзінде үгіт ұраны болып шығады, сөйтіп ол жағ- дайда біз социалист-революционерлердің рекордын жақ-


РСДРП II СЪЕЗІ
307
сарта алмаймыз, ондай жағдайда бұл программа теріс деп танылуға тиіс. Мен Егоров жолдас қойып отырғак осы айырмашылықты түсінбейтінімді айтуға тиіспін. Егер біздің программамыз бірінші шартқа сяй келмесе, ол дұрыс болмас еді, сөйтіп біз оны қабылдай алмаған болар едік. Ал егер программа дұры-с болса, онда ол үгіт жүргізу үшін іс жүзінде жарамды ұран бермей тұ- ра алмайды. Егоров жолдастың екі дилеммасының ара- сында қайшылық бар тәрізді ғана болып көрінеді: ол қайшылықтың іс жүзінде болуы мүмкін емес, өйткені дұрыс теориялың шешім үгіт жұмысында ойдағыдай табысқа жетуді ^амтамасьіз етеді. Ал біз нақ ойдағыдай табысқа жетуге тырысамыз жәпе уақытша сәтсіздіктер- ге мүлдем қыпжылмаймыз.
Либер жолдас біздіц программамыздың «болымсызды- ғына» таңқалып, аграрлық салада да «түбегейлі рефор- маларды» талап етіп, әлдеқашан теріс деп қабылдан- бай тасталғаи қарсылықтарды сол күйінде кдйталады. Либер жолдас программаиың демократиялық бөлігі мен социалистік бөлігшің арасындағы айырмашылықты ұмытып кетті: ол демократияльіқ программада социа- листік ештеңө болмауып «болымсыздық» деп түсінді. Біздің аграрлық программамыздың социалистік бөлігі басқа жерде, атап айтқанда, ауыл шаруаіпылығына да қатысы бар жұмыстыц бөлімінде екенін байқамады. Тек социалист-революционерлер ғана өздеріне тән принцип- сіздікпен демократиялық талаптар мен социалистік талаптарды әрдайым шатастырып келді және іпатасты- рып отыр, ал пролетариаттыц партиясы бұларды өте қатаң бөле білуге және ажырата білуге міндетті.
Ңолэісазбамен салыстырылған


308
В И. Л Е II И II
14
АГРАРЛЫҚ ПРОГРАММА ТАЛҚЫЛАІ1ҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
1 (14) АВГУСТ
1
Әңгіменің егжей-тегжейіне кіріспес-тен бұрын кейбір жалпы қағидаларға, ең алдымен Мартынов жолдастың қағидаларына қарсылық білдіргім келеді. Мартынов жолдас біз бұрын болған феодализммеп емес, қазіргі бар феодализммеи күресуге тиіспіз дейді. Бұл дұрыс, бірақ мен озімнің Икске бергеп жауабымды сске сала кетейін. Ол Саратов губерниясын мысалға алды, мен де сол Саратов губерниясыпың мәліметтерін алдым, сопда былай болып шықты: кесінді жерлер көлемі онда 600 000 десятинаға тең, яғни крепостниктік право тұ- сында шаруалардың қарамағында болған барлық жер- дің 2/5 бөлігі, ал аренда 900 000 десятинаға тең; олай болса, барлық аренда жерінің 2/з болігі — кесінді жер- лер. Демек, біз жер пайдаланушылықтың 2/з бөлігін қалпына келтіреміз. Демек, біз құр елеспен күресіп отырғанымыз жоқ, іс жүзінде бар зұлымдықпен күресіп отырмыз. Біз фермерлерді ұсақ мепшік иелеріне айнал- дыратын қазіргі заманғы шаруалар реформасын керек еткен Ирландиядағы жағдайға жеткен болар едік. Ир- ландия мен Росс-ия арасындағы ұқсастык, халықшыл- дардың экономикалық әдебиетінде де көрсетілген бола- тын. Горин жолдас менің ұсынып отырған шарамды ең жақсы шара емес, одан да еркін арендаторлар жағда- йына көіпірген жақсы дейді. Бірақ ол жартылай еркін арендаторларды толық еркін еткен жақсы деп ойлап қателөседі. Біз бұл өткелді ойдаи шығарып отырғапы- мыз жоқ, қайта заң жүзіпдегі жер пайдалаяуды іс жү-


РСДРП II СЪЕЗІ
309
зінде жер пайдалануға сәйкестендіруді ұсынамыз, осы арқылы ңазіргі кіріптарлық қатынастарды жоямыз. Мартынов біздің талаптарымыз болымсыз емес, сол талаптар шығатын принциптің өзі болымсыз дейді. Бірақ мұның өзі бізге қарсы социалист-революционер- лердің айтып жүргеп дәлелдеріне ұқсас. Деревняда біз сапа жағынап әр түрлі екі мақсатты көздейміз: бірін- шіден, біз буржуазиялық қатыпастардыц еркіндігін ор- патңымыз келеді, екіншідеп, пролетариаттың күресіи жүргізгіміз келеді. Социалист-революционерлердің со- қыр сенімдері қандай болса да, біздің міндетіміз — ша- руалар пролетариатының революциялық-пролетарлық міндеті қай жерден басталатынын шаруаларға көрсетіп беру. Оондыңтап Костров жолдастың қарсылықтары негізсіз. Бізге: шаруалар біздің гірограммамызбен қа- нағаттаибайды, олар одан әрі барады дейді; бірақ біз бұдан қорықпаймыз, мұның үшін біздің социалистік программамыз бар, сондықтан біз Махов пен Костров жолдастарды соншалықты үрейлендіретін жерді қайта бөлуден де ңорықпаймыз.
Аяқтаймын. Егоров жолдас біздің шаруаларға үміт артуымызды құрғақ қиял дсп атады. Жоқ! Біз тым әуестепбейміз, біз жеткілгкті дәрежеде скептиктерміз, сондықтап да біз шаруа пролетарыиа: «Сен қазір піа- руа буржуазиясымен бірігіп күребіп отырсың, бірақ сеи сол буржуазияның өзіне қарсы күресуге әрқаіпан әзір тұруға тиістісің және ол күресті сен қаланың өнеркә- сіп пролетарларымен бірігіп жүргізесің»,— дейміз.
1852 жылы Маркс шаруалардың соқыр сенімі ғана емес, зейін-зердесі де 'бар деді. Сондықтан, қазір птаруа кедейлеріне оның кедейлігіиіц себептерін айтқанда, біз табысңа жетеміз деп еоептей аламыз. Біз мынаған сенеміз: социал-демократия енді шаруалардың мүдделе- рін жақтап күреске шыққандығы себепті, шаруалар бұңарасының социал-демократияға сол шаруалар бұқа- расының мүдделерін қорғаушы деп қарауға дағдылана- тындығының фактісімен 'біз ілгеріде есептесетіп бола- мыз.


310
В. И. ЛЕНИН
2
Л е н и н «мьінаған ^ол жеткізетін болады» дегеннің орнына «ең алдымен мъінаны талап етеді» дегенді қою керек деген түзету енгізеді 11 Айтыстар кезіндегі ре- фераттарда: «мынаған қол жеткізетін болады» деп жо- бада әдейі айтылғапы, опдағымыз мұпымен біздің оны қазір емес, болашақта істеуге ойымыз барлығыи баса көрсету екені көрбетілді. Мұндай түсіиіспеушілікторге негіз қалдырмау үшін, осы түзетуді епгіземін. Мен «ең алдымен» деген сөздермен аграрлық программадан бас- қа, біздің тагы да талаптарымыз бар дегенді айтқым келеді.
3
Мен Лядов жолдастың ұсынысына қарсымыи 112. Біз заң жобасыи жазып отырғап жоқпыз, ортақ белгілерді көрсетіп қана отырмыз. Бізде қала тұрғыпдары арасыи- да алым-салық төлеуші сословиелерге жататындар да бар; оның үстіне, посадтьщтар және баскдлар бар, ал осының бәрін программамызға сыйғызу үшін, біз заң- дар жинағыпың IX томының тілімен айтуға тиіс болар едік.
4
Мартыновтың сұрағы, меніңше, қажеті жоқ сұрақ из. Жалпы принциптерді қоіодың орнына біздерді уақ-тү- йек мәселелермен әуестенуге мәжбүр стеді. Егор біз бұ- лай істейтін болсақ, онда съезді ешқашап бітіре алма- ғаи болар едік. Принцип обден айқын: әрбір шаруаның өз жерін өзі билеуіне правосы бар, ол цауымдыц жер ме немесе жеке меншікті жер ме бәрі бір. Бұл тек ша- руаның оз жерін өзі билеуіие праволы болуын талап ету ғана. Біз шаруалар үшін ерекше заңдардың бол- мауын талап етеміз; біз қауымнап шығу правосын ғана талап етіп отырған жоқпыз. Мұны жүзеге асыруда ке- рек болатын уақ-түйектердің бәрін біз қазір шеше ал- маймыз. Мен Ланге жолдастыц толықтыруына қарсы- мын; біз жерді пайдалану туралы заңдардың бәріп жоюды талап ете алмаймыз. Мұпың озі тым ағаттық болады.


РСДРП II СЪЕЗІ
311
5
Мартынов, сірә, қате түсінген болу керек. Біз жалпы заңның — қазір барлық буржуазиялық мемлекеттерде қабылданған, атап айтқанда, Рим правосының негіздері- нен шығатын, ортақ меншікті де, жеке меншікті де мо- йындайтын заңның біркелкі қолданылуыпа күш сала- мыз. Ңауымдық жер иелігін біз ортақ меншік ретіи- де қарастырғымыз келеді.
6
Бізде төртініпі пункттің Кавказ жөніндегі қосымша- ларын редакциялау туралы мәселе болып отыр. Бұл қо- сымшаларды а) пунктіиен кейіи енгізген дұрыс болар еді. Ңарарлардың екі жобасы бар. Егер біз Карский жолдастың түзетуін қабылдасақ, опда пункт өзінің нақ- тылылығып тым көп жоғалтады. Мьгсалы, Уралда қал- дықтардан көз тұиады; ол — крепостниктік тәртіптің нағыз ұясы. Латыштар жөнінде мынапы айтуға болады: олар «мемлжеттің баоқа облыстарында да» деген тұжы- рымға жақыи. Костров жолдастыц ұсынысьін қолдай- мын, атап айтқанда: жердің хизандардың, уақытша міндеттілердің және басқалардың меншігіне көшуі ту- ралы талапты енгізу қажет 114.
7
Либер жолдас бекерге таңданады. Ол бізден ортақ өлшемді талап етеді, бірақ ондай өлшем жоқ. Бір жолы біреуін, екінші жолы екіншісін ұсынуға тура келеді. Бізде өзгермейтін үлгі жоқ. Крепостниктікті жою ту- ралы біздің талабымыз либералдардың талабына сәй- кес келеді дейді. Бірақ либералдар бұл талаптың қалай жүзеге асырылатынын айтпайды. Ал біз болсақ, бұл та- лапты бюрократия емес, қайта езілген таптар жүзеге асыруға тиіс, ал мұның өзі революцияның жолы дейміз. Өзгерістер мен реформалар туралы пікірлерімен халық- тың сана-дезімін «аздырып жүрген» либералдардан біз- дің негізгі айырмашылығьтмыз осы. Егер біз крепост-


312
В. И. ЛЕНИН
пиктікті жою туралы барлық талаптарды ваңтылайтын болсаі^, онда бізде тұтас томдар шығар еді. Сондыңтан да біз азаттық алудың өте маңызды формалары мен түрлерін ғана нұсқаймыз. Ал біздің әр жердегі коми- теттеріміз жалпы программаны дамытып, өздерінің же- ке-дара талаптарыи белгілеп ұсыпады. Троцкийдің біз жергілікті талаптарға тоқтай алмаймыз дегені дұрыс емес, дүрыс болмайтын себебі — хизапдар меп уақыт- ша міндеттілер туралы мәселе — тек жергілікті мәселе ғана емес. Опыц үстіне, мұның өзі аграрлық әдебиеттен мәлім.
8
Либер жолдас кесінді жерлер туралы пупктті жою- ды ұсынады, сондағы бір ғана дәлел — оған шаруалар комптеттерінің ұнамайтындығы. Бұл — таңқаларлық нәрсо. Біз кесінді жерлер шаруаларды құлдыққа түсіре- ді дегеи негізгі мәселеде бір пікірге келген соң, коми- теттің құрылуы содан туатыы жұмыс, бұған бола барлық пунктті теріске шығарудың қисыны жоқ. Сондай-ақ, біз шаруалар комитеттеріне қалай ықпал жүргіземіз деген мәселе де таңқаларльгқ. Сол кезде социал-демо- краттар съездерін көп қиналмай өткізе алады және әр- бір жеке жағдайда қалай қпмылдау керек екені жөнін- де келісе алады деп сенемін.
9
5-параграф жұмыс программасының 16-параграфы- мен байланысты; мұның өзі, атап айтқанда, жартысы жұмысіпылардащ жартысы кәсіпкерлердеп тұратыи соттардың болуын көздейді; біз батырақтардан және ке- дей шаруалардан ерекше өкілдік болуын талап етуге тиіспіз 115.
10
Меніңше, мұның өзі тым артық сияқты, өйткені сот- тардың міндеті шамадан тыс кеңейіп кетер еді 116. Біз- діц коздейтін мақсатымыз — ареігда ақысын кеміту, ал


РСДРП II СЪЕЗІ 313
такса қою белгілі бір фактілерге сүйеніп, өз әрекетінің дұрыстығып дәлелдеу жөнінде жер иеленутпілерге мүм- кіндік берген болар еді. Аренда бағаларының кемуі ол бағаларды арттыру туралы ой атаулыны жояды. Каут- ский Ирландия туралы сөз етіп, онда кәсіптік соттар- дыц епгізілуі кейбір нәтижелер берді деп көрсетеді.


314
В. И. ЛЕНИН
15
ПАРТИЯНЫҢ УСТАВЬІ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
2 (15) АВГУСТ
1
Л е п и н қыоқаша өз тұжырымын қорғап, бұл тұжы- рым: «ұйымдасыңдар!» деген стимул береді дегепді ба- са айтады 117. Партия ұйьгмдары тек профессионал ре- волюционерлерден тұруға тиіс деп ойламау керек. Бізге оте-мөте тар көлемді және ңұпия ұйымдардан бастап, аса кең, еркін, lose Organisationen-re дейін сан алуан ұйымдардың барлық түрлері, сатылары, тараулары ке- рек. Партия ұйымының қажетті белгісі — оны Орталық Комитеттің бекітуі.
2
Меп ең алдымен мәселеге қатысы аздау екі ескерту айтайын деп ©ді-м. Біріншіден, Аксельродтың «келісу керек» деген сыпайы (мұны кекесінсіз айтып отырмын) ұсынысы жөнінде. Оныц бұл шақыруына мен ықыла- сьтммен қосылар-ақ едім, өйткені біздің арамыздағы пі- кір алалығын — партияның өмір сүру не елу тағдырын шешерліктей өте елеулі алалық деп тіпті санамаймын. Уставтың жаман пупктінен біз құрып кетпейміз! Бірақ іс екі тұжырымның біріп таңдауға тірелген соц, мен Мартовтың түжырыМы — алғашқы жобаны нашарлату болады, нашарлату болғанда — партияға, белгілі жағ- дайларда, көп зиян келтіре алатын нашарлату болады деген өзімнің берік тұжырымымнан бас тарта алмай- мын. Екінші ескертуім Брукэр жолдасқа қатысты. Бру- кэр жолдастың барлық жерлерде сайлау прииципіп қол- дану ниетімен, менің партия мушесі деген ұғымды. бір


РСДРП II СЪЕЗІ
315
өзі ғана азды-көпті дәл анықтайтын тұжырымымды қа- был алғаны әбден табиғи нәрсе. Сондықтан Брукэр жолдастың менімен келісуі жөнінде Мартов жолдастыц мәз болуы маған түсіпіксіз. Брукэрдің себептері мен дәлелдерін талдамастан, оның айтқанына қарама-қарсы келетін пікірді Мартов жолдас шынымен-ақ қалайша өзіне басшылыц деп таныды екен?
Шын мәніне келгенде, менің айтарым: Троцкий жол- дас Плеханов жолдастың негізгі пікірін мүлдем түгіін- беген, сондықтан өзінің пікірінде мәселенің бүкіл мә- ніне көңіл аудармайды. Ол интеллигенттер мен жұмыс- шылар туралы, таптық көзқарас туралы және бұқара- лық қозғалыс туралы айтты, бірақ мепің тұжырымым партия мүшесі дегеп үғьгмды тарылта ма әлде кеңейте ме? дегеп негізгі сұрақты байқамады. Егер ол озіпо осы сұрақты қойған болса, ол меніц тұжырымымныц бұл ұғымды тарылтатынын, ал Мартовтың тұжырымы ке- ңейтетінін, оның тұжырымының айырмасы (Мартовтың озінің дұрыс айтқаныидай) «икемділігінде» екенін оп- оңай аңғарар еді. Ал партия тұрмысының қазір басы- мыздан кешіріп отырған кезі сияқты кезеңінде нақ осы «икемділік» алауыздықтың, солқылдақтықтың, оппор- тунизмнің барлық элементтеріне есік ашатыны сөзсіз. Бұл дарапайым да айқын қорытындыны теріске шығару үшін ондай элементтердің жоқ екенін дәлелдеу керек, ал Троцкий жолдас бұлай істеуді ойлаған да жоқ. Иә, мұны дәлелдеуге болмайды да, өйткені ондай элемент- тердің аз емес екенін, олардың жұмысшы табы ішінде де бар екенін жұрттың бәрі біледі. Партияныц ұстаған жолының беріктігін, принциптерінің тазалығын сақтау нақ қазір өте-мөте қажет болып отыр, өйткені бірлігі жөнінен қалпына келтірілгсп партия өз қатарына толып жатқан тұрлаусыз элементтерді қабылдайды, партия өскен сайын бұл элементтердің саны да өсе береді. Пар- тия заговорлық ұйым емес дегепде (көптегеи басқа адамдар да маған осылай қарсы болған) Троцкий менің «Не істеу керек?» дегеи кітабымның негізгі пікірін мүл- дем теріс түсінгеп. Ол меиіц оз кітабымда ең құпия, ең тар өрісті ұйымдардаи бастап, біршама кең, «еркін» (lose) ұйымдарга дейін, ұйымтіың толыгі жатқан түтас


316
В. И. ЛЕНИН
типтерін ұсынғанымды ұмытқан *. Ол — партия жүмыс- шы табының орасан зор бұқарасының алдыңғы қатар- дағы отряды, басшысы ғана болуға тиіс екенін, бұл жұ- мысшы табының бәрі (немесе бәрі дерлік) партия ұйым- дарының «бақылауымен және басшылығымен» жұмыс істейтінін, бірақ «партияға» бәрі бірдей кірмейтінін және бәрі бірдей кіруге тиіс емес екенін ұмытқан. Шы- нында да, өзінің негізғі ңатесінің салдарынан Троцкиіі жолдастың қандай қорытындыға келетінін қараңыздар. Ол осында бізге: егер жұмысшылар лек-легімен тұтқын- ға алынып, жұмысшылардыц бәрі де партияда жоқпыз десе, онда біздіц партия таңданарлықтай болар еді! — деді. Керісінше емес пе? Троцкий жолдастың пікірі таң- данарлық емес пе? Ол азды-көпті тәжірибесі бар рево- люционер атаулының бәрін тек қуандыратып нәрсені қайғыратып нәрсе деп санайды. Егер стачкалар, демон- страциялар жасағапы үшін тұтқынға алыпатыи жүздс- ғеи, мыңдағап жұмысшылар партия ұйьшдарыпыц мү- шесі болмай шықса, онда бүл ұйымдарымыздыц жаңсы екеидігіи ғана, біздіц өз міндетімізді — басшылардың азды-көпті шағын тобын астыртын жағдайда сақтап, қозғалысқа мүмкіндігіншс қалың бұқараны қатыстыру міндетін орындап отырғанымызды дәлелдер сді.
Мартовтың тұжырымын жақтайтыпдардың ңателері- нің түп-тамыры мынада: олар біздің партия тұрмысы- ның негізгі қырсығының бірін еле-мейтіні былай тұр- сын, қайта тіпті ол қырсықты дәріптейді. Ол қырсық мынау: жалпыға бірдей дерлік саяси паразылық болып отырғап жағдайда, жұмыс мүлдем жасырын жүрғізіліп отырғаи жағдайда, қызметтіц кобіп оте шағып қүпия үйірмелерге, тіпті жеке кездесулерге шоғырландырыи отырған жағдайларда бізге мылжыцдауіпылар мен жұ- мыс істеушілерді айыра білу өте-мөте қиын, мүмкін емес дерлік. Және Росспя сияқты, осы екі категория- ның шатастырылуы дағдыға айналып, көп былық және зиян жасаған басқа ел табыла қояр ма екен. Біз интел- лигенция арасыпда ғаіта омес, жұмыбшы табы арасын- * Қараңыз: ІІІығармалар толық жинағы, 6-том, 131-бет. Ред.


РСДРГІ II СЪЕЗІ
317
да да осы қырсықтап қатты зиян көріп отырмыз, ал Мартов жолдастың тұжырымы осы қырсықты заңдан- дырады. Бұл тұжырым журттъщ бэрін, эрбір адамды партия мүшесі етуге сөзсіз тырысады; мұны Мартов жолдастың өзі де еріксіз мойындауға тиіс еді — «тіле- сеціздер, солай» деді ол. Біздің тілемейтініміздің өзі нақ осы! Мартовтьщ тұжырымына біздің мұншалықты үзілді-кесілді қарсы шығып отырғапымыз да пақ сои- дықтан. Бір мылжыцпыц партия мүшесі болуға право- сы және мүмкіншілігі болғанша, жұмыс істеуші он адампыц оздерін партия мүшесіміз деп атамағапы жақ- сы (шын қызметкер шеп кумайды!). Мағаи ешбір дау- сыз болып көріиетіп, мепі Мартовқа қарсы күресуге мәжбүр етіп отырған принцип осы. Маған: біз партия мүшелеріне ешқапдай право бермейміз ғой, сондықтан қияпат жасалуы да мүмкіп емес деп қарсы шыққандар болды. Мұндай 'қарсылық мүлдем негізсіз: егер бізде партия мүшесіиің дәл ңапдай ерекшс право алатыны көрсетілмеген болса, бізде партия мүшелерінің право- ларын шектеу туралы да ешқандай нұсқау берілмеген- дігін ескеріңіздер. Бұл — біріншіден. Ал екіншіден, бұл — бастысы, тіпті правоны былай қойғанда да, пар- тияііыц әрбір мүшесі партия үшін жауапты, партия әрбір муиіесі ушін жауапты екенін ұмытуға болмайды. Ал саяси қызметтіц біздегі жағдайыпда, жаца ғана на- ғыз саяси ұйымдаса бастағап жағдайыпда ұйымға мүше еместергс мүшслік право беру, ұйымга кірмейтін (және, мүмкііі, әдейі кірмейтіп) адамдар үшіп жауапты болуды партияға жүктеу мүлде қауіпті, тіпті зияпды іс болар еді. Партия ұйымьшыц мүиіесі смес адампыц жігерлі жұмыс істеуіис қарамастап, сотта озііі партия мүшесімін деп атауыпа правосы жоқ дегеп 'созді естігепде, Мар- тов жолдастьщ тобе шашы тік тұрды. Бұл мепі шошыт- пайды. Ңайта, партия ұйымдарыпыц ешбірінде жоқ бола тұрып, озін партия мүпгесіміп деп атайтын адам сотта озін қолайсыз жақтан көрсетсе, бұл үлкен зиян болар еді. Ондай адам ұйымның бақылауымен және басшылығымен жұмыс істеді дегенді теріске шығару мүмкін емес, нақ сол терминнің екі ұпгтылығынан мүм- кіп емес. Іс жүзінде «бақылауымен жәпе баспіылығы-


318
В. И. ЛЕНИН
мен» деген сөздер бацылаудъщ да, басшылы^тъщ да болмауына әкеліп соқтырады, бұған күмән болмасқа тиіс. Ортальгқ Комитеттің жұмыс істейтін, бірақ ұйым- ға кірмеитін адамдардың бәріне бірдей, нағыз бақылау жүргізіп отыруға еш уақытта шамасы келмейді. Біздің міндетіміз — іс жузіндегі бақылауды Орталық Комитет- тің қолына беру. Біздің міндетіміз — партпямыздыц бе- ріктігіп, ұстамдылығын, тазалығын сат^тау. Біз партия мүшесіпің атағы мен маңызып жоғары көтерген үотіне көтере түсуге тиіспіз,— лііне, сондықтан мен Мартов- тың тұжырымына қарсымын.
Ңолжазбамен салыстырылған
3
Л е н и н партия өз мүшелерінің қаржысынан өмір сүруге тиіс екенін жұрттың бәрі мойындайтындықтан, материалдық жағынан қолдау туралы сөздерді енгізуді талап етеді. Саяси партияны құру туралы мәселеде мо- ральдық пікірлерге сүйепуге болмайды.


РСДРП II СЪЕЗІ
319
16
ПАРТИЯ УСТАВЫ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
4 (17) АВГУСТ
1
Л е н и н бірінші тұжырымның Советке аралық сипат беретіндігінен оны қолайсыз деп табады118. Ал Со- вет тек аралық мекеме ғана емес, сонымен қатар Орта- лық Комитет пен Орталық Орган қызметін үйлестіріп отырушы да мекеме болуға тиіс. Оның үстіне бесінші мүшепі съездің 'тағайындағанып жақтайды. Советтің төрт мүшесі бесінші мүіпені сайлай алмайтын жағдай болуы мүмкін; онда біз қажетті мекемесіз қаламыз.
2
Л е н и н Засулич жолдастың дәлелдерін орынсыз деп біледі 1І9. Оның ікелтірген оқиғасы бұл ретте енді күрес болып табылады; ал бұл жағдайда ешқандай ус- тавтың көмегі жоқ. Бесішпі мүшені сайлау жөпінде Со- веттің төрт мүшесіне рұқсат беріп, біз мұнымызбен күресті уставқа енгіземіз. Советтің ымыраластыру меке- месінің сипатында ғана болмайтынын: мысалы, Совет- тің екі мүтпесінің устав бойынша оны шақыруға пра- восы бар екенін атап көрсетуді қажет деп санайды.
3
Л е н и н бұл жерін сақтап қалуды жақтайды; орта- лыққа дейін арыз жазып баруы жонінде ешкімгө ты- йым салуға болмайды. Мұныц өзі бір орталыққа бағып- дырудың қажетті шарты 12°.


320
В. И. ЛЕНИН
4121
Бұл жерде екі мәселе бар. Бірінші мәселе беделді көпшілік туралы, мұны 4/б-тен 2/з-ге дейін кеміту керек деген ұсынысқа мен де қарсымын. Дәлелденген нара- зылықты енгізу пайдалы емес, бұған мен де қарсы- мып 122. Екіпші мәселепіц — Орталық Комитет пеп Ор- талық Оргаітпьщ кооптацияны өзара бақылау правосы туралы мәселенің мацызы апағұрлым зор. Екі орталық орынның — 'бір-бірімен келісіп отыруы үйлесімді жұ- мыстың керөкті шарты. Бұл арада мәселе екі орталык, орынныц ажырасуы туралы больгп отыр. Кімде-кім жік- ке бөлінуді тілемесе, ол үйлесгм болуын ойлауға тиіс. Жік туғызған адамдардың болғаны партияның өмірінен мәлім. Бұл — принципті мәселе, маңызды мә«селе, пар- тияның келешектегі бүкіл тағдырының осыған байла- нысты болуы мүмкін.
5
Егер устав бір аяғыпан ақсап отырған болса, Егоров жолдас оны екі аяғынап бірдей ақсатып отыр 123. Совет ерекше жағдайларда ғапа кооптациялайды. Мүның озі күрделі механизм болғандықтап да, екі жақ үшін, екі орталық үшін толық сенімнің болуы қажет; өзара то- лық сенім болмайынтпа, бірлесіп істеген жұмыстың же- місті болуы мүмкін емес. Сондықтан бірлесіп дұрыс жұмыс істеу жайыпдағы бүкіл мәселе кооптациялау правосьгмен тығыз байлапысты. Дейч жолдас техника- льгң іқиыншылықтар жайындағы мәселені бостан-босқа тым артық бағалап жіберген.


РСДРП II СЪЕЗІ
321
17
ПАРТИЯ УСТАВЫ ЖОБАСЫНЫҢ 12-ПАРАГРАФЫНА ҚОСЬІМША
Орталық Комитеттің жәпе Орталық Орган редакция- сының мүшелеріп кооптациялауға партия Советінің барлық мүшелерініц келісімімен ғапа жол беріледі.
5(18) августа енгізглгси


322
В. И. ЛЕНИН
18
ПАРТИЯ УСТАВЫ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
5 (18) АВГУСТ
1
Екі қарсылықтың екеуіне де қысқаша жауап бере- мін 124. Мартов жолдас мені мүшелерді кооптациялаған- да екі коллегияның бірауыздылығын ұсынады дейді; бұл — дұрыс емес. Съезд екі мүшенің әрқайсысына veto правосын бермеуді ұйғарды, бәлкім, кең коллегия- лар жеткілікті болар, бірақ мұның өзі екі орталықтың бірлесіп істейтін жұмысының бүкіл қызметін үйлестіріп отыратын мекемеге осы билікті біз бере алмаймыз де- ген сөз емес. Екі орталықтың бірлесіп жұмыс істеуі то- лық бірауыздылык, болуын және тіпті жеке адамныц ынтымақты болуын талап етеді, ал мұның өзі бірауыз- ды кооптация болғанда ғана мүмкін нәрсе. Өйткені екі мүше кооптация қажет деп тапса, онда олар Советті шақыра алады гой.
2
Мартовтың түзетуі Орталық Комитет пен Орталық Органда кооптацияның бірауызды болуы туралы бұрын қабылданған пунктке қайшы келеді 125.
3
Мартов жолдастың түсіндіруі дұрыс емес, өйткені жою бірауыздылыққа қайшы келеді126. Мен съезден Мартов жолдастыц түзетуін дауысқа қоюдың керегі бар ма, жоқ па — осыны шешуді сұраймын.


РСДРП II СЪЕЗІ
323
4
Шынына келгенде мен Глебов пен Дейч жолдастар- мен дауласып жатпас едім, бірақ мен Лига туралы ус- тавта айтуды қажет деп санаймын, себебі, біріншіден, Лиганың бар екені туралы жұрттың бәрі білсін, екінші- ден, Лиганың партиядағы өкілдігін ескі уставтар бойынша атап өту үшін, үшіншіден, мұның себебі басқа ұйымдардың бәрі комитеттердің жағдайында болып отыр, ал Лига оның ерекшс жағдайын айқындап көр- сетуі үшін енгізілуде 127.


324
В. ІТ Л Е II И II
19
МАРТЫНОВ ПЕН АКИМОВТЬІҢ МӘЛІМДЕМЕСІ
ЖӨН1НДЕ1І ҚАРАРДЫЦ ЖОБАСЫ 128
Мартынов пен Акимов жолдастардың мәлімдемесін съездің мүшелері туралы жәнө тіпті партияның мүше- лері туралы түсінігімізге қаіішы келетін мәлімдеме деп танып, съезд Акимов пен Мартыпов жолдастарга не оз- дерінің мәлімдемесіп қайтып алуды, не оздорінің пар- тиядан шығуы туралы айқып айтуды ұсынады. Прото- колдарға келетін болсақ, съезд олардың протоколдар бекітілетін кездегі ерекше мәжіліскө қатысуына қалай да мүмкіпдік береді.
1903 ж. 5(18) августа жазъілған
Біргншг per 1927 ж. Лениннщ VI жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр


РСДРП II СЪЕЗІ
325
20
МАРТЫНОВ ПЕН АКИМОВТЫҢ МӘЛІМДЕМЕСІ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР
5 (18) АВГУСТ
1
Бюро Мартынов пен Акимов жолдастардың таңертең- гі мәжілісте берген мәлімдемесін талқылады. Көрсетіл- ген дәлел теріс және мейлінше таңданарлық бола тұрса да, мен оған тоқтамаймын. Одақты жабу туралы ешкім еш жерде мәлімдеме жасағап жоқ, Мартынов пен Аки- мов жолдастар съездің Лига туралы шешімінен жапа- ма түрде теріс қорытынды жасады. Бірақ тіпті Одақтыц жабылуы да съезд жұмысына делегаттардың қатысу правосын жоя алмайды. Дәл сол сияқты съезд дауыс беруге т^атысудан бас тартуға жол бере алмайды. Съез- дің мүшесі тек протоколдарды гана бекітіп, опың басқа жұмыстарына қатыспай отыра алмайды. Бюро әзірше ешқандай қарар ұсынбайды және бұл мәселені съездің талқылауына қояды. Мартынов пен Акимовтыц мәлім- демесі барынша дұрыс емес және съезд мүшесінің ата- ғына қайшы келеді.
2
Мұнда қайдагы бір қпсьтпсыз және қолайсыз жагдай туып отыр. Бір жагьтпан, бізге съездің шешімдерінс ба- ғынамыз дейді, окіпші жагынап, устав жопіпдегі шс- шімге бола кеткісі келеді. Осыпда Ұйымдастыру коми- теті танығап ұйымиыц делегаты ретінде келген біздің қай-қайсымыз да съездің мүшесі болдық. Үйымның ешқандай таратылуы бұл атақты жоймайды. Біздің, бюроның, дауыс беру кезінде қалай етуіміз керек? Мүл-


326
В. И. ЛЕНИН
де кеткендерді есептемеуге болмайды, өиткені съезд өз құрамын бекітіп қойды. Бұл арада бір логикалық қо- рытынды бар — партияның қатарынан біржола кету ке- рек. Ал протоколдарды Одақтағы жолдастарды да ар- найы шақырып бекітуге болады, ал съезд өз протокол- дарын оларсыз да бекітуге праволы.


РСДРП II СЪЕЗІ
327
21
БУНДТЫҢ РСДРП-дан ШЫҒУЫ ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ 129
Бундтың шығуы
Съезд Бунд делегаттарының съезд көпшілігінің ше- шіміне бағынудан бас тартуын Бундтың РСДРП-дан шығуы деп қарайды 13°.
Съезд бұл қадамға өте өкінеді, съезд мұны «еврей жұмысшы одағының» қазіргі басшыларының үлкен саяси қатесі, бұл қате еврей пролетариатының жәпс жұмысшы қозғалысының мүдделеріне зиянды әсерін тигізбей қоймайды деп біледі. Бунд делегаттарының өз қадамын ақтайтын дәлелдерін съезд практикалық жа- ғынан алғанда орыс социал-демократтарының социал- демократиялық сепімдерінің шып еместігі, дойексіздігі женіндегі мүлдем дәлелсіз ңауіптенушіліктер мен құр күдіктевушіліктер деп, ал теориялық жағынап Бундтың социал-демократиялық ңозғалысыпа ұлтшылдықтың еніп кетуінің өкінішті нэтижесі деп таниды.
Съезд Россиядағы еврсй және орыс жұмысшы қозға- лысының толық жәнө өте тығыз байланысы, тек прин- циптік жағынан ғана емес, ұйымдық жағынан да бо- луын тілеп, оның керектігіне берік сенім білдіреді және съездің осы қаулысымен де, орыс социал-демократиясы- иың қандай бір үлт қозғалысына жалпы көзқарасымен де еврей пролетариатын толық таныстырудың барлық шараларын қолдануға қаулы етеді.
1903 ж. 5(18) августа жазылған
Бірінші рет 1930 ж. Ленинніц XV жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр


328
В. И. ЛЕНИН
22
БУНДТЫҢ РСДРП-дан ШЫҒУЫ ТУРАЛЫ МАРТОВТЫҢ ҚАРАРЫНА ҚОСЫМША
Еврей жұмысшы қозгалысы меп еврей емсс жүмыс- шы қозғалысыныц бірлігіи қалпыпа келтіру жөиіпде және орыс социал-демократиясының ұлт мәселесін қа- лай қоятынын еврей жұмысшыларының мүмкіндігінше неғұрлым қалыц бұқарасына түсіпдіру жөнінде съезд барлық шараны қолдануға қаулы етеді.
1903 ж. 5(18) августа жазылған
Біргншг рет, цолжазба бойынша басылып отыр


РСДРП II СЪЕЗІ
329
23
ЖЕКЕ ТОПТАР ТУРЛЛЫ ҢАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ
Жеке топтар
Съезд социал-демократтардың «Күрес», «Өмір», «Ерік»131 спяқты топтарының жеке-жеке өмір сүретініне өзініц өкінішін білдіреді. Олардың бұл оқшаулануы, бір жагыпан, партия іпіінде жол беруге болмайтып шырыш бұзушылықты тугызбай қоймайды, ал екінші жағынап, социал-дсмократиялық козқарастар мен социал-демо- кратиялық тактикадан социал-революционизм дейтін- нің жағына қарай («Ерікте» және ішінара «Күрестің» аграрлық программасында) немесе христиан социализ- мі мен анархизмнің жағына қарай («Өмірде») өкінішті ауытқушылықтарды туғызбай қоймайды. Съезд осы ай- тылғап топтар да, өздерін социал-демократия қатарып- да санап жүргсн барлық адамдардың топтары да бірыц- ғай және ұйымдасқан орыс социал-демократиясыныц қатарына кірулерін тілейтіндігін білдіреді. Съезд Орта- лық Комитетке керекті мәліметтер жинауды және атал- ған топтар мен тағы басқа жеке топтардың партия ішіндегі орны туралы немесе оларга партиямыздың көз- қарасы туралы түпкілікті қаулы алуды тапсырады.
1903 ж. 5 'немесе 6 (18 немесе 19) августа жазылған
Бгріншг рет 1930 ж. Ленинніц
XV жинағында басылған
Ңолжазба бойитиа басъілып отыр


330
В. И. ЛЕНИН
24
ӘСКЕРДЕГІ ЖҮМЫС ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ
Әскер
Съезд әскер арасындағы социал-демократиялық на- сихат пен үгіттің маңыздылығына барлық партия ұйым- дарының назарын аударады және офицерлер мен тө- менгі қызметкерлердің арасындағы барлық байланыс- тарды тезірек нығайтып, қалыптастыруға бар күшті жұмсауды ұсынады. Съезд әскерде қызмет ететін со- циал-демократтардың айрықша топтары құрылуын, сөй- тіп ол топтар жергілікті комитеттерде (комитет ұйымы- ның тармағы ретінде) немесе орталық ұйымда (тура Орталық Комитет күрған және қолма-қол соған бағы- натын мекемелер ретінде) белгілі бір жағдайда болуын ңажетті деп таниды.
1903 ж. 5—10 (18—23) августа
жазылған Ңолжазба бойыніиа
басылып отыр
Біргниіг рет 1930 ж. Лениннгц XV жинағында басъілған


РСДРП II СЪЕЗІ
331
25
ШЛРУАЛАР АРАСЬІНДАҒЫ ЖҮМЫС ТУРАЛЫ қарардың ЖОБАСЫ
Шаруалар
С/ьсзд іпаруалар арасыпдагы жүмысты күшеіітіп, пы- ғайтудыц мацыздылығыла барлық партия мүшелерінің айрықша назарып аударады. Шаруаларга (әсірссе де- ревпя пролетариатыпа) барлық социал-демократпяльщ программаны тұтас алып түсіндіріп отыру керск, аграр- лық программаның маңызын қазіргі құрылыс негізін- дегі бірінші жәпе таяудағы талаптар екеніи түсіндірііг отыру керек. Деревпяда саналы шаруалар мен пнтелли- гент қызметкерлерден партия комитеттерімен үзбей ха- барласып отыратын социал-демократтардыц берік ұйымдасқан топтарын құруға тырысу керек. Принцші- сіздік және реакцияшыл халықшылдың соқыр сенімдер таратушы социалист-революционерлердіц наспхатыпа шаруалардың оз ортасында қарсы әрекет жасау керск.
1903 ж. 5—10 (18—23) августа жазылған
Біргншг рет 1930 ж. Лениннгц XV жинағында басылған
Ңолжазба бойыіша басылып отыр
12 7-том


332
В. И. ЛЕНИН
26
«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫ САЙЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕІІ СӨЗ132
7 (20) АВГУСТ
Жолдастар! Мартовтың созі тацқаларлық болгапы сопшалық, мея оның мәселе қоюына үзілді-кесілді қар- сы шығуға өзімді мәжбүр болып отырмын деп білеміп. Мен ең алдымси мынаны ескертемін: родакцпяпы сай- лаудың өзіне Мартовтыц қарсылығы, оныц өзініц және жолдастарының сайланбақшы редакцияға қатысудан бас тартуы «Искра» партиялық орган болып таныларда біздің бәріміздің (соның ішіпде Мартовтың да) айтқан- дарымызға орескол ңайшы келеді. Онда бізге мұны мойындаудың түк мағынасы жоқ, өйткені редакцияны бекітпей тұрып, газеттің атын бекітуге болмайды деп қарсы шыққандар болды, сонда бұл қарсы шыққандар- ға Мартов жолдастың өзі: буларъщ дурыс емес, аньщ саяси бағыт бекітілгелі отыр, редакцияның құрамы еш нәрсемен алдын ала шешілмейді, редакторлардың сай- лауы әлі алда, біздің Tagesordnung-тьщ 133 24-пунктін- де деп түсінік берген болатын. Сондықтан «Искраны» тануға шек қою жөнінде айтуға Мартов жолдастың қа- зір мулдем ешуандай правосы жоқ еді. Сондықтан Мартовтьщ: редакцияда бірге болған ескі жолдастарым- нан қалып, үштікке жалғыз кіруім барлық саяси ата- ғыма дақ түсірер еді деген сөзі саяси угымдарды адам айтцысыз шатастырғандыі$ты ғана көрсетеді. Бұл көз- қарасты жақтап шығу деген сөз — жаңа сайлау жүргі- зуге, қызмет адамдарын қандай да болса өзгертугө, съездің өзі уәкіл еткен коллегияларды қайта қарастыру- ға съездің правосы бар екенін теріске шығару деген


РСДРП II СЪЕЗІ
333
соз. Мәселені бұлайша қоюдың істі ңаншалық шатасты- ратыны Үйымдастыру комитетінің мысалынан-ақ көрі- ніп тұр. Ұйымдастыру комитетіне біз съездің толық сенетінін және алғыс айтатынын білдірдік, бірақ, соны- мен қатар, біз Ұйымдастыру комитетінің ішкі қатынас- тарын білуге съездің правосы жоқ дегеи ойды келемеж еттік, сонымен қатар, біз Ұйымдастыру комитетініц бұ- рынғы құрамы бұл құрамды «жолдастыққа жатпайтын» жолмен ңайта іріктеуімізге, цандай элементтөрден бол- са да жаца Орталық Комитет құруымызға қысым жасайды-ау деген жорамалдың қандайын болса да таста- дың. Тағы да қайталап айтамын: Мартов жолдастың бү- рынғы коллегияпың бір бөлігін сайлауға болады деген козқарасында саяси ұғымдарды орасан зор шатастыр- ғандық байқалады.
Енді мен «екі үштік» 134 мәселесіне келейін. Мартов жолдас «екі үштік» жобасы редакцияның бір мүшесі- иің, бір-ақ адамның жобасы (атап айтқанда менің жо- бам), ол жобаға содан басқа ешкім жауапты емес деді. Бұлай дегенгө мен узілді-кесілді ңарсылыц білдіремін және мулдем теріс деп мәлімдейміи. Съезде редакция- ның еркін сайлануын талап етемін деп мен съезд ашьь лудан бірнеше апта бұрын Мартов жолдас пен редак- цияның тағы бір мүшесіне ашық айтқанымды Мартов жолдастың есіне саламын. Мен ол жоспардан «екі уш- тікті» сайлау жөяінде Мартов жолдастъщ озі маған одан неғұрлым қолайлырақ жоспар ұсынғаидықтаи бас тарттым. Меіі сол ксзде бұл жоспарды тұжырымдап, цагаз бетііге түсіріп, ец алдымен Мартов жолдастыц озіпе жібердім, Мартов жолдас опы түзетііг, озіме қай- тарды,— міне, яақ сол түзотілгсп данасы қолымда тұр, Мартовтыц түзетулері қызыл сыямен жазылган 135. Бұл жобаны бірталай жолдастар кейін әлденеше рет көрген болатын, редакцияның барлық мүшелері де көрді, бірақ бүғап ешкім еш уацытта рөсми қарсылық білдіргсн жоқ. «Ресми» деп отырмын, өйткені жаңылмасам, Ак- сельрод жолдас бірде, жай сөз арасында, бұл жобаны қолдамайтынын айтқан болатын. Біраң редакцпяның ңолдамайтынын жай ескертумен ғана білдіру жеткілік- сіз екендігі озіпен-өзі түсіпікті. Редакцияныц съсзд 12*


334
В. И. ЛЕНИН
алдында-ақ жетінші адамды шақыру туралы ресми ше- шім қабылдауы да тегін емес-ті, мұны керек бола қал- ған жағдайда съезде коллективтік бір пікір айту, бұл- жымас шешім қабылдау үшін істеген болатыи, алты кі- сілік коллегиямызда мұиы істеуге көбінесө мүмкіндік болмайтын. Алтылықты редакцияның тұрақты жетінші мүшесімен толықтыру біздің көптен ойланып жүрген ісіміз екеніп редакция мушелерінщ бәрі де біледі. Сөй- тіп, қайталап айтамын, «екі үштікті» сайлау сияқты жол өте табпғіг жол болды, 'меп опы озімнің жобама Мартов жолдасқа айтып, оның ризашылыгымен кіргіз- дім. Екі үшті'к сайлау жүйесінің болуы керек екендігін «искратпылдардыц» жокс жиналыстарыпда Мартов жол- дас Троцкий жолдаспен жәпе тағы басқаларымеп бірге одаті кейіп әлдепешо рет жақтаған болатып.
Мартов жолдастың екі үштік жобасы жеке сипатта жасалды дегеи 'создерін түзете отырып, мен, алайда, бұ- рыпгы редакцияны бекітпеу жөнінде біздің жасаған шарамызға сол Мартовтың өзінің 'қандай «саяси ма- ңыз» бергепін сөз етпекіпі емеспін. Ңайта, Мартов жол- дастыц 'бұл қадамымыздың үлкен саяси маңызы бар дө- гоніне даусыз толық қосыламын, .бірақ саяси мацызы болғанда Мартов айтқандай емес. Ол мұны — Россияда Орталық Комитетке ықпал жүргізу үшін күресу өре- кеті дейді. Меп Мартовтан да әрірек барамын. «Искра- ның» жеке топ ретінде осы күпге дейіпгі істеп келген жұмысьшьщ -барлығы да өзінің ықпальш жүргізу үшін күрес болғаіт, ал епді әңгімс ьтқпал үшіп күрссу тура- лы ғапа емес, үлкепірек мәсело туралы, ықпалды уйымдастыру жағыиаи иығайту туралы болып отыр. Саяси жағыпап Мартов жолдаспеп ексуміздің арамыз бұл жерде қаншалықты қашықтап отырғанын мыпадап коруғе болады: ол маған Ортальгқ Комитетке ықпал жүргіздіртпек болады деп кінэ тағады, ал мен мүны өзімнің сіңірген ецбегім деп білеміп, *мен бұл ықпалды ұйымдастьгру жолымен нығайтуға талпынып келдім және бұдан былай да соған талпына бермекпін. Бақсақ, екеуміз тіпті екі түрлі сөйлеп отыр өкеігбіз! Егер біздің бүкіл жұмысымыздың, біздің бүкіл күш-жігеріміздің мақсаты ыңпалды толЫк, жүргізу жәпе пығайту үшін


РСДРП II СЪЕЗІ
335
күрес болмай, бұрынғыша ықпал жүргізу үшін күрес болып қала беретін 'болса, біздің бұл жұмысьгмыз беп күш-жігеріміздің не қажеті болар еді. Иә, Мартов жол- дас әбден дұрыс айтады: жасалған қадамымыздың ірі саяси мацызы бар екені сөзсіз, мұның өзі партиямыз- дың ілгергі істері үшін қазір белгілі екі бағыттың бірін таңдап алғанымызды көрсетеді. «Партия ішіндегі қор- шау жағдайы» туралы, «жеке адамдар мен топтарға қарсы айрьгқша заңдар» туралы және т. с. қорқыныпі- ты сөздер мені титтей де қорқытпайды. Тиянақсыз, солқылдақ элементтерге «қоршау жағдайып» жасайты- нымыз былай тұрсып, оиы жасауға міндеттіміз, сон- дықтаи партиямыздың бүкіл уставы, бүгіннен бастап съезде бекітілген цептрализміміз саяси тиянаі^сызды^- тъщ осыншама көп негізі үіпін «қоршау жағдайы» бо- лып табылады. Атап айтқанда, тиянақсыздыққа қарсы ерекше, тіпті айрықша заңдар керек те, сондықтан съезд жасаған қадам осъшдай заңдар мен осындай ша- ралардың -берік негізін салып, саяси бағытты дұрыс белгілеп берді.
Ңолжазба бойыніиа басылып отыр


336
В. И. ЛЕНИН
27
ІІАРТИЯНЫҢ ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ САЙЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
7 (20) АВГУСТ
Бізді ынтымақты көпшілік бар деп кінәлады. Мұның ешбір сөкеттігі жоқ. Бұл арада ынтымақты көпшілік құрылған екен 136, онда сайланған Орталық Комитеттің іске қабілетті-қабілетсіз болып шығатындығы қазірдің өзінде ақылға салынып ойланылғаны. Кездейсоңтық ту- ралы сөз етуге болмайды. Толық кепілдік бар. Сайлау- ды кейінге калдыруға болмайды. Уақыт өте аз қалды. Мартов жолдастың сайлауды кейшге қалдыру женіиде- гі ұсынысы — нсгізсіз. Русов жолдастың ұсынысын қолдаймын 137.


РСДРП II С/ЬЕЗІ
337
28
СЕКТАНТТАР ҮШІН ОРГАН ШЫҒАРУ ТУРАЛЫ
ҚАРАРДЬІҢ ЖОБАСЫ 138
Россияда сектапттьтқ қозгалыс өзінің көптеген көрі-* ністерінде Россиядағы демократиялық ағымдардың бірі болып табылатынын ескере отырып, II съезд партия- ның барлық мүшелерінің назарын сектанттарды со- циал-демократияға тарту мақсатымен олардың арасын- да жұмыс жүргізуге аударады. Тәжірибе ретінде съезд В. Бонч-Бруевичтің Орталық Орган редакциясының ба- қылауымеи көпшілікке арналған «Среди сектантов» де- ген шағын газет шығаруына рұқсат өтеді және Орта- лық Комитет иен Орталық Орган редакциясына бұл басылымның жүзеге асуы мен табысты болуына және оның дұрыс жұмыс атқаруының барлық жағдайларын белгілеуге қажетті шаралар қолдануды тапсырады.
1903 ж. 10(23) августа жазылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр


338
В. И. ЛЕНИН
29
ПОТРЕСОВТЫҢ (СТАРОВЕРДІҢ) ЛИБЕРАЛДАРҒА КӨЗҚАРАС ТУРАЛЫ ҚАРАРЫ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ 139
10 (23) АВГУСТ
Старовердің қарары теріс түсіпілетін болады: студент- тер қозғалысы мен «Освобождение» — екі түрлі нәрсе. Бұларға бірдей көзқараста болу зиянды. Струвенің есі- мі әбден белгілі, сондықтан жүмысшылар оны біледі. Старовер жолдас белтілі бір директива беру керек деп ойлайды; меніңше, бізге айқын принципті және такти- калық көзқарас керек.


РСДРП II съют
339
30
ОҚУШЫ ЖАСТАРҒА КӨЗҚАРАС ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
10 (23) АВГУСТ
«Жалған достар» деген тұжырымды те>к қана реак- ционерлер қолданып отырған жоқ, ондай жал-ған дос- тардың бар екенін біз либералдар мен социалист-рево- люционерлердің мысалынан көріп отырмыз. Нақ осы жалған достар жастардың әр түрлі ағымдарды айыра білуінің керегі жоқ деп азғырады. Ал біз біртұтас ре- волюциялық дүние танымды үйретіп шығаруды басты мақсат етіп алға ңоямыз, ал бұдан былайғы практика- лық міндет — жастардыц ұйымдасып, біздің комитег- терімізге ікелуінде.


340
РЕФОРМАЛАР ЗАМАНЫ
Иә, біз, созсіз, реформалар заманын бастан кешірііі отырмыз; қазіргі Россияға қолданғанда бүл сөздер қан- шалықты құлаққа жат естілсе де, осылай болып отыр. Ішкі саясаттың барлық саласында, ішкі жауға қарсы күресу саласыпан басқаларында, тоқыраушылық, бірақ осыған қарамастан,— дәлірек айтқанда, нақ осы себеп- тен,— реформалар жасауға әрқапган, үздіксіз әрекет- тенушілік, ең көкейтесті, ең айбынды қоғамдық-саяси қатынастар саласында реформаларға дүрсе қоя беруші- лік байқалады. Саналы-таптық өмірге оянып келе жат- қан пролетариаттың біздің полициялық самодержавие- ге бірдец-бір бітіспес, нағыз, басты жау ретінде қарсы күреске шыққанына көп болды. Ал алдыңғы қатарлы қоғамдық тап сияқты жаумен бір ғана •күпттеу арқы- лы, тіпті ең аяусыз, ең ұйымдасқан, ец жап-жақты күштеу арқылы да күресуге болмайды. Мұндай жау өзімен санасуға, өзіне жеңілдік беруге мәжбүр етеді; бұл жеңілдіктер әрқашан ьіқылассыздықпеп істелгеи, әрқашан жарьгм-жарты, көбінесе мүлдем алдамшы, әдетте азды-көпті щебер бүркемелеп тор құрғап же- ңілдіктер, бірақ әйтеуір жеңілдіктер, тұтас заманды қамтитын реформалар. Дағдарыс бітіп, дауыл басылған соң, сөйтіп үстем жағдайда қалғандар өздерінің про- граммасын жүзеге асыруға немесе өздеріиің дұшпапда- ры қалдырған программаны жүзеге асыруға кірісетін (бұлай да болады) кезінде саяси дамудың құлдыраған бағьггын білдіретін реформалар болады; ал бұлар, әрине.


РЕФОРМАЛАР ЗАМАНЫ
ондай реформалар емес. Жоқ, бұлар — орлеу бағытьшың реформалары, бүл реформалар тұсында қалың бұқара күреске барған сайын кең тартылады, дағдарыс енді ғана жақьшдап келе жатады, әрбір шайқас, ұрыс май- данынан жүздеген күрескерлерді әкеткенімен, бұрын- гыдап да ызалы, бүрынғыдан да батыл, бұрынғыдан да жетік мьщдағаи жаңа күрссжерлерді тудырады.
Мұндай реформалар әрқашан революцияның жар- іиысы, оиыц табалдырығы болады. Патша үжіметінің бір бөлігі жүзеге асырылғаи, бір бөлігі енді ғана белгі- ленген соңғы шаралары, созсіз, осыидай реформаларға жатады; ол шаралар: жұмысшылардыц өзара көмек ңо- ғамдары туралы заңның жобасы (үкімет жариялама- ған, лпбералдық-буржуазиялық «Освобождениенің» ха- барларыиан ғапа мәлім болған жоба) және жарақатта- пып қалған жұмысшыларға ақы төлеу туралы заң мен фабрітка старосталары туралы заң. Біз енді осы соңғы заңға толығырақ тоқталмақшымыз.
Жаңа заңның мәңі мыпада: белгілі жағдайларда жұ- мысшылар кәсіпкерлермен өздерінің қарым-қатынасын- да өкілдік правосын, біршама бастапқы үйым право-сын ала алады. Бұл правоны алу үшін адам айтңысыз көп иолициялық рұқсаттар керек, шек қоюшылық, қысым- шылық орасан коп. Шыяында да. Ең алдымен мынаны ес-керу керек: жаңа заң бойынша жұмысшылардың окілдік правосына завод басқармаларының келісімі, инициативасы болуы, фабрика және тау-кен заводы іс- тері мекемесінің рұқсаты болуы керек. Жұмысшыларға окілдік правосын заводтардың қожайындары бере ала- ды, біраң оларды бұған зац ешбір міндеттемейді, оның үстіие фабрикант тарапынан окілдік туралы өтініш болғап ‘күннің өзінде фабрика мекемесі ол өкілдікті өт- кізбей тастай алады, қандай сылтаумен болса да және ешбір сылтаусыз-ақ өткізбей тастай алады. Сонымен, әуел бастан-ақ жумысшылардың өкілдігі түгелдей жәле сөзсіз, үзілді-кесілді уожайъіндар мен полициянъщ қа- рауына берілген. Қожайындар меп полицияға қолайлы және қажет болғанында олар жұмысшы өкілдігін құра алады (өте тар шеңберде) — міне, реформаның ъіәні осындай. Қазыналық заводтарда өкілдік болуы туралы,


342
В. И. ЛЕНИН
жақшапың ішінде айталық, зацда бір ауыз сөз жоқ: жеке меншік заводтарда жұмысшылардың өкілдерін по- лицияның қолындағы жаңа агент етуге, фабриканыц жаңа аула сыпырушысы етуге болады, ал қазыналық заводтарда агенттер мен аула сыпырушылар әрқашаи жеткілікті! ГІолиция бұл салада реформаларды талап етпейді екеи,— ендеше, реформаның бұл арада керегі де жоқ.
Сонаи соц. Жұмыошылар окілдігіиіц өзі оңі айпалды- рылған өрескел формаға келтірілгеп. Жұмысшылар разрядтарта бөлшектеліиіп, бытыратылады; жұмысшы- ларды разрядтарға нақ қалай бөлу туралы ережені губернатор бөкітеді, жаңа заң бойынша өкілдік ұйым- дастыруға қатысты барлыц ережелерді де сол бекітеді. Фабриканттар мен полиция разрядтарды белгілегенде, әрине, жұмысшылардың ынтымақтасуын, бірігуін ба- рынша қиындататындай етіп, кәсіптердің арасында, цехтардың арасында ғана е-мес, ұлты әр түрлі, жынысы әр түрлі, жасы әр түрлі, үйрену дәрежесі әр түрлі, жа- лаңы мөлшері әр түрлі және т. с. жұмысшылардың ара- сында алакөздік туғызып, оны өршітетіндей етіп бел- гілейді. Жұмысшылардың өкілдігі жұмысшылар үшін жұмысшылар біртұтас бұқараға бірігуімен пайдалы болуы мүмкін және осыпысьгмен пайдалы болмақ, өйт- кені біздің цивилизацияпың жұмыс титығына жеткен, қаналған, жаншылған жалдама құлдарының бірден-бір күш алар жері — олардың бірлігі, олардың ұйымшыл- дығы, олардың ынтымағы, Патша самодержависсі жұ- мысшыларға мундай өкілдікті олардың арасын барынша ажырататын және осы арқылы жұмысшыларды әлсіре- тетін жағдайларда, осындай жағдайларда ғана бергісі келеді.
Полициялық әдіспен жасалған разрядтар, егжей-тег- жейлі полициялық ережелер негізінде, старосталыққа кандидаттарды іріктеп алуға тиісті болады, іріктегенде полиция қанша керек деп бұйырса, сонша ірііктеп алу- ға тиісті болады. Бұл кандидаттардың біреуін, өзінің ңалауы бойынша, завод басқармасы бекітеді, ал заңда айтылғанындай, «өз қызметіне сай келмейтін» старос-


РЕФСФМАЛАР замаііеі
таны ңызметінен аластауға губернатордыц әрқашан да правосы бар.
Бұл полициялық айланың сырын ашу тіпті де ңиып емес! Старосталардың «ңызметі», сірә, полицияга пай- далы болуда, соған жағымды болуда болса керек; заңда бүл туралы сштеңе айтылмаған, ойткепі мұпдай жаг~ дайлар туралы ештеңе делінбейді: оларды жсшастыра салады. Жергілікті полицияның бастығы, губерпатор, озііте жағымсыз старостаны ешбір бақылаусыз ауысты- ру правосыиа ие болып отырғаи соң, опдай шартты жа- настыра салу оп-оңай. Тағы да айтайық: мұпдай фаб- рика старостасын фабриканың аула сыпырушысы ден атаған дұрысырақ болмас па еді? Полиция көптеген кандидат іріктеуді белгілей алады, ал олардың тек бі- реуі ғана бекітіледі, мәселен, 100 немесе 50 адампап ңұралған әрбір разрядқа он грмесе бес кандидат іріктек алуға әмір берілді делік. Осы іріктеп алынған кандидат- тардың тізіміп кейде айрықша бақылауға жататын, әйт- ііесе тіпті тұтқынға алуға жататын адамдардың тізімі- пе айналдыруға болмай ма? Бұрын мұндай тізімдерді тек шпиондар жасайтын, ал еиді бұл тізімдерді кейде, бәлкім, жұмысшылардыц өздері жасайтын болар? Ал кандидаттар тізімі полиция үшін қауіпті немесе тіпті қолайсыз нәрсе емес, өйткені қашан да болса жамап адамды бекітеді немесе ешкімді бекітпей тастап, қайта- дан іріктеп алуды талап етеді.
Фабрика старосталарын полициялық «қызметке» ла- йықты етем деп тырысып, жаңа заң (орыс заңдарыныц кобі сияқты) асыра сілтеп жібергеп. Каітдидаттар 25- тен жас болмауға тиіс. Бастапқы зац жобасы ец ксм дегенде 21 жас болсын деп белгілегеп еді, жоғарғы үкі- мет топтары «фабрика халқының неғұрлым тынышсыз элементін» алдын ала жолатпау үшін тағы да 4 жас қо- суды сақтық дещ мемлекет басқарудың дапышпандығы деп тапты, ал ондай «элемент» — «полиция департамен- тінің мәліметтері бойынша, 17-ден 20 жасқа дейіпгі адамдар болып табылады» (финанс мпнистрлігінің «Вестник Финансовында» 140 ңысқартылып басылган, ал «Освобождениеде» қысқартылмай басылған түсіндіру дәлелдемелерінен). Бұл бұл ма. Завод басқармасы меп


344
В. И. ЛЕНИН
полиция әрбір жеке ретте, яғни әрбір жеке кәсіп орын үшін, біріншіден, үлкенірек жас белгіленуін және, екіншіден, жұмысшының кәсіпорында ұзақ уақыт қыз- мет еткен адам болуын талап етуі мүмкін. Мәселен, старосталық орыпға кандттдат болып сайлану правосы- на ие болу үшіи жұмысшыныц жасы кемінде 40-та болуын, заводта кемінде 15 жыл жүмыс істеген болуын талап етулері мүмкін! Полицияпыц мүдделерін сошпа- ма жанын сала қорғайтып заң шығарушылар бір нәр- сені ойламаган спяқты: мүндай жағдапларда бұл ста- росталық «орынға» жұмысшылар ықыласпен бара қояр ма екеп? Ңайсыбір деревня десятнигі тәрізді, староста да полиция озбырлығыиыц құрбандығы ғой. Староста- ііың жұмысшыларға фабрігка басшыларының бұйрық- тары мен түсішктерін жеткізуші жай шабарманға ай- налдырылуы мүмкіи ғой. Старосталардан, сөз жоқ, таза шпиондық қызмет атқаруды және старосталар шақы- рып, тәртіпті старосталар бақылайтын разрядтар жи- налыстарының есебін беріп отыруды талап етеді ғой. Ал оның бер жағында, старосталардың өз міндеттерін атқаруы үшін жұмыстан олардыц қолыи босату туралы ереже болуын көздейтін заңда старосталардыц ақы ала- тын-алмайтыны, алса, кімнен алатыпы жөнінде ештеңе айтылмайды. Сонда, заң шығарушылар жұмыстан қолы босатылған старосталар сол «бос» уақыты үшін заводтан ақы талан етпейді деп ойлай ма екен? Олар, заводшы- лар меп губернаторлардың қалауымен, жұмысшы ха- лықтыц әлгі сепімді достарының тек жылтыраған тү* ріне бола старосталык, қызмет атқара қояр ма екен?
Старосталарды фабрикалардыц аула сыііырушылары- на айналдыруға тырысу жаңа зацның үшінші пункті- нен де айрықша көрінеді: старосталар тек жалдау шартгарының орындалуына қатысты істер жонінде ға- на мәлімдейтін разрядтардың уәкілдері болып танылады. Жалдау шарттарын өзгерту туралы старосталардың сөз етуге де правосы жоу/ Жұмысшылардың «уәкілі-ақ» екен, не айтатыны бар. «Наразылықтар мен толқулар шығып қалған кезде әсіресе» «жүмысшылардың шын тілектері мен мұқтаждарын анықтауды» оңайлатқысы келген заң шығарушылардың өздерінің тұрғысынан да


РЕФОРМЛЛАР ЗЛМЛИЬТ
345
бүл қаулы қандай қисыисыз. Оп толқудыц тоғызы ыак жалдау шарттарын өзгерту талабынан туады, сопдық- тан старосталарды бұл іске қатьшасудан аулақтату — олардың ролін жоққа иіығару деген сөз. Заң шыгару- шылар самодержавиепің сансыз көп қайшылықтарыиыц біріне шырмалып шатасқан, өйткені жұмысшылардың өкілдеріне (полицияпың рұқсатымен қойылғандарыиа емес, нағыз окілдеріне) жалдау шарттарын озгертуді талап ету правосын беру — сөз бостандығын беру және адамның жеке басына епгкімшң тимеуін қамтамасыз егу деген сөз болар еді.
Жалпы алғанда фабрика старосталарын нағыз жұ- мысшы уәкілдері деп тану туралы сөз болуы да мүмкін емес. Уәкілді полицияның ешбір бекітуінсіз, жұмысшы- лар ғана сайлауға тиіс. Уәкілді сайлаған жұмысшылар оған сенімсіздік білдірсе, ол уәкіл дереу орнынан алы- нуға тиіс. Уәкіл жұмысшылардың әрбір талабы бойын- ша есеп беру үшін олардың жипалыстарына баратын болуға тиіс. Ал біздің зацымыз бойынша старостаяы сайлаған жұмысшыларды жинау старостаға ғана тап- сырылады және жиналыс кәсіпорын басқармасының корсеткен жерінде, көрсеткен уақытында шақырылады. Демек, старостаның жиналысты шақырмауына да бо- лады, ал басқарманың орын да бермей, уақьгтын да бел~ гілемеуі мүмкін. Жұмысшыларды мұндай өкілдікпен алдамсыратып, мазақ ңылғанша, жұмысшы өкілдігі ту- ралы мүлдем соз қозғамағанның өзі дұрыс болатын еді.
Жұмысшылардың жиналыстарынан самодержавие қатты қорқады (қорқуы орынды да), сондықтан ол түр- лі разрядтардың бірігіп жиналуларына сөзсіз тыйым салады. «Біряеше разрядқа қатысты істерді қарау үшін,— деп ұйғарады жаңа заң,— сол разрядтардың старосталары ғана жиналады». Капиталистер үіпін және оларды қорғайтын полициялық үкімет үшін: мас- терлерден, қызметшілердеп, жоғары ақы алатын жү~ мысшылардан мүше саны аз кішкептай разрядтар құру, қара жұмысіпылар мен жай жұмысшылардан қатыпа- суіпысы коп үлкен разрядтар құру, содан соң түрлі разрядтардыц старосталарыныц ғана жиналыстарыяа жол беру, шыпында да, өте тиімді болар еді. Бірақмүн-


346
В. И. ЛЕІІИН
дай есеп жасалғанда уожайынның өзі болмаған: оз тағ- дырының қожапыны саналы пролетариат болып табыла- ды, ол өзін іліктірмек болатын жексұрын полициялық торды жиіркенішпеп лақтырып тастайды. Қандай ты- йым салынған болса да, жұмысшылар өздерінің істерін талқылау үшін бас қосып жиналады, оздерінің нағыз социал-демократ старосталарының жасырын жиналыс- тарын өткізеді.
Ал осы жексұрын реформа жұмысшы өкілдігінің ал- ғашқы ұйытқысып полициялық-шпиондық рухпен осыншалықты улаидыратын болса, онда саналы жұмыс- шылардың фабрика старосталарын сайлауға иемесе «разрядтардың» жиналыстарына қатысудьщ қайсысы- нан болса да мүлдем бас тартқаны жөн емес пе? Біз жоіі емес деп ойлаймыз. Ңазіргі саяси өмір шындығы қаншалықты жексұрын болса да, оған белсене қатысу- дан бас тарту — социал-демократтардың емес, анархис- тердіц тактикасы. Біз жаңа заңның әрбір жексұрын пәле-жаласына қарсы, жаңа заңның жәрдемімен істел- мекші әрбір шпиондық әрекеткө Царсы жұмысшылар- дың күресіи кецінен өрістете аламыз, орістетуге тиіс- тіміз,— ал бұл күрес <ең артта қалған жұмысшыларды оятады, россиялық полициялық-жандармдық-шпиондық жүмыспіы «өкілдігіне» қатысушылардың бәрінің саяси саналылығып күшейтеді. Зубатовшылдық жиналыстар жұмысшыларды өкімет алдында құрдай жорғалайтып старостаныц аздыруыпап гөрі анағұрлым көп, апағұр- лым ашық аздырды, алайда біз ол жиналыстарға сала- лы жұмысшыларды жіберіп отырдық, олардың оздері де үйрепіп, басқаларды да үйретті, соиымеп бүл күллі зубатовтпылдық эпопея оцбай күйреп тынды, сойтіп самодержавиетіің пайдасынан гөрі социал-демократия- ныц ііайдасыпа апағұрлым көп қътзмет етті: Одесса оқиғалары 141 бұл жөнінде титтей де күмәп қалдырғаи жоқ.
Самодержавие жүмысшы жиналыстары туралы соз ете бастады. Мұпы жпналыстар мен жпыпдардьтц то- лық бостаттдығы жопіпде социал-демократиялық талап- ты мейлінше кец иасяхаттап, үгіттеу үшін пайдалана- ііық. Самодержавис сайлау туралы сөз сте бастадьт; мұ~


РЕФОРМАЛАР ЗАМАНЫ
347
пы жүмысшылар бұқарасын сайлаудың мацызымеи, бү- кіл сайлау системаларымен, полицияпыц сайлау кезін- дегі барлық қулық-сұмдықтарымен тапыстыру үшін пайдаланайық. Ал мұның өзі кітаптар, әңгімелер ар- қылы таныстыру ғана болмасын, сонымеп қабат іс жү- зінде таныстыру болсын: полициялық қоршаумеп шыр- малған россиялық сайлауды мьгсал ете отырып, бұл сайлауға * қатыса отырып, сапалы жүмыешылар сай- лау үгітіл жүргізуге, жипалыстар откізуге, жішалыс- тардың алдыида да, старосталардың алдыпда да оз та- лаптарын қорғауға, старосталардың қызметін үздіксіз бақылауды үйымдастыруға қальщ бұқараны барған сайын әзірлейтіп болады. Самодержавие жұмысітіы окіл- дігі туралы соз ете бастады. Мұпы пағыз шыті окілдік туралы дұрыс идеяларды тарату үшіп пайдалапайық. Көп фабрикалар меи коп қалаларды қамтитьітт еркіп жумысшы одағы ғапа жүмысшылардың окілі бола ала- ды. Фабрикалық өкілдік, әрбір жеке фабрикадагы жұмыспіылар өкілдігі тіпті Батыста да, тіпті ерікті мем- лекеттерде де жұмысшыларды қанағаттаидыра алмайды. Социал-демократиялық жұмьгспты партиясыітыд косем- дері, мәселеи, Гермапияда фабрикальгқ окілдікко талай рет қарсы шықты. Мүпыц озі түсіпікті де, ойткопі капи- талдың езгісі тым күшті, сопдыңтап капітталистік қо- ғахмныц еркін птартының қасиетті правосы, яғпи жұ- мысшыларды жұмьгстап шығару правосы орбір жеке фабрикадагы жүмысшылар окілдігіп әрцашан әлсіретііг отырады. Коп фабриікалар мен көп мекепдердіц жүмыс- піыларып біріктіретіті жұмысіпы одағы ғапа жұмыс- шылар окілдеріпіц жеке фабрикаптқа тәуелді болуын жояды. Капиталистік қоғамда жалпы мүмкіп болатып күрес құралдарыпың бәріп тек жұмысіпы одағы ғатіа дамтамасыз етеді. Ал ергкті жұмысшы одақтары тек саяси бостандыц болған жағдайда, адампыц жеке басы- пың дорбес праволылығы, жиындар меп жиналыстар бостапдығы, халық жиналысына депутаттарды еркін саіілау жағдайьтітда омір сүрс алады.
* Әршіе, ұйымдасқан жұмысшылардьт старосталыңқа сшбір жагдай- да сайлауга болмайды; кандндаттықңа ұйымдаспаған бұқара арасынак қолайлы адамдарды усыну керек,


348
В. И. ЛЕНИН
Саяси бостандық болмайынша жұмысшы окілдігіиің қандай формасы болса да жексұрын алдау болып қала береді, пролетариат өзінің толық азаттық алуы жолын- да күресуі үшін керекті жарық сәулені, еркіндікті, кең- шілікті көре алмай, бұрынғыша түрмеде қала береді. Үкімет енді бұл түрмеге терезе салудың орнына титтей саңылау жасап отыр, ол саңылаудың өзін тұтқындағы адамнан гөрі тұтқындағыны күзетуші жандармдар мен шпиондарға көбірек пайда келтіретін етіп жасап отыр. Ал осыпдай реформапы орыс халқының жендөттері патша үкіметініц ізгілігі деп көрсеткісі келеді-ау! Бірақ орыс жұмысшы табы осы саңылау арқылы күреске жа- ңа күш жігнай алады, ол қарғьгс атқан бүкіл россиялық түрменің барльщ қабырғаларын жермен жексен етеді және буржуазиялық демократиялық мемлекетте ерікті таптық «өкілдігіп орнатуға жетеді.
«Нскра» Л? 46, 15 август, 1903 ж. «ТІекра» газетінщ тексті
бойыніиа баеылып отыр


349
БУНД ҮЛТШЫЛДЫҒЫНЫҢ СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҒЬІ
Бундтың Шетелдік комитеті жа-ңын арада ғапа Бунд- тың бесінші съезі туралы есеп жазылған листок шы- ғарды. Съезд иіоиьде (ескіше) болды. Опың шешімдері іпіінде Бундтың партия ішіндегі жағдайы туралы «ус- тавтың жобасы» басты орын алады. Бұл жоба өте-мөте ғибрат аларлық және тиянақтылығы мен «кесіп айтар» мазмұны тұрғысынан бұдан жақсы болуы мүмкін емес. Асылында, жобаның бірінші параграфыпыц өте айқын- дығы сопшалық, қалған параграфтары не жай түсіпік, пе тіпті мүлдем керексіз қоқьгс. «Бунд,— дейді § 1,— Россия социал-демсжратиялық жұмысшы партиясыпың федерациялъщ (курсив біздікі) болігі». Федерация же- ке, мүлдем дербес, тұтас ұйымдардың арасында шарт болуын көздейді, олар өздеріпің арақатынастарын екі жақтың оз оріктерімен көлісуі бойынша белгілейді. Сондықтан «устав жобасыпың» «келісімге келуші жац- тар» жайында әлденеше рет айтқанына (§§ 3, 8, 12) таңырқауға болмайды. Бұл жоба бойынша партияныц съезіне партияның бір бөлігі жөніиде уставты өзгерту- ге, толыңтыруға немесе бұзуға право берілмейтіні та- ңырқарлық нәрсе емес. Партияның Орталысқ Комитетіп- де Бундтың өз «окілдігі» болсып деп отырғаны және партияның осы Орталық Комитетінің еврей пролетариа- тына сөз салып, Бундтың жеке ұйымдарымен хабар- ласуына «Бундтың Орталыц Комитетінің ризашылъі- ғынан кейін ғана» рұңсат беретіні таңырқарлық нәрсе емес. Осының бәрі «федерация» деген ұғымнан, «келі- сімге келуші жақтар» деген ұғымнан амалсыз туып отыр, ал егер Бундтың бесінші съезі Бупд дербес соци-


350
В. Й. ЛЕЙЙН
ал-демократиялың ұлттық партиясын (немесе, бәлкім, ұлтшыл-социал-демократиялық партияны шығар?) қү- рады деп қаулы етсе, өзінің де (басқалардың да) көп уақытын, көп еңбегін, көп қағазын ысырап етпес еді. Бір жағынан, дербес, жеке партияның басқа партиялар- меп қарым-қатыиасын белгілегенде «келісімге келісуіпі жақ» болып <қана, «өзара келісім» негізінде ғана белгі- лей алатыны ешбір тұспалсыз бірден айқын болар еді. Мұндай келісім талап етілетін жеке жағдайлардың бә- рін тізіп жатудың қажеті болмас еді (шып мәнісіне келгепде, мұндай жағдайлардың бәрін тізіп жату мүм- кін де емес, ал Бундтың істеп отырғанындай, жарым- жартылап тізіп шығу — толып жатқан түсініспеушілік- ке есікті айқара ашу деген сөз). Дербес екі жақтың шар- тын партияның бір бөлігінің жағдайы туралы устав деп атап, логика мен ождаиға зорлық істеудің керегі бол- мас еді. Бұл сыпайы, әсем атақтың («Бундтың партия- дағы жағдайы туралы устав») мазмұны жағынаи жал- ған болатын тағы бір себебі: бүкіл партия өзінің толың ұйымдьгқ бірлігін іс жүзінде қалпына келтіріп болған жоқ, сондықтан Бунд топтасқан бөлік ретінде бой көр- оетіп, осы тұтастьгқтан әрірек ығысу үіпін, осы тутас- тыуты біржола усац бөліктерге бөлшектетг көру ушін жалпы ұйымдастьгру кемшіліктерін пайдаланбақшы бо- лып отыр.
Екішпі жағынан, мәселе турасынан қойылған болса, уставтың аты шулы жобасып жасаушылар партияның әрбір ұйымдасқан бөлігіпде, әрбір аудандық ұйым, әр- бір комитет, әрбір топта болатып праволарды, мәселен, партия съездері қарар шығармаған жалпы мәселелерді партияның программасына сүйене отырып шешу право- сын көздейтін пункттерді жазу міндетінен құтылғаи болар еді. Мұндай пункттері бар устав жазу жай ғана күлкі келтіреді.
Енді Бундтың ұстап отырған позициясына маңызы жағынан баға беруге кірісейік. Ұлтшылдьгқтың қыңыр жолына бір түскен соң, Бунд (егер ол өзінің негізгі қатесінен бас тартқысы келмеген болса) ерекіпе еврей партиясын құруға қалайда және сөзсіз келуге тиіс бол- ды. Уставтың Букдқа еврей пролетариатының өкілдігі


БУНД ҰЛТШЫЛДЫҒЫНЫҢ СОҢҒЬІ ЖАЦАЛЬТҒЬТ
351
жөнінде монополия беретін екшші параграфы пақ осы- ған сәйкес келеді де. Бунд, делінген бұл иараграфта, партияға оның (-еврей пролетариатыньщ) 6//кһчі. (нр (курсив біздікі) ө<кілі болып кіреді. Бундтьщ .қызмгті және Буітдтыц ұйымы ешқандай аудапдық ппчібгрмгн шектелмеугс тиіс. Сонымоп, Россияпың еврей пролгта риаты мен еврей емес пролетариатын толың болін, ме жесін айыру бұл арада сөзсіз дәйектілікпен ацырыііа дейін жеткізіліп қана қоймайды, былайша айтқанда, нотариалдық пгартпеи, «ус-тавпеп», «негізгі» зацмеп бе- кітіледі (жобаның 12-параграфын қараңыз). Партіія- ның Екатерияослав комитетінің Бундқа айтпастаы (ол кезде Екатерйнославта ешбір ерекше үйымы бо.лмағаи!) еврей жұмысшыларына үндеу жазуға батылы барғапы сияқты «өрескел» жағдайлар, жаңа жобаның айтуыгшіа, бұдан былай мүмкін болмауға тиіс. Белгілі бір жердо еврей жұмысшылары қаншама аз болса да, бұл жер Бунд ұйымының орталықтарынан қаншама қашықта болса да,— Бундтың Орталық комитетімен келісіп ал- май өврей пролетариатына партияның ешбір бөлегі, ті п - ті партияның Орталық Комитеті де ештеңе айта алмаіі - ды! Мұндай ұсыныстың жасалуы мүмкін деп сену қиын,— әсіресе біздің орыс жағдайларында мүндай мо- нополияны талап ету соншалықты керөмет нәрсе,— бі- рак, устав жобасының 2 жәие 8-параграфтары (есксрту- лер) шүбәлануға ешбір мүмкіндік қалдырмайды. Булд- тың орыс жолдастардан бұрынғыдан да әрірек ажырас- қысы келетіндігі жобаның әрбір пунктінің өн бойьшан ғана көрініп тұрған жоқ, бұл съездің басқа қарарларыін ца да білдірілген. Бесінші съезд, мәселен, «Бундтьііі, программалық және тактикалық позициясын анықтаіі- тын газет түрінде» айына бір рет «Последние Известия» шығарып тұруға (Бунд Шетелдік комитетінің басылы- мы) қаулы етті. Бұл позицияның анықталуын зер са лып, асыға күтеміз. Съезд оңтүстіктегі жұмыс туралы IV съездің шешімін бузды. Бундтың IV съезі свреіі ұйымдары партия комитеттерінің ңұрамына кіретік оң- түстік ңалаларда «Бундтыц жеке комитеттері цурыл масын» (курсив Бундтткі) деп қаулы қабылдағаиы мә лім. Бұл қаулыны бұзу — бұрынғыдан да гөрі оңпіау-


352
Й. И. ЛЕЙИЙ
лануға қарай басңан үлксн бір қадам, барлыц жергілік- ті пролетариатпен үздіксіз байланысты бола отырып, еврей пролетариатыпың арасында жұмыс істеген жәие жұмыс істегісі келетін оңтүстіктегі жолдастарды тар- тысқа шақырғандық. «А деп айтқан адам Б деп те ай- туға тиіс» — ұлтшылдық жолына түскен адам, соз жоқ, өзінің ұлтын, өзінің ұлттық жұмысшы қозғалысын қы- тай ңорғанымеп қоршап алу тілөгіне дейін барады, ондай адамды әрбір қалада, мекеяде, селода жске қор- ғандар салуға тура келетіндігі қывжылдырмайды, ондай адамды ол өзінің бөлшектеу және ыдырату тактикасы- мен барлық ұлттардың, барлық пәсілдердің, барлық тіл- дердің пролетарларын жаңындату және біріктіру деген ұлы өсиетті тукке асырмай тастайтыны қыпжылдыр- майды. Осыдан соң Бундтың пақ сол V съезінің ойрап- дар туралы қарары мысқыл күлкі болып естіледі, бұл қарарда «Кишиневте болған оқиғалар сияқты оқи- ғаларды туғызатын жағдайларды барлық ұлттардың пролетарларының бірлескен куресі гана түп-тамыры- мен құрта алатынына сенім» білдіріледі (курсив бізді- кі). Бірлескен күрескерлерді бір-бірінеп аулацтататы- ны былай тұрсын, сол аулақтануды жәнө бөлектенуді ұйымдастыру жолымен бекітетін «устав» іле-шала ұсы- нылып отырғанда, бірлесіп күресу туралы бұл создер — қандай жалған сөздер! Бунд ұлтшылдарына мынадай көңес бергіміз келеді-ақ: еврей ұлтына үндеу салуға әуелі Бунд Орталық комитегінің «келісімін» сұрамай-ақ (ой, жүрек жұтқандар-ай!), жалпы стачка, жалпы жи- налыс, жалпы демонстрация жасаған, «қорықпаңдар, бұл сіздерге Кишинев емес, біздің тілейтініміз мүлдем басқа, біздің арамызда жойт те жоқ, орыс та жоқ, біз- дің бәріміз жумысшымыз, біздің бәрімізге бірдсй қиын» деп (қараңыз: «Искра» № 45) саудагерлерді тыныш- тандырған Одесса жұмысшыларынан үйреніңдер. Әзір кеш болмаса, Бундтағы жолдастар осы сөздердің мәнін ойлап көрсін, өздерінің қайда бара жатқандарьш жақ- сылап ойлап көрсін!
«Искра» № 46, 15 аегуст, 190,3 ж.
«Ис.кра» ёалетініц тексті бойъінгиа басылып отыр


353
БАҚЫТСЫЗДЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДАН МҮГЕДЕК БОЛҒАН ЖҮМЫСШЫЛАРҒА АҚЫ ТӨЛЕУ ТУРАЛЫ ЗАҢ
Мазмұны мақалапың бас тақырыбында көрсетілгеіт, таяуда шықңан жаңа заң және мұның алдындағы по мерде біз талдаған, фабрика старосталары туралы зац * заман рухына сай белгілі бір жеңілдік жасаушылықты білдіретін отандық жұмысшы заңдарының екі тарма- ғының айтарлы-қтай ерекше бір үлгісымақтары болып табылады. Бізде өте-мөте мол және бюрократтық қиын шылықтардың бәрінен айрықша тез өтіп кететін, опыц бер жағыпда мейлінпіе тыцғылықты жасалып, •ерекпіо пәрменділікпен қолданылатын батыл реакциялық зац- дардаті басқа,— жумысіпы табына қатысты басқа рос- сііялық заңдардың бәрі өздеріпің саяси сипаты жагъі- паіі екі топ-қа болінуі мүмкіп. Бұлар — нө бір нәрсе жопіпде болса да, тырпақтай болса да жумысшылар- дың дербестігін, оз бетімен әрекет етуін, правосыи коңейтөтіп заңдар,— ал онда бұл заңдар жүздегеп-мын, дағап алып тастаулармен, ескертулермен, нүсқау түсі піктермен, шектеулермен шырмалады, бұлардың бәрі, біздің программа жобасының тілімен айтқанда,— «ец- бекші таптарға полициялық-чиновниктік бақылауды кеңейтуге нсмесе нығайтуға» әкеп соғады. Фабрика ста росталары туралы, фабрика шісиекциясы туралы жиікч т. с. заңдар жалпы алғанда осындай. Нө болмаса бүл заңдар азаматтардың дербестігіне, өз бетімеи орсужгг етуіне ешбір қатысы жоқ жеңілдік жасау болыті табы
* І-^араңыз: осы том, 3^0—348-беттер. PeQ.


354
В. И. ЛЕНИН
лады,— ал онда самодержавиелік үкімет барынша зор жомарттық жасайды, Самодержавиенің жалпы тактика- сы тұрғысынан, «дұрыс түсінілген» полицияльгқ мүд- делер тұрғьгсынан, әрине, осылай болуға да тиіс. Поли- циялық мемлөкетке қарсы күрес жөнінен тәжірибө алып, әбдеп төселіп қалған батьгс европалық демократ- тар оның саясатына әлдеқашан-ақ пряник пен қамшы деген сөздермен ат қойып алды. Пряник — бұл револю- циялық таптарға беретін қайыр-садақа, бұл — револю- циялық таптарға іріткі салу, олардың бір бөлігін өз жағына тарту, буржуазияльщ үкіметтің пролетариатқа адалдығы мен достығына иландыруға мәжбүр ету мақ- сатымен жасалатын экономикальтқ жеңілдіктер. Қам- шы — өзінің үкіметке сенімі жоқ жәнө бұдан әрі сенім- сіздік туғызатын адамдардың бәрін полицияның қуғын- сүргінге салуы, қамшы — жұмысшы табының, оның одақтарының, оның жиналыстарының, оның газеттері- нің, оның саяси-мекемелері мен органдарының толық бостандығы мен дербестігіне ұмтылатын адамдардьщ бәрін ауыздықтау.
Фабрика старосталары туралы заң жұмысшыларға өкілдік 'береді, бұл өкілдгк оларға буржуазия мен үкі- метке қарсы қызмет еткен болар еді. Сондықтан өкіл- дік беру одан тек тыңшылар ғана немесе ең болмағанда негізінен тыңшылар пайда көре алатындай етіп бұрма- лаиады және ше<ктеледі. Сондықтан заң жариялаган жұмысшы өкілдігітіің, шынында, практикада қолдап- ғаітда, Тришкин шекпенінен қалған жаға сияқты, тек жағасы ғана қалады. Ал бұл жаға «старостаны» «жаға- сынан» жұлқылап, учаскеге сүйреу үшін керек. Мұның керісгнше, жұмысшыларға ақы толеу туралы заңның олардың саяси дербестігіне титтей де қатысы жоқ, де- мек, бұл арада жомарттау болуға да болады. Мүнда қауіптенбей-ақ «реформатор» роліиде көріпіп қалуға болады, ал бұлай ету керек, өйткені өсіп келе жатқап жұмысшы қозғалысыныц қаһары барған сайын күіпейе түсуде. Бюрократтық машипа кәсітгкерлердіц жауапкер- шілігі туралы зац жобасын жасауды осыдаті жиырма жыл бұрып қолға алды. Бұл зац жобасын он жыл бойы жасады; ақырыпда, оіты срекше комиссия мақұлдады,


БАҢЫТСЫЗДЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДЛН МҮГЕДЕК БОЛҒАІТ... 355
сөйтіп 1893 жылы жоба жарияланып, Мемлекеттік со- ветке ұсынылды... тағы бір он жылға қайтадан басып тастау үшін ұсынылды! «Жайырақ асығуға», сірә, епді болмай қалса керек, егер Россияііың жұмьтсшы табыоз тегеурітмен бүкіл самодержавиені дүр сілкіпдірмеср, зац жобасы, бәлкі-м, әлі де бірер оіт жыл митпгстрліктер моп кеңселердо кезін жүргеп болар ма сді, қайтср еді.
Сойтіп бірдецелср жопіпеп пашарлатылған үстіпе пашарлатыла түскон бүл зац жобасы, ақырыпда, зацга айпалды. Бұл зацға баға беру үшін оны біздің партия программасыііыц жобасында талап етілгеп нәрсемсн салыстыралық: бүл ирограммапыц «жұмыс бөлімі» па- сихат пен үгіт ісінде біздер үшін иад басшылықболуга тттіс. Сопдықтап ітрограммамыздың жекелеген пупктте- рі мен талаптарып қазіргі өмір шыігдығьғмеп және би- леп-төстеуші таптардың ешкімді репжітпей осы піып- дық өмірді реформалау әрекеттсрімел салыстыра оты- рып қана,— 'біз, бір жағынан, біздіц программамыздыц мағынасы мен маңызын өзімізге және бүқараға барыи- ша толық жәііе нақты түрде түсіндіре аламыз; екішпі жағыпан, қолданылып отырғап зацдардың кемшілік- теріп анықтай аламыз; үшінші жағынан, буржуазия- лық қүрылыстың негіздерін сақтап ^қалған жағдайда, барлық реформалар мен реформа атаулының нәтижелсрі мардымсыз болуына қандай дәрежеде душар етілге- нін іс жүзінде, фактілер арқылы түсініп аламыз.
Біздің программамыздың жобасы («жұмыс бөлімі- нің» 7-параграфы) жалпы жұмысшы жалдаушылар- дыц, яғни жұмысшыларды жалдайтындардың бәрініц, басқалардың жұмыс күшін пайдаланып, бұл товардыц (жұмьгс күшінің) құрып кетуіне немесе бүлінуіне жа- уап бермей, олардың ақы төленбеген еңбегінен пайда табатындардың бәрінің азаматтық жауапкершілігш (жұмысшылардың мертігуіне және ауру-сырқауыпа жауапкершілігін) заңмен белгілеуді талап етеді. Опың бер жағында жаңа заң «фабрика-завод, тау-кен жово тау-кен заводы өнеркәсіп орындарындағы» жұмыспіы- лар мен қызметшілерге ғана қатысты. Демек, село, қол- өнер, құрылыс жүмысшылары, майдагерлер және г. т. шығарылып тасталған. Көбінесе ең нашар және неғұр-


35ß
В. И. ЛЕНИН
лым ңауіпті жағдайларда сцбек ететін жалдама жұмыс- шылардың орасап копшілігі шыгарыльш тасталған; мәселен, қүрылыс жұмьтсшылары мол ауыл шаруашы- лығьг жұмысшьтлары машиналарметі жүмыс істегеп кездо мертігуден фабрика жұмысшьтларышш артық бол- маса, кем зардап шекпейді. Бұл піыгарып тастаушы- лықты қалай түсіпдіруге болады? Мұпыц себебі, фабрп- ка-завод опсркәсібінеп тыс жерде етік аяқты әлі де оішта қысып отыргаіі жоқ: жұмысшы қозғалысы пролс- тарпаттың алдыңғы қатарлъі тоитарыпыц арасынан ғана айбынды көрінді, сондықтап үкімет осы салапың ғана «қамын ойлады» (әрине, жұмысшылар туралы емес, жұмысшыларды басып-жашлу туралы ойлады). Бірақ пролетариат, озі қозғалысқа қатысып отырған- дықтан, яғни саналы пролетариат болғандықтан, жұмыс- шылардың белгілі бір разрядынъщ пайдалары мен олжалары үшін емес, бүкіл тап үшін, капиталистік құ- рылыс езгеп бүкіл таптар үшін күреседі. Пролетарітат жеңіп алатын реформалар меи үкімет қайыр-садаңа ретінде беріп отырғап реформалардың арасындағы ап- ырмашыльгқ бұл жерде өте айқын көріиіп отыр.
Сонан соң. Жаңа заң кәсіпорьш иелерін: «кәсіпорын- ның өндірісінде жұмыс істеудің себебіпен немесе осын- дай жұмыстардың салдарынан жұмысшылар денесінщ зацымданғандытынан» еңбек ету қабілетінен айрыл- ғаны үшін ғана жұмысшыларға ақы толеуге міндеттей- ді. Біздің программамыз бақытсыздық жағдайларының салдарыиан ғана емес, оның үстіне өндірістщ зиянды жағдайларыныц салдарынан да еңбек ету қабілетінен айрылғаны үшін жауапкершілік 'болуын талап етеді. Демек, жаңа заң жұмысқа жалдаушылардың жауапкер- шілігін бұл арада да азайтып отыр. Бақьгтсыздық жағ- дайлардан ғана емос, дененің заңымданғанынан ғана емөс, өвдірістің зиянды жағдайлары туғызған аурулар- дан қаншама жұмысшы бұңарасының еңбек ету қабі- летінен айрылатыны жұрттың бәріне белгілі. Егер қо- жайындар жұмысшылардың ауру-сырқаудан еңбек ету қабілетінен айрылғаны үшін жауап бермейтін болса, онда осы зиянды жағдайларға қарсы әр түрлі ерөжелер мен жарлықтар беру арқылы жүргізілетін күрестің қай-


БАҚЫТСЬІЗДЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДАН МҮГЕДЕК БОЛҒАП... 357
қайсысы да нәтиже бермейді. Сондықтан: жұмысшыпың аяғын машина кесіп кететін жағдай мен фосфордың, қорғасьшның, бояудың және т. т. уымен жұмысшыныц уланатыи жағдайының арасында шын мәнісіне келгеп- де қаігдай айырмашылық бар?— деген сұрак, туады. Қа- зірдің өзінде медицина ғылымы кәсіптік аурулардыц, зиянды жагдайларда жүмыс істеуден туатыны анықтал- ған жәпе екі жерде екідің — төрт окепі сияқты дәлел- денген аурулардың тұтас болімін жасап отырған жоқ па? Бі-рақ буржуазия меи буржуазиялық үкгмет логи- каны емес, дұрыс ойды емес, дөрекі пайдакүнемдікті: зиянды жағдайдан туатып жарымжандық пен аурулық- тан гөрі, бақытсыэдық жағдайларға аз төлеуге тура ке- лер деген пайдакүнемдікті басшылыққа алады. Ал мәселснің барлық түйіні жұмысшыларды «қамсыздан- дыруда» емес, азырак, төлеуде болып отыр.
Жаңа заң жұмысшыны ең-бек ету қабілетінен кагіи- талистің кінәсынан айрылғандығын дәлелдеу міндеті- нен босатады. Бұл — өткендегімен салыстырғанда, кү- мән жоқ, бір адым ілгері басқандық. Бірақ — орыс үкі- меті «бірақ» демейіпше еш нәрсе жөнінде бір адым да ілгері баспайды!—мұпың есесіне жүмысқа жалдаушы- ларға зақымданған адамның өзінің арам ниеті болған- дығын ғана емес, сонымен қатар «ол адамныв, (заңым- данушының) өндіріс жұмыстарының шарттары меи жағдайы жағынан ақтауға болмайтын өрескел абай- сыздығын» дәлелдеуге де мүмкіндік берілген. Бұл қо- сьтмпга нағыз жауатгкершілікті апықтауды едәуір дә- режеде қпыпдатады, ал біздіц соттардьщ чиновниктер- доіт, маттсаиқорлар мен буржуазияиіыл дүмшелердсн қүралгаи белгілі құрамы жағдайында,— заңның қолда- нылуын мүлде тоқтатып тастай алады. «Өрескел абаіі сыздық» дегепгміз не,— бұл мүлде апық емес және апьщталуы мүмкіп емес пәрсе. Өрескел абайсыздықтьг қавдай шарттардьщ ақтайтыны және қандай дәрежеде ақтауға болатыны және қандайларын ақгауға болмай- тыны жайында төрөлік айтудың билігі түгелдей чипюв- пиктерге борілген. Капиталистер жұмыспіының әрбір к<абайсыздығын» әрқашан да ор-ескел жәпе ақтауга бодмайтьш абайсьіздың деп сапайды және солай сапаіі-


358
В. И. ЛЕНИН
тын болады, ал мұндай пгкірді дәлелдеу үшін капита- лист әрқаіпан куәлар мен «ғалым» қорғаушыларды жұ- мысшылардан гөрі он есе артық табады (тұрақты юрископсульттар бәрібір қазір жылдық ақысып за- водтардан алады!) Өрескел абайсыздық туралы осы пунктті түгелдей заңға епгізу дегеніміз фабриканттык пайдаткүнемдікке өрескел жеңілдік жасағапдьгқ: жү- мысшылар машинаның астына өз еркімен түспейді, әрқашан да абайламай түседі, бірақ мәселе мынада: жа- ман қоршалған машиналардыц арасында, жарығы на- шар шеберханада, шу мен тарсыл-гүрсілдіц ішшде, жұ- мыстап мец-зең болып, шамадап тыс күш жұмсаудан жүйкесі ңүрып, титықтаған жағдайда 10—11 сағат жү- мыс үстіігде абай болу мумкін емес. Іс жағдайы осы- лай болып отырғанда мүгедек жұмысшыны өрсскел абайсыздық жасағаны үшін құралақан қалдыру — жү- мысшыны өзін кашгталистің арсыздықпен қанауына мүмкіпдік бергені үшін тағы да ерекше жазалау де- ген сөз.
Бұл көрсетілген пункттер жаңа заңның түбегейлі жә- но ец басты анықтамалары, оиың мәнін толық баян- дайтын анықтамалары болып табылады. Біз бұл арада оның барлық егжей-тегжейіне, әрппс, тоқтала алмай- мыз,— бұлардың ітпінен бұл зацға пеғұрлым тән анық- тамаларды ғана көрсетеміз. Төленетін ақының мөл- шері жарақаттануіиыпың жылдық табысыныц белгілі бір болегі піамасытгда белгілепеді, агап айтқаттда, пен- сия жарақаттапутпыпың (олгетт помесе сцбек сту қабі- летіп толық жогалтқап жагдайда) жьтлдьгқ табьтсыітыц 2/з бөлігіпен артпауға ттііс. Лл жылдық табыс 260 күп- ге кобейтілген бір күпдік орташа табысыпа (ттомссе уара жумысшыға толеиетіи бір күндік орташа ақыға) сүйеніп белгілепеді. Бұл қаулыпың өзінде ақы толеудің мөлшсріп тағы да тұтас үш қысқарту, кәсіпкерлердің пайдакүнемдігіне жасалғап уш қамқорлық бар. Бірін- шідеи, егер жұмысшы жылына 300 күн жұмыс істөген- піц өзіпде оиың жылдьтқ табьгсы 260 күпге дейіп қбіс- қартылады,— •ешқапдай пегізсіз, тек заң қысқартуды талап еткендіктен ғана қысқартыла салады! Екіншіден, егер жұмысшы қара жұмысшыдап горі жақсы табыс


БАҚЬІТСЫЗДЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДАН МҮГЕДЕК БОЛҒАН... 359
тапқанның өзінде, бәрібір есептеуге келгенде — мыса- льт, жұмысты жыл бойы істемейтін кәсіпорьіндарда,— қара жүмысшының табысы ғана негізге алынады. Үкі- ^іет барлық жұмысшыпы қара жұмысшылардың дәре- жесіне дейін түсіруді өте-мөте тілер еді,— саналы пролетариат үшін осыдан келіп туатын сабақ мынадай: барлық жұмысшылар мен барльщ қара жұмысшылар- дың тығыз бірлігі ғана капиталдың пайдакүнемдігін күйрете алатын күш құра алады. Үшшшіден, қара жү- мысшыға төленетін күндік орташа ақының молшерін фабрика және тау-кен заводы істері жопіпдегі мекеме- лер әр үш жылға белгілейді (!), бұғап жұмысшылар- дың ешқандай қатыстырылмайтыпы озіиен-өзі түсінік- ті. Жұмысшыларға мұпың қатысы жоқ, ал губерниялық және жандармдық кеңселердің жұмысшы өмірі мен жұ- мысшы жалақыларын тамаша білетіндігіне күмән жоқ.
Сондай-ақ заңның кәсіпорын иелерін заң қолдануға болатын бақытсыздық жағдайлар туралы ғана дероу поліщияға білдіруді міндеттейтінін де атап өткен жөн. Ал бұл қандай жағдайлар? Бұл — еңбек қабілетінің үш күішен аса уаңытқа жойылатын жағдайлары. Бірақ жұмысшының еңбек ету қабілетінің неше күнге жо- йылатынын бақытсыздық жағдайдан кейін іле шала кім біле қояды? Бұл ереже адам күлерліктей қисынсыз жә- не фабриканттардың әрбір бақытсыздық жағдай тура- лы өкімет орнына хабарлап отыру міндетіиен озін көп жағдайда босатуыпа (және соттар босататып болады) қайтсе де амал-айла табуына мүмкіпдік береді. Рас, заңда былай деп көрсетілген: заңнъщ цолдаиылуына жатпайтын болса да, денчеге зақым келгеп барлыц жағ- дайлар туралы полицияға сөзсіз хабарлауды зақым- дангап адам талап ете алады: мүпьщ өзі «зақымдап- ған жұмысшыларға ақы толеу туралы ережелердіц» 20-параграфында ашьгқ айтылғап, сопдықтап біз осы параграфты үнемі және міндетті түрде қолдану үшін жұмысшылардың бәріпе бар күшті салып үгіт жүргізу жөнінде барынша кеңес береміз. Әрбір зақьтмдаиғаы адамның әрбір бақытсыздық жағдай туралы фабрика ипспекторына хабарлауды 20-параграф негізінде әрқа- шап және сөзсіз талап етуіие жұмыстлылар күш сала-


360
В. И. ЛЕНИН
тын болсын; тек сонда ғана бақытсыздық жағдайлар- дың санын азды-көітті болса да дәл анықтау және олар- дың себептерін зерттеу мүмкін болады. Саналы жұмыс- шылардың бұл правоны пайдаланатьгнына, бірақ қалың бұқараның өздерінде мұндаи правоның бар екенін Tin- Ti білмейтініне біздің көзіміз жетеді.
Бақытсыздық жағдайлар туралы полицияға хабар- ланбағаны үшін және жалпы алғанда жаңа заңның ережелерін бұзғандығы үшін кәсіпорын иелеріне 25 сомнаи 100 сомға дейінгі мөлшерде ақшалай айып қа- на салынады. Бұл штраф, әрине, мүлдем болмашы, ірі заводтар (бұлар фабрика жұмыстлыларының орасан копіііілігін қамтиды) үшін тіпті де қорқынышты емес. Бұл жағдайда біздің программа жобасының 14-параг- рафын жүзеге асырудыц қаншалық қажет екөні айрық- ша айқын көрітііп отыр, бұл параграф «еңбек қорғау жөніндегі заңдарды бұзғаны үшін жұмысшыны жалдау- іпылардыц ңылмысты ретінде жауаптқа тартылуып» талап етеді. Бүкіл омір бойына жарымжан больш қал- ған жұмыспіыны қамсыздандыруға байланысты заңды орындамағаны үшін миллионерлерді жүз сомдық штрафпен қорқьгту — жұмысшыны қорлау деген сөз.
Жаңа зацның неғұрлым зиянды жәнө неғұрлым сұр- қияльгқ түрде жазылған пункттерінің бірі 31-пункт бо- лып табылады, бұл пункт зақымданған жұмысшыларға және олардың семья мүшелеріне өздеріне тиісті ақы- ның түрі мен мөлптері туралы кәсітюрынның иесімен келісімге келуіно жол береді. Бұл келісімдердің ңым- батітіылықты, жөітсіздікті және орыс соттарыпыц әді- летсіздігін гапа жақсы білетін неғұрлым қараңғы жү- мысшыларды тым коп жагдайларда үпемі алдау және қорқыту болатыныи айтпаса да болады. Осы келісім- дерді (соттың бітістіру келісіміне пара-пар келісімдер- ді) куәландыруға тиісті фабрика инспекторлары бүл жағдайда кімнің мүддесіп ңорғаса да, әйтеуір жұмыс- шылардың мүдделеріп қоргамайды.
Бүл бұл ма, қазір барған сайын полицияның көнбіс көмекшісіне айналып отырғап фабрика шгспекторлары- на «бітістірушілсрдіц» ролі беріліп отыр. Заң тіпті бұ- ларды әлде қандай срекпіе сотқа айналдырғысы келеді.


БАҚЫТСЫЗДЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДАІІ МҮГЕДЕК БОЛҒАІІ... 361
Заң екі жақтың әрқайсысына олардыц праволары мен міндеттерін түсіндіру үшіп қожайъгндар моіі жұмыс- шылардың фабрика ин-спекторларыпа өтініш жасауын қолдайды, оның бер жағьшда фабрика пнстгееторлары- пьщ «барлық қажетті мәлімоттерді» жипауга да, екі жаққа бұл мәліметтерді корсетуді талап етуге де, куә- лік беру үхпіп дәрігерлерді шақыруға да ххравосы бар. Мұныц озі губериаторта бағыпатыіі чшховпиктерғе тап- сырылатып пағыз сот ісі! Бүл сот үініхх епгқахтдай тәр- тін, ешқандай ережелер белгілеіібегсв: ннсиектор мәлімсттсфді қалай жинайтьш болады, бүл мәліметтерді екі жаққа ол қалай корсететііі болады — корсете ме, жоқ па — мәселені ол қалай талдап шешетін болады,— осының бәрі оның озіпің қарап шөшуіне берілген. Мұ- ііың өзі реформаға дейіпгі полициялың сот тәрізді нәр- се жонінде орынды сияқты. Ал фабрика уряднигіне (судья ретіпде) отіпіш жасамағаны үшіп зац тіпті бел- ғілі дәрежеде зиян тартасың деп қорқьггады: кімде-кім сотқа дейін фабрика инсп-екторьгна отініш жасамаса, ол жауаігкердеп сот піығыпдарыи және істі жүрғізу шығындарын алу правосынаи айрылады.
Бізге бұл арада тек мынаххы есжерту ғана қалады: социал-демократиялық жұмьгсшы партиясы мұндай соттарды емес, чиновниктердің делдалдығып емес; жұ- мысшылар мен қожайьгндардан теңбе-тең окілдер бола- тын кәсіпшілік соттарын құруды талап етеді. Тек осын- дай соттар ғана, мемлекеттіц саяси жағынан еркін құрылысы жағдайында екі жаңтың праволары мен мін- деттерін түсіндіру ісінде, мүгедектерге ақы телеу жөнін- дегі шағымдар мен талаптарды алдын ала қарау ісінде жұмысшылар азды-көпті қанағагтанарлықтай делдал- дық жасай алады. Мұндай соттар барлық цивилизация- лы мемлекеттерде бар, орыс чиновніжтерінің өзі де Рос- сияда мұндай соттар енгізуді будан 40 жыл бурын-ау ұсынғая-ды. Бұдан қырық жыл бұрын фабрика және қолонер уставтарын қайта қарау үшін комиссия таға- йындалған болатын. Комиссия бүтіндей бес том «еңбек» бастырып шығарды, комиссия жаңа уставтардың жоба- ларьш жазды, комиссия сайланып қойылатын өкілдер-


362
В. И. ЛЕНИН
ден кәсіпшілік соттарын ңұруды жақтады,— сөйтіп... сөйтіп осының бәрі тығып тасталды! Толып жатқан жаңсы тілектер Россияның есепсіз көп кеңселерініц ар- хивтерін толтырын жатыр және жұмысшы табы осы қо- қыстың 'бәріті сілкгп тазартқанга дейіті толтыра бермек.
«Искра» № 47, 1 сентябръ, 1903 ж «Искра» газетгнгц тексті
бойыниіа басылып отыр


ДЕГЕІ11 БОЛМАДЬІ!.. И2
— Ал, егер сіздіц даурыға, әссмдеп және көпіртіп айтқан сөздеріціз озіпіц бар сипатымен-ақ сепімсіздік туғызса қалай болады?
— Менің создеріме күдіктенуге батылы барган адам- ды көргім-ақ келеді!
— Ал егер, дегепмен, күдіктенсе ше?
— Ңайталап айтам, революционердің сөзіне күдікте- пуге жол бермейміп, мен еш пәрседен дө тайсалмай- мып, мен ақырыпа дейін барам, меп не тура сенімсіздік білдіруді, не тура ікейін шегінуді талап етемін, мен...
— Ал егер сіздің тура сепімсіздік білдіру жоніпдегі талабыңыз юрындалса ше?
— Не дейсіз?
— Егер ісізге сенбейміз деп тура және ашып айт- са ше?
— Мұны айтуға батылы барған адамды жексұрын өсекші деп атаймын, мен юның бұрын-соңды болып көр- меген қылығып бүкіл әлем алдында масқаралаймын...
Ал егер, бұған жауап ретінде, сізге өзіңіздің бүкіл қылығыңыз сізге сенім білдіруге жол бермейді деп үнемі дәлелдей бастаса қалай болады?
— Мед онда барлық жерден бұл қиян-кескі айтысқа қарсы наразылық жинаймын, мен шындық-ақиқат ту- ралы және шыидық-әділдік туралы, кір қолмен былған- ғап кіршіксіз тазалық туралы, ұсақ өзіміпілдіктіц өрео кел және былғаныш қабығы туралы, менің кеудемді шексіз ынта-жігермен толтырып отырған тазартқыін 13 7-том


364
В. И. ЛЕІ-ІИН
жалын туралы бүкіл жұртшылыққа әсерлі сөз айтамын, мен озімпіц жауларымды Понтий Пилатына теңеймін...
— Ал егор мұидай создеріңізге қарап сізді Тартюф- пен тецесе ше?
— Опда моп аралық сотқа жүгіпеміп!
— Қыр корсетуіціз ықыласпеи қабыл алыпды жәпе сіздіц арыздарыцыздың дұрыстығыпа дұшпанпың кү- мәндануға қақы бар ма, жоқ па дегеп мәселеиі соттың қарауы үшіп, соғап оц алдьшеп ризалық беріціз деп, сізге дереу жауап береді.
— Онда... опда ма... онда мен «осы болып өткендер- ден кейін» қайдағы бір «кісілермен» қайдағы бір «ке- лісім» туралы айтудыц өзі күлкі деп мәлімдеймін!
* *
*
«Революционная Россияның» айтуы бойынша, «екін- ші апрель ісі туралы тарихта бұрын болмаған науқан», міне, осындай болды. Ңұрметті газет, өте түсінікті се- бептер бойынша, осы тарихты шынында да солай бол- ды деп мойындағысы келмейді. Аса құрметті газет біздің егжей-тегжейлі қарап көруімізге тура келіп отыр- ған бірсыпыра сылтауларды бетке ұстайды.
Біріншіден, «Революционная Россия» Балмашевтің жолдастарының сұрағына «ұйымдасқан орыс социал-де- мократиясының орнына» «Искра» редакциясы н-еге жа- уап береді деп таңырқайды. Балмашевтің жолдаста- ры,—— дейді бізге,— «айқын адрес бойынша жіберген, оте айқын ұсыныстарына жауап алған жоқ».
Мырзалар, бұл дұрыс емес. Үйымдасқан орыс социал- демократиясының не екені, біздің барлыт} ұйымдардың қандай екені, жұрттың бәріне де және әркімге де мә- лім екепі сияқты, сізге де әбден мәлім. Кейбір адам- дардыц ойлайтыпыпдай, бізде бір түннің ішінде жаңа ұйым өсіп шықпайды. Бізде партия комитеттері бар, «Искра» бар, көптеи бері партияйың екіяші съезій дайындап келе жатқап Үйымдастыру (комитеті бар. Сіз- дер қапдай «айқын адрестен» сұрадыңыздар? Екініпі съездің адресіпен сұрадыңыздар ма? Ұйымдастыру ко- митетінің адресінеп сұрадыңыздар ма? Жоқ, сіздер, бел*


ДЕГЕІП БОЛ^ЛДЫ!..
365
гілі адрес туралы айтсаңыздар да, бүл адресті мулде еш нәрсемен анықтағап жоңсыздар. «Искраиы» коми- теттердіц көггшілігі мойыидады деи оздеріңіз айттыцьгз- дар ғой, сондықтап сіздерге «Искрадап» басқа сшкім де жауап бере алмайтып еді. Егер біздіц ііартияпың екінпгі съезі «Искраны» партияпың оргапы дсіі мойып- даса, 'онда «Искраныц» жауабы партияпыц жауабы бо лып шығады. Егер олай болмаса,— оігда сіздер басқа органмеи істес боласыздар. Мұпыц қарапайым пәрсе екендігі соншалық, опы алты жасар бала да түсіпе алады.
«Революционная Россия» «Балмашевтің жолдастары жасаған айқын ұсынысқа» (екіпші апрель ісіиің шын мәнімен танысуына социал-демократияға мумкіпдік бе- ру керек болыпты-мыс деген ұсынысқа) «айқып жауап берудің орнына, олар өздері меп «Искраны» осы болып өткендердің бәрінен кейін олардыц арасьшда мәселепің қойылысы туралы алдып ала қандай да болса бір келіс- сөз бен «келісім» жасай алатын екі жақ ретіпде мойып- дауды бізге ұсыігатыиы несі деп таңырқайды». Соны- мен, «Рев. Poe.» енді: бізге аралық сот болсып деп ұсынған жоқ, тек танысуға мүмкіидік беруді ғана ұсынды дейді. Бұл дұрьгс емес. «Р. Р-пыц» 27-померін- де<гі «мәлімдеме» «өтірік-өсек тарату жөпіиде мүлде тск- серілмеген айып» («Искраиы» айыптау) туралы, айып- ты тексеру туралы, «адалдығы меи құпия сақтайтып- дығына біздер де және орыс социал-демократиясының Орталық Органы да (бұл есіңізде болсып!) сепе алатын бір адамға бірсыпьтра дәлолдерді» тапсыру туралы ай- тадьг. Айыптаушы мотт айьшталупты сепотітт адамттыц «айыпты тексеруі», «дәлолдерді қарауы»,—аральтқ сот дегепшіз осы емес пе? Бұл тек тапысу жопіігдогі үсы- ныс болып қала ма?? Мырзалар, сіздер күлдіргі адам- сыздар. Адал адамды сайлау туралы ризалық білдіріп өздеріңіз ұсыныс жасағаннан кейін, сіздер епді ешқан- дай келіеім мүмкін емес деп, ұсталып қалғап Ноздрев сықылды айрықша менмендікпен мәлімдейсіздер!
«Революционная Росспя»: «мәселепің 'қойылуыпдағы келісім туралы айтқаида, сонымен қатар озіпің мәселе қоюын дәлелдегенде жәпе мәселенің басқаша дойылуы 13*


366
В. И. ЛЕНИН
мүмкіп емес деп үзілді-кесілді мәлімдеме жасағатгда «Искра» кімді келемеждейді деп сұрайды». Сот алдыи- да кім-кім до оз пікіріи үзілді-кесілді мәлімдейді жәнс опың 'бірдеи-бір дұрыс ііікір екепіп дәлелдейді. Өзінің мәселспі айцъш қоюы туралы айтудың орпыпа, біздіц менмеи қарсыласымыз айбат шегс бастапды да, ізгі соз- дер айтады!
Алайда, «Рев. Poe.» айбат шегіп алады да, біздің мә- селе қойысымыз туралы да бірнеіпе еск-ерту айтады. Оның пікірінше, «Искра» қулық-сұмдыққа жүгіреді және кейін пгегінеді. Мәселе «Жауынгер ұйымяың «Искраның» еркіи ойлау (!) правосына, саяси фактілер- ді барлық тұрғыдап қарап бағалауыпа, ал тіпті (sic! *) не нәрсеге болса да іпггей күдіктенуіне» тіреліп тұрған жоқ сияқты-ақ. «Осы іітттей күдіктенушілік», шынды- ғында, ғажап нәрсе. «Жауынгер ұйымпың» әдеттсн тыс либералдығы соніпалық, ол бізге (қазір, жылдан аса уақыт күрестен кейін!) тіпті күдіктенуге де рұқсат бе- руге дайын,— бірақ тек іштей ғана күдіктенуге, яғни, сірә, күдіктенуші адамның өзінен басқа ешкім бұл ту- ралы 'білмейтіп болса ғатта рұқсат етуге дайын... Мүм- кін, «еркіп бағалауды» да бүл жауыпгер адамдар бізге тек іштей ойлауға рұқсат етотін шығар?
««Искраныц» мүттдай талапқа бағыпудап бас тартцан- дығы ғаіта,—дейді «Рсв. Рос.»,— оны отірік-осекте айыптауға сылтау болды детт ойлауға болады». Содап кейіп «Революциялық моральдың Тартюфтері» дегеп мақаладатт ңптаттар келтіреді жәпе «<мұпда қайдагы бір сыпайы жәіте белгісіз күдіктер туралы айтьтлътіт отыр- ған жоқ, оте дорекі жопе мүлде айқыті айьтптар туралы айтылып отыр» деп оскортеді.
Оқушыиы жалпыға мәлім кейбір фактілерді есіпе тү- сіруге шақырамыз. Біз «Искрапың» 20-номерінде (1 май, 1902 ж.) сшқандай жауыпгер үйым туралы ұғымымыз болмай тұрып, Балмашевтін, актісін бағалай- мыз. Балматпевтің ұйғарындыларының дәлелін өзінің ресми мәлімдемелерінен іздеуді талап етіп, осы жауын- гер ұйым бізге хат жазады. Біз белгісіз ұйымітыц осы * — солаіі! Ред.


ДЕГЕНІ БОЛМАДЬІ!..
367
хатын үндемей ғана апарып, керексіз қағаз салатын себетке тастаймыз. Хат «Рев. Рос-ның» 7-номеріндө (июііь, 1902 ж.) 'басылып шығады, опың редакциясы біздіц тек бір гана үндемегепіміз жопіігде моральға кір ігелтіргендік туралы, актіпіц маңызып кеміткеіідік ту- ралы, т. т. туралы байбалам салады. Біз «Лажсыз ай- тыс» деген мақалада жауап береміз («Искрапың» 23- номері, 1 август, 1902 ж.), бұл мақалада ашулы Юпи- торді келемеж қыламыз, 2 апрель актісіне бергеы озіміздің бағамызды ңорғаймыз және Балмашевтің «жа- уынгерлік ұйымға» жатуының біз үшін «күдіктен де жаманырак, екенін» мәлімдейміз. Сол кезде соц.-рев. мырзалар, бізге ішкі күдігіміздің сыртқы көрінісін айтқызып алып, «бұрын-соңды болып көрмегең қы- лық» туралы қүтырына байбалам салады жәнө енді артық-кемі жоқ «былғаныштық» туралы және «пнси- иуация» туралы айтады («Рев. Poe.» № 11, сентябрь, 1902 ж.).
Біздіц әдеби таласымыздың негізгі мәселелері, ец қысқа түрде алғанда, міне, осындай. Өз сөзіне қарс-ы- ласы үндсмей сенімсіздік білдіретінін өте жақсы біле- тін адам жүрт алдында кеңірдекке пышақ тақайды, сөйтеді де пе сенетіпіңді, пе еенбейтініңді аптьтп айт деп талап етеді, ал сеибейміз деген оөзді естігеп кезде өз кеудесін өзі ұрып, urbi et orbi-ға * шағынады, қаітдай ғана парасатты жан еді, ңапдай жамап зәбір корді де- сеңізші. Бұл ие, поздревшілдік емес пе? революцияітіыл бреттерлік омес пе? мүттдай адамга Тарттоф деп ат тағу лайықты омес пе?
Бізді мақалаға және Тартюфтор туралы мақалаларга жауап берудеп бас тартты дегеттді «Рев. Poe.» қайдап альгп отыр? Бүл мақалалардыц тезисі »біздіц мәселе қо- юымызға енгізілмегендіктен алып отыр ма? «Соц.-рев. партиясыпьтң» көзқарасы жайындағы «Искраның» бар- льтқ қатынасы жөнінде өмес, қандай да болса белгілі бір мақалалар жөнінде бізге сот ұсыпьгс жасады ма? Балматтіевтің жолдастары •мәлімдемесіпіц оц басында «Рев. Рос-ныц» 27-померіітде барлық таластыц тпыққан


3(>8
В. II. ЛЕНИН
жері,— Балмаіпевтіц «жауыпгер ұйымда» тұруы күдік- теп де жаман дегсн «Искрапьщ» 23-померіидегі сөзі цитатқа алыпбады ма? Өзіміздің барльтқ мақалалары- мызға жауаптымыз, «Искраныц» т$ай померіпе болса да сүйеніп, сот алдьшда барлық мәселелершізді толықты- руга дайынбыз, өзіпің сөздерініц дұрыс-тығы туралы біз- дің қаймықпай күмәп келтірөтіпдігіміз жоніітде жоға- рыда айтқатт создерімізге дейіп барған «Рев. Poe.» тіуб- лицпстерін Тартюфтер деп сппаттауға біздің толық адамгершілік правомыздың және орынды дәлеліміздің бар екендігіп кімпің алдында болса да дәлелдеуге да- йынбыз деп «Рев. Рос-ны» сендіре аламыз.
Дұрысында, «кейіп шегіну мен жылпостық» кімнің жағынан болып отыр? Біздің еркін бағалащ іштей кү- діктену правомызды енді кеңпейілдікпеп мойындауға әзір отырғандардың жәнө «Искра» үнемі күдіктепіп келді деп копірме таңпақпеп жъілдан артъіц жаттығып, әрбір байсалды адамның революцпялық беллетрпстика- ға күдіктену міндетін дәлелдегендердің тарапыпан бо- лып отырған жоқ па екен. Жоғары дәрежелі адалдық туралы нәзік сөздер, шынында, аудиторияны жылату- дың орнына тек күлкі тудыратыпып көрген кезде,— сіз- дерге жаңа сенсация керек болды, сондықтаи сіздер сотты талап етіп іпыға келдіціздер. Шетелде жүргеп жұрттың жанжал құмар бір тобы: «ақыры... олар апа- ларды сотқа шаңырды! Еііді біз кореміз» деп қуанғап- нан алақандарын ысқылап, сыбырласа жөнелді. Енді олар водевильдің ақырғы сахпасьш көрді, опың кейіп- кері парасатты 'адампың айтып жеткізгісіз окпелі кей- пімеп «болып өткеп оқнғалардьщ бәрінеп соң» сот үшіи мәселеніц қойылысы туралы етпбір келісімпің болуы мүмкін еместігін мәлшдеді.
Осы жайбарақат қалыдтарыңыздаи таыбацыздар, мырзалар! Бірақ естеріцізде болсын, түкке тұрғысыз сөздердің ешқандай тасқыны бізге өз міпдетімізді: сөз- уарлық пен адастырушыльгқты әшкерелеу міпдөтімізді орындауға кедергі жасай алмайды; оларды қай жерде корінсе, ол жерде көрінсіп — революцияшыл аваптю- рлстердщ «программаларында» ма, олардың жылгырақ


ДЕГЕНІ БОЛМАДЫ!..
369
беллетристикасында ма немесе шындық-ақиқаттық ту- ралы, тазартқыш жалын туралы, кіршіксіз тазалық ту- ралы және басқалар туралы көпірме предиктерде * кө- ріне ме — бәрібір әіпкерөлей береміз.
«Пскра» № 48, 15 сентябрь, «Искра» газетініц теъсті
1903 ж. бойыниіа басылып отыр
* — уагыздарда. Ред.


370
РЕВОЛЮЦИЯП1ЫЛ ЖАСТАРДЫЦ МІНДЕТТЕРІ143
БІРІНШІ ХАТ
«Студепт» 144 газетіпің редакциялық мәлімдемесі, біз қателеспесек, ец бірінші рет «Освобождениеиің» 4(28)- номеріпде басылыиі іпыққан және сонымен қатар «Иск- ра» алған мәлімдемесі, біздіц пікірімізше, «Студенттің» 1-номері шыққаннан кейін редакцияның көзқарасында- ғы едәуір алға басңандықты дәлелдейді. Мәлімдемеде баяндалған көзқарастарға өзінің наразылығын білдіру- ге асыққан Струве мырза қателеокен жоқ: бұл көзқа- растар, шыныпда, либерал-буржуазиялық оргап мей- лінше дәйекті түрде, ынтамен жақтап отырған оипорту- нистік бағытпен мүлде үйлеспейді. «Тек революциялық сезім ғана студенттердің идеялық бірлігін туғыза алмай- тынын», «бұл үшін белгілі бір социалистік дүние таным- ға сүйенетін социалистік мұраттың болуы керек екенін» және оның үстіне «белгілі, сындарлы» дүние танымға сүйенетін болуын мойындап, «Студенттің» редакциясы студенттерді революцияшылдандыру құралы туралы мә- селені дұрыс негізге қойып, идеялық талғамсыздық пен теориялық оппортунизмнен қазірдің өзінде-ақ қол үзді.
Рас, тұрпайы «револіоционизмнің» жұртқа тарап жүрген 'көзқарасы тұрғысынан қарағанда, студенттер- дің идеялық бірлігі дүниеге сындарлы көзқарасты та- лап етпейді, оны керек етпейді, идеялық бірлік әр түрлі революциялық идеяларға «шыдамдылықпен» қа- рау болып табылады, белгілі бір идеялар шеңберін батыл мойындаудан қалыс қалуды көздейді, қысқасы, осы сая- си аярлық данышпандарының көзқарасы тұрғысынан,


РЕВОЛЮЦПЯШЫЛ ЖАСТАРДЬІЦ МІНДГСТТЕРI
371
идеялық бірігу кейбір идеясыздықты көздейді (әрине, мұны көзқарастың кеңдігі туралы, қалай да жәие дереу бірлесудің маңыздылығы туралы, т. т. және т. с. тура- лы тозығы жеткеп формуламен азды-көпті шебер бүр- кемелейді). Мәселенің бұлай қойылуының тьгм көрпекі жәпе, бір қарағапда, өте сенімді дәлелі әрқашан саяси- әлеуметтік көзқарасы жағынап алып қарағаида сту- денттердің арасында әр түрлі топтардыц бар екендігі жән-е болмауы імүмкін сместігі, ал с-опдықтан дүниеге көзқарастың сыидарлылығы мен айқьгндығын талап ету кейбіреулерді осы топтардан ігтермелеп шығаратынды- ғы,— демек, бірігуге кедергі жасайтындығы, демек, ауызбірлікпен жұмыс істсудің орнына араздық туғыза- тындығы, демек, жалпы саяси төгсурінді әлсіротетіиді- гі, т. т. көп нәрселер жөніндегі жалпыға мәлім әрі дау- сыз фактіні көрсетіп отыру болып табылады.
Осы корнекі пікірді қарап көрелік. Мәселеп, «Сту- дспттің» 1-номерінеп студенттерді топқа бөлуді ала • йық — осы бірінші номерде дүниеге козқарастыц ай- қындығын және сындарлылығын редакция әлі үсынған жоқ еді, сондықтан социал-демократиялық «тар өрісті- лікке» құмартады деп рөдакцияға күдіктеиу қиын еді. «Студепттіц» 1-номеріндегі редакцияльгқ мақала қазір- гі замаиғы студенттердіц ірі төрт тобы бар еконіп айырьш корсстсді: 1) «еижар тобыр» — «студенттср қоз- галысыиа мүлдс селқос қарайтын адамдар»; 2) «акаде- мпстер» — бүлар студепттөр қозғалысып тек қаиа’ ака- демиялық пегізде жақтайтыпдар; 3) «жалпы студепт- тер қозғалысыпа қарсылар — ұлтіпылдар, антисемит- тер, т. т.»; 4) «саясатшылар» — патшалық деспотизмді құлату жолындағы күресті жақтаушылар. «Бұл топтыц озі де бір-біріпе қарама-қарсы екі элемепттеп түрады — революцнялық пиғылдағы таза буржуазиялық саяси оп- позициядан жәпе—'соңғы күндері пайда болғап (тек цапа соңғы күпдерде ме? Н. Ленин) — социалистік пи- ғылдағы революцияшыл иптеллигепт пролетариатынан құралады». Егер осы соцғы кіші топтьщ озі, жұрттыц бәріне мәлгм болып отырғапыпдай, соцгіалтіст-револю- ционер студепттерге жәпе социал-демократ •с.тудсігттер- ге бөліпетінін еске алсаң, онда қазіргі заманғы студент-


372
В. И. ЛЕНИН
терде алты саяси топ: реакционерлер, енжарлар, акаде- мистер, либералдар, социалист-революционерлер жәпе социал-демократтар бар болып шығады.
Осы топқа бөліну кездейсоқ нәрсе емес пе? бұл көңіл күйінің уақытша бөлінуі емес пе? деген сұрақ туады. Аздап болса да іспен таныстығы бар адамның қайждй- сысынан да бұл сұраққа олай емес деген жауап алу үшін бұл сұрақтың тура қойылуыпың өзі-ақ жеткілікті. Иә, біздің студенттерімізде топқа бұдан 'басқаша бөліну мүмкін де болмас еді, өйткені студенттер интеллиген- цияның белсенді бөлігі болып табылады, ал интеллиген- цияның интеллигенция болып аталатын себебі — ол бү- кіл қоғамдағы таптық мүдделер мен саяси топтардың дамуын бәрінен де саналырақ, бәрінеп де батылырақ және бәрінен де дәлірек етіп бейнелеп көрсетеді. Егер студенттердің саяси топтарға бөліиуі бүяіл қоғамдағы саяси топтарға сәйкес келмеген болса, онда студенттер нақ қазіргісіндей болмас еді,— «оәйкес» дегеніміз сту- денттік және қоғамдық топтар өздерінің күіпі мен са- ны жағынан толық прогіорциялы болуға тиіс деген ма- ғынада емес, қоғамда қандай топтар болса, студенттер- де де нақ сондай топтар болуы қажет және болуы сөзсіз деген мағынада болады. Таптық антагонизмнің дамуы (біршама) жаңа ғапа басталып келе жатқан, са- яси жағы тьщ жатқан, халқының орасан зор қалың бұқарасы полициялық қысымның тепкісінде езіліп-жан- шылып 'отырған барльщ орыс қоғамына мынадай алты топ мейлінше тән: реакционерлер, енжарлар, мәдениет- шілер, либералдар, социалист-революціюнерлер жәис социал-демократтар. «Академистердің» орнына мен бұл жерде «мәдениетшілерді», яғни саяси күрессіз жария прогресті, самодержавие негізіндегі прогресті жақтау- шыларды қойдым. Мұндай мәдениетшілер орыс қоғамы- ның барлық тобында бар, сопдықтан олар барлық жер- де, «академист» студенттер сияқты, кәсіптік мүдделер- дің тар шеңберімен, халық шаруашылығының немесе мемлекеттік және жергілікті басқарудың белгілі ібір са- лаларын жаңсартумен шектелш отырады, олар барльтқ жерде қорқақтықпен «саясаттан» тайсақтайды, түрлі бағыттағы «саясатшыларды» (академистердің айыра


РЕВОЛЮЦГІЯПТЫЛ ЖЛСТАРДЬІЦ ЛІІІІДКТТЬР [
373
білмейтініндей) айыра білмейді және басқару формасы- на... жататынның бәріп түгелдей саясат деп атайды. Мәдениетшілер тобы біздегі либерализмнің кец негізі болып келді және қазірде де солай болып отыр: «бей- біт» уақыттарда (яғии, «орыс» тіліне аударғанда, саяси реакция кезінде) мәдениетші және либерал деген ұғым мүлде дерлік қосылып кетіп отырады, тіпті соғыс кез- деріпде де, қоғамдық шігылдыц өрлегеп кездерінде де, самодержависге тегеуріп жасау күшейін отырған кезде де бүл ұғымдардың арасыпдағы айырмашылықтар кө- бінесе комескі болып қала береді. Орыс либералы патша ү-кіметіне қарсы тура жәпе ашықтан-ашық наразылық білдіріп, шетелдік еркіп баспасоз арқылы жұртпіылық алдында сөйлегенпщ өзінде де өздерін тек қана мәде- пиетітіілерміз деп сезеді, сопдықтап құлдарша немесе, егер білгіціз келсе, жария түрде, адалдықпен, шын бе- рілгендікпен пікір айтуыи 'қоймайды: «Освобождение- ііі» қарацыз.
Либералдар мон мәдениетшілердің арасында анық және айқыи көзге түсетін белгінің жоқтығы — жалпы орыс қоғамыпың барлық саясп топтарына тән нәрсе. Жоғарыда келтірілгеп алты топқа бөлу дүрыс емес, ойтк-ені ол орьгс қоғамының таптық бөлгнісін-е сәйкес келмейді деп бізге, сірә, айта алар еді. Бірақ олай деу пегізсіз болар еді. Тапқа бөліну, әрине, саяси топтар- дың ең терец ногізі болып табылады; ол сайыіг келген- де осы топты, әрине, әрқашаи да айқындап отырады. Бірақ бұл терец иөгіз тек тарихи дамудың барысына қарай және бұл дамуды жасаушылардың және оған қа- тысушылардың санасына ңарай ашылады. Бұл «сайып келгенде» саяси күрес арқылы,— кейде ұзаққа созыла- тыи, табанды, жылдап, он жылдап өлшенетін күрестіц, кейде түрліше саясп дағдарыстарда қаулап, кейде мүл- де әлсіреп және уақытша тоқырап қалған сияқты болып көрінетіп күрестің пәтижесіиде жүзеге асады. Мәселен, саяси күрес ерекше күшті формада болып отырған, әсі- ресе алдыңғы қатарлы тап — пролетариат табы саналы түрде майданға шығып отырған Германияда, өзінің әр түрлі (жалпы алғапда сөзсіз антипролетарлық) таптыд мазмұның діни айырмашылық белгілермен бүркемелел


374
В. И. ЛЕНИН
отырған центр сияқты иартияның (және қуатты пар- тия) әлі «күнге дейін өмір сүруі тегін емес. Оның бер жағында Россиядағы қазіргі уақыттағы саяси топтар- дың таптық тегі өте күшті дәрөжеде »бүкіл халықтың саяси правосыздығымеп бүркемеленіп отырғаігдығына, халыққа таматпа ұйымдасқан, идеялық жағынан топ- тасқан, томаға-тұйық дәстүрі бар бюрократияныц үстөмдік етіп отырғапдығыпа тацырқауға болмайды. Дұ- рысында, азиаттық саяси құрылысына қарамастан Рос- сияиыц евроналық-капиталистік дамуы қоғамныц саяси тобына қандай күшті із салып үлгіргеніне таңдануға бо~ лады.
Әрбір капиталистік елдегі алдыцғы қатарлы тап, өнеркәсіп пролетариаты, қазірдің өзіиде-ақ бізде де со- циал-демократияпың басшылығьгмеп, бүкіл халықара- лық сапалы ііролетариаттьщ әлдеқашаннап бері про- граммасы больш отырғап программаныц туы астында бұқаралық, ұйымдасқан қозғалыс жолына түсті. Басқа европалық елдерге қарағанда, саясатқа немқұрайды қа- раушы разряд, әрине, Россияда қисапсыз көп, бірақ осы разрядтыц тұрпайылығы және қаймағы бұзылмағап жабайылығы туралы бізде де сөз болуы мүмкін емес: санасыз жүгмысшылардың — ішінара шаруалардың да— енжарлығы саяси қобалжулар мен белсенді наразы- льщтардың бұрқ сте қалуымен барған сайын жиі-жиі алмасып келеді, сөйтіп бул енжарлықтың қарны тоқ буржуаның және ұсақ буржуаныц енжарлығымен еш- бір ұқсастығы жоқ екенін айқын дәлелдеп келеді. Капи- тализмнің дамуы әлі дө болса біршама нашар болып отырған Россияда өте-мөте көбірек болып отырған осы соцғы тап, бір жағынап, қазірдің өзінде-ақ, соз жоқ, саналы және дәйекті.реакционерлерді туғызып келеді,— екінші жағынан, оныц озі «еңбекші халықтыц» езіліп- жаншылған зқара бұқарасынан өте жиі, бірақ әлі де Ha- map ерекшеленіп отыр, дүниеге көзқарасы мүлде қалып- таспаған, демократиялық және қарапайым социалистік идеяны надандықпен шатастырып отырған әр текті ин- теллигенцияның қалың топтарынан озіне идеолоғтар тауып келеді. Орыстың ескі интеллигенциясына, оның оц қалаты больш отырған либерал-халықшыл болігіне


РЕВОЛІОЦИЯШЫЛ ЖАСТАРДЫЦ МТІІДЕТТЕРІ
375
де, менлінше сол қанаты: «социалист-революционерлер- гс» де нақ осы идеология тәи болып отыр.
. Меи орыстың «ескі» интеллигенциясы дедім. Біздө либерализмі тұрпайы халықшылдықтан, солқылдақ со- циализмііен мүлде дерлік тазарған (әрипе, орыс маркс- измінің комогінсіз емес) жаца интеллигенция да қазір- дің озінде-ақ пайда болып келеді. Бізде нағыз буржуа- зияық-либералдық иптсллигеицияпың құрылуы әсіресе бұл процеске оте икемді жәпе оппортуішзмпіц түрлі >мо- дадағы лебіпе елгезектік көрсетөтін Струвіе, Бердяев, Булгаков мырзалар меп олардың сыбайластары сияқты адамдардың қатысуы арқасыпда қарышты қадаммеп алға басуда. Ақырыпда, орыс қоғамының интеллиген- цияға жатпайтын либералдыд және реакциялық топта- рыпа келстіп болсақ, олардың біздегі буржуазия мен жер иелепушілердің болгілі бір тобыпыц таптық мүд- делерімеп байлапысы бар екені, мәселеп, біздіц земст- волардыц, думалардың, биржа, жәрмецке комитеттері- ніц және т. б. қызметімен аз да болса таныстығы бар адамдардьщ бәріне де жеткілікті дәрежеде айқын.
Соиымеп, біз өз студенттеріміздіц саяси топтарға бө- лінуі кездейсоқ нәрсе емес, «Студент» газетінің 1-номе- ріндегіні қостап, біздің жоғарыда суреттегеніміздей, ңажетті және созсіз болатын дұбылыс деген окүмәнсыз қорытындыға келдік. Осы фактіні анықтап, біз енді «студенттердің идеялық бірігуі», оның «революцияшыл- дануы», т. т. деп нені түсінуге тиістіміз деген талас мә- селсиі оп-оціай түсіие аламыз. Бір қарағанда, осындай оцай 'мәселеігің талас мәселе болып шығатьшының өзі тьтм оғаіп окөріпеді. Егер студепттердің саяси топтарға болінуі қоғампың саяси топтарға боліпуіне сәйкес ке- летіп болса, онда тек екіпің біріп ғана: студенттердің әлеуметтік-саяси идеялардыц толық айқындалған іпең- бері жағына мейлінше көп тартылуы немесе белгілі бір саяси топтағы студенттер меп осы топтың студенттер- ден тыс өкілдерінің арасында болатын мейлінше тығыз жақындасуы —студепттердіц «идеялық бірлігі» деп ұғынылатыпы озінеіьозі белгілі смес пе? Студснттердің


376
В. И. ЛЕНПІІ
революцияшылдапуы туралы осы революцияшылдану- дың мазмұны мел сипаты жөніндегі мейлінше айқын- далған көзқарас тұрғысынан қарап қана айтуға болатыны өзінен-өзі белгілі емес пе? Социал-демократ үшін, мәселен, ол революцияшылдандыру дегеніміз, бі- ріншіден, студенттор арасына соцпал-демократиялық се- німді тарату жәно «соцііалистік-революциялық» деп аталғапымеи, революциялық соцналпзммен үш қайнаса сорпасы қосылмайтын көзқарастарға қарсы күресу, ал екіишідеи, студенттер арасындағы демократиялы«қ қоз- ғалыс атаулының бәріп, соның ішінде академиялық қоз- ғалысты да ұлғайтуға, оны анағұрлым саналы және анағұрлым батыл етө түсуге тырысу болып табылады.
Осынша оп-оцай және айқын мәселенің қалайша ша- тастырылып жәпе галасты болып шыққапы — оте қы- зық, отс ерскше оқпға. Талас бірлескен жерлестіктөр мен студепттік ұйымдардың Киев одақтық советінің «ашық хаты» («Революционная Россияныц» 13-номері мен «Студенттің» 1-номерінде басылып шықты) женін- де «Революцітонная Россия» (№№ 13 және 17) мен «Искратіьщ» (№№ 31 жәпе 35) арасында болды. Киев одақтық советі 'студепттердің 1902 жылы болып өткен Бүкіл ро-ссиялық II съезінің студенттер ұйымы Россия социал-демократиялық жұмысшы партиясының коми- теттерімен қарым-қатына-с жасап отыруы туралы қау- лысын «тар өрісті» қаулы деп тапты, ;ал оның үстіно кейбір жерлердегі студенттердің кейбір боліктері «со- циалист-революционерлер партиясына» тілектестік біл- діргені жөніндегі айқын фактіні: «студепттер, осы қал- пында, социалист-революционерлер партиясына да, социал-демократтар партиясына да бүтіндей қосыла ал- майды» деген мейлінше «бейтарап» және мейлінше дә- лелсіз пікірлер арқылы сыпайы түрде бүркемеленді. «Иокра» бұл пікірдің негізсіз екенін корсетті, ал «Рево- люционная Россия», әрине, искрашыл «бөлу мен жікко бөліну фанатиктеріп» «әдепсіздік» істеді, саяси жағы- нан жетілмегендік көрсетті дөп айыптап, ол пікірді жап сала қорғады.
Жоғарыдағы айтылғандардан кейін, мұндай пікірдің ерсілігі мейліпше айқып. Әцгіме студенттердің белгілі


РЕВОЛІОЩІЯШЫЛ ЖАСТАРДЫҢ МІІІДЕТТЕРІ
377
бір ^аяси ролі туралы болып отыр. Mine, сондықтал әуелц көресіэдер ме, студенттердің басқа қоғамиаи бө- лінііАқалмағандығына, сондықтан да ол қоғамітыд бүкіл саясиітоптарын әрқашан жәіге созсіз бейпслеи отыра- тынына көзді жұмып қарау керек. Сопаи кейііт, козді жұмып алып, сопдай студенттер туралы немесе жалпы студенттер туралы кокиді. Бұдан... белгілі бір саясп партияға қосылуға байлаиысты бөліну меи жікке болі- нудің зияндылығы туралы қорытынды шығады. Мұндаіі сорақы пікірді ақырына дейіп жеткізу үшін саяси ие- гізден 'кәсіптік немесе оқу негізіне секіріп түсу керек болғандығы айдан анық. Сондықтан «Революционная Россия» «Студенттер және революция» деген мақалада (№ 17) нақ осылай шиыршық атып секіреді: мүны, бі- ріншіден, жалпы студенттік мүдделерге, жалпы сту- денттік күреске сілтейді, ал екіншіден, студенттердің оқу мақсатына, 'болашақ әлеуметтік іскө дайындалу міндетіне, саналы сая-си күрескер дайыидап шығару міндетіне сілтейді. Осы екі сілтеудің екеуі де дұрыс,— бірақ іоке олардың қатысы жоқ, сондықтан мәселені тек қана ішатастырады. Мәселе өзіпің нағыз шын (мә- нінде партияның күреюіпе тығыз байланысты жәпе бел- гілі бір партияны цалап алуды сөзсіз талап ететін саяси қызмет туралы қойылып отыр. Әрбір саяси қыз- метке елеулі ғылыми дайындық керектігш, берік сенім «болудың» керектігін айтумен немесе әрбір саяси жұмыс тек қана осы бағыттағы саясатшылардың бір ғана үйір- мелерімен шектеле алмайды, қайта халықтың қалыц бұқарасына бірден-бірге бағыттала беруге тиіс, әрбір топтың кәсіптік мүдделерімен ңосылып отыруға тиіс, кәсіпшілік қозғалысты саяси дозғалыспен біріктіруге ти- іс, біріншісін екіншісініц дәрежесііге жеткізуге тиіс деу арқылы бұл қалаудап қайтіп құтылуға болады?? Өз ба- ғытын қорғау үшін адамдарға осы сияқты сылтаулар- ға жармасуға тура келетіні фактісінің бір өзі олардың өзінде айқын ғылыми 'сенімнің де, берік саяси бағыттың да қаншалықты жетпейтіпіп мейліпше айңьш көрсете- ді! Іске қай жағынан қарасацыздар да, соцііалист-рево- люционерлердің, бір жағыпап, марксизм, екіпші жағы- лап? батыс европалық «сыігшыл» •отпгортуппзм, ал үттііп-


378
В. И Л Е II И Н
I ші жағынан, орыстың ұсақ буржуазияшыл халықщйл- дары арасындағы ептілігінен ғыльгми-теориялық ж&ғы- нан да, практикалы-қ-саяси жағынап да жаңылма^, со- циал-демократтар көптен бері уағыздап скеле жіатқан ежелгі ақиқатты үсті-үстіне дәлелдейтіп жаңа пікірлер- ді көресіздер *.
Шынында азын-аулақ болса да дамығап бір с-аяси қатынастарды ойлап көріціздер де, біздіц «талас мәсе- леміздің» іс жүзіпде қалай ңойылыл отырганына қара- ңызшы. Біздің алдымызда клерикалдар, либералдар жә- не социал-демократтар партиялары бар делік. Олар белгілі бір жерлерде, айталық, студенттердің кейбір топтарының арасьгнда, тіпті жұмыошы табының ара- сында әрекет жасайды делік. Олар екі жақтың да ец ықпалды өкілдерін өздерінің жағына мүмікін қадарып- ша кобірек тартуға тырысады делік. Осы окілдердіц белгілі бір партияны қалап алуыпа бүкіл студенттердіц және бүкіл жүмысшы табының белгілі бір жалпы оку және кәсіптік мүдделері бар дегенді дәлел етіп, олар көтеріліс жасай бастады деу ақылға сыйымды ма? де- ген сұрақ туады. Егер партия күресінің қажеттігін пар- тия атаулының барлығына пайда келтіретін кітап ба- сып шығару өнерін сыЛтау етіп айтысса, онда ол да дәл осындай болар еді. Цивилизациялы елдерде, мүмкінді- гіпше кең және берік түрдо қойылғап оқу жәно кәсіп одақтарыныц орасап зор пайдасып түсіпбейтіп бірдо-бір партия жоқ, бірақ олардың әрқайсысы сол одақтардың іші-нде оз ықпалының басым болуына тырысады. Кей- бір мекемелердің бейпартиялығына сілтемс жасау, әдет- те, өмір сүріп отырған жүз мекемеііің 99-да нағыз ба- рып тұрған айқын саяси рухтың сіңгепдігін бүркеме- леуге тырысатын билеуші таптардың аузындағы екіжүзділік сөзден басқа еш нәрое емес еконін кім біл- мейді? Ал біздің социалист-революционер мырзалар, шы- нында, нақ осы «беішартиялықтың» құрметінө мақтау өлең айтып жүр. Мәселеп, «Революциолиая Роосияиың» * Соцпалпст-революционерлердің программасы меп тактикасыпыц дәйексіздігі жәпе ішкі қайшылықтары туралы қағпда ерекше егжей'- тегжейлі түсінік беруді талап ететіні өзінен-өзі түсіпікті. ІКелешектегі хаттарымыздың бірінде біз осы мәседеге толық тоқталамыз ғой дец Сеңеміз.


РЕВОЛТОЦИЯІПЫЛ ЖАСТАРДЫҢ МІНДЕТТЕРІ
379
(№ 17J мыпадай әсерлі тпрадасып альщыз: «Револю- цияльг^ ұйым басқа бір дербес, озіне бағынбайтын ұйым а1;аулыпыц бәрін озінің бәсекелесі деп қарайтып кезде, а^ ол бәсекелес жойылуға тпіс болып отырған кезде, оттыц ішіне қайткепде дө боліпушілік, ажырасу- шылық, іріткі салушылық енгізу керек болып отырған кезде мұныц озі петкен тар өрісті тактика?» Мұныц өзі Москва социал-демократііялық ұйымының 1896 жылғы үндеуі 145 туралы айтылған, ол ұйым соңғы жылдарда 'студенттер өзіпің тар орісті упиверситеттік мүдделерін ғана көздеп, томаға-тұйықтыққа салынды деп кінәлаған болатын, ал «Революционная Россия» ол ұйымды «револтоциялық жағынап айқындалып болғай- дардың» өз күііііп жұмысшы табыиың ісіне жұмсауына студенттер ұйьтмыпыц өмір сүруі ein уақытта кедергі жасамайды деп үйретеді.
Ңараңызшы, бұл арада қаншама шьгм-шытырық бар. Бәсеке тек 'қана саяси ұйьгм меп саяси ұйьгмның ара- сыніда, ісаяси талап пен саяси талаптың арасында болуы мүмкін (және болуы созсіз). Өзара көмек қоғамы меп революциялық үйірме арасында бәсекеиің болуы мү-iU- кін өмес, сондықтан революциялық үйірме өзара комек қо-ғаімып қалай да жойғысы келөді деи, «Революциоиная Россия» тукке тұрғьгсыз нәрсені айтады. Ал егер осы озара комек қоғамында белгілі бір саяси талаптар пайда болса,— мәселеп, револіоциоиерлерге көмөк көрсетпеу керек немесе кітапханалардан жасырын шығатын кі- таптарды жою керек деген талап туса,— онда бәсөке мен ашық күрес адал «саясатіпы» атаулының бәріне міндетті болып табылады. Егер үчіірмелерді тар өрісті университеттік мүдделермен тұмшалайтып адамдар болса (ал ондай адамдардың бар екендігі күмәнсыз, 1896 жылы да олар өте көп еді!), онда -олар мен мүдде- лсрдің өрісін тарылтпай, қайта кеңейте беруді уағыз- даушы адамідардың арасьщдағы курес тап сондай қажетті жәп-е міндетті болып табылады. «Рев. Россия» меп «Искрапыц» арасыпда айтыс туғызган Кпев сове- тіпіц ашық хатыпда әцгіме студепттік ұйым мен рево- люцпялық ұйымның бірін қалау туралы емес, әр түрлі бағьіттағы революциялық ұйьшдардьщ бірін қалау ту-


380
В И. ЛЕНИН
ралы болды ғой. Демөк, атап айтқанда: кімді цалауды «революциялық жағынан айқындалып болғандар» бас- тады, ал біздің «социалист-революционер» революция- лық ұйымдар мен таза студенттік ұйымдардың, арасын- дағы бәсекенің өрісі тар деп, оларды кері қарай тарт- қылайды... Мырзалар, мұдыц озі тым байланысы жоқ нәрсе!
Студеиттердіц революцияшыл болігі екі революция- лық партияның бірін таңдай бастады, ал оған: «бұл ықпалға», яғни студенттердің социалистік бөлігінің бас- қаларына ететін ықпалына «белгілі бір» (белгісіздігі, әрине, артығырақ...) «іпартияның ат-айдарын» (біреу- ге — ат-айдар, біреуге — ту) «таңпаумен», «студент — жолдастардың ақыл-ой ожданына зорлық жасамаумен» (социал-демократияның өсуін барлық елдердің бүкіл буржуазиялық баспасөзі әрқашан да жетекшілердің және айдап салушылардьГң бейбіт жолдастардың ар- ожданына жасаған зорлығы деп түсіндіріп келеді...) «қол жетті»,— деген уағыз айтады. Әрбір ақылды сту- дент социалистердің: айдар «тағу», «ар-ожданға зорлық жасау» деген бұл айыбыпа лайықты баға берер деп ой- лаймыз. Осындай былжыраған, сылбыр және принцип- сіз сөздер партия ұйымы, партиялық ұстамдылық пен намыс,’партия туы жөніндегі үғымдар әлі де өте-мөте нашар 'болып отырғаи Россияда айтылып жүр!
Революцияшыл студенттерге біздің «социалист-рево- люционерлер» бұрынғы студенттер съездерін үлгі етіп қояды, ол съездер «революциялық лагерьдегі фракция- лық таластарға мүлде көңіл бөлмей, жалпы саяси қоз- ғалысқа» өзінің «тілектестігін» жариялаған болатын. «Жалпы саяси» қозғалыс дегепіміз ие? Социалистік қозғалыс пеп либералдық қозғалыстың қосыпдысы. Бұл айырмашылықты ескермеу — тікелей жәпе жақын ма- ңайдағы, яғни иақ либералдық қозғалыс жағына шығу деген сөз. Сондықтан да «социалист-революционерлер» осыған шақырады! Өздерін ерекше партиямыз деп атай- тын адамдар партия күресіпеи бас тартуға шақырады! Мұндай партия өзіпіц саяси товарып оз туымен алып өте алмай, коптрабаігда тәсіліп қолдануға мәжбүр бо- латыпып оісыпыц озі корсетіп отырғап жоқ па? Осы


РЕВОЛІОЦІІЯШЫЛ ЖАСТАРДЬТҢ МІПДЕТТЕРІ
381
партияның қандай болса да өзінщ белгілі бір програм- малық негізінің жоқтығы осыдан-ақ көрінбей ме? Біз мұны қазір көретін боламыз.
Социалист-революционерлердің студепттер мен рево- люция туралы пікіріндегі қателіктерді бір ғапа қисын- сыздықпен түсіпдіруге болмайтыньш жоғарыда дәлел- деуге тырысқанбыз. Белгілі бір магынада керісіише дә- лелдеуге болады: олардың пікірініц қисыисыздығы өздерінің негізгі қатесінен туып отыр. Олар «партия» ретінде ең әуелден-ақ сондай ішкі қайшылығы бар, сон- дай тиянақсыз бағыт ұстады, сондықтан өте адал және саяси ой-пікірге толық қабілетті адамдар да әрдайым солқылдақтық көрсетпей, қүлдырамай тұра алмады. Со- циал-демократия «социалист-революционерлердің» со- циализм ісіне тигізген зиянын белгілі <бір жазушылар- дың немесе белгілі бір қайраткерлердің әр түрлі қате- ліктерінен болды деп түсіндірмейді, керісінше, бұл қателіктердің бәрін ол жалған программалық және са- яси бағыттың сөзсіз болатып иәтижесі деп саиайды, мұ- пы еш уақытта естен шығармау керек. Студепттік мәсе- ле сияқты мәселеде бұл өтірік оте-мөте айқын көріпеді, сөйтіп бурэісуазиялъъі^-демократиялыі^ көзқарас пен ре- вюлюциялық социализм жамылған жалтырауық перде арасындағы айырма анықтала түседі. Шынында, «Ре- волюционная Россияпың» «Студенттер жәие револю- ция» деген программалық мақаласы пікірініц барысына қараңыздаршы. Автор «жас буындағы» «талаптың адалдығы мен тазалығын», опың «идеялық дәлслдері- нің күшін» негізге алады. Атап айтқапда, ол оның «жа- ңаіпыл» саяси талабының сөбебіп осыдан іздейді, сөй- тіп, бір жағынан, самодержавие мен халықтың өте кең және сан алуан топтарының арасында келісімге кел- мейтін қайшылық туғызып отырған, екінші жағынан, саяси наразылықтың университеттер арқылы болатын басқа көрінісін қиындатып отырған (көп кешікпей-ақ қиындатты деу керек) Россияның қоғамдық тұрмысы- ның нақтылы жағдайларынан іздемейді.


382
В. И. ЛЕНИИ
Автор содан кейін социал-демократтардьщ с^удент- тер ішіндегі саяси топтардың айырмашылықтарына са- налыльгқпен қарау, біртектес саяси топтарды тығызы- рақ топтастыру және саяси жағынан әртектес топтарды ажырату жөніндегі әрекеттеріне шүйлігеді. Әңгіме осы әре'кеттердің кейбіреуін автордың сынағаныпда емес,— осы әрекеттердіц бәрі әрқаіпан да орынды болды десек күлкілі болар еді. Жоқ, саяси мүдделердіц айырмашы- лығы саяси тотттарға да созсіз әсер етуге тиіс, студепт- тер озіпіц барлық адалдығыпа, тазалығьіна, ізгілігіне және басқаларына қарамастан, бүкіл қоғамнан тыс қа- ла алмайды, социалистің міндеті бұл айырмашылықты бүркемелеу емес, қайта оны мүмкін қадарынша қалыц бұқараға түсіндіру және оны саяси ұйымда нығайту дегеп идеяныц озі авторға мүлдем жат нәрсе. Автор дү- пиеге социалчдемократтың материалистік ікөзқарасы түр- ғысыпаи емес, буржуазиялық домократтыц идеалистік көзқарасы тұрғысьшан қарайды.
Автор сондықтан революцияшыл студенттердің «жал- пы саяси қозғалысқа» шақыруын ұсынудан және опы қайталаудан ұялмайды. Ол үшін салмақтың басым жағы жалпы саяси, яғни жалпы демократиялық қозға- лыста жатыр, бұл қозғалыс бірыцғай (қозғалыс болуға тиіс. Мұның бірлігі «жалпы студенттік қозғалыспен қа- тар» топталуға тиісті болатын «таза революциялық үйір- мелерді» бұзуға тиіс емес. Осы кец өрісті және бірыңғай демократиялық қозғалыстың мүдделері тұрғысынан қа- рағанда, партия айдарын «тағу» жөне жолдастардың ақыл-ой ожданыиа зорлық жасау, әриие, қылмыс бо- лып табылады. Буржуазиялық демократия 1848 жылы да, буржуазия 'меп пролетариаттың таптық мүдделері- пің қайшылығын көрсету әрекеті «бөліну моп жікке бө- ліну фанатиктерінің» «жалпыға бірдей» қарсылығып туғызған кезде де, нақ осылай қараған болатын. Бур- жуазиялық де-мократияпың ең жаңа түрі — реформа жолымен, таптардың ынтымаңтасу жолымен бейбіт жұ- мыс істейтін бірыңғай үлы демократиялық партияны көксеп отырған оппортунистер мен ревизионистер де нақ осылай қарап отыр. Олар әрқашан да «фракция- лық» таластардың жауы және «жалпы саяси» қозғалыс-


РЕВОЛІОЦИЯШЫЛ ЖАСТАРДЬІҢ МІНДЕТТЕРІ
383
тың жақтаушысы больш келді, солай болмай түра да алмайды.
Көріп отырсыздар: социалистің көзқарасы тұрғысы- пан қарағанда, социалист-революционерлердің өрескел және кісі күлерліктей қайшылыңқа толы пікірлері буржуазиялық-демократиялык, козқарас тұрғысынан ңа- рағаида әбден түсінікті және тиянақты бола бастайды. Мұпьщ бұлай болатып себебі —соцпалист-револіоцио- перлер иартпясы шып мәпіпде буржуазиялық демокра- тияиыц фракциясынан басқа еш нәрсе емес; құрамы жағынан ;көпшілігі интеллигенттік, көзқарасы жағыпан копшілігі ұсақ 'буржуазияшыл, өзініц теориялық туы жағынан ец соңғы оппортуиизм мен атам заманғы ха- лықшылдьіқты эклектикалық жолм-ен біріктіріп отыра- тып фра-кция болып табылады.
Буржуазиялық демократтыц біріктіру жоіііидегі ко- пірмө создеріп саяси даму меп саяси күрес барысьшың өзі-ақ ойдағыдай отірікке шығарады. Шын қозғалыстың осуі қазірдің өзінде-ақ Россияда да осындай әшкере- леуге зкеліп үлгірді. Мен студенттердің ерекше тобы ретіпде «академистердің» бөліпуін айтыи отырмып. На- ғыз.күрес 'болмай тұрғап кезде академистер «жалпы студенттік» бұқарадан бөлініп шыққан жоқ еді, с-он- дықтаи студенттердің барлың «ойлай білетін бөлігіпің бірлігі» бұзылмағап сияқты болып көріиетін. Ал мәсе- ле іске тірелісімен-ақ,— әртектес элементтердің ажыра- суы сөзсіз болып шыңты *.
Самодержавиеге қарсы саяси қозғалыстыц жәпе тіке- лей тегеурін көрсетудің ирогресі тез арада,— жұрттыц бәріп жәие әрбір адамды біріктіру жошітдегі бос соз- дердіц қандайына болса да қарамастаи,—саяси топтар- дағы айқыидықтың прогресіне айналды. Академистер мен саясатшыларды болудің ілгері қарай басқап ірі ңадам екенііте бірде-бір адам күмәндапа қояр ма екеп. Біраң бұл боліпу социал-демократ студенттердің ака- * Егер кейбір хабарларға сенетін болсақ, соңғы кездерде студент- тердің әртектес элементтерінің ажырасуы күшейген үстіне күшейе түскендігі анықталып отыр, атап айтқанда: социалистердің социализм туралы есіткісі келмейтін саясатшы-революг^ионерлерӘен бөлініп шы- ғуы айқындалып отыр. Сибирьге жер аударылған студенттердің ара- сында осы соңғы бағыт өте айқын күшейді деседі. Бұл хабардың дұ- рыс-бүрыстығын коре жатармыз.


384
В. И. ЛЕНИН
демистерден «байланысьгн үзгенін» білдіре ме? «Рево- люционная Россияға» осылай көрінетін тәрізді (қара- ңыз: № 17, 3-бет).
Бірақ оған жоғарыда біз ашқан шатасулардың сал- дарынан осылай болып көрінді. Саяси бағыттардыц то- льгқ ажырасуы тіпті де кәсіп және оку одақтарының «ажырасуьгн» білдірмейді. Студенттер арасында жұмыс жүргізуді өзіне мақсат етіп отырғап соцпал-демократ өзі пемесе озінің агенттері арқылы «таза студеиттік» және өз бетімен білім алатын үйірмелердің арасына мейлінше көбірек және кеңірек қатысуға сөзсіз тыры- сады, тек қана академиялық бостандьгқты талап етөтін- дердің ой-өрісін кеңейтуге тырысады, әлі де қандай да болса бір программа іздейтіндердің арасында пақ со- циал-демократиялық програімманы насихаттауға тыры- сады.
Ңорыталық. Студепттердің белгілі бір бөлігі өзіне дү- ние танудың айқын және сындарлы социалистік көзқа- расын жасап шығарғысы келеді. Осы дайындық жұмы- сының түпкі мақсаты — революциялық қозғалысқа іс жүзінде қатысқысы келетін студенттер үшін,— қазіргі уақытта революцияшыл ортада қалыггтасқаи екі бағыт- тың бірін саналы түрде және бұлжымастай болыгі таң- дап алу болар. Кімде-кім студенттердің идеялық жа- ғынан бірігуі үшін, жалпы алғанда оның революция- шылдануы, т. т. үшін осындай таңдап алуға қарсы наразылық білдірсе,— ол адам социалистік сана-сезімді көмескілейді, ол адам іс жүзінде тек идеясыздықты уа- ғыздайды. Студенттердің саясгг топтарға бөлінуі бүкіл қоғамның саяси топтарға бөліпуіи бейнелемей түра ал- майды, сондықтан әрбір социалистіц парызы — саяси жағынан әртектес топтарды мүмкіп ңадарынша анағұр- лым саналы және тиянақты түрде ажыратуға тырысу. Социалист-революционерлер партяясыныц студенттерге арнаған — «жалпы саяси қозғалысқа өзініц тілектесті- гін жариялау және революциялық лагерьдегі фракция- лық алауыздықтардан мүлде аулақ болу» деген үндеуі, озініц шын мәні жағынан, кері қарай, социалистік көз- қарастан буржуазиялық-демократиялық козқарасқа қарай шақыру болыл табылады, одан басқа еш нәрсе де


РЕВОЛЮЦИЯШЫЛ ЖАСТАРДЫҢ МІНДЕТТЕРІ 385
емес. Мұнда таңырқарлық ештеңө де жоң, өйткөні «со- циалист-революционерлер партиясы» дегеніміз Росспя- дағы буржуазиялық демократияның фракциясы ғапа. Социал-демократ студенттің революционерлермен және басқа бағыттағы барлық саяоатшылармен ажырасуы жалпы студенттік және білім беретін ұйымдармен ажы- расқандық болып табылмайды; керісінше, толық айқын- далғап программа тұрғысында болып, академиялық оіі- өрісін кеңейту және тылыми социализмді, яғни маркс- измді насихаттау үтпін студенттердің қалың ортасында жұмьгс істеуге болады және істеуге тиісті де.
Р. S. Мен келесі хаттарымда «Студенттің» ооқушы- лармен дүниеге сындарлы көзқарасты жасап піығару- дағы марксизмнің маңызы туралы, социал-демократия- лық партия мен социалист-революционерлер партиясы- ның принцігптік жәпе тактикалық айырмашылықтары туралы, 'студенттер ұйымының мәселелері туралы және студенттердіц жалпы алғаида жұмысшы табына козқа- растары туралы әцгімелескім келер еді.
1903 ж. сентлбръде «Студент» газетгнгц 2—3-номерінде басылған Газеттіц текстг
Ңол ^ойған: Н. Л е н и н бойыиша басылып отыр


387
Д А Й Ы Н Д Ы Қ
МАТЕРИАЛДАР


389
«ЖАҢА ОҚИҒАЛАР ЖӘНЕ ЕСКІ МӘСЕЛЕЛЕР» * ДЕГЕН МАҚАЛАНЫҢ НОБАЙЛАРЫ
МЕН КОНСПЕКТІЛЕРІ
Ңыс және саясат «мау- сымы»
( I. Демонстранттарды
Л. < соттау.
I II. Ростов күресі.
(қоғамдық қозғалыстағы жарты жылдық тыныштық- тан кейін, жеке-дара саяси қастандықтар толк,ыта алма- ған тыныштықтан кеіііи).
’ және III. Либералдық қозғалыстың жандануы. В. IV. Студенттер жәтіе тіпті гимназистер
арасындағы толқулардың жапдануы. Айрықша V. Үкімет ішіндегі айла-шарғы мен абыр- жушылық.
Тыныштық — үмітсіздік пен сенімсіздіктің үдей тү- суі — террор — оныц натуты маңызы — оның тыныш- тықты толқыту ісінде табыссыз болуы.
Енді біздің алдымызда саяси «маусымның» бастамасы жәпе революциялық қозғалыстың жандануы тұр.
Демонстрациялардан кейіпгі кейбір тыныпь тық. Сары уайымшылдар қазірдің өзінде-ақ «жекпе-жек» туралы, «әттең, халық әлі тез емес» деп жәпе социалист-революционер тер- роріпыларьтның басқа да жауыр болған әре- кеттері туралы айқайлап айта бастады. Бі- рақ террорлық қастандықтар тыныштықты толқыта алмайтын еді және толқыта алмады да. «Революциопная Россия» террор туралы * Ңарацыз: осы том, С1—67-беттер. Ред.


390
В. И. ЛЕНИН
in 2 мәселепі осы негізге қоюға өзінің келіспей- Worton * тіндігі туралы не айтса да, бұл і^астандықтар шындытында жекпе-жектен басқа ein пәрсе емес еді: террор туралы мәселепі орыс омі7 рінің шыидығы осылай қойғаи болатын.
Еігдігі жорде, қыстьщ жақыидауы саясп омірде тағы да жапдапу туғызған кезде, Рос- товтағы үлкеп стачка сияқты оқііға бұрқ еге қалған кезде,**
Сірә, мыналар аяқтала бастаса керек а — уақытша тыныштық ß — террор және «халық ерікпгілдігі» оның туыидысы ретінде әттең, халық тез емес қарулы демонстрациялар туралы айту оңай жеке-дара тойтарыспен жауап беру керек ү — Ростов күресі
жұмьісшылар бұқарасыныц рсволюциялық күш-жі- герін үсті-үстіне көрсетеді
шынында да жігерлендіреді
шынында да үкіметтің берекесін кетіреді, ондағап мың адамдарды еліктіреді, революціюнерлер қыз- метінің мәнін ашып көрсетеді, «іріткі туғызады» шынында да тура халықтық көтеріліске өту деген ■сөз.
Ростов оқиғаларының шын мәніндегі «жігерленді- руші» мацьтзы.
Сірә, халықтық-рсволгоцтіялық қозгалыстагы тьпіыш- тық (кейбір, уақытгтіа) аяқтальттт, жатгдапудыц жаңа толқыпы бастальтп келе жатса керек.
Тыныштықпеп бірге опыц туыітдысы — пршіципсіз- дік, оның масайрауы, халық ерікшілдігінщ қайта тууы, үмітсіздік etc. террор әлде нендей бір шығапға кетіп барады
— жөке-дара тойтарыс
— халық әлі тез емес
— үкіметтіц (революцпонорлердің емес пе?) * — екі сөзбен айтқанда Ред.
** Осы жерден сойлем үзіледі. Ред.


«ЖЛҢА ОҚИҒАЛАР...» ДЕГЕН МАҚАЛАНЫҢ НОБАЙЛАРЫ 391
берекесін кетіру
— ңарулы демонстрациялар туралы айту оңай etc. etc.
Ростов күресі
олыц шын моніндегі эісігерлсидіруші қимылы
жеке оқ атудап жігерлепді- ретін = емес
» » » угіттік маңызы
іріткі са-
» » » лушылыц »
» » » революционерлер қызметінің
мәніп ондаған мыц адамға түсіндіруі
» шын мәнінде бұқаралық кетеріліске ұласуы.
Жұмысшылар бұқарасында революциялық ашу-ыза- ныц осындай жанартаулары бар болып және атқылап жатқапда,— оқ ату арқылы etc. жасанды еліктіру, үгіт, берекесіздік туғызу туралы бос сөздер қандай мағына- сыз әрі өрескел күлкілі болып шығады дессцізші?
Мұның озі тікелей міпдеттеп: қазірдіц озіпде-ақ кө- терілііг келе жатцан осы бұқараға көмектесудеи, олар- дың басшыларын ұйымдастырудап etc. қапдай корер көзге жалтару десеңізші.
Сейтіп, демонстрациялардыц абыржытушылық әрске- ті туралы бос сөздерге қарамастан,— біз бұл демонстра- цияларға қатысушы Нігжегород жүмысшыларьптьщ соз- деріпеи жігер алып піығамыз.
Мүпда да жұмысітіьтлар бұқарасыпдагы терең тамьтр- лар қатты ашу-ыза жәпе күреско жәие құрбап болуга тас түйін әзірлік бар.
Ңозғалыстың осьт «тамырлары» меп оның «қаңқасы» туралы еске салу жүмысшы қозғалысынан іргепі аулақ салу, әлеуметтік-таптық көзқарасты халыкдпылдықтыц бүлыңғыр елесімеп алмастыру теориялары мен әрекет- теріпіц қандай үлкеп қателік екепіп корсетуге тиіс etc.


392
В. И. ЛЕНИН
с.-Д.
жұмысшы қозғалысынсыз (+ | социализм) жоғарыда
земство, интеллпген- — әлеуметтік базис жоқ ция және шаруалар — пріпщиптік негіз жоқ негіз
дұрыс тактика — ұстамды тактика жоқ
«Социализмді жұмыошы қозғалысымен ұластыру».
«Иокраның» * 1-номері
— «экономистерге» contra
— социалист-революционерлерге мейлінше contra
Жұмысшы ңозғалысымеп қосылу = әлсіреу мен тар өрістілікке әкеліп соқтырмайды. Керісініпе, осы а б с о- л ю т т ік берік п-егізде отырып біз қалғаи барлығын да өзімізге тартып ала аламыз жәпе тартуға тиіспіз.
Нақ жұмысшы қозғалысы басқа топтарда жандану туғызды, енді ол өсіп те келөді: земстволық оппозиция кейбір жерде «әрекетке» де көше бастады.
{ Воронеж туралы бір-екі сөз )146
— студенттер және гимназистер қозғалысы
— шаруалар қозғалысы
’ социализация туралы ақьгмақтық және принципсіз отіріктер
Үкімет тактикасының жалпы aspect-r.
— бұқараны бөлшектеу, пазарын басқа жаққа ауда- ру, жылмацдау
( мәцгілік қателіктер мен
[ мәцгілік қапталау
— революционерлер «ит» ((бір либералдың Вальдер- ді, Оболенскийлерді және К°-ны осылай деп атағанын- дай. Біз, мүмкін, бұл либералға әлі қайта оралармыз)) цуумен әуестеиіп кетті.
* Ңараңыз: Шығармалар толық жішағы, 4-том. 403-бет, Ред.


«ЖАҢА ОҢИҒАЛАР...» ДЕГЕН МАҚАЛАНЫҢ НОБАЙЛАРЬІ 393
Өзіңді арандатуға жол бермеу керек.
Өзіңнің принциптік негізіңді жоғалтпау керек.
Өзіңніц жұмысшы бұқарасымеп байланьтсыцды ны- ғайтып, сопымен бірге жүрііг отьтру керок, Ростов оқи- ғасы сияқты оңиғаларға қатысьш, оларды халықтық ко- теріліс деңгейітте дейіп көтеруге тырысу керек.
1902 ж. поябръдіц аяғында жазылған
Біріниіг per 1939 ж. 'ГІролетарская Революция» курналыныц 1-номергнде басылі ан
Ңолжазба бойъиіша басылып огыр


394
«РСДРП КОМИТЕТТЕРІ МЕІІ ТОПТАРЫНЬІҢ ЖАЛПЫ ПАРТИЯЛЫҚ СЪЕЗГЕ ЖАСАЙТЫН БАЯІІДАМАЛАРЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНПІДЕ» * ДЕГЕН ХАТТЫҢ ЖОСПАРЬІ
I. 	Жұмысшы қозғалысы, оның тарихы және қазір- гі жағдайы.
(1.3-7.36)
II. 	Социал-демократиялық қозғалыстын, тарихы, ба- ғыттардың күресі жәие осы заманғы теориялық мәселелер.
(2. 13)
III. Социал-демократияның комитеттері мен топгары. Олардың құрамы мен қызметі. Аудандық ұйым- Дар.
(2. 9+26. 35)
IV. Жергілікті жұмыстың мазмұны, ауқымы меп сипаты.
(10—12. 14—19. 30)
V. Басқа нәсілдер мен ұлттардың революциялық (әсіресе социал-демократиялық) топтарына көз- ңарас.
(31)
VI. 	Практикалық кәсіпорындар жэне конспирация- лық жабдық.
(32-34)
VII. 	Жұмысшы табын қоспағаида, халықтыц басқа топтарындағы байлаиыс пеп жұмыс.
(20-25)
* Қарацыз: осы том, 75—87-беттер. Ред.


(РСДРП КОМИТЕТТЕРІ...» ДЕГЕН ХАТТЫҢ ЖОСПАРЫ 395
VIII. 	Социал-демократиялық емес революциялық және оппозициялық ағымдардың жайы және оларға көзқарас.
(27—29)
1902 ж. декабръде — 1903 ж. январъда жазылған
Бгргншг рет, ^олжазба бойынша басъілът отыр
14 7-том


396
«ДЕҒЕВНЯ КЕДЕЙЛЕЕІНЕ» ДЕГЕН КІТАПШАҒА АРНАЛҒАН
МА ТЕҒІІАЛДАҒ
1
КІТАПШАНЫҢ ЖОСПАРЛАРЫ
1
1. Ңалалардағы жүмысшы күресі, ол туралы қазірдің өзінде-ақ өте көп адамдар естіген.
2. Жұмысшылар нені көксейді? (Социал-демократия-
лыіқ партия. Социализм.)
Ңанау атаулыны жою.
(Ңоғамдастырылған (социалистік) өндіріс. |
(¥сақ және ірі өндіріс. J
Жұмысшы (социал-демократия) қозғалысыпың ха- лықаралық сипаты.
3. Шаруалар үшін де idem *. Салықтардың, жерсіз- діктің, капиталдың езгісі etc.
4. Кедей шаруаларды жұмысшылармен біріктіру.
5. Аграрлық құрылыс.
{«қауымдық негіздің» бос елестері}
6. 6V2 миллионды қалалардағы жұмысшылармеи бі- ріктіру (және өз жағына 2 миллиоп тарту) 147
7. Жеке бастыц ыждағаттығынан, ептілігінеп etc. ец- бек сүйгііптігінен, к,ұнттылығыпан үміт күтудің ал- дамшы екені etc.
8. Осы 6V2 миллионның бірігуіне кедергілер:
9. Саяси правосыздық. Жұмысшылармен бірге саяси бостандық жолында күресу.
10. 	— Әсіресе шаруаның азаматтық правосыздығы. Жаіғпай кепілдік, жүріп-тұру бостандығының бол- мауы, қауымға маталу, жұмыспен өтеу арқылы по-
— Нақ сол. Ред.


«ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ» ДЕГЕН КІТАШПАҒА...
397
мещик шаруашылығына байлану, кіріптарлық, ке- сінді жерлер etc. 2* = крепостниктік правоның қалдықтары.
11. Кедейлердің социализм жолында күрес жүргізуі у шін оларды азат ету мақсатында барлыу ша- руаларды (орташа және буржуазиялық) азат ету қажеттігі.
12. Біздің аграрлық программамыздың талаитарыи талдау.
12 а. Село жұмысшыларының пайдасына деген программа.
126, «Аграрлық» (=шаруалар) программа.
13. Ауқатты шаруаларға деген сенімсіздік: ілгері бара ма, әлде жоқ ла.
14. Басқа елдердегі шаруалардың тәжірибесі: ауқатты және орта шаруалардың саяси және аграрлық ре- формадан кейінгі опасыздығы.
15. Бұл тәжірибеш Россия үшін қолдану, ягни 672 миллионды кун ілгері қала жұмысшысымен, со- циал-демократиялық партиямен біріктіру.
16. Бұл біріктіру қазір Европада да басталып отыр. Біз Россияда осы байланысты бірден 'баянды етуі- міз және осы арқылы өзімізге социализм жо- лындағы бу кі л күресті жеңілдетуіміз қаж-ет.
2
1. Ңалалардағы жұмысшы күресі. Үкіметке қарсы күрес.
Оның таралуы және шиеленісуі.
2. Жұмысшылар нені көксейді? Олар мынау үшін күреседі
а) с аяси б о с- т анд ыі} у шін (қысқаша ба- яндау)
б) социализм үшін
(idem).
аа
Шаруаларға тарату
бб
, 99
* — Summa — жиынтық. Ред.
14*


398
В. И. ЛЕНИН
3. Кедей шаруаларды ңала жұмысшыларымен бірікті- ру оқажеттігі. [Мүмкіл, аа мел бб-лы осында әкел- 'С*е?]
За. Орта тпаруа қайда баруы керек? меншік иелері мен байлар жағыпа ма лемесе жұмысшылар мен жар- лылар жағына ма?
4. Россияның аграрлық құрылысы (4 горизонталь по-
лоса 148) «қауымдық негіздің» ( ¥сақ шаруа- 1 'бос елестері etc. j ны екі жаққа /
672(+2) against *. I тартады J
(1) Жер еңбекке өтеді
(2) Қауымдық шаруалардың орасан зор ұйымы.
(3) Кооперациялар.
5. Ұсак; буржуазиялық бос елестер (еңбек сүйгіштік etc.) туралы егжей-тегжейлі көрсету. Басқыш бо- йынша жотарыга алдамшылық еліктіру= лотерея.
6. Село пролетары мен жартылай пролетарын социал-демократқа ай- ' лалдыру=саяси бос- тандық жолындағы жә- не социализм жолында- . ғы күреске (партия қа- тарында) қатысуы.
7. Түпкілікті мақсат (және
а — саяси қайта озгерістер ß — село пролетаръі
ушін жұмыс- шылар заңы ү — шаруалардың к р е п о с т- никт ік пр а- воньіц ^ал- д ы ц т а р ы- н а н азат еті- луіне көмектесу
1902 жылғы шаруалар цозғалысы. Революция- лық мазмұн мен бос елестер
ең таяудағы талаптар)
ең таяудағы жұмысшы про- граммасы
»
шаруалар »
8. Крепостниктік лравоның қандай қалдықтары? Аг- рарлық программаның талаптарын талдау.
* — қарсы. Ред.


«ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ» ДЕГЕН КІТАПІПАҒА...
399
Кесінді жерлер туралы соцынд а. мынадай тәртіппен:
(1)
(2)
(3)
алу
иелік
алу
төлемдерін
ету еркіи-
төлемдерін
Социалист-револю- цжжерлердің өті- рігі (қауымдық бастаманың ша- буылы)
сатып жою жерге дігі сатып
қайтару қарыздар
(5) кесінді жерлер *.
Ауқатты шаруаны да, орта шаруаны да, пролетарды да крепостниктік езгіден азат ету, социализм жолындағы еркін жүрес ушін азат ету.
9. Ш-аруалар ііпіндегі тап күресі. Бур- жуазиялық (және орта) шаруалар- дың ігозицияоы. Оның мүм;кін (және ьгқтимал) -опасыз-дығы (Батыс Евро- папың тәжірибесі).
Социализм жолындағы күресте қала жұмысшыларымеи бірігу үшін пролетар шаруалардың ерекше ұйы-
(4)
«эіюпро- приация» оігың шарт- тары
мы.
(1)
Егер кесінді жерлер бол- са, кейін де солай ма?
(2)
Бай шаруалар? Олардыц позициясы?
(3)
Батыс Европапыц тәжі-
NB 1 9 0 2 ж.
рибесі
шаруалар
(4)
Деревня қауымы ішінде-
if о з г а лы-
гі тап күресі.
с ы: NB
3
(1) I. Ңалалардағы жұмысшылар күресі.
(2) 2. Социал-демократтар нені коздейді? (3—6) 3. Деревнядағы байлық пеи қайырглылың.
(7) 4. Деревня кедейлерінің жұмысшылар күрссіпе
қатысуы.
* 1—5-пункттерді Ленин сызып тастаған. Ред.


400
В. И. ЛЕНИН
Деревня жұмысшыларын қала жұмысшыла- рымен біріктіру.
(8) 5. Крепостниктік правоның қалдыңтарын жою.
(9) 6. Деревнядағы тап күресі.
I досымша (программаның жобасы) II ңосымша.
I. 	Қала жұмысшыларының күресі.
II. Социал-демократтар нені көздейді?
III. Деревнядағы байлық пен қайыршылық, меншік иелері 'мен жұмысшылар.
IV. Орта шаруа қайда баруы кер-ек?
V. Деревня жұмысшыларып қала жұмысшыларымен біріктіру.
VI. Крепостниктік правоның қалдықтарын жою.
VII. 	Деревнядағы тап күресі.


.ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ» ДЕГЕН КІТАПШАҒА...
401
2
КІТАПШАНЫҢ ЖЕКЕ ТАРАУЛАРЫНЫҢ ЖОСПАРЛАРЫ МЕН НОБАЙЛАРЫ
Балық та емес құс та емес
жақсартылған құралдар, плугты және жаньш сату кооперациялар
«жоғары табыстылық» алдау=лотерея
4 сұрақ
4 сұрақ:
помещиктер бай шаруалар
31/г+3 миллион кедейлер
( 1888-1891 : 16.5%- 46.б%
I 1893-1894: 16.5-48.б 149
ақша үшін күрес.
Кооперациялар
«жоғары табыстылық» ұсақ өпдіріс у ш і н
үқъштылық пеи ыждагаттылық алдау = лотерея, жоғарыға еліктіру 4 сұрақ  IV.
IV. Жалиы: шаруашылықты жақсарту және бұл үшіи байлармен «бірігу»
<кооперациялар {неюиелік және сүттік)
(неміс мәліметтері)


402
В И Л ЕНИН
1 «жоғары табыстылық»
2 «ыждағаттылық», ұқьтптылық, еңбек сүйгіштік — басңышпен жоғарыға көтереді
3 біреуін көтереді, 10-ын алдайды. Лотерея...
4 үсақ оігдіріс у ш і и ( Социализм жәпе
I үсақ өндіріс J
(а)
(ß)
V. Социал-демократтар өміріндегі уандай у іиін куреседі?
Социал-демократтар бүкіл
ның еңбегімен күн көрушілердің бәріне қарсы. Шаруаның өмірінде қандай болсын қол жетуі мүмкіп жеңілдіктердің бәрі үшін, помещиктер- дің, мемлекеттің, чиновниктердің, полицияның, поігтардың езгісінен қандай да болсын азат ету үшін күреседі.
Саяси бостандыц.
шаруалар ж е ңі лд ікт е р
1.
2.
3.
буржуазияға, басқа-
бәріне керек, ал жұмысшылар мен шаруаларға әсіресе
4. Адамның дербес праволылығы, сөз, одақтар бос- тандығы.
5. Жүріп-тұру бостандығы.
6. Сословиелерді жою.
7. Чиновниктердің сайланып қойылуы және сот арқылы қудалау.
8. Әскери қызметшілер.
9. Шіркеуді мемлекеттеп бөлу. Тегіп оқыту.
k 10. Үдемелі салық * **.
(ү)Деревнядағы фабрикалық заңдар
’ жұмыс күні
әр апта сайынғы демалыс түнгі еңбек м-ертіккені үшін жауапкершілік і қартайғандарға пенсия
( ацыдан устап цалуға тыйым салу
* IV бөлімді Ленпн сызып тастаган. Ред.
** 4—Ю-пункттерді Ленпн сызып тастағап. Ред.


«ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРШЕ» ДЕГЕН КІТАПШАҒЛ
403
I жұмысшылардан сайланып қойылғап окілдері
( бар фабрикалық инспекцияны қолдану *
Оның үстіне, тек село жұмысшыларыяа ғана емес, шаруаларга да: § VI.
X а л ы тр ш ы л д а р д ы ң, социалист-революцио- нерлердің, социал-демократтардың жауаптары.
§ VI in fine **:
а. 3 талап — ß. байлар мен кедейлердің мүдделеріп біріктіру — ү. кесінді жерден әрмен не? байларға бай- ланысты — 6. социалистік революция — г: көп нэрсепі дәме ңылу емес, қайта шаруаларды біріктіруге ңарай қадам жасау маңызды
1) Сөз байласу байлар мен кедейлердіц мүдделерін ашып береді.
2) Бірінші қадам: ец қарапайым талаптар үшіп бай шаруалармен бірге.
3) Комитеттердің комегімен деревня кедейлеріи бірік- тіру.
4) Одан орі: социализм үшін күрсс.
5) Кейбіреулер былай дейді: кесінді жерлерді емес, қайта помещиктердің қолындағы барлыц жерді. Кедейлер — социализм.
Бай шаруалар??
6) Бай шаруаларға үміт артуға болмайды ***.
VII. Де р е в н я д а ғ ы т an ку р е с і
1. Тап күресі дегепіміз пе? Халықтьщ езілген 'бөлегішң езушілерге қарсы күресі. Крепостниктік правоға қарсы 'күрес. — Кедейлердің байларға ңарсы күресі.
2. 1902 жылғы шаруалар қозғалысы. Күрескерлердің ерлігі: олардыц үлы бастамасы. Біз одан әрі жалғас- тыра беруге тиіспіз. Бірақ мыпаны апықтап алу ке- рек: олар пеліктеи жецілді?
* «Жұмыс күні» деген сөзден бастап «қолдану» деген сөзге де- йінгі тексті Ленпн сызып тастаган. Ред.
** — аяғында. Ред.
*** 1—6-пункттерді Ленин сызып тастаган. Ред.


404
В. И. ЛЕНИН
3. Санасыздықтан, әзірленбегендіктен жеңілді. Шаруа- лар нені талап ету керек екенін білмеді. Шаруалар оздерінің жауы кім екенін білмеді. Шаруалар поме- щиктер мсіі үкіметтің баиланысты екенін білмеді. ІПаруалар эділетті, инабатты омір сүруді қалады; бірак, мұны ц а л ай істеу керек екенін білмеді.
| сенімсіздік |
4. Біздің жауап. Тағы да: қала меп деревняның Ода- ғы... қарсы
3 талап бі р г е.
5. Бірігу мен күрестің практикалық тәсілдері. Үгіт. Үйірмелер. Ңала жұмысшыларын қолдау.
§ VII.
1) 1902 жылғы шаруалар қозгалысы.
2) Ерлік. Жазалау.
3) Жсціп шығу үшіп қалай істоу ксрек?
4) Айқын түсіпу керек. Қ у д ай д ыц омес,— қайта адамыың.
3 т а л an.
5) Ңала жұмысшыларымеп одақтасуды әзірлеу керек.
социал-демократияның үйірмелері. үгіт (листоктар, кітаптар).
Деревнядагы т an күресі (бай шаруалар- ға сенімсіздік).
6) Жұмысшылар қалаларда бастағап кезде, соларды қолдау.


«ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ» ДЕГЕН ШТАПІПАҒА ..
405
3
БРОКГАУЗ БЕН ЕФРОННЫҢ «ЭНЦИКЛОПЕДИЯЛЫҚ СӨЗДІГІНЕН» КӨШІРМЕЛЕР ЖӘНЕ РОССИЯДАҒЫ ЖЕР ИЕЛЕНУ ТУРАЛЫ ЖАСАЛҒАН ЕСЕПТЕР || 12 том «Жер иелену» ||
Россиядағьі ж е р иелену (Энциклопедиялық Сөздік)
Европалық Россияның 49 губерниясында (Дон Әскерле- рі облысын қоспаганда)
1877-1878 жж.
қазынатпкі — — удельдікі
мекемелер меи юридикалық орындардікі (шіркеулердікі, монастырьларді- кі, қалалардікі, посадтардікі жә- не басқалардікі) шаруалардікі (қа- уымдық) үлестік
жарамды 116.8 жарамсыз 13.7 ңоғамдар қосым- I ша сатып алған 0.7 )
%
150.4 млп. дес. = 38.5
7.4
8.5
131.4
» = 1.9
қалалар мен посадтар-
Дікі
— 1 929 367 дес.
» — 2.2
»


4Ö6
В И. Л Ё н и й
[84.6% қауымдық 1
(15.4% үй басындық/ жеке меншік иеле- рінікі
' санатта бар жандардікі=91.б қоғамдар мен ком- паниялардікі =1.8'
2=391.]
93.4 млн.
ІОО.о
— 150.4
92
240.7 Ю9
( 131.4 шаруалардың үлесті жері
( + 109.3 жеке иеліктегі
Ңазьшаның қольшдағы жердің 69.з% ормандар (100 млн. дес. Архангельск, Вологда, Олонец және Пермь губернияларында). 28.і% жарамсыз жер және 2.6% жарамды жер {4 млн. дес. кем}
Үш солтүстік губерния (Архангельск, Олопец, Во- логда) тұтасынан дерлік қазынанікі (губерниялар же- рінің 97, 93 және 83%). 2 шығыс (Пермь және Вятка) губерпияларда — жарым-жартылай (51 және 48 %). Бұлбес губернияда 133*/2 млн. дес. қазыналық жер бар ( = 88!/2% мөмлекеттік жер).
49 губерниядағы ша- руа қауымдары — 140 мыңға жуық
ревизиялық
жаны — 22 396 069-116 854 855 дес.
бұрынты иеліктегі . .
бұрынғы удельдік . .
бұрынғы ме-млекеттік . қалғандары .
10 іламасы » . . 900 486 »
. 9 643 606 »
1.8 шамасы »
33 755 759 »
4 333 261 »
57 130 141 »
21 635 694 »
Ж еке меншікке ж е р иелену
Иелердің Жер
саны /о 'о десятина /о '°
¥ с а ц
<10 дес.
10-100 »
?ІО5$5 3Й 404881 84-> 5 321218 Й 6280668 6"


.ДЕРЁВІІЯ КВДЕЙ.ПҒ.РТНЕ» ДЕГЕЙ КІТ АППТЛГЛ ..
40?
15 826
Иелер-
дщ % 2 «
саны
0 р т а ш а
100—500 дес. 47 482 9.э ßru 500-1000 » 13 169 2.7 ои0Ә1
1 р і
1000—5000 дес. 13458 2.8
5—10 мың » 1444 0.3
>10мьтцдес. 924 0.2
2=481 358 100 481 358
Сословиелер
б о й ы н ш а:
дворяіндар — —
көпестср мен қүрметті азаматтар — — — — — —
мещаңдар —
шаруалар —
қалғандары (діп басыла- ры, солдаттар, шетелдік- тер etc.) —
2 =
десятина
11 325 987 12-4 пррг7ое/. 99
12,6 9 331 877 10 2 20657864 22 * 6
27 559 544 ЗО.Х
З.3 9 876 615 10.8 64667313 70.6
27 231 154 29 7
100 91 605
845
91605845 100
МЬІҢ
МЛІІ
%
адам
%
дес.
114.7
23.8
73 2
79.8
12 6
2-6
9.8
10.7
58.о
12-4
1-9
2-4
273.0
56.7
з 0
5.5
22.9
4-8
1-7
1-9
481.4
100
91.6
100
Ergo *:
шаруашылықтар:
131+93=224
0-! млн. —100 60
1.5 » - 60 100
2.5 » - 30 50
6.5 » - 50 40
240
10
76 мыц ірі жер иеленуші — 85.2 млн. дес. жер +7.4 млн. дес. удел=93 млн.
— Демек. Ред.


408
В. И. ЛЕНИН
4
СЕЛОЛЫҚ ҚОҒАМДАРДАҒЫ ШАРУАЛАРДА АТТАРДЫҢ БӨЛІНУІ
1888 және 1891. Европалық Россияның
49 губерниясы 150
Үйлер
0-ден - 2 777 485 - 27.3
бастап
CC tO
- 2 909 042 - 28.6
- 2 247 827 - 22.1
- 1 072 298 - 10.61 және> 1 155 907 - 11.4
- 2 909 042 - 17.2 1
- 4 495 654 - 26.5 2
- 3 216 894 - 18.9І _ 3
- 6 339 198 - 37.4) әЬ’3 5.4
10 162 559 100
16 960 788 100 1.6
1893/94 38 губ.: 8 288 987 шаруалар үйі — 11 560 358
ат.
атсыздар
- 2 641 754— 31.9%
1 аты барлар — 31.4
2
20.2
3 —
8.7
4 және >
7.8
22.5 — 1 аты бар- ларда
28.9 — 2 аты бар- ларда
18.8 — 3 аты бар-
ларда
29.8 — көп аты
барларда
100
100


<ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ» ДЕГЕН КІТАПШАҒА ..
409
19 0 0 ж.
N Европалық Россияның 50 губерниясында 19 6 81 7 6 9 ат бар, олардың ішінен 15.з% жеке иелёрдің қолында.
19 681 769X0.153=3 011 310 657
Лохтин, с. 280: 50 губ. аттар 1846-16 056 000 1861-15 300 000 1870-15 611 400 1882-20 015 000 1888-19 663 000 1898-17 004 300


410
В И. Л Е Н И Н
5
ДЕРЕВНЯДАҒЫ ТАПТЫҚ ТОПТАРДЫ ТАЛДАУҒА АРНАЛҒАН ЕСЕПТЕР МЕН ГРАФИКАЛЬЩ СУРЕТТЕР
і
«Ш а р у а л а р д ы ң» аграрльц уурьілысы
1 0 млп. шаруалар үйі
14 млн. ат
үйлер
IV2 млн. ау ц ат ты — 67г млн. ат
2 » орташа — 4 » »
67г » кедей — 37г » »
7!/2
4
372
10-ға жуық
14-ке 15
жуық
7ю
р/2
2
672
V10
1V2
2
6V2
2 151
672 + 4 + 372=14.
Россияда барлығы 21 млн. щамасындай ат бар


«ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ» ДЕГЕН КІТАПШАҒА...
411
3
Шаруашы- лықтар
Аттар
Мепшіктогі
жер
Пайдалану- дағы жер (+ аренда — беру)
0.!
3
100
60
1.5
7.5
50
90
2
4
35
55
6.5
з*/2
55
45
ІО.і млп.
18 млп.
240
250
+ Ю қазыналық
250 млн. дес.
Жерге меншіктілік (барлығы 250 млн. дес. жуық)
40% 'помещиктерде
20% 'бай шаруаларда
1272% орта шаруаларда
23% деревня кедейлерінде
47г% қазынаца


412
В. И. ЛЕНИІІ
1% помещиктер (О.і млн. семья)
15% бай шаруалар (IV2  млн. семья)
20% орта шаруалар (2 млн. семья)
64% село пролетарлары мен жартылай пролетарлар (672 млн. семья)
24%
36%
22%
18%
жер подіещвд- тердің Дайдала- нуында (60 млн. дес. жуық)
жср бай шаруа- лардың пайда- лануында (90 млн. дес. жуық)
жер орта ша- руалардың пай- далануында (55 млн. дос. жуыц)
жер деревня ке- дейлерінің пай- далануында (45 млн. дес. жуық)
Барлығы ІО.і миллиопга жуық семья немесе ша- руашылық.
Пайдаланудағы бар- лық жер 250 млн. дес. жуық.
1903 ж март — апрелъде жазылған
Біргнші рет 1932 ж. Ленинніц XIX жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр


413
ЭСЕРЛЕРГЕ ҚАРСЫ КІТАПШАНЫҢ ЖОСПАРЫ 152
Соғыс фактісі. Ол енді ғана басталып *келеді. Әдеби айтыс.
Неге? Соғысты сөзсіз туғызатыи себептерді ашу. Теориялың, принциптік алауыздықтарға ерекше на- зар аударылуға тиіс.
А) 	Революциялыц марксизм мен оппортунистік сын- ныц арасындағы жартыкеш dpi принципсіз пози- ция.
1. «Вестник Русской Революциидің» 2-номеріндегі мақала (редакторлық). Оны талдап қарау.
2. Куйреу теориясы. Цитат 55—Ъ^-беттер = со- циализмнің экономикалық қажеттілігін теріске шығару. (Трестер ұмытылған.)
3. Аграрлық мәселе. Цитат 57 («тіпті»).
4. Қун теориясы. Цитат 64-бет. «Т у р а с ы з - д анғ а н»!
66-бет (тағы «тіпті»!)
{67 және 48-беттер = бу кіл социализмнің дағдарысы}
5. «Өткір ждне бі р д ен- бі р марксизм тарих саласына ойы сып бара жа- тыр» (7 5)!! NB
6. Житловский «Sozialistische Monatshe!jte»-de...
7. «Кезекті мәселе». Герцтің мақтауы (8~бет, ес- керту).


414
В. И. ЛЁПИН
«Жаңа көзқарас» = кооперация арқылы социализмге
ad В. 3.*
8. 	«Вестник Русской Революции» № 2, 82 және 87- беттер. «Түзетулер», «қайта қарау» etc.**
9 2 *** = барып түрған принципсіздік. Болғысы келгеннің бәрі с.-р. бола алады.
10. Халықаралық социализмнен толық шеттеу: «өзіп- шелі-к».
В) 	Орыс марксизмі мен халыц ерікшілдігі, дурысыра- ғы: либералды^-халыі^шылдыц багыт арасындағъі жартыкеш және принципсіз
1. 	Жаца революциялық қоз- ғалыс ескі теория меп жаца теорияныц күресі- меп ңатар жүріп отыра- ды. Орыс социализмінің қалдықтары (либерал- дық-халықшылдық ба- ғыт) және орыс маркс- измі. С.-р. қалай қарай- ды? «Революция қарса- позиция.
Ескі орыс социализ- мініц либералдық-ха- лықшылдық бағытқа айпалып азғындауы.
ңы» осыған тән нәрсе. (Теориялық таластардыц мәнін мүлдем түсінбегеи- дік.)
2. 	«Еңбек шаруашылығы» (с.-р. теориясы) («Рево- люционная Россияның» 11-померінен, 7-бет). Турпайы социализм + халыушылдыу. [Салыс- тырыңыз: «Вестник Рус- ской Революции» № 2, 100—101-беттер: тап ку-
* — В. 3 пунктіне. Ред.
** Қолжазбада Ленин 8-пунктті 6-пункттіц алдына ауыстырып қою белгісіп салған. Ред.
*** Summa — жиьштық. Ред.


ОСЕРЛЕРГЕ ҚАРСЬТ КІТАППТАПЬЩ ЖОСПЛРЫ
415
ресі = барлъщ езілген- дердщ куресі!!]
3. 	Капитализмнің прогрес- тік және теріс жақтары. «Революционная Россия- пың» 9-номері, 4-бет.
Contra:
Шет кәсіпке кетуші- лік пен кезбеліктщ прогрестік мэні: № 8^ 8-бет, 2-бағана 153
| Айрықша листок, 2-бет, аяғында |
Салыстырыңыз: « Ке- зскті мәселе» (8-бет): «Жаңа көзқарас»: «Ко- операция арцылы социа- лизмге». Салыстырыңыз: А 7.
Неміс статпстика- сынан: кооперация лар = буржуазия ньщ -басымдығы
4. 	S = «сыппыц» комегімеп халықшылдық пен марксизмпің таза эклектикалық қосылуы.
С) 	Тап куресі мен жумысшы цозғалысына жартыкеш- тік көзцарас.
1. Позицияныц тоориялық күнәларынан практика жүзіндегі күнәларына кошуде. Тап куресі меи жумысшы цозталысына олардың көзқарасы. Олар мәселені қалай қояды?
2. «Вестник Русской Революциидің» 2-номерінен цитат, 224-бет. Партия және тап. Шатасушылық, оның мәііі біреу: пролетариаттьщ тап күресіпен қашықтау, мүлде әрі-оәрі және тұрақсыз интел- лигенцияға есік ашу.
k 3. Интеллигенция + пролегариат-^-шаруалар (№ 8, 6-бет, 2^бағана) («тайыз» ортодокстерге қарсы). Мұныц мәнісі = тап күресін түгелдей теріске шығару. Түрлі топтардың араласуы. Интелли- генттік әлеуметтік реформизмді де, тек қана де- мократиялық революционаризмді де — пролетар- лық социализмді де — шаруалардың мепгеу та- лаптарын да бір жерге үйіп-төгу.
4. Интеллигенция жәпе пролетариат. Халық ерікпті- лері де!!! «Вестник Русской Революции» № 3, 9—11-беттер. Ай рыцш а листок.


416
В. И. ЛЕНИН
5. Олардың практика жүзіндегі көзңарасы? «Эко- номизммен» суреттелінеді. «Искра»: жұмыстың, қайта иландырудың, тәрбиелеудің ұзақ процесі. «Искраның» бірлік елестерінен бас тартуы. Салыстырыңыз: Табалаушылық
+ Революциялық марксизмнің жолын кес-кес- теу.
S 	= корермендік-үстірттік.
6. Олар •өздерінің с.-д.-дан өзгешелігін қалай түсін- діреді? № 9, 4-бет, 2-бағана.
Әңгіме «болғылары келетіндігінде» емес, ж у - ' мы сіиы о з ғ а л ы с ы н ы ц барлығында. : Жалпы еңбөк дегеніміз мағынасыздық.
Жалдама жұмысшылар ма әлде дербес жұмысшы- лар ма, бәрібір деу = ұсақ буржуазиялық эле- мепттер арқылы соцпализмнің оңін айналдыру және халықшылдармен екі арадағы шекті толық жою.
Бір принциптің «таза идеялық өкілі». Ешцандай принцип болмасын!
D) 	Олардъщ еркіне царамастан, жумысшы табын бур- жуазиялыц демократията батындыруға бастап отыр.
1. 	Біз с.-р.-дің теориялық позициясын және олар- дың жұмысшы қозғалысына көзқарасын қарас-
тырдық.
S = жартыкештік, эклектизм.
Олардың орыс буржуазиялық демократиясына
Салыстырыңыз: «Осы заманғы весталка» 154.
либералдық-халық-
көзңарасы.
2. Ол жоқ! «Вестник Русской Революции» № 2, 132-бет!! Тіпті «эікономистермен» та- лас-тартыс кезівгде-аң с.-р. мұны байқады.
3. Ал Струве мырза ше? Ал
шылдық бағыт ше? Олар нақ соның алдында бас иеді!!! Ал мұның мәнісі буржуазиялық демокра- тия алдында бас иеді деген сөз, жұмыспіыларға таптық қарама-қарсылықтарды түсіпдірмейді, д е р б е с социалистік идеологияны талдап жаса- майды деген сөз.


ЭСЕРЛЕРГЕ ҢАРСЫ КІТАППГАНЬЩ ЖОСПАРЫ
417
4. Ал интеллигенция + пролетариат + шаруалар дегеннің мәнісі не? Практика жүзінде интелли- генция мен шаруалар бурэісуазиялъіц демокра- тиядап басқа ештемө болып табылмайды!!
5. Ал олардың либералдарға козқарасы ше? + жә- не — капитализмнің деген формулаға ңайтып
Адам күлерлік нәрсе: либералдардың сөзіне илантан!!
№ 9, 3—4-беттер.
(В. В. вариаиттары.)
С оралыңыз (№ 9, 4-бет).
J Либералдардъщ негізінде тап жоц (№9, 4-бет). Сіздердегіден әлдеқай- да көп!
Либералдарға қарсы сіздерден гөрі біз қата- ңырақ шайқасып келеміз. Бізде шайуас, бір жағынан, екінші жағынан дегендей, көке мылжың емес.
Бірақ біз либералдардың тап окілі екеніп, олардың жаны сірі екенін, оларда о ғ а м д ы ц, х а лыцт ьц қозғалыс бар екенін, ал с.-р.-де мұның жоқ екенін түсінеміз!!
6. Л. М. «Заряда» дүрыс айтқан еді (№ 2—3): с.-р.-дің қосарланған дақбырт есім алып жүрген себебі: олардың социализмі әсте революцияшыл
емес, ал олардың революцияшылдығының со- циализмге үш қайнаса сорпасы қосылмайды. Mine мунъщ өзі = бурэісуазияльіц демократия ал- дында жеціліске ушырауға экеліп соцтырады.
С.-р.-дің букіл позиция- сын принципті түрде сы- нау осымен бітеді. Біз олардың (аграрлық) про- граммадағы ңателерін тана емес, тактикадағы (террор) ңателерін гана емес, нақ бүкіл позиция- сын теріске шығараты- ньгмызға көңіл аудару
¥сақ буржуазиялық социализмпеп, рево- люциоиаризм мсп бұлталақтаудан сақ- тандыру.
керек.


418
В. И. ЛЕНИН
Е) 	Аграрлыу мзселе.
1. Ңарадүрсін тұрпайы социализм. Сөзге ила- нады. Қозғалысқа тал- дау жасалмайды. Кре- постниктік тәртіптің қалдықтарына қарсы күресті түсінбейді (№ 8, 4-бет: 1861 ж. реформалар капита- лизмге кең өріс ашып берді!!).
2. Шаруалардыц «тецгер- мешілік принципі» etc. — демократиялыц талаптарға қызығушы- лық қана. Социалистік ештеме жоқ. Демаго- гияға салынбай, шын- дықты айту керек.
«Вестник Русской Ре- волюциидің» «Искра- ға» қарсы әзірліксіз- дігі. «Кезекті мәселе» (Герц). «Револю-
NB циопная Россия»
№ 4, февраль, 2-бет (inf.*): мужик тура- лы айтыс және де № 8 (июнъ): «Ша- руалар одағынъщ» үпдеуі etc. Иә, сіз- дордің әзірліктеріңіз с.-д.-дан гөрі шама- лы!
Ңазіргі заманғы деревня үкіметке қысым жасауды ңолдап, күшейте алады «жәіте бұл қысымды, үкімет қолданған шпиондық пен езгіпің салдарынан міне бір- неше жыл бойы көп реттерде мужиктен мүлде қол үзіп қалған біздердің ойлағанымыздан гөрі, бәлкім, жігерлі- рек жасай алады». «Революционная Россия» № 4 (фев- раль, 1902), 2-бет.
3. «Жерді социализациялау». Буржуазиялық на- ционализация? (ал оның таптық мемлекеттегі мәні?) «Жерді социализациялау» — бос уәде (minimum!).
Мұның өзі = халық ерікшілдігшше «х а лыц рееолюция ушін ә зі р» de facto,
4. Кооперациялар (тап күресінің орнына!) таза (буржуазиялық-) мещандыу, талап.
5. Қауымды жақтау. Еркіи билеуге қарсы.
6. «Народное Дело» 155 № 2, 18—19-беттер. Шаруа- * — in Ппе — аяғында. Ред.


