ИНСТИТУТ МАРКСИЭМА-ЛЕНИНИЗМАпри ЦККПСС
В.И.ЛЕНИН
ПОЛНОЕ СОБРАНИЕ СОЧИНЕНИЙ
ШДАНИЕПЯТОЕ
ИЙДАТЕЛЬСТВО
ПОЛЙТИЧЕСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ москвА» 1972


ҚАЗАҚСТАН КП ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ жлнындлғы ПАРТИЯ ТАРИХЫ ИНСТИТУТЫ-КПСС ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ ЖАНЫНдағы МАРКСИЗМ-ЛЕНИНИЗМ ИНСТИТУТЫНЫҢ ФИЛИАЛЫ
В.И.ЛЕНИН
ШЫҒАРМАААР
ТОАЫҚ ЖИНАҒЫ
ОРЫСША БЕСІНЩІБАСЫЛУЫНАНАУДАРЫДДЫ
«ҚАЗАҚСТАН» БАСПАСЫ
AAMATW1974


ҚАЗАҚСТАН КП ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ жанындағы ПАРТИЯ ТАРИХЫ ИНСТИТУТЫ-КПСС ОРТАЛЫҚ КОМИТЕТІ ЖАНЫНДАҒЫ МАРКСИЗМ-ЛЕНИНИЗМ ИНСТИТУТЫНЫҢ ФИЛИАЛЫ
В.И.ЛЕНИН
5
TOM
JMaü ~дека8ръ У907
«ҚАЗАҚСТАН» БАСПАСЫ
АЛМАТЫ‘1974


3 R2
Л 40
0112—282
Л 7—73
М 401 (07)-74
(6) Қазақша аударм-асы, «Ңазақстан» баопасы, 1974.


IX
АЛҒЫ СӨЗ
В. И. Ленин Шығармалар толық жинағының бесінші томына оның 1901 жылғы май мен декабрь аралығыи- дағы кезеңде жазған шығармалары кіреді.
Россиядағы бұл кезеңнің жағдайы патіпа өкіметіне, елдің экономикалық және саяси дамуын тежеп келгеи крепостниктік тәртіптің барлық қалдықтарьша қарсы бағытталған революциялық қозғальтстың күшеюімен сипатталады. Етек алған дүние жүзілік экономикалық дағдарыс осы қарсаңда Россияны да қамтыды. Капита- лизмнің шапшаң дамуы крепостниктік тәртіптің сансыз көп қалдықтарымен сыйысып көткен Россия экономика- сының ерекшеліктеріне байланысты бірқатар губерния- ларда астықтыц шықпай қалуымен және ашаршылық- пен ңабат келген дағдарыстыц зардабы орекше күшті болды. ¥сақ және орташа кәсіпорьшдар күйзеліске ұпіы- рап, ығыстырылып шығарылды. Өиөркосіптід шогырла- ііуы күшсйіп, капиталистердіц мопополистік бірлсстік- тері пайда бола бастады. Россиядағы капитализм импс- риалистік бола бастады.
Дағдарыс халық бұқарасыпың роволюциялық пмғы- лының артуына және тап күресінің шиеленісе түсуіне түрткі болды. Жұмысшылардыц бой көрсетулері барғап сайын бұқаралық, саяси сипат ала бастады. Жұмысшы- лар экономикалық стачкалар мен еңбек және тұрмыс жағдайларын жақсарту жолындағы күрестеп патша окі- метіне қарсы ашық саясгі куреске — саяси стачкалар,


X
АЛҒЫ СӨЗ
демонстрациялар жасауға көшті. Жұмысшы қозғалысы неғұрлым жоғары сатыға көтерілді.
Жұмысшылардың революциялық күресінің ықпалы- мен деревняда тап күресі шиеленісе түсті. Шаруалар- дың толкуы, олардың помещиктерге қарсы бой көрсету- лері жиілеп, барған сайын бұқаралық. сипат алды. Студенттер арасындағы қозғалыс күшейді, земстволық- либералдық қозғалыс жанданды. Россияда революция гіісіп жетіліп келе жатты.
Осы қарсаңда социал-демократиялық қозғалыс кең қанат жайды. Бірқатар ірі қалаларда (Петербург, Моск- ва, Тула, Иваново-Вознесенск, Одесса, Харьков, Баку, Тифлис және т. б.) комитеттер мен топтар болды. Бі- рақ бұл ұйымдардың бәрі бір-бірімен байланысты бол- мады және бұқараның стихиялық өрлеуінен артта қа- лып отырды. Революциялық социал-демократиялық күштердің бәрін біріктіру, майдагерлікпен, идеялық ауытқулармен, «экономизммен» күресті өрістету қажет болды. Социал-демократияньщ алдына болашақтағы ре- волюцияда жұмысшы табының күресін басқара алатын пролетарлық партия құру міндеті барған сайыи зор қа- жеттілікпен қойылды.
Жақындап келе жатқан революция жағдайында Рос- сияда жауынгер, бір орталыққа бағындырылған маркс- тік жұмысшы партиясын құру, партияның ұйымдық құрылымының принциптерін, оның программасын, оның саясаты мен тактикасын талдап жасау жөнінде Ленин ұсынған идеяны онан әрі дамытуға арналған шығарма- лар томның негізгі мазмұнын күрайды. Бұл шығарма- ларда В. И. Лениннің «экономистер» мен ревизионис- терге қарсы марксизмнің революциялық теориясы жолыңдағы күресі, оның революциялық социал-демо- кратияны топтастыру және Россиядағы революциялық қозғалысқа басшылық ету жөніндегі қызметі бейнеліе- неді.
Том 1901 жылдың майында «Искраның» 4-номерінде жарияланған «Неден бастау керек?» деген мақаламен ашылады, бұл мақалада социал-демократияның аса ма~ ңызды міндеттері түсіндіріліп, жалпы россиялық маркс- тік партияны құрудьщ жоспары баяндалады. Ленин са-


АЛІЫ СӨЗ
хі
модержавиелік тәртіп пен полицейлік қудалау жағдай- ларында партия құруды бастайтын негізгі буын жалпы россиялық маркстік құпия газет болуы керек деп есеп- теді. «Біздің ойымызша,— деп жазды ол,— істің баста- лар жері, тілегімізге сай ұйым ңұрудыц практикалың тұңғыш қадамы, ақырында, бұл ұйымды үиемі дамыта, терецдете, кеңейте беруімізге мүмкіндік беретін негізгі арқау — жалпы орыстық саяси газетті жолға қою болу- ға тиіс» (осы том, 9-бет).
Мақалада жүйелі түрде, принциптік ұстамды, жан- жақты насихат пен үгітті жолға қою және жүргізу ісіп- де, социал-демократияның бұқараға саяси білім, идея- лық тәрбие беру және оны ұйымдастыру жөніндегі жұ- мысын ұйымдастыруда газеттің маңызы зор екені атап айтылады. Ленин газет тек коллективтік насихатшы жә- не коллективтік үгітші ғана емес, сонымен бірге коллек- тивтік ұйымдастырушы да болуға тиіс деп көрсетті. Ол газеттің социал-демократияның барлық комитеттеріп идеялық және ұйымдық жағынап топтастырудың басты құралы ретінде атқаратын ролін ерекше атап көрсетті. Газетті материалдармен қамтамасыз етіп, жерғілікті жерлерде тарату мақсатыпда газет жапыпаи құрыла- тыіі жергілікті агепттер жүйесі «пақ бізге керек ұйым- ньщ тұлғасы болады,— деп жазды Ленип,— ал бізге ке- регі: бүкіл елді қамтитындай барынша ірі ұйым; қатаң және егжей-тегжейлі еңбек бөлінісін іске асыратындай барынша кең және жан-жақты үйым; қандай жағдайда болса да, қандай «бұрылыстар» мен қапылыстарда бол- са да өзініц жұмысын бұлтармай жүргізе алатындай ба- рышпа ұстамды ұйым; бір жағынан, күші басым дұш- паи озініц барлық күшін бір жерге жииағаида, опымен ашық майданда соғысудан бұлтара білерліктей, ал екіп- іпі жағыпап, бұл дұшпанның оралымсыздығып пайдала- нып, шабуыл жасалады деп күтпегеп жерде, күтпеген кезде оған шабуыл жасай білерліктей барынша икемді ұйым» (12-бет).
«Экономизмді қорғаушылармен әңгіме» деген мақа- лада Ленин «экономистердің» оппортунистік көзқарас- тарын, қозғалыстың стихиялық «материалдық» элемент- тері мен сапалы идеологиялық элементтерінің арасын-


XII
АЛҒЬІ СӨЗ
дағы өзара қатынастары туралы мәселені олардың түсі- не алмайтынын әшкерелейді. Лепин жұмысшы табының партиясы үшін революциялық маркстік идеологияның маңызын, алдыңғы қатарлы теоршшен қаруланған жә- не қозғалысқа басшылық сте алатыіі, бұқараныц саяси басшысы, идеологы, көсемі ретіндегі партияның жұмыс- шы ңозғалысындағы ролін ерекше күшпен атап көрсе- теді. ««Идеолог» стихиялы қозғалысқа жол көрсетіп, со- ның алдында жүріп отыратып болса ғана, қозғалыстың «материалдық элемеиттсрі» стихиялы түрде кездесіп отыратын барлық теориялық, саяси, тактикалық және ұйымдық мәселелерін басқалардан бұрын шеше алған кезде ғана,— деп жазды Леиин,— міне, сонда ғана идеолог деген атақты ақтай алатынып» «экономистер» «түсінбейді» (395-бет).
Лении «экоиомизмніц» опнортупистік мәііін терең ашып берді. Бағыт ретіпдегі «экопомизмпің» сипаты: припцип жағыпап — марксизмпіц қадірін кетіру, оппор- тунизмиің бір түрі болыи отырған қазіргі заманғы «сынныц» алдьшдағы дәрменсіздік; саяси жағынан — саяси үгіт пен саяси күрестің өрісін тарылтуға тырысу, жалпы демократиялық ңозғалысқа басшылықты өз қо- лына алмайыиша социал-демократияның самодержавие- ні құлата алмайтынын түсінбеу; тактика жағынан — мүлдем тұрақсыздық; ұйымдық жағынан — ңозғалыс- тың жаппай сипат алуы социал-демократияпың «әзірлік күресіие де, ойламаған жерден болатып кез келгеп дүм- пуге де және, ақырында, ец соцғы шешуші шабуылға да басшылық ете алатып революциоперлердің берік, бір орталыққа бағыпғап үйымын құру» (397-бет) міндетін әлсіретпейтіні былай тұрсып, қайта опы күшейте түсе- тінін түсшбеушілік, деп көрсетті Ленип.
В. И. Лениннің томда басылып отырғап РСДРП шет- елдік ұйымдарыныц «бірігу» съезіидо сөйлегеп сөздері, ««Бірігу» съезінің докумепттері» дегец кітапшаға алғы сөз», «G.-Петербург комитетіие жауап» дегеп заметка және басқалары Б. И. Ленин мен революцияшыл соци- ал-демократтардың «экопомистер» көзқарастарын уа- ғыздаушы «Орыс социал-демократтары одағына» қарсы искралық идеялар мен тактика жолындағы күресін көр-


АЛҒЫ СӨЗ
XIII
сетеді. Бұларда Ленин «Одақ» өзінің «экоиомизм» мен бернштейншілдікке қылымсуынан толық бас тартып, революциялық социал-демократияның принциптері мен тактикасын мойындағанда ғана опымен бірігуге мүмкін болатыныи түсіндіреді. «Шетелдік істер» деген заметка- да «Искра» меп «Заряның» шетелдік ұйымдарының жә- ие «Социал-демократ» революциялық ұйымының «Орыс революциялық социал-демократиясының шетелдік ли- гасына» бірігуі туралы хабарланады.
Аграрлық мәселенің маркстік теориясыи қорғауға және одан әрі талдап жасауға арналған «Аграрлық мә- селе және «Маркстің сыншылары»» деген шығарма томда елеулі орын алады. Бұл шығармада Ленин орыс ревизионистері Булгаковты, Черновты және неміс реви- зионистері Давидті, Герцті және басқаларын жан-жақ- ты сынға алды; бұл ревизионистер марксизмнің револю- циялық іліміне «сын» айтьш, маркстік теорияпы ауыл шаруашылығыпа қолдануға болмайды деи дәлелдеуге әрекеттенді, ауыл шаруашыльіғыпыц капиталистік эво- люциясын теріске шығарды.
Ленин сәнге айпалғап «марксизмді сыпаудыц» ғылы- ми жағынап пегізсіздігін көрсетті, реакцияшыл буржуа- зиялық экопомистердіц әбдеп сілікпесі шыққан дәлел- дерін дәрменсіздікпен қайталап жүргеп ревизионистер- дің теориялық көзқарастарының түпкі мәнін ашып берді. Ленин ревизионистердің егіншіліктегі ұсақ және орта шаруашылықтардың тұрақтылығы туралы жалған өтіріктерін тас-талқан етті, олардың аграрлық мәселенің мәні болып саналатын аса маңызды әлеуметтік пробле- маларды аттап өтпек болған, ауыл шаруашылығының артта қалуы мен шаруалар бүқарасы қайыршылануьь ның шын себептерін бүркемелемек болған әрекеттерін әшкереледі, ал бұл себептердің түп тамыры крепостник- тік тәртіптің қалдықтарында, жерге жеке меншіктің бо- луында, капиталистік ңатынастар системасында жат- қан еді. «Буржуазияшыл апологеттің,— деп жаздыол,— кінәны «табиғат күштерінің консервативтілігіне» және «топырақ құнарлылығыиың кеми беру зацына» аудара салып, егішпіліктің артта қалуының ңоғамдық жәпе та- рихи себептеріп елеусіз қалдыруға тырысатьшдығы та-


XIV
АЛҒЫ СӨЗ
биғи нәрсе. Бұл атышулы заңда апологетика меи топас ойлылықтан басқа ештеңе де жоқ» (252-бет).
Россия, Германия, Дания ауыл шаруашылығының экономикалық мәліметтерін терең маркстік талдаудың негізінде Ленин капитализмнің Маркс ашқан экономи- калық заңдылықтарының ауыл шаруашылығында да әрекет ететінін көз жеткізе дәлелдеді. Ауыл шаруашы- лығында да өзіне тән барлық қайшылықтарымен қоса капиталистік даму процесі жүріп жатады. Өндірістің шоғырлануы, шаруалардың жіктелуі, орта шаруалар шаруашылығының ығыстырыльш шығарылуы мен күй- зеліске ұшырауы, азғана байлар санының өсуі, село халқы көпшілігінің пролетарлануы, деревняда тап кү- ресінің шиеленісуі күшейіп отыр. «...Егіншіліктегі барлыц халықтың статистикасы,— деп жазды Ленин,— пролетариатқа айналудың нақ сол екі процесін — орто- докстік марксизм әрқашан көрсетіп келген және оппор- тунист сыншылар олардан сондай құрғақ сөздермен жалтаруға тырысатын екі процесін — бізге толық айқып корсетеді,— бір жағынан, шаруалардың жерсізденуіпіц күшейе беруін, село халқының экспроприациялаиуыи, оның қалаға шұбыруын немесе жері бар жұмысшыдан жері жоқ жұмысшыға айналуын; — екінші жағынан, шаруалардың «қосалқы табыстарының» дамуын, яғни, пролетариатқа айналудыц біріпші сатысы болыгі табьь латып және әрқашан да мұңтаждықтың мыңтап күше- іоіне (жұмыс күнінің ұзаруы, ішіп-жемнің нашарлауы және басқалар) апарып соғатын — егініпілік пен өнер- кәсіптің бірігуін көрсетеді» (238—239-беттер). Лении деревнядағы барлық ңайшылықтардың шиелепісуі ша- руалар бұқарасы наразылығының өсуіііе созсіз әкеп соғады, сөйтіп еңбекші шаруалар алдағы революцияда пролетариаттың сенімді одақтасы бола алады деп кор- сетті.
Ленин марксизмнің аграрлың мәселе жоніндегі рево- люциялық ілімін одан әрі дамытты. Ол ауыл шаруашы- лығындағы бәсеке туралы; онда екі монополияның: жерге жеке меншік монополиясы мен жердегі капита- листік шаруашылық монополиясының бар екені туралы қағиданы талдап жасады; диффереициалдық және абсо-


АЛҒЬІ СӨЗ
XV
люттік реита туралы маркстік ілімді қалпына келтірін, дамытты. В. И. Лениннің «Россияда капитализмніц да- муы» деген еңбегінде түжырымдағаң идеялары мен қа- ғидаларын дамытқан «Аграрлық мәселе және «Маркс- тің сыншылары»» деген шығарма оның өзі жасағап РСДРП аграрлық программасыпың және партияныц шаруаларға көзқарас жопіндегі тактикасының негізі болды.
Томға енгізілген «Анархизм жәпе социализм» деген тезистерінде Ленин анархизмнің әлеуметтік мәні меп саяси мазмұнын ашып береді. Ол жұмысшы табының мүдделерін білдіруші ролін атқаруға дәмеленіп отырған анархизмнің іс жүзіыде «өмірден соққы корген интел- лигенттің немесе жалаң аяқтың» психологиясын білді- ретін ұсақ буржуазиялық ағым, «өңі айпалдырылған буржуазиялың индивидуализм» екепіп көрсетеді. Анар- хизмиің дүниені тануы қапаудың себептеріи, қоғампыц дамуьшдағы ірі өндірістің роліп және социализмиіц капитализмді сөзсіз алмастыратыиып түсінбеушілікке; пролетариаттың тап күресін, мемлексттііт, роліп түсің- беушілікке пегізделеді. Аиархизм ұсақ мспшікшілер- ді, жердегі ұсақ шаруашылықты қорғау позициясып ұстайды, жұмысшыларды ұйымдастыру меп тәрбиелеу- дің қажеттігін теріске шығарады жәие «саясатты мо- йындамағансып, жұмысшы табын буржуазиялыу сая- сатқа бағындыруға» бастайды.
«Земствоны ңуушылар меп либерализмиіц Аппибал- дары» дегеп мақалада Лепип маркстік партияныц либе- рал буржуазия жоиіпдегі тактикасып жасайды. Финапс мипистрі Виттеиіц құпия «Жазбасының» материалдары мен оғаи Р. Н. С. (Струве) жазған алғы сөз негізіиде Ленин патша үкіметі земствоны 60-жылдардағы рево- люциялық қозғалысқа жеңілдік жасау деп қарап, опың ролін шектеуге тырысып отырғапын көрсетеді. Мақала- да либералдардың нақты өмір шындығымен сапаспай және земствоның мәніп түсінбей, оны копституциялық өзін өзі басқарудың ұрығы деп қараған алдамшы үміт- тері әшкереленеді. Ленип лыберализмпің саяси мәнін, орыс лпбералдарыпыц жалғаи революциятпьтлдығып, олардың тіпті болмашы демократиялық талаптардың


XVI
АЛҒЫ СӨЗ
озін қорғағысы келмейтіпін және қорғауға қабілетсізді- гін ашып корсетті. Ленин орыс либерализмінің барлық ынтасы бұқараның революцияльщ пиғылдарын патша өкіметін революциямеп қорңытуға пайдаланып, одан буржуазия мен буржуазияланған помеіциктерге тиімді болмашы реформаларды жұлып алуға келіп саятынын көрсетеді. Ленин былай деп санады: содиал-демократия самодержавиеге қарсы бағытталған қозғалыс атаулыны қолдай отырып, орыс либерализміпің алдамшы үмітін, оның «даурықпа сөзуарлығы мен масқара дәрменсіздік- тен шыққан саясатын» әшкерелеуге тиіс, революциялық қозғалыс үшін либерализмнің алдамшы үміттеріиің зи- яндылығын түсіндіруге тиіс.
««Свобода» журиалы туралы» деген заметкада Ленин журналды шығарушы «Свобода» тобының оппортунис- тік позициясын әшкерелейді. Ленин журналдың социа- листік идеяларды бұрмалап, тұрпайыландырып отырға- нын сынайды. Ол жұмысшылар үшіп шын мәпінде қалай ұғымды әрі түсінікті етіп жазу керек екенін, олардың марксизмнің терең теориялық ілімінің күрдёлі қорытындылары мен қағидаларын қоғам өмірінен алын- ған ең қарапайым мысалдар арқылы түсінуіне көмекте- суді үйретеді.
Томға енгізілген бірқатар мақалалар Ленинпің революциялық публицистикасының үлгісі болып табы- лады. Оларда патша өкіметінің полицейлік езгісі әшке- реленіп, революциялық пиғылдың сөзсіз күшеюінің әлеу- меттік-экономикалық және саяси себептері ашып көрсе- тіледі, Россиядағы революциялық қозғалыстың перспек- тивасы белгіленеді. «Дағдарыстың сабақтары» деген мақалада Ленин капитализмнің дамуына байланысты капиталистік системаның барған сайын өндірістің қо- ғамдық сипат алуы мен жеке иемденудің болуы арасын- дағы негізгі қайшылықтың шиеленісуі дүркін-дүркін қайталанып отыратын, капитализмнің бүкіл системасыи шайқалтатын экономикалық дағдарыстарды болғызбай қоймайтынын көрсетеді. «Орасан зор күйреудің мүмкіи болуы және болмай қоймайтыны да,— деп көрсетеді Ленин,— қуатты цотамдыц оидіргіш күштер тек баюды көздеген қарақшы байлардың қарамағында болғандығы-


ллғы соз
XVII
нан еді» (88-бет). Капиталистік опдіріс әдісіпің ажы- рамас серігі болып табылатын дағдарыстар капитализм- нің құрып кетуіне әкеп соғатын жаңа, бұрынғыдан да терең дағдарыстарға негіз дайыидайды.
Ленин буржуазиялың апологеттер меп ревизпонистер- дің дағдарысты капитализм үшіп кездейсоқ құбылыс деп көрсетпек болған әрекеттерін әшкерелейді. Ол реви- зионистер дәлелдеріиің негізсіздігіи ашып көрсетеді. «Осыдап екі жыл бүрын енді күйреу болмауы да ықти- мал деп лспіріп жүрген социалистсрдіц (сірә, оздсрінің буржуазияшыл экономистердіц іліміп талғамай ала бс- ретініне сүйенгендіктен болса керек, оздерін «сыпшы- лар» деп атайтындардың),—деп жазды ол,—ертеңін қаншалықты болжай алмайтынын дағдарыс көрсетіп отыр» (90-бет).
Мақалада социалистік пролетариат армиясы капитал мен жеке меншік үстемдігін құлатқанға дейіи дағда- рыстардың бола беретіні атап көрсетіледі. Ерекше күш- ті әрі қатты байқалған дағдарыстың қиратқыш әрекет- тері жұмысшыларды өздерінің таптық мүдделерін сезі- нуге, капитализмге қарсы батыл қимыл жасау үшін тығыз топтасуға және ұйымдасуға қалай үйрететіыі Россияның мысалы арқылы көрсетіледі.
«Жаңа ңырғын», «Демонстрациялардың басталуы», «Бағалы мойындау» деген жәнө басқа мақалаларда ре- волюциялық жұмысшы қозғалысының орлеуі, жұмыс- шылардың экономикалық стачкалардан саяси стачка- лар мен демонстрацияларға, патша самодержавиесіне қарсы ашық күреске шығуға кошуі сипатталады. Леипи жұмысшы табының саяси сапалылығы мен революция- лық белсенділігінің өскенін атап айтады, социал-демо- кратияның жұмысшы қозғалысына басшылық ету, пролетариаттың гегемопдығы үшін күресу, «бүкіл ха- лықтың бостандығы жолында» күресудің қажеттігін түсіндіру міндетін атап көрсетеді.
Бірқатар мақалаларда дағдарыс пеп ашаршылыңтың салдарынан күйзеліске және қүрып бітуге дупіар бол- ған Россия шаруаларының қайыршылық жағдайы ба- яндалады; шаруалар бұқарасының ғасырлар бойғы көн- бістік пен езгіден помещиктерге қарсы революциялық


XVIII
АЛҒЫ СӨЗ
күреске оянғаны корсетіледі. «Заря» журналында жа- рияланғанда «Ішкі жағдайға шолу» дегсн жалпы тақы- рыпқа біріктірілген «Аштық», «Дағдарыс пен аштыққа көзқарас» деген маңалаларда, сондай-ақ «Ашығушылар- мен күрес» дегеп және басңа мақалаларда помещиктер- дің мүдделерін қорғап, аштыққа ұшырағап шаруалар- дың ауыр жағдайып жасыруға тырысқаи жәпе ашығу- шыларға жәрдемдескені үшін жекелегеп ізғі ниетті адамдарды жазалағап патша үкіметініц крепостииктік саясаты әшкереленеді. Ленин патша өкіметініц шаруа- лар котерілісінен қорқатынын, шаруалардың револю- циялық бас көтеруін оның күшпен басуға немесе түрлі- ше айла-шарғымен болдырмай тастауға тырысатынып көрсетеді. Ол былай деп түсіндірді: ашығушыларға кө- мек көрсету туралы үкіметтің нұсқауы шыііьша келгеп- де «ашығушыларға қарсы соғыс» жариялау, оларға көмек көрсетушілерге қарсы соғыс жариялау; ашығушы- лар үшіп жұмыс ұйымдастыру туралы уақытша ережс- лер — шаруаларды қыспақңа салып, кіріптар ететін «каторгалық ережелер» болып табылады. «Крөпостпик- тер әрекет жасауда» дегеп мақалада Лешш үкіметтіц Сибирьде жеке адамдарға қазына жерінен жер боліп беру туралы заңының крепостниктік, реакциялық мәиіп ашып көрсетеді; бұл заңда крепостниктердің тілегін қа- пағаттандыру және Сибирьде самодержавиеге сеншді тірек жасау мақсаты көзделген болатын. Бұл шығарма- ларда шаруалар наразылығының өскені атап айтыльпі, алда болатын революциядағы жұмысшылар мен шаруа- лардың ортақ мүдделері атап көрсетіледі; ал жұмысшы- лар мен шаруаларды «жұмыссыздық гіен аштық қапа емес, сондай-ақ жұмысшыларды бірігу, қорғаиу мүмкіп- діғінен айырып отырған, шаруаларды өздеріне пгі ниет- ті қайыр-садақа берушілерден келетін жәрдемнен де айырып отырған полициялық езгі де жақындастырып отыр. Күнкөріс құралдарыныц бәрінен айрылған мил- лиондаған халыққа полицияныц қапды шеңгелі жүз есе ауыр тиеді» (91-бет).
«Дайындық материалдар» бөлімінде «Земствоиы қуу- шылар мен либсрализмнің Аннибалдары», «Крепостптік- тер әрекет жасауда», «Жаңа қырғып» жәие басқа ма-


AJIfbl СӨЗ
қалалардыц жоспарлары, копспектілері, бастапқы нұс- қалары және басқа дайындық материалдар (алғаіпқы мақалаға қатыстысы бірінші рет) басылып отыр.
«Орыс революциялық социал-демократиясының шет- елдік ұйымы уставының жобасына жасалған түзетулер мен ескертулер» (біріиші рет басылып отыр) өзінің маз- мұны жағынан «Шетелдік істер» деген заметкаға жа- ңын. Олар В. И. Лепиинің Россия революциялық со- циал-демократиясының шетелдік ұйымдарын біріктіру жөніидегі жұмысыи, оныц бұл бірігудегі «Искраиың» басшылық роліп қорғау жолындағы, опың қызметіндегі искралық принциптер меп тактика жолындағы күресіи корсетеді.
«Искраға» арналып жазылған «Рязановтың «Екі шындық» деген мақаласына ескертулер» (бірінші рет басылып отыр) В. И. Лениннің «Искрадағы» редакция- лық жұмысын сипаттайды. Лении автордың субъекти- вистік көзқарастарын, оның жағдайды түсіне білмейті- піп, Н. К. Михайловскийдіц азаттық қозғалысыпдағы роліи автордың асыра бағалағаиып сьшға алады.
«Аграрлық мәселе жәпе «Маркстің сыпшылары»» де- геп ецбскке артталгап орасап коіг дайыпдық материалдар жеке том болады.
RTICC Орталыц Комитеті жанындагы Марксгізм-ленингсзм ипститупіы


1
НЕДЕН БАСТАУ КЕРЕК? 1
1901 ж. майда жазылған
1901 ж. майда «Искра» газетгнгц 4-номергн'Ое басылған
Газеттгц текстг бойъінша басылып отыр


[3
ІККРА
тосайскля СОЦІАЛЬ- ДЕМОКРАТИЧЕСКАЯ РАБОЧАЯ ПАРТІЯ
В. И. Ленпнніц «Неден бастау керек?» деген мақаласы басылған «Искра» газетінің 4-номерішц бірінші беті.— 1901 ж.
Кішірейтілген


«Не істеу керек?» деген мәселе соңғы жылдарда орыс социал-демократтарының алдына айрықша қатты қойы- лып отыр. Әңгіме (80-жылдардың аяғы мен 90-жылдар- дың басындағыдай) жол таңдау туралы емес, белгілі жолда қандай практикалық қадам жасауымыз керек және қалай жасауымыз керек екендігі туралы болып отыр. Әңгіме практикалық қызметтің жүйесі мен жоспа- ры жайында. Сондықтан нақты іспен айналысатын пар- тия үшін күрестің сипаты мен әдістері туралы бұл не- гізгі мәселе бізде әлі де шешімін таппай, ой-пікірдің кісі ңынжыларлық тұрақсыздығы мен ауытқуын көрсететін елеулі алауыздықтарды әлі де болса қоздырып отырға- нын мойындау керек. Бір жағынан, саяси ұйымдастыру және үгіт жұмысының құнын кетіріп, өрісін тарылтуға тырысатын «экономикалық» бағыт2 әлі де әбден өле қойған жоқ. Екіпші жағынаи, әрбір жаңа «лепке» бейімделе қоятып, тұтас алғанда қозғалыстың пегізгі міндеттері меп тұрақты мұқтаждарынан минуттық ті- лектерді айыра білмейтін принципсіз эклектизм бағыты бұрынғыша тәкаппарлана бас котеріп отыр. Мұндай ба- ғыт «Рабочее Делода» 3 озіне ұя салып отырғаны мәлім. Оның соцғы «программалық» мәлімдемесі — «Тарихи бетбұрыс» деген коптірме тақырып қойылған көптірме мақала («Листок «Рабочего Деланың»» 4 6-номері) — жоғарыда берілген сипаттаманы өте-мөте айқын дәлел- дейді. Күні кеше ғана біз «экономизмге» іш тартып кел- генбіз, «Рабочая Мысльді» 5 батыл айыптауға наразы


6
В. И. ЛЕНИН
болғаибыз, самодержавиемен күрес туралы мәселені плехановша қоюды «жұмсартып» келген едік,— ал енді бүгін Либкнехттің: «Егер жағдай 24 сағаттың ішінде озгерсе, онда тактиканы да 24 сағаттың ішінде өзгерту керек» деген сөзін цитатқа келтіріп жүрміз, енді біз самодержавиеге қарсы тура аттануға, шабуыл жасауға керекті «берік айбынды ұйым» туралы, «бұқара арасын- да кең көлемде революциялық саяси үгіт (қаншалықты жігерлі екенін көрдіңіздер ме: әрі революциялық, әрі саяси үгіт!) жүргізу» туралы, «көшеде қарсылық білді- руге қажырлылықпен шақыру» туралы, «көшеде айқыи (sic! *) саяси сипатты манифестациялар ұйымдастыру» туралы, т. т. және т. с. туралы айтып жүрміз.
Жөке жеңілдіктер алуға ғапа емес, самодержавие қа- малының өзін жеңіп алуға бағытталған берік ұйымдас- қан партия құру жайында «Искраның» 6 бірінші номе- рінде-ақ біз ұсынған программаны «Раб. Делоның» тым тез ұғынғанына біз, бәлкім, сүйсінгендік сезім білдіре алар да едік, бірақ бұл ұғынушылардың еіпқандай берік көзқарасыпың болмауы бүкіл сүйінішті бүлдіре алады.
Либкнехттің есімін «Раб. Дело», әрине, бекер пай- даланады. Белгілі бір арнаулы мәселе жөніндегі үгіт тактикасын, партия ұйымының белгілі бір уақ-түйек істерін жүргізу тактикасын 24 сағаттыц ішінде өзгерту- ге болады, ал айбыпды ұйым меп бұқара арасындағы саяси үғіт, жалпы алғанда, барлық уақытта және сөзсіз керек пе, жоқ па деген мәселе жөнінде озінің көзқара- сын 24 сағат былай тұрсын, 24 айдың ішінде де мүлдем тұрақсыз адамдардың ғана озгертуі мүмкін. Жағдайдың бірдей болмауын, кезеңдердің озгеруін тілге тиек ету — кісі күлерлік нәрсе: айбынды ұйым құру, саяси үгіт жүргізу жолында жұмыс істеу — қандай «жайбарақат, бейбіт» жағдайда болса да, «революциялық рух түскен» қандай кезеңде болса да міндетті іс,— ол ол ма: жоға- рыда көрсетілген жұмыстар, әсіресе, нақ осындай жағ- дайлар мен нақ осындай кезеңдерде жүргізілуі қажет, өйткені дүмпу, тұтану кездерінде ұйым құруға кеш * — солай! Ред.


НЕДЕН БАСТАУ КЕРЕК?
7
болып қалады; ол ұйым өз қызметін дереу өрістетуге күн ілгері дайын тұруға тиіс. «Тактиканы 24 сағаттың ішінде өзгерту»! Иә, тактиканы өзгерту үшін ең алды- мен тактиканың болуы керек қой, ал қандай жағдайда, қандай кезеңде болса да саяси күрес жүргізуге ысылған берік ұйым болмаса, онда жүйелі түрде қолданылатын, берік принциптермен айқындалған, бұлжымастан жүзе- ге асырылатын, тек бір озін ғана тактика деп атауға жарайтын қызмет жоспары туралы сөз болуы да мүм- кін емес. Шыиыпда да, қараңыздаршы: қазірдің өзінде- ақ бізге «тарихи кезец» партиямыздың алдыпа «мүлде жаңа» мәселені — террор туралы мәселені қойып отыр деседі. Кеше ғана «мүлде жаңа» мәселе — саяси ұйым мен үгіт туралы мәселе еді, ал бүгін — террор туралы мәселе болыпты. Кешегісін бүгіп осыпшалықты ұмыт- қан адамдардың тактиканы түбегейлі озгерту туралы пайымдап отырғапып есітудыц өзі оғаш смес пе?
Бақытымызға қарай, «Раб. Делоның» мүпысьт теріс. Террор туралы мәселе мүлдем жаңа мәселе емсс, соп- дықтан бізге орыс социал-демократиясының қалыптас- қан козқарастарын қысқаша еске салып өтудіц өзі де жеткілікті.
Принцип жағынап біз ешқашан террордан бас тарт- қан емеспіз және бас тарта да алмаймыз. Бұл — шай- қастың белгілі бір кезеңінде, әскердің белгілі бір күйге түскенінде және белгілі бір жағдайларда әбден жарам- ды, тіпті қажет болатын әскери қимылдардың бірі. Бі- рақ істің мәні нақ мынада: қазіргі уақытта террор со- ғыстағы армия операцияларыныц бірі ретіпде, күрестің бүкіл жүйесімен тығыз байланыстырылған, орайласты- рылған операциясы ретінде қойылмай, бір-бірлеп ша- буыл жасаудыц дербес, ешбір армияға тәуелді емес құралы ретіиде қойылып отыр. Иә, орталық революция- шыл ұйым болмай, жергілікті революциялық ұйымдар әлсіз болса, террор бұдан басқа ештеңе де бола алмай- ды. Күрестің мұндай құралын қазіргі жағдайда қолда- нылатып кезі келмөген, қолайсыз құрал, неғұрлым бел- сенді күрескерлердің назарын өздерінің бүкіл қозғалыс мүдделері үшін ең маңызды, нағыз міндетіпен басқа жаққа аударатын, үкімет күштерінің емес, революция-


8
В. И. ЛЕНІІН
лық күштердің берекесін кетіретін құрал деп біздің ба- тыл айтатынымыз да, міне, сондықтан. Соңғы оқиғалар- ды еске түсіріңіздерші: біздің көз алдымызда қаладағы жұмысшылар мен қаладағы «қарапайым халықтың» қалың бұқарасы күреске құлшынып отыр, ал револю- ционерлерде басшылар меп ұйымдастырушылардың штабы жоқ болып шығып отыр. Мұндай жағдайда на- ғыз жігерлі революционерлердің террор жолына түсіп кетуі тек үлкен үміт артуға болатын айбынды отряд- тарды әлсірету қаупін туғызбай ма? Мұның өзі револю- цияшыл ұйымдар мен бұқараның арасындағы, бұқара болғанда — наразы болып, қарсылық жасап жатқан, күреске әзір тұрған бытыраңқы бұқараның, нақ сол бытыраңқылығынан әлсіз болып отырған бұқараның арасындағы байланыстың үзілу қаупін туғызбай ма? Ал біздің табысқа жетуіміздің бірден-бір кепілі — осы бай- ланыс қой. Біз жекелөген ерлік соққылардың маңызын бүтіндей теріске шығару пікірінен аулақпыз, бірақ біз- дің борышымыз — террорға әуестенуден, террорды кү- рестің басты, негізгі құралы деп танудан бар күш-жіге- рімізді салып сақтандыру; ал қазіргі уақытта коптеген адамдар террорды осылай тануға қатты бой ұрып жүр. Террор ешқашан да әдеттегі соғыс қимылы бола алмай- ды: ең тәуір дегепде ол батыл шабуыл жасау тәсілдері- нің бірі ғана болуға жарайды. Ал біз қазіргі кезеңде осындай шабуылға іиаіуыра аламыз ба? — деген сүрақ туады. Шамасы, «Раб. Дело» шақыра аламыз деп ойлай- тын тәрізді. Ең болмағанда, ол: «Шабуыл колоннала- рына сап түзеңдер!» — деп жар салады. Бірақ бұл да бәз-баяғы ақылға сыймайтын бос талпыныс. Біздің әске- ри күштеріміздің басым көпшілігі — еріктілер меи көтерілісшілер. Тұрақты әскерден бізде шағын-шағын бірнеше отряд ңана бар, олардың өзі де әлі мобилиза- цияланбаған, бірімен-бірінің байланысы жоқ, шабуыл колюннасы былай тұрсын, тіпті ешбір әскери колоннаға да сап түзеп дағдыланбаған. Мұндай жағдайда күресіміз- дің жалпы жағдайларын зер сала қадағалап, оқиға- лардың тарихи барысының әрбір «кезеңінде» сол жағ- дайларды ескеріп отыратын адамдардың бәріне де қазіргі кездегі біздің ұранымыз «шабуылға аттану»


НЕДЕН БАСТАУ КЕРЕК?
9
емес, «дұшпанның қамалын дұрыстап қоршауды ұйым- дастыру» болуға тиіс екені аян болуға тиіс. Басқаша айтңанда: біздің партиямыздың тікелей міндеті — қолда бар күштердің бәрін қазірден бастап шабуылға шақыру емес, барлық күштерді біріктіре алатын және қозғалыс басшысы деген атаңқа ғана ие болмай, шынында да қозғалысқа басшылық ете алатын, яғни қандай қарсы- лықты болса да, қапдай дүмпуді болса да қолдап, шешу- ші шайқасқа жарамды әскери күштерді көбейту, нығай- ту үшін осыларды пайдалануға әрдайым әзір тұра алатын революцияшыл ұйым құруға шақыру болуға тиіс.
Февраль, март оқиғалары 7 сабағының күшті болғаны соншалық, енді мұндай қорытындыға принципті қарсы- лық кездесе қоймайтын да шығар. Бірақ қазіргі уақыт- та бізден мәселені принциптік тұрғыда емес, практика- лық тұрғыда шешу талап етіліп отыр. Дәл қандай ұйым керек екенін, оның дәл қандай жұмысңа керек екенін анықгап алуымыз ғана талап етілмейді,— ұйым құруға барлық жағынан кірісе алатын болуымыз үшін белгілі бір ұйымдастыру жоспарын жасау талап етіледі. Мәсе- ленің кезек күттірмейтін маңызына байланысты біз, өз тарапымыздан, жоспардыц жалпы нобайын жолдастар- дың назарына ұсына аламыз: бұл жоспар баспаға да- йындалып жатқан кітапшамызда8 егжей-тегжейлі да- мытылатын болады.
Біздің ойымызша, істің басталар жері, тілегімізге сай ұйым құрудың практикалық тұңғыш қадамы, ақы- рында, бұл ұйымды үнемі дамыта, тереңдете, кеңейте беруімізге мүмкіндік беретін негізгі арқау — жалпы орыстық саяси газетті жолға қою болуға тиіс. Бізге ең алдымен газет керек,— онсыз принцип жүзінде сыннан өткен, жан-жақты насихат пен үгітті жүйелі түрде жүр- гізу мүмкін емес, ал оны жүйелі түрде жүргізу жалпы алғанда социал-демократияның түпкілікті де басты мін- деті, әсіресе халықтыц неғұрлым қалың топтарының саясатқа, социализм мәселелеріне ынтасы артып отыр- ған қазіргі кезеңдегі кокейтесті міндеті болып табыла- ды. Шынында да, бытыраңқы үгітті тікелей әсер ету арқылы, жергілікті листоктар, кітапшалар, т. б. арқылы,


10
В. И. ЛЕНИН
мерзімді баспасөздің жәрдемімен ғана жүргізуге бола- тын, жинақтап қорытылған, үздіксіз үгітпен толықты- рудың керектігі еш уақытта да нақ қазіргідей қатты се- зілген емес. Газеттің қаншалықты үздіксіз және жиі шығуы (және таратылуы) — бізде әскери ісіміздің осы ең бастапқы, ең көкейтесті саласының қаншалықты жақсы жолға қойылғанына мейлінше дәлме-дәл ол- шеуіш болады десек, асырып айтқандық бола қоймас. Сонаи соң, бізге пақ жалпы орыстық газет керек. Егер біз баспасөз пікірі арңылы халық пен үкіметке жасай- тын ықпалымызды біріктіре алмасақ және оны әзірше біріктіре де алмай отырсаң,— ықпал жасаудың басқа, неғұрлым күрделі, қиын, бірақ оның есесіпе неғұрлым батыл әдістерін біріктіреміз деп ойлау бос қиял болады. Біздің қозғалысымыз идеялық жағынан да, практика- лық, ұйымдық жағынан да бәрінен гөрі озінің бытыраң- қылығынан ақсап отыр, социал-демократтардың орасан көпшілігінің өздерінің ой өрісін де, қызмет ауқымын да7 астыртын жұмысқа ысылуы мен дайындығын да тарыл- татын бірбеткей жергілікті жұмысқа бүтіндей дерлік бе- ріліп кетуінен ақсап отыр. Жоғарыда біз айтқан тұрақ- сыздық пен ауытқудың ең тереңде жатқан тамырларып нақ осы бытыраңқылыңтан іздеу керек. Ал бұл кемші- ліктен құтылу жолындағы, бірнеше жергілікті қозға- лысты жалпы орыстық біртұтас қозғалысқа айналдыру жолындағы бірінші қадам жалпы орыстық газетті жол- ға қою болуға тиіс. Ақырында, бізге қалай да саяси га- зет керек. Ңазіргі Европада саяси органсыз саяси қозға- лыс деп атауға сыятын ңозғалыс болуы мүмкін емес. Мұнсыз саяси наразылық пен қарсылык, элементтерініц бәрін бір жерге жинау, солар арқылы пролетариаттың революциялық қозғалысын дамыту жоніндегі міндетіміз мүлде орындалмақ емес. Біз бірінші қадам жасадық, біз жұмысшы табының «экономикалық», фабрикалық тәр- тіптерді әшкерелеуге ынтасын ояттық. Біз келесі қа- дамды жасауға тиіспіз: халықтың азды-көпті саналы топтарының бәрін саяси тәртіптерді әшкерелеуге ынта- ландыруымыз керек. Ңазіргі уақытта саяси әшкерелеу үнінің тым бәсең, сирек және жасқапа шығуынан абыр- жымаған жөн. Бұған полициялық зорлық-зомбылыңқа


НЕДЕИ БЛСТАУ REPEK?
11
жагшай мойынсұну мүлдем себеп болып отырған жоқ. Мұньщ себебі — әшкерелей алатын, әшкерелеуге дайып тұрған адамдардың шығып сөйлейтін трибунасы жоқ,— шешендерді құмарта тыңдап, дем беріп отыратын ауди- тория жоқ,— ол адамдар «құдіретті» орыс үкіметінің үстінен шағым етуге болатын күштерді халық ішінде еш жерден көре алмай жүр. Ал қазір осының бәрі ора- сан тез озгеріп келеді. Ондай күш бар, ол — революция- шыл пролетариат, ол саяси күреске шақырғап үндеуді тыңдау, қолдау былай тұрсын, тіпті батыл түрде күрес- ке шығуға өзінің әзір екенін қазірдің өзінде-ақ дәлел- деп берді. Патша үкіметін бүкіл халық болып әшкере- леу үшін трибуна құру қазір біздің қолымыздап келеді жәнө біз оны құруға міндеттіміз де; — социал-демокра- тиялық газет осыпдай трибуна болуға тиіс. Орыс қоға- мының басқа таптары меп топтарына қарағанда орыс жұмысшы табы саяси білімге үнемі ынта қойып, астыр- тын әдебиетке әрқашан да (ерекше қызулы кезеңдерде ғана емес) орасан зор сұраным көрсетіп отырады. Сұра- пым осындай бұңаралық сипат алғанда, революцияшыл тәжірибелі басшылар даярлап шығару ісі әлден-ақ басталып отырғанда, жұмысшы табы үлкен қалалардың жұмысшылар тұратын кварталдарыпда, завод поселке- сінде, фабрикалы жерде іс жүзіпде қожайындық ететін дәрежеде шоғырланып отырғанда,— саяси газетті жолға қою — пролетариаттың қолынан әбдөн келетін іс. Ал пролетариат арақылы газет қала мещандарының, село майдагерлері меп шаруаларыпыц арасыпа тарайды, сөй- тіиі пағыз халыңтық саяіси газетке айпалады.
Алайда газеттің ролі тек идеяларды таратумеп, тек саяси тәрбие берумен және саяси одақтастар тартумеп ғапа шектелмейді. Газет — коллективтік насихатшы, коллективтік үгітші ғана емес, сонымеп ңатар коллек- тивтік ұйымдастырушы да. Осы соңғы мағынасында алғанда газетті салынып жатқан үйді айналдыра қағы- латын, құрылыстьщ жалпы тұрқын белгілейтін, құры- лысшылардың бір-бірімен қатынасын жеңілдететін, олардың жүмысты бөліісуіне, ұйымдасқан еңбекпен қол жеткен жалпы иәтижелерді шолуына жәрдемдесетін ағаштармен салыстыруға болады. Газеттің көмегімеи


12
В. И. ЛЕНИН
және газетпен байланысты тұрақты ұйым өзінен өзі қа- лыптаса береді, бұл ұйым жергілікті жұмыспен ғана шектелмей, жалпы жұмыспен де жүйелі түрде шұғыл- данады, өзінің мүшелерін саяси оқиғаларды зер сала қадағалап отыруға, ол оқиғалардың маңызын және ха- лықтың түрлі топтарына жасайтын ықпалын бағалай бі- луге, ол оқиғаларға революцияшыл партия тарапынан әсер етудің дұрыс әдістерін жасауға үйретеді. Газеткс материалдарды дұрыс жеткізуді және газеттің дұрыс таратылуын қамтамасыз ету — осы техпикалық міндет- тің өзі-ақ біртұтас партияның жергілікті агенттер жүйе- сін, бірімен-бірі тікелей қатынас жасап тұратын, істің жалпы жағдайын білетін, жалпы орыстық жұмыстың бөлшек-бөлшек қызметтерін әрдайым атқаруға дағды- ланатын, белгілі бір революциялық қимылдар ұйымдас- тыруда өзіпің күшін сынайтын агенттер жүйесін құру- ға мәжбүр етеді. Бұл агенттер * жүйесі нақ бізге керек ұйымның тұлғасы болады, ал бізге керегі: бүкіл елді қамтитындай барынша ірі ұйым; қатаң және егжей-тег- жейлі еңбек бөлінісін іске асыратындай барынша кец және жан-жақты ұйым; қандай жағдайда болса да, қаіь дай «бүрылыстар» мен қапылыстарда болса да өзініц жұмысын бұлтармай жүргізе алатындай барынша ұстам- ды ұйым; бір жағынан, күші басым дұшпан озінің барлық күшін бір жерге жинағанда, онымен ашық май- данда соғысудан бұлтара білерліктей, ал екінші жағы- нан, бұл дұшпанның оралымсыздығын пайдаланып, ша- буыл жасалады деп күтпеген жерде, күтпеген кезде оған шабуыл жасай білерліктей барынша икемді ұйым. Бүгін біздің алдымызда үлкен қалалардың көшелерінде демонстрация жасап жатқан студенттерді қолдау жө- ніндегі біршама жеңіл міндет тұр. Ертең біздің алды- мызда, мүмкін, қиынырақ міндет, мәселен, белгілі бір ауданда жұмыссыздардың қозғалысын қолдау міндеті тұрар. Ал арғы күні шаруалар бүлігіне революциялық * Мұндай агенттердің партиямыздың жергілікті комитеттеріне (топ- тарына, үйірмелеріне) толық жақын болған күнде ғана ойдағыцай жұ- мыс істей алатыны өзінен өзі түсінікті. Тегінде, біздің белгілеп отыр- ған жоспарымыздың бәрі, әрине, комитеттер барынпіа белсеніп қолда- ған күнде ғана орындалмақ, ал ол комитеттер партияны біріктіруге талай әрекет жасады және олардың бұл біріктіру ісіне бүгін болмаса ертең, бір формада болмаса екінші формада қолы жететініне біз кәміл сенеміз.


НЕДЕН БАСТАУ КЕРЕК?
13
жолмен қатысу үшін, өз орнымыздан табылуымыз керек болар. Бүгін біз үкіметтің земствоға жорык, жасауынан туған саяси жағдайдың шиеленісуін пайдаланып қалуға тиіспіз. Ертең біз патшаның қайсыбір жүгенсіз кеткен баскесерлеріне қарсы халықтың ашынуын қолдауға тпіспіз, сөйтіп ол баскесерлерді — бойкот жариялау, қу- ғындау, мапифестация жасау, т. с. арқылы — ашықтан- ашық шегінуге мәжбүр болатыпдай етіп үйретіп алуға тиістіміз. Тұраңты әскердің үздіксіз жаттығуы секілді қызмет арқылы ғана осыпдай дәрежедегі жауыпгерлік әзірлікке жетуге болады. Ал егер біз оз күштерімізді ортақ газетті жолға қоюға біріктірсек, онда мұидай жұ- мыс арамыздан мейлінше піебер насихатшыларды ғапа емес, сонымен қатар мейлінше шебер ұйымдастырушьь ларды, партияның мейлінше талаптты саяси косемдерін, ңажет болған сәтте шешуші шайқасқа шақырып ұран тастауға және ол шайқасқа басшылық етуге қабілетті көсемдерін даярлап шығарады.
Ңорытындысында — тууы мүмкін таластан аулақ бо- лу үшін бірер сөз айта кетелік. Біз әр дайым тек жүйе- лі, жоспарлы түрде жасалған дайындық туралы ғапа айтып келдік, бірақ біз бұлай дегенде самодержавие тек дұрыс қоршап алудан немесе ұйымдасқан шабуылдап ңұлауы мүмкін деп айтуды ойға да алғанымыз жоқ. Мұндай көзқарас өрескел доктринерлік болар еді. Ңай- та, самодержавиенің барлық жақтан үнемі қауіп туғьь зып отыратын стихиялық дүмпулердің немесе кенеттен асқынатын саяси шиеленістердің бірінің қысымымен құлауы әбден мүмкін және тарихи жағынан әлдеқайда ықтимал. Бірақ авантюризмге түспесе, бірде-бір саяси партия өз қызметін мұндай дүмпулер мен кенеттен ас- кынатын шиеленістерге сүйеніп қүра алмайды. Біз өз жолымызбен жүріп, өзіміздің жүйелі жұмысымызды бұлтармай істей беруге тиіспіз, сөйтіп, біз күтпеген жағ- дайларға неғұрлым азырақ үміт артсақ, ешқаидай «та- рихи бұрылыстарда» өзіміздің қапы қалмауымызға де- ген сеніміміз соғұрлым көбірек болады.
2 5-том


14
ЖАҢА ҚЫРҒЫН
Сірә, біз қазір біздің жұмысшы қозғалысының тағы да шиеленіскен қақтығыстарға әкеп соқпай қоймайтын кезеңін бастан кешіріп отырған болсақ керек; бұл қақ- тығыстар үкімет пен дәулетті таптарды соншама үрей- лендіреді, социалистерді соншама жігерлендіріп, ңуаіь тады. Иә, әскери жазалаудың құрбандықтары орасан көп болуына қарамастан, бұл қақтығыстар бізді жігер- лендіріп, қуантып отыр, өйткені өзініц осы қарсылық корсетуі арқылы жұмысшы табы өз жағдайына тозіп отыра алмайтынын, құл болып қалғысы келмейтінін, зорлық-зомбылық пен озбырлыққа үп ңатпастан бағьь нып отырмайтынын дәлелдейді. Ңазіргі тәртіп, тіпті іо тің барысы мейлінше тыныш болғанның өзінде, жұмыс- шы табына әрдайым және сөзсіз орасан көп ауыртпалық жүктейді. Өмір бойы басқалардың баюы үшін еңбек етіп жүрген мыңдаған және оп мыңдаған адамдар аш- тықтан, үнемі тамаққа жарымаудан қырылуда, еңбек жағдайының, тұрғын үй жағдайының оте нашарлығы- нан, демалыстың аздығынаи туатын аурулардан жасы- на жетпей өлуде. Сопдықтап әбдеи арыған, шалдығып көтерем болған аттай қиналып өлгеинен, мұндай жексұ- рын тәртіпті қорғаушылар меп жақтаушыларға қарсы тікелей күресте өлуді артық көретіндерді батыр деп атау жүз есе орынды болады. Біз полициямен қолма- қол ұрысқа шығу күрестің ең жақсы формасы дегенді ауызға да алмаңшы емеспіз. Қайта, күресті неғұрлым сабырлы, ұстамды жүргізу, әрбір наразылықты револю-


ЖАҢА ҚЫРҒЬІН
15
циялық партияның ұйымдасқан күресін қолдау ісіне бағыттауға тырысу жұмысшылардың нақ өз мүдделері- нө сай келетінін біз оларға әрдайым айтып келдік. Бірақ жұмысшылар бұқарасындағы наразылық рухы, атап айтңанда, жұмысшыларды қоршаған езгі, зорлық-зом- былық тұсында оқтын-оқтын лап ететін жалын тәрізді сыртқа теппей тұрмайтын наразылық рухы революция- шыл социал-демократияға пәр беретін басты арна болып табылады. Бұл лап ететін жалындар мұқтаждық пен надандықган езілген жұмысшылардың ең қалың топта- рын оятып, саналы өмірге ұмтылдырады, олардың ара- сында езушілерге және бостандықтың дұшпандарына қарсы ізгі өшпенділік рухын таратады. Сондықтан да, мысалы, 7 майда Обухов заводында болған секілді қыр- ғын туралы хабар бізді: «Жұмысшылар көтерілісі ба- сылып тасталды, жұмысшылар көтөрілісі жасасын!» деп жар салуға мәжбүр етеді.
Бір кезде, мұнан біраз уақыт қана бұрын, жұмысшы- лардың көтерілістері өте сирек болатын, қайсыбір ерек- ше жағдайлардан ғана келіп туатын. Ңазір ондай емес, Мұнан бірнеше жыл бұрып біз онеркәсіптің оркепдеу кезеңін бастан кешірдік, ол кезде сауда істері қызу жүрді, жұмысшыларға деген сұраным мол болды. Со- ның өзінде де жұмысшылар бірқатар стачкалар жасап, еңбек жағдайының жақсартылуыы талап етті: жұмыс- шылар қолайлы сәтте қапы қалмау, фабриканттардың пайдасы айрықша көбейіп, оларды жеңілдік жасауға мәжбүр ету оңайырақ болып тұрған уақытты пайдала- ньгп қалу ікерек екенін түсінді. Бірақ өркендеуден кейін дағдарыс басталды: фабрикапттардың товарлары өтпей, пайдасы азая түсті, банкротқа ұшыраушылар саны ко- бейіп, фабрикалар өндірісті қысқартуда, жүмысшылар- ды таратуда, ал олар топ-тобымен көшеде бір тілім нан- сыз қаңғырып қалуда. Жұмысшыларға енді өздерінің жағдайын жақсарту үшін емес, бұрыпғы жағдайып сақ- тау үшін, фабриканттың оларға аудара тастап отырған шығындарын азайту үшін жанталаса күресуге тура ке- леді. Сонымен, жұмысшы қозғалысы тереңдеп, өрістей түседі: алғашқы кезде күрес жекелеген некен-саяқ жағ- дайларда жүрді, одан кейін өнеркәсіп істері жанданьш, 2*


16
В. И. ЛЕНИН
сауда қызған кезде табанды және үздіксіз күрес жүрді, ақырында, дағдарыс кезінде наң сондай үздіксіз әрі та- банды күрес жүріп отыр. Ендігі жерде біз жұмысшы қозғалысы өміріміздегі дағдылы қүбылысқа айналды, ол қандай жағдайда болса да өсе береді деп айта аламыз.
Бірак, өнеркәсіптің жандануы орнына дағдарыстың келуі жұмысшыларға күш біріктіріп күресу өздерінің тұраңты қажетіне айналғанын үйретіп қана ңоймайды. Сонымен бірге жанданудың орнына дағдарьгстың келуі өнеркәсіп өркендеген кезде туа бастаған зиянды жалған үміттерді де жояды. Кей жерлерде жұмысшылар стачка жасау арқылы қожайындарды өздерінің талаптарына оңайырақ көндіріп жүрді де, осы «экономикалық» кү- рестің маңызын асыра бағалай бастады, жұмысшылар- дың кәсіптік (цехтық) одақтары мен стачкалары, мық- тағанда, товарды — жұмыс күшін — сатудың біраз тиім- дірек шарттарын ғана қорғап қала алатынын ұмыта бастады. Дағдарыстың салдарынан бүл товарға сұраным жоқ кездө цехтьщ одақтар мен стачкалардың көмегі бол- майды, жұмыс күшін товарға айналдыратын, еңбекші- лер бұқарасын ең ауыр мұңтаждьщңа, жұмыссыздыкда дұшар ететін жағдайды өзгерте алмайды. Бұл жағдай- ды өзгерту үшін ңазіргі бүкіл қоғамдық және саяси кү- рылысқа қарсы революциялық күрес жүргізу цажет, бұл аңиқаттың дұрыстығына өнеркәсіп дағдарысы сансыз көп жұмысшылардың көзін жеткізеді де.
7 май ңырғынына к,айтып оралайық. Біз төменде Пе- тербург жұмысшыларының май айыпдағы стачкалары мен толқуы 9 туралы қолымызда бар мәліметтерді кел- тіреміз. 7 майдағы қырғын туралы полицияның хабарын да талңылаймыз. Үкіметтің (полицияның да) стачкалар, демонстрациялар, әскермен ңақтығыстар туралы хабар- ларына соңғы кезде біздің ңұлағымыз біраз үйреніп қал- ды; мұндай хабарлардың ңаншама дұрыс екенін ажы- рату үшін біздің қолымызда қазір едәуір материал бар, біз кейде полиция өтірігінің бықсуынан-ақ халың- тың ашу-ызасының жалынын байңай аламыз.
«Осы майдың 7-сі күні,— делінген ресми хабарда,— түскі үзілістен кейін, Шлиссельбург трактысының бо~


ЖАҢА ҢЫРҒЫН
17
йындағы Александровское селосындағы Обухов болат ңұю заводында, заводтың әр түрлі бөлімшелерініц 200- дей жұмысшысы жұмысты тоқтатты да, завод бастығы- ның көмекшісі подполковник Ивановпен түсініскевде, әр түрлі негізсіз талаптар қойды».
Егер жұмысшылар — жұмыстың тоқтатылуына қо- жайындар тарапынан өте жиі кездесетін жолсыздың се- беп болған жоқ деп есептеп — екі апта бұрын ескерт- пестен жұмысты тоқтатса, бұл, орыс заңы (соңғы кезде жұмысшыларға қарсы жүйелі түрде толықтырылып, кү- шейтіліп отырған заңы) бойынша да, бітістіру сотының ңарауына жататын жай полициялық айыпты іс. Бірақ орыс үкіметі өзінің ңаталдығымел барған сайын жұртңа күлкі болатын жағдайға түсіп отыр: бір жағынан, жаңа қылмыстарды (мәселен, жұмыстан өз еркімен бас тарту пемесе басңаның мүлкіне зиян келтіретін, иемесе ңару- лы күшке күшпен қарсылық керсөтетін жиындарға қа- тысу) белгілейтін заңдар шығарылады, стачка және т. с. қатысқаны үшін жаза қолдану күшейтіліп, екінші жағынан, бұл заңдарды ңолдануға, заңға сәйкес жаза беругө күш мүмкіндігі де, саяси мүмкіндік те жойылып барады. Жұмыстан бас тартқаны үшін, стачкаға ңатыс- ңаны үшін, «жиынға» ңатысқаны үшін мыңдаған, он мыңдаған адамды жауапқа тартуға күш жетпейді. Осьш- дай жағдайлардың кез келгенінде сот құруға саяси мүмкіндік жоқ, өйткені сот құрамын ңашпама бейімде- генмен, жариялылықты қаншама тұқыртқанмеп соттыц, орине, жұмысшыларға емес, үкіметке жасалған «соттың» ең болмағанда көлеңкесі қалады. Міне, соны- мен, үкіметтің пролетариатқа қарсы саяси күресін же- пдлдетуді (сонымен бірге «қоғамдық тәртіп», т. б. тура- лы «мемлекеттік» мүдде тұрғысынан оның саяси сипатын буркеуді) тікелей көздеп шығарылған қылмыс зацдарын тікелей саяси күрес, көшедегі қолма-ңол шай- қас әрқашан кейінгі қатарға ығыстырып тастап келеді. «Әділ сот» риясыздық, туралық бет пердесін сыпырып тастап, шайқас алаңын жұрт тас ала-
тын полицияға, жандармдар ме^^Мйт!а<рға:^^^Ь}^іп қаша бастады.


18
В. И. ЛЕНИН
Шынында да үкімет жұмысшылардың «талаптарын» қалай сылтау ететінін еске түсіріңіздерші. Заң тұрғы- сынан ңарағанда, жүмысшылардың талаптары ңандай болса да, жұмысты тоңтату тәртіп бұзғандық болып са- налады. Бірак, үкімет жуырда ғана өзі шығарған сол заңға сүйену мүмкіндігінен қазірдің өзінде-аң айрылып, «өз күш-ңүралымен» жазалауды жұмысшылардың та- лаптары дәлелсіз болды деген сөзбен ақтауға тырысады. Ал бұл мәселеде төреші болған кім? Завод бастығының көмекшісі подполковник Иванов, яғни жұмысшылар қай бастықтың үстінея арыз етсе, сол бастықтың өзі төреші болған! Онда дәулеттілер өкіметінің мұндай түсіндіруле- ріне жұмысшылардың тас жаудырып жауап бергеніне таңдануға болмайды!
Ал енді жұмысшылар ат жегілген вагондардың жүріс- тұрысын тоқгатып, бәрі көшеге шықңаннан кейін нағыз шайңас басталды. Жұмысшылар, сірә, бар күшімен аянбай шайңасса керөк, өйткені олар, тастан басқа еш- ңандай қаруының болмағанына қарамастан, полиция- ньщ, жандармдардың, салт атты сақшылардың және заводтың ңарулы командасының * шабуылын екі дуркін тойтарған. Рас, полицияның хабарына сенетін болсақ, көпшілік арасынан да «бірнеше рет оқ атылған», бірақ онан ешкім жараланбаған. Мұның есесіне тас «буршац- тай» боратылған, оның үстіне жұмысшылар табанды- лықпен ңарсылық көрсетіп қана ңоймай, тапқырлык, та көрсеткен, жағдайға тез бейімделіп, күрестің колайлы формасын таба білген. Олар көрші аулаларга кіріп алып, патша үкіметінің баскесерлерінө дуалдыц тасасынан тас жаудырған, тіпті үш дүркін оң атылып, онан бір жұмысшы өліп (біреу ғана өлгендей-аң?), сегіз (?) адам жараланғаннан (біреуі келесі күні өлген) кейін де, Tin- Ti осыдан кейін де, тобыр ңаша бастаса да, үрыс тоңтал- мапты, сөйтіп, Омбы жаяу әскер полкінен шақырылған * Айтқандайын. Үкімет хабарында «заводтың ңарулы командасы- ның» «завод ауласында о бастан-аң даяр тұрғаны», ал жандармдар, салт атты сақшылар, городовойлар тек кейіинен іпақырылғаны айтыл- ған. Завод ауласында царулы команданы ңай уақыттан бері ?кәне не себепті даяр ұстап тұрған? Бірінші майдан бастап емес пе екен? Жү- мысшылар демонстрациясы болуын күтпеді ме екен? Мүнысын біз біл- мейміз, біраң жұмысшылардың наразылығы мен қозғалысы ңалай ту- ғаны және қалай күшейгені туралы өзінің қолындағы нақты мәлімет* терді үкіметтің әдейі жасырып отырғаны кумәнсыд.


ЖАҢА ҢЫРҒЫН
19
роталар көрші аулаларды «жұмысшылардан тазартуға» тиісті большты.
Үкімет жөвді. Бірақ әрбір мұндай жедіс үкіметтің тупкілікті жеңілуін барған сайын жақыпдата түседі. Ха- лыққа қарсы әрбір шайқас ашынған және шайқасқа ліығуға даяр жүмысшылар санын көбейте береді, не- гұрлым тәжірибелі, жақсы қаруланған, неғұрлым батыл кдмылдайтын басшылар шығарады. Басшылар ңандай жоспар бойынша ңимыл жасауға тырысуы керек, бұл туралы біз мүнан бүрын өз пікірімізді айтңанбыз. Рево- люцияшыл берік ұйымның сөзсіз қажөттігін біз мұнан бұрын талай атап көрсеткенбіз. Бірақ 7 май оқиғасы сияқты оқиғалар жөнінде төмендегілерді де естен шьь гармау керек.
Ңазіргі заманғы әскерге қарсы көшеде күрес жүргізу мүмкін емес, ондай күреске үміт артуга болмайды деген создер соңғы кезде көп айтылып жүр; мұндай сөздерді осіресе «сыншыл» ақылгөйлер көп айтады, бұлар бур- жуазиялық оңымыстьільщтьщ ескі-ңұсңысын риясыз ғьь лымның жаңа ңорытындылары деп көрсетіп келді, мұ- пымен бірге олар Энгельстің неміс социал-демократта- рьшың уақытша тактикасы жайында ғана айтқан, онда да ескертулер жасап айтқан сөздерін бұрмалап келді10. Бүл сөздердің бәрі мүлде қисынсыз екенін біз тіпті же- ко шайқастың мысалынан да көріп отырмыз. Көшедө күрес жүргізуге болады, күресушілердщ жағдайы үміт- сіз емес, егер бір заводтың адамдарымен ғана шайқас-« ігай, онан көппен шайқасуға тура келсе, үкіметтің жағ- дайы үмітсіз. 7 майдағы шайқаста жұмысшылардың тас- тап басқа қаруы болмады, ал қала бастығының тыйым салуы, әрине, жұмысшылардың келер жолы басқа да қарумен құралдануына бөгет бола алмайды ғой. Жұмыс- ііівтлар даярланбаған еді, олар не бары 3’72 мың адам болды, бірақ соның өзінде де олар бірнеше жүз салт ат- ты садшыға, жандармдарға, городовойлар мен жаяу әс- корге тойтарыс бере білді. Еске түсіріңіздерші, Шлис- сольбург трактысы бойындағы 63-номерлі бір үйдің өзі- по шабуыл жасау полицияға оңай соңты ма! 11 Ойлап ңараңыздаршы, екі-үш аула мен үйді емес, Пөтөрбургтің түтас жұмысшы кварталдарын «жумысшылардан та-


20
В. И. ЛЕНИН
зарту» оңай болар ма екен! Іс батыл күреске ұласқанда астананың үйлері мен аулаларын тек жұмысшылардав ғана емес, 4 марттағы жауыздық қырғынды 12 ұмытпа- ған, полициялық үкіметпен ымыраға келмеген, одан тек жасқанып қалған және өз күшіне әлі сенбейтін адам- дардың бәрінен «тазартуға» да тура келмес пе екен.
Жолдастар! 7 майда олтірілген және жараланған бар- лық адамдардың аты-жөнін біліп алуға тырысыңыздар. Астананың барлық жұмысшылары оларды құрметпен еске түсіріп, халық бостандығы үшін полициялық үкі- метке қарсы жаңа батыл күреске даярлансын!
«Искра» Л® 5, июнъ, 1901 эіс.
«Искра» газетгнгц текстг бойынгиа басылып отыр


21
ҚҰПИЯ ДОКУМЕНТ
«Заряда» 13 басылған Виттенің жазбасыпа оқушылар- дың назарып аударамыз; бұл жазба Штутгарттағы Дитцтіц ңолында бар. Зсмствосыз губернияларда зем- стволарды епгізу туралы бұрыпғы ііикі істер министрі Горемыкин ұсыпғаи жобаға қарсы бағытталған бұл «Жазба» біздің билеп-тостеуіпілсріміздщ асқаи сұғанаң- тығып бұлтақсыз әшкерелейтіп докумепт ретінде қы- зықты. Біз бұл ғажап документ туралы, сопдай-ақ оған Р. Н. С. мырза жазғаи алғы сөз туралы да газетіміздің ец таяудағы номерінде егжей-тегжейлі әңгімелеп бер- мекшіміз. Авторыпың орыс жұмысшы қозғалысының саяси маңызын түсінетініи көрсеткенімен, бұл алғы соз басқа жағынан түгелдей біздіц либералдарға тән саяси ой-пікірдің әдеттегі шалалығын аңғартады.
«гіскра» № 5, июнъ, 1901 ж.
«Ііскра» газетінщ тексті бойынгиа Оасъілып отъір


23
ЗЕМСТВОНЫ ҚУУШЫЛАР МЕН ЛИБЕРАЛИЗМНІҢ АННИБАЛДАРЫ «
1901 ж. июнъОе жазылғап
ІНрінші рет 1901 ж.
ІҺчііШрьЬе «Заря» журналынъщ 11 -іһиомерінве бас.ылған Цол цойган: Т. П.
Журнал тексті бсйынша басъілъіп отыр, ол мына жинаътыц текстімен салыстыръслған: Вл. Илъин. <(12 жъіл ішгнде», 1907


[25
№ 2-3
Декабрь 1901-го г.
ЗАРЯ
Соціаль-демовратическій научно-политическій журналъ. Издается при ближайшемъ участіи Г. В. Плеханова, В. И. Засуличъ и П. Б. Аксельрода.
Цйна 3 руб.
Dis
Heft 2-3
Dezember 1901
Stuttgart
J. Н. W. Dietz Nachf. (G. ш. 1>. Н.)
1901
В, И. Лениннің «Земствоны қуупіылар мен либерализм- іііп, Аннибалдары» деген еңбегі, «Аграрлық мәселе және «Маркстің сыншылары»» деген еңбегінің алгашқы төрт тпрпуы (««Сынпіы» мырзалардың аграрлық мәселе жө- іііпдогі пікірлері» деген таңырьшпеп басылган) жэне «Іпікі жағдайға піолу» деген еңбегі басылған «Заря» журналының 1901 жылғы 2—3-номерінің муңабасы


27
Егер орыс шаруасы туралы ол көбінесе өзінің кедей- лігін мойындауымен кедей делінген болса, орыс тоғы- шары немесө орыс азаматтығын қабылдауіпы туралы айтқанда, ол азаматтық праволар жағынан кедей бола отырып, әсіресе өзінің правосыздығын мойыпдауымен кедей деуге болады. Мужиктің өзінің титығына жеткев ңайыршылық жағдайыиа еті өліп кеткені, оның себеп- терін, онан құтылудың мүмкіндіктерін ойламастан тір- шілік қүруға дағдыланып кеткені сияқты, орыс тоғыша- рының да үкіметтің өктемдігіне әбден еті өліп кеткен, бұл өктемдік мұнан әрі дө ңала бере ме, мұнымен ңатар тозығы жеткен саяси құрылыстың тамырын кеузеп жат- цан ңұбылыстар болып жатқан жоң па деп ойламастан тіршілік құруға дағдыланып кеткен. Осы саяси сана- сыздық пен марғаулыққа кәдімгі «құпия документтер» оте-мөте жақсы «дауа» * болып табылады, өйткені бұл документтер әншейін бір бұзақы баскесерлер немесе үкіметтің қас жаулары ғана емес, үкімет мүшелерінщ оздері де, оның ішінде министрлер мен патша да, басқа- рудың самодержавиелік формасының орныңсыздығын мойындап, өздерін мүлдем ңанағаттандырмайтын жағ- дайларын жақсартудың әр түрлі амалдарын іздестірөті- п іп көрсетеді. Виттепің жазбасы осындай документтер- го жатады, ол шет аймацтарда земство мскемелерін дұ-
"■ Мен, әлбетте, баспасөз шығармалары ретіндегі «дауалар» туралы ічіпа айтып отырмып, ал бұл бірдеи-бір жәпе ерекіпе «күіпті ліипалы» днуа емес.


28
В. И. ЛЕНИН
ру мәселесі жайында ішкі істер министрі Горемыкин- мен шекісіп қалғаннан кейін земствоға қарсы айыптау актісін * жазып, өзінің көрегендігі мен самодержавиеге шын берілгендігін ерекше көрсетпек болды.
Земствоны ол самодержавиемен сыйыспайды, озінің сипаты жағынан конституциялық нәрсе, оныц өмір сү- руі қоғам мен үкімет өкілдері арасында егестер және қақтығыстар туғызбай қоймайды деп айыптайды. Айып- тау актісі өте (біршама) кең және әжептәуір өңделген материал негізінде жасалған, ал енді осы айыптау акті- сі саяси іс (оның үстіне едәуір ерекше іс) жайында бо- лып отырғандықтан, бір кезде біздің газеттерде басыл- ған саяси процестердің айыптау актілерін ңаншалықты қызығып, қаншалықты құмартып оқыса, оны да жұрт соншалықты қызығып, сопшалықты құмартып оқиты- нына сенуге болады.
I
Біздің земствомыз конституциялық нәрсе деген пікір фактілер арқылы растала ма, ал егер расталатын болса, қандай дәрежеде жәпе қай мағынада расталады екен, соны қарап көрейік.
Бұл мәселеде земствоны енгізу заманының маңызы орасан зор. Крепостниктік правоның күйреуі тарихи ірі өзгеріс болды, бұл өзгеріс таптар арасындағы қайшьь лықтарды бүркемелеген полициялық пердепі де жырт- пай қоймады. Мейліпше топтасқан, оте білімді және са- яси биліккс неғұрлым дағдылапған тап — дворяндар — уәкілетті мекемелер құру арқылы самодержавиелік өкіметті тежеуге тырысатынын барынша айқын көрсет- ті. Виттопің жазбасында бұл факт жайында ескертілуі өте-мөте сабақ боларлық нәрсе. «Жалпы дворяндық «өкілдіктің» қажеттігі туралы, «жоғарғы окіметке кеңес беру үшін орыс елінің өзінің сайлаулы адамдар ұстауға праволы» болуы туралы мәлімдемелер дворяндардың * «Самодержавие мен земство. Финанс министрі С. 10. Виттенің құ- пия жазбасы, алғы сөзі мен ескертуін жазған Р. Н. C.» «Заря» басып шығарды. Stuttgart, Verlag von J. H. W. Dietz Nacht. (ІПтутгарт, И. Г. B. Дптцтің мұрагерлері басып шығарган. Ред.) 1901. XLIV және 212 беттер.