ЭСЕРЛЕРГЕ ҢАРСЫ КІТАПШАНЫҢ ЖОСПАРЫ
419
лар күресі мен жұмысшы күресін қалай ұштас- тыру керек?
«Народное Дело» № 2, 51-бет: «жай халықтық». Ңолайсыз.
«Народное Дело» № 2, 63-бет: «кез келген жерде не болса сонымен ақымақ ете бе- ріцдер»!!
Ғ) Террор.
1. “
Ақымақ етудің мьтсалдары: «Революциопная Россия»
№11, 6-бет: қанмен тамақта- пу және іітіу, қалақай ұры- ғы және сондайлар, т. с.
Балмашев жөніндегі айтыс. Төтенше нәрсе.
Ал немістерді сынау төтенше нәрсе емес? I Сіз наразылық туғызасыз, ал содан соң \ \ оны мәлімдеуді керек етесіз!! )
3 апрелъдегі прокламация жөніндегі айтыс. Ци- тат (№ 11, 25-бет inf.) 156 және жалтан қоры-
2.
тынды.
3. 	«Вперед» № 5. Цитат, № 5, 7—8-беттер жол жөнекей 9-бет 157
4. 	Террор. 7-номерден цитат (idem *, сол 3 апрельдегі про- кламациядағы сияқ- ты: бізге маңызды- сы сөз емес). № 7, 4-бет: «Террор адам- дарды саяси турты- дан ойлаута мәжбүр етеді».
— «дұрысырақ айтқанда, насихат жүргізген айлардан гөрі»
— «сасқалақта- ғандарға күіп бере-
Террор логикасы: 1-қатар- да ісол, одан ксйін қалған- дарының бәрі. Дәлел: 1902 ж. февралъда-ъқ «Ре- волюционная Россия» (№ 4) жауынгерлік үйым- ды 1-қатарға қойгап жоқ-ты.
Сыртцы бетін  цараңыз (&) **.
* — бүл да. Ред.
*♦ (а) арқылы белгіленген текст қолжазбада беттіц сыртқы жагына орналастырылған. Ред.


420
В. И. ЛЕНИН
5. 	«Орнына емес, бір- ге». Іс жүзінде бұ- қарамен байланыс жоц.
Сенбеушілік, үстам- сыздық. 4 жы л (1897-1901), ал қазір демократия- лық кезең енді ғана басталып келеді.
Шұғыл, тікелей мін- деттерден көңілді басқа жаққа ауда- РУ-
Басшылар буцара- дан кейін цалған.
Террор цауіпті емес, өйт- кені буцаралыту уозғалъіс бар. «Көңіл күйі». Соған берілуге ме?
Сыртцы бетін цараңыз (ß) *•
№ 12, 3-бет, 1-бағана («сатылар теориясы»). Сонда: түрмеге түсуге асы- ғуға болмайды 159.
(а)
«Революциялық техникапың барлық мәселелері, әскерлерге қарсы көше ұрыстарының тәсілдері, анағурлым жексурын патша малайларының көзіи жою (курсив менікі) және т. с., ең толғағы жеткен, ең бір кезегі жеткен және шұғыл мәселеден: орталық рево- люциялық ұйым құру мәселесінен кейінгі цатарға ъіғысуда» («Револю- ционная Россия», 1902, № 4, февраль, 3-бет).
ал қа- зір ше?
(ß) «...Кітапшылдар сия арқылы күрес жүргізіп жат- қан кезде...» (террорға эксцитативтік қана маңыз беруге бола ма немесе үрейлендіруші де Маңыз беруге бола ма)
«...өмір террористік құралдардың соніиалыцты цажеттілігін бірінші кезекке цойдъі; онъщ алдын-
* (ß) арқылы белгіленген текст қолжазбада беттің сыртқы жағына орналастырылған. Ред.


ЭСЕРЛЕРГЕ ҢАРСЫ КІТАПШАНЫҢ ЖОСПАРЫ
421
да бурынғы царсылыцтардың бэрініц уні өшуге тиіс болды. Террористік әрекеттер өзін өзі қор- ғау үшін қажеттілікке айналды...» «Революцион- ная Россия» № 7, 2-бет (июнь, 1902).
(G) Қорытынды.
Осы заманғы революционерлердің міндеттері:
а) Революциялық марксизмді теория жағынан қорғау және дамыту.
ß) Хальгқаралык, идеялық күреске барынша қа- тысу.
ү) Орыс марксизміп дамьггу, оны қолдаиу, ли- бералдық-халықшылдық бағытқа қарсы күрес, оның буржуазияшылдығы мен ұсақ буржуа- зияшылдығын жұмысшы табына әшкерелеп беру.
б) Пролетариатты ұйымдастыру. Кемшіліктер ұшан-теңіз. Батыл талаптар.
е) «Адамдар көп және адамдар жоқ». Басшылар бұқараны көтеріліске әзірлеуге тиіс.
1903 ж. көктемде жазылған
Бгргншг рет 1939 ж. «Пролетарская Революция» журналыныц 1-номертні)е басылған
Ңолжазба бойыніиа басылып отъир


422
ЭСЕРЛЕРГЕ ҚАРСЫ МАҚАЛАНЫҢ ЖОСПАРЫ 160
Социалист-революционерлер туралы (программасы жоқ партия).
Теориялық принципсіздік: халықшыл- дық соқыр сенімдер + батыс европа- лық оппортунистік буржуазиялық «сын». Credo *-ның жоқтығы, сана-се- зімнің күңгірттенуі. Жасырынбақ ой- нау...
¥сақ буржуазиялың идеология: про- летариаттың таптық санасын аздырады, оны буржуазиялық демократия жөнінде дербес позицпя ұстауға жарамсыз етеді (өйткені социалист-революционерлер әлеуметтік және буржуазиялық демо- кратияпы ңосып жіберуге және шатас- тыруға тырысады; олар, асылыпда, осы соцғысыныц бір тармағы).
Теориядағы жәпе тактикадағы сыл- дыр сөз: революциялық жұмысқа же- ңіл-желпі қараушылық, асырып айту, кепсіту, «беллетристика»... («халық- тық» әдебиетте түкке тұрғысыз нәрсе- лермен қоректендіру),
(«айтысқа» қарсы күрес, принциптер- дің жоқтығы).
Тактикалық өте өрескел қате: террор, соны уағыздау, бұқаралық қозғалыспен байланысты әлсірету.
сх) принцип- сіздік
ß) ұсақ бур- жуазия- лық идео- логия
ү) сылдыр соз бен бос қауе- сет
ö) террор
е) құр елес туғызу
—. программаның, дүние танымды баяндаудыц. Ред.


ЭСЕРЛЕРГЕ ҚАРСЫ МАҚАЛАНЫҢ ЖОСПАРЫ
423
?
+ програм- маның халық- шылдар жа- йындағы бо- лімініц реак- цияшыл- дығы
+ идея- лық, саяси, практпкалық зиян
SS *: Европаның барлық буржуазия- лық революцияларынан жұмысшы табы түңіліп шықты, өйткені бұл револю- цияларға буржуазияльщ-демократиялық елестермен кірді. Социалист-революцпо- перлер осы оқиғапы күш сала «қайта- лауда»; біздің борышымыз: бұған қар- сы батыл күресу, сойтіп алдағы револю- циядан орыс пролетариаты түңілін шықпай, өз күшіне жацадан сенімітт арттырып, алдында тұрған анағұрлым зор күрес үшін серпіле сергектенш, бе- рік таза пролетарлық үйымның ұйтқы-
сьш құратын ету.
1903 ж. июлъдгц біргншг жартысында жазылған
Бгргпшг рет 1939 ж. «Пролетарская Революуия» жу рналыныц 1-номергнде басылған
Ңолжазба бойъғнша басылып отыі>
♦ Summa summarum — жалпы жиынтыгы. Ред.


424
РСДРП П СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
1
«ИСКРА» ҰЙЫМЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІ ТУРАЛЫ РСДРП II СЪЕЗІНДЕГІ БАЯНДАМАҒА ЗАМЕТКАЛАР 161
Credo-ға қарсы наразылық — 162
әдеби топтың ңұрылуы — 163
партия съезінө ңатысуға әрекеттену — 164
әдеби топ мүшелерінің Россияны аралауы — Петер- бургтегі, Псковтағы, Москвадағы, Нижнийдегі, Ңазан- дағы, Самарадағы, Полтавадағы, Харьковтегі, Уфадағы, Қырымдағы, Киевтегі кездесулер.
«И с к р а» + «3 а р я» жөнінде Р о с с и я д ан жумьі с ж у р г і з у.
1) февраль 1900 — декабрь 1900 165.
2) декабрь 1900 — февраль 1902.
Акимнің, Любаиың, Крохмальдің, Дементьевтің, Грачтың, Коняганың, Яковтың сәтсіздікке ұшырауы
январь 1902 ж. («Искра» ұйымы негізінің салынуы).
Кавказ,— «лошади» 166(
Питердегі «агент» дерліктер:
Александра Михайловна мен
Варенька, Степан
3) 	февраль 1902 ж.—


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
425
агенттер комитеттер транспорт
декабрь 1900 Грач латыштар
Москва поляктар
Полтава (Люба) ч е м о д а н д а р 167
Кпев (Крохмаль)
Харьков (Цюрупа)
Воронеж (және Б о рис Николаевич) (искряктар тобы жәнө опың...*)
1903 ж. майда — кеги,
дегенде 17(30) июлъде жазылған гя ~ ~
Ңолжазба боиынгаа
Біргнші рет 1927 ж. Лениннгц басылып отыр
VI жинағъіпда басылған
* Сөйлемнің соңғы сөздері жазылган қолжазба бетінің төменгі шеті жыртылып қалған. Ред.


426
В. И. ЛЕНИН
2
РСДРП КЕЗЕКТІ II СЪЕЗІНЩ ПРОГРАММАСЫ *68
А. Съездің регламенті жәпе оны белгілеу.
Б. Съезде талқыланып, шешілуге тиісті мәселелердің тізімі мен тэртібі.
lkxxvvvvxvvvkvvvxvvvvvkvvvxvvvvvxvxvxyvvvkvkvvvvvvvvvvkv
А. С ъ е з д іц регламенті.
1. Ұйымдастыру комп- теті өкілдік берген жолдас съезді ашады.
2. Съезд 1 председатель, председательдің 2 көмек- шісін (және орынбасарла- рын) және 9 секретарь сайлайды. Бұл 9 * адам бю- роны құрап, бір стол ба- сында мәжіліс өткізеді.
Ұйымдастыру комитеті- нің баяпдамасы
3. Делегаттардың өкіл- дігін тексеру үшін жәпе съездің құрамына қатысты барлық отініштерді, ша- ғымдар мен наразылық- тарды қарау үшін комис- сия сайлау.
Жақшаның ішінде іу а- ж е т т і толықтырулар, тү- сіндірулер, кецестер және жеке мәні бар басқадай ес- кертулер жазылсын.
(Бүл комиссия ¥йым- дастыру комитетінің пә- лендей бір адамдарды ке- ңесші дауыспен съезге өзінің шақыратыны тура- лы мәлімдемесін де қа- былдайды.) **
* Ңолжазбада, сірә, байқаусыздан қате кеткен болуы керек- бторо мүшелерініц Ленин белгілеген жалпы саны 12. Ред.
** Жақша ішіндегі тексті Ленин сызып тастаған. Ред.


В. И. Лениннің «РСДРІІ кезекті II съезінің программасы» деген қолжазбасынын, бірінші беті.— 1903 ж.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
427
4. Поляк социал-демо- краттарын съезге қатысты- ру туралы мәселені шешу.
ad 3*
5. Съезд мәжілістерінің тәртібі: күніне екі рет: та- ңертеңгі саға-т 9-дан сағат 1-ге дейін және сағат 3- тен кеіпкі сағат 7-ге дейін (шамамен).
6. Делегаттардың сөзде- рін шөктеу: баяндамашы- лар 72 сағаттан артық сөйлемеуі, қалғандары 10 минуттан артық сөйлемеуі керек. Әрбір мәселе бо- йынша 2 реттен артық сөйлеуге ешкімнің правосы жоқ. Мәжілістің тәртібі туралы мәселе бойыніпа жақтап 2 шешеннен артық сөйлемейді және қандай ұсынысңа болсын қарсы екі шешеннен артық сой- лемейді.
7. Съездің протоколда- рын председательдің неме- се оның көмекшілерішң біреуінің қатысуымен се- кретарьлар жазады. Съез- дің әрбір мәжілісі өткен мәжілістің протоколын бе- кітуден басталады. Әрбір шешен жиналыс біткеннен кейін 2 сағаттан кешіктір-
*Б бөліміндегі («Мәселелердің тізімі мен төртібі») 11-пункт сияқ- ты 4-пунктті де Ленин қосымша кіргізген. Осыдан келіп, сондай-ақ пункттердің орналасу тәртібінің өзгеруіне байланысты, олардың номер- ленуін Ленин өзгерткен. Бұл жерде пункттер номерленуінің соңғы нұсқасы беріліп отыр.
Кейін Ленин 4-пунктті сызып тастап, одан кейін: «ad 3» (3-пункт- ке) деп жазған. Ред.
15 7-том


428
В. И. ЛЕНИН
мей съездіц бюросына өзі- ніц әрбір сезінің конспек- тісін тапсыруға міндетті,
8. 	Ңызмет адамдарын сайлаудан басқа мәселе- лердің бәрі бойыипта да- уыс бёру ашьщ болуға тиіс. 10 дауыстыц талап етуі бойынша, атап дауыс- қа қою жолымен жүргізі- ліп, барлық берілген да- уыстар протоколға жазы- лып отыруы тиіс.
9. Съезге әрбір қатысу- шының есімін жасырын белгілеу (немесе есімін атамай: пәлендей партия ұйымынан бірінші және екінші делегат, т. с.) **.
10. Съезд Росс. СДРП- ның кезекті II съезі ретін- де біржолата белгіленді, демек, бұл съездің шешім- дері кезекті I съездің жә-  * § **
(Атап дауысқа қою жо- лымен дауыс беруді тезде- ту және қателерго ұрын- бау үшін съездіц бюросы шешуші дауыс правосы бар съезд мүшелеріпіц бә- ріне әрбір мәселе бойынша дауыс беру үшін билеттер таратып бергені жөн. Әр- бір билетте делегат өз есі- мін (қараңыз: § 8 *) және өз вотумын (иә, жоқ, қа- лыс қаламын), сондай-ақ, өз вотумының қай мәселе- ге ңатысты екенін көрсөте- ді. Мәселелерді ықшам түрде, немесе тіпті цифр- мен, әріппен, т. с. көрсету- ге болады. Съездің бюросы бұл билеттерді әрбір мәсе- ле бойынша съезд біткен- ше бөлек-болек сақтай- ды.) **
(Бунд туралы мәселені осы пунктке орай қозғау жөн емес: оны съезд мәсе- лелерінің тізіміне бірін-
* § 9 айтылып отыр (алғашқы номерлеу бойынша
§ »)•
** Жақша ішіндегі тексті Ленпн сызып тастаған. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
429
не жеке съездердщ өзіне ші орынға тура енгізген қайшы келетін бұрынғы жақсы.) шешімдерінің бәрін бұза- ды,— демек, бұл съездің шешімдері бүкіл Росс.
СДР Партиясы үшін сөз-
сіз міндетті, деп председа- тельдің мәлімдеме жа- сауы.
11. 	Мәселелердің тізімі мен тәртібін талқылау.
Б. Мә се ле ле р д іц тізімі мен т ә р т і бі.
1. 	Бундтьщ Росс. СДРП- дагы орны. (Росс. СДРП партия ұйымының Бунд ұсынған федерациялық принципін қабылдай
ма?) *
2. 	Росс. СДРП про- граммасьіныц текстін бекъту.
Бірінші оцылуы: қол- да бар жобалардың бі- реуін тутас алып, ег- жей-тегжейлі талқы- лаудың негізіне алу.
Екінші оцылуы: про-
(Бұл мәселе жөнінде царардың жобасы алдын ала жасалып, оның қабыл- дануына тырысу цажет.)
NB: Бұл мәселені бірін- ші орынға ұсынудың се- бептері: формальды (Бунд- тың мәлімдемелері, съез- дің цурамы, көпшілікке бағыну) және моральдық (түбегейлі мәоеле женінде жікке бөліну мен алауыз- дықты толың жою) жаты- нан.
(а. Программа жобала- рының нешеуіп съездің қарауына жатады деп есептеу керек? («Искра- ныкін», «Күрестікін», «Жизньдікін»?)
ß. Жобалардың бәрін қа~ рау керек пе әлде біреуін негізге алу керек пе? Не- * Жақша ішіндегі тексті Ленин сызып тастаған. Ред. 15*


430
В. И. ЛЕНИН
грамманың әрбір пунк- ті мен әрбір парагра- фын қабылдау.
3. Партияның орталыі$ органын (газетін) цуру немесе соны бекіту.
а) Съезд жаңа орган құрғысы келе ме?
ß) Ңұрғысы келмейтін болса, съезд қазіргі бар ор- гандардың қайсысын пар- тияның орталық органына айналдырғысы келеді?
4. Комитеттердің (соның ішінде Үйымдастыру ко- митетінің өз мүшелерініц біреуі арқылы баяндама- сы) жэне партияныц басца уйъімдарьі мен оның жеке мушелерінщ баяндамала- ры **.
5. Партияны уйымдасты-
ру, Росс. СДРП-ның жал- пы ұйымдық уставын бе- кіту.
Бірінші оқылуы: тұтас алғанда жобалардың бі- рін таңдап алу.
Екініпі оқылуы: жобалардың бірін пункт-пункт бойынша талқылау ***.
* Жақша ішіндегі тексті Ленин сызып тастаған. Ред.
** 4-пункт сызылып тасталған. Жоғарғы жағына, белгісіз бір қол- мен «Делегат баяндамалары» деп жазылған. Ред.
*** Текстегі «Росс. СДРП-ның» деген сөзден бастап «талқылау» деген сөзге дейін Ленин сызып тастаған. Ред.
месе басқаша: ұсынылғаи жобалардың бірін бірінші оцылуында қабылдау ке- рек пе.)
(Бұл мәселені жеке қоюдың қажеттігі: социал- демократиядағы бағыттар куресін аяіугау.) *
а) Неше баяндама бар? ß) Баяндамалардыц бә- рін оцу керек пе әлде ко- миссияға өткізу керек пе?
ү) әрбір баяндаманы же- ке талқылау керек пе не- месе бәрін бірге талқылау керек пе?
(жеке талқылаған жақсы)
Ö) Баяндамаларды оқу тәртібі.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
431
6. 	Аудандыу және улт- тыц уйымдар.
(Бұл ұйымдардың әр- қайсысын жеке-жеке пә- лендей -бір құрамда және партияның жалпы уставы- нан пәлендей бір (мүм- кін) ерекшеліктермен мо- йындау иемесе мойында- мау.) *
7. 	Партияныц жеке топтары.
{«Күрес» «Е ц б е к т і «Өмір» азат ету» «Ерік» тобъі
«Искраның» орыс ұйымы «Южный рабочий» және т. т.**
Әрбір жеке топ пен жеке ұйым туралы қарарлардың жобалары цажет***
Барлыц партия комитетте- рініц, уйымдарыныц, топ- тарыныц және басуалары- ның тізімін біржолата бе- кіту (немесе алдын алабе- кіту, яғни Орталық Коми- тетке әлі де болса керекті анықтамалар жинап, түп- кілікті шешім алуға пұр- сат беру ****).
8. 	¥лт мәселесі.
Жалпы ұлт мәселесі ту- ралы қарар қажет («өзін өзі билеуді» түсіндіру жә- не өз түсіыдірмемізден шығатын тактикальщ қо- рытындыл-ар).
* Жақша ішіндегі тексті Ленин сызып тастаған. Ред
** Текстідегі «Күрес» деген сөзден бастап «және т. т.» деген сөз- дерге дейін Ленин сызып тастаған. Ред.
*** Абзацты Ленин сызып тастаған. Ред.
**** тексте «яғни» деген сөзден бастап «пұрсат беру» деген сөздер- ге дейін Ленин сызып тастаған. Ред.


432
В. И. ЛЕНИН
9. Экономикалыт^ курес жэне кәсіподац уозғалысы.
10. 1 Майды мейрамдау.
11. 1904 ж. Амстердам- да болатын Халыцаралыу социалистік конгресс.
12. Демонстрациялар және көтеріліс.
13. Террор.
(Мүмкін, поляк социаД листері партиясына қар-г | сы тағы . ерекгпе қарар / -к«рек болар? '
(Партияның әрі көкөй«- тесті міндеттөрі туралы әрі принципті қарар т$ аж ет) Б у л жөнінде д е. Б у л жөнінде д е.
Б у л жөнінде д е.
Б у л жөнінде д е.
21. Росс. СДРП-ның «со- циалист-ревблюционерлер- ге» көз^арасы.
|_жәнө рев.-соц.-ге?? etc.?j
22. Росс. СДРП-ныц орыс либералдыц ағымда- рына көзцарасы *.
Б у л жөніндеде.
Б у л жөнінде д е.
Бұл екі МӘСвЛӨ 7-номер- ден ке- йін кел- тіріл-
14. Партия жумысыныц ііикі мәселелері: '
насихатты жолға т$ою.
15. угітті » »
16. партиялық әдебиетті » » »
17. шаруалар арасындағы жумысты » »
18. әскер арасындағы » » »
19. оқушылар арасындағы » » »
20. сектанттар арасындағы » » »
Қарар- лар бол- ғаны
жөн
24. 	Партияның Орталыц Комитетін жэне Орталыц Органынъщ редакциясын сайлау.
Съезд 3 адамды Орта- лық Органның редакция- сына және 3 адамды Орта- лық Комитетке сайлаиды. Бүл алты адам бір ле-
* Бұл пункттің жанына белгісіз қолмен былай деп жазылған: - «23. Россиядағы қазіргі бар басқа да революциялық және оппозициялың партиялар мен ағымдарға РСДРП-ның көзқарасы». Цункттің номері алдына Лениннің қолымен «23» деп жазылған. Ред,
♦* Тексті Ленин сызып тастаған. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
433
с і п, 2/3 көпшілікпен, бұл қажет болған күнде, Орта- лық Орган редакциясы мен Орталық Комитет құ- рамын кооптация арқылы толықтырып, съезге тиісті баяндама жасайды. Съезд бұл баяндаманы бекіткен- нен кейін, бұдан былайғы кооптациялауды Орталық Органның редакциясы мен Орталық Комитет жеке- жеке жүргізеді.
| 24. Партия Советін сай- лау. |
25. 	Съезд шешімдері мен протоколдарын жариялау тэртібі, сондай-aif сайлан- ган цызмет адамдары мен мекемелердщ өз мікдетте- рін орындаута кірісу т-эр~ тібі.
1903 ж июнъніц екгншг жартысында — июлъдгц бірінші жартысында жазылған
Біріншг рет 1927 ж. Лениннгц VI жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр


434
В. И. ЛЕНИН
3
РСДРП II СЪЕЗІНІҢ ҚҮРАМЫ >69
Дауыстар саны
Кел- гені:
+ ? -
пп. + ?
1. С.-Петербург
2
(1) И
1+04-1
1
Москва
2
2
1+1+0
1
Солтүстік одақ
2
2
2+0+0
1+1
Тверь
[?0 *] 170 |
Нижний
[2] 171
Ф
0+2+0
о+1
5. Уфа
2
2
1+1+0
1+1
Киев
2
2
2+0+0
2
Харьков
2
(1) [2]
0+2+0
Екатеринослав
2
(1) [2]
2+0+0
2
Одесса
2
2
1+1+0
1+1
10. Тула
2
2
2+0+0
2
Кавказ
[2] 6
[2] 3
[0J6+2+0172
0+1
Тау-кен завод
одағы
2
(1) 12]
0+2+0
Сибирь
2
2
2+0+0
2
Дондағы Рос-
тов
2
2
2+0+0
0+1
* Ленин сы8ып тастаған цифрлар шаршы жақшаларда петитпен бе- рілгеи. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
435
Жалғасы
Дауыстар саны
Көл- гені:
+ ? -
пп.
+ ?
15. Николаев
2
(1) [2]
0+2+0
Саратов
2
(1) [2]
2+0+0
0+1
Ңырым одағы
«Искраның» орыс ұйымы
[32] З6173
2
2
г*
ө
2+0+0
2
«Южный рабочий»
2
(1)[2]
© 175+о+о
Лига
2
2
2+0+0
2
«Еңбекті азат ету» тобы
2
2
2+0+0
Орыс социал-демо- краттарының одағы
2
2
0+0+2
Бунд
10
5
5
0+0+5
5
5а 2а*
47176
36 177
26+13+8
17
айрықша шақы- рылғандар
3-4
26+21
47
+7 (?)
= 24
1
1903 ж. 17(30) июлъден ертерек жазылған
БіріМші рет 1927 ж. Лениннщ VI жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр
* Summa summarum — жалпы жиынтығы. Ред.


436
В. И. ЛЕНИН
4
РСДРП II СЪЕЗІ МӘЖІЛІСТЕРІНІҢ КҮНДЕЛІГІ
2 с. 55 м. Росс. СДРП Ұйымдастыру комитетініц тапсы-
руы бойынша Плехановтың съезді ашуы (бұ- рынғы «Еңбекті азат ету» тобының атынан)
3 с. бюроны сайлау. Көпшілік ашық сайлауды жақтады.
1. Плеханов
2. Плеханов
3. Плеханов
Тізімдер: Ленин
Ленин
Ленин
34 да-
Мартов
Мартын
уыс
12 дауыс
Игнат
18 да-
уыс
4. Плеханов
5. Плеханов
6. Плеханов
Абрамов
Ленин
+¥йымдас-
Мартын
Николай
тыру Комите-
Петрович 178
тінің 2 мүшесі
Председатель — par acclamation *
2 	председатель — записка бойынша (Ленин + Игнат)
3 с. 40 4 сағат.
Съезді шақыру жөніндегі Ұйымдастыру комите- тінің баяндамасы.
4 с. СПБ «Күрес одағы»...
— жалпы жұрттың мақұлдауымен, дауысқа қоймай. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
437
, . (Ұйымдастыру комитетіне шетелдіктерді дө
гажодШақыру керек еді, «вкінерлік ағаттық». -
Орыс социал-демократтарының одағы Үйымдастыру комитеті туралы хабарды алмаған.
Воронеж комитеті мынаған көмектесуді өтінген еді: ұйымдардың тізімін алмаған. Осыдан келіп Воронеж комитеті қатыспай отыр 179. Мен Воронеж комитеті жа- ғындамын.
4 	с. 05.
2. 	Акимовтың қарындасы (Петербургтің Күрес ода- ғынан).
Үйымдастыру комитетхнде СПБ комитетінен делегат болған жоқ. (Біз нағыз комитетпіз, ал бізден делегат болған жоқ.)
Мен бұрын Воронеж комитетінің мүшесі болдым. «Жарасымсыз» айтыс догенге қарсы батыл наразылық білдіремін.
Комитеттегі оппозиціія «жеке бастың ісі емес» — қарсылық білдіремін...
Комиссия сайланды 180 ((4 с. 40 м.)) баяндамашыға (3 рет 10 минуттан)
24 дауыспен Лениннің ұсынысы қабылданды (Мар- товты жақтағаи 15 дауыс) 181.
7 с. (бес минутсыз). Липин ұсынған тәртіп 182:
7 1. Баяндамалар,
2. Программа.
‘ * 3. Жалпы ұйымдықмәселелер (с оныц ішін д е Бундтыц партиядағы жағ- А дайы).
31 июль.
2-мәжіліс.
9 	с. 30 м. ашылды.
Ленин — Бундқа жауап *. Акимов — Бунд жағында.
Қарацыз: осы том, 288-бет. Ред.


438
В. И. ЛЁНІІН
Липов — Ленин мәселені теріс баяндады:
2 бағыт емес («күн ілгері шешкендік») [Ленинде мәселені күн ілгері шешкендік бар]
( Троцкий
Мартов
Левицкий Мицов Плеханов д Мицов
біздің тәртіпке қарсы (1-орынға Бунд)
Левицкий
Николаевец (Мицов)
Московский
(қалыс қалғаны 3)
10 с. 30 м.
11 с. Кольцовтың баяндамасы (11. 30 аяқталды).
Бакудің атынан мәлімдеме (олардың «Күресті» ешқашан жақтамағаны жөніндегі наразылы- ғы) 183.
Юрийдің тілегі бойынша үзіліс...
12 с.— Мартынов «Күреске» съезге қатысуға рұқсат бе-
руді жақтап сөйлейді.
Плеханов
Акимов
3 с. 30 м. 3 с. 50 м. дейін. 1-мәжілістің протоколы.
4 с. 5 м - Мартынның мәлімдемесі: «Ұйымдастыру ко-
митеті съезге Рязановты кеңесші дауыс правосы- мен шақыруды ұсынады»...
7 4 с. 10 м.— Игнат. (Күшін жоюға праволары бар ма?)
4 с. 22 м. — Плеханов.
Юрьев және басқалар.
•I 4 с, 40 м. — Мартов.
Мартов пен Кольцовтың қарарлары қа- былданды}
Поляк мәселесі. Бундшылдар қызу қарсы: Липов (bis) және Бергман.
7 с. Воронеждіц су р ау ы.
1 август.
Үшінші күн
Төртінші мәжіліс


РСДРП II СЪЕЗІНЕ арналғаіі материалдар
439
9 с. 30 ашылуы.
9 с. 55. Липовтың баяндамасы 184
NB
«Біз шынында өзгеріс енгізбейміз, ңайта бұрын болмаған уставты ғана жасаймыз»
— устав алғаш рет
Автономия ұғымы әлі еш нәрсені білдірмейді: «дер- бестілік» — не нәрседе?
(1) іавтономпя к і м жөнінде? не нэрседе?
(2) » субъект —
(3) — объект —
| Ad 2*|
аудан? тіл?
Жоқ: «еврей ұ л т ы».
Е в р е й у лт ы ның ішіндегі ^оғам- дъц к у шт е р д і ң ө з а р а т$арым-і$а- тын асы — орыс, поляк ұлты және басқалар арасындағыдан басқаша (дворяндар, жер иеле- нушілер жоқ).
тіл үшін — автономияның керегі жоқ.
Тула комитетінің автономиясы туралы айтпайды: өйткені олар тек техникалыц жатъінан ғана автоно- миялы.
Еврей пролетариатыпың өкілі
сол және тек қана сол
Не нәрседе автономия? Не нэрседе екенін шектеуге, тізііп шығуға бола ма?
Біз — орталықшылдармыз.
Автономия — 'орталықтандырылмаған. «Устав» 185.
§§ § 1. Кел**.
2. Ауданмен ше кт елм е г е н — (еврей пролета- риатының бірден-бір өкілі)
3. Бунд ө з өкілдерін Орталық Комитетке, Шетелдгк комитетке және съезге сайлайды.
* — 2 пунктке. Ред.
** «Кел.» деген қысңартылған сөз «Келесі пункттер» дегенді білді- реді. Ред.


440
В. И. Л Е Н II Н
Аудандың ұйымдар жеке бөлі.ктерімен танылмайды
4. Компетенция: программа — вақ сол ө з і ушін қайшы келмейтінмен т о л ы ц т ыр а д ы 186.
5. Өз съездері, оз Орталық Комитеті
6. Жалпы съездерге дейін өз қарарлары
7. Өз істеріндегі еркіпдік
8. Евр.* жэне б ас ц а тілдерде ешқандай ке- дергісіз бастырып шыгару.
(Бунд Орталық Комитетінің келісімінсіз еврей- лерге үн қатуға болмайды)
9. (а) Революциялық ұйымдармен уақытша келі- сімдерді (егер арнайы «тыйым салу» болмаса) — партияның Орталық Комитетінің назарына жет- кізеді.
((Тек практикалық істер үшін ғана.
(б) Партияның Орталық Комитетінің ерек- ше рұқсатымен турацты келісімдер дө
10. 	Партия съезінің, осы конституция негізінде қа- былданған шешімдерді қоспағанда, Бунд съезде- рінің барлық шешімдерін қабылдамай тастауға правосы бар
11; Партияның Орталық Комитеті Бунд бөлііктерімен Бунд Орталық Комитетінің келісімімен ғана қа- тынас жасайды
12. Атап көрсетілгеп пункттердің бәрі — н-егізгілері. Партия бөліктерінің өзара ікелісімімен ғана оз- гертіледі
(жергілікті және аудандық ұйымдар бөліктер болып есептелмейді). / „ ——; )
жиі қайталайды:
ш а р т
(егер съездер жай көпшілік дауыспен ғана жоя алатын болса, онда бұл уставты әрбір ретте жоя береді ғой).
* «Евр.» деген ңысқартылған жазу «еврей әдебиетін» дегенді білді- реді. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
441
11 с. 15 м. Мартов.
5- мәжіліс. Сенбі 1 август. 3 с. 10 м.
2-мәжілістің протоколы.
6- мәжіліс.
9 с. 35 м. Исари
Рашид-Бек
Бергман
7- мәжіліс.
9 с. 40 м.
12 с. Мартов (үзілістен кейін).
8- мәжіліс.
3 с. 20 м.
4 с. 20 м. бундшылдардың өтініші бойьгнша, солар
үліін жасалған үзілістен скейін.
4 с. 45 күн тәртібінің бірішпі пункті аяқталды.
Программа
5 	с.— Мартынов программа туралы сөйлейді.
Лениннің пікірі бойынша, жұмысшы табының идео- логияны жасауға цатысуы туралы сөз болуы да мүмкін емес; пролетариат буржуазиялық идеологияға стихиялы түрде ұмтылады («Не істеу керектен?» цитат келті- РВДІ).
Стихиялық қозғалыс пен интеллигенция арасындағы антагонизм: бұл тұжырымның Маркс пен Энгельстің сөздерімен антагонизмі.
Жұмысшы табы стихиялы түрде буржуазиялық идео- логияға ұмтылмайды, т$айта ғылыми социализмге ұмты- лады.
Пролетариат демократиядан бөлініп шықты және - оның барлық идеяларын etc. пролетарлық рухта қай> ,та өзгертті.


442
В. И. ЛЕНИН
5 	с. 52 м. Мартынов әлі сөйлеп тұр.
Лениннің әсіреленген түжырымы басқа қателіктерге жол ашады.
«Экономикальгқ күреске ынта қоюшылық әлсіреп барады» (сөзбе-сөз мағынасында — қазіргі ахуал ту- ралы).
Ңозғалыс радикализмнен және пролетариаттың тап күресінен қол үзгендіктен зардап піегуде.
— келесі кезеңнің кемшіліктеріне қарсы күрес I қүралдары жоқ. |
М арто в. 6.-12.
Н ик о лай Н ик о л а е в ич.
9-мәжіліс.
9 с. 40 м. 4-мәжілістің протоколдары бекітіледі.
10 <с. 10 м.
Николай Николаевич.
+ осы заманғы буржуазиялық қоғамның (жоғарыдан 9-жол) 187.
+ капиталистік өндіріс қатынастарының 'устемдігі негізінде (жоғарыдан 12-жол)
4-абзац: + техниканы жетілдірудің сөзсіз өсе беруі + және сонымен бір мезгілде цогамдыц капитал- дьщ нау сондай сөзсіз өсуі, бұл әрбір ретте оның жұмсалатын бұрынғы салаларын тарылта түседі қанау дәрежесінің артуы сұранымның кемуінен ғана емес.
+ жұмыс күші өндірісінің арзандауына тәуелді тікелей осы төнденциядан басқа
10. 	23 Мартынов Мартов пен Николай Николаевичке жауап берді.
,..«Әр нәрсені бір шалып, қарманумеп»...


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
443
Ленинде біріне-бірі қарама-қарсы тұрған тенденция- лар туралы әңгіме жоқ: «буржуазиялық идеологияға қарай келе ж ат ьі р».
| жұмысшы қозғалысы_|
келе жатцан жоц, қайта суйенеді.
П л е х ан о в: 10 с, 40 м,
...Ленин теорияның философиялық негіздері туралы айтқан жоқ, қайта «экономистерге» қарсы айтыс жүргізді (бацилла)...
(Исусты екінші рет дарға асу жайында)
{ (Лениннің) тіпті бұл сөзінде де ешқандай күнәкар- лық жоқ 188.
Акимов.
Лениннің к-өзқарасы бүкіл программадан, оның кіта- бының да 189, программаның да 'әрбір жолынан өзеікті арқау болып көрінеді.
Лениннің ой-пікірі Плехановтан «мейлінше айқын» алшақ...
Социализм ілімі Россияда му л д е тәуелсіз турде өсіп шыцты, ... пайда болды (Россиядағы со- циализм ілімі)
— — жұмысшыларда бітіспес қарамачқарсыльтқ сана-сезіім болған жоқ, т і п т і б о - лу ы д а му мк ін е м е с е д і.
тек біздің ғана емес, Европадағьі да айтыс, Erfüllungstheorie *???
тек қатарласа жүрмей ғана отырған жоқ, қайта қара~ ма-қарсы жаққа тартуда
буржуазиянъщ цанаты астына.
және Ленин жолдастың тіпті жеке шығармасында ғана емес...
және бүкіл іпрограммада «пролетариаттың молекуляр- лық қозғалыстары» теріс көрсетілген.
Ңайыршылану теориясы
егер қайыршыланса, онда күнбе-күиге күрес кемсіті- леді.
* — толу теориясы. Ред.


444
В. И. ЛЕНИН
^^Программаны құрастырушылар бұл сұраққа бұлтэ-
* ра жауап берді.
Саналы қозғалыс бір де рет айтылмаған.
Лр о л е т ар и ат бір д е р ет бастауыш б о - лы іг цойылматан с ең жақсы дегенде:
пролетариаттыц тенденциялары.
П а р т и яның барынша т аптыт? болғаны керек пролетариат диктатурасы (менің жолдастарым мені- мен келіспейді).
Біздің партиямыз қазірдің өзінде-ақ пролетариат пар- тиясына еміес, қайта барлық еңбекшілер мен 'езілуші- лер партиясына айналып 'барады.
Мартов.
Мартынов жұмысшы табының социалистік идеоло- гияны жасауға көзқарасы жөнінде Акимов- пен бірдей пікірде болып отыр.
12. 	35 — 12. 45 Ленин және оның пункттері *.
12 с. 50 м. П л е ха н о в...
10-мәжіліс.
Поляктар және басқалары.
Сәрсенбі 5. VIII.
ЦнМӘЖІЛІС.
9 с. 30 м. Бундтың баяндамасы.
Ол туралы сұрақтар жән-е жарыс сөз.
Ортальщ Комитеттің Бундтың жергілікті коми- теттеріне мүш-елер енгізуі- не (жоне шығаруына) правосы бар.
Бундта табыстың 40 процентін жергілікті коми- теттер Орталық Комитетке береді.
Қараңыз: осы том, 296—298-беттер. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
445
Бунд комитеттерінен Бунд съездеріне делегат- тар сайлау кезінде Орта- лық Комитеттің Veto пра- восы бар.
Түстен кейінгі мәжіліс:
12-мәжі-
3 с.
30 м.
ліс:
4 с.
15 м.
4.
45
4 <с.
47 м.
5 с.
19 м.
5 с.
50 м.
6 с.
10 м.
Бакуліктіц баяндамасы. саратовтыцтың баянда- масы.
саратовтықтың баяндамасының аяқталуы...
Тау-кен заводынікі (50 мыңға дейін листок).
«Южный рабочпйдің» баяндамасы.
Үзіліс.
Мартовтыц баяндамасы 19°.
13-мәжіліс. Түстен кейін.
3 с. 10 м. Дон комитетініц баяндамасы
3 с. 42. Еікатеринослав » »
4 с. Тула » »
4 с. 20 Тверь » »
4 с. 32 Москва » »
14чмәжіліс (Лондонда).
Мәжілістерді алдаіы уақытта жүргізу тәртібі туралы айтыстар.
Поляк мәлімдемесін оқу
(кезекті істерге жай көшу).
Үйымдық мәселе қойылды.
11. 	00. Партияны ұйымдастыру уставы туралы меніц баяндамам.
Мартын. Сөз орайында өзіп Акимовпен шатастырмау керек деп түсінік береді.


Viß
B. И. ЛЕНИН
Редакция Орталық Комитеттің істеріне арала- сып жүруге тиіс (керісшіпе емес) — Мартыниың негізгі идеясы осындай.
(Орталық Орган редакциясына «варварлардың шап- қыншылығынан» қорқуға болады-мыс: Орталык. Коми- тет оны толықтырады.)
Мартын Советтің съезд алдындағы және орталықтар- дың Совет алдындағы жауапкершілігін корсетуді ұсына- ды. Мартын пақ сол жоспарды ұсынады, бірақ те-к Со- веттен ғана бастап, оны і с ж у з і н д е бірден-бір жә- не толық билігі бар Орталық Комитет ету керек дейді (бірақ Орталық Комитеттің кейбір аса маңызды функ- цияларын 'белгілеуге тырысқан өзінің ескі әрекетімен).
Юръев Мартынның пікірінің өзіндік ерекшелігін ес- керт-е келе, редакцияның Советте басым болуы жөнінде оныміен келіспейді, юның бесініпі мүшесі Орталық Ор- ган редакциясынан да, Орталық Комитеттеп де болма- уын талап етөді.
Көпшілік орган редакциясына орын берілмеген. Оның (органның) орны және съезге қатысуы ікөзделетін бо- луы қажет.
Үйымдарды таратудың арнаулы (маңызды) шартта- рын белгілеу керек.
Липов міені бұл арада да тым «асыра сілтеді» ідеген- нен бастайды және ол мұны Бундтың тарихымен дәлел- дегісі келеді. Бұл — жергілікті қайраткерлерге деген «ұйымдасқан сенбеушілік» etc. (олар ықпал ете де, құ- ра да алмайды деп ұйғарылады). Бұл — дербестенудіц көрінісі (3 орталық).
Әсіресе ол Орталық Орган редакциясының келісімін- сіз Орталық Комитетке мүшелер ікооптацияланбауына риза емес.
(/ Бізде Бундта 2 орталық жоқ: Шетелдік \\ комитетті түгелдей Орталық комитет та- I I
\ ғайывдайды. / /
Идеялық және практикалық басшылықта бөле-жара қарау зиянды. Орталъіц Комитетте қандай бедел бол-


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
447
мақ? (Олар ең болмағанда 7з Роосиядан көмексіз істеді деп «Искра» қалайынша айта алар екеп.)
Устав Орталық Комитет табиғи түрде өссін деп көз- демейді.
Акимов жергілікті ұйымдар құрамының тәртібі тура- лы сұрақ қояды.
12 с. 10. Мартое Мартынға жауап береді.
Советті тағайындау жоніндө Ленипмен ікеліспейді, Юрьевпен келісуге жуыц: басымдылықты күн ілгері анықтау жөн емес.
Советтің құрамы формалъды тең праволылыцты бол- ғызбауы қажет: 2-ден және бірауыздан бесіншіні.
Орталық Комитеттің функцияларын анықтау жөніндегі к,осымшалар туралы мәселеде Юръев жа- тында.
7-параграфтан «жэне Орталыц Органды» дегенді сы- зып тастау керек.
Акимов — 2 түрлі себепген жобаны «імүлдем қанағат- танғысыз» деи есептейді:
1) жергілікті комитеттерді ұйымдастыру |laHbnV
2) жергілікті комитеттердің компетенция ||мТ^рЛ"н
5-еудің 3-еуі Орталық Орган редакциясынан болуы мүлде жарамайды.
п Орталық Комитетпен келісу үшін редакция Ха-ха.. «ұшқалақ» әрөкет жасамайды.
Бүкіл басшылъщ Орталық Органның қолына барып түседі, тек әрбір ұйымға ғана емес, тіпті әрбір жеке мү- піеге басшылық жасайды.
Акимов Юлий жағында: бесіншіні кооптациялау ке- рек.
Т р о цк ий.
Борис Николаевич.
Акимов. Мұның нәтижесінде партиядан ікейбір ұйым- дар және әсіресе Бунд дереу бөлінетін болады.


448
В. И. ЛЕНІТН
15-мәжіліс (түстен кейін).
Исари.
Дмитриев. 3. 27
Гринберг. 3. 29 | Орталыңтаидьіру емес, «казарма» |
Липов. 3. 48
Ю р ъ е в 4. 15
Программалық комиссияның баяндамашысы.
Программалыц комиссияға 191
Жұмысшы жалдаушыларға арнаулы салық салу жо- лымен жиналатын және жұмысшы ұйымдарының қарамағында болатын өрекше ңордың есебін-ен қартай- ған, соңдай-аң бақытсыздық оқиғалардың неімесе өнді- рістің зиянды жағдайлары салдарынан еңбекке жара- май қалған жүмысшыларды мемлекеттік қауіпсізден- ДІРУ-
...қартайғанда, сондай-ақ... салдарынан еңбекке то- лық немесе ішінара жа- рамай қалған ретте...
16-мэжіліс:
«Тілдер» 192.
17-можіліс (түстен кейіп).
7 және 8-мәжіліотердің протоколдарьтн ооқу.
13. 	VIII. 03.
18-мәжіліс.
Михаил Ивановичтің мәлімдемесі.
Программаның 9-параграфы.
Липовтың түзетуі (милиция) ңабылданбай тас- талды.
10- параграф.
11- параграф. Троцкийдің түзетуі.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
449
19-мәжіліс.
Жұмысшы бөлімінің аяқталуы.
4. 15.
Аграрлыц программа.
Мартынов. de facto
«Тарихи әділ-етсізідікті тузету»
| буржуазияның ісін т ә мамд ау |
Жұмыспен өтеу жүйесі мен кесінді жерлер ара- сында параллелизм жоқ.
NB Hl 1861 жылға оралмау қажет.
Сиротинин.
«Кесінді жерге деген үміт антипролетарльщ атмос- ферада күштеп үстайды...»
(идеологияны)
«Жөр иеленушілердщ қолындағы қызметтік жерлер (солардың 'қолында болуы) крепостниктік правоға неме- се осы күнгі жағдайларға қаншалықты тәуелді болып отырғанын мен талдап жатпаймын»
Юрьев.
Баяндама жоқ.
Нендей бір жаца нәрсе.
Non liquet * *: бірнеше оұрақ:
1) оның маңызы?—біздер үшін?
иьаруалар үшін.
Бұл мәселені ешкім орағытып өте алмайды: шаруалар революцияға қатысатын б о лу ғ а т иі с.
келісуіне Т арихи-философиялъщ шешім бе бұл: ре- болатын волюцияның ақыры шаруаларта не бере
еді рой алады
Alias **: практикалъіу, угіт
цайта бөліс көкейге цонымдырац
(рекорд жасай алмайсьщ)
* —’ Айқын емес. Ред.
** •— Басқаша айтқанда. Ред.


450
В. И. ЛЕНИН
«кесінді жерлер» — себеп пе?
(жердің аздығы).
Липов. «Талаптың мардымсыздығы».
Крепоістниктік правоның қалдықтарын жоюмен шек- телмеу керек.
Липов бірқатар тубегейлі реформалар бол- ғанын тілейді.
{ түрліш-е Жіерлерді еаке алуға тура келеді} немесе: «басты бағытты 'белгілеу керек» немеое: нақтылау керек.
Троцкий.
Ленин*.
Сиротинин. Мен оған жауап берген жоқпын. Мұның өзі ең таңдаулы тәсіл емес (ке- юінді жерлер).
Бутан мен жауап берген жоцпын:
Егер тіпті кесінді жерлер себеп болса,— онда оларды ж о ю жацсы эдіс пе?
түпкілікті жоймайды: бәрі де тағы соған қайтып оралады.
Мартынов, Феодализмді бұрынғы болған күйінде емес, қазір ңавдай болып отырған күйінде алу керөк? «Параллелизм» бар ма осы? Принцип ондай бол- ған жоқ: шурайлы жерлер > кесінді жерлерден цунарсыз » < » »
Новороссияда нетурлым к ө п... Принципті параллелизм жоқ.
Мардымсыз болатын себебі сол, біз т а з а ре~ волюциялыц принципті емес, «мардымсыз» принципті негізге аламыз
NB III (тарихи әділетсіздікті қалпына келтіру)
Ю р ъ е в.
Сіздің дұрыс үраныңыз практикалық-үгіт ұраны болудан мүлдем қалады.
* Қарацыз: осы том, 305—307-беттер. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
451
Д ж о р д ж. Жеке меншікке қол сұғылмайды дейміз бе? (егер бүкіл жерді тартып алатын болса).
Плеханов. «Людовик XVI және 18,..» Липов.
Мицов.
»«Ойластырылмаған демагогтық-авантюристік шара» — сатып алу төлемдеріп қайтару.
NB
Барлық іпаруаларды феодализмге қарсы кү- реске біріктіру = напіар саясат [ өтетін болғандықтаи да шақырып отыр.
М а р т о в.
Лебедев — програміманы оның социалистік бөліміне сүйеніп қорғайды.
Плеханов.
Джордж. Шаруалар былай дейді: бізге жер керек. Не ІІІістеу керек? Ңолідау керек пе?— кеш цалу!!
Мәселе теория туралы өмес, ал у л ы р е в о лю- II ц и я к е зінде ц алай бо лу к е р ек?
Дмитриев. Солтүстік-батьтста ікесінді жерлер жоқ, бі- раң цаптаған кіріптарлыу бар.
Сүйсінудің керегі жоқ: бұқаралық маңызға ие бола алмайды.
Юръев. Мені редакциядан ажыратып отырған не? Шаруалар қозғалыісына байланысты туған елігушілік- тің жо^тыгы.
Б і з Батыс Е в р о па ж айы н д а умыт ы п к е т е м і з.
7 Шаруалардың ахуалы оңды болған сайын Батыста- ғы шаруалар арасында социалистік қозғалыс соғүр- лым әлсіздеу. Мұқтаждық пен кедейлік — нашар се- Д рік.
Ө з шаруаларымыз арасында социалистік қозғалыс зор табысқа Ж'етеді деп үміт арту — бос ^иял.


452
В. И. ЛЕНИН
Мицов.
«Тартып алып, бөліп беру»=үсақ буржуазиялық принцип.
<«Село пролетары біэді онша жақсы түсінбей қа- лады»
{ жерді бөлу реакциялық болып піығар еді.
20-мәжіліс.
Исари аграрлық программаны жацтайды.
Грузия үшін кіріптарлывда қарсы ереікше талаптар.
Троцкий.
Ленин *.
Сиротинин. Егер Ленин жолдас менің тәсілімнің (капитализмге аренда арқылы, ұсақ аренда арқылы өту) жарамсыз екенін мағап дәлелдеп берс>е, онда мен оныц тәсіліне, кесінді жерлерге (ұсақ меншік арқылы өту) қосыламын. (3-тәсіл: ікапиталистік аренда ар- қылы.)
21-мәжіліс.
Л ипо в,
(а) Езілушілік революцияшылдықтың кепілі емес , (мен бүл екеуі бірдей нәрсе-мыс деп айтқан-
дай) (не барлық жекө талаптар не бірөуі дө емес)
(б) социал-демократия қайда? байлар мен кедей- лер ікесінді жерлерді қалай бөледі?
Мартын. Кіріптарлық Германияда да бар (капи- тализм негізінде).
„j-/ .1..
" J - 1 Г1-J” 1 01 ' " -1
22-мәжіліс.
Уставтық комиссия. «Мүшелік» туралы айтыс.
Ңараңыз: осы том, 308—309-беттер. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
453
23-мәжіліс:
Партияға. «муиіелік» туралы айтыстар. .
24-(жексенбінщ кешінде).
Дуйсенбі:
25-мәжіліс (таңертең).
26- 	— » — (кешке).
Кооптация туралы мәселе 6 с. 30 минутта.
Сейсенбі
27-мәжіліс.
(Кооптация қабылданбады).
Бунд 27-мәжілісте кетіп қалды *.
19 август.
29~мәжіліс (таңертең, сэрсенбі).
17-мәжілістің протоколдары.
20-мәжілістщ протоколдары. J J
30-мәжіліс.
Р у б ен.
31-мәжіліс { бейсенбі, 20 август}.
Таңертең — Орталық Орган мен Орталық Комитетке сайлау.
31-мәжіліс (20. VIII. бейсенбі таңертең). Мартовтыц р е д а к ци я д ан б а с т а р т а- т ъъны т у р алы с ө з і:
{{ «Искраны» танудың шектелуі
{ бұл іәрекеттің саяси маңызы айқын.
Төрт жолдастың бірде-бірі редакцияға кіруге келіс- пейді.
* Бұл сөйлем, сондай-ақ күнделіктің аяғында басылған кестеде Лениннің қолымен кейіннен, съездің 25, 26 және 27-мәжілістеріне қа- тысты жазулар бар күнделік бетінің бое- жеріне жазылгант Ред.


454
В. И. ЛЕНИН
Жөк-е баістық емес, ал саяси сипаты бар. { Менің бүкіл саяси бөделіме дақ салды.
0 сыныц б ә рі б о лг ан.
Россияда Орталық Комитетке ықпал жасау үшін кү- рес әрөкеті.
«Партиядагы цоріиау жағдайы»...
— жекелеген топтар мен адамдарға қарсы төтенше заңдар.
{Post factum жазбасының жоспары:} 193
1) таң қаларлық
2) бұрын сайлауды жақ- тап сөйлеген еді
3) коллегияларды іріктеу
4) 1-адамның жобасы. Үзілді-кесілді царсы- мын
5) сайлау еркіндігі. Ре- дакция мүшелері білді (Мартов көрді және тү- зетті)
6) ешкім қарсы болған жоқ (егер Аксельрод

болмаса) бірнеше апта бойы жұрт арасына ба- рып жүрген
7) «Искра» редакциясы
7-ні сайлауды ұйғарды
8) Мартовтың мәселе қо- йысы саяси былық ту- ғызады
9) қоршау жағдайы
10) «Орталық Комитетке ықпал жасау жолында- ғы күрес».
25 дауыс жақтады, ( жасырын V94
1 дауыс қарсы болды < запискалар
17 дауыс қалыс қалды I беру
2
Исари және \3 дауыс жақтады, 17 дауыс қарсы Базиленков / болды 1 Мицов ((10)) 195
22 дауыс қарсы
. 3 дауыс жақтады
19 дауыс қалыс қалды
196


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
455
32-мәжіліс (бейсенбі, түстен кейін).
Партия Советіне 5-ні сайлау.
Кешкі 57г с. аяқталды.
Август
10
16 жексенбі
17 дүйсенбі
24
25-26
23
24
11
18 сейсенбі
Бунд кетіп қалды 27—28
25
12
Ergo *
19 сәрсенбі
29-30
26
13
18
20 бейсөнбі
31-32
14
21 жұма
33-34
15
22-23
22 сенбі
35-36
Ergo жиналыс (жеке) 18 августа 28-мәжілістен
кейін болды
197
1903 ж. 17(30) июлъ — 7(20)
августа жазылған
Ңолжазба боиынша Бгрінші рет 1927 ж. Лениннгц басылып отыр
VI жинағында басылған
— Демек. Ред,


456
В. И. ЛЕНИН
5
ПРОГРАММА КОМИССИЯСЫНЫҢ ЖҮМЫСЫ ТУРАЛЫ ЗАМЕТКАЛАР
Программа комиссиясы193
Абзацтар: 15 + 11 + 2 + 17 + 1 + 5 + 2=53
1 аб з ац: Мартынов: (Акимов шағын варианттармен қосылады).
Цивилизациялы дүниенің капиталистік елдөрі арасындағы тығыз байланыс пен бұл елдердегі пролетариат мүдделерінің ортақтығы істеуі керек өді etc.
Мен мұпың өзін тым нашарлатцандыі$ дел есептеймін. Плеханов idem * басқадай формада.
Мицов өз тұжырымын ұсынып, Акимов пен Мартыновты қолдайды.
2. 	Плеханов Рязановтың ыждағаттылығын дәріп- теп: тексті «өзін» және «роосиялық» деп түзетуді ұсынады. Бірауыздан қабылданды 199.
Акимов: «нақ сол принциптерді басшылыққа алады» деген түзету енгізеді.
3. 	Акимов алғашқы 2 жолды өзгертіп, «революция- лың қозғалыс ісін жалғастырады» (осыған ұқсас) деп ұсынады. Абрамов пен Мартынов қарсы болып сөйлейді. Бірауыздан ңабылданбай тасталды.
— ол да. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
457
Ңалған пункт (товарлардың — Акимовтыц қо- сымшасы: және жер) + орнына ңанап отырган жоғарғылардыц, капиталистер мен жер иеленуші- лердің
және 'бұл өр-екшелік езілушілік, «рухани күйзеліс пен саяси правосыздық» туғызады деген қосымша.
Біз бүл таптарды жоғары таптар деп танымай- мыз.
Плеханов қарсы болып сөз сойлейді. Мартынов Плехановқа қосылады.
Сиротинин: + «осы заманғы» буржуазиялық қо- ғамның + «капиталистік қатынастардың устемдігі негізінде.
4. «Басты ерекшеліктен» бастаи 200.
5. Сиротининнің түзетулері қабылданбады.
6—13. 2-мә.жіліс менсіз өтті.
Үшінші мәжіліс.
14. Екі /стилистикалык, өзгеріс.
15. 16.
Мәселелерде кең көлемді жергілікті өзін озі басқару және т. с. 201
(Кавказдың ұсынысы.)
16. 	п. жынысына, дініне, нәсіліне, ултъі мен
тіліне царамастан —202.
Кешкі мэжіліс:
7. п.: П о л я к т а р мынаиы ұсынады:
«Мемлекет құрамына енөтін барлық ұлттардың мәдени дамуының толық еркіндігіне кепілдік беретін мекемелер».
Поляктардьщ ұсынғаны:
1896
Лондон қарары:
«Конгресс барлық ұлттарға толық өзін өзі билеу пра- восын беруді жақтайтынын және қазір әскери, ұлттық


458
В. И. ЛЕНИН
немесе 'басқадай деспотизмнің тепкісінде азап шегуші кез келген ел-дің жұмысшыларына тілектес өкенін жа- риялайды, ол барлық осы елдердің жұмысшыларын бү- кіл дүние жүзінің іөздерінің таптьщ мүдделерін сезі- нетін жұмысшыларының сапына тұруға және солармен бірге халықаралық капитализмге қарсы және халық- аралық социал-демократияның мақсаттарын жүзеге асыру жолында күресуге шақырады».
Contra дәлелдер:
(1) моральдық
(2) практикалық (үгіт) 203.
1903 ж. 21 және 29 июль (3 және
11 август) аралъиғында жазылған
Бгргншг рет 1927 ж. Ленинніц Ңолжазба бойынша
VI жинағында басылған басылып отыр


РСДРІІ II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
459
6
БУНДТЫҢ РСДРП-дағы ОРНЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖОНІНДЕГІ СӨЗДІҢ ЖОСПАРЫ *
1) Федерация неліктен зияндъі?
2) Автономия неліктен жеткілікті?
{ Тула комитеті )
2) Жалғыз бір орталыққа толыц бағынған күнде же- місті жұмыстың бұдан кем болмайтыиы мүмкін е.кеиіп қалай дәлелдеу керек?
«болжай білу»
Мәселепіц орны жәие тұта-с көпшілік |
( /
а L
' пролетариат күшіпің ыдырауы 1 'ерекшеленуді зацдастыру /
жекелеген топтарды жинақтау пем-есе . бір топ?
; б ’
(
автономия дегеніміз децептрализм!!??
Шварцман: «Бупд ортац істерге тікелей араласпауға тиіс»
Тула комитетінің автономиясы
| «Уақ-түйек араласу» жәпе кім шепіеді автономия дегеніміз сенімсіздік деген . сөз: біз өз міпдетімізді орындамадық.
(( Қалай дәлелдеу керек? Қайда бару керек? ағыл- \\ ш ы н к ө мі р цазушыларымен салыстыру.
1903 ж. 19—20 июлъде
(1—2 августа) жазъілған
Ңолжазба боиынша Бгргнші рет 1927 ж. Лениннгц бсісылып отыр
VI жинағында басылған
* Ңараңыз: осы том, 292—295-беттер. Ред.
16 7-том


460
В. И. ЛЕНИН
7
ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ
ЖӨНІНДЕГІ СӨЗДІҢ ЖОСПАРЫ *
А. Мен «Не істеу керекте?» ** күрес жүргізген «эконо- мизм» бой көрсетті.
— пролетариат диктатурасы
— іқайыршылану
— {{ пролетариат атау септігінде емес} пролетариат партиясы емос, ал барльгқ еңбекшілөр партиясы
Erfüllungstheorie.
Б. ал жумысшы-басшыларды даярлап шығару?
ал буцарсиға дейін және орташаға дейін төмендетуге царсы ікүрес?
ал кәсіпшілік қозғалысын дамыту талабы ше?
ал Шулъце-Деличтер жэне солар сияцтылар деген ескертпе ше?
|| ал фантом — буржуазиялық демократия?
В. Асыра сілтеу.
1903 ж. 22 июлъде (4 августа) жазылған
Біргншг рет 1927 ж. Лениннгц VI жинағътда басылған
Ңолжазба бойыниіа басъілып отъір
* Қараңыз: осы том, 296—298-беттер. Ред.
♦* Қарацыз: Шыгармалар толық жинағы, 6-том, 1—211-беттер. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛГАН МАТЕРИАЛДАР
461
8
ПАРТИЯ УСТАВЫН ТАЛҚЫЛАУ ТӘРТІБІ ТУРАЛЫ БУНД ДЕЛЕГАТТАРЫНЫҢ ҮСЫНЫСЫ БОЙЫНША ЖАРЫС СӨЗ ТУРАЛЫ ЗАМЕТКАЛАР
1. «Т ек с он д а ғ ан а» біз пункттерді талдай ала- мыз.
2. Автономия кімге қолданылады — бұл п ринципт і мәселе.
3. Ңұлақ естімеген ұсыныс: тұтастан бұрын бөлік ай- тылады. Мұның өзі зығырданды іуайнатарлыц * бол- маған болса, «күлкілі» нәрсе болған болар еді.
1903 ж. 2(15) августа жазылған
Бгрінші рет 1927 ж. Лениннгц VI жинағында басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр
Ред.
16*
«Зығырданды қайнатарлық» деген сөзді Лениң сьізьіп тартағая


462
В. И. ЛЕНИН
9
УСТАВТЫҢ 1-ПАРАГРАФЫ ЖӨНІНДЕГІ ЖАРЫС СӨЗ ТУРАЛЫ ЗАМЕТКАЛАР 204
«Партия ұйьгмы» деген не
= партия таныған және партия мекемелерінің жү- йесіне сқосылған ұйьгм.
Акселърод:
«Партия ұйыммен бірдей нәрсе деп қаралады»: бұл минус.
«Профеюсордың» 'мысалы: партия -мүшесі, біраң ұйым мүшесі емес. Мұндай адамдардың 'партияға алынуы мүмкін емес.
Мартов: «партия ‘барлық қаналушыларды оз қатарына шақырады».
II Партия 'мүшесінің орталыцтардың на з а- ІІр ы н а жеткізуден -арітық правосы жюқ.
Троикий
Партияны қатаң кон-спирациялық мағынада түсіну.
(Б ю ло в:
Барлың ұйыімдар заговор жасаушы ұйым болуға тиіс, ал мұны істеу мүмкін емес.
Дұрыс емес (lose Organisationen *)
С т и м у ^=ұйымдасыңдар! былық: бақылау мүмкін емес, жойып жіберу мүмкін емес.
Үйымдарды ңоздату.
* — ерікті, кең ұйымдар. Ред.


И. Лениннің <«Устаптың 1-параграфы жөніндегі жарыс сөз туралы заметкалар» дегеи колжазбасыпың бесінші және алтыншы беттері.— 1903 ж.


РСДРП II СЪЕЗІНДЕ АРНАЛГЛІІ 1\1 АТЕРИАЛДАР
4G3
Липо в — Аксельрод пен Мартов жағында менде бір ғана тусінбеушілік.
Барлық айтыс — сөздер туралы (Ленин партия деп атағанды олар ұйым деп атайды).
Е г е р о л б е л бай л а с а (цауіп-ца- іерге),онда ол профессионал ре- волюционер б о лып шыгады
NB
Ал егер ұйым болып ікіргілері келсе, онда бұл ара- да кедергілер жоқ
мені тусінбеді «Идеялыц топталу»
«біз мумкін еместі талап етпейміз»
Мартын мөн енгізген юйлардың о б а л ж у ы н а н құтқарып қалды
Орталық Комитет — бұл р у х. Акселърод: бұл жеңіл-желпі қарсылық ж е р аударылғандар?
мен Батыс туралы еш нәрсе айтқан жоқпык.
Сіз оған социал-деімократ деп аталуға қандай декрет- пен тыйым салмақшысыз?
М а рт ы н о в:
Заговоршылар — агенттер — бұқара |
Оншама маңызды емес: Аксельродтың «саудаласу керегі» Брукэр
Қ ат е:
(моральдық припцип-
1 ті etc. саяси уставңа I енгізу
бүқараның партиясы бұқарадан тыс
№ \ * * (ик е м д і емес) шеңберінің тарылуы, ауқымы батылдық пен тазалық идеялық топталу
«біздің партия ұйымдары про- фессионал революционерлер ұйымы болуға тиіс»
соттағы сөз: зиян^* «Күрес»,
әдебиөтшілер
* Төменде нақ осындай белгілер салынған Мартов сөзінің жазбасы- иыц текстін қараңыз. Ред.


464
В. И. ЛЕНИН
мылжыңдар мен жұмыс істеушілерді ажырата бі- лу керек: 1 мылжыңды партия мүшесі деп атаған- нан, жұмыс істеуші 10 адамды партия мүшесі деп атамаған жақсы.
Қайталап айтамын: Орталык, Комитеттің күші мен билігі, партияның беріктігі мен тазалығы — істің мәні міне осында.
(Струве қоса ұйымдасып, партияға кіреді)
М а рт о в: Басты қарсылық — жузеге аспайтындығъі. Идея (lose Organisationen) дұрыс, ал әдісі жарамсыз.
(/ Орталыц Комитет төтеіг бере алмайдьі, I сөйтіп іс жүзінде бәрін және әркімді кіргізе бастай- уды. Сондықтан Брукэр осыны жақтайды.
Тіпті тіркеп отыру мүмкін: листоктарды таратушы- лар яднша екенін анықтауға болады.
(немесе Лениннің «уйымдыу утопиясы» немесе 99/юо — партиядан тыс.
№
Мен бәрін партия мушесі етуді тілеймін: ті,- лесеціздер, солай.
1 NB
NB j|||| Тәуелсіздер одағы кірсе жақсы болар еді *.
№ 1
Лениннің көзқарасы тұрғысынан алғанда, бірінші пункт керек болмас еді.
Партия мүшелерінде ешуандай пр а в о Ж О J$.
Жау апкерші лік. 111
1903 ж. 2(15) августа жазылған
Біргнші рет 1927 ж. Лениннщ VI жинағында басылған
Қолжазба бойы-нша басылъіп отыр
Бұл сөйлемді Леңиң сызьш тастаған. Ред.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
465
ГО
«ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫ САЙЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДІҢ ЖОСПАРЫ *
1) Мартовтың айтқаны тым таңқаларлық
2) үзілді-кіесілді қарсымын
3) істің жайы дұрыс баяндалмаған
4) 2 үштік Мартов жобаны коргеннен кейін сөзге ілігіп кетті
5) бірнепіе апта бойы сөз болды
6) Аксельродтың жеке ескертпесінен басқа («бейне- бір» жобаға қарсы) қарсылық болған жоқ
7) «Искраның» редакциясы 7-ішпіні сайлауды ұй- ғарды
8) Мартовтың мәселе қойысы саяси былық туғызады.
Қ о рш ау ж ағ д айы.
1903 ж. 7(20) августа жазылған
Бгргншг рет 1927 ж. Лениннгц К,олжазба бойъінша
VI жинағъінда басылғап басылып отыр
Ңараңыз- осы том, 332—335-беттер. Ред.


466
В. И. ЛЕНИН
11
СЪЕЗДІҢ ҚҮРАМЫ 20!
Бундшылдар:
1. Абрамов (Айзенштадт)
2. Липов (Гольдман)
3. Бергман (? Үйымдастыру
комитетініц мүшесі)
4. Гринберг (орыс)
5. («Владимир») ПІварцман
«Рабочее дело»:
6. Акимов (Махновец)
7. Мартынов (Пикер) ,
П ит е р:
8. Брукэр (Махновецтің қарын- дасы Жұмысшы ұйымынан)
«Южный рсьбочий»:
9. Юрьев
10. Мартын («Южный рабочий-
ден»)
X а р ъ к о в:
11. Анна Ивановна (Юрийдің
ойелі)
12. «Михаил Николаевич»
«Рабочее дело»
«Южный рабочий»


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
467
Қырым:
13 «Антонов» (2 дауыс) және 14.
9
(6)
17. Трощкий
18. «Бюлов»
(«Искра» ұйымы- нан) (Сиібирьден)
19. Дейч («Еңбекті азат ету»
тобынан)
20. Загорский (Уфадан)
мартовшылдар
6
(5)
21. Мицов (Николаевтан)
22.
23. «Вейсман» (Москвадан)
• батпақ ’
24.
(бундшыл)
«Базиленков» Ростовтан
25.
1 «Левицкий» (Тау-кен
26.
J завод одағынан)
27.
«Константинов» (Одесса-
дан) мартовшыл
1. Григорьев (жұмысшы) ]
2. Андреевский ’
3. Дмитриев («Тура»)
4. Дядипа
5. Соколовский 1
6. Леонов ]
7. Землячка
8. Берг (жұмысшы)
9. Игнат
10. 	Андрей (жұмысшы)—J
Тула
Солтүстік одақ
Екатеринослав
Одесса
Питер
Киов


468
В. И. ЛЕНИН
24
(20)
11. Лидин ) „
12. Сиротинин J аРатов
13. Рубен Баку
және 14. (армян)
15. Рашид-Бек Батум
және 16. (армян)
17. Исари Тифлис
және 18. (грузин)
19. Плеханов
20. Ленин
«Еңбекті азат ету» тобы Лига
жәнө 21.
22. Лебедев
Ростов
23. «Петухов»
Уфа
24. Полетаев
Москва
Кецесші дауыстар:
1. Наталья Ивановна
2. Костя
3. Аксельрод
4. Засулич
5. Старовер
6. Кольцов
7. Джордж (кавказдық)
8—9. Тарлар, екеу
10. Александр (бундшыл)
11. Борис Николаевич
12. Ленина.


РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
469
Барлық адам
43 шешуші дауыспен 12*
55
1+2 = 3
(2) (4) (6)
Ңазір барлығы 49 да-
уыс
206
Еврейлер — 21 шешуші
4 * дауыспен
25~
(38) + (5)
1.
19 + 3=22
= (43)
Толық праволы а з і р, яғни съезден кейі-н) ұйымдар саны: 1. С.-Петербург. 2. Москва. 3. Нижний. 4. Саратов. 5. Уфа. 6. Харьков. 7. Одесса. 8. Киев. 9. Екате- ринослав. 10. Баку. 11. Батум. 12. Тиф- лиіс. 13. С о л т ү с т і к о д ағы. 14. Ни- колаев. 15. Қы р ы м. 16. Тау-жен заводы. 17. Дондағы Ростов. 18. С и б и р ь. 19. Ли- га. 20. Тула.
1903 ж. 10 жэне 25 август (23 август пен 7 сентябръ) аралығында жазылған
Бгрінші per 1927 ж. Лениннгц VI жинағында басылған
Ңолжазба бойынш* басылып огыр
* 12 мен 4 цифрлары кецесші дауыстар санын көрсетеді. Ред.


470
МАРТОВТЫҢ ҚАЙШЫЛЫҚТАРЫ МЕН БҰЛТАЛАҒЫ
1. Үйымдастыру комитетін солқылдақтығы және ауытқулары үшін, диазіискрашылдығы * үшін жерден алып, жерден салды,— ал кейін солқылдақтар мен диаьіискрашылдарды Орталық Комитетке енгізді.
2. Әрқашан «Искраның» ұйымдастыру идеяларын («Не істеу керек?») қоргап отырды — сөйте тұрып ус- тавтың жорестік бірінші пунктін өткізді.
3. Редакцияны үш адаммен жаңартуға қосылып жүр- ді,— ал кейін съезде quand merne ** алты адам болуы үшін күресті.
4. «Демократизм» дегенге қарсы ікүресті,— сөйте тұ- рып орталықтарға кооптация жасаганда «бостандықты» жақтады.
1903 ж. августыц аяғында
жазылған
Бгрінші рет 1927 ж. Лениннгц
VI жинағында басъілған
К,олжазба бойъілииа басылып отыр
— жалған искрашылдық. Ред.
— қалай болған күнде де. Ред.


471
РЕВОЛЮЦИЯШЫЛ ЖАСТАРДЫҢ МІНДЕТТЕРІ ТУРАЛЫ ХАТТАРДЫҢ ЖОСПАРЫ
Революцияшыл эісастардъщ міндеттері туралы хат- тарды мына жоспар бойынша бөлуге болар еді:
I. 	Осы заманғы студепттер дегеніміз не жәпе оны идея жағынан біріктіру міндеті неде?
II. Студенттерді революцііялаіндыру ісіндегі [рево- люциялық қозғалыста | марксизмпіц маңызы.
III. Россиядағы социал-демократтар меи социалист- революционерлер. Олардыц теориялық жәие тактиіка- лық айырмашылықтары. Террор.
IV. «Студенттерді революцияландыру» тұрғысынан ңарағанда студепттік ұйьгмныц мәселелері.
V. Студенттер мен жұмысшы табы (?).
' Идеялық бірігу = кейбір идеясыздық.
Жалпы д-әл-ел — студепттер ішіпдегі түрлі топтар. Талдау, қапдай топтар, олардыц кездейсоқтығы . respective * дажеттігі.
Ңоғамның әр түрлі таптарындағы мәдени-етшілдер. Либералдардың базисі ретіпдегі »
6 	топтыц таптық белгілеріиіц жеткілікті айқындал- мауы: самодержавие бәріпеп де горі кобірек айқын- дайды (реакциоперлер — мәдепиетпіілдер — л>ибе- ралдар). Ұсақ буржуазия, жұ-мысшылар, буржуа-
* — тиісінше. Ред.


зия — ңазірдің өзінде-ақ таптьц топтар * ай- ңындалып келеді.
Таптық (және саяси) жіктелудің прогрестік маңызы. Мысал: академистер және олардың «либералдар- дан» бөлінуі. Бұл бөліну саяси жағынан пайдала- нуға | дамуға, осуге | кедергі жасамапды, қайта комектеседі.
«Идеяльгқ біріктіру». Quid est? ** Кімді кіммен? Акаде- мистер + либералдар? Лпбералдар + соцпалпстер?
Тек социалпст-революционерлер мен социал-демократ- тар?
Идеялық бірігу = белгілі бір идеяларды тарату, тап- ■тық араздьщты ашу, идеялық жағынан ажырасу.
Идеялық 'бірігу = алға бастыруга цабілетті идеяларды, алдыңғы ақатарлы таптың идеяларын тарату.
Революцияшыл марксизм, 1848 жылдың алдында опың Европада бой көрсетуі, опың Батыс Европа мен Россиядағы ролі.
{Мынаны цосу керек: социализм буржуазия-1 лық студенттердіц бойына сіңбейді-мыс деген «super-1 kluge» *** пайьгмдау туралы қосу керек. J
1903 ж. август — сентябръде
жазылған
Вгрінші per 1924 ж. «Красная Ңолжазба бойынша
Молодежъ» журналынъіц басылып отыр
1-номерінде басылган
* «Соңғы күндердің» емес (соцпалпстік пнтеллпгенцпяның құра- луы), шамалап айтқанда, петрашевсчпйшілдер 907 үйірмесінен бастаған- да, жарты ғасырдың туыпдысы.
** — Бұл не өзі? Ред.
♦** — «тым ақылды». Ред.


473
«ПАРТИЯНЫҢ ЕКІНШІ СЪЕЗІ» ДЕГЕН МАҚАЛАНЫҢ ЖОСПАРЫ208
Партияның екінші съезі
Көптен бері күтілген еді.
Неліктен баяу? (Социалист-революциоперлер мен социал-демократтар. Шынайы бұқаралық қоз- ғалыс. Тоғышарлық және саясат.)
Съездің басты жұмысы: ресми қалыптастыру.
1 а Программа. Оның маңызы. «Номад» кезеңінің
соңы 209. Либералдарға, социалист-революционер- лерге ietc. қарсы күрестегі тірек.
Насихат жүмысыпдағы басшылық
Үгіт » »
2 ß Ұйымдық устав. Оныц мацызы. Централизм.
Жергілікті автономия (2 орталық.) Басшыларға жолдастық көзқарас. Жеке және саяси қарым-қа- тынас. Уставты түсіндіру және қолдану әдістерін жасау.
3 у Қарарлар
либералдар (екеу) социалист-револю- ционерлер
демонстрациялар кәсіпшілік күрес
партиялық әдебиет
1. Либералдар
2. либералдар
3. социалист-революционерлер
4. партиялық әдебиет
5. демонстрацпялар
6. кәсіпшілік күрес


7. фабрика старосталары
8. 1904. конгресс
9. Кишинев ойраны
10. сектанттар
11. оқушылар
12. тергеу кезіндегі мінез-құлық
1
маңызды •емөстері
J
Бупдтыц шығуы. Жария түрде болғапы ар- тық. Тактяка: оқшаулаяудыц зняндылығып түсіндіру. (Бундшылдардың ұлтпіылдығы және ұйымдық өсектері.)
5 Протоколдар.
1903 ж 9(22) сентябръ мен 1(14) октябръ аралығында жазъілған
Бгргнші рет 1927 ж. Лениннщ VI жинағында басылған
Ңолжазба бойъінша басылып отыр


В. И. ЛЕНИННІҢ
ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ
ЕСКЕРТУЛЕР
КӨРСЕТКІШТЕР
В. И. ЛЕНИННІҢ
ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ


477
В. И. ЛЕНИННІҢ ОСЫ УАҢЫТҚА ДЕЙІН ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ
(1902 жылғы сеитябръ —1903 жылгы сентябръдің бірінші жартъісы)
19 	0 2 ж.
И. Б. БАСОВСКИЙГЕ ХАТ
И. Б. Басовский 1902 жылы 21 септябрьде (4 октябрьде) В. И. Лепинге «Искраиы» Россияға жеткізу ісін ұйым- дастыруды өз міндетіне алуды ұсынғап хатын алғанын хабар- лайды. Басовскийдіц хатындағы кейбір сөздердің астын Ленин сызып қойған (КПСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм- лепинпзм пнстнтутыпыц архиві).
Е. М. АЛЕКСАНДРОВАҒА ХАТ
Жергілікті социал-демократияльтқ ұйымдарды біріктіру жос- парына қатысы бар бұл хат жөнінде Ю. 0. Мартовтың В. И. Ленинге 1902 жылдың 22 ноябрінде (5 декабрінде) жаз- ған хатынан мәлім болды; бұл хатында Мартов былай деп ха- барлаған: «Жаңа сенің Василийге * жазған хатыңды оқыдым. Мен сен қарсы болатын-ақ шығарсың деп күтіп едім, өйткеиі ол дәл осы жерде мүлде орнында тұрмаған «федерациялық» дегеп сезді (ең комі, меніц оз пікірім бойынпіа) альтп тастағы- сы келмеді» (Лепинніц IV жинагы, 177-бет).
И. И. СТАВСКИЙГЕ ХАТ
В. И. Ленин 1902 жылы 5(18) декабрьде Л. И. Аксельродқа жолдаған хатында бьтлай деп жазды: «Сіздің хатыңызды жаңа гана алдым, енді Ставский секілді үлкен олжамен құттықтау үшін жауап қайтаруга асығулымын... Сізге «Искраның» 29-но- мерін қоса салып жіберіп отырмын, оқигаларды біздің қалайша баяидағапымызды көрсету үшіп осы померді оған да жолдай- мын. Ростовтағы оқиғалар турэлы кітапіпа жонінде оган отінііп жасалған хатты да қоса салып жібереміп» (Лепипніц XI жина- гы, 339-бет).
* Е. М. Александроваға Ред.


478 В 11 ЛЕНИННГҢ ТАВЫЛМАҒАН ЕҢЙЕКТЕРіНЩ ттзтмі
А. И. УЛЬЯНОВА-ЕЛИЗАРОВАҒА ХАТ
В. И. Ленин 1902 жылы 13(26) декабрьде М. А. Ульяноваға былай деп жазды: «Мына қоса жіберіліп отырған хатты Анюта- ға салып жіберуіңді сұраймын: менде оныц адресі жоқ, жоға- лып қалса керек (оған әлі бірде-бір рет жазғаным жоқ), әлде ол Томскіде емес, қазір ссндерде шығар» (Шығармалар, 37-том, 292-бет).
Л. II. АКСЕЛЬРОДҚА ХАТ
В. И. Ленпп 1902 жылы 28 декабрьде (1903 жылы 10 январь- да) Г. В. Плехаповқа жолдагап хатында былай деп жазды: «Қо- са жіберіліп отырған хатты, рақым етіп, Любовь Исаковнага табыс еісеңіз екен: ол кісі маған Сіздің адресті берген еді. Хат өте тығыз және мацызды...» (Лениннің IV жинағы, 205-бет).
Ленинніц хатында Ростовтағы оқиғалар туралы кітапшаға арналған материалдарды «Искра» редакциясына жіберу ісін тез- дету жөнінде отініш жасалған.
19 0 3 ж.
УАЙТЧЕПЕЛДЕГІ (ЛОНДОННЫҢ ЖҮМЫСШЫЛАР АУДАНЫ) ЖҰМЫСШЫЛАР МИТИНГІСІНДЕ ПАРИЖ КОММУНАСЫ ТУ- РАЛЫ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
5 (18) мартта сөйленген бұл сөз туралы Н. А. Алексеев пен И. К. Михайловтың естеліктерінде айтылған (қараңыз: Влади- мир Ильич Ленин туралы естеліктер. 1-бөлім. М., 1956, 252— 253-беттер; И. К. Михайлов. Ширек ғасыр астыртын жағдайда, М.—Л., 1928, 77-бет).
РОССИЯДАҒЫ БЕЙМӘЛІМ СТАТИСТИККЕ ХАТ
Беймәлім статистик (қойған қолын ажырату мүмкін болма- ды) В. И. Ленинге 1903 жылы 29 мартта (11 апрельде), сірә, Лениннің сұрауына жауап ретіпде жолдаған, хатында былай деп жазды: «Қымбатты жолдас! Шаруалар қауымдарыныц үлесті жерлер бойынша топтасуы жайында қазір қолымда ба- рып ғана жіберіп отырмын...» (Ленипніц XIX жинағы, 350-бет).
РСДРП II СЪЕЗІНДЕ В. И. ЛЕНИН ҰСЫНҒАН ПАРТИЯ УСТАВЫНЫҢ ЖОБАСЫ
Съездің уставтық комисспясына Ленин ұсынған устав жоба- сының ақырғы тексті устав жобасының осбі томда (282—284- беттер) жариялапып отырған пұсқасыііап өзгеше болатып.


В. Й. ЛЕНЙННІҢ ТАБЫЛМАГАН ЕҢБЕКТЕРІЙІҢ ТІЗІМІ 479
Оған партия Советініц жогаргы партпя органы ретіндегі анық- тамасы, Орталық Комитет пеп Орталық Оргапга кооптация жа- сағапда бірауыздылық болу талабы, сондай-ақ орталықтарга кооптацпя жасағанда Орталық Комптет пеп Орталық Орган та- рапынан өзара бақылау болу талабы епгізілгеп-ді. РСДРП II съезінің протокол комиссиясы II съезд протоколдарыныц жене- валық басылымьшьтң қосымшаларыпда устав жобасыныц ал- дын ала әзірленген варпантын съезге Лешш ұсыпғап жоба деп қателесіп жариялаган. Лоішн озіпің «Бір адым ілгері, скі адым кейіп» дегоп ецбегіпде протокол компсспясыпың осы қателігін корсете келіп, былай доп жазды: «Попов пеп Мартов (154 жәпе 157-беттер) менің шыпьтпда съезгс ұсыпғап жобампың тұжы- рымдарыті сыпады, ал протокол комиссиясы бастьтргап жобада ондай тужырымдар жогу (394-бот, 7 жәпе 11-параграфтарды са- лыстыр)» (Шыгармалар, 7-том, 251-бет).
ГРУЗИН-АРМЯН ГАЗЕТІ ТУРАЛЫ ҢАРАРДЫҢ ЖОБАСЬІ
В. И. Лепин грузпн-армяп газеті туралы қарардың жобасьш РСДРП II съезініц 37-мәжілісіпде 1903 жылы 10(23) августа ұсынды. II съезд протоколдарында мынадай жазу бар: «Грузип- армян газеті туралы Леиинніц қарары талқыланды» («РСДРП екінші съезі. 1903 жылғы июль — август. Протоколдар». М., 1959, 401-бет).
В. В. ВАКАРМЕН ХАТ-ХАБАР АЛЫСУ
В. В. Вакар өзінің «1905 жылдың қарсаңыида Кисвте (1903 жылғы июль стачкасы)» деген кітабының екінші басылымыпың алғы сөзінде былай деп жазды: «Маған «Искраның» тілптісі ре- тінде, шетелге Жеиеваға кетпей тұрып, партияның істсрі жсг нінде Ленин жолдасқа хат жазып, одан және Надежда Коп- стантиновнадан хаттар алып тұруға тура кслді. Бірақ, өкіпітпко қарай, мен бұл хаттарды сацтай алмадым» (В. Вакар (В. Прав- дин). «1905 жылдыц қарсацьтида Киевтс (1903 жылғьт июль стачкасы)». Кнпгоснплка, 1925, 8-бст).
В. В. Вакар Жепсвага 1903 жътлдың октябрінде келгсп бо- латыи.


480
В. И. ЛЕНИН РЕДАКЦИЯЛАУҒА ҢАТЫСҚАН ЕҢБЕКТЕР МЕН БАСЫЛЫМДАРДЫҢ ТІЗІМІ
К. КАУТСКИЙДІҢ «ӘЛЕУМЕТТІК РЕВОЛЮЦИЯ» ДЕГЕН КІТАПШАСЫНЫҢ ОРЫСША АУДАРМАСЫ
К. Каутскийдің «Әлеуметтік революция» доген кітапшасы- ның орысша аудармасын редакциялау жөніндегі жұмысы тура- лы В. И. Ленин 1902 жылы 6(19) декабрьде Г. В. Плехановқа және 1903 жылы 26 январьда (8 февральда) В. Д. Бонч-Бруе- вичкө жазған хаттарында айтады (қараңыз: Лениннің IV жи- нагы, 192-бет және XIII жинағы, 148-бет). Кітапшаны 1903 жы- лы июньде Женевада «Орыс революцпялық социал-демократия- сыныц шетелдік лпгасы» басып шығарган болатын.
«ИСКРА» ГАЗЕТІ
№ 25 — 15 сентябрь 1902 ж. № 26 — 15 октябрь 1902 ж. №27 — 1 ноябрь 1902 ж.
№ 28 — 15 ноябрь 1902 ж. №29 — 1 декабрь 1902 ж.
№ 30 — 15 декабрь 1902 ж. №31 — 1 январь 1903 ж.
№ 32 — 15 январь 1903 ж. №33—1 февраль 1903 ж.
№ 34 — 15 февраль 1903 ж. №35 — 1 март 1903 ж.
№ 36 — 15 март 1903 ж.
№ 37—1 апрель 1903 ж.
№ 38 — 15 апрель 1903 ж. №39 — 1 май 1903 ж.
№ 40 — 15 май 1903 ж. №41 — 1 июнь 1903 ж.
№ 42 —15 июнь 1903 ж. №43—1 июль 1903 ж. №44 — 15 июль 1903 ж. №45 — 1 август 1903 ж.
№ 46 — 15 август 1903 ж.
№ 47 — 1 сеитябрь 1903 ж. № 48 — 15 сентябрь 1903 ж.


481
В. И. ЛЕНИН АУДАРҒАН ЕҢБЕКТЕРДІҢ ТІЗІМІ
Ф. ЭНГЕЛЬСТІҢ
«DIE BAUERNFRAGE IN FRANKREICH
UND DEUTSCHLAND»
ДЕГЕН МАҚАЛАСЫНЫҢ BIP БӨЛЕГІНІҢ НЕМІСШЕДЕН АУДАРМАСЫ
КПСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-ленинизм институтының архивінде Ф. Энгельстің «Die Bauernfrage in Frankreich und Deutschland» («Франция мен Германиядағы ша- руа мәселесі») (қараңыз: Лениннің XIX жинағы, 295—300-бет- тер) деген мақаласының аудармасы қолжазбасының 14 парағы сақталуда.
Бұл аударманы Ленин 1903 жылы 10—13 (23—26) февральда Париждегі Қоғамдық ғылымдар орыс жоғары мектебінце оқы- ған аграрлық мәселе жөніндегі лекцияларына әзірленген кезде жасаған. Аударманың қалған парақтары табылғап жоқ.


482
ЕСКЕРТУЛЕР
1 	«Біздің уйымдыгу міндеттеріміз туралы жолдасца хат» петер’ бургтік социал-демократ А. А. Шнеэрсопның (Ереманың) ха- тыпа жауап болды; ол Пстербургте социал-демократиялық жұмыстың ұйымдастырылуын сыпағап болатып.
1895 жылдың декабріпдо В. И. Лении меп оның серіктері тұтқыиға алыпған соң, Петербургтегі «Жұмысшы табын азат ету жолыпдағы күрес одағытіа» басшылық ету ісі біртіндеп «экономистердің» қолыпа көіпті. Революционерлердің мүлде жасырыіг, ортальтқтапдырылғап ұйымып құру жолында кү- ресксп рсволюңияшыл марксистерге қарама-қарсы «эконо- мистер» саяси күрестің мацызын томепдстті, сайлау негізіп- до құрылатьш жәпе бірінші кезоктсгі міпдеті жұмысшылар- дың экопомикалық мүдделсріп тікелей қорғау болып табылатып кең көлемді жұмысшы ұйымып құруды, өзара көмек кассаларын жәпе т. т. құруды жақтады. «Күрес одағын- да» «экопомистердің» ұзақ уақыт үстемдік етуі оның ұйым- дық құрылымына да әсеріи тигізді: опың жұмысшылар бө- лігі (Жұмысшы ұйымы деп аталатып) иптеллигенттер бөлі- гііісн әдейі бөліпіп тасталды; «Одақтың» далиып кеткен ұйымы жұмысшылардың самодержавие мси буржуазияга қарсы бұқаралық рсволюциялық күресіпе басшылық етугь емсс, қайта кәсіби күреске көбірок икемделген еді. Петер- бургтік ұйымда искрашылдар мен «экономистер» арасында өрістегеп күрес 1902 жылдың жазыпда РСДРП Петербург комитетінің «Искраның» позициясына көшуімен аяқталды. 1902 жылғы 15 декабрьде «Искраиың» ЗО-иомерінде былай деп хабарлапды: «...июнъ айыпда Петербургте ІКумысшы уйымыныц барлъіц бсс ауданыныц өкілдері — жумысшылар (сол ксздегі Жұмысшы ұйымыпьщ жогарғы ипстапция- сы) қатысқап қала сыртыпдагы жипалыстардың біріпдо екі моселе: 1) орыс социал-демократиясыпдагы скі бағыт тура- лы, осьтғап дейіп Пстербургте үстсмдік етіп келгеп ескі (экоиомикалық) бағыт туралы жәпе «Искра» мен «Заря» окілі болып саяалатьтп революциялық бағыт туралы және


ЕСКЕРТУЛЕР
483
2) ұйымның припциптері туралы (демократизм деп аталатып ба әлде «революіщонерлер үйымы» ма) мәселслер қойылды. Екі мәселе бойынша да жумысіи.ы,лардъіц борі бірауыздан «экономизм» мен «демократизмғс» уарсы иіыгып, «Искра- ныц» бағытын жацтадъі».
Петербургтегі «Күрес одагып» искралық ұйымдық прип- циптер рухыида қайта күру үшіті комиссия құрылдьт, огап «Искра» ұйымыпың, Жұмысшы ұйымыітың жәие ІІетер- бург комитстінің окілдері епді. Алайда Токарев бастагап «экопомистср» Петербург комитетіпің «Искрапьщ» позиңия- сын қолдау туралы шешімімсп коліспейтіпіи мәлімдеп, Жү- мысшы ұйымының комитеті деп аталатынды құрып, искрашылдарға қарсы күрес бастады. Жұмысшылардың қол- дауымеп искрашылдар өздерінің позицияларын ұстап қалды және петербургтік ұйымда бекіпе алды.
Лениннің өзіпің партияпы ұйымдастыру жоспарып дамы- тып, иақтылағаи «Жолдасқа хаты» Петербургте «экономис- терге» қарсы күрес қызып жатқан кезде алынды. Бұл хат гектографта басылып, қолдан көшіріліп, петербургтік социал- демократтар арасында таратылды. 1903 жылғы июньдс «Жол- дасқа хатты» Сибирь социал-демократиялық одағы «Россия социал-демократиялык, жұмысшы партиясының ұйымдарыи- дағы революциялық жұмыс туралы (Жолдасқа хат)» дсгсп атпеи жасырыи түрде басып шығарды. 1904 жылдың япва- рыида РСДРП Орталық Комитеті «Жолдасқа хатты» Леиин- нің алғы сөзімеп және соңғы сөзімеп жеке кітапша отіп басып шығарды. Кітапшаны баспаға Ленип әзірледі. «Жол- дасқа хат» социал-демократиялық ұйымдарда кең тарады. Полиция департаментіпің 1902—1905 жылдардағы материал- дарынап «Жолдасқа хат» тіпткеп кездерде Москвада, Ригада, Дондағы Ростовта, ІІахичевапьда, ІІиколаевта, Крас- иоярскіде, Иркутскіде жәпо басқа қалаларда табылғапы байқалады.
КІІСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-лепипизм институтының архивіиде «Жолдасқа хаттың» қолжазбасы- ның бірінші беті ғана сақталуда. Опда В. И. Ленин қойғап: «Жалпы алғапда СПБ комитетіне, атап айтқанда «Ерема» жолдасқа — (Ленипиеи)» — деген тақырып бар.— 1.
2 Бұл жерде «Искра» газетіпің жаца, меньшсвиктік редакция- сы жөніпде айтьтлып отыр; 1903 жылдың поябріпде «Искра- ны» басып тиығару осы редакцияның қолытта кошті.— 5.
3 «Искра» («Үшқыіі»)—жалпы орыстық біріпші жасырын маркстік газет; 1900 жылы Лепип пегізіп қалағап; газет Рос- сия жұмысшы табыпың революциялық маркстік партиясыи құруда шешуші роль атқарды.
Полицияпың қудалауы салдарыпап Россияда революция- лық газетті шығару мүмкіп болмағаидьтқтаті, Леииті опдай


484
ЕСКЕРТУЛЕР
газетті шетелде іиығарудыц жоспарыи барлық егжей-тег- жейіне дейін Сибирьде айдауда жүрген кезінің өзінде-ақ ой- ластырды. Жер аударылу мерзімі біткен соң (1900 жылғы январь) Ленин өзінің жоспарын іске асыруға дереу кірісті. 1900 жылдың февралында Петербургте Ленин шетелден ас- тыртын түрде келген В. И. Засуличпен «Еңбекті азат ету» тобының газетті шығаруға қатысуы туралы келіссөз жүргіз- ді. 1900 жылғы марттыц аягында — апрельдің басында В. И. Лепиниің, Л. Мартовтың (Ю. О. Цедербаумның), А. Н. Потресовтың, G. И. Радченконьщ «жария марксястер- мен» — П. Б. Струвемен жәпе М. И. Туган-Барановскиймен «Псков кеңесі» деп аталатын ксңесі болды, онда жалпы орыс- тық газет («Искра») пен ғылыми-саяси журнал («Заря») редакциясыиың осы басылымдардың программасы мен мін- деттері туралы мәлімдемесіиің Ленин әзірлеген жобасы талқыланды. 1900 жылдың бірінші жартысында Лепиіі Рос- сияның бірқатар қалаларыпда (Москва, Петербург, Рига, Смо- ленск, Нижний Новгород, Уфа, Самара, Сызрань) болып, социал-демократиялық топтармөн жәнө жеке социал-демо- краттармен байланыс орнатты, болашақ «Искраны» қолдау жөнінде олармен келісті. 1900 жылдың авгусында, Леиин Швейцарияға келген соң, газет пен журналдың программасы мен міндеттсрі, болашақ қызметкерлері, редакцияыың құрамы және оның орналасатын жері туралы Ленин мен Потресов- тың «Еңбекті азат ету» тобының мүшелерімен кеңесі болды; бұл келіссөздер екі жақтың мүлдем ажырасуына жуықтап барып қалды. Алайда келіссөздердің аяғына таман барлық даулы мәселелер жөнінен келісімге қол жетті.
Лениндік «Искраның» бірінші номері 1900 жылдың дека- брінде Лейпцигте, онан соңғы номерлері Мюнхенде, ал 1902 жылғы июльден — Лондонда, 1903 жылдың көктемінен — Же- невада шықты. Газетті жолға қоюда (астыртын баспахана- ны ұйымдастыруда, шрифт сатып алуда жәые т. т.) герман социал-демократтары: Клара Цеткин, Адольф Браун жөне басқалары, сол кезде Мюнхенде тұрған поляк революционері Ю. Мархлевский, ағылшын Социал-демократиялық федера- циясы басшыларының бірі Г. Квелч үлкен көмек көрсетті.
«Искра» редакциясына мыналар кірді: В. И. Ленин, Г. В. Плеханов, Л. Мартов, П. Б. Аксельрод, А. Н. Потресов және В. И. Засулич. Редакцияның секретары әуелде И. Г. Смидович-Л.еман, онан соң, 1901 жылдың көктемі- нен — Н. К. Крупская болды; Н. К. Крупская сонымен бірге «Искраның» орыс социал-демократиялық ұйымдарымен хат- хабар алысып тұру ісінің бәрін басқарды.
«Искра» Россия пролетариаты мен барлық еңбекшілерінің патшалық самодержавиеге қарсы революциялық күресі мә- селелеріне, халықаралық өмірдегі аса маңызды оқиғаларға, негізінеп халықаралық жұмысшы қозғалысы мәселелеріне баса иазар аударды. Лепин іс жүзінде «Искраның» бас ре-


ЕСКЕРТУЛЕР
485
дакторы әрі басшысы болды, партия құрылысының және Рос- сия пролетариаты таптық күресінің барлық негізгі мәселе- лері жөнінде мақалалар жазып отырды.
«Искра» партияның күштеріи біріктіретін, партия кадрла- рын топтастырып, тәрбиелейтін орталыққа айналды. Россия- ның бірқатар қалаларында (Петербург, Москва, Самара және басқалары) РСДРП-ның лениндік-искралық бағыттағы топ- тары мен комитеттері құрылды. 1902 жылы январьда искра- шылдардың Самарада өткен съезінде «Искраның» орыс ұйы- мы ңұрылды. Искралық ұйымдар В. И. Лениннің шәкірттері мен серіктері — II. Э. Бауманның, И. В. Бабушкиннің, С. И. Гусевтің, М. И. Калининнің, П. А. Красиковтың, Г. М. Кржижановскийдің, Ф. В. Ленгниктің, П. Н. Лепешин- скийдің, И. И. Радченконың және басқаларының тікелей бас- шылығымен құрылып, жұмыс істеді.
Лениннің инициативасымен және оның тікелей қатысуы- мен «Искраның» редакциясы партия программасының жоба- сын («Искраның» 1902 жылғы 1 июньдегі 21-номерінде жа- рияланды) әзірледі жәнө 1903 жылғы 17(30) июльде —10(23) августа өткен РСДРП II съезін даярлады. Съезд шақырыл- ған кезеңге дейін Россияның жергілікті социал-демократия- лық ұйымдарының көпшілігі «Искра» жағына шығып, оның тактикасын, программасы мен ұйымдық жоспарын мақұлда- ды, оны өздерінің басшы органы деп таныды. Съезд арнаулы қаулысында партия жолындағы күресте «Искраның» ай- рықша ролін атап көрсетіп, оны РСДРП-ның Орталық Орга- ны деп жариялады. II съезде «Искраның» редакциясы бекі- тілді, оның құрамына Ленин, Плехапов және Мартов кірді. Бұрынғы алты редактордың бәрін де сақтауды талап еткен Мартов, партия съезіпің шешіміне қарамастан, редакция құрамына кіруден бас тартты, сөйтіп «Искраның» 46—51-но- мерлері Ленин мен Плехановтьщ редакциялауымен шықты. Көп кешікпей Плеханов меныпевизм позициясына көшіп, съезд мақұлдамай тастаған ескі меныпевик-редакторлардьщ бәрін «Искра» редакциясының құрамына еттгізуді талап етті. Ленин мұиымеп келісе алмады, сөйтіп 1903 жылы 19 ок- тябрьде (1 ноябрьде) «Искраның» редакциясынап шығып кетті, сонан соң Орталық Комитетке кооптацияланып, сол жерден оппортунист-меньшевиктермен күрес жүргізді.
«Искраның» 52-номері жалғыз Плехановтың редакциялауы- мен шықты. 1903 жылы 13(26) ноябрьде Плеханов жеке өзі, съездің ұйғарымын бұзып, «Искра» редакциясының құра- мына оньщ бұрынғы меныпевик-редакторларын кооптация- лады. «Искраны» 52-номерінен бастап меныпевиктер өздері- нің органына айиалдырды.— 6.
4 	Әңгіме РСДРП II съезі қабылдаған партияның уставы ту- ралы болып отыр.— 6.