ЗЕМСТВОНЫ ҢУУПІЫЛАР МЕН...
29
1859—1860 жылдардағы жиналыстарында-ақ жасалып жүрді». «Тіпті «конституция» * деген сөз де аитылып жүрді». «Шаруалар ісі жоніндегі кейбір губерниялық комитеттер де, редакциялық комиссияларға шақырыл- ғап комитет мүшелері де жұртшылықты басқару ісіне қатыстыруға шақыру қажеттігін көрсетіп жүрді. Ники- тенко 1859 жылы өзінің ікүнделігіне «депутаттар конс- титуцияға ашьгқтан-ашыіқ ұмтылып отыр» деп жазды».
«1861 жылдың 19 февралындағы Ереже жарияланғаннан ке- йін, самодержавиеден күткен бұл үміт толық жүзеге асудан әлдеқайда алыс жатқандығы апықталған козде, опың үстіпе әкімшіліктің өзінен неғұрлым «ңызыл» эломенттер (Н. Милю- тин сияқты) бұл Ережеиі орындаудап шеттетілген кезде, «өкіл- дікті» қуаттайтын қозғалыстың ауызбірлігі күшейе түсті. Дво- ряндардың 1862 жылғы көптегеп жиналыстарыпда епғізілгеп үсыныстардан және Новгородта, Тулада, Смолепскіде, Москвада, ТІетербургте, Твсрьдо болғап бұл жииалыстар қабылдагаи хат- тардан осы ауызбірлік ацғарылды. Бұл хаттардың сц тамашасы Москванікі болды, онда жергілікті жсрдід озіи озі басңаруы, сот істеріпің жарйя жүргізілуі, шаруалардың жері міпдетті түр- де сатылып алынуы, бюджеттің жарияланып отыруьт, баспасоз бостандығы, реформалардың сындарлы жобасьш әзірлеу үшіи барлыд таптардан Москвада Земство думасын шақыру сұралды. Тверь дворяндарының 2 февральдағы қаулылары мен хаты бә- рінен дө батыл жазылған, онда бірсыпыра азаматтық жәие эко- номикалық реформалар (мәселеп, сословиелердің праволарьш теңгеру, шаруалар жерінің міндетті түрде сатып алынуы) жасау және «алға қойылған, бірақ 19 февральдағы Ережеде шешілме- ген мәсөлелерді қанағаттанарлық дәрежеде шешудің бірден-бір жолы ретінде, бүкіл орыс еліттің сайлаулы окілдоріті шақыру» ** керек доп корсетілді.
Тверь хатьтп жазуға мұрыпдық болғапдардтяц экімпіілік жә- іто сот жольтмеп жазалаттуьтпа қарамастап *** — доігді одатт әрі * Драгоманов. «Росспядағы земстволық лпбера лттзм», 4-бет. Жазба- ныц авторы Внтте мырза, басқа бір жерлеріиде Драгомаповқа сілтеме жасағанымен, онан кошіріп алып отырғанын айтпайды (мысалы, «Жазбаның» 36—37-беттерін жоғарыда аталған мақаланың 55—56-бет- терімен салыстырыңыз).
** Драгоманов, 5. «Жазбаныц» қысқаша баяпдалгап нұсқасы, 64-бет, онда Драгомановқа смес, Драгоманов үзінділер келтірген «Колокол- дың» 15 126-номеріне және 1862 ж. 15 июньдегі «Bevue des deux Mondes»-ке 16 сілтеме жасалған.
*** Айтңандайын. Жуырда (осы жылы, яғии 1901 жылы 19 апрельде) Тверь губерниясындағы өзінің туған имениесінде, осы хатты жазуға мұрындық болғандардың бірі Николай Александрович Бакуниті — атақ- ты М. А. Бакуниннің інісі — қайтыс болды. Н. А. озіпің інісі Алек- сеймен және басқа келістірушілермен бірге 1862 жылғы хатқа қол қой- ды. Бұл хат,— дейді Н. А. Бакунпн туралы маңаланың авторы біздің бір газетте,— оған ңол қойғандарды үкіметтің жазасына үшьтратты. ІІетропавл қамалында бір жыл қамауда отырғаннан кейін тұтқыидар


30
В. И. ЛЕНИН
Драгоманов,— (айтпаңшы, хаттың тура өзі үшін емес, бітістіру- ші төрешілердің коллөктивті түрде қызмөттен шығуып батыл дәлелдегені үшін) дворяндардың 1862 жылғы және 1863 жыл- дың басындағы әр түрлі жиналыстарында осы рухтагы мәлім- дөмөлер болып жүрді, мұнымен бірге ол жиналыстарда жергі- лікті жердің өзін озі басңаруы жөніндегі жобалар да жасалды.
Бұл кездс «әр тектілер» арасында да осындай конституция- лың ңозғалыс жүріп жатты, «Великорусс» (1861 жылғы августан ноябрьге дейін; опың басылымдарына Обручев, т. б. сияқты офицерлер ңатысты), «Земство думасы» (1862), «Жер жәпе ерік» (1862—1863 жылдар) сияқты азды-көпті революцияшыл астыр- тын ңоғамдар дұрылды, прокламациялар шығарылды... «Велико- русс» тұсында, көп адамдардың айтуынша, 1862 жылы августа Россияның 1000 жылдығын мерекелеу алдында патшаға тапсы- рылуға тиісті хаттың жобасы да шығарылған». Хаттьтң бұл жо- басында, оның бер жағында, былай делінген: «Тақсыр, Россия- ның конституциясын жасату үшін біздің орыс елі астаналары- ның біріне, Москваға немесе Петербургке, орыс ұлтының өкілдерін шақыруға рақым етіңіз...» *
Епер біз тағы да «Жас Роіссия» ирошшмациясыи 18, то- лып жатңан «саяси» қылмыстылардың (Обручев, Ми- хайлов, т. б.) түтқынға алынып, аса қатал жазаланға- нын, осының бәрі Чернышевскийдің заңсыз, жала жабу жолымен каторгаға кесілуіне әкеп соққанын еске түсір- сек, онда земство реформасын тудырған қоғамдық жағ- дай бізге айқын болады. «Земство мекемелерінің саяси оймеп құрылғаны күмәнсыз», ел билеупіі топтар қоғам- ның либералдың, конституцияшылдық ииетімеп «сапас- қаны күмәнсыз» дегенде Виттеніц «Жазбасы» шындық- тың жартысъш ғана айтып отыр. «Жазба» авторыныц барлық жерде байқатып келген қоғамдық құбылыстарға немқұрайды, чиновниктік көзқарасы мұнан да аңғары- лып отыр, революциялъіі'} қозғалысты елемеуінен, рево- люцияшыл «партияпың» тегеурінен цорташғанда үкімет қолданғап сұрапыл жазалау шараларын бүркемелеуінен көрініп отыр. Рас, 60-жылдардың бас кезіндегі револю- босатылды, олардың ішінде Н. А. мен оныц інісі Алексейге кешірім жасалмады (олар кешірім сұрағап өтінішке к,ол қоймады), сол себепті оларға бүдан былай ңарай қогамдық қызмет атқаруға рұқсат етілме- ді. Мұнан кейін Н. А еш уақытта қогамдык, қызметке қатыспады, қа- тысуы да мүмкін емес еді... Біздің үкімет ең «ұлы реформалар» ке- зінде де, ашықтан-ашық әрекет жасаған дворян-ттомещиктерге міне осындай жаза қолдапды! 1862 жылы, поляк көтерілісіяе 17 дейіп, тіпті Катков бүкіл россиялық Земство жпинын шақыруды үсьтнгап кездіц озіиде де осылай болган.
* Салыстырмцыз: .В. Бурцевтіц «Жүз жылдасьт», 39-бет.


ЗЕМСТВОНЫ ҚУУПТЬТЛЛР МЕН...
31
цияшыл «партия» және оның тегеуріні туралы сөз ету біздің қазіргі көзқарасыммз тұрғысынан ерсі көрінеді. Қырық жылдық тарихи тәжірибе біздің нені революция- лық қозғалыс жәпе революциялық тегеурін деп атауға болады деген мәселеге қоятын талабымызды мықтап кү- шейтті. Бірақ ол кезде Нпколайдьщ отыз жылдық тәр- тібіпоп кейіп оқиғалардыц одан аргы барысын ешкім болжап біле алмағапып, үкіметтіц қарсыласуының іс жүзіндегі күшін, халық ызасының іс жүзіндегі күшін ешкім шамалай алмағанын ұмытпау керек. Европада демократиялық қозғалыстың жандаиуы, Польшадағы толқу, Финляндиядағы наразылық, бүкіл баспасөздің, барлық дворяндардың саяси реформаларды талап етуі, бүкіл Россияда «Колоколдыц» таралуы, Черпышевский- дің цензурадап отетіп мақалаларымеп де нағыз револю- ционерлерді тәрбиелей білгеп құдіретті уағызы, прокла- мациялардың пайда болуы, шаруалардыц бас көтеруі, шаруаларды тірідей тонайтын «Ережепі» 25 оларға «екіпіц біріпде»* әскердіц күшімен, қап тогіспси қабыл- ♦ Л. Пантелеев. «60-жылдар туралы есте қалгандардан», «Дацқты
орында» 19 деген жинақтыц 315-беті. Бүл кішкене мақалада 18G1—-18G2 жылдардағы революциялық толқу жәііе полицнялық реакцпя туралы
өте қызық бірсыгіыра фактілер жипаңталган... «18G2 жылдыц басыпа қарай қоғамдық атмосфера оте-моте шиеленіскеп еді; болмашы жаг- дайдың өзі өмірдің барысын не ол жаққа, не бұл жаққа кілт бұрып жібере аларлықтай болатын. 1862 жылы майда Петербургте болған өрттер міне осындай роль атқарды». Өрт 16 майда басталды, әсіресе
22 және 23 майда ұлғайды бұл соңғы күні бес жерде өрт болды, 28 майда Апраксин ауласы отқа оранды, оиыц төңірегінде көп жер жа- ііып кетті. Халық арасында студенттерді өрт салып жүр деп айыптай бастады, ал газеттер бүл лақаптарды қайталап жатты. Бүкіл қазіргі цүрылысқа қарсы қапды күрес жариялаған, бүл жолда қандай амал ңолдапса да, орынды деп бі^ген «Жас Россия» прокламациясы қаса- қана орт салушылар туралы лақапты растайтын айғақ дсп танылды. «28 маидан кейін іле-шала Петербургте согыс жагдайы тәрізді тэртіп жарияланды». Арнаулы комитет құрылып, оғаи астананы қорғауға
тотеише шаралар қолдану тапсырылды. Қала үш учаскеге бөлінді, учаскелерді өскери губернаторлар басқарды. Өрт салу туралы ісгерді қарайтын әскери-дала соты құрылды. «Современник» 20 пен «Русскос Слово» 21 8 айға тоқтатылды, Аксаковтыц «День» 22 газеті жабылды, баспасөз туралы қатаң уақытша ереже (12 майда-ақ, ягни өрт бастал- ганға дейін бекітілген. Демек, Пантелеев мырзаның пікірінше болмай, «омірдіц барысын» өртсіз де реакция жағына кілт бүрған), баспаха- наларды бақылау туралы ереже жарияланды, саяси айып тағылып көп адам (Чернышевский, Н. Серно-Соловьевич, Рымаренко, т. б.) тұтқын- га алынды, жексенбілік мектептер мен халықтық оқу үйлері жабылды, С.-Петербургте көпшілік алдында лекция оқуға рұксат алу қиында- тылды, Әдебиет қоры23 жанындағы 2-бөлім жабылды, тіпті ІПахмат клубы24 да жабылды.
Тергеу комиссиясы өрт пен саясат арасынан ешқандай байлапыс таба алмады. Комиссия мүшесі Столбовский Пантелеев мырзага «ко-


32
В. И. ЛЕНИН
дауға мэжбур етуге тура келуі, дворяпдардың бітістіру- ші төрешілердің26 мундай «Ережені» қолданудан кол- лективті түрде бас тартулары, студенттердің тәртіпке бағынбауы — осындай жағдайда ең сақ, парасатты сая- сатшы революциялык, дүмпудің өзін әбден ықтимал, шаруалар көтерілісін өте елеулі қауіп деп тануға тиіс еді. Бір жағынан, сарай маңындағы сұрқиялардың, қаи сорғыш чиновниктер армиясының толық октемдігі мен жауапсыздығын қалай да сақтап қалуды, екішпі жағы- нан, қанаушы таптардың оңбаған өкілдерін қолдауды озінің ең зор міндеті деп тапыған самодержавиелік үкі- мет,— мұндай үкімет жеке адамдарды, зорлық пеи қа- наудың саналы, табапды жауларын (яғни, «революция- шыл партияның» «жетекшілерін») рақымсыздықпен қырып-жоюдан, наразы көпшілікті қорқытудан, болма- шы жеңілдікпен алдарқатудан басца ештеңе істей алма- ды. «¥лы азаттықты» топастықпен немесе екіжүзділік- пен дәріптеуден гөрі үндемеуді артық көргендерге — каторга; үкіметтің либерализміне мәз-майрам болып, прогресс заманыпа шаттаиғандарға — реформалар (самодержавие мен цанаушы таптарта зиянсыз рефор- малар) берді.
Билеп-төстеуші топтың барлық мүшелері немесе ең болмағанда тіпті бірнеше мүшесі бұл әдейі орайластьь рылған полициялық-реакциялық тактиканы айқын тү- сінді және оны жүйелі түрде қолдануды көздеді деп айтқалы отырғанымыз жоқ. Бұл топтың жекелеген мү- шелері, әрине, өздерінің ой-өрісінің тарлығынан тұтас алғанда бұл тактика жөнінде ойланып жатпай, «либера- лизмге» аңқаулықпен сүйсініп, оның полициялық жа- мылғысын байқамаған болуы мүмкін. Бірақ жалпы жә- не тұтас алғанда, билеп-төстеушілердің коллективтік тәжірибесі мен коллективтік ақыл-ойы оларды бұл так- тиканы үздіксіз ңолдануға мәжбүр еткені күмәнсыз. Ақ- сүйектер мен сановниктердің көпшілігі ұзақ уақыт бойы миссияда өзінің басты-басты жалған қуәларды әшкерелегенін. олар, сірә, полиция агенттерінің қолшоқпарлары болғанын» айтты (325—326). Сөйтіп, өрт салушы-студенттер деген лауапты полиция таратцан деп ойлауға толық дәлел бар. Революционерлер мен наразылық білдіруші- лерге жала жабу үшін хальщтың надандығын сүрқиялықпен пайдала- ну, демек, «ұлы реформалар заманының» ең қызу кезінде де кең ңол- данылған.


ЗЕМСТВОНЫ ҚУУПТЬТЛАТ» МЕН...
33
Николайдьщ ңызметінде болып, полициялық өнерді үй- ренгені, былайша айтқанда, отынан да, суынан да, қыс- пағынан да өтіп, әбден ысылғаны тегіп кеткен жоқ. Олар монархтардың біресе либерализмді қуаттаған бо- лып, біресе Радищевтердің жендеттері болғанын, сөйтіп шынымен берілгендерге Аракчеевтерді «айтаңтап» сал- ғанын олар ұмытқан жоқ; 1825 жылғы 14 декабрь 27 олардың есінде, 1848—1849 жылдарда орыс үкіметі Европа жандармериясыпың қапдай қызметін атқарса,28 олар да сондай қызмет атқарды. Самодержавиенің тари- хи тәжірибесі үкіметті қорқыту, азғыпдату тактикасыи қолдануға мәжбүр етіп қапа қоймай, оныц үстіпе коііте- ген тәуелсіз либералдарды да үкіметке осы тактиканы ұсынуға итермеледі. Осы соңғы пікірдің дұрыстығына Кошел<ев пен Кавелиннің мына пайымдаулары дәлел. «Конституция, самодержавие және Земство думасы» де- ген ікітапшаісында (Лейпциг, 1862 ж.) А. Кошелев іюпс- титуцияға царсы шығып, кеңесші Земство думасын қуаттайды және өзіне қарсы мынадай пікір айтылуын болжап біледі:
«Земство думасын шаңыру дегеніміз Россияны революцияға бастау, яғни бізде Etats £ёпёгаих-тың * қайталануьтна бастау, өйткені бұлар Конвентке айналған болатып және өзінің әреке- тін 1792 жылғы оқиғалармен, проскрипцияларымен, гильотипа- сымен, noyades **, т. б. аяқтаған болатын». «Жоқ! мырзалар,— дейді жауабында Кошелев,— революцияға жол ашушы, өріс даярлаушы, сіздердің ойлағандарыңыздай, Земство думасын ша- цыру емес; ңайта жәие дұрысында оны туғызатын үкіметтің бір адым ілгері басса, бір адым кері кететін жалтаң, бір-біріие қай- шы істері, орындалмайтын бұйрықтары мен заңдары, ой меп сөзге салатып бұғауы; сословиелер мен жеке адамдардың іс-әре- кеттерін полицияның (жария түрде және ең жаманы жасырын) бақылауы, кейбір адамдарды болмашы істер үшіи кудалау, ңа- зынаны талан-таражға салу, ңаржыны шамадан тыс көп, орыи- сыз жұмсау және наградтар, мөмлекет адамдарының ңабілетсіз- дігі, олардьщ Россияны жатсынып, оқшау ңалуы, т. т. және т. с. Әскери ұрып-соғу жазасы, абақтыға салу, жер аудару көи жылдық езгіден енді ғана көзі ашылған елде (тағы да өздеріңіз тілайтындай мағынада) революцияға әкеліп соғуы әбден мүм- кііг: өйткені жаңа жарадан гөрі ушыққан жара жаяға өте кат- ты батадьг. Бірац қауіптенбеңіздер: сіздердің ойлағандарыңыз- — Бас штаттар. Ред.
** — жаппай суға батыру. Ред.


34
B. И. ЛЕНИН
дай, журналистердің және басқа жазушылардың Францияда жа- саған революциясы бізде болмайды. Сондай-ақ кісі өлтіруді өз мақсаттарьша жетудің қүралы деп танитын қызу ңанды, ұр да жың адамдар қоғамыпың да Россияда ңұрылмайтыныпа (бұған кепіл болу қиын болса да) сепеміз. Бірақ жіктелудің әсерімен земстволық, қалалық жэне цұпия полицияга байқатпай туатьш шаруалар мен мещапдар арасыидағы келісім, оларга жас және ересөк адамдардың, «Великоруссты», «Жас Россияны», т. б. тпьь ғарушылар меп жақтаушылардың қосылуы анағұрлым ьтқти- мал, апағұрлым қауіпті. Барлығып да құртатын, заң алдыидағы теңдікті емес, заңға қарсы теңдікті (қандай теңдесі жоқ либе- рализм! Біз, әлбетте, теңдікті қуаттаймыз, біраң заңға — теңдік- ті бұзатын заңға — царсы емес теңдікті қуаттаймызі), хальщ- тьщ, тарихи қауымды емес, оның азғындаған ұрпағын, кейбір мемлекет пысықсымақтары соншама қорқатын ақылға сүйенген өкіметті емес, олардың оздері соншама ынтамен қолдаиатып, дорекі күшке сүйенген окіметті уагыздайтып мұндай келісім — бізде осыпдай келісім болуы әбден мүмкін деймін, ал бұл ке- лісім үкіметке қарсы ұстамды, игі ойлы, дербес оппозицияға қарағапда, біздіц бюрократтар соншама жек коретін және ба- рынша қысып, тұншықтыруға тырысатын оппозициядан әлде- қайда і^ауіпті болуы мүмкін. Ішкі, жасырын, аты жоң баспасөз- дің партиясы сан жағынан аз және әлсіз деп ойламаңыздар, ол партияның тамырлары мен бұтақтарын қолға түсірдік деп сана- маңыздар; жоқ! жастардың білімін арттыруына тыйым салумен, түрлі тептектікті мемлекеттік қылмысқа теңеумен, әр қилы ұсаң қудалаумен, бақылаумен сіздер бұл партияның күшін он есе арттырдыңыздар, опы бүкіл имиерияға таратып, көбепттБ ңіздер. Мұндай келісімпен дүмпу туғап кезде біздіц мемлекет- тік адамдарымьтз қандай шаралар ңолданбақ? — Әскери күшті ме? Бірақ оғап сене қоюға болар ма екен?» (49—51-беттөр).
Бұл тиреданың лепіріме сөздерінен: «үр да жық адам- дарды» және «шаруалар мен мещандар арасындағы ке- лісімнің» жақтаушыларын қырып-жою, «игі ойлы ұс- тамды оппозицияны» аз-маз жеңілдіктермен қанағат- тандыру және іріту тактикасы айқын көрініп отырған жоқ па? Бірақ үкімет Кошелев мырзалар ойлағандағы- дан гөрі ақылдырақ, ептірек болып шықты, сойтіп «ке- ңесші» Земство думасын шақырудың орнына болмашы жеңілдіктер жасап құтылды.
Ал К. Д. Кавелиннің 1862 жылы 6 августа Герценге жазған жеке хаты мынау: «...Россиядан келіп жатқан хабарлар, меніңше, оншама жаман емес. Тұтқынға алынған Николай емес, Александр Соловьевич. Тұтқын- ға алу мені таңдандырмайды, шынымды айтсам, ол ма-


ЗЕМСТВОНЫ ҚУУШЬІЛАР МЕГІ...
35
ған өрескел көрінбейді. Революцияшыл партия үкіметті құлату үшін қандай құрал цолданса да орынды деп есептейді, ал үкімет барлың құралымен қорғануда. Оң- баған Николайдьщ тұсындағы тұтқынға алу меи жер аударудың жөні бір басқа болды. Жұрт озінің пікірі, сеиімі, ұстаған діні, сөзі үшін өліп кетіп жатты. Меи үкіметтің орнында сенің озіцнің болуыцды тілер едім, сонда мен сеніц өзіңе қарсы жасырып да, жария да әре- көт жасаған партияларға ве істегеиіцді көрер едім. Меп Чернышевскийді жақсы көрем, тіпті оте жақсы корем, бірақ ондай brouillon» (сотқар, қазымыр, сыйысуға болмайтын, іріткі салып жүретін адамды), «мұндай әдепсіз, менмен адамды ешңашан көрген емеспін. Жоқ- қа бола, түкке тұрмайтын іске бола өлу! Өрттердің про- кламацияларға байланысты болғаныпа қазір ешбір кү- мән жоқ»'*. Профессорлық-итаршылық терең ойлылық- тың үлгісымағы міпе осы! Бәріпе осы революциоперлер кінәлы, олар тым өркөкіректігінен лепірген либералдар- ды масқаралауға дейін барады, олар өте-мөте қызбалы- ғынан астыртын жолмен де, жария түрде де үкіметке қарсы жұмыс жүргізеді, олар мейлінше әдепсіздігінен Петропавл қамалына отырғызылады. Мұпдай адамдар- ды, егер өкімет билігі қолында болса, либсрал профес- сор, ол да, «барлық құралдарды» қолданып, жазалағаи болар еді.
II
Сонымен, земстволық реформа ңоғамдық бас көтеру мен революциялық тегеурін толқыны самодержавислік үкіметтен жеңіп алған жеңілдіктердің бірі болды. Біз «Жазбаның» баяндалуыи толықтырып, түзету үшіп бұл тегеурінді сипаттауға мейлінше егжей-егжейлі тоқтал- дьщ, өйткені ол «Жазбаның» бюрократ авторы осы же- цілдікті тудырған күресті бүркемелеп көрсетті. Бірақ бүл жеңілдіктің жартыкеш, жасқаншақтық сипаты «Жазбаның» өзінде де едәуір айқын суреттелгсн:
* К. Д. Кавелиннің және И. G Тургеневтің А. И. Герт^енмен жазыс- к,ап хаттарының Драгоманов бастырып шығарған немісше аудармасы- иан алдық: Bibliothek russischer Denkwürdigkeiten, herausgegeben von Th. Schiemann, Bd. 4, S. 65—66. Stuttgart, 4894 (T. Шиман бастырып шыгаратын Орыс әдебиеті мүраларыиың кітапхапасьт, 4-том, 65—66-бет- т<‘Р, ПІтутгарт, 1894. PedJ.


36
В. И. ЛЕНИН
«Алғашқы кезде, земстволың реформаға жаңа ғана кіріскен кезде, уәкілетті мекемелер * ңұру жолында алғашқы адым жа- сау көздслгені күмәнсыз; бірақ кейіннен, граф Ланской мен Н. А. Милютиннің орнына граф Валуев отырган кезде, «ымы- раласу» рухында, «жұмсақтық жәнө жалтару» рухында қимыл- дау ниеті өте-мөте айқын көрінді, мұпы бұрынғы ішкі істср мипистрінің өзі де теріске шығарған жоң. Сол кезде ол: «Үкімет не көздейтінін өзі де анықтаған жоң» деген болатын. Ңысңасы, амал не, мемлекет адамдары өтө жиі қайталайтын және әр- дайым жұрттың бәрі үшіп теріс нәтиже беретін әрекет — қара- ма-ңарсы екі пікір арасында жалтара қимылдауға, либералдық ниетті қанағаттандыра отырып, қазіргі тәртіпті сақтауға әрекет жасалды...»
Бұл жерде мына «амал не» деген екіжүзділік тіпті күлкілі! Полициялық үкімет цолданбай отыра алмайтын тактиканы, фабрика инспекциясы туралы заңдарды, жұ- мыс күнін қысқарту туралы заңды (1897 ж. 2 июнь) шығарғанда қолданған, генерал Вапповскийдің «қоғам- ға» 29 жарамсақтануы арқылы қазірде де (1901 ж.) қол- даньш отырған тактиканы сол үкіметтің миииотрі бұл жерде кездейсоқтық деп корсетеді.
«Бір жағынан, земстволың мекемелөр туралы ережеге түсЕ ніктеме жазбада: жобаланып отырған заң жергілікті жердің өзін озі басқаруы негіздерін мүмкіндігінше толың және дәйекті түрде дамытуды көздейді, «земстволық басқарма дегеніміз сол баяғы мемлекеттік өкіметтің ерекше органы ғана» делінді... Іпг кі істер министрлігінің сол кездегі органы «Сөверная Почта» өзі- нің мақалаларында ңұрылатын мекемелер уәкілетті мекемелер- дің мектебі болатынын өте айңын аңғартты.
Екіпші жағынан... земствольтң мекемелер түсіпіктеме жазба- да жскс қогамдар меи жай адамдар бағынатын иегізде жалпы заңдарға бағыиатыи жеко жәпе қоғамдъщ мекемелер деп ата- лады...
1864 жьтлғы Ереже қаулыларының өзі де, сол сияқты, әсіресе іпікі істор министрлігінің земстволық мекемелер жөніндегі ке~ йінгі шараларының бәрі де земстволың мекемелердің «дербесті- гіиен» өте-мөте қауіптенгеидікті, бұл мекемелердің тиісінше өркспдеуіпе жол беруден қорыққандықты, муныц неге әкеп соцтыратынын толыу тусінгендікті мейліпше айқын көрсетеді», (Барлың жердо курсив біздікі.)... «Земстволық реформаны аяң- * Леруа-Больенің сөзіне сүйеніп айтып отырған «Жазбаның» авторы әдеттегі бюрократтық бөспеге салынып кетіп отырғаны «күмэнсыз». Ланскойдың да, Милютиннің де іпын мөнінде ешқандай айқын мақса- ты болмағаны «күмәнсыз», ал Милютиннің жалтарма сөздерін («прин- ципінде конституцияны жақтайды, бірақ оны енгізетін кез жеткен жоқ деп есептейді») «алғашқы адым» деп тану — кісі күлерлік іс.


ЗЕМСТВОНЬІ ҢУУШЫЛАР МЕН...
37
тап шығуына тура келген адамдар бұл реформаны, түсініктеме жазбада айтылғанындай, «земстволық мекемелердің құрылуына байланысты әр турлі сословиелерде туған, іске аспайтын уміт пен ерікті ниетке шек қою» үшін журтшылыц пікірінің ыцғайы,- на көиьуді көздеп ңана жүргізді; мұнымен бірге бұл адамдар оны (? реформаны?) айқын түсініп, земствоныц тиісінше да- муына. жол бермеуге, оган жеке сипат беруге, оның міидеттері- тіе шек қоюға, т. б. тырысты. Алғашқы адым соңғы адым емес деген уәдемен либөралдарды алдарқата отырьтп, земстволыц ме- кемелерге іс жүзіпде тәуелсіз билік беру ңажет деп немесе, дұ- рысырағы, либералдың бағытты жақтаушылардың осы айтқан- дарып қайталай отырып, граф Валуев 1864 жылғъі Ережені жасаған кездіц өзінде бул билікке шек гуойып, земстволыу ме- немелерге ңатац әкімшілік бацылау орнатуға тырысты...
Бөлгілі бір басшы пікірге пегізделмеген, ңарама-ңарсы екі ба- гытты ымыраға келтіруші болғаи земстволың мекемелер 1864 жылғы Ереже бойынша жасалған формасында іске кірісе бао тағанда, өздерінің негізі болған өзін өзі басқарудың негізгі идея- сына да, оларды беталды өзіне тіркей салған, оның үстіне ре- формаланбай және тұрмыстың жаңа жағдайына бейімделмей қала берген әкімшілік құрылысына да сай келмейтін болып ніықты. 1864 жылғы Ереже үйлеспейтін нәрселерді үйлестіруге, сөйтіп земстволық өзін өзі басңаруды жақтаушыларды да, оған қарсы шығушыларды да ңанағаттандыруға тырысты. Земство- лыц өзін өзі басцаруды жацтаушъіларға өзін өзі басцарудыц сыртңы пішінін, көрсетіп, келешекке уміт арту усынъілды, ал оған, царсы шығушылардыц тілегіне сай земствольі}} мекемелер-* <)іц міндеттері өте-мөте созалаццы белгіленді».
Өздерінің ңайсыбір әріптесін аяқтан шалып, өзіпің терең ойлылығын көрсетпек болғанда біздің министрлер- дің кейде абайсыздан небір тапқыр сөздер айтатыны бар-ау, жайсаң жанды орыс тоғышарларының бәріне, «ұлы» реформалар алдында бас июшілердің бәріне поли- циялық данасымақтықтың: «алғашқы адым соңғы адым рмес деген уәдемен либералдарды алдарқату», оларға «сыртқы пішінін көрсетіп, келешекке үміт артуды ұсы- н.у»,— деген ұлы осиеттерін алтын рамкамен қоршап, оздерінің тұсына іліп қойғаны қандай пайдалы болар <‘ді! Генерал Ванновскийдің «шын жүректен жасаған қамқорлығы» туралы әрбір газет мақаласын немесе за- меткасын оқығанда бұл өсиеттерді еске түсіріп отыру, эгіресе қазіргі уақытта пайдалы болар еді.
(х)нымсп, әуел бастан-ақ земствоның маңдайына орьтстың мемлекет басқару арбасының бесішпі доңғала- гы, бюрократия өзінің күдіретіне нұқсан келтірмейтін


38
В. И. ЛЕНИН
болған соң, хальщтан сайланған депутаттардың ролі жа- лаң практикадан, чиновниктер белгілеген міндеттөрді жай орындап қана отырудан әрі аспайтын болған соң руцсат еткен доңғалағы болу жазылды. Зөмстволардьщ өздерінііц атңарушы органдары болмады, олар полиция арқылы жұмыс істеуге тиісті болды, земстволардың бір- бірімен байланысы болмады, земстволар бірден-ак, әкім- шілік орындарының бақылауына берілді. Сөйтіп, ез ба- сына зиянсыз осындай жеңілдік жасады да, үкімет зем- ствоны енгізген күннің ертеңінде-ақ оған үнемі ңысым жасап, шек ңоюға кірісті: ңұдіретті чиновниктер тобы барлық сословиелөрдөн сайланған өкілдермен сыйыса алмады жәнө оларды барынша кудалай бастады. Бұл қудалау туралы мәліметтердің жиынтығы, тольщ емес- тігі көзге ұрып тұрса да, «Жазбаның» өте қызың бір бө- лімі болып табылады.
Либералдар 60-жылдардың бас кезіндегі революция- лық ңозғалыс жөнінде қандай қорңак.тьщ, қандай пара- сатсыздық істегенін біз көрдіқ. «Мещандардың және шаруалардың «Великоруссты» жаңтаушылармен келісі- мін» қолдаудың орнына, олар бұл «келісімнен» қорың- ты, сөйтіп үкіметті цорқытпақ болды. Үкімет қудала- ған демократиялық қозғалыстыд жетекшілерін ңорғау- ға үмтылудың орнына, олар екіжүзділікпен бойын аулақ салып, үкіметті ақтамақ болды. Сөйтіп, олар бұл даурықпа сөзуарлығы мен масңара дәрменсіздіктен шыққан сатқьшдық саясаты үшін сазайын тартты. Тек мылжыңдап қана қоймай, бостандық үшін куресе де бі- летін адамдарды жазалағаннан кейін, либералдарды «бастыңтардьщ рұңсатымен» отырған болмашы, екінші дәрежелі позицияларынаін да ығыстырып шығарува үкі- мет өз күшінің жететіндігін сезінді. «Мещандар мен шаруалардьщ» революционерлермен «келісімі» елеулі ңауіп больш тұрғанда ішкі істер министрлігінің езі де «уәкілөтті мекемелер мектебі» туралы міңгірледі, ал «әдепсіз және мен-мөн» даурыңпалар мен «сотқарлар» шеттетілгеннен кейін «шәкірттерді» бет-жүзі шімірік- пей қыспақңа алды. Әрі-сәрі дәуір басталды: земство өз праволарыньщ кеңейтілуін өтінеді, ал земствоныд пра- воларын үсті-үстіне тартъіп ала береді, оньщ өтініште-


ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЫЛАР МЕН...
39
ріне «әкелік» аңыл айтып жауап береді. Бірак, мұны ең болмағанда «Жазбада» келтірілген тарихи даталардың өздөрі-ақ айтсын.
1866 жылы 12 октябрьде ішкі істер министрлігінің нүсқау хаты земство ңызметшілерін үкімет мекемелері- пө толық бағынышты етті. 1866 жылы 21 ноябрьде зем- стволардың сауда, өнеркәсіп орындарына алым-салық салу праволарына шөк ңойылған заң шықты. 1867 жы- лы Пөтербургтің земство жиналысында бұл заң қатты сыналады, осы заңда көтерілген мәселелерді «орталық әкімшілік пен земствоның күш біріктіріп, бір мезгілдө еңбек етіи» талқылауын үкіметтен өтінуге (граф А. П. Шуваловтың ұсынысы бойышпа) шөшім қабылда- пады. Бұл өтінішке үкімет Петербургтің земстволық ме- кемелерін жабумен, ңысым көрсетумен жауап береді: G.-Петербург земство басқармасының председателі Кру- зе Оренбургке жер аударылды, граф Шувалов Парижге жіберілді, сенатор Любощинский орнынан түсуге мәж- бүр етілді. Ішкі істер министрлігінің органы «Северная Почта» 30 жариялаған мақалада былай делінген: «мұн- дай қатал жазалау шарасын ңолдануға мынандай себеіь тер болды: земство жиналыстары да өз мәжілістерінің ашылуынан бастап-ак, заң бойынша әрекет еткен жоқ» (қандай заң бойынша? онда заңды бұзупіыларды не се- бепті сот жолымен кудаламады? шаппіаң, әділетті, ңа- йырымды сот жаңа ғана енгізіліп еді ғой?), «сөйтіп, өз- деріне сеніп тапсырылған жергілікті земство-шаруашы- лың мүдделеріне іс жүзінде і^амңорлық ету үшін патша агзам тарапынан өздеріне сыйға тартылған праволарды пайдаланып, басқа губерниялардың земство жипалыс- тарын қуаттаудыц орнына» (яғни, сөзге келмей бағы- пьш, чиновниктердің «ыңғайына» көшіп отырудың ор- ньша) «үнемі істің жайын бұрмалап түсіндіріп, заңдар- дьг теріс ұғындырып, укіметке сенбеу және онъг ііурметтемеу сезімін цоздыруға тырысатынын көрсетті». Мүпдай ғибраттан кейін, «1866 жылғы 21 ноябрьдегі вші; барлық жерде күшті наразылык, туғыза тұрса да, коп адамдар оны жиналыстарда земстволарды жоюмен тті, иәрсе дей тұрса да, басқа земстволардың Петербург шшствосын ңолдамағанына» таңдануға болмайды.


40
В. И. ЛЕНИН
1866 жылғы 16 декабрьде сенаттың «түсіндіруі» шық- ты, онда губернаторларға, егер ол өзі — губернатор — с-енімсіз деп таныса, земство жиналысы сайлаған адам- ның қандайын болса да бекітпеуге право берді. 1867 жылы 4 майда сенаттың басқа бір түсіндіруі шықты: мұнда земство ұйғарымдарын барлық басқа губерния- ларға білдіру заңға қайшы, өйткені земство мекемелері жергілікті істерді басқаруға тиіс делінген. 1867 жылғы 13 июньде Мемлекеттік советтің патшаның өзі бекіткен ұйғарымы болды, мұнда земстволық, ңалалық және сос- ловиелік қоғамдық жиналыстарда қабылданған қаулы- ларды, мәжілістер туралы есептерді, мәжілістердегі жарыс сөздерді, т. т. жергілікті губерниялың басшылар- дың рұқсатынсыз бастырып шығаруға тыйым салынды. Сонан соң, осы заңның өзінде земство жиналыстары ііредссдательдеріпің билігі күшейтілді, оларға жиналыс- тарды жабуға право берілді және оларға заңға қайшы мәселелер талқылауға қойылатып жиналыстарды жабу міндеттеліп, бұл орындалмаса, жазаға тартъілатын бол- ды. Бұл шараға жұртшылық өте наразы болды және оны земствоның жұмысына мықтап шек қойғандық деп санады. «Жаңа заң,— деп жазды Никитенко өзінің күн- делігінде,— земствоның қол-аяғын бірдея матағанын жұрттың бәрі біледі, бұл заң бойынша, жиналыстардың председательдері мен губарнаторлар земствоға шексіз дерлік билік жүргізетіи болды». 1868 жылғы 8 октябрь- дегі нұсқау хат земство басқармаларының есептеріи бастырудың өзін де губернаторлардың рұқсатыиа тәуел- ді етіп қойды, земстволардың өзара қарым-қатынасын шектеді. Земстволарды халық ағарту жүмысына іс жү- зінде жетекшілік етуден шеттету көзделіп, 1869 жылы халық училищелерінің инспекторлары тағайындалды. 1869 жылы 19 септябрьде Министрлөр комитетіпің пат- шапың озі бскіткен ережесі «земстволық мекемелер оз- дерініц құрамы жағынап да, негізгі бастамалары жағы- нан да үкімет орындары емес» деп мойындайды. 1870 жылғы 4 июльдегі заң мен 1870 жылғы 22 октябрьдегі нұсқау хат земство қызметшілерінің губернаторларға тәуелдідіігін нығайтып, күшейте түседі. 1871 жылы ха- лық училищелерінің инспекторларына берілген нұсқау


ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЬІЛАР МЕН...
41
оларға сенімсіз деп танылған мұғалімдерді қызметтен шығаруға, училище кеңесінің қандай да болса шешімін тоңтатып, істі қамңоршылардың шешуіне жіберуге ерік береді. 1873 жылғы 25 декабрьде II Александр халық ағарту министрінің атына жіберген жоғары дәрежелі жолдамасында цамцоршылардыц бацылауы жеткіліксіз болса, халық мектебі «халыцты адамгеріилліктен азды- ратъш цуралға» айналдырылуы мүмкін. екенін, «цазір- діц өзінде осытан бірсыігыра әрекет жасалғаны байуа- лып отыртанъш» айтып, мұнан қауіптенетінін білдірді және дворяндардың жетекшілеріне бұл іске қолма-ңол ңатысып, бұл мектептердің өнегелі әсерінің қамтамасыз етілуіне мүмкіндік жасауға бұйырады. Мұнан кейін 1874 жылы халық училищелері туралы жаңа Ереже шығады, мұнда мектептерді меңгеру билігін түгелдей халық учи- лищелері директорларыиың қолына береді. Егер земство окілдерінің қатысуымен заңды қайта қарау туралы оті- нішті (Ңазан земствосының 1874 жылғы өтініші) шы- пымен наразылық деп атауға болса, земство «наразы- лық білдіреді». Өтініш, әрине, қабылданбайды. Т. т. жә- не т. с.
III
Ішкі істер министрлігі ашқан «уәкілетті мекемелер мектебінде» россиялық азаматтарға үйретілген ғылым- ііыц бірінші сабағы осындай болды. Бақытымызға қа- рай, 60-жылдардағы конституциялық мәлімдемелер жо- пінде: «Есуастықты тастап, іске кірісетін уақыт жетті, ал іс қазір земстволық мекемелерде, басқа ешқайда да емес» * деп жазғап саяси шәкіртсымақтардан басқа Рос- сияда мұндай «әдептілікке» қапағаттанбаған, халық арасында революциялық уағыз таратқан «сотқарлар» да болды. Олар шын мәнінде революциялық емес теорияиың туын көтергеніне қарамастан, бұлардың уа- ғызы білімді жастардың қалың топтары арасында қалай дегенмен наразылық пен ңарсылық сезімін оятты. Са- * Москва дворяндарының «бүкіл мемлекетке ортаң мұң-мұңтажцы кеңесу үшін орыс елі адамдарының жалпы жиналысын піақыру» ту- ралы өтініші жөнінде Кавелиннің 1865 жылы туысқандарына жазган хаты.


42
ß. И. ЛЕНИН
яси күресті теріске шығаратын утопиялық теория бол- уына ңарамастан, қозғалыс аз ғана батырлар тобының үкіметпен тайсалмастан шайқасуына, саяс-и бостандық жолындағы күреске әкеліп соқты. Осы күрестің арқа- сында, тек соның арқасында ғана істің жайы тағы да озгеріп, үкімет амалсыздан тағы да бір жеңілдік жасау- ға мәжбүр болды, ал либералдық қоғам өзінің саяси дәр- менсіздігін, күрескерлерді ңолдауға және үкіметке шындап ңысым жасауға шамасы келмейтінін тағы да дәлелдеді. Земствоның конституциялық ниеті айқын кө- рінді, бірақ мұнысы дәрменсіз «шабыт» болып шықты. Земстволық либерализмнің өзі саяси жағынан едәуір алға басса да, мұның өзі осылай болып шықты. Әсіресе оның астыртын партия ұйымдастыру және өзінің саяси органын шығармақ болған әрекеті тамаша еді. Земство түскен «тайғақ жолды» (98-бет) сипаттау үшін Витте- нің «Жазбасында» астыртын жарық көрген бірнеше шы- ғармалардың (Кеннанның, Драгомановтың, Тихомиров- тыц) мәліметтері келтіріледі. 70-жылдардың аяқ шенінде земство либералдарының бірнеше съезі өткізіл- ді. Либералідар і«әсіре революцияшыл партияның бү- ліншілік әрекетін ең болмағанда уақытша тоқтатуға ша- ра қолданбақ» болды, «өйткені земство либералдары егер терроршылар ңорқыту, күш жұмсау жолымен үкіметті ызаландырып, мазасын ала берсе, онда бейбіт жолмен ештеңеге қол жетпейтініне сенді» (99-бет). Сонымен, күрес өрісін кеңейтудің, қоғамның азды-көпті қалың тобы болып, жеке революционерлерді қолдаудың, қан- дай да болса жалпы тегеурін корсетуді (демонстрация жасау, земстволардың міндетті шығындарды төлеуден бастартуы, т. б. формасында) ұйымдастырудың орпыпа либералдар тағы да бәз-баяғы «әдептіліктен» бастайды: үкіметті «ызаландырмаңдар»! тілектеріңізге «бейбіт жолмен» жетіңдер дейді, ал бұл бейбіт жол өзініц бей- шаралығын 60-жылдары соншалық айқын корсеткеи бо- латын! * Революционерлер соғыс қимылдарын тоқтату- * Драгоманов былай деп дұрьтс айтқан: «Шынына келгенде Россия- дағы либерализмнің толық «бейбіт әдістері» болуы да мүмкін емес, өйткені жоғары басқарманы өзгерту туралы қандай да болса мәлімде- ме жасауға бізде заңдар тыйым салган. Земство либералдары мұндай тыйым салуды батыл түрде баса-көктеп, ең болмағанда осынысы ар-


ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЫЛАР МЕН...
43
дың немесе кідіртудің қандайына болса да бармағаны түсінікті. Сонан кейін земствошылар «оппозицияшыл элементтер лигасын» құрды, бұл кейіннен «Земство ода- ғы және өзін озі басқару қоғамына» немесе «Земство одағыиа» айпалды. Земство одағының программасы: 1) соз жәпе баспасоз бостапдығын; 2) адамның жеке басыпа кепілдікті және 3) құрылтай жиналысының ша- қырылуын талап етті. Галицияда астыртын кітапшалар шығару әрекеті іске асиады (Австрия полициясы қол- жазбаларды да қолға түсірді, оларды бастырмақ болған адамдарды да тұтқынға алды), мұнан соң Женевада Драгомановтыц (Киев унпверситетінің бұрынғы профес- соры) редакциясымеп піығып тұрғап «Волыюе Слово»31 1881 жылғы августап бастан «Земство одағының» орга- ны болды. «Сайып келгенде,— деп жазды 1888 жылы Драгомановтың өзі,—... «Вольное Слово» түрінде земст- во органын шығару тәжірибесін ойдағыдай болды деп тануға болмайды, өйткені, басқасып айтпағанның өзін- де, земство материалдары редакцияға тек 1882 жылдың аяғынан бастап дұрыс түсе бастады, ал 1883 жылы майда оиың шығуы тоқтатылды» (жоғарыда аталған шы- гарма, 40-бет). Либералдар органыпың сәтсіздікке ұшы- рауы либералдық қозғалыстыц әлсіздігінің табиғи пәти- жесі болды. 1878 жылы 20 ноябрьде II Александр Мос- квада сословиелердің окілдеріне арнап сөз сөйледі, ол сөзіпде олар «адасып жүрген жастарды сенімсіз адамдар тартпақ болатын қауіпті жолдан қайтаруға көмект^седі» деп сенім білдірді. Мүнаи кейін «Правительственный Вестникте» 32 де (1878 ж., № 186) жұртшылықты кө- мокке шақырғап үпдеу жарттялапды. Бұғаи жауап ре- тіиде бес земствопың жииалысы (Харьков, Полтава, Чернигов, Самара және Тверь земстволары) Земство жііынып шақыру қажет окендігі туралы мәлімдеме жа- сады. «Егер ішкі істер министрлігі»,— деп жазады «Жазбаның» авторы Витте, баспасөзде үшеуі ғана тұ- тас жарық көрген осы земство хаттарының мазмұнын к,і.ілы үкімет алдында да, терроршылар алдында да өз күіпін көрсетуге тиіс еді. Земство либералдары мұндай күш көрсетпегендіктен, оларға мүпсыз да бар биліктен ада болған земстволық мекемелерді де жоюға үкіметтің нпеттенгенін көруге тура келді» (ікоғарьтда аталған шыгар- ма, 41—42).


44
В. И. ЛЕНИН
толың баяндай келіп,— «мұндай мәлімдемелерге жол бермеуге дер кезіндө шаралар ңолданбаған болса, Зем- ство жиынын шаңыру туралы земство мәлімдемелері мұнан әлдеқайда көп болар еді деп те ойлауға болады: губерниялық земство жиналыстарында председательдік етуші дворяндар жетекшілеріне жиналыстарда мұндай хаттардың оңылуына да жол берілмесін деп бұйырылып, нұсқау хат Ж0лданды. Кейбір жерлерде земство мүше- лері тұтңынға алынып, жер аударылды, ал Черниговта мәжіліс залына тіпті жандармдар кіріп, залдағыларды күшпеи куып шыңты» (104).
Либералдың журналдар мен газеттер бұл қозғалысты қолдады, «Москваның 25 әйгілі азаматының» Лорис-Ме- ликовңа жолдаван петициясында земство өкілдерінің тәуелсіз жиналысын шақыру кереқ деп көрсетілді және бұл жиналысты ұлт басңару ісіне ңатыстыру ұсыныл- ды33. Ал Лорис-Меликовты ішкі істер министрі етіп тағайындау арңылы үкімет, сірэ, жеңілдік жасаған бол- ды. Бірак, шынында да, сірэ, жеңілдік жасаған болса ке- рек, өйткені ешқандай батыл қадам жасалмаваны бы- лай тұрсын, тіпті епщандай тыңғылықты, бұрмалауға келмейтін мәлімдемелер’ де болған жоң. Лорис-Мөликов Петербургтегі мерзімді басылымдардың редакторларын шақырып алып, оларға «программаны» баяндады: ха- лықтың тілегін, мұқтажын, т. т. білу, земствоға, т. т. заңды праволарды пайдалануға мүмкіндік беру (либе- ралдық программа земстволардың өздерінің заң бойын- ша үнемі шектеліп отырған «праволарына» кепілдік береді!) және т. б. «Жазбаның» авторы былай деп жа- зады:
«Онымен әңгімелескендер арқылы — олардың өзі осы үшін шаңырылып еді — министрдің программасы бүкіл Россияға жарияланды. Шын мәнісінде ол тұжырымды уәде берген жоң. Әркім-ақ онан нені болса да оқи ала- тын, яғни бәрін оқи алатын немесе түк те оңи алмайтын. Сол кездегі астыртын листоктардың біреуінің бүл про- грамма туралы: онда бұлаңдаған «түлкі құйрығы» да, саңылдаған «қасңырдың азуы» да бар деп бейнелеп айтқаны өзінше дүрыс еді (сөзсіз «кім көрінгенше» өмес, тек «өзінше» ғана дүрыс па?) 34. Программаны


ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЫЛАР МЕН...
45
басиасөз өкілдеріне хабарлай отырып, граф олардан «өздерінің буалдыр циялдарымен қоғамдық ойды кур бекерге абыржытьш, азапңа салмауды» ңатты талап ет- кендіктен де программа мен оның авторы жөнінде осы- лай деу әбден түсінікті». Біраң либерал земствошылар астыртын листоктың бұл шындытна құлаң қоймай, бұ- лаңдаған «түлкі құйрығын» сенім білдіруге болатын «жаңа бағытқа» балады. «Земство үкіметке сөнді, тілек- тес болды»,—- деп Виттенің «Жазбасы» «Россияның ңа- зіргі жағдайы туралы земство жиналыстарының шкірі» деген құпия кітапшаның сөздерін қайталайды,— «алыс~ қа ұмтылудаң, оған шамадан тыс өтініштер қоюдан қорңып қалған тәрізді». Өз пікірлерін еркін айтатын земство жаңтастарыиа тән мойьшдау мынадай: Земство одағы 1880 жылғы съезіиде «қалай да бір палата болу және жалпыға бірдей дауыс беру шартымен орталық халық өкілдігіне жетуіміз керек» деп шешкені сол еді,— енді сол жетуіміз керек деген шешім <<алысі$а ум,- тылмау», екі ұшты және ешқаидай берері жоқ мәлімде- мелерге «сену, тілектес болу». тактикасымен жүзеге асы- рылмаң! Земствошылар әлдецандай кешірімсіз аңқау- лықпен: петиция тапсыру дегеніміз мақсатца «жету» деп ойлады,— сондықтан да петициялар «земстволардан үсті-үстіне жауды». 1881 жылы 28 январьда Лорис-Ме- ликов «ак, патша тарапынан» көрсетілген заң жобала- рын жасау үшін земстволардың сайлаулы адамдарынан комиссия — тек кеңесші дауысты комиссия — ңұру ту- ралы патшаға тағзым еткең баяндама тапсырды. II Александр тағайындаған Арнаулы Кеңес бұл шараны маңұлдады, Кеңестің қорытындысын 1881 жылғы 17 февральда патша бекітті, ол Лорис-Меликов үсынған үкімет хабарыньщ текстін де мақұлдады.
«Тек бірыңғай кеңесші комиссияның құрылуы,-^ дей- ді. «Жазбаньщ» авторы Витте,— әлі конституцияны жа- гамағаны күмәнсыз ёді». Бірақ, дейді автор, мүның. ө.зі іюнституцияға ңарай, басқа еш нәрсөге де емес, алға басқан (60-жылдардағы реформадан кейінгі) адым бол- ічшьш теріске шығаруға бола қояр ма екен. Осылай дей коліп, автор Лорис-Меликовтьщ баяндамасы жөнінде II. Алекісандр: «Бұл Etats generaux 35 қой»... «Біздерге 3 5-том


46
В. И. ЛЕНИН
XVI Людовик тұсындағы нотабльдер жиналысы сияқты бір нәрсені үсынып отыр ғой» 36 деп айтыпты деген шетел баспасөзінің хабарын қайталайды.
Біздің өз тарапымыздаи айта кетеріміз: Лорнс-Мели- ковтың .жобасын жүзеге асыру белгілі бір. жағдайда конституцияға қарай аттаған адым болар еді, бірақ он~ дай болмауы да мүмкін еді: істің бәрі қайсысының ба- сым болуына — революциялың партия мен либералдық ңоғамның ңысымы басым бола ма нёмесе самодержавие- ні қасарыса жақтаушылардың өте-мөте күдіретті, топ- таскдн, қандай күралды болса да талғамай қолданатын партиясының қарсы әрекеті басым бола ма деген мәсе- леге байланысты еді. Егер не болар еді дегөнді былай қойып, не^болғанын айтсаң, онда үкімет сөзсіз солцыл- дацтъіц көрсетті деуімізге тура келеді. Біреулер либера- лизмге қарсы батыл күресуді куаттады, екіншілері же- ңілдік жасауды қостады. Бірақ — мүның ерекше маңы- зы бар — осы айңын белгіленген программасы болмаған, пысьщсымаң бюрократтар дәрежесінөн аса алмаған осы соңғылары да солқылдақтық жасады.
«Граф Лорис-Меликов,— дейді «Жазбаның» авторы Витте,— іске тура қараудап дорыдқандай, өзінің программасын мейлію ше дәл. белгілеуден корыққан тәрізді, мұньщ орньша — рас, бас- қа бағытта — бұрынғы жалтақ саясатты, земство мекемелері жөнінде кезіиде граф Валуев ңабылдаған саясатты, жүргізе берді.
Сол кездегі жария баспасөзде де дұрыс ескертілгені сияқты, Лорис-Меликов мәлімдөгөн программаныд өзінде түрлаусыздыд күшті болды. Бұл тұрлаусыздың графтың онан кейінгі іс-әре- кеттері мен сөздерінің бәрінен көрінеді. Ол, бір жағынан, само державие «халыдтан алыстаған», «ңоғамның қолдауын негізгі күш деп қарайды...», жобаланған реформаны «түбегейлі иәрсе деп ңарамай, оны алғапщы адым деп біледі», т. б. дейді. Соньь мен біргө, екішпі жағынан, граф баспасөз өкілдеріне «...қоғам-г да пайда болған үміт буалдыр диялдан басқа түк те емес...» деп мәлімдеді, ал патшаға тағзым еткен баяндамасынДа ол Земство жиыны «өткенге қайтып оралудың қауіпті тәжірибесі...» болар еді, өзі жобалаған шараның самодержавиеге шек қою жөнінде ешңандай маңызы болмайды, өйткені батыстағы конституция-- лық формаларға мұның үш ңайнаса сорпасы қосылмайды деп кесіп айтты. Жалпы, Л. Тихомировтың әділ ескерткеніндей, бұл баяндаманыц өзі формасы жағынан керемет былывдан» (117- бет).


ЗЕМСТВОНЬІ ҢУУШЬІЛАР МЕН...
47
Ал бостандык, жолындағы курескерлерге көзңарасы жағынан «жүрек диктатурасының» 37 осы атышулы ба- тыры Лорис-Меликов «қаталдықты бұрын-соңды болып көрмеген дәрежеге, басылып шыққан листок қалтасы- нан табылғаны үшін 17 жастағы баланы өлім жазасына кесу фактілеріне дейін жеткізді. Лорис-Меликов наси- хат жүргізгені үшін азап шеккен адамдардың халін на- шарлату үшін Сибирьдің ең ңиыр түкпірлерін де естен шығармады» (В. Засулич, «Социаль-Дёмократ» 38, № 1, 84-бет). Үкімет осындай табансыз болып отырғанда, те- геурінді күрес жүргізуге қабілетті күштщ ғана консти- туцияға'ңолы жетуі мүмкін болатый, ал мұндай күш болмады: революционерлер 1 мартпен 39 тынды, жұмыс- шы табы ішінде кең қозғалыс та, берік ұйым да болма- ды, либералдың ңоғам бүл жолы да саяси жағынан ке- мелденбегенін көрсетті, сөйтіп бүл қоғам II Александр өлтірілгеннен кейін де өтініш жасаудан әріге бармады. Земстволар мён қалалар өтініш жасады, либералдық баспасөз («Порядок» 40, «Страна» 41, «Голос» 42) өтініпі жасадьі, баяндама жазбалардың либерал авторлары да (маркиз Велепбльский, профессор Чичерип және про- фессор Градовский — Виттенің «Жазбасында» бұлар- дыц баяндамаларыньщ мазмүны Лондонда шыкдан кгташгіаідан алынған *: «Граф Лорис-Міелиіковтың конс- титуциясы», ерғюті орыіс башасөз қорьшың басыльимы. Лондон, 1893 ж.) айрықша ізгі ниетті, түсініксіз әрі көмескі формада өтініш жасады, олар «монархты, өзі айтқан шектен опың өзі де байңамай қалатындай етіп тапқырльщпен өткізіп жіберудің қисынды әрекеттерін» ойлап шығарды. Бұл саңтыңпеп айтылған өтініштер меи ойдан шығарылған айлакерліктің бәрі, әлбетте, револю- циялық күшсіз бос нәрсе болып шықты, сондыңтан да самодержавие партиясы жеціске жетті, жеңгенде 1881 ж. 8 мартта Министрлер советінде көпшіліктің (7 қарсы 5) Лорис-Меликовтың жоібасын жаіугағанъіна қа-
«Жазбаның» авторы, жоғарыда көргеніміздей, -жасырын кітапша- лпрды мейлінше мұқият көигіріп, «астыртын баспасоз бен шетел әде- Гінеті- мәселенің жайына өздерінің көзқарасы тұрғысынан біршама дұ- рыс баға бергенін» (91-бет) мойьтңдайды. «Мемлекет зерттеуші» орыс ічілымының тек кейбір еңделмеген материалы ғана өзінікі болыгі шық- ты, ал Россиядағы саяси мәселелерге негізгі көзқарастардың бәрін ол пстыртын әдебиеттен алуға тиісті болды.
З1"


48
В. И. ЛЕНИН
рамастан жеңді. (Сол кітаишаныц өзінде осылай делін- ген, бірақ оның сөзін мұқият көшірген «Жазбаньщ» ав- торы Витте бұл жерде, неге екені белгісіз, былай деп мәлімдейді: «Бұл — 8 марттағы — кеңесте не болғаны, оның қапдай тоқтамға келгепі оншалықты мәлім емес; ал шетел баспасөзінде шыққан лақаптарға сену сақтық жасамағапдық болар еді», 124.) 1881 жылгы 29 апрель- де самодержавиені орнықтыру және қорғау туралы ма- нифест шықты, Катков мұны «әуеден жауған ңұймақ» деп атады 43.
Шаруалар азат етілгеннен кейін революциялық дүм- пудің толқыны екінші рет тойтарылды, ал мұнан кейін жәнө осы тойтарыстың салдарынан либералдың қозға- лысты екінпіі рет реакция. ауыстырды, орыстың прог- ресшіл қоғахмы бұл үшіи, әрине, қатты қанғырып жоқ- тау айта бастады. Біз жоңтауға әбден машықтаиып ал- ғапбыз: револтоциоперлер үкіметті. жағадап алғанда, біз олардың әдепсіздігіп жәтте менмеидігіи айтып жылай- мыз; үкімет озіне қарсы нағыз қауіпті күштің жоғьш көріп, жалған уәде бергепде, бір қолымеп бергеиіп скіті- ші қолымен қайтып алып жатқаида, біз үкіметтің ба- тылсыздығын айтып жылаймыз; үкімет халық қолда- маған революционерлерді жазалап, олқылықтың орнын толтыруға тырысқанда, жаңа күреске шығу үшін күш жинап жатқанда, біз «идеясыз, мұратсыз өткен уақыт- ты» айтып жылаймыз.
IV
Лорис-Меликов мипистр болған кезең «жүрек дикта- турасының» заманы деп аталды; бұл заман біздің либе- ралдарға, егер үкіметті тізе бүгуге мәжбүр ете алатып елеулі қоғамдық күш болмаса, үкімет мейлінше ауыт- қып, Министрлер советінде копшілік «реформаға қарай жасалғап алғашқы адымды» мақұлдап отырған жағдай- да, бір министрдің, тіпті премьер-министрдің «консти- туционализмінің» өзінен де түк шықпайтынын көрсет- ті. Сондай-ақ, ңызықты бір жағдай — тіпті самодержа- виені нығайту туралы манифест жарияланғаннан кейін III Александр үкіметі де өзінің барльщ тырнақтарьш


ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЬІЛАР МЕН...
49
бірден батырмай, «қоғамды» біраз уақыт ақымақ етіп байңауды қажет деп тапты. «Ақымақ ету» дегепде біз үкіметтің саясатына белгілі бір мииистрдің, сановник- тің және т. с. қайдағы бір маккиавелишілдік жоспа- рын 44 телімек емеспіз. Жалған уәделер бөру, жұртшы- лық пікірінің «ыцғайымеи» маңызды болып көрінетін кейбір шараларды қолдаиу жүйесі қазіргі замапдағы қандай үкіметтің болсын, оиыц ішіпде орыс үкіметініц де тәні мен қанына әбден сіцген дегеппен айнымай қа- тып қалуға болмайды, өйткепі орыс үкіметі де көп ұр- пақтардан бері қарай жұртшылық пікірімен қалай да есептесу қажет екенін мойындады, көп ұрпақтан бері қарай ішкі дипломатия өнеріне әбден жетілген мемле- кет қайраткерлерін тәрбиелеп осірді. Лорис-Меликов- тың орнына тағайындалған ішкі істер министрі граф Игпатьев үкіметтің реакцияға қарай шегіиуіп бүркеме- леугс тиісті осындай дипломат болды. Игпатьев озіиіц барып тұрған демагог, отірікіпі скепіп талай рет көр- сетті, сол себепті «Жазбапыц» авторы Витте оітыц ми- ішстр болғап ксзеңін «самодержавиелік гіатіиа билеген жергілікті озін өзі басқару орпын құрудың сәтсіз әре- кеті» деп атап, барынша «полициялық қайырымдылық» корсетіп отыр. Рас, сол кезде И. С. Аксаков дәл осындай «формула» ұсынған болатын, жұртты алдарқату үшін үкімет оны пайдалана қойды, жергілікті өзін өзі басқа- ру мен конституция арасында байлапыс болу қажетті- гін бүге-шігесше дейін дәлелдеуге тырысқап Катков опы дәріптей түсті. Бірақ пожіциялық үкіметтің белгілі тактикасын (өзінің табиғатына ңарай өзіне тән болуы қажет тактикасын) сол кезде белгілі бір саяси көзқа- растың басымдылығынан болды деп тусіндіру көз ал- дындағыдан басқаға көзі жетпегендік болар еді.
Иғнатьев нұсқау шығарып, үкімет «ақ патоіаиыц пұс- ңауларын орындау ісіне жергілікті қайраткерлердің қолма-қол қатысуының неғұрлым табысты болуып қам- тамасыз етуге тиісті дұрыс әдістерді белгілеуге шұғыл шаралар қолданады» деп уәде берді. Земстволар бұл «піақыруға» «халық сайлаған адамдардың шақырыл- уыи» (Череповец земствосы мүшесінің жазбасынан; Ки- рпллов земствосы мүшесінің пікірін губернатор бастыру-


50
В. И. ЛЕНИН
ға да рұқсат бермеді) өтінумен жауап берді. Үкімет гу- бернаторларға мұндай өтініштерді «ендігі жерде еске алмауды» ұсынды, «сонымен бірге, сірә, басқа жина- лыстарда мұндай өтініштердің берілмеуіне шаралар қолданылған болса керек». Министрлердің қалауы бо- йынша «кәнігі адамдарды» шақыруға (сатып алутөлем- дерін кеміту туралы, қоныс аударуды тәртіпке салу туралы, жергілікті ел басқару ісінде реформа жасау гу- ралы және т. с. мәселені талқылау үшін) атышулы әре- кет жасалды. «Сарапшы комиссиялардың жұмыстары қоғам ішінде тілектестік туғызған жоқ, ал земстволар тарапынан, алдын ала барлыц шаралар цолданылганы- на царамастан, тіпті тікелей қарсылық туғызды. Он екі земство жиналысы заң шығару ісіне земство адамдары- ның жекелеген жағдайларда және үкіметтің тағайын- дауы бойынша шақырылмай, үнемі және земстволардың сайлауы бойынша шақырылып тұруын сұрап өтініш жасады». Самара земствосында мұндай ұсынысқа пред- седатель тыйым салды, «мұнан кейін жиналыс наразы- лық білдіріп, тарап кетті» (Драгоманов, осы жинақ, 29- бет; «Жазба», 131-бет). Граф Игнатьевтің земствошы- ларды алдап соццаны, мәселен, мынадай фактіден көрініп отыр: «1879 жылғы конституциялық хат жоба- сының авторы, Полтаваның дворяндар жетекшісі Усти- мович мырза өзінің граф Игнатьевтен, үкімет елдің өкілдерія заң шығару жұмысына қатысуға шақырады деген сенімді уәде (sic! •*) алғапын дворяндардың гу- берниялық жиналысында ашық айтты» (Драгоманов, бұл да сонда).
Үкіметтің жаңа бағытқа батыл көшуін Игнатьевтің мұндай әдіс-айламен бүркемелеуі аяқталды, сөйтіп 1882 жылы 30 майда ішкі істер министрі болып тағайындал- ған Д. А. Толстойдың «күрес министрі» деген атақ алуы тегін болмады. Земстволардың қандай болмасын жеке- леген съездер шақыру туралы өтініштерінің өзі де дө- рекілікпен қабылданбай тасталды, тіпті губернатордың земство (Чореповец земствосы) «үнемі оппозицияда бо- лып отыр» деген шағымы бойынша да, баскарманың ор- пына үкімет комиссиясын құрып, басқарманыц мүітіеде- +' — солай’ Рёд.


ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЫЛАР МЕН...
51
рін әкімшілік жолмен жер аударған реттер болды. Кат- ковтың сенімді шәкірті және ізбасары Д. А. Толстой «үкіметке қарсы оппозиция земствоға әбден орнығып алды» деген («Жазбаның» 139-беті: земство реформасы- ның алғашқы жобасынан) негізгі ойға (жоғарыда көр- геніміздей, тарих шынында растаған) сүйеніп, енді ті- келей земство мекемелерінің «реформасын» жасауға бел байлады. Д. А. Толстой земство басқармалары орнына губернаторларға бағыиышты мекеме күруға, земство жиналыстарыиың барлық қаулылары губернатордың бекітуіне жатады деп тануға жоба жасады. Бұл шынын- да да «батыл» реформа болатыи еді, бірақ ең қызығы, Катковтыц бұл шәкірті де, «күрес министрі», «Жазба» авторының өзі айтқандай, «іиікі істер министрлігінің земство мекемелері жөніндегі дағдылы саясатынан ай- нымады. Шын мәнісінде земствоны жоюды көздеген ойын ол өзінің жобасында ашып айтпады; өзін өзі бас- қару пегіздерін дұрыс дамытуды сылтауратып, ол өзін озі басқарудың сыртқы формасын қалдырып, оны ішкі мазмұн атаулыдан жұрдай етпек болды». Бұл мемлекет- тік «бұлаң құйрық» даналық саясат Мемлекеттік советте тағы да толықтырылып, дамытылды, мұның нә- тижесінде 1890 жылғы земство ережесі «земство меке- мелерінің тарихындағы жаңа жартыкеш шара болып шықты. Ол ереже земствоны жоймады, бірақ оның бере- кесін алып, маңызын кетірді; барлық сословиелік негіз- ді де жойған жоқ, бірақ оған сословиелік сипат берді; ... земство мекемелерін шын мәніндегі өкімет органда- рына айналдырған жоқ, ... бірақ губернаторлардың оларға қамқорсынуын ұлғайтты, ... губернатордың қар- сылық білдіру правосын күшейтті». «1890 жылғы 12 июльдегі ереже, оны жасаушының ниетінше, земство мекемелерін жою жолындағы қадам болды, бірақ тіпті де земстволық өзін өзі басқаруды түбегейлі өзгерткендік болмады».
«Жазбада» онан әрі қарай баяндалғанындай, жаңа «жартыкеш шара» үкіметке қарсы оппозицияны жой- мады (реакцияшыл үкіметке қарсы оппозицияны бұл реакцияшылдықты күшейту жолымен жою, әлбетте, мүмкін де болмас еді), тек оның кейбір көріністерін жа-


52
В. И. ЛЕНИИ
сырын көріністерге айналдырды. Оппозиция мыналар- дан көрінді: біріншіден, егер осылай деп айтуға болса, земствоға қарсы кейбір зацдарға тойтарыс берілді жәпе de facto * жүзеге асырылмады; екішпіден, тағы да конс- титуциялық (немесе қалай да конституцпонализмнің псі бар) отініштер жасалуда болды. Мәс-елен, бірінші түрдегі оппозиция земствоиыц дәрігерлік ісін үйымдас- тыруын толық регламенттөуге бағындырғаи 1893 жыл- дың 10 июніндегі заңға тап болды. «Земство мекемелері ішкі істер министрлігіне жұмыла тойтарыс берді, мини- стрлік мұнан шегінді де. Даяр тұрған уставтың іске асырылуып тоңтатуға, зацдарды толық жипап, мүлде қарама-қарсы (яғпи, земстволарға тиімдірек) иегізде жаңа жоба жасау үшін, уставты кідірте тұруға тура келді». Сонымен бір дәрежеде регламенттеу принципіп қолдаиған, салық салу ісінде земствоның праволарыпа қысым келтірген 1893 жылдың 8 июніндегі қозғалмай- тын мүліктерді бағалау жөпіпдегі заңға да тілектестік көрсетілмеді және коп ретте «іс жүзінде тіпті қолда- нылмайды». Земство құрған және халыққа едәуір (әри- не, бюрократиямен салыстырғапда) пайда келтірген дә- рігерлік және статистикалық мекемелердің күші, Петер- бург кеңселеріндс жасалғаи уставтарды іске асырмай тастауға жеткілікті болып шықты.
Екінші түрдегі оппозиция 1894 жылы жаңа земство- дан да көрінді; бұл жылы земстволар II Николайға жол- даған өтініштерінде өзін өзі басқаруды кеңейту жонін- дегі өздерінің талаптарын тағы да мейлінше айқыи білдірді және мағынасыз бос ңиял деген «атышулы» сөздер туғызды.
Земстволардың «саяси тенденциясы» тыйылмады, мү- ныц өзі министр мырзаларды қатты үрейлендірді. «Жаз- баның» авторы Тверь губерпаторының: «либералдың ба- ғыттағы адамдардың ауыз бірлігі күшті тобы» губер- ниялық земстводағы істерді түгелінен өз қолдарыпа алды деген күйінішті шағымыи (оның 1898 ж. есебінен) мысалға келтіреді. «Сол губернатордың 1895 жылғы есе- бінен земство оппозициясымен күрес жергілікті әкімші- * — іііынында, іс жүзінде. Ред.