486
ЕСКЕРТУЛЕР
5 В. И. Леітин бұл жерде И. С. Тургепевтің «Дворян ұясы» ро- маиыпдағы өлеңіи (қараңыз: И. С. Тургенев. Шығармалар жинағы, 2-т., 1954, 215-бет) өзіпше өзгертіп айтып отыр.— 6.
6 Рабоче-делошъілдар — «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының» органы «Рабочее Дело» журналының төңірегіне топтасқан «экономизмнің» жақтастары. Журнал Женевада 1899 жылдың апрелінен 1902 жылдың февралына дейін Б. Н. Кричевскийдің, П. Ф. Тепловтың (Сибиряктың), В. П. Иваншинпің, одаи соң А. С. Мартыновтың да редак- циялауымон шыгып тұрды. 12 помері (тоғыз кітап) шықты. «Рабочее Дело» марксизмді «сыпау бостандығының» берн- штейншілдік ұранын қолдады және орыс социал-демократия- сының тактикасы мен ұйымдық міндеттері мәселелерінде оппортунистік позицияда болды. Рабоче-делошылдар проле- тариаттың саяси күрссін экопомикалық күреске бағындыру- дың оппортунистік идеяларын уағыздады, жұмысшы қозға- лысының стихпялылығьша бас иді, партияның басшылық ролін бекерге шығарды. Рабоче-делошылдар, бастан-аяқ орта- лықтандырылған астыртын ұйым құрудың лениндік идея- сына қарсы шыққанда, Лепип атап көрсеткендей, самодер- жавие жағдайында «тартымды сөз болғанымен, бос сөз» (Шығармалар толық жинағы, 6-том, 152-бет) болып табыла- тын «кең көлемді демократизм» принципі деп аталатынды қорғады. «Рабочее Дело» ашық «экономистердің» органы «Рабочая Мысльды» қолдап отырды. «Рабочее Дело» ре- дакторларыньщ бірі (В. П. Иваншин) «Рабочая Мысльды» редакциялауға қатысты. Партияның II съезінде рабоче-дело- шылдар партияның нагыз оңшыл, оппортунистік қанатының өкілдері болды.—7.
7 «Россия социал-демократиялыгу жумысшы партиясы Орталыу Комитетінің шетелдік екілінщ мэлімдемесі»—Ф. В. Ленг- пиктің меньшевиктік «Искраньщ» редакциясыпа жолдаған мәлімдемесі жөніпде айтылып отыр. «Искраның» редакциясы бұл мәлімдемепі басудан бас тартқапнан кейін ол ерекше листок етіп шыгарылды.— 27.
8 Әңгіме 1903 жылы 17 (30) итоль —10 (23) августа болған РСДРП II съезі туралы больип отыр.— 29
9 1903 жылы 13(26) ноябрьде Плехаиов «Искраііыц» редакция- сьша оиьщ бұрыигы мспьшовіік-редакторларьтгі кооптацияла- ды.— 30.
10 Әңгіме Н. Е. Вилонов туралы болып отыр. В. И. Ленин оның хатына жауапты 1903 жылы декабрьде жіберді (қараңыз: Шығармалар, 34-том, 203—206-беттер).— 31.
11 «Демонстрациялар туралъі» дегеп заметка 1902 жылы 15 сен- тябрьде «Искрапың» 25-померіпде басылғап «Не істеу ке-


ЕСКЕРТУЛЕР
487
рек?» атты мақала жөнінде Петербург упиверситетінің сту- денті А. Овсянниковтың 1902 жылы 6(19) октябрьде «Искра- пың» редакциясына жолдаған хатына («Демонстрациялар туралы мәселе жайында») жауап болып табылады.
В. И. Лениннің заметкасы «Искраның» 27-номерінде Ов- сянниковтьщ хатына редакция атынан берілген соңғы сөз ретінде жариялануға тиісті еді, алайда хат та, заметка да басылмай ңалды.— 34.
12 «Финляндская Газета» («Финляндия Газеті»)—патша үкі- метінің ресми органы; ол Финляндия генерал-губернаторы- ның басқармасы жанынан 1900 жылдан 1917 жылға дейін Гельсингфорста шығып тұрды. Газет патша өкіметінің орыс- тандыру және ұлы державалық саясатын жүргізді.— 36.
13 Ленин бұл жерде Сибирьдегі қазыналық жерлерді жеке адамдарға бөліп беру туралы 1901 жылғы 8(21) июньдегі заңды айтып отыр. Бұл заң жер иеленуші-дворяндарға ерек- ше жеңілдіктер берді. Леиин «Крепостниктер әрекет жасау- да» (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 92—98- беттер) деген мақаласында бұл заңды егжсй-тегжейлі тал- дап, оған баға берді.— 36.
11 Зубатовшылдыц — «полициялық социализм» саясаты; бұл саясат 1901—1903 жылдарда, Москваның охранка бөлімшесі- пің бастығы жандарм полковнигі С. В. Зубатовтың инициати- васы бойынша, жұмысшылардың пазарын самодержавиемен саяси күрес жүргізуден басқа жаққа аудару мақсатында жария жұмысшы ұйымдарьш құруға бағытталды. Зубатов- тың жария жұмысшы ұйымдарып құру жолындағы қызметін ііпкі істер министрі В. К. Плеве қолдады. Зубатовшылдар жұмысшы қозғалысын тар көлемді экопомикалық талаптар- дың арнасына түсіруге, үкімет бұл талаптарды қанағаттан- дыруға әзір отыр деген пікірге жұмысшыларды иландыру- га тырысты. Зубатовтық бірінші ұйым Москвада 1901 жылы майда құрылды, ол «Механикалық өндірістегі жұмысшылар- дың өзара жәрдемдесу қоғамы» деп аталды. Сондай-ақ Мин- скіде, Одсссада, Вилыюда, Киевте және басқа қалаларда да зубатовтық ұйымдар құрылды.
РСДРП II съезі «Кәсіпшілік күрес туралы» қарарында зубатовшылдықты «капиталистердің пайдасы үшін жұмысшы табының мүдделеріне ұдайы опасыздық жасау» .саясаты деп сипаттап, зубатовшылдыққа қарсы күресу мақсатында пар- тия ұйымдарының жария жұмысшы ұйымдары бастаған стачкаларды қолдап және бағыттап отырғаны дұрыс деп тапты (қараңыз: «РСДРП екпіші съезі. 1903 жылғы июль — август. Протоколдар». М., 1959, 433-бет).
Зубатовшылдықтын; реакциялық сипатын әшкерелей оты- рып, революцияшыл социал-демократтар жария жұмыс-


488
ЕСКЕРТУЛЕР
шы ұйымдарьш жұмысшы табыпың қалың топтарын само- державиемен күреске тарту үшін пайдаланды. Кейіннен Ленин былай деп жазды: «Сонымен, зубатовтық қозғалыс өз шеңберінен асып шығып, полицияның мүдделері үшін, са- модержавиені қолдау мүдделері үшін, жұмысшылардың са- яси санасын аздыру мүдделсрі үшін полиция бастаған бұл қозғалыс самодержавиеге қарсы бағытталып, пролетарлық тап күресінің дүмпуіне айналып келеді» (Шығармалар, 8-том, 81-бет).
1903 жылы революциялық қозғалыстың мықтап өрге ба- суының ыңпалымен патша үкіметі зубатовтық ұйымдарды жоюға мәжбүр болды.— 38.
15 «Освобождение» — екі апталық журнал; шетелде 1902 жыл- дың 18 июніпен (1 июлінеи) 1905 жылдың 5(18) октябріне дейін П. Б. Струвенің редакциялауымен шығып тұрды. Жур- нал орыс либерал буржуазиясының органы болды, баяу- монархиялық либерализм идеяларын дәйекті түрде жүргізді. 1903 жылы журналдың төңірегінде «Азаттық одағы» топтас- ты (ол 1904 жылдың январында қалыптасып болды); бұл одақ 1905 жылдың октябріне дейін өмір сүрді. Земствошы- конституцияшылармен қатар «освобождениөшілдер» 1905 жылдың октябрінде құрылған Россиядағы басты буржуазия- лық партия — конституциялық-демократиялық партияның ұйтқысы болды.— 38.
16 Бұл жерде «Искраның» 1902 жылғы 1 августағы 23-номері- нің бас мақаласы — Л. Мартов жазған «Орыс либералдары- ның программасы» деген бас мақала жөнінде айтылып отыр.— 41.
17 «Заря» («Таң»)—маркстік ғылыми-саяси журнал; оны 1901—1902 жылдарда Штутгартта «Искраның» редакциясы жария түрде шығарып тұрды. «Заряның» барлығы төрт но- мері (үш кітап): 1901 жылдың апрелінде (іс жүзінде жаңа- ша 23 мартта шықты) — 1-номері, 1901 жылдың декабрінде — 2—3-номері, 1902 жылдың авгусында — 4-номері шықты. Жур- иалдың міндеттері В. И. Лепин Россияда жазған ««Искра» меп «Заря» редакциялары мәлімдемесіпің жобасында» (қа- раңыз: Шығармалар толық жипағы, 4-том, 349—361-беттер) белгіленген болатын. 1902 жылы «Искра» меи «Заря» редак- циясының ішінде туған алауыздықтар меп жанжалдар ке- зінде Плеханов журналды газеттен бөлу жобасын ұсынды (ондағы ойы «Заряны» редакциялауды өзіне қалдыру бола- тын), бірақ бұл ұсыньтс қабылданғап жоқ, сөйтіп бұл ор- гандардың редакциясы ұдайы екеуіне ортақ күйінде ңала берді.
«Заря» журпалы халықаралық жәпе орыс ревизиопизмін сынап, марксизмнің теориялық негіздерін қорғады. «Заряда» Лениннің мына еңбектері басылды: «Кездейсоқ заметкалар»,


ЕСКЕРТУЛЕР
489
«Земствоны қуушылар меп либерализмиің Аннибалдары», ««Сыншы» мырзалар аграрлық мәселе жөнінде» («Аграрлык мәселе және «Маркстің сыншылары»» деген еңбектің алғаш- қы төрт тарауы), «Ішкі жағдайға шолу», «Орыс социал-демо- кратиясының аграрлық программасы», сондай-ақ Г. В. Пле- хаиовтың: «Біздің сыпшыларға сып. 1-бөлім. П. Струве мыр- за Маркстің әлеуметтік даму тоориясыпыц сыішіысы ро- лінде», «Cant Катітқа қарсы пемесе Бернштейн мырзаның рухапи өсисті» дегея еңбектері жәпе басқалары басылды,— 41.
18 Ңараңыз: К. Маркс пен Ф. Эпгельс. Шығармалар, 2-басылуы,
4-том, 459-бет.— 42.
19 Леиип Ф. Энгсльстіц «Апти-Діорипг» деген кітабынан цитат келтіреді (қараңыз: Ф. Энгельс. «Анти-Дюринг», 1957, 172— 173-беттер).— 43.
20 Социалист-революционерлер (эсерлер)—Россиядағы ұсақ буржуазиялық партия; ор түрлі халықшылдық топтар мен үйірмелердіц («Социалист-революционерлер одағы», «Социа- лист-революциоиерлер партиясы» және т. б.) бірігуі нәтиже- сіпде 1901 жылдың аягыпда —1902 жылдың басында құрыл- ды. «Революционная Россия» газеті (1900—1905) мен «Вест- ник Русской Революции» журналы (1901—1905) оның ресми оргапдары болды. Эсерлердің көзқарастары халықшылдық пен ревизионизм идеяларыиың эклектикалық қосындысы еді; эсерлер, Леншшің айтуынша, «марксизмді сәнді оппортунис- тік түрде «сынау» арқылы халықшылдықтың кемістікте- рін жамап-жасқап түзетуге тырысады» (Шығармалар, 9-том, 315-бет). Эсерлер пролетариат пен шаруалардың ара- сындағы таптық айырмашылықтарды көрмеді, шаруалардың арасындағы таптық жіктелуді және қайшылықтарды бүрке- меледі, пролетариаттың революциядағы басшылық ролін бе- керге шығарды. Эсерлер самодержавиемен күрестің негізгі әдісі ретінде уағыздаған жеке-дара террор тактикасы рево- люциялық қозғалысқа үлкен зиян келтірді, бұқараны рево- люциялық күреске ұйымдастыру ісін қиындатты.
Эсерлердің аграрлық программасы жерге жеке меншікті жоюды, жердің теңгерме негізде пайдалану үшін қауымдар- дың қарамағына кошуін, сонымен бірге кооперациялардың қаидайын болсын дамыта беруді көздеді. Эсерлер «жерді со- циализациялау» программасы деп көрсетуге тырысқан бұл программада социалистік дегеннен түк те жоқ еді, өйткені тек жерге ғана жеке меншікті жою, Лениннің көрсетіп бер- геніндей, капиталдыц үстемдігі мен бұқараның қайыршы- лығын жоя алмайды. Эсерлердің аграрлық программасының пақты, тарихи прогрестік мазмұпы помещиктік жср иелепу- ді жою жолындағы күрес болды; бұл талап объективті түрде


490
ЕСКЕРТУЛЕР
буржуазиялық-демократиялық революция кезеңіндегі ша- руалардың мүдделері мен талпыиыстарын бейнеледі.
Болыпевиктер партиясы эсерлердің социалистер болып кө- рінгісі колгсн әрекеттеріп әшкерелеп отырды, шаруаларға ықпал жүргізу үшін эсерлермен табанды күрес жүргізді, олардың жеке-дара террор жасау тактикасыиың жұмысшы қозғалысьт үшіп зиятідылыгып ашьтп беріп отырды. Сонымеи бірге болытіевиктер патіпа окіметіпе қарсы күресте эсерлср- меп белгілі бір шарттармеп, уақытша келісім де жасады.
Сайып келгопде, эсерлер партиясьшдағы идеялық-саяси тұрлаусыздыққа, ұйымдық бытьтрандылыққа, олардың либе- рал буржуазия мен пролетариат арасыпдағы ұдайы ауыт- қып отыруына шаруалардың таптық жағынан біртектес бол- мауы себеп болды. Бірінші орыс революциясы жылдарының өзіиде-ақ эсерлер партиясынаи оң қапаты бөлініп шығып, өзінің көзқарастары жағынан кадеттерге жақын жария «Ха- лықтық-социалистік еңбек партиясын» ((энестер) оқұрды, ал опың сол қанаты жартылай анархистік «максималистер» одағы болып қалыптасты. Столыпин реакциясы кезеңіиде эсерлер партиясы идеялық жәпе ұйымдық жағыпан толық күйреді. Бірінші дүпие жүзілік соғыс жылдарында эсерлер- дің көпшілігі социал-шовипизм позициясында болды.
1917 жылғы Февраль буржуазиялық-демократиялық рево- люциясы жеңіп шыққанпап кейін меныпевиктермен жәие кадеттермеп бірге эсерлер контрреволюциялық буржуазия- лық-помеіциктік Уақытша үкіметтің басты тірегі болды, ал партияның лидерлері (Керенский, Авксентьев, Чернов) оиың құрамына кірді. Эсерлердің сол қанаты 1917 жылғы ноябрь- дің аяғыида солшыл эсерлердің дсрбес партиясын құрды. Шаруалар бұқарасы арасыттдағы өзіиің ықпалып сақтауга тырысып, солшыл эсерлер формальды түрде Совет өкіметін таиыған болды, болыпсвиктсрмеп келісімге келді, бірақ коп ұзамай олар Совет өкіметіне қарсы күрсс жолына түсті.
Шетелдік соғыс интервенциясы және азамат соғысы жыл- дарында эсерлер контрреволюциялық бүлдіру әрекетіп жүр- гізді, интервенттер мен ақгвардияшыларды белсене қолдап отырды, контрреволюциялық қаскүнемдік әрскеттерге қа- тысты, Совет мемлекеті мен Коммуиистік партияиың қай- раткерлеріне қарсы террор ұйымдастырды. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін эсерлер ел ішінде және ақгвардияшыл эмиграция ордасьгнда Совет мемлекетіпс қарсы дұшпапдық әрекеттеріп одап әрі жүргізе берді.— 43.
21 	«Революционная Россия» («Рсволюциялық Россия») — эсер- лердің астыртып газеті; опы Россияда 1900 жылдың аяғы- нан бастап «Социалист-революциоііерлер одағы» шығарды (1900 жылы деп көрсетілген 1-номері іс жүзінде 1901 жыл- дың январында шықты). 1902 жылдың январынап 1905 жыл- дың декабріпе дейін эсерлер партиясының ресми органы ре- тіпде шетслде (Жепевада) шығьтп тұрды.— 45.


ЕСКЕРТУЛЕР
491
22 «Рабочая Мыслъ» («Жұмысшы Ойы») —газет, «экономистөр- дің» иеғұрлым дәйекті оргаиы; 1897 жылдың октябрінен 1902 жылдың декабріне дейін шығып тұрды. 16 номері шықты. Алғашқы скі помсрі Петербургтс мимсографта басътлды, 3—11-помсрлері шетелде, Берлиітде шықты; 12, 13, 14 және 15-иомерлерш басу Варшавага копіірілді; соңғы, 16-помері шстелде шықты. Газетті К. М. Тахтарев жәие басқалары рс- дакциялады.
«Рабочая Мысльдің» халықаралық оппортунизмпің орыс- тық түрі ретіндегі көзқарастарын Ленин «Орыс социал-демо- кратиясындағы шегіншектеу бағыты» деген мақала мен «Не істеу керек?» деген кітабында (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 260—297-беттер және 6-том, 1—211-беттер), •сондай-ақ «Искра» газстінде жарияланған мақалаларда сыпа- ды,— 52.
23 Бұл жерде шетелдегі социал-демократиялық «Күрес» тобы-
ның басылымдары туралы айтылып отыр; бұл топқа Д. Б. Рязанов, Ю. М. Стеклов(Невзоров) және Э. Л. Гуревич (В. Дапевич) кірді. Топ 1900 жылдың жазыида Парижде қа- лыптасып, 1901 жьтлдың майьтпда «Күрес» деп аталды. Орыс социал-демократиясыидағы революциялық жәпе оппортунис- тік бағыттарды келістіруге тьтрысып, «Күрес» тобы шетел- дегі социал-демократиялық ұйымдар — «Искра» мен «Заря» редакцияларьт, «Социал-демократ» ұйымы, Бундтың шетелдік комитеті жәпе «Шетелдегі орыс социал-демократтары ода- ғы» өкілдерінің Жеповада копференциясып шақыру (июнь, 1901) ииициативасып өзіпе алды, РСДРП шстелдік ұйымдары «бірігу» съезінің (октябрь, 1901) жұмысына қатысты. 1901 жылдың ноябрінде топ программалық хабарландыру — ««Кү- рес» социал-демократиялық тобының басылымдары туралы хабарландыру» жасады. Топ өзінің басылымдарында («Пар- тия программасып жасауга арпалғап материалдар», I—III кі- таптар, ««Күрес» тобының жедел листогы» және басқалары) доктринерлік-схоластикалық рухта баяндауы арқылы маркс- измнің революциялық теориясын бұрмаладьг, партияны құ- рудың леиипдік ұйымдық принциптеріне дұшпандықпен қа- рады. Социал-демократиялыц көзқарастар мен тактикадан тайғаны, іріткі салушы әрекеттері үшіи және Россиядағы социал-демократияльтқ ұйымдармея байлапысыпың жоқтығы себепті топ РСДРП II съезінс қатыстырылмады. II съездің шошімімен «Күрес» тобы таратыльтп жіберілді (қараңыз: «РСДРП екінші съезі», 1959, 438-бст).— 52. *
24 «Вестник Русской Революции. Социалъно-политическое обоз- рение» («Орыс Революциясыпың Хабаршысы. Әлеуметтік- саяси шолу») —астыртын журнал; 1901—1905 жылдардашет- елде (Париж — Женева) шығарылып тұрды. Төрт номері шықты. 1-померін II. С. Русановтың (К. Тарасовтың) редак- циялауымен «Ескі халық срікшілері тобы» іпығарды; 2-но
17 7-том


492
ЕСКЕРТУЛЕР
мерінен бастап «Вестник Русской Революции» — эсерлер пар- тиясының теориялық органы. М. Р. Гоц (А. Левицкий), И. А. Рубанович, В. М. Чернов (Ю. Гарденин) және басқа- лары журналдың қызметкерлері болды.— 52.
25 «Россияны саяси азат ету жумысшы партиясы»—халық- тпылдық бағыттағы пгағып ұйым; 1899 жылы Мипскіде құ- рылды. Оны Л. М. Клячко (Родионова), X. А. Гальперин, Г. А. Гершуни, М. А. Сладкопевцев және басқалары басқар- ды. Сондай-ақ Белостокта, Екатеринославта, Житомирде және кейбір басқа қалаларда ұйымның жеке топтары құрылды.
1900 жылы «Россияны саяси азат етудің жұмысшы пар- тиясы» «Бостапдық» атты программалық кітапша шығарып, оида саяси бостандықты, негізінен алғанда, террорлық әре- кет жолымен жеңіп алу міпдетін қойды. 1900 жылдың көк- темінде ұйымды охранка бөлімшесі талқандады; оиың жеке топтары бытыраңқы күйінде өмір сүрді. 1902 жылдың жа- зында олар эсерлер партиясына кірді,— 52.
26 Халыц ерікшілдігі, халыгу ерікшілері — «Жер және ерік» ха- лықшылдық ұйымының жікке бөлінуі нәтижесінде 1879 жы- лы августа пайда болған террорист-халықшылдардың астыр- тын саяси ұйымы — «Халық еркінің» мүшелері. «Халық еркін» Атқару комитеті басқарды, ояың құрамына А. И. Же- лябов, А. Д. Михайлов, М. Ф. Фроленко, Н. А. Морозов, В. Н. Фигпер, С. Л. Перовская, А. А. Квятковский және т. б. кірді. Халықшылдардьщ утопиялық социализмі позициясыіі- да қала отырып, халық ерікшілері саяси күрес жолына түсті, самодержавиені құлатып, саяси бостандықты жеңіп алуды ең маңызды міндет деп есептеді. Олардың программасы жалпыға бірдей сайлау правосы негізінде сайланған «тұрақ- ты халық өкілдігін» ұйымдастыруды, демократиялық бостан- дықтар жариялауды, жерді халыққа беруді жәнө заводтар мен фабрикаларды жұмысшылардың қолына көшіру жөнін- дегі шараларды белгілеуді көздеді. «Халық ерікшілері,— деп жазды В. И. Ленин,— саяси күреске көшу арқылы бір адым алға басты, бірақ олар мұиы социализммен байланыстыра ал- мады» (ПІығармалар, 8-том, 61-бет).
Халық ерікшілері патша самодержавиесіне қарсы қаһар- мандық күрес жүргізді, бірақ «белсенді» батырлар мен «ен- жар» тобыр туралы қате теорияға сүйенген олар қоғамды қайта құруды халықтың қатынасуыпсыз, өз күштерімен, же- ке-дара террор жолымен, үкіметті қорқыту жәпе оиың бере- кесін кетіру жолымен іске асырмақшы болды. 1881 жылғы 1 марттан (II Александрдың өлтірілуі) кейін үкімет қатал қудалау, дарға асу, арандату жолымен «Халық еркі» ұйы- мын талқандады. Халық ерікшілері 80-жылдар бойына «Ха- лық еркі» ұйымын қалпына келтіруге талай рет әрекет жа- сады, бірақ одан ештеңе шықпады. Мысалы, 1886 жылы


ЕСКЕРТУЛЕР
493
А. И. Ульянов (В. И. Лениннің агасы) пеи П. Я. Шсвырев бастаған топ пайда болды; бұл топ «Халық еркіпің» дәстүр- лерін қолдады. 1887 жылы III Александрды өлтіруге сәтсіз әрекст жасалған соң, топ әшкереленіп, оның белсспді мүше- лері дарға асылды.
Халық ерікшілерінің қате, утопиялық программасып сы- най отырып, В. И. Ленин «Халық еркі» мүшелерінің патша окіметімен қажырлы күресі жөнінде зор құрметтеген пікір айтты, олардың астыртын жұмыс тәсілі мен қатаң орталық- тандырылған ұйымын жоғары бағалады.— 55.
27 Бұл жерде В. И. Лениннің эсерлердің программасы мен так- тикасы туралы рефераттары бойынша жарыссөзде сөйлеген: М. Р. Гоцтьщ (Рафаиловтың) —1902 жылы 31 октябрьде (13 ноябрьде) Женевада және X. И. Житловскийдің —1902 жы- лы 1 немесе 2(14 немесе 15) ноябрьде Бериде сөйлегеп сөз- дері жөнінде айтылып отыр.— 57.
28 Әңгіме 1902 жылы 2—25 ноябрьде (15 ноябрь — 8 декабрьде) болған Ростовтағы стачка туралы болып отыр.— 62.
29 Бұл жерде РСДРП Дон комитетінің 1902 жылы 6(19) ноябрь- де басылып тпығарылған «Барлық азаматтарға» деген прок- ламациясы жөнінде айтылып отыр. Бұл прокламация «Иск- раның» 1902 жылғы 1 декабрьдегі 29-номерінде көшіріліп басылды.— 65.
30 Лепин К. Маркстің 1875 жылы 5 майда В. Браккеге жазған хатындағы: «Саны көп программадан шынайы қозғалыстың әрбір қадамы маңыздырақ» (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Эн- гельс. Тацдамалы шығармаларының екі томдығьь II том, 1955, 7-бет) деген сөздері жөнінде айтып отыр,— 65.
31 Бұл жердс 1902 жылғы 1 және 5 (14 және 18) май демон- страцияларына қатысқаны үшін сотқа тартылған Нижегород жұмысшылары П. А. Заломовтың, А. И. Быковтың, М. И. Са- мылиннің және Г. Е. Михайловтың сөздері жөнінде айтылып отыр. Бұл сөздерді олар 1902 жылғы 28—31 октябрьдегі (10— 13 ноябрьдегі) сот процесінде сөйлеген болатын. Бұл іс бо- йынша демонстрацияға қатысушылардан барлығы 23 адам сотқа тартылды; олардың ішінен 13 адам соттың үкімімен Сибирьге өмір бойы тұруға жер аударылды.
Алғашта бұл сөздерді РСДРП Нижегород комитеті лито- графиялық тәсілмен жеке листок етіп шығарды. «Искра» ре- дакциясына келіп түскен листоктың бір данасына Ленин «Н ижегород ж у м ы с ш ы л а р ы с о т т а» деген таңы- рып қойып, редакциялық алғы сөз (қараңыз: осы том, 68-бет) және әріп терушілерге: «Фельетон, д е р е у жеке от- тиск жасалсын» деген т. б. нұсқау жазған. Листоктың тексті Лениітің алғы сөзімен 1902 жылы 1 декабрьде «Искраныд»
17*


494
ЕСКЕРТУЛЕР
29-номерінде көшіріліп басылды жәие осы номерден жеке оттиск ретіпде басып шығарылды.— 66.
32 Ңараңыз: К. Маркс. «Капитал», I том, Қаз. мемл. баспасы, 1963, 771-бет.— 66.
33 Бұл замстка орта мектептер оқушыларыиың Оңтүстік-орыс тобы басып шыгарған «Орта мектептердің оқушыларына» атты листовка-үидеуге жазылғаи редакциялық соңғы сөз. Соңғы сөзді «Искра» рсдакциясыиа келіп түскен листовка- ның бір данасына Ленин жазды; соңғы сөзден басқа, ол «Ор- та мектептердің оқушыларыпа» деген тақырыпқа «жуырда оңтүстікте жарық көрген мынадай үндеу арналады» деген кіріспе сөздерді қоса жазған. Осындай түрде листовка 1902 жылы 1 декабрьде «Искраның» 29-номерінде кошіріліп ба- сылды.
Орта мектептер оңушыларыныц Оцтустік-орыс тобьі 1902 жылы майда Дондағьт Ростовта пайда болды. 1902 жылғы августа топтьщ I съсзі өтті. Съезде жоғарыда аталған үндеу қабылдапды, опда топтың міндеттері оқушылар арасында рсволюциялық жәие мәдеііи жұмыс жүргізу, астыртын әде- биетті тарату болып табылады деп көрсетілді. Топтың Орта- лық комитеті барлық оқушыларды кейіп, мектеп қабырғасы- нан піыққан соң, оқушылар «Россия социал-демократиясы- иың асқақ желбірсгсп қызыл туы астыпа» тұра алатындай болу үшін топтың бастамаларына жәрдемдесуге шақырды. Топ РСДРП Дон комптетіпің басшылығымен жұмыс істед^ социал-демократиялық әдсбиетті, оііың ішінде «Искраны», «Заряны», К. Маркстің, Ф. Энгельстің, Г. В. Плехановтың және басқаларының жеке шығармаларыиың басылымдарын альш, таратты. 1902 жылдың октябрінен 1903 жылдың июні- не дейін топтың Орталық комитеті 4000 данаға жуық лис- товка шығарып, таратты. Россияның оңтүстігіндегі он бір қаланың оқушыларымен топ ұдайы байланыс жасады. 1904 жылы топтың Орталық комитеті топты таратылды деп, ал оның барлық ұйымдары РСДРП-ға қосылды деп жарияла- ды.— 69.
34 «Бостандыц» тобын 1901 жылдың май айында Е. О. Зелен- ский (Л. Надеждин) құрды; ол өзін «революциялық-социа- листік» топ деп атады. Ленин «Бостандық» тобын «баянды, байсалды идеялары, программасы, тактикасы, ұйымы да жоқ, бұқараға тамыр да жаймаған» (Шығармалар, 20-том, 367, 368-беттер) «негізсіз топсымақтардың» қатарына жатқызды. Топ Швейцарияда «Свобода» журналын шығарып тұрды (екі номері: 1901 жылы 1-номері, 1902 жылы 2-номері шық- ты). Бұдан басқа, топ: «Революция қарсаңы. Теория мен тактика мәселелеріне мерзімді емес шолудың» 1-номерін, «Отклики» газет-журналының 1-номерін, «Россияда револю- ционизмпің қайта тууы» дегеті программалық кітапшаны және басқаларыы шығарды. «Бостандық» тобы терроризм


ЕСКЕРТУЛЕР
495
меп «экопомизм» идеяларын уағыздады, петербургтік «эко- номистермен» сыбайласып, «Искраға» және РСДРП Петер- бург комитетіпе қарсы шықты. Топ 1903 жылы өмір сүруін тоқтатты.
В. И. Летіиппің ««Бостандыц» тобы туралы» заметкасы Л. Мартовтыц «Бағыттардың күресі — демагогтарға жем» («Искра» № 30, 15 декабрь, 1902 ж.) деген мақаласына бет соңьтидагы ескерту болып табьтлады; Мартовтың мақаласы 1902 жылдың күзіпде топтың петербургтік «экономистердің» искралық бағыттагы РСДРП Пстербург комитетіпе қарсы аттанысы туралы материалдар басылғап ««Отклики» жұмыс- шы социал-демократиялық газет-журнальша қосымшаларды» (№ 1, декабрь, 1902) шығаруына байланысты жазылған бо- латын. «Бостандық» тобыпың «Ңосымшаларды» шығаруы петербургтік «экопомистерді» қолдамақшы болғап әрекеті еді.— 70.
35 	«Экономизм» — XIX ғасырдың аяғы меп XX ғасырдың басып- дағы Россия социал-демократиясындағы оппортунистік ағым, халықаралық оппортунизмнің орыстық түрі. «Эконо- мистердің» баспасөз оргапдары «Рабочая Мысль» (1897— 1902) газеті мен «Рабочсс Дело» (1899—1902) журналы бол- ды. 1899 жылы Е. Д. Кускова жазғап «Credo» Ленин орыс берпштейіішілдсрі деп атагап «экоиомистердің» программа- льтқ докумепті болдьг.
«Экономистер» саяси күрес либерал буржуазияның ісі деп пайътмдап, жұмысшы табының міпдетіи жалақыны арт- тыру, еңбек жағдайларын жақсарту және т. б. жольшдағы экономикалық күреспеп піектеді. Олар жұмысшы табы пар- тиясыиың басшылық ролін жоққа шығардьт, партия қозға- лыстың стихиялық процесіне жай ғана сырттай қарап оты- руға, оқиғаларды тіркеуші ғана болуға тиіс деп есептеді. Жұмысшы қозғалысының стихиялылығы алдыида бас иіп, «экопомистер» революциялық теорияпың, саналылықтьтң ма- ңызып төмепдетті, социалистік идеология с-тихиялық жұмыс- шы қозғалысыпап тууы мүмкін деп пайымдады; олар жұ- мыспіы қозғалысына социалистік сананы маркстік партия- иың сырттап енгізуі қажеттігін бекерге шығарды, сөйтіп бұл арқылы буржуазиялық идеологияға жол ашты. «Экоиомис- тер» жұмысшы табының орталықтапдырылгап партиясын құру қажеттігіпо қарсы шығып, социал-демократиялық қоз- ғальтстағы бытыраңқылық пен майдагерлікті қорғады. «Эко- помизм» жұмысшы табын таптық революциялық жолдан бұрып әкету, сөйтіп оны буржуазияның саяси шылауына ай- иалдыру цаупін тудырды.
«Экономистердің» көзқарастарын кеңінен сынауға Ленин- ■ нің мыпа шығармалары арналдьт: «Россия социал-демократ- тарыиың паразылығы» («Сгейо»-ға қарсы бағытталған,


496
ЕСКЕРТУЛЕР
Сибирьде айдауда жүргенде 1899 жылы жазылғап және оған айдаудағы он жеті марксист қол қойған), «Орыс социал-де- мократиясындағы шегіншектеу бағыты», ««Profession de foi» жөнінде», «Экономизмді қорғаушылармен әңгіме» (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 175—189, 260—297, 337— 348-беттер, 5-том, 392—400-беттер). Ленин «Не істеу керок?» (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 6-том, 1—211-беттер) деген кітабында «экономизмді» идеялық жағынап талқан- дауды аяқтап піықты. «Экономизмге» қарсы күресте лспиіі- дік «Искра» зор роль атқарды.— 70.
36 Бұл жерде В. И. Ленин ««Отклики» жұмысшы социал-демо- кратиялық газет-журналына қосымшада» (№ 1, декабрь, 1902) басылған «Петербургтен келген хат жөнінде» деген мақаланы айтып отыр.— 70.
37 «Букіл Россия азаматтарына» деген прокламацияны РСДРП Дон комитеті 1902 жылы ноябрьде басып шығарды; ол 1902 жылы 2—25 ноябрьде (15 ноябрь — 8 декабрьде) Ростовта болған стачкаға арналды.
Прокламацияда «Правительственный Вестниктің» Ростов- тағы оқиғалар хуралы ресми хабары теріске шығарылды; бұл хабарда жұмысшылар тек экономикалық сипаты ғана бар-мыс санасыздық талаптар қойған «елірген тобыр» ретін- де суреттелген болатын. Прокламацияда саяси сипаты айңын көрінген стачканың шын бейнесі қалпына келтірілді, патша әскерлерінің жұмысшылар мен олардың семьяларын айуан- дықпеп жазалауы баяндалды. «Жұмысшылардың күресі ңиын және қажырлы күрес,— делінді прокламацияның қо- рытынды бөлегінде,— ол көптеген құрбандықтарға жәпе жеңілістерге ұшырауда, бірақ әрбір күн бізді жеңіске жақын- дата түсіп келеді, жұмысШылар бұқарасындағы революция- лық жігердің күшін танытатын фактілер барған сайыи ко- бейіп отыр... Бірнеше күннің ішінде Россияның оңтүстік-шы- ғысында құйындатып өткен оқиғалар дауылы жұмысшы та- бының оянғанын, оның бойындағы өсіп жетілген таптық ынтымақтастық пен саяси сананьщ күшін көрсетіп берді... Ңозғалыс бірден жарқын саяси сипат алды; бұған дейін на- сихат аз дарыған мыңдаған жұмысшылар самодержавиелік құрылыстың шын мәнін өз көздерімен көрді, сөйтіп саяси бостандықтың қаншальіқты қажеттігін жан-тәнімен сезінді... Ростов оқиғаларының саяси тенденциялары азаттық қозға- лысындағы пролетариаттың жетекшілік маңызын атап көр- сетуге тағы да бір дәлел, сондықтан да ол барлық жерде ті- лектестік пен қолдау туғызуға тиіс, сонда бұл оқиғалардың маңызы баянды етіледі және Россияның бүкіл жұмысшы та- бының ынтымақтастығы көрсетіледі».
Прокламация жұмысшыларды патша үкіметінің зорлық- зомбылығына революциялық аттаныстармен жауап беруге шакырды. Ол мыпадай создсрмен аяңталды:


ЕСКЕРТУЛЕР
497
«Донда лап етіп тұтанған өрт онан сайын лаулап күшейе берсін, дүркін-дүркін атылған мылтық гүрсіліне жауап ре- тінде демонстрациялардың үиі жер жаңғырықтыра естілсіи, ңұрбан болғандардың ыңыранған даусыи наразылықтың қа- һарлы үні күңірентетін болсын, елді қанаушы самодержа- виеге барлық жерде, Ростовтағы сияқты бірауыздылықпен, өлім жазасыпа кесілген үкім шьтгарылсыи!
Самодержавие жойылсын!
Болашақ революция жасасып!»
«Бүкіл Россия азаматтарына» деген прокламация В. И. Ле- ниннің редакциялық кіріспесімен 1903 жылы 1 январьда «Искраның» 31-номеріндө жарияланды және осы номерден жеке оттиск болып басылып шықты.
Прокламацияның «Искра» редакциясына келіп түскен да- насында, редакциялық кіріспеден басқа, Ленин жазған мы- иадай сөздер бар: «Дереу петитпен теріліп, жеке оттис- кімен басылсын: «Искраның» 31-номерінен бөлек оттиск», сондай-ақ әріптер санының есебі және терушілерге нұсқау- лар да жазылғаи.— 72.
38 Бұл жерде РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Үйымдасты- ру комитеті туралы айтылып отыр. ««Үйымдастыру комите- тінің» құрылуы туралы хабар» Ленин жазған соңғы сөзбен қоса 1903 жылы 15 январьда «Искраның» 32-номерінде жа- рияланды (қараңыз: осы том, 95—99-беттер).— 75.
39 Бұл жерде РСДРП I съезінде (март, 1898) қабылданған «Рос- сия социал-демократиялық жұмысшы партиясыпың маиифе- сі» туралы айтылып отыр.— 79.
40 «Рабочая Газета» («Жұмысшы Газеті»)—Киевтегі социал- демократтар тобының астыртын органы; Киевте Б. А. Эйдель- манның, П. Л. Тучапскийдің, Н. А. Вигдорчиктің және бас- қаларының редакциялауымен шығьш тұрды. Екі номері: 1-но- мері — 1897 жылы августа, 2-номері сол жылдың декабрінде (иоябрьде шықты деп көрсетілген) шықты. Газет редакция- сының мүшесі П. Л. Тучапский шетелге барған кезінде ре- дакцияның тапсырмасы бойынша Г. В. Плехановты және «Еңбекті азат ету» тобының басқа мүшелерін «Рабочая Га- зетаның» 1-номерімен таиыстырды, сөйтіп газетке қатысып тұруға олардың келісімін алды. «Рабочая Газетаның» ре- дакциясы мүшелеріне жазған хатында Плеханов жалпы орыстық социал-демократиялық орган ретіндегі газетке жад- сы баға берді және пролетариаттың саяси күресі мәселесіне көбірек көңіл бөлу қажеттігін айтты. 1898 жылы мартта болған РСДРП I съезі «Рабочая Газетаны» партияның рес- ми органы деп таныды. Алайда полицияның баспахананы талқандауы және съезде сайланған Орталық Комитет мүше- лерін тұтқынға алуы салдарынан теруге тапсыруға дайын- дальш қойған газеттің үшінші номері жарық көрмей қалды.


498
ЕСКЕРТУЛЕР
1899 жылы Бупдтың Орталық Комитеті газетті қайта шы- ғара бастауға әрекет жасады, сөйтіп редакторлар тобы Ленинге газетті редакциялау, ал кейіпірек огап жазып тұру жөнінде ұсыпыс жасады. Лспиіі бұл ұсыпысқа мақұлдаган жауап берді, бірақ ол родакторлар тобыпа оз тарапыпап бір- сыпыра шарттар, оііың ішіиде теориялық мәселелерге пегізгі көзқарастар, ең таяудағы практикалық міпдсттер жәпе га- зеттің ұстайтыи бағыты жөнінде редакцияның оиың пікірі- мен санасуы жөніиде шарттар қойды. Бұл шарттарды Ленип «Редакторлар тобына хатта» (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 193—195-беттер) баяндаған. Леиин «Рабочая Газетада» басқызу үшін жазған өзінің «Біздің программа», «Біздің таяудағы міндетіміз» және «Көкейтесті мәселе» (қа- раңыз: бұл да сонда, 202—214-беттер) деген мақалаларын осы хатқа қоса редакторлар тобыиа жіберді. Бірақ газетті шыға- ру қайта басталмады, сөйтіп бұл мақалалар басылмай қал- ды.— 79.
41 	«Работник» («Ңызмоткер»)—мерзімді омес жинақ, опы 1896—1899 жылдары Жепевада «Шетелдсгі орыс социал-дс- мократтарының одағы» шығарып тұрды; жииақ «Одаққа» кірген «Еңбекті азат ету» тобьшың редакциялауымен шықты. Жинақты шығару Россия социал-демократтарьшың В. И. Ленин, Г. М. Кржижановский, Е. И. Споити жәтіе басқалары қатысқап Петербургтегі кеңссіііде (февраль, 1895) «Еңбекті азат ету» тобының алдына оның редакциялауымеи жұмысшыларға арналған көпшілік әдебиетін шығару тура- лы мәселе қойылуымен байлаиысты қолға алыиғаи болатын. «Работникті» шығару туралы шешімді «Одақ» Ленин шет- елде жүрген кезде қабылдады; ол шетелге 1895 жылдың апрелінде жүріп кеткен сді. Жипақты шығару туралы Г. В. Плехановпен және П. Б. Акссльродпен келіскеиде, Лёнин оны «Еңбекті азат ету» тобының редакциялауы қа- жеттігін міндетті шарт ретінде қойды. 1895 жьтлдың сентяб- рінде Россияға ңайтьтп келген соң, Ленин «Работиикті» Рос- сиядан жазылған мақалалармен және корреспоиденцияларметі қамтамасыз ету, оіттл басып шыгаруға материалдық көмек ұйымдастыру жолыпда орасап зор жұмыс жүргізді жәно Вильноға, Москваға, Орехово-Зуевога барғап сапарында жер- гілікті социал-демократтармен осы басылымға жәрдемдесу жөніиде келісті. Тұтқындалғанына дейін (1895 жылдың де- кабрінде) Ленин өзінің «Фридрих Энгельс» дегеи мақала-не- крологы (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 2-том, 1— 15-беттер) мен бірнеше корреспонденцияпы әзірлеп, «Ра- ботниктің» редакциясыиа жіберді, олардың біразы (А. А. Ва- неевтің, М. А. Сильвинпің, С. П. Шестерниннің жазғапдары) жинақтың 1—2 және 5—6-номерлеріпде жарияланды.
«Работпиктің» барлыгы 6 помері үш кітап болып шықты.


ЕСКЕРТУЛЕР
499
«Листок «Работника»» — 1896 жылдан 1898 жылға де- йін Женевада ара-тұра шығып тұрды. «Листоктың» 10 номе- рі шықты, оның ішінде 1—8-иомерлері «Еңбекті азат ету» тобыньщ редакциялауымон шықты. «Одақ» мүшелерінің көп- шілігі «экопомизмгс» бст бұруымен байланысты «Еңбекті азат ету» тобы «Одақтың» басылымдарын редакциялаудан бас тартты, сол себепті «Листоктың» 9—10-номері (ноябрь, 1898) «экономистердің» рсдакциялауымеп шықты.— 79.
42 	«Жизнъ» («Өмір») —әдсби, гылыми жәпе саяси журнал; Пе- тсрбургте 1897 жылдан 1901 жылға дейін шығып тұрды. Журпалға «жария марксистер» (М. И. Туган-Барановский, П. Б. Струве және басқалары), алдыңғы қатарлы жазушы- лар мен сыншылар (А. М. Горький, А. П. Чехов, В. В. Вере- саев, С. Г. Скиталец, И. А. Бунин, Е. А. Соловьев (Андрее- вич)) қатысып тұрды. «Жизнь» журналыида К. Маркстің «Жалақы, баға және пайда» деген еңбегі басылды. Сонымен бірге онда В. И. Леиинпің «Ауыл шаруашылығындағы Kann- Ta лизм (Каутскийдің кітабы мен Булгаков мырзаның мақа- ласы туралы)» және «П. Нежданов мырзаға жауап» (қара- ңыз: Шығармалар толық жииағы, 4-том, 101—162, 167—173- беттер) деген мақалалары да жарияланды.
1901 жылдың июиінде үкімет «Жизпьді» жауып тастады; 1902 жылдың апреліпде шетелде «Жизпь» социал-демократия- лык, тобы (В. Д. Бопч-Бруевич, В. А. Поссе, В. М. Велички- тта, Г. А. жәпе М. А. Куклиндер жәпе басқалары) журналды қайта шыгара бастады. Шетелде журіталдың алты кітабы, «Листок «Жизнидің»» оп екі иомері, ««Жизііь» кітапхапасы- пыц» жске басылымдары шығарылды. «Жизнь» тобы социал- демократиялық көзқарастар меи тактикадап христиандық социализм және анархизм жағына ауытқуға жол берді. 1902 жылдың декабріпде топ омір сүруін тоқтатты, ал баспа та- ратылып жіберілді.— 79.
43 	Махайшылдар, махайшылдың, — марксизмгс дұшпан апар- хистік ағым; басшысы — поляк социалисі В. К. Махайский (А. Вольский дегеті бүркепшік атпсп жазьтп тұрды). Махай- шьтлдардьщ программасьт Махайскийдің «Парасатты жұмыс- шы» дегеи кітабыпда баяндалғап (кітап үш бөлімпен құра- лады: біріиші жәие екіиші бөлімдері 1899 және 1900 жылдар- да Сибирьде, автор осында айдауда жүргенде, гектографқа басылып шықты, үшіпші бөлімі 1904 жылы Женевада жарық көрді). Махайский арамтамақ тап деп есептеген интеллиген- цияға дұшпандықпен қарау, жұмысшы табы меи революция- лық интеллигенция арасыида қарама-қарсылық тудыру ма- хайшылдыққа тән сипатты белгі еді. Махайшылдардың -^ұйымдық жағыпан қалыптаспаған және бір-бірімен байланы- сы жоқ жеке топтары Иркутскіде, Одессада, Варшавада, Пе- тербургте және басқа қалаларда болды. Жұмысшы табының арасында махайшьтлдардьтң ықпалы мүлде аз еді.— 87.


500
ЕСКЕРТУЛЕР
44 Жумысшы туышылдар — 1897 жылдың екінші жартысында Петербургте құрылған «Жұмысшы туы» революциялық тобы- ның мушелері; топтың алғашқы аты — «Жұмысшы-револю- ционерлер тобы» — бұлай деп 1896 жылы Белостокта құрыл- ған топтың атымен аталды; Петербургтегі топтың онымен байланысы болды. 1898 жылы бұл топ өзін «Орыс социал-де- мократиялық партиясы» деп атады, бірақ РСДРГІ-ға кірген жоқ. «Экономистерге» қарсы шыға отырып және жұмысшы- лар арасындағы саяси насихатты бірінші кезекке ңойғаны- мен, жұмысшы туышылдар партияның құрылысы туралы мә- селеде теріс позицияда болды, олар дербес ұлттық орыс со- циал-демократиялық партиясын құру қажет деп есептеді. «Жұмысшы туының» топтары Киөвте, Гроднода, Ковнода жә- не басқа қалаларда болды. Жұмысшы туышылдардың саяси көзқарастары біртектес емес еді; олардың біразы халықшыл- дық бағыт топтарына қарай икемделді. Топ «Рабочее Знамя» деген астыртын газет шы-ғарып тұрды (үш номері: 1-номе- рі — 1898 жылғы майда Белостокта, 2-номері — 1900 жылғы мартта Лондонда, 3-номері —1901 жылғы 7 февральда Киевте шықты); бірқатар кітапшалар, опың ішіиде «Орыс жұмысшы партиясының міндеттері» деген программалық кітапшаиы басып шьтғарды. «Жұмысшы туы» топтарының құрамы жиі өзгеріп отырды, өйткені оның мүшелері жиі тұтқынға алын- ды. 1901 жылы патша охранкасы бұл топты талқандадьг, «Жұмысшы туының» көрнекті қайраткерлері — В. П. Ногин, С. В. Андропов және басқалары «Искраның» позициясыпа көшті, ал топтьщ екінші бөлігі — Б. В. Савинков, И. П. Ка- ляев және басқалары, сондай-ақ «Жүмысшы туының» Киев комитеті эсерлерге қосылды.— 87.
45 «Московские Ведомости» («Москва Ведомостары»)—ежелгі орыс газеттерінің бірі; Москва университеті 1756 жылдан бастап (алғашта шағын листок түрінде) шығарып тұрды. 1863—1887 жылдарда барып тұрған реакционер жәпе шови- нист М. Н. Катков «Московские Ведомостидің» бастырушы- редакторы болды. Бұл жылдарда газет помещиктер мен дін басыларының неғұрлым реакцияшыл топтарыньщ көзқа- растарын уағыздаған монархиялық-ұлтшыл органға айнал- ды; 1905 жылдан «Московские Ведомости» — қаражүздіктер- дің басты органдарының бірі. 1917 жылғы ¥лы Октябрь со- циалистік революциясына дейін шығып тұрды,— 88.
46 Бұл жерде жәие одан әрі «Искра» газетінің редакциясы ту- ралы айтылып отыр.— 89.
47 РСДРП II съезін іиауыру жөніндегі Үйымдастыру комитеті (OK) 1902 жылы 2—3 (15—16) ноябрьде Псковта өткен ке- ңесте құрылды.
Үйымдастыру комитетін құруға РСДРП комитеттері меп ұйымдарыньтң Белосток коііфереіщиясыида (23—28 март (5—


ЕСКЕРТУЛЕР
501
10 апрель), 1902 жыл) алғаш рет әрекет жасалған еді; бұл конференция «экономистер» мен бундшылдардың инициати- васы бойынша шақырылды. Оған РСДРП Петербург және Екатөрипослав комитеттерінің, РСДРП оңтүстік комитеттері мен ұйымдары одағының, Бунд Орталық Комитетінің және опың Шетелдік комитетінің, «Шетелдегі орыс социал-демо- краттары одағыпың» және «Искра» ұйымыпың («Искраның» окілі Ф. И. Дашіың «Орыс революциялық социал-демокра- тиясыііың шетелдік лигасының» мандаты болды) окілдері қатысты. Конференцияда сайланған Үйымдастыру комитеті: «Искраның» өкілі Ф. И. Дан, «РСДРП оңтүстік комитеттері мен ұйымдары одағының» өкілі 0. А. Ерманский және Бунд Орталық Комитетінің өкілі К. Портной жұмысты қолға алып үлгірмеді, өйткені конференциядан кейін көп ұзамай оның екі мүшесі тұтқынға алынды.
В. И. Ленин 1902 жылдың көктемі мен жазында «Искра- ның» орыс ұйымы мүшелеріне — Петербургтегі И. И. Радчен- коға, Самарадағы Ф. В. Ленгникке — жазған хаттарында искрашылдар жетекші роль атқаратын жаңа Ұйымдастыру комитетін құру міндетін қойды. Сонымен бірге Ленин Бело- сток конференциясының шешімдерімен сабақтастықты сақ- тау үшін Бундтың өкілін Үйымдастыру комитетінің құрамы- на енгізу қажет деп санады, бірақ бұл үшін Бундтың орыс социал-демократиясының істеріне ықпал жүргізуге тырыса- тын әрекеті бейтараптандырылатын болуы тиіс деген шарт қойды. Үйымдастыру комитетін құру жөніндегі жұмыс түгел- дей искрашылдардың қолында болды. Искрашылдардың 1902 жылы 2(15) августа Лондонда Лениннің басқаруымен өткеы кеңесінде (оған В. П. Краснуха, П. А. Красиков және В. А. Носков қатысты) орыс Ұйымдастыру комитетінің ұйт- қы тобы құрылды. Үйымдастыру комитетіне Бундтың жәнө осы кезде «Искрамен» жақындаспақшы ниеті бар екөні бай- қалған «Южный рабочий» тобыньщ өкілдерін шақыруға, сондай-ақ Ұйымдастыру комитетіне жаңа мүшелерді кооп- тациялау правосын беруге ұйғарылды.
Социал-демократиялық ұйымдар өкілдерінің 2—3 (15—16) ноябрьде Псковта, П. Н. Лепешинскийдің пәтерінде, өткен кеңесіпде Үйымдастыру комитеті қүрылды, оның құрамына: РСДРП Петербург комитетінен — В. П. Краснуха, «Искра- пың» орыс ұйымынан И. И. Радчепко және «Южный рабо- чийдеп» Е. Я. Левин енгізілді. Сонымен бірге Үйымдасты- ру комитетінің құрамына «Искраның» орыс ұйымынан — П. А. Красиков, Ф. В. Ленгник, П. Н. Лепешинский, Г. М. Кржижановский, РСДРП Солтүстік одағынан —
А. 	М. Стопани кооптацияланды. Кеңесте ««Үйымдастыру ко- митетінің құрылуы туралы хабардың» тексті қабылданды, ол 1902 жылдың декабрінде Россияда жеке листок болып басылды.
Бундтың өкілі бұл кеңеске келмеді, ал ««Үйымдастыру комитетіпің» хабары» «Искрада» жарияланғаннаи кейін көп


502
ЕСКЕРТУЛЕР
кешікпей Бунд өзінің «Последиие Известия» атты газетінде Үйымдастыру комитетіне қарсы шығып, Үйымдастыру коми- тетінің міндеттері және съезді шаңырудың шарттары жөніп- дегі оздерінің ерекше көзқарастарьш баяпдады. Лепип 1903 жылы 1 февральда «Искрапың» 33-ііомеріиде жарияланғап «Бундтың мәлімдемесі жөнінде» (қараңыз: осы том, 101-108- беттер) деген мақаласыида Бундтың позициясын қатты сын- ға алды. Бұдап кейінгі жерде Бундтың өкілдері Үйымдасты- ру комитетінің жұмысына қатысып отырды. Бұғаи қарамас- тан, Ленип -Үйымдастыру комитстіпе жазгатт хаттарында Бундпен титтей де ымырашылдыққа жол бермеуді жәно «съезде Буидпен күресу үшін барлық жерде жәпо барлық жұрттың арасында негіз дайындауды» (Шығармалар, 34-том, 144-бет) талап етті.
Псковтағы кеңестен соң екініпі күні Үйымдастыру коми- тетінің үш мүшесі — искрашылдар И. И. Радченко,
В. 	П. Краснуха және П. Н. Лепешииский тұтқынға алынды. Бұл жағдай Үйымдастыру комитетінің одаи арғы жұмысына ауыр зардабын тигізді, өйткепі Үйымдастыру комитетінің құ- рамы әр түрлі болуы себепті оған искрашылдардьтң ықпалы біршама әлсіреп қалды.
«Хабар» жарияланған соң ІІетербург, Москва, Киев, Харь- ков, Екатеринослав, Дон, Тифлис, Баку, Тула, Саратов, Брянск комитеттері, Солтүстік одақ, Сибирь одағы, Тау-кен завод жұмысшылары одағы Ұйымдастыру комитетіп оньщ атқаратын барлық қызметі тұрғысынап таныды. Одесса жә- не Николаев комитеттері Ұйымдастыру комитстін тани отырып, оның Орталық Комитеттің кейбір қызметтерін атқа- руды өзі алмағаны дұрыс болады деп тапты. Тек Воронеж комитеті ғаиа ерекше позицияда болды, ол «Искра» меп Үйымдастыру комитетіне қарсы бағытталгап листок шы- ғарды.
1903 жылы февральдың алғашқы күпдеріпде Орелда Ұйым- дастыру комитетіиің екіиші кеңесі болды, онда «Искраның» орыс ұйымынан — Р. С. Гальберштадт пеп Е. М. Александ- рова, «Южііый рабочийдің» өкілі В. II. Розанов, Бупдтың өкілі К. Портной Үйымдастыру комитетіпің құрамына енгі- зілді. Искрашылдар Б. И. Гольдман, А. П. Доливо-Добро- вольский, Р. С. Землячка және бундшыл И. Л. Айзенштадт Ұйымдастыру комитетіне кандидаттар болып бекітілді. Ке- ңесте съезд уставьшың жобасы мен съезге қатысуға праволы ұйымдардың тізімі жасалды және қабылданды. Съезд уста- вының жобасы жергілікті комитеттерге жіберілді, бұдан соң Ұйымдастыру комитетінің мүшелері жергілікті комитеттерді аралап шықты. Ұйымдастыру комитетіпің бюросы жергілікті ұйымдарда устав жобасын талқылаудың қорытындысын шы- ғарып, съезге қатысуға тіравосы барлардың тізіміне Үйым- дастыру комитеті кіргізгея 16 ұйымның кеміпде үштен екісі устав жобасының әрбір пунктін қабылдауды жақтап дауыо бергепіп апықтады. Сопьтмсп, съсздіц уставы жсргілікті


ЕСКЕРТУЛЕР
503
ұйымдарда қабылдапды және бекітілді. Осы уставқа сүйене отырып, Үйымдастыру комитеті партияның II съезін әзірлеу жөніндегі жұмысты одан әрі өрістетті.
Үйымдастыру комитетіпің ойдағыдай жұмыс істеп, съезді шақыруға қол жетуі искрапіылдардың жұмысына басшылық еткен В. И. Лепип бастағап «Искра» редакциясы меп ұйымы орыс революциялық социал-демократтарып біріктіру жолыіі- да жүргізген орасап зор жұмыстардың нәтижесінде ғапа мүмкін болды. Ленип «Бір адым ілгсрі, скі адым кейін» де- ген кітабыпда былай деп жазды: «Үйымдастыру комитеті ең алдымен съезд шақырушы комиссия болды, әдейі, Буидқа дейінгі, түрлі сарындардың өкілдерінен құралғаи комиссия болды; ал шынында партияның ұйымдық бірлігін жасау жө- ніндегі жұмысты толығынан «Искра» ұйымының бір өзі ат- қарды» (Шығармалар, 7-том, 288-бет).— 95.
48 	«Оръіс Үйымдастыру комитетініц Лигаға, Одаі^ңа және Бунд- тыц Шетелдік комитетіне ундеуінің жобасын» В. И. Лепин мынадай жағдайда жазған. 1903 жылы 22 япварьда (4 фев- ральда) Ленип «Шетелдегі орыс социал-демократтары ода- ғының» «Орыс революциялық социал-демократиясыяыц шет- елдік лигасына» жіборілгеп хатын алды; бұл хатта «Одақ» партияның II с.ъезіп шақыру жөніндогі орыс Үпымдастыру комитетінің шетелдік бөлімшесіп құруды қажет деп сапай- тыны айтылғап. Лспип 22 нсмесо 23 япварьда (4 иемесе 5 февральда) Лигапың «Одаққа» ңайтаратын жауабыпың жоба- сын жазды, опда Лигаиың «Одақтың» пікірімен келісетіні, бірақ Россиядағы Үйымдастыру комитетінен шақыру алған- га дейіп оның шетелдік бөлімшссін құру тиімді емес және мұның өзі оншама толық дұрыс та бола қоймайды деп санай- тыны хабарланды (қараңыз: ІІІығармалар, 34-том, 131—132- беттер). Мұпымеіі бірге Леииіт орыс Үйымдастыру комитеті- нің Лигаға, «Одаққа» жәпе Бундтың Шетелдік комитетіне үндеуінің жобасып жазып, Парижге колген орыс Үйымдасты- ру комитетітіің мүшелері П. А. Красиковпен жәпе В. А. Нос- ковпен бірлесіп талқылауы үшін оны 23 япварьда (5 фев- ральда) сонда, Парижге, Мартовқа жіберді. «Искрапың» өс- кен ықпалын әлсірету мақсатында «Одақтың» мүшелері мен бундшылдар Ұйымдастыру комитетінің шетелдік бөлімшесін құруға және оны орыс Үйымдастыру комитетімен тең пра- волы жағдайға қоюға тырысатынын күні бұрын болжаған Леиин 1903 жылы 23 япварьда (5 февральда) Мартовқа жол- даған хатында былай деп жазды: «Үйымдастыру комитеті өзініц шетелдік бөлімінің функциясын minimum-re түсіретін болсын. Шетелдік бөлім (бірігуді дайындау мағынасында) тек болғаны ш е т е л д і к істерді «басқарып», орыс комите- тіне көмектеседі. Сәл де болса осы шектен арғы өзге мәсе- ленің бәрінде де Үйымдастыру комитетінің шетелдік бөлімі орыс Үйымдастыру комитетіиіц пікірі мен шешімін су- рап отыруға тиіс» (ІІІығармалар! 34-том, 134-бст). Үйымдас-


504
ЕСКЕРТУЛЕР
тыру комитетінің шетелдік бөлімшесі мына құрамда құрыл- ды: «Искраның» редакциясынан — Л. Г. Дейч; Бундтан —
А. 	И. Кремер; «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы- нап» — Н. Н. Лохов (Ольхин).—100.
49 Бұл арада РСДРП комитеттері меті ұйымдарының 1902 жы- лы 23—28 мартта (5—10 апрельде) откен Белосток конферен- ңиясы туралы айтылып отыр.— 100.
50 «Оръіс революциялың. социал-демократиясыныц шетелдік ли- гасы» В. И. Лепиннің инициативасымен 1901 жылы октябрь- де құрылды. Дигаға «Искраның» шетелдік ұйымы, «Социал- демократ» ұйымы кірді; «Социал-демократтың» құрамында «Еңбекті азат ету» тобы болды.
Лиганы құрмастан бұрын Женевадағы конференцияда (июнь, 1901) бұл ұйымдарды «Шетелдегі орыс социал-демо- краттары одағымен» біріктіруге әрекет жасалған болатын. Конференцияда Россияның барлық социал-демократиялық күштерін топ-Гастыру, атап айтқанда, шетелдік социал-демо- кратиялық ұйымдарды біріктіру қажет деп тапыған және қандай түрде көрінсе де оппортунизм атаулыны айыптаған қарар («принципті келісім») қабылданды. Ңалыптаса баста- ған бұл жақындасу 1901 жылы 21—22 сентябрьде (4—5 ок- тябрьде) болған «бірігу» съезінде ресми түрдө баянды етілуі тиіс еді. Съезде «Одақ» бұрынғысынша оппортунистік пози- цияда қалып отырғаны анықталған соң, съездің революция- шыл бөлігі («Искра» ұйымы мен «Социал-демократ» тобының мүшелері) бірігудің мүмкіп еместігі туралы мәлімдеме жа- риялап, съезді тастап кетті. «Бірігу» съезінен кейін көп ке- шікпей осы ұйымдар құрған Шетелдік лига, оның уставы бойынша, «Искра» ұйымының шетелдік бөлімі болып табыл- ды. Ол шетелдегі орыс социал-демократтарынан «Искраны» жақтаушылар қатарыпа кісілер тартты, «Искраны» шығаруға материалдық көмек көрсетті, газеттің Россияға жеткізілуіи ұйымдастырды, көпшілікке арналған маркстік әдебиет басып шығарды. Лига бірнеше «Бюллетень» мен кітапша, оның ішіпде Лениннің «Деревня кедейлеріне» атты кітапшасын шығарды.
РСДРП II съезі Лиганы комитет правосымен тең правосы бар бірден-бір шетелдік партия ұйымы ретінде бекітті, мү- ның өзінде Лига орыс социал-демократиялық қозғалысына тек партияның Орталық Комитеті тағайындайтын адамдар мен топтар арқылы ғана жәрдемдесе алады деп көрсетті.
РСДРП II съезінен кейін Шетелдік лигада меныпевиктер орнығып алып, Ленинге қарсы, болыпевиктерге қарсы кү- рес ашты. Меньшевиктер 1903 жылы октябрьде өткен Лига- ның II съезінде Лигапың жаца уставын қабылдаттырды. Бұл устав РСДРП II съезіпде қабылданғаи партияиың уставына қарсы бағытталды. Осы уақыттан бастап Лига меньшевизм- нің тірегіне айналды; ол 1905 жылга дейіті өмір сүрді.—100.


ЕСКЕРТУЛЕР
505
51 «Шетелдегі орыс социал-демократтарының одағы» 1894 жы- лы «Еңбекті азат ету» тобының инициативасьшен одақтың барлық мүшелері осы топтың программасын мойындауы ке- рек деген шартпен құрылды. «Одақтың» басылымдарын ре- дакциялау топқа жүктелді, сөйтіп 1895 жылғы мартта топ өзінің баспаханасын «Одақтың» пайдалануына берді. 1895 жылдың жазында, В. И. Ленин шетелде болған кезде, «Ең- бекті азат ету» тобының редакциялауымен «Одақтың» «Ра- ботник» жинағын шығаруы туралы шешім қабылданды. «Одақ» «Работниктің» 6 номерін, «Листок «Работниканың»» 10 номерін, В. И. Лениннің «Штрафтар туралы заңды түсін- діру» (1897) деген кітапшасын, Г. В. Плехановтың «Орыс со- циал-демократиясына ңарсы жаңа жорық» (1897) деген еңбе- гін және басқаларын шығарды.
РСДРП I съезі «Одақты» партияның шетелдегі өкілі деп таныды. Одан әрі «Одақта» оппортунистік элементтер — «экономистер» («жастар» деп аталатындар) басым болды. «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының» 1898 жыл- дың ноябрінде Цюрихте өткен I съезінің оппортуиистік көп- шілігі РСДРП I съезінің «Манифесімен» ынтымақтастық білдіруден бас тартты. Осымен байлаііысты «Еңбекті азат ету» тобы съезде мынапы мәлімдсді: «Работниктің» баспаға әзірленіп қойған 5—6-номері мен В. И. Лениннің «Орыс социал-демократтарының міпдеттері» және «Фабрикалық жа- ңа заң» деген кітапшаларын қоспағанда, топ «Одақтың» ба- сылымдарын редакциялаудан бас тартады. 1899 жылдың апреліиде «Одақ» «Рабочее Дело» журналын шығаруға кіріс- ті, оньщ редакциясына «экономистер» Б. Н. Кричевский,
В. 	П. Иваишин, П. Ф. Теплов кірді. «Одақ» Э. Бернштейн- нің, мильераншылдардың жәие басқаларының атына тілек- тестік білдірген мәлімдемелер жасады.
«Одақ» ішіндегі күрес оның II съезіне (апрель, 1900) дейіп созылды және съезде де тоқтаған жоқ. «Еңбскті азат ету» тобы және оның бір пікірлестері съезді тастап кетіп, дербес «Социал-демократ» ұйымын құрды.
РСДРП II съезінде «Одақтың» өкілдері (рабоче-делошыл- дар) мейлінше оппортунистік позицияда болып, съезд «Орыс революциялық социал-демократиясыпың шстелдік лигасын» партияның шетелдегі бірден-бір ұйымы деп тапығаннан ке- йін съезді тастап кстті. «Шетелдегі орыс социал-демократта- рының одағы» II съездің шешімімен таратылып жіберілді (қараңыз: «РСДРП екіпші съозі», 1959, 438-бст).—100.
52 Бунд («Литвадағы, Польша меи Россиядағы жалпы еврейлік жұмысшы одағы») 1897 жылы Вильнодағы еврей социал- демократиялық топтарының құрылтай съезінде құрылды; көбінесе Россияның батыс облыстарындағы еврей қолөнер- шілерінің жартылай пролетарлық элементтерін біріктірді. РСДРП I съезінде (1898) Бунд РСДРП құрамына «автово- миялы ұйым ретіиде кіреді, ол тек еврей пролетариатына


506
ЕСКЕРТУЛЕР
қатысы бар мәселелерде ғана дербес ұйым болады» («КПСС съездерінің, конференцияларыныц, Орталық Комитет пле- нумдарының қарарлары мен шешімдері», 1-том, «Ңазақстан» баспасы, 1971, 14-бет).
Бутід Россияныц жұмысшы қозғалысында ұлтшылдық пеи сепаратизмді таратушы болды. 1901 жылдың апрелінде Бунд- тың IV съезі РСДРП-меи ұиымдық қатынастарды өзгертуге қаулы алды, ал бұл қатьшастарды РСДРП I съезі белгілеген болатып. Бундтың съезі өзіиің қарарыпда ол РСДРП-ны ұлт- тық ұйымдардың федерациялық бірлестігі деп қарайды, ал Бунд оғаи федерациялық бөлік ретіндо кіруге тиіс деп мә- лімдеді.
РСДРП II съезінде, Бундтың өзііі еврей пролетариатыньщ бірден-бір өкілі деп тану жөніндегі талабын съезд қабылда- май тастағаннан кейін, Бунд партиядан шықты. 1906 жылы IV («Бірігу») съезінің шешімі негізінде, Бунд қайтадан РСДРП құрамыпа кірді.
РСДРП-иың ішіиде бупдшылдар ұдайы партияның оппор- тунистік қапатын («экономистерді», меньшевиктерді, жойым- паздарды) қолдап, болыпевиктер мен болыпевизмге қарсы күрес жүргізді. Үлттардың өзін өзі билсу правосы жөніндегі болыпсвиктердің программалық талабына Бунд мәдени-ұлт- тық автономия талабып қарсы қойды. Столыпиндік реакция жылдарыида Бунд жойымпаздық позицияда болды, анти- партиялық Август блогып құруға белсепс қатысты. 1914— 1918 жылдардағы біріпші дүпие жүзілік соғыс ксзіиде бунд- шътлдар социал-шовипизм позициясьптда тұрды. 1917 жылы Буид коптрроволюциялық Уақытша үкіметті қолдады, Үлы Октябрь социалистік революциясының жаулары жағыида кү- рссті. ПІетслдік соғыс интсрвепциясы мсп азамат соғысы жылдарытіда Буітдтың басшылары коптррсволюция күштері- мен қосылып кетті. Соиымсп қатар Булдтың қатардағы мү- шслері арасыпда Совет өкіметімеп ыптымақтасуды жақтағап бст бұрыс та байқалды. 1921 жылдың мартыида Бунд өзіи өзі таратты, ал опың мүшслоріттің біразы жалпы пегізде РКГІ(б) қатарыпа қабылдапды.— 100.
53 «Тіоследние Известия» («Соңғьт Хабарлар»)—Бундтың Шет- елдік комитетіпің бюллстепі; 1901—1906 жылдарда Лопдонда және Женевада шығарылып тұрды.— 101.
54 Бұл жерде «Искрапың» Россияда жұмыс жүргізген искра- шылдарды біріктіргеіг ұйымы туралы айтылып отыр. «Иск- раиы» шығаруға әзірлік кезіпің өзіпде-ақ және ол құрыл- ғаннан соңғы алгашқы жылы (1900 жылдың декабрі —1901 жылдың декабрі) «Искра» агеиттерінің жүйесі құрылған болатын, олар — П. Н. және О. Б. Лепешипскийлер, П. А. Кра- сиков, А. М. Стопаііи, Г. М. жәтіе 3. П. Кржижановскийлер,
С. 	И. және Л. Н. Радченколар, А. Д. Цюрупа, II. Э. Бауман, И. В. Бабушкин және басқалары — Россияның түрлі қалала- рыида жұмыс істеді. Бірқатар қалаларда (Петербургте,


ЕСКЕРТУЛЕР
507
Псковта, Самарада, Полтавада және басқаларыпда) «Искра- ға» жәрдемдесу топтары құрылды. Искрашылдардың қызме- ті «Искраны» шығаруға ақша жииау, «Искра» редакциясыиа хат-хабарлар жіберіп тұру, газетті жеткізу жәпе тарату, «Искраны» Россияда басып шығару үшін қажстті техпикапы табу болды. Бұл кезеңде, жеке агеиттер сияқты, искрашыл топтардың да бір-бірімен байлапысы әлі аз еді, олар негізі- нен «Искраның» редакциясымен тікелей байлапыс жасады.
Революциялық қозғалыстың өсуі, соидай-ақ практикалық жұмыстың өскелең көлемі искрашылдардың күштерін бірік- тіру, олардың жұмысына жоспарлылық пеп ұйымшылдық енгізу қажеттігін туғызды, бұлай етілгеп күнде ол басты міндеттің шешілуіне — «экономистер» таратып отырған май- дагерлікті жойып, социал-демократиялық комитеттерді «Иск- ра» жағына қаратып алуға жәрдемдесксп болар еді. Осымеи байланысты Лепин Россияиың социал-демократиялық ұйым- дарын біртұтас орталықтандырылғап маркстік партияға бі- ріктіруді әзірлей алатып жалпы россиялық искралық ұйым- ды құру жоспарын ұсыиғаіі болатын. Лепиті бұл жоспарьтн алғаш рет «Неден бастау керек?» (май, 1901) дегси мақала- сында баяндады, кейіппеп оны «Не істеу керек?» атты кі- тапшасында (1901 жылдың күзі — 1902 жылдьщ февралы) (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 1—13-беттер, 6-том, 1—211-беттер) егжей-тегжейлі зерттей отырып жа- сады.
Россияда біртұтас искралық ұйымды құрудың жоспарып жүзеге асыргапда Лепип мсп опьщ жақтастарыгіа жскслегеп практик-искрашылдар арасыпда кездескеи жершілдік (об- лысшылдық) тенденцияларды жеңуге тура келді. «...Мыпапы айтуға тиіспіз,— деп жазды Лепип 1901 жылы июльдс
С. 	О. Цедербаумға жолдағап хатыпда,— затыпда «Искраітьтң» россиялық ұйымыпың қапдай да болсьш аудандық пемесе жергілікті орган шығару жөпіндегі қаітдай да болсып жос- парып біз сөзсіз теріс жәпе зиянды жоспар деп есептейміз. «Искра» ұйымы күштерді бұл ұйымсьтз да керсгіисп көп болып отырғап бөлшектеу үшін емес, «Искраға» көмек стіп, дамыту үшія, осы арқылы партияны біріктіру үшіп өмір сү- рсді» (Шығармалар, 34-том, 66-бет).
1902 жылдың яиварында Самарада искрашылдардың съсзі болды, оғаи Г. М. жәие 3. П. Кржижаповскийлер, Ф. В. Лепг- ник, М. А. Сильвин, В. П. Арцыбушев, Д. И. жәие М. И. Ульяновтар жәпе басқалары қатысты. Осы съезде «Искрапың» россиялық ұйымының бюросы құрылды. Ңабыл- даиғап шешімдерде «Искра» ұйымы мүшөлсріііің бір-бірімеп және «Искра» редакциясымеи байлапыс жасауыпьтң тәртібі, ақша жинаудьщ және қаржыны бөлудің тәртібі, социал-де- мократиялық комитеттер меп жергілікті баспасөз оргапдары жөиіпде искрашылдардың міндеттері белгілепді. Иегізгі мін- детті жүзеге асьтру үшіті — комитеттерді «Искра» ұйымыпа қосып алу, сөйтіп опьт жалпы партиялық оргап ретіпдо та-


508
ЕСКЕРТУЛЕР
ныту үшін — Россияның түрлі аудандарына жүріп кету- гө ұйғарылды. «...Сіздердің бастамаларыңыз,— деп жазды В. И. Ленин (тЕезді ұйымдастырушыларға,— бізді қатты қуантты. Ура! Нақ осылайша! Кеңінен құлаш сермеңдер! Және де еркінірек, инициативалырақ қимылдаңдар — сіздер бірінші болып осылайша кеңінен бастадыңыздар, демек, одан арғы жалғасы да ойдағыдай болады!» (Лениннің VIII жина- ғы, 221-бет).
1902 жылдың февралында бірқатар искрашылдардың тұт- қынға алынуы съездің шсшімдерін жүзеге асыруды қиын- датты. Алайда, бұған қарамастан, Лениннің «Не істеу ке- рек?» деген кітабымен қаруланған искрашылдар партияны құрудың лениндік жоспарын насихаттау және оны іс жүзіне асыру жөнінде жігерлі жұмысты өрістетті. «Искраның» россиялық ұйымы революциялық марксизм принциптері не- гізіпде партия ұйымдарының нақты бірлігіне жетуде зор нә- тижелерге ие болды. 1902 жылдың аяғына қарай аса маңыз- ды социал-демократиялық комитеттердің барлығы дерлік өздерінің «Искрамен» ынтымақтас екенін мәлімдеді.
1902 жылы 2—3 (15—16) ноябрьде Псковта өткси кеңестс искрашылдардың нағыз белсене қатысуымен партияныц II съезіп шақьтру жөніпдегі Үйымдастыру комитеті цұрылды және искралық ұйымдар өздерінің барлық байланысыи осы комитетко табыс етті. «Искраның» россиялық ұйымы пар- тияиың II съезіне дейін өмір сүрді жәпе ол Россияда рево- люциялық маркстік партияны құрған съезді әзірлеу жәие оиы шақыру ісінде маңызды роль атқарды.—103.
55 	«Южный рабочий» тобы —1900 жылдың күзіне тамаи Рос- сияның оңтүстігінде осы аттас газеттің төңірегінде қалып- тасқан социал-демократиялық топ. Газет 1900—1903 жыл- дарда астыртын түрде шығарылды, оның барлығы он екіно- мері шықты; бірінші номерін 1900 жылдың январында РСДРП Екатеринослав комитеті шығарды. Топтың құрамына және газеттің редакциясына түрлі уақыттарда И. X. Лала- янц, А. Виленский, О. А. Коган (Ерманский), Б. С. Цейтлин, Е. Я. және Е. С. Левиндер, В. Н. Розанов және басқалары кірді.
«Южиый рабочий» тобы «экономистерге» қарама-қарсы пролетариаттың саяси күресін, самодержавиені құлатуды аса маңызды міндет деп санады, терроризмге қарсы шықты, бұқаралық революциялық қозғалысты ерістетуді жақтады жәие Россияиың оңтүстігінде едәуір революциялық жұмыс жүргізді. Сопымен бірге топ либерал буржуазияның ролін асыра бағалады және шаруалар қозғалысына мән бермеді. Революцияшыл социал-демократтарды «Искраның» төңірегі- не біріктіру жолымен орталықтандырылған маркстік пар- тияпы қүрудың искралық жоспарына «Южный рабочий» то- бы облыстық социал-демократиялық бірлестіктерді құру жолымстт РСДРП-ттьт қалпьтпа келтіру жоспарып қарсы


ЕСКЕРТУЛЕР
509
ңойды. 1901 жылдың декабрінде Россияның оңтүстігіндегі РСДРП комитеттері мен ұйымдарының съезі шақырылып, онда «РСДРП оңтүстік комитеттері мен ұйымдарының ода- ғы» құрылуы, «Южный Рабочий» газетінің оның органы бо- луы осы жоспарды жүзеге асырудың нақты әрекеті еді. Бұл әрекет өмірге икемді болмады («Южпый рабочий» тобыпың бүкіл ұйымдық жоспары секілді), сөйтіп жаппай сәтсіздік- терден ксйііі 1902 жылдың көктеміпдо «Одақ» тарап кстті. «Южііый рабочий» тобының тұтқындалудап аман қалгап мүшслері 1902 жьтлдың авгусыпда россиялық социал-демо- кратияның бірлігін қалпына келтіру жөнінде бірлесіп жұмыс істеу туралы «Искраньщ» редакциясымен келіссөздер жүр- гізді. Топтың «Искрамен» ынтымақтастық туралы мәлімде- месінің (1902 жылы 1 ноябрьде «Искраның» 27-номерінде және 1902 жылы декабрьде «Южный Рабочийдің» 10-иоме- рінде жарияланды) Россияның социал-демократиялық күш- терінің бірігіп нығаюы үшін зор маңызы болды. 1902 жыл- дың ноябрінде «Южный рабочий» тобының мүшелері партия- ның II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетін құруға, ал кейіннен оньщ жұмысына да қатысты. Алайда «ІОжный рабочий» тобы бұл кезеңде де дәйекті революция- лық позицияда болған жоқ; оның қызметінде сепаратистік тенденциялар байқалып отырды, бұл ең алдымен оньщ «Искрамен» қосарландыра тағы бір жалпы россиялық газет шығару жоспарып ұсынуынан көрінді. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген еңбегінде «Южный рабочий» то- бын ««Искраны» басшы орган деп сөзде ғана танып, іс жү- зіпде өздерінің ерекшо жоспарларып көздеп жүргөн, прип- цип жағынан тұрақсыз болған ұйымдардың» (Шығармалар, 7-том, 213—214-беттер) қатарына жатқызды. Партияның II съезінде «Южный рабочий» тобының делегаттары «центр- дің» (Ленин «центрдің» өкілдерін «орташа оппортунистер» деп атады) позициясында болды.
РСДРП II съезі, барлық жекелеген дербес өмір сүрген со- циал-демократиялық топтар мен ұйымдар сияқты, «Южный рабочий» тобын да таратуға қаулы етті (Қараңыз: «РСДРП екіпші съезі», 1959, 439-бет)103.
56 Бұл арада 1901 жылы апрельде өткен Бундтың IV съезінің шешімі туралы айтылып отыр.—103.
57 Бұл арада «Искраның» редакциясы мен Бундтың арасьтнда- ғьі айтыс туралы айтылып отыр; айтыс Бундтың IV съезі- нің ұлт мәселесі жөніндегі және РСДРП-мен қарым-қатынас туралы мәселе жөніндегі шешімдерінен туған болатын. «Ис- краның» 7-номеріндө (август, 1901) жарияланған мақалада съездің еврейлерге ұлттық автономия беру жөніндегі про- граммалық талабы және РСДРП-мен қарым-қатынасты фе- дерациялық принциптө орнату жөніпдегі шешімі сынға алыііды, Бупдтың Орталық Комитеті бұл заметкаға жауап


510
ЕСКЕРТУЛЕР
ретінде хат жазды, «Искра» редакциясының жауабына қоса ол хат 1901 жылы 10 сентябрьде «Искраның» 8-номерінде басылды. Осымен айтыс уақытша тоқтады. Кейіннен бунд- тық ұлтшылдық пен ұйымдық мәселедегі сепаратизмді Ленип «Еврей пролетариатына «дербес саяси партия» керек пс» дегеп мақаласьшда, Бундтың РСДРП-дағы орны туралы қарардың жобасында, гіартияның II съсзінде Бундтың РСДРП-дағы орны туралы сөйлсгеп сөзінде, Бундтың РСДРП-дап шығуы туралы қарардың жобасында, «Бунд ұлт- шылдығының соңғы жаңалығы», «Асқап ұятсыздық пеи бол- машы логика» жәие «Бундтың партиядағы жағдайы» дегеп мақалаларда сыпады (қараңыз: осы том, 126—132, 271—272, 292—295, 327, 349—352-беттер; Шығармалар, 7-том, 47—53, 82—93-беттер).— 103.
58 «Армян социал-демократтаръі одағын» 1902 жылдың жазын- да Тифлистс С. Г. Шаумян, Б. М. Кнунянц, А. Г. Зурабов, А. Хумаряи және басқалары құрды. «Одақ» РСДРП Тифлис комитетімен тығыз байланыста қимыл жасады, сөйтіп 1902 жылдың аяғында оиың құрамыиа қосылып кетті.— 109.
59 «Пролетариат» — армян тіліпдегі астыртын газет, «Армян социал-демократтары одағыпың» органы. 1902 жылы октябрь- де Тифлисте (копспирациялық мақсатпен газетте ол Жене- вада басылды деп көрсетілғеп) пе бары бір номері шықты. Газеттің пегізін қалаған С. Г. Шаумян, опы шығаруды ұйымдастыруға Б. М. Кнунянц қатысты. «Пролетариаттың» редакциясы «Листок «Пролетариатаның»» 1 және 2-номерле- ріп шығарды. Кавказ социал-демократиялық ұйымдарыиың 1903 жылы мартта өткеи бірінші съезі «Пролетариат» және «Брдзола» (грузин социал-демократиялық ұйымының орга- пы) газеттерін біріктіріп, оиы «Борьба Пролетариата» деп атауга қаульт алдьт. «Борьба Пролетариата» 1903 жылдың апрель — майыпаи грузип және армян тілдерінде, ал 1905 жылдьтң июліпен орыс тілінде де шыға бастадьт. Газеттің мазмұпы үш тілде де бірдей болды.
«Пролетариаттьщ» 1-померінде басьтлған ««Армян социал- демократтары одағының» манифссі» деген мақалапы С. Г. Шаумян жазды.—109.
60 Бұл еңбек Ленин 1903 жылы 10—13 (23—26) февральда Пэрижде Ңоғамдық ғылымдар орыс жоғары мектебінде аг- рарлық мәселе жөніиде оқыған лекциялардың программасы және бірінші лекцияның конспектісі болып табылады.
Мектепті патша үкіметі Россияның жоғары оқу орында- рынан қуған бір топ либерал профессорлар 1901 жылы құр- ды. Опың негізгі ұйымдастырушылары — профессорлар М. М. Ковалевский, Ю. G. Гамбаров және Е. В. де Роберти. Мектеп жария түрде жұмыс істеді. Мектептің тыңдаушыла- ры пегізіпеп Париждегі орыс колониясьшың роволюциялық


ЕСКЕРТУЛЕР
511
пиғылдағы эмигрант жастары мен орыс студенттері болды. Мектеп советі 1902 жылға лекторлардың тізімін жасағапда, аграрлық мәселе жөнінде лекция оқуға эсерлер В. М. Чер- гюв пен К. Р. Качоровскийді шақырды. Өздерінің көзқарас- тарын уағыздауы үшін эсерлерге жария трибуна беріліп жатқанын естіген соң, Париждегі искрашылдар тобы мектеп- те маркстік көзқарас өкіліиің де сөз сөйлеуіне мүмкіндік ту- ғызуға ұйғарды, сөйтіп лекция оқуға В. И. Лепинді шақы- руды талап етті, мұның өзінде Вл. Ильии (В. И. Леииннің әдеби бүркеншік аты) белгілі марксист, «Россияда капита- лизмиің дамуы» және «Экономикалық этюдтер» секілді жа- рия кітаптардың авторы болып табылады деп атап көрсетіл- ді. Париждегі искрашылдар мектепте лекция тыңдаушы со- циал-демократтардың көмегімен мектеп советіне Ленинді лекция оқуға шақыру туралы шешім қабылдаттырды. 1902 жылы декабрьде мектеп советі Ленинді лекция оқуға ресми түрде шақырып, оның келісімін алды. Кейіннеи, Вл. Ильин мен В. И. Ленин бір кісі екеиін апықтағаннан соң, мектеп- тің басшылары астыртып жүрген саяси публицистің мектеп- те сөз сөйлеуіне жол бермеген дұрыс болар деп ойлап, өзде- рінің әуелгі шешімін бұзуға әрекет істеді, бірақ бұдан еш- теңе шықпады. Ленин Орыс жоғары мектебінде төрт лекция оқыды, оның бұл лекциялары орасан зор табысты болды.
Ленин Орыс жоғары мектебінде оқыган лекцияларына зор мәіі берді. Ол бұл лекцияларға әзірлік үстінде аграрлық мә- селе жөніиен толып жатқаи әдебиетті зерттеді, Ф. Энгельс- тің «Франция мен Германиядағы шаруалар мәсслесі» деген мақаласын ішінара аударды, К. Маркстің «Капиталыиан» және опың «Жаңа Рейн Газетінде» басылған аграрлық мә- селе жөніндегі мақалаларынан, сондай-ақ орыс және шетел авторларының (П. П. Масловтың, А. Н. Эигельгардттың, В. П. Воронцовтың, Е. Штумпфенің, Рокипьидің, Л. Грандо- ның, Л. Носсигтің, Г. Бётгердің жәие басқаларының) кітап- тары меи мақалаларынан кейбір нәрселерді жазып алды. Ленин лекцияларыпың конспект-жоспарьшың екі нұсқасын жазды (қараңыз: Леииинің XIX жипағы, 225—228, 230-240- беттер).
Осы томға енгізілген бірінші лекцияның конспектісіп мек- теп тыңдаушыларының бірі лекция кезінде жазып алған, кейіп оны Ленин үстінен түзетіп, редакциялаған.—115.
61 	РСДРП Екатеринослав комитетінің «Екатеринослав қаласы- ның еврей жұмысшыларына» деген прокламациясы мен Бундтың Шетелдік комитетінің «Бір прокламация жөнінде» атты мақаласынан құралуға тиісті кітапшаны «Искра» ре- дакциясы, тегінде, басып шығармаған болуы керек.— 127.
02 Сионизм — XIX ғасырдың аяғында еврей буржуазиясы ара- сында туған реакциялық, буржуазиялық-ұлтшылдық ағым. Сионистер өздеріиің ұлтшылдық теорияларында барлық ел~


512
ЕСКЕРТУЛЕР
дердегі еврейлер «біртұтас еврей ұлтын» құрайды-мыс де- генді дәлелдеуге тырысады; сионистер барлық еврейлердің «таптық ынтымағын» жақтайды, сөйтіп, бұл арқылы еңбек- ші еврейлердің назарын буржуазияға қарсы таптық күрес- тен, демократиялық бостандықтар мен социализм жолында басқа ұлттардьщ еңбекшілерімен бірлесіп күресудеп басқа жаққа бұрадьг.—127.
63 	В. И. Лепип «Деревня кедейлеріне» деген кітапшапы 1903 жылы марттың бірінші жартысында жазды. Ленин 1903 жы- лы 2(15) мартта Г. В. Плехановқа жазған хатында кітапша- ны жазу жұмысы жайында былай деп хабарлады: «Ңазір мен шаруаларға арыап біздің аграрлың программамыз тура- лы түсінікті кітапша жазуға отырдым. Деревнядағы тап кү- ресі жөиіндегі идеямызды деревня халқының төрт түрлі жі- гі (помещиктер, шаруа буржуазиясы, орта шаруалар және пролетарлармен қосып жартылай пролетарлар) туралы нац- тылъі мәліметтермен жете түсіндіруге ықыласым қатты ауып жүр. Осындай жоспар туралы Сіздің ойыңыз қалай?
Мен Парижден қайтқанда кесінділер etc жөнііідөгі түсі- ніспеушіліктерді тек осындай кітапша арқылы ғана жоюға болады деген пікірмен қайттым» (Шығармалар, 34-том, 142- бет).
Ленин кітапшаны әзірлеу үстінде оның жоспарының бір- неше вариантын жасады, кітапшаның жекө тарауларының жоспарларын даярлады, өзі жинаған материалдар негізінде бірңатар статистикалық есептер я^асады (қараңыз: осы том, 396—412-беттер).
«Орыс революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы» бұл кітапшаны 1903 жылы майда Женевада басып шығарды. 1904 жылы РСДРП Орталық Комитеті кітапшаны шетелде қайта басып шығарды, сондай-ақ Россиядағы РСДРП жергілікті ұйымдары да оны талай рет қайта басып шығарып отырды. 1905 жылы кітапша Тифлисте Авлабар ас- тыртын партиялық баспаханасында басылды. Кітапша кең таратылды. Ол Россияның түрлі қалаларына астыртын түрде жөнелтілді, одап әрі деревняларға таратылды. Ңолда бар то- лық емес мәліметтерге қарағанда, 1903 жылғы майдан 1905 жылғы декабрьге дейінгі уақыт ішінде ғапа кітапша 75 елді мекенге жеткізілген. Оны астыртын социал-демократиялық жәпе жұмысшы үйірмелеріндегілер оқып үйренді, сондай-ақ армия мен флотқа да, студенттер арасына да жетті.
1905 жылы В. И. Ленин кітапшаның жария түрдегі басы- лымын әзірлеп, РСДРП Орталық Комитетінің нұсқауы бо- йынша Петербургтегі «Молот» баспасымен оны шығару жө- нінде келісті. 1905 жылдың аяғында «Молот» баспасында кітапша «Деревняньщ мұқтаждары (Деревня кедейлеріне)» деген атпен басылып шықты; 1906 жылы осы баспа кітапша- ның екінпіі жария басылымын алғашқысының матрицасы- пан басьтп піығарды. Жария басыльтм жаңа тарихи жағдай-


ЕСКЕРТУЛЕР
513
да — бірінші орыс революциясы өрге басқан кезеңде әзірле- нуі себепті, Ленин кітапшаның текстін түзетіп, толықтырды: орыс-жапон соғысына сипаттама берілді, Мемлекеттік дума- ның ролі туралы мәселеге тоқталды, партияның аграрлық мәсеЛе жөніндегі талаптары РСДРП III съезіпің шешімдері негізінде баяндалды. Жария басылымды Ленин баспасөз цензураның бақылауынан өтетін жағдайда әзірледі, сондық- тан кітапша текстінің біраз жерлері (1902 жылғы шаруалар көтерілістерінің жеңіліске ұшырау себептері туралы, 1903 жылғы 26 февральдағы патша манифесі туралы және басқа- лары) алынып қалды; кейбір жерлері жаңа редакциямен берілді.
Бұл томда кітапша 1903 жылғы басылымның текстімен берілді. Ленин жария басылымды әзірлегенде текстке енгіз- ген аса маңызды өзгерістер бет соңындағы ескертулерде көр- сетілді.—141.
64 1903 жылғы басылымда «Искра» мен «Заряның» редакциясы әзірлеген программа жобасы Лепин жобаға жазғаи түсінді- румеп бірге басылған болатын (қараңыз: осы том, 223—226- беттер).—183.
65 Уставтыу грамоталар — 1861 жылы крепостниктік правопыц жойылуымен байланысты уақытша міндетті шаруалардың помещиктермен жер жөніндегі қарым-қатынасын айқында- ған актілер. Уставтық грамотада шаруалардың реформаға дейін пайдаланып келген жерінің мөлшері көрсетілді және шаруаларда реформадан кейіп қалган үлесті жердің колемі белгіленді. Грамотада сонымен бірге помсщиктің пайдасыиа шаруалар атқаруға тиісті міндеткерліктер атап көрсетілді. Шаруалардан алынатын сатып алу төлемдерінің мөлшері ус- тавтық грамота негізінде белгіленді.— 199.
66 Славянофилдер — XIX ғасырдың ортасыпдағы орыс қоғам- дық ойы бағыттары бірінің өкілдсрі; бұл бағыт крепостник- тік құрылыс дағдарысқа ұшыраған жағдайда туды. Славя- нофилдер Россияньщ тарихи дамуының өзіне ғана тән ерек- ше жолы туральт «теорияиы» ұсынды. Олардың ойынша, тек славяндарға ғана тәп-мыс қауымдық құрылыс пеп правосла- вие бұл даму жолының негізі болуы керек. Россияның та- рихи дамуы революциялық төңкерістерге жол бсрмсйді дсп ссептегеи славяпофилдер тек Россиядағы ғана смсс, сопы- мен бірге Батыстағы революциялық қозгалысқа да мүлде теріс қарады. Самодержавиені саңтауды жақтай отырып, сла- вянофилдер монарх жұртшылық пікірімен санасуға тиіс деп есептеді және барлық ңоғамдық топтардың сайлапып қойылған өкілдерінен Земство жиынын (дума) шақыруды ұсынды, алайда олар конституцияға және самодержавиені формальды шектеуге қарсы болды. Шаруалар мәселесіиде славяпофилдср шаруаларға жеке бас бостапдыгыи беруді


514
ЕСКЕРТУЛЕР
және помещиктердің пайдасына құнын төлеу арқылы қауым- дарға жер бөлінуін жақтады. Славянофилдердің басты өкіл- дері А. С. Хомяков, ағайынды И. В. және П. В. Киреевский- лер, ағайынды И. G. және К. С. Аксаковтар, Ю. Ф. Самарин және басқалары болды.— 231.
67 «Новое Слово» («Жаңа Сөз») —әрайлық ғылыми-әдеби жәие саяси журнал; Петербургте 1894 жылдан бастап либерал-ха- лықшылдар, ал 1897 жылдың басынан — «жария марксис- тер» (П. Б. Струве, М. И. Туган-Барановский және басқала- ры) шығарып тұрды. Сибирьде айдауда жүрген кезінде Ленин «Новое Слово» журналында «Экономикалық роман- тизмнің сипаттамасы жөнінде» және «Бір газет мақаласы жөнінде» (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 2-том, 131— 284, 463—470-беттер) деген мақалаларын жариялады. Соны- мен бірге журналда Г. В. Плехановтың, В. И. Засуличтің, Л. Мартовтың, А. М. Горышйдің және басқаларының шығар- малары да басылды. Патша үкіметі 1897 жылы декабрьде журиалды жауып тастады.— 232.
68 Вернштейншілдер— халықаралық социал-демократиядағы марксизмге дұшпан, оппортунистік ағымның өкілдері; бұл ағым XIX ғасырдың аяғында Германияда пайда болып, реви- зиоиизмнің неғүрлым ашық бейнелеушісі Э. Бернштейннің есімімен аталды.
1896—1898 жылдарда Бернштейн гермаи социал-демокра- тиясының теориялық органы «Die Neue Zeit» («Жаңа За- ман») журналында «Социализм проблемалары» деген серия- лы мақалалар жариялап, оларда революциялық марксизмнің философиялық, экономикалық және саяси негіздеріне реви- зия жасады. «Социализмді ғылыми жолмен негіздеу мүмкііі- дігі және тарихты материалистік жолмен түсіну тұрғысынан ңарағанда социализмнің қажеттілігі мен болмай қалмайтын- дьтғын дәлелдеу мүмкіндігі теріске шығарылды; қайыршы- лықтың, пролетариатқа айналудың өсуі мен капиталистік қайшылықтардың шиеленісуі бекер деліиді; «тупкі мацсат» туралы ұғымның өзі қисынсыз нәрсе деп жарияланды жәпе пролетариат диктатурасьш орнату идеясы мүлде теріске шы- ғарылды; либерализм меп социализмнің припцип жүзіндс бір-біріне қарама-қарсы екені бекер делінді; тап куресінщ теориясы теріске Шығарылды...» (В. И. Ленин, Шығармалар толық жинағы, 6-том, 8-бет). Бернштейншілдердің марксизм- ді ревизиялауы социал-демократияны әлеуметтік революция партиясыиан әлеуметтік реформалар партиясына айыалды- руға бағытталды.
Герман социал-демократиясының солшыл элементтері өз газеттерінде Бернштейиге қарсы күрес бастады. Оңшыл, оп- портунистік қанат бернштейпшілдікті қорғады. Партияның Орталық комитеті бернтшейншілдік жөнінде келісімпаздық позиция ұстап, оған тойтарыс берген жоқ. «Die Neue Zeit»


ЕСКЕРТУЛЕР
515
журналында Бернштейн мақалалары жөніндегі айтыс 1898 жылы июльде Г. В. Плехановтың ревизионизмгө қарсы ба- ғьттталған «Бернштейн жәие материализм» деген мақаласы- мен ашылды.
1899 жылы Бернтптейннің мақалалары «Социализмнің ал- ғы шарттары және социал-демократияның міндеттері» дегеті атпен жеке кітап болып шықты.
Герман социал-демократиялық партиясының съездерііі- де — Штутгарт (октябрь, 1898), Ганновер (октябрь, 1899) жә- не Любек (сентябрь, 1901) съездерінде — бернштейншілдік айыпталды, бірақ, лидерлердің көбі келісімпаздық позиция ұстауы себепті партия Бернштейннен іргені ажыратқан жоқ. «Sozialistische Monatshefte» («Социалистік Әрайлық») жур- иалы мен партия ұйымдарында бернштейншілдер ревизио- нистік идеяларды одан әрі ашықтан ашық уағыздай берді.
Бернштейншілдік II Интернационалдың басқа партияла- рының оппортунистік элементтері тарапынан қолдау тапты. Россияда бёрнштейншілдік теорияларды «жария марксистер» меп «экономистер» қолдады. Патша цензурасы Бернштейн кітабының орыс тіліне аударылғаи үш басылымына рұқсат берді, ал Москва охранка бөлімінің бастығы Зубатов оны жұмысшылардың оқуына ұсынылған кітаптардың қатарына қосты.
Тек Россияның революцияшыл марксистері, Ленин баста- ган болыпевиктер ғана бернштейншілдікке және оны жақ- таушыларға қарсы батыл әрі дәйекті күрес жүргізді. Ленин 1899 жылдың өзіиде-ақ «Россия социал-демократтарының на- разылығында» және «Біздің программа» мақаласында берн- штейншілдікке қарсы шықты; Лениннің «Не істеу керек?» деген кітабында және оның «Марксизм мен ревизионизм», «Европалық жұмысшы қозғалысындағы алауыздықтар» (қа- раңыз: ІПығармалар толық жинағы, 4-том, 175—189, 196-201- беттер; 6-том, 1—211-беттер; Шығармалар, 15-том, 17—28-бет- тер; 16-том, 365—370-беттер) деген және басқа мақалаларын- да бернштейншілдік кең көлемде сынға алынды.— 236.
,і9 «Русские Ведомости» («Орыс Ведомостары») — газет; Моск- вада 1863 жылдан бастап шықты, баяу-либералдық пікірдегі интеллигенцияның көзқарастарын білдірді. 80—90-жылдарда газетке демократиялық лагерьдің жазушылары В. Г. Коро- ленко, М. Е. Салтыков-Щедрин, Г. И. Успенский және бас- ңалары қатысты, либерал халықшылдардың шығармалары да басылды. 1905 жылдан газет кадеттер партиясының оң қа- натыпың органы болды. Ленин «Русские Ведомости» «оц- шыл кадетизмді халықшылдық сарынмен» өзінше ұштастыр- ды (Шығармалар, 19-том, 120—121-беттер) деп көрсетті.
1918 жылы басқа контрреволюцияшыл газеттермен бірге «Русские Ведомости» де жабылып тасталды.— 236.