ЗЕМСТВОНЫ ҚУУШЫЛАР МЕН...
53
лік орындарына ауыр міндет жүктейтіні, земство жина- лыстарында председательдік етуші дворяпдар жетекші- лерінен земство мекемелері қатыспауға тиісті мәселелер туралы ішкі істер министрлігінің құпия жарлықтарын орындау үшін кейде тіпті «азаматтық ерлік» (міне, қа- лай!) талап етілетіні көрінеді». Мұнан әрі губерниялық дворяндар жетекшісі жиналыс алдында өзінің лауазы- мыи уездік (Тверьдегі) жетекшісіне тапсырғаны, Тверь- дегі жетекші Новоторжоктағы жетекшіге тапсырғаны, Новоторжоктағы жетекші ауырып, председательдікті Старицкідегі жетекшіге тапсырғаны туралы әңгіме бо- лады. Сонымен, тіпті дворяндар жетекшілері де поли- циялық міндетті атқарғысы келмей, қашқалақтай бас- тады! «1890 жылғы заң бойынша,— деп қайғырады «Жазбаның» авторы,— земствоға сословиелік сипат бе- рілді, жиналыстарда үкіметтік элемент күшейтілді, гу- берпиялық земство жипалыстарыпа барлық усздік дво- ряпдар жетскшілері, земство бастықтары епгізілді, ал егср оз қасиетінөп айрылғап осындай сословислік-бюро- краттық земство қалай дегенмеп де саясл тетідепцияны әлі де белгілеп отырса, бұл жопіиде ойлапғап жон болар еді»... «Ңарсы әрекет жойылған жоқ: паразылық, күц- кіл, үнсіз оппозиция бар екені күмәнсыз жәие олар бар- льщ сословиелік земство құрығанға дейін бола бермек». Бюрократтық данышпандықтың соңғы сөзі осындай: егер бар биліктен ада болған өкілдік наразылық туғьі- зып отырса, онда өкілдік атаулыны жою — адамның қарапайым логикасы бойынша — осы наразылық пен оппозицияпы онан сайыи күшейтеді. Витте мырза егер ітаразылықтың тіпті бір бүртігін аңғартатын мекемелер- дің біреуін жапса, наразылық жойылады деп ойлайды! Бірақ осьшысы арқылы Витте земствоны жою сияқты қапдай да болса бір батыл шара қолдаиуды ұсьшды деп ойлайсыз ба? Жоқ, тіпті де олай емес. Бөспе соз үшін жалтару саясатын дәріптегенде Виттенің озі сонан бас- қа ештеңе үсътнбайды, самодержавиелік үкімет минист- ріпің кебенегіп тастамаса, ұсыпа да алмайды. Витге «үшінші жол»: бюрократияның үстемдігі де, өзін өзі басқару да емес,— «қоғамдық элемонттердің үкімет ме- кемолеріне қатысуып» «дүрыс ұйымдастыратын» әкім


54
В. И. ЛЕНИН
шілік реформа туралы тіпті түкке тұрғысыз бірдеңе айтқан болады. Мұндай қисынсыз сөзді айту оңай, бірақ ендігі жерде — «кәнігі адамдармен» әр қилы тәжірибе жасағаннан кейін — бұл өтірікпен ешкімді алдай алмаг ды: конституция болмаған жерде «қоғамдық элемент- терді қатыстырудың» қандайы болса да жалған екені, қоғамды (қоғамнан «шақырылғандардың» қайсысын болса да) бюрократияға бағындыру болатыны әбден ай- қын. Ішкі істер министрлігінщ жеке шарасын — шет аймақтарда земство енгізуді — сынай келіп, Витте өзі көтерген жалпы мәселеде ешқандай жаңалық айта алмайды, тек жартыкеш шаралар ңолданатын, өтірік икемге келгенситін, әр түрлі игілікті уәде ететін және ешқандай уәдені орындамайтын бұрынғы тәсілдерді қоздыра түседі. «Ішкі саясаттың бағыты» туралы жал- пы мәселеге келгенде Витте мен Горемыкиннің ниеті бір деп сеніммен атап көрсетуге болмайды, ал олардың арасындағы айтыс бір шайканың ішіндегі өз адамдары- ның айтысы, от басының дауы. Бір жағынан, Витте де «мен земство мекемелерін жоюды да, қазіргі тәртіпті (қандай түрде болса іда қиратуды да ұсынған жозқпын және ұсынып отырғаным да жоқ... қазіргі жағдайда оларды (қазіргі земстволарды) жою туралы сөз бола қояр ма екен» деп мәлімдеуге асығады. Витте, «өз тара- пынан, жергілікті жерлерде күшті үкімет билігін орнат- қаннан кейін земстволарға зор сеніммен қарауға бола- ды деп ойлайды», т. т. Өзін өзі басқаруға қарама-қарсы күшті бюрократтық өкімет құрғаннан кейін (яғни озін өзі басқаруды нашарлатқаннан кейін) оғаи көбірек «сенуге» болады екен. Бұл бәз-баяғы ескі сарып! Витте мырза тек «барлық сословиелік мекемелерден» қорқа- ды, ол «әр түрлі корпорациялардың, қоғамдардың, сос- ловиелердің немесе кәсіподақтардың қызметі жайында тіпті ештеңе айтқан жоқ, оны самодержавиеге қауіпті деп тө есептемеді. Мәселен, «селолың қауымдар» жөнін- де Витте мырза бұл қауымдардың өзінің «енжарлығы» салдарынан самодержавиеге қауіпсіз екеніне тіпті кү- мәнданбайды. «Жер жөніндегі қарым-қатынастың және оған байланысты мүдделердің басым болуы село хал- ңында оны өз тұрғысыпдағы саясат щегіпсн асатың


ЗЕМСТВОНЫ ҚУУІПЬІЛЛР METT...
55
істің бәріне селсоқ қарауға дағдыландыратын рухани ерекшеліктер туғызады... Біздің шаруа жиналыстарда алым-салықты бөлумен,... жер учаскелерін бөлісумөн, т. б. шұғылданады. Мұның үстіне, ол сауатсыз немесе шала сауатты,— бул арада цандай саясат болуы мум- кін?» Көріп отырсыздар, Витте мырза — өте парасатты адам. Сословиелік одақтар жөніиде ол былай деп мәлім- дейді: олардың қауіптілігі жопінде орталың үкімет үшін «олардың мүдделері алалығының едәуір маңызы бар. Осы алалықты пайдалана отырып, үкімет бір сословиө- нің саяси талаптарына қарсы басқа сословиелерден бар- лық уақытта таяныш пен тірек таба алады». Виттенің: «қоғамдық элементтерді үкімет мекемелеріне тәртіппен дұрыс ңатыстыру» «программасы» да полициялық мем- лекеттің халық арасында «алалық» туғызуды көздеген шетсіз-шексіз әрекеттерінің бірі, одан басқа түк те емес.
Екінші жағынан, Витте мырза соншалықты өршелене айтысатын Горемыкин мырзаныц озі де үнемі сол ала- лыоқ -туғызу, іқысым жасау саясатын жүргізеді. Ол (өзі- нің Витте жауап қайтарған жазбасында) земствоға ба- қылау жасау үшін чиновниктердің жаңа лауазымдарын белгілеу керек деп дәлелдейді; ол земство қайраткерле- рінің жай ғана жергілікті съездерін шақыруға да қар- сы; ол 1890 жылғы ережені, земствоны жоюға бастай- тын бұл қадамды жан-тәнін сала қолдайды; ол земство- лардың нарық белгілеу жұмыстары программасына «бір жақты мәселелерді» енгізуінен қорқады, жалпы земство статистикасынан қорқады; ол халық мектебін земство- ііың қолынан алып, үкімет мекемелерінің қарамағына беруді қуаттайды; ол земстволар азық-түлік ісін жүргі- зе алмайды деп дәлелдейді (земство қайраткерлері «апаттың көлемі және егіннің шықпауынан күйзелген халықтың қажеттері туралы асыра түсінік» туғызады— көрдіңіз бе!!); ол «жер иеленуді земство алымдарының шамадан тыс көбейтілуінен ңорғау мақсатымен» зем- ство алымына шек қою ережесін жақтады. Сонымен, Виттенің былай деп мәлімдеуі өте дұрыс: «Ішкі істер министрлігінің земство жөніндегі саясатының бәрі зем- ство органдарын ақырындап, бірақ дамылсыз тамыры- ланқия беруді, олардың маңызын бірте-бірте нашарлата


56
В. И. ЛЕНИН
беруді және бірте-бірте олардың міндөттерін үкімет та- ғайындаған орындардың қарамағына беруді көздейді. Титтей де асырып айтпай-ақ, былай деуге болады: жаз- бада (Горемыкиннің жазбасында) көрсетілген «земство шаруашылығыпың және басқару жұмысының жеке са- лаларын тәртіпке келтіру мақсатымен соңгы кезде қол- данылған шаралар» ойдагыдай аяқталғанда, іс жүзіиде бізде ешқандай өзін өзі басқару болмайды,— земство мекемелерінен іске асарлық ешқандай мазмұны жоқ жалаң идея мен сыртқы қабығы ңалады». Горемыкиппіц саясаты да (Сипягиннің саясаты одан да бетер), Вит- тенің саясаты да, демек, бір нысанаға бастайды, соидық- тан земство жәпо конституциопализм туралы мәселе жайындағы егес, қайталап айтайық, тек от бас-ыиың дауынан басқа түк те емес. Ағайынның азары болса да, безері жоқ. Витте мен Горемыкин мырзалар «күресінің» қорытындысы осындай. Самодержавие мен земство ту- ралы жалпы мәселе жөнінде біздің қорытыпдымызға келетін болсақ, бұл қорытындыны Р. Н. С. * мырзапың алғы сөзін талдауға байланысты көрсеткеніміз қолайлы- рақ.
V
Р. Н. С. мырзаның жазған алғы сөзі көп жағынан қыз- ғылықты. Мұнда Россияны саяси жағынан кайта құру туралы, бұл қайта құрудың алуан түрлі әдістері тура- лы, қайта ңұрылысқа жеткізетін басқа да күштердің маңызы туралы өте көп мәселелер қозғалған. Екінші жағынан, сірә, жалпы алғанда либералдық топтармен, әсіресе земстволық-либералдық топтармен жақын ңаты- наста болған Р. Н. G. мырзаның үні біздің «астыртын» әдебиетіміздің хорындағы жаңа әуен болып отырғанына күмән жоқ. Сондықтан земствоның саяси маңызы тура- лы принципті мәселені анықтау үшін де, либералдарға жақын тұрған топтардың лебімен және... олардыц бағыттарымен демеймін, ниет-құлықтарымен танысу үшін де — бұл алғы созге толығыраң тоқталып оту, бұл жаңалықтың жетістік пемесе жетімсіз жақтарьтн қан- * Бұл бүркеншік атпен Струве мырза кол қойып жүрді. (Автордың 1907 жылғы басылымға ескергуі. Ред.)


ЗЕМСТВОІІЫ ҚУУПТЬТЛЛР іугеті... 57
шалықгы дұрыс, қаншалықты теріс және терістігі недс? екенін апіып алу тіпті тұрарлық нәрсе.
Р. Н. С. мырза козқарасьшың негізгі ерекшелігі мы- нада. Оның мақаласының томенде біз цитат келтірген өте көп жерлерінен корініп отырғанытідай, ол бейбіт жолмен, бірте-бірте, тек жарітя түрдө дамуды жақтай- ды. Екіпші жагыпан, самодержавиеге бүкіл жан-тәпімеп қарсы тұрып, саяси бостаидықты аңсайды. Бірақ само- державиенің самодержавие болуының озі, оның бостан- дыққа қарай бет алғап «дамудыц» цаидайыиа болсын тыйым салып, қудалап отырғаидьіғьшан. Р. Н. С. мыр- заның бүкіл мақаласы осы қайіпылықтап аяқ алъш жүр- гісіз, сойтііг, оныц пікіріп оте тияітақсыз, босац, солқыл- дақ етіп отыр. Самодержавиелік үкімет өзі түсіпеді, жалығады, мәмлеге келеді, т. т. істейді деп жорамалдау немссе ең болмағанда осылай деп ойлау арқылы ғапа копституционализмді самодержавиелік Россияиың тек жария түрде дамуы жөніпдегі ңамқорлықпеп жымдас- тыруға болады. Ал Р. Н. G. мырза шынында да озінің азаматтық наразылығының шыңыпан иағыз дамып-же- тілмегеп либерализмнің осыітдай түрпайы көзқарасытіыц, дәрежесіпе дейіи құлдырап отыр. Бұған мысал мыпау: Р. Н. G. мырза өзі туралы былай дейді: «... біз, Россия- ның осы күнгі саналы адамдары үшін саяси бостандық жолындағы күресті Аинибалдың анты деп білушілер, оны қырқыншы жылдардағы адамдар үшін шаруаларды азат ету күресі қандай қасиетті болса, сондай ңасиетті ант деп білушілер...» және тағы да: «...бізге, самодержа- виемен күресуге «Аннибал аптын» берген адамдарға, күрестің қандай ауыр тиетіні белгілі де», т. т. Жақсы айтылған, күшті айтылғап! Егер мақаланың өпе бойы- на нақ осы бұлжымас, ымырасыз күрес рухы («Анни- бал анты»!) дарыған болса, бұл күшті айтылған создер мақалаға әр беріп тұрар еді. Егер күшті айтылған сөз- дердің жанынан әдейі ымыраластыру мен жұбату әуепі, ымыраластырудың, қандай қиыншылықпен болса да, бейбіт, тек жария түрде даму концепциясып өткізіп жіберу әрекеті бой корсетсе болғаны, мұидай күшті сөз- дердің — олар осьшдай күшті болғаидықтап да — әйте- уір бір жерінен жалған екені сезіліп тұрады. Ал мұндай


әуендер, мұндай әрекеттер, амал не, Р. Н. С. мырзада тіпті жетіп-ақ жатыр. Ол, мәселен, «III Алексапдр тұ- сында II Александрдың реформаларын ат үсті ңайта жасауға қарағанда II Николай патшалың откен кездегі мемлекеттік саясатты адамгершілік және саяс-и түрғы- дан о н а н да бетер (курсив біздікі) қатаң айып- тауға болады» деген ойды егжей-тегжейлі «негіздеуге» тұтас бір жарым бот арнайды. Неліктеи онан да бетер қатаң айыптауға болады? Бақсақ, мұның себебі, III Александр революцияға қарсы, ал II Николай «орыс қо- ғамыныц жария талпыпыстарыиа» қарсы күрескепдік- тен екен, біріишісі — саяси саиалы қоғамдық күштер- мен, екіншісі — «мейлінше бейбіт жәнс екінің біріидо ңапдай да бір айқын саяси пікірсіз әрекет ететін қоғам- дық күштермен» («өздерініц біле тұра істеген мәдепи жұмыстары мемлекеттік құрылысты жегіше жейтінін керек десе дұрыс білмейтіпдермеп») күрескеидіктеп екен. Бұл іс жүзінде тым едәуір дәрежеде дұрыс емес,— бұл туралы төменде әңгіме болады. Бірақ, сонымен қа- тар автордың ой толғауы барысының өзі түсініксіз еке- нін айтпай кетуге болмайды. Ол самодержавиенІ міней- ді, ал екі самодержецтіц біреуін ол бұрынғысынша өзгеріссіз ңалған саясатының сипаты үшін емес, оньщ алдында, «әрине», күшті соққы беруіне лайық «сотқар- лардың» болмағаны (жоқтай-ақ) үшін, демек, қуғын- дауға дәлелдің болмағаны үшіи көбірек мінейді. Сүйік- ті адамдарын шақырудан біздің патша ағзамның қорқа- тын түгі де жоқ, ойткені бұл сүйікті адамдардың бәрі де бейбіт талпыпыстар мен мейлінше жария жұмыстың шеңберінен шығып кететіндей еш нәрсе туралы ешқа- шан да ойлаған емес дегеи шын кулшылық дәлелмен көрер көзге мәмлеге келгені бұл сияқты дәлелді қолда- нудың өзінен-ақ байқалмай ма? Өзінің жазбасында: «Саяси партиялар да, реводіюциялар да жоқ жерде, жо- ғарғы өкіметтің правосына ешкім таласпайтын жерде,— әкімшілікті халыққа немесе қоғамға қарсы қоюға болмайтын сияқты көрінер еді...»* және т. б. деп жазған * 205-бет. Осы бір жерге арнап жазған ескертуінде Р. Н. С. мырза «мұныц өзі тіпті ақылға сыймайды» дейді. Өте дұрыс. Бірақ Р. Н. С. мырза жазған алғы сөздің XI—XII беттеріндегі жоғарыда көрсетілген пайымдаулары нақ сол саздан жасалган жоқ па еді?


ЗЕМСТВОНЬІ ҚУУШЬІЛАР МЕІІ...
59
Витте мырзадан бұл сияқты «ой толғауының барысын» (немесе өтіріктің осындай барысын) байңайтын болсақ, ол бізді таңдапдырмайды. Бізді Чичерин мырзаның осындай пікірі де таңдандырмайды, ол 1881 жылғы 1 марттан кейін граф Милютинге тапсырған жазбасында: «өкімет ең алдымен өзінің қайратын көрсетіп, озінің қіауііп алдыйда туын жьгқиағанын ідәлелдеуі ікерек», «еркін мекемелер бейбіт дамудың, жоғарғы окіметтің озіпің сабырлы инициативасыньщ жемісі болған күнде ғана монархиялық тәртіп олармеп сыйыса алады» деп мәлімдеді және «сайланып қойылатып элемептпен кү- шейтіліп, жаңғыртылғап зац шығаратып органиың» кө- мегімен әрекет ететіи «күшті және либералдық» * өкі- мет құруға кеңес берді. Mine, осы Чичерии мырза тара- пынан да II Николай саясаты барынша мінеуге лайық екені мойындалса, бүл табиғи нәрсе болар еді, өйткені II Николай патшалық еткен тұста бейбіт даму жәпе жо- ғарғы өкіметтің сабырлы инициативасы еркіп мекеме- лердің болуына жеткізе алар еді. Бірақ күресуге Аиии- балдың антын берген адамның аузынан бұл сияқты пі- кірдің шығуы табиғи ма, лайьщты ма?
Іс жүзінде де Р. Н. С. мырзаның айтқапы дұрыс емес. Қазіргі патшалық құруды мұнан бүрынғы патшалық құрумен салыстыра келіп, ол былай дейді: ««Халық еркі» қайраткерлеріне елестеген күшпен жасалмақшы төңкеріс туралы... қазір ешкім шындап ойланбайды». Parlez pour vous, monsieur! Өз атыңыздан ғана айты- цыз! Бұрынғы патшапыц тұсыпдағыға қарағанда, соң- гы патшапыц тұсыпда Россиядағы революциялық қозғалыстың өлмегепдігі, әлсіремегендігі былай тұрсып, қайта жапдапып, еселеп өскепі бізге әбден белгілі. Жә- пе де, егер қозғалысқа қатысушылардың бірде-біреуі күшпеп тоцкеріс жасау туралы шыпдап ойланбағаи болса, ол қапдай «революциялық» қозғалыс болмақ? Жоғарыда келтірілген сөздерде Р. Н. С. мырзаиьщ ай- тып отырғаны жалпы күшпен жасалатын тоңкеріс емес, ерекше «Халық ерікшілдік» төңкеріс, яғни бір мезгілде жасалатын әрі саяси, әрі әлеуметтік төңкеріс, самодер- * Впттепің «Жазбасы», 122—123-беттер. «Граф Лорітс-Мелпковтыц копстптуцпясы», 24-бет.


60
В. И. ЛЕНИН
жавиені құлатуға ғана жеткізіп қоймай, окіметті басып алуға да жеткізетін төңкеріс өді деп бізге қарсы дау айтылуы мүмкін. Мұндай дау айту негізсіз болар еді, өйткені, біріншіден, мұндай самодержавиеге (яғни, «буржуазияға» немесе «қоғамға» емес, самодержавиелік үкіметке) оны тіпті де не ушін құлатуды қалайтыны емес, әйтеуір бір ңүлатуды қалайтыны маңызды. Ал, екіншіден, социал-демократия II Нііколай алдына: не революциялық күрес болсыи, пе самодержавиеден безу болсын деп қандай альтерпатива қойып отырса, III Александрдың патшалық құруыныц ең алғашқы кезін- де өкіметке «Халық еркінің» қайраткерлері де дәл сон- дай альтернатива «ұсынған» болатын. (Ңараңыз: «Ха- лық еркі» Атқару комитетінің 1881 жылғы 10 мартта III Александрге хаты, бұл хатта екі шарт қойылған: 1. саяси қылмыстардың бәріне жаппай кешірім беру және 2. жалпыға бірдей сайлау правосы, баспасоз, соз жәие жииалыс бостапдығы арқылы барлық орыс халқы- ның окілдеріп шақыру.) Иә, күшпеп жасалатып төңке- ріс туралы «шыпдап ойлап» жүргендер жалғыз интел- лигепцияның арасында ғана емес, жұмысшы табыиыц арасында да коп екенін Р. Н. С. мырзаның өзі де өтс жақсы біледі: оның мақаласының XXXIX және келесі беттерін қараңыз, опда «бұқаралық иегізбен де, ой күш- терімен де» қамтамасыз етілген, «саяси табаиды күрес- ке», «самодержавиелік-бюрократтық тәртіпке царсы ро- волюциялың Россияныц қанды күресіне» (XLI) беттеп келе жатқан «революциялық социал-демократия» тура- лы айтылады. Сонымен, Р. И. G. мырзаныц «ізгі ниетті сөздері» озіпің (пемесе басқапың) сыпайылығына сеп- діру арқылы үкіметке (немесе «қоғамдық пікірге») әсер етудіц тек ерекше тәсілі, әрокеті екепіпе ешқандай кү- мәпдануға болмайды.
Айта кетелік, Р. Н. С. мырза күрес дегөн үғымды өте кең мағынада ұғыпуға болады деп ойлайды. «Земство- ны жою,— деп жазады ол,— революциялық насихатқа зор медет болады — әдетте революциялық қызмет деп аталатьтн нәрсеге ешқандай жпіркеніш көрсетпеп-ақ, біраң саястт және қоғамдық прогресс үшін күрестіц осы


ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЫЛАР МЕИ ...
61
формасына (sic!) масаттанып, елікпей-ақ, біз мұны әбден объективті (sic!) түрде айтып отырмыз». Бұлти- раданың мәні өте зор. Егер тігіті орынсыз жерде «объек- тивтілігін» тілге тиек ететін quasi^-ғылыми тұжырым- ның сырын аша түссек (өзіне белгілі бір қызмет фор- масы немесе белгілі бір күрес формасы ұнайтыны тура- лы мәселені автордың өзі қойып отырғанда, бұл арада оііың козқарасыпың объективті екепі туралы сөз қозғау екі жердегі екі дегеиді май шаммен тецестірумен бір- дей45)?—онда ескіден, атам-замаьшап бері айтылыпке- ле жатқан: егер мен сіздерді революциямен қорқытатып болсам, сіздер, билеуші мырзалар, маған сене берулері- ңізге болады, өйткені революцияны менің жаным сүй- мейді — дегеи дәлел болып шығады. Объективтілікке иек сүйеу — революция мен революциялық қызметті субъективті түрде жек коруді жасыратып бет пердедеп басқа түк те емес. Ал Р. Н. С. мырзапыц бет пердепі керек стуіпе күрестің Аипибал аптьш берудіц бұл сияқ- ты жек көрушілікпеп ешбір сыйыса алмауы себсп бо- лып отыр.
Бір есептеіт, біз осы Апнибалдыц озі жопіігдс қателе- сіп отырғанымыз жоқ па? Шыныпа келгеиде Аппибал римдіктермеи күресуге ант берді ме немесе, Карфагеи- ніц прогресі, сайып келгенде, әрине, Римге зиян келті- ретін прогресі жолында күресуге ғана ант берді ме? Күрес деген сөзді осыншама «тарылтпай» түсінуге болмай ма? Р. Н. С. мырза олай түсінуге болады деп ойлайды. Самодержавиемен күрес — Анпибал антын жоғарыда келтірілген тирада токстімеп сальтстырғанда осылай болып шығады — әр түрлі «формада» болып оты- рады: бір формасы — революциялық, астыртып күрес, екішпі формасы — жалпы «саяси және қоғамдық про- грссс үшіп күрес», яғпи, басқаша айтқапда, самодержа- впспіц бергеп рұқсаты шецбсрінде мәденпет орнататып' беіібіт, жария қызмет. Россиялық прогресті: кейбір жағ- дайларда сдәуір тез болатын техшікалық прогресті, бірен-саран жағдайларда тым мардымсыз болатьтн қо- ғамдьтқ проғресті, аса ерекше жағдайларда және мүлде
ғ-* бейне бір. Ред.


62
В. И. ЛЕНИН
болмашы мөлшерде болатын саяси прогресті алға басты- ратын жария қызметтің самодержавие кезінде де болуы мүмкін екеніне біз ешбір күмәнданбаймыз. Осы болма- шы прогрестің қаншалықты зор, қаншалықты мүмкін екені туралы, мұндай прогрестің жекелеген көріністері самодержавиенің барлық жерлерде және үнемі халықты саяси жағынан жаппай аздыруына қаншалықты төтеп бере алатыны туралы таласуға болады. Бірақ бейбіт жа- рия қызметті самодержавиемен күресу деген түсінікке жанамалап болса да тели салу — осы аздырушылыққа жәрдемдескендік, үкіметтің істеп отырған ісінің бәріне, азамат ретіпде, өзінің жауапкөрлігіи онсыз да мейлінше нашар түсініп отырған орыс тоғышарының түсіпігіп онан сайын әлсіреткендік.
Амал не, революциялық күрес пен бейбіт мәдениет- шіліктің арасындағы айырманы жоюға тырысып жүрген астыртын жазушылардың ішінде Р. Н. С. мырза жалғыз емес. Оның ізашары әйгілі ««Рабочая Мысльға» жеке қосымшадағы» 46 (1899 ж. сентябрь) «Біздегі өмір шын- дығы» деген мақаланың авторы Р. М. мырза бар. Соци- ал-демократ-революционерлерге қарсы шығыд ол бы- лай деп жазған: «Земстволық және ңалалық қоғамдық өзін өзі басқару жолындағы күрес те, қоғамдық мектеп жолындағы күрес те, қоғамдық сот жолындағы күрес те, аштыққа ұшыраған халыққа қоғамдық көмек көрсету жолындағы күрес те, т. б. самодержавиеге қарсы күрес қой... Жұрт білмейтін түсініксіз бір себептердің салда- рыиан орыстың революцияшыл жазушыларьшың кобі- ніц пазарып озіпе жотіді аудармай келген осы қоғам- дық күресті орыс қоғамы қазірдің өзіпде жүргізіп отыр- ғапын жәпе бұл күрестің күні кеше ғана басталмағанын біз көрдік... Нағыз мәселе осы жеке қоғамдық топтар- дың... самодержавиеге қарсы бұл күресті мүмкіндігі бол- ғанша қайтіп ойдағыдай жүргізуінде болып отыр... Ал біз үшін басты мәселе: біздің революционерлер самодер- жавиені құлатудың ең жақсы құралы жұмысшы ңоз- ғалысы болады деп қарап отырғаида, сол жұмысшыла- рымыз самодержавиеге ңарсы осы қоғамдьщ күресті қалай жүргізулері керек деген мәселе» (8—9-беттер). Корігх отырсыздар, Р. М. мырза озінің револіоциоиерлер-


3FJ\fCTßOHbT ҚУУГІТЬТЛАР МЕІІ ... C)3
ді жек көретінін жасырғысы да келмейді: ол жария оп- позиция мен бейбіт жұмысты самодержавиемен күрес дөп ашықтан-аіпық жариялап отыр жәпе, ол ол ма, «бул» күресті жұмысшылардың қалай жүргізуі керек екеніи басты мәселе деп сапайды. Р. Н. С. мырза мұи- дайлық тұрпайы, мұндайлық ашық айтпайды, бірақ біз- дің либерал мен таза жұмыстпы қозғалысыныц әсіре қошеметшісіпіц саяси тепдепцияларының ағайындас екені әбден айқын корініп-ақ тұр *.
Р. Н. С. мырзаның «объективіізміне» келетін болсақ, кейде мұны ол тура керсксіз етіп тастайтыпын айта кетуіміз керек. Жұмысшы қозғалысы туралы, оііьщ та- биғи түрде осуі туралы, революцияшыл социал-демо- кратияның самодержавиеге қарсы келешектегі болмай қоймайтын күресі туралы, либералдарды астыртын пар- тияға ұйымдастыру земствопы жоюдыц созсіз пәтижесі болатыны туралы айтқап кезде Р. Н. С. мырза «объек- тивті» күйінде қалып отырады. Мұпыц бәрі оте іскер- лікпеп және оте парасатты баяидалғап, парасатты баяндалғаны сопша, либералдық топта Россиядағы жұ- мысшы қозғалысыи дұрыс түсінуді таратқаиына қуа- нуға болады. Бірақ Р. Н. С. мырза жаумен күресу гуралы сөз қылмай, жауды «жуасыту» мүмкіндігі ту- ралы сөз қыла бастаған кезде,— ол өзінің «объективиз- мін» бірден жоғалтады да, өзінің сезімін білдіреді, тіпті ашық райдан бұйрық райға көшеді.
«Егер дәулеттілер окіметі арасынаи, тарих алдында бас июге және патшаны тарих алдында бас идіруге жүрегі дауалайгыц адамдар табылса ғана іс революциялық Россияның самодержа- виелік-бюрократтық тәртіппен аңтық, қап төгіскен күресіпе үласпайды... Жоғарғы бюрократияның ішінде реакцияпіыл сая- * Р Н. С. мырза басқа бір жерінде былай дейді: «Жүмысшылардыц іпаруашылық ұйымдары жұмысшылар бұқарасына нақты саяси тәрбие берудің мектебі болып табылады». Біз авторға оппортунизм серілері тозығын жеткізген «нақты» деген сөзсымақты байқаңңырап қолдан деп ақыл айтңан болар едік. Белгілі жағдайларда жұмысшылардың ікаруашылық ұйымдары да оларға саяси тәрбие беруге (басңа бір жағ- дайларда бұл ұйымдардың жұмысшыларды саяси жағынан аздыруға да себеп бола алатынын теріске шығаруға болмайтындығы с-ияқты) көп ііайда келтіретінін теріске шығаруға болмайды. Бірақ саяси және эко- помикалық қүлдықты қорғаушыларға қарсы, көше бойындағы бетпе-бет күреске дейін, азамат соғысына дейін революциялық қозғалысқа жұ- ліысшылардыц оздеріиің жан-жаңты қатысуы гана жүмысшылар оүқарасына на^ты саяси тәрбіте бере алады.


64
Г.. Й. ЛЙЙЙН
сатқа тілектес емес адамдардың бар екені күмәнсыз... Олар, тақ иесіне кіріп-шығуға мүмкіндігі бар некен-саяқ адамдар, өздері- нің пікірін естіртіп айтуға ешңашан бел байлай алмайды... Алайда, болмай қоймас тарихи кек алудың орасан зор көлеңке- сі, ұлы оңиғалардың көлеңкесі үкімет басындағьтлардың ара- сында ауытқу тудыруы, сөптіп реакцияшьгл саясаттыц темірдей берік құрылысын дер кезіиде тас-талқан етуі мүмкііт. Мұньщ үшін енді онша коп иәрсе керек емес... Бәлкім, ол (үкімет) са- модержавиелік тәртіпті ңолдан келгеп шараларды қолданып ңорғаудың сөзсіз қауіпті екенін онша көп үзамай-ақ түсінер. Бәлкім, революцияға тап болмай тұрып, үкімет бостандықтың табиғи түрде, тарихи дажетті дамуымен күресуго озі де жальь ғып, өзінің «ымырасыз» саясатынан тайсалып шығар. Үкімет бостандықпен дәйекті түрдө күресуіп тоқтатып, бостандыққа есікті барғап сайын айқара ашуға мәжбүр болар. Бәлкім... жоқ, бәлкім деп қана қоюга болмайды, солай, болады да!» (Курсив автордікі.)
Бізге бұл ізгі ниетті және шабытты монолог жайында: әумин! — деп айту ғана қалып отыр. Біздің Аннибал- дың тым тез алға басатыны соншалықты, ол еиді біздің алдымызда үшінші формада көрініп отыр: біріпші фор- масы — самодержавиемен күресу, екіншісі — мәдениет орнату, үшіншісі — жауды жуасытуға шақыру жәпе оны «көлеңкемен» ңорқытуға тырысу. Неткен құштар- лық! Ңұрметті Р. Н. С. мырзаның «колеңкедеп» орыс үкіметі тақуаларының бәрінен де көбірек қорқады дегеніне біз толық қосыламыз. Сондықтан революция- лық күштердің өсуі мен келешектегі революциялық дүмпуді көрсеткен авторымыз көлеңкелерге осы жалба- рынудың нақ алдында ғана былай деп байбалам салған еді: «Саяси мағынасы да жоқ, адамгершілік тұрғыдаи ақталудың көлеңкесі де жоқ, осы есуастық агрессия- лық-консервативтік саясаттың адамдарды да, мәдени күштерді де сұмдық құрбандықтарға ұшырататынын біз қатты қайғырып алдын ала коріп отырмыз». Революция- лық дүмпу туралы айтылған пікірдің бұлай аяқталуы доктринерлік пен сұмпайылықтың қандайлық түпсіз те- рең тұңғиығын ашып отыр! Егер Россияның халқы үкі- метті бір рет болса да жақсылап сілкілеп алса, мұның қандай зор тарихи маңызы болатыны жөнінде автордьщ мүлдем түсінігі жоқ. Халықтың абсолютизмге жасаған және жасап отырғар «сұмдық құрбандықтарып» корсеге келіп, халықтың өшпенділігі мен ашу-ызасын қоздыру-


ЗҒіМСТВОНЫ ҚУУІТТЫЛЛР мғлт...
65
дың, күреске әзірлігі мен құштарлығын арттырудың ор- нына, міне осының орнына халықты күрестен шошығь Дыру үшін сіздер келешектегі құрбандықтарды тілгө тиек етесіздер. Ай, мырзалар-ай! Мұндай пікірді бұлай бүлдіріп аяқтағанша, «революцпялық дүмпу» туралы тіпті пікір аптпағапдарыңыздыц озі жақсы еді. Сіздер- дің, сірә, «ұлы оқпгалар» жасагыларыцыз келмейтіи бо- лар, сіздердің тек «ұлы оқиғалардың колеңкесі» туралы ғана, оның өзінде де тек «тақ иесіне кіріп-шыға алатыи адамдармен» ғапа сойлескілеріціз келетіп болар.
Бұл сияқты көлеңкелермен жәпе көлеңкелер туралы әңгімелерге, жұртқа мәлім, біздің жария баспасозіміз де лық толы. Ал колеңкего пақты бсйпе беру үшіті үлгі ре- тіпде «ұлы реформаларға» сүйепу жәпе оздсріпіц толыц келісіп алған айқай-шу өтірігімен оіты мадақтап жыр- лау дағдыға айналған. Цензураньщ бақылауындағы жазушының мұндай отірігін ара-тұра кешірмеуге де болмайды, ойткені бұлай етпесе ол өзінің саяси қайта озгеріске деген ынтасын білдіре алмайды. Бірақ Р. Н. 0, мырзаға цеизура болған жоқ. «¥лы реформалар,— деп жазады ол,— бюрократия мсрейінің әбдеті үстем болуы үшіи ойлапып шығарылғап жоқ». Бұл анологеттік құр- ғақ соз қаншалықты жалтақ екенін қараңыз. Кім «ой- лап шығарған»? Герцен, Чернышевский, Унковский жә- не осыларға ерген адамдар ма? Бірақ бұл адамдар «ре- формалардың» жүзеге асырғандарынаи әлдеқайда артық талап қойды және «ұлы» реформалар жүргізген үкімет тарапынан олар оз талаптары үшін қуғынға ұшырады.— Үкімет пе, «сотқарларға» тісін қайрап, үкіметтің бостан-босқа даңқын көтеріп, сопың артынан ерген адамдар ма? Бірақ үкімет мәмлеге мүмкіндігінше аз ке- лу үпіін, демократиялық талаптарды түбірінен қырқу үшін, қырыққанда наі$ сол «бюрократияның мерейій әбден үстем ету үшін» қырқу үшін қолынан келетіннің де, қольшан келмейтіннің де бәрін істеп бақты. Р. Н. С, мырза осы тарихи фактілердің бәрін өте жақсы біледі, ал сөйте тұрып бұларды бүркемелейді, өйткені бұл фактілер оның патшаға «бас идірудің» мүмкіндігі тура- лы мейірбанды теориясын бүтіндей теріске шыгарады, Саясатта бас идіруге орын жоқ, тек шексіз қарапайым-


66
В. И. ЛЕНИН
дылың қана (әрі ңасиетті, әрі қулық-сұмдықты қара- пайымдылық) полицияиың: divide et impera, болшекте де өктемдік ет, маңыздысын сақтап ңалу үшін маңызы азып бере сал, сол қолыңмен бер де, оң қолыңмен қай- тып ал,— деген ежелден келе жатқан тәсілін бас шо деп санай алады. «...II Александр үкіметті «ұлы реформа- ларды» ойлап шығарып, жасай бастаған кезде, ол соны- мен біргс орыс халқының саяси бостандық жолындағы жария жолының ңандайып болсын қайткенде де кесіп тастау мақсатын озінің алдына әдейілеп қойған жоқ, өзіпің әрбір адымып, заңның әрбір статьясын осы тұр- ғыдап салмақтаған жоқ». Бұл ө т і р ік. II Алексапдр- дьщ үкіметі реформаларды «ойлап шығарғаида» да, оларды жүзеге асырғанда да: сол уақытта-ақ айтылған саяси бостандық талабына көнбеу деген мақсатты бір- деи-ақ өзінің алдыпа әдейілеп қойған болатын. II Алек- сандрдың үкіметі ең басынан ең ақырына дейіп бостан- дыққа бастайтын жария жолдың бәрін кесіи тастап отырды, өйткені жай тілектердің өзіне де қысым салып жауап берді, тіпті бостандық туралы еркін сөйлеуге дө ешқашан рұқсат етпеді. Р. Н. G. мырзаның бостан-босқа мадақтауын теріске шығару үшін Виттенің «Жазбасын- да» баяндалған, жоғарыда біз келтіріп өткен фактілергө жүгінсек те жеткілікті. Мысалы, II Александр үкіметі- нің құрамындағы адамдар туралы Виттенің өзі былай дейді: «Ырза ұрпақтардың тұсында да даңқты есімдері сақталып қала беретін 60-жылдар дәуіріндегі аса кор- некті мемлекет қайраткерлері кезінде өздерінің мұра- герлерінің істей алуы екі талай қаишалықты көптегеи ұлы істер істегенін және біздің мемлекеттік және қоғам- дық құрылысымызды жаңарту жолында өздерінің шы- найы сенімімен, патша ағзамның тілектеріне қарсы кел- мей, оған шексіз берілгендікпен еңбек еткенін атап өту қажет» («Жазбаның» 67-беті). Шындық аты — шындық деген осы: полициялық басбұзарларды басқарып отыр- ған патша ағзамға шынайы сеніммен, шексіз берілген- дікпен қызмет етіпті...
Жоғарыда баяндалып отырғандардан кейін, Р. Н. С. мырзаның саяси бостандық үшін күресте земствоньщ ролі туралы ең маңызды мәселе жоиінде тым аз айтаты-


ЗЕМСТВОНЬІ ҚУУШЫЛЛР МЕН ...
67
ны бізді таңдандырмауға тиіс. Земствоның «практика- лық» және «мәдени» ісіне жай ғана сілтеме жасаудан басқа, Р. Н. С. мырза оның «тәрбиелік-саяси маңызын» да үстірт көрсете кетеді, ол: «земствоның саяси маңызы бар» дейді, Витте мырзаның айқын көріп отырғанындай, земство «озінің дамуының та^ихи тенденциясына қарай конституцияның ұйытқысы ретінде ғана қауіпті (қазір- гі тәртіп үшін)». Ал осы пікірлерінің қорытыидысында, абайсызда аузынан шығып кеткендей, революционерлер- ге ңарсы бағытталған мынадай жөнсіз создер айтады: «Біз Витте мырзаның шығармасын опың самодержавие туралы шындықты айтқаны үшіи ғапа емес, земствоға бюрократияның озі берген қымбат бағалы саяси аттес- тат ретінде де бағалаймыз. Бұл аттестат саяси білімінің жеткіліксіздігінен немесе революциялық құрғақ сөзге (sic!) әуестеніп алғанынан орыс земствосының жәпе оның жария мәдени қызметінің зор саяси мацызын көр- гісі келмеген және көргісі де келмейтін адамдардыц бәріне берілген тамаша жауап бола алады». Білімнің жеткіліксіздігін немесе құрғақ созбен әуестепуді коргеи кім еді? қай жерде, ңашан көргеи еді? Р. Н. С. мырза кіммен және неліктен келіспейді? Бұған берілген жауап жоң, ал автордың жөнсіз айтылғаи сөздеріиен бізге опыц революциоңерлерді жек көретініиен басқа ештеңе аңға- рылмайды, бүл бізге мақаланың басқа жерлерінеи де та- ныс. Бұрынғысынан да оғаш мына ескерту істіц бетіп тіпті де ашып бере алмайды: «Бұл создермен револю- цияшыл қайраткерлерге тіпті дс тиіскелі отырғапымыз жоқ (?!), ең алдымеи олардьщ озбырлыққа царсы кү- ростегі адамгершілік ерлігіп бағаламауға болмаііды». Мұиың керегі не? пе үшіп? Адамгершілік ерлік пеп зсм- ствоны бағалай білмеудің арасында қандай байлаиыс бар? Дұрысында, Р. Н. G. мырза бұрынғыдаи да бетер масқара болып отыр: ол әуелі революционерлерге падап- сыңдар, бос сөзуарсыңдар деп беталды және «жасырып» (яғни кімге қарсы екені белгісіз) кінәлап «тиісксп» еді, ал енді егер олардың адамгершілік ерлігіи алтып сырмеи боямалап баса айтсаң, надансыцдар деп тағыл- ған айыпңа оларды көндіруге болады-ау деген жорамал- утеті тағы да «тиісіп» отыр. Көмескі пікірлеріпіц аягып-


В. И. ЛЕНИН
да Р. Н. С. мырза «революциялық бос сөзуарлықпен әуестенушілерге» үн қосқан сияқты: «қазіргі орыс зем- ствосы... тікөлей өз күшімен өзінен басқа біреуді қара- тып алатын, басқа біреуді қорқыта алатын саяси мықты күш емес... Земство өзінің кішігірім позициясын әрең- әрең қорғап отыр»... «Мұндай мекемелер (земство сияқ- ты)... бұл (самодержавиелік) құрылысқа алыс болашақ- та ғана және елдің бүкіл мәдениетінің дамуына байла- нысты ғана өздігінен қауіп тудыра алады»,— деп мәлімдеп, өзіне өзі ңайшы келіп отыр.
VI
Р. Н. С. мырзаның сондай ашулы және сондай маз- мұпсыз айтып отырған мәселесінің ие екенін біліп алуға тырысып корелік. Біздің жоғарыда келтірген фактілері- міз земствопың «саяси маңызы», яғни саяси бостандық жолыпдағы күресте оііың фактор рөтіидегі маңызы, ие- гізінеи алғапда, мыиаларда екепін көрсетеді. Бірінші- ден, біздіц дәулетті таптар (әсіресе жерлі дворяндар- дыц) өкілдерінің бұл ұйымы сайлапып қойылатып ме- кемслерді бюрократияға ұдайы қарсы қойып, олардың арасында ұдайы жанжал туғызып отырады, жауапсыз патша чиповниктерінің реакциялық сипатын.аяқ басқан сайын көрсетіп отырады, наразылықты қолдап, самодер- жавиелік үкіметке қарсы оппозицияға дем беріп отыра- ды *. Екіншіден, бюрократиялық күйменің бесінші доң- ғалағы болып қыстырылған земстволар өзінің жағдайыв нығайтуға, маңызып арттыра түсуге тырысып отыр, конституция туралы өтініш жасап, коиституцияға ұмты- лып отыр,— және керек десе, Виттенің айтуынша, конс- титуцияға «озінен өзі кетіп барады». Сондықтан үкімет- тің революционөрлерге қарсы күресінде бұлар оған жарамсыз одақтас болып шығыіі отыр, олар революцио- нерлер іжөпіінде достық бейтараптьіқ сақтап отыр және қиын-қыістау ікезеңде үкіметтің іжазалау -шараларына солқылда^тық туғызуьтмен революционерлерге, жанама * IL Б. Аксельродтың «Россиядағы тарихи жағдай жәпе либералдық демсжратия мен соцпалнстік демократияныц өзара ңатынасы» (Жене- ва, 1898) деген кітапшасында моселенің бұл жағын аса тыцгылықты түсіндірген жеріи, әсіресе 5, 8, 11—12, 17—19-беттеріп ңарацыз.


ЗЕМСТВОНЬІ ҢУУПТЫЛЛГ МЕТІ ...
69
түрде болса да, сөз жоқ, қызмет көрсетіп отыр. Осы у-ақытқа дейін, ең тәуір дегенде, либералдык, іотініштер меп достық бейтараптыққа ғана жарап келген мекемеиі саяси күрестің не бір «ірі», не жалпы бір дербес факто- ры деп тануға болмайтыны түсінікті, бірақ көмекші факторлардың бірінің ролін земствопың да атқарып келгепін бекер деуге болмайды. Ңаласаңыздар, осы ма- ғынасынап алғапда біз тіпті земство — копституцияпыц кішкене бір бөлігі дегеиді мойындауға да әзірміз.— Оқушының: олай болса, сіз осыдап артықты дәлелдеп те жатпайтыи Р. Н. С. мырзамен келісімге келген бол- дыңыз ғой деуі ықти-мал. Мүлде олай емөс. Біздіц ала- уыздығымыздың озі осы арадаи басталады.
Земство — конституцияпыц кішкепе бір болігі. Солаіь ақ болсын. Бірақ бұл бөлік болғапда да, осы болік ар- қылы орыс «қоғамының» көңілін конституциядап басқа жаққа алаң етіп отырған бөлігі. Бұл — басты позиция- ларды өз ңолында сақтап қалу үшіп, саяси қайта озге-< рісті талап етушілерді бөлшектеп, бытырату үшіи осіп келе жатқан демократизмге самодержавиеіііц бергеп позициясы, атап айтқапда, маңызы мүлдем аз позиция. Земствоға («конституцияның ұрығьша») «сепім корсе- ту» пегізінде бұл бытыратудың 60-жылдары да, 1880— 1881 жылдары да жүзеге қалай асырылғанын біз көргенбіз. Земствоның саяси бостандыққа қатынасы туралы мәселе—реформалардың революцияға ңатынасы туралы жалпы мәселенің жекеше бір бөлегі. Сондықтаи осы жекеше мәселедеп біз модаға айналған бернштейн- шілдік теорияиың 47 бүкіл тар өрістілігі меп орескелді- гін көре аламыз, бұл теория революциялық күресті ре- формалар жолындағы күреспеп алмастырады, «прогрес- тің принципі — неғұрлым жақсы болса, соғұрлым артық болады» деп (мәселен, Бердяев мырзаға айтқызса да) жариялайды. Бұл принцип, жалпы формасыи алганда, керісішпе келетін екінші бір — неғұрлым жамаи болса, соғұрлым артық болады деген — принцип сияқты, тсфіс принцип. Революционерлер реформа жолыидағы күрес- тен, аса маңызды болмаса да жаудың жеке бір позиция- сын басып алудан, егер бұл позиция революциоперлер- дің тегеурінін күшейтіп, толық жеңіп шығуын жеңілде-


70
В. И. ЛЕНИН
тетін позиция болса, оны басып алудан, әрине, ешңашан да бас тартпайды. Бірақ шабуыл жасаушыларды быты- ратып, оларды оп-оңай талқандау үшін, белгілі бір по- зицияиы жаудың өздері әдейі беретін кездер болаты- ііыи революционерлер ешқашан ұмытпайды. «Түпкі маңсатты» әрқашан есте ұстап, «қозғалыстың әрбір ады- мын жәпе әрбір жеке реформапы жалпы революциялық күрес тұріысынан бағалай отырьш қаиа, қозғалысты ал- дамшы адымнан, масқара қателіктерден аман сақтауды қамтамасыз етуге болатынын олар ешқашан ұмытпайды.
Міне мәселенің осы жағын — жарым-жартылай мәм- леге келу арқылы самодержавиені ныгайтудъщ құралы ретінде, либералдық ңоғамның белгілі бір бөлігін само- державиенің жағына тартудың құралы ретінде земство- ның маңызы бар екенін,— Р. Н. С. мырза мүлде түсін- беген. Ол неғұрлым жақсы болса, соғұрлым артық болады деген «формула» бойынша земство мен консти- туцияны тікелей байланыстыратын доктринерлік схема құрастыруды жөн көреді. «Егер Россияда сіз земствоны бұрын жойып,— дейді ол Виттеге,— әркімнің жеке ба- сыиың правосын сонан кейін барып кеңейтсеңіз, онда сіз сословиелік бейнесі бар жергілікті өзін өзі басқару негі- зінде тарихи өсіп шыққан ұстамды конституцияны елге әперудің қолайлы жағдайынан айрылып қалған болар едіңіз. Қалай дегенде де консерватизм ісіне сіз өте Ha- map қызмет көрсетер едіңіз». Неткен сындарлы, әдемі концепция! Сословиелік бейнесі бар жергілікті өзін өзі басқару — тақ иесіне кіріп-шыға алатын дана консерва- тор — ұстамды конституция. Бірақ не керек, шынына келгенде, дана консерваторлар земствоның арқасында елге конституция «бермеудің» бірнеше рет «қолайлы жағдайын» тауып отыр ғой.
Р. Н. С. мырзаның бейбіт «концепциясы», оның мақа- ласын аяқтайтын және тікелей ұран ретінде жаңа жол- дан қара әріптермен: «Праволар және билігі күшті бү- кіл россиялық земство!» деп басылған ұранның тұжы- рымдарынан да көрініп тұр. Жұмысшылардың қалың бұқарасының саяси соқыр сеніміне «Рабочая Мысльдің» қалай жарамсақтанғанын көріп отырсақ, бұл да орыс


ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЬІЛАР МЕІІ ...
71
либералдары қалың бұқарасының саяси соқыр сеиіміне дәл солайша орынсыз жарамсақтану екенін ашық мо- йындау керек. Біз бірінші ретте де, екінші ретте де мұн- дай жарамсақтануға қарсы шығуға міндеттіміз. II Алек- сандрдың үкіметі бостандыққа жетудің жария жолда- рын кесіп тастаған жоқ деу,— земствоның болуы елге ұстамды конституция берудің қолайлы жағдайы болады деу, «праволар және билігі күшті земство» деген ұраіі, революциялық демей-ақ қояйын, ең болмағанда консти- туциялық ңозғалыстың туы бола алады деу — соқыр се- нім. Бұл — жаулардан одақтастарды айыра білуге кө- мектесетін, қозғалысқа бағыт беріп, оған басшылық ете алатын ту емес, бұл — қозғалысңа мейлінше сенімсіз адамдардың келіп қыстырылуына жәрдемдесетін, дау- рықпа уәделермен және жарым-жарты реформалармен үкіметтің күтылып кетпек болған талабын онан сайын жеңілдететін шүберек қана. Иә, мұны алдын ала болжап айту үшін біздің революциялық қозғалыс өзінің жоғар- ғы шегіне жетеді — қоғам ішінде либералдық қобалжу еселеп күшейеді — үкімет ішінен Лорис-Меликовтар мен Игпатьевтер сияқты өзінің туына: «праволар жәпе билігі күшті земство» деп жазатын жаңа адамдар шыға- ды деу үшін пайғамбар болудың керегі жоқ. Ең әрі де- генде, мұның өзі Россия үшін ең тиімсіз, ал үкімет үшін ең тиімді жол болар еді. Егер либералдардың қаидай да бір едәуір бөлігі осы туға сеніп, осыған елігіп алып, «сотқар» революционерлерге ту сыртынап шабуыл жасаса, онда революционерлердің жалғыз қалып қотоы мүмкін, сөйтіп үкімет өзі, тек кецесші мацызы ғаиа бар және дворяндық-аристократиялық конституциямеп шск- телетін, болмашы жеңілдіктер арқылы құтылуын қам- тамасыз етуге әрекет жасар еді. Мұидай әрекет іске аса ма, жоқ па, бұл — революцияшыл пролетариат пеи үкі- меттің арасындағы шешуші шайқастың нәтижесіпе бай- ланысты болмақ,— бірақ либералдар алданып қалады, бұған толық кепілдік беруге болады. Р. Н. С. мырза ңойған ұран тәрізді («билігі күшті земство» немесе «земствошылдық», т. т.) ұраимен, үкімет революционер- лерден либералдарды күшікше алдап шақырып алып, алқымынан қылғындырып ұстайды да, реакция дүресі


72
В. И. ЛЕНИН
деп аталатын дүремен сойып салады. Ал, мырзалар, сол кезде біздің: өздеріңе сол керек! — дейтініміз анық.
Абсолютизмді жоюды талап етудің орнына, бұл сияқ- ты ұстамды да ұқыпты ниет не үшін қорытынды ұран ретінде қойылып отыр? Біріншіден, «консерватизмге қызмет көрсеткісі» келетін және үкімет осындай ұстам- дылыққа мейрімі түсіп, оның алдында «жуасиды» деп сенетін филистерлік доктринерлік үшін қойылып отыр. Екіншіден, «либералдарды біріктіру» үшін қойылыи отыр. Шынында да, «әр сомға бір тиын» деген ұран барлъгц жұмысшыларды біріктіретіні («экономистердің» ойлауынша) тәрізді, «праволар және билігі күшті зем- ство» деген ұранның да барлыц либералдарды біріктіруі ықтимал. Жалғыз-ақ мундай біріктіру ұтыстың орнына ұтылыс болып жүрмей ме? Бірлесушілерді бірлестіруші- ніц сапалы және батыл программасының дәрежесіне дойін котеретіп болса, біріктіру — пайдалы. Бірлестіру- піілерді бүқарапың соқыр сенімінің дәрежесіне дейін төмендететіп болса, біріктіру — зиян. Ал орыс либерал- дары 'бұқарасыпыц ішійде: земство шыныпда да «конс- титуцияныц ұрығы» *, тек адамгершіліктен ада баяи- сыз адамдардың тіміскі әрекеттерінің салдарынан мұ- ның «табиғи» бейбіт өсуі, бірте-бірте өсуі кездейсоқ кідіртіліп келген,— патшаны «жуасыту» үшін бірнеше өтініш жасалса жетіп жатыр,— жалпы жария мәдени * Земстводан не күтуге болады деген мәселеге келгенде князь П. В. Долгоруковтыц 60-жылдары шығып тұрған «Листогындағы» 48 (Бурцев, осы жинаң, 64—67-беттер) мына пікірі қызықсыз болмас: «Земство мекемелерінің негізгі қағидаларын қарастыра келіп, біз: үкі- мет өзінің мейірбандығымен адастырып кетуі керек; «міне, көрдіңіздер ме, сіздерге қанша сыйлық беріп отырмын!» деп дауыстап жариялау керек деген үкіметтіц жасырын ойын, жасырын да болса үдайы көрі- ніп қалып отыратын ойын тағы да кездестіріп отырмыз. Бірақ, асы- лында, мүмкіндігінше аз беріп, сол аз нәрсенің өзін толық пайдалан- дырмау үшін кедергі жасап отыруға тырысып бағады... Ңазіргі уакыт- та, істің самодержавиелік тәртібі тұсында, земство мекемелері ііайда бермейді, бере де алмайдьі, олардыц манызы болмайды жәие бола да алмайды, бірақ олар болашаңтағы жемісті дамудың үйытқысына бай... Жаңа земство мекемелерінің Россиядағы болашак конституциялык тәртіптің негізі болуын тағдыр жазған болар... Бірак Россияда конс- титуциялық басқару тәртібі енгізілгенге дейін, самодержавие өмір сүріп түрған уақытта, баспасөз бостандығы болмай түрган уақытта земство мекемелері саяси елес, земство мүшелерініц ү-нсіз жиьшдары болып ңала бермек». Сонымен, Долгоруков 60-жылдардың қызу кезеңі- нің өзінде де шексіз оіътпмизмге беріле қойған жоқ. Ал онан бергі өткен 40 жыл бізді көп нәрселерге үйретті және земствоны «тағдыр- дың өзі» (ал ішінара үкіметтіц өзі де) конституцияшыларды адас- тырът кетерлік көптеген шаралардың негізі болуға‘ жазғанын көрсетті.


ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЫЛАР МЕН ...
73
жұмыстың, атаи айтқанда, земстволық жұмыстың «зор саяси маңызы бар», мұндай жұмыс самодержавиеге сөз жүзінде жау адамдарды самодержавиеге қарсы жүргізі- летін революциялық күресті, қайсыбір формада болсын, белсенді түрде қуаттау міндетінен құтқарады, т. т. және т. б. дегеп соқыр сенім өте-мөте көп таралған. Либарал- дарды біріктіру — күмәнсыз пайдалы және керекті іс, бірақ ескірген соқыр сенімге жарамсақтанатын бірлес- тік емес, қайта сонымен күресуді өзінің мақсаты етіп қойған бірлестік, біздің саяси есейгендігіміздің (дұры- сында: есеймегендігіміздің) орта дәрежесін қабылдай- тын емес, ңайта оны көтеретін бірлестік,— бір сөзбен айтқанда, жария қызметтің орасан зор саяси маңызы туралы оппортунистік құрғақ сөз үшін емес, құпия кү- ресті қуаттау үшін жасалатыи бірлестік қана күмәнсыз пайдалы және керекті бірлестік бола алады. Егер жұ- мысшылардыц алдыпа: «стачка бостандығы» ұраиыи және т. б. саясп ұранды қою орынсыз болса, ол уақытта либералдардың алдына да: «билігі күшті земство» дегеи ұран тастау дәл сондай орыпсыз. Самодержавие тусыпда әрбір земство, барып тұрған «билігі күшті» земство бол- са да, дамуға қабілетсіз кемтар земство болатыны сөз- сіз, ал конституция тусында земство бірден-ац озінің қазіргі «саяси» маңызын жоғалтады.
Либералдарды екі формада: дербес либералдық (әл- бетте, жасырын) партия құру арқылы жәнө либерал- дардың революционерлерге көмегіп ұйымдастыру арқы- лы біріктіруге болады. Біріпші мүмкіншіліктің бар екенін Р. Н. С. мырзаның өзі де көрсетіп отыр, бірақ... егер бұлайша корсетуді либерализм түрлері меи мүмкін- діктерінің шыи пышаиы деп татіитып болсақ, онда бұлар айрықша оптимпзмге иегіз бола қоймайды. «Земство болмағап күиде,— деп жазады ол,— земство либералда- ры либералдық партмя құруға немесе ұііымдасқан күш ретінде тарих сахнасынан шыгып қалуға тиіс болады. Либералдарды, өзінің программасы мен іс тәсілі жө- нінде өте-мөте ұстамды болса да, астыртыи партияға ұйымдастыру земствоны жоюдың даусыз нәтижесі бола- тынына біздің көзіміз жетіп отыр». Егер земствоны «жою» ғана болса, онда мұны әлі көп күту керек, өйт-


74
В. И. ЛЕНІІН
кені земствоны тіпті Виттенің өзі де жойып жібергісі келмейді, ал орыс үкіметі жалпы алғанда земствоның мазмұнын тіпті толығынан құртып жіберген күнде де сыртқы бейнесін сақтап ңалуға мейлінше ұмтылып отыр. Либералдар партиясының өте ұстамды партия болатыны — мейлінше табиғи нәрсе және буржуазия ор- тасынан шыққан қозғалыстан (либералдық партия тек осындай ңозғалысңа ғана сүйене алады) мұнан басқаны күтуге де болмайды. Ал дегенмен бұл партияның қыз- меті, оның «іс тәсілдері» қандай болуы керек? Р. Н. С. мырза мұны түсіндірмейді. «Неғұрлым ұстамды және неғұрлым баяу қимылдайтын оппозициялық элемент- терден құралған астыртын либералдық партия,— дейді ол,— ұйым ретінде мейлінше кең көлемді және мейлін- ше интенсивті қызметті өзінен өзі өрістете алмайды»... Белгілі салада, жергілікті және негізінен алғанда зем- стволық мүдделердің шеңберінен шыға алмайтын сала- да болса да, либералдық партия, әрі кең көлемде, әрі интенсивті қызметті толық өрістете алар еді деп ойлай- мыз,— мысал үшін, саяси әшкерелеулер ұйымдастыру- ды айтуға болады... «Бірақ басқа партиялар, әсіресе социал-демократиялық немесе жұмысшы лартиясы та- рапынаи осындай қызмет жүргізіліп отырғанда, либе- ралдық партия — тіпті социал-демократтармен тікелей келісім жасамай-ақ — өте елеулі фактор бола алады»... Автордың жалпы түрде болса да осы «фактордың» жұ- мысын белгілеуі әбден әділ болар еді, ал оқушының онан осыны күтуі де өте табиғи нәрсе. Біраң Р. Н. С. мырза бұлай етудің орнына революцияшыл социал-демо- кратияның өсуіп суреттейді де, оны былай деп аяқтай- ды: «Айқын саяси қозғалыс бар кезде... аз да болса ұйымдасқан либералдық оппозиция зор саяси роль ат- қара алады: шебер тактика қолданса, ұстамды партия- лар бір-біріне қарсы қоғамдық элементтер арасындағы шиеленісе түскен күрестен әрқашан да ұтып шығып отырады»... Осы ғана! «Фактордың» (партиядан «оппо- зицияға» айпалып үлгірген «фактордың») «ролі», кү- рестің шиеленісуінен «ұтып шығуында» болып отыр. Ли- бералдардың күреске қатысуы туралы ештеңе айтыл- майды, ал либералдардың ұтып шығатыны туралы


ЗЕМСТВОНЫ ҚУУШЫЛАР МЕН ...
75
ескертіледі. Ңұдіреттің күшімен болған жаңсақтың деу- ге болады...
Өздері жеңіп алу жолында күресіп жүрген саяси бос- тандықтың ең алдымен буржуазияға пайдалы болаты- ньш орыс социал-демократтары әр уақытта көріп-біліп отырды. Осыған сүйеніп, тек утопизмнің немесе реак- цияшыл халықшылдықтың сң оцбаған соңыр сеніміне белшосінсн батқаи социалист қана самодержавиемен кү- реске қарсы бас котерс алар еді. Буржуазия бостандық- ты жаи тыныштығы үшін пайдалаиады,— пролетариат- ңа бостандық социализм үшін күресін барынша кең өрістету үшін қажет. Сондықтан социал-демократия азаттық жолыпдағы күресті табандылықпен жүргізе бе- реді, буржуазияның қайсыбір топтарының бұл күреске көзқарасы қандай екеніне ңарамайды. Саяси күрестің мүддесі үшін біз қандай себеппен және ңандай қоғам- дық топта пайда болса да, самодержавиенің езгісіне қарсы оппозиция атаулыны қуаттап отыруға тиіспіз. Сондықтан жалпы алғанда біздің либералдық буржуа- ның оппозициясына, жеке алғанда, біздің земстволық оппозицияға біз тіпті немқұрайды қарай алмаймыз. Егер либералдар астыртын партияға ұйымдаса алатып бол- са,— әбдеп жақсы, біз дәулеттілөр табы арасында саясп сананың өскендігін қуанып ңарсы аламыз, олардың та- лаптарын қолдаймыз, біз либералдар мен социал-демо- краттардың қызметі өзара бірінің олқылығын бірі тол- тырып отыруына тырысып бағамыз *. Егер либералдар осылай ұйымдаса алмаса,— біз бұл (осылай болуы әб- ден мүмкін) ретте де либералдарға «қолды бір-ақ сіл- тей» салмаймыз, онда біз жеке адамдармен байланысты нығайтуға, оларды өзіміздіц қозғалысымызбеи тапысты- руға, үкіметтің барлық және әрбір оңбағаидықтарыи және жергілікті өкіметтердің айла-шарғыларын жұмыс- * Осыны жазып отырған адамға осыдан төрт жыл бүрыи, «Халық правосы» 49 партиясы жөнінде, либералдық партияпың пайдасын көр- сетуге тура келген еді. Ңараңыз: «Орыс социал-демократтарының міндеттері» (Женева, 1898): «... Ал егер бұл партияның («Халықгіра- восының») ішінде перде жамылмаған. нағыз социалист емес саясат- шылар да, социалист емес демократтар да бар болса,— онда бұл пар- тияның келтіретін пайдасы аз болмауы мүмкій, өйткені ол біздің буржуазияның саяси оппозицияшыл элементтерімен жақындасуға ты- рысады...» (26-бет). (Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 2-том, 504-бет. Ред.)


76
В. И. ЛЕИИН
шы баспасөзінде әшкерелеу арқылы оларды қолдап оты- руға, революционерлерді қолдауға, оларды тартуға тырысып бағамыз. Либералдар мен социалчдеімократтар- дың арасында бұл сияқты қызмет ауыс-туйісі қазірде дө болып отыр, жалғыз-аң осыпы ұлғапту және нығайту керек. Бірақ, бүл сияқты қызмет ауыс-түпісіп жасауға орқашап дайыи бола отырып, біз жалпьь алғанда саясп кемелденбеген орыс қоғамында, атап айтқанда, орыстыц либералдық қоғамында сондай көп тарап отырғаи жал- ған үміттерге қарсы батыл күрес жүргізуден ешқашан да және ешбір жағдайда да бас тартпаймыз. Шыи мә- нінде, біз Маркстің 1848 жылғы революция туралы айт- ңан белгілі созініц түріп озгерте келіп, орыс революция- лық қозгалысы туралы да: прогресс кейбір тиімді табыс- тарды жеңіп алуда емес, зиянды жалған үміттердеп арылуда50 болып отыр дей аламыз. Біз анархизм мен халықшылдық социализмнің жалған үмітінен, саясатты менсінбеушіліктен, Россияның өзіндік дамуына сенуден, халық революцияға әзір тұр дегеп сенімнен, ер жүректі интеллигенцияпың окіметті басып алу және самодержа- виемен жекпе-жек күресу теориясьшаи қүтылдық.
Теория жағынан ец иегізсіз және практика жүзінде ең жаны сірі жалған үміттен, орыс самодержавиесімеп әлі де парламеиттес болуға болады дейтін, қайдағы бір земстволық конституцияның ұрығы болып табылады дейтін, конституцияның шын берілген жақтаушылары шыдамды жария іс арқылы және жауды жуасытуға шы- дамды түрде шақыру арқылы өзінің Аннибал антын орындауына болады дейтін жалған үміттен біздің либе- ралдардың да арылар кезі жетті ғой.


77
БАҒАЛЫ МОЙЫНДАУ
Жұмысшылардыц толқуы соңгы кезде тағы да бар- лық жерде көп соз бола бастады. Билеуші топтар да қо- балжыды, қобалжығанда шынымен қобалжыды: «Новое Время» 51 сияқты барып тұрған ізгі пиетті, бастықтарға әрдайым жағымпазданып отыратып газеттің озін 9051- померіндегі (11 майдағы) «Жұмысшылардың тәртіпсіз- дігі жайында» деген мақала үшін бір аптаға тоқтатып «жазалауды» қажет деп тапқаны бұған дәлел. Әрипе, мақалаиың мазмұны үшіп жаза цолданьілған жоқ, өйт- кені мақалада үкіметкө мейлінше тілектестік сезім, оның мүдделерінө мейлінше шын қамқорлық білдірілген. «Ңоғамды толқытатын» осы оқиғаларды талқылау атау- лының бәрі, олардың етек алуын және олардың ма- ңыздылығын еске алу атаулының бәрі қауіпті деп танылды. Біз томенде келтіріп отырған: біздіц фабрика- лар мен заводтардағы тәртіпсіздіктер туралы, жұмыс- шылардың қожайындарға козқарасы туралы мақала- лар тек полиция департаментініц руцсаты бойынша басылсыи деген құпия иұсқау (сол 11 майдағы)52 жү- мысшылардың толқуы мемлекеттік маңызы бар оқиға деп тануға үкіметтіц озі қаншалықты дәрежеде бейім екенін басқа пікірлердің бәріпсн де жақсы көрсетеді. «Новое Время» мақаласының да ерекше ңызғылықты болуының себебі, мұнда тұтас бір мемлекеттік про- грамма айтылып отыр, бұл программа, шын мәнісінде, түгелдей отірік, қамқорсығаи, қайырымттіылсылғаи, т. б.
4 5-том


78
В. И. ЛЕНИН
лепірме сөздермен боямаланған жәие чиновниктік бақы- лауды күшейтуге сылтау боларлық бірнеше ұсақ, ішін- ара болмашы қайыр-садақалар арқылы наразылықты тұишықтырып тастауға әкеліп саяды. Бірақ жаңа деуге болмайтын бұл программа тек Россияда ғана емес, Ба- тыста да қазіргі мемлекет адамдарының «шегіпе жет- кеп» дапалығын бейнелейді деп айтуға болады: жеке мешпікке, бір шоғыр байлардың миллиондаған дәулет- сіздер мен еңбекшілерді құлдыққа салуына негізделген қоғамда үкімет қанаушылардың шып досы, одақтасы, олардың үстемдігінің сенімді саңшысы болмауы мүм- кін емес. Ал сенімді сақшы болу үшін біздің замапда зеңбіректің, пайза мен ңамшыныц болуы әлі жеткіліксіз: үкімет таптардап жоғары тұрады, ол дворяндар меи буржуазияның мүдделеріне емес, әділеттілік мүдделері- не қызмет етеді, ол әлсіздер мен кедейлерді байлар мен күштілерден қорғаудың қамын жейді дегенді, т. б. қана- лушылардың құлағына құюға тырысу керек. Франция- да III Наполеон, Германияда Бисмарк пен II Вильгельм жұмысшыларды осылайша алдап ұстау үшін күш салып баңты. Бірақ Европада, азды-копті еркіп баспасөз, ха- лық окілдігі, сайлау күресі және қалыптасқан саяси партиялар болып отырғандықтан, бүл екіжүзді айла- шарғының бәрі өте тез әшкереленді. Азияда, оның ішін- де Россияда, халық бұқарасының жанышталғандығы, надандығы, патша ағзамға адал берілгендікті қуаттай- тын соқыр сенім соншама күшті болғандықтан, мұндай әдіс-айлалар үлкен табысқа жеткізіп отыр. Ал соңғы 10—20 жылдың ішінде мұндай саясаттың сэтсіздікке ұшырауы — европалық рухтыц Россияға да сне басга- уыиың өте айңып белгілерінің бірі. Бұл саясат талай рет қолданылды, бірақ жұмысшылар туралы белгілі бір «қамқорлың» (қамңорсынған) заң шығарылған соң бір- пеше жылдан кейін істің жайы тағы да бұрынғы қалпы- па түсе берді — наразы жұмысшылардың сапы көбейді, ашу-ыза артты, толқу күшейді — тағы да дабыл қағып, үлкен думанмен «қамқорлық» саясат жүргізіле бастай- ды, жұмысшыларға піынайы, қамқорлық туралы лепірме сөздер айтылады, жұмысшыларға пайдасы бір тиындық, ал құрғақ айқайы меп отірік уәдесі бір сомдық тағы да


БАҒАЛЫ МОЙЫНДАУ
79
бір заң шығарылады,— сөйтіп бірнеше жылдан кейін ескі тарих тағы да қайталана бастайды. Үкімет ұршық- тай үйіріліп, жан ұшырады, жұмысшылардың наразы- лығы ағытылған тесіктің бірінен соң бірін қайдағы бір ескі-құсқымен тығыидамақ болып әуреге түседі,— ал наразылық басқа бір жерден жарып шығып, бұрынғы- сыиан да күшейе түседі.
Шынында да, Россиядағы «жұмысшы заңдары» тари- хыііың елеулі кезеңдерін еске түсіріп коріңізші. 70-жыл- дардың аяғыпда Петербургте орасан зор стачкалар бол- ды, социалистер үгітті күшейту үшін мұны пайдаланып қалуға тырысты. III Александр өзінің «халықтық» деп аталған (ал шынына келгенде дворяндық-полициялық) саясатына фабрика заңдарын енгізді. 1882 жылы фабри- ка инспекциясы ңұрылды, ол алғашқы кезде өзінің есеп- теріи де жариялап жүрді. Бұл есептер үкіметке, әрине, ұнамады, сондықтан үкімег ол есептерді бастъіруды тоцтатты. Фабрика баңылауы туралы заңдар, атап айт- ңанда, түкке тұрғысыз бірдеңе болып шықты. 1884— 1885 жыл басталды. Өнеркәсіптегі дағдарыс жұмысшы- лардың орасан зор қозғалысын туғызды, орталық аудан- да бірсыпыра, өте-мөте күшті стачкалар болды (әсіресө Морозов фабрикасындағы стачка 53 ерекше болды). Та- ғы да «қамқорлық» саясат алға тартылды,— бұл жолы оны «Московские Ведомостиде» 54 мейлінше құштарлық- пен алға тартқан Катков болды. Морозов фабрикасын- дағы стачкашылардың присяжныйлар сотына берілген- дігіне Катков шашын жұлып, тас-талқан болады, ол сот тарапынан присяжныйлардың шешуіне тапсырылған жүз бір мәселені — «Русьте көріиген жұмысшы мәселе- сі құрметіндегі салюттің жүз бір дүркін атылған оғы» деп атады, бірақ мұнымен бірге ол «мемлекеттің» жұ- мысшыларға болысуын, Морозов тоқымашыларының, аңырында, шыдамын тауысқан сорақы штрафтарға тыйым салуын талап етті. Фабрика бақылауын үсті-үс- тіне күшейтіп, фабрикапттың пайдасына беталды штраф салуды тыятын 1886 жылғы заң шықты. Он жыл откен соң, жұмысшылар толқуының жаңа дүмпуі бүрқ отті. 1895 жылғы стачкалар, әсіресе 1896 жылғы үлкен стачка 55 үкіметті қатты үрейлендірді (әсіресе, еиді жұ- 4*


80
В. II. ЛЕНИН
мысшылар мен социал-демократтар үиемі қол ұстасып бірге шығып отырғаядықтан), сондықтан үкімет бұрын болып көрмеген шашпаңдықпен, жұмыс күнін қысқарту туралы «қамқорлық» заң (1897 ж. 2 июньде) шығарды; бұл заңды талқылаған комиссияда ішкі істер министрлі- гінің чиновниктері, оныц ішінде полиция департаменті- нің директоры да: фабрика жұмысшылары үкіметтің ұдайы қорғаушы, әділетті және қайырымды қамқоршы екенін көретін болсын деп бар дауыспен айңай салады (қараңыз: «1897 жылғы 2 июньдегі заңға қатысты құ- пия документтер» деген кітапша). Ал қамқорлық зац бұл кезде сол үкіметтің жарлықтары бойынша астыртын түрде барынша жүлмаланып, жойыла береді. Тағы да өнеркәсіп дағдарысы басталады,— полициялық үкімет- тің ешңандай «қамқорлығы» өздеріне айтарлықтай же- ңілдік келтірмейтініне, өздерінің қамын өздері ойлауы- на ерік бермейтініне жұмысшылардың көзі жеткен үс- тіне жете түседі,— тағы да толқу, көше шайқастары басталады — үкімет тағы да мазасызданады — тағы да, бұл жолы «Новое Время» газетінде, «мемлекет қамқор- лығы» туралы полициялық сөздер айтыла бастайды. Түпсіз шелекпен су тасудаи жалыққан жоқсыздар ма, мырзалар?
Жоқ, ымыраға келмейтін жұмысшыларды қорқыту әрекетін, табансыздау, ақымақтау, қорқақтау адамдар- ды болмашы қайыр-садақамен өзіие тарту әрекетіп қай- талаудан үкімет еш уақытта, әрине, жалықпайдьь Бі- рақ бұл әрекеттің шын мәнін әтпкерелеуден, кеяіе солдаттарға жұмысшыларды атуға бұйырып. бүгіи ңам- қорлык, туралы даурығатын, кеше жұмысіпыларға озде- рінің әділдігі мен қамқоршылығы туралы жариялап, бү- гін жұмысшылардың да, интеллигенттердің де таңдаулы адамдарын полицияның сотсыз жазалауына үсті-үстіпе ұстап беретін «мөмлекет» қайраткерлерін әшкерелеудеи біз де еш уақытта жалықпаймыз. Сондықтан біз күніл- гері, қандай болсын тагы да бір жаңа «қамқорлық» заң шықпастан бұрыщ «Новое Времяның» «мемлекеттік программасына» тоңтап отуді қажет деп санаймыз. Мұ- ның үстіне, біздің ішкі саясат саласындағы мұндай «бе~


БАҒАЛЫ МОЙЫНДАУ
81
делді» органның бұл мойындауының өзі де көңіл бөлер- лік нәрсе.
«Жұмысшы мәселесі саласындағы қайғылы құбылыс- тар» кездейсоқ нәрсе емес екенін «Новое Время» мойын- дауға мәжбүр болып отыр. Әрине, бұл арада социалис- тер де кінәлы (газет бұл ңорқынышты сөзді айтудан жалтарып, «зиянды жалған ілімдер» туралы, «мемлекет- ке қарсы және қоғамға қарсы идеяларды насихаттау» туралы күңгірттеу айтуды артықкөреді), бірақ... бірақ нақ осы социалистердің жұмысшылар арасында беделді болуының себебі не? «Новое Время», әрине, реті кел- генде жұмысшыларды: олар сондай «кеще, надан», сол себепті полицияның жан тыныштығына зиянды со- циалистердің уағызын қуапа тыңдайды,— деп ұрсып қояды. Демек, социалистер де, жұмысшылар да кі- нәлы,— жандармдар бұл кінәлылармен коптен бері жан- таласа арпалысып келеді, түрмелер мен жер аудару орындарын лық толтыруда. Сонда да болмайды. Сірә, фабрика-завод жумысшыларынъщ турмысында олардың «өздерінің қазіргі жағдайына наразылығып туғызып, бұл наразылықты қоздырып отыратын», сөйтіп социа- лизмнің «табысты болуына жәрдемдесетін» жағдайлар болып отырса керек. «Фабрика-завод жұмысшысының өте-моте қолайсыз тұрмыс жағдайындағы ауыр еңбегі оған жұмыс істеуге шамасы болып тұрғанда өлмешінің күнін көруден артық еш нәрсе келтіре алмайды, ал қан- дай да болса кездейсоқ бір нәрсеге тап болып, азды-көп- ті уақыт жұмыссыз қалғанда ол, мәселен, жақын арада Бакудің мұнай кәсіпшіліктерінің жұмысіпылары туралы газеттерде хабарланғанындай, дәрменсіз халге ұшырай- ды». Сонымен, үкіметті жақтаушылар социализмнің та- бысты болуына шыиында да жұмысшылар жағдайының напіарлығы себеп болып отырғанып мойыпдауға тиіс. Бірақ мұны оте-моте комескі түрде, жалтара мойындай- ды жәпе капиталистердің жұмысшыларды езіп отырған «қасиетті меншігіне» титтей де болса қол тигізу ниеті мұндай адамдарда болуы мүмкін емес екенін корсететін ескертулермен мойындайды. «Амал не,— деп жазады «Новое Время»,— біздің Россияда жұмысшы мәселесі саласындағы істің иақты жайын біз өте аз білеміз». Иә?