516
ЕСКЕРТУЛЕР
70 Прудонизм — ғылымға жат, марксизмге дұшпан ұсақ бур- жуазиялық социализм ағымы; бұл ағым өзінің идеологы француз анархисі Прудонның есімімен аталған. Ірі капита- листік меншікті ұсақ буржуазиялық позициядан сынай отырьтп, Прудон ұсақ жеке меншікті мәңгі-бақи сақтауды армапдады, «халықтың», «айырбас» баиктерін ашуды ұсып- дьг, осы бапктердің жордемімен жұмысшылар өздеріне меп- ітіікті өпдіріс құрал-жабдықтарын сатып ала алады-мыс, қол- оперші болып, өз өнімдерін «әділетті түрде» өткізе алады-мыс деп есептеді. Прудон пролетариаттың тарихи ролін түсінбе- ді, тап күресіне, пролетарлық революция мен пролетариат диктатурасына теріс қарады; мемлекеттің қажеттігін анар- хистік тұрғыдан жоңқа шығарды. Прудонның өз көзқарас- тарын I Интернационалға күшпен таңуға тырысқан әрекетіпе қарсы Маркс пен Энгельс дәйектілікпен күресті. Маркстің «Философия қайыршылығы» деген еңбегінде пру- донизм өлтіре сыналды. I Интернационалдағы прудонизммен Маркстің, Энгельстің және олардың жақтастарыньщ батыл күресуі марксизмнің прудонизмді толық жеңуімеи аяқталды.
Ленин прудонизмді жұмысшы табының көзқарасын ұғыпу- ға қабілетсіз «мещан мен филистердің топастығы» деп атады. Буржуазиялық «теоретиктер» таптық ынтымақты уағыздау үшін прудонизм идеяларын кеңінен пайдалап- ды.— 238.
71 Бұл арада Ф. Энгельстің «Франция мен Германиядағы ша- руалар мәселесі» деген мақаласы туралы айтылып отыр, он- да Франция Жұмысшы партиясы Нант конгресінің (сентябрь, 1894) партияиың аграрлық программасы туралы мәселе жө- ніндегі шешімі сынға алынған болатын (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы шығармаларының екі томдығы, II том, 1955, 401—421-беттер).— 239.
72 Бұл мақала П. П. Масловтың (Икстің) «Аграрлық програм- ма туралы» мақаласына жауап ретінде жазылған. Маслов өз мақаласына қоса аграрлық программаның жобасын да әзір- леген болатыи. Маслов өзінің бүл мақаласында «Искра» ре- дакциясы әзірлеген РСДРП программасы жобасының аграр- лық бөлімін сыпады. «Орыс революциялық социал-демокра- тиясьтның шетелдік лигасы» РСДРП II съезінің алдында Лениннің мақаласьтна Масловтың мақаласы мен жобасын қосып жеке кітапша етіп шығарды, ол программаның аграр- лық бөлімі туралы баяндама ретінде съезд делегаттарына таратылып берілді.— 241.
73 Бұл арада В. И. Лениннің сұрағына жауап ретінде жазыл- ған, авторы беймәлім (қойған қолы анықталмаған) хат ту- ралы айтылып отыр. Ленин автор хабарлаған деректерге сүйепііі, хаттың үстіне өзі төменде келтірген есептерді жаз- ған, сондай-ақ губерниялардың топ-тобы бойынша барщина-


ЕСКЕРТУЛЕР
517
лық шаруалардың орташа процентіи де есептеп шығарған. Ленин хаттың таза бетіне деревнядағы таптық топтарды тал- дауға арналған есептер мен графикалық суреттерді жазған (Лениншң XIX жинағы, 350—355-беттер және осы том, 411— 412-беттер).— 245.
74 «Отечественные Записки» («Отандық Жазбалар»)—әдеби- саяси журнал, Петербургте 1820 жылы шыға бастады; 1839 жылдан сол кездегі неғұрлым прогрссшіл журналға аішал- ды. Журпалдың жұмысына В. Г. Белинский, А. И. Герцен, Т. Н. Грановский, Н. П. Огарев және басқалары қатысты. 1846 жылдан, Белинский редакциядан кеткеннен кейін, «Оте- чественные Запискидің» маңызы төмендей түсті. 1868 жыл- дан, журнал Н. А. Некрасов пен М. Е. Салтыков-Щедриннің қолына көшкеннен кейін, «Отечественные Запискидің» жа- ңадан көркею кезеңі басталды; бұл кезде журнал өзінің тө- ңірегіие революцияшыл-демократияшыл иптеллигенцияны топтастырды, Некрасов қайтыс болғаннан кейін (1877) жур- налда халықшылдар басым ықпал жүргізді.
Журнал цензура тарапынан ұдайы қуғын көрді, сөй- тіп 1884 жылы апрельде оны патша үкіметі жауып таста- ды.— 255.
75 Поляк социалистік партиясы (ППС) (Polska Partia Socjali- styczna) — реформашыл ұлтшылдық партия, 1892 жылы құ- рылған. Пилсудский және оның жақтастары басқарған Поляк социалистік партиясы Полыпаньщ тәуелсіздігі жолында кү- ресу деген ұранмен әрекет жасап, поляк жұмысшылары ара- сында сепаратистік, ұлтшылдық пасихат жүргізді, самодер- жавис мен капитализмге қарсы орыс жұмысшыларымеп бір- лесіп күресуден олардың назарыи басқа жаққа бұрып әкетуге тырысты.
Поляк социалистік партиясының бүкіл тарихы бойыпа бұл партияның ішінде қатардағы жұмысшылардың ықпалымен солшыл топтар пайда болып отырды. Олардың ішінен кей- бірі кейіннен поляк жұмысшы қозғалысының революцияшыл қанатына қосылды.
1906 жылы Поляк социалистік партиясы екіге бөлінді: По- ляк социалистік партиясы-«солшылдарға» және оңшыл, шо- винистік, Поляк социалистік партиясы-«революцияшыл фрак- ция» деп аталатынға бөлінді.
Болыпевиктер партиясының, сондай-ақ ПКмЛСД-иың (Полыпа Корольдігі мен Литва социал-демократиясы) ықпа- лымен Поляк социалистік партиясы-«солшылдар» біртіндеп дәйекті революцияшыл позицияларға көшті.
Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында Поляк соци- алистік партиясы-«солшылдардың» көпшілік бөлігі иптерпа- ционалистік позицияда болып, 1918 жылдың декабріпде Польша Корольдігі мен Литва социал-демократиясына қосы- лыц, бірігіп кетті. Біріккен партиялар Полыпа Коммунистік


518
ЕСКЕРТУЛЕР
жұмысшы партиясын (1925 жылға дейін Полыпа Коммунис- тік партиясы осылай аталды) құрды.
Оңшыл Поляк социалистік партиясы бірінші дүние жүзі- лік соғыс кезінде ұлтшылдық-шовинизм саясатын одан әрі жүргізе берді; ол Галиция жерінде поляк легиондарын ұйым- дастырды; бұл легиондар австриялық-герман империализмі жағында .соғысты, Полыпа буржуазиялық мемлекеті құрыл- ғаннан кейін оңшыл Поляк социалистік партиясы 1919 жылы бұрын Германия мен Австрия басып алған Полыпа жеріндегі Поляк социалистік партиясы бөлімдерімен бірікті, сөйтіп та- ғы да Поляк социалистік партиясы аталды. Үкімет басына келгеннен соң, ол өкімет билігінің поляк буржуазиясының қолына көшуіне жәрдемдесті, онан кейін ұдайы антикомму- нистік насихат жүргізді, Совет еліне қарсы агрессия саяса- тын, Батыс Украина мен Батыс Белоруссияны басып алу және езу саясатын жақтады. Поляк социалистік партиясының мұндай саясатпен келіспеген жеке топтары Польша Комму- нистік партиясының қатарына келіп қосылды.
Пилсудскийдің фашистік төңкерісінен (май, 1926) кейін Поляк социалистік партиясы формальды түрде парламенттік оппозицияда болды, бірақ іс жүзінде фашистік тәртіппен ібелсенді күрес жүргізген жоқ, сөйтіп антикоммунистік жәие аитисоветтік насихатты тоқтатпады. Бұл жылдарда Поляк социалистік партиясының солшыл элементтері поляк комму- нистерімен ынтымақтасып, бірсыпыра науқандарда бірыңғай майдан тактикасын жақтады.
Екінші дүние жүзілік соғыс кезійде Поляк социалистік пар- тиясы тағы да екіге бөлінді. «Wolnosc, Rownosp, Niepodleg- 1о§с» («Бостандық, Теңдік, Тәуелсіздік») деп аталған оның реакцияшыл, шовинистік бөлігі Лондондағы реакцияшыл по- ляк эмигранттық «үкіметіне» қатысты. Өзін «Поляк соци- алистерінің жұмысшы партиясы» (ПСЖП) деп атаған Поляк социалистік партиясының екінші, солшыл бөлігі 1942 жылы құрылған Поляк жұмысшы партиясыньщ (ПЖП) ықпалы- мен гитлершіл басқыншыларға қарсы күресетін халықтық майданға қосылып, Польшаны фашистік езгіден азат ету жо- лында күрес жүргізді, СССР-мен достық байланыс орнату позициясына көшті.
1944 жылы, Полыпаның шығыс бөлігі иеміс басқыпшылы- ғыиан азат етіліп, Үлттық азаттьтқтың поляк комитеті құ- рылғаннап кейін, Поляк социалистерінің жұмысшы партиясы қайтадан Поляк социалистік партиясы деп аталды, сөйтіп По- ляк жұмысшы партиясымен бірге халықтық-демократиялық Полыпаның құрылысына қатысты. 1948 жылдың декабрінде Поляк жұмысшы партиясы мен Поляк социалистік партиясы бірігіп, Поляк біріккен жұмысшы партиясын (ПБЖП) құр- ды.— 259.
76 	«Przed's.wit» («Рауан») —саяси журнал; поляк социалистері- иің тобы 1881 жылы шығара бастады, 1884 жылдап — тұңғыш


ЕСКЕРТУЛЕР
519
поляк жұмысшы партиясы «Пролетариаттың» органы. Оңта- текте маркстік мақалалар да басылғанымен, 1892 жылдан журнал оңшыл социалистік жәнө ұлтшыл элементтердің қолында болды. 1893—1899 жылдарда журиал Поляк социа- листері піетелдік одағының (Поляк социалистік партиясы шет- елдік ұйымының) органы ретінде шығарылды, ал 1900 жыл- дан 1905 жылға дейін Поляк социалистік партиясының тео- риялық және дискуссиялық органы болды. 1907 жылы жур- иал қайта шығарыла бастады, сөйтіп 1915 жәие 1917 жыл- дардағы үзілістерімен қо,са алғанда 1920 жылға дейін шығарылды; 1907 жылдан — оңшыл Поляк социалистік пар- тиясы (Поляк социалистик партиясы-«революциялық фрак- ция» деп аталатынның) органы ретінде, 1918—1920 жылдар- да — Поляк социалистік партиясының органы ретінде шығып тұрды. 1881 жылдан 1901 жылға дейін журнал шетелде, кейін- нен Полыпада (Краков — Варшава — Львов) шығарыл- ды.— 259.
77 «Die Neue Zeit» («Жаңа Замаи») —Герман социал-демокра- тиялық партиясының теориялық журпалы; 1883 жылдан 1923 жылға дейін Штутгартта шығып тұрды. 1917 жылдың октяб- ріне дейін К. Каутский, одан соң — Г. Кунов редакторы бол- ды. «Die Neue Zeit»-Tc К. Маркс пен Ф. Энгельстің кейбір шығармалары: К. Маркстіц «Гота программасыпа сып», Ф. Энгельстің «1891 ж. социал-дсмократиялық проғрамманың жобасына сын жөнінде» деген және басқа шыгармалары тұңғыш рет басылды. Энгельс өзінің ақыл-кеңестерімен жур- налдың редакциясына жәрдемдесіп отырды, талай рет оны журналда марксизмнен шегінуге жол бергепі үшін сынады да. «Die Neue Zeit»-ue XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы герман және халықаралық жұмысшы қозғалы- сының көрнекті қайраткерлері: А. Бебель, В. Либкнехт, Р. Люксембург, Ф. Меринг, К. Цеткин, Г. В. Плеханов, П. Ла- фарг және басқалары қатысты. 90-жылдардың екінші жартысынан бастап, Ф. Эигельс қайтыс болғаннап кейін, жур- палда ревизионистердің мақалалары ұдайы басылды, оның ішінде ревизионистердің марксизмге қарсы жорығын баста- ған Э. Бернштейниің «Социализм проблемалары» атты се- риялы мақалалары басылды. Бірінші дүиие жүзілік соғыс кезінде журнал центристік позиция ұстап, іс жүзінде со- циал-шовинистерді жақтады.— 261.
78 «Жаңа Рейн Газеті» («Neue Rheinische Zeitung») 1848 жылғы 1 июньнен 1849 жылғы 19 майға дейін күн сайын Кёльнде К. Маркстің редакциялауымен шығып тұрды. Редакцияның құрамында Ф. Энгельс, В. Вольф, Г. Веерт, Ф. Вольф, Э. Дронке, Ф. Фрейлиграт жәые Г. Бюргерс болды.
Демократияның пролетарлық қанатының айбынды органы бола отырып, газет халық бұқарасын тәрбиелеуші ролія ат- ңарды, оларды контрреволюцияға қарсы күреске көтерді,


520
ЕСКЕРТУЛЕР
Герман жәие европалық революциялардьщ аса маңызды мә- селелері бойынша газеттің қандай позиция ұстайтынын анықтаған бас мақалаларды, әдетте, Маркс пен Энгельс жазды.
«Жаца Рейн Газетінің» батыл да ымырасыз позициясы, опың айбынды интернационализмі, оның беттерінде Пруссия үкіметіне қарсы және Кёльндегі жергілікті өкімет орында- рына қарсы бағытталған саяси өткір мақалалардың басы- луы,— осының бәрі газет өмір сурген алғашқы айлардың өзінде-ақ феодалдық-монархиялық және либералдық-бур- жуазиялық баспасөз тарапынан, сондай-ақ үкімет тарапы- нан газетті қуғындау әрекетін туғызды; Пруссиядағы контр- революциялық төңкерістен соң бұл қуғындау тіпті күшейді.
Барлық қуғындау әрекеттері мен полиция қойған бөгеттер- ге қарамастан, «Жаңа Рейн Газеті» революциялық демо- кратияның мүдделерін, пролетариаттың мүдделерін ерлікпен қорғады. 1849 жылғы майда, контрреволюция жаппай ша- буылға шыққан жағдайда, Пруссияның үкіметі Маркстің Пруссия азаматтығын алмағанын пайдаланып, оны Пруссия жерінен аластауға бұйрық берді. Маркстің Пруссиядан кеті- рілуі және «Жаңа Рейн Газетінің» басқа редакторларына қарсы жасалған қуғындау әрекеттері газетті шығару ісіпің тоқтатылуына себеп болды. Газеттің қызыл бояумен басыл- ған соңғы, 301-номері 1849 жылғы 19 майда шықты. Газет- тің редакторлары жұмысшыларға арнаған қоштасу сөзінде «әрқашан да және қайда болсын біздің соңғы сөзіміз жұ- мысшы табып азат ету болады!>\ деп мәлімдсді.— 261.
79 	Франкфурт парламенті — Франкфурт ұлттық жиналысы — жалпы герман Ұлттық жиналысы; Германиядағы 1848 жыл- ғы март революциясынан кейін шақырылып, 1848 жылы 18 майда Майндағы Франкфуртта өзінің мәжілістерін бастады. Жиналыстың басты міндеті саяси бытыраңқылықты жойып, жалпы герман конституциясын жасау болды. Алайда Жина- лыстың либерал көпшілігінің қорқақтығы мен ауытқушылы- ғы, ұсақ буржуазияшыл юолшыл қанатының тартыншақтығы мен тиянақсыздығы салдарынан Жиналыс елдегі жоғарғы өкіметті өз қолына алуға қорықты және 1848—1849 жылдар- дағы герман революциясының негізгі мәселелерінде батыл позиция ұстай алмады. Жиналыс жұмысшылар мен ша- руалардың жағдайын жеңілдету үшін ештеңе істемеді, Поль- ша мен Чехиядағы ұлт-азаттық қозғалысына көмек көрсет- кен жоқ, қайта Австрия мен Пруссияның құлдыққа түскен халықтар жөнінде жүргізген езу саясатын мақұлдады. Контрреволюцияның шабуылына тойтарыс беруге және 1849 жылдың мартында өзі жасаған империялық конституцияны қорғауға халықтың күшін жүмылдыруға Жиналыстың баты- лы бармады.
Көп кешікпей Австрия үкіметі, ал одан соң Пруссия үкі- меті де өз депутаттарын кері шақырып алды, олардың ізін-


ЕСКЕРТУЛЕР
521
ше басқа герман мемлекеттерінің де либерал депутаттары Франкфурт жиналысын тастап кетті. Жиналыстың күрамын- да қалған солшыл, ұсақ буржуазияшыл қанаттың депутатг тары оның тұрақ орнын Штутгартқа көшірді. 1849 жылдың июніпде Вюртемборг үкіметінің әскорлсрі Жииалысты қуып таратты.— 262.
80 Ңараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, 2-басылуы, 5-том, 379, 353-беттер — 262.
81 Төменде жарияланып отырған РСДРП II съезі қарарлары- ның жобаларынан съезге Лениннің ұсынғаны біреу ғана: оқушы жастарға көзқарас жөнінде.— 269.
82 1900 жылы 23—27 сентябрьде (жаңаша) Парижде II Интер- пационалдың V Халықаралық социалистгк копгресіпде орыс делегациясы Халықаралық социалистік бюроға РСДРП-ның өкілдері етіп Г. В. Плеханов пен Б. Н. Кричевскийді сайла- ды.— 275.
83 Ленин бұл жобаны съезге дейін жазған. КПСС Орталық Ко- митеті жанындағы Марксизм-ленинизм институтының архи- вінде дәл осы қарардың жарияланып отырған жобасынан сәл ғана өзгешелігі бар басқа бір жобасы сақтаулы. Бұл жоба- ны Ленин, сірә, съездің оқушы жастарға көзқарас туралы мәселе талқыланған 10(23) августағы 37-мәжілісінде жазған болуы керек. Жобаның төменгі жағында, Лениннің қойған қолынан басқа, съездің тағы да 10 делегатының қолы бар. Съезд, екінші пупктін қоспағанда, жобаны осы күйінде қа- былдады. Ленин съезде өз жобасын қорғап сөз сөйледі (қа- раңыз: осы том, 339-бет).— 279.
84 РСДРП II съезіне әзірлікпен байланысты Лениннің қолынан шыққан партия уставы жобасының екі нұсқасы сақталған. Ең ертерек жазылған бірінші нұсқа Мартовтың жобасымен танысқан соң, съезден бір жарым-екі ай бұрын жазылған (қараңыз: Лепиннің VI жинағы, 42—47-беттер).
Ал уставтьщ кейінірек жазылған бұл нұсқасы, оньтмен съезге дейін «Искра» редакциясыньтң мүшелері, кейінірек 'Съезге кслген делегаттар да таныстырылды, бұл нұсқа бі- рінші рет 1904 жылы съезд протоколдарының Жепевада шыққан басылымына қосымшаларда «Росс. СДРП ұйымдық уставының съезде Ленин ұсынған жобасы» деген тақырып- пен жарияланды. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген еңбегінде протокол комиссиясы уставтың съезге ұсы- нылған нұсқасын емес, қайта съезд делегаттары алдын ала танысқан нұсқасын мұндай тақырыппен басып шығарып, қателік жіберді деп көрсетті (қараңыз: Шығармалар, 7-том, 251-бет).
Съездің уставтық комиссиясына Ленин ұсыпған устав жобасының ақырғы тексті сақталмаған. Съездегі талқылау-


522
ЕСКЕРТУЛЕР
дың барысынан анықтауға мүмкін болып отырғанындай, екіпші нұсқадап оның өзгешелігі мынадай: біріншіден, Пар- тия советі, аралық орган ретінде емес, партияның жоғарғы оргаіты ретіпде сипатталды; екіншіден, оған Орталық Орган меп Орталық Комитетко кооптация жасағапда бірауызды- лық болу талабы, сопдай-ақ орталықтарға кооптация жаса- ғапда Орталық Комитет псіі Орталық Оргап тарапыиап өзара бақьтлау болуы талабы епгізілді.— 282.
85 	РСДРП екінші съезі 1903 жылы 17(30) июль —10(23) августа болды. Съездің алғашқы 13 мәжілісі Брюссельде өтті. Одан соң полицияның қудалауы салдарыиан оиың мәжілістері Лондоиға көшірілді.
Съезді «Искра» әзірледі, ол россиялық социал-демократ- тарды революциялық марксизм принциптері негізінде топ- тастыру үшін Лепиннің басшылығымен орасан зор жұмыс атқарды. «Искраның» редакциясы партия программасының жобасыи әзірлеп, съездің талқылауына ұсынды (бұл жоба 1902 жылы 1 июиьде «Искраиың» 21-номерінде жарияланды). Съезге арналғап бірқатар документтерді: РСДРП уставының жобасып, қарарлардың бірпеше жобасын, «Искраның» жұ- мысы туралы баяндамапың жоспарып Лепин жазды. Соны- мен бірге Ленин съсздің күн тәртібі мен жұмыс тәртібін мұ- қият жасап берді. Уставтың жобасымен және съезд күи тәртібіиің жобасымеи алдын ала «Искра» редакциясының мүшелері, кейіннен съезд делегаттары да таныстырылды.
Съезго шешуші дауыспеп 43 дрлегат қатысты, олар 20 ұйымның («Еңбекті азат ету» тобы, «Искра» ұйымьт, Буид- тың Шетелдік және Орталық комитеттері, «Орыс революция- лық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтарының одағы» және 20 россиялық социал-демократиялық комитеттер мен одақтар) өкілдері еді. Ксйбір делегаттардың екі даусы бар болатыи, сол себепті съезде шсшупіі дауыстьтң саны 51-ге жетті. Россияның аса ірі социал-демократиялық комитеттеріііің өкілдері болып саналатын съезд делегаттарыиың ішіпде лениншіл профессио- нал революциоиерлер Р. С. Землячка, А. В. Шотман, П. А. Красиков, Н. Э. Баумап, А. М. Стопани және басқала- ры болды. Съездің құрамы бірьщғай емес еді. Съезге «Искра- ііы» жақтаушылар ғана емес, сонымеп бірге оғап қарсылар да, солқылдақ, ауытқушы элементтер де қатысты.
Съездің күн тәртібіпе 20 мәселе қойылды: 1. Съезді бекі- ту. Бюропы сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін белгілеу. Үйымдастыру комитетінің баяидамасы және съез- дің құрамын анықтайтын комиссияны сайлау. 2. Бундтың РСДРП-дағы орны. 3. Партияның программасы. 4. Партия- ның Орталық Органы. 5. Делегаттардың баяндамалары. 6. Партияны ұйымдастыру. 7. Аудандық және ұлттық ұйым- дар. 8. Партияиың жеке топтары. 9. ¥лт мәселесі. 10. Эконо- микальтқ күрес жәпе кәсіпшілік қозғалысы. 11. Бірінші


ЕСКЕРТУЛЕР
523
майды мейрамдау. 12. 1904 жылғы Амстердам Халықаралық социалистік конгресі. 13. Демопстрациялар мен көтерілістер. 14. Террор. 15. Партия жұмысыньщ ішкі мәоелелері: а) на- сихатты жолға қою, б) үгітті жолға іқою, в) партиялық әде- биетті жолға іқою, г) шаруалар арасындағы жұмысты жол- ға қою, д) әскердегі жұмысты жолға қою, е) оқушылар арасындағы жұмысты жолға тқою, ж) сжгапттар арасындағы жұмысты жолға оқою. 10. РСДРП-иың «социалист-револю- циоиерлерге» козқарасы. 17. РСДРП-ныц орыс либералдық ағымдарына көзқарасы. 18. Партияның Орталық Комитетін және Орталық Органының редакциясын сайлау. 19. Партия Советін сайлау. 20. Съездің шешімдері мен протоколдарын жариялау тәртібі жәпе сайланған қызмет адамдары мен ме- кемелердің өз міпдеттерін атқаруға кірісу тәртібі.
Ленип съезде партияның уставы туралы баяндама жаса- ды және съездің күн тәртібіндегі мәселелерді талқылағанда, олардың көпішілігі бойынша сөз сөйледі.
Партияның программасы мен уставыи бекіту және басшы партия орталықтарып сайлау съездің аса маңызды мәселеле- рі болды. Ленин мен оның жақтаушылары съезде оппорту- нистерге қарсы батыл күрес жүргізді.
Съезде талқьгланған партия программасының «Искра» ре- дакциясы әзірлеген жобасына, әсіресе жұмысшы қозғалы- сындағы партияның басшылық ролі туралы қағидаға, про- летариат диктатурасын жеңіп алу қажеттігі туралы пункт пен программаның аграрлық бөліміне қарсы оппортунистер тарапынан өршелене шабуыл жасалды. Батыс европалық со- циал-демократиялық партиялардың программаларында про- летариат диктатурасы туралы қағида жоқ дегеиге сүйеніп, оппортунистер бұл қағидаға тікелей және жанама түрде шабуыл жасады. Троцкий пролетарйат диктатурасы туралы мәселені оппортунистік тұрғыдан түсіндіріп сөз сөйледі, ол пролетариат диктатурасын орыату үшін партия мен жұмыс- шы табының бір-бірімен толық дерлік ұқсастығына жетуді, пролетариат ұлттың көпшілігі болуын міндетті шарт деп есептеді. Съезд оппортунистердің программаның искралық жобасына батыс европалық социал-демократиялық партия- лардың программасы рухында өзгеріс енгізуге тырысқан барлық әрекеттеріне тойтарыс беріп, партия программасын бірауыздан (бір дауыс қалыс қалды) бекітті, оыда пролета- риаттың алдағы буржуазиялық-демократиялық революция- дағы ең таяу міидеттері де (программа-минимум), сондай-аң социалистік революция жеңіп, пролетариат диктатурасы ор- натылуын көздеген міндеттері дө (программа-максимум) көрсетілді. Партияның революциялық, маркстік программа- сының қабылдануы лениндік-искралық бағыттың елеулі же- ңісі болды.
Партияттың уставын талқылағанда партияпы құрудың
18 7-том


524
ЕСКЕРТУЛЕР
ұйымдық принциптері туралы мэселе жөнінде шиеленіскен күрес өріс алды.
Леиин жәпе оның жақтаушылары жұмысшы табының ай- бынды революциялық партиясын құру үшін күресті, сөйтіп олар барлық солқылдақ жәпе ауытқушы элементтердің пар- тияға кіріп кетуін қиындататындай устав қабьтлдау қажет деп есептеді. Сондықтап уетавтың бірінші параграфының Ленин ұсынған тұжырымында партияға мүше болу үшін, программаны мойыпдау және партияга материалдық көмек көрсету ғана емес, сонымен бірге партия ұйымдарыньщ бірі- не тікелей қатьісу да міндетті шарт болып табылады деп көрсетілді. Мартов съезғе біріпші параграфтың оның өзі әзірлеген тұжырымып ұсыиды, бұл тұжырым бойынша пар- тияға мүше болу үшін, программаны мойындау мен партия- ға материалдық көмек көрсетуден басқа, партия ұйымдары- ның бірінің басшылығымен оған үнемі жеке жәрдемін тигізіп отырса да жеткілікті деп есептелді. Барлық солқыл- дақ элементтердің партияға кіруін жеңілдететін Мартовтың тұжырымын съезде антиискрашылдар мен «батпақ» («центр») қана қолдап қойған жоқ, сонымен бірге «солқыл- дақ» (тұрлаусыз) искрашылдар да қолдады, сөйтіп съезд оны болмашы көпшілік дауыспен қабылдады. Ал негізінен алғапда, съезд Лепин әзірлегеп уставты бекітті.
Съезде искралық бағыттың дәйекті жақтаушылары — лениншілдер мен «солқылдақ» искрашылдар — Мартовтың жақтастары екіге бөлінді. Алғашта съездегі дауыстардың бө- лінісі мыпадай еді: искрашылДар — 33 дауыс, «батпақ» («центр»)—10 дауыс жәпе антиискрашылдар (3 рабоче-де- лошыл мен 5 бундшыл) — 8 дауыс. Съездің шешімдерімен келіспеген 7 антиискрашыл — екі рабоче-делошыл мен бунд- шылдар 5(18) августа съезден кетіп қалды. Съездің барысын- да 7 адамнан искрашылдардың оппортунистік азшылығы қа- лыптасты, олар орталық органдарды сайлаудың алдында дәйекті искрашылдардан бөлініп шықты. Антиискрашылдар меп «батпақ» қолдаған Мартовтың жақтастары съезде аз- шылық болды, олардың 20 даусы (Мартовтың жақтастарып- да — 9 дауыс, «батпақ» — 10 дауыс, антиискрашылдар — 1 дауыс) бар еді, ал Лениннің төңірегіне топтасқан 20 дәйек- ті искрашылдың 24 даусы болды. Партияның орталық меке- мелерін сайлағанда лениидік бағытты жақтаушылар көпші- лік дауыс алып, болыпевиктер деп, ал азшылық дауыс алғаи оппортунистер меныпевиктер деп аталына бастады.
Россияда жұмысшы қозғалысының дамуында съездіңора- сан зор маңызы болды. Ол социал-демократиялық қозғалыс- тағы майдагерлік пен үйірмешілдікті жойып, Россиядағы маркстік революциялық партияның, болыиевиктер партия- сының, негізін қалады. Ленин: «Болыпевизм, саяси ой ағымы ретінде және саяси партия ретінде, 1903 жылдан бері өмір сүріп келеді» (Шығармалар, 31-том, 8-бет) деп жазды.


ЕСКЕРТУЛЕР
525
Барлық елдердің революцияшыл марксистері үшін үлгі болған жаңа типті пролетарлық партияны құрып, РСДРП II съезі халықаралық жұмысшы қозғалысында бет бұрыс пункт болды.— 285.
86 Бірінші сөз М. И. Либердің: ««Ұлт мәселесі» пунктін қалай түсіну керек? «Программаның жобасы» пунктінен ол нелік- тен бөлек алынған? ¥лт мәселесі — тактика мәселесі деген- ді қалай түсіну керек? Бұл мәселенің түбегейлі мәселелер қатарына жатқызылмау себебі не?» деген сұрағына жауап болып табылады.
Екінші сөз Лмбердің: ««Ұлттық ұйымдар» пунктінде не ту- ралы айтылған? Бұл мәселе Бундтың партиядағы орны ту- ралы мәселеге байланыссыз тәрізді қойылып отьгр» («РСДРП екінші съезі», 1959, 17, 18-беттер) деген басқа бір сұрағына жауап болып табылады.
В. И. Ленин айтып отырған съезде талқылануға тиісті мә- селелер тізімінің бірінпіі пункті («Бундтың РСДРП-дағы ор- ны туралы») съезд қабылдаған күн тәртібінде екінші пункт, ал алтыншы пункт («Аудандық және ұлттық ұйымдар») — жетінші пункт болды.— 287.
87 РСДРП II съезінің күн тәртібі алғаш рет В. И. Лениннің съезді шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетінің мүшесі Е. Я. Левинге ерте дегенде 1902 жылы 28 ноябрьде (11 де- кабрьде) жазған хатында белгіленген-ді (қараңыз: ПІығар- малар, 34-том, 111—113-беттер). Одан кейін Ленин съездің күн тәртібін анағұрлым толық түрде белгілеп, оған түсінік- теме жазды (қараңыз: осы том, 429—433-беттер). Ленин жа- саған күн тәртібін Үйымдастыру комитеті қабылдады, оны съезд болмашы өзгерістер етігізіп қана бекітті. Съезд қабыл- даған күн тәртібінде мәселелерді қараудың Леиин ұсынған кезектілігі сақталды.— 288.
88 РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитеті- нің әрекеттері туралы мәселенің съезде талқылану себебі мынада. «Күрес» тобының съезге оііың өкілііі қатыстыру жө- ніндегі талабын Үйымдастыру комитеті съезд басталмастан бұрын-ақ қабылдамай тастаған болатыті. 17 (30) июльде ман- даттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның мәжілісінде, «Күрес» тобының Үйымдасты- ру комитетінің теріс әрекетіне шағым айтып комиссияға өті- ніш беруімен байланысты, Үйымдастыру комитетінің мүше- лері Е. М. Александрова (Штейн) мен П. А. Красиковтың (Павловичтің) осы мәселе жөніндегі хабарламалары тыңдал- ды. Мандат комиссиясьі Үйымдастыру комитетінің шешімін дұрыс деп тапты. Съездің 18(31) июльдегі мәжілісінде бұл мәселе талқыланған кезде съезге кешігіп келген Үйымдас- тыру комитетінің мүшесі Е. Я. Левин (Егоров) «Күрес» тобы туралы мәселепі Үйымдастыру комитетінің мүшелерімен бір- ге талқылау үшін үзіліс жариялауды талап етті. Үзіліс ке-
18*


526
ЕСКЕРТУЛЕР
зінде өткен Үйымдастыру комитетінің кеңесінде съезге «Кү- рёс» тобының өкілі Д. Б. Рязановты кеңесші дауыспен шақыру туралы съезге ұсыныс енгізуді жақтап көпшілік да- уыс берілді. Съездің мәжілісінде Үйымдастыру комитетінің шешіміне қарсы наразылық білдіріп сөз сөйлеген искрашыл Красиков бұл ұсынысқа қарсы дауыс берді. Левин Красиков- ты Ұйымдастыру комитетінің көпшілігіне қарсы шығып, ол партиялық тәртіпті бұзды-мыс деп айыптады.
Съезд Үйымдастыру комитетінің ұсынысын қабылдамай тастады да, мынадай қарарлар қабылдады:
«Съезд жолдастардың бәрін жеке ұсыныстар енгізген уақытта, бұл ұсыныстарын съездің бюросына енгізуте ша- қырады және Павлович, Егоров жолдастардың мәлімдемеле- рінен туған жанжалды бітті деп есептейді».
«Съездің құрамын анықтайтын комиссия сайланғандық- тан Үйымдастыру комитеті коллегия ретінде съездің <құра- мына ықпал жүргізу правосынан айрылды, сонымен бұл пункт бойынша оның коллегия ретіндегі қызметі доғарыл- ды деп есептеледі» («РСДРП екінші съезі», 1959, 37, 38-бет- тер).— 290.
89 Бұл арада Үйымдастыру комитеті әзірлеген съезд уставы
жобасының 7-параграфы туралы айтылып отыр: «Депу- таттардың өкілдігіне императивтік маядаттармен шек қойылмауы тиіс. Олар өздерінің өкілдігін атқаруда мейлін- ше ерікті және тәуелсіз» («РСДРП екінші съезі», 1959, 706- бет).— 290. '
90 ПКмЛСД (Полыпа Корольдігі мен Литва социал-демократия- сы) өкілдерінің РСДРП II съезіне қатысуы туралы мәселө бірінші рет «Искра» редакциясының инициативасы бойынша РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастыру комите- тінің Польша Корольдігі мен Литва социал-демократиясы Шөтелдік комитетіне 1903 жылдың 7 февралында жолдаған хатында цойылды. Бұл хатында Үйымдастыру комитеті өзіп Россиялық партияның бір бөлігі деп есептейтіп ұйымдарды ғапа съезге шақыруға ұйғарылғанын хабарлады, сөйтіп по- ляк социал-демократтарына, егер олар съездің толық право- л.ы мүшелері болғылары келсе, өздерін РСДРП-ға жатқыза- тыны туралы өтініштерін «Искраға» жіберуді ұсынды. Алай- да мұндай өтініш түспеді.
Поляк социал-демократиясып РСДРП-мен біріктірудің шарттары туралы мәселе 1903 жылғы 11—16 (24—29) июль- де болған Полыпа Корольдігі мен Литва социал-демократия- сының IV съезінде талқыланды. Съезде іске асуы мүмкін бірігудің бірқатар шарттары тұжырымдалды, олардың ішін- де мынадай шарттар болды: поляк социал-демократиясының барлық ішкі істер жөнінен толық дербестігі, өз съездерін ша- қыру, комитеттер құру және әдебиет шығару; поляк социал- демократиясының өзінің атын тақырыпша есебінде сақтап


ЕСКЕРТУЛЕР
527
қалуы; басқа поляк социал-демократиялық ұйымдарының партия құрамына төк Полыпа Корольдігі меи Литва социал- демократиясына қосылуы жолымен гана кіруі. Бірігу шарт- тарыньщ бірі ретінде IV съезд РСДРП программасының ұлт- тардың өзін өзі билеу правосы туралы пунктінің тұжырымын басқа тұжырыммен алмастыру талабын қойды.
РСДРП-ның II съезінің жұмысы басталғанға дейін оның делегаттарына бұл шешім мәлім болмады. Съездің құрамын анықтау жөніндегі және мандаттарды тексеру жөніндегі ко- миссия 18(31) июльде съезге жасаған баяндамасында өзінің қолындағы поляк социал-демократы А. Варскийдің (А. С. Варшавскийдің) хатын оқып берді, бірақ бұл хаттан поляк социал-демократиясының РСДРП-мен қандай қатынас- та болғысы келетіні айқын байқалмады. Комиссия поляк со- ииал-демократтарын съезге кеңесші дауыспен қатысуға ша- қыруды ұйғарды. 22 июльде (4 августа) поляк социал-демо- кратиясының өкілдері А. Варский мен Я. С. Ганецкий съезге келді. Съезде Варский Полыпа Корольдігі мен Литва социал- демократиясының РСДРП-мен бірігуінің шарттары туралы Польша Корольдігі мен Литва социал-демократиясы IV съезінің шешімін жариялады. Бұл шарттарды қарау үшін арнаулы. комиссия сайланды.
Программа жобасының ұлттардың өзін өзі билеу правосы туралы пунктін талқылау, бұл мәселені поляк социал-демо- краттарының қоюымен байланысты, программалық комиссия- да өтті. Комиссия мәжілістерінің протоколы жазылмаған, бірақ В. И. Лениннің осы күнге дейін сақталған комиссия- ның ушінші мәжілісінде отырып жазғанынан (қараңыз: осы том, 457—458-беттер) поляк социал-демократтары ұлттардың өзін өзі билеу правосы туралы пунктке қарсы болғаны, мем- лекет құрамына кіретін барлық ұлттардың мәдени дамуына толық еркіндік алуына кепілдік беретін мекемелер құру та- лабын программаға енгізуді ұсынғаны көрінеді, Олар, кейін- нен Лениннің көрсеткеніндей, «өзін өзі билеудің орнына, шын мәнісіне келгенде басқаны емес, кәдімгі атышулы «мәдени-ұлттық автономияның» псевдонимін ұсынды» (Шы- ғармалар, 20-том, 460-бет). Поляк социал-демократтарының ұсыныстарын комиссия қабылдамай тастады. Съезде бұл ұсы- пыстарын қорғай алмайтындарына көздері жеткен соң өз көзқарастарьш баяндаған мәлімдеме қалдырды да, олар съез- деп кстіп қалды. Бұл мәлімдеме съезде 29 июльде (11 ав- гус-та) жарияланды. 6(19) августа поляк социал-демократта- ры ұсынған Польша Корольдігі мен Литва соцйал-дөмокра- тиясының РСДРП-мен қосылу шарттарын қараған комиссия- ның баяндамасымен байланысты, съезд қарар ңабылдап, онда поляк социал-демократтарының съезден кетіп ңалғандығы Полыпа Корольдігі мен Литва социал-демократиясының РСДРП-ға қосылуы туралы мәселені съездің талқылап бітіру мүмкіндігінен айырғандығына өкініш білдірді және Орталың


528
ЕСКЕРТУЛЕР
Комитетке басталған келіссөздерді одан әрі жүргізе беруді тапсырды.— 291.
91 Бұл арада съездің искрашыл көпшілігі туралы аитылып отыр. Бұл көпшілік искрашылдар жікке бөлінгенге дейін ке- лісіп әрекет істеген еді.— 292.
92 Бұл арада 19 июльдегі (1 августағы) 4-мәжілісте Бундтың партиядағы орны туралы мәселені талқылағанда бундшыл- дар съездің қарауына ұсынған Бундтың уставы туралы әңгі- ме болып отыр. Съезд Бунд делегаттарының партия уставы қабылданғанға дейін олардьщ ұсынған уставын әр пункті бо- йынша дереу қарау туралы ұсынысын қабылдамай тастады, сөйтіп Бундтың РСДРП-мен федерациялық қатынастар орна- туға тырысқан әрекетін айыптады. Съезд Бундтың уставы туралы мәселені талқылауға 5(18) августағы 27-мәжілісінде қайта оралды (қараңыз: 130-ескерту).— 292.
93 Бұл жерде XIX ғасырдың 80-жылдарында қожайындармен өзара келісу жолымен жер астында істейтін маман жұмыс- шыларға 7 сағаттық жұмыс күні тағайындалуына жеткен, алайда кейіннен Англияның барлық жұмысшыларына 8 са- ғаттық жұмыс күні заң жүзінде тағайындалуына қарсы шыққан Нортумберленд және Дергем графтықтарындағы ағылшын көмір қазушыларының кәсіподақтары туралы ай- тылып отыр.— 295.
94 Бұл сөзді В. И. Ленин съездің 9-мәяЙлісіиде, «Искра» редак- циясы әзірлеген партия программасының жалпы бөлімін тал- қылаған кезде сөйлеген. Жалпы бөлімі талқыланған соң программаның жобасьг алдын ала редакциялау үшін съездің 21 июльдегі (3 августағы) 8-мәжілісінде сайланған, құрамы- па Г. В. Плехапов, В. И. Ленин, П. Б. Аксельрод, А. Н. По- тресов (Старовер), А. G. Мартынов, И. Л. Айзенштадт (Юдин), Е. Я. Левин (Егоров) епген комиссияға берілді. Одан арғы жерде, съездің 29 июльде — 1 августа (11—14 ав- густа) өткен 15—21-мәжілістерінде программаиың жалпы бө- лімі мен нақты талаптарыиың программа комиссиясы қа- былдаған тұжырымдары талқыланды.— 296.
95 Либер сөзінің Ленин көрсетіп өткен жері съезд протоколда- рьтнда сақталмаған. Либер өзінің сөзінде программаның иск- ралық жобасындағы: «Жұмысшы табының партиясы, социал- демократия, еңбекші және қаналушы халықтың барлық топтарын өзінің қатарына шақырады, өйткені олар пролета- риаттың көзқарасына көшіп отыр» деген абзацты программа- ға кіргізуге қарсы шыққан. Либер өзінің бұл сөзінде Ленин- нің «Ішкі жағдайға шолу» деген мақаласына сүйенген бо- луы да мүмкін, ол мақаласьтнда Ленин дворяндардың екі жетекшісінің оппозициялық мазмұпдағы сөздерін түсіндіре келіп, социал-демократтарды «эзіпің үгіт және ұйымдастыру


ЕСКЕРТУЛЕР
529
қызметін халықтың барлық таптарына бағыттауға» шақыр- ған болатын (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 5-том, 379-бет).— 296.
96 Қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, 2-басылуы, 8-том, 208—209-беттер.— 296.
97 Бұл арада К. Маркстің «Франциядағы азамат соғысы» деген шығармасыпдағы мына сөздері туралы айтылып отыр: «Ком- мунапың шаруаларға «олардың жалғыз-ақ үміті — коммуна- ның жеңісі!» деп жариялауға толық правосы болды» (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы шығармаларының екі томдығы, I том, 1955, 483-бет).— 296.
98 Бұл арада Ленин «Не істеу керек?» деген кітапшада өзі тұ- жырымдағаи ғылыми социализмнің жұмысшы табында со- циалистік сана, социалистік идеология стихиялы түрде ту- майды, оны социализмнің, революциялық маркстік партия- ның теоретиктері жұмысшы табына сырттан әкеп енгізеді деген қағидасын айтып отыр. Жүмысшы қозғалысындағы стихиялылық пен саналылық туралы мәселенің ленинше қо- йылуына съезде рабоче-делошылдар Мартынов пен Акимов- тың тарапынан шабуыл жасалды.— 297.
99 Лениннің «РСДРП II съезі мәжілістерінің күнделігіндегі» (қараңыз: осы том, 443-бет) оііың жазуына қарағапда, «Erfüllungstheorie» («толу теориясы») деген терминді Акимов съездің дәл осы мәжілісіндегі сөзінде қолдаиған (протокол- дарда Акимов сөзінің бұл жері жазылмай қалған), бұлай дегенде ол капитализмнің дамуы барысыида, стихиялы жұ- мысшы қозғалысы өскен сайын, пролетариат өзінен-өзі со- циалистік санаға ие болады, «социализмге толады» деген оп- портуиистік қағидапы айтты.— 297.
100 Бұл арада социализмнің біртіндеп капитализмді «босата» алатындығы туралы, яғни жұмысшылардың жалақысын арт- тыру жолында күресу, капиталистермен коллективтік шарт жасасу, тұтыну қоғамдарын ңұру, мепшік иелерінің санын көбейту және тағы осы сияқты жолдармен капитализм тұ- сында таптық қайшылықтарды біртіндеп бәсеңдетуге бола- тыны туралы оппортунистік, реформистік идея жөнінде ай- тылып отыр.— 297.
101 Ленин бұл арада Д. Б. Рязановтыв, программаның искралық жобасын сынауға арналған «Партияның программасьш жа- сауға арналған материалдар. II кітап. «Искра» программасы- ның жобасы және орыс социал-демократтарының міндеттері» деген кітабы туралы айтып отыр. Рязанов программаның искралық жобасындағы «дағдарыстар және өнеркәсіптегі то- қырау кезеңдері» дегеп сөздердегі «жәие» жалғауын қблда-


530
ЕСКЕРТУЛЕР
нуды жан-жақты сьшады. Г. В. ІІлехановтың «Ортодокстық әріп кемірушілік» (қараңыз: «Искраның» 1903 жылғы 1, 15 июньдегі және 1 июльдегі 41,42 және 43 (қосымша) номер- лері) деген мақаласында Рязановтың кітабы сынға алын- ды,— 297.
102 Бұл арада программа жобасының жалпы бөлімі абзацына түзету туралы айтылып отыр, ал абзацта: «Бірақ буржуа- зиялық қоғамға тәіі бұл қайшылықтардың борі өсіп, дамы- ған сайын, еңбекшілер меп қаналушы бұқараның өмір сүріп отырған нақты жағдайға иаразылығы да күшейеді, пролетар- лардың саны мен топтасқандығы өседі, олардың өз қанаушы- ларымен күресі шиеленіседі» делінген. Программалық ко- миссияда бұл абзацты талқылағанда (Ленин ол мәжілісте болмады) «саны мен топтасқандығы» дегеы сөздерден кейін «саналылығы» деген сөз қосылған.
Съезд түзетуді қабылдамай тастады, сөйтіп бұл абзац көп- шілік дауыспен алғашқы редакциясында қабылданды.— 300.
103 Бұл арада партия программасы жобасының жалпы саяси та-
лаптарының 1-параграфы туралы айтылып отыр, оның про- граммалық комиссия редакциялаған түрінде былай делінген болатын: «Халық самодержавиесі, яғни бүкіл жоғарғы мем- лекеттік өкіметті бір палатаны құрайтын және халық өкіл- дерінеи құралатын заң шығару жиналысының қолына шо- ғырландыру» («РСДРП екінші съезі», 1959, 179-бет).
К. М. Тахтарев (Страхов) «халық самодержавиесі» дегеп сөздерді «халық басшылығы» деген *сөздермен алмастыруды ұсыпды. Съезд Тахтаревтің түзетуін қабылдамады.— 301.
104 Бұл арада программалық комиссия ұсынған программа жо- басының жалпы саяси талаптарыыың 3-параграфы туралы айтылып отыр, онда кең көлемді жергілікті және облыстық өзіп өзі билеу талабы қойылған болатын.— 301.
105 Бұл арада программа жобасыпың жалпы саяси талаптары- ның 9-параграфы (искралық жобаның 8-параграфы) туралы айтылып отыр, опда «қай азаматқа болса да, бастықтарға шағым беріп жатпай-ақ, сот алдында қай чиновникті болсын қысымға алу правосын беру» делінген. В. Н. Крохмаль (Фо- мин) «азаматқа» дегеп сөзден соң «сондай-ақ шетелдік адам- ға да» деп қосып жазуды ұсынды. Съезд бұл ұсыпысты қа- былдамады.— 301.
106 Программа жобасыпың жалпы саяси талаптарының 12-пара- графын (искралық жобаның 9-параграфын) талқылағанда, Либер оныц тұрақты әскерді халықты жаппай қарулаидыру- мен алмастыру қажеттігі туралы айтылған жеріндегі «ха- лықты жаппай қаруландырумен» деген сөздердің орнына «милициямен» деп жазуды ұсынды. Съезд Либердің ұсынысып қабылдағап жоқ.— 302.


ЕСКЕРТУЛЕР
531
107 Жарияланып отырған ұсыныстардың жобасын Ленин про- граммалық комиссияньщ мәжілісінде партия программасы- ның жалпы саяси талаптарыньщ 7-лараграфын (искралық жобаның 6-параграфын) екіпші рет талқылағанда ұсыпды.
Программаның искралық жобасында бұл параграфта со- словиелерді жою және жынысыиа, діні мен пәсіліле қара- мастан барлық азаматтарға толық тең право берілу талабы қойылды. Комиссияда алғаш рет талқылағанда параграфтың соңы «...дініне, нәсіліие, ұлты мен тіліие» деп өзгертілді. Па- раграф осы күйінде съездің 30 июльдегі (12 августағы) 16- мәжілісіне ұсынылды. Съезде оны талқылау үстінде бунд- шылдар партияның программасына «тілдердің тең праволы- лығы» туралы арнайы пункт қосуды талап етті. Олар тұрақсыз искрашылдардың бір бөлігін өз жағына тарта ал- ды. Съезде дауыс бергенде дауыстар екіге бөлінді.
Кейіпнен Ленин былай деп жазды: «Программапы қабыл- дау, тілдердің теңдігі және тең праволылығы талаптарьш тұжырымдау туралы сөз болды... Бундшылдар «Искра» «тіл- дердің тең праволы» болғанын тілемейді деп, искрашылдар арасына іріткі салып, бұл арада кейбір искрашылдарды сол- қылдатты, ал іс жүзінде «Искра» редакциясының осыпдай сауатсыз, өз пікірінше, мүлдем қисынсыз және керексіз тұ- жырымды ғана қабылдағысы келмеді» (Шығармалар, 7-том, 12-бет).
7-параграфтың тұжырымы туралы мәселе программалық комиссияға екінші рет тапсырылды. Лепиипіц ұсыиыстары комиссияда болмашы редакциялық өзгерістермеп қабылда- нып, комиссияның атынан съездің 1(14) августағы 21-мәжі- лісіне ұсынылды. Съезд ұсыныстардың біріпші пупктіп қа- былдамады, екінші пунктін кейбір түзетулсрмеи қабылдады (съезд қабылдаған программада 8-параграф), үшіпші пунк- тін өзгеріссіз қабылдады.
Лении ұсыныстарының 3-пунктінде айтылғап 11-параграф искралық жобада былайша тұжырымдалған-ды: «16 жасқа дейінгі ұл, қыз балалардың бәріне тегіи әрі міндстті жалпы және кәсіптік білім беру. Кедей балаларды мемлекет есебі- иен тамақпен, киім-кешекпен жәпе оқу құралдарьтмеп қам- тамасыз ету». Программалық комиссия бұл параграфты алғашта өзгеріссіз қабылдады (14-параграф), алайда оны съездің 31 июльдегі (13 августағы) 18-мәжілісінде талқыла- ғанда: «халыңтың талап етуі бойылша, сабақты апа тілінде жүргізу» деген қосьтмша қабылданды («РСДРП екіпші съезі», 1959, 198-бет). Тіл туралы мәселе жөпіндс жеко пупкт қа- былдаиуымеп байланысты бұл қосымша қажет болмай қал- ды.— 303.
108 Бұл арада программа жобасыиың жұмысшыларды қорғауға қатьтсты бөлімінің 2-параграфы туралы айтылып отьтр, оида хальтқ шаруашылығыпыц барлық салаларьтпда жалдама жұ- мысшыларга, еркек, әйслдерітю бірдей, апта сайьтп кеміпдо


532
ЕСКЕРТУЛЕР
36 сағаттық тұтас демалыс беруді заң жүзінде тағайындау талабы қойылды. Лядов бұл пунктке 42 сағаттық тұтас де- малыс беру талабын енгізуді ұсынды; Либер программада ұсақ өндірістегі бақылау туралы ештеңе айтылмағанын атап өтті. Съезд Лядовтың ұсынысын қабылдады, Либердің түзе- туін қабылдаған жоқ.— 304.
109 Бұл арада программа жобасының жұмысшыларды қорғауға қатысты бөлімінің 12-параграфы туралы айтыльтп отыр, онда «кәсіпкерлердің жалдама жұмысшыларға жеке адамдар меи азаматтар ретінде қарап, олардың тұрмысы меп қызметіне қол сұғуынан қорғау мақсатында,— кәсіпкерлердің жұмыс- шыларға бөлетін тұрғын үйлерінің тазалық жағдайына, сон- дай-ақ бұл үйлердегі ішкі тәртіп пен оларды жалға берудің шарттарына жұмысшылардан сайланатын өкілдердің қаты- суымен жергілікті өзін өзі басқару органдарының бақыла- уын орнату» талабы қойылған болатын. Лядов бұл параграф- қа мынадай ңосымшалар ұсынды: 1) жалдама жұмысшылар істойтін селолық шаруашылықтардың бәрін бақылап отыру үшіп аграрлық инспекция тағайындалсыи; 2) программаның жұмьтсшыларды қорғауға қатысты бөлігінің 1—13-пункттері жалдама еңбекті пайдаланатыи бүкіл ауыл шаруашылығы- иа қолданылсын; 3) жерді жарты пайдаға немесе помещик- тің жерін өңдеп беру шартымен арендаға алғапдар аграрлық инспекциялық бақылауьша алынуға тйісті жалдама жұмыс- шылар деп саналсын. Алғақшы екі қөсымшаны съезд қабыл- дамады, үшіншісін Лядов өзі қайтып алды.— 304.
110 Мартынов аграрлық программа бойынша жарыс сөзде сөз сөйлеп, аграрлық мәселе жөніндегі программа жобасылың сатып алу төлемдері мен кесінді жерлерді шаруаларға қай- тару туралы пуикттері пролетариат партиясы шешуге тиісті міндеттердеи тумайды, қайта «тарихи әділстсіздікті түзету» мақсатын ғана көздейді-мыс деді.— 305.
111 Аграрлық мәссле жөнііідегі программа жобасыньщ «Ал іпа- руаларға ауыр езушілік болып түсіп отырған крепостниктік тәртіптің қалдықтарын жою мақсатында және деревняда тап күресінің еркін өрістетілуі үшін партия мыиаған жетуге күш салатын болады,..» деп көрсетілген кіріспс бөлігін тал- қылаған ксзде бұл түзетуді Ленин епгізді. Съезд түзетуді қа- былдады.— 310.
112 Бұл арада аграрлық мәселе жөніндегі программа жобасы- ның 1-параграфы туралы айтылып отыр, онда «қазіргі уақыт- та алым салынатын сословие ретінде шаруаларға түсіп отыр- ған сатып алу және оброктық төлемдерді, сондай-ақ басқа міндеткерлік атаулыны жою» талабы қойылғая болатын. Ля- дов «пемесе альтм салынатын сословие ретіпдс басқа да село


ЕСКЕРТУЛЕР
533
тоғышарларына» деген сөздерді қосуды ұсынды. Съезд бұл түзетуді қабылдағаи жоқ.— 310.
113 Аграрлық мәселе жөніндегі программа жобасының жаппай кепілдікті және өзінің жеріне қожалық етуде шаруаның қо- лын байлайтын заңдардың бәрін жою қажеттігі айтылған 2-параграфын талқылаған кезде, Мартынов бұл пунктті: «1) қай шаруа болсын жердің құнын өтеуге праволы; сонда қауымның мүдделеріне нұқсан келмейді; 2) қай шаруа бол- сын құпьтіі өтеместеи жерді өзіне иемденуге праволы» деп екі түрлі түсіидіруге болады дей ксліп, ««өзінің жеріне» де- ген сөздерді ңалай түсіну керек?» деп сұрақ қойды. Леиин түсінік беріп сөйлегеннен соң, Мартынов екінші рет сөз алып, өзінің жеке ұсақ-түйектерді емес, қайта жалпы прин- ципті — жердің иесі кім — қауым ба, әлде шаруа ма? — осы- ны айтып отырғаныи мәлімдеді. «Егер қауым болса,— деді Мартынов,— онда біз мұпы экопомикалық дамуға қолайсыз деп тауып, жердің құнын өтеу правосьш жақтаймыз. Егер шаруа болса, онда құнын өтеудің керегі жоқ» («РСДРП екіп- ші съезі», 1959, 235-бет)310.
114 Аграрлық мәселе жөиіндегі программа жобасының 4-пара- графында: «а) крепостниктік правоны жойған кезде шаруа- лардан кесіліп алынған, сөйтіп помещиктердің қолында олар- ды кіріптарлықта ұстаудың құралы болып отырған жерлерді селолық қоғамдарға (экспроприация жолымен немесе — егер бұл жерлер қолдан-қолға көшкен болса — жер иеленуші ірі дворяндардың есебінен мемлекеттің құнын өтеп алуы жолы- мен) қайтару үшін; б) Уралда, Алтайда, Батыс өлкеде және мемлекеттің басқа облыстарында сақтальш қалған крепост- никтік қатынастардың қалдықтарын жою үшін... шаруалар комитеттерін құру» талабы қойылған болатын.
Н. Н. Жордания (Костров) бұл пунктке: «Кавказда шаруа- лар уақытша міндеттілер, хизандар және басқалары ретінде пайдаланып отырған жерлерді шаруалардың меншігіне беру үшін» деген қосымша епгізуді ұсынды («РСДРП екінші съе- зі», 1959, 243-бет). Б. М. Кнунянц (Русов) пен М. Н. Лядов программада Россияиың барлық жерлерінде крепостниктік қатыпастардың қалдықтарын жою қажеттігін жалпы көрсет- се жсткілікті болады деп есептеп, екінші ұсынысты енгізді.
Ленин өзінің сөзінде тоқталып өткен Д. А. Топуридзенің (Карскийдің) түзетуі съезд протоколдарында жазылмағап.
Съезд Жордания енгізген қосымшаны қабылдады.
Хизандар — Грузияда помещиктердің жерінде ерекше шарттармен қоныстанғап шаруалар. Хизандар формальды түрде крепостной шаруалардың қатарына ңосылған жоқ, олардың жеке басы бос болды, бірақ мәңгі-бақи правосыз арендаторлар болып қала берді. 1861 жылғы «шаруалар ре- формасы» хизандарға тараған жоқ; олар помещиктерге бұ-


534
ЁСКЁРТУЛЕР
рынғысынша толық тәуелді болып қалды, помещиктер хизан- дардың міндеткерліктерін өсіріп, олардың отырған учаске- лерін тартып ала берді. Хизандық жағдай Ұлы Октябрь со- циалистік революциясы жеңгеннен кейін жойылды.
Уауытша міндетті шаруалар —1861 жылы крепостпиктік право жойылғанпап кейін де үлесті жерін помещиктен құ- ныіі төлеп ала бастағанға дейін бұл жерді пайдаланғаны үшін огаті түрлі міндеткерлік (оброк немесе барщина) атқа- руга тиісті болғаи бұрьшғы крепостной шаруалар. Жердің құньтп толеу келісімі жасалгап сәттеп бастап мұндай піаруа- лар «уақытша міндеттілер» қатарынан шығып, «меншік иесі- шаруалар» қатарына көшетін.— 311.
115 Программа жобасының 5-параграфында аграрлық мәселе жө- нінде соттарға шамадан тыс жоғары аренда ақысын төмеп- дету және кіріптарлық сипаттағы келісімдерді күшінеп айы- рылды деп жариялау правосын беру қажеттігі айтылды. Программа жобасының жұмысшыларды қорғауға қатысты бөліміпің 16-параграфыида халық шаруашылығының барлық салаларында ңұрамында жұмысшылар мен кәсіпкерлердің өкілдері бірдей мөлшерде болатын кәсіпшілік соттарын құру талабы болды.— 312.
116 Лениннің қарсы пікір айтқан сөздері программа жобасының 5-параграфына аграрлық мәселе бойынша соттарға жердің арепда ақысып тағайындау правосып беру жопіндегі талап- ты кіргізу туралы Либердің ұсыпысьша қарсы бағытталды.— 312.
117 Бұл арада партия уставы 1-параграфының лениндік тұжы- рымы жөнінде айтылып отыр: «Партияның программасын танитын және материалдық қаражатымен де, партия ұйым- дарыньщ біріне жеке басының қатысуымен де партияға көмектесетін әрбір адам партияның мүшесі болып санала- ды» (ІІІығармалар, 7-том, 250-бет). Мартов басқаша тұжырым ұсынды: «Россия социал-демократиялық жұмысшы партия- сының программасын қабылдайтын, партияға материалдық қаражатпен көмектесетін және оньщ ұйымдарының біреуінің басшылығымен партияға үнемі жеке басы жәрдем көрсетіп отыратын әрбір адам РСДРП мүшссі болып саналады» («РСДРП екінші съезі», 1959, 425-бет). Уставтық комиссия- ның 30 июльдегі (12 августағы) мәжілісінде дауыстар екіге бөлініп, уставтың 1-параграфының екі тұжырымыпың екеуі де съездің талқылауына қойылды, тек партияға материал- дық жағынан жәрдемдесу жөніндегі сөздер ғана уставтық комиссияда көпшілік дауыспен алынып тасталды. Съезде Мартовтың тұжырымы қабылданды (мұны жақтап 28 дауыс берілді, 22 дауыс қарсы болды, 1 дауыс қалыс қалды). Съезд партия мүшелерінің партияға материалдық көмек көр- сетуі жөніндегі сөздерді уставтың 1-параграфына көпшілік


ЕСКЕРТУЛЕР
535
дауыспеи енгізді (мұны жақтап 26 дауыс бёрілді, 18 дауыс қарсы болды).
В. И. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кі- тапшасында бұл мәселе жөнінде съезде болған жарыс сөз- дерге және дауыс беруге талдау жасады (қараңыз: Шығар- малар, 7-том, 247—287-беттер).— 314.
118 Устав жобасы 4-параграфыпың бірінші абзацын — партия Со- ветіпің мүшелеріп тағайыпдау жәие Советтің птығып қалған мүшелеріпің орнып толықтыру тәртібіп талқылағанда устав- тық комиссия келісімге келе алмады, сөйтіп съездің қара- уына үш тұжырым ұсынылды.
Л. Мартов neu В. А. Носков (Глебов) ұсынған бірінші тұ- жырымда былай делінді: «Партия Советін Орталық Орган редакциясы мен Орталық Комитет тағайындайды, олар Со- ветке екі мүшеден жібереді; Советтің төрт мүшесі бесінші мүшені шақырып алады; Советтің шығьтп қалған мүшелері- иің орнын оларды тағайыпдаган мексмелер толықтырады».
В. И. Ленип меп В. Н. Розанов (Попов) ұсыпған екінші тұжырым мынадай: «Съезд Орталық Орган редакциясьт меи Орталық Комитет мүшелерінен бес адамнан партия Со- ветін тағайындайды, мұның өзінде онда бұл коллегиялардың әрқайсысынан кемінде екі адамнап болуға тиіс. Советтің шы- ғып қалған мүшелерінің орныи Советтің өзі толықтырады».
Е. Я. Левин (Егоров) ұсынған үшінші тұжырымда: «Съезд Орталық Комитет пен Орталық Орган редакциясының әрқай- сысынан екі адамнан партия Советін сайлайды. Сайланған төрт мүше бірауыздан бесінші мүшені сайлайды; Советтің шығып қалған мүшелерінің орпып оларды ұсынған ұйымдар толықтырады, тек бесіпші мүшенің орны ғапа жоғарыда айтылған тәсілмен толықтырылады» делінді.
Съезде бұл мәселені талқылаудың пәтижесінде мынадай тұжырымдар қабылданды:
«4. Съезд Советтің бесіиші мүшесін, Орталық Комитетті және Орталық Орган редакциясын тағайындайды.
5. Партия Советін Орталық Орган редакциясы мен Орта- лық Комитет тағайындайды, олар Советке екіден мүше жі- береді: Советтің шығып қалған мүшелеріиің орпын оларды тағайындағап мекемелер толыңтырады, бесінші мүшенің ор- пып Советтің өзі толықтырады» («РСДРП екінші съезі», 1959, 426-бет).— 319.
119 Устав жобасы 4-параграфының бірінші абзацын талқылаған- да сөйлеген сөзінде Засулич былай деді: «Советтің төрт мү- шесі бесінші мүшені сайлай алмайды деп қарсылық білдіру- ге негіз жоқ: егер Совет секілді мекеме бесінші мүшесін өзі сайлап ала алмаса, опда бұл мекеме жұмыс істеуге жалпы қабілетсіз болғаны» («РСДРП екінші съезі», 1959, 296-бет).— 319.


536
ЕСКЕРТУЛЕР
120 Бұл арада партия уставы жобасының 10-параграфы туралы айтылып отыр: «Партияның әрбір мүшесі жәие партиямен нендей бір істес болған қандай адам болсын Орталық Коми- тетке немесе Орталық Орган редакциясына, немесе партия съезіне өзінің өтініші түпнұсқа күйінде табыс етілуін талап етуге праволы» («РСДРП екінші съезі», 1959, 426-бет). Ленин сөзі осы тұжырымнан «және партиямен нендей бір істес болған қандай адам болсын» дегеп создерді алып тастау жө- ніндегі Мартовтың ұсынысына қарсы бағытталған. Мартов- тың ұсынысы қабылданбады.— 319.
121 Бұл сөздің партия уставы жобасының 12-параграфына қатьь сы бар, онда партияның коллегиялық мекемелеріне, оның ішінде Орталық Комитет пен Орталық Органға кооптация жасау туралы айтылған болатын. Ленин «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітабында былай деп жазды: «Мүше- лер алу тәртібінің өте қатаң болуын да (2/3 орнына 4/s), ко- оптация жөнінде бірауыздылық болуын да, орталық оргап- дарға кооптация жасағанда өзара бақылаудың болуын да,— орталыц органдардьщ мушелер цурамы туралы мэселе жө- нінде азшылыц болып ңалғанда біз мұның бәрін қорғай бас- тадық» (Шығармалар, 7-том, 308—309-беттер). Мартов кооп- тация жасағанда бірауыздылық болуын және Орталық Ко- митет пен Орталық Органның өзара бақылау жасауын талап етуді уставқа енгізу жөиіндегі ұсынысқа қарсы шы- ғып, сөз сөйледі. Ленин съездегі осы кезеңде қалыптасқан жағдайды кейіннен былай сипаттацы: «Әрине, бізді аңдып жүріп, алдап кетуі мүмкін деген қауіп бізде болды. Сондық- тан екі жақ өзара келісіп орталық мекемелерге кооптация жасау, сөйтіп партияға олардың жұмысында бірлікті қамта- масыз ету қажет болды. Осы мәселеге бола тағы да күрес басталды... Табанды, адал искрашыл министрлік құру қажет болды. Осы пунктте біз тағы да таяқ жеп шықтық. Орталық мекемелерге өзара келісіп кооптация жасау пункті жүзеге аспай қалды. «Батпақ» қостаған Мартовтың ңателігі бұрын- ғыдан айқын көрініп қалды. Сол кездеи бастап одақ әбден қалыптасты және біз жеңіліп ңалу қаупіне ұшырағандықтап мылтығымызды мықтап оқтауға мәжбүр болдық. Бунд пеи «Рабочее Дело» отырып алып, өздерінің дауысымен съездің тағдырын шешті. Осыдап келіп батыл, қатты күрес туды» (Шығармалар, 7-том, 70—71-бсттер).— 320.
122 Е. Я. Левин (Егоров) партияның коллегиялық мекемелеріне кооптация жасау үшін қажетті көпшіліктің қайсыбір цифр- мен (2/3 немесе 4/5) шектелуіие қарсы шығып, дәлелді қар- сылық айтылмаған жағдайда мәселе жай көпшілік дауыспен шешілуі мүмкін деп санады.— 320.
123 Е. Я. Левин (Егоров) устав жобасында партия Советіне пар- тиялық орталықтарға кооптация жасау мәселесін шешу пра-


ЕСКЕРТУЛЕР
537
восын беру туралы пункт болмауы себепті өзінің сөзінде оиы «кемтар» жоба деп атады,— 320.
124 Бұл арада партия уставының 12-параграфына Орталық Ко- митетке және Орталық Оргап редакциясына тек партия Со- ветінің барлық мүшелерінің келісім беруімен ғана коопта- ция жасалуыиа жол беруге болатыны туралы пункт қосу жөніндегі Лениннің ұсыиысына қарсы шыққан Троцкий мен Мартовтың сөздері туралы айтылып отыр.— 322.
125 Устав жобасының 12-параграфын талқылағанда Мартовтың енгізген мына ұсынысы туралы айтылып отыр: «Егерде Ор- талық Комитетке немесе Орталық Орган редакциясына жа- ңа мүшелерді алғанда бірауыздан кооптация жасалуына қол жетпесе, мүше алу туралы мәселе Советтің қарауына берілуі мүмкін, сөйтіп ол тиісті коллегияның шешіміне кассация жа- саған күнде, түпкілікті шешімді жай көпшілік дауыспен қа- былдай алады» («РСДРП екінші съезі», 1959, 311-бет).— 322.
126 Мартовтың мына сөздері туралы айтылып отыр: «Мен азшьь лықтың шешіміне риза болмаған көпшілікке Советтің шыға- ратын шешіміне жүгіпу правосы берілуін ұсынамын» («РСДРП екінші съезі», 1959, 311-бет). Мартовтың түзетуін съезд қабылдады (оны жақтап 24 дауыс берілді, 23 дауыс ңарсы болды).— 322.
127 Ленип өзінің сөзіиде уставқа 13-параграфты («Орыс револю- циялық социал-демократиясының шетелдік лигасын» РСДРП- ньщ бірден-бір шетелдік ұйымы ретінде тану және оньщ міидеттері туралы) еигізбеуді, бұл параграфты партияның Орталық Комитетінің (Глебов) немесе партия Советінің (Дейч) талқылауына тапсыруды ұсыпған В. А. Носков (Гле- бов) пен Л. Г. Дейчке жауап береді. Съезде уставтың 13-па- раграфы 31 дауыспеп қабылданды, 12 дауыс қарсы болды, 6 дауыс қалыс қалды.— 323.
128 Съезд Шетелдік лиганы РСДРП-ның шетелдегі бірден-бір ұйымы ретінде тану жөніндегі уставтың 13-параграфын бе- кіткеннен кейін «Шетелдегі орыс социал-демократтары ода- ғының» делегаттары Мартынов пен Акимов съездің бюросы- на дауыс беруге қатысудан бас тартатындарын, съезде тек бұрынғы мәжілістердің протоколдарын тыңдау және оларды жариялаудың тәртібін талқылау үшін ғана қатыспақшы екенін мәлімдеді. Бұл мәлімдеме 5(18) августағы съездің 27-мәжілісінде жариялаиды. Съезд Акимов пен Мартыновқа өздерінің мәлімдемесін қайтып алуды ұсынды, бірақ олар бұл ұсынысты қабылдамай, съезден кетіп қалды.
Ленин қарардың жобасын съезге ұсынбады. Жобаның қол- жазбасын ол өз қолымен үстітісн сызып тастаған. Бұлай етіл-


538
ЕСКЕРТУЛЕР
ген себебі, бәлкім, съезд бюросының бұл мәселені съездің талқылауына қоюды ұйғаруынан болуы мүмкін.—324.
1?£' Төменде жарияланып отырған Мартовтың қарарына қосым- ша және жеке топтар туралы, әскердегі жұмыс туралы, ша- руалар арасындағы жұмыс туралы қарарлардың жобалары сияқты, Бундтың РСДРП-дан шығуы туралы қарардың жо- басын да Ленин съезге ұсынғап жоқ. Соңғы екі мәселе съезде талқыланбады. Шетелдік лиганың II съезінде 1903 жылы 13(26) октябрьде РСДРП-ның II съезі туралы жасаған баяндамасында Ленин былай деді: ««Батпақ» тарапынан ке- дергіліктер мен қарсылық болғандықтан бізге Tagesordnung- тая толып жатқан маңызды пункттерді алып тастауға тура келді; сонымен, тактика жөніндегі мәселенің барлығын тегіс талқылауға бізде уақыт қалмады» (ПІығармалар, 7-том, 72- бет).— 327.
130 Бунд съездің талқылауына ұсынған Бунд уставының 2-па- раграфын ңабылдамау жөніндегі съездің 1903 жылы 5(18) августа қабылданған шешімі жөнінде әңгіме болып отыр. Бұл параграфта былай делінген-ді: «Бунд — еврей пролета- риатьтның өз қызметінде қайсыбір аудандық шеңбермен шек- телмейтіи социал-демократиялық ұйымы және партияға оның бірден-бір өкілі ретінде кіреді» («РСДРП екінші съезі», 1959, 51-бет). Бұл параграфтың принциптік сипаты бар еді, сондықтан ол съездің талқылауына бірінші болып ңойылды. Бундтың делегаттары съездің шешіміне наразылық білдіру есебінде Бундтың РСДРП-дан шығатынын мәлімдеп, съезден кетіп қалды.— 327.
131 «Ерік» — өзін «революциялық социал-демократиялық ұйым» деп атаған шетелдік топ. 1903 жылдың февралында бұл топ «революциялық социал-демократиялық «Ерік» ұйымынан — революционерлерге» атты листовка шығарып, онда халық- тың барлық топтары арасыщдағы саяси үгіттің және социал- демократтарды социалист-революционерлермен біріктірудің міндеттері қойылды. «Ерік» тобы РСДРП-ға кірген жоқ. РСДРП II съезі «Куклин баспасының тобы және «Ерік» тобы туралы» қарар қабылдады, онда былай делінді: «...съезд аталған екі ұйымның екеуі де партияның құрамына кірмей- ді, демек, олардың ұйымдасқан россиялық социал-демокра- тиямен ортақ ештеңесі жоқ деп көрсетеді. Бұдан былайғы жерде бұл топтардың партияға қатынасы туралы мәселені, егер олар мұндай мәселе қоятын болса, партияның Орталық Комитеті шешеді» («РСДРП екінші съезі», 1959, 439-бет). РСДРП II съезінеи кейіп көп кешікпей бұл топ өзінің өмір сүруін тоқтататынын және топтың мүшелері РСДРП-ға қо- сылатыпын мәлімдеді; бұл туралы хабар 1903 жылы 7 ноябрьде «Искрапың» 52-померіидо басылды.— 329.


ЕСКЕРТУЛЕР
539
132 Ленин бұл сөзін съездің 31-мәжілісінде «Искра» редакция- сын сайлағанда сөиледі. Осы мәжілістің протоколын съөздің 35-мәжілісінде бекіткен кезде Лениннің келісімі бойынша оның сөзінің текстіне өзгеріс енгізілді. «Жолдастар! Мартов- тың сөзі таңқаларлықтай шыққаны соншалық, мен оның мәселені қойысына ңарсы батыл наразылық білдіруге мәж- бүр болғалы тұрмын» деген сөздерден бастап «...саяси ұғым- дарды тым оғаш шатастырушьтлықты ғана дәлелдейді» деген сөздер қоса алынып тасталып, мына текстімен алмасты- рылды:
«Мартовқа жауап беруіме съезден рұқсат сұраймын.
Мартов жолдас мұндай вотум оның саяси беделіне дақ тү- сірді деді. Сайлаудың саяси беделді қорлаумен ортақ еште- ңесі жоқ. («Дұрыс емес! Жалған!» деген дауыстар ес- тіледі. Плеханов пенЛенин үзіліске қарсы наразылық білдіреді. Ленин секретарьлар- дан Засулич, Мартов және Троцкий жолдас- тардың оның сөзін үзіп жібергенін прото- колға епгізуді өтінеді, о н ы ң сөзін неше рет үзгенін жазып қоюды өтінеді.)»
Алайда, бұл түзетуге келісім бергенімен, Ленин съезде мынадай мәлімдеме жасады: «Костич пен Панин^ жолдастар- дың түзетулеріне келісе отырып, менің айтпақ ойым Мартов жолдастың өзінің қалған жолдастарынсыз редакциялық үш- тікке кіруді өзі үшін қорлау деп санайтынында екенін мә- лімдеймін» («РСДРП екінші съезі», 1959, 372, 392—393-бет- тер). Бұл томда Лениннің сөзі өзі ңалай жазып, съезде сөй- ленген күйінде басылып отыр.— 332.
133 В. И. Ленин әзірлеген Tagesordnung-тө (күн тәртібінде) «Партияның Орталық Комитетін және Орталық Орган редак- циясыіі сайлау» деген пункт 24-пункт болса, съезд қабыл- даған күн тәртібінде ол 18-пункт болды.— 332.
134 Екі үштікті (Орталық Комитет пен Орталық Органға) сай- лаудың жоспарын Ленин съезге дейін көп уақыт бұрын өзі әзірлеген съезд күн тәртібіне түсініктемеде тұжырымдаған болатын (қараңыз: осы том, 432—433-беттер). Кейіннен Лениннің жазғанындай, бұл жоспар «1) редакцияны жаңа- лауды көздеді, 2) партиялық мекемеге лайықсыз болатын бұрынғы үйірмешілдіктің кейбір белгілерін редакцияда қал- дырмай жоюды көздеді (егер жоятын түк болмаса, онда ал- ғашқы үштікті ойлап шығарудың қажеті болмаған болар еді!), ақырында, 3) әдеби коллегияның «теократиялық» бел- гілерін жоюды көздеді (үштікті кеңейту туралы мәселені шешуге көрнекті практиктерді қатыстыру жолымен жою)» (Шыгармалар, 7-том, 321—322-беттер).
Съездің 30 және 31-мәжілістеріидс «Искраның» бұрынғы редакциясьш (Леииіт, Плехатюв, Мартов, Потрссов, Засулич,


540
ЕСКЕРТУЛЕР
Дейч) бекіту жөніндегі ұсынысты қолдаған Мартовтың жақ- тастары мен съездің үш редакторды еркін түрде сайлауын жақтаушылардың — табанды искрашылдардың арасында кү- рес кең өрістеді.
Съезд көпшілік дауыспен редакцияны үш адамнан сай- лауға шешім қабылдады. Орталық Орган редакциясына Ленин, Плсханов және Мартов сайланды. Сайлаудан соң бір- ден-ақ Мартов редакцияда жұмыс істемеймін деп мәлімдеді. Орталық Орган редакциясып сайлаумен байлаиысты съезде болған күресті Лепин «тоғышарлыцтыц партиялыцпен күре- сі, барып тұрған нашар «цара бастың мудделерініц» саяси ой-пікірмен күресі, бииіаралыу сөздердіц революциялыц бо- рыш жөніндегі жұртқа мәлім ұғымдармен күресі болды» (Шығармалар, 7-том, 329-бет) деп сипаттады.— 333.
135 Бұл арада Лениннің өзі әзірлеген съезд күн тәртібінің 24- пунктіне түсініктемесі (қараңыз: осы том, 432—433-беттер) жөнінде айтылып отыр. Ленин бұл түсініктемедегі соңғы сөйлемді Мартовтың ескертпелерінен кейін қызыл сиямен жазған,— 333.
136 Бұл арада съезде Орталық Комитетті ,сайлау кезеңіне, «сол- қылдақ» искрашылдар бөліиіп шығып, Бундтың делегаттары мен екі рабоче-делошыл съезді тастап кеткеннен кейін бір- жолата қалыптасқан искралық көпшілік туралы айтылып отыр.— 336.
137 Б. М. Кнупяиц (Русов) партияның Орталық Комитетіи сай- лауға кірісу жөнінде ұсыпыс енгізді.— 336.
138 Плеханов болмашы редакциялық түзетулер енгізген қарар- дың бұл жобасы Леиин мен Плехановтың атыиан 10(23) ав- густа съсздің 37-мәжілісіне ұсыпылды. Съезд қабылдаған қа- рарда жобаның екінші бөлегі Мартовтың ұсынысы бойыиша «Съезд Орталық Комитетке Бонч-Бруевич жолдастың баяп- дамасындағы ұсыныс туралы мәселемен шұғылдануды тапсырады» («РСДРП екінші съезі», 1959, 401-бет) деген сөз- дермен алмастырылды. Қарар жобасының қолжазбасында, Ленин мен Плехановтың қолынан басқа, съездің басқа он бір делегатының қойған қолдары бар.— 337.
139 Съезд либералдарға көзқарас туралы мәселе жөнінде екі қарар қабылдады: біріншісін Потресов (Старовер), екінші- сін Леиин, Плеханов және съездің басқа 13 делегаты ұсын- ды (Ленин түзету енгізген Плехапов әзірлеген жоба — қара- ңыз: Лениннің VI жипағы, 177—178-беттер).
«...Бір жағынан либералдармен «келісудің» соңына түскен (және тіпті мезгілсіз түскен),— деп жазды кейіннен Ленип,— ал екіпші жағьтнаті мұпдай келісімдердің, либерал- дардың мүлдем орьтндауына болмайтьш жалғаіі шарттарыя


ЕСКЕРТУЛЕР
541
қойғап Старовердің шатасқан қарарынан гөрі, либералдық «Освобождениенің» революцияға қарсы жәие пролетариатқа қарсы сипатын атап көрсеткеп Плехановтың қарарында бұ- рыиғы «Искраның» көзқарастары анағұрлым жақсы айтыл- ғаиын көрсетсем де жеткілікті» (Шығармалар, 7-том, 525- бет)338.
140 «Вестник Финансов, Промышленности и Торговли» («Фи- нанс, Өнеркәсіп және Сауда Хабаршысы») — патшалық Рос- сия Финанс мипистрлігінің апталық журпалы; Петербургте 1883 жылдың ноябрінен 1917 жылға дейін шығып тұрды (1885 жылдың январына дейін «Финапс министрлігі жөнін- дегі үкімет жарлықтарының көрсеткіші» деген атпен шық- ты). Журналда үкімет жарлықтары, экономикалық мақала- лар мен шолулар басылды.— 343.
141 Лепин бұл арада 1903 жылы июльде Одессада болған жап- пай саяси стачканы айтып отыр; бұл стачка 1903 жылдың жазында Россияның оңтүстігіне түгелдей дерлік тарап, 1905—1907 жылдардағы революцияның жаршысы болған жап- пай саяси стачкалардың бір буыны еді. Стачканы котел цехының бір жұмысшысын заңсыз жұмыстан шығаруға на- разылық білдіру ретінде Үлкен вокзал мен темір жол шебер- ханаларының жұмысшылары бастады. Көп кешікпей темір жолшыларға порт, тас қопаратын жер, цемент заводы, проб- ка заводы, қағаз-джут фабрикасы жәие басқа өнеркәсіп орындарының жұмысшылары қосылды. Ңалалық транспорт, электр станциялары, газ заводы, иаубайхаиалар, сауда орын- дарының жұмысшылары жұмысты тоқтатты.
Одессадағы зубатовтық ұйым — «Тәуелсіз жұмысшы пар- тиясының комитеті» жұмысшыларға біршама ықпал жүргі- зетін-ді, ол стачканың саяси стачкаға ұласуына жол бермеу- ге тырысты. Алайда жұмысшылар «тәуелсіздердің» саясатын тез әшкереледі. Ереуіл қозғалысына басшылық етуді Одесса социал-демократиялық комитеті өзіпің қолына алып, бұл стачканың айқын саяси талаптар қойылғап жаппай стачка- Ғсі ұласуыпда зор роль атқарды. Одесса социал-демократия- лық комитеті жұмысшылардың қоятын талаптарыи айтып, оларды самодержавиені құлату үшін күреске шақырғаи листовкаларды үиемі шығарып тұрды, фабрикалар мен за- водтарға өзінің үгітшілерін жіберді, жаппай митиигтер мен саяси демонстрациялар ұйымдастырды. Зубатовшылдар жеңі- ліске ұшырады. Жұмысшылардың таптық сана-сезімінің өсуі үшін бұл стачканың орасан зор маңызы болды.— 346.
142 «Дегені болмады!..» атты мақала «Революционная Россия» газетінің 1903 жылғы 20 августағы 30-номерінде басылған «Редакциядан» деген заметкаға жауап ретінде жазылды және «2 апрель ісімен» (студент С. В. Балмашевтың 1902 жылы 2 апрельде ішкі істер министрі Сипягинді өлтіруі)


542
ЕСКЕРТУЛЕР
байланысты «Искра» мен «Революционная Россияііьщ» ара- сында туған айтыстың жалғасы болды.— 363.
143 В. И. Ленин «Р еволюцияшыл жастардың міндеттері» деген мақаласын «Студент» газеті редакциясының өтініші бойынша жазды; мақала 1903 жылдың сентябрінде газеттің 2—3-номе- рінде, «Еркін трибуна» бөлімінде басылды. Мақалаяың «Бі- рінші хат» деген тақырыпіпасы бар. Бірінші хаттың пост- скриптумынап жәпе революцияптыл жастардың міітдеттері туралы хаттардың жоспарыпап (қараңыз: осы том, 471— 472-беттер) көрініп отырғаиындай, Ленин осы тақырыпқа жазбақшы болған басқа хаттар, тегінде, жазылмаған болу керек.
«Революцияшыл жастардың міидеттері» дегеп мақала «Студент» газетінен жеке оттиск етіліп басылды және (постскриптумнан басқасы) «Студенттерге. Революцияшыл жастардың міндеттері (социал-демократия және интеллиген- ция)» деген тақырыппен мимеографта жеке басылым болып шықты. Мақаланы Москва университетінің студенттері лито- графиялық әдіспен басып шығарды. Кітапша Россияда кең тарады. Полиция департаментіпің 1904—1905 жылдардағы то- лық емес мәліметтеріне қарағанда кітапшаның жеке данала- ры тұтқындау және тінту жүргізген кездерде Екатеринослав- та, Н.-Новгородта, Ңазанда, Одессада, Смоленскіде және Минск губерниясында табылған.— 370.
144 «Студент» — революцияшыл студенттердің газеті, барлығы 2 номері (1 және 2—3-номерлері) шықты. Бірінші помері әуелі Россияда басыла бастады, бірақ баспаханада копфиске- ленді; екінші рет бұл номері 1903 жылдың апрелінде Жене- вада басылды, газеттің 2—3 (қосарлаиған) номері Цюрихте шықты.
Ленин айтып отырған редакциялық мәлімдемеде былай делінді: «Орыс оппозициялық партияларының біріне де қо- сылмастан... редакция өз органының беттерін революциялық күрестің теориялық және практикалық мәселелерін байыпты түрде талқылау үшін орыс революциялық ой-пікірінің тіпті мүлде қарама-қарсы бағыттарының өкілдеріне беруді тиімді деп табады және мұның өзінде студенттердің идоялық бірі- гуіне қажетті әрі цуатты фактор есебінде оларда белгілі бір тұтас саяси жәпе социалистік революциялық козқарас қа- лыптастыруды әрдайым мақсат тұтады».— 370.
145 Бұл арада Москвадағы тұңғыш маркстік үйым — Москва «Жұмысшы одағының» 1896 жылы 3(15) ноябрьде студент- терге арнаған үндеуі туралы айтылып отыр.— 379.
146 Бұл арада Ленин ауыл шаруашылығы өнеркәсібінің мұқтаж- дары жөніндегі Воронеж уездік комитетінің екі мүшесі Н. Ф. Бунаков пен G. В. Мартыновтың осы комитеттің 1902


ЕСКЕРТУЛЕР
543
жылғы 26 августагы (8 сентябрьдегі) мәжілісінде сөилеген оппозициялық пікірдегі сөздері туралы айтып отыр. Осы сөз- дерге байланысты Мартынов Архангельск, Бунаков Новгород губернияларына жер аударылды.
Воронеждегі оқиғалар туралы хабар, сондай-ақ Бунаков- тың сөзі мен мәжілісте Мартынов оқып берген мәлімдемө хат 1902 жылдың 1 декабрінде «Искраның» 29-номерінде ба- сылды.— 392.
147 Бұл арада орта шаруаларды (2 миллиоп шаруашылық) ке- дей шаруалар (6V2 миллиоіі шаруашылық) жағына тарту жөнінде әңгіме болып отыр.— 396.
148 Бүл арада Россиядағы аграрлық құрылысты В. И. Лениинің төрт горизонталь полосамеи графикалық түрде бейиелегені туралы айтылып отыр: біріншісі — 0,1 миллион помещиктер шаруашылықтары, екіншісі — IV2 миллион бай шаруалар шаруашылықтары, үшіншісі — 2 миллиоп орта шаруалар жә- пе төртіншісі — 6V2 миллиои кедей шаруалар шаруашылық- тары (қараңыз: осы том, 412-бет).— 398.
149 Ленин келтірген 48,6 процент цифры 1893—1894 жылдарда бай шаруалар шаруашылықтарының 16,5 проценті иемденген ауыл шаруашылығындағы аттардың жалпы саиының про- центін көрсетеді. Селолық қоғамдарда аттардың бөлінуі ту- ралы көшіріп алынған деректерден (қараңыз: осы том, 408- бет) мына жағдай байқалады: 1893—1894 жылдарда үш аты бар үйлер 8,7 процент болса, олардың мепшігінде аттардың
18.8 проценті болды, төрт және одаи артық аты бар үйлер
7.8 процент болса, олардың меншігіиде аттардың 29,8 про- центі болды. Тұтас алғаида бұл топтағы бай шаруашылық- тар 16,5 процент, ал олардың меншігінде барлық аттардьщ 48,6 проценті болды. 1888—1891 жылдарға сәйкес келетін мә- ліметтер алу үшін Ленин статистикалық деректерді топтау- дың (екіиші рет топтау әдісі деп аталатын) өз әдісін қол- данды. Ленин кітапша жоспарларының бірінің жиегіндегі бос жерге мынадай есептер жазған:
«10,6
5,3 9,4
11,4 37,4
16,7 46,8»
Бұл есептерді 1888—1891 жылдарда аттардың бөлінуі ту- ралы мәліметтермеи салыстырудан мынадай жағдай анықта- лады: бай шаруалар шаруашылықтары тобы 16,7 процент (бұл 1893—1894 жылдардағы тиісінше деректерге, яғни 16,5 процент деген мөлшерге өте жақын), мүны Лениті төрт жә-


544
ЕСКЕРТУЛЕР
не одан көп аты бар 11,4 процент үйлерді үш аты бар үй~ лердің жартысымеп, яғни 5,3 процентімен қосу арцылы ал- ды. Алайда, Ленин аттардың 46,8 процентіпе сәйкес келетін шаруашылықтардың 16,7 проценті мөлшерімен шектеліп қалмады, сөйтіп 1888—1891 жылдарда бай шаруалар шаруа- шылығының 16,5 процентінде аттардың 46,6 проценті болған- дығын аталған әдістің көмегімен анағұрлым дәл есептеп шы- ғарды.— 401.
150 Европалық Россияның 49 губерниясы бойьшша 1888 және 1891 жылдардағы мәліметтер екі деректемедеи: 31 губерния бойынша 1888 жылғы мәліметтер «Россия империясының статистикасы. XX. 1888 жылғы әскери-аттар санағы» (Спб., 1891) кітабынан, 18 губерния бойынша 1891 жылғы мәлімет- тер «Россия империясының статистикасы. XXXI. 1891 жылғы әскери-аттар санағы» (Спб., 1894) кітабынан алынды. Бі- рінші кестедегі оң бағанадағы цифрлар әр топ бойынша 1 үйге келетін аттың санын көрсетеді.
1893—1894 жылдардың мәліметтері — «Россия империясы- ның статистикасы. XXXVII. 1893 және 1894 жылдардағы әс- кери-аттар санағы» (Спб., 1896) кітабынан алынды.—408.
151 Бірінші графиктің оң жағындағы цифрлар мен екінші жәие үшінші графиктердің сол жағыидағы цифрлар шаруашылық- тардың миллион есебімен алғандағы санын көрсетеді; екін- ші графиктің оң жағындағы цифрлар да,— миллион есебімен алғандағы аттардың саны.— 410.
152 В. И. Ленип бұл кітапшапы жазған жоқ.— 413.
153 Бұл арада «Социалист-революционерлер партиясының Ша- руалар одағынан Россиядағы революциялық социализмнің барлық қызметкерлеріне» арналған программалық үндеу ту- ралы айтылып отыр; бұл үндеу 1902 жылы 25 июньде «Ре- волюционная Россия» газстінің 8-номерінде жарияланды. Тө- менде, С бөліміиің 3-пунктінде, Лепип тағы да осы үидеу жайында айтады.— 415.
154 Бұл арада А. Н. Потресовтың «Осы замапғы весталка (Осы күпгі журналистика туралы этюдтерден)» деген мақаласы туралы айтылып отыр. Бұл мақала «Ст.» деп қол қойылып, 1901 жылғы декабрьде «Заря» журналының 2—3-иомерінде басылды.— 416.
155 «Народное Дело» («Халықтық Іс»)—социалист-революцио- нерлер партиясының әйгілі органы; жинақ түрінде (1-номе- рі — газет) басылды. 1902—1904 жылдарда Женевада шығып тұрды; барлығы 5 номері шықты.— 418.
156 Бұл арада 1902 жылы сентябрьде «Революциоиная Россия»


ЕСКЕРТУЛЕР
545
газетінің 11-номерінде басылған ««Искраның» айтысы жөнін- де» деген мақала туралы айтылып отыр.— 419.
157 Ленин бұл арада гектографиялық әдіспен шығарылған «Впе- ред» мерзімді басылымының 1902 жылғы 15 сентябрьдегі 5- номерінде «G.-p.» деп қол қойылып басылған (тақырыпсыз) мақала туралы айтып отыр. Оны Петербургтегі халықшыл- дық бағыттағы «Вперед» үйірмесі шығарды.— 419.
158 Лепин бұл пупктте 1902 жьтлы июпьде «Революциониая Рос- сия» газетінің 7-померіндс басылғап «Біздің программадағы терроршылдық элемеит» деген мақаладан цитат келтіреді.— 419.
159 Бұл арада 1902 жылы октябрьде «Революционная Россия» газетінің 12-номерінде басылған «Үкіметтің айуандық әре- кеттеріне ңалай жауап беру керек?» деген мақала туралы ай- тылып отыр,— 420.
160 В. И. Ленин мақаланы бұл жоспар бойынша жазған жоқ.— 422.
161 «<<Искра» уйымыныц цызметі туралы РСДРП II съезіндегі баяндамага заметкалар» осы мәселе жөнінде съезде жасала- тын баяпдаманың негізі етіп алыпды, бұл баяндаманы Н. К. Крупская жазды. В. И. Ленин баяндаманы қарап шы- ғып, оғаи болмашы редакциялық түзетулер епгізді. Съездің протоколдарында «Искрапың» баяндамасын съезде Мартов оқып берді деп көрсетілгеи, бірақ баяндаманың тексті де, оны секретарьдың жазғаидары да сақталмағаи.
Крупская жазған баяндама бірінші рет 1928 жылы «Про- летарская Революция» журналыпың 1-номерінде жариялан- ды.— 424.
162 Бұл арада «Россия социал-демократтарыиың паразылығы» (қараңыз: В. И. Леиин. Шығармалар толық жинағы, 4-том, 175—189-беттер) туралы айтылып отыр.— 424.
163 Бұл арада 1900 жылдың басында В. И. Ленин айдаудан қай- тып келген соң, шетелде жалпы орыстық астыртын маркстік газет ұйымдастыру мақсатында, оның инициативасымен құ- рылған топ туралы айтылып отыр, бұл топтың құрамында: В. И. Лепип, Л. Мартов және А. Н. Потресов болды.— 424.
164 Әңгіме РСДРП Екатеринослав комитетінің инициативасы бойынша, Бундтың және «Шетелдегі орыс социал-демократ- тары одағының» ңолдауымен 1900 жылдың басында РСДРП екінші съезін шақыруға жасалған әрекет туралы болып отыр. Съезд 1900 жылдың көктемінде Смоленскіде шақыры- лады деп жобаландьт. Ленин мен «Еңбекті азат ету» тобының мүшелері бұл әрекетті мақұлдағаті жоқ, өйткені съездің ша-


546
ЕСКЕРТУЛЕР
қырылуын асығыстық болады деп санады. л^лайда «Еңбекті азат ету» тобы съезге қатысудан бас тарту мүмкін емес деп есептеді, сөйтіп онда өзінің өкілі болуды В. И. Лөнингө тап- сырып, шетелден оған мандат жіберді. 1900 жылдың ап- рель — майында бірқатар социал-демократиялық ұйымдарда жүргізілген көптеген тұтқындау әрекеттері салдарынан съезд болған жоқ.— 424.
165 Бұл арада берілген кезеңдерге бөлу мына фактілерге байла- ііысты: Ленин 1900 жылдың февралында, айдаудан қайтып келген соң, «Искраны» шығаруға әзірлік жұмыстарына кіріс- ті; 1900 жылдың декабрінде «Искраның» бірінші номері шықты; 1902 жылдың январында Самарада искрашылдардың съезі болды, онда «Искраның» россиялық ұйымының бюро- сы құрылды; 1902 жылдың февралында охранка бөлімшесі искрашылдар арасында жаппай түтқындау жүргізді.—- 424.
166 «Лошади» — искрашылдардың бакулік тобының астыртын аты, бұл топтьщ мүшелері 1901 жылы «Искра» мен искралық әдебиетті шетелден Россияға жеткізіп, Бакудегі астыртыи баспаханада «Искраның» басылып шығарылуын ұйымдас- тырды. Астыртын әдебиет Вена арқылы Персияға (Тавриз- ге) тасымалданды, ал одан аттармен Бакуге жеткізілді (бұл топтың «лошади» деген астыртын аты осыдан шыққан). Топ- тың құрамына Л. Б. Красин, В. 3. Кецховели, С. Я. Аллилу- ев, В. А. Шелгунов, Л. Е. Гальперин жәпе басқалары Kip- Ai.— 424.
167 Бұл арада «Искраны» және искралық астыртын әдебиетті шетелден Россияға жеткізуді ұйымдастыру туралы айтылып отыр. Әдебиетті жеткізу ісімен құрылықтағы және теңіз жолдарымен жүретін арнайы тасымал топтары және жеке адамдар шұғылданды.
Жоғарыда атап өтілген латыштар — Цюрихтөгі латыш сту- денттері тобы — Э. Ролау, Э. Скубик және басқалары астыр- тын әдебиетті Россияға Прибалтика арқылы жеткізді. Кейін- нен анықталғанындай, бұл топтьщ жүмысы туралы жандарм- дарда мәліметтер болған; латыштардың 1900 жылдың декабрі мен 1901 жылдың июнінде Россияға апара жатқан искралық әдебиеті конфискеленді.
Жоғарыда аталған поляктар тобының жұмысы туралы мә- лімет жоқ.
«Чемодандар» — астыртын әдебиетті қос түпті жол чемо- дандарымен тасу тәсілдерінің бірі.— 425.
168 Бұл документте съездің регламенті мен күн тәртібі егжей- тегжеплі белгіленген. Документтің бірінші бөлігі (А бөлімі) съезд қабылдаған регламенттіц негізі ретінде қабылданды. Документтің екіипті бөлігі (Б бөлімі), В. И. Лсниннің айтуьшша, түсшіктерімеп қоса «съезден көп бурын б ар -


ЕСКЕРТУЛЕР
547
л ы искрашылдарға және съездің барлъің. мушелеріне мә- лім болған» (Шығармалар, 7-том, 17-бет) Tagesordnung-тьің (күн тәртібінің) жобасы болыд табылады.
Жарияланып отырған документтің бастапқы текстін Ленин толықтырып, оида Мартовтан және, бәлкім, документпен та- нысқан басқа искрашылдардан да алынған ескертпелерді ес- керді. Документтің тексті кейіпгі толықтырулары және өзге- рістерімеп қоса толық беріліп отыр,— 426.
169 Бұл документте съезд құрамының және съездегі топтардың арақатынасының Ленин съезд ашылмас бұрын жасаған ал- дын ала есебі көрсетілген. «Дауыстар саны» графасында съезде әрбір ұйым ие болған дауыс саны көрсетілген. «Кел- гені» графасында кесте жасалып жатқан кезде Женеваға ке- ліп үлгерген делегаттардың саны көрсетілген. «+? —» таң- басымен белгіленген графадағы «+» таңбасының астындағы цифрлар искрашылдардың дауыс санын, «?» — таңбасының астындағы цифрлар қай бағыт ұстайтынын анықтамаған де- легаттардың дауыс санын, «—» — таңбасы астындағы цифр- лар антиискрашылдардьщ дауыс санын көрсетеді. Кейбір ретте бұл графада келген делегаттардың ғана емес, сондай- ақ келуге тиісті делегаттардың жорамал позициялары да есептелген. Соңғы графадағы цифрлар, тегі, искрашылдардың «табандылар» (дәйектілер) және «солқылдақтар» болып жік- теле бастауын көрсететін болар.— 434.
170 РСДРП Тверь комитетінің делегаттары съезге қатысқан жоқ, ойткені Тверь комитеті Солтүстік одаққа кірді де, осы одақ- тың делегаты оның да өкілі болды.— 434.
171 РСДРП Нижегород комитетінің делегаттары съезге келген жоқ.— 434.
172 Кавказдан келген делегаттардың съезде сегіз дауыс емес, алты дауысы болды. Ленин, иольді алтыға түзеткенімен, бұ- рын жазып қойған екі деген цифрын сызып тастамаған.
Бұл графаның қорытынды цифрларында Кавказдан кел- гендердің дауыс санының түзетілгені ескерілмеген.— 434.
173 Бастапқы 32 цифрының орнына Ленин 36 қорытынды циф- рын жазған. Онда Нижегород комитеті делегаттарының (екі дауыс) келмеуімен және Кавказдан әуелі жазылған екі да- уыстың орнына алты дауыс болуымен байланысты Ленин ті- зімге енгізген түзетулер, сонымен бірге тізімге қосымша ен- гізілген Ңырым одағының екі дауысы есепке алынған.— 434.
174 Ленин бұл жерге сұрақ белгісін, сірә, «Искраның» орыс ұйы- мы съезге жіберуге тиісті екі делегат келмегендіктен қойған болу керек.— 435.


548
ЕСКЕРТУЛЕР
175 2 цифрының ерекше таңбасы, тегі, «Южный рабочий» деле- гаттарының дәйекті-искрашылдық позициясына Ленинніц күмәндануын білдіретін болар.— 435.
176 Жалпы қорытынды 47 цифрында Нижегород комитетіпен, Кавказдан және Ңырым одағыпаи болуға тиісті дауыстар са- нын көрсететіи цифрлардағы сызып тастау, түзету және то- лықтыру ескерілмеген.— 435.
177 Ңорытынды 36 цифрыида Кавказдан болуға тиісті дауыс са- иының түзетілуі ескерілмеген.— 435.
178 Николай Петроеич — Петербург социал-демократиялық ко- митетінің (искралық) шартты лақап аттарының бірі, «Иск- ра» редакциясы жергілікті ұйымдармен хат жазысқанда құ- пиялықты сақтау үшін осы лақап атты пайдаланды. Бұл жерде, тегі, партияның II съезіпе Петербург комитетінен де- легат А. В. ІПотман туралы айтылып отырса керек.— 436.
179 Ңұрамына көбінесе «экономистер» кірген Воронеж комитеті РСДРП II съезіне шақырылған жоқ, өйткені бұл комитет съезді шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетін, соиымен бірге Үйымдастыру комитеті дайыпдаған және съезді ша- қыруға негіз болған уставты танымады. Съезге екі күн қал- ғанда Воронеж комитеті бұл мәселе жөпінде аралық сот құ- рылуып талап етіп, Үйымдастыру комитетіпе өтініш берді. Съезд Воронеж комитетіпің талабын қабылдамады, сөйтіп Үйымдастыру комитетінің әрекетін дұрыс деп тапты.— 437.
180 Бұл арада делегаттардың маидаттарын тексеру және РСДРП II съезінің құрамын анықтау жөніидегі комиссия туралы айтылып отыр.— 437.
181 Бүл арада съездің дауыс беру тәртібі туралы шешімі жайын- да айтьтлып отыр. Регламентті талқылаған кезде Мартов мә- жіліс тәртібіне қатысты барлық мәселелер бойынша дауыс беруге шешуші дауысы бар делегаттар ғана емес, сондай-ақ кеңесші дауысы бар дслегаттар да қатыстырылсын деген ұсыныс енгізді. Ленин барлық мәселелер жөнінде дауыс бе- ру тек қана мандаттар бойынша өткізілсін және дауыс бе- руге шешуші дауысы бар делегаттар ғана қатыстырылсын деген ұсыныс кіргізді,— 437.
182 Бұл арада Либер ұсынған съездің күн тәртібі туралы айты- лып отыр. Үйымдастыру комитеті съездің бекітуіне ұсынған күн тәртібінде көрсетілгеніндей, Бундтың партиядағы орны туралы мәселені бірінші орынға, яғни ұйымдық мәселелер- ден кейін бірден қоюға Либер қарсы болған-ды.— 437.
183 Съездің екінші мәжілісінде Баку комитетінің өкілі,— оған


ЕСКЕРТУЛЕР
549
Тифлис және Батум комитеттерінің өкілдері қосылды,— Үйымдастыру комитетінің баяндамасында «Күрес» тобын съезге шақыру жөніндегі ұсынысты жасаған сол дегенді те- ріске шығарып, өзін ақтап сөз сөйледі. Баяндамаға түзөту енгізілді.— 438.
184 Бұл арада Бундтың партиядағы орны туралы Либердің баян- дамасы туралы айтылып отыр.— 439.
185 Бұл арада Либер съездің талқылауына ұсынған Бундтың ус- тавы туралы айтылып отыр, бұл уставта Бундтың партияны құру жөніндегі ұлтшылдық және сепаратистік көзқарастары баяндалған. Ленин төменде осы уставтың пункттерін кон- спект түрінде жазып алғап.— 439.
186 Бунд өз уставының 4-параграфында оған жалпы партиялық программаны «Россиядағы еврей пролетариатының ерекше жағдайынан және еврей ұлты арасындағы қоғамдық күш- тердің өзара қатынасынан туатын мәселелер бойынша» пар- тия программасына қайшы келмейді-мыс деген айрықша пункттермен толықтыру правосының берілуін талап етті.— 440.
187 Бұл жерде және одан төменірек Ленин «+» таңбасымен «Искра» мен «Заря» редакциясы әзірлегеи РСДРП програм- масы жобасының (қараңыз: («Искра» мен «Заря» редакция- сы әзірлеген) «РСДРП программасының жобасы») принциіь ті бөлігіне В. Ф. Горин енгізген редакциялық түзетулер мен толықтыруларды белгілеген. («Искраның» 21-номерінің жеке оттискісі, 1—2-беттер)442.
188 Плеханов съездегі өзінің сөзінде Мартыновтың сөйлеген сө- зіи сынады. Мартыновтың сөзі жұмысшы табы тек қана өз күшімен тред-юниондық сананы ғана қалыптастыра алады, ал социалистік санаиы жұмысшы қозғалысына социал-демо- кратия сырттан енгізеді деген Лениннің қағидасына қарсы бағытталған еді. Мартынов партия программасының жоба- сын сынағанда Лениннің «Не істеу керек?» дегеп еңбегіиен жалғыз ғана цитат келтіретіиін көрсете келіп, Плехапов бы- лай деді: «Мартынов жолдастың тәсілі: «Жаратқан алламды» маған беріңіздер де, одан жеке сөйлемді жұлып алуға рүқ- сат етіңіздер — сонда мен оның авторын дарға асуға болар еді дегенді сіздерге дәлелдеп береміи» деген цензорды еске түсіреді». («РСДРП екінші съезі», 1959, 125-бет).— 443.
189 Бұл арада В. И. Лениннің «Не істеу керек?» деген кітабы туралы айтылып отыр (қараңыз: Шығармалар толық жина- ғы, 6-том, 1—211-беттер).— 443.
190 Бұл арада «Искра» ұйымының жүмысы туралы Мартовтың баяндамасы жайлы айтылып отыр,— 445.


550
ЕСКЕРТУЛЕР
191 Төменде жарияланып отырған «Программалық комиссияға» деген жазба программа жобасының жұмысшыларды қорғау- ға қатысты бөлігінің 8-параграфының тұжырымдамасы бо- лып табылады. Программалық комиссия мен съезд бұл пара- графты біраз өзгертілген түрде қабылдады.— 448.
192 Бұл арада бундшылдардың программаға «тілдердің тең пра- волылығы» туралы арнаулы пункт енгізу жөніндегі ұсыны- сын талқылау туралы айтылып отыр.— 448.
193 Бұл жазу Лениннің 7(20) августағы съездің 31-мәжілісінде «Искра» редакциясын сайлағанда сөйлейтін сөзінің жоспары (қараңыз: осы том, 332—335-беттер) болып табылады, оны сөз сөйлеген соң жазып қойған.— 454.
194 Бұл арада Орталық Органның редакциясына үш адамды жасырын дауыс беру жолымен сайлау туралы Б. М. Кну- нянцтың ұсынысын дауысқа қою туралы айтылып отыр.— 454.
195 Бұл дауыс беру съезд протоколдарында көрсетілмеген.— 454.
196 Бұл арада Жорданияның (Костровтың): «Съезд редакция- ның бір мүшесін сайлайды, ал ол қалғандарын кооптация- лайды» («РСДРП екінші съезі», 1959, 375-бет) деген ұсыны- сын дауысқа қоюдың нәтижелері туралы айтылып отыр.— 454.
197 Бұл арада искралық көпшілікті жақтаушылардың 1903 жыл- ғы 5(18) августағы жиналысы («24-тің жиналысы», адам са- нын емес, шешуші дауысты есептегенде) туралы айтылып отыр. Бұл жиналыстың алдында Орталық Комитетке канди- датуралардың тізімі туралы мәселе жөнінде «Искра» ұйымы мүшелерінің жиналысы («16-ның жиналысы») болған еді. Бұл мәселе жөнінеп келісімге қол жетпеді, сөйтіп искрашыл- дардың дәйектілерге және «бұлталақшылдарға» (Мартовтың жақтастарын Ленин осылай атады) бөлінуі біржолата айқын- далды. Бұдан кейінгі жерде, Лениннің атап айтқанындай, тек «барлық бір пікірлестердің жеке, ресми емес кездесулері» ғана өтіп жүрді, 5(18) августағы жиналыста осындай кездесу болды. 24-тің жиналысында искрашыл көпшіліктің кеңесіне және Мартовтың жақтастары белгілегеп Орталық Комитетке кандидатуралардың тізімін талқылауға өздеріпің қатыстырылуын талап еткен Мартов пен Потресовтың (Ста- ровердің) хаты оқылды. Жиналыс бұл ұсыныстарды қабыл- дамай тастап, өз тізімін жасады, бұл тізім кейін съездің қа- рауына ұсынылды.
Ленин бұл кестені жиналыстың дәл уақытын анықтау мақсатымеи «24-тің жиналысынан» кейін жасаған. Ленин


ЕСКЕРТУЛЕР
551
жасаған осындай кесте «Бір адым ілгері, екі адым кейін» атты кітапшаның дайындық материалдарында да бар (қара- ңыз: Лениннің XI жинағы, 318-бет). Ленин бұл кітапшада «24-тің жиналысы» съездің 28-мәжілісінен кейін, яғни пар- тияның орталықтарын ұйымдастыру туралы мәселе шешіл- ген соң, өткенін растай келіп, былай деп жазды: «Бұл хро- нологиялық анықтаманың аса зор маңызы бар. Бұл анықта- ма Мартов жолдастың: біз орталық орындардың мүшелер құрамы туралы мәселе жөнінде емес, орталық орындарды ұйымдастыру туралы мәселе жөнінде айрылыстық деген пі- кірін докумеит бойынша бекерге шығарады. Бұл анықтама менің Лига съезінде және «Редакцияға хатымда» айтқанда- рымньщ дұрыс екенін документ бойынша дәлелдеп көрсете- ді». (Шығармалар, 7-том, 292-бет).—455.
198 Бұл жазуларды Ленин программалық комиссияның мәжіліс- терінде жазған.
Төменде келтірілген цифрлар рет-ретімен программа жоба- сының әрбір көлемінің абзац санын және барлың абзацтар- дьгң жалпы жиынтығын көрсетеді.— 456.
199 Бұл арада программа жобасының екінші абзацындағы «өз партиясын» деген сөздерді «өзін» деп, «орыс социал-демокра- тиясы» деген сөздерді «россиялық социал-демократия» деп өзгерту жөніндегі ұсыныс туралы айтылып отыр.— 456.
200 В. И. Лениннің бұл ескертпесі программа жобасының үшін- ші абзацын программалық комиссия екіге бөлді, сөйтіп бө- лінген. төртінші абзац: «Басты ерекшелік» деген сөздерден басталады деген сөз.— 457.
201 Бұл арада программаның жалпы саяси бөліміне жергілікті өзін өзі басқару туралы жаңа параграфты қосу туралы ай- тылып отыр.— 457.
202 Бұл арада программа жобасындағы жалпы саяси талаптар- дың (107-ескертуді қараңыз) 6-параграфыпың (комиссияның редакциясында 7-параграф) тұжырымы туралы айтылып отыр.— 457.
203 Қолжазбада үстінен сызылып тасталган соңғы сөйлсм про- грамма жобасыидағы жалпы саяси талаптардың 7-парагра- фына (ұлттардың өзін өзі билеу правосы туралы) қарсы по- ляк социал-демократтарының айтқан дәлелдерінің қысқаша жазылған мазмұны болып табылады. 29 июльде (11 августа) съезде жасаған мәлімдемелерінен көрініп отырғанындай, по- ляк социал-демократтары 7-параграфтың түжырымы мен Лениинің «Біздің программамыздағы ұлт мәселесі» (қара- ңыз: осы том, 258—268-беттер) деген мақаласында ұлттардың өзін өзі билеу правосы туралы мәселеге берілген түсінік


552
ЕСКЕРТУЛЕР
РСДРП-ның және Полыпа Корольдігі мен Литва социал- демократиясының моральдық және практикалық бірлігіне мүмкіндік бермейді-мыс деп есептеді.— 458.
204 Бұл заметкаларды В. И. Ленин 2(15) августа съездің 22 жә- не 23-мәжілістері үстінде жазған — делегаттардың сөйлеген сөздерінен жеке қағидалар, сондай-ақ Лениннің өз тұжы- рымдары осылайша жазылып қойылған; оның өз тұжы- рымдарының бірсыпырасы біраз өзгертілген түрде партия уставының 1-параграфын талқылағанда сөйлеген сөздеріне
(қараңыз: осы том, 314—318-беттер) кірді.— 462.
205 В. И. Ленин РСДРП II съезінің жұмысы аяқталғаннан соң жазған бұл документ съезде (7 шешуші дауысқа ие болған бес бундшыл мен екі рабоче-делошыл кетіп қалғанға де- йін) қалыптасқан негізгі топтарды бейнелейді. Сол жақтағы цифрлар (9, 6, 24) Мартовты жақтаушылар, «батпақ» және дәйекті искрашылдар ие болған дауыстарды көрсетеді. Жақ- ша ішіндегі цифрлар (6, 5, 20) осы топтардың әрқайсысы- ның құрамындағы делегаттар санын көрсетеді.
Съезге кеңесші дауыспен қатысушылардың тізімінде по- ляк социал-демократтары жоқ, мұның себебі, тегі, олардың съездің алғашқы төрт мәжілісінде ғана қатысуында болса керек.— 466.
206 Бұл арада, съездегі өкілдік нормасы тұрғысынан алғанда, съезд қабылдаған партия уставы негізінде РСДРП II съезі- нен кейін тұтас алғанда партия ие бола алатын барлық дауыс саиы туралы айтылып отыр. 49 дауыс жиынтығы мы- надан құралады: 20 жергілікті ұйымда 2 дауыстан — 40 да- уыс, Орталық Комитет пен Орталық Орган редакциясында 2 дауыстан — 4 дауыс, партия Советі — 5 дауыс.— 469.
207 Петрашевскийиьілдер уйірмесі XIX ғасырдың 40-жылдарының ортасында Петсрбургте пайда болды. Үйірмеде дворяндардан шыққан адамдармен қатар әртекті интеллигенцияның өкіл- дері де едәуір болдьт. Үйірмепі революциялық-демократия- лық иіітеллигенцияның аса көрнекті өкілдерінің бірі М. В. Буташевич-Петрашевский басқарды, ол француз со- циалист-утописі III. Фурьенің ізбасары еді. Үйірменің аса көр- некті мүшелері Н. А. Спешнев, Д. Д. Ахшарумов, Н. А. Мом- белли, Н. С. Кашкин болды. Петрашевскийшілдердің арасын- да жазушылар М. Е. Салтыков-Щедрин, А. Н. Плещеев, Ф. М. Достоевский, В. Н. және А. Н. Майковтар және басқа- лары болды. Петрашевскийшілдердің үйірмелері Москвада, Қазанда, Ростов-Ярославскіде, Тамбовта жұмыс істеді. Пет- рашевскийшілдердің саяси көзқарастары біртектес болған жоқ, бірақ олардың көпшілігі патша самодержавиесі мен крепостниктікке қарсы шықты, утопиялық социализмді жақ- таушылар болды. Петрашевскийшілдердің саяси және фило-


ЕСКЕРТУЛЕР
553
софиялық көзқарастарының қалыптасуында орыстың ұлы революцияшыл демократтары Белинский мен Герценніңшы- ғармалары шешуші роль атқарды. Петрашевскийшілдер үйір- месінің қызметі әсіресе 1848—1849 жылдарда қызу жүрді. Бұл жылдарда Петрашевскийдің үйірмесі Россиядағы ресми помещиктік идеологияга қарсы күрестің ірі орталықтарының біріне айналды. Үйірменің жиналыстарыида шаруаларды азат етудің жобалары талқылапды, самодержавиені рсспуб- ликамен алмастыру туралы, ашық сот пен присяжиыйлар сотын енгізу туралы, баспасөз бостандығы туралы айтылды; революциялық насихат туралы мәселе қойылды; Белинский- дің Гогольге жазған атақты хаты қызу талқылапды, петра- шевскийшілдер бұл хатты тарату ниетінде болды.
Үйірмеиің өмір сүруінің ақырғы кезеңінде оның мүшелері құпия қоғам құру туралы жәпе патша өкіметіне қарсы кө- теріліс ұйымдастырудың тәсілдері туралы мәселені белсенді талқылады. Үйірме жстскшілерішң арасында патша өкіметі- не қарсы көтеріліс ұйымдастыру, осы мақсатпен құпия қо- ғам құру идеясы айтылып жүрді. Петрашевскийшілдер «Орыс тілінің құрамына кірген шетел сөздерінің қалта сөздігін» шығарып, онда саяси, философиялық және әдеби озық идеялар уағыздалды.
1849 жылы 23 апрельге (5 майға) қараған түні үйірменің мүшелері тұтқынға алыиып, Петропавл қамалына жабылды, 21 адам ату жазасына кесілді. Алайда бұл үкімді іске асы- руға патша үкіметіпің батылы бармады. Дарға асу ресімі жасалған соң, тоғыз адампың өлім жазасы каторгаға айдау- мен (Петрашевскийге — өмір бойы, үйірмеиің сегіз мүшесі- пе — 2 жылдап 15 жылға дейіп) ауыстырылды, қалғаидары арестанттар роталарына немесе линия батальондарыиа қа- тардағы солдат болып жіберілді.— 472.
208 Мақала бұл жоспар бойынша жазылған жоқ.— 473.
209 «Ііомад» кезеңінщ ацыры (грекше «номад»—көшпелілер де- ген сөзден) — социал-демократиялық ұйымдардың майдагер- лігінің, идеялық және ұйымдық бытыраңқылығьшыц ақьь ры,— 473.


554
В. И. ЛЕНИН ЦИТАТ КЕЛТІРГЕН ЖӘНЕ АУЫЗҒА АЛҒАН ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІ1ПІ
* Автономия или федерация. (По поводу статьи против Бунда в № 36 «Искры»), 27(14) апреля 1903 г. [Листов^ка]. Изд. Заграничного комитета Всеобщ. евр. раб. союза в Литве, Полыпе и России. Лопдоп, тип. Бунда, [1903]. 4 стр.— 294, 459.
Акселърод, П. Б. Объединение российской социал-демократии и ее задачи. Итоги ликвидации кустарничества.— «Искра», [Женева], 1903, № 55, 15 декабря, стр. 2—5 — 29—31.
Баденская анкета — цараңыз: Erhebungen über die Lage der Landwirtschaft im Großherzogtum Baden 1883, veranstaltet durch großherzogliche Ministerium des Innern.
Беспримернъій поступок.— «Революциошіая Россия», [Женева], 1902, № 11, сентябрь, стр. 24—25.— 367, 419.
Боевая организация социалистов-революционеров. [Листовка]. Петербург, 3 апреля 1902 г. Б. м., тип. с.-р., 1902. 1 стр.— 51—52.
Врокгауз, Ф. А. и Ефрон, И. А. Энциклопедический словарь. Т. XII, [полут. 23], Спб., 1894, стр. 396—411.— 405-407.
— Т. XVIa, [полут. 3.2], Спб., 1895, стр. 675—725.— 245-246.
Булгаков, С. Н. Капитализм и земледелие. Т. 1—2. Спб., тип. Тиханова, 1900. 2 т.—117, 122, 124.
В. В.— цараңыз: Воронцов, В. П.
♦ В. И. Ленин белгілер салған кітаптар, газеттер мен мақалалар жұлдызшамен белгіленді. Олар КПСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-ленинизм институтының Архивінде сақтаулы.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІПІІ 555
[Варский, Л. Писъмо Л. Мартову о решении IV съезда СДКПиЛ іго вопросу об отношении полъской социал-демократии к РСДРП].— В кн.: Второи очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Жене- ва, тип. партии, [1904], стр. 375, прил. II. (РСДРП). Подпись: А. Варшавский.— 291.
Варшавский, А. С. — царацыз: Варский, А.
«Вестник Русской Революции», Жепева— Paris.— 418.
— 1901, № 1, июль, стр. 1—15.— 52.
— 1902, № 2, февраль, стр. 39—87, 99—104, 123—158, 211— 231.- 413, 414, 415, 416.
— [Б. м.], 1903, № 3, март, стр. 1—37, 199—225.- 248-249, 253, 415.
«Вестник Финансов, Промышленности и Торговли», Спб., 1903, № 27, 6(19) июля, стр. 1—3.— 343.
Витте, С. ІО. Самодержавие и земство. Коифиденциальная записка министра финансов статс-секретаря G. Ю. Витте (1899 г.). G предисл. и примеч. Р. Н. С. Печ. «Зарей». Stuttgart, Dietz, 1901. XLIV, 212 стр.— 227-235.
— Самодержавие и земство. Конфиденциалыіая записка ми- ітистра финаисов статс-секретаря С. Ю. Виттс (1899 г.). 2-е изд. с двумя предисл. П. Струве и с прилож. записки ми- нистра финансов о напряжении платежных сил населеиия. Изд. ред. «Освобождения». Stuttgart, Dietz, 1903. LXXII, 224 стр.— 227—230, 233-234.
* Военно-статистический сборник. Вып. IV. Россия. Под общ.
ред. Н. Н. Обручева. Спб., 1871. XXX, 922, 235 стр.; 1 л. табл — 245.
[Воззвание Централъного комитета Рабочего союза к москов- ским студентам]. 3 ноября 1896 г. [Листовка]. [М.], 1896. 1 стр. Гект — 379.
[Воронцов, В. 77.] В. В. Наше крестъянское хозяйство и агро- номия.— «Отечественные Записки», Спб., 1882, № 8, август, стр. 143—169; № 9, сентябрь, стр. 1—35.— 255—256.
«Вперед», Спб., 1902, № 5, 15 сентября, 10 стр. Гект.— 419.
* Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Пол-
ный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии,
19 7-том


556 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КОРСЕТКІШІ
[1904]. 397, II стр. (РСДРП).-Л 28-29, 288, 289, 290, 291, 292, 293—294, 296, 297, 300, 301, 302, 303, 304, 305, 306-307, 308—313, 314-318, 319, 320, 322, 323, 324, 325-326,332-335, 336, 338, 433, 436—455, 459, 460, 461, 462-464, 465, 470, 473- 474.
Выиуждеиная полемика — царацыз: Плехапов, Г. В. Вьтпуж- детпіая поломика.
Вынуждеииое объяснение.— «Рсволюциоппая Россия», [Жеіте- ва], 1902, № 7, июпь, стр. 5—7.— 367.
Главнейшие резолюции, принятые на Втором съезде Российской соц-дем. рабочей партии.— В кн.: ' Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст про- токолов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 12—18. (РСДРП).— 473—474.
[Гоц, М. Р.] Беглые заметки.— «Вестник Русской Революции», Женева — Paris, 1902, № 2, февраль, стр. 123—158, в отд. I. Подпись: А. Левицкий.— 416.
[Гуревич, Я. Я.} Мирная оппозиция или революционная боръ- ба?— «Освобождение», Штутгарт, 1902, № 7, 18 сентября (1 октября), стр. 106—108. Подпись: Земский гласный Т.— 40—41.
[Ермолов, А. С.] ІІеурожай и народное бедствие. Спб., тип. Киршбаума, 1892. 270 стр.—186—187.
«Жизнъ», Спб — Лондон — Женева.— 79, 429, 431.
— Спб., 1901, № 3, стр. 162—186.—117, 122-123.
— 1901, № 4, стр. 63-100.—117, 122-123.
Закон о вознаграждении рабочих, пострадавших от увечий—см. Об утверждении правил о возиаграждении потерпевших вследствие несчастных случаев рабочих и служащих, а рав- но членов их семейств в предприятиях фабричпо-заводской, горпой и горнозаводской промышлепности.
Закон о дворянских кассах езаимопомощи — уарацыз: Об ут- верждении устава дворянских касс взаимопомощи.
Закон о фабричных старостах — царацыз: Об учреждепии ста- рост в промышленных предприятиях.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІП1І 557
«Заря», Stuttgart.— 79, 223, 424.
— 1901, № 2-3, декабрь, стр. 60-100, 226-258, 331-334.- 41, 227—230, 417.
Заявление заграничного представителя Централъного Комитета Российской соц.-дем. рабочей партии — царацыз: Ленгник, Ф. В. Заявление заграничного представителя Централыіого Комитета Российской соц.-дем. рабочей партии.
Заявление от редакции.— «Студент», [Цюрих], 1903, №2—3, сентябрь, стр. 1.— 370.
Заявление [от редакции газеты «Студент»].— «Освобождение», Штутгарт, 1903, № 4(28), 2(15) августа, стр. 72.— 370.
Заявление представителей Социал-демократии Полъіии и Лит- вы — В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. паитии, [1904], стр. 388—390, прил. IX. (РСДРП).— 445— 446,
Заявление [Центрального комитета Бунда\ по поводу «Извеще- ния об образовании Организационного комитета».— «По- следние Известия», Лондон, 1903, № 106, 3 февраля (21 ян- варя), стр. 1—2.— 101—108, 126.
Заявление [членов Боевой организации партии с.-р.] по делу 2-го апреля.— «Революционная Россия», [Женева], 1903, № 27, 1 июля, стр. 1—4. Подпись: Члены Боевой органи- зации партии с.-р. товарищи G. В. Балмашева по делу 2-го апреля.— 365, 367.
Землевладение — цараңыз; Карышев, Н. А. Землевладение в За- падной Европе и России.
И. Рабочее движение и революционная интеллигенция.— «Вест- ник Русской Революции», Женева — Paris, 1902, №2,
февраль, стр. 211—231, в отд. I.— 415.
И.— цараңыз; И [оллос].
Из партийной деятелъности.— «Революционная Россия», [Же- нева], 1902, № 9, июль, стр. 17—18.— 52.
Извещение об образовании «Организационного Комитета». [Лп- стовка]. Б. м., тип. Орган. комитета, декабрь 1902 г. 1 стр. (РСДРП).— 95—99, 101—102, 105—106.
19*


558 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
И[оллос\. Берлин. 30 января.— «Русские Ведомости», М., 1903, № 35, 4 февраля, стр. 2.— 236.
«Искра» (старая, ленинская), [Лейпциг — Мюпхен — Лондон — Женева].— 6, 8, 11, 51, 70, 79, 103, 106, 127, 223, 227, 275, 281, 290, 332—335, 364-365, 367, 368, 370, 374, 416, 418, 424, 425, 429, 431, 435, 454, 467, 470.
*— [Лейпциг], 1900, № 1, декабрь, стр. 1 — 73, 392.
*— [Мюнхен], 1901, № 5, июнь, стр. 2—4.— 52.
— 1901, № 7, август, стр. 6.— 103, 127.
— 1901, № 8, 10 сентября, стр. 6.—103, 127.
*— 1902, № 20, 1 мая, стр. 1.— 366.
*— [Лондон], 1902, № 23, 1 августа, стр. 1—4.— 41, 45, 49—50, 51—52, 57, 367—368.
*— 1902, № 24, 1 сентября, стр. 2—4.— 45, 49—50, 51—52, 57.
— 1902, № 29, 1 декабря, стр. 2—4.— 65, 66—67, 90.
— 1902, № 30, 15 декабря, стр. 2 — 89.
*— 1903, № 31, 1 января, стр. 2—3.— 376.
— 1903, № 33, 1 февраля, стр. 7—8.— 258.
*— 1903, № 35, 1 марта, стр. 4—5.— 376.
*— [Женева], 1903, № 40, 15 мая, стр, 2.— 367-368.
— 1903, № 41, 1 июня, стр. 4.— 367—368.
— 1903, № 45, 1 августа, стр. 6.— 352.
*— 1903, № 46, 15 августа, стр. 1—2.— 353.
«Искра» (новая, меньшевистская), [Женева], 1903, № 53, 25 по- ября, стр. 1—2.— 5—6, 27.
— 1903, № 55, 15 декабря, стр. 2-5, 10.— 27-31.
К гражданам всей России. [Листовка Донского комитета Росс. соц.-дем. рабочей партии. Ростов-на-Допу, ноябрь 1902 г.]. [Лопдои], тип. «Искры», декабрь 1902. 4 стр. (Отд. оттиск из № 31 «Искры»).— 72.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕЖТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 559
*К гражданам всей России. [Листовка] Донского комитета Росс. соц.-дем. рабочей партии. Ростов [-на-Дону], тип. Донского комитета, поябрь 1902. 2 стр. (РСДРП).— 72.
К еврейским рабочим г. Екатеринослава. [Листовка]. Екатерино- слав, тип. Екатеринославского комитета, б. г. 2 стр. (РСДРП). Подпись: Екатеринославский комитет РСДРП.—126, 127— 128, 129, 130—131, 351.
К читателям.— «Студент», [Женева], 1903, № 1, 3 апреля,
стр. 2—7.— 370, 371—373, 375, 471-472.
Как отвечатъ на правителъственные зверства?— «Революцион- ная Россия», [Женева], 1902, № 12, октябрь, стр. 1—3.— 61—62, 74, 389—390, 420.
Канун революции. Непериодическое обозрение вопросов теории и тактики. Под ред. Л. Надеждина. № 1. [Женева], 1901. 132 стр. (Изд. рев. гр. «Свобода»).— 414.
Карышев, Н. А. Землевладение в Западной Европе и России.— В ки.: Брокгауз, Ф. А. и Ефрон, И. А. Энциклопедический словарь. Т. XII, [полут. 23], Спб., 1894, стр. 396—411.— 405—407.
Каутский, К. Социалъная реформа и социальная революция. Издана Всеобщим еврейским рабочим Союзом Литвы, Полыпи и России. Лоіідон, декабрь 1902. 96 стр. (РСДРП). На еврейском яз.— 130.
— Эрфуртская программа. Пер. с нем. Stuttgart, Dietz, 1903. IV, 120 стр,— 224.
Классовая борьба в деревне.— «Революционная Россия», [Женева], 1902, № 11, сентябрь, стр. 6—9. Под общ. загл.: Программные вопросы.— 45—50, 51—53, 415.
Ко всем гражданам. [Листовка] Донского комитета Российской соц.-дем. рабочей партии. Б. м., тип. Донского комитета, [1902]. 1 стр. (РСДРП).- 65.
[Ко всем гражданам. Листовка Донского комитета РСДРП. 6 ноября 1902 г.].— «Искра», [Лондон], 1902, № 29, 1 де- кабря, стр. 3. Под общ. загл.: Борьба ростовских рабочих.— 65.
Ко есем подданным русского царя. [Листовка]. 3 апреля 1902 г. Изд. Партии социалистов-революционеров. Б. м., 1902.
1 стр.— 50—52, 61, 389, 418—419.
Крестъяне — царацыз: Милюков, П. II. Крестьяпе в России.


560 ӨДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
Крестьянское движение.— «Революционная Россия», [Женева], 1902, № 8, 25 июня, стр. 1—5 — 418.
Л. М.— царацыз: Мартов, Л.
Левицкий, А.— уарацыз: Гоц, М. Р.
Ленгник, Ф. В. Заявление заграничного представителя Цен- трального Комитета Российской соц.-дем. рабочей партии. [Листовка]. Б. м., [декабрь 1903]. 1 стр. Подпись: Загранич- ный представптель ЦК.— 27.
[Ленин, В. II.} Гонители земства и Аниибалы либерализма — «Заря», Stuttgart, 1901, № 2—3, декабрь, стр. 60—100. Подпись: Т. П.— 41, 227-230.
— [Доклад об устаее партии 29 июля (11 августа) 1903 г. иа II съезде РСДРП].— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 153. (РСДРП).—
445—446.
— [Заявление редакции «Искры»]. От редашіпи. [Листовка. Лейпциг], 1900. 2 стр. (РСДРП).— 52.
— R деревенской бедноте. Объяснеяие для крестьяп, чего хо- тят социал-демократы. С прил. проекта программы РСДРП. Изд. Загран. лиги русск. рев. с.-д. Жепева, тип. Лиги, 1903. 92 стр. (РСДРП). Перед загл. авт.: Н. Ленин.— 223—224.
— К характеристике экономического романтизма. Сисмонди и наши отечествепные сисмондисты.—«Новое Слово», Спб., 1897, № 7, апрель, стр. 25—50, в отд. [I]; № 8, май, стр. 25—60, в отд. [I]; № 9, июиь, стр. 26—53, в отд. [I]; № 10, июль, стр. 18—32, в отд. [I]. Подпись: К. Т — п.— 232.
— П. А. Красикову. [Ноябрь 1902 г.]. Рукопись.1—106.
— Насущные задачи нашего движения.— «Искра», [Лейпциг], 1900, № 1, декабрь, стр. 1. Без подписи.— 73, 392.
— [(9 манифесте «Союза армянских социал-демократов»\.— «Искра», [Лондон], 1903, № 33, 1 февраля, стр. 7—8, в отд.: Из партии. Без подписи.— 258.
* О рееолюционной работе в организациях Российской социал- демократической рабочей партии. (Письмо к товарищу). 1 Бірінші рет 1928 жылы «Красная Летопись» журналының 2(26) номерінде, 22—23 беттерінде, А. Ильин-Женевскийдің «Партияныц екінші съезі және Петербург соц.-дем. ұйымы» деген мақаласында жа- риялайған.


ӘДЕБІІ ЕЦБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКПІІІ 561
Б. хЧ., тип. Сибирского с.-д. союза, июнь 1903. 24 стр. Перед загл. авт.: Денин.— 5.
— Ответ на критику нашего проекта программы.— В кн.: [Маслов, П. IL] Икс. Об аграрной программе. [Лении, В. И.] Лешш, II. Ответ на критику пашего проекта программы. Изд. Лиги русск. рев. с.-д., Женева, тип. Лпги, 1903, стр. 26—42. (РСДРП). Поднисъ: II. Лепші.-305, 308.
— [Первая речъ по вопросу о порядке дня съезда 18(31) июля 1903 г. на II съезде РСДРП]—В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полныи текст прото- колов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 31. (РСДРП).— 437.
— [Первая речъ ігри обсуждепии аграрной программы 31 июля (13 августа) 1903 г. иа II съезда РСДРП].— Там же, стр. 195—196.— 450.
— [Первая речь при обсуждении аграрной программы 1(14) ав- густа 1903 г. на II съезде РСДРЩ.— Там же, стр. 209— 210.— 452.
— Писъмо в редакцию «Искры». [Почему я вышел из редак- ции «Искры»?] Жепева, тип. партии, декабрь 1903. 8 стр. ГІосле загл. авт.: Н. Лепин.— 27—29.
— Писъмо к товарищу о наших организационных задачах. Изд. ЦК РСДРП. Женева, тип. партии, 1904. 31. стр. (РСДРП). После загл. авт.: II. Ленип.— 5—6, 29.
— Писъмо к товарищу о наших организационнъіх задачах — цараңыз: О революционной работе в организациях Россий- ской социал-демократической рабочей партии.
— По поеоду одной газетной заметки.— «Новое Слово», Спб., 1897, № 1, октябрь, стр. 126—131, в отд. [II]. Подпись: К. Т — іі.- 232.
— Почему я еъииел из редакции «Искры»? — царацыз: Письмо в редакцшо «Искры».
— Проект устава РСДРП, виесенный на II съезд РСДРП1 — 299, 314—315, 462—463.
*— Революционный авантюризм.— «Искра», [Лондон], 1902, № 23, 1 августа, стр. 2—4; № 24, 1 сентября, стр. 2—4. Без подписи.— 45, 49—50, 51—52, 57.
1 Жоба сақталмаған.


562 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
[Ленин, В. II.] [Речъ по вопросу о программе партии 22 июля (4 августа) 1903 г. на II съезде РСДРП].— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 130—132. (РСДРП).— 444.
— Что делатъ? Наболевшие вопросы иашего движетіия. Stuttgart, Dietz, 1902. VII, 144 стр. ІІа обл. и тит. л. авт.: Н. Ленин.— 6, 70, 297—298, 315-316, 421, 460, 470.
*— Эра реформ.— «Искра», [Женева], 1903, № 46, 15 августа. стр. 1—2.— 353.
Ленин, В. И. и Плеханов, Г. В. [Письмо старым редакторам «Искры» и сотруднику тов. Троцкому. 23 сентября (6 ок- тября) 1903 г.]. Рукопись !.— 30.
«Листок «Работника»», Женева.— 79.
Лохтин, П. Состояние селъского хозяйства в России сравнитель- но с другими странами. Итоги к XX веку. Спб., «Посред- ник», 1901. 309 стр.; 45 стр. табл.— 409.
Манифест ВсерОсс\ийского] студенч\еского\ съезда.— «Револю- циониая Россия», [Жөиева], 1902, № 5, март, стр. 14—15.— 376.
Манифест партии социалистое-революционеров. (Выработаи иа съезде представителей объединеішых групп с.-р.). Б. м., тип. партии с.-р., 1900. 12 стр.— 52.
Манифест Российской социал-демократической рабочей партии. [Листовка]. Б. м., тип. партии, [1898]. 2 стр.— 79, 101, 103— 104, 107, 126, 131, 272, 288.
Манифест «Союза армянских социал-д емокр ато в» — цараңыз: [Шаумян, С. Г.] Манифест «Союза армянских социал-демо- кратов».
Манъфест [царя Александра III. 29 апреля 1881 г.].— «Прави- тельственный Вестник», Спб., 1881, № 93, 30 апреля (12 мая), стр. І.— ІЗЗ.
[Манифест царя Николая II. 26 февраля 1903 г.].— «Правитель- ственный Вестник», Спб., 1903, № 46, 27 февраля (12 Map- Ta), стр. 1.— 133—139, 199, 201.
1 Бірінші рет: [Ленин, В. И.] Ленин, Н. Бір адым ілгері, екі адым кейін. (Біздің партиямыздағы дағдарыс) деген кітапта жарияланған. Женева, партияның баспаханасы, 1904, 117-бет. (РСДРП).


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 563
[Мартов, Л.] Программа русских либералов.— «Искра», [Лон- дон]. 1902, № 23, 1 августа, стр. 1.— 41.
— Рабочее дело в России. 2-е перераб. изд. Изд. Лиги русской революционной социал-демократии. Женева, тип. Лиги руоок. рев. 'С.-д., 1903. 104 стр. (РСДРП) —193, 224.
— «Революционная Россия», издание Союза социалистов-рево- люционеров, № 2.— «Заря», Stuttgart, 1901, № 2—3, декабрь, стр. 331—334, в отд.: Библиография. Подпись: Л. М.— 417.
*— Тартюфы революционной морали.— «Искра», [Жеяева], 1903, № 40, 15 мая, стр. 2.— 367—368.
- [Четвертый съезд Бунда}.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 7, август, стр. 6, в отд.: Из партии.—103, 127.
Маслов, П. П. К аграрному вопросу. (Критика критиков).— «Жизнь», Спб., 1901, № 3, стр. 162—186; № 4, стр. 63—100.— 117, 123—124.
— Об аграрной программе.— В кн.: [Маслов, П. П.] Икс. Об аграрной программе. [Ленин, В. И.] Лепин, Н. Отвөт па критику нашего проекта программы. Изд. Лиги русск. рөв. с.-д. Женева, тип. Лиги русск. рев. с.-д., 1903, стр. 1—25. (РСДРП). Подпись: Икс — 241—257, 308.
— Икс. Об аграрной программе. [Лении, В. И.] Лепин, Н. От- вет на критику нашего проекта программьт.— Изд. Лиги русск. рев. с.-д. Жепева, тип. Лиги, 1903. 42 стр. (РСДРП).— 241—257, 305, 308.
— Условия развития селъского хозяйства в России. Опыт ана- лиза сельскохозяйственных отношепий. Спб., Водовозова, 1903. VIII, 493 стр.- 117, 122-123.
Материалы для выработки партийной программы. Вып. II. Ря- занов, Н. Проект программы «Искры» и задачи русских со- циал-демократов. Изд. гр. «Борьба». Женева, 1903. 302 стр. (РСДРП).— 297.
Материалы к вопросу о нуждах селъскохозяйственной промыш- ленности в Саратовской губернии. Изд. Саратовского губ. земства. Саратов, тип. Губ. земства, 1903. 469 стр., разд. паг.; 5 л. картогр.— 254.
Милюков, П. Н. Крестъяие в России.— В кн.: Брокгауз, Ф. А. и Ефрон, И. А. Эіщиклопедический словарь. Т. XVI«, [полут. 32]. Спб., 1895, с-тр. 675—725—245.


564 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІІШ
[Милюков, П. Н. и Струве, П. 5.] К очередным вопросам.— «Освобождепие», ІПтутгарт, 1903, № 17, 16 февраля (1 Map- Ta), стр. 289—292. Подписи: СС и Редактор.— 227—235.
Мировой рост и кризис социализма.—«Вестпик Русакоп Рсволю- ции», Женева— Paris, 1902, № 2, февраль, стр. 39—87, в отд. I.— 413, 414.
«Московские Ведомостй», 1902, № 345, 15(28) декабря, стр. 4.— 88—94.
н-д-и. Самодержавие пред задачами социсілъного законодателъ- ства.—«Освобождение», Штутгарт, 1903, № 1(25), 18 июня (1 июля), стр. 7—10.— 343—344.
На слаеном посту (1860—1900). Литературньтй сборник, посвя- щенпый Н. К. Михайловскому. Ч. 2. Б. м., тип. Клобукова, [1900]. VI, [2], 229, [3], 516 стр., 2 л. портр.—117, 124-125.
«Народиое Дело», [Жспева], 1902, № 2, септябрь, стр. 3—21, 51—63.— 418.
Народный герой.— «ІІародпое Дело», [Жепева], 1902, № 2, ссіі- тябрь, стр. 3—21.— 418.
Пационалъное порабощение и революциониый социализм.— «Ре- волюциоііпая Россия», [Жепева], 1903, № 18, 15 февраля, стр. 1—4.— 260
ІІаш съезд.— «Искра», [Жопева], 1903, 53, 25 поября, стр. 1—
2.— 5—6, 27.
Наша програлша.—«Вестііик Русской Революции», Жсиева — Paris, 1901, № 1, июль, стр. І—15.— 52.
Наша программа. Проект программы группы «Борьба» и ком- мептарий к ней. Изд. группы «Борьба». Жепева, 1903. 52 стр. (РСДРП. Материалы для вьтработки партийной программы. Вып. III).—429.
Наши задачи. Осповньте положепия программы Союза социали- стов-революционеров. Изд. 2-е. С послссл. С. Григоровича: Социал-демократы и социалистьт-революционеры. Изд. Сою- за русских социалистов-революциотіеров. London, «Russian free press fund», 1900. 84 стр. (Социально-революциоішая б-ка. Вып. 3).— 52.
Нижегородские рабочие на суде.— «Искра», [Лопдон], 1902, 29, 1 декабря, стр. 2—4,— 66—67, 68, 90, 391.


әДеби ей;бектер мен деректемелер нөрсеткіші 565
Николай II. [Речи перед представителями дворянства и земства Курской губернии. 29 августа 1902 г.].— «Правительствея- ііый Вестник», Спб., 1902, № 191, 1(14) сентября, стр. 1. Под общ. загл.: Курские маневры в высочайшем присутст- вии.— 36—38.
— \Речъ в г. Курске на собрании представителей волостных старшин и селъских старост Курской, Полтавской, Харъ- ковской, Черниговской, Орловской и Воронежской губерний. 1 септября 1902 г.].— «Правительственный Вестник», Спб., 1902, № 192, 3(16) сентября, стр. 1.— 37.
— [Речь при посещении Валтийского судостроителъного заво- да. 12 сентября 1902 г.].—«Правительственный Вестник», Спб., 1902, № 202, 14(27) сеитября. Первоө прибавление к № 202-му «Правительственііого Вестника», 1902, 15(28) сен- тября, стр. 1.— 37.
ІІовое выступление русских либералов.— «Революционная Рос- сия», [Женева], 1902, № 9, июль, стр. 3—5.— 415, 417.
«ІІоеое Слово», Спб., 1897, № 1, октябрь, стр. 126—131, в отд. [II].— 232.
— № 7, апрель, стр. 25—50, в отд. [I].— 232.
— № 8, май, стр. 25—60, в отд. [I].— 232.
— 9, июііь, стр. 26—53, в отд. [I].— 232.
— № 10, июль, стр. 18—32, в отд. [I]; стр. 56—62, в отд. [II].— 232—233.
Об отводе частным лицам казенных земелъ в Сибири. 8 июня 1901 г.— «ГІравительствешіый Вестник», Спб., 1901, № 167, 31 шоля (13 августа), стр. 1.— 36.
Об отмене круговой поруки крестъян по уплате окладных сбо- ров... 12 марта 1903 г.— «ІІравитөльственпый Вестник», Спб., 1903, № 64, 20 марта (2 апреля), стр. 1.— 201.
Об отношении к либералам (Старовера). [Главнейшие резолю- ции, принятые на Втором съезде Росс. соц.-дем. раб. пар- тии].— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабо- чей партии. Полный текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904] стр. 13. (РСДРП).— 338.
Об утверждении праеил о возиаграждении потерпевших вслед- стеие несчастных случаев рабочих и служащих, а равно


566 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІПІІ
членов их семейств в предприятиях фабрично-заводской, горной и горнозаводской промышленности. 2 июня 1903 г.— «Правительственный Вестник», Спб., 1903, № 174, 3(16) ав- густа, стр. 1.—341, 353—362.
06 утверждении устава дворянских касс взаимопомощи. 3 июпя 1902 г.— «Правительственный Вестник», Спб., 1902, № 186, 24 августа (6 сентября), стр. 1.— 36.
06 учреждении старост в промыиіленных предприятиях. 10 ию- ня 1903 г.— «Правительственный Вестник», Спб., 1903, № 147, 2(15) июля, стр. 1.-341-346, 353-354.
Одесса. [Письмо за подписью: «Очевидец»].— «Искра», [Жепе- ва], 1903, № 45, 1 августа, стр. 6, в отд.: Хроника рабочего движения и письма с фабрик и заводов.— 352.
Организационный устав Российской соц.-дем. рабочей партии, принятый на Втором съезде партии.— В кн.: Второй очс- редной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полный тскст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 7—9. (РСДРП).— 6, 28—29, 470, 473.
«Освобождение», Штутгарт — Париж.— 38, 40, 43, 81, 86, 338, 373.
— 1902, № 5, 19 августа (1 сентября), стр. 65—68.— 39.
— 1902, № 6, 2(15) сентября, стр. 81—85.— 39.
— 1902, № 7, 18 сентября (1 октября), стр. 97—102, 106—108.— 38—44.
— 1902, № 8, 2(15) октября, стр. 123.— 40.
— 1903, № 1 (25), 18 июня (1 июля), стр. 7—10.— 343.
— 1903, № 2 (26), 2(15) июля, стр. 24—25.-343, 344.
«Освобождение» 1903, № 3 (27), 19 июля (1 августа), стр. 40— 42.— 343.
— 1903, № 4 (28), 2(15) августа, стр. 72.— 370.
— 1903, № 17, 16 февраля (1 марта), стр. 289—292,— 227—235.
— 1903, № 18, 2(15) марта, стр. 305—307.—233.
От Крестьянского союза партии социалистов-революционеров ко всем работникам революционного социализма в России.—


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКШП 567
«Революционная Россия», [Женева], 1902, № 8, 25 июня, стр. 5—14.— 52, 161, 236, 240, 415, 418.
От редакции.— «Искра», [Женева], 1903, № 55, 15 декабря, стр. 10, в отд.: Из партии.— 27—29, 30.
От редакции.— «Революционпая Россия», [Жепсва], 1903, № 30, 20 августа, стр. 24.— 364—369.
От Централъного комитета партии социалистов-революционе- ров.— «Революциоішая Россия», [Женева], 1902, № 11, сен- тябрь, стр. 26—27.— 367.
[Ответ редакции газеты «Искра» на писъмо ЦК Бунда от 29 ав- густа (11 сентября) 1901 г.].— «Искра», [Мюихеп], 1901, № 8, 10 сентября, стр. 6, в отд.: Из партии — 103, 127.
«Отечествениые Записки», Спб., 1882, № 8, август, стр. 143— 169.— 255—256.
— 1882, № 9, септябрь, стр. 1—35.— 255.
«Отклики». Приложение к рабочей социал-демократической га- зете-журналу «Отклики», Женева, 1902, № 1 , декабрь,
стр. 6—24, 29—60.— 70—71.
Открытое писъмо [Киевского союзного совета объединенных землячеств и организаций и Организационного комитета Киевского политехнического института] союзным советам и организационным комитетам еысших учебных заведений Poccuw.—«Студент», [Женева], 1903, №1, 3 апреля,
стр. 20.— 376, 379.
Открытое писъмо [Киевского союзного совета объединенных землячеств и организаций и Организационного комитета Киевского политехнического института] союзным советам и организационным комитетам высших учебных заведений Pocczzu.—«Революционная Россия», [Женсва], 1902, № 13, ноябрь, стр. 13—14. Загл.: Письмо киевских студептов.— 376, 379.
Очередной вопрос революционного дела. Изд. «Аграрно-социали- стической лиги». London, «Russian free press fund», 1900. 28 стр,— 413, 415, 418.
[Писъмо Централъного комитета Всеобщего еерейского рабочего союза в Литве, Полъше и России в редакцию газетьі «Иск- ра»\. 29 августа (11 сентября) 1901 г.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 8, 10 сентября, стр. 6, в отд.: Из партии.— 103, 127.


568 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКШІІ
[Плеханов, Г. 5.] Въінужденная полемика.— «Искра», [Лондон],
1902, № 23, 1 августа, стр. 1—2.— 367—368.
— Новое вино в старых мехах.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 5, июнь, стр. 2—4.— 52.
— Смертъ Сипягина и наши агитационные задачи.— «Искра», [Мюпхен], 1902, № 20, 1 мая, стр. 1.— 366.
По поеоду одной прокламации.— «Последние Исвестия», Лондон,
1903, № 105, 28(15) января, стр. 1—2 —126-132.
По поводу письма из Петербурга.— «Отклики. ГІриложение к рабочей социал-демократической газете-журналу «Откли- ки»», Женева, 1902, № 1, декабрь, стр. 6—24.— 70.
По поводу полемики «Искры».— «Революциопная Россия», [Же- нева], 1902, 11, сентябрь, стр. 25—26.— 50—53, 419.
Порядок дня [77] съезда [РСДРП].— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полпый текст прото- колов. Изд. ЦК. Жепева, тип. партии, [1904], стр. 10. (РСДРП).— 288, 289.
«Последние Известия», Лопдон—Женева.— 130, 351.
— Лондон, 1903, № 105, 28(15) января, стр. 1—2.—126—132.
— 1903, № 106, 3 февраля (21 января), стр. 1—2.—101—108, 126.
Постаноеление об изменеиии в иекоторых частях учреждения императорского Финляндского сената.— «Финляндская Га- зета», Гельсингфорс, 1902, № 142, 19 сентября (2 октября), стр. 1.-35—36.
[Потресов, А. II.} Современная еесталка. (Из этюдов о совре- менной журалистике).— «Заря», Stuttgart, 1901, № 2—3, де- кабрь, стр. 226—258. Подпись: Ст.— 416.
— Староеер. Резолюция об отношении к либералам—царацыз: Об отпошении к лйбералам (Старовера).
«Правителъственный Вестник», Спб., 1881, № 93, 30 апреля (12 мая), стр. 1.—133.
— 1901, № 167, 31 июля (13 августа), стр. 1.— 36.
— 1902, № 186, 24 августа (6 сентября), стр. 1.— 36.
— 1902, № 191, 1(14) сентября, стр. 1.— 36—38.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 569
— 1902, № 192, 3(16) сеитября, стр. 1.— 37.
— 1902, № 202, 14(27) сентября. Первое прибавлеиие к № 202-му «Правительственного Вестника», 1902, 15(28) сеи- тября, стр. 1.— 37.
— 1903, № 46, 27 февраля (12 марта), стр. 1.—133—139, 199, 201.
— 1903, Я2 64, 20 марта (2 апреля), стр. 1.— 201.
— 1903, № 147, 2(15) июля, стр. 1,— 341-316, 353-354.
—• 1903, № 174, 3(16) августа, стр. 1,— 341, 353—362.
Программа Российкой соц.-дем. рабочей партии, принятая на Втором съезде партии.— В кн.: Второй очерсдной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полпый текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, [1904], стр. 1—6. (РСДРП).— 473.
Программные «Революционпая Россия», [Женева],
1902, № 11, сентябрь, стр. 6—9; № 14, декабрь, стр. 5—8;
1903, 15, январь, стр. 5—8.— 45—51, 239—240, 414—415.
Программы <(Жизни», «Искры» и «Зари» с прил. отзывов о них. Женева, Куклин, 1903, стр. 3—11. (Б-ка русского пролета- рия.— № 5).— 429.
Проект программы Российской социал-демократической рабочей, партии. (Выработанный редакцией «Искры» и «Зари»).— В кн.: [Ленин, В. И.] Ленин, Н. К деревепской беднотс. Объяснение для крестьян, чего хотят социал-демократы. G прил. Проекта программы Российской социал-демократи- ческой рабочей партии. Изд. Заграничной лиги русской рев. социал-демократии. Женева, тип. Лиги, 1903. стр. 84— 92. (РСДРП).— 192—193, 223-226, 397, 398.
Про ект программы Российской социал-демократической рабочей партии. (Выработанный редакцией «Искры» и «Зари»). Отд. оттиск из № 21 «Искры». [Мюнхен], тип. «Искры», [1902]. 8 стр.— 241—257, 281, 288, 297, 300, 301, 302, 303, 304, 305- 307, 308—313, 331, 355, 429, 442-443, 448—449, 456-458.
Проект программы Росс. социал-демократ. рабочей партии, вы- работанный социал-демократ. организацией «Жизнъ».— В кіі.: Программы «Жизни», «Искрьт» и «Зари» с прил. от- зывод о цих. Женева, Куклцн, 1903, стр. 3—11. (Б-ка рус- ского пролетария.— № 5).— 429.


570 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРВКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
Проект программы РСДРП, въіработанный группой «Ворьба» — цараңыз: Наша программа.
[Проект устава Бунда, внесенный делегацией Бунда на обсу- ждение 19 июля (1 августа) 1903 г. на четвертом заседании II съезда РСДРЩ.— В кн.: Второй очередной съезд Росс. соц.-дем. рабочей партии. Полпый текст протоколов. Изд. ЦК. Женева, тип. партии, (1904), стр. 56—58, подстр. при- меч. (РСДРП).— 292, 440.
ІІроект устава ІІ-го съезда Росс. соц.-дем. раб. партии, выра- ботанньій Орг. ком.— Там же, стр. 379—381, в прил. VI.— 290.
Прокламация 3 апреля 1902 г. боевой оргаиизации социалистов- революционеров — цараңыз: Боевая организация социали- стов-революционеров.
Прокламация 3 апреля 1902 г. партии социалистов-революцио- неров — уарацыз: Ко всем подданным русского царя.
«Пролетариат». Тифлис, 1902, № 1, октябрь, стр. 1—4. На ар- мянском яз.—109—113.
15-го августа (28-го августа) 1902 г. [Передовая].— «Освобожде- ние», Штутгарт, 1902, № 5, 19 .августа (1 сентября), стр. 65—68.—39.
15-го сентября (28-го сентября) 1902 г. [Передовая]—«Осво- бождение», Штутгарт, 1902, № 7, 18 сентября (1 октября), стр. 97—100.— 38, 39.
V съезд Всеобщего еврейского рабочего союза в Дитве, Полъше и России. 7(20) августа 1903 года. [Листовка]. Изд. загра- ничного комитета Бунда. London, Nathanson, [1903], 2 стр.— 349—352.
Pro domo sua. (Библиографическая заметка о № 1 «В. Р. P.» в «Заре» № 2—3).—«Вестник Русской Революции», Жене- ва — Paris, 1902, № 2, февраль, стр. 99—104, в отд. III.— 414.
Р. Ң. С.— уарацъіз: Струвр, П. J3.
«Работник», Женева.— 79.
«Рабочая Газета», Киев.— 79.
«Рабочая Мыслъ», Спб.— Берлин — Варшава — Женова.— 52, 79.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 571
Рабочее движение и наши тактические задачи.— «Революцион- ная Россия», [Женева], 1902, № 10, август, стр. 3—7.—52, 61—62, 63, 74, 390, 391—392.
«Рабочее Дело», Жепева.— 52, 79, 466.
Рабочее дело в России — царацыз: Мартов, Л.
«Революционная Россия», [Томск — Куоккала — Жспсваі.— 378—379, 389—390.
— [Женева], 1902, № 4, февраль, стр. 1—3.— 418, 419, 420.
— 1902, № 5, март, стр. 14—15.— 376.
— 1902, № 7, июнь, стр. 2—7.— 52, 367, 420.
— 1902, № 8, 25 июня, стр. 1—14.— 52, 161, 236, 240, 415, 418.
— 1902, № 9, июль, стр. 3—5, 17—18 — 52, 415, 417.
— 1902, № 10, август, стр. 3—7 — 52, 61—62, 63, 74, 390, 391.
— 1902, № 11, сентябрь, стр. 2—9, 24-27.- 45-53, 367, 414, 419.
— 1902, № 12, октябрь, стр. 1—3.— 61—62, 74, 389—390, 420.
— 1902, № 13, ноябрь, стр. 13—14.— 376, 379.
— 1902, № 14, декабрь, стр. 5—8.— 45, 239—240.
— 1903, № 15, январь, стр. 5—8.— 45.
«Революционная Россия», 1903, № 17, 1 февраля, стр. 1—4.— 376—384.
— 1903, № 18, 15 февраля, стр. 1—4.—259—260.
— 1903, № 27, 1 июля, стр. 1—4.— 365, 367—368.
— 1903, № 30, 20 августа, стр. 24.— 364—369.
Редактор, Ред.— царацыз: Струво, П. Б.
[Редакционная статъя\.— «Финляндская Газета», Гельсинг'- форс, 1902, № 142, 19 сентября (2 октября), стр. 2 — 36.
* Речи обвиняемых за участие в демонстрациях 1 и 5 мая, про- изнесенные перед судом Московской судебной палатъі 28— 31 октября 1902 года. [ІІижпий Новгород, изд. ІТижегород-


572 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
ского комитета РСДРП, 1902, 5 стр.]. Литогр,— 66—67, 68, 391.
Решения [Z] съезда [РСДРП].— В листовке: Манифест Росспй- ской социал-демократической рабочей партии. Б. м., тип. партии, [1898], стр. 2.—101, 103-104, 107, 126, 131-132, 272.
Рикардо, Д. Сочинения. Пер. Н. Зибера. С прил. пер. Спб., Пап- телеев, 1882. III, XX, III, 661 стр.—121, 123.
Рудин, А. К. крестъянскому вопросу. (Обзор текущей литерату- ры).— «Вестник Русской Революции», [Б. м.], 1903, № 3, март, стр. 199—225, в отд. I.— 249, 252—253.
«Русские Ведомости», М., 1903, № 35, 4 февраля, стр. 2.— 236.
Русский либерализм и дворянство, как сословие.— «Револю- ционная Россия», [Женева], 1902, № 11, сентябрь, стр. 2— 6.— 419.
«Русское Богатство», Спб., 1900, № 8, стр. 201—239.—117, 124— 125.
[Рязанов, Д. />.] Рязаиов, Н. Проект программы «Искръі» и за- дачи русских социал-дёмократов. Изд. гр. «Борьба». Жене- ва, 1903. 302 стр. (РСДРП. Материалы для выработки пар- тийной программы. Вып. II).— 297.
Самодержавие и рабочий еопрос.— «Освобождеиис», Штутгарт, 1903, № 2 (26), 2(15) июля, стр. 24—25; № 3 (27), 19 июля (1 августа), стр. 40—42.—344.
«Свет», Спб.— 89.
«Свобода», Жепева, 1901, № 1. VIII, 72, 87, IX, 80 стр.— 70.
Свобода. Изд. Рабочей партии политического освобождения Рос- сии. [Минск], тип. партии, [1900]. 21 стр.— 52.
Свод законов Российской империи. Т. 9. [Ч. 1]. Законы о состоя- ииях. [Ч. 2]. Особое приложеиие к законам о состояниях. Спб., 1899—1902. 2 т.- 310.
Слепов, Ф. А. Писъмо к издателю,— «Московские Ведомости», 1902, № 345, 15(28) декабря, стр. 88-94.
Современиая весталка — уарацыз: Потресов, А. II. Современнад вссталка.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІПІІ 573
Социализация земли и кооперация в селъском хозяйстве.—«Ре- волюционная Россия», [Женева], 1902, № 14, декабрь, стр. 5—8. Под общ. загл.: Программные вопросы.— 45, 239—240.
С. С.— уараңыз: Милюков, П. II.
Ст.— ңарацыз: Потрссов, Л. II.
Старицкий, А. Ложный шаг.— «Освобождеиие», ІИтутгарт, 1902, № 7, 18 сентября (1 октября), стр. 100—102.— 39—41.
Статистика Российской, империи. XX, XXXI, XXXVII, LV. Воеп- но-конская перепись 1888, 1891, 1893 и 1894, 1899—1901 гг. Под ред. А. Сырнева. Изд. Центр. стат. ком. м-ва внутр. дел. Спб., 1891—1902. 4 т. Текст на русском и фрапцузском яз — 408—409.
Стихийная революция и сознателъные революционеры.— «Рево- люциопная Россия», [Женева], 1902, № 4, февраль, стр. 1—
3._ 418} 419} 420.
Струве, П. Б. К очередным вопросам — цараңыз: [Милюков, П. Н. и Струве, П. Б.] К очередным вопросам.
— Критические заметки к воігросу об экономическом развитии России. Вып. 1. Спб., тип. Скороходова, 1894. X, 293 стр — 124.
— По поводу одного упрека..— «Освобождспие», Штутгарт, 1902, № 7, 18 септября (1 октября), стр. 102. Подпись: Ред — 40—44.
— Предисловие и примечания [к книге С. Ю. Витте «Самодер- жавие и земство»].— В кн.: Витте, G. Ю. Самодержавие и земство. Конфиденциальная записка министра финансов статс-секретаря С. Ю. Витте (1899 г.). Печ. «Зарей». Stuttgart, Dietz, 1901, стр. V—XLIV. Подпись: Р. Н. С,— 227-235.
— [Предисловия к книге С. Ю. Витте «Самодержавие и зем- ство»].— В кп.: Витте, G. Ю. Самодержавие и земство. Конфидепциалыіая записка мииистра финапісов статс-секре- таря G. Ю. Витте (1899 г.). 2-е изд. Изд. ред. «Освобожде- пие». Stuttgart, Dietz, 1903, стр. VII—LXXII — 227—230, 233—234.
— Три аетора.— «Освобождение», Штутгарт, 1903, № 18, 2(15) марта, стр. 305—307. Подпись: Редактор.— 233—234.
— «Экономические этіоды» Н. В. Водовозова. (Заметка).— «Но- вое Слово», Спб., 1897, кн. 10, июль, стр. 56—62, в отд. [II].— 232—233.


574 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІПП
«Студент», [Женева — Цюрих]370, 385.
— [Женева], 1903, № 1, 3 апреля, стр. 2—7, 20.— 370, 371—373, 375, 376, 379, 471—472.
— [Цюрих], 1903, № 2—3, сеитябрь, стр. 1.— 370.
Студенчество и революция.— «Революциоішая Россия», [Жене- ва], 1903, № 17, 1 февраля, стр. 1—4 — 376—385.
Сущинский, М. У мужикое. (Из личных воспоминаний).— «На- родпое Дело», [Женева], 1902, № 2, сентябрь, стр. 51—63.— 418.
Т.— уарацыз: Гуревич, Я. Я.
Т. П.— цараңыз: Ленин,.В. И.
Т — н, К.— іуарацыз: Ленин, В. И.
Тартюфы революционной морали — уарацыз: Мартов, Л. Тар- тюфы революционной морали.
Терновая кислота министерства финансов.— «Отклики. Прило- жеттие к рабочей социал-демократической газете-журналу «Отклики»», Жеиева, 1902, № 1, декабрь, стр. 29—60.—70— 71.
Террористический элемент в наиьей программе.— «Революцион- ная Россия», [Жеиева], 1902, № 7Г июнь, стр. 2—5.— 52, 420.
30-го августа (12-го сентября) 1902 г. [Передовая].— «Освобо- ждение», Штутгарт, 1902, № 6, 2(15) сентября, стр. 81—85.— 39.
* [Троцкий, Л. Д.} Еще о Тартюфах.— «Искра», [Женева], 1903, № 41, 1 июпя, стр. 4.— 367—368.
— Зубатовщина в Петербурге.— «Искра», [Лондон], 1902, № 30, 15 декабря, стр. 2.— 89.
*— Как они «примиряют».— «Искра», [Лондон], 1903, № 35, 1 марта, стр. 4—5.—376.
*— Опекаемое студенчество.— «Искра», [Лондон], 1903, № 31, 1 января, стр. 2—3.—376.
Тургенев, И. С. Дворянское гнездо.— 6.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІПІІ 575
Учреждение старост в промышленных предприятиях.— «Вест- иик Финансов, Промышленности и Торговли», Спб., 1903, № 27, 6(19) июля, стр. 1—3.— 343.
«Финляндская Газета», Гельсипгфорс.— 36.
— 1902, № 142, 19 сетттября (2 октября), стр, 1, 2.— 35—36.
Чернов, В. М. Крестъянин и рабочий, как категории хозяйстеен- ного строя.— В кн.: На славном посту (1860—1900). Лите- ратурпый сборпик, посвящениый Н. К. Михайловскому.
Ч. 	2. Б. м., тип. Клобукова, [1900], стр. 157-197.—777-727.
— Типы капиталистической и аграрной эволюции.— «Русское Богатство», Спб., 1900, № 8, стр. 201—239.—117—124.
[Шаумян, С. Г.] Манифест «Союза армянских социал-демокра- тов».— «Пролстариат», Тифлис, 1902, № 1, октябрь, стр. 1—4. ІІа армянском яз.— 109—113.
Э. Положение дел. (Письмо из Петербурга).— «Освобождепие», Штутгарт, 1902, № 8, 2(15) октября, стр. 123.— 40.
Эволіоция русской социалистической мысли.— «Вестник Русской Революции», [Б. м.], 1903, № 3, март, стр. 1—37, в отд. I.— 415.
Auhagen, II. Über Groß-und Kleinbetrieb in der Landwirtschaft— «Landwirtschaftliche Jahrbücher», Bd. XXV, Berlin, 1896, S. 1—55.— 777.
Aus dem literarischen Nachlaß von K. Marx, F. Engels und F. Lassalle. Hrsg, von F. Mehring. Bd. III. Gesammelte Schriften von K. Marx und F. Engels von Mai 1848 bis Oktober 1850. Stuttgart, Dietz, 1902. 491 S — 263—264.
David, E. Bäuerliche Barbaren.— «Sozialistische Monatshefte», Berlin, 1899, № 2, S. 62—71.—777.
— Sozialismus und Landwirtschaft. Bd. I. Die Betriebsfrage. Berlin, Verl, der Sozialistischen Monatshefte, 1903. 703 S.— 179, 236—240.


576 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІЙІІ
Engels, Ғ. Die Bauernfrage in Frankreich und Deutschland.— «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1894—1895, Jg. XIII, Bd. I, № 10, S. 292—306.— 239—240.
— Herrn Eugen Dühring"s Umwälzung der Wissenschaft. Phi¬
losophie. Politische Ökonomie. Sozialismus. Leipzig, Druck und Verl. der Genossenschaf ts-Buchdr., 1878. VIII,
274 S.— 42—43.
— Die Polendebatte in Frankfurt — «Neue Rheinische Zeitung», Köln, 1848, № 81, 20. August, S. 1—2; № 93, 3. September,
S. 	1—2.— 261—262.
Ergebnisse der Erhebungen über die Lage der Landwirtschaft im Großherzogtum Baden 1883. (Karlsruhe, Braun, 1883). 185 S.; 8. Taf.— In: Erhebungen über die Lage der Landwirtschaft im Großherzogtum Baden 1883, veranstaltet durch das Großherzogliche Ministerium des Innern. Bd. 4.—117.
Erhebungen über die Lage der Landwirtschaft im Großherzogtum Baden 1883, veranstaltet durch das Großherzogliche Ministerium des Innern. Bd. I*— [4]. Karlsruhe, Braun, 1883. 4 Bd.— 117.
Hecht, M. Drei Dörfer der badischen Hard. Eine wirtschaftliche und soziale Studie. Leipzig, Wilhelm, 1895. 94 S.—117.
Hertz, F. Die agrarischen Fragen im Verhältnis zum Sozialismus. Mit einer Vorrede von E. Bernstein. Wien, Rosner, 1899. VII, 141 S.—117, 124.
K\autsky, ZT.] Drei Kriesen des Marxismus.— «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1902, Jg. XXI, Bd. I, № 23, S. 723—731 — 238, 239.
— Finis Poloniae?—«Die Neue Zeit», 'Stuttgart, 1895—1896, Jg. XIV, Bd. II, № 42, S. 484-491; № 43, S. 513—525.— 261—262, 263.
Klawki, K. Über Konkurrenzfähigkeit des landwirtschaftlichen Kleinbetriebes. — «Landwirtschaftliche Jahrbücher», Bd. XXVIII, Berlin, 1899, S. 363—484.— 117.
«Landwirtschaftliche Jahrbücher».—Bd. XXV, Berlin, 1896, S. 1-55.— 117.
— Bd. XXVIII, Berlin, 1899, S. 363—484.— 117.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КОРСЕТКІШІ 577
[Marx, К. und Engels, Ғ.] Manifest der Kommunistischen Partei. Veröffentlicht im Februar 1848. London, gedr. in der Office der «Bildungs-Gesellschaft für Arbeiter» von J. E. Burghard, [1848]. 23 S.— 42, 152.
Marx, K. Der 18. Brumaire des Louis Napoleon. New-York, Exped.: Deutsche Vereins Buchh. von Schmidt u. Helmich, 1852. IV, 64 S. (Die Revolution. Eine Zeitschrift in zwanglosen Heften. Hrsg, von J. Weydemeycr. Hft. I).— 296, 309.
— [Brief an Bracke]. 5. Mai 1875.— «Die Neue Zeit», Stuttgart, 15967—4891, Jg. IX, Bd. I, № 18. S. 562.— 65.
— Der Bürgerkrieg in Frankreich. Adresse des Generalrats der Internationalen Arbeiter-Assoziation an alle Mitglieder in Europa und den Vereinigten Staaten. S.— Abdr. aus dem Volksstaat. Leipzig, Verl, der Exped. des Volksstaat, 1871, 52 S.— 296.
* — Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Bd. I. Buch I: Der Produktionsprozeß des Kapitals. Hamburg, Meißner, 1867. XII, 784 S.— 66.
*— Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Bd. III, T. 2, Buch III: Der Gesamtprozeß der kapitalistischen Produktion. Kapitel XXIX bis LII. Hrsg, von F. Engels. Hamburg, Meißner, 1894. IV, 422 S._ 117, 121-124.
— Zur Kritik des sozialdemokratischen Parteiprogramms.— «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1890—1891, Jg. IX, Bd. I, № 18, S. 562—575.— 46—47.
Mehring, F. Einleitung [des Herausgebers zum Buch: Aus dem literarischen Nachlaß von K. Marx, F. Engels und F. Lassalle].— In: Aus dem literarischen Nachlaß von K. Marx, F. Engels und F. Lassalle. Hrsg, von F. Mehring. Bd. III. Gesammelte Schriften von K. Marx und F. Engels von Mai 1848 bis Oktober 1850. Stuttgart, Dietz, 1902, S. 3—86.— 263—264.
«Neue Rheinische Zeitung», Köln.— 261.
— 1848, № 81, 20. August, S. 1—2.— 261-262.
— 1848, № 93, 3. September, S. 1—2.— 261—262.
«Die Neue Zeit», Stuttgart, 1890—1891, Jg. IX, Bd. I, № 18, S. 562—575.— 46—47, 65.


578 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
— 1894—1895, Jg. XIII, Bd. I, № 10, S. 292—306.— 239-240.
— 1895-1896, Jg. XIV, Bd. II, № 42, S. 484-491; № 43, S. 513—525.— 261, 263.
— 1902, Jg. XXI, Bd. I, № 23, S. 723—731.—255-259.
Nossig, A. Revision des Sozialismus. Bd. 2. Das System des Sozialismus. (Die moderne Agrarfrage). Berlin — Bern, Akad. Verl, für soziale Wissenschaften, 1902, VII, 587 S.—124.
«Przedswit», Krakow, 1903, № 3, S. 81—88.—259—268.
Schitlowsky, Ch. Oswoboshdenife.— «Sozialistische Monatshefte», Berlin, 1902, Bd. II. № 9, S. 754—755.— 413.
«Sozialistische Monatshefte», Berlin, 1899, № 2, S. 62—71.—117.
— 1902, Bd. II, № 9, S. 754—755.— 413.
Statistik des Deutschen Reichs. Hrsg, vom Kaiserlichen Statistischen Amt. Neue Folge. Bd. 112, Die Landwirtschaft im Deutschen Reich. Nach der landwirtschaftlichen Betriebszählung vom 14. Juni 1895. Berlin, 1898. VIII, 70, 500 S.; 7 Bl. Karten.— 117, 176-177, 401} 415-416.
Stosunek socyalnej demokracyi rosyjskief do kwestyi narodowo- sciowej.— «Przedswit», Krakow, 1903, №3, S. 81—88.— 259—268.


579
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПІІ
А
Абрамов — царацыз: Айзенштадт, И. Л.
Айзенштадт, И. Л. (Абрамов) (1867—1937)—Бунд лидерле- рінің бірі. 1886 жылдан Ярославльде халық ерікшілері үйірме- леріне кірді, 90-жылдардың орта шенінде социал-демократтарға қосылды. 1902 жылдан Бунд Орталық Комитетінің мүшесі, Мин- скіде жәие Одессада жұмыс жүргізді. РСДРП II съезіне Бунд Орталық Комитетінен делегат болды, искрашылдарға қарсы шықты; съезден кейін — белсенді меныпевик. Октябрь социа- листік революциясына дұшпандық көзқараста болды. 1922 жы- лы Германияға эмиграцияға кетіп, онда GCCP-ге қарсы жала- қорлық науқан жүргізген Бунд тобын басқарды; меныпевиктік «Социалистический Вестник» журналына белсене қатысып тұр- ды.— 436, 456, 466.
Аким — іуарацыз: Гольдман, Л. И.
Акимов (Махновец*), В. П. (1872—1921) — социал-демократ, «экономизмнің» көрнекті өкілі, ең әсіре оппортунистердің бірі. 90-жылдардың орта шеніндө Петербургтің «Халық ерікшілер тобына» қосылды, 1897 жылы тұтқынға алынып, 1898 жылдың апрелінде Енисей губерниясына жер аударылды. 1898 жылдың сентябрінде шетелге ңашып кетіп, онда «Шетелдегі орыс соци- ал-демократтарының одағы» басшыларының бірі болды, «эконо- мизм» идеяларын қорғап, «Еңбекті азат ету» тобына, ал кейіннен «Искраға» да қарсы шықты. РСДРП II съезіне «Одақтан» делегат болды, искрашылдарға қарсы шыңтьг; съезден кейін — меньшевизмнің әсіре оңшыл ңанатының өкілі. 1905—1907 жыл- дардағы революция кезіпде «Жұмысшы табының бүкіл россия- лық ұйымын» құру жөніндегі жойымпаздық идеяны қорғады, бұл идея бойынша социал-демократия әлгі ұйымның ішіндегі идөялық ағымдардың бірі ғана болып қалуға тиіс еді. РСДРП IV съөзінің жұмысына кеңесші дауыспен ңатысып, меныпе-
* Жақша ішінде курсивпен шын фамилиялары көрсетілген.


580
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
виктердің оппортунистік тактикасын қорғады, кадеттермен одақ жасасуға шақырды. Реакция жылдарында социал-демо- кратиядан піеттсп кстті.— 297, 324, 325, 437, 438, 443, 444, 445, 447, 456, 457, 466.
Акселърод, П. Б. (1850—1928)—мепьшсвизм лидерлерініц бірі. 70-жылдарда— халықшыл, «Жер жәпе ерік» жікко бөлііі- геіпіеп кейіп «Ңаралай боліс» тобьша қосылды; 1883 жылы «Еңбскті азат ету» тобып құруга қатысты. 1900 жылдап бастап — «Искра» моіі «Заря» редакциясыпың мүшесі; РСДРП II съезіие «Искра» редакциясыпан кеңесші дауыспен қатыстьт, азшылық жағындағы искрашыл. Съезден кейін — белсспді мень- шевик. 1905 жылы кеңейтілген жұмысшы съезін шаңыру жө- ніндегі жойымпаздық идеяны ұсынып, бұл съезді ол пролета- риат партиясына қарама-қарсы қойды. Реакция жылдарында — жойымпаздардың басіпыларыньщ бірі, меньшевик-жойымпаз- дардың «Голос Социал-Демократа» газетінің редакциясына кірді; 1912 жылы антипартиялық Август блогына қатысты. Біріиші дүпие жүзілік соғыс жылдарында — центрист, Циммервальд жәпе Кинталь копфереицияларыиа қатысып, оларда оңшыл қапатқа қосылды. 1917 жылғы Февраль революциясыиан ке- йін — Петроград Совсті Атқару комитетінің мүшесі, буржуазия- лық Уақытша үкіметті қолдады. Октябрь социалистік револю- циясып дұшпапдықпен қарсы алды; эмиграцияда жүріп, Совет- тік Россияга қарсы қарулы интервенцияііы пасихаттады.— 27, 29, 30—31, 314, 333, 454, 462, 463, 465, 468.
Александр — цараңъіз: Кремер, А. И.
III Александр (Романов) (1845—1894)—орыс императоры (1881—1894).— 37, 133, 148.
Александра Михайловна — царацыз: Калмыкова, А. М.
Александрова, Е. М. (Наталья Ивановпа, Штейн) (1864— 1943) — 80-жылдардың аяғында «Халық еркі» ұйымына кірді, 1890 жылдан бастап Петербургтің жұмысшы үйірмелерінде на- сихат жүргізді, «Халық ерікшілер тобына» еиді. 1894 жылы тұт- қынға алытідьт, сопаи соң Вологда губерниясына 5 жылға жер аударылды; айдауда жүргепде социал-демократтарға қосылды. 1902 жылът, шетелде жүргеп кезіпде, «Искра» үйымына кіріп, кейін отіыц агенті ретінде Россияда жұмыс істеді. РСДРП II съезіп шақыру жөітіядегі Үйымдастыру комитетіпің Орёлде болған кеңесінде (1903 жылғы февраль) Ұйымдастыру комите- тінің құрамыіта енгізілді. Съезге Ұйымдастыру комитетінің атьь нан кеңесші дауыспен қатысты, азшылық жағындағы искра- шылдарға қосылды; съездеп кейін — белсенді меныпевик, 1904 жылы меиьшевиктер опы Орталық Комитетке кооптациялады. 1905 жылғы октябрьдеп бастап меныпевиктердің Үйымдастыру комиссиясының секретары болып істеді. Реакция жылдарында


ЕСІМДЕР КӨРСЕТК1ШІ
581
саяси қызметке белсене қатысқан жоқ. 1910—1912 жылдары Москва мен Петербургте жұмыс істеді, веналық «Правда» (Троц- кийдің) тобына қосылды, 1912 жылы жойымпаздардың август конференциясын шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетіндө осы топтың өкілі болды. 1913—1914 жылдары Троцкийдің «Борь- ба» журиалы редакциясының секретары әрі мүшесі болды. Октябрь социалистік революциясьшап кейіи мәдспи-ағарту ме- ксмолеріиде жұмыс істеді.— 290, 468.
Андреевский — цараңыз: Ульянов, Д. И.
Андрей — ңарацыз: Никитин, И. К.
Анна Ивановна— царацыз: Левиаа, Е. С.
Антонов — цараңыз: Макадзюб, М. С.
Аугаген (Auhagenk Губерт — немістің буржуазияшыл эконо- мисі, «Landwirtschaftliche Jahrbücher» («Ауыл шаруашылық Әржылдығы») журналының қызметкөрі. «Groß-und Kleinbetrieb in der Landwirtschaft» («Ауыл шаруашылығындағы ipi және үсаң ондіріс») (1896) деген еңбектің авторы.—117.
Б
Базилениов — царацыз: Локсрман, А. G.
Бакулік — царацыз: Кнунянц, Б. М.
Балмашев, С. В. (1882—1902) —әуелі Ңазан университетінің, ал кейіннен Киев университетінің студенті, студенттер қозға- лысының белсенді қатысушысы. 1901 жылдың январыпда тұтқынға алынып, Киев университетінің 183 студентінің қата- рында солдатқа жіберілді. 1901 жылдың жазында Ңырым меп Харьковтың революциялық үйірмелеріне кірді; сентябрьде қай- тадан Киев университетіые түсіп, онда революциялық жұмысты онан әрі жалғастырды, эсерлермен жақындасып, «Жауыпгерлік ұйымға» кірді. 1902 жылдың 2(15) апрелінде үкіметтің ел ішін- дегі қоғамдық қозғалысты басып жаныштауға бағытталған қатаң жазалау шараларына қарсы наразылық белгісі ретінде ішкі істер министрі Сипягинді атьш өлтірді. Петербург округ- тік сотының үкімі бойынша 1902 жылғы 3(16) майда Шлиссель- бург қамалында дарға асылды.— 364, 366—367, 368, 419.
Басовский, И. В. (Дементьев) (1876 ж. туған) —1896 жылы Одессадағы социал-демократиялық үйірмелерге кірді, кейін «Искраны» шетелдеи Россияға астыртын әкелуді ұйымдастыру- шылардың бірі болды. 1902 жылғы февральда «Искра» мен РСДРП Киев комитетінің ісі бойынша тұтқынға алынды; 1902


582
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
жылғы 18(31) августа Н. Э. Бауман, В. Н. Крохмаль және басқа- лармен бірге Киевтегі Лукьянов түрмесінен қашып шығып, «Искраны» тасып жеткізуді ұйымдастыру ісімен қайта айна- лысты. РСДРП II съезінен кейін мепыпевиктерге қосылды, Харьков пен Екатеринославтың социал-демократиялық ұйым- дарында жұмыс істеді, партияиың IV съезіне кеңесші дауыс- пен қатысты; реакция жылдарында белсенді саяси қызметтеіт қол үзіп кетті. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін Воронеждегі меныпевиктік ұйымда жұмыс істеді, Мемлекеттік және Демократиялық кеңестерге қатысты; Октябрь социалис- тік революциясынан кейін меиыпевиктерден ңол үзіп, Москва- да шаруашылық жұмыста болды.— 424.
Бауман, II. Э. (Грач, Полетаев) (1873—1905) — профессионал революциоиер, болыпевиктік партияның аса көрнекті қайратке- рі. Революциялық қызметін 90-жылдардың бірінші жартысында Қазапда бастады, 1896 жылы Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолыпдағы күрсс одағының» жұмысына белсене қатыс- ты, Нарва аудапыпдағы жұмысшылар арасында пасихат жүр- гізді. 1897 жылы тұтқьшға альшып, Петропавл қамалында 22 ай қамауда отырғаннан кейіи Вятка губерниясына жер ауда- рылды; 1899 жылдың октябрінде Швейцарияға эмиграцияға кетіп, «ІІТетелдегі орыс социал-демократтарының одағыпа» кір- ді, «экономизммен» күреске белссие қатысты. 1900 жылы «Иск- ра» ұйымыпың иегізін салушылардың бірі болды; 1901—1902 жылдары Москвада «Искраның» агеиті болып жұмыс істеді; 1902 жылғы февральда тұтқынға алыиды, 18(31) августа соци- ал-демократтар тобымеп бірге Киевтегі Лукьянов түрмесінен қапіып шықты. РСДРП II съезіпе Москва комитетінен делегат, көпшілік жағындағы искрашыл. 1903 жылғы декабрьде Москва- ға қайтып оралды, партияның Москва комитетін басқарды, со- нымен бір мезгілде партияның Орталық Комитетінің Солтүстік бюросына басшылық етті, өз пәтерінде астыртын баспахана ашты. 1904 жылғы июньде тұтқынға алынып, 1905 жылғы ок- тябрьде босатылды; 18(31) октябрьде Москва комитеті ұйым- дастырған демонстрация кезінде оны қаражүздіктер өлтірді. Бауманды жерлеу орасан зор халықтық демонстрацияға айнал- ды. «Пролетарий» газетінің 24-номеріпде Н. Э. Бауманды еске түсіргеи пекролог жариялапды, оиы В. И. Лопин жазды (қара- ңыз: Шығармалар, 9-том, 453—454-бсттер).— 424, 425, 468.
Берг — царацыз: Шотман, А. В.
Бергман — царацыз: Портной, К.
Бердяев, Н. А. (1874—1948) —реакцияшыл философ-идеалист және мистик. Алғашқы әдеби еңбектерінде «жария марксизм» позициясында болды, Маркстің іліміне неокантшылдық түрғы- дан ревизия жасады, кейіп марксизмпің ашық жауына айнал- ды. 1905 жылы кадеттер партиясыиа кірді; реакция жылдарын-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПП
583
да діни-философиялық ағым —ңұдай іздемпаздық өкілдерінің бірі болды, контрреволюциялық «Вехи» жинағына қатысты. Ок- тябрь революциясынан кейін феодализм мен орта ғасырлық схоластиканыв; апологеті болып, дамып келе жатқан комму- низмнен құтылудың бірден-бір жолы осы екеуі деп білді. 1922 жылы контрреволюциялық қызметі үшін шетелге қуылды, фи- лософиялық мистицизмді бұрынғыша уағыздай берді, контрре- волюция идеологтарының бірі болды.— 375.
Бонч-Бруевич, В. Д. (1873—1955) — профессионал революцио- нер, болыпевик; тарихшы әрі әдебиетші. Революциялық қозға- лысқа 80-жылдардың аяғынан бастап қатысты, Россияда маркс- тік әдебиетті шығару жөнінде зор жұмыс жүргізді, 1896 жылы Швейцарияға эмиграцияға кетті. Шетелде «Еңбекті азат ету» тобының қызметіне қатысты, кейін «Искраға» қатысып тұрды. РСДРП II съезінен кейін — болыпевик; 1904 жылы Орталық Ко- митеттің экспедициясына басшылық етті, ал кейіп болыповиктік әдебиетті бастыруды ұйымдастырды («В. Бонч-Бруевич пен Н. Ленин» баспасы). Одан кейіигі жылдарда болыпевиктік га- зет, журналдар мен партиялық баспаларды ұйымдастыруға белсене қатысты, патша үкіметі тарапынан қуғынға ұшырады. Россиядағы діни-қоғамдық қозғалысты, әсіресе сектанттықты зерттеді, оның бірқатар еңбектері сектанттық тарихына арнал- ған; 1904 жылы сектанттарға арнап социал-демократиялық «Рас- свет» листогын шығарып тұрды. 1917 жылғы Февраль револю- циясьінан кейін «Известия Петроградского Совета» редакция- сының мүшесі (1917 жылғы майға дейін) болды; кейінірек большевиктік «Рабочий и Солдат» газетін редакциялады. Пет- роградтағы Октябрь қарулы көтерілісіне белсене қатысты. Ок- тябрь социалистік революциясынан кейін Халық Комиссарлар Советінің іс басқарушысы (1920 жылдың октябріне дейін), «Жизнь и знание» баспасыньщ бас редакторы болды. 1930 жыл- дан Москвада өзі ұйымдастырған Әдебиет музейін басқарды, 1946 жылдан СССР Ғылым академиясының Ленинградтағы Дін және атеизм тарихы музейінің директоры болды,— 337.
Борис Николаевич — цараңыз: ІІосков, В. А.
Брукэр — царацыз: Махиовец, Л. П.
Булгаков, С. Н. (1871—1944) — буржуазияшыл экономист, фи- лософ-идеалист. 90-жылдарда «жария марксист» болды, 900- жылдардың басында Маркстің аграрлық мәселе жөніндегі ілі- міне ревизия жасады, халық бұқарасының қайыршылануын «топырақ құнарлылығының кеми беру заңы» деп аталатын зац- ның әсерінен болады деп түсіндірді. 1905—1907 жылдардағы революциядан кейін кадеттерге қосылды, философиялық мисти- цизмді уағыздады, контрреволюциялық «Вехи» жипағьттта қа- тысты. 1918 жылдаіі бастап — православие свящсппнгі, 1922 жьілы коптрреволюциялық қызметі үшін шетелге қуылды,


584
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
СССР-ге қарсы дұшпапдық насихат жүргізді.—117, 122, 124, 375.
Быков, А. И. (1880 ж. туған)—Сормово жұмысшысы, соци- ал~демократ. 1902 жылы Сормоводағы бірінші май демонстра- циясына қатысқаны үшін тұтқыпдалды, сотта сөз сөйледі, Шы- ғыс Сибирьге өмір бойы жер аудару жазасыиа кесілді.— 66— 67, 68.
Бюлов — ңараңыз: Мандельберг, В. Е.
В
В. В.— цараңыз: Воронцов, В. П.
Валъ, В. В. (1840—1915)—патша чиновнигі, генерал. 1863— 1864 жылдардағы Поляк азаттық көтерілісін басып-жаншу ке- зінде көзге түсті, кейін бірқатар губерниялардың губернаторы, Петербургтің қала бастығы (1892—1895) болды. Вильно губер- наторы болып тұрған кезінде 1902 жылы Вилыіо қаласында 1 Майды мерекелеуге қатысқаны үшін тұтқындалғандарға жап- пай дүре соғуға бұйрық берді, осыған байланысты Г. 10. Лек- керт деген жұмысшы оған қастандық жасады. 1902 жылы ішкі істер министрінің орынбасары жәнө жандармдардың жекс кор- пусының командашысы болып тағайындалды. 1904 жылдан бас- тап — Мемлекеттік советтің мүшесі.— 59, 392.
Варенъка — цараңыз: Кожевникова, В. Ф.
Вейсман — ^арацыз: Цейтлин, Л. С.
Виленский, Л. С. (Леонов) (1880—1950) —1899 жылы РСДРП Киев комитеті жанындағы пасихатшылар тобына кірді, 1901 жылғы апрельде Киевте демонстрация ұйымдастыруға қатыс- қаны үшін тұтқынға алынып, Полтава губерниясына жер ауда- рылды. 1902 жылдан бастап Екатерипославта астыртын баспа- хапалар ұйымдастыру жәие социал-демократиялық одебиетті та- рату жұмысын жүргізді. РСДРП II съезінде — Екатеринослав комитетінен делегат, көпшілік жағындағы искрашыл, съезден кейін — болыпевик. 1905. жылы РСДРП-дан шығып, анархист- коммунистердің ұйымына кірді, анархистік «Бунтарь» журналы редакторларының бірі болды. 1907 жылы тұтқынға алынып, Ту- рухан өлкесіне 4 жылға жер аударылды; айдаудан қайтып оралғаннан кейін саяси ңызметтен шеттеп кетті. Октябрь социалистік революдиясынан кейін Одессада Совет өкіметін ұйьтмдастыруға қатьтстьт, жұмыспты-шаруа инспекциястл орган- дарында жұмыс істеді; 1922—1924 жылдары Москвада Өнеркәсіп банкі басқармасыньщ секретары болды, кейіп Мемлекеттік жос- парлау комитетінде жұмыс істеді.— 467.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКППІ
585
Вилонов, Н. Е. (1883—1910) —профессионал революционер, болыпевик. Революциялық қызметін 1901 жылы Калуга темір жол шеберханаларында жұмысшы болып жүргенінде бастады. 1902 жылы Киев социал-демократиялық ұйымына кірді, «Искра- пы» жақтаушы болды. 1903 жылы тұтқынға алынып, полиция- ііың ерекше бақылауымен Екатеринославқа жер аударылды, опда жергілікті искралық комитсттің құрамыиа епді, 1903 жылғы августағы жаппай стачкапы ұйымдастырушылардың бірі болды; РСДРП II съезіпсн кейіп — болыпевик. Еписей губерпия- сыпа жер аударылды, одан 1904 жылдың июліпде қашып кетті; Орталық Комитеттіц НІығыс бюросының тапсырмасы бойынша Ңазаида РСДРП жергілікті комитетін ұйымдастыру жөыінде жұмыс істеді, Уралда астыртын баспаханалар құрды. По- волжье мен Уралда 1905—1907 жылдардағы революцияға бел- сене қатысты, жұмысшы депутаттарының Самара Советі Атқару комитетінің председателі болып сайланды, Уфада партия- лық жұмыс жүргізді, Екатеринбургте РСДРП IV съезіне деле- гаттар сайлауды ұйымдастырды. 1906 жылғы мартта тұтқынға алынды, июльде түрмеден қашып шығып, Москвада Лефортов ауданыиьщ партиялық ұйымдастырушысы болып істеді, РСДРП Москва комитетінің құрамына енді. Қайтадан тұтқынға алын- ғапнан кейін 3 жылға Астрахань губерпиясына жер аударылды, ол жерден 1908 жылдың аяғында шетелге кетті. Капри аралын- дағы партия мектебін ұйымдастырушылардың бірі болды. Мек- тепте жік пайда болып, фракциялық «Вперед» тобы құрылған кездө фракцияшылдардан қол үзіп, лениншіл шәкірттердің бір тобымен бірге Парижге кетті. РСДРП Орталық Комитетінің 1910 жылғы пленумында болыпевиктер оны Орталың Комитет құра- мына кооптациялау үшін кандидат етіп белгіледі. 1910 жылы 1 майда, Давоста (Швейцария) емделіп жүрғепінде, туберку- лезден қайтыс болды.— 31—33.
Витте. С. Ю. (1849—1915) — орыстың мемлекет қайраткері, патшалық Россияның «әскери-феодалдық империализмінің» мүдделерін қорғады, либерал буржуазияға болмашы жеңілдік- тер жасап, уәделер беру жәпе халыққа қарсы қатаң жазалау шараларын қолдану жолымен монархияны сақтап қалуға тырысқан самодержавиенің сенімді жақтаушысы; 1905—1907 жылдардағы революцияны басып-жаныштауды ұйымдастыру- шылардың бірі. Ңатыпас жолдары министрі (февраль — август 1892), финанс министрі (1892—1903), Мииистрлер советінің пред- седатолі (октябрь, 1905 — апрель, 1906) болған кезіпде Витте өзінің фішапс, баж салыгы саясаты, темір жол салу, фабрика- льтқ заң шығару саласындағы шаралары арқылы, шетелдік капитал орпаластыруды жан-жақты қолдауы арқылы Россияда капитализмнің дамуына және оның империалистік державалар- ға тәуелділігіиің күшеюіпе көмектесті. «Министр-маклер», «бир- жа агонті» — оны В. И. Л-енин осылай сипаттадьт,—227.
Владимир — ^арацыз: Косовский, В.


586
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Водовозов, Н. В. (1870—1896) — орыс публицисі, «жария марксизм» өкілдерінің бірі. Петербург университетінде оқып, студенттер толқуына қатысты, 1891 жылы Н. В. Шелгуновты жерлеу кезінде сөйлеген сөзі үшін университеттен шығарылды. Ңоғамдық ой-пікір мен жұмысшы қозғалысының тарихы жө- пінде бірқатар мақалалар жазып, олардың кейбіреуінде маль- тусшілдікті қорғады. М. И. Водовозовамен бірге кітап баспасып аштьт, опда 1899 жылы В. И. Лениішің «Россияда капитализм- нің дамуы» дегеп кітабы басылып шықты. 1897 жылы Водово- зовтың «Экономикалық этюдтер» деген мақалалар жинағы ба- сылып шықты.— 232.
Воронцов, В. П. (В. В.) (1847—1918) — экономист және пуб- лицист, 80—90-жылдардағы либерал халықшылдар идеологта- рының бірі; «Россиядағы капитализмнің тағдыры» (1882), «Біз- дің бағыттарымыз» (1893), «Теориялық экономия очерктері» (1895) және басқа кітаптардың авторы, бұл кітаптарында Рос- сияда капитализмнің дамуын теріске шығарды, ұсақ товар өнді- рісін мадақтады, шаруалар қауымын дәріптеді. Патша үкіметі- мен ьтмыраласуды уағыздап, марксизмге үзілді-кесілді қарсы піықты. Воронцовтың көзқарастары В. И. Лениннің көптеген еңбектерінде қатаң сынға алынды.— 49, 255—256, 417.
Врублевский (Wroblewski), Валерий (1836—1908) —көрнекті поляк революционері, 1871 жылғы Париж Коммунасының гене- ралы. Петербургтің орман институтында оқыды, онда орыстың революцияшыл демократтарының идеяларымен танысты. Поль- шаға қайтып оралғаннан кейін шаруалар арасында революция- лық үгіт жүргізді. 1863—1864 жылдардағы Поляк азаттық көте- рілісі кезінде көтерілісшілер отрядтарын басқарып, ауыр жара- лапды. 1864 жылғы январьда Парижға кетіп, онда поляк эмиграциясының демократияшыл қанаты басшыларының бірі болды. Париж Коммунасы жарияланған кезде Врублевский батыл түрде көтерілісшілер жағына шықты; оған коммунарлардың II армиясына ңолбасшы болу жүктелді. Врублевский Париж про- летарларының қатарында Коммунаның соңғы күндеріне дейін ерлікпен шайқасты. Коммуна талқандалғаннан кейін Лондонға эмиграцияға кетті, I Интернационалдың Бас советіне коопта- цияланды, бакуниншілдермен күреске белсене қатысты, Маркс пен Энгельстің тактикалық бағытын қолдады; 1880 жылғы амнистиядан кейін Францияға қайтып оралды. Врублевский өмі- рінің ақырына дейін социализм мен халықаралық ынтымақ идеяларына адал болып қалды — 263.
Г
Галкин, В. Ф.— царацыз: Горин, В. Ф.
Гальберштадт, Р. С. (Костя) (1877—1940) —1896 жылы Жене- вадағы Плеханов басқарған социал-демократиялық үйірмеге кірді. Россияға қайтып оралғаннан кейін Одессаиың, Кишинев-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
587
тің, Харьковтың, Екатеринославтың социал-демократиялық ұйымдарында жұмыс істеді, социал-демократиялық әдебиетті тарату ісімен шұғылданды; «Искра» ұйымына кірді. 1903 жыл- ғы февральда РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастьі- ру комитетінің Орелдегі кеңесіпде Үйымдастыру комитетінің ңұрамына енгізілді. Съезге Үйымдастыру комитетінен кеңесші дауыспен қатысты, азшылық жағындагы искрашыл. Съезден кейін — белсепді меныпевик әйсл, 1905 жылғы декабрьде меиь- шевиктерден біріккен Орталық Комитетке епді. Реакция жыл- дарында жойымпаздық позицияда болды, бірінші дүние жү- зілік соғыс кезінде қорғапымпаздық позиция ұстады. 1917 жыл- ғы Февраль революциясынап кейін көп ұзамай саяси қызметтен шеттеп кетті — 468.
Галъперин, Л. Е. (Копяга) (1872—1951)—социал-демократ, * революциялық қозғалысқа 1898 жылдан бастап қатысты. Астра- хань губерпиясында айдауда жүрген кезінде «Искра» ұйымы- мен байлапыс орпатты, сөйтіп 1901 жылдың көктеміиде оның агепті ретіиде Бакуге жіберілді, онда РСДРП Баку комитетін, астыртып баспахаиа құру жөніпде, астыртын әдебиетті шетел- деп тасып жеткізу жәые опы Россияда тарату ісін ұйымдасты- ру жөніидө жұмыс жүргізді. 1902 жылдың басыпда Киевте де- монстрацияға қатысып, тұтқынға алынды; 18(31) августа искра- шылдар тобымен бірге Киевтсгі Лукьяиов түрмесіиен шетелге қашып кетті, Россияға партиялық әдебиетті тасыд жеткізу ісін ұйымдастьтру жөніндегі жұмысын опап әрі жалғастырды. РСДРП II съезіпсп кейін болыпевиктерге қосылдьт, біраз уақьтт Орталық Оргап редакциясьшап партия Советіпің қүрамыпа кір- ді, кейіи Орталық Комитет қүрамыпа кооптациялапды. Мень- шевиктер жөнінде ымырашылдық позиция ұстады, партияның III съезін шақыруға қарсы болды; 1905 жылғы февральда тұт- қынға алынды. 1906 жылдан бастап белсепді саяси қызметтен шеттеп кетті. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін 'меньшевик-интернационалистерге қосылды, Мемлекеттік кеңес- ке қатысты. 1918 жылдың көктеміиеп бастап шаруашылық жұ- мыста болды.— 424.
Герц (Hertz), Фридрих Отто (1878 ж. туғап) —Австрия эко- иомисі, социал-демократ — ровизиоиист, 1899 жылы басылып шық.қап «Die Agrarischen Fragen im Verhältnis zum Sozialismus» («Социализм түрғысьшап алынған аграрлық мәселелер») деген кітабыпда марксизмпің аграрлық мәселе жөпіидегі іліміпе қар- сы шықты, ұсақ іпаруалар шаруашылығының тұрақтылығын, оііың ірі шаруашылық бәсекесіпе төтеп бере алатыпын дәлел- деуге тырысты. Герцтің Россияда аударылып шыққан кітабын буржуазияшыл апологеттер Булгаков, Чернов және басқалар өздерінің марксизмге қарсы күресінде кеңінен пайдаланды.— 117, 124, 413, 418.
Гехт (Hecht), Мориц — немістің буржуазияшыл экономисі әрі статистик, піаруалар шаруашылығы туралы «Drei Dörfer der 20 7-том


588
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
badischen Hard» («Бадендік Гардтьщ үш деревнясы») (1895) деген монографияның авторы, онда капитализм тұсында ұсақ шаруалар шаруашылығының тұрақтылығын дәлелдеуге тырыс- ты. Бүл кітапты ревизиопистер өздерінің марксизмге қарсы кү- рссіпдо пайдаланды.— 117.
Гинзбург, Б. А.— ңарацыз: Кольцов, Д.
Глебов — цараңыз: Носков, В. А.
Голъдендах, Д. Б.— цараңыз: Рязанов, Д. Б.
Голъдман, Л. И. (Аким) (1877—1939) —революциялық қозға- лысқа 1893 жылдан араласты, Вильно мен Минскінің жүмысшы үйірмелерінде насихат жүргізді, 1897 жылғы сентябрьде Бунд- тың құрылтай съезіне қатысты. 1899 жылы тұтқынға алынды, одан қашып шығып, Одессада жұмыс істеді, 1900 жылы шетелге кетіп, онда «Искра» ұйымына қосылды. 1901 жылдың басын- да Мюнхепдө В. И. Ленинмен кездесіп, онымен Россияда «Иск- ра» баспаханасын ашудың жоспарын талқылады. 1901 жылдың майында Кишиневте астыртын баспахана ұйымдастырды, онда «Искра» жәпе басқа социал-демократиялық басылымдар шыға- рылды. 1902 жылдың мартында тұтқынға алынып, кейін Си- бпрьге жер аударылды. 1905 жылы айдаудан Женеваға қашыц барып, меньшевиктерге қосылды, меныпевиктік «Искра» редак- циясыпың секретары болды, 1905 жылы мепыпевиктердеи РСДРП ІІетербург комитетіне еніп, РСДРП IV съезінде Орталық Комитетке сайлапды. 1907 жылы Уралда жұмыс істеді, тұтқын- ға алынып, 1911 жылы Сибирьге жер аударылды. 1917 жылы Февралқ револіоциясынан кейін — Иркутск Советінің председа- телі жәпе меныпевиктік Орталық Комитеттің мүшесі. 1921 жыл- дан бастап саяси қызметтен қол үзіп, шаруашылық және редак- циялық-баспа жұмысында болды.— 424.
Голъдман, М. И.— царацыз: Либер, М. И.
Горемыкин, И. Л. (1839—1917) —патшалық Россияпың мемле- кет қайраткері, реакцияшыл бюрократияпың пағыз окілдсрінің бірі, барып тұрган мопархист. 1895—1899 жылдары — ішкі істер мипистрі, 60-жылдардагы реформаларды әлсіретуге жәие жою- ға багьтгталғаи реакциялық саясат (контрреформалар дейтін саясат) жүргізді; жұмысшы қозгалысын аяусыз тұпшықтырып отырды. 1906 жьтлғы апрельден авгусқа дейін және 1914 жыл- гы январьдан 1916 жылгы январьға дейін Министрлер советіпің председателі болды,— 231, 233.
Горин (Галкин), В. Ф. (Николай Николаевич, Сиротинин) (1863—1925) —профессионал революционер, болыпевик. 80-жыл- дардың алгашқы жартысында Симферопольдің, кейін Харьков- тың, Могилевтің, Одессаның халық ерікпгілері үйірмелеріне кір-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
589
ді. 1887 жылғы октябрьде «Оңтүстік халық ерікшілері ұйымы- ның» ісі бойынша тұтқындалып, Якутияға жер аударылды; 90- жылдардың орта шенінде социал-дсмократтарға қосьілды. Ай- дау мерзімі аяқталғаішан кейіп (1900) Верхоянскіде, кейіп Иркутскіде тұрды, Сибирь социал-дсмократиялық одағын ұйым- дастыруға қатысты. 1902 жылы Саратов социал^цемократиялық ұйымында жұмыс істеді, сол ұйымнан РСДРП II съезіне деле- гат болып ңатысты. Съезде — көпшілік жағындағы искрашыл, болыпевиктерден съезд протоколдарыя редакциялау жөніндегі комиссияға енді. Съездеп кейін мепыпевиктермеп күреске белсе- ие қатысты. 1910 жылы Н. Грабовский деген бүркепшік атпёп оньщ «Материализм жойылсын! (Эмпириокритикалық сынға сың)» деген кітабы шықты, ол марксизмді махистік тұрғыдаи ревизиялауға қарсы бағытталды. 1917 жылғы Февраль револю- циясынан кейін Россияға қайтып оралып, Петроград Әскери-ре- волюциялық ікомитетінде жұмыс істеді, Октябрь дарулы көтері- лісін дайыидауға қатысты. 1918—1920 жылдары Ңызыл Армияда саяси жұмыста болды. 1920 жылдан Всевобучта жұмыс істе- ді,— 306, 308, 442, 449, 450, 452, 457, 468.
Гофмаи — царацыз: Косовский, В.
Гоц, М. Р. (Рафаилов, М.) (1866—1906) — эссрлер партиясы- иың пеғізін салушылардың және теоретиктеріпің бірі. 80-жыл- дардың орта шенінде Москваның халық ерікшілері үйірмелері- пе кірді, жұмысшылар арасыпда насихат жүргізді, халық ерік- шілерінің астыртын баспаханасып ұйымдастырды. 1886 жылы тұтқынға алынып, 1888 жылы ІІІығыс Сибирьге жер аударылды. 1895 жылдан Курганда, кейін Одессада тұрды; 1900 жылы эми- грацияға кетті. Шетелде эсерлер партиясын және оның орган- дары «Вестник Русской Революции» мен «Революционная Рос- сияны» ұйымдастыруға белсене қатысты, Орталық Комитстко мү-ше болып, «Жауынгерлік ұйьгмға» кірді.— 56—57.
Грач — царацыз: Баумаи, Н. Э.
Григоръев — царацыз: Степанов, С. И.
Гринберг — ңараңыз: Медем, В. Д.
Грингмут, В. А. (1851—1907)—орыстыц рсакцияшыл публи- цисі, 1897 жылдан 1907 жылға дейін — монархиялық «Москов- ские Ведомости» газетінің редакторы. Азаттық және револю- циялық қозғалыстың зәредей көріністерінің өзінс қарсы шығып, патша самодержавиесін және православие шіркеуіиіц артықіпа жағдайда болуьтн қорғады, ұлы орыстық шовинизм позициясын- да болды. 1905—1907 жылдардағы рсволюция кезеңінде — қара- жүздік «Орыс халқы одағын» ұйымдастырушылардыц жәнө оның лидерлерінің бірі.— 88.
20*


590
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Гуревич, Я. Я. (Т.) (1869 ж. туған)—халық ағарту ісінің
қайраткері, бірқатар либерал-буржуазиялық газеттөр мөн жур- налдардың қызметкері. 1901 жылдан бастап Петөрбург гимна- зияларында сабақ берді, 1906 жылдан — «Русская Школа» жур- налыпың шығарушы-редакторы. 1898—1904 жылдары Тула гу- берниялық земствосының мүшесі. «Освобождение» журналының жетінші номеріііде земствоны самодержавиеге қарсы күресте иеғұрлым батыл позиция ұстауға шақырған мақала жариялады. 1910—1913 жылдары «Орта мектеп реформасы туралы» заң жо- басын жасап шығаруға қатысты.— 39, 40—41.
Гусев, С. И. (Драбкин, Я. Д., Лебедев) (1874—1933) — профес- сионал революционер, большевик. Революциялық қызметін 1896 жылы Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы кү~ рес одағында» бастады, 1897 жылдың көктемінде тұтқынға алы- нып, Оренбургке жер аударылды. 1899 жылдан бастап Дондағы Ростовта тұрды, РСДРП Доп комитстіпің жұмысыиа бслсепе қа- тысты, 1902 жылғы стачка меп 1903 жылдың мартыпдагы дсмоп- страция басшыларының бірі болды. РСДРП II съезіиде — Дон комитетіпен делегат, көпшілік жағындағы искрашыл; съезден кейіп Россияііың оңтүстігінде бірқатар қалаларды аралапг съезд туралы баяндамалар жасады. 1904 жылғы августа 22 болыпе- виктің Жеиевадагы кеңесіне қатысты. 1904 жылғы декабрьден 1905 жылғы майға дейін Көпшілік Комитеттері Бюросының жә- не партияның Петербург комитетінің секретары, сонан соң Одес- са большевиктік ұйымы басшыларының бірі болды. 1906 жыл- ғы январьдан бастап — РСДРП Москва 'комитетінің мүшесі; IV съезге Москва ұйымынап делегат болды. 1906 жылы тұтқынға алыньтп, сонап соң Тоболь губерниясына жер аударылды, ол жердеп 1909 жылы қашып шықты; реакция жылдарында жо- йымпаздық пен шақырымпаздыққа қарсы шықты. 1917 жылғы октябрь күндерінде Петроград Әскери-революциялық комитеті- нің секретары болды; 1918 жылдан Қызыл Армияда саяси жұ- мыс атқарды, 1921—1923 жылдары Республика Революциялық- әскери советінің мүшесі және Саяси басқармасыпың бастығы болды; 1923 жьтлдан — РКП(б) Орталық Бақылау Комиссиясы- ньтң секретарьт жәнс Жұмысшы-шаруа инспскциясы халық ко- миссариатының коллегия мүшесі, 1925 жьтлдан — РКП (б) Орта- лық Комитеті баспасөз бөлімінің меңгерушісі болды. 1928—1933 жылдары — Коммунистік Интернационал Атқару комитеті Прс- зидиумының мүшесі; партия тарихы, әскери және шаруашы- лық мәселелер жөпінде, халықаралық жұмысшы қозғалысы мә- селелері жөиінде бірқатар еңбектер жазды.— 451, 468.
Гюйо (Guyot) Ив (1843—1928) — француздың буржуазияшыл саяси қайраткері, экономист әрі публицист. 1885—1893 жылда- ры — парламент депутаты, 1889—1892 жылдары — қоғамдық жұ- мыстар министрі. Социализмге қарсы шықты, жеке меншік мызғымайды деп дәлелдеді; еркін бәсекені қоғамдық игілікке жетудің ең жақсы құралы деп санады,— 231.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКШІІ
591
д
Давид (David), Эдуард (1863—1930) — герман социал-демо- кратиясыпың оң іқанаты лидерлерінің бірі, мамандығы эко- номист. 1894 жылы партияның аграрлық программасын дайыи- дау жөніндегі комиссияға кірді, аграрлық мәселс жөніндегі маркстік ілімді ревизиялау позициясында болды, капитализм тұсында ұсақ шаруалар шаруашылығының тұрақтылығын дә- лелдеді. Ревизионистік «Sozialistische Monatshefte» («Социалис- тік Әрайлық») журналыпың негізін салушылардың бірі. 1903 жылы «Социализм және ауыл шаруашылығы» дегон кітап шы- ғарды, бұл кітапты В. И. Ленин «ревизионизмнің аграрлық мә- селедегі басты еңбегі» деп атады. 1903 жылдан рейхстагтың депутаты болды. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде — социал- шовинист, 1919 жылы Герман республикасының бірінші коали- циялық үкіметінің құрамына кірді, 1919—1920 жылдары — ішкі істср мивистрі, 1922—1927 жылдары — үкіметтіц Гессеіідегі өкі- лі; герман империализмітіің ревапшистік пиғылдарьш қолдады, СССР-дің жауы болды. Лепин Давидті «бүкіл өмірі жүмысшы қозғалысын буржуазиялық жолмен аздыруға арналған» оппор- тунист деп сипаттады (ПІығармалар, 21-том, 272—273-беттер).— 117, 179, 236—237, 238, 239, 240.
Даниелъсон, II. Ф. (Ник,—ои) (1844—1918) — орыстың жазу- іпы-экономисі, 80—90-жылдардағы либерал халықшылдық идео- логтарының бірі. 60—70-жылдары революцияшыл әртекті жас- тар үйірмслерімен байланысты болдьг. К. Маркс «Капиталының» Г. А. Лопатин бастаған орыс тіліндегі тұңғыш аудармасын аяқ- тады, осығаті байланысты К. Маркспеп жәпе Ф. Эпгельспен хат жазысып тұрды, оларда Россияның экономикалық даму пробле- маларын сөз етті. Алайда Даниельсон марксизмнің мәнін ұқпа- ды, сөйтіп кейінірек оған қарсы шықты. 1893 жылы «Реформа- дан кейіпгі қоғамдың шаруашылыгымыздың очерктері» деген кітап бастырып шығарды, бұл кітап В. П. Воронцовтың еңбек- терімен бірге либерал халықшылдықты теориялық жағынан не- гіздеуге қьтзмет етті. В. И. Ленин өзінің бірқатар еңбектерінде Дапиелъсоіпшң көзқарастарып қатаң сыгтға алдьт.— 49.
Дейч, Л. Г. (1855—1941) —халықшылдық, ал кейін социал-де- мократиялық қозғалысқа қатысушы. 1877 жылы Чигиринск уезіндегі шаруалардың күрес әрекеттерін ұйымдастырушылар- дың бірі болды. «Жер және ерік», сонан соң «Ңаралай бөліс» ұйымдарының мүшесі. 1880 жылы шетелге кетті, 1883'жылы «Еңбекті азат ету» тобын құруға қатысты, маркстік әдебиеттІ шығару жәие оны Россияға жеткізу жөнінде жұмыс жүргізді. 1884 жылы Германияда тұтқынға алынып, патша үкіметінің қо- лыиа берілді, сөйтіп каторгалық жұмысқа кесілді. 1901 жылы жер аударылып барған жерінеп қашып піығып, Мюнхенге бар- ды, «Орыс рсволюциялық социал-демократиясы шетелдік лига-