82
В. И. ЛЕІІИН
амал не, солай! Полициялық үкіметтіц бүкіл баспасөзді бұғауда ұстауына, біздегі сораңылықтарды шын ниеті- мен әшкерелеудің қандайын болса да тұншықтыруына мүмкіндік беріп отырғанымыз себепті де «біз» аз біле- міз. Оның есесіне «біз» жұмысшы адамның өшпенділігін азиялық үкіметке емес, «бұратаиа халықтарға» қарсы бағыттауға тырысамыз: «Новое Время» «бұратаналық завод әкімшілік орындарына» сілтеп, оларды «дөрскі, қомағай» деп атайды. Мұндай қулықпен тек бәленің бә- рі «немістен» немесе «жөйттсн» деп ойлайтыи, неміс жұмысшылары да, еврей жұмысшылары да өздерінің неміс, еврей қанаушыларына қарсы күресу үшін бірігіп отырғанын білмейтін ең білімсіз және надан жұмысшы- ларды ғана алдауға болады. Тіпті мұны білмөйтін жұ- мысшылар да орыс капиталистері бәрінен де «қомағай», ожар екенін, орыс полициясы мен орыс үкіметі бәрі- нен де «дөрекі» екенін сан мың мысалдардан айқын кө- ріп отыр.
Жұмысшы шаруа секілді надан емес, ондай көнбісті емес деп «Новое Времяның» қынжылуы да ңызық. «Но- вое Время» жұмысшы «өзінің деревнядағы ұясынан қол үзіп барады» деп, «фабрика-завод аудандарында жиын- ды тобыр көбейіп жатыр» деп, «село адамы болмашы (істің мәні, міне, осында), бірақ дербес қоғамдық-эко- номикалық мүдделері мен қатынасы бар селодан қол үзіп барады» деп зарлайды. Шынында да қалай зарла- масын? «Село адамы» озінің ұясына матаулы. сол үясы- нан айрылып қалудан қорыққандықтан өзінің помещи- гіне талап ңоюға, оны стачкамеп қорқытуға, т. б. бата алмайды; село адамы басқа жерлердегі тәртіпті білмей- ді, тек өз деревнясын ғана ойлайды (үкіметті жақтау- шылар, міне, осыны айтып та жүр: село адамының «дер- бес мүдделері» бар; шегіртке қонақтар жерін біледі, саясатта жұмысы да болмайды,— бастықтарға мұнан артың не керек?) — ал бұл деревняда жергілікті сүлік, помещик немесе кулак, жұрттың бәрін біледі, құл- дыңпен бағыну олардың бәріне ата-бабаларынан бері сүйегіне сіңіп, мұра болып қалған, ешкім олардың са- насын оятпайды. Ал фабрикадағылар «жиыпды» халық, олар ұясына матаулы емес (қайда жұмыс істесе де, бә-


БАҒАЛЫ МОЙЫНДАУ
83
рібір), олар көпті көрген, баіыл, дүниеде не болып жат- қанның бәрін білгісі келіп отырады.
Қарапайым мужиктің осыыдай қайғылы халде сана- лы жұмысшыға айналуыпа қарамастан, біздің полиция- лық данасымақтар әлі де жұмысшы бұқарасын «жұмыс- шылардьщ тұрмысыи жақсарту жөиіндегі мемлекеттік қамқорлықпеп» алдамақ болады. «Новое Время» бұл үмітті мыиадай тозығы жеткөп пайымдаумен қуаттай- ды: «Батыста кемеліне жеткен, тәкаппар капитализм бізде әзір тек сүйемелмеп ғапа жүре алатын әлсіз нә- ресте тәрізді, оны сүйемелдеп жүрген үкімет»... Сөз екен-ау, өкіметтің құдіреттілігі туралы осындай ескі ер- тегіге нанса, қарапайым шаруа ғана наііар! Ал енді по- лиция чиновниктері мен діни чиновниктөрді, әскери және жай чиновниктерді капиталистердің қалай «сүйе- мелдеп жүретінін» жұмысшы өте жиі көріп отырады. Сойтіп,— дейді онан әрі «Новое Время»,— істің бәрі үкімөттің жұмысшылар тұрмысын жақсартуды «жац- тауында», яғни фабрикаиттардан осы жаңсартуды талап етуінде. Көрдіңіздер ме, оп-оцай екен: әмір етсе болға- ны — орындальш жатыр. Бірақ бұл айтуға ғана оңай, ал іс жүзінде бастықтардың бұйрыңтарьш, тіпті, фабрика- лар жанынаи ауруханалар ашу сияқты ең «болмашы» бұйрықтарын да капиталистер опдаған жылдар бойы орындамай жүре береді. Капиталистерге қандай да бол- са үлкен талап қоюға үкіметтің батылы да жетпейді, өйткені «қасиетті» жеке меншікке қол сұғудан қорқады. Жұмысшылардың тұрмысын шындап жақсартуды үкі- мет қаламайды да, ойткені оның озі саи мың жерде қожайын, Обухов заводыпыц да, басқа жүздеген завод- тардың да жұмысшыларыиа, опдағаи мыц почта, темір жол қызметшілеріне және т. т. қысым көрсетіп, олардың ақысын жеп отырады. Біздің үкіметтің бұйрықтарына ешкім сенбейтінін, сол себепті үкімет дәріптеліп жүр- ген тарихи мысалдардан өзіне сүйеніш табуға тырыса- тынын «Новое Времяның» өзі де сезеді. Жұмысшылар- дың тұрмысын жақсарту жайыида ол былай дейді: мұны «өзгерістің төменнен талап етілуін күтіп отырғаннан горі, қайта оның алдын алып, өзгерісті жоғарыдан жа- сап жіберген артық дейтіп даналық сенімге сүйене оты-


84
В. И. ЛЕНИН
рып, бұдан жарты ғасыр бұрын үкімегтің шаруалар мә- селесін өз қолына алғаны секілді» етіп істеу керек.
Міне, бұл шынында да бағалы мойындау! Шаруалар- ды азат ету алдында патша: шаруалардың өздерін өзде- рі төменпен азат ете бастауып күткенпеп гөрі, оларды жоғарыдан азат ету артығырақ деп, дворяндарға халың- тың көтеріліс жасау қаупін аңғартқан. Ал қазір үкімет- ке жағымпазданушы газет «еркіндік алардың алдында» шаруалардың ниеті оған қандай қорқынышты болса, қазір жұмысшылардың ниетінен нақ сопдағыдан кем қорықпайтынын мойындайды. «Төменнен басталғаны- нан да жоғарыдан бастағаны жон»! Ол кездегі мен бұл кездегі өзгеріс жасау талабының арасында «ұқсастық» бар деп, самодержавиенің газетші итаршылары қатты адасып отыр. Шаруалар крепостниктік правоны жоюды талап етті, бірақ патша өкіметіне қарсы ешқандай ойы болмады, патшаға сенді. Жұмысшылар ең алдымен жә- не бәрінен де бұрын үкіметке қарсы; өздерінің полиция- лық самодержавие алдындағы правосыздығы капиталис- терге қарсы күресте қол-аяғына шырмау болатынын жұмысшылар көріп отыр, сондықтан жұмысшылар үкі- меттің өктемдігінен, үкіметтің озбырлығынан азат болу- ды талап етеді. Жұмысшылар да «еркіндік алу алдын- да» толқиды,— бірақ бұл саяси бостандықты деспотизм- нің қолынан тартып алатын бүкіл халықтың еркі болып табылады.
* *
*
Жұмысшылардың наразылығын қандай асқан ұлы реформамен өшірмек болатынын, оларға қандай «мемле- кеттік қамқорлық» көрсетпек болатынын білесіздер ме? Мейлінше көп таралып жүрген лақаптарға нанатын бол- сақ,— финанс министрлігі мен ішкі істер министрлігі арасында күрес болып жатқан көрінеді: ішкі істер міь нистрлігі фабрика инспекциясын өзінің қарамағына бе- руді талап етеді, сонда бұл ииспекция капиталистерге оншама жағынбай, жұмысшыларға көбірек қарасып, толқулардың алдын алып отыратын болады деп сендір- гісі келеді. Жұмысшылар патшаиың жаңа қайырымды-


БАҒАЛЫ МОЙЫНДАУ
85
лығына әзірлене берсін: фабрика инспекторлары жаңа мундир киіп, басқа ведомствоға (сірә, артың жалақы- мен), басқа болғанда, жұмысшылар үшін көптен бері және сондай сүйіспешпілікпен (әсіресе полиция депар- таменті) күйіп-пісіп жүрген ведомствоға өтеді.
«Искра» № 6, июлъ, 1901 ж. «Искра» газетгнгц тексті
бойынша басылып отыр


86
ДАҒДАРЫСТЬІҢ САБАҚТАРЫ
Сауда-өнеркәсіп дағдарысы, міне, екі жылға таяу уақыт бойына созылып келеді. Ол, сірә, өнеркәсіптің жа- ңа салаларын қамтып, ұлғая беретін болса керек, басқа аудандарға таралып, банктердің үсті-үстіне күйреуінен шиеленісе беретін болса керек. Біздің газет өткен жыл- ғы декабрьден бастап, әрбір номері сайын дағдарыстьщ дамуын және оның апатты зардабын қалай да болса атап көрсетіп келді. Бұл құбылыстың себептері меп ма- ңызы туралы жалпы мәселені алға қоятын уақыт жетті. Біздө капитализмнің түгелдей жаңалық болғаны сияқ- ты, Россия үшін бұл құбылыс та біршама жаңалық. Ал өжөлгі капиталистік елдерде, яғни өнімнің кобі сату үшін өндірілетін, жұмысшылардың көпшілігшде жер де, өңбек құралдары да жоқ, олар басқа адамдардың ша^ руашылықтарына жалданып, жері, фабрикалары, маши- налары, т. т. бар меншік иелеріне жалданып, өздерінің жұмыс күшін сататын елдерде,— капиталистік елдердө дағдарыс, бойға сіңген ұстамалы ауру сияқты, оқтын- оқтын қайталап отыратын ежелгі құбылыс. Сондықтап дағдарыстарды алдын ала болжауға болады, ал Россия- да капитализм өте-мөте шапшаң дами бастаған кезде со циал-демократиялық әдебиетте қазіргі дағдарыс та ал- дын ала болжанған. 1897 жылдың аяғында жазылған «Орыс социал-демократтарының міндеттері» деген кі- тапшада былай делінген: «Қазіргі уақытта біз, сірә, ка- питалистік циклдың өнеркәсіп «гүлденіп», сауда қызып жатқан, фабрикалар үдере жұмыс істеп, жаңбырдан


ДЛҒДАРЫСТЫҢ САБАҢТАРЬІ
87
кейін қаулап өскен саңырауқұлақтай қисапсыз жа- ңа заводтар, жаңа кәсіпорыидар, акционерлік қоғамдар, темір жол құрылыстары және т. с. пайда болып жатқан кезеңін (қыс пен жаздыц қайталанып отыратыны сияқ- ты, белгілі бір оқиғалар қайталанып отыратын айналы- мын) бастан кешіріп отырған болармыз. Өнеркәсіптің осы «гүлденуінен» кейіп күйреудің (азды-көпті омыры- ла күйреудің) сөзсіз болатындығып алдын ала болжап айту үшіп әулие болудың керегі жоқ. Мұндай күйреу орасап көп ұсақ қожайындарды күйзеліске ұшыратады, орасан коп жұмысшыларды жұмыссыздар қатарына шьь ғарып тастайды...» *. Mine, осы күйреу — Россияда бұрын-ісоңды болып кормеген омырыла күйреу — бас- талды. Капиталистік қоғампыц алдын :ала «болжауға бо- латындай дәлдікпеп айпалып келііп отыратын бұл қор- қынышты созылмалы ауруы неден болады?
Капиталистік өндіріс секірмелі түрде, екі адым алға басса, бір адым (ал кейде тіпті екі адым) кері кете оты- рып қана дами алады. Жоғарыда айтқанымыздай, капи- талистік өндіріс дегепіміз сатуға арнап өндіретін өнді- ріс, рынокқа ариап товар өндіретін өндіріс. Ал өндірісті жеке капиталистер әрқайсысы өз алдына жеке жүргі- зеді, сол себепті рынокқа нақ қаншама және нақ қандай өнім керек екепін ешкім дәлме-дәл біле алмайды. Тек бірін-бірі басып озуды ойлап, беталды өндіре бөреді. Сондықтан өндірілген өнім мөліпері рынок қажетіне үй- леспеуі мүмкін екені түсінікті. Орасан зор рынок қауырт кеңейіп, зерттелмеген, орасан зор, жаңа салаларға жайылғанда мұндай мүмкіндік өте-мөте зор болады. Жуырда озіміз бастан кешірген өнеркәсіптің «гүлденуі» басталғанда істің жайы дәл осы айтылғандай болдьъ Бүкіл Европаның капиталистері дүние жүзіпің жүздеген миллион халқы бар бөлігіне, Азияға шеңгелін сал- ды, ал Азияда бұған дейін тек Индия және шет аймақ- тың аз бөлігі ғана дүние жүзілік рынокпен тығыз бай- ланысты еді. Закаспий жолы капитал үшіп Орта Азия- ны «аша» бастады, «¥лы Сибирь жолы» (тек ұзындығы жағынан ғана ұлъі емес, оны салдырушылардың қазына * Қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 2-том, 505-бет. Ред.


Й. Й. ЛЕЙИЙ
ақшасын шектен тыс ұрлауы, оны салған жүмысшылар- ды шектен тыс қанауы жағынан да ұлы) Сибирьді аш- ты, Жапонпя өнеркәсіпті ұлтқа айпала бастады, ол қы- тай қорғанын бұзып өтуге әрекеттеніп, жіліктің майлы басын тапты, оған Англияның, Германияның, Фрапция- ныц, Россияның, тігіті Италияныц да капиталпстері бір- ден ауыз салды. Орасан зор темір жолдардың салынуы, бүкіл дүние жүзілік рыноктың кеңеюі және сауданың өсуі — мұның бәрі ойда жоқта өнёркәсіпті жандандыр- ды, жаңа кәсіпорындарды көбейтті, өнім откізу рыно- гыиа таласты, пайда қуған жарысты құтырындыра кү- шейтті, жаңа қоғамдар құруды, ішінара ұсақ капита- листердің азын-аулақ жинақ ақшаларынаи да құралған көптеген жаңа капиталды өндіріске тартуды туғызды. Бұрын-соңды белгісіз жаңа рыноктар үшін жанталас- қан бүл дүние жүзілік жарыстың орасан зор күйреуге әкеліп соқтырғанына таңдануға болмайды.
Бұл жарысты айқын түсіну үшін оған қандай алып- тар қатысқанын ескерту керек. «Жеке кәсіпорындар», «жеке-дара капиталистер» дегенде, шыныпда бұл сөз- дердің дәл ұғым бермейтіндігі екінің бірінде ұмытылып жүр. Шын мәнінде, жекеше және жалғыз-дара болып қалып отырған тек пайданы иемдену ғана, ал өндірістіц өзі қоғамдық ондіріске айналды. Орасан зор күйреудің мүмкін болуы және болмай қоймайтыны да қуатты ғамдыц ондіргіш күштер тек баюды көздеген қарақшы байлардың қарамағында болғандығынан еді. Біз мұны орыс өнеркәсібінің мысалы арқылы түсіндірейік. Соңғы кезде дағдарыс мұнай саласына да тарады. Ал осы өиер- кәсіпті, мәселен, «Ағайыиды Нобельдердің мұнай өнді- рісі серіктігі» сияқты кәсіпорындар билеп-төстейді. 1899 жылы серіктік 5372 млн. сомға 163 млн. пұт, ал 1900 жылдың озінде-ақ 72 млп. сомға 192 млн. пұт мұпай өнімдерін сатты. Бір жылда бір кәсіпорындағы ондіріс 187г млн. сом артты! Мұндай «бір кәсіпорын» мұнай шығарумен, оны өңдеумен айналысатын, оны мұнай құбырларымен, темір жолдармен, теңіздермеп, өзендер- мен жеткізіп отыратын, бұған керекті машиналар, қой- малар, материалдар, баржалар, иароходтар, т. б. жасау- мен шұғылданатып ондаған, жүздегөн мың жұмысшы-


ДАҒДАРЫСТЬЩ САБАҚТАРЫ
89
лардың біріккен еңбегіне сүйеиеді. Бұл ондаған мың жұмысшылардыц бәрі бүкіл қоғамға жұмыс істейді, ал олардың еңбегін ат тобеліндей аз ғана миллионорлер пайдаланып, бүқараныц ұйымдасқан еңбегі келтіретін пайданыц бәрін солар иемдетгеді. (Нобель серіктігі 1899 жылы 4 млп. сом, ал 1900 жылы 6 млп. сом таза наііда алды, мұнан акцпоперлер әрбір 5000 сомдық жарнаға 1300 сомпая алды, ал басқармапыц бес мүшесі 528 000 сом сыйлыу алды!) Егер осыпдай бірнеше кәсіпорын зорттолмегеп рыітоктап орып алып қалуға қүтырыпа жапталасса, дағдарыстыц тууы тацданарлық пәрсе ме?
Ол ол ма. Кәсіпорыпдардап лайда табу үшін товар сату керск, оиы сатып алушыларды табу керек. Мұны сатып алушы бүкіл халық бұқарасы болуға тиіс, ойтке- ні орасап зор кәсіпорындар тау-тобе онім шығарады. Ал капиталистік елдердің бәріпдс халықтьщ ониаи тоғызы қайыршылапғандардап: оте аз жалақы алатып жүмыс- шылардан, көпшілігіпің тіршілігі жұмысшылардан да нашар шаруалардан тұрады. Сондықтан ірі өнеркәсіп гүлдену кезіпде пеғұрлым коп ондіруге құлаш ұрса, ры- нокқа өнімді оте коп шығаратыиы соншалық, халықтың кедей көпшілігішц оііы сатып алуға шамасы келмейді. Машиналардыц, құралдардың, қоймалардыц, темір жол- дардың жәие т. б. саны барған сайын көбейе береді, бі- рак, мұндай көбею оқтын-оңтын тоқталып қалып отыра- ды, ойткені осы жақсартылған ондіріс әдістерінің бәрі сайып келгендө халыққа арналса, сол халық бұқарасы қайыршылық халге жеткен кедейліктө қала береді. Егср жер, фабрикалар, машиналар, т. б. халықтыц қайыршылығынап миллиопдағаи пайда түсіретіп ат тобеліпдой жеке мепшік иелеріиің қолыітда болмаса, бү- kije сцбокші халықтыц тұрмысып жақсартуға жұмсала- тып онімді қазіргі қоғам әлдеқайда коп опдіре алаты- пып дағдарыс корсетіп отыр. Дағдарыс жұмысшылар- дыц кагіиталистерге жекелеген жеңілдіктер жасату жолыпдагы күреспен шектеле алмайтынын корсетеді: оперкәсіптіц жапдапуы ксзіпде мұпдай жецілдіктср жа- сатуға болады (орыс жұмысшылары 1894—1898 жыл- дарда оздеріпіц жігсрлі күресімен талай жеңілдіктер жасатты да),— бірақ күйзеліс басталады да, капиталис-


90
В. И. ЛЕНИН
тер бұрынғы жасаған жеңілдіктерін қайтып алып қана қоймай, жұмысшылардың дәрменсіздігін жалақыны онан сайын азайта түсу үшін пайдалапады. Ңашан со- циалистік пролетариаттың армиясы капитал мен жеке меншік үстемдігін құлатқаиға дейін, сөз жоқ, осылай бола 'береді. Осыдан екі жыл бұрын іенді -күйреу бол- мауы да ықтимал деп лепіріп жүрген ісоциалистердің (сірә, оздерінің 'буржуазияшыл эіюпомистердің ілімін талғамай яла 'беретіпгн-е сүйеигендіктен болса керек, оз- дерін «сыпшылар» деп атайтындардыц) іертөціп қанша- лықты болжай алмайтыпып дағдарыс көрсетіп отыр.
Ңоғамдық өпдірісті жеке меншікке бағыпдырудыц қи- сынсыздығын толық әшксрелеген дағдарыстың сабақта- ры ғибрат аларлық болғапы соншалық, спді буржуазия- лық баспасоздіц озі де — мәселен, бапктерді бақылау сияқты — бақылаудыц күшейтілуін талап етіп отыр. Бі- рақ жаидану кезінде каниталистердің кейіннен сөзсіз банкротқа ұшырайтып кәсіпорындар орнатуына ешқагь дай бақылау бөгет жасай алмайды. Харьковтағы банкрот- қа ұшыраған жер және сауда банкінің негізія салушы болған Алчевский шаш етектен пайда келтіреді деген тау-кен кәсіпорындарын ашу, оны сүйемелдеу үшін жо- німен болсын, жөнсіз болсын, ретін келтіріп, миллион- даған сом ақша тапты. Ал өнеркәсіптегі кідіріс бұл банктер мен тау-кен кәсіпорындарын (Донецк-Юрьев қоғамы) мерт қылды. Бірақ капиталистік қоғамда кә- сіпорындардың бұлай «мерт» болуының мәнісі не? Опыц мәнісі — пеғұрлым әлдірек миллиоиерлер әлсіз капита- листерді, «екінші дәрежедегі» капиталистерді ығыстьь рып шығарады. Харьков миллиоиері Алчевскийдің ор- нын Москва миллионері Рябушинский басады, капита- лы көбірек болғандықтан, Рябушинский жұмысшыны бұрынғыдан да күштірек езе түседі. Екінші дәрежелі байларды бірінші дәрежелі байлармен ауыстыру, капи- талдыц күшін арттыру, коптеген ұсақ меншік иелерін (мәселен, банктің күйреуі себепті бүкіл дәулетінен ай- рылатын ұсак, вкладчиктерді) күйзеліске ұшырату, жұ- мысшыларға сұрапыл қайыршылық әкелу — дағдарыо тың зардабы, міне, осыидай. Капиталистер жұмыс күнін ұзартатыны, есеп айырысқанда саналы жұмысшылар-


ДАҒДАРЫСТЫҢ САБАҚТАРЫ
91
дың орпына неғұрлым көнтерілілерді алатыны туралы «Искрада» айтылған мысалдарды да еске саламыз.
Россияда дағдарыстың зардабы, жалпы алғанда бас- қа бір қандай елге қарағанда да әлдеқайда күшті. Өнер- кәсіптің тоқырауына бізде шаруалардың ашаршылығы қосылып отыр. Жұмыссыз жұмысшыларды қалалардан деревняларға қуады, ал жұмыссыз шаруаларды қайда қумақ? Жұмысшыларды қуып, қалаларды тыпышсыз адамдардан тазартқысы келеді, бірақ, мүмкін, бұл қу- ылғандар шаруалардың ең болмағанда бір бөлегін ға- сырлар бойы қалыптасқан конбістілігінен оятып, олар- ды тек отініштерін ғана емес, талаптарын да білдіруге жұмылдыра алар? Жұмысшылар мен шаруаларды қазір жұмыссыздық пен аштық қана емес, соидай-ақ жұмыс- шыларды бірігу, қорғану мүмкіндігінен айырып отыр- ған, шаруаларды өздеріне игі ниетті қайыр-садақа бе- рушілерден келетін жәрдемнен де айырып отырған полициялық езгі де жақындастырып отыр. Күнкоріс құ- ралдарының бәрінен айрылған миллиондаған халықңа полицияның қанды шеңгелі жүз есе ауыр тиөді. Қала- лардағы жандармдар мен полиция, деревнялардағы зем- ство бастықтары мен урядпиктіер өздеріне өіпшөнділіктің күшейгенін айқын ікөріп отыр, сондьгқтан олар деревня асханаларыиан ғана емес, жәрдем жинау туралы газет жарнамаларынан да қорқа бастады. Жәрдем жинаудан қорқады! Сезікті секірер деген шынында да рас сөз. ¥ры өзі тонаған адамға бір жүргіншінің қайыр-садақа бергенін көргенде, бұлар оны бірлесіп құрту үшін күпі біріктіріп жатыр деп сезіктеие бастайды.
«Искра» № 7, август, 1901 ж.
«Искра» газетгніц тексті бойынша бас.ылып отир


92
КРЕПОСТНИКТЕР ӘРЕКЕТ ЖАСАУДА
1901 жылы 8 июньде Сибирьде жеке адамдарға қазы- надан жер беру туралы жаңа заң шықты. Жаңа заң қа- лай ңолданылады,— мұны келешек көрсетер. Бірақ осы заңның сипатының өзі-ақ өте-мөте ғибрат аларлық, өйт- кені ол патша үкіметінің бояусыз кескінін жәие шып ниетін айқын көрсетіп отыр, сондықтан бүл заңды ег- жей-тегжейлі талдап, жұмысшы табын және шаруалар- ды онымен неғұрлым кең таныстыруға тырысу керек.
Біздің үкімет асыл текті дворян-помещиктерге көп- тен бері-ақ қайырымдылық корсетіп келеді: үкімет олар үшін дворяпдар бапкіп ашты, қарыз беру, мерзімінде төлепбегеп алым-салықты кейінге қалдыру жөиіпде оларға сап мың жецілдік бсрді, бағатіы арттырып, пай- дасын кобейту үшіп оларға қант заводтарын иеленуші миллионерлердің стачкасын жасауға комектесті, дүние- сіп тогіп-шашып кедсйлеигеп дворяп балалары үшіп земство бастықтарыпыц жылы орындарып ңамдастырды, қазір шарап қайиатушы асыл текті заводшылардың арақты коп пайдамен қазынаға откізуіне жағдай туғы- зуда. Бірақ жер кесіп беру жолымеп үкімет ең бай, ең атақты қанаушыларға қарасып қапа отырған жоқ,— онымен бірге ңанаушылардың жаца табын құруда, сан миллион шаруалар мен жұмысшыларды жаца помещик- тердің үнемі кіріптарлығыыа салып беруде.
Жаңа заңның басты-басты негіздерін қарап көрейік. Ең алдымен, бұл заң — егіншілік жәнө мемлекеттік мү- ліктер мпнпстрі мүпы Мемлекеттік советке ұсынбас бү-


КРЕПОСТИИКТЕР ӘРЕКЕТ ЖАСЛУДА
93
рын — дворяндар сословиесінің істері жоніндегі ерекше кеңесте талқыланғанын еске сала кету қажет. Ңазіргі уақытта Россияда жұмысшылардан, шаруалардан гөрі дворян-помещиктер көбірек қиышпылық көріп отырға- пы жұртқа мәлім, сондықтан «ерекше кеңес» олардың күйзелген халіп жақсартудың амалын табуға дереу кі- рісті. Сибирьде қазыиа жері «жеке адамдарға» «жеко мөпшікті шаруашылықтар» құруға сатылады, арепдаға беріледі, ал патша қоластындағы орыс емес адамдар мсн бұратаналардың (бұратаиалардың қатарына еврей- лер де қосылады) бұл жерлерді қапдай жолмеп болса да алуына тупкілікті тыйым салыпады, ал жерді ареп- даға беру (болашақ помещиктер үшіп бұл ең тиімді операция екенін кейіннен кореміз) дворяндарға ғана рұқсат етіледі, «олар,— заңда айтылғанындай,— шаруа- піылық жөніндегі сенімділігі жағынаи, үкіметтің, пікі- рінше, Сибирьдегі лайықты жер иеленушілер болып табылады». Сонымен, үкіметтің ойы, атап айтқанда, ең- бекші халықты ірі жер иеленуші-дворяндардың құлдьь ғына түсіру. Ңаншалықты ірі жер иеленушілср екеніп мынадан коруге болады: сатылатып учаскелердіц мөл- шері, заң бойышпа, уш мың десятинадан аспауға тиіс, арендаға берілетін учаскелердің колеміпе тіпті шек қо- йылмайды, ал арендаға беру мерзімі 99 жылга дейін болып белгіленгеп! Ңиыпшылыққа түскеи помещикке керекті жер, біздіц үкіметтіц есебіпше, Сибирьде семья басына 15 десятипадап жер кесіп берілетіп шаруаға қа- рағапда, екі жуз есе көп болуға тиіс.
Опыц үстіпс бұл зац помсщиктер жопіиде қапдай же- цілдіктер меп ерекшеліктер коздемсй отыр десецізші! Арендатор алғашқы бес жыл бойына ешқапдай ақы тө- лемейді. Егер ол арепдаға алғап жеріп сатып алатып болса (жаңа зац бойынша, ол бұғап праволъі), опың жерді сатып алғаи ақысын толеуіне 37 жылға мәулет беріледі. Ерекше рұқсат бойыиша, үпі мыц десятина- дан артық жер сатуға да жол беріледі, копшілік сауда- сына салмай, еркін бағамен сатуға да, алым-салық бо- рыштарын бір жылға, тіпті үш жылға кешіктіруге де рұқсат беріледі. Жаңа заңды, жалпы алғанда, жоғары дәрежелі сановниіктер жәпе сарай маңьтндағылармеп


94
В. И. ЛЕНИН
байланысы бар адамдар, т. т. ғана пайдаланатынын ес- тен шығармау керек,— ондай адамдарға бұл жеңілдік- тер мен ерекшеліктердің бәрі оп-оңай, губернатормен немесе министрмен қонақта отырып бірөр ауыз сөйлес- кеннен кейін-ақ беріле салады.
Бірақ мұның мынадай бір бәлесі бар. Егер жер иесі геисралдарға амалсыздан жұмыс істейтін «мужик» та- былмаса, онда үш мың десятинадан жері болғанмен бұл генералдардың бәрі мұндай жерлерден қандай пайда таба алмақ? Сибирьде халықтың мұқтаждығы қаншама жедел өсіп бара жатқанмен, ондағы шаруа, «россия- лық» шаруаға қарағанда, әлдеқайда дербес, таяқтың кү- шімен жұмыс істеуге оншама үйренбеген. Жаңа заң оны осыған үйретуге тырысады. «Жеке меншіктегі шаруа- шылықтарға арналған жерлер, мумкіндігіне царай, ша- руаларға берілген жерлермен аралас кесіліп беріледі»,— делінген заңның 4-статьясында. Патша үкіметі кедей шаруалар «табысы» жөнінде ойлаған. Ңазір егіншілік және мемлекеттік мүліктер министрі ретінде Сибирьде жеке адамдарға қазынадан жер кесіп беру женіндегі заңды Мемлекеттік советке ұсынып отырған Ермолов мырзаның өзі мұнан он жыл бұрын (өз атын қоймай) «Егіннің шықпауы және халықтың күйзелуі» дегеи кі- тап шығарды. Бұл кітапта ол: жергілікті помещиктерге жұмыс істеп, «табыс» келтіре алатып шаруалардың Си- бирьге қоныс аударуыпа рұқсат етуге негіз жоқ ден ашықтан-ашық мәлімдеген болатын. Орыстың мемлекет адамдары: шаруалар помещиктердің жұмысын істеу үшіи жаралған, сопдықтаи, помещиктер арзап жұмыс- шыдап айрылатып болса, шаруалардың оздері калағап жеріне қоныс аударуыпа тіпті «рұңсат» етпеу керек де- ген барып тұрған крепостниктік көзқарас білдіруден қысылып-қымтырылмайды. Ал шаруалар, барлық қиын- шылықтарға, кедергілерге, тіпті тікелей тыйым салын- ғанына қарамастан, жүз мыңдап Сибирьге қоныс аудара бергеннен кейін, патша үкіметі, ескі баринның бурмист- ріндей, шаруаларды жаңа қонысында тағы да топау үшін оларды ізінен куа жөнелді. Егер болмашы үлесті жер мен шаруалар жерінің (бұл жерлердің жақсысы қазірдің өзінде алыиып қойылған) «аралығьтнда» асыл


КРЕПОСТНИКТЕР ӘРЕКЕТ ЖАСЛУДА
95
текті помещиктердің әрқайсысы үш мың десятиналық учаскелері болса, онда көп ұзамай Сибирьге қоиыс ауда- рудың қызығы да азаяр. Ал төңіректегі шаруалардьщ тұрмысы неғұрлым ңысылшаң болған сайын, жаңа гіо- мещиктер жерінің бағасы соғұрлым арта береді: бұл шаруаларға — дәл «Россиядағы» сияқты — әрі арзанға жалдануға, әрі помещиктің жерін үш есе қымбатқа жалға алуга тура келеді. Жаңа заңның тікелей көзде- гепі: пеғұрлым тез арада помөщиктер үшіп жаца жұ- мақ, шаруалар үшіи жаца тозақ жасау: атаи айтқапда, жсрді бір-ац рет егіп салу үшіи арсидаға беру жоиіпде ерекшө ескерту жасалғап. Жалпы алғапда, арепдаға алынғап қазына жеріп жаңадап жалға беруге ерекше рұқсат керок, ал бір-аң рст егіп салу үшін жалға беруге ешқапдай ксдергі жоқ. Помещиктіц ириказчик жалдап алып, тыііыш жата беруіие болады, ириказчик помещик- тің имениесімеп «араласа тұратып» шаруаларға жерді десятиналап жалға беріп, қожайыныпа тек аңша ғаиа жіберіп отырады.
Ал енді дворяпдар тіпті мұпдай «шаруашылық» жүр- гізудің өзіне де өне бойы құштар бола бермейді. Өздері сатып алған қазына жерін жаңадаи нағыз қожайындар- ға сатса, олардың ақшаға бірден қарық болуы мүмкіп. Жаңа заңпың нақ осыпдай уақытта, Сибирьге темір жол 56 салынған кезде, Сибирьге жер аудару жойылғап кезде57, Сибирьге қоныс аудару орасан зор көлемде етек алған кезде шығарылуы тегіи емес: мұпыц бәрі жердіц қымбаттауына әкеп соғады (қазірдіц озіиде-ақ қымбаттатып отыр). Сопдықтаи қазіргі уақытта қазы- на жерінен жеке адамдарға жер боліп беру, шыныпда, дворяндардыц қазыпаиы талан-таражға салуы: қазыпа жері қымбаттай береді, ал бұл жерді ерекше жеңілдік шартпен қайдағы бір генералдарға жалға береді, сата- ды, ол генералдар жердің бұл қымбаттауынан пайда түсіреді. Мәселен, Уфа губерниясы бір уезініц өзіиде ғана дворяндар меи чиновниктер өздеріне (сондай зац бойынша) сатылған жермен мынадай әрекет жасады: олар жер үшін қазынаға 60 мың сом төледі, ал екі жыл- дан кейіи нақ осы жерді 580 мыц сомға сатты, яғни жерді қайта сатудың өзінен жарты миллион сомнан аса


96
В. И. ЛЕИІІН
пайда түсірді! Бүкіл Сибирьде жер берудіц арқасында кедейлікке ұшыраған помещиктердің қалтасына қашла миллион түсетініп осы мысалдың өзіпеп көруге болады.
Үкімет пен оның жақтаушылары бұл арсыздықпен талауды бүркеу үшіп әр түрлі леиірме дәлолдер келті- реді. Сибпрьде мәдепистті дамыту туралтл, үлғілі шаруа- шыльщтардың зор мацызы туралы соз етеді. Шыньіиа келгенде, іргелес шаруаларды ауыр жағдайға душар ететіп ірі имениелер қазіргі уаңытта қанаудың мәдепи- еттеп мүлдем жұрдай тәсілдеріп ғапа күшейте алады. Үлгілі шаруашылықтар қазыпаны талау жолымен ңү- рылмайды, ал жер беру дворяндар меи чиповпиктердіц жерді алып-сатып, кәдімгі жалдаптық істеуіпе немесе шаруашылықтың кіріптарлық, осімқорлық тәсілдеріпіц етек алуына әкеп соқтырады. Асыл текті дворяндар үкіметпен одақтаса отырып, ең төмен кулактыңпен бө- гетсіз тек өздері шұғылдану үшін де еврейлер мен бас- қа бұратаналарды (олар бұларды надап халық алдыи- да шектеи асқан ұятсыз қанаушылар деп көрсетугө тырысады) Сибирьдегі қазына жерінеи куып шықты.
Сибирьдегі дворяндық-поместьелік сословиенің саяси маңызы бар деген де айтылып жүр: Сибирьдегі иптел- лигенцияның арасында бұрын жер аударылғандар, се- німсіз адамдар өте көп, сондықтан бұларға қарама-қар- сы мемлекеттік өкіметтің сенімді тірегін, сөиімді «зем- ство» элементін жасау керек дейді. Мұндай сыбыстың гпындығы да, «Гражданин» 58 мен «Московские Ведо- мостидің» ойлағаиындағыдап, апағұрлым кобірек жәпе тереңірек. Полициялық мемлекеттің халық бұқарасып озіпе қарсы өшіктіріп отырғапы соиша — оныц отапга таяиыш боларлық адамдардыц топтарып қолдап құрас- тыруы керек болады. Соидықтан оиыц үкіметке барлық жағынан озін борыштымып деп есептейтіп, оиыц рақы- мыиа тәуелді болатып, барып тұрғаи азғыпдық жолмеп (жалдаптықпен, кулактықпеп) орасан көп пайда таба- тыіі, сол себепті озбырлық пеп езгі атаулыпың барлыц уақытта сепімді жақтаушысы болатыи ірі қаиаушылар табып құрастыруы қажет. Азшілық үкімет азнялық ірі жер ііеленуді, крепостниктік «пмеияелер үлестіру» жү-.


КҒЕПОСТЙЙКТЕР әрекег жаслудл
97
йесін тірек етуі керек. Ал егер қазіргі уақытта «ел қо- ныстанған имениелерді» үлестіруге болмайтын болса, қайыршылыққа түсуші шаруалар жерінің аралъітынан имениелер үлестіруге болады; егер патша сарайының жағымпаздарына мыңдағап десятипа жерді тікелей сый- лыққа үлестіру ыңгайсыз болса, онда мұндай үлестіруді сан мың жеңілдіктері бар сату, «арендаға беру» (99 жылға) жолымен бүркемелеуге болады. Ңазіргі алдыц- ғы қатарлы елідердің, мәселен, Американың жер саяса- тымен салыстырғанда бұл жер саясатын крепостниктік саясат деп қалайша атамассың? Ол елдс жаца қонысқа көшуге рұқсат етуді немесе рұқсат отпеуді ешкім соз қылып та жатпайды, өйткені әрбір азаматтыц қалағап жеріне көшіп барып қоныстануыпа правосы бар. Ол ел- де ауыл шаруашылығымен шұғылданғысы келгеп әрбір адам мемлекеттің шет аймақтарыпдағы бос жерге орна- ласуға заң бойынша праволы. Ол елде азиялық сатрап- тар табы емес, елдің барлық өндіргіш күштерін дамыт- қан қажырлы фермерлер табы қалыптастырылып отыр. Ол елде жұмысшы табы, бос жердің мол болуы арқасында, тұрмыс дәрежесінің жоғарылығы жағыиап бірінші орын алып отыр.
Ал біздің үкімет өзінің крепостниктік заңын қандай уақытта шығарып отыр десеңізші! Ең күшті өнеркәсіп дағдарысы болып, ондаған, жүздеген мың адамдар жү- мыс таба алмай жүрген кезде, миллиондаған шаруалар тағы да аштыққа ұшыраған кезде шығарып отыр. Үкі- мет бар ойын күйзеліс туралы «шу» шығартпауға ба- гыттап отыр. Осы үшін ол жұмыссыз жұмьк піыларды туған жеріне жер аударды, осы үшіи ол азық-түлік ісіп земствоның қолынан алып, полиция чиповпиктеріиіц қолыиа берді, осы үшін ол жеке адамдардыц ашыққан- дар үшін асханалар ашуына тыйым салды, осы үшін ол газеттердің аузыпа құм құйды. Енді, қарны тоқтар үшін үпамсыз аштық туралы «шу» басылғанпан ксйін, пат- ша-ағзам ңиыншылыққа ұшырағаи помеіциктер мен са- рай маңындағы бейшара генералдарға көмектесе бас- тады. Тағы да айтамыз: біздің ендігі жерде істейтін ісіміз — жаңа заң туралы мәліметтерді елге тарату. Осы


98 В. Й. ЛЕНИН
заңмен танысқаннан кейін жұмысшылардың санасы ең жетілмеген топтары да, ең саңылаусыз және езілген шаруалар да үкіметтің кімге қызмет ететінін, халыққа қандай үкімет керек екенін түсінетін болады.
«Искра» № 8, 10 сентябръ. 1901 ж. «Искра» газетгнгц текстг
бойъінша басылып отъір


99
ЗЕМСТВО СЪЕЗІ
Осы жылдың көктеміндегі оқиғалардың ізінше бүкіл елге жайылған жұртшылықтың толқуы тоқталмай келе- ді; үстіміздөгі жылғы январьдың өзіндө орыс социал- демократиясының саналы жұмысына құлақ қоймайтын, жат сияқты көрінген орыс қоғамыньщ барлық топтары- на бұл толқу алуан түрлі әсер етуде. 25 марттағы «шын ниетті қамқорлық» туралы манифест сияқты, Ваннов- скийдің реформасымақтары немесе Сипягин мен ІПахов- скойдың жұрт күлерліктей сән-салтанатпен ел аралауы сияқты дағдылы алдамшы әдіс-айламен қоғампың буыр- ңанған ар-ожданыи неғұрлым тез тыпыштандырмақ бо- лып, үкімет жанталасуда... Аңқау орыс тоғышарлары- ның кейбіреулері мұндай шараларға напып, шынында да, тынышталар, бірақ бәрі бірдей тыныштала қоймас. Жарым-жартысы қорқып қалған чиновниктерден тұра- тын қазіргі земствошылар да өздері «бейбітшіл-патша- ньщ» келмеске кеткен қиын-қыстау дәуірінде ұшыра- ғаи өне бойы қалтырап қорқу жағдайынан, сірә, арыла бастаса керек.
Қымсынудыц жай ғапа жамылғыларыпап босанғап ұлы мәртебелі бюрократия бұлардың да, азаматтың ер- лігі мен азаматтық памысы топастануға жуықтағаи бұл жасқашпақ адамдардың да ызаланғандық, жиренгеидік сезімін туғызып отыр.
Бізге көлген хабарларға қарағанда, июньнің аяғыпда NN қаласында (сақтықгген қаланың атын атамай отыр- мыз) земство қайраткерлерінің съезі болған. Оған бір- неше губерниядан 40—50 земствошы қатысыпты дейді.
Земствошылар, әрине, саяси мәселелерді шешу үшін емес, бейбіт, бірыңғай земстволық міндеттерді шешу үшін жиналған, земство ережесінде бейнелеп айтылға-


100
В. И. ЛЕНИН
ныпдай, «ведомство шеңберінен, өкімет билігі шегінен аспайтын» (87-статья) болып жиналған; алайда бұл жи- налыс әкімшілік орындарынан рұқсатсыз, оларға мәлім- демей шақырылған, демек, сол ереженің созімен айтқан- да, жиналыс «зөмство мекемелерінің жұмыс тәртібін бұ- за» отырып өткізілген, ал жиналған земствошылар бейбіт, риясыз мәселелерден, өздері де аңғармай, оқиға- лардың жалпы жағдайын талқылауға көшкеп. Өмір ло- гикасы осындай: пысапты земствошылар, кейдө радика- лизмиен, астыртын жұмыстан ат-тонын қаншама ала қашса да, өмірдің өзі айдап салғандықтан, заңсыз ұй- ымдардың, неғұрлым батыл қимылдың керектігіне ду- шар бола береді. Бүл табиғи және мүлде дұрыс жолды кінәлайтын, әрине, біз емес. Селолық өзін өзі басқаруды құртқан, қалалың және земстволық өзін өзі басқаруды жарымжан еткен, сөйтіп, земство мекемелерінің қалған жұрнақтарына есекше қарыспалықпен балта кезенген үкіметке земство қайраткерлерінің де жігерлілікпен, ұйымшылдықпен тойтарыс беретін мезгілі енді жетті. Съезде, земство алымына шек қою туралы заңмен қа- лай күресу керек деген мәселе талқыланған кезде, бір құрметті, қарт земствошы: «Земство адамдары өз сөзін айтатын уақыт жетті, енді айтпаса, олар бұл сөзін еш уақытта айта алмайды!»— деп дауыстап жіберіпті десе- ді. Чиновниктік самодержавиені ашықтан-ашық күрес- ке шақыруға белсенген либерал қайраткердің бұл аттан салуын біз толық қуаттаймыз. Земство ішінен күйрегелі тұр. Егер тацдаулы земствошылар дәл қазір батыл ша- ралар қолданбаса, егер өздеріиің дағдылы маниловшыл- дығынан 59, өздерінің екінші дәрежелі. ұсақ-түйек мәсе- лелерінен — бір құрметті земствошы айтқандай, «шелек түптеуінен» — бсзбесе, земство өзінің адамдарынан айрылып, кәдімгі «мекеме орнына» айналады. Осындай қорлық өлімге ұшырайтыны сөзсіз, өйткені ондаған жылдар бойы қалтырап қорқудан, алғыс айтудан, бас иіп отінуден басқа түк бітірмей жүре беруге болмайды; қорқыту, талап ету керек, жасырыпбақ ойнауды қойып, жұмысқа шындап кірісу керек.
«Иекра» № 8, 10 сеит.чбръ, 1901 ж. «Искра» газетінщ тексті
бойынша басы,аъ(п отъір


101
АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» so
1—IX тараулары 1901 ж. июнъ — сентябръде;
X—XII тараулары 1907 ж. күзде жазылғап
Алғаіи^ы рет басылуы:
1—1 V тараулары — 1901 ж. декабръде «Заря» журналыиың 2—З-номергнбе;
V—IX тараулары — 1906 ж. февралъда «Образова/ние» журналыныц 2-номергнбе ;
X—XI тараулары — 1908 ж. ІЗл. Илъин. «Аграрлъщ мәселе» беген жинацта, 1 бөлім СІІБ.; XII тарауы 1908 ж. «Ағъімдағъі өмір» деген оісина^та. СІІЬ.
1—1Х тараулары «Аграулъщ мзселе» ііеген жинаіугыц текстгмен салыстырылған журналдардағы тексті бойынша; X—XI тараулары «Аграрлыъ мәселе» беген жинатүтъіц тексті бойынша;
XII тарауы «АғъімОағы өмгр» деген жинаутъщ текстг бойъінша басылып отыр


[103
XV.
1906.
$
ЖУРНАЛЪ
<Литературный
u
сбщественнс^политиіескій.
С.-ПЕТЕРБУРГЪ.
Типо-литографія Б. М. Вольфа. Разъйзжая, 15.
1906.
«Образованпе» журналының 1906 ж. 2-номерінің тптул парағы; осында В. И. Ленинніц «Аграрлық мәселе және «Маркстің сыншылары»» деген ецбегініц
V—IX тараулары басылған,


105
«...Аграрлық мәселелер саласында догмалық марксизм позициясыпан тайдырылды деп... дәлелдеу — ашық Typran есікті қаққандық болар еді»... Өткен жылы «Рус- ское Богатство» 61 В. Чернов мырзаға сөз беріп (1900 ж., № 8, 204-бет) осылай деп мәлімдеді. Осы «догмалық марксизмде» таңғажайып бір қасиет бар! «Сын арқасында» марксизм қазірдің өзінде-ақ позицпя- сынан тайдырылды дегенді,— Европаның оқымыстыла- ры мен асқан ғалымдары көп жылдардаы бері-аң маң- ғазданып айтумен жүр (ал газетшілер мен журналистер оны қайталап, қайыра айтумен жүр), сөйте тұра әрбір жаңа шыққан сыншы, әлдеқашан қиратылды-мыс дейтін осы позицияны оқтың астына алып, басынан бас- тап қайтадан әуреге түсіп жүр. Мәселеп, В. Чернов мырза «Русское Богатство» журяалында да, «Даңқты орында» деген жипақта да тутас 240 беттщ өн бойында Герцтің кітабы туралы оқушымен «әңгімелесе» отырып, «ашык, тұрған есікті қағады». Герцтің сондайлық егжей- тегжейлі қайталап айтылған және ол да өз кезегіпде Каутскийдіц кітабы туралы әңгіме жасағап шығармасы орыс тіліие аударылып та ңойылған. Булгаков мырза тағы да сол Каутскийді теріске шығарамын дегеп озіпіц уәдесін орындамақ болып, тұтас екі томдық зерттеу жа- зып шығарды. Ңағазға басылып шыққап осы үйме-төбе сын қағаздардың астында жанышталып олімші болған «догмалық марксизмнің» енді, сірә, ешкім қалдықтарын да іздеп таба алмас.


106
В. И. ЛЕНИН
I
ТОПЫРАҚ ҚҮНАРЛЫЛЫҒЫНЫҢ КЕМИ БЕРУ «ЗАҢЫ»
Алдымен сыншылардың жалпы теорияльщ кескініне көз салалық. Булгаков мырза «Начало» 62 журналының өзінде-ақ Каутскийдің «Аграрлық мәселссіне» қарсы мақала жазды да, бірден өзінің «сыиау» тәсілдерінің бәрін көрсетті. Ол иағыз шабандоздық қатты ңамшы үйіргіштігімен және шайпаулығымен Каутскийдің айт- паған сөзін айтты деп тықпалап, Каутскийді «жүндей түтті»; Каутскийдің өзі дәлме-дәл баяндап берген жағ- дайлар мен пікірлерді Каутский елемеді деп, оны, Каут- скийді, айыптады; Каутскийдің шығарған қорытынды- ларын оқушыларға өзі жасаған сын қорытынды етіп ұсынды. Техника мен экономиканы шатастырды деп, Булгаков мырза білімпаз адамша маңызданып Каут- скийді айыптады және нақ сол жердің өзінде-ақ ол өзінің сорақы шатасқандығын көрсеткені былай тұрсын, тіпті өзінің қарсы адамынан цитат алған беттерін ақы- рына дейін оқып шыққысы келмегендігін де көрсетті. Өзінен өзі белгілі, болашақ профессордың мақаласы социалистерге ңарсы, «күйреу теориясына», утопизмге, кереметке сенушілікке және басқаларға қарсы ерғавіты болған сөздерге лық толы болды. * Енді өзініц докгор- лық диссертациясында («Капитализм және егіншілік», СПБ. 1900 ж.) Булгаков мырза марксизммеи біржолата есеп айырысты да, өзінің «сыиау» эволюциясын опыц логикалық ақырына дейін жеткізді.
Булгаков мырза өзінің «аграрлық даму теориясының» негізі етіп «топырақ құнарлылығының кеми беру за- ңын» алады. Осы «заңды» белгілеген классиктердің шығармаларынан бізге үзінділер келтіреді (бұл заң бойынша жерден алынатын өнім жерге жұмсалған әрбір қосымша еңбек пен капиталға қарай тиісінше көбейті- ліп алынбайды, бірден бірге аз алынатын болады). Біз- * Булгаков мырзаның «Началодағы» мақаласына мен сол кезде-ақ: «Ауыл шаруашылығындағы капиталиям» деген мақаламен жауап бер- ген болатынмын. «Начало» жабылып қалгапдықтан, бүл мак.ала «Жизньде»63 басылған. 1900 ж., 1 және 2-номерлеріиде. (Ңараңыз:
Шығармалар толық жинағы, 4-том, 101—162-беттер, Ред.) (1908 жылғы басылуына автордың ескертуі. Ред.)


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬТНШЬТЛАРЫ» 107
ге осы заңды мойындайтын ағылшын экономистерінің тізімін хабарлайды. Бұл заңның «универсалдық маңы- зы бар», бұл — «әбдеп айқын ақиқат, мұны теріске шы- ғару ешбір мүмкін емес», «мұны айқындап айтып көр- сетудің озі-ақ жеткілікті», т. т. жәие т. с. деп бізді сен- дірмекші болады. Булгаков мырза иеғұрлым озеуреп айтқап сайып, опьщ ойдап шығарылғап «мәңгілік зац- дармен» қоғамдық қатыпастарды бүркемелеп келген буржуазиялық саяси экоиомияға қарай шегініп бара жатцаны солғүрлым айқып коріпе түседі. Шыпыпда да, атышулы «топырақ құпарлылығыпыц ксми беру зацы- пыц» «айқындығы» пе иәрсеге келіп саяды? Егер кейіп- пеп жерге жұмсалғап сцбск пеп кашггал опімді барған сайыи кем бермсй, қайта біркелкі опім беретіи болса, онда жалпы алғанда жыртылғап жердіц колемін артты- рудың гқажеті де болмас еді, онда, колемі қаншама аз бола тұрса да, қосымша астықты сол бұрынғы жер кө- лемінен өндіріп алуға болар еді, онда «бүкіл жер жүзі- пің егіншілігін бір десятииа жерге сыйғызуға болар еді», міпе, ол осығап келіп саяды. «Упиверсалды» зац- пың пайдасыпа дегеп дағдылы (және бірден-бір) дәлел осындай. Аздап ақылға сальтп ойласа болды, әрбір адам бұл дәлелдің мүлдем мазмұпсыз абстракция екепіи, оның ең басты пәрсеиі: техникаиың дәрежесіи, өндіргіш күштердің жағдайын шет қалдыратынын түсіиеді. Асы- лында, «қосымша түрде (пемесе: дәйекті) еңбек пеп ка- питал жұмсау» деген ұғымның озі — опдіріс әдістерінің озгеруіп және техникапың қайта құрылуып көздейді ғой. Жсрге жұмсалатыи капитал молшеріп едәуір ко- бейту үшіп жаца маптттпаларды, егіпшіліктің жаца жүйелеріп, мал бағудың, опімдерді тасудьщ жәпе т. т. жаца әдістеріп ойлап іиығару керек болады. Әрипе, бір- шама аз молшердө «қосымша ең-бек пеп капиталды жұмоау» техниканың сол өзгерілмей тұрған дәрежесінің базисінде де болады (жәпе жұмсалып та отыр): бұл ретте, белгілі бір дэрежеге дейін «топырақ құнарлылы- ғының кеми беру заңы» да қолданылады, бірақ ол мына мағыиада қолданылады: техниканың озгерілмеген күйі еңбек пеп капиталдың қосымша түрдо жұмсалуына са- лыстырмалы түрде оте тар іпек қояды. Демек, универ-


108
В. И. ЛЕНИН
салдық заңның орнына біз ең жоғарғы дәрежедегі отно- сительдік «заңның» болып отырғанын көреміз — мұның относительдігі сошпа, ешқандай «заң» туралы және Tin- Ti егіншіліктің ешқандай түбегейлі өзгешелігі туралы әңгіме болуы да мүмкіп емес. Қалыпты жағдай ретіітде: үш тапапты егісті, дәстүрлі дәпді астықтар егісіп, коцді коп беретін мал шаруашылығып, жақсартылғап шабын- дықтардың және жетілдірілген құрал-саймандардыц жоқтығын алалық. Бұл қалып өзгерілмей тұрған жағ- дайда жерге жұмсалатып қосымша ецбек пеп капитал молшерінің мейліише шағып болатыпы айқыіі. Бірақ, дегепмен қосымша еңбек пеп капиталды жұмсау мүм- кіп болатып сол тар колемді шеңбердің өзіпде әрбір қосымша жұмсалғаи еңбек пен капиталдың өнімділігі тіпті эрцашан да және сөзсіз кеміп кете бермейді. Өыер- кәсіпті алалық. Бүкіл дүние жүзілік сауданың және бу машиналарын ойлап табудың алдында болған заманда- ғы ұн тартатын немесе темір соғатын өндірісті алып қаралық. Техниканың бұл күйінде қолмен істейтін ұста дүкендеріне, жел және су диірмендеріне қосымша ең- бек пен капитал жұмсаудың мөлшері мейлішпе шағын болды; қашан өндіріс әдістерінің түбегейлі қайта құры- луы өнөркәсітгтің жаңа формаларына базис жасағанша, ұсақ ұста дүкендері мен диірмендердің орасан көп та- ралуы сөзсіз байқалып отырады.
Сөйтіп: техника алға басқан кездерге, епдіріс әдісте- рі қайта ңұрылған кездерге «топырақ құнарлылығының кеми беру заңын» тіпті де қолдануға болмайды; техника өзгерілмей тұрған кезде ғана оны өте относительді жә- не шартты түрде қолдануға болады. Міне, сондықтап Маркс те және марксистер де бұл «заң» туралы еш нәр- се айтпайды, ал бұл туралы даурығатындар: абстракті- лік, мәцгі және табиғи заңдары бар ескі саяси эконо- мияның соқыр сенімдерінен ешбір арыла алмай жүрғеп Брентано тәрізді буржуазиялық ғылымның екілдері ғана.
Булгаков мырза «универсалдық заңды» кісі күлерлік дәлелдермен қорғайды.
«Табиғаттың тегіи сыйлығы болып келген нәрселерді енді адам Жасауы керек: жел мен жауын қоректі эле-


ЛГРЛРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬІНШЫЛАРЫ» 109
менттері мол топырақты жұмсартты, сондықтаи қажетті заттарды өндіріп алу үшін адам азын-аулақ күш жұм- саса да жетіп жататын еді. Уақыт өткен сайып өндіргіш ецбектіц барған сайып көптегеп болегі адампьщ үлесіне коіпеді; барлық жердегі сияқты, жасапды процестер баргап сайып кобірек табиғи процестердіц орнып баса- ды. Біраң егер индустрияда мұиың езі адамның таби- ғатты жеңгендігін көрсетсе, ал егіншілікте күн көрістің қиындаи бара жатқандығып көрсетеді, адамның күн кө- руі үшін беріп отыратын өзіиің сыйлықтарын табиғат кемітіп отырады.
Тамақ ондірудіц қиыпдай түсуі адам еңбегіпің неме- се еңбек өнімдерінің, мысалы, өндіріс құрал-жабдықта- рыпың не тыңайтңыштардың және т. б. көбеіоінеп көрі- ие ме, бұл ретте мұның бәрі бір» (Булгаков мырзаныц айтайын дегені: тамақ ондірудің барған сайып қиын- дай түсуі адам еңбегініц кобеюінеп коріпе ме иемесө ең- бек өнімдерінің көбеюінен көріне ме—оның бәрі бір, де- ген сөз); «тамақ заттары адамға барған сайын қымбат- қа түседі, мәселецің маңызды жағы тек осы. Топырақ құнарлылығының кеми беру заңы табиғат күштерінің адам еңбегімен ауыстырылуында, өндірістің табиғи фак- торларының жасанды факторлармен ауыстырылуында болып отыр» (16).
Адам машинаның көмегімен жұмыс істемейді, қайта машина адамның көмегімен жұмыс істейді дегенді ой- лап шығаруға дейін барған Струве мен Тугаи-Баранов- ский мырзалардың даңқы, сірә, Булгаков мырзаға ұйқы бермейтін болса керек. Осындай сыншылар сияқты ол да табиғат күштерінің адам еңбегімен ауыстырылуы және т. с. туралы сөз қылып, тұрпайы экопомияның дәрежесіне дейін қүлдырап отыр. Жалпы айтқанда, ар- шынды пұтпен ауыстыруға болмайтыны тәрізді, таби- ғат күштерін адам ецбегімен ауыстыруға да болмайды. Егер адам табиғат күштеріпің әрекетін білетіп болса, индустрияда да, егінпіілікте де адам табиғат күштерінің сол әрекеттерін пайдалана алады және оларды пайда- лануды машиналар, құрал-жабдықтар және т. б. арқы- лы жеңілдете алады. Алғашқы қауымдағы адам өзіне қажетті заттарды табиғаттың тегіп бергеи сыйлығы ре- 5 5-том


HO
B. И. ЛЕНИН
тінде алып отырды деу — бос мылжың, бұл үшін тіпті оқуды жаңа бастаған студенттер де Булгаков мырзаны мазақ ете алады. Бізден бұрын ешқандай да алтын ға- сыр болған жоқ жәпе алғашқы қауымдағы адам күн көрудің қиыншылығыиан, табигатпен күресудің қиын- шылығынан мейліпше жашпылумен болды. Машипалар- ды қолдану, өндірістің жақсартылғап әдістерін енгізу адамның жалпы алғанда осы күресін, жекелеп алғанда тамақ өндіруін орасан жеңілдетті. Тамақ өндіру қиын- дай түскен жоқ, жұмысшы үшін тамақ алудың қиын- шылығы артты,— артқан себебі: капиталистік даму жер рентасы мен жер бағасын сұрапыл өсіріп жіберді, ауыл шаруашылығын ірі және ұсақ капиталистердің қолына шоғырландырды, машиналарды, құрал-жабдықтарды, ақшаны бұрынғыдан да гөрі көбірек шоғырландырды, ал бұларсыз өндірісті ойдағыдай жүргізу мүмкін емес. Табиғат өзінің беретін сыйлығын кеміткендіктен жұ- мысшылардың күн көрісі қиындап бара жатыр деп тү- сіндіру — буржуазияның сойылын соғушыға айналу деген сөз.
«Бұл.заңды қабылдағанда,— дейді онан әрі Булгаков мырза,— біз тіпті де тамақ өндірудегі қиыншылықтар үздіксіз өсіп отырады демейміз немесе ауыл шаруашы- лығында прогресс жоқ демейміз: біріншіні мақұлдап, екіншіні жоққа шығару айқын нәрсеге қарсы шықңая- дық болар еді. Бұл қиыншылықтың үздіксіз өсіп отыр- майтындығы күмәнсыз, даму бұралаң жолмен жүріп отырады. Агрономиялық жаңалықтар, техникалық же- тілдірулер құнарсыз жерлерді құпарлы жерге айнал- дырады, топырақ құнарлылығының кеми беру заңында көрсетілген тенденцияны уақытша жояды» (ibid. *).
Мұның сонша терең мағыналы екені рас емес пе?
Техникалық прогресс — «уақытша» тенденция, ал топырақ құнарлылығының кеми беру заңының, яғни өз- гермеген техниканың базисінде қосымша жұмсалған капиталдың өнімділігінің кеми беруінің (я, бұл да әрқа- шан емес) «универсалдық маңызы бар» екеп! Бұл: по- ездардьщ станцияларда тоқтауы — бумеп жүретін тран-
—. ibidem — бұл да сонда. Ред.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЬІЛАРЫ» Ш
спорттың универсалдық заңы болып табылады, ал поез- дардың станциялар арасындағы жүрісі — тоқтаудың универсалдық заңының әрекетін жансыздандыратын уақытша тенденция болады деумен мүлде бірдей.
Ақырында, топырақ құнарлылығының кеми беру за- ңының универсалдылығын аиқын теріскө шығаратын толып жатқан мәліметтер де бар: егінші және егінші емес халың туралы мәлімегтер. Булгаков мырзаның өзі де: «егер әрбір ел өзінің табиғи ресурстарының шеңбері- нен шыға алмайтын болса, онда тамақ өндіру ісі үнемі относительді түрде өсіп отыратын» (мұны байқап қойы- ңыз!) «еңбекті және, демек, егіншіліктегі халықты керек еткен болар еді» (19) деп мойындайды. Егер Батыс Ев- ропада егінші халықтың саны кеміп отырса, онда бұған себеп — астықты шеттен тасып келтірудің арқасында топырақ құнарлылығының кеми беру заңының әсерін өз бойына дарытпауға мүмкіншілік алғандығы дейді.— Несін айтасыз, дәлел-ақ емес пе! Біздің ғалымымыз мы- надай бір ұсақ-түйекті, егішпі халықтың относительді түрде кемуі барлық капиталистік елдерде, соның ішінде егінші елдерде де, астықты шеттен тасып келтіретін ел- дерде де байқалып отыратындығын ұмытқан. Егінші халық Америкада да, Россияда да относительді түрде кеміп отыр, ол XVIII ғасырдың аяқ кезінен бастап Францияда да (Булгаков мырзаның сол шығармасын- дағы, II, 168-беттегі цифрларды ңараңыз) кеміп келеді, соның өзінде осы относительді түрде кемушілік тіпгі кейде абсолюттік түрде кемушілікке де айналып оты- рады, ал оның бер жағында шетке астық шығарудан шеттен астық тасып келтірудің басымдылығы 30 және 40-жылдарда әлі тіпті болмашы ғана еді, тек 1878 жыл- дан бері ғана шетке астық шығарудың шеттен астық тасып келтіруден басым болғаи бірде-бір жыл жоқ*. Пруссияда село халқы относительді түрде 1816 жылы 73,5 проценттен 1849 жылы 71,7 процентке дейін және 1871 жылы 67,5 процентке дейін кеміді, ал ңара бидай- * «Statistique agricole de la France (Enquete de 1892)». P. 1897. P. 113. («Францияның ауыл шаруашылық статпстикасы» (1892 ж, зерт- теу)». Париж, 1897, 113-бет. Ред.).
5*


112
В. И. ЛЕНИН
ды шеттен әкелу — 70-жылдардың басында ғана бастал- ды (бұл да сонда, II, 70 және 88). Ақырында, егер біз шеттен астық тасымалдайтын европалық елдерді алып қарасақ,— мысалы, соңғы он жылдықтағы Франция мен Германияны алсақ,— онда біз ауыл шаруашылығында сөзсіз прогрестіц болып отырғандығын, мұнымен қатар онда істейтін жұмысшылар санының абсолютті түрде кеміп отырғандығын көреміз: ауыл шаруашылығында істейтін жұмысшылар саны Францияда 1882 жылдан 1892 жылға дейін 6 913 504-тен 6 663 135-ке дейін кемі- ген («Statist, agric.», II бөлім, 248—251-беттер), Гер- манияда 1882 жылдан 1895 жылға дейін 8064 мыңнан 8045 мыңға дейін кеміген *. Сонымен былай деуге бо- лады: XIX ғасырдың букіл тарихы нағыз әр алуан ел- дер жөніндегі толып жатқаи мәліметтер арқылы топы- рақ құнарлылығының кеми беруінің «универсалдьщ» заңын техникалық прогрестің «уақытша» тенденциясы мулдем жансыздандыръш тастағандығын, ал техника- лық прогресс относительді түрде (ал кейде тіпті абсо- лютті түрде) кеміп отырған село халқына көбейіп отыратын халық бұқарасы үшін егіншілік өнімдерін арттырып ондіруге мүмкіндік беретінін даусыз түрде дәлелдеп отыр.
Айтқандай, толып жатқан оср статистикалық мәлі- меттер Булгаков мырза «теориясының» мына екі негіз- гі пунктіп де толық теріске шығарады, атап айтқанда: * «Statistik des Deutschen Reichs», Neue Folge. Bd. 112: «Die Landwirtschaft im Deutschen Reich». Berlin, 1898, S. 6* («Герман империя- сыныц статистикасы», жаца серпя, 112-том: «Герман империясында- ғы ауыл шаруашылығы». Берлнн, 1898 ж., 6-бет* Ред.) Булгаков мыр~ заға, өзініц барлық мальтусшілдігініц64 күл-талқанын шығаратын бұл фант — село халңының кеміп отырған кезіндегі техникалық прогрестің болу фактісі, әрине, ұнамсыз нәрсе. Сондықтан біздің «қатал ғалымы- мыз» мынадай айла жасайды:' ауыл шаруашылығының тек сөздің өз мағынасында (егіншілік, мал шаруаіпылығы және т. б.) алудың орны- па, ол (1 гектардан түскен егіншілгк өнімдерінің көбейіп отырган кө- лемі жөніндегі мәліметтің ізінше!) «ауыл шаруашылығын кең мағы- нада» алады; бүған неміс статисгикасы гүл егушілікті де, саудалық бақшаны да, орман шаруашылығын да, балыт^ аулау кдсібгн де кіргі- зеді! Сойтіп, «егіншілікте» нақты жүмыс істейтін адамдардьш жалпы саны оскеп болып шығады!! (Булгаков, II, 133). Текстіде келтірілген цифрлар еғіттшілік басты кәсібі болып саналған адамдарға гана қа- тысты. Егіншілікпеп қосалқы кәсіп ретінде айналысатын адамдардың саны 3144 мыцнан 3578 мыңға дейіп өсті. Бұл цпфрларды алдыңғы цифрларға қосу оншалықты дұрыс болып шықпайды, бірақ қоса кел- генде де өсуі тым онша көп болмайтынын көреміз: 11 208 мыңнан 11 623 мыңға дейін өседі.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬІНШЫЛАРЫ» 113
біріншіден, өзгермелі капиталмен (жұмыс күіпі) салыс- тырғанда, тұрақты капиталдың (өндіріс ңұрал-жабдық- тары мен материалдарының) анағұрлым тез өсуі тео- риясын оның «егіншілікке мүлдем қолдануға болмайды» деуін теріске шығарады. Булгаков мырза бұл теория дұрыс емес деп маңғаздана мәлімдейді, ол өзінің пікірін дәлелдеу үшін: а) «профессор А. Скворцовқа» сүйенеді (Скворцовтың бәрінен бұрын даңқты болатын себебі, ол пайданың орта нормасы туралы Маркстің теориясы үгіт үшін қасақана шығарылған деп есептеген) және б) шаруашылық интенсивтендірілген кезде белгілі өл- шемді жерде істейтін жұмысптылар саиының көбейетін фактісіне сүйенеді. Мұның өзі Марксті жорта түсінбеу- шіліктің бірі, мұны сәнге айналған сын окілдері үнемі айтып жүр. Ойлап көріңіздерші: озгермелі капиталмен салыстырғанда тұрақты капиталдың неғұрлым тез өсу теориясын белгілі өлшемді жердегі өзгермелі капитал- дың өсу фактісі теріске шығарады екея! Ал өзінің сон- дайлық көп келтіріп отырған статистикалық мәліметте- рінің өзі Маркстің теориясын растайтыпып Булгаков мырза байцамайды. Егер бүкіл гермап егіпшілігіндегі жүмысшылардың саны 1882 жылдап 1895 жылға дейін 8064 мыңнан 8045 мыңға дейін кемісе (ал егіншілікпен қосалқы кәсіп ретінде айналысатын адамдарды қосқан- да 11 208 мыңнан 11 623 мыңға дейін, яғни не бары 3,7% көбейсе), онда малдың сапы осы уақыттың ішінде 23,0 миллионнан 25,4 миллионға дейіп (барлық малды ірі малға шаққаида), яғни 10 проценттен артық өскеп; ең басты бес машинапы пайдалану реттері 458 мыңпан 922 мыңға дейін, яғни екі еседен артық өскен, шеттен келтірілетін тыңайтқыштар 636 мың тоннадан (1883 ж.) 1961 мың тоннаға (1892 ж.) жеткен және калий тұзы 304 мың екі еселі центнерден 2400 мың екі еселі цент- нерге дейін өскен,*— міне, осыдан тұрақты капиталдың өзгермелі капиталға қатысы өсіп отыратыны айқын емес пе? Қалай болса солай алынған осы мәліметтер ірі өндіріс прогресін зор дәрежеде жасырып қояды, біз оны «Statist, d. I). R.», 112, S. 36* ; Булгаков, II, 135.


114
В. II. ЛЕНИН
сөз етіп те отырғанымыз жоқ. Бұл туралы төменде ай- тылады.
Екіншіден, село халқының кемуі немесе болмашы ға- на абсолютті көбеюі кезіндегі ауыл шаруашылық прог- ресі Булгаков мырзаның мальтусшілдікті қайта тірілту жөнінде жасаған сорақы әрекетін толығынан теріске шығарады. Орыстардан шыққан «бұрынғы марксистер- дің» ішінен өзінің «Сын заметкаларында» тұңғыш рет дерлік осы әрекетті жасаған Струве мырза болатын, бі- рақ, ол, қашандағысы сияқты, жалтақ, жете айтылма- ған, екі ұшты пікір айтудан, жеріне жете ойланбаған және белгілі бір жүйеге келтірілмеген көзқарас білдіру- ден әрі асқан жоқ. Ал Булгаков мырза батылырақ және дәйектірек: «топырақ құнарлылығының кеми беру за- ңын» ол, титтей де күдіктенбей, «цивилизация тарихы- ның аса маңызды заңдарының біріне» айналдырады (sic! * 18-бет). «Бұл заңсыз XIX ғасырдың бүкіл тари- хы... оның байлық және кедейлік проблемалары түсінік- сіз болар еді». «Әлеуметтік мәселенің қазіргідегідей ал- ға қойылуының бұл заңмен елеулі байланысы бар екө- ніне мен ешбір күмәнданбаймын» (мұны біздің қатал ғалымымыз өз «зерттеуінің» 18-бетінде-ақ айтып отыр)!.. «Сөз жоқ,— деп мәлімдейді ол шығармасының соңында,— артық халық болып отырған кезде, кедейлік- тің белгілі бір бөлігі, бөлісудің кедейлігінен емес, мулде кедейліктен, өндірістің кедейлігінен болды деуге тиіс- піз» (II, 221). «Ауыл шаруашылық өндірісінің жағдай- лары тудыратын, ерекше алға ңойылып отырған күйде- гі халық саны проблемасы, меніңше, басты қиыншылық болып табылады, бұл қиыншылық,— ең болмағанда, қа- зіргі уақытта,— ауыл шаруашылық кәсіпорындарда коллективтендіру немесе -кооперациялау принципін аз- ды-көпті кең түрдө жүргізу жолындағы қиыншылың болып отыр» (II, 265). «Өткеп заман келешекке мұра етіп, әлеуметтік мәселеден де анағұрлым қорқынытлты әрі анағұрлым қиын мәселені, астық мәселесін қалды- рып отырады,— бөліс мәселесін емес, өндіріс мәселесін қалдырып отырады» (II, 455), т. т. және т. с. және т. б.
* — солай! Ред.


АГРАРЛЬІҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» И5
Топырақ құнарлылығының кеми беруі туралы универ- салдық заңмен тығыз байланысты болып отырған бұл «теорияның» ғылыми маңызы туралы,— ол заңды өзіміз тексеріп шыққанның соңынан,— айтып жатуымыздың қажеті жоқ. Ал мальтусшілдікке сын көзбен қараған- сып қылымсу озіпіц сөзсіз логикалық дамуында иағыз тұрпайы буржуазиялық апологетизмге апарып соққа- ны,- мұның өзі Булгаков мырзаның біз келтіріп өткен қорытындыларында ешбір күмәнсыз толык, айқын- далды.
Келесі очеркте біз сыншыларымыздың (ортодокстер тәптіштеп тексеруден қашады деп, бұлар барлық жұрт- тың құлағын шулатып болды) көрсетіп отырған кейбір жаңа материалдарының деректерін талдаймыз және Булгаков мырзаның «артық халық» деген сөзсымақты жалпы белгілі бір қалыпқа айналдыратынын көрсетеміз, бұлай ету, оны қандай да болса талдаудан, әсіресе «ша- руалардың» ішіндегі тап қайшылықтарьш талдаудан ңұтқарады. Ал енді, аграрлық мәселенің жалпы теория- лық жағымен қанағаттана тұрып, біз рента теориясын тағы да сөз етуіміз керек. «Маркске келетін болсақ,— деп жазады Булгаков мырза,— онда «Капиталдың» III томында,— оның қазіргі біздің қолымыздағы күйінде,— ол Рикардоның дифференциалдық рента теориясына кө- ңіл қоярлық еш нәрсе қоспаған» (87). «Көңіл ңоярлық еш нәрсе» дегенін естен шығармайық және оның бұ- рын айтқан мына сөздерін сыншының осы үкімімен са- лыстырып көрейік: «Бұл заңға (топырақ құнарлылығы- ның кеми беру заңына) айдан-айқын қарсы бола тұрса да, Маркс осы заңға негізделіп құрылған Рикардоныц рента теориясының негізгі принциптерін ұғыиғаи» (13). Булгаков мырзаның айтуынша, Рикардоның рента тео- риясының топырақ құнарлылығының кеми беру заңы- мен байланысын Маркс аңғармаған, сөйтіп бас-аяғы қай- да екепін таба алмаған болып шығады! Мұндай баяндау туралы біз тек мынаны айтамыз: Марксті бұрынғы марксистердің бұрмалағанындай ешкім де бұрмаламай- ды, ешкім де сын айтылып отырған жазушыға көз көр- меген мұндай өр... өр... өрескелдікпен мың да бір сора- ңы күнәны тықпалап таға алмайды.


116
В. И. ЛЕНИН
Булгаков мырзаның айтып отырғаны ақиқатты өрес- кел түрде бұрмалағандық. Шынында, Маркс Рикардо- ның рента теориясының топырақ құпарлылығыпың кеми беру заңы жөніндегі оның қате ілімімен осы баіі- ланысын аңғарып қа-на ңойған жоң, сонымен қатар Рп- кардоның қатесіи мейліпше толық айқындықпен әшке- релеп берді. Кімде-кім «Капиталдың» III томыіі титтей де болса «ынтамен» оқыған болса, ол адамның соншама дәрежеде «көңіл қоярлық» мына бір жағдайды — диф- ференциалдық рента теориясын атышулы «топырақ құ- нарлылығының кеми беру заңымен» цандай да болса байланыстылыутан цутцарған нақ Маркс екенін аңғар- мауы мүмкін емес. Маркс дифференциалдық рентаның құрылуы үшін жерге жұмсалған түрліше капиталдың түрліше өнімділік беру фактісінің қажет және жеткілік- ті факт екенін көрсетіп берді. Бұл ретте егіншілік жақ- сы жерден жаман жерге көшіп отыр ма немесе оның керісінше ме, жерге жұмсалған қосымша капиталдың өнімділігі кеміп отыр ма, немесе өсіп отыр ма, оның тіпті де елеулі мәні жоқ. Шындығында, осы түрліше реттердің толып жатқан комбинациялары болып оты- рады, ал бұл комбинацияларды ешқандай жалпы бір ережеге келтіруге болмайды. Мәселен, Маркс, ең әуелі, түрліше жер учаскелеріне жұмсалған капиталдың өнім- ділігінің әр түрлі болуынан туатыи дифференциалдық рентаның бірінші түрін баяндап жазады және өзінің осы баяндауын кестелермен түсіндіреді (бұлар туралы Булгаков мырза «Маркс өзінің — көп ретте өте қара- пайым —- пікірлерін күрделі математикалық жамылғы- мен бүркеуге өте құмар» деп, қатаң ескерту жасап қояды. Бұл күрделі математикалық жамылғы арифмети- каның төрт амалымен ғана тынады, ал біздің көріп отырғанымыздай, ал оньщ осы өте қарапайым пікірлері ғалым профессорға мүлде түсініксіз болып шыққан). Бұл кестелерді талдай келіп, Маркс мынадай қорытын- ды жасайды: «Сонымен, дифференциалдық рентаньщ Вестте (West), Мальтусте, Рикардода әлііде үстем болып отырған бірінші қате алғы шарты, атап айтқанда, диф- фёфёйЦйалдъіқ рента бірден-бірге нашар жерге көшуді немесе егіншілікте 'үйейі ^йёУш^й+^руъш


АГРАРЛЬІі; МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 117
сөзсіз көздейді дейтін қате алғы шарт іске аспай қалып отыр. Біздің көргеніміздей, дифференциалдық рента бірден-бірге жақсы жерге көшкен кезде болуы мүмкін; егер бұрынғы нашар жердің орпына жақсы жер төмен- гі сатыны алып отырса, дифференциалдық рента болуы мүмкін; дифферепциалдық рента егіншіліктегі өсіп оты- ратын прогреспен де байланысты болуы мүмкіп. Диф- ференциалдық рента болудың шарты — тек қана топы- рақ түрлерінің біркелкі болмауы». (Маркс бұл арада жерге біртіндеп жұмсалған капитал өнімділігінің түр- ліше болатыны туралы айтып отырған жоқ, өйткені мұ- ның өзі дифференциалдық рентаның екінші түрін туғы- зады, ал бұл тарауда әңгіме дифференциалдық ренга- ның бірінші түрі туралы болып отыр.) «Мәселенің өзі өнімділікті дамытуға қатысты болып отырғандықтан,— бүкіл ауыл шаруашылығы жер көлемінің абсолюттік құнарлылығының артуы осы теңсіздікті жоймай, не оны күшейте түсетін, не озгеріссіз күйінде қалдыратын, не азайтып қана қоятын болғандықтан дифференциалдық рента орындалады» («Das Kapital», III, 2, S. 199)65. Маркстің дифференциалдық рента теориясының Рикар- доның рента теориясынан осы түбегейлі айырмашылы- ғын Булгаков мырза байкамаған. Оның есесіне ол «Ка- питалдың» III томынан «Маркс қайта топырақ құнар- лылығының кеми беру заңына оншама теріс қараған жоқ деп ойлауға мүмкіншілік беретін үзінді» (13-бет, ескерту) іздеуді артық көрді. Бізге тіпті ешқандай мәиі жоқ (Булгаков мырза мен біздің көңіл бөліп отырғап мәселеміз жөнінде) үзіндіге өте көп орын беруге тура келіп отыр, бұл үшіп оқушылардан кешірім сұраймыз. Бірақ егер қазіргі заманғы сынның батырлары (бұлар- дың әлі ортодокстерді рабулистикаға * салынды деп ай- ыптауға да батылы барып жүр) контекстен үзіп-жұл- қып алынған цитаттар арқылы, теріс жасалған аудар- малар арқылы өздеріне дұшпан ілімнің өте айқын ма- ғыналарын бұрмалап отырса, не амал істеуге бұйыра- сыз? Булгаков мырза өзі тапқан үзіндіні мына түрде цитатқа алады: «Капиталистік өндіріс әдісінің тұрғы-
— создегі айлакерлікке. Ред.


118
В. И. ЛЕНИН
сынан қарағанда, өнімдердің (егіншіліктегі) относи- тельді түрде қымбаттауы әрқашан да болып отырады, өйткені» (біздщ астын сызып көрсеткен создерімізге оқушының айрықша көңіл аударуын сұраймыз) «өнім- ді алу үшін белгілі шығын шығарылады, бұрын шығын шығарылмаған нәрсеге енді бірдеңе төленуге тиіс». Ал Маркс бұдан әрі былай дейді: өндірістің агенті есебінде сол өндіріске кіретін табиғат элементтеріне ешбір шы- ғын шықпайтындықтан, олар еңбектің тегін табиғи өн- діргіш күші болады, ал егер қосымша өнім өндіріп шы- ғару үшін осы табиғи күштің жәрдемінсіз істеуге тура келсе, онда жаңа капитал жұмсау керек болады, мұпың өзі өндірістің қымбаттауына апарып соғады.
«Цитат алудың» мұндай әдісі туралы біз үш ескерту жасауға тиіспіз. Біріншіден, тирадаға қайдағы бір «заң- ды» белгілеудің абсолюттік мағынасын беретін «өйтке- ні» деген сөзсымақты Булгаков мырза өз жанынан алып кірістіріп отыр. Тупнусцада бары («Das Kapital», III, 2, S. 277—278) «өйткені» деген сөз емес, «егер» деген сөз 66. Егер бұрын шығын шығарылмаван нәрсеге енді бірдеңе төлеуге тура келсе, онда өнімдердің біршама қымбаттауы әрқашан да болып отырады; бул қағида жер құнарлылығының кеми беру «заңын» мойындауға қандай ұқсап тұр десеңізші? Екіншіден, «егіншіліктегі» деген сөзді жақшаларымен бірге Булгаков мырзаның өзі қосқан. Тупнусңада бул сөз мулдем жоц. Сыншы мыр- заларға тән жеңіл ойлылықпен Булгаков мырза, сірә, Маркс бұл жерде тек егіншілік өнімдері туралы ғана айта алады деп білген, сөйтіп оқушыларға мүлде теріс сипатта «түсінік» беруге асыққан. Лл шынында Маркс бұл жерде жалпы барлық өнімдер туралы айтып отыр; Булгаков мырзаның цитатқа алған үзіндісінің алдында Маркстің: «жалпы алғанда мыналарды ескеру керек» деген сөздері бар. Табиғаттың тегін күштері өнеркәсіп өндірісіне де кіре алады — Маркстің рента жөніндегі нақ сол бөлімде фабрикалардың бірінде бу күшінің орнына жүретін ңұлама суды мысалға алуы осыны көр- сетеді,— ajr егер осы тегін күштердің жәрдемінсіз қо- сымша өнім өндіру керек болса, опда өнімдердің бірша- ма қымбаттауы әрцаиьан да болып отырады. Үшіншіден,


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 119
бұл үзіндінің қандай контексте тұрғанын қарастырып көру керек. Маркс бұл тарауда нашар өңделген жердеи алынатын дифференциалдық рента туралы айтады жә- не, дағдыдагыдай, өзі үшін мүлдем тең праволы, мум- кіншілігі де мулдем бірдей екі жағдайды талдайды: бірінші жағдай — біртіндеп жұмсалған әрбір капитал- дың өнімділігінің өсіп отыруы (S. 274—276) және екін- ші жағдай — бұлардың өнімділігінің кеміп отыруы (S. 276—278)67. Мүмкін боларлық жағдайлардың осы соңғысы туралы Маркс былай дейді: «Біртіндеп жұмса- лып отыратын капитал тұсында топырақтың өнімділігі- нің кеміп отыратындығы туралы Либихтен қара... Бі- рат$ жалпы алғаида мыналарды ескеру керек» (курсив біздікі). Осыдан соң, егер бұрын шығын шығарылмаған нәрсеге енді шығын шығарылатын болса, онда өнімдер- дің біршама қымбаттауы әрцашан да болып отырады деген, Булгаков мырза «аударған»,— үзінді келеді.
Маркстің мүмкін боларлық жағдайлардың бірі тура- лы жасаған ескертуін, Маркс бұл жағдайды қайдағы бір жалпы «заң» ретінде мойындады деп өцін айналды- рып отырған сыншының ғылыми жағынан ңапшалық адал екені туралы төрелік айтуды оңушының өзіне-аң тапсырайық.
Өзінің тауып алған үзіндісі туралы Булгаков мырза- ның қорытынды пікірі мынау:
«Бұл үзінді, әрине, айқын емес»... Ңайдан айқын бол- сын! Булгаковтың бір сөзді екінші сөзбен ауыстырға- нының соңынан бұл үзінді тіпті мағынасын мүлдем жойып алады... «бірақ топырақ ңұнарлылығының кеми беру заңын жанамалап немесе тіпті ашықтан-ашық мо- йындағандық» (тыңдаңыздар!) «деуден басқаша түсі- нуге болмайды. Топырақ құнарлылығының кеми беру заңы туралы Маркстің бұдан басқа қай бір жерде мұн- дай тура айтқаны маған белгісіз» (I, 14). Вестің,
Мальтустың, Рикардоның дифференциалдық рента Ha- map жерге көшуді немесе топырақ ңұнарлылығының кемуін керек қылады * деген пікірлерін Маркстің тура- * Классикалық экономияның Маркс теріске шығарған осы қате бол- жамын өзінің үстазы Брентаноның ізінше «сыншы» Булгаков мырза да, әлбетте, сынамастан қабылдап отыр. «Рентаның болу шарты,— деп жазады Булгаков мырза,— топырақ құнарлылыгының кеми беру


120
В. И. ЛЕНИН
дан-тура мүлдем теріс деп жариялағаны, бүрынғы марксист ретінде, Булгаков мырзаға «белгісіз» көрінеді. Ңосымша жұмсалған капитал өнімділігінің кему және арту мүмкіншілігі мүлде бірдей боларлық жағдайлар деп қарайтынын Маркс өзінің рента жөнінде жасаған кең көлемді талдауының бүкіл өн бойында ондағаи рет көрсеткен болатып, ал мұның озі Булгаков мырзаға «белгісіз» болыпты!
II
РЕНТА ТЕОРИЯСЫ
Маркстің рента теориясын Булгаков мырза мүлде түсінбеген. Ол мынадай екі қарсы пікір айтып, бұл тео- рияны тадқандап отырмын деп сенген: 1) Маркстің ай- туынша, егіншілік капиталы пайда нормасын теңестіру- ге кіреді, сөйтіп рента пайданың орта нормасынан арт- қан қосымша пайдадан ңұралады. Булгаков мырзаныц пікірінше, бұл дұрыс емес, өйткеиі жер иелену монопо- лиясы пайда нормасын тецестіру процесі үшін қажетті бәсеке еркіндігін жояды. Егіншілік капиталы пайда нор- масын теңестіру процесіне кірмейді. 2) Абсолютті ренга дифференциалдық рентаның тек ерекше жағдайы ғана, сондықтан оны осы соңғы рентадан айырып қарау дұ- рыс емес. Бұлай айырып қараушылық сол бәз-баяғы бір фактінің өзін мүлде қалай болса солай екі түрлі мағы- нада ұғынушылыққа — монополия түрінде иеленуді өн- діріс факторларының бірі деп ұғынушылыққа негізделіп отыр. Өз дәлелдерінің күштілігіне Булгаков мырзаның сенгендігі сонша, ол Маркске қарсы: бұл petitio ргіп- сіріі *, бұл — марксизм емес, бұл — логикалық фети- шизм, бұл — Маркстің ой-пікірдің еркін шарықтауынаи айрылғандығы жәие т. т. деп, толып жатқан өткір сөз- дерді түйдектетіп айта беруден озін өзі ұстап тұра ал- майды. Қала берді, оның екі дәлелінің екеуі де барып тұрған сорақы қатеге негізделген. Булгаков мырзаның заңы болып табылады..» (Т, 90). «...Ағылшын рентасы... біртіпдеп
жүмсалып отыратын кашіталдың өнімділігі іс жүзінде түрліше бола- ды деп, жалпы алғанда кеми береді деп біледі», (I, 130).
* — өзін әлі дәлелдеуді керек қылатын ережеден алынған қоры- тындыға негізделген дәлелдеме. Peö.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫИШЬІЛАРЬТ» 121
мүмкін боларлық жағдайлардың бірін (қосымша жұм- салған капитал өнімділігінің көмуін) топырақ ңұнарлы- лығының кеми беруінің унивёрсалдық заңына айнал- дыруына түрткі болған маселені тағы да жаңағыдай сьщаржақтықпеп тұрпаііылаттдыру опы осы мәселеде мынаған әкеліп соқтырады: ол «мопополпя» дегеи ұғым- ға сыіі козімеп қарамай, беталды ңолданады, бұл ұғым- ды өзінше бір универсалдық нәрсеге айналдырады және, сонымен қатар, егіншілікті капиталистік жолмен ұйым- дастырып отырған кезде, біріпші жағыиан, жердщ іиектеулі болуыпап, екінші жағыпап, жерге дегеи жеке меншіктен туатып пәтижелерді бірімен-біріп араласты- рып жібереді. Бұл екеуі екі басқа нәрсе ғой. Түсіні- селік.
«Жер рептасының шығуының қайнар козі болмаға- нымен,— деп жазады Булгаков мырза,— сопыц шартъі болып табылатын пәрсе — сол сыңылды жерді моиопо- лиялау мүмкіншілігін дө туғызған жердің өндіргіш күш- терінің шектелуі және адамның бұларға деген қажет- тілігінің шексіз осе беруі болып табылады» (I, 90). «Жердің ондіргіш күштеріиіц шектеулі болуы» деудіц орнына: «жердің шектеулі болуы» деу керек еді. (Жер- дің өндіргіш күштерінің шектеулі болуы, біздің бұған дейін көрсеткеніміздей, техниканың сол кездегі дәреже- сінің, өндіргіш күштердің сол кездегі халінің «шектеу- лі» болуына келіп тіреледі.) Жердің шектеулі болуы, қоғамның капиталистік құрылысының тұсында, шыныи- да да жерді мопополиялауды туғызатыны рас, бірау. жерді меншіктену правосынъщ объектісі ретінде емес, шаруаіиылы^ объектісі ретіндегі монополияны туғыза- ды. Егіншілікті капиталистік жолмеи ұйымдастырудың озі барлық жерді жекелеген жеке меншікті шаруашы- лықтар пайдаланып отыр дегенді сөзсіз көрсетеді, бі- рақ барлық жер осы қожайындардың немесе басқа адам- дардың жеке меншігінде немесе жалпы алғанда жеке меншікте болып отырады дегепді әсте де көрсетпейді. Мепшіктілік правосы бойынша жер иелепу монополия- сы мен жердегі шаруашылық мопополиясы — тек логи- калық жағыпан емес, тарихи жағынан да мүлде екі басңа нәрсе. Логика жағыпан жерге ешқандай жеке мен-


122
В. И. ЛЕНИН
шік болмай, жер мемлекеттіц не қауымның және т. б. меншігіпде болып отырған кезінде ,де егіншіліктіц та- за капиталистік жолмен ұйымдастырылуын біздің мүм- кін деп қарауымызға әбден болады. Ал шынында біз дамыған капиталистік елдердіц бәрінде де барлық жер- дің жекелеген, жеке меншікті шаруаіпылықтардың қа- рамағыпда болып отырғанып, бірақ бұл шаруашылықтар тек өздерінің жерлерін ғана емес, сонымеп бірге олар өздері арендаға алған жеке меншіктегі жерді де, мемле- кеттік жерді де, қауымдық жерді де 68 (мәселен, Россия- да, ал мұнда шаруалардың қауымдық жерлеріндегі же- ке шаруашылықтардың басында капиталистік шаруалар шаруашылығының отырғаны белгілі) пайдаланып отыр- ғанын көреміз. Ал іөндірістің капиталистік әдісі клан- дық меншік 69 пен феодалдық меншіктен бастап шаруа- лар қауымының меншігіне дейін жер меншігінің мей- лінше әр алуан формаларын кездестіретінін (және өзіне бағындыратынын) Маркстің рентаны талдауды баста- ған жерден-ақ ескертуі тегін емес.
Сонымен, жердің шектеулі болуы жер шаруашылы- ғын монополиялауды ғана сөзсіз көздейді (капитализм үстемдік етіп отырған жағдайда). Рента туралы мәселе жөнінде осы монополиялаудың қажетті салдары қандай? деген сұрау туады. Жердің шектеулі болуы мынаған әкеліп соғады: астықтың бағасын орташа сапалы жерде- гі өндіріс жағдайлары емес, өңделетін ең нашар жердегі ондіріс жағдайлары белгілейді. Астықтың бұл бағасы ферміердің (= егіншіліктегі капиталистік кәсіпкердің) өндіріске жұмсаған шығынын өтеп, оның капиталыпа орта пайда береді. Фермер жақсы жердеи қосымша пай- да алады, осы қосымша пайда дифференциалдыц рента- ны құрайды. Жерге жеке меншіктің болу-болм-ауы ту- ралы мәселенің дифференциалдық рентаның құралуы жөніндегі мәселемен ешқандай байланысы жоқ; капи- талистік егіншілік тіпті қауымдық, мемлекеттік, қо- жайыны жоқ жерде жүргізілсе де, дифференциал- дық рентаның болатыны созсіз. Капитализм тұсында жердің шектеулі болуынап туатын бірден-бір нәтиже — түрліше жұмсалған капитал өнімділігіиің түрліше болуы салдарынан дифференциалдық рентаның құралуы. Бул-


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 123
гаков мырза мұның екінші салдары егіншіліктегі бә- секе еркіпдігін жоятындықта деп біледі, ойткеиі бұл бә- секе еркіндігінің болмауы егіншіліктегі капиталдың орта мөлшердегі пайданы құрауға қатысуына кедергі жасайды дейді. Бұл — жерде шаруашылық жүргізу жө- ніндегі мәселені жерге жекө меншік правосы жөніндегі мәселемен көрінеу шатастырғандық. Жердің шектеулі болу фактісінен (жер жеке меншікте болсын, болмасын) логикалық жағынан алып қарағаида,— тек барлық жер капиталист-фермерлердің қарамағында болады деген қорытынды шығады, бірақ бұдан бұл фермерлердің ара- сыпдағы бәсеке еркіндігіне қандай да болсын бір шек қоюдың қажеттігі әсте шықпайды. Жердің шектеулі бо- луы — капиталистік егіншіліктің қандайыпа болса да өзінің әсерін сөзсіз тигізетін жалпы құбылыс. Мұидай әр түрлі нәрселерді шатастырудың логика жағынан негіз- сіз екендігін тарих та айқын дәлелдейді. Англия туралы сөз етіп те отырғанымыз жоқ: онда жер иеленушіліктіц егіншілік шаруашылығынан бөлініп шығуы даусыз, фермерлердің арасындағы бәсеке еркіндігі — толық дерлік, сауда мен өнеркәсіпте құралған капиталдың ауыл шаруашылығына жұмсалуы нағыз кең көлемде бо- лып келді және ңазірде де болып отыр. Егінптілік ша- руашылығынан жер иеленушіліктің бөлініп шығуының Half осы процесі басқа капиталистік елдердің бәрінде дө (Струве мырзаның ізінше «ағылшын» рентасын мүлдө өзгеше бірдеңе етіп бөлуге тырысып, Булгаков мырза- ның босқа арамтер болуына қарамастан) жүріп жатады, тек бұлардыц формалары мейлінше әр алуан (аренда, ипотека 70) болып келеді. Бұл процесті байқамай (Маркс өте ерекше атап көрсеткен) Булгаков мырза көрмес — пілді де көрместің кебіне ұшырап отыр деуге болады. Барлық европалық елдерде крепостниктік право жо- йылғаннан кейін, біз жер иеленушіліктегі сословиеліктің қирағанын, жер меншігінің мобилизацияланғанын, сау- да-өнеркәсіп капиталының ауыл шаруашылығына жұм- салуын, аренданың, иітотөкалық борыштардың өсіп отырғанын көріп отырмыз. Крепостниктік иравоның қалдықтары едәуір бола тұрса да, реформадан кейін шаруалардьщ, әр тектілсрдің жәпе копестердің жерді


124
В. И. ЛЕНИН
үсті-үстіне сатып алып жатқанын, жеке иеліктегі, мем- дакеттік жәпе цауымдыц жерлерді арендалаудың да- мып отырғанын және тағысын-тағыларды біз Россияда да коріп отырмыз. Осы құбылыстардың бәрі нені көр- сетеді? Жер меншігінщ монополиясына царамастан және осы меншіктің шексіз әр алуан формаларына қа- рамастан — егіншілікте еркін бәсекенің жасалғанын көрсетеді. Ңазіргі уақытта капиталистік елдердің бәрііь де капитал иелері атаулының бәрі осы капиталын сау- даның немесе өнеркәсіптің кез келген саласына жұм- сайтыны сияқты, осындай оп-оңай пемесе осыядай оп- оңай дерлік жолмен ауыл-1 шаруашылығыиа да (жерді сатып алу немесе арендалау арқылы) жұмсай алады.
Маркстің дифференциалдық рента теориясына қарсы шыға отырып, Булгаков мырза былай дейді: «бұл айыр- машылыңтардың барлығы (егіпшілік өнімдерін өндіру жағдайларындағы айырмашылықтардың) қарама-қай- шы және өзара бірін-бірі жойып жібере алады» (курсив біздікі),— «Родбертустың әлдеқашаи корсеткеніндей, қашықтықты жердің құнарлылығы әлсірете алады, ал жер құнарлылығыныц түрліше болуы аса құнарлы учас- келерде өнімді иеғұрлым коп өндіру арқылы теңесуі мүмкін» (I, 81). Маркстің бұл фактіиі көрсеткенін және оған мұндай сыңаржақ баға бермегенін біздің қатал ға- лымымыз те-к босқа ұмытып отыр. «Бір айқын пәрсе,— деп жазады Маркс,— дифференциалідық рентаның әр түрлі осы екі негізі, жер құнарлылығы мен орнадаюуы»' (жер учаск-елерінің) «қарама-қарсы бағытта әрекет етуі мүмкін. Жер учаскесінің өте жақсы орналаісуы, бірақ оте құпарсыз болуы жәпе ксрісіише болыіп шығуы мүм- кін. Бұл жағдайдың зор маңызы бар, ойткені мұпыц өзі белгілі бір іелде жер жыртқап ікезде нақ осылайша жақ- сы жерден нашар жерге және кері-сінше ауысуы мүмкін екендігін бізге түсіндіріп береді. Ақырында, әлеуметтік өндіріс прогресі тегі, бір жағынан, жергілікті рыноктар жасай отырып, қатынас жолдарын салу арқасында ор- наласуын анықтай отырып, дифференциалдьтқ рента- ның негізі ретінде [жер учаскелерінің] орналасуына теңестіруші әсер ететіндігі, ал, екінші жағынап, егінші- ліктің онеркәсіптен боліттуі пәтижосінде, сопдай-аң он-


ЛГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 125
дірістің ірі орталықтарының құрылуы, осы құбылыс- тың екінші жағы: деревняның біршама оқшаулапуыпың күшеюі (relative Vereinsamung des Landes) нәтижесіп- де жер учаокелеріиің орналасуындағы айырмашылық- тарды ікүпгейте түсетіндігі айқын нәрсе» («Das Kapital», III, 2, 190) 71. Соиымен, айырмашылықтардың бі- рін-бірі озара жою мумкіндігі жөнівде әлдеқашап белгі- лі болғап қағиданы Булгаков мырза -өзінше бір жеңіске масаттапған түрмен қайталап отырса, Маркс бұл мүм- кіпдіктің жүзеге асырылуы туралы онан әрі мәселе қояды, сойтіп тецестіруге әсер етушілікпен қатар диф- ферепциялауға да әсер етушіліктіц байқалып отырға- нып көрсетеді. Бүл өзара қарама-қайшы әсер етушілік- тің ең түпкі қорытыпдысы мыпада: барлық елдерде және барлық жерде озініц қүиарлылығы жәпе жағдайы жөпіпде жер учаскелерінің арасында орасан зор айыр- машыльщтар бар, мұны әркім-ақ біледі. Булгаков мыр- заиың қарсы пікір білдіруі опың ескертпелерінің мүлде ойлапылмай айтылғаныи ғапа дәлелдейді.
Өпімділігі пеғұрлым кем болатын еңбек пеп капитал- дыц соцғы жұмсалуы дегеп ұғымды — деп оиан әрі қарсы пікір білдіреді Булгаков мырза — «Рикардо да, Маркс те екеуі бірдей сынға алмай қолданады. Бұл ұғымға қандай беталды эдамент кіргізілетінін көру қиып емес: мейлі, жерге 10а капитал жұмсалады екен делік, соның өзінде әрбір келесі а-ның өнімділігі кеміп отырады делік; топырақтың жалпы онімі А болады. Әрбір а-иың орташа өнімділігі Л/10-ға тең болмақшы және егер барлық капиталды тұтас бір бүтіи деп алсақ, опда баға сол капиталдыц пақ осы ортапіа онімді- лігімеп белгідіенетіні айқып» (I, 82). Бұғап біз — Бул- гаков мырза «жердің өидіргіш күштеріиіц шектеулілі- гі» туралы өзінің көпірме сөзімен алданып, болмашы ғана нәрсені: жердің шектеулі болуын, аңғармағапы айқын дейміз. Бүл шектеулілік — жерге ңандай мен- шік болып отырғанына мүлде қарамастан — белгілі түрде монополия туғызады, атап айтқанда: жердіц бәрі фермерлердің қарамағында болғапдықтан, бардіық жер- ден ондірілген барлық астыққа, оның ішіпде нағыз наптар жәпе рыттоктап ец альтс жатқап учаскелердіп,


126
В. И. ЛЕНИН
астығына да сұраным болатындықтан, астықтың баға- сын нашар жердің өндіріс бағасы (немесе соңғы жүм- салған, өнімділігі неғұрлым кем капиталдың тұсында- ғы өндіріс бағасы) белгілейтіндігі түсінікті. Булгаков мырзаның «орташа өнімділ)ігі» құр әншейін арифмети- калық жаттығу болып табылады, өйткені осы орташа өнімділіктің іс жүзінде құрылуына жердің шектеулі болуы кедергі жасайды. Осы «орташа өнімділіктің» құ- ралуы және оның бағаны белгілеуі үшін: әрбір капи- талист егіншілікке жалпы капитал жұмсай алатын ғана болмай (егіншілікте белгілі дәрежеде бәсеке еркіндігі бар, оны біз айтып өттік), сонымен қатар әрбір капита- лист қолда бар егіншілік кәсіпорындарының үстіне, әрқашан да жаңа егіншілік кәсіпорындарын құра ала- тын болуы қажет. Бұл осылай болса, онда егішпілік пен өнеркәсіптің арасында ешқандай айырмашылық болмас еді, онда ешқандай рента да пайда болмас еді. Бірақ жердің нақ осы шектеулі болуы мұның олай емес екенін көрсетеді.
Әрірек барайық. Осы уақытқа дейін біз жерге мен- шіктілік туралы мәселені мүлде сырт қалдырып, пайымдап келдік; мұндай тәсілдің — логикалық пікір- лер бойынша да, капиталистік егіншіліктің жер иеле- нушілік формаларының барлығының тұсында пайда болғанын және дамығанын дәлелдейтін тарихи дерек- тер бойынша да қажет екенін біз көріп өттік. Енді осы жаңа жағдайды енгізейік. Айталық, барлық жер жеке меншікте екен делік. Рентаға бұл жағдай қандай әсер етеді? Жер иелөнуші, өзінің меншік правосы бойынша, фермерден дифференциалідық рентаиы тартып алады; өйткені дифференциалдық рента дегеніміз капиталға алынатын бір қалыпты, орта пайдадан тыс басы артық пайда, өйткені ауыл шаруашылығына капитал жұмсау- ға еркін болу мағынасында айтқанда — егіншілікте бә- секе еркіндігі бар (respective * каппталистік дамудан туады), сондықтан жер иеленуші: өзі орта пайдамен қанағаттанып, оған, жер иеленушіге, үстеме пайданы беріп отыратын фермерді әрқашан да таба алады. Жер- ге жеке меншік диффереициалдық рентаны туғызбай- * — немесе. Ред.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 127
ды, оны тек фермердің қолынан жер иеленушінің қо- лына көшіреді. Жерге жеке меншіктің әсері осымен шектеле ме? Капиталға тек орта пайда беретін нашар және барліығынан нашар орналасқан жерді фермердің тегін пайдалануына жер иеленуші рұқсат етеді деп ой- лауға бола ма? Әрине, болмайды. Жер иеленушілік дегеніміз монополия, сөйтіп жер иеленуші осы моиопо- лияның негізінде фермерден осы жер үтпін де ақы та- лап етеді. Бұл ақы абсолюттік рента болады: капитал- ды түрліше жұмсалуының түрліше өнімділігімен бұл рентаның ешқандай да байланысы жоқ, бұл рента жер- ге жеке меншік болудан туады. Бәз-баяғы бір монопо- лияны екі түрлі мағынада еркінше пайымдады деп Марксті айыптап, шындығында бізге монополияның екі түрі кездесіп отырғанын Булгаков мырза ойланғы- сы да келмеді; біріншіден, бізде жерде шаруашылық (капиталистік) монополиясы бар. Бұл монополия жер- дің шектөулі болуынан туады, сондықтан капиталистік қоғам атаулының бәрінде де болмай қоймайды. Бул мо- нополия астық бағасының нашар жердің өндірістік жағдайларымен белгіленуіне, ал капиталдың жақсы жерге жұмсалуынан немесе капиталдың неғүрлым өнімді жұмсалуынан туатын басы артық қосымша пай- дадан дифференциалдық рентаның құрылуына әкеліп соғады. Бұл рентаның тууына жөрдің жеке меншікте болуының ешбір қатысы жоқ, жердің жеке меншікте бол-уы жер иеленушінің фермерден дифференциалдық рентаны тартып алуына тек мүмкіндік туғызады. Екін- шіден, бізде жерге жеке меншік монополиясы бар. Ло- гика жағынан да, тарихи жағынан да бұл монополия- ның алдыңғы монополиямен біте қайнасқан * байланы- сы жоқ. Капиталистік қоғам үшіп жәие егіишілікті капиталіистік жолмен ұйымдастыру үшін бұл монопо- лияның өзі әсте болмай цоймайтын нәрсе емес. Бір жа- ғынан, жерге деген жеке меишіксіз капиталистік егін- * Бұл арада рентаның жалпы теориясын және егіншілікті капита- листік жолмен ұйымдастыруды сөз етіп отырғанда, жерге жеке мен- шік көп заманнан бері болып келе жатқанына және көи таралғанына монополияның соңғы біз көрсеткен түрінің және ішіиара моиополия- ның екі түрініц де мұхиттың ар жағындағы елдердің бәсекесінен әлсі- регеніне және т. б. біздің соқпай отырганымызды оқушыларға ескер- тіп жатудың қажеттігі бола қояр ма екен.


128
В. И. ЛЕНИІІ
шіліктГбіз көз алдымызға әбдеп елестете аламыз және көптеген дәйекті буржуазияшыді экономистер жерді на- ционализациялауды талап еткен болатын. Екінпіі жа- ғынан, біз жерге жеке меишік болмағаы кезде де егіншіліктің капиталистік жолмеи ұйымдастырылгаиып, мысалы, мемлекеттік жәно қауымдық жерлерде ұііым- дастырылғанын іс жүзінде де кездестіріп отырмыз. Соп- дықтан бүл екі түрлі монополияны айырып түсіну сөз- сіз қажет нәрсе, ал демек, дифференциалдық рентамен қатар жергө жеке мепшік болудаи туатъш абсожоттік рентаның болатыпын да мойындауы керек *.
Абсолюттік рентаның егіншілік капиталының қосым- ша құнынан туу мүмкіншілігін Маркс егіншіліктегі ка- питалдың жалпы құрамында озгермелі капитал үлесі- нің орта мөлшерден жоғары болуынан деп түсіндіреді (өнеркәсіптегі техникамен салыстырғанда егіншілікте- гі техника сөзсіз артта қалып отырғандықтан бұлай деп есептеу әбден табиғи нәрсе). Бұл осыжй болса — демек, егішпілік өнімдерінің құны жалпы алғанда олар- дың өндіріс бағасынан жоғары, ал ңосымша ңұпы паіь дадан жоғары болады. Оның бер жағында, бұл артық * 1905 ж. шыққан «Қосымша құн теорияларының» екінші томыиыц екінші бөлімінде («Theorien über den Mehrwert». II Band, II Theil) Маркс абсолюттік рента туралы мәселе жөнінде түсініктер береді, бұл түсініктер менің айтып отырған пікірімнің (әсіресе монополияның екі түрі жөнінде) дұрыстығын көрсетеді. Маркс еңбегінің бұған қатысы бар жері міне мынау: «Егер жер капитал жөпінде және халық жө- нінде ғана емес, сонымен бірге іс жүзінде де шектеусіз элемепт бол- са, яғни «ауа мен су» тәрізді «іпектеусіз» болса, «қолымызда шек- теусіз мөлшерде» (цитат Рикардодан) болса, онда бір адамның жерді иемденуі іс жүзінде жерді басқа адамның да иемденуіне ешқандай бөгет жасай алмаған болар еді. Онда жерге ешңандай жеке меншік болмас еді (тек жеке меншік қана емес, «қоғамдық» меишік те, мем- лекеттік меншік те болмас еді). Бұл жағдайда, егер мұның үстіне, қай жерде болса да барлық жердің сапасы бірдей болса, жер үшк. ешқандай рента алыябаған болар еді... Мәселенің барлық түйіні мы- нада: егер жер капитал женінде табпғаттың кез келген ңарапайым күштеріндей ғана болса, онда капитал өнеркәсіптің бүкіл басқа сал ларына қандай әсер етсе, ауыл піаруашылығы саласыпда нақ сондай әсер еткен болар еді. Онда жерге ешқандай меншік пен ешқандай рента болмас еді... Керісінше, егер жер 1) шектеулі болса, 2) мепшік- ке алынған болса, егер капитал өзінің тууының шарты есебінде жерге меншікті кездестірсе,— капиталистік өндіріс дамыган елдерде істін жағдайы нақ осылай болып отыр, ал бұрын мұндай жагдай болмаған елдерде (ескі Европадағыдай) капиталистік өндіріс бүл жагдайды озіие өзі жасап алады: мысалы, Ңұрама Штаттар,— онда жер капп- талдың қолына оп-оңай түсе қоятын қызмет орны бола бермейді. Сои- дықтан абсолюттік рента дифференциалдық рентага тәуелсіз омір сү- реді» (80, 81-беттер) 72. Бүл арада Маркс жердің шектеулі болуы мен жердің жеке меншікте болуын өте айқын түрде айырып көрсетеді.
(1908 жылғы басылымға автордың жазған ескертуі. Ред.)


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬШІПЬТЛАРЬТ» 129
қосымша құнның пайданы теңестіру процесіне түгел ңатысуына жерге жеке меншік монополиясы кедергі жасайды, сөйтіп абсолюттік рента осы артың қосымша құннан алынады *.
Булгаков мырза бұл түсінікке тіпті де риза емес, сои- дықтан ол: «Осы қосымша құн деген — не нәрсе, мүм- кіи болған сұрапымды қапағаттаидыру үшін пе жетіп, не жетпей қалатыи шұға ма, мақта ма немесе басқа түрлі бір товар тәрізді нәрсе ме. Ец алдымен, олі маге- риалды зат емес, ол — өндірістің белгілі бір қоғамдық қатынасып көрсету үшін пайдалапылатыи ұғым ғой» (I, 105) деп лепіреді. «Материалды затты» «ұғымға» осылай етіп қарама-қарсы қоюшылық схоластикаиың айқын үлгісымағы болып табылады, осы схоластиканы «сын» деп алға тартуды жұрт осы күні сондай ұната- тын болған. Ңоғамдық өнімнің үл)есі жоніндегі «ұғым- ның», егер бұл ұғымға белгілі бір «материалды заттар» сәйкес келмесе, қандай маңызы болмақшы? Қосымша құн дегеніміз — қосымша өнімнің ақшалай баламасы, бұл қосымша онім шұғаның, мақтаиыц, астыңтыц жәпе басқа да барлық товарлардың белгілі бір үлесінеп құра- лады. («Белгілі» дегенді, әрине, ғылым осы үлесті пақ- ты түрде бедігілей алады деген мағынада түсінбей, бұл үлестің мөлшерін жалпы түрде белгілейтін мәлім шарттар деген мағынада түсіну керек.) Өнеркәсіптің басқа салаларындағы қосымша өнімнен егіншіліктегі қосымша өнім көп болады (капитал жөніндегі пропор- * Айта кетелік, Маркстің рента теориясын қате түсінушілікті П. Маслов мырзадан да кездестіргендіктен («Жизнь», 1901, № 3 және 4, «Аграрлық мәселе жөнінде») Маркстің рента теориясыпа ерекше толық тоқтауды қажет деп санадың; П. Маслов қосымша жүмсалған капитал өнімділігінің кеми беруін заң деп санамаганымен, оиы «даг- дылы» және қалыпты құбылыс сияқты көреді, бұл құбылыс пеп диф- ференциалдық рентаны байланыстырады және абсолюттік рента тео- риясын теріске шығарады. П. Маслов мырзаның осы қызгылықты ма- қаласында сыншылардың атына айтылған көптеген дүрыс ескертпелер бар, бірақ оның осы мақаласы автор теориясының әлгіде гаиа корсе- тілген қатесінің салдарынан да, (автор марксизмді қоргай отырыи, «өз» теориясының Маркс теориясынан айырмашылығын дәл апықтауға тырыспаған) сондай-ақ, мысалы, Бердяев мырза «буржуазияшьтл жа- зушылардың ықпалынан мүлде қүтылып отыр» және «объективтілікке нұқсан келтірмей, таптық көзқарасты ұстапуымен» ерекшелепсді, «•Каутский жасаған талдауда көп мәселелер жонінде-ақ жерінде... бір жақтылық бар», Каутский «егіншіліктегі өндіргіш күштер дамуыныц қай бағытта жүріп бара жатқанын мүлде анықтаган жоқ>> деген және сол сықылды абайсыз айта салған және мүлде теріс бірқатар пікір- лерінің салдарынан да қатты зардапқа ұшырап отыр.


130
В. И. ЛЕНИН
цияда), міпе, осы артық өнімпіц (жерге меншіктік мо- нополиясының салдарынан пайданы теңестіруге кір- мейтін) монополист-жер иесі тарапынан болатын «сұ- ранымды қанағаттандыруға ие жетіп, не жетпей қалуы», әрине, мүмкіи.
Біз Булгаков мырзаның, озіиің кішіпейілсіп айтуын- ша, «өз күшімен», «оз жольтмен жүре отырьш» (I, 111) жасаған репта теориясып тол-ық баяндаудан оқушыны құтқара аламыз. «Соңғы неғұрлым өнімсіз жұмсалған» профессорлық «еңбектің» бұл өнімін сипаттау үшін бірнеше ескертпелер жетіп жатыр. Рентаның «жаңа» теориясы «басын бастаған екенсің, аяғын тастама» де- ген атамзаманғы рецепт бойынша құрылған. Бәсеке ер- кіндігі бар екен — онда бәсекеге мүлде ешқандай шек қоюшылық болуға тиісті емес (бәсекенің мұндай абсо- лютті еркіндігі еш жерде, еш уақытта болмаса да) дей- ді. Монополия болды-ақ, іс бітті дей бер. Демек, рента тіпті де қосымша құннан алынбайды, тіпті де егіншілік өнімнен де құралмайды; ол егіншіліктен тыс сіңіріліген еңбектің өнімінен алынады, бұл — әншейін алым, са- лық, бүкіл қоғамдык, өндірістен ұстап қалу, жер иесінің векселі дейді. «Өзінің пайдасымен бірге егішпілік- тегі капитал және егіншіліктегі еңбек, еңбек пен каші- талды жұмсау саласы болып отырған жалпьі егіншілік, сонымен, капиталистік патшалықтағы status in statu * болып табылады... капиталдың, қосымша құниыц, жалақының және, жалпы айтқапда, құнның анықтама-» ларының бәрі (sic!) егіншілік жөнінде алғанда жалғая мөлшерлер болып шығады» (I, 99).
Солай. Солай. Енді бәрі де айқын: егіншіліктегі ка- питалистер де, жалдама жұмысшылар да — мұның бәрі де жажан мөлшерлер. Ал егер Булгаков мырзаға осы- лай лағып кетуге тура келсе, оның пікірі кейде сонша- лықты қисынсыз болып шықпайды да. Он торт беттен кейін біз мына сөздерді оқимыз: «Егіншілік өнімдерін өндіру үшін қоғам белгілі бір мөлшерде еңбек жұмсай- ды; бұл — олардың ңұиы». Өте жақсы. Олай болса, енді құнның анықтамасын «белгілеу». қалай дегенмен, оіь — мемлекет ішіндегі мемлекет. Ред.


ЛГРЛРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 131
шалықты жалған мөлшердар болып шықпады ғой. Одап кейін: «Өпдіріс капиталистік түрде ұйымдастырылған екен және өндірістің басында капитал тұр екен, онда астықтың бағасы өндіріс бағасымеп белгіленеді, олай болса қоғамдық орта онімділікпен салыстырылып, осы жұмсалған еңбек пен капиталдың өнімділігінің есөбі алынып отырылады». Тамаша. Олай болса, капиталдың, қосымша құнның, жалақының «анықтамалары» да он- шалықты жалған мөлшерлер болмайды ғой. Олай болса, бәсеке еркіндігі де (абсолютті түрде болмаса да) болып отыр ғой, өйткеиі капитал егіншіліктен өнеркәсіпке ауысып жәпе одан керісіншө ауысып отырмаса, «қоғам- дық орта онімділіікпсп салыстырылып, опімділіктің есе- бін алып отыру» мүмкіп болмас еді. Одан соц: «Ал енді жерге монополия болудың арқасында баға рыпоктың жағдайлары мүмкіншілік берген мөлшерге дейін өсіп, құннан жоғары көтеріледі». Тіпті тамаша. Бірақ алым, салық, вексель және басқалардың рыноктың жағдайла- рыпа байлапысты болғаныи Булгаков мырза қайдап көрді екен? Егер монопо.жяның арқасында баға рынок- тың жағдайлары мүмкіншілік берген мөлшерге дейін көтерілетін болса, онда рентаның «жаңа» теориясының «ескі» теориясынан барлық айырмашылығы сол,— «өз жолымен» жүрген автор, бір жағынан, жердің шектеу- лі болуының тигізетін әсері мен жерге жеке меншік бо- лудың тигізетін әсерінің арасындағы айырмашыльщты түсінбеген, ал екінші жағынап, «монополия» деген ұғым мен «соңғы жұмсалған, өнімділігі неғұрлым аз еңбек пен капитаж деген ұғымның арасындағы байла- нысты түсінбеген. Мұнан кейін, Булгаков мырзаның га- ғы да жеті беттен соң (I, 120) «өзінің» теориясы тура- лы енді мүлде ұмытып, «бұл өнімді (егіншіліктіц) жер иесінің, капиталист-фермердің және ауыл шаруашылы- ғы жұмысшыларының арасында болінуінің әдісі» тура- лы сөз еткеніне енді таңдануға бола ма? Тамаша сып- ның тамаша қорытындысы! Жаңа, осы уақыттан бастап саяси экономия ғылымын байытқап, булгаковтыц рента теориясынъщ таматпа пәтижесі!


132
В. И. ЛЕНИН
III
АУЬІЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ МАШИНАЛАР
Енді, Булгаков мырзаның бергеи бағасы бойыпша, «тамаша» деп саналатын Герцтің еңбегіпе келелік («Die agrarischen Fragen im Verhältniss zum Sozialismus». Wien, 1899 *. Орысшаға аударған A. Илъипский, С.-Петербург, 1900). Дегенмен, бізге біраз уақыт осы екі жазушының бірдей дәлелдерін қоса талдауға тура келеді.
Ауыл шаруашылығындағы машиналар туралы мәсе- ле және онымен тығыз байланысты болып отырған егіншіліктегі ірі және ұсақ өпдіріс туралы мәселе марксизмді «теріске шығару» жөнінде «сыншылардың» өте жиі келтіретін дәлелдері болып жүр. Төменде біз олардың келтіріп жүрген кейбір толық мәліметтерін бастан-аяқ тексеріп өтеміз, ал қазір осы мәселеге қаты- сы бар жалпы пікірлерді қарап өтейік. Машинаны қол- дану жөнінде онеркәсіптен горі егіншілік көп қиыншы- лыңтарға кездеседі, сондықтан машина егіншілікте әрі аз қолданылады, әрі маңызы да шамалы боліады дегеп пікірлерді көп айтып, сыншылар кітаптың толып жат- қан беттерін осыған арнайды. Мұның барлығын даусыз және әбден айқыи түрде корсеткен, мәселен, Каутский болатын; Каутскийдің атын ғана естігеинің өзінде Бул- гаков, Герц және Чернов мырзалар естерінен танып қала жаздайды. Бірақ бұл талассыз факт машина қол- дану ісі егіншілікте де тез дамып келе жатқанын, егін- шілікті қайта құруға күшті әсер ететінін титтей де те- ріске шығара алмайды. Сыншылар сөзсіз туатын осы қорытындыдан, мәселен, мынадай терец ойлы пайым- даулар арқылы ғана «жалтара алады»: ...«Егіншілік он- діріс процесінде табиғаттың үстемдік етуімен, адам ырқының еркін болмауымен сипатталады» (Булгаков, 1,43)... «адамның сенімсіз және дәлме-дәл емес жұмы- сының орнына ол» (өнеркәсіптегі машина) «өте титтей жұмысты да, аса зор жұмысты да математикалық дәл- дікпен орындайды. Егішпілік онімдерін өндіру жөнінде * — «Соцпализмге байлатіысты түрде алгандагы аграрлық мәселе- лер». Вена, 1899. Ред.


АГРАРЛЬІҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНПІЬІЛАРЫ» 133
машина бұл сияқты (?) еш нәрсе істей алмайды, өйт- кені осы күнге дейін бұл жұмыс құралы адамның қолында емес, табиғат-ананың қолында болып отыр. Бұл — метафора емес» (сонда). Бұл шындығыпда ме- тафора емес, тек әшпейін бос сөз, ойткені бумеи жүрстіи плугтьщ, қатарлы сеялканың, молотилкапыц және т. б жүмысты неғурлым «сепімді жәпе дәлме-дәл» етіп істейтінін жұрттың бәрі біледі, демек, «бұл сияқты еш нәрсе істей алмайды» деу құр бос сөз болып шыға- ды! Бұл егіншілііктегі машина «өндірісті ешқандай да дәрежеде (sic!) революцияландыра алмайды» деумен бірдей (Булгаков, I, 43—44, соньщ озіпде ауыл шаруа- шылық машиналарын жасау жоиіндегі мамапдардыц сөзі цитатқа алынып отыр, бірақ олар ауыл шаруашы- лық машиналары мен өнеркәсіп машиналарьпшң бір- шама айырмашылығын ғана айтып отыр), немесе: «машина бұл жерде қызметкерді озінің шылауыпа айналдыра алмайтыны былай тұрсыи (?), бірақ осы қызметкер сол бұрынғы күйінше процеске баспшлық ету родіін сақтайды» деумеп бірдей (44) — мәселеп, мо- лотилкаға орылған егіпді салып тұратыи адамға осылай деумен бірдей ғой?
Булгаков мырза ауыл шаруашылык, машипаларын жасау мен ауыл шаруашылығы экономиясы мамапда- рының (Фюлингтің, Перельстің) қорытыидыларыиа қарсы шығып, Штумфе мен Кутцлебке (ұсақ шаруашы- лық ірі шаруашылықпен бәсеке жасай алатыпдығы туралы жазған адамдарға) сүйеніп, бумеп жүретіп плугтың артыңшылығын әлсіретуге тырысады: мұітың өзінде, жерді бу күшімен жырту мүмкіишілігі ереішгс топырақты * және «оте мол көлемді имеииелерді» қа- жет етеді (Булгаков мырзаның ойыпша, бұл дәлел үсақ шаруашылыққа қарсы емес, бумеп жүретіп плугқа қар- сы айтылған пікір!), борозданың тереңдігі 12 дюйм болса, малдың күші будың күшінен арзанырац болады және т. б. деген сияқты дәлелдер бар. Бұл сияқты дә- * Бу күшімен жүретін плуг «қандай жағдайда болса да» колікпеп жүретін плугтан артық дейтін «абсолюттік» гіікірді (S. 65, орысша
аудармасы, 156) дүрыс емес деп корсетіп, Герц мырза осыпы ерекше «асқақтаған» түрмен жақтайды. Ашық түргап есікке келіп омырау- лау деп, міне, осыны айтады!


134
В. И. ЛЕНИН
лелдермен бірнеше томдар жазып шығуға болады, бі- рақ мұнымен бу күшімен жүретін плугтың жерді оте терең, (12 дюймнен де терең) жыртуға мүмкіншілік бергенін де, оны қолданудың тез дамығанын да теріске шығаруға мүлде болмайды: Англияда 1867 жылы оны тек 135 имение ғаиа қолдапды, ал 1871 жылы бу күші- мен жүретін 2000-нан аса плуг қолданылды (Каут- ский); Германияда бу күшімен жүретін плугты қолдаи- ған шаруашылықтар саны 1882 жылдан 1895 жылға дейін 836-дан 1696-ға дейін көбейді.
Ауыл шаруашылық машиналары туралы мәселе жө- нінде Булгаков мырза, өзінің баға беруі бойынша (I, 44), «ауыл шаруашылық машиналары туралы ар- наулы монографияның авторы» Фр. Бензингтен әлде- неше рет цитат келтіреді. Егер біз бұл ретте де Булга- ков мырзаның ңалай цитат аЖтынын және озі шақы- рып келтірген куәларының оны цалай соғатынын көрсетіп өтпесек, үлкен әділетсіздік болар еді.
Өзгермелі капиталмен салыстырғанда тұрақты капи- талдың анағұрлым тез өсетіндігі туралы Маркстің «кон- струкциясын» егіншілікке қолдануға болмайды дей ке- ліп, Булгаков мырза егіншіліктің өнімдідіігі көбейген сайын жұмыс күшін көбірек жұмсау ңажеттігін айта- ды, сөйтеді де, Бензингтің есебін цитатқа алады. «Ша- руашылықтың түрлі жүйелері тұсында болатын адам еңбегіне деген жалпы қажеттілік мына түрде болып отырады:» 60 гектарға «үш танапты шаруашылықта — 712 жұмыс күні; Норфольктегі тұқым ауыстыратын ша- руашылықта — 1615 жұмыс күні; қант қызылшасы ба- сым өндіріліп тұқым ауыстыратын шаруашылықта 3179 жұмыс күні керек болады» (Franz Bensing, «Der Einfluss der landwirtschaftlichen Maschinen auf Volksund Privatwirtschaft», Breslau, 1897, S. 42 *. Булгаков, I, 32). Өкініш сол’, Бензинг бұл есеппен нақ машина- ның өсіп отырған родіін дәлелдегісі келеді: осы цифр- ларды Гермапияның бүкіл ауыл шаруашылығына қолдана отырып, Бензинг былай деп есептеп шығарады: * — Франц Бензинг. «Ауыл шаруашылық машиналарының халық шаруашылығыпа және жеке меншіктегі шаруашылықңа әсері». Бре- славль, 1897, 42-бет. Ред.


ЛГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫИШЫЛАРЫ» 135
ауыл шаруашылығындағы жұмысшылардың қазіргі ба- ры үш танапты жүйелі жерді өңдеуге ғана жетер еді, демек, егер машина қолданылмаса, тұқым ауыстыра- тын егісті енгізу мүлде мумкін болмас еді дейді. Бұрынғы үш танапты егіс басым болған кезде, машина- ның мүлідем дерлік қолданылмағаны белгілі болғандық- тан Бензингтің есебі Булгаков мырзаның дәлелдегісі келгенін керісінше етіп көрсетеді; атап айтқанда: бұл есеп егіншілік өнімділігінің өсуі озгермелі капиталға қарағанда тұрақты капиталдың анағұрлым тез өсуіпе қажетті түрде байланысты болуға тиіс екенін көрсетеді.
Тағы да, бір жерде, «өнім өңдеуші өнеркәсіптегі ма- шина мен егішпіліктегі машина ролінің арасында түбе- гейлі (sic!) айырмашылық бар» дей келіп, Булгаков мырза Бензингтің мына сөздерін цитатқа алады: «ауыл шаруашылығы машиналары, өнеркәсіптегі машиналар сияқы өндірісті осындай шексіз өсіре алмайды...» (I, 44). Булгаков мырза тағы да сәтсіздікке ұшырап отыр. Бензинг: «Ауыл шаруашылық машиналарыныц жалпы табысқа әсері» деп тақырып қойылған VI га- раудың басында егіншілік машиналары мен өнеркәсіп- тік машиналардың арасындағы осы, тіпті «түбегейлі» емес айырмашылықты көрсетеді. Машинаның әрбір жеке түрлері жөніндегі арнаулы ауыл шаруашылық әдебиеттің .мәліметтерін және өзінің айрықша жүргіз- ген анкетасының мәліметтерін жете тексере келіп, Бен- зинг мынадай жалпы қорытынды шығарады: бу күші- мен жүретін плугты қолданған кезде егіс-тің жалпы түсімі — 10 процент артады, қатарлы сеялкаиы қолдап- ғаи кезде — 10 процент, молотилканы қолдапған кез- де — 15 процент артады, мұның үстіне қатарлы сеялка тұқымның 20 процентін үпемдейді, тек машинаны кар- топ жинауға қолданғап кездо ғана жалпы түсімнің 5 процеит кемитіндігі байқалады. Ал Булгаков мырзаның: «қаліай дегенде де ауыл шаруашылық машиналарыиың ішінде белгілі техникалық пікірлермен қостауға бола- тын бірден-бір машина бу күшімеи жүретін плуг болу керек» (I, 47—48) дегенін цалай дегенде де Бепзинг- тің өзі-ақ теріске шығарып отыр; аңғал Булгаков мыр- за пақ осы арада оғап арқа сүйейді.


136
В. И. ЛЕНИН
Ауыл шаруашылығындағы машинаның маңызы тура- лы мүмкін болғанынша неғұрлым анық және тұтас түсінік беру үшін, Бензинг шаруашылықты машинасыз, бір, екі және одан да көп машиналармен, және, ақырын- да, бу күшімен жүретін плугты да және ауыл шаруа- шыдіығындағы жүк таситын темір жолды да (Feldbahnen) кіргізіп, барлың аса маңызды машиналарды қолдана отырып, жүргізудің нәтижесі туралы бірқатар толық есептер жасайды. Машина болмаған кезде жал- пы түсім = 69 040 маркаға, шығын = 68 615 маркаға, таза кіріс = 425 маркаға тең болған, яғни әр гектарға 1,37 маркадан келген, ал барлық аса маңызды машина- ларды қолданған кезде жалпы түсім = 81 078 маркаға, шығын = 62551,5 маркаға, таза кіріс = 18526,5 мар- каға тең болған, яғни әр гектарға 59,76 маркадан кел- ген, басқаша айтқанда, кырыц еседен де артыгыра^. Ал мұның өзі тек машиналардың ғана әсері, өйткені ша- руашылық жүйесі бұрынғы қаліпында деп алынғап! Бензингтің нақ сол есебінің көрсеткеніндей, машинаны қолдану тұрақты капиталдың орасан көп өсуімен және өзгермелі капиталдың (яғни жұмыс күшіне жұмсала- тын капитал мен жұмысшылардың өздерінің саны) азаюымен ұштасып отырады, бұл, әрине, өзінен өзі тү- сінікті. Бір сөзбен айтқанда, Бензингтің еңбегі Булға- ков мырзаның пікірін түгелінен теріске шығарады жә- не егішиіліктегі ірі шаруашылықтың артықшылығын да, сондай-аң өзгермелі капиталдың есебінен түрақты капиталдың өсуі туралы заңды егіншілікке де қолдаиу-' ға болатынын да дәлелдейді.
Булгаков мырза мен Бензингті жақындастыратын тек бір-ақ нәрсе: Бензинг таза буржуазиялық көзқарасты қолдайды, капитализмге тән қайшылыҚтарды мүлде тү- сінбейді, машипаныц жұмысшыларды ығыстырып тпы- ғаратынын және т. б. тіпті көргісі келмейді. Неміс про- фессорларының бұл нысапты әрі іждағатты шәкірті, нақ Булгаков мырза сияқты, Маркс туралы нақ сондай өшпенділікпен сөйлейді. Бірақ Бензинг дәйектірек: о.л Марксті жалпы «машипа» атаулының «жауы», егінші- ліктегі машинаның да, өнеркәсіптегі машинаның да


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬІНШЫЛАРЫ» 137
«жауы» деп атайды, өйткені Маркс машина жұмыс- шыларға зиянды әсер етеді деп, жалпы барлық бәлені машинаға жауып, «фактілерді бұрмалайды»-мыс (Веп- sing, 1. с., S. 4, 5, 11 *) дейді. Булгаков мырзаның Бен- зингке көзқарасы «сыншы» мырзалардың буржуазия- шыл оқымыстылардан не нәрсені қабыл алатынын жәие не иәрсеге көзін жұмып қарайтынын бізге қайта- қайта көрсетіп отыр.
Герцтің «сынының» қандай сортқа жататын сын еке- иі мына мысалдан жете көрініп тұр: 149-бетте (орыс- ша аудармасы) ол Каутскийді «фельетондық әдістерді» қолданады деп айыптайды да, ал 150-бетте машинаны қолдану жөнінде ірі өндірістің артықпіылығын мына- дай дәлелдермен «теріске шығарады»; 1. серіктіктер арқылы машина сатып алуға ұсақ шаруашылықтардыц да і$олы жетеді. Мұны ірі шаруашылыңтарда машипа- ның көп тараған фактісі теріске шығаратынын коріп отырсыздар! Серіктікке бірлесудің игілігіне кімнің кобі- рек цолы жететіндігі туралы біз екінші очеркте Герцпеп айрықша әңгімелесеміз. 2. Давид «Sozialistische Monatshefte»^73 (V, 2) былай деп көрсетті: ұсақ шаруа- шылықтарда машиттаиы қолдану «кең оріс алғап жәтіе қаулап осіп келеді... ңатарлы сеялкалар да тіпті оте ұсақ шаруашылықтарда да жиі (sic!) кездесіп отырады. Шөп шабатын машина және басқа машипалар жопіпде де нақ осындай» (S. 63, орысша аудармасыпыц 151-бе- ті). Лл егер оқушы Давидтің ** шағып мақаласыпа ко- ңіл аударса, опіда Давидтіц машиігапы пайдаліапғап пта- руашылыңтарды осы топтағы бүкіл шаруашылықтармеп салыстырғанда пеше процепт болатыпдығып алмай (Каутский, әрине, осылай алады), машина пайдалапғап шаруашылықтардың сапы туралы абсолютті цифрларды алып отырғандығын көреді.
1895 жылғы бүкіл Германия туралы алыпғап осы цифрларды салыстырып көрейік ***.
* — loco citato— цптат алынғап жерде, 4, 5, 11-беттср. Ред. ~
** Давидтіц «Соцпализм жопе ауыл шаруашылыгы» дегеті кітаоын- да (СПБ. 19Т)6) осы қате әдіс қайталанған (179-бет). (1908 ж. оасылы- мына автордың жазған ескертуі. Ред.)
*** «Stat. d. D. R.», 112 Bd, S. 36* .


138
В. И. ЛЕНИН
Ш а р у а ш ы - л ы қ т о п т а р ы
Шаруа- шылық- тардыц барлық саны
Оның
ішінде машина пайдаланғандары
сеял- калар
%
ңа-арлы сеялка- лар
0/
/0
шөп шабатын және егін ора- тын машина
%
2-һа-ға* дейін....
3 236 367
214
С:01
14 735
0,46
245
0,01
2— 5 » »
1016 318
551
0,05
13 088
1,29
600
0,06
5— 20 » » . .
998 804
3 252
0.33
48 751
4,88
6 746
0,68
20—100 » »
281 767
12 091
4,29
49 852
17,69
19 535
' 6,93
100 һа және одан артық
25 061
12 565
50,14
14 366
57,32
7 958
31,75
Барлығы
5 558 317
28 673
0,52
140 792
2,54
35 084
0,63
Давид пен Герцтің сеялка және шөп шабатын магпи- на «тіпті өте ұсақ шаруашылықтарда да» «жиі» кезде- сіп отырады деген сөздерін бұл< кестенің растайтыны дұрыс-ақ емес пе? Ал егер Герц, «статистика жағынан алып қарағанда, Каутскийдің пікірі тіпті сын көтер- мейді» деп «қорытынды» шығарған болса шынында на- ғыз фельетондық әдістерді біз іс жүзінде кімнен көріп отырмыз?
Мынадай бір күлкілі жайды айта кету керек болады: машина пайдалануға ірі шаруашылықтың артықшылы- ғын теріске шығармақ болған, осыдан келіп туатын ірі шаруашылыққа қарағанда ұсақ шаруашылықтардағы өте ауыр еңбекті және тұтынудың жетімсіздігін көрсе- тетін фактіні теріске шығармақ болған «сыншылар» алайда өздеріне істің нақтылы жағдайын сөз етуге тура келгенде (олар өздерінің «басты міндетін»— «ортодокс- тік» марксизмді теріске шығаруды ұмытқан кезде),өз- дерін өздері аяусыз сойып салады. «Ірі шаруашылық,— дейді, мәселен, Булгаков мырза кітабыныц II томында (115-бет),— ұсақ шаруаптылыққа қарағанда әрқашаи да капиталмен интенсивті түрде жұмыс істейді, сондық- тан, ірі шаруашылық жанды жұмыс күшінен гөрі өнді- рістің механикалық факторларын артық көреді, бұл та- биғи нәрсе». Булгаков мырза «сыппты» ретінде Струве * — Hektar — гектар. Ред.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНІПЫЛАРЫ» 139
мен Туган-Барановский мырзалардың ізімен жүре оты- рып, «өндірістің» механикалық «факторларын» жанды факторларға қарсы қойып, тұрпайы экономияға бой ұрады,— бүл шыпдығында, әбден «табиғи нәрсе». Ал оиыц ірі шаруашылықтыц артықшылығып осынша абайламай теріске шығаруы табиғи пәрсе болып па?
Ауыл шаруашылық өндірісіндегі шоғырлану туралы Булгаков мырза — «шоғырланудың мистикалық заңы» және т. с. дегенпен басқаны айтпайды. Бірақ, міне, оған ағылшын деректеріне назар аударуға тура келеді, ал фермалардың шоғырлану тенденциясы 50-жылдардан 70-жылдардың аяғына дейін созылыпты. «Тұтынушы ұсақ шаруашылықтар,— деп жазады Булгаков мыр- за,— неғұрлым ірі шаруашылықтарға бірікті. Жер учас- келерінің бул топтасуы тіпті де ірі өндіріс пен ұсақ өндірістің арасындағы күрестің нәтижесі емес (?),ңай- та рентаны өте аз төлеп келген бірнеше ұсақ шаруа- шылықтарды рентаны көп төлеуге күші келетін ірі ша- руашылық етіп біріктіру арқылы өзінің рентасын өсі- руге лендлордтардың саналы түрде (!?) ұмтылуының нәтижесі болып табылады» (I, 239). Сіз түсініп отыр- сыз ба, оқушы: ірі шаруашылықтардың ұсақ шаруа- шылықтармен күресі емес, қайта кірісі аз екіншіні бі- ріншінің ығыстырып шығаруы ғана көрінеді? «Шаруа- шылық капиталистік жолға қойылған екен, онда ірі капиталистік шаруашылықтың ұсақ капиталистік ша- руашылыққа қарағанда, белгілі мөлшерде сөзсіз артың- шылықтары болатыны даусыз» (I, 239—240). Егер бұл даусыз болса, онда өзінің ірі және ұсақ өндіріс туралы тарауын («Аграрлық мәселеде»): «Ауыл шаруашылығы неғұрлым капиталистік жолға қойылған сайын, ол ірі өндіріс пен ұсақ өндірістің арасындағы техника жөнін- дегі сапалық айырмашылықты да соғұрлым күшейтеді» деп бастаған Каутскийге қарсы Булгаков мырза нелік- теп соншама шу көтереді жәпе неліктен («Началода») шу көтерді?
Бірақ Англиядағы егіншіліктің гүліденген кезеңінде ғана емес, дағдарыс кезеңінде де ұсақ тпаруашылықтар жөнінде қолайсыз қорытындылар жасауға тура келеді. Комиссиялардың соңғы жылдар ішіндегі есептері «дағ-


140
В. И. ЛЕНИН
дарыстың ауыртпалығының көбі нақ ұсақ қожайын- дарға түскенін таңырқарлықтай айқын көрсетіп отыр» (I, 311). «Олардың үйлері,—дейді ұсақ меншік иелері туралы берілген бір есеп,— жұмысшылардьщ орташа коттэджісіпен де нашар... Жұмысшылардың жұмысы- на қарағаида олардьщ барлығыныц жұмысы адам айтқысыз ауыр және жұмыс уақыты әлдеқайда ұзақ, со- нымен қатар олардың көпшілігі: жұмысшылардың мате- риалдық жағдайынан қолайлы жағдайда емеспіз, тұр- мысымыз онша жақсы емес және жас етті сирек жейміз дейді»... Жерді ипотекаға алудан мейліішіе күйзелген йомендер алдымен құрып кетіп отыр» (I, 316)... «Олар нені де болсын үнемдеп ұстайды, мұндай үнемдеушілікті тек кейбір жұмысшылар ғапа істейді»... «¥сақ фермерлер өздерінің шаруашылығын семья шелерінің тегін еңбегін пайдаланудың арқасында ғапа әзірше жүргізіп келеді»... «Қызметкерден ұсақ фермер- дің тұрмысы әлдеқайда ауыр екенін тағы айтып жату- дың қажеті бола ңояр ма екен» (I, 320—321). Бұл үзіп- ділерді біз Булгаков мырзаның мына қорытындысыныц дұрыс-бұрыстығын оқушы айыра алатын болсыи деп келтірдік: «Аграрлық дағдарыстың заманына дейін сақталып келген шаруашылықтардың қатаң күйзелуі мұндай жағдайларда ұсақ өндірушіліердің ірі өндіру- шілерден гөрі тез құритынын ғана (!!) корсетеді,— мұнан басқа ештеңеиі де көрсетпейді (sic!!). Бұдан олардың жалпы алғанда экономикалық тұрмыс қабілөт- тілігі туралы қандай да болса жалпы қорытынды жа- сау мүлде мүмкін емес, өйткені бұл заманда Англияның бүкіл егіншілігі әдсіз болып шықты» (I, 333). Жақсы айтылған емес пе? Сөйтіп Булгаков мырза шаруа ша- руашылығы дамуының жалпы жағдайлары туралы та- рауында пайымдаудың осы тамаша әдісін тіпті қоры- тып көрсетеді: «Бағаның кенет төмендеуі өндірістің барлық формаларына (барлық формаларыида?) ауыр соғады, бірақ капиталы анағұрлым аз шаруа шаруашы- лығының ірі шаруашылықган гөрі тұрақтыдіығы кем екені табиғи нәрсе (бірақ жалпы алғанда оның тұрмыс қабілеттілігі туралы мәселеге мұның титтей де қатысы жоқ)» (II, 247). Сонымен, капиталистік қоғамда капи-


ЛГРЛРЛЬЩ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 141
талы аз шаруашылықтардың тұрақтылығы кем, бірақ олардьщ «жалпы» тұрмыс қабілеттілігіпе мұның қаты- сы жоқ!
Дәйектілігі жоиінен алып қарағанда Герцтің пайым- дауларының да оңьтп тұрғапы шамалы. Ол Каутский- діц пікірін (жоғарыда сппатталғап әдістермен) «теріс- ке шыгарады», бірақ, Америка туралы әцгіме етуге тура келгеиде, ол Американың пеғұрлым ірі шаруашы- лықтарыныц артықшылығын мойьшдайды, бұлар «ма- швпапы әлдеқайда коп етіп пайдалапа алады, мұпы біздіц парцсллаліық шаруашылығымыз иайдалапа ал- майды» (S. 36, орысша аудармасы 93) дейді; ол мыпа- иы мойыпдайды: «европалық іваруа шаруашылық жүр- гізгенде кобіпссе опдірістіц ескіргеп, атамзамапғы әдістерін қолдапа отырып жүргізеді, жұмысшы сықыл- ды, бір үзім пап үші.і.1 барлық күшіп салады (robotend), жақсы тұрмысқа ұмтылмайды» (сопда). Жалпы алғаи- да Герц: «ірі опдіріске қарағапда ұсақ опдіріс оңбекті коп қолдапады» (S. 74, орысша аудармасы 177) деген- ді де мойындайды, ол бу күшімен жүретіи плугты пай- даланудың және т. б. арқасьшда егін шығымының арг- ңаны туралы мәліметтері (S. 67—68, орысша аударма- сы 162—163) жағыиан Булгаков мырзамен де еркіп жымдаса алар еді.
Біздің сыншыларымыздың ауыл шаруашылық маши- паларының маңызы жоиіпдегі теориялық көзқарасга- рыныц тұраңсыз болуының табиғи серігі сол — олар машинапы жек көретіп аграрийлердің бірыңғай реак- циялық қорытыидыларып дәрмеисіздікпен қайталай бе- реді. Герц, расында, қытыққа тиетіп осы пункт жопіи- де олі оте жасқаышақ; машипаны пайдалапуға ауыл іпаруашылығыида кездесетіп «қиыпшылықтар» туралы айта келііг, ол былай дсйді: «қыстыгүиі соидайлық көп бос уақыт қалады, сопдықтап астықты қолмен бастыру тпімдірек боладьт дегеп пікір айтылып жүр» (S. 65, орысша аудармасы 156—157). Герц, сірә, озіпе тән ой- пікіріпің дәйектілігін корсетіп, бұл факт ұсақ ондіріске қарсы емес, машмнатты * иаіідалану жоніндегі капита- листік кедергілерге қарсы емес, машпналарға қарсы де- ген қорытыиды жасауға бейім болса керек! Мұның есе- 6 5~том


142
В. И. ЛЕНИН
сіне Булгаков мырза Герц «өз партиясының пікіріле шамадан тыс бағьшышты болып отыр» (II, 287) дел, оған босқа кінә тағып отырған жоң. Россия профессоры, әрине, намысқа тиетін мұндай «бағыныштылыңтан» ау- лақ, соидықтан ол; «Сондайлық көп таражан, әсіресе маркстік әдебиетте коп таралғап соқыр сепімпеп меи тіпті аулақпып, бұл соңыр сенім бойынша кез келгеп машинаны прогресс деп тану керек болады» (I, 48) деи маңғазданады. Амал қанша, бұл тамаша пікірдің ой іпарықтауына опың иақты қорытындылары мүлде сай келмейді. «Бу күшімен жүрөтін молотилка,— деп жа- зады Булгаков мырза,— толып жатқап жұмысшыларды қысқы жұмыстан ңұр ңалдырып, жұмысшыларға, сөз жоқ, көп ңырсық келтірді, мұны техникалық тиімділік- тер өтей алмады *. Оныц бер жағында, мұны тіптіуто- пиялық тілек ұсынатын Гольц те көрсетіп отыр» (II, 103), атап айтқанда, «ауыл шаруашылығындағы жұ- мысшылардың жағдайын жақсарту үшіи,— деп қосады Гольц,— сопдай-ақ эмиграцияны және миграцняны (миграция дегенде Гольцтің айтып отырғаны, сірә, оз жанымыздап қосып айталық,— ңалаларға ңоныс ауда- рушылар болу керек) азайту үшін» молотидіканы, әсі- ресе бу күшімен жүретін молотилканы, қолдануға шгк цоюды ұсынып отыр.
Гольцтің нақ осы идеясып Каутский де озінің «Аг- рарлық мәселесінде» көрсетіп өткеиін оқушылардың есіне саламыз. Соидықтап бейие марксистік соқыр се- німдердің батпағына батып жатқан өрісі тар ортодокс- тың және «сыншылдықтың» бүкіл рухын тамаша түр- де қабылдаған осы замапғы сыншының экономия (ма- шинаның маңызы) мен саясаттың (шек қою керек емес пе?) нақты мәселесіне көзқарасын салыстырыіт қарау қызғылықсыз иәрсе емес.
Каутский былай дейді («Agrarfrage», S. 41): Гольц молотилканың өте «зиянды әсері» бар: молотилка село жұмысшыларын қыстыгүні басты жұмысынан ңағады,
* I том, 51-беттегі сөздерді салыстырьіңыз,- «... бу күшімен жүретін молотилка,.. оисыз да жұмысы аз болатын қысқы кездің бастьт жумы- сын атқарады (сондықтан бұл машинаның барлық (sic!!) ауыл шаруа- шылығына пайдалы болуы соншама күмәнды нәрсе; біз бүл фактімен тағы да кездесеміз)».