592
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
сыиьщ» әкімшілігіне кооптацияланды, «Искра» мен «Заряньь» шыгаруға және таратуга қатысты. Партия программасьшың В. И. Ленин мен Г. В. Плеханов жасаған жобаларын үйлестіру және жалпы жоба жасау жөнінде «Искра» редакциясы құрған комиссияға кірді. РСДРП II съезінде — «Еңбекті азат ету» то- бынан делегат, азшылық жағындағы искрашыл; съездсн кейін — меныпевик, реакция жылдарында — жойымпаз. Бірінші дүпие жүзілік соғыс кезіндо — социал-шовинист, социал-қорғанымпаз- дардың «Призыв» органына қатысып тұрды. 1917 жылгы Фев- раль революциясынан кейін Плехановпен бірге оңшыл меныпе- вик-қорғанымпаздардың «Единство» газетін редакциялады. Ок- тябрь социалистік революциясьшан кейін саяси қызметтен қол үзді, Г. В. Плехановтьщ әдеби мұрасын шығару жөнінде жұмыс істеді, Россиядағы азаттық қозғалысының тарихы жөнінде бір- қатар мақалалар жазды.— 320, 322, 467.
Дементъев — царацыз: Басовский, И. Б.
Дехтерев, В. Г.— Петербург қалалық думасыпың жәпо губср- ниялық зсмство жипалысыпың мүшссі, далалық фипапс комис- сііясьт предссдателіпің.орьшбасары.— 92—93.
Джордж — ңарсщыз: Жордания, Н. II.
Дмитриев — цараңыз: Стопанп, А. М.
Домбровский (Dqbrowski), Ярослав (1836—1871) — көрнекті поляк рсволюционері, 1871 жылы Париж Коммунасыпың гене- ралы. Петербургтегі Бас штаб академиясының тыңдаушысы болды, онда орыс және поляк революцияшыл демократтарымеп жақыпдасты, астыртын халықшылдық үйірмеге қатысты. Поляк революциялық қозғалысында көрнекті роль атқарды, 1863—1864 жылдардағы поляк азаттық көтерілісін ұйымдастырушылардың бірі. Көтеріліс басталмастан бұрын тұтқынға алынған Домбров- ский 1864 жылы 15 жыл каторгаға ікесілді. 1864 жылгы дскабрь- де Москваның жер іаударылғандар ңамалатын түрмесіиен қашьтп шыгып, 1865 жылғы июньде Парижге эмиграцияға кетті, онда поляк эмиграциясының демократиялық қанаты басшыла- рының бірі болды, «Niepodleglosc» («Тәуелсіздік») газетіне қа- тысып тұрды, 1866 жылғы Австрия-Пруссия соғысын талдауға арналған еңбек жазды. Трошю үкіметінің Парижді қорғау жө- ніндегі шараларын қатаң сынға алды.
Париж Коммунасы күндеріпде оның ең батыл қоргаушыла- рьшыц бірі болды, Версальға дереу шабуыл жасауды, коптрре- волюциялық үкіметті тұтқынға алып, реакцияшыл Ұлттық жи- нальісты таратуды ұсынды. Майданның ең жауапты учаскелерін қорғауға басшылық етті, коммунарлардың I армиясының, ал сонан соң Коммунаның бүкіл қарулы күштершің іқолбасшысы болып тағайындалды. 1871 жылғы 23 майда Монмартр биігін ңорғау кезінде қаза тапты.— 263.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
593
Драбкин,- Я. Д.— царацыз: Гусев, С. И.
ДрозОов, В. М.— цараңыз: Филарет.
Діоринг (Dühring), Евгений (1833—1921)—неміс философы жәпе экономист. Дюрингтің философиялық көзқарастары пози- тивизмиің, метафизикалық материализмнің және идеализмнің эклектикалық қойыртпагы болды. Опың реакциялық-утопистік «социалитарлық» піаруашылық жүйесі шаруашылықтың прус- сиялық жартылай крепостниктік формаларын дәріптеді. Дю- рипгтің гөрман социал-демократиясының бір бөлігі ішінен қол- дау тапқан көзқарастарын Энгельс «Анти-Дюринг. Евгений Дю- ринг мырзаның ғылымда жасаған төңкерісі» (1877—1878) деген кітабында сынады. Ленин өзінің «Материализм және эмпирио- критицизм» (1909) деген кітабында және басқа бірқатар шығар- маларында Дюрингтің эклектикалық көзқарастарын талай рет сынға алды.
Дюрипгтің пегізгі еңбектері: «Үлттық экономия меп социа- лизмнің сын тұрғысыпан жазылған тарихы» (1871), «Үлттьщ жәпе әлеуметтік экопомия курсы» (1873), «Философия курсы» (1875).— 42—43.
Дядина — ңараңыз.* Книпович, Л. М.
Е
Егоров — царацыз; Левин, Е. Я.
Ермолов, А. С. (1846—1917) —патша үкіметінің чиновнигі. 1893 жылы — мемлекеттік мүліктер министрлігінің басқарушы- сы, 1894 жылдан 1905 жылға дейін — егіншілік және мемлекет- тік мүліктер министрі, кейін Мемлекеттік советтің мүшесі. 1886—1888 жылдары Ерікті экономикалық қоғамның вице-пре- зидеігті болды. Ауыл шаруашылығы мәселелері жөнінде бірқатар еңбектер жазып, оларда крепостяик помещиктердің мүдделеріп білдірді. 1892 жылы «Егіннің піықпай қалуы және хальпқтың күйзелуі» деген .кіітап шығарып, онда аштыққа ұшы- рагаті шаруалар жөніндегі патша үкіметінің әрекеттерін ақтауға тырысты.—187—188.
Ж
Житловский, X. И. (1865—1943) — қоғамдық қызметін халық ерікшісі ретінде бастады; 80-жылдардың аяғында Швейцарияға эмиграцияға кетті, Бернде «Орыс социалист-революционерлері- нің одағын» ұйымдастырушылардың бірі болды (1894). Одан кейін, социалист-революционерлер партиясымен тығыз байланыс жасай отырып, еврейдің ұсақ буржуазиялық ұлтшылдық қоз- ғалысы идеологтарының біріне айналды, еврей социалистік жұ-


594
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
мысшы партиясып (СЕРП) ұйымдастыруга қатысып, оның ліь дерлері мсн теорстиктеріпің бірі болдъі. Марксизмге қарсы шың- ты. 1905 жылғы 17 октябрьдегі патша манифесінен кейін Роо сияға қайтып оралды, бірақ кейін қайтадан эмиграцияға кетті. 1908 жылідан бастап Америка Ңұрама ІПтаттарыида «Dos Naie Leben» («Жаңа Өмір») деген журиал шығарып тұрды, Одан кейінгі жылдары Америка Ңұрама Штаттарында тұрды, бірқа- тар прогрестік еврей журналдарына қатысты, CGGP-ге жақсы көзқараста болды,— 57, 413.
Жордания, Н. Н. (Джордж, Костров) (1870—1953) — социал- демократ, меныпевик. Саяси қызметін 90-жылдары бастады. Гру- зиядағы тұңғыш «Месаме даси» тобына кірді, онда оппортунис- тік қанатты басқарды. РСДРП II съезіне кеңесші дауыспен қа- тысты, азшылық жағындағы искрашылдарға қосылды. Съезден кейін — Кавказ меныпевиктеріпің лидері. 1905 жылы мепьше- виктік «Социал-Демократ» газетін (грузин тілінде) редакцияла- ды, буржуазиялық-демократиялық революциядағы большевик- тік тактикаға іқарсы шықты. 1906 жылы I Мемлекеттік думаның мүшесі болды. РСДРП IV съезінің жұмысына қатысты; V съез- де (1907) меныпевиктерден РСДРП Орталық Комитетінің мүше- сі болып сайланды. Реакция жылдарында формальды түрде пар- тияшыл-меиьшевиктерге қосылды, іс жүзіпде жойымпаздарды қолдады. 1914 жылы Троцкийдің «Борьба» журналына қатысып тұрды, бірінші дүние жүзілік соғыс кезіиде — социал-шовинист. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін жұмысшы депутат- тары Тифлис Советіпің председателі болдьг, 1918—1921 жылда- ры Грузияпың 'коптрреволюциялық імеііьшевикітік үкіметіп бас- қарды; 1921 жылдаи — ақ эмиграпт.— 309, 311, 450, 468.
3
Загорский — царацыз: Крохмаль, В. Н.
Залкинд, Р. С.— цсірацыз: Землячка, Р. С.
Заломов, П. А. (1877—1955)—Сормово жұмьтсптысьт, социал- демократ. Революциялық қозғалысқа 1892 жылдап бастап қа- тысты. Астыртын маркстік үйірмеге кіріп, Сормово, Пермь, ІІиж- ний ІІовгород жұмысшылары арасында насихат жургізді. 1901 жылдың майында РСДРП Нижегород комитетіне енді. Сормово- да 1902 жылғы бірінші май демонстрациясын ұйымдастырушы- лардың бірі болды. Демонстрация кезінде тұтқынға алынып, сотта самодержавиеге қарсы бағытталған жарқын сөз сөйледі. ІПығыс Сибирьге өмір бойы жер аударуға кесілді. 1905 жылғы мартта айдаудан қашып шығып, болыпевиктерге қосылды, Пе- тербург пеп Москвада жұмыс істеді. Декабрь қарулы көтеріль eine белсеие қатысып, Москваның бірқатар аудапдарыпда жа- уьтпгерлік жасақтар ұйьтмдастырдьт. 1906 жылдың жазында ауыр


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКШІІ
595
иауқастап ксйііі белсеыді саяси қызметтен шеттеп кетті. 1917 жылғы Февраль революциясынаи кейін Курск губерниясында Советтерді ұйымдастыруға қатысты. Азамат соғысы жылдарын- да гайдамактар, содан соң деникинпіілдер тұтқынға алды, айуандьтқпеп азапқа салынып, атылудан әрең дегенде аман қал- ды. 1925 жылы ВКП(б) қатарына алынды.
А. М. Горькийдің «Ана» романының кейіпкері — Павел Вла- сов бсйнесіиің негізіне Заломов альшған.— 66—67, 68.
Засулич, В. И. (1849—1919) — Россиядағы халықшылдық, ал одая кейін социал-дсмократиялық қозғалыстың аса көриекті қа- тысушысы болған әйел. Революциялық қызметін 1869 жылы бас- тады. Ол «Жер және ерік», «Ңаралай бөліс» халықшылдық ұйымдарына кірді. 1878 жылы 24 январьда саяси тұтқын Бого- любовты қорлауға қарсы наразылық белгісі ретінде Петербург- тің қала бастығы Треповқа іқастандық жасады. 1880 жылы эмиграцияға кетті, піетелде көп ұзамай халықшылдықтан қол үзіп, марксизм позициясына көшті. 1883 жылы «Еңбекті азат ету» тобын қуруға іқатысты. 80—90-жыл,дары К. Маркстің «Фи- лософия қайьгршылығы», Ф. Энгельстің «Социализмнің утопия- дап ғылымға қарай дамуы» деген еңбектерін орыс тіліне аудар- дьт, «Жұмысшылардың халықаралық іқоғамы тарихыпьщ очеркі» догеп жәтіе басқа еңбектер жазды; «Еңбекті азат ету» тобының басылымдарыпа, «Иовое Слово» жәпе «Научиое Обозрение» журиалдарына қатысып тұрды, оларда бірқатар әдсби-сын ма- қалаларын жариялады. 1900 жылы «Искра» мен «Заря» редак- циясына кірді. РСДРП II съезіне «Искра» редакциясынан кеңес- ші дауыспен қатысты, азшылық жағындағы искрашылдарға қосылды. РСДРП II съезінен кейіп меныпевизм лидерлерінің бірі, мепыпевиктік «Искра» редакциясына кірді. 1905 жылы Россияға қайтып оралды. Реакция кезеңінде жойымпаздарға қо- сьтлдьт, біріітші дүние жүзілік соғьтс кезіпде социал-шовипизм позициясында болды. Октябрь социалистік революциясына теріс көзқараста болды.— 319, 468.
Зборовский, М. С. (Константинов) (1879—1935) — социал-де- мократ, меньшевик. Саяси қызметін 1898 жылы Одессада баста- дьт. РСДРП II съезіие — Одесса комитетінен делегат, азшылық жағьшдагы искрашыл. Бірінші орыс революциясы жылдарында кеңейтілген жұмысшы съезін шақыру жоніндегі жойымпаздық идеяны іқолдады. 1905 жылы жүмысшы депутаттары Петербург Советі Атқару ікомитетінің мүшесі. Петербург Советінің 'басқа да басшылаірымен бірге тұтқынға алынып, жер ауідарылды; 1906 жылы айдаудан Швейцарияға қашып жетті. Реакция жылдарыи- да — жойымпаз, 1908 жылы жойымпаз-меньшевиктердің шетел- дегі органы — «Голос Социал-Демократа» газетін ұйымдастыру- ға қатысып, оның техникалық бөлімін басқарды. 1917 жылры Февраль революциясынан кейін Россияға келіп, Одессада жұ- мыс істеді. Октябрь социалистік революциясына дұшпандық көзқараста болды, 1919 жьтлдың аяғында шетелге эмиграцияға


596
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
кетіп, онда меньшевиктік ұйымдарда одан әрі жұмыс істеді.— 467.
Зеленский, Е. О.— цараңыз: Надеждин, Л.
Землячка (Залкинд), Р. С. (1876—1947) —профессионал рево- люционер әйел, Коммунистік партия мен Совет мемлекетінің көрнекті қайраткері. Революциялық қозғалыс жолына 1893 жы- лы түсті; 1896 жылы шетелден қайтып оралған соң Киев со- црал-демократиялық ұйымында жұмыс істеді; кейін РСДРП Киев комитетінің құрамына енді, тұтқынға алынып, 2!/2 жыл түрмеде отырды. 1901 жылдан бастап «Искраның» агенті, Одес- сада жәнө Екатеринославта жұмыс жүргізді. РСДРП II съезін- дө — Одесса комитетінен делегат, көпшілік жағындағы искра- шыл. Съезден кейін большөвиктөрден Орталық Комитетке кооп- тацияланды, меныпевиктермен күреске белсене қатысты. 1904 жылғы августа 22 болыпевиктің Женевадағы кеңесіне қатысты, Көпшілік Комитеттері Бюросына сайланды. Петербург партия ұйымының секретары болып істеді, партияның III съезіпе әлгі ұйымиан делегат болды. 1905—1907 жылдардағы революция ке- зсңіндс — РСДРП Москва комитетініц секретары. Талай рет пат- ша үкіметінің жазалау шараларыиа үшырады. 1909 жылы Баку болыпевнктік ұйымыньщ секретары болып істеді, содан эмигра- цияға кетті. 1915—1916 жылдары — партияның Орталық Комитеті Москва бюросыньщ мүшесі. 1917 жылғы Фсвраль ре- волюциясынан кейін — РСДРП (б) Москва комитетінің секрста- ры. Москвадағы Октябрь іқарулы көтерілісі күндерінде Рогожск- Симоііовск ауданы жұмысшыларының күресіне басшылық етті. 1918—1921 жылдары — Солтүстік және Оңтүстік майдандарда армиялардың саяси бөлімдерінің бастығы; одан кейіпгі жылдар- да басшы партия және совет дызметінде болды. Партияның бар- лық (I жәие V ісъездерден басқа) съездерінің делегаты. РКП(б) XIII съезінен бастап — Орталық Бақылау Комиссиясының мүше- сі, XVII съезде Советтік бақылау комиссиясыныц мүшесі, XVIII съезде ВКП(б) Орталық Комитетінің мүшесі болып сайланды. 1939 жылдан бастап жәие ¥лы Отан соғысы жылдарында — СССР Халық Комиссарлары Советі председателінің орыпбасары. Өмірінің соңғы жылдарында — ВКП(б) Ортальгқ Комитеті жанындағы Партиялық бақылау комиссиясы председателінің орынбасары; бірінші -сайланған CGCP Жоғарғы Советініц дспу- таты.— 467.
Зурабов, А. Г. (Рашид-Бек) (1873—1920) — революциялық қозғалысқа 1892 жы^ідан бастап қатысты, 1896 жылы Петербург- тің «Жұмысшы табыи азат ету жолындағы күрес одағына» кір- ді, 1899 жылдан бастап РСДРП Тифлис комитетінде белсенді жұмыс жүргізді, 1902 жылы «Армян социал-демократтары ода- ғын» және оның органы — «Пролетариат» газетін ұйымдастыру- шылардың ібірі. 1903 жылы РСДРП Кавказ одағы комитетіиің құрамына енді: РСДРП II съезінде — Батуми комитстінен деле-


ЁСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
597
гат, көпшілік жағындағы искрашыл. Съезден кейін — болыие- вик, сонан соң меньшевиктерге қосылды. II Мемлекеттік дума* ның депутаты. Дума таратылып жіберілгеннен кейін астыртып жагдайда болды, 1908 жылы тұтқынға алынып, Петропавл қа- малыяа қамалды, Сибирьге жер аударылып, одан шетелге қа* шып кетті. 1912 жылы Троцкийдің жойымпаздық Август бло- гыпа кірді. Біріиші дүние жүзілік соғыс жылдарыида цептрис- тік позіщия ұстады; 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін Россияга қайтып оральтп, Петроград Советі Атқару коми- тетіпің құрамына енгізілді. Октябрь социалистік революциясы- пан кейін Закавказьеде жұмыс істеді, болыпевиктермен жақын- дасып, мепыпевиктерге және дашнактарға қарсы күресті, Совет- тік Россиямен тығыз байланыс орнатуды жақтады.— 441, 468.
И
Игнат — царацыз: Красиков, П. А.
Икс — ңарацыз: Маслов, П. П.
Исари — цараңыз: Топуридзе, Д. А.
К
Калафати, Д. П. (Махов, Мицов) (1871—1940) — социал-демо- крат, мепыпевик. 1891 жылдан Москвада, ал кейін Николаевта социал-демократиялық үйірмелердің жұмысыиа қатысты. 1897 жылы Оңтүстік орыс жұмысшы одағының қызметіне қатысты, 1901 жылы РСДРП Николаев комитетінің құрамына епді. 1902 жылы тұтқынға алынып, содан соң Вологда губерниясына жер аударуға үкім етілді, бірақ шетелге қашып кетті. РСДРПII съе- зінде — Николаев комитетінен делегат, центр позициясыида болды; съезден кейін меньшевиктерге қосылды. 1905 жылы мепыпевиктік «Искра» баспасының техникалық-финанс істерін басқарды. 1906 жылы Россияға қайтып оралды; 1906—1907 жыл- дары социал-демократиялық «Новый мир» жария баспасының меңгерушісі болдьт. 1913 жылдан бастап саяси қызметтрп шеттеп кетті. Октябрь социалистік революциясынап кейіп бухгалтер жәие экономист болып істеді.— 309, 438, 451, 452, 454, 456, 467.
Ііалмыкова, А. М. (Александра Михайловна) (1849—1926) — прогресшіл қоғам қайраткері; 1880—1884 жылдары Харьковтың «Южный Край» газетінде қызмет істеді, әйелдердің жексенбілік мектебін ашуға жәнеч «Халықтың не оқуы керек?» деген кітап- ты іпығаруға қатысты; 1885 жылдан бастап Петербургтө тұрды, Нарва заставасыпың сыртыпдағы жұмысшылардың жексенбілік мектебіітде және Ерікті-экономикалық қоғамның сауаттылық комитетінде жұмыс істеді. Халық өрікшілері қозғалысьтна қа-


598
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
тысты, «Еңбекті азат ету» тобымен және Петербургтің «Жұмыс- шы табын азат ету жолындағы күрес одағымен» тығыз байла- ныста болды, «жария марксистердің» «Новое Слово» және «На- чало» журналдарының редакциясына енді; полицияньщ ңұпия бақылауында болды. 1890—1901 жылдары кітап қоймасын ұста- ды, бұл қойма социал-демократтардың жасырын кездесетін ор- йы еді; «Искра» мен «Заряны» шығаруға материалдық көмек көрсетіп отырды. 1902 жылы 3 жылға шетелге қуылды; партия жікке бөлінгеннен кейін большевиктерге қаражат жағыпап кө- мектесіп тұрды. Н. К. Крупскаяның айтуы бойыпша, В. И. Ленин Калмыковаға «зор ссніммен» қараған, «онымеи бір- сыпыра практикалық істер жөнінде кеңесіп, көптеген маңызды мәселелер жайында әңгімелесіп» отырған («Правда», 1926, № 75, 2 апрель, 3-бет). Октябрь социалистік революциясынан кейін Ленинград халық ағарту бөлімінде және Ушинский атып- дағы педагогтық институтта жұмыс істеді.— 424.
Карский — цараңыз: Топуридзе, Д. А.
Каутский (Kautsky), Карл (1854—1938)—герман социал-де- мократиясы мен II Интернационал лидерлерінің бірі, әуелі марксист, кейін марксизмнің ренегаты, жұмысшы қозғальтсын- дағы оппортунистік ағымдардың бірі— центризмнің (каутский- шілдіктің) идеологы, герман социал-демократиясының теория- лық «Die Neue Zeit» («Жаңа Заман») журиалыпың редакторы.
Социалистік қозғалысқа 1874 жылдац қатыса бастады. Ол кезде оііың көзқарастары лассальшылдықтың, неомальтусшілдік пеи аиархизмпің қойыртпағы болатын. 1881 жылы К. Маркспеп және Ф. Энгельспен танысады да, ойардың ықпалымен маркс- измге көшеді, алайда сол кездің өзінде-ақ оппортунизмге қарай ауытқып, тұрақсыздық көрсетті, бұл үшіп К. Маркс пен Ф. Энгельс опы қатты сынадьі. 80—90-жылдары маркстік теория мәселелері жөнінде: «Карл Маркстің экономикалық ілімі» (1887), «Аграрлық мәселе» (1899) деген және басқа бірқатар еңбектер жазды, бұл еңбектер, оларда жіберілгеті қателіктерге қарамастан, марксизмді нас.ихаттауда жақсы роль атқардьт. Ке- йінірек, революциялық қозгалыс кең орістегеп кездс, оппорту- низм позициясына көшті; бірітіші дүпие жүзілік соғыс ңарса- ңында цептрист болдьг, соғыс кезіиде өзіпің социал-шовинизміп интериационализм туральі бос сөздермен бүркемелеп, револіо циялық марксизмнің ашық жауларының лагеріне өтті. Әсіре империализм теориясының авторы, бұл теорияның реакциялық мәнін Ленин «II Интернационалдың күйреуі» (1915), «Импе- риализм — капитализмнің жоғары сатысы» (1916) деген және басқа еңбектерінде әшкереледі. Октябрь социалистік революция- сынан кейін пролетарлық революция мен пролетариат диктату- расына қарсы, Совет өкіметіне қарсы ашықтан-ашық күрес жүр- гізді.
В. И. Леииіі өзінің «Мемлекет жәпе революция» (1917), «Про- летарлық революция және ренегат Каутский» (1918) дегеп жә-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПІІ
599
не басқа бірқатар піығармаларында каутскийшілдікті өлтіре сынады. В. И. Ленин каутскийшілдіктің қауіптілігін ашып көр- сете келіп, былай деп жазды: «Осы ренегаттықпен, тұрлаусыз- дықпен, оппортунизмнің алдында құрдай жорғалаушылықпен және марксизмді бұрын болып көрмеген теориялық масқаралау- мен аяусыз соғыс жүргізбейіпше, жұмысшы табы өзіпің бүкіл дүние жүзілік-революциялық ролін жүзсге асыра алмайды» (Шьтғармалар, 21-том, 316-бет.) —130, 224, 238, 239, 240, 261, 263, 312—313.
Іілавки (Klawki), Карл— пемістің буржуазияшыл экономисі, «Über Konkurrenzfähigkeit des landwirtschaftlichen Kleinbetriebes» («¥сақ ауыл шаруашылық өндірісінің бәсекеге қабілет- тілігі туралы») (1899) деген еңбектің авторы.—117.
Книпович, Л. М. (Дядина) (1856—1920) —профессионал рево- люционер әйел, болыпевик. Революциялық қызметін 70-жылдар- дың аяғыпда Гельсипгфорстың халық ерікшілері үйірмелеріиде бастады. 1889 жылдан Петербургте тұрды, халық ерікшілері ұйымдарындағы жұмысыи жұмысшылар арасындағы зор мәде- ни-ағартушылық қызметпен ұштастыра атқарды, 90-жылдарда социал-демократияға қосылды. 1895 жылдың жазыпда Петер- бургтің «Жұмысшы табьш азат ету жолындағы күрес одағы» мен «Халық ерікшілері тобының» арасындағы Лахти баспахана- сын пайдалану туралы мәселе бойынша жүргізілгеп келіс сөз- дерде делдалдық қызмет атқарды, бұл баспадан В. И. Ленинпің «Фабрикалар меп заводтарда жұмысшылардап альшатын штраф- тар туралы заңды түсіидіру» дегсп кітапшасы басылып шықты.
1896 жылы тұтқыиға алынды да, кейін Астраханьға жер ауда- рылды. «Искра» мсн Россиядағы жергілікті ұйымдар арасында байлаиыс ориатуда көрнекті роль атқарды; айдаудап оралғап- нан кейін Тверьде жұмыс істеді. РСДРП II съезінде — Солтүстік одақтан делегат, көпшілік жағындағы искрашыл. 1905 жылы Одессада жұмыс істеді, РСДРП IV съезіне делегат болды; 1905— 1907 жылдардағы револкщиядан кейіп партиялық жұмысты одан әрі жалғастыра берді. 1911 жылы Полтава губерниясына жер аударылды. Өмірінің соңғы кезеңіпде ауьтр пауқас болды да, белсенді қызмет істеген жоқ.— 467.
Кнунянц, Б. М. (бакулік, Рубен, Русов) (1878—1911) — про- фессионал революционер, болыпевик; революциялық қызметін
1897 жылы_ Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолында- ғы күрес одағында» бастады. 1901 жылы Бакуге жер аударыл- ды, овда РСДРП Баіку және Кавказ одағы комитеттері бас- шыларының бірі болдьт; 1902 жылы «Армян социал-демократта- ры одағы» мен оның астыртын органы — «Пролетариат» газетін құруга қатысты. РСДРП II съезінде — Баку комитетіиен деле- гат, көпшілік жағьшдағы искрашыл. Съездеп кейіп Кавказда және Москвада Орталық Комитеттің агепті болып істеді. 1905 жьтлы сентябрьде партияның Петербург комитетіне кооптация-


600
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
ланды, болыпевиктерден жұмысшы депутаттарының тұңғыш Петербург Советі Атіқару комитетінің ңұрамына енді. 1905 жы- лы декабрьде тұтқынға алынып, Сибирьге өмір бойы жер ауда- ру жазасына кесілді. 1907 жылы айдаудап шетелге қашьш кетіп, II Интернационалдыц Штутгарт конгресінің және РСДРП- пың Гельсипгфорста болған Төртішпі («Жалпы россиялық үшін- тііі») копференциясыпьщ жұмысьша қатыстьт. 1907 жылдың аяғьтнап бастап Бакуде жұмыс істеді; реакция кезіпдс болыис- виктсрдің тактикалық мәселелері жөніпде кейбір ауьттқығапды- ғы аңғарылды. 1910 жылы сентябрьде тұтқынға алынды, Баку түрмесінде қайтыс болды.— 336, 445, 453, 468.
Кожевникова, В. Ф. (Варспька) (1870—1906) — социал-демо- кратиялық қозғалысқа 1892 жылы Петербургте араласа бастады. 1894 жылы фельдшерлік курсты бітіргеннен кейін Самара губер- пиясында және Уралда жұмыс істеді. 1897 жылы Петербургкө қайтып оральтп, «Жұмысшы табып азат ету жолыпдагы күрес одағына» кірді. 1901 жылдың басында «Искра» ұйымыиа қосыл- ды, тұтқынға алыиып, Новгород губерниясыпа жер аударылды. 1902 жылы искралық астыртын баспахапа ұйымдастыруға бсл- сенс қатысты, ноябрьде тұтқынға алынды. 1903 жылдың фев- ралында науқастығыпа байлаиьгсты босатылды, полицияпың ерекше бақылауыида болды. Бірінші орыс революциясы бастал- ғаннан кейін Петербург губерДиясыпың Ямбург уезі шаруала- рьтның арасында үгіт жүргізді. 1906 жылы 17(30) ноябрьде өк- пе туберкулезінен қайтыс болды.— 424.
Колъцов, Д. (Гинзбург, Б. А.) (1863—1920)—социал-демократ, меныпсвик, 80-жылдардың бірінші жартысында халық ерікші- лері қозғалысына ңосылды, 80-жылдардың аяғында социал-де- мократиялық позицияға көшті. 1893 жылдыц басында Швейца- рияға эмиграцияға кетті, онда «Еңбекті азат ету» тобымен жақыидасты; 1895—1898 жылдары «Шетелдегі орыс социал-де- мократтары одағының» секретары болды, оның басылымдарына белсене ат салысты; «Одақ» жікке бөлінгеннен кейін (1900) одан шығып кетті. II Интернационалдың Лондон (1896) және Париж (1900) конгрестеріпің жұмысыпа қатысты. РСДРП II съсзіне ке- ңесші дауыспен қатысты, азшьтлық жағыпдағы искрашыл; съездеп кейіп — белсопді мепыпевик, бірқатар мепыпевиктік басьтлымдардьщ («Социал-Демократ», «Начало», т. б.) қызмет- кері. 1905—1907 жылдардағы революция кезеңінде Петербургте кәсіподақ қозғалысына қатысты; 1908 жылдан бастап Бакудо жұмыс істеді, жойымпаз меньшевиктердің жария «Луч» газеті- не қатысты. Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында — социал- шовинист; 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — жұ- мысшы және солдат депутаттары Петроград Советінде еңбек комиссары. Октябрь социалистік революциясына дұшпандық козқараста болды, Ңұрылтай жиналысына — меныпевик-қор- ғанымпаздардан кавдидат. 1918—1919 жылдарда Петроградта кооперация саласьтнда іқьтзмет істоді.— 438, 468.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПІІ
601
Конктантинов — цараңыз: Зборовский, М. С.
Коня^а — царацъіз: Гальперин, Л. Е.
Косовсъий, В. (Левинсон, М. Я., Владимир, Гофман, Шварц- мап) (1870—1941) — Бунд лидерлерінің бірі. 90-жылдардың орта шенінде Вильноның социал-демократиялың үйірмелеріне кірді; 1897 жылы Бундтың құрылтай съезіне қатысты, Орталық Коми- тетке сайланды және Бундтың орталық органы «Die АгЬеь terstimme» («Жұмысшы Үні») газетінің бас редакторы болып тағайындалды. РСДРП II съезінде — Бундтың Шетелдік комите- тінен делегат, антиискрашыл; съезден кейін — меныпевик. Реак- ция жылдарында жойымпаздардың «Наша Заря» журналы мен «Луч» газетінде қызмет істеді; бірінші дүние жүзілік соғыс ке- зінде — социал-шовинист. Октябрь социалистік революциясын дұшпандықпен қарсы алды, революциядан кейін эмиграцияға кетіп, Полыпадағы Бунд ұйымдарында жұмыс істеді. 1939 жы- лы Америка Құрама Штаттарына кетті.— 292, 459, 466.
Костров — ңарацыз: Жордапия, II. II.
Костя — царацъіз: Гальберштадт, Р. С.
Кравчинский, С. М.— уарацъіз: Стешіяк, С.
Красиков, П. А. (Игнат, Павлович) (1870—1939) —профессио- нал революционер, болыпевик. Революциялық қызметін 1892 жылы Петербургтің маркстік жұмысшы үйірмолеріпде пасихат- шы болып бастады, нақ сол жылы Швейцарияга кетіп, опда «Еңбекті азат ету» тобымен байлаиыс орнатты. 1893 жылы тұт- қынға алыиып, 1894 жылы Сибирьге жер аударылды. Айдауда жүргсніпде В. И. Леиинмен жәие Петербургтің «Жұмысшы та- бын азат ету жолындағы күрес одағының» басқа да цайраткер- лсрімен тапысты. Айдаудап қайтып оралғанпап кейіп 1900 жы- лы Псковқа жер аударылып, сонда «Искра» ұйымыиа кірді. РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетінің Псковтағы ісеңесівде (ноябрь, 1902) Үйымдастыру комитетінің құрамына енгізілді. Съезде — Киев комитетінеи делегат, көпші- лік жағыпдағы искрашыл, В. И. Лөиипмеп және Г. В. Плеханов- neu біргс съозд бюросытга (прозидиумьша) еітді. Съсздеи ксйін меньшевиктермен күреске белсене қатысты, бірқатар шетолдік орталықтарды аралап, съезд туралы баяндама жасады, съездіц қорытындылары жайьшда «Жолдастарға хатты» жазды. 1904 жылғы августа 22 большевиктің Женевадағы кеңесіне қатысты, II Интернационалдың Амстердам конгресіне болыпевиктерден делегат болды. 1905—1907 жылдардағы революцияға белсеие қатысты, жұмысшы депутаттары ГІетербург Советі атқару коми- тетінің мүшесі болдьт. Талаіі рет патітга үкіметі тарапьтнаті қу- ғьшга ұшырады.


602
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
1917 жылгы Февраль рсволюциясынап кейіи — жұмысшЬі жә- не солдат депутаттары Петроград Советінің мүшесі, Петроград- тағы Октябрь қарулы көтерілісі күндеріиде — контррев^люция- мен күрес жоніпдегі тергеу комиссиясыиың председателі, Ок- тябрь социалистік революциясынан кейін — CGGP Юстиция Хальіқ Комиссариаты <коллегиясының мүпіесі; 1924 жылдан бас- тап — Жогарғы соттың прокуроры, ал 1933 жылдаті 1938 жылға дейін — CGCP Жоғарғы соты предссдателіпің орынбасары. Бір- сыпыра сайлауларда Бүкіл россиялық Орталық Атқару Комите- ті мен CGCP Орталық Атқару Комитетіиің мүшесі.— 290, 436, 438, 467.
Кремер, А. И. (Александр) (1865—1935)—Бундтың негізін салушылардың және оның лидерлсрінің бірі. 1893—1895 жылда- ры Вильноның социал-дсмократиялық үйірмелеріне кірді, 1894 жыльт «Үгіт туральт» деген кең таралған кітапша жазды, 1897 жьтлы «Еңбекті азат ету» тобымен келіс сөз жүргізу үшін Швейцарияға барды. Бундтың іделегаты ретінде РСДРП I съезі- не қатысып, партияның Орталық Комитстіне мүше болып сай- лапды; съездеи кейін көп ұзамай тұтқынға алыпды. РСДРП II съезіиде — Буидтап коңссші дауыспен делсгат, аитиискра- шыл; съезден ксйіті — мепьшевик. 1905—1907 жылдардағы рево- люциядан кейін Бупдтың Орталық Комитетінеп шыгып, саяси қызметтен кетті. Италия мен Фраіщияда, 1921 жылдаті бастап Вильнода тұрды, Польшадағы Бунд ұйымдарының жұмысына қатысты.— 468.
Кричевский, Б. II. (1866—1919)—соңиал-демократ, публицист, «экоііомизм» лидерлеріпің бірі. 80-жылдардың аяғыпан бастап Россиядағы социал-демократиялық үйірмолердің жұмысына қа- тыстьт; 90-жылдардың басыида эмиграцияга кетті; шетелде бір- сыпыра уақыт «Еңбекті азат ету» тобыпа қосылды, оның басы- лымдарьша қатыстьт. 90-жылдардыц аяғыида — «Шетелдегі орыс социал-дсмократтарыиьтң одағы» басшыларыиың бірі, 1899 жы- лы «Одақтың» «Рабочее Дело» журналыпың редакторы болды, бұл журналдың беттерінде берпштейншілдік көзқарастарды на- сихаттады. РСДРП II съезінен кейін көп ұзамай социал-демо- кратиялық қозғалыстан қол үзді.— 275.
Крохмалъ, В. II. (Загорский) (1873—1933) — социал-демократ, меныпевик. 90-жылдардың орта шенінде Кисвтің социал-демо- кратиялық үйірмелеріне кірді; 1898 жылы Уфаға жер аударыл- ды, оида жергілікті социал-демократияльтқ топта белсепді роль атқарды. 1901 жылдап — «Искраның» агспті, Киовте жұмыс жүр- гізді, 1902 жылы тұтқынға алынды, 1902 жылдың 18(31) авгу- сында бір топ искрашылдармен бірге Киевтегі Лукьянов түр- месінен шетелге қашып кетіп, онда «Орыс революциялық со- циал-демократиясының шетелдік лигасына» кірді. РСДРП II съезінде — Уфа комитетіпен делегат, азшылық жағындағы искрашыл. 1904 жылдың аягыпда мепьшевиктерден РСДРП Ор-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТІПШІ
603
талық Комитетіпе кооптацияланды, 1905 жылғы фсвральда тұт- қынға алынды; РСДРП IV съезінде меныпевиктерден Орталық КомитетДе сайланды. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін менхлпевиктік «Рабочая Газетаны» редакциялады; Октябрь социалистік революциясынан кейін Ленипградтың әр түрлі ме- кемелеріиде жұмыс істеді.— 424, 425, 467.
Крупская, Н. К. (Ленина) (1869—1939) — профессионал рево- люционер, Коммунистік партия мен Совет мемлекетінің аса көр- некті қайраткері; В. И. Лениннің әйелі.
Революциялық қызметін 1890 жылы Петербургтің маркстік студенттік үйірмелерінде бастады. 1891 жылдан 1896 жылға де- йін Нева заставасының сыртындағы жексенбілік кешкі мектеп- те мұғалім болды, жұмысшылар арасында социал-демократия- лық иасихат жүргізді. 1895 жылы Петербургтің «Жұмысшы та- бын азат ету жолындағы күрес одағын» ұйымдастырушылардың бірі болды. 1896 жылғы августа тұтқынға алыиып, 3 жылға жер аударуға үкім шығарылды, айдау мерзімін Шушенское село- сында, содан соң Уфада өтеді. 1901 жылы эмиграцияға кетті, «Искра» редакциясыиың сскретары болып істеді. РСДРП II съе- зіи дайыпдауға бслсене ат салысып, оған кеңесші дауыс право- сымсіі қатысты. Съсзден кейін большевиктік «Вперсд» және «Пролстарий» газетторі редакцияларының секретары болды; пар- тияның III съезін дайындау жөиінде бслсене жұмыс жүргізді. Шетелде жұмыс істей жүріп, Россиядағы партия ұйымдарымен кең түрде хат-хабар алысып тұрды. Реакция жылдарында жойымпаздармен жәис шақырымпаздармен күреске белсене қа- тысты. 1911 жылы Лонжюмодағы партия мектебінде жұмыс іс- теді, РСДРП Прага коиференциясын-аи (1912) ікейіп В. И. Ленин- гө Россиядағы партия ұйымдарымен, «Правда» газетімен және IV Мемлекеттік думаиың болыпевиктік фракциясымен байланыс орпатуға көмектесті. 1915 жылы Әйелдердің Берндегі халық- аралық конференциясына делегат болды.
1917 жылғы Февраль революциясынан кейіи В. И. Ленинмен бірге Россияға қайтып оралып, партияиың Орталық Комитеті- нің секретариатыида жұмыс істеді; Октябрь социалистік рево- люциясьтп әзірлеуге жәпе опы жүзеге асыруға бслсене қатыс- ты. Революциядап кейін — Халық ағарту комиссариатының коллегия мүшесі, 1921 жылдан бастап Саяси ағарту бас баоқар- масыиа басшылық етті, 1929 жылдан — халық ағарту комисса- рыиың орынбасары. Халық.қа білім берудің советтік жүйесін құрушылардың бірі, совет педагогикасыиың аса ірі теоретигі болды, халыдқа білім іберу, коммунистік тәрбие, әйелдер және жастар қозғалысы мәселелері жөнінде бірқатар еңбектер жазды. В. И. Ленин туралы естеліктердің авторы. Барлық партия съез- деріне (I және V съездерден басқа) қатысты; 1924 жылдан — Ортальтқ Бақылау Комиссиясыньтң мүпіесі, ал 1927 жылдан — ВКП(б) Орталық Комитетінің мүшесі; барльтқ сайлауларда


604
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Бүкіл россиялық Орталық Атқару Коімитеті мен СССР Орталық Атқару Комитетінің мүшесі, бірінші сайланған GCCP Жоғарғы Советінің депутаты және Президиум мүшесі.— 468.
Л
Л. М.— царацыз: Мартов, Л.
Ланге — царацыз: Стопани, А. М.
Лебедев — царацыг: Гусев, С. И.
Левин, Е. Я. (Егоров, Юрий, Юрьев) (1873 ж. туған)—со- циал-демократ, «Южный рабочий» тобы басшыларының бірі. 90-жылдары Харьковтың социал-дөмократиялық үйірмелеріне қатысты, 1900 жылы октябрьде РСДРП Харьков комитетіпің ісі бойынша тұтқынға алынып, 1901 жылы полицияның жария ба- қылауымен Полтаваға жер аударылды. «Южный Рабочий» газе- тіііің редакциясыиа енді. РСДРП II съезіп шақыру жөніндсгі Үйымдастыру комитетіпщ Псковтағы кеңесіндо (поябрь, 1902) Үйыімдастыру комитөтіііің қүрамына епгізілді. Съсзде — «Юж- пый рабочий» тобынап долегат, цсптрдің позициясыітда болды; съездоп ксйііі менынсвиктерго қосылды. 1903 жылгы ссптябрьде Харьковта ггұтқынға алынды; іісйін саяси 'қызметтсн қол үзді,— 290, 305, 306, 307, 309, 320, 438, 446, 447, 448, 449, 450- 451, 466.
Левина, Е. С. (Анна Ивановна) (1874—1905) —90-жылдары Харьковтыц социал-демократиялық үйірмелеріне кірді, 1898 жы- лы Харьковтың баспахана жұмысшылары арасында насихат жүргізу жөніндегі іс бойынша тұтқынға алынып, 1899 жылы полицияның жария бақылауымен Полтаваға жер аударылды. «Южпый Рабочий» газетінде іқызмет істеді; «Южный рабочий» тобының іқызіметіне белсене қатысты, оның «Искра» ұйымымен бірігуі туралы келіс сөз кезінде (сентябрь — ноябрь, 1902) бі- рігуге қарсы шьгқты, РСДРП II съезінде — Харьков комитеті- нен делегат, центрдің позициясында болды. Съезден кейіп меныпевиктерге қосылды, көп ұзамай саяси -қызметтен қол үзді.— 466.
Левинсон, М. Я.— ңарацъіз: Косовскпй, В.
Левицкий — цараңыз: Мошинский, И. Н.
Ленгник, Ф. В. (1873—1936) —профессионал революционер, болыиевик. Социал-демократиялық қозғалысқа 1893 жылдап бас- тап қатысты; 1896 жылы Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолыпдағы күрес одағыныц» ісі бойынша тұтқьшға алы- ііып, 1898 жылы 3 жылға ІІТығыс Сибирьге жер аударылды. 1899


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
605
жылғы 'августың аяғы — сентябрьдің басында басқа оя алты со- циал-демократпен бірге «экономистердің» «Credo»-сына қарсы В. И. Ленин жазған «Россия социал-демократтарының наразы- лығына» қол қойды. Айдаудан қайтып оралғаннан кейін «Иск- ра» ұйымына кірді; РСДРП II съезін дайындау жөніндегі Үйымдастьгру комитетінің Псковтағы кеңесінде (ноябрь, 1902) Үйымдастыру комитетінің ңұрамыпа епгізілді. Съезде Орталық Комитет пен партия Советіне сырттай сайландьт. 1903—1904 жылдары шетелдс меныпевиктерге қарсы күреске белсене қа- тысты; 1903 жылғы октябрьде «Орыс революциялық социал-де- мократиясыпың шетелдік лигасыиьщ» II съезіне қатысты, пар- тияііың Орталық Комитеті ұсыпғаи Лига уставып қабылдаудан меныпсвиктер бас тартқаннан кейіп Орталық Комитеттің аты- нан съездің одан кейінгі мәжілістеріп заңсыз деп жариялап, болыпевиктердің бір тобымен бірге съездеп кетіп қалдьт. 1904 жылғы февральда Россияға қайтып оралды, бірақ көп ұзамай партияпың Орталық Комитеті Солтүстік бюросыпьщ ісі бойыиша тұтңьшға алыпды. 1905—1907 жылдардагы революциядан кейіи Россияиьщ оңтүстігінде, Москва мен ГІетербургте партиялық жү- мыс жүргізді.
Октябрь социалистік революциясыпап кейііт Халық ағарту ко- миссариатында, Халың Шаруашылығыпың Жоғары Советінде, Жұмысшы-іпаруа ииспекциясы халық комиссариатыида жұмыс істеді, ГОЭЛРО жоспарын жасауға қатысты. ГІартияның XII, XIII, XIV және XV съездерінде ВКП(б) Орталық Бақылау Ко- миссиясыііьщ мүшесі болып сайланды. Өмірінің соңғы жьтлда- рында ғылыми жәтіе педагогтық жұмыспеп шұғылданды, Ңарт болыповиктердің бүкіл одақтық қоғамы председателіпің орьтіт- басары болды.— 27.
Ленин, В. И. (Улъянов, В. И.) (1870—1924) — өмірбаяпдық де- ректер,— 5—6, 27, 28-29, 30, 31, 41, 45, 48-49, 56-57, 70, 73, 75, 113, 227—228, 229—230, 232, 297—298, 299, 305, 308, 316, 333, 436, 437, 444, 445, 450, 452, 456, 457, 460, 468.
Ценииа — царацыз: Крупская, Н. К.
Леонов — царацъіз: Виленский, Л. С.
Либер, М. И. (Голъдман, М. И., Липин, Липов) (1880—1937) — Вуид лидерлерінің бірі. Саяси қызметіи 1898 жылы бастады. •РСДРП II съезінде Бунд делегациясын басқардьт, әсіре оңшыл, антиискрашылдық позицияда болды; съезден кейін — мепьше- вик. РСДРП V съезінде РСДРП Орталық Комитетіне Бундтан мүше болып сайланды, Орталық Комитеттің Шетелдік бюросын- да Бундтың өкілі болды. Реакция жылдарында — жойымпаз, 1912 жылы — троцкийлік Август блогының белсенді ңайраткері, бірінші дүпие жүзілік соғыс жылдарында — социал-птовипист. 1917 жылғы Февраль революциясыпап кейіп — жұмысшы жэпе солдат депутаттарьт Петроград Советі Атқару комитетіпің және


606
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПП
бірінші сайланған Орталың Атқару Комитеті Президиумының мүшесі, контрреволюциялық меньшевиктік позицияда болды, коалициялық үкіметті жақтады. Октябрь социалистік револю- циясын дұшпандықпен қарсы алды, Совет өкіметінің қас жауы болды. Кейін саяси қызметтен қол үзіп, шаруашылық жұмыс- тарда болды,— 293—294, 296, 302, 304, 307, 311, 312, 437—438, 439, 446—448, 450, 451, 452, 463, 466.
Либих (Liebig), Юстус (1803—1873)—немістің аса көрнекті химигі, агроиомиялық химия мси топырақ таиу ғылымының не- гізін салушылардың бірі, топырақтағы оргаиикалық және миие- ралдық заттардың «қайта қалпына келу заңын» ашты. Либих- тің еңбектерін К. Маркс жоғары бағалады, «Жасанды тыңайт- қыштар немесе туктер», «Химия туралы хаттар», «Органикалық денелерді талдауға басшылық», «Химияны егіншілік пен физио- логияда қолдану жөнінде» деген және басқа кітаптары орыс тіліпде басылып шықты.—124.
Либкнехт (Liebknecht), Вилъгельм (1826—1900) —пеміс және хальщаралық жұмысшы қозғалысыиың көриекті қайраткері, гермап социал-демократиялық партиясының негізін салушылар- дың жәие оның көсемдеріиің бірі. Германиядағы 1848—1849 жылдардағы революцияға белсепе қатысты, бұл революция же- ңіліске ұшырағаннап кейін әуелі Швейцарияға, кейін Лондонға эмиграцияға кетіп, мұнда К. Маркспен және Ф. Эпгельспен жа- қыіі тапысты; солардың ықпалымен социалист болды. 1862 жы- лы Германияға қайтып оралды. I Интернационал құрылғапнап кейін — оның революциялық идеяларының белсенді насихатшы- сы және Гермапияда Интериационал секцияларын ұйымдасты- рушы болды. 1875 жылдан өмірінің ақырыиа дейін Либкпехт гермап социал-демократиялық партиясы Орталық Комитетіиің мүшесі жәпе оның орталық органы — «Vorwärts»-тің («Алға») жауапты редакторы болды. 1867 жылдаи 1870 жылға дейін — Солтүстік герман рейхстагының депутаты, ал 1874 жылдан гер- маті рейхстагының депутаты болып бірнеше рет сайланды; Прус- сия юіжерлерінің реакциялық сыртқы жәпе ішкі саясатьш әшкерелеу үшін парламепт мінбесін шебер пайдаланды. Рево- люциялық қьгзметі үшіп талай рет түрмеге қаімалды. II Интер- националды қүруға белсепе қатысты. К. іМаркс пен Ф. Энгельс Либкнехтті жоғары бағалады, оның қызметіне бағыт беріп отыр- ды, сонымен бірге оның оппортунистік элементтер жөиіндегі ымырашылдық позициясын сынға алды.— 238—239.
Лидин — цараңыз: Лядов, М. Н.
Липин — цараңыз: Либер, М. И.
Липов — ңарацыз: Либер, М. И.
Локерман, А. С. (Базилепков) (1880—1937)— социал-демократ, мопыпевик. Социал-демократиялық қозғалысқа 1898 жылы ара-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІІПІ
607
ласты, Дондағы Ростовта жұмыс істеді, РСДРП Дон комитетінің құрамына енді. РСДРП II съезінде — Дон комитетіпен делегат, центрдің позициясында болды; съезден кейін — мепыпевик. 1917 жылгы Февраль революциясыпап кейіи меныпевиктерден Орта- лық Атқару Комитетінің құрамына енді. Октябрь социалистік революциясынан кейін Совет өкіметіне қарсы белсене күресті. 1917 жылдан 1920 жылға дейін — меньшевиктердің Дон коми- тетінің мүшесі. Контрреволюциялық қызметі үшін сотталдьт,— 454, 467.
Лохтин, П. М — экоііомист, Россиядағы аграрлық мәселе жө- ніндегі бірқатар еңбектердің авторы. Оның «Россия ауьіл піа- руашылығының басқа елдермен салыстырғандағы жагдайы. XX ғасыр қарсаңындағы қорытындылар» (1901) деген кітабы жұрт- шылыққа нсгұрлым кең мәлім болды,— 409.
Люба — уарацьіз: Радченко, Л. Н.
Лядов, М. Н. (Мандельштам, М. Н., Лидин, саратовтық) (1872—1947) —профессиоиал революционер, болыпевик. Револю- циялық қызметін 1891 жылы Москваныц халықшылдық үйірме- лерінде бастады; 1892 жьтлы маркстік үйірмеге кірді, 1893 жы- лы Москвадағы тұңғыш социал-демократиялық ұйым — Москва жұмысшы одағып құруға қатысты. 1895 жылы Москвада маев- каға басшылық етті, тұтқынға алыпып, 1897 жылы 5 жылға Верхоянскіге жер аударылды. Айдаудан қайтып оралғаннан кейін Саратовта жұмыс істеді. РСДРП II съезінде — Саратов ко- митетінеп делсгат, көпшілік жағыпдагы искрашыл, съезден ксйін — Орталық Комитеттің агенті, Россияда және шетелде мсныпевиктермен белсене күрес жүргізді; 1904 жылгы августа 22 болыпевиктің Женевадағы кеңесіне қатысты, Көпшілік Ко- митеттері Бюросына енді, II Интернационалдың Амстердам кон- гресіпе больщевиктерден делегат болдьт. 1905—1907 жылдардағы революцияға белсене қатысты, партияның Москва комитетінің мүшесі болды, РСДРП Орталық Комитетіиің жауапты тапсьтр- маларыті орындады. Реакция жылдарында шақырымпаздарға қо- сылды, 1909 жылы фракциялық «Вперед» тобына еиді және Капри аралындағы партия мектебі лекторларының бірі болды. 1911 жылы «Вперед» тобынан шығып, Бакуге кетті.
1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — жұмысшы жә- не әскери депутаттардың Баку Советі председателінің орынба- сары; меныпевиктік позицияда болды.
1920 жылы РКП(б) қатарына қайта қабылданды, Москвада гпаруашылық жұмысында істеді, содан соң Ғылым бас басқар- масына меңгеруші болды; 1923 жылдан — Я. М. Свердлов атын- дагы Коммунистік университеттің ректоры; партияның XII, XIII, XIV, XV, XVI съездерінің делегаты болды,— 304, 310, 445, 468.


608
ЕСІМДЕР көрсеткіші
м
Макадзюб, М. С. (Антонов) (1876 ж. туған) — социал-демо- крат, меныпевик. l'OOl—1903 жылдары Россияньщ оңтүстігінде социал-демократиялық ұйымдарда жұмыс істеді. РСДРП II съе- зіпде — Ңырым одағынан делегат, азшылық жағындағы искра- птьтл. 1905 жылдың майында Женевада болған меныпевиктік копфсренцияныц жүмысына қатысты, меныпевиктік басшыльтқ орталығы— Үйымдастыру комиссиясьша сайлаиды; Аксельрод- тың гкеңейтілген жүмысшы съезін шақыру жөніндегі жойым- паздық идеясын іқолдады. Реакция жылдарында — жойымпаз, меньшевик-жойымпаздардың «Наша Заря» журналына іқатысып тұрды. Октябрь социалистік революциясынап кейін саяси қыз- меттен шеттеді. 1921 жылдан бастап CCGP-ідің шетелдегі орман экспорты імекемелерінде жұмыс істеді; 1931 жылдан бастап эми- грант.— 467.
Манделъберг, В. Е. (Бюлов) (1870 ж. туғаи) —1894—1896 жылдары Петербургте дәрігер болып істеді, завод жұмысшыла- ры арасыпда социал-демократиялық пасихат жургізгеиі үшін тұтқынға алыпьш, 3 жыл түрмеде отырғаннан кейін 4 жылға Шығыс Сибирьге жер аударылды. РСДРП II съезінде — Сибирь одагынан делегат, азшылық жағыидағы искрашыл, съезден кейін — меныпевик. II Мемлекеттік думаға депутат болды, со- циал-демократиялық фракцияның ісі бойынша жауапқа тартыл- ды, эмиграцияға кетті.— 462, 467.
Маркс (Marx), Карл (1818—1883) —ғылыми коммупизмнің пс- гізін салушьт, ксмоңгер ойшыл, халықаралық пролетариаттың көсемі әрі ұстазы (В. И. Лениннің «Карл Маркс (Марксизмді баяндайтын қысқаша өмірбаяндық очерк)» деген мақаласын қа- раңыз — Шығармалар, 21-том, 31—81-беттер).— 42, 46—47, 65, 66, 117, 119, 121, 122, 123, 124, 223, 238, 261, 262, 296, 309, 441.
Мартов, Л. (Дедербаум, Ю. 0., Л. М., Юлий) (1873—1923) — меиьшевизм лидерлерінің бірі. Социал-демократиялық цозғалыс- қа 90-жылдардың бірінші жартысынап бастап қатысты. 1895 жьтлы Петербургтің «Жұмысшы табып азат ету жолындағы кү- рес одағын» ұйымдастыруға қатысты, 1896 жылы осы «Күрес одагыпың» ісі бойьтпша тұтқынға алынып, 3 жылға Турухап- скіге жер аударылды. Айдау мерзімі ібіткеннен кейіп 1900 жылы «Искраны» піығарудың дайыңдығьтна іқатысты; оның ре- дакциясына енді. РСДРП II съезінде — «Искра» ұйьтмынан де- легат; ісъездің оппортунистік азшылығын басқарды, сол кезден бастап — меныпевиктердің орталық мекемелері басшыларының бірі және меньшевиктік басылымдардың редакторы. Реакция жылдарында жойымпаз, «Голос Социал-Демократаның» редак- торы болдьт, аитипартиялық Август копференциясыиа (1912) қа- тысты. Біріпші дүпие жүзілік соғьтс жылдарында центристік позіщия ұстады; Циммервальд және Кинталь коиференцияла-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
609
рына ңатысты; 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін меньшевик-интернационалистер тобын басқарды. Октябрь социа- листік революциясынан кейін Совет өкіметінің ашық жаулары- ның лагеріне отті. 1920 жылы Германияға эмиграцияға кетті, Берлинде контрреволюциялық меныпевиктік «Социалистпческий Вестник» журналын шығарып тұрды.— 224, 314, 315, 316—317, 318, 322, 332, 333, 334-335, 336, 417, 436, 437, 438, 441, 442, 444- 445, 447, 451, 453-454, 462, 464, 465, 467, 470.
Мартьін — царацыз: Розанов, В. Н.
Мартынов, А. (Пикер, А. С.) (1865—1935) —«экономизм» ли- дерлерінің бірі, меныпевизмнің көрнекті қайраткері, кейіиірск — Коммунистік партияның мүшесі. 80-жылдардың басынан халық ерікшілері үйірмелеріне қатысты, 1886 жылы тұтқынға алы- нып, Шығыс Сйбирьге жер аударылды, айдауда жүргенде срциал-демократ болды. 1900 жылы эмиграцияға кетті, «эконо- мистердің» «Рабочее Дело» журналының редакциясы-на кіріп, лениндік «Искраға» қарсы шықты. РСДРП II съсзшде — «Шет- елдегі орыс социал-тдомократтары одағыпап» делегат, аити- ис.крашыл; съездсп ксйін мепьшевиктерге қосылды. Роакция жылдарыпда — жойымпаз, бірітіші дүниө жүзілік согыс ксзіиде цситрпстік позиция ұстады, 1917 жылғы Февраль революцпя- сыпап кейін — мепьшевик-интернациопалист. Оятябрь социалпо тік революциясынан кейін меньшевиктсрдеіі қол үзіи, 1918—1920 жылдары Украипада мұғалім болды. 1923 жылы РКП(б) XII съезіпде партияға қабылданды, К. Маркс пеп Ф. Эигельс Ин- ститутында жұмыс істеді; 1924 жылдан «Коммупистпческий Ип- терпационал» журналы редакциясьгның мүшесі болды.— 297, 305, 309, 310-311, 324, 325, 438, 441, 442, 444, 449, 450, 456, 457, 463, 466.
Маслов, П. П. (Икс) (1867—1946) —экономист, социал-демо- крат, аграрлық мәселс жөиітідегі бірқатар ецбектсрдің авторы, оларда марксизмді ревизиялауға тырысты; «Жизнь», «ІІачало» жәііс «Научное Обозрение» журналдарыпа қатысып тұрды. РСДРП жікке бөлінгеннен кейін меныпевиктерге қосылды, меныиевиктік «жерді муниципализациялау» программасын үсынды. Реакция жылдарында — жойымііаз, бірінші дүние жү- зілік соғыс кезінде — социал-шовинист. Октябрь социалистік революциясынан кейін саяси қызметтеп шеттеді, недагогтық жәпе ғыльши жүмыспен шұгылданды. 1929 жылдап CGCP Гы- лым академиясының толық мүшесі болды.—117, 122, 123—124, 126—145, 305, 308.
Матлин, Л. Д. (СоколФвский) (1880—1925) — социал-демокра- тиялық қозғалысқа 1900 жылдан бастап қатысқан. ІПетелдо жүрген кезінде «Искра» ұйымыпа қосылды; 1902 жьтлы — «Искраның» агепті, Россияда жұмыс істеді. 1903 жылы Екатө- рипославта насихат жұмысын жүргізді, РСДРП Екатерипослав


610
ЕСІМДЕР КӨРСЕТШІИІ
комитетіне енді, сол комитеттеп партияпың II съезіпе делегат болды. Съезде көпшілік жағындағы искрашыл; съезден кейін меныпевиктерге қосылды,. Вильнода, Двинскіде, Петербургте жұмыс істеді. 1905—1907 жылдардағы революциядан кейітт эмиграцияға кетті. 1919 жылы Россияға қайтып оралды, 1920 жылы РКП(б)-ға қабылданды, Ленинградта кәсіподақ жәие шаруашылық жұмысында болды.— 467.
Махновец, В. П. — гуараңыз: Акимов, В. П.
Махновец, Л. П. (Брукэр) (1877 ж. туған) — социал-демокра- тиялық қозғалысқа 90-жылдардың аяғынан бастап ңатысқан әйел, «экономизмнің» өкілі. РСДРП Воронеж комитетінде бас- шы роль атқарды, бұл комитет РСДРП II съезін дайындау кезеңінде «Искраның» позициясына қарсы шықты. Съезде — Пстербург Жұмысшы ұйымынан делегат, аитиискрашыл. В. И. Ленин Махновец пен оның ағасы В. П. Махновецті (Акимовты) «съезде бүкіл мәселелер жөнінен партияның рево- люциялық қанатына қарсы күреокен және... әлденеше рет оп- портунистердің іқатарына қосдан» делегаттар деп сипаттады (Шығармалар, 7jtom, 425-бет). 1905 жылы Воронеж социал-демо- кратиялық ұйымында жұмыс істеді, кейііі саяси 'қызметтен шет- теді,— 314—315, 437, 463, 464, 466.
Махов — цараңыз: іКалафати, Д. П.
Медем, В. Д. (Грипберг) (1879—1923) — Бупд лидсрлерініц бірі. Социал-демократиялық қозғалысқа 1899 жылдан бастап қатысты; 1900 жылдаи бастап Бундтың Минскідегі ұйымыпда жұмыс істеді, 5 жылға Сибирьге жер аударылды, сол жақтаи 1901 жътлы шетелге қашып кетті. РСДРП II съезінде — Бупд- тың Шетөлдік комитетінеп делегат, антиискрашыл. 1906 жылы Бунд Орталық Комитстінің мүшесі болып сайланды, РСДРП V съезінің жұмысыиа қатысты, меныпевикторді қолдады. Ок- тябрь социалистік роволюциясынан кейін Полыпадағы Бунд ұйымдарын басқарды; 1921 жылы Аімерика Құрама ІПтаттарына кетіп, онда оңшыл социалистік еврей газеті — «Forwards» («Алға») беттерінде Советтік Россияға қарсы жалақорлық ма- қалалар жазды.— 448, 466.
Меринг (Mehring),. Франц (1846—1919)—Гсрмания жұмыс- шы қозғалысының аса көрнекті қайраткері, герман социал- демократиясының сол қаиаты лидерлерінің және теоретиктерінің бірі, тарихшы, публицист әрі адебиет зерттеуші. 60-жыл- дардың аяғыиан — радикал буржуазияшыл-демоікратиялыіқ публицист; 1876—1882 жылдары буржуазиялың либерализм по- зициясында болды, <кейін солға қарай ойысты, демократия- лық «Volks-Zeitung»-TiH; («Халық Газетінің») редакторы болды, социал-демократияны қорғап, Бисмаркке қарсы шықты; 1891 жылы Гермаиияиьтң Социал-демократиялық партиясыиа кірді.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
611
Партияньщ теориялық органы — «Die Neue Zeit» («Жаңа За- ман») журналының белсенді ңызметкері және редакторлары- ның бірі болды, кейін «Leipziger Volkszeitung»-ті («Лейпциг Халык, Газетін») редакциялады. 1893 жылы оның «Лессинг ту- ралы аңыз» дегеп еңбегі жеке кітап больтп шықты, 1897 жылы төрт томдық «Герман социал-демократиясының тарихы» дегеи еңбегі жарық көрді. Маркстің, Эигельстің және Лассальдың әдеби мұраларын басып шьтғару жөнінде Мсринг коп жұмыс істеді; 1918 жылы оның К. Маркстің өмірі мсн ңызметі туралы кітабы шықты. Мерингтің еңбектерінде марксизмпеп бірқатар ауытқушылық, Лассаль, Швейцер, Бакунин сияқты қайраткср- лерді дұрыс бағаламаушылық, философияда Маркс пен Энгельс жасаған революциялық төңкерісті түсінбеушілік бар. Меринг II Интериационалдың қатарындағы оппортунизм мен ревизио- низмге белсене қарсы шықты, каутскийшілдікті айыптады, бі- рақ осьтлай ете тұра, оппортунистерден ұйымдық жағынан қол үзуден қорыққан герман солшылдарының қателіктеріпе ортақ- тасты. Интернационализмді дәйекті түрде қорғады, Октябрь социалистік революциясын құттықтап қарсы алды. 1916 жыл- дан бастап Меринг революциялық «Спартак Одағы» басшыла- рының бірі болды, Германия Коммунистік партиясын ңұруда көрнекті роль атқарды.— 263, 264.
Милюков, П. Н. (С. С.) (1859—1943) — либералдық-монархия- лық кадеттер партиясының лидері, орыстың империалистік буржуазиясының көриекті идеологы, тарихіпы және публицист. 1886 жылдан — Москва университетінің приват-доценті; өзінің тарихи зерттеулерінде ' субъективті идеалист және эклектик болды, тарихи процестің заңдылығын теріске шығарды. Саяси қызметін 90-жылдардың бірінші жартысында бастады; 1902 жылдан буржуазияшыл либералдардың шетелде шығып тұр- ған «Освобождепие» журналына белсене қатысты. 1905 жылғы октябрьде — кадеттер партиясының негізін салушылардың бірі, кейін оның Орталық Комитетінің председателі және орталық органы—«Речь» газетіиің редакторы. III жәие IV Мемлекеттік думалардың мүшесі. 1917 жылғы Февраль революциясыпап кейііг — буржуазиялық Уақытша үкіметтің біріпші құрамында сыртқы істср мипистрі, «жеңіске жеткепге дейіп» согысу жө- пінде империалистік согыс саясатып жүргізді; 1917 жылдың авгусьтнда коптрреволюцияшыл Корпилов бүлігіп дайындауға белсеііе қатысты. Октябрь социалистік революциясынаіі кейін Советтік Россияға іқарсы шетелдік соғыс интервенциясын ұйым- дастырушылардың бірі және ақ эмиграцияның белсенді қай- раткері болды. 1921 жылдан бастап Парижде «Последние Но- вости» газетін шығарып тұрды.— 227, 230—231.
Михаил Иванович — цараңыз: ІІиколаев, Л. В.
Михаил Николаевич — царацыз: Николаев, Л. В.


612
ЕСІМДЕР КОРСЕТКІПІІ
Михайлов, Г. Е. (1880 ж. туған) —Нижний Новгородта 1902 жылғы 5 май демонстрациясына қатысушы.— 66—67, 68.
Михайловский, Н. К. (1842—1904)—либерал халықшылдық- тың аса көрнекті теоретигі, публицист, әдебиет сыншысы, фи- лософ-позитпвист, социологиядағы субъективтік мектеп өкіл- дерінің бірі. Одебп қызметін 1860 жьтлы бастады; 1868 жыл- дан — «Отечествепные Заппски» журпалының қызметкері, ал кейііі — опыц редакторларыпың бірі. 70-жылдардыц аяғында «Халың еркі» ұнымыпың басылымдарын құрастыруға жәие ре- дакциялауға қатыстьт. 1892 жылы «Русское Богатство» журна- лын басқарып, оііың беттерінде марксистерге қарсы кескілескен күрес жүргізді. В. И. Ленин ««Халық достары» деген не және олар социал-демократтарға қарсы қалай күреседі?» (1894) деген еңбегінде және басқа шығармаларында Михайловскийдің көз- қарастарын сыпға алды.— 49.
Мицов — цараңыз: Калафати, Д. П.
Мишенев, Г. М. (Петухов) (1906 ж. қайтыс болған)—соци- ал-демократ, РСДРП Уфа комитетінің мүшесі, содан партия- пың II съезіне делогат болды. Съезде — көпшілік жағындағы искрашыл, съезден кейін — болыпевик. Меньшевиктерге дәйекті түрде қарсы іпықты, Урал комитеттері өкілдері меныпевиктік «Искра» редакцпясына жазған хаттың авторларының бірі бол- дьт, ол хатта партия құрылысьтның лениндік жоспары қорғал- дьт, жаца искратпылдардьщ позициясы сьшалды. Урал ұйымы- пьтң жүмысы туралы II. К. Крупскаямеп хат жазысып тұрдьт. 1905 жылдаті бастап Саратов социал-демократиялық үйымыпда жұмыс істсді.— 468.
Московский — цараңыз: Цейтлин, Л. С.
Мошинский, И. Н. (Левицкий) (1875—1954) — социал-демо- крат, мсныпевик. 1892—1893 жылдары Киевте маркстік жұмыс- шы үйірмелеріті ұйымдастырушылардың бірі болды, 1894—1895 жылдары ПКмЛСД (Полтлтта Корольдігі меп Литва соцпал-де- мократиясьт) астыртып ұйымыпа кірді; 1897 жылы Киевтің «Жұ- мысптьт табьш азат ету жолыпдагы күрес одагыпда» жұмыс істеді. 1898 жьтлы 3 жылга Вятка губсрітиясыпа жер аударылдьт. 1901 жьтлдаи бастап Ростовта жүмыс істеді, РСДРП Дон коми- тетіпо епді, жергілікті «Искра» тобын және тау-кен жұмысшы- ларыныц астыртьтн Одагьтн ұйымдастыруға қатысып, РСДРП II съезінде сол одақтан делегат болды. Съезде центрдің пози- циясын ұстады, съезден кейін меныпевиктерге қосылды; Дон- дағы Ростовта, Петербургте және Варшавада жұмыс істеді. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — меныпевик-ин- тернаңиопалпст. Октябрь социалистік революциясынан кейін саяси қтлзметтеп шеттеді. 1925 жылдан бастап Москвада заң қызметінде болды.— 438, 467.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
613
Мюльбергер, (Mülberger), Артур (1847—1907)—немістің ұсақ буржуазияшыл публицисі, Прудонньщ ізбасары, кәсібі жөнінен дәрігер. 1872 жылы Германия Социал-демократиялық жұмысшы партиясының орталық органы «Der Volksstaat» («Ха- лықтық Мемлекет») газетінде тұрғып үй мәселесі жөпіпде бір- қатар мақалалар жариялады, бүл мақалаларды Ф. Энгельс қатаң сыпға алды. Хёхберг шығарып тұрғап оппортунистік «Die Zukunft» («Болашақ») журііалына қатысты, Фрапция мен Германияпың қоғамдық ой-пікіріпің тарихы жоиіііде бірпсшс еңбек жазды, марксизмді сынады.— 47—48.
II
Надеждин, Л. (Зеленский, Е. 0.) (1877—1905)—саяси қыз- метін халыңіпыл болып бастады, 1898 жылы Саратовтың социал- демократиялық ұйымына кірді. 1899 жылы тұтқынга алыпып, Во- логда губерниясына жер аударылды; 1900 жылы Швейцарияга эмиграцияға кетіп, онда «Бостандық» «революциялық-социалис- тік тобын» ұйымдастырды (1901—1903). «Свобода» журпалыігда, «Революция қарсаңы» (1901), «Роосияда рсволюциопизмггіц қаііта тууы» (1901) дсгоіі жәие баоқа (кітапиіаларьитда «экопо- мистерді» іқолдады, сонымеп бірге торрорды «бұқараны ашыіі- дырудың» иәрменді құралы деп уагыздады; лсишпдік «Искра- ға» іқарсьт иіы-қты. РСДРП II съезінец кейін 'меныпевігктік басылымдарға қатыстьг.— 70.
ІІаталъя Ивановна — цараңыз: Александрова, Е. М.
ІІик.— он — цараңыз: Даниельооп, II. Ф.
ІІикитин, И. К. (Андрей) (1877—1944) — социал-дсмократ, болыпевик, кәсібі жөнінен жұмысшы-токарь. Революциялық қозғалысқа 1897 жылдан қатысты, Киевте маркстік жұмысшы үйірмесін басқарды, прокламациялар таратьш, ереуілдерге қа- тыстьт. 1901 жылы тұтқыпга алыиып, полицияітьтң жария бақы- лауымен Калугаға жор аударылды. РСДРП II съезіпде — Киев комитетінен делегат, көпшілік жағындагы искрашыл. Съезден қайтып оралғаннап кейін тағы да тұтқынға алынды; Киевте 1905—1907 жылдардағы революцияға қатысты. Ксйіп саяси қызметтеп шеттеп кетті. Октябрь социалистік революциясынан кейіп Москвадағы Сокольники вагон жөпдеу заводында жұмыс істеді. 1925 жылы РКП(б)-ға қабылдапды.— 467.
Николаев, Л. В. (Михаил Иванович, Михаил ІІиколаевич) — 90-жылдардың орта шепінде Харьковтың социал-демократиялық үйірмелеріне кірді, 1898 жылы Харьковтың баспахаиа жұмыс- шылары арасында насихат жүргізу туралы іс бойынша тұт- қынға алынып, Вятка губерниясына 3 жылға жер аударылды, айдаудан кейіп Харьковта жұмыс істеді. 1902 жылғы декабрьде


614
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
«Искра» редакциясымеп байлапыс орнатты. РСДРП II съезіи- де — Харьков комитетінеп делегат, цөнтрдің позициясын ұста- ды; съездеп кейін меныпевиктерге қосылды.— 448, 466.
II Николай (Романов) (1868—1918)—орыстың соңғы импс- раторы, 1894 жылдан бастап 1917 жылғы Февраль революция- сына дейін патша болды. Жұмысшы және солдат дспутаттары Урал облыстық Советінің қаулысы бойынша 1918 жылгы 17 июльде Екатеринбургтс (Свердловскіде) атылды.— 36—37, 133—139, 148, 160, 199.
ІІиколай ІІиколаееич — царацыз: Горин, В. Ф.
Николай Петрович — цараңыз: Шотман, А. В.
Носков, В. А. (Борис Николаевич, Глебов) (1878—1913) — социал-демократ. 90-жылдардың екінші жартысында Петербург- тің «Жұмысшы табып азат ету жолындағы күрес одағына» қосылды. 1898 жылы тұтқыиға алыііып, 1899 жылы Ярославль- ге, ал одан кейін Воронежге жер аударылды. Солтүстік жұ- мысшы одағын ұйымдастырушылардың бірі болды. 1902 жылғы апрсльде «Искра» редакциясының Цюрихтегі ксңесіне қатысты, оида партия программасының жобасы талқыланған болатып. 1902—1903 жылдары Россияга астыртын социал-демократиялық әдебиетті тасып жеткізуді ұйымдастырды, РСДРП II съезііг ұйымдастыруға қатысты. Съезге кеңесші дауыс правосымен қатысты, көпшілік жағьшдағы искрашыл, партия уставын жа- сау жөніндегі комиссияның председателі болды, Орталық Ко- митсттің мүшесі больтп сайланды. Съезден кейіп меньшевиктер жөніпде ымырашылдық позиция ұстады; партияпың III съезін шақыруга қарсы шықты. 1905 жылы тұтқынға алыиды. Реакция жылдарында саяси қызметтен шеттеп кетті.— 322, 425, 447, 468.
ІІоссиг (Nossig), Алъфред (1863 ж. туған)—немістің бур- жуазияшыл экономисі, публицист жәие ақын. 1902 жылы «Die moderne Agrarfrage» («Қазіргі аграрлық мәселе») деген кітап бастырып шығарды, опда реформизмді қорғап, марксизм- ді сьтпға алды. Өзіпің мақалаларында, пьесалары меп өлеңдеріп- дс сиопизмді уағыздады. Кейіпірек әр түрлі сиопистік ұйымдар- дың белсенді қайратксрі болды.—124.
О
Оболенский, И. М. (1845—1910) — кпязь, 900-жылдардың ба- сыпан Херсонның, содан соң Харьковтың губерпаторы болды, ашыққандар жөніндегі патша саясатын барынша жан-тәнімен жүргізушілердің бірі болды: халық басына төнген апатты қайт- кеіііде де ауызға алдыртпауға тьтрысты, жеке адамдардың ша- руаларга көмск көрсетуіие тыйым салды. 1902 жылы Харьков


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПІІ
615
губерииясында шаруалардың бұқаралық бас көтерулсріп басып жаншуда меирімсіздігімен көзге түсті, тұтас селоларда айуан- дық жаза қолданды. 1904 жылы Финляпдияның геперал-губер- наторы болып тағайындалды, 1905 жылғы октябрьде Гельсинг- форстағы революциялық көтерілісті қаталдықпен басып тұн- шықтырды.— 59, 217, 392.
П
Павлович — ңарацыз: Красиков, П. А.
Петухов — цараңыз: Мишенев, Г. М.
Пешехонов, 4. В. (Старицкий, А.) (1867—1933) —буржуазия- лық қоғам қайраткері және публицист. 90-жылдарда — либерал халықшыл, «Русское Богатство» журтіалыпьтң ңызметкері, ал
1904 жылдап бастап — осы журпал рсдакциясыпың мүшесі; либерал-буржуазиялық «Освобождение» журналы мен эсерлер- дің «Революционная Россия» газетіне қатысып тұрды. 1903—
1905 жылдары «Азаттық одағына» кірді, 1906 жылдан бастап — ұсақ буржуазиялық «халыіқтық социалистер» (эиостер) партиясы басшыларының бірі. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін — ібуржуазиялық Уаіқытша үкімсттің азық-түлік министрі. Октябрь социалистік революциясыиан кейіп Совют өкіметіне ңарсы күресті; 1922 жылдан бастап — ақ эмигрант.— 40.
Пикер, А. С. — уараңыз: Мартыиов, А.
Плеве, В. К. (1846—1904) —патшалық Россияиың реакция- шыл мемлекет қайраткері, 1881—1884 жьтлдары — полиция де- партаментінің директоры, 1902 жылгы апрельде Сипягин өлті- рілгеннен кейін — ішкі істер министрі. Оиың тұсыітда Полтава меп Харьков губернияларындагы шаруалар қозгалысы аяусыз басып жаншылдьт, бірқатар земстволар талқаидалды; Плеве Россияттың шет аимақтарьпі орыстапдыру жопіидегі рсаіщияльтқ саясаттьт қолдадвт. Бұқарапың ттазарьш самодержавиеметі кү- рестен басқа жаққа аудару үшіп орыс-жапон соғысьпіьщ тұта- нуыпа ықпал жасады; нақ соігдай мақсатпсп еврой ойран- дарын ұйымдастырды, «зубатовшылдықты» қолдады. Өз сая- саты арқылы орыс қоғамының қалыц топтарының өзіне деген өшпеиділігіп өршітті. 1904 жылгы 15(28) июльде оііы эсер Е. G. Сазонов өлтірді.— 38, 39, 64.
Плеханов, Г. В. (1856—1918) — орыс жәпе халықаралық жұ- мысшы қозғалысыньщ аса көрнекті қайраткері, Россияда маркс- измді тұңғыш насихаттаушы. 1875 жылы, студент кезінде-аң, Плеханов халықшылдармен, Петербургтің жұмысшыларымен байланыс жасап, революциялық жұмысқа араласты; 1877 жылы


616
EC ІМ Д EP КӨРСЕТКІШІ
«Жер және ерік» халықшылдық ұйымына кірді, ал 1879 жылы, бұл ұйым жікке бөлінгенпен кейін, халықшылдардың жаңадан құрылған «Ңаралай бөліс» атты ұйымын басқарды. 1880 жылы Швейцарияға эмиграцияға кетіп, халықшылдықтан қол үзді де, 1883 жылы Женевада орыстың тұңғыш маркстік ұйымы — «Еңбекті азат ету» тобып құрды. 900-жылдардың басыида В. И. Ленинмен бірге ол «Искра» газеті меп «Заря» журналын редакциялады, партия программасының жобасыи жасауға, РСДРП II съезін дайындауға қатысты. Съезде «Еңбскті азат ету тобынан» делегат, көпшілік жағындағы искрашыл, съездің бюросына (президиумына) кірді.
Плеханов философия, өлеуметтік-саяси ілімдердің тарихы жөнінде, өнер мен әдебиет теориясының мәселелері жөніңде көптеген еңбектер жазды, олар материалистік дүние танымды қорғауда үлкен роль атқарды және ғылыми социализмнің қа- зынасына қосылған бағалы үлес болды. Плехановтың аса ма- ңызды шығармалары: «Социализм және саяси күрес» (1883), «Біздегі алауыздықтар» (1885), «Тарихқа монистік көзқарастың дамуы туралы мәселе жөнінде» (1895), «Материализм тарихы жөніндегі очерктер» (1896), «Воронцов (В. В.) мырзаиың еңбек- торінде халықшылдықтың негізделуі» (1896), «Тарихты мате- риалистік тұрғыдан түсіну туралы» (1897), «Жекс адамның та- рихтагы ролі туралы мәселе жөнінде» (1898) жәпе т. б. «20жыл ішінде, 1883—1903,— деп жазды В. И. Ленин,— ол толып жатқан тамаша шығармалар, әсіресе оппортунистерге, махистерге, ха- лықшылдарға қарсы шығармалар берді» (Шығармалар, 20-том, 369-бет). Плехановтың философиялық еңбектерін В. И. Ленип халықаралық маркстік әдебиеттегі ең таңдаулы еңбектер деп атады.
Алайда сол кездің өзінде-ақ Плехановтың елеулі қателіктері болды, бұл қателіктер оның болашақтағы меныпевиктік көз- қарасының үрығы еді. Ол шаруалардың революциялық ролін жете бағаламады, либерал буржуазияиы жұмысшы табының одақтасы деп қарады; пролетариаттың гегемониясы идеясын сөз жүзінде мойындай отырып, іс жүзінде бүл идеяның мәиіые қарсы шықты.
РСДРП II съезінеп кейін Плехапов ошіортупистермеи ымы- раласу позициясыпа көшті, ал кейін меньшевиктерге қосылды. 1905—1907 жылдардағы бірінші орыс революциясы кезінде тактиканың түбегейлі мәселелері жөнінен Плехаиов пен больше- виктер арасында үлкеп алауыздықтар болды. Реакция жылда- рында марксизмге махистік ревизия жасауға және жойымпаз- дыққа қарсы шықты, «партияшыл меныпевиктер» тобын бас- қарды. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезіндө социал-шовинизм позициясында болды. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін Россияға қайтып оралып, буржуазиялық Уақытша үкі- метті қолдады; Октябрь социалистік революциясына теріс ниет- те болды.— 30, 275, 315, 436, 438, 443, 444, 451, 456, 457, 468.
Полетаев — царацыз: Бауман, Н. Э.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
617
Понтий Пилат — б. з. 26—36 жылдарындағы Иудеяньщ рим- дік прокураторы (паместнигі). Оның мейрімсіз және әділетсіз саясаты бірқатар халық көтерілістерін туғызды, соның нәти- жесінде ол орпынан алыиды. Христиан аңыздарының бірі бо- йынша, Поитий Пилат Иисус Христосты өлім жазасына кескен үкімді бекіткеп, мұнымеп бірге ол өзін кіиәсыз етіп көрсетпек больтп, бұл өлімді мен емес, иудей абыздары керек етіп отыр деп мәлімдеген. Понтпй Пплаттың есімі екіжүзділік пен мейрім- сіздіктің белгісіне айналды. «Понтийден Пилатқа сілтеу» деген кекесіп сөз дс осы есіммен байланысты айтылған, мұның өзі біреуді мағыпасыз әуре-сарсаңға салуды білдіреді.— 364.
Портной, К. (Бергман) (1872—1941) — Буяд лидерлерінің бірі. Социал-демократиялық қозғалысқа 90-жылдардың орта ше- нінен бастап қатысты, 1896 жылы тұтқынға алынып, сопан соң 5 жылға Сибирьге жер аударылды. 1900 жылы Бундтың Вар- шава ұйымын басқарды. Бундтан РСДРП II съезін шақыру жө- ніндегі Үйымдастыру комитетінің құрамына кірді. Съезде — Бупд Орталық Комитетінен делегат, антиискрашыл. Кейінгі жылдарда — 1939 жылға дейін — Полыпада Бупд Орталық Ко- митетішң председателі болды. 1939 жылы Америка Қүрама Штаттарына эмиграцияға кетті де, саяси қызметтеп шеттеді.— 438, 441, 466.
Потапов, А. И. — царацыз: Рудин, А.
Потресов, А. II. (Старовер) (1869—1934)—мепыпевизм ли- дерлсріпің бірі. 90-жылдары марксистерге қосылды, Петербург- тің «Жұмысшы табын азат ету жолыпдағы күрес одагына» қа- тьтсқаны үшін Вятка губерниясына жер аударылды. 1900 жылы шетелге кетіп, «Искра» мен «Заряны» құруға қатысты. РСДРП II съезіне «Искра» редакциясынан кеңесші дауыспеп қатысты, азшылық жағындағы искрашыл. Реакция жылдарында — жойым- паздықтың идеологьг, меныпевиктік «Возрождение», «Наша За- ря» және басқа журналдарда басшы роль атқарды. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде — социал-шовинист. Октябрь со- циалистік революциясыітан кейіп эмиграцияға кетті, шетелде Керепскийдіц «Дни» апталыгьпіа қатысып, Советтік Россияга жала жаптьт.— 338, 468.
Р
Р. II. С.— ^араңыз; Струве, П. Б.
Рсідченко, Л. II. (Люба) (1871 ж. туған)—80-жылдардың аяғында Томскінің халықшылдық үйірмелеріне, 90-жылдардың басында Петербургтің социал-демократиялық үйірмелеріне қа- тысты. Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одагына» кірді. 1896 жылы тұтқьтпға альптып, 1898 жьтлы полпцпяның жария бақылауьтмеп 3 жьтлга Псковқа жер ауда- рылды. Радяенконың пәтерінде 1900 жылғы мартта шетелде


618
ЕСТМДЕР КӨРСЕТКІПП
астыртын газет іиығару туралы мәселе жөнінде В. И. Ленин ұйымдастырған кеңес өтті. 1900 жылғы августан бастап Пол- таваның «Искраға» көмектесу тобына кірді, Кишиневте «Искра- ның» астыртын баспаханасын ұйымдастыруға қатысты, Харь- ковта «Искраның» агенті болып іжұмыс істеді. 1902 жылғы фев- ральда тұтқыиға алынып, 1902 жылдьтң аяғында босатылды да, шетелге кетті. РСДРП II съезінен кейін меиьшевиктерге қосылды, Москвада, Дондағьт Ростовта және Одессада жұмыс істеді. РСДРП IV съезіпде меныпевиктерден Орталық Комитет- тің мүшесі болып сайлаиды. II Мемлекеттік думапың секрета- риатында жұмыс істеді, III Мемлекеттік думадағы социал-демо- кратиялық фракцияның секретары болды. 1913—1914 жылдары мепьшевик-жойымпаздардың «Луч» газеті копторының меңге- рушісі болды. 1914 жылы Москваға барып тұрды. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін меныпевиктік «Вперед» газеті копторыиың меңгерушісі болып, меныпевиктердің Москва ко- митетіііе кірді. 1918 жылдан бастап саяси қызметтен шеттеп, әр түрлі мекемелердс статистик болып істеді.— 424, 425.
Радченко, С. И. (Степан) (1868—1911)—революциялық қыз- метін 1890 жылы Петербургтің жұмысшы үйірмелерінде наси- хатшы болып бастады, техиолог студенттердің социал-демокра- тиялық тобына кірді; 1892 жылы тұтқынға алынды. 1895 жы- лы — Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолыпдағы күрес одағын» ұйымдастырушылардың бірі. 1896 жылы тұтқынға алынды, 1898 жылы РСДРП I съезінің жұмысына қатысып, пар- тияның Орталық Комитетіпе мүше больтп сайлаиды. 1900 жыл- дың мартында шетелде астыртын газет шығару туралы мәселе жөиіпде В. И. Ленип ұйымдастырған Псков кеңесіие қатысты. 1901 жылы «Искраның» Петербург ұйымының ісі бойынша тұт- қынға алыиды; 1904 жылы Вологда губерниясына 5 жылға жер аударылды. 1905 жылы амнистия бойынша босатьглдьі; реакция жылдарында саяси қызметтен шеттеп кетті.— 424.
Рафаилов, М — царацыз: Гоц. М. Р.
Рашид-Бек — царацыз: Зурабов, А. Г.
Рикардо (Ricardo), Давид (1772—1823)—ағылшыниың аса кориекті экопомисі, «Саяси экопомия мен салық салудьтң бас- таулары» (1817), «Егіншілікке қамқорлық туралы» (1822) және басқа еңбектердің авторы, бұл еңбектерде классикалық бур- жуазиялық саяси экономия аяқталып шықты. Феодализм қал- дықтарымен күресінде буржуазияның мүдделерін қорғай оты- рып, Рикардо еркін бәсеке принципін жаңтады, капиталистік өндірістің дамуына кедергі болатын барлық шектеулерді жоюды талап етті. Рикардоның экономика ғылымы үшін тарихи маңы- зы ең алдымен оның еңбек құпы теориясында, ол бұл теорияны бүкіл саяси экопомияның пегізі етіп алуға тырысты. А. Смит- тің құн теориясьш дамыта келіп, Рикардо құн товарды өндіруге


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІІІП
619
жұмсалғап еңбекпен белгіленеді жәнс жұмысшыпың жалақысы да, сондай-ақ еңбексіз табыстар — пайда мен рента да осы көз- ден келіп шығады деп дәлелдеді. Ол жұмысшыиың жалақысы мен капиталистіц пайдасы арасындағы қарама-қарсылықты ашты, яғни айналыс саласыпда пролетариат пен буржуазия мүдделеріиің қақтығысатыпып тапты.
Алайда Рикардоның таптық ой-пікіріпің тар өрістілігі оның капитализмге піып мәпіпде ғылыми талдау жасауыпа, капита- листік қапаудың сырьш ашуытіа кедергі болды. Рикардо товар өпдірісі мен капитализмді ңоғамдық опдірістің мәңгілік және табиғи формасы деп саиады. Ол құнныц әлсуметтік жаратылы- сын аша алмады, құн мен өпдіріс багасы арасыпдағы айырма- ідылықты көрмеді жәпе ақшаның пайда болуы меп мәнйі тү- сіие алмады.
Рикардопың теориялық көзқарастарыпа сыіі К. Маркстің «Капиталыпда», «Ңосымша цұп теорияларында» және басқа шы- ғармаларыида берілгеп.— 121, 123.
Розанов, В. Н. (Мартыи) (1876—1939) — социал-демократ, мөиыпевик. Саяси қызметін 9Ө-жылдардыц орта шепінде Моск- вада бастады, 1899 жылы Смоленскіге жер аударылды. «Южііый рабочий» тобыпа кірді, 1901—1903 жылдарда Россияның оңтүстігіпде жұмыс істеді; РСДРП II съозіп шақыру жөніндегі Үйымдастыру комитетіиің імүшесі болды. Съезде — «Южпый рабочий» тобьшан делегат, центрдің позициясыпда болды; съез- ден кейіи — белсепді меиыпевик. 1904 жылдыц аяғыпда ымы- рашыл Орталық Комитетко кооптациялапды, 1905 жылдың февралында тұтқьшға алыпды. 1905 жылғы майда меііыпсвик- тік конфереіщияда мепыпевиктік басшы орталық — Үйымдас- тыру комиссиясыяа, РСДРП IV съезіидс — метіьшевиктерден Орталық Комитетке сайланды. 1908 жылы эмигратщяға кетті. 1917 жылғы Февраль революциясыпан кейіп — жұмысшы жәпе солдат депутаттары Петроград Советі мепыповиктік фракция- сыпың мүшесі, қорғанымпаз. Октябрь социалистік революция- сыпа дұшпандық козқараста болды, бірқатар коптрреволюция- лық ұйымдардың қызметіпо белсепе қатыстьт, «Тактикалық ор- талықтьщ» процесі бойынша сотталдьт. Ампистиядап кейіи саяси қызметтеіі шеттеп, медиципа мексмслеріпдс жұмыс істе- ді,— 436, 438, 445—446, 447, 452, 463, 466.
Рубен — цараңыз: Кпупяпц, Б. М.
Руге (Rüge), Арнолъд (1802—1880)—тгсміс публицисі, жас гегельшіл; буржуазияшыл радикал. 1844 жылы Парижде К. Маркспеп бірге «Deutsch-Französische Jahrbücher» («Иеміс- Фрапцуз Әржылдығы») журпалып шығарды. Көп кешіішей Маркс Ругемен байлапысып үзді. 1848 жылы Фрапкфурт ұлт- тық жиналысыиың ідепутаты болды, сол дқапатқа қосылды; 50-жылдарда — Апглиядағы немістің ұсақ буржуазияпіыл эми- грациясы лидерлерінің бірі; 1866жылдап кейін ұлтшыл-либерал, 21 7-том


620
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКіШІ
Бисмаркты жақтаушы, баспасозде Пруссияның билеуімен Гер- манияны қайта біріктіруді жақтады.— 261—262.
Рудин, А. (Потапов, А. И.) (1869—1915)—саяси қызметін
халықшыл болып бастады, 1896 жылы Кургаііға 2 жылға жер аударылды. «Русское Богатство» және «Образование» журнал- дарыпа қатысып тұрды. Кейіи эсерлер партиясына кірді, 1903— 1905 жылдары оның Орталық Комитетінің мүшесі болды. Өзінің аграрлық мәселе жоиіндегі мақалалары мен кітапшаларында марксизмге қарсы шықты. 1909 жылы Астрахапьға жер ауда- рылдьт, ксйіи шетолгс кетті. 1914—1915 жылдары Москвада қа~ лалық сапитарлық дәрігер болып істеді.— 249, 253.
Русов — цараңыз: Кнунянц, Б. М.
Рязанов (Голъдендах), Д. В. (1870—1938)—социал-демокра- тиялык, ңозғалысқа 90-жылдардан бастап қатысты, Одесса мен Кишиневте жұмыс істеді. 1900 жылы шетелге кетті, «Күрес» әдеби тобьш ұйымдастырушылардың бірі болды, бұл топ «Иск- ра» жасаған партия программасы мен партия құрудың лепип- дік ұйымдық припциптеріне қарсы шықты. II съезд «Күрос» тобыпың съезге қатысуына қарсылық білдіріп, опың өкілі ре- тіпде Рязановты съезге шақыру туралы ұсынысты қабылдамай тастады. 1907 жылы Петербургте кәсіподақтардың Орталық бю- росыпда жұмыс істеді, кейін шетелге кетіп, онда «Die Neue Zeit»-Ke («Жаңа Заманға») қатысты, I Интернационалдың тари- хымен шұғылданды. 1909 жылы фракциялық «Вперед» тобының Капридегі мектебінде лектор болды; Лонжюмодағы партия мек- тебіпде кәсіподақ қозғалысы туралы лекция оқыды; Гермаиия социал-демократиялық партиясының тапсыруы бойынша К. Маркс пеп Ф. Эигельстің Шығармаларын баспаға әзірледі. Біріпші дүпие жүзілік соғыс жылдарында — центрист, меныпе- виктік-троцкийшілдік «Голос» жәие «Наше Слово» газеттеріне қатысты. Партияпың VI съезіпде (1917) «аудап аралықшылар- мен» бірге РСДРП(б)-ға қабылдаяды. Октябрь социалистік ре- волюциясьшан кейін кәсіподақ дозғалысында жұмыс істеді; К. Мар-кс пен Ф. Эигельс Ииститутын ұйымдастырушылардьщ бірі жәіге 1931 жылға дейін оның директоры болды. 1918 жьілдың басында Брест бітімі туралы мәоеле бойынша келіспеушіліктің себебінеп уақытша партиядан шықты; кәсіподақ айтысы кезінде (1920—1921) антипартиялық позиция ұстады, сөйтіп кәсіподақ- тарда жұмыс істоудеп шеттетілді. 1931 жылдың февральшда мепьшевиктердің коптрреволюциялық қызмстіпе комектескепі үшін ВКП(б)-дан птығарылды — 297, 456.
С
С. С.— цараңъіз: Милюков, П. II.
Самъілин, М. И. (1871 ж. тугап) —Сормово жұмысшысы, со- циал-демократ. 1895 жылдан бастап Нижний Новгородтың со-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
621
циал-демократиялық үйірмелерінде даспхатшы болды. Сормо- вода 1902 жылгы бірінші май демопстрациясын ұйымдастыру- шылардың бірі. Демонстрацияға қатысқаны үшін тұтқынға алынып, сотталды және Енисей губерниясына жер аударылды. 1905 жылы шетелге қашып кетіп, Женевада болыпевиктік «Пролетарий» газетінің экспедициясында жұмыс істеді; сол жылдың аягында Россияға ңайтьтп оралып, Вологда және Ни- жегород партпя ұйымдарыпда жұмыс істеді. 1910 жылдан бас- тап саяси қызметтеп шеттеп 'кетті.— 66—67, 68, 90.
Саратовтъіц — ңараңыз: Лядов, М. Н.
Сипягин, Д. С. (1853—1902) —патшалық Россияның реакция- шыл мемлекет қайраткері. 1899 жылдан бастап — ішкі істер мипистрі әрі жандармдар шефі, Россиядағы азаттық қозғалысы- меи аяусыз күрес жүргізді. 1902 жылғы 2(15) апрельде студент С. В. Балмашев өлтірген.— 64.
Сиротинин — цараңыз: Горииг, В. Ф.
Слепов, Ф. А. — зубатовшыл, Москвапың Бромлей заводының жұмысшысы. Москва охранка бөлімінің агенті бола жүріп, зуба- товшылдық «Механикалық опдірістегі жұмысшылардың өзара көмектесу қоғамын» ұйымдастыруға белсене қатысты, жұмыс- шы жиналыстарыпда үкіметтің көмегімен және бақылауымен жұмысшы үйірмелерін құруға үгіттеп сөз сөйледі.— 88—94.
Соколов, И. С. — Петербургтің зубатовшыл жұмысшысы.— 89.
Соколовский — царацыз: Махлип, Л. Д.
Старицкий, А.— цараңъіз: Пешехопов, Л. В.
Старовер — цараңыз: Потрссов, А. Н.
Степан — цараңъіз: Радчспко, С. И.
Степанов, С. И. (Григорьев) (1876—1935) —профессионал революционер, болыпевик. Революциялық қызметін 1895 жылы Тула қару-жарақ заводыпда токарь болып істеп жүргеп кезін- де бастады. РСДРП II съезінде — Тула комитетіиен делегат, көпшілік жағындағы искрашыл. Россияга қайтып оралғаннан кейін тұтқыпға алыпып, 1905 жылы босатылды, Тулада, Петер- бургте жәпе Москвада жұмыс істеді. 1915 жылы тағы да тұт- қыііға алыпып, Иркутск губерниясына жер аударылды, одан 1917 жылғы Февраль революциясынан кейін оралды. Октябрь социалистік революциясынан кейін Тулада заводтарды национа- лизациялауға басшылық етті, 1919 жылы Тула патрон заводы- ның директоры болып тағайындалды. 1925 жылдап бастап — Тула губсрпиялық атқару комитетіпің предссдателі. 1930 жыл- 21*


622
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІІПІ
даи бастап Москвада облыстық атқарУ комптеті предсөдателі- нің орынбасары, облыстық бақылау комиссиясы партия колле- гиясының секретары болып істсді. 1933—1935 жылдары — Москва облыстық сотының председателі. Партияпың XIII съезінде Орталық Бақылау Компссиясының мүшесі, XIV және XV съездерде Орталық Комптеттің Тексеру компссиясының мү- шесі болып сайланды.— 467.
Степняк, С. (Кравчинский, С. М.) (1851—1895) —орыс жазу- шысы әрі публицист, 70-жылдардағы революциялық халықшыл- дықтың көрнекті өкілі. 1872 жылы «чайковшілдердің» халық- шылдық үйірмесіне кірді, «халыққа баруға» ңатысып, тұтқын- ға алынды; 1873 жылы эмиграцияға кетті. 1875 жылы Босния мен Герцеғовинада түріктерге қарсы ұлт-азаттық қозғалысңа қатысты. 1878 жылы Россияға келді, «Жер және ерік» халың- шылдық ұйымының қызметіне белсене қатысты, «Земля и воля» журналының біріиші номерін редакциялады. 1878 жылғы 4(16) августа жаядармдар шефі Мезенцовқа ңастандық жасады, көп ұзамай шетелге кетіп жасырыиды. 1884 жылдан бастап Лон- донда тұрды, «Орыс азаттығының достары» қоғамын ұйымдас- тырушылардың бірі болды. «Астыртын Россия» деген очерктер кітабын (1882), бірқатар повестер жәнө «Андрей Кожухов» ро~ маньш (1889) жазды. Өз шығармаларында хальщшыл-террорист образын дәріптеді.— 43.
Стопани, А. М. (Дмитриев, Ланге, Тура) (1871—1932) —про- фессиоиал революционер, большевик/ Революциялық қызметіы 1892 жылы 'Ңазанда бастады, 1893 жылы маркстік үйірме ұйым- дастырды, 1894—1898 жылдары Ярославльде ісоциал-демократия- лық жұмысшы үйірмелерінде н-асихатшы іболды. 1899 жылдан бастап Псковта жұмыс істеді, сонда 1900 жылы В. И. Ленин- мен танысты, «Искраны» шығарудың озірлігіне қатысты, Сол- түстік жүмысшы одағып үйымдастырушылардың бірі бол- ды; 1902 жылғы ноябрьде РСДРП II съезін шақыру жөніндегі Ұйымдастыру комитетінің Псков кеңесіиде Ұйымдастыру коми- тетінің құрамына енгізілді. Съезде — Солтүстік жұмысшы ода- ғынан делегат, көпшілік жағыидағы искрашыл. Съезден кейін Орталық Комитеттің тапсыруымен Ярославльде жұмыс істеп, астыртын баспахана ұйымдастырды, ол сәтсіздікке ұшыраған- паи кейін 1904 жылдың жазында Бакуге кетіп, болыпевиктердің Баку комитетін үгйымдастырушылардың бірі болды. 1905 жыл- дыц күзінен бастап Костромада жұмыс істеді, жұмысшы депу- таттарыиың Кострома Советіп және «Северный Рабочий» астыр- тын газетін ұйымдастыруға ңатысты, РСДРП Кострома комите- тінің секретары және партияның V съезінде оның делегаты болды. Съезден кейін Бакуде жұмыс істеді, болыпевиктік «Гу- док» жария газетінің жауапты секретары болды, ереуілдер ұйымдастыруға қатысты. Талай рет тұтқынға алыиды, полиция- ньщ бақылауыида болды. 1917 жылғы Февраль революциясынан кейіи Бакуде азық-түлік комитетіиің председателі болды. Ок-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
623
тябрь социалистік революциясынан кейін — басшы партия жә- не совет жұмыстарында істеді, 1930—1932 жылдары қарт боль- шевиктердің Бүкіл одақтық қоғамы председателінің орынбасары болды.— 310, 448, 451, 467.
Страхов — уараңыз: Тахтарев, К. М.
Струве, П. Б. (Р. Н. С.) (1870—1944)—буржуазияшыл эко-
номист әрі публицист, либералдық-монархиялық кадеттер пар- тиясы лидерлерінің бірі. 90-жылдары — «жария марксизмнің» аса көрнекті өкілі, «Новое Слово» (1897), «Начало» (1899) және «Жизнь» (1900) журналдарының ңызметксрі және редакторы. Өзінің «Россияның экономикалық дамуы туралы мәселе жөнін- дегі сын заметкалар» (1894) деген тұңғыш еңбегінде-ақ Струве халықшылдықты сынай отырып, К. Маркстің экономикалық жә- не философиялық ілімін «толықтырды» және «сынады», бур- жуазиялық тұрпайы юаяси экономияның өкілдерімен ауыз жаласты, малытусшілдікті уағыздады. В. И. Ленин Струвені «ренегаттьгқтың ұлы шебеірі» деп атады (Шығармалар, 13-чом, 503-бет). Струве буржуазиялық-либералдық «Азаттық одағын» (1904—1905) ұйымдастырушылардың жәпе теоретиктерінің бірі және оның астыртын органы — «Освобождение» журналыньщ (1902—1905) редакторы болды. 1905 жылы кадеттер партиясы құрылған кезден бастап — оның Орталық Комитетінің мүшесі. 1905—1907 жылдардағы революция жеңіліске ұшырағаннан кейін — либералдардың оң қанатының лидері; ібірінші дүние жүзілік ісоғыс басталысымен — Россия империализмі идео- логтарының бірі. ¥лы Октябрь социалистік революциясынан кейін — Совет өкіметінің қас жауы, Врапгельдің контрреволю- циялық үкіметінің мүшесі, ақ эмиграпт.— 41—42, 43, 124, 227— 235, 338, 370, 375, 416, 464.
Т
Т.— цараңыз: Гурович, Я. Я.
Таръі — цараңыз: Тахтарев, К. М. жәпе Якубова, А, А.
Тахтарев, К. М. (Страхов, Тар) (1871—1925) — социал-де- мократиялық қозғалысқа 1893 жылдап бастап қатысты, Петер- бургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағьша» кірді, 1896 жылғы январьда тұтқынға алынды, 1897 жылы эмиграцияға кетті. 1898 жылғы ноябрьде «ІПетелдегі орыс со- циал-демократтары одағының» Цюрихтегі съезінің жүмысына қатысты, 1900 жылы «экономистердің» «Рабочая Мысль» газе- тін редакциялады, II Интернациопалдың Париж коигресінде (1900) Петербург Жұмысшы ұйымьшың делегаты болды; РСДРП II съезін ұйымдастыруға көмектесіп, оған кеңесші дауыспен қатысты. Партия жікке бөлінгеннен кейін меньшевик- терге ниеттес болды, көп ұзамай партия жұмысынан шеттеді.