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬІНШЫЛАРЫ» 143
оларды қалаға қуады, деревняпың елсізденуін күшей- теді, дейді. Сөйтіп Гольц молотилканы пайдалану ісіне шек қотоды ұсынады — деп ңосады Каутский — ұсын- ғанда, «сірә, село жұмысшыларының мүдделері үшін ұсынатын көрінеді, ал іс жүзінде гюмещиктердің мүд- делері үшін ұсынады», Гольцтің өзі айтқандай, «поме- щиктердің осыпдай шек ңоюдап көрген зияны — сол сағатында болмағаиымен, келешекте — жаздыгүні жұ- мысшылар санының көбеюімеи артығымен өтеледі». «Жұмысшыліар жөніндегі осы консерваторлық дос- тық,— дейді сонан әрі Каутский,— бір жақсысы, тек реакциялық утопиядан басқа еш нәрсе де емес. «Келе- шекте» пайда түсіру мақсатымен помещиктер молотил- кадан бас тарта алмайды, өйткені молотилка «сол саға- тында» өте тиімді. Mine, сондықтаи да молотилка озіііің революциялық жұмысын онап әрі жүргізе береді: моло- тилка село жұмысшыларыи қалаға қуады, осыныц ар- қасында ол, бір жағынан, деревняда жалақыпы осіру- дің, екіпші жағынан, ауьілі шаруашылық машішаларып жасауды онаи әрі дамытудың қуатты құралы болады».
Социал-демоіфаттыц жәпе аграрийдіц мәселеиі осы- лаіі қоюыиа Булгаков мырзапыц козқарасы айрықша тән: бұл көзқарас пролетариат партиясы мен буржуа- зия партиясының арасынан жалпы осы күнгі бүкіл «сынның» алып отырған позициясының кішкентай ға- на үлгісі болып табылады. Сыншы, әлбетте, тап күресі- нің тұрғысыпа түсетіп жәпе капиталпзм барлық цоғам- дық қатыпастарды революциялапдырады дегеи тұрғыиы қостайтып сопшалықты тар орісті жәпе соіппалық- ты бір сарыпды емес. Бірақ, екіпші жағытіап, біздіц сыншымыздың «ақылы» кіре тұрса да,—дсгепмеи маркс- измнің соқыр сепіміи өзініц қуаттағаи кезіндегі «жас, әрі ақылсыз» болғап уақыты есіне түскеиде, — машипа- ның «букіл ауыл шаруашылығына тигізген» зияныпан: машинаны қолдануға тыйым салу керек деп, өте дәлелді жәпе тиянақты қорытынды шығаратын өзіиің жаңа жолдасының, аграрийдің, программасын түгеліпен қа- былдай алмапды! Сойтііт біздің қапырымды сыітіттымыз, скі бау пішепнің ортасындағы Буридан есегінің халіне 6*


144
В. II. ЛЕНИН
түсіп отыр: 74 бір жағыпан, ол еиді тап күресін түсіну атаулының бәрінен жұрдай болды, сондыңтап енді ол машинаның «букіл ауыл шаруашылығына» зиянды еке- нін айтуға ғана қабілетті болып отыр, осы кездегі букіл ауыл шаруашылығына ең алдымеп тек өзінің пайдасы туралы ғапа оітлайтын кәсіпкерлердщ басшылық ететі- иін ұмытыи отыр,— ол озіыіц марксист болған «жастык, кездеріп» ұмытқаны соишалық, еігді машина өзішң жұмысшыларға тигізген зиянды әсерін (ал! бұл зияпды әсерді тек бу молотилкасы ғатта тигізіп отырған жоң, бу күшімеи жүретін плуг та, шөп шабатын маніина да, дән тазалағыш машина да және басқалары да тигі- зеді ғой) өзінің техникалық тиімділігімен «отей» ала ма? деген, нағыз барып тұрған сорақы сұрау ңойып отыр. Шындығында аграрий жұмысшыны жаздыгүпі де, қыстыгүні де неғүрлым қаттыраң қанағысы келеті- нін ол тіпті аңғармайды. Бірақ, екінші жағыпап, маши- наға тыйым салу дегеніміз утопия дегеи өскірген «дог- малық» соқыр сенімді ол күңгірт қана есіпе түсіреді. Бишара Булгаков мырза, ол осы қолайсыз жағдайдан шыға алар ма екен?
Біздің сыншылар ауыл шаруашылың машиналары- ньщ маңызын қайткенде де әлсіретуге тырысьтп, тіпті «топырақ ңұнарлылығының кеми беру заңын» ұсынып, егіншілікте электротехника дайындап жатқаи жаңа техникалық төңкерісті еске алуды ұмытып (немесе қа- сақапа керек қылмай) отырғанын көрсете кету дұрыс болады. Қайта, Каутский,— П. Маслов мырзаның тіпті де соншалық әділ емес пікірі бойынша, «егіншіліктегі өндіргіш күштердіц дамуының қай багытта кетіп бара жатқанын мүлдем апықтамастап елеулі қате жасағап» («Жизнь», 1901, № 3, 171-бет),— Каутский егіншілік- тегі электрдің маңызып тіпті 1899 жылы-ақ («Agrarfrage») корсеткеп болатын. Қазіргі уақытта болғалы келе жатқап технпкалық тоцкорістің белгілері епді ай- қыныраң көріпіп отыр. Егіншіліктегі электротехника- ның мацызын теорітя жөнінен ашып көрсету әрекеттері жасалытт отыр (қараңьтз: Dr. Otto Pringsheim. «Landwirtschaftliche Manufaktur und elektrische Landwirt-


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 145
schäft», Brauns Archiv *, XV, 1900, S. 406—418, жәнө K. Каутскийдің «Neue Zeit» 75-тегі XIX, 1, 1900—1901, № 18, «Die Elektrizität in der Landwirtschaft»**); электрді пайдалану жөніндегі өздерінің тәжірибелерін баяпдаған (Прингсгейм өз шаруашылығының тәжірибе- сін жазған Адольф Зейффергельдтің кітабынан цитат келтіреді), электрді егіншілікті қайтадан табысты кә- сіп ететін құрал деп таныған жәие үкімет пен помещик- терді күш беретін орталық электр станцияларын салу- ға, село қожайындары үшін электр күшін көп етіп өндіруге шақырған практик-помещиктердің үндері есті- ліп келеді (өткен жылы Кенигсбергте Шығыс Прус- сиядағы помещик П. Мактың кітабы шықты — Р. Mack. «Der Aufschwung unseres Landwirtschaftsbetriebes durch Verbilligung der Produktionskosten. Eine Untersuchung über den Dienst, den Maschinentechnik und Elektrizität der Landwirtschaft bieten» ***).
Прингсгеймнің: осы кездегі егіншілік — оның техни- касының да және, сірә, экономикасының да жалпы дә- режесі жөнінен,— өнеркәсіптің даму сатысының Маркс «мануфактура» деп атаған сатысына жақын келеді деп жасаған ескертуі, біздің байқауымызша, оте дұрыс. Қол еңбегінің және жай кооперацияның басым болуы, машинаны анда-санда пайдалану, өндіріс көдамінің салыстырмалы түрде ұсақ болуы (егер, мысалы, бір кәсіпорынның жыл сайын сататын өнімінің сомасы бойынша есептегенде), рьіноктардың, салыстырып айт- ңанда, кобінесе усақ болуы; ірі өндірістің ұсақ опдіріс- пеи байланысы (бұл ретте ұсақ өндіріс, майдагерлер- дің ірі мануфактура қожайындарына ңатынасы сықыл- ды, ірі ондіріске жұмыс күшін жеткізіп береді,— неме- се ірі ондіріс ұсақ өндірістен «шала фабрикат» сатып алады, мәселен, ірі қожайындар ұсақ қожайындардан қант қызылшасын, мал және т. б. сатып алады),— міне, осы белгілердің бәрі егіншіліктің нағыз «ірі машиналы * — Д-р Otto Прингсгейм. «Ауыл шаруашыльщ мануфактурасы және электрлендірілген ауыл шаруашылығы». Браунның архиві. Ред.
** — «Ауыл шаруашылығындағы электр». Ред.
*** — П. Мак. «Өндіріс шыгындарын азайту жолымен біздің ауыл шаруашылық өндірісіміздіц өрге басуы. Ауьіл шаруашылығына ма- шпналы техниканыц жәңе электрдің көрсетіп отыргаіі қызметін зерт- теу.» Ред.


146
В. И. ЛЕНИН
индустрия» дәрежесіне, шынында, Маркс айтқан ма- ғынада әлі жетпегенін көрсетеді. Бір өндіргіш меха- низмге байланыстырылған «машиналар жүйесі» егін- шілікте әлі жоқ.
Бұл салыстыруды, әлбетте, өсіріп айтудың керегі жок,: бір жағынан, егіншіліктің (егер белок пен тамақты ліабораторияда дайындаудың өте алыс және өте пробле- малық мүмкіншілігін былай қоя тұрсақ) мүлде жойыл- майтын өзгешеліктері бар. Осы өзгешеліктердің салда- рынан егінпгіліктегі машиналы ірі индустрияда ешқа- шан оның өнеркәсіпте болатын белгілерінің бәрі бірдей болмайды. Екінші жағынан, мануфактурада да осы күн- нің өзінде өнеркәсіптегі ірі өндіріс басым болып отыр және ұсақ өндіріске қарағанда техника жөнінде едәуір артықшылығын көрсетіп отыр. Осы артықшылықты ұсақ өнеркәсіпші жұмыс күнін ұзарту арқылы және, майдагерге де, осы кездегі ұсақ шаруаға да тән боліыи отырғап қажеттілікті ңысқарту арқылы әлсіретуге көп уақыт тырысып бақты. Мануфактурада қол еңбегінің басым болуы осы сықылды «ерлік» амалдар арқылы ұсақ өндірістің ептеп өмір сүре тұруына кейбір мүм- кіншіліктер берді,— бірақ осыған алданған және май- дагердің өмірге қабілеттілігі туралы (қазіргі сыншы- лардың шаруаның өмірге қабілеттілігі туралы айтаты- ны сықылды) әңгіме етіп жүргеп адамдардың созін техникалық тоқыраудың «универсалдық заңын» дарыт- пай тастағап «уақытша тенденция» өте тез теріске шы- ғарды. Мысалы, 70-жылдардағы Москва губерипясының майдагер тоңыма кәсібін зерттеген орыс зерттеушілеріп еске түсірейік. Мақта-мата тоқу ісіне қарағанда,— деді олар, қол тоңымашыларыиың ісі оңбауға айналды, ма- шяна басым болып алды, бірақ оның есесіне жібек тоқу саласында майдагерлер әлі тірлік етіп тұра алады, өйткені мұнда машина әлі оншама жетілдіріл'гөн жоқ. Жиырма жыл өтті,— техника ұсақ өндірістің бас сауға- лайтын соңғы жерінің тағы да бірін тартып алды,— есітер құлағы, көрер көзі бар адамдардың бәріне де былай дегендей болды — экономист әрңашан алға, тех- никаның прогресі жағына қарауьт керек, әйтпесе ол де- реу артта қалып қояды, ойткеиі кімде-кім алға қарай


АГРАРЛЬТҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЬІ» 147
көз жібергісі келмесе, ол "гарихқа теріс айналады: мұн- да аралық жол жоқ және болуы да мүмкін емес.
«Герц тәрізді, егіншіліктегі ұсақ және ірі өндірістің бәсекесі туралы пікір айтып, бұл ретте электротехнл- каның ролін елемейтін жазушылар өздерінің зерттеу- лерін ңайтадан бастайтып болуы тиіс», — деп Прингс- гейм дәл айтқап, ал оиьщ осы ескертуі Булгаков мыр- заның екі томдық еңбегіпе бұдаи да горі ауыр соққы болып тиіп отыр.
Электр қуаты бу күшіиен арзаи, мұньщ артықшылы- £ы — оны ұсақтап бөлуге болады, оны аса алыс жерге өте оңай жеткізуге болады, бүл ретте машиналардьщ жүрісі неғұрлым дұрыс жәие неғұрлым тыныш болады, сондықтан опы астық бастыруға да, жер жыртуға да, мал саууға да, мал азығыи турауға да * жәие басқалар- ға да пайдалану әлдеқайда ыңғайлы болмақ. Каутский Венгрия латифундияларының ** бірін суреттейді.; онда электр қуаты орталық станциядан барлың бағытта таратылып, имениенің алыс жатқан жерлерін түгел қам- тыған, сөйтіп электр қуаты ауыл шаруашылық маши- наларын жүргізуге, қызылшаиы турауға, су тартуға, жарық беруге және т. т., т. с. пайдаланылған. «Терең- дігі .29 метр құдьщтан биіктігі 10 метр резервуарға күи сайын 300 гектолитр су тартып ңұю үшін, 240 сиырға, 200 бұзауға, 60 жұмыс өгізі мен аттарға азық дайын- дау үшін, яғни қызылшаны турау, шабу және т. б. үшін, қыстыгүні екі пар ат, жаздыгүні бір пар ат керек болатын еді, ол 1500 гульден тұратыи еді. Енді аттар- дың орнына үш және бес аттың күшіндей күші бар мотор істейді, барлық шығыидарыи қоса есептегенде мұның жүмысы 700 гульденге түседі, яғни 890 гульден арзан» (Kautsky, 1. с.). Мактың есебі бойынша, аттың жұмыс күні үш марка тұрады, ал оның орнына эліектрді пайдаланғанда — нақ сол жұмыс 40—75 пфеннигке тү- седі, яғни 400—700% арзанға түседі. Егер 50 жылдаи кейін немесе онан да гөрі соңырақ,— дейді ол,— герман * «Мәселен, мал шаруашылығы сықылды, машинаны тіпті пайда- лануға болмайтын ауыл шаруашыльщ өндірісінің салалары» (I, 49) туралы батыл және негізсіз пікір айтатын батыл Булгаков мырзаньщ есіне осыны саламыз.
** «Ірі шаруашылықтың латифундиялық түрде азғыпдауы» туралы айтатын Булгаков мырзаның есіне тағы да саламыз!


148
В. И. ЛЕНИН
егіншілігшдегі 13/4 миллион аттың орнына электр күіпі пайдаланылса (1895 жылы герман егіншілігінде дала жұмысына 2,6 миллион ат + 1,0 миллион өгіз 4- 2,3 милілион сиыр иайдалаиылған, оның ішінде 20 һа-даи артық жері бар шаруашылықтарда 1,4 миллиои ат жә- не 0,4 млн. огіз пайдаланылғап),— онда мұның өзі шы- ғынды 1003 миллион маркадан 261 миллион маркаға дейін азайтар еді, яғни 742 миллион маркаға кемітер еді. Мал азығы үшін пайдаланылатын ұлан-байтақ жер- лер адамға тамақ болатыи егіи егу үшін, «табиғат тегін беретін сыіілығын кемітііг барады» деп, «астық мәселе- сін», т. т. айтып, Булгаков мырза қорқытыи отырғаи жұмысшылардың ішіп-жемін жақсарту үшін пайдала- нылар еді. Мак электр қуатын ұдайы папдалану үшіп егіншілікті өнеркәсіппен біріктіру жонінде тынбастан ұсыныс жасап жүр; Мазур каналыи қазуды ұсынып жүр, бұл канал төңіректегі 20—25 километр жердегі се- ло қожайындарына электр қуатыи беріи түратып 5 ор- талық станцияны электр қуатымен қамтамасыз ете алар еді дейді; нақ осы мақсат үшін торфты пайдала- нуды ұсынады; село қожайындарының бірігуін талап етеді: «индустриямен және ірі капиталмен серіктес бо- лып біріккенде ғана біздің өнеркәсіп саласын қайтадан пайдалы етіп шығару мүмкін болады» (Mack. S. 48). Әлбетте, өпдірістің жаңа әдістерін қолдану ісі коп қиыншылықтарға кездеседі және жайлы жолмен емес, бұралаң жолмен жүреді, бірақ оның ілгері басатынды- ғына, егіншіліктің революциялануы сөзсіз екендігіне,— бұл жөнінде күмәндануға бола қояр ма екен. «Көлік күшінің көпшілігінің орнына электр моторларын пай- далану,— деп әділ айтады Прингсгейм,— егіншілікге машиналар жүйесі мүмкін екендігін корсетеді... Бу кү- шінің істей алмағандарын электр техникасы сөзсіз істей алатын болады, атап айтқанда: ауыл шаруашылығын өскі мануфактурадан қазіргі ірі өндіріске айналдыра- ды» (1. с., р. 414).
Егіншілікке электр техникасын енгізу ісі ірі ондіріс үшін қандайлық зор жеңіс болып табылатыны (ішінара осылай болып табылып та отыр) туралы біз коп айта бермейміз, өйткені бұл жағдай өте айқын, дәлелдеп жа-


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫІППЫЛАРЫ» 149
туды -қажет етпейді. Электр күшін беретін орталық стапция жүргізіп отырған «машиналар жүйесінің» бас- тамасы қазіргі шаруашылықтардың қайсысында бар,— осыпы қарастырғанымыз тәуір болар. Машиналар жүйесін орпату үшіп әуелі түрлі машииаларды тәжіри- бе жүзіиде қолданып көру керек қой, көп машииалар- ды бірлесіп пайдаланудың мысалы керек қой. Бұл сұраққа Германияның 1895 жылы 14 июньдегі егінші- лік шаруашылықтары санағының деректері жауап бе- реді. Бізде өздерінің немесе басқа біреулөрдің машина- ларын пайдаланған әрбір топтардағы шаруашылықтар- дың саны туралы мәліметтер бар (Булгаков мырза осы мәліметтердің бір бөлегін екінші томының 114-бетінде келтірген, бірақ бұл мәліметтер машиналардыц санын көрсетеді деп ойлап, ол қателесіп отыр. Айта кету ке- рек: озінің немесе басқа біреулердің машиналарын пай- далапған шаруашылықтар туралы деректер, әлбетте, ірі шаруашылықтың артықшылығын, іс жүзіпдегісінен го- рі анағұрлым нашар етіп көрсетеді. Машипаны пайда- ланғаны үшін артық ақы төлейтін ұсақ қожайындардай емес, ірі қожайындардың көбінің мепшікті маши- иалары болады). Бұл мәліметтер не жалпы алғанда ма- шинаны пайдалануды көрсетеді, немесе машиналардың әрбір түрін пайдалануды жеке көрсетеді, сондықтан біз әр түрлі топтағы шаруашшпықтардың цанша машина- дан пайдаланғанын анықтай алмаймыз. Дегенмен, егер біз әрбір топ үшін машиналардың әрбір жеке түрін пай- даланғап барлық шаруашылықтардың санын қоссақ, онда ауыл шаруашылық машиналарының қандайын болса да пайдаланған реттердің цаніиа екенін есеп- теп шығарамыз. Егіншілікте «машипалар жүйесінің» қалай дайындалып жатқанын корсететін осылайша оң- делген мәліметтерді келтірелік: [150-беттегі кестеніқа- раңыз. РедД
Соиымеп, 5 гектарға дейін жері бар ұсақ шаруашы- лықтарда (мұндай шаруашылықтар барлық шаруашы- лықтардың төрттен үш бөлегінен гөрі артығырақ, 5,5 миллпонпың 4,1 миллионы, яғніі 75,5%; бірақ олардыц қолыпда 3272 млн. гектар жердің 5 млн. гектары ғана бар, ягни 15,6%) — ауыл шаруашылық мащиналары-


150
В. И. ЛЕНИН
100 шаруашылыққа келетіні
Шаруашылықтардыц
м ө л ш е р і
жалпы ауыл шар. машиналарын пайдаланған шаруашыльщтар (1895)
ауыл шар. машина- ларының белгілі бір турін пайдалан- ған реттер (1895)
2 һа-ға дейін
| 2,03
2,30
2-5 »
13,81
15,46
5_20 »
45,80
56,04
20—100 »
78,79
128,46
100 және одан артық һа |
94,16
352,34
Барлығы |
| 16,36
22,36
ның қандайын болса да пайдаланған реттер саны (біз сүт шаруашылығына керекті машиналарды да қоса са- надық) мүлде аз. Орта шаруашылықтарда (5—20 һа) шаруашылықтардың жартысынан азы жалпы машина- ларды пайдаланады, сөйтіп 100 шаруашылық тек 56 ретте ғана ауыл шаруашылық машиналарын пайдала- нады. Тек ірі капиталистік өпдірісте * ғана біз шаруа- шылықтардың көпшілігінщ (3Л—9/ю) машиианы пай- даланатынын және машиналар жуйесінщ цурала бас- тағанын: машинапы пайдаланған реттердің әрбір шаруашылыққа біреуден артығырақ келіп отырғанын көріп отырмыз. Демек, бір шаруашылықта бірнеше ма- шина пайдаланылатынын: мәселен, 100 һа-дан артық жері бар шаруашылықтардың әрқайсысы 4 машинага жуыц пайдаланатынын (жалпы машина пайдаланушы- лардың 94 процентіне 352%) көріп отырмыз. 572 лати- фундияның (1000 жәпе онан да коп һа жері бар ша- руашылықтар) 555-і машина пайдаланған, ал машипа пайдаланған реттер 2800, яғни әрбір шаруашылық бес маиіинадан пайдаланғаи. Ңандай шаруашылықтардың «электр» революциясын дайындап жатқаны және оны- мен көбіне қандай шаруашылықтардың пайдаланатыны, міне, осыдан түсінікті.
* 20 һа-дан . артьщ жері бар шаруашылықтар 5,5 миллионның 0,3 миллионы ғана, яғни барлық піаруашылықтың 5,5% ғана, бірақ 32,5 миллион гектар я£ердің 17,7 миллион гектары солардьщ ңольшда, яғни бүкіл ауыл шаруашылығындағы жер көлемінің 54,4% солардың ңолың- да болып отыр.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 151
IV
ҚАЛА МЕН ДЕРЕВНЯ АРАСЫНДАҒЫ ҚАРАМА-ҚАРСЫЛЫҚТЫ ЖОЮ. «СЫНПІЫЛАР» КӨТЕРГЕН ЖЕКЕ МӘСЕЛЕЛЕР
Герцтен Чернов мырзаға кошейік. Өйткепі Чернов мырза Герц жоиіпде гапа «әцгіме котереді», сондықтан «сыпптылардың» ұсыпып отырғап кейбір жаңа, иақты деректеріп талдауға кошу үшіп (келесі очоркте) біз бұл арада Герцтіц пайымдау әдістеріи (және Чернов мыр- заның оиың сөздеріп өзіпше қаидай әдіспен қайталай- тынын) қысқаша сипаттаумен ғана шектелмекпіз.
Герцтің қандай теоретик екеиін бір мысалмен көрсе- тудің өзі жеткілікті. Опың кітабыпың сң басыпда: «Ұлттық капитализм ұғымы» деген сопшама копірме таңырып берілген параграфты кездестіреміз. Герц ар- тық-кемі жоқ, тек капитализмге аыықтама бергісі ке- л'еді. «Біз оны, әрине,— деп жазады ол,— зац жағынал жеке бастың бостандығы мен меншік бостапдығы прип- циптерінің толық жүргізілуіпе сүйеиетіи; техника жағынан — кең» (ірі?) «молшерлі * оидіріске сүйене- тін; әлеуметтік жағыпап — ондіріс ңұрал-жабдықтары- ның тікелей опдірушілерден бөлінуіне сүйенетін, сая- сат жағынан — меншікті бөлудің тек экономикалың не- гізінің арқасында ғана капиталистердің орталық саяси өкіметті» (мемлекеттің шоғырланғап саяси күшін?) «қо- лына алуына сүйенген халық шаруапіьшық системасы ретінде сипаттай аламыз» (орысша аудармасы, 37-бет). Бұл анықтамалар толық емес, әлі де ықшамдауды қа- жет етеді — дейді Герц — мысалы, үй жұмысы және ұсақ аренда әлі де болса қай жерде де ірі өндіріспеи қатар өмір сүріп келеді. «Капитализмге: оның тұсыпда өндіріс «капиталистердің» (капитал иелеріпіц) бақы- лауында (солардың үстемдігі мен бақылауында) боліа- тын система деп нацты (sic!) анықтама жасау да онша дұрыс болып шықпайды». Капитализмге — капиталис- тердің үстемдігі «нақты» деп анықтама беру — шынын- * В. Чернов мырза («Р. Б.» № 4. 132): «дамудың жогарғы сатысына жеткен өндірісте» деп аударды. Ол «auf grosser Stufenleiter»!! деп жа- зылған немісше сөздерді осылай «түсінуге» дейін барыпты.


152
В. II. ЛЕНИН
да да тамаша емес пе? Және осы күні сондайлық сәи болып алған осы quasi *-ақиқаттықпен, ал шыныпа көл- генде эклектикалықпен жеке белгілердің жәпө жеке «факторлардың» бәрін толық тізбектеуге тырысу бұ- ларға қаншалықты тән қасиет десеңізші. Нәтижесінде, әрине, жекелеген қүбылыстардың барлық жай белгілерін жалпы ұғымға енгізуге, немесе, керісінше, «қүбы- лыстардың толып жатқан ең әр алуап түрлеріпе кезде- суден қашу» үшін жасалған осы мағынасыз әрекет,— ғылымның не екендігі жөнінде оп-оңай пәрселерге түсінбейтіндікті дәлелдейтін әрекет,—бұл әрекет «теоро- тикті» ағаштың тасасынан орманды көрмей қалуына әкеліп соқтырады. Герц, мәселен, товар өндірісі жәие жұмыс күшінің товарға айналуы сияқты ұсақ-түйек нәрселерді ұмытқан! Оның есесіне ол мынадай генети- калыі$ анықтаманы ойлап шығарыпты, оның бұл анық- тамасын,— осыны жазушыны жазалау ретінде — тұтас келтірген жөн: капитализм — «халық шаруашылығы- ның мынадай қалпы,— осы қалып тұсында еркін ай- налымның, жеке бастың бостандығы мен меншік бос- тандыгы принциптерінщ жүзеге асуы жоғары (относи- тельді түрде) пунктке жетеді; бұл пункт әрбір жеко халық шаруашылығыныц экономикалық дамуы және эмпирикалық жағдайлары арқылы белгіленін отырады» (S. 10, орысша аудармасы 38—39 бетте, опша дәл емес). В. Чернов мырза, әрине, осы көпірме сөздерді сүйсіне қастерлеп көшіріп алады да, аузының суы қүрып мақтайды және оның үстіне ұлттық капитализм- нің типтеріне тұтас отыз бет бойына «талдау» жасап, онымен «Русское Богатствоның» оқушыларын тойдыра- ды. Осы өте ақылгөй талдаудан аса бағалы және еш- қандай бірсарындылығы жоқ бірталай нұсқаулар алуға болады екен, мәселен, «британдықтың тәуелісіз, тәкап- пар және жігерлі мінезі» туралы, ағылшын буржуазия- сының «байсалдылығы» және оның сыртқы саясатының «ұнамсыздығы» туралы,— «роман нәсілінің құмарт- қыш, әуестенгіш темпераменті» туралы жәпе «неміс ұқыптылығы» туралы нұсқаулар алуға болады екен .— бейнебір. Ред.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТ.Щ СЫНШЫЛАРЫ» 153
(«Русское Богатство», № 4, 152-бет). Осы талдау «дог- малың» марксизмді, әлбетте, біржолата жойьш шы- ғыпты.
Герцтің ипотекаліар туралы мәліметтерге жасаған талдауының күштілігі де бұдаи кем емес. Ңалай болған- да да, Чернов мырза бұғаи өте қуанышты. «Герцтіц мәліметтерін әлі ешкім теріске шығара алған жоқ... мү- пыц озі факт,— деп жазады ол.— Герцтің кітабыпа жазған озінің жауабында Каутскпп кейбір жеке мәселе- лер туралы» (Герцтің бурмалауларыныц дәлелдері стіяқты! Тәуір-ақ «жеке мәселелер» екен!) «аса көп айтқанымен, ипотекалар туралы мәселедегі Герцтің дә- леліне бір ауыз жауап цатпатан» («Русское Богатство», № 10, 217-бет, курсив Чернов мырзаныкі). Черпов мырзаның Каутскийдің жауап мақаласымен таиыс екендігі («Zwei Kritiker meiner «Agrarfrage»» * «Neue Zeit»-Te, 18, 1; 1899—1900) «Русское Богатствоның» нақ сол кітабының 238-бетіндегі сілтемедеи көрінеді; сондай-ақ Черпов мырзапың осы мақала басылып шық- қап журналға Россияда цензурапың тыйым салғанып білмеуі мүмкін емес. Ңазіргі кездегі «сыиныц» бүкіл бет бейпссіп сипаттаудьщ айқьтіі фактісі мыпау: Черпов мырза озі астып сызьш корсетіп отырғап создер туп-ту- ра отірік болып отыр, ойткені Каутский ипотека тура- лы мәселе жөнінде «Герцке, Давидке, Бернштейнге, Шиппельге, Булгаковқа е tutti quanti» ** сол Чернов мырза көрсеткен мауаласынъщ 472—477-беттеріиде жа- уап берген. Бұрмалапғап шыидықты қалпына келті- ру — коцілсіз-аң міпдет, бірақ Чернов мырзалармеп іс- тес болған соң, бұл міпдеттен ешбір бас тарта ал- майсың.
Каутский Герцке, әлбетте, келекемеи жауап берді, ойткені Герц бұл мәселе жөнінде де істің неде екенін білмегепін немесе білгісі келмегенін жәпе буржуазия- шылі экономистердің ерғашты дәлелдерін қайталауға ңұмарлығын корсетті. Каутскийдің «Agrarfrage»-cinße әңгіме (S. 88—89) ипотекалардың шоғырлануы туралы * — «Мепің «Аграрльтқ мәселемді» сьтнагаи екі сыпшы». Ред.
Каутскийдіп, созі: «N. Z.» 472-бет (Е tutti quanti және солар спяқтылардың бәріне де. Рсд.)


154
В. И. ЛЕНИН
болған еді. «Деревняның толып жатқан ұсақ өсімқор- лары,— деп жазды Каутский,— ипотекалық кредитті. монополиялайтын орталықтанғап ірі капиталистік ие- месе қоғамдық мекемелерге орып беріті, бірден-бірге екінші қатарға ығыстырылып шығарыжш отыр». Каут- ский осы тәрізді кейбір каппталистік жәпе қоғамдық мекемелерді тізііг корсетсді, жер жоиіндегі озара кре- диттік қоғамдар (genossenschaftliche Bodenkreditinstitute) туралы айтады, жинац кассаларының да, сақтық ңоғамдарыпың да және коптеген корпорацпялардың да (S. 89) өздеріиің фондыларыи ипотекаларға салып отырғапдарын жәпе т. б. көрсегеді. Мәселен, Пруссияда өзара кредиттің 17 ңоғамы 1887 жылы 1650 миллион маркалық кепілдеме ңағаздар 76 шығарды. «Бұл цифр- лар қазірдің өзінде-ақ жер рептасының азтантай орта- лыт$ мекемелерде (курсив біздікі) орасан зор дәрежеде шоғырланғанын көрсетеді», «бірақ шоғырлану тез өсіп отыр. Немістің ипотекалық банктері 1875 жылы 900 мліі. маркалық, 1888 жылы 27г миллиард маркалық кепілдеме қағаздар шығарды, 1892 жылы 31 банкте (1875 жылы 27 банкте) шоғырланған сома енді 3400 миллиои болды» (S. 89). Жер рентасының бұл шоғыр- Лапуы жер меншігініц шоғьтрлануын айқып корсетеді.
Жоқ — деп жауап береді Герц, Булгаков, Черпов жә- не олардыц сыбайластары — «біз, орталықтандыруды жоюға, меишікті болшектеуге бет алған нағыз батыл тендепцияпы кездестіріп отырмыз» («Русское Богат- ство», № 10, 216), өйткені «ипотекалық кредиттің төрт- тен бірінен артығы толып жатқан ұсақ вкладшылары бар демократиялық (sic!) кредиттік мекемелердің қо- лыпа жиналып отыр» (сопда). Герц бірталай кестелер келтіріп, жинақ кассаларындағы вкладшылардың қа- лың көпшілігі усац вкладшылар және т. б. деп, жапып салып дәлелдемекші болады. Тек осының бәрінің қаже- ті қашпа? деген сұрау туады. Өзара кредит қоғамдары мен жипақ кассаларын Каутский өзі де көрсеткен еді ғой (көрсеткенде, әрине, Чернов мырзаға ұқсап, бұл өз- геше «демократиялық» мекемелер деп бал ашқан жоқ). Каутский реитаның азғантай орталық мекемелердіц қолдарьшда ортальщтапдырылуы туралы айтадвт,— ал


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬТНШЬІЛАРЫ» 155
оғап жинақ кассаларындағы вкладшылардың ңалың копшілігі ұсақ вкладшылар деп көрсетеді!! Және мұны «мепшіктің бөлшектепуі» деп атайды! Шындығында, ипотекалық бапктегі вкладшылар санының ауыл ша- руашылығыпа (әңгіме рентаның шоғырлануы туралы болып отыр) қандай қатысы бар? Акциялары толіып жатқан ұсақ капиталистерге болініп берілгендіктен ірі фабрика өпдірістің орталықтануы болып табылудаи қа- ла ма екен? «Герц пен Давид мепі хабардар еткенге дейіи,— дейді Герцке жазған жауабында Каутский,— жинақ кассаларыпыц оздеріпіц ақшаларын қайдаи ала- тыны туралы менің түк түсінігім жоқ еді. Меп олар Ротшильдтер мен Вандербильттердің жинағап қаржы- сымен жұмыс істейді ғой деп ойлаушы едім».
Ипотекалардың мемлекет мепшігіпе берілуі туралы Герц былай дейді: «Бұл ірі капиталға ңарсы жүргізіле- тін күрестің ең нашар қүралы болар өді және, әрипе, мұндай реформапы іөнгізушілерге қарсы ұсақ м-епшік иелеріпіц, опың ішінде, әсіресе село батырақтарыиыц бірдеп бірге өсіп отыратып зор армиясып қарсы к,оіо- дыц тамаша құралы болар еді» (S. 29, орысша аудар- масында 78. Мұны Черпов мырза «Русское Богатство- ныц» 217—218-беттерінде сүйсіие қайталайды).
Саны көбейіп келе жатыр деп, Бернштейн мен оның сыбайластарының айқайлап жүрген «меншік иелері», міне, осындай адамдар болып шықты! — деп жауап бе- реді Каутский.— Бүдіар жинақ кассаларында 20 мар- кадап ақшасы бар үй қызметіпдегі әйелдер! Өздеріпіц «экспроприациясымеп» олар сңбокшілсрдіц орасап зор армиясып тонайды деп социалистерго ңарсы айтылып отырған осы дәлел қапдай ескі әрі жауыр болғап дәлел дсссцізші. Өзіпіц кітапшасьшда осы дәлслді айрықша ықыластанып ұсынғаи басқа біреу емес, Евгепий Рих- тердің озі-аң болатын; бұл кітапшапы ол социалистер- гс қарсы шығарылған ерекше зац77 жойылғаппап кейіп шығарғап (жәнө бұ,л! кітапшаны фабрикапттар жұмыс- шыларға тогін сыйлау үшін сан мыцдаи сатып ал- ған). Бұл кітапшасында Евгений Рихтөр өзіиің атак,ты «үнемшіл Агнесасын»: жинаң кассасьшда біриеше он- дағап маркасы бар жәтте мемлекеттік окіметті к(ольща


156
В. И. ЛЕНИН
алып, бапктерді мемлекет меяшігіпө айпалдырған, зұ- лым социалистерден талаиғап бишара тігінші әйелді, алға тартты. Булгаковтар *, Герцтер және Черповтар өздеріпің «сын» дәлелдеріп, міне, қайдан алады!
«О,лі кезде,— дейді Евг. Рихтердіц «атақты» кітапша- сы туралы Каутский,— Евг. Рихтерді осынысы үшін со- ңиал-демократтардыц бәрі бірдей ожуа етіп еді. Ал қа- зір социал-демократтардыц арасында иақ сол пікірді қайталаған шығармаға біздің Орталық органымызда» (сірә, Давидтің «Vorwärts»-TaFH78 маңалалары еске алынып отырса керек) «мақтау өлең айтып: Герц, біз сенің ерліктеріңді мадаңтаймыз деп отырған адамдар табылып отыр!»
Бишара Евгений үшін, жасы жеткеп шағында, мұ- ның өзі оған зор мәртебе, сондықтаи мен де оны сүйсін- діру үшін Герц кітабыныц пақ сол бетіндегі опын тағы да мыпа бір жерін келтірмсй түра алмаймып: «Үсақ шаруаны, қаладағы үй иесіп және әсіресе ірі егіпші, атап айтқанда, төменгі жәпе орташа таптардың экспро- приациялап отырғанын және олардың басты контингеп- ті село халқы болып отырғанын көріп отырмыз»» (Герц, S. 29, орысша аудармасы 77.— «Русское Богатствода» № 10, 216—217 беттерінде мұны сүйсініп қайталап айт- ңан). «Жалақы жөніндөгі коллективтік договорлар (Tarifgemeinschaften) арқылы және тұтыну қоғамдары арқылы капитализмді «қотару» (Aushöhlung) турасып- дағы Давидтің теориясы енді артта қалып ңойды. Герцтің жипақ кассалары арқылы экспроприаторларды экспроприациялауының қасыпда бұл теория елеусіз қа- лады. Өлді делініп жүргеп үітемшіл Агпеса жаңа өмірге қайта тіріледі» (Kautsky, 1. с. S. 475),— сойтіп «ор- тодокстік» социал-демократияны масқаралау үшін «Русское Богатствоның» публицистерімен бірге орыс «сыншылары» да қайта тірілген осы «үнемшіл Агнеса- ны» орыс топырағыпа көшіруге асығады.
Евгений Рихтердің дәлелдеріп Герцтіц қайталағапы- на қуанып, түкірігіне шашалған нақ осы В. Чсрнов * Булгаков мырза Каутскітйге ңарсы «Начало» журналында, ал не- місше Браунньіц «Архітвінде» де пттотекалар туралы пяк осы далел- дерді кедтіргең“ болатьтп.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТЩ СЫНШЫЛАРЫ» 157
мырза «Русское Богатствоның» бетінде және Н. Ми- хайловский мырзапың құрметіпе арнап шығарылғап «Дацқты орьшда» дегеп жинақта Каутскийдің парша- наршасып шығарыщ «жүндей түтеді». Егер біз осы пар- шалаудыц кейбір кереметтеріи көрсетіп өтпесск, опы- мыз әділстсіздік болар еді. «Каутский тағы да Маркстіц ізімсп,— деп жазады «Русское Богатствоныц» 8-помері- ніц 229-бетінде Чериов мырза,— капиталистік огіпші- ліктіц прогресі жердің азық боларлық заттарыпың азая беруінө апарып соғатынын: түрлііше өнімдер ретінде жерден бірдеме үшемі алыныи, қалаға жөпелтіліп жәпе оның жерге қайтадан қайтарылмайтынын мойындай- ды... Көріп отырсыздар, топырақ құнарлылығыньтң заң- дары туралы мәселеде Каутский Либихтің теориясына негізделген Маркстің сөздеріп дәрменсіздікпен (sic!) қайталай береді. Бірақ Маркс озініц біріпші томып жазғап кездо Либихтіц «қайта қалпыпа кслтіру заңы» агропомияиыц соңғы табысы болғап еді. Бұл жацалық табылғапиан бері жарты ғасырдап аса уақыт отті. То- пырақ құнарлылығының заңы тураліы біздің білімімізде бүтін бір революция болды. Ал сонда пе болды? Либих- тен соңғы дәуірдің бәрі, одап кейіигі уақыттарда Пас- тердіц, Виллепің ашқап жаңалықтары, азотты қолдапу жөніндегі Соларидің тәжірибелері, Бертелоның, Гелль- ригельдің, Вильфарттың және Виноградскийдің топы- рақ бактериологиясы саласындағы жаңалықтары — осыпың бәрі Каутский үшін ешқапдай із қалдыр- мапты»... Сүйікті Чернов мырза! Ол Тургеневтіц Ворошиловыпа 79 қалай аумай ұқсайды: «Түтіп» дегеп шығармасыпдағы шстелдерге серуотт жасағап орыстың жас приват-доцепті естсріцізде ме, оиың озгешслігі — кобінесе үидемейтін адам еді, бірақ аида-сапда бір шы- дамы таусылған кезде, ол ондағап, жүздегеп ғалымдар меп ғұламаларды, өте сирек кездесетіп аса білімді адам- дарды атап, үсті-үстіне жаудырта бастаіітып. Осынау надан Каутскийді мүлде жермеп жекссп қъглып жібер- ген біздің ғалым Черпов мырза нақ содап айпымайды. Тек... тек дегенмен Каутскийдіц кітабын қарап көрге- німіз жөн болмас па екен? Ол кітаптың ең болмаса маз- мүпын қаратт откепімі.з жөн болмас па екет-т? «Ңазіргі


158
В. И. ЛЕНИН
кездегі ауыл шаруашылығы» деген IV тарауынан біз «тыңайтқыштар, бактериялар» деген d) параграфын та- бамыз. d) ііараграфын ашамыз да, мынадай сөздерді оқимыз:
«Өткен он жылдықтың екіпші жартысында ашылғап жаңалық бойыііша, қабықты өсімдіктердің басқа мәде- ни өсімдіктерден өзгешелігі сол, бұлар өздерінің азот қорының бәрін дерлік жерден емес, ауадан алады, олар- дың жер азотын кемітпейтіндігі былай тұрсын, қайта бұрынғыдан да гөрі байыта түседі. Бірақ, егер топы- рақта ол өсімдіктердің тамырына жабысьш тұратып белгілі микроорганизмдер божа ғана, ол өсімдіктерде осындай ңасиет бола алады. Осы микрооргапизмдер болмаған жерде — тиісті бактерия егу арқылы цабықты өсімдіктерді азоты аз топырақты азотқа бай топыраққа айналдыруға шамасы келетіи халге жеткізугө болады, міне, сөйтіп бұл топыраңты басқа мәдени осімдіктер егу үшін белгілі дәрежеде тыңайтуға болады. Ңабықты өсімдіктерге бактерия егу, жалпы өреже бойышиа, тніс- ті мішералдық тыцайтқыштармеи (фосфорлы қышңыл тұз және калий тыңайтқыштарымен) қосқап ксзде, коц төкпей-ақ жерден тұрақты ең мол өнім алып отыруға мүмкіндік береді. Тек осы жаңалықтың арқасьшда ғапа «ерікті шаруашылық» әбдеи берік базис алды» (Kaut- sky, 51—52). Азотты жинайтын бактериялар жопіпдегі бұл тамаша жаңалықты ғылыми жолмен дәлелдегеи кім? — Гелльригель...
Каутскийдщ кінәсы сол — айбыпды социалистік пар- тияныц мүшелері оздеріпіц гылымп ецбектеріпде де окушы жұмысшыларды естеріпеп шығармауға тиісті екендеріп, декаденттер мен ресми ғылымпыц титулды атақтары бар өкілдерін сопдайлық сүйсіндіретіп керек- сіз қиын сөздерсіз, «білімпаздықтың» сыртқы бейиеле- рінсіз, царапайъім етіп жазуға тиісті екепдеріп еш уақытта ұмытпайтын оііың бір жамап әдеті (мұпдай әдет коптегеп нағыз дегеп ортодокстерден до байқала- ды) бар. Каутский бұл арада да ең жаңа агрономияльтқ жаңалықтардьтц қандай екепін түсінікті жөне айқын етіп айтуды артық көргон, жұрттың опнаи тоғыз болё- гіне бпмәлім оқымьтстылардьщ аттаръш келтірмеуді


АГРЛРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘҒІЕ «МАРКСТЩ СЬШШЬТЛАРЬТ» 159
орынды деп саиаған. Ворошиловтар мұның керісінше істЬйді: олар агрономия, саяси экономия, сьш филосо- фиясы және т. б. жоиіидегі оқымысты ат-есімдсрдіц бі- ріпеп соц біріті ат копір қып келтіріп, оқымыстьільіқ қоқыстармеп істіц мәпііі қоқсытуды артық кореді.
Мәселеп, Ворошилов-Чсриов ғалымдардыц атта- рып, ғылыми жацалықтарды білмедіц деп Каутскпйте беталды айып тагьш, сәпдіккс аішалғап сыипың оге қызықты және ғибратты зпизодып үйіи-тогіи жәие слеусіз тастап отыр, атап айтқанда: ңала мен деревня арасыидағы қарама-қарсылықты жою жөніндегі социа- листік идеяға ңарсы буржуазиялық экономияныц ша- буылын елеусіз тастап кетіп отыр. Мәселен, профессор Луйо Брентано: деревпялардан қалаларға қопыс ауда- ру осы әлеуметтік жағдайлардаи туып отырғап жоң, қайта табиги цажеттіктен, топырақ құнарлылығының кеми беру заңынан * туып отыр деп сендірмек болады. Булгаков мырза өзінің ұстазының ізінше,— қала мен деревня арасындағы қарама-қарсылықты жою туралы идея «агрономныц күлкісіп келтіретін» «барып тұрғаи * Каутскийдің «Neue Zeit», XIX, 2, 1900—1901, № 27: «Tolstoi und Brentano» («Толстой жоне Брептаио». Ред.) дегеп мақаласын қарацыз. Каутский қазіргі кездегі ғылыми соцпалпзмді оз теорітясыныц реак- цііяшыл аңқаулығына қарамастан, буржуазиялың құрылыстыц терең бақылаушысы және сыншысы болыи отырған Л. Толстойдьщ ілімімеи және буржуазиялың экономиямен салыстырады, буржуазішлық эко- номияиың «жұлдызы» болып отырған Брептано (Струве, Булгаков, Герц мырзалардың және tutti quanti-лардыц ұстазы екені белгілі) табиғат құбылыстары мен қоғам ңүбылыстарып шатастырып, онімділік пен пайда, ңүн мен баға деген ұғымдарды және басңаларды шатас- тырып, нағыз сорақы түрде былықтырады. «Мұның озі Брентаноныц өзіпен гөрі, оныц шыққан мектебіне тон нәрсе,— деп Каутский әділ айтады,— буржуазиялық экопомпяның тарихи мектебініц қазіргі түрі қоғамдық механизмді тұтас түсінуге үмтылуды басып өтілген саты (überwundener Standpunkt) деп санайды. Бұл көзқарас бойынша, экономикалық гылым олеуметтік заңдарды зерттеп, оларды сьшдарлы жүйеге келтіруге тиісті емес, өткен және қазіргі уақыттағы жеке әлеуметтік факілерді протоколда жазылғандай баяндаумен шек- телуге тиіс. Сойтіп, бұл козқарас қүбьілыстыц тек сырт коріністеріпе тоқталып өтуге дагдыланады. Ал бұл мектеп өкілдерінің бірі қалай дегепмеп істің неғұрлым терең себептерін тексергісі келсе,— онда ол барар жерін мүлде шамалай алмай, шыр-көбелек айналып адасады да жүреді. Маркстің теориясын ңандай да болса басқа бір теорішмен емес, тарихи мектепке тән ешқандай теориясыздьщпен (Тһеогіе- losigkeit) ауыстыруға тырысушылық, ал теоретикті репортердіц. атқа- ратын ролінің дәрежесіне дейін томендетуге тырысушылық бірсыпы- ра уақыттан бері біздің партияның ішінде де болып кслсді. Кімде-кімге бір оқпғадан екінші оқиғаға мақсатсыз, бос секіру емес (Fortwurschteln), үлы мақсатқа жету үшін толық жігермен алға қарай үмтылу керек болса, Брентаноның біз аіпып отырған былықтары сол адамды тарихн мектептіц ңазіргі әдістерінеи сақтандыратын бол- сын» (S. 25).


160
В. ІТ. ЛЕНИН
құрғаң ңііял» болып табылады деп «Ыачалода»-аң (1899, март, 29-бет) жариялағаи болатын. Герц өз кі- табында былай дейді: «Ңала мен деревня арасындағы айырмашылықты жою ескі утопистердің (тіпті «Манп- фестің» де) негізгі ұмтылгап пәрсесі болгапы рас,— бірақ адам баласыныц мәдениетін қо.л) жететіп жоғары мақсатқа бағыттау үшін керекті жағдайлардың борін до бойыпа жинақтағаи қоғамдық ңұрылыс күш-қуат пеп мәдеппеттіц ұлы орталығы болып табылатын үлкеп қа- лаларды шындығында жояды дегенге жәие зәбір кор- ген эстетнкалық сезімге бола өнер мен ғылымныц осы ұлан-байтақ мол қазынасынан бас тартады дегенге біз әйтсе де сене алмаймыз, өнер мен ғылым болмайылша, прогрестің болуы мүмкін емес» (S. 76. Орысшаға ауда- рушы 182-беттегі «potenzirt» * дегсп сөзді тіпті «потеп- циалды» деп аударып жіберіпті. Осы орысша аударма- ларға не істерсің! Нақ сол аудармасы 270-бетте «Wer isst zuletzt das Schwein?» ** деген сөздерді: «Айиалып келгенде шошқа болып шыққан кім?» деи аударғап). Коріп отырсыздар, Герц буржуазиялық тәртіпті социа- листік «құрғақ қиялдан», оыың «идеализм үтіііп күресі» Струве мен Бердяев мырзалардікіпеп тіпті кем соқиай- тып, бос сөздермен қорғайды! Бірақ бұл қоргаудъщ озі осы идеалистік коиірме создердеп түк пайда тауыл отырған жоқ.
Күш-жігер мен мәдениеттің ұлы орталықтарыпыц сі- ңірген тарихи еңбегін социал-демократтар өздерінің ба- ғалай алатынын жалпы халықты, оның ішінде шаруа- лар мен село жұмысшыларын бір орыпға матап ұстау- шылықтың бәріне қарсы өздерінің ымырасыз күресі арқылы көрсетіп отыр. Міне, сондықтан «мужикке» ңысқы «табыс» тауып беруге тырысатын аграрийдің бір- де-бірі оларды сыншылардай емес, қармағьша түсіре ал- майды. Бірақ капиталистік қоғамдағы үлкен қалалар- дың прогрестігін батыл мойындау — қала мен деревня арасьшдағы қарама-қарсылықты жоюды өзіміздің мұ- ратымыз етуге (жәпе өзіміздің іс программамызға кір- гізуге, өйткені жүзеге асырылмайтып мұраттарды біз '■■■ — еселенгеп, мол. Ред.
♦♦ — «Сайып келгенде шошқаны кім жеуші еді?» Ред.


АГРАРЛЬТҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МЛРКСТІҢ СЬТНШЫЛАРЫ» 161
Струве мен Бердяев мырзаларға бердік) бізге ешқан- дай кедергі болмайды. Мұньщ өзі ғылым мен өнердің қазынасынан бас тартумен бірдей деу дүрыс емес. Қай- та мұның керісіише: қала мен деревня арасыпдағы қа- рама-қарсылықты жою осы қазыпаға букіл халыцтьщ цолын жеткізу ушін, «деревня өмірінің пдпотизмі» 80 деп, Маркстің өте дәл айтқаиыпдай, деревпяпыц мпл- лпопдағап адамдарыиьщ мәдепиеттоп сырт ңалушылы- ғып жою үшіи қажет. Сөйтіп, қазіргі уақытта, электр қуатын қашыққа жеткізуге мүмкіп болып отырғап ксз- де, трапспорт техникасының соншалықты күшейіп (қа- зіргіге қарағанда), аз шығыимен жолаушыларды саға- тына 200-ден аса шақырым жер жүретін * шапшаң- дықпен тасуға мүмкіншілік болып отырғап кезде,— азын-аулақ орталықтарда ғасырлар бойы жипақталғап ғылъім мен өнердің қазынасын бүкіл елде азды-көпті біркелкілікпен орналасқан барлық халыңтың пайдала- нуына тіпті ешқандай техникалық кедергі жоқ.
Ал егер қала мен деревня арасыидағы қарама-қарсы- лықты жоюға еш нәрсе кедергі жасамаса (соньщ өзіп- де, әрипе, бұл жойылуды бір шара түріпде емес, тольш жатқап шаралар түріиде болады деп түсіпу керек), оп- да оііы талап етіи отырғап жалғыз ғапа «эстетикалық сезім» емес. Үлкеп қалалардыц адамдары, Эпгельс айт- қандай, өз қоқсығының иісінен тұншығады, ал мүмкін- дігі бар адамдардың бәрі таза ауа мен таза су 81 іздеп қаладан оқтын-оқтын қашып жатады. Өнеркәсіп те бү- кіл елге жайыла тарап орналасады, өйткені оғап да таза су керек. Электр ңуатын алу үшін құлама суларды, ка- налдарды және өзендерді пайдалану ісі бұл «өнеркәсіп- тің бытырай орналасуына» жаңадап түрткі болады. Ақырында,— last but not least **- егіншілікке сон- дайлық маңызы бар қаладағы жалпы көң-қоқыстарды, опың ішінде адамның қиын орынды түрде пайдалапу ісі де қала мен деревня арасындағы қарама-қарсылық- * Манчестер мен Ливерпульдің арасында салынатып мұпдай жол- дыц жобасы парламентте қабылданбады, бұған бір гана себеп — бұ- рынғы компаниялар күйзеліп калады деп. қорыққап темір жол шоп- жарлары оз пайдасын кездеп, бұл жобаға қарсы шықты.
** — соцғысы болғанда маңызы жагыиан емес, сап реті жағынан. Ред.


162
В. Й. ЛЕНИН
ты жоюды керек етеді. Маркс пен Энгельстің теориясы- ның міне нақ осы пупктіне сыншы мырзалар өзде- ріпіц агрономиялық ңарсы нікірлерін жұмсағысы келе- ді (осы мәселе туралы Эпгельстіц «Anti-Dühring»-Te 82 айрықша егжей-тегжейлі баяпдаған теориясын толық талдаудан сьтншы мырзалар бас тартуды артық көргеп жәпе әдеттөгідей қайдағы бір Брептанопың пікірлерін үзіп-жүлып, соны әпіпейіп қайталап айтумеп тыпғаи). Олардыц пікір толғауыпыц барысы мыиадай: Либііх топырақтап ңапша алынса, оған сонша қайтарудың қа- жеттігін дәлелдеді дейді. Сондықтан ол қаланың көң- қоқысын теціздер мен өзендерге төгуді ақылға қоным- сыздың және егіишілікке қажетті заттарды тағылықиен рәсуә еткендік деп санады. Каутский Либихтің теория- сына қосылады. Бірац ең жаңа агрономия қолда ұстай- тын малдың көң-қоқысынсыз-ақ, жасанды тыңайтқыш- тар арқылы, азот жинаушы қабықты өсімдіктерге белгілі бактерияларды егу және т. б. арқылы жердің өидіргіш күштерін қалпына келтірудің толық мүмкінді- гіи көрсетті. Олай болса, Каутский және осы «ортодокс- тердің» бәрі де — тек артта қалған адамдар.
Олай болса,— дейміз біз оларға,— сышпы мырзалар бұл арада да оздерінің мың сан рет қолданған бурма- лаушылыңтарыныц тағы да бірін істеп отыр. Либихтің теориясыи баяпдай келіп, Каутский сол сататында-ац қазіргі кездегі агрономия «қолда ұстайтын малдың көц- қоқысын мүлде пайдаланбауға да» (S. 50, «Agrarfrage»; жоғарыда келтірідіген жерді салыстырыңыз) толық мүмкіндік бар екепін дәлелді деп айтқан, біраң мұны- мен қатар: қаланы тазалау жүйесіне байланысты адам ңиын ысырап етуге қарағанда, бұл — паллиатив дегенді қоса айтты. Егер істіц мәні жөнінде таласу қолдарынан келетін болса, сыітшылар, міне, осы пунктті теріске шы- ғарулары тиіс еді,— мұньщ паллиатив емес екенін көр- сетулері керек еді. Бұді туралы олар ойланған да жоқ. Табиғи тыцайтқыштардың орнына жасанды тыңайт- ңыштарды қолдану мүмкіндігі жәпе осы алмастыру фактісініц (ішінара) болып отырғаны,— қалалар меп фабрикалар маңыпдағы жерлердің өзендеріи көң-ңо- қыстармен ластап, ауасын бұзып, табиғи тыңайтқыш-


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬІНШЫЛАРЫ» 163
'тарды босқа тастау дүрыс емес екенін титтей де теріскө шығара алмайтыны өзіиен өзі-ақ түсінікті. Үлкен қала- лардың маңында қаланың көң-қоқыстарын пайдалана- тыи, сөйтіп егіншілікке зор пайда келтіретін суармалы жерлер қазірде де бар,— бірақ мұндай ретпен коң-қо- қыстың болмашы ғана бөлегі пайдаланылады. Ең жаца агрономия бейнебір қаланың деревняны агрономиялық жолмен пайдалану фактісін теріске шығарады деп, сыншы мырзалардың бір жаңалық ретіпде оған алға тартатып осы пікіріне қарсы Каутский өз кітабының 211-бетінде жауап бере келіп, былай дейді: жасанды тыңайтқыштар «топырақтың құнарлылығын кемітпөу- ге мүмкіндік туғызады, біраң бұл жасанды тыцайтқыш- тарды бірдеи-бірге көп қолдапу қажеттігі ауьтл шаруа- шылығының толып жатқан ауыртпалықтарыпьщ тағы да біріп көрсетеді, бұл ауыртпалықтар әсте табити гуа- жеттілік емес, гуайта іс жузінде болып отырған элеумет- тік ^арым-цатьшаста.рдан туып отырган нэрсе» *.
Сыншылардың жанын салып шатастырыи отырғап мәселесінің барлық «түйіыі» біздің осы астып сызып көрсеткеп создерде болып отыр. Булгаков мырза тәріз- ді, пролетариатты әлеуметтік мәсе.йедеп горі апағұрлым ңорқынышты жәие маңызды мәселемен — «астық мәсе- лесімен» қорқытатын мұндай жазушылар: «халықтыц өсуін ретке салу» шаруалар тұрмысының жақсаруыпыц «негізгі (sic!) экономикалық шарты» болып табылады (II, 261-бет) дейді, мүндай ретке салу ісі — «құрмет- терлік» іс; сондықтан «нәпсіні тыймаушылық (sic!) озіпоп өзі бейие ізгілікті іс болатыпдай, шаруа халқы- иыц өсуі колгірсігеп (!?) моралистөрдіц аса күшті екі- жүзділік (тек екіжүзділік қапа ма? ңайта қазіргі қоғамдық тәртіпке қарсы орынды ітаразылықты емес пе?) наразылығын туғызады» (сонда) дегепді айтып, ба- ла табуды әдейі тежеушілікке мәз болып қуанатыи бүл сықылды жазушылар егіншілік прогресіпе бөгет жасай- тын капиталистік кедергілерді тасада қалдыру үшіи, іс- * Әлбеттс, капитализм құлағаннан кейін де,— дейді. Каутский оііап әрі,— жасанды тыңайтқыштар жойылып кетпейді, бірақ олар топы- рақтың құнарлылыгын қайтадан қалпына келтіру жөнінде барлыгу міндетті атқармай, топырақты ррекше заттармси байытатып Полады.


164
В. И. ЛЕІІИН
тің бәріп «топырақ құнарлылығының кеми беруінің» табиғи «заңыиа» апарып жабу үшін, қала мен деревня арасыпдағы қарама-қарсылЫқты жоюды «барып тұрғап құрғақ қиял» деп қарау үшін табиғи түрде және сөзсіз тырысуға тиіс болады. Бірақ мұндай пікірлерге үп қосу үшіті жәпс соітымен қатар марксизмнің сыншыларыла «прииципшілдігі жоқ, эклектизмге және оппортупизмге бой ұрды» («Русское Богатство», № 11, 246-бет) деп кінә тағуы үшін Чернов мырзалар қандайлық шексіз жеңілтек болуы тиіс?! Сөйтіп отырған Чернов мырза басқаларға: принципшілдігі жоқ, оппортунизмге бой ұрды деп кінә тағады,— мұнан артық кісі күлерлік іс болар ма?
Біздің Ворошиловтың сын саласында істеген басқа да ер,л)ік істері біздің нақ жаңағы талдап өткеніміздөй.
Егер Ворошилов капиталистік кредит пеи осімқорлық арасындағы айырмашылықты Каутский түсіпбейді деп, ол кәсіпкердіц қызметін атқаратын жәнө кәсіпкер ре- тінде пролетариат' жөнінде фабриканттың орнындай орында болатыи шаруаны сөз еткенде, Маркске тіііті түсіне алмаған немесе түсіигісі келмеген деп сізді сеп- діргісі келсе, егер Ворошилов осыны айтқанда кеудесін соғып: «мұны айтуға тайсалмаймын, өйткені табан ті- реген жерімнің берік екенін сеземін» (sic!), («Даңқты орыпда», 169-бет) деп лепірсе — онда сіз бүлк етпеңіз: бұл — Ворошиловтың тағы да әбден былықтырып, тағы да ар-ұятсыз мақтанып отырғаны. Каутский кітабының өсімқорлыққа арналған жерлерін («Agrarfrage», S. 11, 102—104, әсіресе 118, 290—292) ол «аңғармаған», сон- дықтап, ол озіпің дағдылы әдеті бойынша, Каутскийдің «доктринерлік формализмі», «мінез-құлқының мейірім- сіздігі» туралы, «адам баласының жәбір-жапа шегуін ескермей қорлауы» және басқалары туралы айқай са- лып, ашық тұрған есікке бар күшімен омыраулайды. Ал шаруаның кәсіпкер қызметін атқаруы дегенге кел- сек, онда бұл таңқалар,л?ықтай данышпандық, сірә, Во- рошиловтыц ұғымының шеңберінен асып кететін болуы керек. Дегенмен, келесі очеркте мұны біз оған ең нақты мысалдармен түсіндіріп көрерміз.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 165
Егер Ворошилов өзін «еңбек мүдделершің» нагыз өкілі етіп көрсеткісі келсе, ал Lumpenproletariat. * тә- різді үй цызметшілері, майдагерлер және басқалар сы- қылды «толып жатқан нағыз жүмысшы адамдарды пролетариаттың қатарынан қуып шығарғаиы» (сопда, 167-бет) үшін Каутскийді бажіғаттаса,— оида Вороппі- лов былыңтырып отыр екеи деп біліціздер. Бұл арада Каутский қазіргі кездегі «социал-демократиялық про- летарлық қозғалысты» («Agrarfrage», S. 306) туғыз- ғап «осы кездегі пролетариатты» айырып көрсететін белгілерді талдайды, ал жалаңаяқтар, майдагерлер не- месе үй қызметшілері социал-демократиялық қозғалыс- ты туғызғанын Ворошиловтар осы күнге дейін әлі ашқаи емес. Ал енді Каутскийді үй қызметшілеріи (қа- зір Германияда қозғалысқа қатыса бастаған), майда- герлерді және басқаларды пролетариаттың қатарынан «қуып шығаруға да» барады деп кінәлау тек Вороіпи- ловтардыц түгелдей ар-ұяттаи безгенін көрсстеді; «на- ғыз жұмысшы адамдар» дегеп сықылды бос создердің практикалық маңызы неғұрлым кемірек болса және «Аграрлық мәседіенің» Россия цеизурасы рұқсат бер- меген екінші бөлімін балағаттаудың қаупі неғұрлым кемірек болса, Ворошиловтар «нағыз жұмысшы адам- дарға» өздерінің дос-жарлығын да соғұрлым ынтамен көрсетіп отырады. Айтқандай, ар-ұятсыздық жөнінде тағы да керемет нәрселер бар: Чернов мырза Н,— он және Каблуков мырзаларды мақтай келіп, оларға ңарсы бағытталған маркстік сын туралы жұмғап аузын аш- пайды, а.л сонымен қатар ол өп-отірік аңқаусынып: өзі- міздің орыс «жолдастарымыз» дегенде, .неміс социал- демократтары кімдерді айтады? деп сұрайды. Егер «Русское Богатствода» осындай сұраулар қойылады де- гепге сенбесеңіздер, 7-номерінің 166-бетін қараңыздар.
Егер Ворошилов прудонизм83 ықпалыныц салдары- нан Бельгия жұмысшы қозғалысы нәтижесіз болыя шығады деген Энгельстің «болжамдары» «іске аспай қалды» деп сендірсе,— онда, былайша айтқанда, озінің «жауапсыздығына» сенімі кәміл Ворошилов істі тағы
— люмпенпролетариат, жалаңаяқтар. Ред.


166
В. И. Л Е Н И Н
да бұрмалап отыр деп біліңіздер. Оның сөздері мынау: «Бельгияның ешқаіиан да ортодоксалдың-маркстік бол- мағаны тегін емес, ал осынысы үшін оған ырза болма- ғап Энгельстің: «прудонистік принциптердің» салдары- пан Вельгия қозғалысы «von nichts durch nichts zu nichts» * кетіп барады деп алдан болжап айтқап созі тегін смес. Әттегене-ай! опыц болжамдары іске аспаіі қалды, ал Бельгия қозғалысыпыц кең оріс алуы және жан-жақтылығы қазіргі уақытта ол қозғалысты үлгілі қозғалыс етіп шығарды, бұл үлгіден толып жатқап «ді- ніне берік» елдер көп нәрсеиі үйреніп отыр» («Русское Богатство», № 10, 234-бет). Мәселе былай еді: 1872 (жетпіс екінші!) жылы Энгөльс «Volksstaat» 84 дегеп социал-демократиялық газеттө неміс прудонисі Мюль- бергермеи айтысқанда, прудонизмнің маңызын асыра бағалаушылыққа қарсы шыға келіп, былай деп жазғаи: «Жұмысшы қозғалысы тікелей прудонистік «принцип- төрдің» ықпалында болып отырған жалғыз ғана ел — Бельгия, міне, дәл сондықтан да Бельгиядағы жұмысшы қозғалысы, Гегельдің сөзімен айтқанда, «жоқтан жоқ арқылы жоққа қарай»» ** кетіп барады.
Сонымен, Энгельс бір нәрсені бейне бір «болжады» пемесе «болжап» айтты деу — туп-тцра өтірік. Ол тек болған нәрсе туралы ғаыа, яғни 1872 жылы болғап пәр- се туралы ғана айтты. Ал ол кезде, иақ прудонизмпіц үстемдік жүргізуі себепті Бельгия қозғалысыпың бір орында табапдап қалғаны, ол қозғалыстың көсемдері коллективизмге қарсы шыққаны және пролетариаттың саяси істерінің өз алдына дербес жүргізілуіне карсы болғаиы даусыз тарихи факт. «Бельгияның социалистік партиясы» тек 1879 жылы ғана құрылды және жалпы- ға бірдей сайлау правосы үшін үгіт жүргізу тек сол уақыттан басталды; бұл үгіт жүргізу жұмысы маркс- измиің прудонизмді жеңгенін (дербес таптық партияға ұйымдасқан пролетариаттың саяси күресін мойындау) * — «жоқтан жоқ арқылы жоққа қарай». Ред.
** «Zur Wohnungsfrage», деген кітапшаны қараңыз, Zürich, 1887 («Тұрғын үй мәселесі жөніпде», Цюрих, 1887. Ред.), бұл кітапшада Энгельстің 1872 жылы Мюльбергерге ңарсы жазған мақаласы қайта басылған және оныц 1887 жылғы 10 январьдағы кіріспесі басылған. Цгттатқа алынып отырган создер 56-бетте 85.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫИШЫЛАРЫ» 167
және қозғалыстың аса үздік табыстарыпың басталға- нын керсетті. «Бельгия жұмысшы партиясының» қа- зіргі программасы (маңызы шамалы жекелеген пункт- тер туралы айтгіағанда) марксизмнің негізгі идеял&рьі- ның бәрін қабылдап отыр. Сойтіп, міне, 1887 жылы тұрғын үй мәселесі жөніндегі өз мақалаларының екінші басылуыпа арнап жазған алғы сөзіиде Энгельс: «халық- аралық жұмысшы қозғалысының соңғы 14 жылдың ішіндегі орасан зор прогресін» ерекше атап көрсетеді. Бұл прогресс — дейді ол — ол кезде үстемдік еткен, ал цазір мүлдем дерлік ұмыт болған прудонизмиің ығыс- тырылып шығарылуымен тығыз байланысты. «Бельгия- да,— деп ескертеді Энгельс,— фламандықтар валлоп- дарды ңозғалысқа басшылық етуден ығыстырып шы- ғарды, прудонизмді тайдырды (abgesetzt) және ңозғалысты мықтап көтерді» (сол кітапшаныц 4-бегі, алғы сөз) 8б. «Русское Богатствода» істің мәііісі қалай дұрыс көрсетілген, рас емес пе?
Егер Ворошилов... бірақ жетер енді! Өлік сияқты кө- ріп, «ортодоксалдық» марксизмге ай сайын өтірік айта алатын жария журпалға,— біз, әлбетте, ілесе алмас-пыз.
V
«ҚАЗІРГІ КЕЗДЕГІ АЛДЫҢҒЫ ҚАТАРЛЫ ҮСАҚ ІПАРУАШЫЛЫҚТАРДЫҢ ГҮЛДЕНУІ». БАДЕННІҢ МЫСАЛЫ*
Булгаков мырза «Начало» журналыида (№ 1, 7 жә- ие 13-беттер) — тәптіштеу, тәптіштеу! — деп ұрап сал- ған болатып, ал «сышпылардың» бәрі бұл ұраітды жүз- деген рет жәпе саи алуан саққа жүгіртіп қайталап жүр.
Жақсы, мырзалар, тәптіштеп қарауға кірісіп ко- релік.
* V—IX тараулары «Образование» журналында автордың төменде- гідей ескертуімен басылған: «Үсынылып отырған очерктер 1901 жылы жазылды. Бірінші болімі өткен жылы Одессада кітапша болып шық- ты («Буревестник» баспасында). Екінші бөлімі баспадан алғапі рет шығып отыр. Әрбір очерк азды-көпті бутін бір дербес шығарма болып табылады. Булардыц жалпы тақырыбы — орыс адебиетіидегі марксизм- ге қарсьі бағытталған сынды талдап шығу». Рес!,


168
В. И. ЛЕНИН
Сіздер мұндай ұранды Каутскийге қарсы жұмсаған- да оларыңыз мүдіде мағынасыз болып шықты, өйткені бір-біріне байланысы жоқ сансыз көп уақ-түйек нәрсе- лермен үйіп-төгілген аграрлық мәселені ғылыми зерт- теудіц басты міндеті нақ қазіргі кездегі бүкіл аграрлық құрылыстың дамуындағы жалпы көріністі көрсету еді. Сіздердің ұраныңыз тек өздеріңіздің ғылыми принціш- сіздігіңізді ғана, тұтас және жете ойланылған дүние таным атаулының бәрінен оппортунистікке салынып қорқатындығыңызды ғана бүркемелейді. Ал егер сіздер Каутскийдің кітабына ворошиловша қарамаған болса- ңыз, онда сіздер кітаптан тәптіштелген мәліметтерді қалай пайдалану керек екені және оларды қалай өңдеу керек екені жөнінде толып жатқан нұсқаулар алған болар едіңіз. Ал мұндай тәптіштелген мәліметтерді сіз- дердің пайдалана білмейтіндеріңізді біз ңазір нац өзде- ріціздіц іріктеп алған көптеген мысалдарыңызбен дә- лелідеп көрсетеміз.
Каутскийге қарсы бағытталған және Ворошилов мыр- залардың «Sozialistische (??) Monatshefte» деген жур- налында (III. Jahrg., 1899, Heft 2) басылған өзінің: «Шаруа варварлары» деген маңаласында Э. Давид соң- ғы уақытта басылып шыққан шаруалар шаруашылығы туралы «аса негізді жэне аса трлзғылыктъі монография- лардың біріне», атап айтқанда: Мориц Гехттің (Hecht): «Drei Dörfer der badischen Hard» (Lpz. 1895) * дегеп шығармасына ерекше салтанатпен сілтеме жасайды. Герц мұны іліп ала жоне.л)еді де, Давидтің ізінше осы. «тамаша еңбектің» (S. 68, орысша аудармасында
164-бет) бірнеше цифрларып қайталайды жәпе бұл ең- бектің иә түпнұсқасымен, иә Давид келтірген үзіндісі- мен танысуды «іждағаттап ұсынады» (S. 79, орысша аудармасында 188-бет). Гехттің «қазіргі кездегі алдың- ғы қатарлы ұсақ шаруашылықтардың гүлденуіиің жар- қыіі коріністерін» (№ 8, 206—209) суреттеуін Каут- скийге қарсы қоя отырып, Чернов мырза «Русское Бо- гаствода» Давидтің де, Герцтің де сөздерін қайталап айтуға асықты.
— «Баден Гардысыныц үпі деревнясы». (Лейпциг, 1895). Ред.


АГРАРЛЪЩ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТЩ СЫНПІЫЛАРЫ» 169
Ал епді Гехтке келейік.
Гехт Карлсруэден 4—14 километр жердегі Бадөныің уіи деревнясын: Гагсфельд, Бланкенлох және Фридрих- сталъді суреттейді. Учаскелердің көлемі ұсақ бола тұр~ са да, қожайынға 1—3 гектардан (һа) болса да, ша- руалар отс ауқатты және мәдениетті тұрады, егішіеп өте жоғары оиім алады деііді. Давпд (ал опың ізінше Чернов та) егіпііщ осы іпығымын Германпядағы егін- иіц орта шығымымен салыстырады да (доппельцент- нермеп ■* есептегенде 1 һа-сына: картоптан 150—160 және 87,8-ден, қара бидай мен бидайдан 20—23 және 10—13-тен, шөп 50—60 және 28,6-дан): қалай екен? деп лепіреді. Міне сіздерге «артта қалған ұсақ шаруа- лар»! дейді. Біріншіден, біз былай деп жауап береміз: бұл арада бірдей жағдайдагы ұсақ шаруашылықтар мен ірі шаруашылықтар ешқаидай салыстырылмагап- дықтаи мұиы Каутскпйге қарсы дәлел деп тапу күлкі кедітіреді. Бұдаи да горі күлкілі жері: «Русское Богат- ствоның» 8-номерінің 229-бетінде «Каутскипдің рудп- меитарлық көзқарасында» (қаланың деревняпы агро- номиялық жағыиап пайдалануы жөнінде) «капита- лизмнің көлеңке жақтарын тіпті асыра көрсетушілік бар» деп соғатын Черпов мырзаның пақ озі 209-бетте Каутскийге царсы бір мысал келтіреді; бұл мысал бо- йынша, әлгі саралап алған деревнялары қала маңында болғандықтан егіншілік прогресіне бөгет жасайтыи осы капиталистік кедергі жойылган болып шығады. Каші- тализм салдарынан деревняның адамдары азайып, ха- лықтың ңалаларға шоғырлануыпаи село халқылың орасап зор көпшілігі толып жатқап табиғи тыңайтқыш- тарды жоғалтып отырғанда — қалалар мацыпдағы азын- аулақ шаруалар өз жағдайларыпаи ерекше тиімділіктер тауып, бұқарапың ауыр халге ұшырауының есебінен байьш отырады. Осы айтылып отырған деревняларда егінпіц аса шығымды болуы таңданарлық пәрсө емес, өйткепі олар гарпизоны бар көрші үш ңалапыц (Карлс- руэ, Брукзаль және Дурлах) әскери аттар қорасьгғіан жылына 41 000 маркага көц жәие қалалық ассенпзацля * Допиельцентпер — 100 кг. Ред.


170
В. И. ЛЕНІІН
мекемелерінен сұйық көң сатып алып отырады (Hecht, S. 65) жасапды тыңайтқыштар тек 7000 маркаға ға- на қоса сатып алынады *. Осындай жағдайлардағы үсақ шаруашылықтарды мысалға келтіріп, ірі шаруа- шылықтың техникалық артықшылығын теріске шыға- рушылық тек өзінің дәрменсіздігін көрсеткендік бола- ды. Екіншідеп, біз осы мысалдан Давид айтқан жәпе оган ілесе Герц пен Чернов қайталап отырған «нағыз ұсаң шаруаларды», echte und rechte Kleinbauern піыір дығында ңашпалық кездестіріп отырмыз? Бұл арада олар тек жер иеленушіліктің мөлшеріне ғана сілтеме жасап, қайта өздерінің тәптіштелген мәліметтерді пай- далана білмейтінін көрсетіп алады. Қала маңындағы шаруалардың бір десятина жері, алыс түкпірде жатқая шаруалардың он десятина жеріне татптындығы, ал қа- ламен коршілес болғандықтан шаруашылықтың типі де мүлде озгеретіпдігі жұрттыц бәріпе мәлім. Мәселеп, ас- таиа маңыпдағы осы деревнялардың ец жері азы жәпе ец байы Фридрихсталь деревнясында, жердің бағасы 9—10 мың маркаға тең, бұл — Бадеидегі орта бағадан (1938 марка) бес есе артық, ал Шығыс Пруссиядағы мойны қашың өңірлердегі жердің бағасынан жиырма еседей артық. Демек, өндірістің мөЛшері бойынша (ша- руашылың мөлшерлеріп бірдеп-бір дәл корсететіп кор- сеткіш бойынша) бұлар әсте «ұсақ» шаруалар емес. Ал олардьщ шаруашылығының типіне келсек, онда біз бұл арада,— ацшалы шаруашылықтың дамуыпыц тамаша жоғарғы сатыда тұрғанын және, әсіросе, Гехт ерекше атап корсеткен егіпшіліктің мамандануын кореміз. Те- мекі (Фрпдрпхстальда жердіц 45%), жоғары сортты картоп (ішіпара тұқымға, ішіпара Карлсруэдегі «атақ- * Айтқандай, Чернов мырза бүл селолардағы жер иелеиугагліктщ молшергнде «оншалыңты көзге түсерліктей жіктелу» жоң деп, «Рус- ское Богатствоньщ» оңушыларын сендірмек болады. Ал егер отіьщ тәптіштеліп айтылсын дегі талап етіп жүргендегісі құр бос соз бол- майтын болса, оида ол, қала мацындағы осы шаруаларға тыңайтқыш- тың мөлшерінің маңызынан жер мөлшерінің мацызы әлдеқайда аз екендігіп ұмытпаған болар еді. Ал бұл жөнінде жіктелу өте айқьш көрінеді. Фридрихсталь деревнясыныц жері өте аз бола тұрса да, оның шаруаларьшыц егіні басқалардың егініпен бітік және опың ша- руалары басқалардан гөрі байырақ; ал тыңайтқьшща жұмсалган 48 000 марка шьтғыпның 28 000 маркасы сол деревняттың үлесіпе тпеді, мүньщ өзі 258 гектар жерді алгаида 1 гсктарына 108 маркадап келеді. Гагсфельдте гектарына тек 30 маркадан (12 000: 397 гектар), ал Блан- кенлохта ие бары 11 (8000:736 гектар) маркадан гана жұмсалгаи.


АГРАРЛЬІҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬШШЪТЛАРЫ» 171
ты мырзалардыц» ішіп-жеуіне — Hecht, 17 — кетіп отырады) егеді, астапаға барып сүт пен май, торай мен шошқа сатып отырады, өздері астықты да, шөпті де са- тып алып отырады. Мұида егіидіілік саудалық сішатқа әбдеп түсіп болғап, астана маңындағы шаруа — усак буржуанъщ нағыз озі болып отыр, сопдықтаи егер Чер- иов мырза ботеп біреулердіц созіпе сүйеніп, озі айтып отырған тәптіштелген мәліметтермел шын мәпісіпде тапысңан болса, оида ол өзі үпіін ғаламат категорпя болып көріпіп отырған шаруаныц «ұсақ буржуазия- шылдығын» («Русское Богатствоның» 7-номері, 163- бетіп салыстырыңыз) түсіпуге, мүмкіп, аздап жуьщта- гап болар еді. Бұл шаруапың кәсінкер қызмотіи ңалай атқаратыпыпа, опьщ қалайша кейде жұмысшы, кейдо кәсіпкер болып коріпетіліле оздеріпіц түсіпе алмайты- пыи білдіргеп Герц пен Чернов мырзаның бір тәптіш- теп зерттеуге жасаған сілтемесі мейлінше күлкілі нәр- се, бұл зерттеудің авторы тура былай дейді: «XVIII ғасырдың 8—10 гектар жері бар шаруасы піаруа бол- ды», («шаруа болды», Чернов мырза!) «әрі қара жұмыс қызметкері болды»; XIX ғасырдыц 1—2 гектар жері бар өте ұсақ шаруасы ақыл-ой қызметкері, кәсінкер, сау- дагер болып отыр» (Hecht, S. 69, 12-беттегі «село қо- жайыпы көпес жәпе кәсіпкер болып отыр» дегеимен са- лыстырыцыз. Курсив Гехттікі). Ал Герц пен Черпов мырза Каутскийді шаруа мен кәсіпкерді араластырьш жібергепі үшіи ворошиловша «балағаттап» отырғап жоқ па?
<<Кәсіпкерл»іктің>> пагыз айқып белгісі жалдама ең- бекті пайдалану болып табылады. Ал Гехттід еңбегіпе сүйенген quasi-социалистердің бірде-біреуіиіц бұл факт туралы жұмғап аузып ашпаганы — бұларға айрықша тәіі қасиет. Гехттіц озі — шаруалардың діишілдігіие және жалпы алғанда бұлар жопігідегі ұлы герцогтық басшылардьщ «әкелік қамқорлығына» шаттапатыл, же- келеп алғанда тамақ әзірлеуді үйрететін курстар ашу тәрізді «мацызды» шараларға қуанатын игі пиетті ба- ғыттағы иағыз Kleinbürger * — бұл фактілерді, әрине,
үсақ буржуа. Ред.


172
В. И. ЛЕНИІІ
жасыруға тырысады, байлар мен кедейлердің арала- рында да, шаруалар мен батырақтардың араларында да, шаруалар мен фабрика жұмысшыларының арала- рында да епщаидай «әлөуметтік алпіақтық» жоқ деи дәлелдеуге тырысады. «Ауыл шаруапіылық кундікшіле- рініц сословиосі жоқ,— деп жазады Гехт.— ІІІаруалар- дыц копшілігі семьясыпың жәрдемімеп оз учаскелоріп оздері өңдей алады; осы үш деревпятіың тек аз ғана шаруалары егін орудыц кезіиде пемесе астық бастыру үшіп басқалардыц жүмыс күштсріне ділгер болады; мүпдай семьялар белгілі бір еркектсрді пе әйелдерді (ал бұлар оздеріп «күпдіішііміз» деп атағысы да келмейді) (31) жоргілікті елдіц айтуыпша, «жәрдемге шақырады» («bitten»). Үш деревиядағы барлың қожайындардың азын-аулағы ғапа күндікші жалдайтыпдар, бұғап таң- қалуға болмайды, ойткепі «қожайыпдардыц» көбісі-ақ фабрикалыц жұмысшылары болып табылады, мұны қазір кореміз. Ал озіпіц үш деревияға ғапа (бұл деревнялардың біреуінде Гехттің озі туғап) арналғаіі кандидаттық (немісше докторлық) диссертациясын ша- руалардың түрлі топтары жөніндегі дәл статистикалық мәліметтерімен толтыруды емес, қайта іждағаттылық пен ұқыптылыңтың асңан зор адамгершілік маңызы ту- ралы пайымдаулармеп толтыруды артық көрген Гехт, атап айтқанда, таза егішпілікпен кәсіп ететіндердіц қаншасы жалдама еңбекті пайдаланатыпьш айтпайды. (Бұған қарамастан, ал, мүмкін, олде нақ осыпысы үшін бе, Герц пеп Давид Гехттің еңбегін сошпалыңты дәріп- тейді). Біз тек мынаны ғана: бірыңғай егіншілікпен кә- сіп ететін нағыз бай және Карлсруэдеи бәрінен де алыс (14 километр жерде) тұратын Фридрихсталь деревня- сында күндікшілердщ жалақысы бәріиен де томен еке- пін білеміз. Фридрихстальда күпдікші, тамағы озінеп болғапда, күніне 2 маркадаи алады, Гагсфельдте (фаб- рика жұмысшылары тұратып Карлсруэден 4 километр жерде) — 3 маркадап алады. Сыішіыларды соншалық- ты сүйсіндіріп отьтрған «нагыз ұсақ шаруалардьщ гүл- дену» піарттарьтпың бірі осындай. «Бұл үш деревия- дағы мырзалар меп үй т^ыаметшілерінщ (Gesinde — үй қызметшісі де, батырақ та) арасында,— дейці бізге


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘИЕ «МАРКСТІҢ СЬШШЫЛАРЫ» 173
Гехт,— әлі де болса нағыз патриархтық ңатынас бар. «Мырза», яғни 3—4 гектар жері бар шаруа батырақ пен батырақ әйелге «ссп» деп сөйлеседі, оларды кәдім- гідей өз есімдерімен атайды, ал1 олар шаруаны «ағай» (Vetter) деп, ал шаруа әйелді «апай» (Base) деп атай- ды және оларға «сіз» деп сойлейді... Батырақтар та- мақты үй ішінің адамдарымен бірге ішеді және үй адамдарыпың бірі тәрізді болып саналады» (S. 93). Бұл ауданда соншалықты кең өріс алған және жұмыс- шы қолын өте-мөте көбірек тілейтін темекі шаруашы- лығындағы жалдама еңбектің маңызы туралы «аса бай- салды» Гехт түк айтпайды, дегепмен ол жалдама ецбек туралы бірер ауыз болса да соз айтқаидықтаи, зерттеуді «тәптіштей» білуі жағыпап алғанда, керек десе осы игі пиетті буржуйсымақты да «сыншыл» социализмнің Во- рошиловтарынан жоғары ңоюға тура келеді.
Үшіншіден. ІПаруалар арасындағы жұмыстың орасан ауырлығын және ішіп-жемнің жеткіліксіздік фактісін теріске шығару үшін Гехттің зертгеуіне сілтемелер жа- салып келді. Бірақ Гехт көрсетіп өткен осы тектес фак- тілер туралы сыпшылардың тук айтпауды жөп көргеиі бұл арада да ашылып отыр. Оларға «орта» шаруа дегеи ұғым демеу болды; осы ұғым арқылы «шаруашрды» боямалап көрсету орыс халықшылдарыиың арасында да, Батыс Европаның буржуазияшыл экономистерінің арасында да соншалықты кең тарап отыр. «Жалпы ал- ғанда» осы үш деревняның шаруалары өте ауқатты, бірақ бұл жөнінде үш ірі топты айыра білудің қажет екені тіпті Гехттің сол ең негізсіз монографиясының өзінен де айқын көрініп тұр. Ңожайындардың төрттіц біріндейі (немесе 30%, копшілігі Фридрихстальдікі, бі- разы Бланкенлохтікі) — астаианың жақындығының ар- қасында байыған ауқатты ұсаң буржуалар; бұлар молі кіріс беретіп сүт шаруашылығын (күніне 10—20 литр сүт сатады) және темекі шаруашылығын (бір мы- сал: темекі еккен 1,05 гектар жердің жалпы түсімі 1825 марка) жүргізеді, сату үшін шошқа семіртеді (Фрид- рихстальдағы 1140 тұрғынның 497, Бланкенлохтағы 1684 тұрғынның 445, Гагсфельдтегі 1273 тұрғынның 220-сы шошқа ұстайды) және басқа сондай кәсіп істей-
7 5-том


174
В. И. ЛЕНИН
ді. Бұл азшылықтың арасында (шындыгында, сыншы- ларды таң-тамаша қалдырып отырған «гүлдену» белгі- лері түгелімен тек осы азшылыцқа ғана қатысты нәрсе) жалдама еңбекпен пайдаланушылъіқтың едәуір жиі кез- десетіні даусыз. Блаикенлохтағы қожайындардың көишілігі кіретін келесі бір топтың түрмыс күйі онан едәуір томеп; тыңайтқыпітар аз қолдапылады, егінпіц шығымы бітік емес, малдары аз (Фридрихстальдың бар- лық малы, ірі қараға айналдырып есептегенде, 258-һа- ға келетіиі 599 бас, Блапкеплохта 736 һа-ға — 842 бас, Гагсфельдте — 397 һа-ға — 324 бас мал), үйлеріпде «таза бөлмелері» сирек, етті аида-санда бір кореді, көп семьяларда мынадай жағдайлар (бізге, орыстарға, өтө таныс жағдайлар) байқалады: олар ақшаға мұңтаж болғандықтан астығын күздігүні сатып жіберіп, жазғы- тұры қайтадап астық сатып алады *. Бұл топтар үнемі егіншіліктен өнеркәсіпке царай ауып отырады, сөйтіп қазірдің өзінде Блапкенлохтыц 103 шаруасы фабрика жұмысшылары есебінде Карлсруэде жұмыс істейді. Бұл жұмысшылар Гагсфельдтің бүкіл халқымен дерлік бірге үшінші топты құрайды (барлық үйлер саныньщ 40—50 проценті). Мұнда егіншілік осы күннің өзінде- ақ қосалқы кәсіп болып отыр, ал егіншілік жұмысымеп айналысатындардың көбі әйелдер. Тұрмыс дәрежесі Бланкенлохқа қарағанда жоғары бола тұрса да (аста- на ықпалының арқасында), мұқтаждықтың әсері соның өзінде күшті біліиіп тұрады. Сүт сатады, ал өздері кей- де «неғұрлым арзан маргарип» (24) сатып алады. Еш- кілерінің саны тез осіп отыр: 1855 жыл‘ы 9 ешкі болса, 1893 жылы 93 болған. «Бұл өсуді,—деп жазады Гехт,— нағыз шаруалар шаруашылыңтарының жойылуынап және шаруалар сословиесінің күшті парцеллалық жер иелігі бар фабрикалық село жұмысшыларының сосло-
* Сөз арасында айта кетейік; Гехт Блапкенлохтың шаруашылық жо- нінен артта қалуын натуралдық шаруашылықтың басым болуынан және гуауымнъсц болуынан деп түсіндіреді, осы қауымның сақталуы- ның арқасында, 32 жасқа толғандардың әрқайсысы,— «ол жалқау бол- сын немесе іждагатты болсын, жипақы болсын немесе болмасын» — сүйем жермен (36 ар — Almendgut) қамтамасыз етіледі (S. 30).
Бірақ дегенмен, Гехт қауымдық жерді бөлуге қарсы; бүл фабриканыц қартайған жұмысшыларына қогам арңылы иәпақа тауып (Altersversorgung) беру ісін ұйымдастырудың озіпше бір мекемесі, мүндай жүмыс- шылардың саны Бланкеітлохта өсіп келеді цейді.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬІНШЫЛАРЫ» 175
виесіне айналуынан (Auflösung) ғана деп түсіндіруге боліады» (27). Жақша ішінде айта кетелік, бүкіл Гер- манияда да ешкінің сапы 1882 жылдан 1895 жылға дейін өте зор мөлшерде: 2,4 миллионнан 3,1 миллионға дейін өсті, мұиың өзі Булгаков және ұсақ буржуазия- шыл социалист-«сыншы» мырзалар соншалыкты дәріп- теп жүрген «мықты шаруалар» прогресінің екінші жағын айқыи корсетеді. Жұмысшылардың копшілігі те- мір жол билетіпе аптасына бір маркапың озін (48 ти- ын) жұмсауды шығынсынып, 3!/2 километр жердегі қаладағы фабрикаға жаяу барады. Гагсфельдтік 300 жұмысшының 150-і «халықтың асханадан» 40—50 пфен- нигке тамақ алып ішуді де қымбатсынып, асты үйлері- нен алдырып ішеді. «Бишара әйелдер,— дейді Гехт,— нақ сағат 11-де түскі тамақты ыдыстарына салып, фабрикаға алып келеді» (79). Ал жұмысшы әйелдерге келсек, олар да фабрикада 10 сағаттан жұмыс істейді, бұл еңбегі үшін не бары 1,10—1,50 імаркадап (ерлер — 2,50—2,70 маркадан) ақы алады, ал істеген бұйымыньщ санына қарай есептеп алғаида 1,70—2 маркадан алады. «Кейбір жұмысшы әйелдер өзінің болмашы жалақысын өсіру ушін қосымша жұмыс алуға тырысады; Бланкен- лохтағы 4 қыз Карлсруэнің қағаз фабрикасында жұмыс істейді, ал кешке уйінде отырып қағаздан воронка жа- сау үшін үйіне қағаз алып қайтады; кешкі сағат 8-ден 11-ге дейін (sic!) 300 қапқа дейін істеп шығарады, бұл ушін 45—50 пфенниг ақша алады — мұнысы поезға мінетін птығынып отейтін күттдізгі азғантай табысына қосымша табыс болады. Гагсфельдте қыз күнінен бері фабрикаларда істеп келе жатқаи кейбір әйелдер қыс- тың күндері кешкісіп күміс товарларды жылтыратып, азып-аудіақ қосымша табыс табады» (30). «Гагсфельд жұмысшысы,— деп сүйсінеді Гехт,— империяның за- ңы бойынша емес, қайта өздерінің жігерлілігі арқа- сында отырықшы болды, кіші-гірім үйі бар, оған бас- ңаның ортағы жоқ, алақандай жері бар; бірақ өзінің шын иелігіндегі мүлкінеп гөрі анағұрлым маңыздысы — осының бәрін өзініц іждағаттыльтғы арңасыида тауып отырғанын түсіну сезімі. Гагсфельд жұмысшысы — 7*


176
В. И. ЛЕНИН
бір мезгілдің өзінде әрі фабрика жұмысшысы, әрі ша- руа. Жері жоқтар, өзінің бос уацыттарын пайдаланып, табысын көбейту үшін, бірнеше парцелла жерді болса да арендаға алады. Егер жаздыгүні фабриканың жұмы- сы «тек» («тек»!) сағат 7-дө басталатын болса, жұмыс- шы өз жерінде картобының түбін көму үшін немесе ма- лына шөп әкелу үшін сағат 4-те тұрады. Немесе, егер кешке жұмысшы үйіне сағат 7-де қайтса, әсіресе жаз- дыгүні ол не істеуі керек? Әне, ол сөйтіп тағы да бір сағат, сағат жарым өз жерінде жұмыс істейді: оған жерден көп рента алудыц керегі жоқ ңой,— ол тек өзі- нің жұмыс күшін толық (sic!) пайдаланғысы келеді»... Гехт осы тәрізді тағы да толып жатқан жылымшы сөз- дерді айтады да, өзінің кітабын мынадай сөздермеи аяқтайды: «Өте ұсақ шаруа мен фабрика жұмысшы- сы — екеуі де (sic!) орта сословиеге дейін көтерілді және мұның өзі қолдан жасалған, күштеу шаралары арқылы емес, өзінің іждағаттылығының, өзінің жігері- нің арқасында, өз бойында жоғары адамгершілікті қа- лыптастыру арқасында болды» *.
«Баден Гардының үш деревнясы цазір бір улы, кен орта сословие» болып отыр (курсив Гехттікі).
Гехттің осылай деп жазуы таңданарлың нәрсе емес, өйткені ол — нағыз барып тұрған буржуазияның сойы- лын соғушы. Бірақ басқалардың басын қатырып, оз- дерін социалистерміз деп атап жүрген, шындықты Гехттердің қандайынан болса да неғұрлым әсірелей боямалап, буржуазиялық азпіылықтың гүлденуін жалпы прогресс деп түсіндіріп жүрген, «егіншіліктің индус- триямен қосылуы» дегеп тозығы жеткен құбыжық сөз- дер арқылы көпшіліктіц пролетарлануын бүркемелегі жүрген адамдарды қалай деп атауға болады?
* Гехт бұл «жоғары адамгершілік» туралы аузы көпіргенше қайта- қайта айта береді, «байсалды неке саясатына», «шыдамды іждағат- тылыққа», «үқыптылыққа» және «қанағатшылдыққа» Булгаков мыр- задан кем таң-тамаша қалмайды, тілті «шаруалардың белгілі мақалын» да келтіреді: «Man sieht nicht auf die Goschen (d. h. Mund), sondern auf die Groschen» — орысша еркін аударғанда «ауызға салғаннан да, қалтаға салганды жөн кереміз». Бұл мақалды Киев профессоры Бул- гаков мырзаттыіт. — тпаруалар шаруашылыгы (рентага да, пайдаға да мұқтаж емес шаруашылық) — «егіншілікті ұйымдастыру ісінің ңоғам- ға (sic!) ең қолайлысы» (Булгаков, I, 154) болып табылады деген «ілі- мімен» оқушының салыстыруын сұраймыз.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 177
VI
ҮСАҚ ЖӘНЕ ІРІ ПІАРУАШЫЛЫҚТАРДЫҢ ӨНІМДІЛІГІ. ШЫҒЫС ПРУССИЯДАН АЛЫНҒАН МЫСАЛ
Мысалдарымыз әр алуан болу үшін, алыстағы оңтүс- тік Германиядан Россияға жақын жатқан ПІығыс Прус- сияға көшейік. Біз бұл* арада өте тағлым аларлық бір тәптіштеліп жасалған зерттеуді кездестіреміз; тәптіш- тей түсуді талап ететін Булгаков мырза бұл зерттеуді мүлде пайдалана білмеді. «Ірі және ұсақ шаруашылық- тардың шын мәніндегі өнімділігі туралы мәліметтерді салыстыру,— деп жазады Булгаков мырза,— олардьщ техникалық артықшылығы туралы мәселені шеше ал- майды, өйткені салыстырылатын шаруашылықтар әр қилы экономикалық жағдайларда болуы мүмкін. Мұн- дай мәліметтердің ең көп дегенде, білдіретіні — теория жүзінде ғана емес, белгілі бір жағдайларға орай өмір шындығында да ұсақ өндіріске қарағанда ірі өндірістің техника жөнінен артықшылығы жоқ деген теріс қоры- тындыны іс жүзінде растайды. Мұндай салыстырулар экономикалЫқ әдебиетте аз болған жоқ, қалай деген- мен, алдын ала соқыр сенімдерге берілмеген және одан ада оқушылардың жалпы ірі өндірістің артықшылығы жөніндегі сенімін жою үшін мұндай салыстырулар жет- кілікті болды» (I, 57—58). Және ескертуде екі мысал келтіріледі. Біріншісі — Ганновердегі 4,6 және 26,5 һа жері бар не бары екі шаруашылықты салыстырған Ау- гагеннің пақ сол еңбегі,— бұл еңбектен «Agrarfrage»- сінде (S. 111) Каутский де және Герц те (S. 69, орыс- ша аудармасында 166) цитат алған боліатын. Бұл ретте ұсақ шаруашылық егіпиеи неғұрлым мол онім алаты- пын көрсстеді, сойтіп Аугагеп ірі шаруашылыққа қа- рағанда ұсак, шаруашылықтың кірісін жоғары деп көр- сеткен, бірақ Каутский бұл жоғары кіріс тутынудъщ кемдігінен болады деп көрсеткен болатын. Герц мұны теріске шығаруға тырысты, бірақ мұндағы оның тап- қаны өзінің бұрынғы әдеттегісінше болды, ал Герц қа- зір орыс тіліне аударылғандықтан және Каутскийдің Герцке берген жауабы Россияда белгісіз болғандықтаіт,


178
В. И. ЛЕНИН
біз осы жауаптың (жоғарыда цитатңа алынған, «Neue Zeit»-Te басылған мақаладағы) мазмұнын екі ауыз сөз- бен айтып өтеміз. Герц, өз дағдысы бойынша, Каутский ірі қожайынның гимназияда оқитын ер баласына жұм- сайтын шығынын ғана көрсетеді-міс деп Каутскийдің дәлелін бұрмалаған. Ал шынында Каутский осы мыса- лымен тек тұрмыс дәрежесін көрсетіп берген еді, ал егер Герц салыстырылып отырған семьялардыц (еке- уінде де 5 жаннан) барлыц бюджетін келтірген болса, онда мыпадай цифрларды шығарған болар еді: ұсақ шаруашылықтың бюджеті — 1158,40 марка, ірі піаруа- шылықтікі — 2739,25 марка. Ұсақ шаруашылықтың тұрмыс дәрежесі ірі шаруашылықтың тұрмыс дәреже- сімен бірдей болса, ұсақ шаруашылықтың табысы кем болып шығар еді; Аугагеннің есебі бойынша, ұсақ ша- руашылықтың кірісі = 1806 марка, яғни капиталдың (33 651 марка) 5,45 проценті; ал ірі шаруашылыңтың кірісі— 2720 марка — капиталдың (149 559 марка) — 1,82 проценті. ¥сақ шаруашылықтың тұтынуыиың кем- дігінен жұмсалмай қалғанын шегерсеңіз, оның кірісі 258 марка — 0,80% болады! Және де мұның өзі сіңі- рілген еңбек санының пропорционалды еместігі өте үл- кен болып тұрған кезде осылай болып отыр: ұсақ шаруашылықта 3 ңызметкерге 4,6 гектар, яғни 1 қыз- меткерге 1,5 гектардан, ірі шаруашылықта — 11 қыз- меткерге (салыстырыңыз: Герц, S. 75, орысша аударма- сы, 179) 26,5 г., яғни 1 қызметкерге 2,4 гектардан. Со- циалист Герц осы замапғы шаруа балаларының еңбегін Руфьтің 87 масақ жипауымеп салыстырады деген жағ- дайды Каутскийдің өте орынды келеке ететіні туралы біз айтып та отырғапымыз жоқ! Ал Булгаков мырзаға келсек, ол егіннің шығымдылығы туралы мәліметтерді хабарлаумеп ғаиа шектеліп, ұсақ жәие ірі қожайын- дардың тұрмыс дәрежесі туралы ләм деген де жоу.
«Басқа бір мысалды,— дейді біздің тәптіштеуді жақ- таушымыз,— біз Karl Klawki-дщ ең жаца зерттеуінен кездестіреміз. «Ueber Konkurrenzfähigkeit des landwirtschaftlichen Kleinbetriebs» («Thiel’s Landwirt¬


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫ.НІПЫЛАРЫ» 179
schaftliche Jahrbücher», 1899, Heft 3—4) •*. Оның салыс- тыруы Шығыс Пруссияға қатысты. Автор ірі, орта және ұсақ мөлшерлі шаруашылықтардың әрқайсысы- нан 4 шаруашылықтан алып салыстырады. Оның са- лыстыруының өзгешелігі: біріншіден, кіріс пен шығыс- ты ақшаға шағып көрсеткен, ал содан кейін автор жұ- мыс күші сатып алыпбайтын ұсақ шаруашылықтағы жұмыс күшіпіц құпын аңшаға айпалдырып, оны шы- ғысқа есептейді; біздің коздегеп мақсатымызға мұндай әдіс дұрыс бола қояр ма екеп» (sic! Klawki үсаң ша- руашылықтың ецбегіп күні бұрын арзап бағалаи, бар~ лыі} шаруашыльщтардағы ецбектің құнын ақшаға ай- налдыратыпын қоса айтуды Булгаков мырза ұмытып кеткен!); «солай бола тұрса да, біз мынаны көріп отыр- мыз...» Мұнан кейін кесте келтірілген, бұдан біз енді тек ңорытыпдьГсып ғана келгіреміз: ірі шаруашылықта- ғы 1 моргеп ( = 1/4 гектар) жерден түсетін таза пайда орта есеппен — 10 марка, орта шаруашылықта — 18, ұсаң шаруашылықта — 12 марка. «Бұл арада,— деп Булгаков мырза мұнан мынадай қорытынды жасай- ды,— ең кірісі көбі орта шаруашылық, опап кейін ұсақ шаруашылық, ал сопап соң ірі шаруашылық, сөйтіп ірі шаруашылық бәрінен де кейіп қалып отыр».
Ірі шаруашылық пен ұсаң шаруашылыңты салысты- ру туралы Булгаков мырзаның айтқанының бәрін біз әдейі тугел келтіріп отырмыз. Енді бәрі де бірдей жағ- дайда тұрған, бір типтес 12 шаруашылықты бүтін 120 беттің өн бойында баяндап шыққан Klawki-дің қызық- ты еңбегі нені дәлелдейтінін қарап шығалық. Ең әуелі шаруашылықтар туралы жалпы мәліметтерді келтіре- міз, соның өзінде көп орын алдырмау үшін және қоры- тындыларды айқындап көрсету үшіп ірі, орта, ұсақ шаруашылықтар туралы орта мәліметтерді (орта мөл- шер — 358; 50 және 5 гектар) келтірумеи шектелеміз. [180-беттегі кестені қараңыз. Ред.}
Булгаков мырзаныц ңорытындыларының бәрін Klaw- ki-дің еңбегі түгелінен растайтын тәрізді: шаруашы-
* Ка/рл Клаеки: «Ауыл шаруашылығындағы үсақ өндірістің бәсеке- ге ңабілеттілігі туралы» («Тильдің ауыл шаруашылығы жөніндегі Әр-. жылдығында», 1899, 3—4-кітап). Ред


180
В. И. ЛЕНИН
Ш а р у а-
Ш Ы Л Ь1 қ- т а р
1 м о р г е н (*/< гектар) жерге келетіні, марка есебімен:
Өнімге жұмсал- ған шығын, бағасы 100 мар- ка есебімен*
100 морген
жерге
Барлық кірісі
Сатылған өнімдерден түсетін кірісі
Өз шаруа- шылығына тұтынғаи онімдері
Б а р л ы- Г ЬІ
1 Егіншіліктен |
Мал шаруашы- лығынан
3
Йч
2
Р< Св И
Егіншіліктен
Мал шаруашы- лырынан
Б а р л ы ғ ы |
Егіншіліктен
Мал шаруашы- лығынан
Б а р л ы ғ ы
'и
а
S
л о
3
а
Таза пайдасы |
Ма
а
рка
b
Жалдама жұмыс
күндері
Барлың жұмыс
| күндері 1
Ірі
Оргіа
Үсақ
17
18
23
16
27
41
33
45
64
11
12
9
14
17
27
25
29
36
6
6
14
2
10
14
8
16
28
33
45
64
23
27
52
10
18
^2
65
35
8
70
60
80
887
744
887
924
лықтың мөлшері кішірейген сайын жалпы кіріс те көбейіп отырады, тіпті бір морген жердің есебінен алы- нып сатылған өнімнеп түсетіп кіріс те көбейіп отыра- ды! Біз былай деп ойлаймыз: Klawki қолданып отырған тәсілдер бойыиша,— ал бұ,л) тәсілдер өте коп таралгап және өзінің негізгі белгілері жағынан алып ңарағаида буржуазияшыл және ұсақ буржуазияшыл экономистер- дің бәріне ортақ,— барлық реттерде немесе барлық реттерде дерлік ұсақ егіншілік артық болып шығады. Сондықтан Ворошиловтар мүлде аңғармай кеткен мэсе- леніц барлыц туйіні осы тәсілдерді талдауда болып отыр, міне, сол себепті де Klawki-дің ішінара жасағаи зерттеуі аса зор дәрежеде жалпы назар аударуға тұрар- лық болып отыр.
Егіпнің шығымынан бастайық. Дәнді дақылдардыц басым көпшілігінің шығымдылығы, ірі шаруашылық- тан ұсақ шаруашылыққа қараіі дәйекті және тіпті едәуір кеми беретін көрінеді. Егіннің түсімі (центнер есебімен моргеннен түсетін өнім) мынадай болған: би- дай: 8,7—7,3—6,4; қара бидай: 9,9—8,7—7,7; арпа: * а=егер қожайын мен оның семьясының жұмыс күшінің құнын ақ- шаға айналдырып есептемесек; Ь=егер ақшаға айналдырып есептесек.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 181
9,4—7,1—6,5; сұлы: 8,5—8,7—8,0; бұршақ: 8,0—7,7— 9,2; * картоп: 63—55—42; мал азығындық қызылша: 190—156—117. Тек ірі шаруашылықтар мүлдем екпей- тін зығыр егісінен ғана ұсақ шаруашылықтар (4-тің 3-і) өнімді орта шаруашылықтан (4-тің 2-і) артық ала- ды, атап айтқанда, зығырдан орта шаруашылықтар 5,5 «Stein» ( = 1872 ңадақ) өнім алса, ұсақ шаруашылық- тар 6,2 «Stein» өнім алады.
Ірі шаруашылықтарда егін шығымының неғұрлым жоғары болуы неге байланысты? Klawki мынадай төрт себепке шешуші маңыз береді: 1) ұсақ қожайындарда дренаж 88 деген жоқтың қасы, бола қалған күнде де құ- бырларды қожайындар өздері қондырады және жақсы ■қондыра алмайды; 2) ұсақ қожайындар жерді жеткі- лікті түрде терең жырта алмайды — аттары әлсіз; 3) ұсақ ңожайыидарда ірі қара малдың азығы кобінесе жеткіліксіз болады; 4) ұсаң қожайындарда малдың көңі нашар: олардың егіндерінің сабаны қысқа болады, са- банның көбі малдың азығына пайдаланылады (демек, тағы да, мал азығының сапасы нашарлайды), сөйтіп малдың астына төсеуге сабан аз жұмсалады.
Сонымен, ұсақ қожайындардың малдары әлсіз, сапа- сы кем, күтімі нашар болады. Бұл жағдай бізге мына- дай бір таңқаларлық және көзге алдымен түсетін құ- былыстың: ірі шаруашылықтардың егіні неғұрлым шығымды бола тұрса да, Klawki-дің есебі бойынша, олардың 1 морген жерден алатын егіншілік кірісінің орта және ұсақ шаруашылықтағыдан кем болуының мә- нісін ашып береді. Мұның мәнісі мал азығын Klawki- дің кіріске де, шығысқа да кіргізбей, есептен шығарып тастауында болып отыр. Сонымен, шындығында ірі ша- руашылықтар мен ұсақ шаруашылықтар арасында туа- тын, ұсақ шаруашылықтардың пайдасына шықпайтын елеулі айырмашылық жасанды әрі жалған түрде теңес- тіріліп отыр. Мұндай әдіспен есептегенде ірі шаруашы- лық кірісінің кем болатын себебі — ол ауыл шаруашы- лық жерінің ікобіие мал азығын егеді (жерінің көлеміне қарай есептегенде, оның ұстайтыи малы ұсак, шаруашы- * 4 шаруашылықтың тек екеуінде ғана егіледі; ірі және орта ша- руащылықтарда 4 шаруашылықтыц 3-іиде бұршақ егіледі.


182
В. И. ЛЕІІИН
лықтағыдан әлдеқайда аз бола тұрса да), ал ұсақ ша- руашылық малын асырау үшін сабанмен-ақ «амалдай береді». Демек, ұсақ егіншіліктің «артықшылығы» оның жерді де (тыңайтқышы нашар), малды да (асы- рауы нашар) өте жаман пайдалануында болып отыр. Әр түрлі шаруашылықтардың кірісті аз не көп береті- нін осылайша салыстырудың ешқандай ғылыми маңы- зы жоқ екендігі өзінен өзі түсінікті *.
Сонсын, ірі шаруашылықтарда егіннің жоғары шы- ғымдылығының тағы да бір себебі: олар жерді мергел- мен89 тыңайтуды жиі қолданады (бәлкім, үнемі қол- данады десе де болар), жасанды тыңайтқыштарды (1 морген жердің шығыны: 0,81 марка — 0,38—0,43) жәие Kraftfuttermittel-ді ** (ірі шаруашылықтарда — бір морген жерге 2 марка, басқаларда — ноль) көп ңолда- нады. Шаруалардың орта шаруашылықтарын да ірі шаруашылыңтың санына қосатын Klawki былай дейді: «Біздің шаруалар шаруашылықтары Kraftfuttermittel- re ешбір шығын шығармайды. Олар прогреске ұмтыла қоймайды, әсіресе таза ақшалай шығын шығаруға са- раң келеді» (461). Ірі шаруашылықтар егіншілік жүйе- сі жөнінде де жоғары тұрады: тұқым ауыстырып, егін егудің жақсартылған түрі барлық 4 ірі шаруашылық- та, 3 орта шаруашылықта (1-де — ескі үш танапты егіс) және тек бір ұсақ шаруашылыңта ғана (3-інде— үш танапты егіс) қолданылып отырғанын көреміз. Ақырында, ірі шаруашылықтардьщ машииалары да әл- деқайда көп. Рас, Klawki-дің өзі де маішінаның ерекше үлкен маңызы жоқ дегеи пікірде. Бірақ біз оның «гіі- кіріне» қанағаттанбаймыз, мәліметтерді іріктеп алып қараймыз. Мына сегіз түрлі машипалар: бу молотилка- лары, ат молотилкалары, дән тазартқыш машипалар, * Үсақ және ірі іпаруашылықтардағы көрінеу көзге тең емес пәрсе- лерді осылай жалған түрде теңеп көрсетушілік жекелеген монография- ларда ғана емес, осы кездегі аграрльщ статистикаиың коп қолдаиыла- тын мәліметтерінде де бар. Француздыц да, немістің де статистикасы қандай шаруашылықтар болсын, бәрінде де әрбір малдың тірідей «орта» салмағын, «орта» бағасыи алып, соған сүйенеді. Неміс статис- тикасы қожайындардыц тіпті түрліше топтарындагы (жер көлеміне қарай} барлық малдың жалпы құнын да осы әдіс бойынтла белгілейді алайда, соның өзінде түрліше топтарға жататын шаруашылықтарда ?р малдың бағасы бірдей болады деп ұйғару «шындыққа сай кедмейді» (S. 35) —деп ескертіп ңояды.
** — құиарлы мал азыгы. Ред.


АГРАРЛЬТҚ МӘСЕЛЕ ЖӘЙЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 183
триерлер, қатарлы сеялкалар, көң шашатын маши- налар, ат тырмалары және жер тегістейтін малалар 90— сөз болып отырған шаруапіылықтар арасында мына түрде бөлінеді: 4 ірі шаруашылықта — 29 (оның ішін- де бу молотилка 1), 4 орта шаруашылықта — 11 (бір де бу машина жоқ), 4 ұсақ шаруашылықта — 1 машина (ат молотилкасы). Әриие, шаруалар шаруашылығын дәрштсушілердіц ешқайсысыпыц ешқандай «пікірі» бізді: дәп тазартқыш машипалар, қатарлы сеялка- лар, малалар жәпе басқалар егіппің шығымына әсер ете алмайды деп ойлауға кондіре алмайды. Айтңандай, біз бұл' арада, өзінікі бола ма? басқанікі бола ма, бәрі- бір, машина пайдаланған реттерді ғана тіркеп отыра- тып герман статистикасыпың коп қолданылып жүрген мәлімсттеріндей емес, белгілі бір қожайындардың мен- шігіндегі машиналардың саны туралы мәліметтерді кез- дестіріп отырмыз. Әрине, мұндай есептеу де ірі піаруа- шылықгың саны басым екенін кемітіп корсетеді жәие машиналарды «бір-бірімен өзара ауысып отырудың» Klawki айтқан мынадай формаларын бүркемелөйді: «Егер үсақ ңожайын ірі қожайыннан пайдалаиуға құ- рал-саймандар алғаны үшін оған жұмыстың қызу ке- зінде орақшы тауып беруге уәдө ететін болса, онда ірі қожайын ұсақ ңожайынға қарыз ретінде маласын, ат тырмасын және дән тазартқыш машинасын ынтамен береді» (443). Демек, ұсақ шаруашылыңта машина қол- дану реттерінің — жоғарыда айтқанымыздай, онсыз да ете сирек қолданылатын реттерінің — бірсыпырасы жұ- мыс күшіи тауып алудың басқа бір түрі болып табы- лады.
Ілгері барайық. Көрінеу төң емес мөлшерлерді жал- ған түрде теңестірудің тағы да бірі барлық топтардағы шаруашылықтардың өнімінің сатылу бағасын Klawki- дің бірдей деп есептеу тәсілі болып табылады. Автор заттың сатылғандағы шын бағасын нөгізге алудың ор- нына, озінің есебін дәлелдеу үшін ңұр ұйғарындыны иегізге аледы, бұл ұйғарындысының дүрыс емес еке- ніп оның өзі де көрсетеді. Шаруалар астығының кобін жергілікті жердің езінде сатады, ал кішкене қалалар- дағы саудагерлер нарықты мықтап төмендетіп жібереді.


184
В. и. ЛЕНІІН
«Бұл жөнінде ірі имениелер тиімді жағдайда болады, өйткені олар провинцияның басты ңаласына астықты бірден көп-көптен жөнелте алады. Бұл ретте олар кіш- кене қалаларда сатқандағыдан, дағдыда астыңтың әр- бір центнерін 20—30 пфенниг қымбатқа сатады» (373). Ірі қожайындар өздерінің астықтарын жақсы бағалай біледі (451), сондықтан астығын, зияиыпа сататыпттта- руалар тәрізді олшеуішпен сатпай, таразымеп олшеп сатады. Нақ осы сияқты ірі қожайындар малды да та- разымен өлшеп сатады, ал шаруалардан малды сырт көрінісіне қарап, көзбен шамалап сатып алады. Ірі қо- жайындардың сүт өнімдерін сатуы да жақсырақ жолға қойьтлған, өйткені олар сүтін қалаға жөнелте алады жә- не сүтін орта қожайындардан гөрі қымбатқа сата ала- ды, ал орта қожайындар сүттерінен май шайқап, опы саудагердарге сатады. Сонымен қатар ұсақ қожайын- дарға қарағанда орта қожайындардың майы да жақсы (сепараторларды пайдалану, майды күн сайын шайңау және т. б.) болады, ұсак, қожайындар майының қада- ғына 5—10 пфенниг кем төленеді. Сату үшін бордақы- лаған малын ұсақ қожайындар орта қожайындарға қа- рағанда бұрынырақ сатуға (жетіліп болмағап кезінде) тиіс болады, өйткені олардың мал азығы жетіспейді (444). Рынокқа өнім сататын ірі шаруашылықтың осы айтылған артықшылықтарының бәрін — жалпы алған- да өте-мөте маңызды артықшылықтарының бәрін — Klawki өзінің монографиясында есептен шығарып тас- тайды; теоретиктердің ішіндегі ұсақ шаруашылықты дәріптеушіліер кооперация арқылы іске жәрдемдесу мумкіншілігін сөз етіп, бұл фактіні есептен қалай шы- ғарып тастаса, Klawki де соны істеп отыр. Біз капита- лизм болмысын меіцандық-кооперативтік жұмақтың мүмкіншіліктерімен шатастырғымыз келмейді: біз тө- менде шынында кооперациядан ең көп пайда келтіре- тіндер кімдер екендігі туралы фактілер келтіреміз.
Klawki-дің ұсақ және орта шаруашылықтардағы қо- жайындардың өздерінің сулы жерді құрғату, түрліше жөндеу жасау («шаруалардың өздері жұмыс істейді») жәнө т. б. жөніндегі еңбегін «есепко алмай» отырғаттьш көрсетіп өтейік. ¥сақ қожайыппың бұді «артықшылы-


АГРАРЛЬІҚ МӘСБЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІЦ СЬТНПІЬТЛАРЬТ» 185
ғын» социалист Ueberarbeit, ауыр жұмыс, басы артық жұмыс істеу деп атайды, ал буржуазияшыл экономист мұны шаруалар шаруашылығыныц тиімді («^оғал* үшін»!) жақтарының бірі деп атайды. Атап өтелік, Klawki-дің айтуынша, жалдама жұмысшылар, ірі ша- руашылықтардан горі, орта шаруашылықтарда ақыпы коп алады және тамақты жақсы ішеді, біраң олар жұ- мысты да қатты істейді: қожайыпиыц «үлгісі» оларды «мейлінше тырысып істеугс және іждағатты болуға» (465) ұмтылдырады. Ал бұл екі капиталист қожайын- ның жұмысшыға белгілі ақыга жұмысты коп істететіні ңайсысы, помещик пе, әлде «оз тумасы» шаруа ма,— Klawki мүны анықтағысы келмейді. Сондықтан біз жұ- мысшыларды мертігуден және кәріліктен қауіисіздеп- діруге шығатын шығын ірі ңожайын үшіп бір морген жерге 0,29 маркадан, орта қожайын үшін — 0,13 марка- дан келетінін көрсетумеп (ұсаң егішпі бұл арада да өзіпше артыңшылықпен пайдаланады, ол өзін тіпті ңа- уіпсіздендірмейді,— әрине, мұпың капиталистер мен помещиктер «қоғамына тиімділігі» аз болмайдьі),— ал сонан соң тағы да орыс егіншілік капитализмінің мыса- лын айтумен тыпамыз. Шаховскойдың «Егіишіліктегі шет косіитер» дегеп кітабымеп тапыс оқушылар мүмкін мыпа сықылды байқалғаи ерекше жағдайды ұмыт- паған болар: хуторлыц мужиктер меи колоиист неміс- тер (оңтүстікте) оздеріне жұмысшыларды «таңдап» іріктеп алады, оларға ақыны ірі жалдаушылардан 15— 20% артық төлейді, сөйтіп оларға жұмысты 50% артық істетеді. Мұны Шаховской мырза 1896 ж. жазған еді, а.л биыл біз, мәселен, «Торгово-Промышлеішая Газета- дан» 91 Каховкадап алынған мынадай хабарды оқып отырмыз: «...Шаруалар мен хуторлықтар, дағды бойын- ша, ақыны артық (экономиялардың жалдама жұмыс- шыларға төлегенінен) төледі, өйткені оларға жақсы және төзімді жұмысшылар керек» (№ 109, 1901 жыл, 16 май). Мұндай жағдай жалғыз Россияға ғана тән деп ойлауға пегіз табыла қояр ма екен.
Жоғарыда келтіріліген кестеден оқушы есептеудегі екі тәсілді: қожайынның жұмыс күшін ақшаға шағып бағалауды бір ретте есспке цосатыгт, бір ретте қоспай-


188
В. И. ЛЕНИН
тын тәсілді байқады. Булгаков мырза мүндай баға- лауды қосып есептеу тәсіліп «дүрыс бола ңояр ма екеп» дейді. Әлбетте, қожайындардың да, батырақтардың да заттай шығыидары мен ақшалай шығындарының дәл- ме-дәл бюджеті болса, бұл өте дұрыс болар еді, бірақ мұндай мәліметтер болмағаи соц, семьяның ақшалай піығьшдарын, соз жоқ, шамамен белгілеуге тура келеді. Ал бұл шамамеп алыпғап есепті Klawki-діц цалсій шы- ғарғапы аса қызғылықты нәрсе. Ірі қожайындардың оз- дері, әриие, жұмыс істемейді: олардың басшылық ету мен бақылау жопіпдегі барлық жұмыстарды ақы алып атқарып отыратып тіиті арнаулы басқарушылары бо- лады (төрт имениеніц үіпеуіпде басқарушы бар, біре- уінде басқарушы жоқ; 125 һа жері бар осы соцғы име- ниені Klawki ірі шаруа имениесі деп атауды дұрысы- рақ деп санар еді). Екі ірі имение қожайындарының «еңбегіне» (еңбегі болғанда, мәселен, бірішпі имение- нің қожайыны басқарушының жұмысын бақылап кору үшіп өзініц үлкеп имеииесіпен айыпа бір рет бірнеше күнге келіп қайтады) Klawki жылына 2000 маркадан «ңояды». Ал 125 һа (біріншінікі 513 һа) жердің иесіне ■қожайынның өзінің және 3 баласының істеген жұмысы үшін Klawki тек 1900 марка «қояды». Жері аз болса, қожайынның аз бюджетпен «амалдап шығуға» тиісті екені «табиғи нәрсе» емес пе? Орта қожайындарға ері мен әйелінің істегеп барлық жұмысы үшін, ал үш реттө олардың балаларының да жұмысы үшін Klawki өнді 1200—1716 марка қояды. ¥сақ қожайындарға 4—5 (sic!) адамның жұмысы үшін 800—1000 маркадан қоя- ды, яғни семьясымен бірге пе бары 800—900 марка та- батын батырақтың, жалшының алатыныпан аздап қа- на артық (егер артық болған күнде) болады. Сөйтіп, бұл арада енді тағы да ірі адыммен алға басу болып отыр: ең әуелі көрінеу козге тең емес нәрсе тең етіп көрсетілді, енді ірі шаруашылықтан ұсақ шаруашы- лыққа қарай кеткен сайын тұрмыс дәрежесі төмендей беруге тиісті деп жарияланады. Мұның өзі — «таза пай- даның» мөлшері жоиіндегі есоп бойыпша бейпе бір те- ріске шығарылды дейтіп фактіні — капитализмиің ұсак,


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘІІЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЬІЛАРЫ» 187
шаруапы томепдеткеп фактісін — күн ілгері мойында- ғапдық қой!
Ал егер автордың уйтаруъі бойынша, шаруашылық- тың көлемі кішірейгеп сайып ақшалай кірісі кеми бе- ретін болса, онда тұтыпудың азаятынын тікелей мәлі- меттер дәлелдеп отыр. Шаруашылықта тұтыпылатып егіпшілік оніміиің молшері бір адамға (екі балаиы бір ересек адамға есептегепде) мыиадайдан келеді: ірі қо- жайында — 227 марка (екі цифрдың орташасы), орта қожайында — 218 марка (торт цифрдың орташасы), ұсақ қожайында — 135 (sic!) марка (төрт цифрдыңор- ташасы). Оның үстіне, шаруашылық неғұрлым ірі бол- ғаи сайын, тамақ заттары да соғұрлым көбірек сатылып алынады (S. 453). Бұл арада Unterkonsumption (кем тұтынушылық) туралы мәселе қоюға тура келетіиін Klawki озі де аңғарды; мұпы Булгаков мырза теріске шығарған болатын жәие ол туралы бұл жерде ундемей қүтылуды артық көрді, сөйтіп ол Klawki-ден де асып түскен апологет болып шықты. Ал Klawki бұл фактіпі әлсіретуге тырысады. «¥сақ ңожайындарда белгілі бір дәрежеде кем тұтынушылық бар ма,— дейді ол,— біз мұны бар деп айта алмаймыз, бірақ IV ұсақ шаруашы- лық жөніиде мұпы мүмкіп деп сапаймыз» (жан басы- на 97 марка). «¥сақ шаруалар өте үнемшіл келсді (!), сондықтан үнемдеп отырғаиыпап, былайша айтқапда, ауыздаи жырып отырғанынан (sich sozusagen vom Munde absparen) коп пәрсел>еріп сататыны факт» *. Ұсақ шаруапіылықтыц «опімділігі» жоғары скеітіп бүл факті теріско ітіыгара алмайды деп дәлелдеуге тырысу- шылық бар: егер тұтьтпу іиыгыпып 170 маркаға дейіп жеткізсек — бұл обдеп жеткілікті сома («кітш ағайытт» * Мәселен, сүт пен майды сатқаииап түсетін кірістіц ірі шаруашы- лықта бір морген жерге 7 маркадан, орта шаруаіиылықта 3 маркадан, усату шаруашылыцта 7 маркадан келетіні ғажап норсе. Мүныц мәнісі: ұсақ шаруа өзінің шаруашылығында «май мен қаймағы алынбаған сүтті өте аз тұтынады... ал IV ұсақ іпаруашылық (шаруаіиылықтың өзінде тұтынуға жұмсалған өнімдер әр адамга не бары 97 маркадаи келеді) оларды мүлдем тұтыңбайды» (450). Оңупіы бүл фактіні (айт- қандай, «сынптылардан» басңаның бәріие нөптеп мәлім фактіні) Герцтің мынадай тамаша сорақы пікірімен (S. 113, орысша аудармасы 270) салыстырып көрсін: «Шаруа сатқан сүті үшін түк алмай ма?» «Шошқаның» (сүтпен бордақьтланған шошқаның) «етін жейтін піаруа емес пе?» Ңайыршылықты тұрпайы түрде боямалап көрсетудің барытг түрған үлгісін көрсету үтпіғі бүл создерді кобірек еспе сальтп отыру керек боладщ.


188
В. И. ЛЕНИН
үшін жеткілікті болар, бірақ егінші-капиталист үшіи жеткілікті емес екенін өзіміз көріп отырмыз),— онда 1 морген басына тұтыну шығынын көбейтіп, сатылатын өнімнен түсетін кірісті 6—7 марка кеміту керек бола- ды. Осыларды шығарып тастағанда (жоғарғы кішкене кестені қараңыз) 29—30 марка қалады, яғни сонда да ірі шаруашылықтағыдан артық болЗДы дейді (S. 453). Ал егер біз тұтыну шығынын бұл шамамен алынғап цифрға емес (цифр болғанда кемітіліп алынғаи, өйтке- ні «ён табады»), 218 маркаға ( = орта шаруашылықта шынында болып отырған) жеткізсек, онда орта шаруа- шылықтың өнімді сатқаішап түсетін кірісі 1 моргеи жерге 29 марка, ірі шаруашылықтьщ кірісі 25 марка болып отырғанда, ұсақ шаруашылықтың мұндай кірісі кеміп, 20 маркаға түседі. Яғни, Klawki-дің салыстыру- ларындағы терістіктердің осы біреуін (жоғарыда көр- сетілген толыи жатңап терістіктердің ішінен) жондоу- дің өзі-ақ ұсақ шаруапыц «артықшылығы» атаулъшъщ бәрін жоққа шығарады.
Бірақ артықшылықтарды іздеу жөнінде Klawki шар- шамайды-ақ. ¥сақ шаруалар «егііппілікті кәсіпшілік- пен біріктіре жүргізеді»: ұсақ шаруалардың үшеуі (тортеудің) «іждағатты түрде күндікші болып жұмыс істейді, бұдан, ақыдан басқа, тамағын да табады» дей- ді (435). Ал ұсақ егіншіліктің артықшылығы дағдарыс кезінде өте-мөте зор болады екен (халықіпылдардың осы тақырыпқа жазған көптеген жаттығуларынан және Чернов мырзалардың ңазір қайтадан қоздырып отыр- ғандарынан бұл орыс оқушыларыиа ертеден мәлім): «Ауы,л! шаруашылық дағдарысы кезінде; сол сияқты басқа уақытта да, дәл осы ұсаң шаруашылық ең берік шаруашылық болады — үй ішініц шығындарын өте-мө- те азайту арқылы, шаруашылықтың басқа топтарына қарағанда, өнімді көп сата алады; рас, үй ішіяің шығындарын кеміту себепті ол бірсыпыра кемірек тұты- нуға тиіс болады» (479 — Klawki-дің соңғы қорытынды- лары, S. 464-пен салыстырыңыз). «Амал не, борыштың өсімі көп болғандықтан көптеген ұсақ шаруашы- лыңтар лажсыздан осыны істейді. Бірақ осы ретпен — зор қиыпшылыңпеп болса да — олар бір қальшты


АГРАРЛЬІҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 189
тұруға және ептеп күнелтуге мүмкіндік алады. Империя статистикасы аныңтап отырған жағдай — біздің жері- мізде ұсақ шаруа шаруашылықтарының көбеюі, ең ал- дымен, сірә, тұтынудың мықтап кемуінен болса керек». Сөйтіп, Klawki кенигсбергтік регирунгсбециркі * тура- лы мәліметтер келтіреді; 1882 жылдан 1895 жылға дейін бұл округте 2 һа-ға дейін жері бар шаруашылық- тардың саны 56 мыңнап 79 мыңға өскен, 2—5 һа жері бар шаруашылықтардың саны 12 мыңнан 14 мыңға де- йін, 5—20 һа жері бар шаруашылықтардың саны 16 мыңнап 19 мыңға өскен. Бұл — Бултаков мырзалар ұсақ ондіріс ірі ондірістерді «ығыстырып» отыр дей- тін кәдімгі Шығыс Пруссия. Ал жер көлемінің жалаң статистика цифрларын суздальдықтарша ұғынатын мұндай мырзалар «тәптіштеу керек» деп жар салады- ау! «Шығыстағы село жұмысшылары туралы мәселеиі шешу жонінде қазіргі аграрлық саясаттың аса маңыз- ды міпдеті — пеғұрлым іскер жұмысшыларға, оздерінің тұсында болмағанмен, екінші (sic!) ұрпақтың тұ- сында меншігіне алақандай болса да жер алуға мүм- кіншілік туғызып, оларды отырықшылануға ұмтылдыру болу керек» (476) деп Klawki-дің есептеуі әбден та- биғи нәрсе. Өзінің тырнақтап жинаған қаржысына ала- қандай жер сатып алатын жалшылардың «көбіне ақша жөнінде қиын халде болатыны» уақа емес — «мұны олардың өздері де біледі, бірақ олар неғұрлым ерікті болуға қызығады»; сөйтіп буржуазиялық экономияның (ал қазіргі кезде, сірә, «сыншылардың» да) барлық міндеті пролетариаттың ең артта қалған болегінде осы жалған ісеиімді қолдау болып отыр.
Соиымен, Klawki-дің зерттеуі оныц өзіне сілтеме жа- сайтын Булгаков мырзаның ңағидаларыи барлық жағы- нан бірдей теріске шығарып отыр. Бұл зерттеу егінші- ліктегі ірі шаруашылықтың төхника жағынан артық екенін көрсетеді, ұсақ шаруаның жұмысы ауыр екенін және асңа жарымайтынын, ұсақ шаруаның помещик үшін батыраққа, күндікшіге айналатьшын корсетеді, ұсақ шаруалар шаруашылықтарының көбеюі мұқтаж- * — әкімщілік округ. Ред.


190
В. И. ЛЕНИН
дықтың өсуімен, олардыц пролетарлануымен байланыс- ты екенін көрсетеді. Бұл зерттеуден туатын екі қоры- тындының ерекше мәнді приициптік маңызы бар. Біріншіден, біз егіпшілікте машинаны пайдалануда кездесетін кедергілерді айқын коріп отырмыз: бұлар — өзінің еңбегін «есепке алмайтын» және капиталиске машинадан гөрі қол еңбегін арзанға түсіретін ұсақ егіншіні шексіз төмендету. Булгаков мырзаның тұжы- рымдарына қарамастан, фактілер капиталистік тәр- тіптердің тұсында егіншіліктегі ұсақ шаруаның халі мен өнеркәсіптегі майдагердің халі толыц уцсас екенін айқын көрсетіп отыр. Булгаков мырзаның тұжырымда- рына қарамастан, егіншілікте, ірі өндіріспен бәсекеле- судің құралы ретінде, тұтынудың онан бетер азаюьтн және еңбектің онан сайын ауырлауын көреміз. Екінші- ден, егіншіліктегі ұсақ шаруашылықтар мен ірі шаруа- шылықтар кірістерін салыстырудың барлығыпда жәііс салыстыру атау,л)ының қандайында болсын мына үш жағдайды: 1) Егінші ңалай тамақтанады, ңалай тұра- ды, қалай жұмыс істейді? 2) Малы ңалай күтіледі және қалай пайдаланылады? 3) Жері қалай тыңайты- лады және тиімді түрде пайдаланыла ма? деген жағдай- ларды елемеген қорытындыларды мүлде жарамсыз, тұрпайы-аподіогеттік қорытындылар деп біржолата та- нуға тиіспіз. ¥сақ егіншілік неше түрлі талап-тонау арқылы: егіншінің еңбегі мөн өмірлік күшін ысырап етумен, малдьщ күші мен сапасын ысьтрап етумсп, жер- дің өндіргіш күштеріп ысырап етумен омір сүріп ке- леді, сондықтап осы жағдайлардың бәріп барлық жа- ғынаи бірдей ескермогеп зерттеудің қандайы болса да қатар-қатар тізілген буржуазиялық софизм болып та- былады *.
* Leo Huschke өзінің «Landwirtschaftliche Reinertrags-Berech-nungen bei Klein-, Mittel- und Grossbetrieb dargelegt an typischen Beispielen Mittelthüringens» (Jena, 1902, Gustav Fischer) Лсо Гушке, «Усақ, орта, ірі шаруашылық өндірістерінің таза табысын Орта Тюрпнгпяға тәы мысалдар бойынша есептеп шығару». (ГІена, 1902, Густав Фшпер). Ред.) деген еңбегінде: ұсаң егіншінің жұмыс күшінің бағасын «кемі- тудің бір өзімен-ақ» ұсаң егіншінің орта және ірі^ шаруашылыңтан артьщшылығы бар деп және ұсаң егінші олармен бәсекелесе алады деп дәлелдейтін есеп жасап шығаруға болады деп дүрыс атайды (S. 12G). Амал не, автор бүл пікіріи аягыпа дейін ойластырмаған, соң-


АГРаРЛЫҚ мәселе және «маркстің СЫНПІЫЛАРЫ» 191
Сондықтан осы заманғы қоғамдағы ұсақ шаруалар еңбегінің шексіз ауырлығы мен кем тұтынуы жөнін- дегі нақ осы «теорияға» сыншы мырзалардың, әсіресе, өршелене шабуыл жасағанына таңдануға болмайды. Каутсктіпдің пікіріне қарама-қарсы пікірді дәлелдейтін толып жатқан «цитаттарды» келтіруге Булгаков мыр- за тіпті «Начало» журналыпда-ақ «кіріскеп» болатып (№ 1, 1О-бет). Әлеуметтік саясат одағыиың92 «Bäuerliche Zustände» («Шаруалардың жағдайы») деген зерт- теуінен,— дейді қайталап Булгаков мырза озіиің кіта- бында,— «Каутский ескіргеп догмапыц олексесіп (sic!) тірілтуге тырысып, қазіргі уақытта толық түсінікті бо- лып отырған шаруалар шаруашыдгығьшың езілуде еке- иіне айғақ бола алатын біриеше фактілерді саралап алды; ал одан сипаты біраз басқашалау дәлелдерді де табуға болатынына жұрттың көзі жетсін» (II, 282). Жарайды, кейде Герцтің цитаттарын қаз қалпында қай- талайтын ңатаң ғалымның «цитаттарына» «көзімізді жеткізіп», тексеріп көрейік (S. 77, орысша аударма- сы — 183).
«Эйзенахтан мал шаруашылығының, жер тыңайтудың, машина қолданудың жақсарғаны туралы және жалпы ауыл шаруашылығы өндірісінің прогресі туралы хабар- лайды»... Эйзенах туралы мақаланы («Bäuerl. Zust.», I. В) ашып қарайық. Жері 5 һа-дан кем қожайындар- дың (ал ондайлар сөз болып отырған ауданда 1116-ның 887-сі болып табылады) жағдайы «жалпы алғанда оеь
дықтан да ол өзінің кітабында әр түрлі шаруашылықтардағы малдыц күтімі, жерге тыңайтқыш берілуі, егіншілердің түрмысы туралы жүйелі мәліметтер келтірмеген. Біз Гушке мырзаның қызғылықты кітабына тағы да қайта оралып соғармыз деп ойлаймыз. Ал озірге біз тек оның: ірі шаруашылықңа қарағанда ұсақ шаруашылық өзінің өні- мін кем бағамен сатады (S. S. 146, 155) деген пікірін және оның: «1892 жылдан соң болған дағдарысты (ауыл шаруашылык, өнімдері- нің бағасы арзандауын) ұсақ шаруашылық пен орта шаруашылық ақ- шалай шығындарын неғұрлым азайту арқылы жеңуге тырысты, ал ірі шаруашылық — шаруашылық шығынын көбейту жолымен егіс піығы- мын арттыру арқылы жеңуге тырысты» (S. 144) деген қорытындысын атап өтеміз. Тұқымға, мал азыгына, тыңайтқышңа деген іпығындар 1887—1891 жылдардан 1893—1897 жылдарға дейін үсақ және орта шаруашылықтарда кеміді, ал ірі піаруашылықта артты. Бұл піығын- дар ұсақ шаруашылықта 1 һа-ға 17 маркадан келді, ірі шаруашылық- та 44 маркадан келді (1908 жьтлгы басылымына автордың жазған ес- нертуі. Ред.)


192
В. И. ЛЕНИН
ша жақсы емес» (66). «Олар ірі қожайындарға орақ- шы, күндікші болып және басқа жұмыстар істеп табыс табатьшдықтан, бұлардыц жағдайы біршама тәуір» (67)... Жалпы алғанда 20 жылдьщ ішінде техникада елеулі прогресс болған, бірақ «әсіресе пеғұрлым ұсақ шаруашылықтар жоиіпде олі де коп пәрселер жетпсй жатыр» (72)... «негұрлым ұсаң қожайыпдар дала жұ- мыстарыиа ішіпара әлсіз сиырларды да пайдалаиады...» Ңосымша табыстары: ормандағы жүмыс, отын тасу болады; соңғысы шаруаны «егіншіліктен алаң етеді», «тұрмыс дәрежесінің төмендеуіне» бастайды (69). «Ор- мандағы жұмыстар да жеткілікті табыс бере қоймайды. Кейбір аудандарда ұсақ жер иелері (Grundstücksbesitzer) тоқыма кәсібімен айналысады, алатыи ақылары аз болады (leidlich). Тек анда-санда ғана қолдан сигар жасайды. Жалпы айтқанда, қосалқы табыстар жеткілік- сіз» (73)... Сонымен автор Ökonomie-Commissar Ditten- berger,* шаруалардың «тұрмысы қарапайым», «тұты- нулары шамалы» болса да, олар күшті, денсаульіғы жақсы болып келеді, мұның озі «көбінесе картоппен қорек ететін аса кедей таптың тамағының қуаты кем болатын жағдайда» тіпті «таңданарлық нәрсе» (74) де- ген ескертумеп аяқтайды...
«Шаруалар шаруашылығы техникалық прогреске қа- білетсіз-міс дейтін ескірген маркстік соқыр сенімді» «білімпаз» Ворошиловтар, міне, осылай теріске шығар- мақ болады!
«...Саксония корольдігі туралы бас секретарь Лангс- дорф былай дейді: тұтас округтерде, әсіресе, неғұрлым құнарлы жерлерде шаруашылықтың интенсивтігі жа- ғынан ірі имениелер мен ұсақ имениелердің арасында қазірде айырмашылың бола қояр ма екен». Каутскяй- дің айтқанын австриялық Ворошилов (Герц. S. 77, орысша аудармасы 182—183) осылай теріске шығара- ды, ал мұның айтқандарын орыс Ворошиловы ізінше қайтадап шығады (Булгаков, II, 282, «Bäuerl. Zust.»- қа сілтеме жасаған, II, 222). Сыншылар келтірген шы- — экономикалық комиссар Диттенбергер. Ред.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТТҢ СЬШІПЬТЛАРЫ» 193
ғарманың 222-бетін ашсаң, Герцтің келтірген сөздері- нен кейін іле-шала мына сөздерді оқимыз: «Мұндай айырмашылық таулы жерлерде неғұрлым айқынырақ байқалады, мұндай жерлерде неғұрлым ірірек имение- лер едәуір көп айналмалы капиталмен шаруашылық жүргізеді; алайда бұл жерлерде де таза пайданың мол- шері жоніпде шаруалар шаруашылыгы кобіио артта қалып отырған жоқ, өйткені кірісі оншама жоғары болмаса да, үлкен ұқыптылық сол кірісінің шамалылы- ғын теңестіріп жібереді; тұтыну қазіргідей өте-моте кем болып отырғанда (bei der vorhandenen grossen Bedürfnisslosigkeit) бұл ұқыптылық көп жағдайда мы- надай дәрежеге жетеді: қожайын-шаруа молырақ тұты- нып үйренген өнеркәсіп жұмысшысынаи да нашар тұ- рады» («Bäuerl. Zust.», II, 222). Ал сонан соң былай дейді: шаруашылықтың басым жүйесі — тұқым ауыс- тырып егін салатын шаруашылық осы күннің өзінде енді орта қожайындарда басым бол-ып отыр, ал «үш та- напты егіс әлі де тек үсақ шаруалар имениелерінің иелерінде ғана кездеседі дерлік». Мал шаруашылығы жөнінде де қай жерде болсын прогресс бар екеидігі бай- қалады. «Тек ірі ңара малды осіру және сүт онімдеріп пайдаға асыру жөнінде ғана шаруа әдетте ірі помещик- тен кейін қалып келеді» (223J.
«Профессор Ранке,— дейді содан әрі Булгаков мыр- за,— Мюнхен төңірегіндегі шаруалар шаруашылығы- ның техникалық прогресін көрсетеді; мұның өзі, оның айтуынша, бүкіл жоғарғы Баварияға тән нәрсе». Рап- кенің мақаласын ашып ңарайық: жалдама жұмысшы- ларға сүйеніп шаруашылық жүргізетін гроссбауэрлер- діц үш қауымы; 119 шаруаның 69-ында 20 гектардан артық жер бар, бүкіл жердің 3Д осыларда болып отыр, оның ішінде 38 «шаруаның» әрқайсысында 40 гектардан артық жер бар, орта есеппен бұлардың әрқайсысында 59 гектардан жер бар, сөйтіп бүкіл жер- дің 60 процентіне жуығы осылардың қолында болып отыр...
Булгаков пен Герц мырзалардың «цитаттарына» сипаттама беру үшін осы да жеткілікті болар.


194
В. II. ЛЕНІІН
VII
ШАРУАЛАР ШАРУАШЫЛЫҒЫ ТУРАЛЫ
БАДЕН АНКЕТАСЫ
«37 қауым туралы Баден анкетасынан алынған толық және қызғылықты пікірлерді,— деп жазады Герц,— орып тар болғаидықтан келтіре алімадық. Бұл пікірлордіц копіиілігі жоғарыда келтірілген пікірлерге ұқсас: жаңсысымеи қатар жамапы да, әрі-сәрі пікірлер де кездеседі, бірац букіл уш том анкетанъщ еш жерінде де шығындардъщ толыц бюджеттері «тамацца жары- маушылыц» (Unterkonsumption) туралы, «лас, аса қор- лықты мұқтаждық» және т. т. туралы» цорытындъі шы- ғаруға право бермейді» (S. 79, орысша аудармасы 188). Герцтің біз астын сызған создері, әдеттегіше, туп-тура жалған: оның сүйеніп отырған нақ сол Баден анкетасы нақ сол усац шаруалардъщ «кем тұтынатыньш» доку- мент түрінде дәлелдеді. Герцтің іс жайын бұрмалап көрсетуі бүл арада орыс халықшылдарының ерекше коп қолданған әдісімен — ал қазір аграрлық мәселеде «сыіь шылардьщ» бәрі және кез келгені іліп әкеткен әдіс- пен — «шаруалар» туралы беталды пікір айтушылық- пен тығыз байланысты. Ал Батыста «шаруалар» дегеи ұғым біздегіден де гөрі көмескі келетін (айқын сосло- виелік белгілері жоқ) болғандықтан және «орта» пікір- лер мен қорытыпдылар азшылықтың біршама «тәуірлеу тұрмысын» (немесе әйтеуір ашықпайтьшын болса да), ал копшіліктің ауыр тұрмысын бүркемелейтін болған- дықтан бұл арада апологеттер атаулының бәріне кең жол ашылады. Ал Баден анкетасы шаруалардың жеке- леген топтарып айыруға мүмкіншілік береді, ал «тәп- тіштеуді» қостаушы ретінде Герц оны аңғармай кетуді артың көрді. 37 типтік қауымнан ірі шаруалардьщ (Grossbauer), орта және ұсақ шаруалардың, сондай-аң күндікшілердің типтік шаруашылықтары, барлығы 70 шаруалар шаруашылығы (31 ірі, 21 орта және 18 ұсақ шаруашылық) және күпдікшілердің 17 шаруашылығы іріктеп алынғап, сөйтіп бұл шаруашылықтар бюджеті жонінеи егжей-тегжейлі талданып зерттелгеп. Бұл мәліметтердің бәрін өңдеп шығуға біздің мүмкіндігіміз


ЛГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 195
болмады, бірақ барынша айқын қорытындылар шығару үшін төменде келтірілген басты нэтижелердщ өзі де жеткілікті.
Алдымен шаруалардың ірі (а), орта (Ь) және ұсақ (с) шаруашылықтарының жалпы шаруашылық типі туралы мәліметтерді келтірейік (VI Anlage-дан: «Uebersichtliche Darstellung der Ergebnisse der in den Erhebungsgemeinden angestellten Ertragsberechnungen» *, мұнымен қатар біз бұл кестенің Grossbauer, Mittelbauer-лер және Kleinbauer-лер ** жөніндегі мә- ліметтерін жеке-жеке қорыттық). Жер иеленушілік мөлшері — топтар бойынша орта мөлшер: (а) 33, 34гек- тар, (Ь) 13,5 және (с) 6,96 — мұның өзі Баден сияқгы жер иелігі ұсақ ел үшін біршама жоғарылау, біраң егер №№ 20, 22 және 30 қауымдардағы жер иелігінің мөл- шері айрықша жоғары болып келетін (Kleinbauer-лер- де 43 гектарға дейін, Grossbauer-лерде 170 гектарға дейін!) 10 шаруашылықты шығарып тастасақ, онда Ба- ден үшін анағұрЖім қалыпты цифрлар шығады: а) 17,8 гектар, Ь) 10,0 гектар жэне с) 4,25 гектар. Семьяларының мөлшері: а) 6,4 адам, Ь) 5,8 жәпе с) 5,9 адам (бұл мәліметтер, сондай-ақ кейін келтіріле- тін мәліметтердің бәрі де, егер ескертуі жоқ болса, 70 шаруашылықтың бәріне де жатады). Демек, ірі шаруа- лардың семьясы едәуір үлкен, бірак, солай бола тұрса да, оларда жалдама еңбек әлдеқайда зор роль атқара- ды. Жалпы алғанда, 70 ітіаруаның 54-і, ягни осы айтыл- ғап барлық шаруалардыц торттеп үпііпеп астамы кісі жалдайды, атап айтқанда: 29 ірі ітіаруа (31-деп), 15 ор- та шаруа (21-деп) және 10 үсақ шаруа (18-деп) кісі жалдайды. Соиымеп, ірі шаруалардың 93 нроцепті, усақ шаруалардыц 55 проценті жұмысшы жалдамай тұра ал- майды. Ңазіргі кездегі шаруалар шаруашылығында жалдама еңбектің елеулі маңызы жоқтығы туралы та- ралып кеткен («сыншылардың» сынсыз-ақ қабылдай салЪіп жүрген) пікірді тексеріп кору үшін бұл өте-мөте сабақ боларлық цифрлар. Ірі шаруалардың (олардың * — VI ңосымша: «Зерттелген ңауымдардағы кірісті түсімділікті есептеу жөніндегі нәтижелерге қысқаша шолу». Ред.
** — ірі, усақ және орта шаруалар. PeQ,


196
В. И. ЛЕНИН
иелігіндегі жерінің мөлшері, 18 гект., 5—20 һа жері барлардың тобына кіреді, үстірт бағалай салған реттер- дің бәрінде нағыз шаруалар шаруашылығына жатқызы- латындардың) таза капиталистік шаруашылың екенін көріп отырмыз: 24 шаруашылықта 71 батырақ бар, әр- бір шаруашылыққа 3 батырақтан дерлік келеді, ал 27 қожайын жалпы жиынын алғанда 4347 күнге күндікші жалдайды (1 қожайынға 161 жұмыс күнінен келеді). Мұнымен Мюнхен төңірегіндегі ірі шаруалардың иелі- гіндегі жердің мөлшерін салыстырып көріңіздер; сабаз Булгаков мырза осы шаруалардың «прогресін» айтып, капитализмнің шаруаларды езіп отырғапы жөніндегі «маркстік соқыр сенімді» теріске шығармақ болады!
Орта шаруалар туралы біз мынаны бідіеміз: 8 орта шаруада 12 батырақ бар, 14 орта шаруа 956 жұмыс кү- ніне күндікші жалдайды; ұсақ шаруаларда: 2 үсақ ша- руада 2 батырақ бар, 9 ұсақ шаруа 543 жұмыс күніпе күндікші жалдайды. ¥сац шаруалардың жартысы 2 ай бойына (543:9 = 60 күн), яғни егіншілер үшін жұ- мыстың нағыз қызу кезінде кісі жалдамай тұра алмай- ды (ал осы ұсақ шаруалардың иелігіндегі жері едәуір көп бола тұрса да, өндіріс мөлшері Чернов, Давид, Герц мырзалар соншама сүйсінген фридрихстальдіктердікі- нен әлдеқайда кем).
Шаруашылықтың нәтижелюрі мынадай: 31 ірі шаруа- ның таза пайдасы 21 329 марка, ал дефициті 2113 мар- ка, яғни барлық пайдасы 19 216 марка немесе бір ша- руашылықтың пайдасы 619,9 марка (ал №№ 20, 22 және 30 қауымдардағы 5 шаруашылықты іпығарып тастағанда — 523,5 марка болады), орта шаруашылық үшін бұл сома 243,3 марка болады (үш қауымды шыға- рып тастағанда — 272,2 марка), ұсақ шаруашылық үшін — 35,3 марка (үш қауымды шығарып тастағанда 37,1 марка). Демек, сөздің дәлме-дәл мағынасында айт- қанда, ұсақ шаруа кіріс-шығысын әрең-эрең уштасты- рады, онда да тек тутынуды азайту арцасында тана ұиі- тастырады. Анкета әрбір шаруашылықтың тұтынатын басты-басты өнімдерінің мөлшері туралы деректер кел- тіреді («Ergebnisse etc,» «ЕгһеЬип§еп»-нің IV томын-


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 197
да, S. 138 *). Жоғарыда көрсетілген шаруалар топтары- ның әрқайсысы үшін орта мөлшерді есептеп шығара отырып, осы мәліметтерді келіреміз:
1 а д а м и ы ң б і р
Га д ам ғ а
.ті а т ы п in
ж ұ м с а- [ ы ғ ЬІ и
к ү н д е т ұ 'J
ы н а т ы н ы
о
мге ы
Ш а р у а л а р- д ы ң
т о п т а р ы
а>
£
Ф
•й Ь
Картоп
ғ
Н
Сүт
Бір кунде о лың товарла отынға, жар ңа және т. С жұмсалатын
Жылына киі жұмсалатын
1 Қадақ
Грамм
Литр
ІІфенниг
Марка
Ірі шаруалар
1,84
1,82
138
1,05
72
66
Орта »
1,59
1,90
111
0.95
62
47
Үсақ »
1,49
1,94
72
1,11
57
38
Күндікшілер
II 1,69
2,14
56
0,85
51
32
Герц сабаз, міне, осындай мәліметтерден асқа жары- мауды да, мұқтаждықты да «аңғармай қалған»! Біз орта және ірі шаруаға қарағанда ұсақ шаруа әлдеқайда кем тұтыпатынып, ішіп-жемі, киімі күндікшініц аз-ақ ал- дында екенін коріп отырмыз. Мәселсіт, ол етті орта ша- руадан бір жарым есе, ірі шаруадап екі есе дерлік аз жейді. Бұл мәліметтер үстірт айтылған пікірлердің түк- ке тұрғысыз екенін, түсімділікті есептегенде тұрмыс дәрежесінің айырмашылығын елемеудің бәрі де жалған екеніп үсті-үстіне дәлелдеп отыр. Егер, мысажі, біз кес- теміздің тек соңғы екі графасын алсақ (тамақ өнімде- рін ақшаға айналдырамыз деп қиын есепке түспес үшіи), онда ұсақ шаруаның ғана емес, тіпті орта ша- руаның да «таза пайдасы» дегеніміз нагыз жалган нәрсе екенін көреміз; мұндай нәрселермен тек, Гехт жәие Klawki тәрізді нағыз таза буржуалар немесе, біз- дің сыпшылар тәрізді, нағыз таза Ворошиловтар ғана әурелене алады. Шынында да, егер біз ақіпаға сатыл алатын өнімдерге қаржыны ұсақ шаруа орта шаруамен бірдей жұмсайды десек, онда ұсақ шаруаның шығыяы * — «Нәтижелер және т б.», «Зерттеулердің» IV томында, 138-бет. Ред.