624
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Оиап кеиінгі жылдарда ғылыми және педагогтық қызметпен шұғылданды, Россиядағы социология және революциялық қоз- ғалыс тарихы жөнінде бірқатар еңбектер жазды; 1924 жылдан бастап К. Маркс пен Ф. Энгельс Институтында жұмыс істеді.— 301, 468.
Топуридзе, Д. А. (Исари, Карскии) (1871—1942) — грузин со- циал-демократы, меныпевик. Грузиядағы тұңғыш социал-демо- кратиялық «Месаме даси» ұиымына кірді. РСДРП II съезінде — Тифлис комитетінен делегат, көпшілік жағындағы искрашьтл, алайда ауытқушылық көрсетті, сөйтіп съездің аяғыпда азшы- лық жағыидағы искрашылдармеи бірге дауыс берді. Съезден кейін мепыпевиктерге ңосылды, партияның съезд сайлаған ор- талық органдарына қарсы шықты, осыған байланысты 1903 жыл- ғы октябрьдің басында РСДРП Кавказ одағы комитеті Топу- ридзені партия жұмысынан шеттетті. 1918—1921 жылдары Грузияда меныпевиктер үстемдік жүргізген кезде Ңұрылтай жиналысыньщ финанс-бюджет комиссиясының председателі, Ку- таисидің қала бастығы болды. Грузияда Совет өкіметі орнаған- нан кейін Финанс комиссариатында жұмыс істеді, ғылыми-пуб- лицистикалық жұмыс жүргізді.— 311, 441, 448, 452, 454, 468.
Троцкий (Бронштейн), Л. Д. (1879—1940)—ленинизмнің қас жауы. РСДРП II съезінде — РСДРП Сибирь одағынан делегат, азшылық жағындағы искрашыл; съезден кейін социалистік ре- волюцияның теориясы мен практикасыиың барлық мәселелері жөнінде болыпевиктерге қарсы белсенді күрес жүргізді. Реак- ция жылдарында — жойымпаз, 1912 жылы — антипартиялық Август блогының ұйымдастырушысы; бірінші дүние жүзілік соғыс кезеңінде цсптристік позиция ұстады, соғыс, бейбітшілік және революция мәселелері жөнінде В. И. Ленинге қарсы күрес жүргізді. 1917 жылғы Февраль революциясыпан кейін эмигра- циядаи қайтып келіп, «аудап аралықшылар» тобына кірді және солармеп бірге РСДРП VI съезіітде болыпевиктік партияға қа- былданды. Октябрь социалистік революциясынап кейіп — сырт- қы істср жопіндегі халық комиссары, әскери жәпе тсңіз істері жоніидегі хальіқ комиссары, Республикапың Роволюциялық-әс- кери советіпің председателі; Орталық Комитет Саяси бюросыпың мүшесі болды. 1918 жылы Брест ібітіміне қарсы шықты, 1920—1921 жылдары кәсіподақ айтысында оппозицияны басқар- ды, 1923 жылдан бастап социализм орнатудың лениндік про- граммасына қарсы, партияның сара бағытына қарсы өршеленгсп фракциялық күрсс жүргізді, CGGP-де социализмпің жеңіске жетуі мүмкін емес деп уағыздады. Коммунистік партия троц- кизмді партиядағы ұсақ буржуазиялық уклон ретінде әшкере- леп, оны идеялық жәие ұйымдық жағынан талқандады. 1927 жылы Троцкий партиядап шығарылды, 1929 жылы аитисовет- тік қызметі үшін GGCP-ден қуылды, ал 1932 жылы опы совет азаматтығынан айырды.— 312, 315—316, 334, 438, 447, 448, 450, 452, 462, 467.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
625
Тура — цараңыз: Стопани, А. М.
Тъер (Thiers), Адолъф (1797—1877) — француздың буржуа- зиялық реакцияшыл саяси қайраткері әрі тарихшы, кәсібі жө- нінен адвокат. Саяси қызметін XIX ғасырдың 20-жылдарьшың аяғында либералдық-буржуазиялық оппозицияның қайраткері болып бастады, 1830 жылғы буржуазиялық Июііь революциясы- нан кейін бірқатар мипистрлік қызметтерде болды, үкіметті басқарып тұрды. 1834 жылы Лиоіі мен Париждегі республпка- шылдық көтерілістерді аяусыз басып-жаншуды ұйымдастыру- іпы болды. Екінші республика кезеңінде (1848—1851) — контр- революциялық монархиялық «тәртіп партиясы» басшыларының бірі. Екінші империя жылдарында (1851—1870) саяси өмірге белсене қатысқаы жоқ; 1863 жылы баяу-либералдық оппозиция- ға қосылды. Екінші империя құлағаннан кейін (4 сентябрь, 1870) — реакциялық үкіметтің іс жүзіндегі басшыларының бірі, 1871 жылғы 17 февральда осы үкіметті басқарды. Тьердің бұй- рығы бойынша Париждің ұлттық гвардиясын ж,арусыздандыруға әрекет жасалды, бұл әрекет 1871 жылғы 18 марттағы көтері- лісті туғызды. Азамат соғысын бастауды және Париж Комму- насын басып-жаншуды басты ұйымдастырушылардың бірі болды. Франция тарихындағы Тьердің ролін Маркс «Франция- дағы азамат соғысы» (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таң- дамалы шығармаларьшың екі томдығы, I том, 1955, 461—467-бет- тер) деген еңбегіпде егжей-тегжейлі сипаттап берді.— 229.
У
Улъянов, В. И.— царацыз: Ленин, В. И.
Улъянов, Д. И. (Андреевский) (1874—1943)—профессионал революционер, болыпевик, білімі жағыпаи дәрігер; В. И. Ленин- нің іпісі. Революциялық қызметін 1894 жылы Мосжвада студент- тердің маркстік үйірмелерінде бастады, 1897 жылғы ноябрьде Москва Жұмысшы одағының ісі бойьшша тұтқынға алынып, 1898 жылдың күзіиө дейіп түрмсде отырды, содан соң полиция- ның жария бақылауыпда болды; 1900 жылы «Искра» ұйымына кірді. РСДРП II съезінде — Тула комитетінеи делегат, көпшілік жағындағы искрашыл. Съездеп кейіп — Орталық Комитеттің агепті, 1904 жылғы япварьда Киевте тұтңынға алынып, 11 ай түрмеде отырды. 1905—1907 жьтлдары — болыпевиктердің Сим- бирск комитетіпің мүшесі, содап соң Серпухов пеп Феодосияда дәрігер болып істеді, большевиктердің орталық ұйымдарымен үзбей байланыс жасап тұрды. 1914 жылы армияға алыпып, сол- даттар арасында революциялық жұмыс жүргізді. Октябрь со- циалйстік революциясыиап кейіп Ңырымда партия жәпс совет жұмысында болдьт, 1921 жылдан бастап — Москвада Депсау- лық сақтау халық комиссариатылда; 1925—1930 жылдары — Я. М. Свердлов атындағы Коммунистік университетте, 1933 жыл-


626
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПП
дан ібастап Крсмльдің емдеу-сапитарлық басқармасында жұмыс істеді. В. И. Лениниің Орталық музейінің жұмысына белсене қатысты.— 467.
Ф
Филарет (Дроздов, В. М.) (1782—1867) — орыс православие шіркеуінің неғұрлым реакцияшыл өкілдерінің бірі, крепостник- тік тәртіпті жан-тәиімен қорғаушы. 1826 жылдан бастап Моск- ва митрополиті. II Александрдың тапсыруымен патша үкіметі- піц Россияда крспостпиктік правоны жою туралы 1861 жылғы 19 февральдағы мапифесін жазды.— 215.
ц
Цедербаум, С. 0. (Яков) (1879—1939) — социал-демократия- лық қозғалысқа 1898 жылы қосылды, Петерібургтің «Жұмысшы туы» тобыпда жумыс істеді, тұтқынға алыпып, полицияның жария бақылауымен Полтаваға жер аударылды. «Искра» басы- лымдарыи шетелден тасып жеткізуді ұйымдастыру жөнінде жұмыс істеді. 1901 жылы Петербургте искралық ұйымның сәт- сіздіккө ұшырауына байлапысты тұтқынға алынып, 10 жылға жер аударуға ксс-ілді; жер аударылып бара жатқанда қашып кетті. РСДРП II съезінен кейін — бслсеиді меньшевик, бірқа- тар моныпевиктік газеттерді («Курьер», «Жизнь», «Луч», т. б.) шығаруға тікелей қатысты. 1911—1912 жылдары меныпевик- жойымпаздардың Петербургтегі «инициативалық тобының» ли- дері. Бірінші дүиие жүзілік соғыс кезінде — қорғанымпаз; 1917 жылы меньшевпктік «Впоред» газотіне қатысты, Октябрь со- цпалистік револіоцііясыиан кейін саяси қызметтен шеттеи кет- ті.— 424.
Цедербаум, Ю. 0. — цараңъіз: Мартов, Л.
Цейтлин, Л. С. (Вейсман, Московский) (1877 ж. туған) — 1898 жьтлдан бастап Витебск социал-демократиялық жұмысшы үйірмелеріітде иасихатшы болдьт. 1901 жылдаи бастап Москвада жұмыс істеді, «Южтіый рабочий» тобымен байлапысты болды. 1902 жылы поябрьде Москва камитеті сәтсіздіккө ұшы- рағанпап койін Москвада партия ұйымьш қалпына келтіру жө- пінде жұмыс істеді, «Искра» ұйымыпа қосылды. РСДРП II съезіиде — Москва комитетіиен делегат, центрдің позициясын ұстады; съездсп кейін меныпевиктерге қосылып, Одессада, Москвада, Вптебскіде жұмыс істеді. 1907 жылдан бастап белсенді саяси !қызмет атқарған жоқ. 1917 жылғы Февраль ре- волюциясыпап кейін Москва Совсті жанындағы редакциялық- баспа бөліміие меңгеруші болды. Октябрь социалистік револю- циясынан кейіп — рсдакциялың-баспа жүмысып атқарды.— 438, 467.
Цюрупа, А. Д. (1870—1928) — профессионал революционер, Коммунистік партия мен Совет мемлекетінің көрнекті қайрат-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
627
кері. Революциялық қызметін 1891 жылы Херсонда бастады. 1893 жылы тұтқынға алыиды, кейін полицияның бақылауында болды. 1896 жылдан бастап Симбирскіде, ал кейін Уфада жұ- мыс істеп, сонда 1899 жылғы февральда В. И. Ленинмен таныс- ты. «Искраның» тілшісі болды. 1901 жылы — РСДРП Харьков комитетіні'ң мүшесі, содан соң Тулада жұмыс істеді; 1902 жы- лы тұтқынға альшып, Олонец губерниясына 3 жылға жер ауда- рылды. Айдаудан кейін Уфада жұмыс істеді. 1917 жылғы Фев- раль революциясыпан кейін РСДРП біріккен комитетінде, кейін болыпевиктік комитетте белсенді роль атқарды; жұмысшы жәпе солдат депутаттары Уфа Советіпің мүшесі болды, әскери-рево- люциялық комитетке кірді. 1917 жылғы ноябрьдеи бастап — азық-түлік халық комиссарының орынбасары, ал 1918 жылдан бастап — азық-түлік халық комиссары. 1921 жылдан бастап — Халық Комиссарлары Советі мен Еңбек және Қорғаныс Советі председателішң орынбасары. Жұмысшы-шаруа инспекциясы- ның халық комиссары (1922—1923), Мемлекеттік жоспарлау ко- миссиясының председателі, сыртқы және ішкі сауда халық комиссары (1925) болды. 1922—1927 жылдары — Бүкіл россия- лық Орталық Атқару Комитеті мен СССР Орталық Атқару Ко- митеті Президиумының мүшесі, XII, XIII, XIV және XV съез- дерде партияпың Орталық Комитетінің мүшесі болып сайлан- ды.— 425.
Ч
Чернов, В. М. (1876—1952) —эсерлер партиясының лидерлері мен теоретиктерініц бірі. «Русское Богатство» журналында марксизмге қарсы бағытталған мақалалар жариялап, Маркстің теориясын ауыл шаруашылығында қолдаиуға болмайды деп дәлелдеуге тырысты. 1902—1905 жылдары — эсерлердің «Рево- люциоиная Россия» газетіиің редакторы. 1917 жылғы Февраль револіоциясынап кейін — буржуазпялық Уақытша үкіметтің егін шаруашылығы министрі, помещиктердің жерін тартып ал- ған шаруаларға іқарсы аяусыз жазалау шараларьш ұйымдас- тырушы. Азамат соғысы жылдарында — антисоветтік бүліктерді ұйымдастырушы, 1920 жылы эмиграцияға кетіп, шетелде анти- советтік қызметіп одая әрі жалғастырды.
Черповтың теориялық сңбектерінде субъективтік идеализм мен эклектика ревизионизммен және халықшылдардың уто- шіялық идеяларымеи ұштасып жатады. Ол эмиграцияда жүріп, ғылыми социализмге реформистік буржуазиялық «конструктивті социализмді» қарсы қоюға тырысты.— 117, 124.
Ш
ПІварцман — царацыз: Косовский, В.
Шипов, Д. Н. (1851—1920) — ірі жер иеленуші, земство қоз- ғалысының көрнекті қайраткері, баяу либерал. 1893 жылдан


628
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
1904 жылға дейін Москва губерниялық земство басқармасының председателі болды. 1904 жылдың ноябрінде «Земство қайрат- керлері жеке кеңесінің» председателі. 1905 жылғы ноябрьде — «17 октябрь одағын» ұйымдастырушылардың бірі және оның Орталық Комитетінің председателі. 1906 жылы «Одақтан» шы- ғьш, «Бейбіт жаңарту партиясына» кірді; нақ сол жылы Мем- лекеттік советтің мүшесі болып сайланды. 1911 жылы саяси қызметтен шеттеді. Октябрь социалистік революциясын дұш- пандықпен ңарсы алды, «Үлттық орталық» деген контрреволю- циялық ақ гвардияльгқ ұйымның басшыларының бірі болды.— 38, 39, 40, 231.
Пінеерсон, А. А. (1881 ж. туғап) — социал-демократ. 1902 жыл- ғы сентябрьде Петербург комитетінің насихатшылар тобына кірді, «Искраның» редакциясымен хат алысып тұрды. «С.-Пе- тербург революциялық партиясын ұйымдастырудың» жобасып жасап, оны пікір айту үшін В. И. Ленинге жіберді. Лениннің «Біздің ұйымдық міндеттеріміз туралы жолдасқа хаты» соған жауап болды. 1902 жылғы ноябрьде Петербургтің «Искра» ұйы- мының ісі бойынша Киевте тұтқынға алынды. 1903 жылғы ап- рөльде Петербургте полицияның ерекше бақылауына берілді. РСДРП II съезінен кейін меныпевиктерге қосылды, Дондағы Ростовта, Киевте, Одессада және Петербургте жұмыс істеді. Реакция жылдарында саяси қызметтеп шеттеп кетті.— 7—8, 9—10, 11, 12.
Шотман, А. В. (Берг, Николай Петрович) (1880—1939) —про- фессионал революционер, большевик, жұмысшы-токарь. Рево- люциялық қызметін 1899 жылы Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағында» бастады, Обухов заводьпь да жұмыс жүргізді, «Обухов қорғанысыпа» (1901) қатысты, Выборг ауданының партия ұйымдастырушысы болды. РСДРП II съезінде — Петербург комитетіпен делегат, көпшілік жағьш- дағы искрашыл. Съезден кейіп Костромада және Иваново- Возпссспскіде жұмыс істоді, РСДРП Солтүстік комитетінің мү- шесі болды, Петсрбургте жәпе Одессада 1905—1907 жылдардағы революцияға іқатысты. 1911—1912 жылдары Фин социал-демо- кратиялық жұмысшы партиясы Гельсингфорс комитетінің құра- мыиа енді; 1912 жылы Балтық флотындағы әскери ұйым ту- ралы баяндамамен. Париждегі В. И. Ленинге барды. РСДРП Орталық Комитетінің .Поропипода болған партия қьтзметкерле- рінің «август» кеңесінде (1913) РСДРП Орталық Комитетінің және Орталық Комитеттің Орыс бюросының құрамына енгізіл- ді. 1913 жылғы ноябрьде Екатеринославта тұтқыпға алыиып, Нарым өлкесіпе жер аударылды. 1917 жылғы Февраль револю- циясына Томскідө қатысты, 1917 жылғы июныіетт бастап — пар- тияпың Петроград округтік комитетіпің мүшесі, В. И. Лениннің Финляндияга өтуіп ұйымдастырды. Октябрь социалистік рево- люциясына белсенө қатысты, революциядан кейін — жауапты шаруашылық, совет және партия жұмыстарында істеді; 1923—


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
629
1924 жылдары — Карел АССР Орталық Атқару Комитетінің председателі, 1926—1937 жылдары — Халық Шаруашылығы Жоғары Советінің кадрлар бөлімінің медгерушісі және Бүкіл одақтық Орталық Атқару Комитеті Президиумының ерекше іс- тер жөніндегі өкілі. Партияның XIII, XIV, XV және XVI съез- дерінде Орталық Бақылау Комиссиясының мүшесі болыи сай- лаиды.— 436, 467.
Штейн — уарацыз: Алексапдрова, Е. М.
Шулъце-Делич (Schulze-Delitzsch), Герман (1808—1883) — пемістің тұрпайы экономисі, қоғам қайраткері, 1867—1883 жыл- дары рейхстагтың депутаты. Капиталистер мен жұмысшылар- дың таптық мүдделерін үйлестіруді уағыздады; 1849 жылдан бастап неміс жұмысшылары мен сқолөнершілері арасында кооперативтік серіктіктер мен несие-жинақ кассаларын құру жо- лындағы науқанды өрістетті, бұларды капиталистік қоғамшең- берінде әлеуметтік бітімді жүзеге асырудың жолы деп білді. К. Маркс пен Ф. Энгельс ПІульце-Деличтің реакциялық көзқа- растарын әлденеше рет сыиға алды.— 298, 460.
Э
Энгелъс (Engels), Фридрих (1820—1895) —ғылыми комму- низмнің негізін салушылардың бірі, халықаралық пролетариат- тың көсемі әрі ұстазы, К. Маркстің досы және серігі (В. И. Ленинпің «Фридрих Энгельс» деген мақаласын қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 2-том, 1—15-беттер).— 42—43, 223, 238, 239, 240, 261, 441.
Ю
Юлий — цараңыз: Мартов, Л.
Юрий — цараңыз: Лсвип, Е. Я.
Юрьев — царацъіз: Лсвип, Е. Я.
Я
Яков — царацыз: Цедербаум, С. 0.
Якубова, А. А. (1869—1913) — социал-демократиялық қозға- лысқа 1893 жылдан бастап қатысқан, «экономизмнің» көрнекті өкілі болған әйел. Петербургтің «Жұмысіпы табып азат ету жолыпдағы күрес одағыиа» кірді, 1897—1898 жылдары Петер-


630 ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
бургте «экономистердің» «Рабочая Мысль» газетін шығаруды ұйымдастырушылардьщ бірі болды. 1898 жылы 4 жылға Шығыс Сибирьге жер аударылды, 1899 жылдың жазында эмиграцияға кетті. РСДРП II съезін ұйымдастыруға көмектесіп, оған көңес- ші дауыспен қатысты; партия жікке бөлінгеннен кейін мень- шевиктерге ниеттес болды. 1905 жылдан кейін саяси қызметтен шеттеп, жұмысшылардың ағарту ұйымдарында жұмыс істе- ді,— 468.


631
В. И. Л Е Н И Н Н I Ң Ө М I Р I М Е II ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
(1902 жылғы сентябръ—1903 жылғы сентябръдің бірінші жартысы)
1902
1902 жылғъі сентябръ —1903 жылғы апрелъ.
Лепин Лондонда тұрады (1902 жылғы апрель- ден бастап).
1902 ж. сен- тябръ —1903 ж. сентябрь.
Леиин «Искрада» рөдакторлььқ жұмысты жалғастыра береді: маіқалаларды ңарайды, Россияның әр түрлі іқалаларьгаан (Москвадан, ГІетербургтен, Ростовтан, Одессадан, Харьков- тан, Уфадаи, Полтавадан, Томскіден, Херсон- нан, Пермьнен және басқа жерлерден) жұ- мысшылардың жағдайы туралы, жұмысшы жәпе студеиттер қозғалысы туралы, халық- аралық оқиғалар туралы келіп түскен коррес- поиденцияларды басуға әзірлейді; оларға ес- кертпелер, белгілер, жазулар жазады.
1 және 11 (14 жэне 24) сен- тябръ аралы- ғында.
Леиин «Біздің ұйымдық міндеттеріміз туралы жолдасқа хатты» жазып, онда партияны құ- рудың искралық жоспарын дамытады.
3(16) сентябръ.
Ленин Харьковқа, «Южпый Рабочий» газеті- нің редакциясына жазған хатында жергілікті комитеттерді бір жалпы орыстық ұйымға бі- ріктіру жәпе барлық күшті «Искраны» шыға- руға шоғырландыру міндетінің маңызды еке- нін атап көрсетеді, оңтүстіктің социал-демо- кратиялық ұйымдарын «Искраның» орыс ұйымымен біріктіру үшін қолданылған піара- лар туралы хабарлайды.
11(24) сентябръ.
Ленин Петербургке В. П. Краснуха меи Е. Д. Стасоваға хат жазып, онда Петербург «экономистерінің» жетекшісі А. G. Токаревтің


632 В. И. ЛЕНІІННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ 'КЕЗЕҢДЕРІ
14(27) сентябръ.
21 сентябръден (4 октябръден) ертерек.
Сентябрь.
6(19) октябръ- деи кешірек.
15(28) октябръ.
27 октябръ (9 ноябръ).
28 октябръ (10 ноябръ).
29 октябръ (11 ноябръ).
РСДРП Пстсрбург комптстінің 1902 жылғы июльде «Искрамеп» жасалған кслісіміп бол- ғызбай тастауға бағытталған әрекеттеріне қарсы батыл күрес жүргізудің қажеттігіне на- зар аударады.
Леиин Дрездепге, А. М. Калмыковаға «Искра» редакциясыи қаржылаидыру тәртібі туралы және оііың қарамағьша келіп түсстіи қара- жатты жұмсау туралы мәселе жөпіпде хат жазады; шұғыл екі мың марка жіберуді өті- неді.
Ленин Самараға, Мария Александровна Улья- новаға жазған хатында оиың денсаулығы жайында алаңдайтынын білдіреді, өзінің Лон- дондағы тұрмысы туралы хабарлайды.
Ленин И. Б. Басовскийге жазған хатында оның «Искраны» Россияға жеткізу үшін трап- спорт ұйымдастыру міпдетіп өзіпе алуын ұсы- нады.
Ленин піетелге келгеп И. В. Бабушкиимен әң- гімелерінде Россиядағы искралық ұйымдар- дың ең таяудағы міндеттерін белгілейді; Ба- бупЕкиннен оның өзіңің революциялық қызме- ті туралы естеліктер жазуын өтінеді.
Леиип «Демопстрациялар туралы» дегеп за- метка жазады.
«Искра» газетіиің 26-номеріпдө Лениипің «Са- яси күрес және саяси аярлық» дегеп мақа- ласы жарияланады.
Ленин М. А. Ульяноваға жазған хатында оның хатын алғаны туралы, өзінің Лондондағы тұр- мысы туральт, орыс кітаптарын, оііың ішіиде В. Я. Железновтың «Саяси экопомия очерктс- рі» дегеп кітабып алғаиы жайында хабар- лайды.
Лепип Лозаішада эсерлердіц программасы мен тактикасы туралы рефератын оқиды.
Ленин Женевада эсерлердің программасы мен тактикасы туралы рефератын оқиды.
Лепин Бернге, Л. И. Аксельродқа жазған ха- тыпда Лозаішада эсерлердің программасы мен


В. Й. ЛЕНЙННіҢ ӨМІРІ ‘ МЕН ҚЬІЗМЁТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 633
тактикасы туралы өзі оқыған реферат жөнін- де және нақ осы тақырьшқа реферат оқу үшін Берн мен Цюрихке алдағы баратын са- пары туралы хабарлайды.
Ленин Петербургке П. А. Красиковке жауап хат жазады; Красиков хатында 1902 жылғы 2(15) августа Лоидоида Лении өткізгеи РСДРП Петербург комитеті, «Искраның» орыс ұйымы жәпе РСДРП Солтүстік одағы өкілде- ріиіц кеңесі туралы одан өзінің заметкаларын жіберу жөнінде өтініш білдірген-ді; бұл ке- ңестө РСДРП II съезін әзірлеу туралы Үйым- дастыру комитетінің (¥К) искралық ұйтқысы құрылған болатын; Ленин Үйымдастыру ко- митетінің белгіленген құрамы жайында қана- ғаттанғандық білдіреді; барлық күшпен съез- ді шақыруды тездету ңажеттігін атап көрсе- теді.
31 октябръ (13 ноябръ).
Ленин Женевада эсерлердің программасы мен тактикасы туралы өзінің рефераты бойынша жарыс сөзге шыққан В. М. Черновтың, Л. На- деждиннің, А. Мартыповтың, 0. Минордың сөз- дерін жазып алады; Чернов пен Мартыновқа қарсы айтатын пікірлерінің жоспарын жа- сайды.
1(14) ноябрь.
Лениннің «Социалист-революционерлер ңайта қозғап жүргеп тұрпайы социализм мен халық- шылдық» дегеп мақаласы «Искра» газетінің 27-номерінде жарияланады.
1 немесе 2 (14 немесе 15) ноябръ.
Лепин Бериде эсерлердің программасы мен тактикасы туралы рефератын оқиды.
2—3 (15—16) ноябрь.
Лениннің инициативасы бойынша Псковтағы кеңесте РСДРП II съезін шақыру жөнінде Үйымдастыру комитеті құрылды.
3(16) ноябръ- ден кешірек.
7(20) ноябръ- ден ертерек.
15(28) ноябръ.
Лешш «Эсерлергс қарсы пегізгі тезис» деген мақала жазадьт.
Лениті Цюрихте эсерлердің программасы мен тактикасы туралы рефератып оқиды.
Ленин Л. И. Аксельродқа жазған хатында оның хатын, ақша мен «Красное Знамя» газе- тін алғаттып, эсерлердің программасы мен так- тикасы туралы рофератын оқу үшін өзіпің


634 в. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНЩ КЕЗЕҢДЕРІ
Швейцарияға барған сапары туралы, таяуда нақ осы тақырыпқа Лондонда рефератып оқи- тыны жайыпда хабарлайды.
16(29) ноябръ.
Леиин Лопдопда эсерлердің программасы меи тактикасы туралы рефератын оқиды, оппо- ненттердің сөйлеген сөздеріп жазып алады.
18 ноябръ (1 декабръ).
Ленин Женеваға Г. В. Плехаповқа жазған ха- тында оііың «Искраға» ариалғап мақалалары жөніидегі хатқа жауапты тездетуіп сұрайды, В. И. Засуличтің «Искраиың» 28-номеріидегі эсерлерге қарсы жазылғаи мақаласының маз- мұиын хабарлайды.
28 ноябръдеи (11 декабръ- ден) ертерек.
Ленин «Искра» редакциясы мүшелерінің кеңе- сіне қатысады, онда РСДРП II съезінің күи тәртібі туралы мәселе талқыланады. Лепип көңесте партияның Орталық Оргаиы туралы мәселе съезде алғашқылардың бірі болып тал- қылансын деген өз ұсынысыи жақтайды.
Ерте дегенде
28 ноябръ (11 декабръ).
Ленин Харьковқа, Е. Я. Левипге жазғап ха- тында РСДРП II съезін әзірлеу жөніндегі Үйымдастыру комитеті қызметінің басталуы жөнінде ңанағаттапғандық білдіреді, Үйым- дастыру комитетіне жергілікті комитеттердің көзқарасы туралы сұрайды, партияньщ II съе- зі күн тәртібінің өзі белгілегеп жобасы туралы хабарлайды, «Искра» редакциясы мүшелеріпің кеңесінде осы жобаның 1—Бчпункттерінің талқылаиғаны туралы жазады, әрбір комитет- тен оның Ұйымдастыру комитетіп тапитын- дығы туралы ресми мәлімдемесін алуға күш салудың ңажеттігіне назар аударады, Үйым- дастыру комитетінің құрылғаны туралы Рос- сияда хабарлаидыру басып шығаруға, басты орталықтарға (Петербург, Москва, Киев) Үйымдастыру комитетінің мүшелеріп таға- йьіндауға және Россияға бара жатқан партия қьізметкерлеріііің бәрін Үйымдастыру коми- тетінің қарамағьша жіберіп отыруға кеңес береді.
28 ноябръ мен 7 декабръ (11 ждне 20 де- кабръ) ара- лығында.
Ленин Париждегі қоғамдық ғылымдардыц Орыс жоғары мектебіпеп аграрлык, мәселе жө- нінде мектепте бірнеше лекция оқьш беруді сұраған шақыру алады.


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 635
ІІоябръдщ аяты.
Ленин «Жаңа оңиғалар және ескі мәселелер» деген мақаласының нобайы мен конспектісін жазады.
Ленин «Социал-демократиялық қозғалыстың міндеттері туралы» деген мақаласын жазады.
Ноябрь — 1903
ЖЪІЛҒЫ
15(28) июнъ- нен ертерек.
Ленин Женевада 1903 жылы июньде «Орыс революциялық социал-ідемократиясының шет- елдік лигасы» басьш шығарған К. Каутский- дің «Әлеуметтік революция» деген кітапша- сының орысша аудармасын редакциялайды.
Куз.
Ленин Льежде эсерлердің программасы мен тактикасы туралы рефератын оқиды.
1(14) декабръ.
«Искра» газетінің 29-номерінде Лениннің «Жаңа оқиғалар және ескі мәселелер» деген мақаласы, «Орта мектептердің оқушыларына» деген заметкасы жәнө Нижегород жұмысшы- ларының сотта сөйлеген сөздеріне алғы сөзі жарияланады.
Ленин Г. В. Плехановқа жазған хатында одап «Искраның» 30-номері үшін мақалалар және эсерлерге қарсы кітапша жазып беруін сұ- райды; «жизньдіктермен» және рабоче-дело- шылдармен қарым-қатынас туралы жазады.
5(18) декабрь.
Ленин Л. И. Аксельродқа жазған хатында оған жәнс И. И. Ставскийге «Искра» газетінің 29-помері жіберілгенін хабарлайды, социал-де- мократтардың Оңтүстік революциялық одағы- ның жәпе Одессадағы социал-демократиялық комитеттің позициясына сипаттама береді.
Лении Ростов стачкасы туралы кітапша үшін материал жіберуді өтініп И. И. Ставскийге хат жібереді.
6(19) декабръ.
Лсиин Г. В. Плехановқа жазған хатында оның эсерлерге ңарсы кітапшасының жазыла бастауы жөнінде қанағаттанған сезім білді- рсді, «Искраның» 30-номерінде жариялау үшін кітапшаның бір тарауын жіберуін, сон- дай-ақ «Вестник Русской Революциидің» 3-но- меріңде басылған Н. С. Русановтың (К. Тар-а- совтың) «Орыс социалистік ой-пікірінің эво- люциясы» деген мақаласына жауап жазуын өтінеді; Петербургтегі тұтқынға алулар жа- йында, Томск социал-демократиялық ұйымы- ііың РСДРП программасының искралық жо-
22 7-том


636 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
13(26) декабрь.
14(27) декабрь.
15(28) декабръ.
19 декабръ (1903 ж.
1 январъ).
басып ңаііта басып шығарғаны туралы хабар- лайды.
Ленип М. А. Ульяноваға өзінің Лондондағы тұрмысы туралы, Германиядағы баж салығы тарифіпіц үкіметтік жобасыиа байланысты не- міс газеттсріпіц хабарлары туралы айтып хат жазадьт.
Лепип А. II. Потресовқа жазған хатында оған «Искраның» 29-номері меп «Көкейтесті мәсе- ле» деген кітапшапың жіберілгеніи хабар- лайды, «Искра» редакциясыпа келіп түскен «Жас революциоиердің өмірінен» деген қол- жазба туралы өз пікіріп жазып жіберуді өті- неді.
Леиин Киевке, Ф. В. Ленгникке жазған ха- тында рабоче-делошылдардың Киев социал-де- мократиялық комитетін басып алғаны жөнін- дегі оның хаты қолына тигенін хабарлайды, комитетке кіру және «экономистермен» батыл күрес жүргізу, Үйымдастыру комитетін тану пегізінде олармен «шешуші шайқасқа» түсу, сөйтіп искралық бағыттың жеңіп шығуын қамтамасыз ету қажеттігін атап көрсетеді.
Ленин Петербургке, В. И. Лавровқа және Е. Д. Стасоваға жазған хатында РСДРП Пе- тербург ұйымындағы жікке бөліну туралы мәліметтерді егжей-тегжейлі хабарлауды сұ- райды.
Лепип Н. К. Крупскаяның «Искрапың» Сама- радағы орыс ұйымы бюросыпа жолдаған ха- тыиа жазғап қосымшасында қазіргі кезецпің басты міпдеті Үйымдастыру комитетін нығай- ту және РСДРП II съезіне әзірлікті күшейту екепін атап көрсетеді.
«Искра» газетінің 30-номерінде Ленинпің ««Бостандық» тобы туралы» деген заметкасы басьглады.
Ленин Жепеваға, В. Д. Бонч-Бруевичке жаз- ган хатыітда оііың хатын және он тоғыз кор- респондепцияны (шыға бастауын тоқтатқан «Жизпь» журпалыиың материалдарын) алға- ітытт жәтте бұл корреспопденциялардьщ бір бө- легііт «Искрапың» ең таяудағы ітомерлеріпде жариялау пиеті бар скетііп хабарлайды.


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 637
Леиин А. Н. Потресовқа жазған хатында оған «Искраға» Н. А. Иекрасовтың қайтыс болуы- ның 25 жылдығына байланысты мақала жазу- ды ұсынады, «Жизньнен» корреспонденция- ларды алғаны туралы хабарлайды.
24 декабрь (1903 ж.
6 январь).
Ленин ІІстсрбургке, II. В. Бабушкинге жауап хат жазады; Бабушкип пасихатшылардың «Искраға» көзқарасын анықтау мақсатымен олармеп откізілстін әңгіменің программасын жіберуді өтінгеп болатын; РСДРП Петербург ұйымындағы істіц жайы туралы бірқатар мә- селелерге жауап беруін сұрайды.
28 декабръ (1903 ж.'
10 январъ).
Лепин Г. В. Плехановқа жазған хатында Рос- товтан келген жолдастардың Ростов стачкасы туралы кітапша үшін материалдар жіберуін тездетуді өтінеді; Плехановтың эсерлерге қар- сы кітапшасының жазылып бітуінің болжал- ды мерзімі жайында және «Пролетариат пен шаруалар» деген мақаланы жалғастыра беру туралы сұрайды, өзінің Париждегі қоғамдық ғылымдардың Орыс жоғары мектебіне аграр- лық мәселе жөнінде лекциялар оқуға келісім бергені туралы хабарлайды.
Ленин Н. К. Крупскаяның Харьковқа «Юж- ный Рабочийдің» редакциясына жолдаған хатына жазғап қосымшасында істің жайы ту- ралы «Искра» редакциясыпа жүйелі және ег- жей-тегжейлі хабарлап тұруды отіиеді, Үйым- дастыру комитетіиің мәлімдсмесін басып шығарудың төзгісіз кешсуілдсп отырғаны ту- ралы айтады.
Ленин Л. И. Аксельродқа жазғап хатында Ростов стачкасы туралы кітапша үшін мате- риалдарды «Искра» редакциясына жіберуді тездетуді өтіпеді.
Декабръ.
Ленин эсерлерге қарсы мақаланың үзіндісін жазады.
Лениннің «Орыс социал-демократтарының міндеттері» дегеп кітапшасының екінші басы- лымы жарыққа іиыгады.
Декабръ — 1903 ж. ян- варъ.
Леиии «РСДРП комитеттері мен топтарының жалпы партиялық съезге жасайтын баянда- малары туралы мәселе жөнінде» хат жазады.
22*


638 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
1902 жылдыц екінші жарты- сы — кеш деген- де 1903 жылғы апр елъ.
Ленин Уайтчепельдегі (Лондонның жұмысшы ауданы) орыс эмигрант жұмысшыларыньщ үйірмесінде РСДРП программасының жоба- сын оқьш-үйрену жөнінде сабақ жүргізеді.
1(14) январъ.
2(15) январъ.
3(16) январъ.
1903
«Искра» газетінің 31-номерінде Лениннің «Пе- тербургтегі москвалық зубатовшылдар» деген мақаласы және РСДРП Дон комитетінің «Бү- кіл Россия азаматтарына» деген проклама- циясына ол жазған кіріспе жарияланады.
Ленин Е. Д. Стасоваға жазған хатында Пе- тербург «экономистерінің» Жұмысшы ұйымы- ның программасы баяндалған листогын (ок- тябрь, 1902) алғанын хабарлайды, Петербург «экономистерінің» барлық документтерін «Ис- кра» редакциясына жіберуді талап етеді, РСДРП Петербург комитетінің жауап листок- тарды шығаруда төзгісіз сылбырлық жасап отырғанын атап көрсетеді; шығып қалған В. П. Краснуханың орнына Үйымдастыру ко- митетіне И. В. Бабушкинді енгізуге кеңес бе- реді.
Лении Харьков социал-демократиялық коми- тетіне жазған хатында ұйымдағы істің жағ- дайы туралы хатты алғанын хабарлайды, «тәуелсіздер» тобының («экономистерді» жақ- таушылардың) қызметі туралы және жұмыс- шылардың «Искраға» көзқарасы ^туралы егжей-тегжейлі жазып жіберуді, сондай-ақ жұ- мысшылардың хат-хабарларын жіберіп тұру- ды өтінеді.
Ленин Л. И. Аксельродқа жазған хатында Ростов стачкасы туралы материалдарды алға- ііы туралы хабарлайды.
Ленин И. В. Бабушкинге жазған хатында Пе- тербург «экономистерінің» Петербургтегі жік- ке бөліну жөніндегі хаты басылған «Рабочая Мысльдің» 16-номерін алғанын хабарлайды, РСДРП Петербург комитетінің атынан нара- зылық білдіріп листок шығаруға және дереу «экономистермен» батыл күресті бастауға ке- ңес береді.
Е. Д. Стасоваға жазған хатыида Ленин «Рабо- чая Мысльдің» 16-номері мен «Листок «Рабо-


В. И. ЛЕНИНШҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 639
4(17) январь.
14(27) январъ.
15(28) январъ.
чей Мыслидің»» 2 және 3-номерлерін алға- нын хабарлайды, «экономистерге» қарсы де- реу және батыл күрөсті өрістетуді талап етеді.
Ф. В. Ленгникке жазған хатында Ленин «Ки- евский с.-д. листоктың» 1-номерін алғанын хабарлайды, Киевтегі социал-демократиялық жұмыс туралы хабарлардвің нашар болып отырғанына разы емес екенін білдіреді, «Ис- кра» редакциясының РСДРП Киев комитеті- нің бір мүшесімен байланыс жасауын жолға қоюды өтінеді.
Ленин В. Д. Бонч-Бруевичке жазған хатында «Искра» үшін материалдарды алғанын және осы материалдардан «Сипягиннің провинция- да өлтірілуі» деген мақаланы «Искрада» бас- пақ ойы бар екенін хабарлайды.
Ленин Самараға Г. М. Кржижановскийге жаз- ган хатында үзбей хат алысып тұруды жолға қою қажеттігін атап көрсетеді, Үйымдастыру комитетінің партияның II съезін шақыру жө- ніндегі жұмысының ретке қойылмай отырға- нының себептері туралы және Үйымдастыру комитетінің жұмысына басшылық ету үшін Г. М. Кржижановский меп Л. М. Книпович- тің Полтаваға көшіп келуінің жөн болатыны жайында жазады.
Ленин А. Н. Потресовқа жазған хатында жа- былған «Жизнь» журналының істері «Искра» редакциясында емес, іс жүзінде Г. А. Куклин- нің қолында шоғырланып отырғаны туралы хабарлайды.
Ленин өзіне «Искраның» 32 және 33-номер- лері үшін материалдар жіберуді сұрап Г. В. Плехановқа хат жазады, «Пролетариат» газөтінде («Армяп социал-демократтары ода- ғының» органы) басылғап ұлтшылдық пеп федерализм туралы материалдардың аударма- сын ұйымдастырып, өзіне жіберуді өтінеді; өзінің эсер А. Рудинге қарсы мақала жазбақ және эсерлерге қарсы жазылған мақалаларын жинақ етіп шығармақ ойы бар екені туралы хабарлайды.
Ленин Е. Д. Стасоваға жазған хатында РСДРП Петербург комитетінің «Рабочая Мысльдін,» 16-номеріне қарсы батыл наразы-


640 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
22 янеаръ (4 февраль).
22 немесе
23 январъ (4 немесе
5 февраль).
23 январъ (5 февралъ).
лық білдіруі қажсттігін атап көрсетеді; шы- ғып жатқан барлық листовкаларды, комитет- тің ақша жшіау жөніндегі есептерін, сондай- ақ жұмысшылардың хат-хабарларын «Искра- га» жіберіп тұруды өтінеді.
«Искра» газетінің 32-номерінде ««Үйымдасты- ру комитетінің» құрылуы туралы хабарға» редакцияның Ленин жазған соңғы сөзі басы- лады.
Леііин М. А. Ульяноваға жазған хатында өзі- иің Лондондағы тұрмысы туралы, Н. К. Круп- скаямен бірге П. И. Чайковскийдің алтыншы симфониясы орындалған концерткө барғаны жайында хабарлайды, өзінің Көркем театрда А. М. Горькийдің «Шыңырау түбінде» деген пьесасын көргісі келетіні туралы жазады.
Ленин «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағына» «Орыс революциялық социал-демо- кратиясыпың шетелдік лигасының» атынан жазған хатында «Одақтың» партияның II съезін шақыру жөнінде орыс Үйымдастыру комитетінің шетелдік бөлімін ұйымдастыру туралы ұсынысын Лиганың құптайтынын ха- барлайды; Ұйымдастыру комитеті тарапынан тікелей шақыру алғанға дейін шетелдік бө- лімді ұйымдастыруға кіріспей зқоя тұру қа- жет екенін көрсетеді.
Ленин «Орыс Үйымдастыру комитетіиің Лига- ға, Одаққа және Бундтың шетелдік комите- тіне ариалған үидеуіпің жобасын» жазады.
Ленин Г. В. Плехановқа жазғап хатында «ІІІетелдегі орыс социал-демократтары одағы- ның» Ұйымдастыру комитетіиің шетелдік бө- лімін ұйымдастыру жөніндегі мәселе бойынша хатына Лига жауабының жобасы оған жібе- рілгенін хабарлайды, егер жоба мақұлданса, оны Н. Н. Лоховқа табыс етуді, ал келісім болмаған жағдайда — жобаға түзетулерді Ли- га мүшелерінің арасында дауысқа қоюды не- месе жаңа текст жазып шығуды өтінеді.
Ленин Парижге, Л. Мартовқа жазған хатында Ұйымдастыру комитетінің шетелдік бөлімін құру туралы мәселе жөніпде «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағыньщ» хатының кө- шірмесін, Лиганың Одаққа жауабының жоба- сын және «Орыс Үйымдастыру комитетінің


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 641
26 январъ (8 февралъ).
Январъдыц екінші жар- тысы.
1(14) февралъ.
8(21) февраль.
9(22) февраль.
10(23) фев- ралъдаи ер- терек.
Лигаға, Одаққа жәие Бундтың шетелдік ко- митетіие арыалған үндеуінің жобасын» оған жіберіп отырғапып хабарлайды; жалпы пар- тиялық мәселелерді шешіп отыруға тиісті орыс Ұйымдастыру комитетінің басшылық ролін атап көрсетеді.
Летіип В. Д. Бонч-Бруевичке жазған хатында «Искра» үшін материалдарды алғаны туралы, көпшіліккс арналған әдебиет шығару үшін қаражат жипау туралы, ««Искра» кітапхана- сып» шығарудың тиімді емес екені туралы, К. Каутскийдің «Әлеуметтік революция» деген кітапшасыньщ орысша аудармасын редакция- лау жөніндегі өз жұмысы жайында хабар- лайды.
Ленин «7ц. 6ф. хаты жөнінде бірнеше пікір» (7ц. 6ф.— Ф. В. Ленгниктің бүркөншік аты) деген хат жазады, онда бұқара арасындағы саяси жұмысты нашар жолға қойғаны үшін жергілікті жерде жұмыс істейтін социал-демо- краттарды сынға алады.
«Искра» газетінің 33-померінде Лениннің ««Армяи социал-демократтары одағының» ма- пифесі туралы» және «Бундтыц мәлімдемесі жөнінде» деген мақалалары басылады.
Лепин В. Д. Бонч-Бруевичке жазған хатында эсерлер мен социал-демократтардың аграрлық программасы туралы Парижде оқитын рефе- ратьш әзірлеп жатқаны туралы және алдағы уақытта Парижге баратыны туралы хабар- лайды.
Лениті М. А. Ульяповаға жазған хатында опың хатып алғаны туралы, алдағы уақытта Парижге баратыны жайында хабарлайды, өзі- нің хатып А. И. Ульянова-Елизароваға жібе- руіп өтіпеді.
Ленип Париждегі қоғамдық ғылымдардың Орыс жоғары мектебінде оқитын «Европада және Россияда аграрлық мәселеге маркстік көзқарастар» деген тақырыптағы лекцияла- рыпа және эсерлер мен социал-демократтар- дың аграрлық программасы туралы рефөра- тьша әзірлеиеді: аграрлық мәселе жопіндегі әдебиетті оқып-зерттейді, Ф. Энгельстің


642 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
10(23) февраль.
10—13 (23—26) февралъ.
10 және 13 (23 және 26) февралъ apä- лығында.
«Франция мен Германиядағы шаруа мәселе- сі» дегеп мақаласын ішінара аударады, осы еңбектен, К. Маркстің аграрлық мәселе жө- ніпдегі «Жаңа Рейп Газетіндегі» мақалалары- нан, К. Маркстің «Капиталынан», сондай-ақ орыс және шетел авторларының (П. П. Мас- ловтың, А. Н. Энгельгардттьщ, В. П. Ворон- цовтың, Е. Штумпфенің, Г. Бётгердің, Л. Нос- сигтің, Рокиііьидің, Л. Грандоның және бас- қалардың) кітаптары мен мақалаларынан көшірмелер жасайды, бірқатар кітаптар тура- лы заметкалар жазады; ауыл шаруашылығын- дағы машипалардьщ маңызы мен пайдаланы- луы туралы статистикалық деректерден кө- шірмелор жасайды, т. б.
РСДРП Нижегород комитетіпе жазған хатын- да Ленин 1902 жылғы бірінші май демонстра- циясына қатысқаны үшін сотталған Нижего- род жұмысшыларының ерлігі туралы «Искра- га» хат жазып жіберуді ұсынады; Нижегород комитетіпің террор тактикасын қолдаған ха- тыіі «Искра» редакциясы алғаны туралы ха- барлайды; комитеттің қызметі туралы редак- цияға үзбей хабарлап тұрудың қажеттігі жө- ніпде жазады.
Лепин «Европада және Россияда аграрлық мәселеге маркстік көзқарастар» деген лекция- сының программасы мен конспектілерін жа- зады.
Лепип Парижге келеді.
Лепип Париждегі қоғамдық ғылымдардың Орыс жоғары мектебінде «Европада және Россияда аграрлық мәселеге маркстік көзқа- растар» деген тақырыпқа төрт лекция оқиды.
Ленин өзінің «Европада және Россияда аграр- лық мәселеге маркстік көзқарастар» деген алғашқы лекциясыпыц Париждегі қоғамдық ғылымдардың Орыс жоғары мектебінің тьщ- даушысы жасаған жазбасына түзетулер ен- гізеді.
«Искра» газетінің 34-номерінде В. И. Ленин- нің «Еврей пролетариатына «дербес саяси партия» керек пе» деген мақаласы жарияла- нады.
15(28) февралъ.


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 643
18 февральдан (3 марттан) ертерек,
18—21 февралъ (3—6 март).
20 немесе
21 февраль (5 немесе
6 март).
21 және
24 февраль (6 және
9 март) аралығында.
24 февралъ (9 март).
1(14) март.
Ленин эсерлер мен социал-демократтардың аграрлық программасы туралы рефераттың конспектілерін жасайды.
Лепин Париждегі орыс саяси эмигранттары- ның жиналысында эсерлер мен социал-демо- краттардың аграрлық программасы туралы рефератын оқиды; реферат жөніндегі жарьтс сөзге қатысады, Ю. М. Стекловтың, В. М. Чер- новтың, Б. Н. Кричевскийдің, Л. Д. Троцкий- дің сөйлеген сөздерін жазып алады; ңоры- тынды создің алдын ала жоспарын, сондай-ақ рефераттың қысқаша қорытындысын жазады.
Ленин Парижден Н. К. Крупскаяға жазған хатында Үйымдастыру комитетінің РСДРП II съезін шақыру жөніндегі хатын алғаны туралы хабарлайды және Үйымдастыру коми- тетіне жіберу үшін өз жауабын хатпен бірге қоса салады. Үйымдастыру комитетіне жазған хатында Ленин съездің күн тәртібін алдын ала әзірлеуді Үйымдастыру комитеті жүргізуі тиіс деп көрсетеді және бұл мәселені жергі- лікті социал-демократиялық комитеттердің дауысқа қоюьт қажетсіз деп есоптейді, съезді шақыруды тездетуге жәпс онда искрашыл- дардың көпшілік болуын қамтамасыз ету үшін барлық шараларды қолдануға кеңес бе- реді.
Лепин Үйымдастыру комитетіне жазған ха- тында Үйымдастыру комитотінен алған РСДРП II съезінің устав жобасы туралы ма- құлдаған пікір айтады, жобаға қосымшаны ұсынады, Ұйымдастыру комитетінің оны жер- гілікті жерлерге жіберу жөніндегі ұсынысына келісетіндігін білдіреді, съсздің устав жоба- сын дереу және тұтас қабылдауға кеңес бе- ріп, искралық ұйымдарға хат жазбақ ойы бар екенін хабарлайды.
Ленин Париждеп Лоидонға қайтып оралады. «Искра» газетіиің 35-померінде Лениннің «Са- модержавие қобалжуда...» деген маңаласы ба- сылады.
Лепиті Г. В. Плехановқа жазғаи хатыітда «Март Идалары» дегсн мақалапы жіберуін сұ-
2(15) март.


644 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
5(18) март.
Марттьіц бі~ рінші жар- тысы.
18(31) март.
21 март (3 апрелъ).
райды, П. П. Масловтың «Россиядағы аграр- лық мәселе» және Э. Давидтің «Социализм және ауыл шаруашылығы» деген кітаптары туралы пікір айтады, өзінің шаруалар үшін көпшілікке арпалған кітапшасын («Деревня кедейлеріне») жазып жатқаиы туралы, 1903 жылғы 26 февральдағы мапифест жөпінде өзі «Искра» ушін жазған мақала туралы («Само- державие қобалжуда...») хабарлайды.
Ленин Н. К. Крупскаяпың Г. М. Кржижанов- скийге жолдаған хатына жазған қосымша- сында «Искра» редакциясының алдағы кезде Лондоппан Женеваға көшетіні туралы хабар- лайды.
Леиин Уайтчепельдегі (Лондонның жұмысшы- лар тұратын ауданы) жұмысшылар митингі- сінде Париж Коммунасы туралы сөз сөйлейді.
Ленин «Деревня кедейлеріие. Социал-демо- краттардың нені көздейтіпін шаруаларға тү- сіндіру» деген кітапшасын жазумен шұғыл- данады: кітапша жоспарының бірнеше нұсқа- сын талдап жасайды, жекелеген тараулардың жоспарыи құрады, өзі жинастырған мате- риалдың негізінде статистикалык, есептер шы- ғарады, кітапшаньщ текстін жазады.
Ленин Үйымдастыру комитетіне жазған ха- тында Үйымдастыру комитетінің поляк со- циал-демократтарымен бірлесіп, Полыпа ко- рольдігі мен Литва социал-демократиясьшың РСДРП-мегі толық ынтымақтас екендігі тура- лы және Польша Корольдігі мен Литва социал-демократиясының РСДРП-ға кіргісі ке- летін тілегі жайында ресми мәлімдеме шыға- руыпа шаралар қолдануына кеңес береді; осындай шарт негізінде поляк социал-демо- краттарын съезге шақыру мүмкін болады деп есептейді; РСДРП II съезіндс Бундты партия- дап шыгаруға дейіп барып, Бундпен шсшуші күреске әзірлепу қажеттігін көрсетеді, съсзд делегаттарыныц тізімін жіберуді сұрайды.
Ленин Г. М. Кржижановскийге жолдаған ха- тында РСДРП II съезін шақыруды тездету және съезде искрашыл делегаттардың көпші- лік болуын қамтамасыз ету керек екепін жа- задьт; Буид туралы мәселеііің маңызды екен- дігін жәііе съезде Бупдпсп ажьтрасуга депіп


В. И. ЛЕНИННІҢ ОМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 645
24 март (6 апрелъ).
Марттыц екін- ші жартысы — апр елъдіц бірінші жартысы.
28 март (10 апрелъ).
29 марттан (11 апрелъден) кешірек.
Март — апрель.
барып батыл күресуге әзірлену керек екенін көрсетеді; еврей жұмысшыларына арнап орыс жұмысшыларымен тығыз бірліктің қажеттігі туралы және Бундтың ұлтшылдық позиция- сьшың зияндылығы туралы кітапша шығар- мақ ниеті бар екенін хабарлайды.
Лепин Үйьтмдастыру комитетіие жазған ха- тыида Үйьтмдастыру комитетіпің шетелдік бө- ліміиің қызметін съездің астыртындық болу жағьш әзірлеумен, ақша жинаумен және шетелдік социал-демократиялық ұйымдарды біріктірудің шарттары туралы мәселені ал- дып ала талқылаумеп шектеуге кеңес береді.
Леиин Каутскийдің «Социализм және ауыл шаруашылығы» деген мақаласына конспект және ескертпелср жазады.
Лепип Г. В. Плехановқа жазған хатында опың «Искрапың» 38-номері үшін жазған «Брешковская хаиым жәие Чигирин ісі» де- ген мақаласын алғанын хабарлайды; «Жап- пай кепілдікті жою» деген мақаланың жазы- лу барысын сұрастырады, «Деревня кедейле- ріне» деген кітапшаны тезірек теруге беруді сұрайды.
Ленин шаруалар қауымдарыньщ улесті жер- лері бойынша топталуы туралы және кесін- ді жерлер туралы мәліметтер жазылған ста- тистиктің (қолы танып оқылмады) Ленинге жолдағап хатыпа губерниялар топтары бо- йыпша баріципалық шаруалардың орташа процентіп жәпе Россияның әр түрлі өңірле- ріндегі кесіпді жерлер туралы кестелерде қо- рытынды есептерді шығарады, деревнядағы таптық топтар бойынша жердің бөлінуі тура- лы есептер меп графикалық кестелер жа- сайды.
Ленин Э. Давидтің «Sozialismus und Landwirtschaft» («Социализм және ауыл шаруа- шылығы») деген кітабына конспект жасап, ол туралы заметкалар жазады.
«Искра» газетіпің 37-номерінде Лениннің «Өз қтлзметкері әшкерелеген Струве мырза» де- геіт мақаласьт жарияланады.
1(14) апрелъ.


646 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
15(28) апрелъ.
«Искра» газөтінің 38-номерінде Лениннің «Les beaux esprits se rencontrent (Орысшасы: түбі бірге түтпейді, тегі бірге кетпейді деген ша- мада)» атты мақаласы жарияланады.
Апр елъдіц аяғъі.
В. И. Ленин мен Н. К. Крупская «Искра» га- зетін шығарудың Женеваға ауыстырылуына байланысты Лоидоннан соида көшіп барады.
9(22) майдан кеіиірек.
Лотшгі Үйьтмдастьтру комитетінің мүшесі Е. М. Алексапдроваға Киевке жолдаған ха- тыпда II съезді шақыруға асығу, социал-демо- кратиялық комитеттерді Бундқа қарсы кү- реске әзірлеу керек екенін жазады; Алек- сапдроваиың партиялық орталықтар туралы мәселе жөніндегі позициясын сынға алады, өз мүшелері арасындағы қызметі қатаң әрі ресмнленіп бөлінген екі басшы партия орта- лығьш құру қажеттігіп атап көрсетеді.
11(24) май.
Лсііип Г. М. Кржижаповскийге жолдаған ха- тыида партияиың II съезіне әзірлік ісіиің жайы туралы жазып жіберуді сұрайды, съез- ді шақыруға асығу қажеттігін көрсетеді, Ф. В. Лөнгиик туралы сұрастырады.
Ерте дегеиде
26 май (8 июнь).
Лсііиіі Л. Рашковскийдің «Искраға» арнап әс- керге жаңадаи шақырылғандар мен солдаттар арасьшдағы үгіт жұмысы туралы жазған ха- ты жопіпде «Искра» редакциясьшың ескер- туін жазады.
Майдыц скіи- ші жартъісы — иіо нъ.
Лепии съездіц регламентіп және күн тәртібіп талдап жасайды; партия уставы жобасыиың алғашқы пұсқасып жазады.
Майдыц аяғы— июнъніц бірInuit жартысы.
Лопип Берпде аграрлық мәселе жөнінде бір- ііеіпо лекция оқиды.
Май.
Жепевада Лепипшң «Деревня кедейлеріне» деген кітапшасы баспадан шығады.
Көктем.
Лепин эсерлерге қарсы кітапшаның жоспа- рын жасайды.
Май — кеиі дегенде 17(30) июлъ.
Ленин «Искра» ұйымының қызметі туралы РСДРП II съезінде жасалатын баяндамаға заметкалар жазады, бұл мәселе жөнінде


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 647
Июнъніц екін- ші жартьісы — июльдіц бірін- ші жартысы.
Июнъ —15(28) июлъден ерте- рек.
Н. К. Крупская жазған баяндаманы қарап шығып, оған түзетулер енгізеді.
«ЛОенин «РСДРП-ның кезекті II съезінің про- граммасын» жазады.
Июнъ — кеиь дегенде 17(30) иіолъ.
Июнъніц аяғьі — кеіи де- генде 17(30) июлъ.
Июнъ — июлъ- діц бірінші жартысы.
3 (16) июлъ.
15(28) июлъ- ден ертерек.
Лепип «Программаның біз ұсынған жобасын сынауға жауап» деген мақала жазады, бұл мақала Икстің (П. П. Масловтың) «Аграрлық программа туралы» деген мақаласымен бірге жеке кітапша болып басылып, ол II съездің делегаттарына аграрлық мәселе жөніндегі баяндаманың орнына үлестіріліп берілөді.
Ленин съезге мына қарарлардың жобасын жазады: Бупдтың РСДРП-дағы орны туралы, экопомикалық күрес туралы, 1 Май туралы, халықаралық конгресс туралы, демонстрация- лар туралы, террор туралы, насихат туралы, оқушы жастарға көзқарас туралы, күштерді бөлу туралы және партиялық әдебиет туралы.
Ленин партия уставы жобасының екінші нұо қасыи және кейіннен РСДРП II съезінө ұсы- нылған устав жобасыиың түпкілікті текстін жазады.
Лепин РСДРП II съезіне келген делегаттар- меп әңгімелер откізеді, оларды партия уста- вының жобасымеп және съездің күн тәртібі- меп таныстьграды, делегаттардың «Искра» редакдиясымен болған кеңестеріне және делегаттардың жиналыстарына 'қатысады.
Лепин В. Д. Бонч-Бруевичке жолдаған хатын- да өзінің «Программаның біз ұсынған жоба- сып сынауға жауап» деген мақаласын жазу үшін қажет болып отырған, ішінде «Шаруа- лар», «Крепостниктік право», «Крепостниктік шаруашылық», «Барщина» және «Оброк» де- ген мақалалары бар Брокгауз бен Ефронның «Энциклопедиялық сөэдігінің» томдарын та- уып беруін сұрайды.
Ленин РСДРП II съезі делегаттарының жина- лысында ұлт мәселесі жөніндегі рефератын оқиды, кейін оны «Искра» үшін «Біздің про- граммамыздағы үлт мәселесі» деген мақала түріиде өңдеп шығады.


648 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
15(28) июлъ.
Ііюлъдіц бірін- ші жартысы.
17(30) июлъден сртерек.
17(30) июлъ.
17(30) июлъ — 10(23) август.
17(30) июлъ — 7(20) август.
17(30) июлъ.
18(31) июлъ.
«ІІскра» газетінің 44-номерінде Лениннің «Біздің программамыздағы ұлт мәселесі» де- геп мақаласы жарияланады.
Ленип эсерлерге қарсы мақаланың жоспарын жазады.
Лешш РСДРП II съсзіпің басқа делегаттары- мсп бірге Жспевадап Брюссельге келеді.
Лепиті съездің ашылуы алдыпда делегаттар топтар бойыпша болжаммеп бөліпгеп РСДРП II съсзі құрамыпың тізім-кестесін жасайды.
Лепиіі «Искра» ұиымы мүшелерінің — РСДРП II съезі делегаттарының ұйымның съездегі өкілдігі туралы мәселе жөніндегі жиналысы- па қатысады. «Искраның» орыс ұйымыпыц делегаттары жоқ болғандықтан жиналыс опың екі мапдатып Шетелдік лига дөлегатта- рыиыц біріпе — Лепипгө немесе Мартовқа тапсыруға ұйғарады. Ал Лигапың екі делега- ты да съезде «Искра» ұйымының өкілі болуға тілек білдіргспдіктен, мәселе жеребе тастау жолымен шешіліп, мұпьщ нәтижесінде Ленин Лигадан дслегат болып қалды.
Лепип РСДРП II съезінің жұмысына қаты- сады.
Лепип съезд мәжілістеріпің күнделігін жүр- гізсді.
Съездің біріпші мәжілісінде Лепип бюропың құрамыпа жәпе съездің вице-председательді- гіпе, сопдай-ақ мандаттарды тексеру және съезд құрамып апыңтау жөніндегі комиссияға сайлаиады.
Лөііиіі съездің бірінші мәжілісінде съезд рег- ламептін талқылау кезінде үш рет сөз сөй- лейді.
Леиии съездің бірінші мәжілісінде съезд тал- қьтлауға жататып мәселелердің тізімін қара- ғаті ксздс үш рет сөз сөйлейді.
Леиип съездің екінші мәжілісіпде озі жаса- гап жәпе Үйьтмдастыру комитеті бекіткеп съездің күн тәртібіп жақтап екі рет сөз сөй- лейді.


В. и. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 649
18 және 30 июлъ (31 июлъ мен 12 август) аралығында.
19—20 июль, (1—2 август).
20 июлъ (2 август).
21 июль (3 август).
21 және
29 июлЪ
(3 және
11 август) аралығында.
22 июлъ (4 август).
Ленин съездің үшінші мәжілісіндө «Күрес» тобының өкілі Рязановты кеңесші дауыспен съезге шақыруға ұйғарғаны туралы мәлімде- ме жасаған Үйымдастыру комитетінің іс-әре- кетін сыпап сөз сөйлейді; бұдан былайғы жерде Үйымдастыру комитетінің қызмстін практикалық мәселелермен шектеуге және оиың съезд жұмысыпа ықпал жасайтын кол- легия ретіндегі жұмысына тыйым салуға ұсыныс енгізеді.
Ленин съездің үшінші мәжілісінде поляк со- циал-демократтарының съезге қатысуы тура- лы мәселе жөнінде екі рет сөз сөйлейді.
Ленин Орталық Комитетке кандидатуралар туралы мәселе талқыланған съездің искра- шыл делегаттарының үш мәжілісіне қаты- сады.
Ленин Буидтың РСДРП-дағы орны туралы сөзінің жоспарын жазады.
Лепин съездің алтыпшы мәжілісінде Бунд- тың РСДРП-дағы орны туралы мәселе жөнін- де сөз сөйлейді.
Лении съездің сегізіпші мәжілісінде Бундтың РСДРП-дағы орны туралы мәселе жөнінде жә- не бұл мәселе жайындағы қарарды дауысқа қою тәртібі туралы сөз сөйлейді.
Ленип съездің сегізінші мәжілісінде РСДРП программасын талқылау тәртібі туралы мәсе- ле жөніпде сөз сөйлейді.
Ленип съездің сегізінші мәжілісінде програм- ма комиссиясыпың мүшесі болып сайланады.
Ленин программа комиссиясының жұмысыпа (бірінші, үшінші және төртінші мәжілістері- не) қатысады; сөйленгеп сөздерді, енгізілген түзетулерді, дауыс беруді және т. б. жазады.
Ленин партияның программасы туралы сөзі- нің жоспары мен конспектісін жазады және съездің тоғызыншы мәжілісіиде бұл мәселе жөнінде сәз сөйлейді.
Лоппіт съездің оттьтншы мәжілісіпде Полыпа Корольдігі мен Литва социал-демократиясы-


650 В. И. ЛЕНИННЩ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
мен жасалатын шарттьщ жобасын талқылау үшін комиссия сайлау туралы ұсынысты жақ- тап сөз сөйлейді.
23 июль (5 август).
Ленин съездің он бірінші мәжілісінде съезд протоколдарын оқу және бекіту тәртібі тура- лы мәселе жөніиде екі рет сөз сөйлсйді.
Леиин съездің он екінші .мәжілісінде жергі- лікті жерлерден келген баяндамаларды оқу тәртібі туралы мәселе жөиінде сөз сөйлейді.
24 жэне 29 июлъ (6 және
11 август) аралығында.
29 июлъ (11 август).
Ленин РСДРП II съезінің басқа делегаттары- мен біргс съезд жұмысының Лондонға көші- рілуіне байлаиысты Брюссельден сонда келеді.
Леиин съездің он төртінші мәжілісінде пар- тия уставы туралы баяндама жасайды.
Ленин съездің он бесіиші мәжілісінде партия уставьга редакциялау жөніндегі комиссияға сайлапады.
Лепип съсздіц он бесіпші мәжілісіпде про- грамма комиссиясыпың партия программасы- ның жалпьт бөлімі жөпіндегі түзетуіне қарсы сөз сөйлейді — жұмысшы қозғалысыидағы стихиялылық пеп саналылық туралы мәселе- ііі түсіидіреді.
29 июлъ мен 2 август (11 және 15 ав- густ) аралы- гында.
Лспип партия уставыныц жобасып редакция- лау жөпіндегі комиссяяның жұмысына қаты- сады.
30 июлъ (12 август).
Ленин съездің он алтыншьт мәжілісінде пар- тия программасының жалпы саяси талапта- рының 1-параграфы (халық самодержавиесі туралы) талқыланған кезде сөз сөйлейді.
Ленин съездің он алтыншы мәжілісінде пар~ тия программасыныц жалпы саяси бөлімінің 3-параграфы (жергілікті және облыстық өзін өзі басқару туралы) талқыланған кезде сөз сөйлейді.
Ленин съездің он жетінші мәжілісіпде пар- тия программасытіың жалпы саяси бөліміиің 7-іпараграфьтн («Искра» жобасыттыц 6-пара- графы — сословислерді жою жәпе азаматтар-


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕВДЕРІ 651
30 июлъ —
1 август (12—14 август).
31 июлъ (13 август).
1(14) август.
дың тең праволылығын енгізу туралы) екін- ші рет программа комиссиясына тапсыруға ұсыныс енгізеді; өйткені бундшылдар тілдер- дің тең праволылығы туралы арнайы пункт болу керек деп ұсыныс енгізіп, оны талқыла- ған кезде съезде дауыстар екіге бөлінген бо- латын.
Ленин партия уставының жобасын редакция- лау жөніндегі комиссияның мәжілісіне қаты- сады; опда Ленин мен Мартов енгізген партия уставының бірінші параграфы тұжырымдары- ның жобалары талқыланады.
Ленин партия программасы жобасыньщ 7-па- раграфы туралы мәселені қайтадан талқыла- ған программа комиссиясының мәжілісіне қатысады; 7 жәие 11-параграфтарға түзету ту- ралы және программаға халықтың ана тіліір де білім алу правосы туралы жаңа пунктті енгізу туралы комиссия шешімішң жобасын жазады.
Ленин съездің оп сегізіиші мәжілісінде пар- тия программасыпың жалпы саяси бөлімінің 12-параграфып (халықтың жаппай қарулануы туралы) , және партия программасының жұ- мысшыларды қорғау туралы бөлімінің 2-па- раграфын талқылаған кезде сөз сөйлейді.
Ленин съездің оп тоғызыншы мәжілісінде партия программасының жұмысшыларды қор- ғау туралы бөлімінің 12-параграфын талқы- лау кезінде сөз сөйлейді.
Ленин съездің он тоғызыншы мәжілісінде аг- рарлық программа туралы мәселе жөнінде сөз сөйлейді.
Ленин съездің жиырмасыншы мәжілісінде аграрлық программаны талқылаған кезде сөз сөйлейді; бірінші (кіріспе) абзацқа түзету ен- гізеді; аграрлық программаның мына пара- графтарын: 1-параграфты (сатып алу және оброк төлемдерін жәпе басқа міндеткерлік- терді жою туралы), 2-параграфты (жаппай кепілдікті және жерді пайдалануда шаруа- ларды қыспақңа салатын барлық заңдарды жою туралы) және 3-параграфты (шаруалар- дан сатьтп алу және оброк төлемдері түріиде алытгған ақшаиы шаруаларға қайтарып беру туралы) талқылағап кездо соз сойлейді.


652 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
Ленин съездің жиырма бірінші мәжілісінде аграрлық программаны: 4-параграфты (ша- руалар комитетін іқұру туралы) жәпө 5-пара- графты (соттардың аренда ақысын кеміту және кіріптарлық келісімдерді күшін жойған деп жариялау правосы туралы) талқылаған кезде сөз сөйлейді.
1 жәие 15 (14 жэне 28) август ара- лығында.
Леиин «Искра» редакциясыньщ мүшелері жазғаи мақалалар мен фельетондардың тізі- мііі құрастырады.
2(15) август.
Ленин устав комиссиясының мәжілісіндө пар- тия уставына кіріспені талқылаған көзде екі рет сөз сөйлейді.
Ленин съездің жиырма екіиші мәжілісінде бундшылдардың Бундтьщ уставын партия уставын талқылағанға дейіп талқылау тура- лы талаптарына қарсы сөз сөйлейді.
Лепип Бунд делегаттарының партия уставын талқылау тәртібі туралы ұсынысы бойынша болған жарыс сөз туралы заметкаларын жа- зады.
ЛеН’Иіі съездің жиырма екінші және жиырма үшінші мәжілістерінде партияға мүшелік ту- ралы уставтың бірінші параграфының өзі ұсынған тұжырымыи жақтап сөз сөйлейді; ус- тавтың 1-параграфы жөніндегі жарыс сөз ту- ралы заметкалар жазады.
Ленин партия уставы жобасының 4-парагра- фы жөнінде (партия Советінің құрылуы мен міидеттері туралы) ұсыныстарын жазады.
2 немесе 3 (15 немесе 16) август.
Лепин съездің искрашыл делегаттарының мә- жілісіне қатысады; мұнда Орталық Комитет- ке капдидатуралар туралы мәселе жөнінде мәжіліске қатысушылар жікке бөлінеді.
4(17) август.
Лениы партия уставы жобасының 4-парагра- фы жөнінде сөйлейтін сөзінің жоспарын жа- зады.
Ленин съездің жиырма бесінші мәжілісінде партия уставы жобасының 4-параграфын тал- қылаған кезде сөз сөйлейді.
Лепип съездің жиырма алтыншы мәжілісінде бундшыл Медемніц партия уставы жобасы-


В. П. ЛЕНИНШҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 653
5(18) аегуст.
ның 7-параграфын қабылдамау туралы ұсы- нысына ңарсы сөз сөйлейді, уставтың бұл па- раграфы жөнінде Акимовіқа түсінік беріп сөз сөйлейді; партия уставы жобасының 10-пара- графыи талқылаған кезде кез келгеи жеке адамға оның мәлімдемесін партия орталығы- на немесе партия съезіне жеткізуді талап ету жөпітіде право беруді жақтайды; партия ус- тавы жобасьшың 12-параграфын талқылаған кезде Орталық Комитетке жәпе Орталық Ор- гашіьтц рсдакциясыіта кооптациялау тәртібі туралы мәссло жөніпде сөз сойлейді.
Лепии съездің жиырма жетіиші мәжілісіпде партия уставы жобасының 12-параграфы да- уысқа қойылған кездө Л. Мартовтың Орталық Комитетке және Орталық Органның редак- цпясына кооптациялау туралы мәселе жөнін- дегі ұсыпысыпа түзету енгізеді және осы ұсы- нысьш жақтап сөз сөйлейді.
Лепин съездің жиырма жетінші мәжілісінде партия уставынан 13-параграфты («Орыс ре- волюциялық социал-демократиясының шетел- дік лигасы» туралы) алып тастауды ұсынған Носков пен Дейчке қарсы сөз сөйлейді.
Ленин мына қарарлардың жобасын жазады: 1) Мартынов пен Акимовтың өздерінің съезд жұмысына қатысудан бас тартуы жөніндегі мәлімдемесі жайында және 2) Бундтың РСДРП-дан шығуы туралы.
Лёпип Бупдтың РСДРП-дап шығуы туралы Мартовтың қарар жобасына қосымша жа- зады.
Ленип съездің жиырма сегізінші мәжілісінде «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы- ның» делегаттары Мартынов пен Акимовтың өздерінің съезд жұмысына қатысудан бас тартатыны туралы мәлімдемесін талқылаған кезде сөз сөйлейді.
Лепин съезд делегаттары — искрашыл көпші- лік жақтастарыныя; («24-тің жиналысы») жи- палысыпа қатысады; онда Ортальтқ Комитет- ке азшылық ұсынған катідидатуралардың ті- зімі қабылданбайды, кейіи съезге көптпілік ұсыпгап тізім белгіленеді.


654 В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНТҢ КЕЗЕҢДЕРІ
5 немесе 6 (18 немесе 19) август.
5—10 (18—23) август.
Ленин жеке топтар туралы қарар жобасын жазады.
7(20) август.
10(23) август.
10 және 25 август (23 ав- густ neu 7 сеи- тябръ) аралы- ғында.
11(24) август.
Лении әскердегі жұмыс туралы және шаруа- лар арасыидағы жұмыс туралы қарарлардыц жобаларын жазады.
Лепии «Искра» редакциясын сайлау туралы мәселе жопіндегі создің жоспарып жазады; съоздің отыз біріпші мәжілісіиде бұл мәселе жоіііндс сөз сөйлейді; нақ осы мәжілісте жа- сырын дауыс беру жолымен Орталық Орган- ның редакциясына сайланады.
Леиин съездің отыз бірінші мәжілісінде пар- тияньщ Орталық Комитетіпе сайлау кезітіде сөз сөйлейді.
Лспип сектапттар үшін оргап шығару тура- лы қарардың жобасып жазадьт, съездің отыз жетінші мәжілісіпде Лениннің және Плеха- повтың атынан ұсынылған осы қарарды жақ- тап сөз сөйлейді.
Нақ сол мәжілісте грузин-армян газеті тура- лы Ленин ұсынған қарар талқыланады (қа- рардың тексті сақталмаған).
Леиии съездің отыз жетінші мәжілісіндо По- тресовтың либералдарға көзқарас туралы қа- рарына қарсы сөз сөйлейді, либералдарға көз- қарас туралы Плехаповтың қарар жобасыиа толықтыру жазады, оқушы жастарға көзқа- рас туралы өзіпің қарар жобасын жақтап сөз сөйлейді.
Леиин РСДРП II съезіпің жұмысы аяқтал- ғанпаіі ксйіті топ-топқа бөліп съезд делегат- тарьшың тізіміи жасайды.
11(24) августан кешірек.
Ленин съездің басқа делегаттары — болыпе- виктермен бірге Хайгет зиратындағы Карл Маркстің бейітіне барады.
Лепин Лопдоннан Женеваға ңайтып оралады.


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЬІЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 655
11 жэне 18 (24 жэне 31) август ара- лъіғында.
11 және 31 ав- густ (24 август neu 13 сен- тябръ) аралы- гьінда.
15(28) август.
Ерте дегенде
24 август (6 сентябръ).
25 август (7 сентябръ).
28 августан (10 сентябръ- деи) ертерек.
28 август пен
1 сентябрь (10 жэне 14 сентябрь) аралығында.
31 август (13 сентябрь).
Августьіц аяғьі.
Ленин меп Плеханов «Орыс революциялық социал-демократиясы шетелдік лигасының» мүшелеріне партияныц II съезіяің қорытын- дылары туралы хабарлайды және олардың съезде болған жікке бөлінушілікке деген көз- қарасын анықтайды.
Ленин М. Н. Лядовқа гермап социал-демокра- тиясыііың Дрездендегі съезіпе «Искра» ұйы- мьшаті окіл больтп қатысу үшіи мандат жі- береді.
«Искра» газетінің 46-номеріиде Лениннің «Ре- формалар заманы» және «Бунд ұлтшылдығы- ның соңғы жаңалығы» деген мақалалары жариялапады.
Лепип РСДРГІ Одесса комитстіпің «Одссса қа- ласыпың жұмысшылары меи жұмысшы әйсл- деріпо. «Фабрикалық старосталар» туралы» (август, 1903) дегеп листовкасына «Тағы да фабрикалық старосталар туралы» дегеп тақы- рыппеп редакциялық кіріспе жазады.
Ленин А. М. Калмыковаға РСДРП II съезіп- дегі жікке бөліну туралы және съезден ке- йінгі ішкі партиялық жағдай туралы хат жа- зады.
Ленип В. Д. Бонч-Бруевичтің «Искраньщ» 47-номсріпе ариалған «Орыс клерикализмінің күштері» деген мақаласының корректурасып қарап түзетеді.
Ленин Орталық Комитеттің мүшесі Г. М. Кржижаповскийге Мартовтың төңірегіне топ- тасып жатқан меныпевиктергө қарсы, олар- дың партияның орталық мекемелеріне бойкот жасауыиа жәпе жергілікті социал-демократия- лық комитеттерді басып алу әрекеттеріне қар- сы батыл күрссуге ұйымдасқан түрде әзір- лепу қажсттігі туралы хат жазады.
Лепин А. Н. Потресовқа жазгап хатыітда РСДРП II съезіпеп кейін партияпьтң ішінде болғап жікке бөлінудің себептерін ашып көр- сетеді.
Лепип «Мартовтың қайшылықтары мен бұл- талағы» дегеп заметкасьттт жазады.


656 в. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЬІЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
Августың аяғъі
— сентябръдіц басы.
Ленпи Орталық Комитеттің шетелдік агенті больш тағайындалған М. Н. Лядовқа шетел- дегі социал-демократиялық колонияларды аралап шығып, Россия эмиграциясының аса маңызды орталықтарыньщ бәрінде көпшілікті жақтаушылар тобын құруды тапсырады.
Август — сентябръ.
Ленин революцияшьтл жастардың міпдеттері туралы хаттарының жоспарыи жазады.
1(14) сентябръ.
«Искра» газетіпің 47-номерітіде Ленинніц «Ба- 'қытсыздық жағдайлардаи мүгедек болған жұмысшыларға ақы төлеу туралы заң» деген мақаласы жариялапады.
9(22) сентябрь мен 1(14) октябръ аралъі- ғында.
Ленип «Партияныц екінші съезі» дегеп ма- қаласыпың жоспарын жазады.
13(26) сен- тябръ.
Лепип «Искрапың» ескі және жаңа редак- циясыііың мүшөлерімеи келіс сөз жүргізу үшіп Мартов, Потресов жәпе Засулич ұсып- ғап пегізгі шарттарды жазып алады.
15(28) сен- тябръ.
«Искра» газетіпің 48-номеріндө Лениннің «Дегөні болмады!...» деген мақаласы жария- лапады.
Сентябръ.
«Студепт» газетіпің 2—3-номеріпде Лепинпің «Рсволюцияшыл жастардыв, міндеттері. Бірін- ші хат» дегеп мақаласы жарияланады.


657
М А 3 М ¥ Н Ы
Алғы сөз IX
1902
БІЗДІҢ ҮЙЫМДЫҚ МІНДЕТТЕРІМІЗ ТУРАЛЫ ЖОЛДАС-
ҚА ХАТ 1—33
Алғы сөз 5
Соңғы сөз 27
* ДЕМОНСТРАЦИЯЛАР ТУРАЛЫ 34
САЯСИ KYPEC ЖӘНЕ САЯСИ АЯРЛЫҚ 35—44
СОЦИАЛИСТ-РЕВОЛЮЦИОНЕРЛЕР ҚАЙТА ҚОЗҒАП ЖҮР-
ГЕН ТҰРПАЙЫ СОЦИАЛИЗМ МЕН ХАЛЫҚШЫЛДЫҚ 45—53
* ЭСЕРЛЕРГЕ ҚАРСЫ НЕГІЗГІ ТЕЗИС 54—58
* СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТЫҢ МІНДЕТ-
ТЕРІ ТУРАЛЫ 59—60
ЖАҢА ОҚИҒАЛАР ЖӘНЕ ECKI МӘСЕЛЕЛЕР 61—67
* НИЖЕГОРОД ЖҰМЫСШЫЛАРЫНЫҢ COTTA СӨЙЛЕ-
ГЕН СӨЗДЕРІНЕ АЛҒЬІ СӨЗ 68
* ОРТА МЕКТЕПТЕРДІҢ ОҚУШЫЛАРЫНА 69
* «БОСТАНДЫҚ» ТОБЫ ТУРАЛЫ 70—71
* «БҮКІЛ РОССИЯ АЗАМАТТАРЫНА» ДЕГЕН ПРОКЛА-
МАЦИЯҒА КІРІСПЕ 72
* ЭСЕРЛЕРГЕ ҚАРСЫ ЖАЗЫЛҒАН МАҚАЛАДАН ҮЗІНДІ 73—74
* КПСС Орталық Комитеті жанындагы Марксизм-ленпштзм институ ты берген тақырыптар жұлдызшамен белгіленді.


658
МАЗМҰНЫ
РСДРП КОМИТЕТТЕРІ МЕН ТОПТАРЫНЫҢ ЖАЛПЫ ПАРТИЯЛЫҚ СЪЕЗГЕ ЖАСАЙТЫН БАЯНДАМАЛАРЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ 75—87
I. 	Жұмысшы қозғалысы, оның тарихы және қазіргі жайы 78
II. 	Жергілікті социалистік үйірмелердің та- рихы, социал-демократтардың пайда бо- луы, олардың ішіндегі бағыттардың күресі 79
III. Жергілікті комитеттің, жергілікті топтар
мен үйірмелердің ұйымдасуы 80
IV. Жергілікті жұмыстың сипаты, мазмұны
және кеңдігі 81
V. 	Басқа нәсілдер мен ұлттардың революция- лық (әсіресе социал-демократиялық) топ- тарына көзқарас 83
VI. 	Баспаханалар, транспорттар және жұмыс- тың астыртьш жабдықтары 84
VII. 	Халықтың жұмысшы табынан басқа жік- теріндегі байланыстар мен жұмыстар 84
VIII. 	Социал-демократиялық емес революциялық және оппозициялық ағымдардың жайы жә- не оларға козқарас 86
1903
ПЕТЕРБУРГТЕГІ МОСКВАЛЫҚ ЗУБАТОВШЫЛДАР 88—94
* ««ҮЙЫМДАСТЫРУ КОМИТЕТІНЩ» ҚҮРЫЛУЫ ТУРА-
ЛЫ ХАБАРҒА» соңғы сөз 95—99
ОРЫС ҮЙЫМДАСТЫРУ КОМИТЕТІНІҢ ЛИГАҒА, ОДАҚҚА
ЖӘНЕ БУНДТЫҢ ШЕТЕЛДІК КОМИТЕТІНЕ АРНАЛҒАН ҮНДЕУІНІҢ ЖОБАСЫ 100
БУНДТЬІҢ МӘЛІМДЕМЕСІ ЖӨНІНДЕ 101—108
* «АРМЯН СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТАРЫ ОДАҒЬІНЫҢ» МА-
НИФЕСІ ТУРАЛЫ 109—113
ЕВРОПАДА ЖӘНЕ РОССИЯДА АГРАРЛЬІҢ МӘСЕЛЕГЕ
MAPKСTIK КӨЗҚАРАСТАР 115—125
Лекциялар программасы 117
Бірінші лекцияның конспектісі 119
Жалпы теория 119
Капиталистік егіншіліктің үстемдігі туралы 121


МАЗМҮНЫ
659
ЕВРЕЙ ПРОЛЕТАРИАТЫНА «ДЕРБЕС САЯСИ ПАРТИЯ»
КЕРЕК ПЕ 126—132
САМОДЕРЖАВИЕ ҚОБАЛЖУДА 133—139
ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ. Социал-демократтардың нe¬
нi көздейтінін шаруаларға тусіндіру 141—226
1. Ңала жұмысшыларының күресі 143
2. Социал-демократтар нені көздейді? 145
3. Байлық пен қайыршылық, деревнядағы жеке
меншік иелері мен жұмысшылар 158
4. Орта шаруа қайда баруы керек? Жеке меншік иелері мен байлар жағына ма немесе жұмысшы-
лар мен кедсйлер жагына ма? ' 175
5. Социал-демократтар бүкіл халық үшін және жұ-
мысшылар үшін қандай жеңілдіктер жасалуын көздейді? 184
6. Социал-демократтар барлық шаруалар үшін қап-
дай жеңілдіктер жасалуын көздейді? 196
7. Деревнядағы тап күресі 215
«Искра» газеті «Заря» журналымен бірлесіп ұсын-
ған Россия социал-демократиялық жұмысшы  нар- тиясының программасы 223
ӨЗ ҚЫЗМЕТКЕРІ ӘШКЕРЕЛЕГЕН СТРУВЕ МЫРЗА 227—235
LES BEAUX ESPRITS SE RENGONTRENT (Орысшасы:
түбі бірге түтпейді, тегі бгрге кетпейдi деген шамада) 236 240
ПРОГРАММАНЫҢ БІЗ ҮСЫНҒАН ЖОБАСЫН СЫНАУҒА
жауап 241—257
БІЗДІҢ ПРОГРАММАМЫЗДАҒЫ ¥ЛТ МӘСЕЛЕСІ 258—268
* РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН ҢАРАРЛАРДЫҢ ЖО- БАЛАРЫ 269—281
*1. БУНДТЫҢ РСДРП-дағы ОРНЫ ТУРАЛЫ ҚАРАР- ДЫҢ ЖОБАСЫ 271
*2. ЭКОНОМИКАЛЫҚ KYPEС ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ 273
*3. 1 МАЙ ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ 274
*4. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНГРЕСС ТУРАЛЫ ҚАРАР- ДЫҢ ЖОБАСЫ 275
*5. ДЕМОНСТРАЦИЯЛАР ТУРАЛЫ ҚАРАРДЬІҢ ЖО-
БАСЫ 276


660
МАЗМҮНЫ
*6. ТЕРРОР ТУРАЛЫ ҚАРАРДЬІҢ ЖОБАСЫ 277
*7. НАСИХАТ ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ 278
*8. ОҚУШЫ ЖАСТАРҒА КӨЗҚАРАС ТУРАЛЫ ҚАРАР- ДЫҢ ЖОБАСЫ 279
*9. КҮШТЕРДІ БӨЛУ ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖО- БАСЫ 280
*10. ПАРТИЯЛЫҚ ӘДЕБИЕТ ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ 281
РСДРП УСТАВЫНЫҢ ЖОБАСЫ 282—284
*РСДРП II СЪЕЗІ. 17(30) июлъ — 10(23) август
1903 ж. 285—339
*1. СЪЕЗДІҢ ТАЛҚЫЛАУЫНА ЖАТАТЫН МӘСЕЛЕ- ЛЕРДІҢ ТІЗІМІ ҚАРАЛҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ- ДЕР 17(30) июлъ 287
1 287
2 287
*2. СЪЕЗДІҢ КҮН ТӘРТІБІ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙ- ЛЕНГЕН СӨЗДЕР 18(31) июлъ 288
1 288
2 289
*3. ҮЙЫМДАСТЫРУ КОМИТЕТІНІҢ IСTEPI ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНIНДЕ СӨЙЛЕНГЕІІ СӨЗДЕР 18(31) июль 290
1 290
2 290
*4. ПОЛЯК СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТАРЫНЫҢ СЪЕЗГЕ ҚАТЫСУЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕН- ген сөздер 18 (31) июлъ 291
1 291
2 291
*5. БУНДТЫҢ РСДРП-дағы ОРНЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨШНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ 20 июлъ (2 август) 292
*6. ПАРТИЯНЬТҢ ПРОГРАММАСЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНТНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ 22 июль (4 август) 296


МАЗМҮНЫ
661
*7. ПАРТИЯ УСТАВЫ ТУРАЛЫ БАЯНДАМА 29 июлъ (11 август) 299
*8. ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ БӨЛІМІ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ 29 июлъ (11 август) 300
*9. ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫНЬТҢ ЖАЛПЫ САЯСИ ТАЛАПТАРЫ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР 30 июль (12 август) 301
1 301
2 301
3 301
*10 ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ САЯСИ ТАЛАПТАРЫ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ 31 июль (13 август) 302
11. 	ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ САЯСИ ТАЛАПТАРЫНЫҢ ПУНКТТЕРІНЕ ЖАСАЛҒАН ҮСЫНЫСТАР 303
12. ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖҰМЫСШЫЛАРДЫ
ҚОРҒАУҒА ҚАТЫСТЫ БӨЛІМІ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР 31 июлъ (13 август) 304
1 304
2 304
13. АГРАРЛЬІҚ ПРОГРАММА ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙ-
ЛЕНГЕН СӨЗ 31 июлъ (13 август) 305
14. АГРАРЛЫҚ ПРОГРАММА ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙ-
ЛЕНГЕН СӨЗДЕР 1(14) август 308
1 308
2 310
3 310
4 310
5 311
6 311
7 311
8 312
9 312
10 312


662
МАЗМҮНЫ
*15. ПАРТИЯНЫҢ УСТАВЫ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙ- ЛЕНГЕН СӨЗДЕР 2(15) август 314
1 314
2 314
3 318
*16. ПАРТИЯ УСТАВЫ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕН- ГЕН СӨЗДЕР 4(17) август 319
1 319
2 319
3 319
4 320
5 320
*17. ПАРТИЯ УСТАВЬІ ЖОБАСЫНЫҢ 12-ПАРАГРАФЫ- НА ҚОСЫМША 321
*18. ПАРТИЯ УСТАВЫ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕН- ГЕН СӨЗДЕР 5(18) август. 322
1 322
2 322
3 322
4 323
*19. МАРТЫНОВ ПЕН АКИМОВТЫҢ МӘЛІМДЕМЕСІ ЖӨНШДЕГІ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ 324
*20. МАРТЫНОВ ПЕН АКИМОВТЫҢ МӘЛІМДЕМЕСІ ТАЛҚЫЛАНҒАНДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗДЕР 5(18) ав- густ 325
1 325
2 325
*21. БУНДТЬІҢ РСДРП-дан ШЫҒУЫ ТУРАЛЫ ҚАРАР- ДЫҢ ЖОБАСЫ 327
*22. БУНДТЫҢ РСДРП-дан ШЫҒУЫ ТУРАЛЫ МАР- ТОВТЫҢ ҚАРАРЬІНА ҚОСЫМША 328
*23. ЖЕКЕ ТОПТАР ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ 329
*24. ӘСКЕРДЕГІ ЖҮМЫС ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖО- БАСЫ 330
*25. ШАРУАЛАР АРАСЫНДАҒЬІ ЖУМЫС ТУРАЛЬІ ҚАРАРДЬІҢ ЖОБАСЫ 331
*26. «ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫ САЙЛАНҒАНДА СӨЙ- ЛЕНГЕН СӨЗ 7(20) август 332


МАЗМҮНЫ
663
*27. ПАРТИЯНЫҢ ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ САЙЛАНҒАН- ДА СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ 7(20) август 336
*28. СЕКТАНТТАР ҮШІН ОРГАН ШЫҒАРУ ТУРАЛЫ ҚАРАРДЫҢ ЖОБАСЫ 337
*29. ПОТРЕСОВТЫҢ (СТАРОВЕРДІҢ) ЛИБЕРАЛДАРҒА КӨЗҚАРАС ТУРАЛЫ ҚАРАРЫ ТАЛҚЫЛАНҒАН- ДА СӨЙЛЕНГЕН сөз 10(23) август 338
*30. ОҚУШЫ ЖАСТАРҒА КӨЗҚАРАС ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ 10(23) август 339
РЕФОРМАЛАР ЗАМАНЫ 340—348
БУНД ҮЛТШЫЛДЫҒЫНЫҢ СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҒЫ. 349—352
БАҚЫТСЫЗДЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДАН МҮГЕДЕК БОЛҒАН ЖҰМЫСШЫЛАРҒА АҚЫ ТӨЛЕУ ТУРАЛЫ ЗАҢ 353—362
ДЕГЕНІ БОЛМАДЫ! 363—369
РЕВОЛЮЦИЯШЫЛ ЖАСТАРДЫҢ МІНДЕТТЕРІ. Бірінші хат 370—385
ДАЙЫНДЫҚ МАТЕРИАЛДАР
* «ЖАҢА ОҚИҒАЛАР ЖӘНЕ ЕСКІ МӘСЕЛЕЛЕР» ДЕГЕН
МАҢАЛАНЫҢ НОБАЙЛАРЫ МЕН КОНСПЕКТІЛЕРІ 389—393
* «РСДРП КОМИТЕТТЕРІ МЕН ТОПТАРЫНЫҢ ЖАЛПЫ ПАРТИЯЛЫҚ СЪЕЗГЕ ЖАСАЙТЫН БАЯНДАМАЛАРЫ ТУ-
РАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕ» ДЕГЕН ХАТТЫҢ ЖОСПАРЫ 394
* «ДЕРЕВНЯ КЕДЕЙЛЕРІНЕ» ДЕГЕН КІТАПШАҒА АР-
НАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР 396—412
*1. КІТАПШАНЫҢ ЖОСПАРЛАРЫ 396
1 396
2 397
3 399
4 400
*2. КІТАПШАНЫҢ ЖЕКЕ ТАРАУЛАРЫНЫҢ ЖОСПАР- ЛАРЫ МЕН НОБАЙЛАРЫ 401
*3. БРОКГАУЗ БЕН ЕФРОННЫҢ «ЭНЦИКЛОПЕДИЯ- ЛЫҚ СӨЗДІГІНЕН» КӨШІРМЕЛЕР ЖӘНЕ РОС- СИЯДАҒЫ ЖЕР ИЕЛЕНУ ТУРАЛЫ ЖАСАЛҒАН ЕСЕПТЕР 405
4. СЕЛОЛЫҚ ҚОҒАМДАРДАҒЬІ ШАРУАЛАРДА АТ- ТАРДЫҢ БӨЛІНУІ 408


664
МАЗМҮНЫ
*5. ДЕРЕВНЯДАҒЫ ТАПТЫҚ ТОПТАРДЬІ ТАЛДАУҒА АРНАЛҒАН ЕСЕПТЕР МЕН ГРАФИКАЛЫҚ СУРЕТ- ТЕР 410
1 410
2 410
3 411
* ЭСЕРЛЕРГЕ ҚАРСЫ КІТАПШАНЫҢ ЖОСПАРЫ 413—421
* ЭСЕРЛЕРГЕ ҚАРСЫ МАҚАЛАНЫҢ ЖОСПАРЫ 422—423
* РСДРП II СЪЕЗІНЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР 424—469
*1. «ИСКРА» ҰЙЫМЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІ ТУРАЛЫ РСДРП
II 	СЪЕЗІНДЕГІ БАЯНДАМАҒА ЗАМЕТКАЛАР 424
2. РСДРП КЕЗЕКТІ II СЪЕЗІНІҢ ПРОГРАММАСЫ 426
*3. РСДРП II СЪЕЗІНІҢ ҚҮРАМЫ 434
*4. РСДРП II СЪЕЗІ МӘЖІЛІСТЕРІНІҢ КҮНДЕЛІГІ 436
*5. ПРОГРАММА КОМИССИЯСЫНЫҢ ЖҰМЫСЫ ТУ- РАЛЫ ЗАМЕТКАЛАР 456
*6. БУНДТЫҢ РСДРП-дағы ОРНЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕГІ СӨЗДІҢ ЖОСПАРЫ 459
*7. ПАРТИЯ ПРОГРАММАСЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨ- НІНДЕГІ СӨЗДІҢ ЖОСПАРЫ 460
*8. ПАРТИЯ УСТАВЫН ТАЛҚЫЛАУ ТӘРТІБІ ТУРАЛЫ БУНД ДЕЛЕГАТТАРЫНЫҢ ҰСЫНЫСЫ БОЙЫНША ЖАРЫС СӨЗ ТУРАЛЫ ЗАМЕТКАЛАР 461
9. УСТАВТЬІҢ 1-ПАРАГРАФЫ ЖӨНІНДЕГІ ЖАРЫС СӨЗ ТУРАЛЫ ЗАМЕТКАЛАР 462
*10. «ИСКРА» РЕДАКЦИЯСЫ САЙЛАНҒАНДА СӨЙ- ЛЕНГЕН СӨЗДІҢ ЖОСПАРЫ 465
11. СЪЕЗДІҢ ҚҰРАМЫ 466
МАРТОВТЫҢ ҚАЙШЫЛЫҢТАРЫ МЕН БҰЛТАЛАҒЫ 470
* РЕВОЛЮЦИЯШЫЛ ЖАСТАРДЫҢ МІНДЕТТЕРІ ТУРАЛЫ
ХАТТАРДЫҢ ЖОСПАРЫ 471—472
* «ПАРТИЯНЫҢ ЕКІНШІ СЪЕЗІ» ДЕГЕН МАҚАЛАНЫҢ
жоспары 473—474


МАЗМҰНЫ
665
В. И. Лениниің осы уақытңа дейін табылмаған еңбек- терінің тізімі (1902 жылғы сентябрь —1903 жылғы сентябрьдің бірінші жартысы) 477—479
В. И. Ленин редакциялауға қатысқан еңбектер мен басылымдардың тізімі 480
В. И. Ленин аударған еңбектердің тізімі 481
Ескертулер 482—553
В. И. Ленин цитат келтірген және ауызға алған әдеби еңбектер мен деректемелер көрсеткіші 554—578
Есімдер көрсеткіші 579—630
В. И. Лениннің өмірі мен қызметінің кезеңдері 631—656
СУРЕТТЕР
В. И. Лениннің «Біздің ұйымдық міндеттеріміз туралы жолдасқа хат» деген кітапшасыпың мұңабасы.—1904 ж. 3
В. И. Лениннің «РСДРП комитеттері мен топтарының жалпы партиялық съезге жасайтын баяндамалары ту- ралы мәселе жөнінде» деген қолжазбасыньщ бірінші беті.— 1902 ж. декабрь — 1903 ж. январь 76—77
В. И. Лениннің «Деревня кедейлеріне» деген кітапша- сының мұқабасы.— 1903 ж. 142—143
В. И. Лениннің РСДРП II съезіиде аграрлық програм- ма талқыланғанда 1903 ж. 31 июльде (13 августа) сөй- ленген сөзі қолжазбасының бірінші беті 304—305
В. И. Лениннің «РСДРП кезекті II съезінің програм- масы» деген қолжазбасының бірінші беті.—1903 ж. 426—427
В. И. Лениннің «Уставтың 1-параграфы жөніндегі жа- рыс сөз туралы заметкалар» деген қолжазбасының бесінші және алтьшшы беттері.— 1903 ж. 462—463


Лепин, В. И.
Шығармалар толық жипағы. Орысша 5-басылуынан ауда- рылды. 55 томдық.
Т. I — Алматы, «Қазақстан», 1975.
(Қазақстан КП Орталық Комитеті жаиындағы Партия тари- хы ин-ты — КПСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-ле- нишізм ин-тыиың филиалы.)
Т. 7. Септябрь 1902 — сентябрь 1903.
666 бет.
Томдьт орыс тіліиде баспаға дайьшдағап Н. Н. Суровцева Дайындаушының көмекшісі Р. 3. Юницкая
Есімдер көрсеткішіп әзірлегеп Н. П. Коликов
Әдебиет көрсеткішіп дайыпдагап И. Г. Горбачева Редактор В. Я. Зевин
Сканерлеу: Т.Қ.Оразымбетов
Өңдеу: А.Н. Моторин
★
Сдано в набор 3/VI 1974 г. Подппсано в печать 2/IV 1975 г. Формат 84x108732—21,875 = 36,75 усл. п. л. 5 вклеек 7/іе п. л.
(33,8 уч.-изд. л.).
Тираж 15 000 экз. Цена 65 коп. Бумага № 1. Издательство «Казахстан», г. Алма-Ата, ул. Советская, 50.
Заказ № 1130. Полиграфкомбинат Главполиграфпрома Государствен- ного комитета Совета Министров КазССР по делам издательств, полиграфии и книжной торговли, г Алма-Ата, ул. Пастера, 39.