198
В. И. ЛЕНИН
жуз маркаға көбейген болар еді, сөйтіп біз үлкен дефи- цит болғапын көрер едік. Егер орта шаруа ірі шаруа- мөн бірдей шығын шығарған болса, онда оның шығыпы 220 маркаға кобейер еді және егер ол өзін ішіп-жемнен «ңыспаса», онда ол да дефицитке ұшырар еді *. ¥сақ шаруаның тұтынуыпың осы нашарлауы мадцы азық- таидырудың нашарлауыпа, жердің оидіргіш күштеріітіц жете қалпыпа келтірілмеуіне (кейде тікелей ысырап етілуіне) тығыз байлапысты өкендігі өзінен өзі түсіпік- ті, мұпың озі Маркстіц мыпа сөздерін, қазіргі сыншы- лар тәкәппарсып менсінбей жүргеп создеріп, түгелімеп растамай ма: «Өндіріс құрал-жабдықтарының шексіз ұсақтап бытырауы және өндірушілердің өздерінің оқ- шаулануы. Адам күшінің шамадан тыс ысырап болуы. Өндіріс жағдайларының жедел түрде нашарлауы және өпдіріс құрал-жабдықтарының қымбаттауы — ұсақ жер мешпігінің ісөзсіз заңы» («Das Kapital», III, 2, 342) 93.
Наң осы Баден анкетасы жөнінде Булгаков мырза- ның тағы да бір бұрмалауын атап өтейік (сыншылар озара бірін-бірі толықтырып отырады, егер біреуі бел- гілі бір деректемеде істің бір жағып бұрмаласа, екінші- сі — екінші жағын бұрмалайды). Булгаков мырза Ба- ден анкетасыпан талай рет цитат алған,— демек, ол бұл анкетамен таныс тәрізді. Сөйте тұра ол мынадай бір қызықты шығарады: «Шаруаның ерекше және соныц тағдырына жазылғандай борыштан арылмауы,— увер- тюрасы осылай басталады, II, 271,— әдебиетте шаруа- лар шаруашылығы жөнінде пайда болған ацыз сөздер- * Чернов мырза былай деп «қарсы шығады»: ал ірі қожайын өзі- нің күндікшісін ішіп-жемнен және басқа шығындардан бұдан да қы- сып ұстамай ма екен? («Русское Богатство», 1900 ж. № 8, 212-бет). Бұл карсылық марксист адамға ескі, кривенко-воронцовтық,— егер осылай айтуға болса,— либералдың-буржуазиялық дәлелдерді тъі^па- лайтын тәсілді қайталап отыр. Бүл қарсылың ірі өндіріс тек техиика жағынан ғана емес, қызметкердіц халін жақсартатыны (немесе, ец болмағэнда, әйтеуір тәуір ететіні) жағынан да артық дейтін адамға айтылса, оньщ мағынасы болар еді. Марксистер олай демейді. Олар тек ұсаң егінші гүлденуде деп үстірт пікір айту арқьтлы болсын (Чер- нов мырза Гехт туралы айтқан) немесе тұтынудың азаюы жөнінде ундеместен шаруашылықтың «түсімділігін» есептеп іпыгару арқылы болсын үсақ егіншінің жагдайын боямалап көрсететін жалған тәсілді әшкерелейді. Буржуазітя өстіп боямалап көрсетуге тырыспайынпта, жұмысшының «қожайын» болуына, ұсақ «қожайынньтң» түсімді мол алуына мүмкіншілігі бар деген бос елесті қуаттамайынша тұра ал- майды. Социалистердің міпдеті — осы өтірікті әшкерелеу және про- летариаттың революциялық қозғалысына қосылмайынша үсақ шаруа- лардың да азаптан қүтыла алмайтынын оларға түсіндіру.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЬІ» 199
дің тіпті бұлжымас догмаларының бірі болып алды»... «Біздің қолымыздағы зерттеулерде көп борыш тек өте ұсақ, әлі буыны бекіп жетпеген шаруашылықта (Tagelöhnerstellen) ғана бар екені айтылған. Мәселен, Ба- деннің көлемді анкетасының мәліметтерінен (ескер- туіпде анкетаға сілтеме жасалған) алған жалпы әсеріи ІІІпренгер мына түрде білдіреді: «...зерттелгеи жерлер- дің едәуіріндегі күндікшілер учаскелеріпің және ұсақ шаруа иеліктерінің борышы ғапа біршама едәуір көп боліып отыр, бірақ соның өзіпде де бұл борыш қатер тудырғандай көп емес...»» (272). Бұл таңдаиарлық-ақ дүние! Бір жағынап, анкетаньщ өзіне суйенеді, екінші, жагынан, анкета туралы жазған Шпренгер деген біреу- дің «жалпы әсерін» ғана келтіреді. Ал оның сорына Шпренгер өтірік айтып отыр (әйтеуір, Булгаков мыр- заның цитат алған жерінде нақ осылай, өйткепі біз Шпренгердің шығармасымен таныс емеспіз). Анкета- ның авторлары: көп жағдайларда дәл сол ұсақ шаруа жер иелігінде борыштылық қатер тудырарлық дәрежеге жетіп отыр дейді. Бұл бір. Ал, екіншідеи, олар: борыш жөніиде ұсақ шаруалардың жағдайы орта және ірі ша- руалардың жағдайынан ғаиа емес (мұиы Шпренгер атап откен), кундікшілердщ жағдайынан да нашар дейді.
Тегі айтып өтетін бір жай, Баден анкетасының автор- лары — шыдауға боларлыц боръіштъщ шекарасы (яғни, күйзелу ңатерін туғызбайтын) усац иіаруашъілыі^тарға царағанда ірі шаруашылықтарда жоғары деген аса ма- ңызды бір фактіні атап көрсетеді. Ірі, орта жәпе ұсақ шаруалар шаруашылығыпың нәтижелері туралы біздің жоғарыда келтіргеп статистикалық мәліметтерімізден кейін бұл жағдай ерекше түсіндіріп жатуды керек ет- пейді. Ірі шаруашылық жөнінде, сондай-ақ орта ша- руашылық жөнінде де, анкетаның авторлары: егер бо- рышы жерінің құнының 40—70%, орта есеппен алғаи- да 55% болса, мұндай борыш шыдарлық және қатерсіз (unbedenklich) деп санайды. ¥сақ шаруаптылық жонін- де (мұның мөлшерін олар: егіншілікте 4—7 һа, жүзім жәие сатымал өсімдіктер осіретіп болса 2—4 һа деп есецтейді) олар: «егер өсімнің және борыш төлеудің


200
В. И. ЛЕНИН
даусыз өтелуі толыц қамтамасыз етіледі деп ұйғарсақ, онда борыштың мөлшері... имениеге қойылған бағаньщ 30 процентінен аспауға тиіс» деп есептейді (S. 66, В. IV). Зерттелген қауымдарда (Anerbenrecht* қолда- нылып тұрған қауымдардан басқа, мәселен, Unadingen мен Neukirch-тан басқа *'*) өсімді (имениеге қойылған бағамен есептелетін) борыш ұсақ шаруашылықтардан ірі шаруашылықтарға қарай кеткен сайын біркелкі ке- ми береді. Мәселен, Dittwar *** қауымында гектар- ға дейін жері бар шаруашылықтардың борышының про- центі = 180,65%; 1—2 һа болса — 73,07%; 2—5 һа болса — 45,73%; 5—10 һа болса — 25,34%; 10—20 һа болса — 3,02% (S. 89—90 ibid.). Бірақ борыштың Ken- Tiri туралы бір ғана цифрлар әлі істің жайын анықтап бермейді, сондықтан анкета авторлары мынадай қоры- тынды жасайды:
«Сонымен, жоғарыдағы цифрлы мәліметтер мынадай өте көп тараған пікірді дұрысқа шығарды: күндікшілер мен орта шаруалардың арасындағы (деревняларда бұ- ған жататын селолық қожайындарды, әдетте, «орта со- словие» — Mittelstand — деп атайды) шекарасында (ортасында) тұрған шаруалар имениелерінің қожайын- дары екінің бірінде жерінің көлемі жағынан өзінен жоғары тұратын топтан да, томен тұратын (sic!) топ- тан да неғұрлым ауыр жағдайда болады — себебі: бо- рыштың мөлшері белгілі дәрежеде және оншама жоға- ры болмағап кезде, олар азын-аулац борыштан жеңіл құтыла алса да, шеттен унемі табыс (күндіктеп жүмыс істеу және т. б.) тауып тұруға және сол табыстар арқы- лы өз кірісін кобейтуге мүмкіпшілігі болмағандықтан өзінің міндеттемелерін әзер дегенде өтей алады»... «Ңанша да болса шеттен үиемі тауып тұратып табысы болғандықтан екініц бірінде» күндікшілердің «жағдайы «орта сословиеге» жататындардың жағдайынан едәуір жақсы болады, өйткені, жасалған есептер өте көп рет- терде көрсетіп отырғанындай, піеттен табатын табыс екіиің біріиде тіпті көп борышты өтеуге де мүмкінші- * — право, осьт бойынша шаруа үйінің мүлкі түгелдей бір мұра- герге көшеді. Ред.
** Унадинген мен Нейкпрхтің. Ред.
*** — Дитвар, Ред.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 201
лік беретін едәуір таза (яғни ақшалай) кіріс келтіреді» (67 1. с.) *. Ал ең ақырында авторлар тағы да былай деп қайталайды: ұсақ шаруалар шаруашылықтарының борыштары борыштың шыдарлық шегінен аспайтыны жөнінде де «кейде қауіпсіз емес», сондықтан да «жер сатып алғанда... ең алдымен нақ осы усау шаруа хал- қының және онымен қатар тұрған күндікші халықтың шаруашылық жөнінде ерекше үлкен сақтығы қажет» (98).
¥сақ шаруаның буржуазияшыл ақылгөйі, міне, осын- дай! Ол, бір жағынан, пролетарлар мен жартылай про- летарларды «өздерің болмағанмен, екінші ұрпақтарың» кішкене жер сатып алып, ынталылық пен қанағат көрсетсеңдер, сол жерден аса көп «таза түсім» ала ала- сыңдар деп үміттендіреді; екінші жағынан, ол нақ сол кедейлерге егер «үнемі тауып тұратын табыстарың» болмаса, яғни капиталист мырзаларға отырықшы жұ- мысшылар керек болмаса, жер сатып алғанда «өте-мөте сақ болыңдар» деп кеңес береді. Өз пайдасы үшін ай- тылған бұл өтірікті және осы көкезу пасықтыңты нағыз ең жаңа ғылымның шешімі деп танитын «сыншыл» ашықауыздар да табылады!
Біздің ірі, орта жәпе ұсақ шаруалар туралы келтір- ген егжей-тегжейлі мәліметтеріміз, «ұсақ буржуазия- лылық» категориясының шаруаға айтылғандағы маз- мұнының дәл қандай екенін тіпті В. Чернов мырзаға да түсінікті еткендей болып еді, ал В. Чернов мырза «ұсақ буржуазиялылықты» шаруаларға қолданудан зә- ресі ұшып қорқады. Капиталистік эволюция тек батыс Европа мемлекеттерінің бір-біріне салыстырғандағы ғана емес, сондай-ақ Россияның да Батыспен салыстыр- ғандағы жалпы экономикалық ңұрылысын жақындас- тырғаны соншалық, Германиядағы шаруалар шаруа- * Үсақ шаруа, басңаларға қарағанда, өзініц өнімін ңолма-қол аң- шаға аз сатады, алайда оның өзі ақшаға өте-мөте мүқтаж болып оты- рады, сөйтіті капиталдың жеткіліксіздігі салдарынан малдың олім-жі- тімге ұшырауы, егіпін бұршақ соғып кету және т. т. спяқтылардың қандайы болсын оған өте ауыр тиеді,— деп анкетаның авторлары ду- рыс айтады.


202
В. и. ЛЕНИН
піылығы экономикасының негізгі белгілері Россиядағы- дай болып шығып отыр. Тек орыс марксисте-рінің әдебиетінде толық көрсетілген шаруалардың жіктелу процесі Россияда дамудың бастапқы сатыларының бі- рінде болып отыр,— Россияда бұл процесс әлі азды-көп- ті қалыптасқан формаға түскен жоқ, мәселен, ірі шаруа- лардың (Grossbauer-лердіц) ерекше, жалпы жұрттың бірден көзіне түсетін айқын типіп шығарғаи жоқ, Рос- сияда шаруалардың орасан зор көпшілігініц жашіай экспроприациялануы және күрып бітуі біздің шаруа буржуазиясының «алғашқы қадамдарын» әлі өте бүрке- мелеп, көрсетпей отыр. Батыста тіпті крепостниктік право жойылмастан бұрын басталған бұл процесс (са- лыстырыңыз, Kautsky, «Agrarfrage», S. 27) әлдеқашан- ақ, бір жағынан, шаруалар шаруашылықтары меп «же- ке иелік» (біздіңше) шаруашылықтардың арасындағы сословиелік шектің жойылуына, ал, екінші жағынан, осы күннің өзіпде жеткілікті қалыптасқан ауыл шаруа- шылық жалдама жұмысшылар табының құрылуына әкеліп соқты *. Бірақ енді бұл процесс — село халқы- ның жаңа типтерінің азды-көпті айқын формалары жа- салған соң — тоқтап қалды деп ойлау үлкен қате болар еді. Керісінше, бұл процесс үздіксіз ілгерілеп келеді, ілгерілегенде, әрине, толып жатқаи түрлі жағдайларға қарай кейде тез, кейде баяу, агрономиялың жағдайлар- ға және т. б. қарай мейлінше алуан түрлі формаларға түсіп, ілгерілеп келеді. Шаруалардың пролетариатқа айналуы онан әрі болып жатыр,— мұны біз төменде пе- міс статистикасыныц жаппай мәліметтері бойыиша көр- сетеміз,— мұның өзі ұсақ шаруалар туралы жоғарыда келтірілген мәліметтерден де айқын корініп-ақ тұр. Се- ло жұмысшыларының ғана емес, шаруалардың да де- ревнядан қалаға шұбыруының күшейген фактісінің өзі- ақ пролетариатқа айналушылықтың өскендігіне айқын айғақ бола алады. Бірақ қалаға шұбырар алдында ша- руа сөзсіз күйзеліске ұшырайды. Ал күйзелуден бұрын * «Шаруалар,— деп жазады XIX ғасырдағы Франция туралы Булга- ков мырза,— ңазір-ақ бір-бірінен нөп айырмасы бар екі топқа ыдыра- ды: пролетарнат және усақ меншік иелері» (II. 176). Тек «ыдырау» осымен аяқталып болды деп автор босқа ойлайды: ыдырау дегеніміз — тоқтаусыз жүріп отыратьш процесс.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 203
ол өзінің экономикалың дербестігі үшін жанталаса күреседі. Жалдама еңбекті пайдалану туралы, «таза кі- рістің» мөлшері туралы, әр түрлі типтегі шаруалардың тұтыну мөлшері туралы мәліметтер дәл осы күресті айқын корсетеді. Күрестің басты құралы — «темірдей қатты іждағаттылық» және ұқыпты болудың үстіне ұқыпты болу: «ауызға салғаннан да қалтаға салғанды жөн көреміз». Күрестің болмай қоймайтын нәтижесі: аздаған ауқатты, дәулетті қожайындардың бөлініп шы- ғуы (және астанаиың жақыпдығы, темір жолдың са- лынуы, саудалық егіншіліктің қапдай да болса түсімді жаңа саласының ашылуы және т. б. сықылды қандай да бір ерекше ңоЛайлы жағдайлар болмаған реттердің бәрінде де — көбінесе болмашы азшылықтың болініп шығуы) және үнемі ашаршылықпен, шамадан ауыр еңбекпен қызметкердің күшін сарқатын, жердің де, малдың да сапасын пашарлататын, көпшіліктің барған сайын қайыршылыққа түсе беруі болып табылады. Кү- рестің болмай қоймайтын нәтижесі: жалдама еңбекке негізделген азшылық капиталистік шаруашылықтар- дың құрылуы және көпшілік үшін «шеттен табыс» із- деу қажеттігінің арта түсуі, яғни өнеркәсіп жәпе егіншіліік жалдама жұмысшыларыпа айналу болып та- былады. Жалдама еңбек туралы мәліметтер барлык, ұсақ өндірушілердің ұсақ капиталиске айналуға ұмтьь латын, қазіргі қоғамдық құрылыстың тұсында болмай қоймайтын ішкі, имманенттік тенденциясын мейлінше айқын көрсетеді.
Бір жағынан, буржуазияшыл экономистердің, екінші жағынан, әрқилы тектегі оппортунистердің істің осы жағынан не себепті қашқалақтайтыны және қашқалақ- тамай тұра алмайтыны бізге әбден түсіиікті. Шаруалар- дың жіктелуі бізге капитализмнің ец терец қайшылық- тарын олардың пайда болу және онан әрі өсу процесі үстінде көрсетеді; бұл қайшылыңтарды толық бағалау ұсақ шаруалар жағдайының оңалмайтын, үмітсіз күйде екенін (бүкіл капиталистік құрылысқа қарсы пролетариаттың революциялың күресінен тыс — үмітсіз екеніи) мойындауға сөзсіз әкеледі. Наң осы, ең терең және әлі тіиті дамымаған ңайшылықтар ауызға алын-


204
В. И. ЛЕНИН
байтынына таңғалуға болмайды: олар ұсақ шаруалар- дың шамадан тыс ауыр еңбек етуі және жеткіліксіз тұ- тынуы сияқты фактіге соқпай өткісі келеді, бұл факті- ні тек қара ниеттілер нөмесе надан адамдар ғана теріске шығара алады; олар шаруа буржуазиясындағы жалдама жұмысшьшар туралы, кедей шаруалардың жалданып істейтіні туралы мәселепі қалтарыста қал- дырады. Мәселен, Булгаков мырза соңғы екі мәселепің екеуіне де соқпастан қызыл тілгө салынып *, тұтас «аграрлық даму теориясының тәжірибесін» алға тарт- ты! «Шаруалар шаруашылығы деп,— дейді ол,— жұ- мысын түгеліінен немесе көбінесе озіиің шаруа семья- сының еңбегімеп атқаратын шаруашылықты айтуға болады; басқаның еңбегінсіз — көршінің жәрдемінсіз немесе қысқа мерзімге кісі жалдамайыиша — жұмыс істей алатын шаруалар шаруашылықтары тіпті өге сирек, бірақ бұл оның экономикалық бейнесін өзгертпей- ді (әрине, неге өзгертсін-ау!)» (I, 141). Герц болса — ол аңқаулау адам, өзінің кітабының ең басында былай деп ескертеді: «Кейінде мен ұсақ шаруашылық деп немесе шаруа шаруашылығы деп үнемі тек қожайыны, опың * Немесе онан да бетер қызыл тілге салынып, ол былайша жалта- рады: «...өнеркәсіп жалдама жұмысшыларының қолындагы ұлтарақтай жерінен көрінетін, өнеркәсіптің егіншілікпен көптеген бірігу реттері»... «бар болғаны халық шаруашылығы құрылысындағы бір тетік қана» (!?) болып табылады; «мұны — егіншіліктің индустриялануының, опыц даму дербестігінен айрылғандығының белгісі деп тануға әзір ешқандай негіз жоқ (??),— бұл құбылыстың аумағы мүлде мардымсыз (мәселен, Германияда өнеркәсіптегілердің үлесіне ауыл шаруашылық жердің не бары 4,09% ғана тиеді)» (sic! —II, 254—255). Біріншіден, жүз мыңда- ған жұмысшылардың жер үлесгшц болмашы аз болуы бүл «құбылыс- тың аумағы мардымсыз» екендігін көрсетпейді, қайта капитализмнің үсақ егіншілерді жаншуын және пролетариатқа айналдыруыи көрсе- теді. Жері 2 һа-дан кем егіншілердің бәрі (бұлардың саны өте көп бо- ла тұрса да: 5,5 миллиоиның 3,2 миллионы, яғни 58,2%, барлық егін- шілердің бестен үшг дерлін) ауыл шаруашылық жердің «не бары» 5,6% ғана иеленіп отыр ғой! Ақылгөй Булгаков мырза бүдан: ұсақ жер иелену мен жалпы егіяшіліктегі «құбылыстың» бәрі «уақ-түйек» қа- на және «аумағы мүлде мардымсыз» деген қорытынды шығармас па екен?? Германияның 5,5 миллион егіншілерініц 791 мыңы, яғни 14,4% өперкәсіптегі жалдама жұмысшылар, соның өзінде олардың басым көп- шілігінің, атап айтқанда, 743 мыңының жері 2 гектардан кем, бүл — 2 һа-дан кем жері бар барлық егіншілердің 22,9%. Екіншідеи, Булгаков мырза тағы да, өзінің дағдысы бойынша, өзг цитат алған статистиканы бурмалап отыр. Жете ңарамағандығынан, ол герман апкетасыиың өзі цитат алған бетінен («Stat. d. D. R.», 112 B., S. 49*) дербес өнернә- сіпші-егіншілердің жер нөлемінің цифрын келтірген. Ал дербес емес өнеркәсіпші-егіншілерде (яғни өнеркәсіптік жалдама жұмысшыларда) ауыл шаруашылық жерінің не бары 1,84% бар. 791 мың жалдама жұ- мысшыларда — жердің 1,84%, 25 мың помещикте жердің 24% болып отыр. Мұның өзі шынында да қандай болмашы «уақ-түйек» десецізші?


АГРАРЛЬІҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНПІЫЛАРЫ» 205
семьясы жұмыс істейтін және 1—2-ден ғана аспайтын жұмысшысы бар шаруашылықты айтамын» (S. 6, орыс- ша аудармасы 29). «Жұмыскер» жалдау мәселесіне келген бойда, біздің Kleinbürger-лер егіншіліктің, орынды болсын-болмасын ауыздарынап тастамайтын, «өзгешеліктерін» тез ұмыта ңояды. Еғіншілікте 1—2 жұмысшы, мейлі олар тек жаздыгүні істейтіп болса да,— тіпті де аз емес. Ал ең бастысы әңгіме олардың аз, ие коп болуында емес, әңгіме жүмысшыларды нақ неғұрлым ауқатты, дәулетті қожайындардың жалдай- тындығында болып отыр; мещандықтың серілері бұлар- дың «прогресі» мен «гүлДенуін» халық бұқарасьшың гүлдепуі етіи корсётуді тәуір кореді. Ал мұндай бұрма- лауға неғұрлым ізгі пегіз беру үшіи бұл серілер мац- ғазданып былай дейді: «Шаруа дегеніміз — нақ проле- тар сықылды жұмысшы адам» (Булгаков, II, 288). Сөйтіп, автор «жұмысшы партияларының бұрын өздеріне тән (бұрьш тән болған!) шаруаға деген дұш- пандық сипаттан барған саиын айрылып келе жатқаны» жөнінде сүйсінетінін білдіреді (289). Бұл «бұрынғы» көзқараста, көресіздер ме, «шаруалар меншігі қанау- дың құралы емес, еңбек жұмсаудың шарты екені еске- рілмепті». Тарих, міне, қалай жазылады! Біз: мырзалар, бұрмалай беріңіздер, бірақ нысап сақтай да білу керек цой! — демей тұра алмаймыз. Осы Булгаков мырзаньщ өзі, барлық және неше түрлі анкеталардан, баяндау- лардан, мопографиялардан және басқа соидайлардан алынғап «цитаттармен» (бұлардың қашпалықты дәл екенін біз талай рет көрсеткенбіз) лык толтырған сегіз жүз беттік екі том «зерттеу» жазды, бірақ меншігі қа- наудың құралы боліып табылатын шаруалардың мен- шігі еңбек жұмсаудың «жай ғана» шарты болып табы- латып шаруаларға қандай қатынаста екенін ең болма- ғанда тіпті қараи шығуға бір рет те, мулде, бірде-бір рет те талаптанған жоқ. Ол жұмысшы жалдайтын ша- руалардың, жұмысшы жалдамайтын және өздері жал- данбайтын шаруалардың, жұмысшы болып жалданатын шаруалардың шаруашылығының тіші, тұрмыс дәрежесі және басқа жағы қандай екені туралы бірде-бір рет жүйелі мәліметтерді (олар оның өзі цитатқа алған ма-
8 5-том


206
В. И. ЛЕНИН
териалдарда да бар екенін біз көрдік) келтіргеи емес. Ол ол ма. «Шаруалар шаруашылығының прогресін» (жал- пы шаруалар шаруашылығының!) растау үшін Булга- ков мырза гроссбауэрлерге ңатысты фактілерге, біреу- лердің прогресін және екінші біреулердің қайыршы- лануын, пролетариатқа айналуын көрсететін пікірлерге қалай сүйенгенін көрдік. Ол тіпті «әлді шаруалар шаруашылығының» құрылуын жалпы «әлеуметтік сауы- ғу» (sic!) деп біледі (II. 138; 456-беттегі жалпы қоры- тындыны салыстырыңыз), оның ойынша әлді шаруалар шаруашылығы бейне бір буржуазиялық, кәсіпкерлік шаруалар шаруашылығының синонимі емес тәрізді! Оның қайшылықтардың бұл шырмауынан құтылу үшін жасаған бірден-бір әрекетін мынадай, онан сайын ша- тасқан пікірінен кереміз: «Шаруалар, іәрине, бір текті бұқара емес; бұл жоғарыда көрсетілді (сірэ, егіншілер- дің өнеркәсіптегі жалданып жұмыс істейтіні тәрізді, болмашы уақ-түйек туралы пікірінде көрсетілген болу керек?); мұнда жіктеліп отыратын және тегістеліп оты- ратын ағымдардың арасында ұдайы күрес жүріп жата- ды; бірақ жеке мүдделердің бұл айырмашылықтары және тіпті бір-біріне қарама-қарсылығы жұмысшы та- бының жекелеген топтары арасындағы, қала жұмысшы- лары мен село жұмысшылары арасындағы, білімді ең- бек пен білімсіз еңбектің арасындағы, тред-юнионистер мен кәсіпшіліік ұйымдардан сыртқары тұрғандардың арасындағы айырмашылық пен қарама-қарсылықтан зор ма екен? Жұмысшы сословиесінің ішіндегі осы айырмашылықтарды (кейбір зергтеушілерді төртінші сословиеден енді бесінші сословиені айыруға ұмтылды- ратын айырмашылықтарды) түгелімен елемеушілік қа- на жалған бір текті болып көрінетін жұмысшы табыя әр текті шаруаларға қарама-қарсы қоюға мүмкіншілік берді ғой» (288). Талдауы қандай тамаша терең десе- ңізші! Кәсіптердің арасындағы айырмашылықтарды таптардың арасындағы айырмашылықтармен шатасгы- ру; тұрмыс айырмашылықтарын қоғамдық өндірістің бүкіл ңұрылысындағы таптардың әр түрлі жағдайымен шатастыру,— міне, осының бәрі сәндікке айналған


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 207
«сынның» * түгелінен ғылыми принципсіздігін және практика жүзіндө оның «тап» деген ұғьщның өзін жою- ға, тап күресі идеясының өзін жоюға ұмтылып отырған тенденциясын қандай айқын көрсетіп отыр десеңізші. Село жұмысшысы күніне 50 тиын табады; күндікші ұс- тайтын әлді мужик күніне 1 сом табады; астанадағы завод жұмысшысы күніне 2 сом табады; провинцияда- ғы шеберхананың ұсақ қожайыны күніне IV2 сом таба- ды. Бұл түрліше «топтардың» өкілдерінің қай тапқа жататынын, бұл «топтардың» қоғамдық ісінің қандай өзгеше бағыты бар екенін азды-көпті санасы бар жұ- мысшылардың қайсысы болса да оп-оңай айыра біледі. Ал университет ғыЖімының өкілі үшін немесе қазіргі «сыншы» үшін бұл — олардың ақылы жетпейтін асқан даналық болып отыр.
VIII
НЕМІСТІҢ 1882 ЖӘНЕ 1895 ЖЫЛДАРДАҒЫ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ СТАТИСТИКАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕРІ.
ОРТА ШАРУАШЫЛЫҚТАР ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ
Шаруалар шаруашылығы туралы егжей-тегжейлі мә- ліметтерді,— іқазіргі аграрлық мәселенің негізгі салма- ғы дәл осы шаруалар шаруашылығы туралы мәселю- лерде болып отырғандықтан біз үшін ерекше маңызды болып табылатын мәліметтерді,— қарағаннан кейін, ен- ді біз немістің ауыл шаруашылық статистикасының * Жұмысшы табының жалған бір тектілігіне сүйену — Эд. Верн- штейн мен оның жаңтастарының бәрінің ауыздан тастамайтын дәлелі екенін еске сала кетеміз. Ал «жіктелу» жөнінде Струве мырза әлде- қашан, «Сын заметкаларында-ақ» ақылгөйлікпен былай деген болатын: жіктелу бар, тегістелу де бар, объективті зерттеуші үшін бұл процес- тердің маңызы бірдей (Щедриннің объективті тарихшысы үшін — Изяславтың Ярославты сабағаны да немесе Ярославтың Изяславты сабағаны да бәрі бір болғаны сықылды) 94. Ақша шаруашылығының дамуы бар, бірақ натуралды шаруащылыққа қарай ойысулар да бар. Ірі фабрикалық өндірістің дамуы бар, бірақ үйде істелетін капиталис- тік жұмыстың дамуы да бар (Булгаков, II, 88. «Hausindustrie (үй ішіндік өнеркәсіп. Ред.)... Германияда әлі жойылатын түрі жоқ»). «Объективті» галым фактісымақтарды іждағаттап жинауға, «бір жа- ғынан да», «екінші жағынан да» көрсетіп өтуге, «бір кітаптан екініпі кітапқа, бір парақтан екінші параңңа (Гетенііі Вагнері95 тәрізді) көшіп отыруға» тиісті, бірақ та бұлай вткеннің өэінде дәйекті көзңарас туғы- зам деп, бүкіл тұтас процесс туралы жалпы түсінік тугызам деп әсте де тырыспақ емес.
8*


208
В. И. ЛЕНИН
жалпы мәліметтеріде көшеміз және «сыншылардың» бұл мрліметтерге байланысты қоры^ындыларын тексе- реміз. 1882 және. 1895 жылдардағьі санақтардьщ қыс- ңаша басты нәтижелерін келтіреміз: -
Ш а р у а ш ы- л ы ң т а р- Д ы ң
Шаруашы- льщтар саны (мың есебімен)
Ауыл шар. жердің көлемі (мың һа есебімен)
Относительді сандары
Санйың абсолютті түрде ар- туы немесе кемуі
Шаруа- ишлық- тар
Жер көлемі
т о п т а р ы
1895
Шар-
Жер
1882
1882
1895
1882
1895
1882
1895
уашы- лық
кө- лемі
2 һа-га дейін
3 062
3 236
1 826
1 808
. 58,0
.58,2
5,7
5,6
+ 174
- 18
2— 5 ' »
981
1 016
3 190
3 286
18.6
18,3
10,0
10,1
+ 35
+. 96
5-20 .......
927
999
9 158
9 722
17,6
18,0
28,7
29,9
+ 72
+ 554
20-100 »
100 Ііа және.
281
282
9 908
9 870
5,3
5,1
31,1
30,3
+ 1
- 38
одан астамы*
25
25
7 787
7 832.
0,5
0,4
24,5
24,1
+ 0
+ 45
Барлығы
р. 276 |
| 5 558
31 869
32 518jiOO
100
100
1100
1 +282]
+ 649
Марксистер өзіише, «сыншылар» өзінше түсіндіретін бұл өзгерулерге байланысты үш жағдайды: ең үсақ ша- руашылықтар саиының өсуіи, латифундиялардың өсуін, яғни 1000 гектар және одан да көп жері бар, біздің қысқаша кестемізде 100 гектардан артық жері бар бар- лық шаруашылықтармен ңоса есептелген шаруашылық- тардың өсуін және, ақырыида, бәріпен де коп талас туғызатын және бәрінен көбірек көзге түсетін орта ша- руалар (5—20 һа) шаруашылықтарының өсу фактісіи талдау керек болады.
Ең ұсақ шаруашылықтар саиының осуі қайыршы- лықтың және пролетариатқа айналудың өте-мөте кү- шейгенін көрсетеді; өйткені жері 2 гектардап кем ша- руалардың басым көпшілігі жалғыз егішпілікпен ғана күңелте алмайды, сондьіқтаң табыс табумен, яғни жал- данып жұмыс істеумен күн дөреді. Әрипе, бұған жат- пайтындары да болады; арнаулы егістер, жүзім пі.аруа- шылығын, огород ' шаруашылығын, сауда-өнеркәсіптік өсімдіктер егу, жалпы кала маңындық щаруашылық және басқа сондайларды жүргізсе, онда Р/г гектар жер- мен де дербес (кейде тіпті ұсақ та емес) егінші болып


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНІПЬТЛАРЫ» 209
отыруға болады. Бірақ 3 миллион шаруашылыцтардьщ жалпы жиынында •— мұндайлар тіпті болмашы ғана. Осы ұсак, «егіншілердің» (барлық қожайындардың 3/ь бөлігіңе таяу болып отырған) көпшілігі жалдама жу- мысшылар екенін түрлі топтардағы егіншілердің басты кәсібі жөнінде жиналған герман статпстикасыпың мә- ліметтері айқын көрсетеді. Ңысқартып алынған бұл мә- ліметтер мынадай:
Е.г і нші- л е р д і ң т о п т а р ы
Өздерінің басты кәсібі бойынша.бөлінген село ңожайындарьі (%, есебімен)
Дербес село • қожайында- рының ішіндегі ңосалқы кәсібі барлары (%)
Дербес
Тәуелді ецбек
Басқа кәсіп- тер
Ба р- л ы-
Ғ ЬІ
Егін- шілік
Сауда және басңа- лары
2 һа-ға дейіп
17,4
22,5
50,3
9,8
100
26,1
2— 5 »
72,2
16,3
8,6
2,9
100
25,5
5— 20 »
90,8
. 7,0 .
1,1
. 1,1
100
15,5
20—100 »
96,2
2,5
0,2
1,1
. 100
8,8 • -
100 һа және
онан астамы
93,9
1,5
0,4
4,2
100
23,5
Барлығы 45,0 17,5 31,1 6,4 100 20,1
Бұдан біз барлық герман егіншідіерінің 45% ғана, яғни жартысынан азы өздерінің басты кәсібі жағынан да дербес егіншілер екенін көреміз. Ал осы дербес егіншілердің де бестен бірініц (20,1%) тағы да қосалқы кәсібі бар. Өздерінің басты кәсібі жағынан егіншілер- дің 17,5% — саудагерлер, өнеркәсіпшілер, огородшы- лар және басқалар («дербестер», яғни тиісті кәсіпшілік- тің жұмысшысы емес, қожайыны болып отырғандар). Үштщ біріне таяуы (31,1%) —жалдама жұмысшылар (еғіншілік пен өнеркәсіптің қай саласында болса да «тәуелділер»).. Егіншілердің 6,4% кобінесе қыз- метпен (әскер қызметіндегілёр, чиновниктер және бас- қалар), ерікті кәсіппен айналысатындар және т. т. бо- лып табылады. Ал 2 һа'-ға дейін жері бар егіншілердің жартысы — жалдама жұмысіпыЛар; осы 3,2 миллион «ңожайындардың» болмашы азшылығы ғана — барлың саньіның не бары 17,4% ғана -«дербес» егіншілер. Ал


210
В. И. ЛЕНИН
осы 17 проценттің де төрттен бірінің (26,1%) уосалцы кәсібі бар, яғни өздерінің басты кәсібі жағынан емес (жоғарыда көрсетілген 50,3% сияқты), қайта қосалқы кәсібі жағынан алғанда жалданып жұмыс істейтіндер. Тіпті 2—5 һа жері бар егіншілердің дө жартысынан сәл артығы ғана (1016 мыңның 546 мыңы) ешбір қосалқы кәсібі жоқ дербес егіншілер болып табылады.
Істің жайын Булгаков мырзаның қаншалықты өрес- кел теріс суреттейтіні осыдан көрініп отыр; өйткені ол іс жүзінде егіншілікпен шұғылданатын адамдардың жалпы жиынының өскенін көрсете келіп (көрсеткенде, жоғарыда айтқанымыздай, қате көрсетіп), мұны «дөр- бес шаруашылықтардың өсуінен — өзіміз енді білетін- дей, ең алдымен орта шаруалар шаруашылықтарының ірі шаруашылықтар есебінен өсуінен» (II, 133) — бо лып отыр деп түсіндіреді. Егер шаруашылықтардың жалпы саны ішіндө орта шаруалар шаруашылықтары санының үлесі басқаларынан артығырақ өссе (17,6 про- центтен 18 процентке дейін, яғни + 0,4%), мұнан әлі село халқы ең алдымен орта шаруалар шаруашылықта- рының өсуі арқасында өсті деген мағына әсте тумай- ды. Қожайындар санының жалпы осуінде ец көп өсім берген қай топтар деген сұрауға екі ұшты ұғым туғыз- бай, тура жауап беретін мәліметтер бізде бар: шаруа- шылықтардың барлық саны 282 мыңға артқан, опың ішінде 2 һа-ға дейін жері бар шаруашышықтар саны 174 мыңға артқан. Демек, село халқы өскенде (егер ол өсу байқалып отырса және байқалып та отырғандық- тан) нақ сол тәуелді шаруашылықтардың өсуі арқасын- да (өйткені 2 һа-ға дөйін жері бар шаруашылықтардың көпшілігі тәуелді шаруашылықтар) өсіп отыр. Бәрінен де гөрГ парцеллалық шаруашыльщтар көп өскен, бұлардың өсуі пролетариатца айналудыц күшейгенін көрсетеді. Тіпті 2—5 һа жері бар шаруашылықтардың өсуін де (35 мыңға) түгелінөн дербес шаруашылықтар- дың өсуі есебіне жатқызуға біздің хақымыз жоқ, өйтке- ні бұл қожайындардың да 1016 мыңнан 546 мыңы rasa —- қосалқы табысы жоқ дербес егіншілер.
Ірі шаруашылықтар туралы мәселеге көшкенде ең әуелі біз мынадай ерекше (әсіресе апологеттік атаулы-


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 211
ның бәрін бекерге шығару үшін өте зор маңызы бар) фактіні көрсетіп өтуіміз керек: егіншіліктің басқа кә- сіптермен бірігуінің әр түрлі топтардағы егіншілер үшін түрліше және қарама-қарсы манызы бар. ¥сақ егішпілер үшін бұл бірігу оның пролетариатқа айналуы, дербестігінің кемуі болып табылады, өйткені бұл жерде жалданып жұмыс істеу, ұсақ қолөнер, сауда сияқты кә- сіптер және т. б. егіншілікпен бірігеді. Ірі егіншілер үшін бұл бірігу не мемлекеттік, әскери қызмет және т. б. арқылы ірі жер иеленушіліктің саяси маңызының күшейгендігі болып табылады, не орман шаруашылығы мен ауыл шаруашылығындағы техникалық өндірістер- дің егіншілікпен бірігуі болып табылады. Ал осы соңғы құбылыс, жұртқа мәлім,— егіншіліктің капиталистік прогресіне аса тән белгілердің бірі. Міне, сондықтан да біз «дербес» ауыл шаруашылығын өздерінің басты кәсі- бі деп есептейтін (яғни, ауыл шаруашылығын жұмыс- шы есебінде емес, қожайын есебінде жүргізетін) егінші- лер процентінің шаруашылықтағы жер көлемі өскен сайын тез өсіп отырғанын (17—72—90—96%), бірақ 100 гектар және одан да көп жері бар шаруашылықтар тобында 93 процентке дейін төмендеп қалғанын көре- міз: бүл топтағы қожайындардың 4,2 проценті — ңыз- мет істеуді («басқа кәсіптер» тобы) өзінің басты кәсібі деп есептейді, қожайындардың 0,4 проценті «тәуелді» еңбекті өзінің басты кәсібі деп есептейді (бұлар жалда- ма жұмысшылар емес, басқарушылар, инспекторлар және т. с.; салыстырыңыз: «Stat. d. D. R.», 112 B., S. 49* ). Нақ сондай-ақ әлі де шет кәсібі бар дербес егіншілердің проценті шаруашылықтағы жердің көлемі өскен сайын тез төмендеп отырғанын (26—25—15— 9%), бірақ 100 һа және одан да көп жері бар қожайын- дарда ондайлардың проценті күшті өскенін (23%) ко- реміз.
Ал ірі шаруашылықтардың (100 һа және одан >* жері бар) санына және олардың жер көлеміне келсек, бұл жөнінде жоғарыда келтірілген мәліметтер шаруа- шылықтардың жалпы санында да, сондай-ақ жалпы жер көлемінде де бұлардың үлесінің кемігенін көрсетеді. * — астам. Ред.


212
В. И. ЛЕНИН
Бұдан ұсаң жәнө орта шаруалар шаруашылығы ірі шаруашылықты ығыстырып отыр деп, Булгаков мырза- ньщ асыға-аптыға қорытыпды жасағанындай, қорытып- ды шығаруға бола ма? деген сұрақ туады. Біздіңше, болмайды және бұл пункт туралы Каутскпйге ашула- нып, қыр көрсеткендегі Булгаков мырзаның бітіргені Каутскийдің пікірін шын мәнінде тёріске шығаруға қабілетсіз екенін ғана байқатты. Біріншіден, ірі шаруа- шылықтар үлесінің кемуі өте мардымсыз (шаруашы- лықтардың саны бойынша 0,47 проценттен 0,45 про- центке дейін, яғни ноль бүтін жүздеп екі процент, о жер көлемінен алатын үлесі бойынша 24,43 проценттеи 24,088 процентке дейін, яғни ноль бүтін жүзден 35 про- цент кеміген). Шаруашылықты интенсивті жүргізгендө кейде жер көлемін біраз кемітуге тура келеді, ірі қо- жайындар, өздеріне жұмысшылар тауып алу үшін, име- ниенің орталығынан қашықтағы жерлерді бөлшектеп арендаға береді — бұл жүрттың бәріне мәлім құбылыс. Пруссияның шығысындағы ірі және үсақ шаруашы- лықтарды тәптіштеп суреттеген автордың ұсақ жер иелігі ірі жер иелігіне қызмет ететінін турадан тура мойыпдап, отырықшы жұмысшыжр жасау керек деп құлшына кеңес бергенін жоғарыда айтқанбыз. Екінші- ден, ұсақ шаруашылықтардың ірі шаруашылықтарды ығыстыруы туралы сөз болуының мүмкін еместігініц тағы да бір себебі: өндірістщ мөлшері туралы пікір ай- ту үшін тек шаруашылықтың жер көлемі туралы мә- ліметтер әлі жеткіліксіз болады. Ал бұл жөнінде ірі шаруашылықтардың аса мықтап алға басқанын маши- наны пайдаліану туралы (жоғарыдан қараңыз) және ауыл шаруашылық техникалық өндірістер туралы мә- ліметтер өте айқын дәлелдеп отыр (герман статисти- касының осындай мәліметтерін Булгаков мырза оңдыр- май теріс түсіндірген, сондықтан біз бұл мәліметтерді төменде өз алдына талдаймыз). Үшіншіден, 100 һа және одан да көп жері бар шаруашылықтардың тобын- да латифундиялар, 1000 және одан >> һа жері бар ша- руашылыңтар айрыңша орын алады, бұжрдьщ саны- ның өсу проценті орта шаруалар шаруашылықтары санының өсу процентінен көп артық, атап айтқанда:


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 213
бұлардың ісаны 515-тен 572-ге жетті, яғни 11% өсті, ал орта шаруалар шаруашылықтарының саны 926 мыңнан 998 мыңға жеткен, яғни 7,8% өскен. Латифундиялар- дың жер көлемі 708 мың һа-дан 802 мыңға жетті, яғни 94 мың һа өсті: 1882 жылы латифундиялардың жер кө- лемі ауыл шаруашылығындағы барлық жердің 2,22% болса, 1895 жыліы-ақ 2,46% болды. Осы пункт туралы «Началода» Каутскийге қарсы айтқан негізсіз қарсы- лықтарын Булгаков мырза енді өзінің кітабында бұрыи- ғысынан бетер негізсіз томендегі қорытындымен то- лықтырады: «Ауыл шаруашылығының прогресі, оның интенсивтілігінің өсуі болшектенумен ілесе жүріп оты- ратын болса да,— деп жазады юл,— латифундиялардьщ кобеюі... ірі шаруашылықтардың құлдырауыпьщ белгісі болыи табылады» (II, 126)- сойтіи, еш пәрседеп кү- діктенбейтін Булгаков мырза енді турадан-тура ірі ша- руашылықтың «латифундияға айпалып (!) азғындауы» туралы соз етіп отыр (II, 190, 363). Коріп отырсыңыз- дар, біздің «білімпаз» қандай тамаша қисынды ойлай- ды: өйткені шаруашылықтың жер көлемінің кемуі кей- де, интенсивтендіру болған кездо, өндірістің өс-кепдігіп көрсететіндіктен, сондыцтан латифундиялардың сапы мен жер көлемінің өсуі жалпы алганда құлдырауды корсетуге тиіс! Ал егер қисынын кедаіру сондайлық пашар болса, статистиканың көмегін пеге пайдалаи- басқа? Булгаков мырзаның пайдаланған материалда- рынан бізде де осы латифундиялардыц шаруашылығы туралы тұтас бірқатар мәліметтер бар ғой. Осы мәлі- меттердің кейбіреулерін келтірелік: ең ірі 572 шаруа- шылықтың қарауында 1895 жылы 1 159 674 гектар жер болды, оның іпгінде 802 мың гектар ауыл шаруашылы- ғындық жер, 298 мыц гектар ормапдық жср (бұл лати- фундиялардың бір бөлегінің иелері пегізінен, село қо- жайындары емес, орман өнеркәсіпшілері). Бұлардың жалпы мал ұстайтындары — 97,9%, жұмыс- көлігін ұс- тайтындары —- 97,7%; 555 қожайын машинаны пайда- ланады және, жоғарыда көргеніміздей, әрбір шаруашы- лықтың түрлі машиналарды пайдаланған кездері барынша көп\ бу күшімен жүретін плугті 81 шаруашы- лық, яғни барлық латифундиялардың 14 процепті


214
В. И. ЛЕНИН
пайдаланды. Олардағы мал саны мынадай: сиыр ма- лы — 148 678,' жылқы — 55 591, қой — 703 813, шош- ңа — 53 543. Бұл шаруашылыңтардың ішінде қант за- водтарымен қосылғаны — 16, арақ заводтарымен қосыл- ғаны — 228, сыра заводтарымен қосылғаны—6, крахмал заводтарымен қосылғаны — 16, диірмендермен қосыл- ғаны — 64. Бұл шаруашылықтардың интенсивтілігін мынадан байқауға болады: техникалық жолмен өңдеу үшін 211 шаруашыльщ қызылша егөді (26 мың һа жер- ге егіледі), 302 шаруаіпылық картоп егеді. 21-і қалаға <сүт сатады (1822 сиырдан, яғни 1 шаруашылыққа 87 сиырдан) және 204-і сүт серіктіктеріне қатысады (18 273 сиыры бар — әр шаруашылыққа 89 сиырдан). Шынында, мұның өзі «латифундияларға айналып аз- ғындауға» көремет ұқсап-ақ тұрған жоқ па?
Орта шаруалар шаруашыжіқтары (5—20 һа) тура- лы мәселеге көшелік. Шаруашылықтардың жалпы са- ны ішінде олардың үлесі 17,6 проценттен 18,0 процеит- ке дейін (+0,4%) өскен, ал жалпы жер көлемінде 28,7 проценттен 29,9 процентке дейін ( + 1,2%) өсіп отыр. Ал «марксизмді құртушылардың» бәрі де және қаи- дайы болса да нақ осы мәліметтерді әбден табиғи түрде өздерінің басты дәлелі деп санайды. Булгаков мырза «ұсақ шаруашылықтың ірі шаруашылықты ығыстыр- уын» да, «ыдыраушылық тенденциясын» да және т. б. да осыдан туғызады. Біз жоғарыда дәл осы «шаруалар» жөнінде үстірт алынған мәліметтердің тіпті жарамсыз екенін, олардың тіпті адастырып жібере алатынын айт- қанбыз: нақ осы арада ұсақ кәсіпкерлік шаруашылық- тардың құрылу процесі мен шаруа буржуазиясының «прогресі» көпшіліктің пролетариатқа айналуын жәнө қайыршылыққа ұшырауын мықтап бүркемелей алады. Ал егер біз Германияның бүкіл) ауыл шаруашылығы жөнінде жалпы алғанда, бір жағынан, ірі капиталистік шаруашылықтың сөзсіз дамуын (латифундиялардың өсуін, машинаны және ауыл шаруашылығындағы тех- никалық өндірісті пайдаланудың дамуын), ал, екінші жағынан, пролетариатқа айналу мен қайыршылыққа түсудің бұрынғыдан да сөзсіз күшейгенін көріп отыр- сақ (қалаға шұбыру, жердің бөлшектенуінің күшеюі,


АГРАГЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬШШЫЛАРЫ» 215
парцеллалық шаруашылықтардың көбеюі, қосалқы жал- дама жұмыстың көбеюі, ұсақ шаруалардың ішіп-жемі- нің нашарлауы және басқалары) — онда нақ осы про- цестердің «шаруалардың» арасында болмауы ешбір иланбайтын және мүмкін емес нәрсе болып шығар еді. Тіпті тәптіштеліп алынған мәліметтер де осы процес- терді толық айқын көрсетіп, бүл жөнінде жалғыз жер көлемінің статистикасы мүлде жеткіліксіз деген пікірді растап отыр. Сондықтан герман ауыл шаруашылығы- ның капиталистік дамуының жалпы жағдайына сүйенө отырып, бұл мәліметтерден ұсақ өндіріс ірі өндірісті жеңіп отыр деген қорытынды шығару негізсіз болады деп Каутский әбден дүрыс тұжырым жасаған.
Алайда, «орта шаруалар шаруашылықтарының» өсуі молшылықтың және әл-ауқаттың артқанын емес, қайта муцтаждыцтъщ кушейгенін көрсөтетінін дәлелдейтін әрі тікөдіей, әрі жаппай мәліметтер бар. Бұл — Булга- ков мырза «Началода» да, өзінің кітабында да сәтсіз пайдаланған нақ сол жұмыс көлігі туралы мәліметтер. Орта шаруашылықтың прогресін және ірі шаруашы- лықтың құлдырауын растайтын өзінің пікірі жөнінде Булгаков мырза былай деп жазды: «егер мұны тағы да дәлелдеу керек болса, онда жұмыс күшінің саны қан- дай екенін көрсетудің үстіне, жұмыс колігінің қанша екенін де көрсетуге болады. Мұны айқын көрсететін кесте мынау» *:
Дала жұмыстарына
пайдаланатын
КӨЛІГІ
Айырмасы
бар кәсіпорындардың
саны
1882
1895
0-
2
һа
325 005
306 340
-18 665
2 —
5
»
733 967
725 584
— 8 383
5—
20
»
894 696
925 103
+30 407
9А —
»
279 284
275 220
— 4 064
100 және
одан көп һэ
24 845
24 485
- 360
Барлығы 2 257 797 2 256 732 - 1065
«Жұмыс көлігі бар шаруашылықтардың саны ірі піа- руапіыл+іқта да, ұсақ шаруашылықта да бірдей кемі- * Біз Булгаков мырзаның келтірген кестесін түгелінен дәл өзіндей етіп көрсетіп, бұған тек онда жоқ жиынтық цифрларды қостық.


21Ö
В. Й. ЛЕІІЙЙ
ген, тек орта шаруашылықта ғана кобейген» («Нача- ло» журналы, № 1, 20-бет).
Егер жұмыс көлігі жөніндегі мәліметтерден олардың көрсетіп отырғанына қайта царама-царсы магынада қо- рытынды шығаруына себепші болған қатесін Булгаков мырза желдірмелетіп жазылған журиал мақаласында байңамай кетсе, онда мұнысы әлі кешірімді болар еді,— біраң біздің «қатал ғалым» өзінің «зерттеуіпде» де нақ сол қатесін қайталап отыр (II том, 127-бет, мұнда оныц үстіне, +30 407 және — 360 деген цифрларды мал са- нына жататын цифрлар етіп көрсеткен, дұрысында бұ- лар жұмыс көлігін қолданатын шаруашылықтардың са- нына қатысты цифрлар; бірақ бұл, әрине, ұсақ-түйек ңой).
«Ірі шаруашылықтың кері кетуі» (II, 127) туралы сондай батырсынып .айтатын біздің «қатал ғалымиан» біз мынаны сұраймыз: орта шаруалар шаруашылығы- ның барлыц саны 72 мыңға көбейіп отырғанда (II, 124), жұмыс көлігі бар орта шаруалар шаруашылығы санының 30 мыңға көбеюінің қандай маңызы бар? Жұ- мыс көлігі бар орта шаруалар шаруашылъіқтары про- центініц' кемігендігі осыдан айқын болып отырған жоқ па? Ал егер бұл осылай болса, 1882 және 1895 жылдары түрлі топтардағы шаруашылықтардың цанша проценті жұмыс көлігін ұстағанына көз жіберу керек емес пе,— оның үстіне бүл мәліметтер Булгаков мырзаның абсо- люттік цифрлар алған нақ сол беті мен нақ сол кесте- сінде келтірілген ғой («Stat. d. D. R.» 112 B., S. 31* ).
Ол мәліметтер мынау:
Жұмыс колігі бар шаруашы- лықтардың проценті
Айьтрмасы
1882
1895
0-
2
һа
 10,61
9,46
-1,15
2-
5
»
..... 74,79
71,39
-3,40
5-
20
»
 96,56
92,62
-3,94
20-
100
» ................................
99,21
97,68
-1,53
100 я
хәне
одап коп һа
 99,42
97,70
-1,72
Барлығы
42,79 40,60 —2,19


АГРАРЛЬЩ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬШТПЬТЛАРЫ» 217
Сонымен, жүмыс көліті баршаруашьільіқтардьщ нро- центі жалпы алғанда екі проценттен артығырақ кемі- ген, соның озінде бұл кему ұсац шаруалар мен орта шаруалар шаруашылығында орташа мөліиерден жоға- ры, ірі шаруашылықтарда орташа мөлшерден төмен *. Оның үстіне «нақ ірі іпаруашылықтарда көлік күшінің орнына көбінесе механикалық күш, жалпы айтқанда, түрліше машпналар, жекелеп алғанда бу машиналары (бу күшімен жүретін плуг және басқалар) қолданыла- тынын («Stat. d. D. R.», 112 B., S. 32* ) ұмытпау ке- рек. Сондықтап, егер ірі шаруашылықтардың (100 жә- не онан астам һа жері бар) ішінде жүмыс көлігі бар шаруашылықтардың саны 360-қа кеміп отырса, ал со- пымен қатар бу күшімен жүретіп плугтарды пайдала- ітуіпы піаруашылықтардыц саны 615-ке көбейіп отыр- са (1882 ж. 710 болса, 1895 ж. 1325), онда жалпы жә- не тұтасынан алғанда ірі шаруашылықтар ұтылып отырмағаны былай тұрсын, қайта, тіпті ұтып отырғаны айқын. Демек, Германиядағы егіншілердің ішінде іпа- руашылың жағдайын сөзсіз жацсартцан бірден-бір топ (дала жұмыстарына колік күшіп немесе колік орпыпа бу күшін пайдалаиу жөніиде) бұл — 100 және одап > һа жері бар ірі қожайыпдар болып отыр деген қо- рытынды келіп шығады. Ңалған басқа топтардың бә- рінде де шаруашылық жағдайлары папіарлаған жәпе де жұмыс көлігі бар шаруашылықтар процентінің то- мендеуі өте улкен болып отырған дәл орта шаруалар шаруашылыцтарыныц тобында жағдай бэрінен де гөрі көбірек нашарлап отыр. Жүмыс көлігі бар шаруашы- лықтар процентінің жоғарылыгы жағынан алғанда, ірі шаруашылыңтар (100 және одан > һа) мен орта ша- руашылықтардьің (5—20 һа) арасындағы айырмагиы- * Кему бәрінен гөрі ең ұсақ шаруашылықтардыц оздеріітде аз, бү- лардыц тым аз болегініц ғана жүмыс көлі.гі бар; нақ осы шаруашы- лықтарда (тек осыларда гана) 'жүмыс нолігіиің құрамы жақсарғанын, яғни бұлар ат пен өгізді біршама көбірек ұстап, сиырды біршама кемірек ұстай бастағанын біз ілгеріде кореміз. Бұл жағдай, неміс анке- тасының (S. 32*) авторларының дұрыс ескерткеніндей, ең ұсақ учас- келердің қожайындары жұмыс көлігін тек егіншілік үшін ғана емес, «жалданып істейтін сырт жұмыс» үшііі де ұстайтынын айқын корсетеді. Сондықтан мүлде. ерешпе жагдайдағы парцеллалық шаруа- шылықтарды жүмыс нөлігі туралы мәселе женінде есепке алу жалпы дұрыс болмас еді.


218
В. И. ЛЕІІПН
лың бұрын 3 проценттен көмірөк болса (99,42—96,56), қазір бес проценттен астам болып отыр (97,70—92,62).
Бұл қорытынды жұмыс көлігінің құрамы туралы мәліметтермен мұнан да гөрі елеулі түрде күшейе түсе- ді. Шаруашылық неғұрлым ұсақ болған сайын, көлік құ- рамы да соғұрлым нашар бола береді: басқаларға қара- ғанда өгіз бен ат дала жұмыстарына солғұрлым аз пай- даланылады, ал әлдеқайда әлсіз сиырлар соғұрлым көп пайдаланылады. Біз қарастырып отырған мағынада 1882 және 1895 жылдары істің жайы қандай болғаны жөніндегі мәліметтер мыиадай:
Дала жұмыстарына арналған малы бар әрбір жүз шаруашылық келікті мына түрде пайдаланған:
Тек сиыр Сиыр, сондай-ақ жылңы
пайдаланғандары не өгіз пайдаланғандары
1882
1895
1882
1895
0-
2 һа
83,74
82,10
-1,64
85,21
83,95
-1,26
2-
5 »
68,29
69,42
+ 1,13
72,95
74,93
+ 1,98
5-
20 »
18,49
20,30
+ 1,81
29,71
34,75
+5,04
20-
100 »
0,25
0,28
+0,03
3,42
6,02
+2,60
100 және одан көп һа
0,00
0,03
+0,03
0,25
1,40
+ 1,15
Барлыгы
41,61
41,82
+0,21
48,18
50,48
+2,30
Біз жұмыс көлігі құрамының жалпы нашарлағанын (жоғарыдағы айтылған себептер бойынша, парцеллалық шаруашылықтар есепке кірмейді) және атап айтқанда орта шаруалар шаруашылыцтаръіныц тобында көбірек нашарлаганын көріп отырмыз. Бұл топта жұмыс көлігі бар шаруашылықтардың ішінде дала жұмыстарына лажсыздан сиырларды да пайдаланатын шаруашылық- тардың,— ал сонымен қатар дала жұмыстарына тек сиырларды ғана пайдалана алатын шаруашылықтардың проценті бэрінен де артыц өскен. Ңазіргі уақыттыц өзінде-ақ жұмыс көлігі бар орта шаруалар шаруашы- лықтарының үштен бірінен астамы дала жұмыстарына лажсыздан сиырларды пайдаланып отыр (мұнан, әри- не, жер нашар жыртылады, демек, егіннің шығымы да


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 219
кемиді, сиырдың сүті де азаяды), ал ол шаруашылық- тардың осы күннің өзіндө-ақ бестен бірінен астамы да- ла жұмыстарына төк сиырды ғана пайдалана алады.
Егер біз дала жұмыстарына пайдаланылған малдың санын алып қарайтын болсақ, онда барлық топтарда да (парцеллалық шаруашылықтарды қоспағанда) сиыр- дың көбейгенін көреміз. Ал ат пен өгіздің саны мына түрде өзгерген:
Дала жумысына пайдаланылтан ат пен өгіздіц саны (мын есебімен)
0- 2 һа
2- 5 »
5- 20 »
20-100 »
100 және одан көп һа
Барлығы
1882
1895
Айырмасы
62,9
69,4
+ 6,5
308,3
302,3
- 6,0
1 437,4
1430,5
- 6,9
1168,5
1155,4
-13,1
650,5
695., 2
+44,7
3 627,6
3 652,8
+ 25,2
Парцеллалық шаруашылықтарды есепке алмағанда, жұмыс көлігінің нақ өзі тек ірі қожайындарда ғана кө- бейгені байқалады.
Демек, дала жұмыстарына пайдаланылатын мал кү- ші мен механикалық күш жөнінде шаруашылық жағ- дайларының қалай өзгергені туралы жалпы қорытын- ды мынадай: бұл жөнінде тек ірі қожайындардың ғапа жағдайы жацсарган, басқаларының жағдайы нашарла- ған, ал орта шаруалар шаруашылыцтарыныц жағдайы бәрінен де бетер нашарлаған.
1895 жылдың мәліметтері бізге орта шаруалар ша- руашылықтарынЬщ бүкіл тобын енді шағын екі бөлім- шеге ажыратуға мүмкіндік береді: 5—10 һа жері бар және 10—20 һа жері барлар. Жұмыс көлігін пайдалану жөнінде бірінші (шаруашылықтарының саны жағынаи әлдеқайда көп) шағын бөлімшенің шаруашылық жағ- дайлары әлдеқайда нашар, бұл осылай болуға тиіс те еді. 5—10 һа жері бар 606 мың қожайынның 90,5 про- центінде (10—20 һа жері бар 393 мың шаруаның 95,8 процентінде) жұмыс көлігі бар, ал осы 5—10 һа жері барлардың дала жұмыстарына сиырларды пайдалана-


220
В. и' ЛЕНИН
тындары — 46,3% (10—20 һа тобында — 17,9%); тек қана сиыр пайдаланушылар — 41,3% (10—20 һа тобын- да 4,2.%). Міне сөйтіп, жұмью көлігін пайдалану жө- ніңде ерекше нашар жағдайда болып отырған дәл осы 5—10 һа тобы 1882 жылдан 1895 жылға дейін шаруа- шылықтардың саны жағынан да, жерінің көлемі жа- ғынан да, бэрінен де артыі^ көбейген болып шықты. Тиісті мәліметтер мынадай:
Жалпы санға проиенттік катынасы
шаруашылықтар
1882 1895
5—10 һа 10,50 10,90-1-0,40
10-20 » 7,06 7,07 + 0,01
барлық жер
ауыл шар. жсрдің көлсмі
көлемі
1882
1895
1882
1895
11,90
12,37 0,47
12,26
13,02 + 0,76
16,70
16,59 — 0,11
16,48
16,88 + 0,40
10—20 һа тобында шаруашылықтар санының өсуі тіпті мардымсыз; олардың барлық жер көлемінің үлесі тіпті кеміп отыр, ал ауыл шаруашылығындағы жер көлеміпіц осуі 5—10 һа тобындағы шаруашылықтарді- кінен анағұрлым кем. Демек, орта шаруалар шаруашы- лықтары көбінесе (кейде тіпті барлығы) 5—10 Jia тобының, яғни жұмыс көлігін пайдалану жөніпде ша- руашылық жағдайлары тіпті иашар топтың есебінен осіп отыр.
Сонымея, біз орта шаруалар шаруашылыңтарының атышулы өсуінің шын мәнін статистиканың даусыз ай- қындап бергенін көріп отырмыз: мұның өзі молшылық- тың артуы емес, муцтаждыцтыц артуы, ұсақ егіншілік- тің прогресі емес, қайта оның кері кетуі. Егер орта шаруалар шаруашылықтары өз шаруашылығының жағ- дайларын бәрінен де бетер нашарлатып алса, дала жұ- мыстарына сиырды басқалардың бәріпен көи қолдануға тиісті болва, онда біз шаруашылықгың тек осы жағына (және жалпы шаруашылыцтың ең маңызды жақтары- ның біріне) ңарап, шаруашылыңтың барлық басңа жақ- тары туралы да қорытынды жасауға хақымыз бар eitern былай тұрсын, тіпті қайта осылай етуге міидеттіміз де. Егер аты жоқтардың (орыс оқушыларьтна таныс және осы жағдайға толық сай келетін терминді ңолдан-


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 221
ғанда) саны көбейсе, егер жұмыс көлігінің қүрамы на- шарласа — онда жалпы малдың күтімінің де нашарла- ғанына, жердіц бабының пашарлағанына, егіншінің ішіп-жемі мен тұрмыс жағдайының нашарлағанына еш күмәндануға болмайды, өйткені шаруалар шаруашы- лығында малдың күтімі неғұрлым нашар болып, мал^ дың жұмысы неғұрлым ауыр болса, адамның да тұр- мысы соғұрлым нашарлап, жұмысының согұрлым ауыр- лайтыны жәие керісінше болатыны жұрттың бәріне және әркімге де мәлім. Klawki-дің тәптіштелген зерт- теуінен біздің жоғарыда шығарган қорытындылары- мызды Гермапияпың барлық ұсақ шаруалар шаруашы- лықтары туралы жаппай мәліметтер толық растайды.
IX
ГЕРМАНИЯДАҒЫ СҮТ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ СЕРІКТІКТЕРІ. ГЕРМАНИЯДАҒЫ СЕЛО ХАЛҚЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ ЖАЙЫ
Біз жұмыс колігі туралы мәліметтерге соншалықгы егжей-тегжейлі тоқтадық, өйткені мұның өзі — былай- ша айтқанда, шаруашылықтың ішкі жагыпа, оның құ- рал-жабдығына, оның жолға қойылуына көз жіберуі- мізге мүмкіндік беретін бірден-бір мәліметтер (жоға- рыда біз талдаған машиналар туралы мәліметтерден басқа). Басқа мәліметтердің бәрі — жер көлемі туралы мәліметтер (бұл мәліметтерді біз жоғарыда келтірген- біз), малдың саны туралы мәліметтер (бұларды біз ңазір көлтіреміз) — шаруашылықтың тек сыртқы жа- ғын ғана суреттейді, көрер көзге тең емес нәрселерді тец етіп көрсетеді, ойткені жердің бапталуы, демек, егінніц шығымы, малдың сапасы мен оның өнімділігі түрлі шаруашылықта түрліше болады. Бұл' айырмашы- лық жұрттың бәріне мәлім факт бола тұрса да, жалпы статистиканьщ есептерінде осы айырмашылықты әдетте ұмытып кетеді, тек машина мен жұмыс көлігі туралы мәліметтер ғана бұл айырмашылықты есепке алуға аз- дап та болса мүмкіишілік береді, бұл айырмашылық кімнің пайдасына (жаЖіы және тұтас алғанда) шыға- тынын көрсетеді. Егер ірі шаруатпылықтар тек статис-


222
В. И. ЛЕНИН
тика есепке алатын ғана ерекше күрдөлі және қымбат машиналарды көп пайдаланатын болса, онда ірі шаруа- шылықтарда статистика есепке алмайтын басқа құрал- дардың бәрінің де (плугтар, тырмалар, арба және бас- қалар) сапасы жақсы екені, бұлардың әрбір жеке шаруашылықта толығырақ екені және толығырақ (ша- руашылықтардыц көлемі үлкен болғандықтан) пайдала- нылатындығы ,айңын. Жұмыс коліктері жөнінде де осыны айтуға болады. ¥сақ қожайын бұл артыңшылық- тарға амалсыздан өзінің ынтасы мен үнемшілдігін қар- сы қояды (күн көру үшін күресте оның басқа құралы жоқ), міпе, сондықтаи да оның бұл қасиеттері — кез- дейсоқ нәрсе емес, ол капиталистік қоғамда ұсақ шаруа- ны әрқашан жәнө сөзсіз айырып сипаттайды. Буржуа- зияшыл экономист (басқа да барлық мәселелер жөнін- дегідей, осы мәселеде де соның соңында сүйретіліп жүретін осы күнгі «сыншы» да) мұны ұқыптылықтың, шыдамдылықтың, тағы басқалардың ізгі үлгісі деп атайды (Гехт пен Булгаковты салыстырыңыз), сөйтіп мұны шаруаның сіңірген еңбегі деп санайды. Социалист мұны шамадан тыс ауыр еңбек (Ueberarbeit), кем тұ- тынушылық (Unterkonsumption) деп атайды, сөйтіпмұ- ны капитализмнің кінәсы деп санайды, әлеуметтік қор- лаушылықты игілікті іс деп дәріптеп, сол арқылы бұл қорлаушылықты мәңгі қалдыруға тырысатын манилов- шыл сөздердің басынан аяғына дейін жалған екеніи ша- руаларға түсіндіруге тырысады.
1882 және 1895 жылдары герман егіншілерінің түрлі- ше топтарының арасында малдың қалай бөлінгені жө- ніндегі мәліметтерге көшейік. Бұл мәліметтердің басты нәтижелері мынау:
Относительді сандары:
Барлың мал
(ңұны
Сиыр
малы
Шошқа
бойынша)
1882
1895
+
1882
1895
±
1882
1895
±
0— 2 һа
9,3
9,4
4- 0,1
10,5
8,3
— 2,2
24,7
25,6
4-0,9
2— 5 »
13,1
13,5
+ 0,4
16,9
16,4
— 0,5
17,6
17,2
— 0,4
5— 20 »
33,3
34,2
+ 0,9
35,7
36,5
+ 0,8
31,4
31,1
-0,3
20—100 »
29,5
28,8
— 0,7
27,0
27,3
4- 0,3
20,6
19,6
-1,0
100 және одан
көп һа
14,8
14,1
— 0,7
9,9
11,5
4- 1,6
5,7
6,5
4- 0,8
Барлыгы
100
100
—
100
100
100
100
—


АГРАРЛЬЩ МӘСЕЛЕ ЖӘІІЕ «МАРКСТЩ СЫПТПЬТЛАРЬТ» 223
Сонымен, малдың жалпы санында ірі шаруашылық- тың үлесі кеміп, орта шаруалар шаруашылықтарының үлесі бәрінен де артық өсіп отыр. Мәліметтер малдыц ңұны жөнінде болса да, барлық малдың саны туралы айтып отырмыз, өйткені статистиктердің түрліше топ- тардағы әрбір малдың бағасы бірдей деіі ұйғаруы көрөр көзге дұрыс емес. Малдың құны туралы мәліметтер малдың түрлі түліктерін қосуға мүмкіншілік бере оты- рып (малды ірі қараға шағу арқылы да мұның нәтиже- сін шығаруға боЖр еді, бірақ бұл бізден жаңадан есеп жұмысын керек етер еді, ал қорытыидыны аздап бол- са да елеулі түрде өзгерте алмас еді), барлық жұмыс көліктерінің нақты құнына қарай емес, нақ санына қа- рай бөлініп отырғанын көрсетеді. Ірі қожайындардың малы ұсақ қожайындардың малына қарағанда тәуір бо- латындықтан және ол ұсақ қожайындардың малына ңарағанда (құрал-саймандардың жақсартылуына қа- рап айтқанда) көбірек жақсара түсуі ықтимал болған- дықтан, бұл мәліметтер ірі шаруашылъіқтың шын ар- тықшылығын аса елеулі дәрежеде кемітіп көрсетеді.
Малдың жеке түліктеріне келсек, ірі шаруашылың- тың үлесінің кемуі тұтасынан саудалық қой шаруашы- лығының құлдырауынан болып отырғанын көрсетіп өту қажет: 1882 жылдан 1895 жылға дейін қой саны 21,1 миллионнан 12,6 милжонға, яғни 8,5 миллионға кемі- ген, ал бұл кеміген барлық қойдың 7 миллионы 20 ЖтЭ- не одан көп һа жері бар шаруашыльіқтардың үлесіне тиеді. Германиядағы саудалық мал шаруашылығыньщ дамыған салаларына — әсіресе сүтті және етті мал ша- руашылығы жататыны мәлім. Сондықтан біз сиыр ма- лы мен шошқа тураЖі мәліметтерді алып отырмыз, оның үстіне мал шаруашылығының бұл салаларының екеуінде де ірі шаруашылықтың (100 және одан > һа жері бар) мыцтап алға басқаиын көріп отырмыз: сиыр малы мен шошқаның жалпы санында ірі шаруашы- лықтың алатын үлесі өте үлкен. Бұл фактіге неғұрлым көбірек көңіл бөлу керек болатын себебі: мал өсіретін шаруашылықтың көлемі әдетте егіншілікпен айналы- сатын шаруашылықтың көлемінен кем болады, міне, сондықтан капиталистік ірі шаруашылықтың емес, ка-


224
В. И. ЛЕНИН
питалистік орта шаруашылықтың тезірек өсуін күтуге болушы еді. Жалпы қорытынды (малдың сапасы жөнін- де емес, саны жонінде) мыпадай болуы тиіс: саудалық қой шаруашылығының қатты қүлдырауынан бәрінен де көп зиян шеккеи ірі қожайындар болды, ал сиыр малы мен шошқа өсіруді анағұрлым (ұсақ және орта шаруа- шылықтарға қарағанда) көбейту арқылы олар бұл ке- містіктің орнын толтыра алған жоқ, тек қана азайтты.
Сүтті мал шаруашылығы туралы әңгіме еткенде, біз бұл мәселе жөнінде герман статистикасындағы, біздің білуімізше, аса сабақ боларлық және пайдаланылмаған мәліметтерді елемей кете алмаймыз. Бірақ енді мұның өзі техникалық өндірістердің егіншілікпен қосылуы жо- ніндегі жалпы мәселеге жатады және Булгаков мырза- иың фактілерді тағы да сорақы түрде бұрмалауы себеп- ті бұл імәселеге біздің тоқтап өтуіміз керек болып отыр. Ауыл шаруашылығы өнімдеріи техникалық жолмен оң- деу ісінің егіншілікпен бірігуі егіншіліктегі ерекше ка- питалистік прогрестің ең айқын белгілерінің бі-рі болып табылатындығы белгілі. Булгаков мырза «Началода»- ақ былай деген болатын: «Менің пікірімше, Каутский бұл бірігудің маңызын шегінен асыра әсірелеп жібер- ген: егер статистиканың мәліметтерін алып қарасақ, опда өперкәсіппен осы түрде байлаиысты болыгг отыр- ғап жердің көлемі өте болмашы ғана»(№ 3, 32-бет). Дәлелі өте әлсіз, өйткені Булгаков мырза бұл бірігудіц техника жағынан прогрестігін теріске шығаруға бага алмайды, ал ең басты мәселеге — бұл прогрестің иесі ірі өндіріс пе немесе ұсақ өндіріс пе деген мәселеге — ол тіпті жоламайды. Ал бұл мәселеге статистика оте айқыи жауап беретін болғандықтаи Булгаков мырза өзі- нің кітабында... sit venia verbot.* қулыққа салынады. Ол техпикалық өндірістердің белгілі бір түрімеп бірік- кен шаруашылықтардың (топтзры бойынша емес, жал- пы бәрініц!) процентін келтіреді де, былай дейді: «Бұ- лар көбінесе ірі шаруашылықтармен біріккен екен деп ойламау керек» (II, 116). Ңайта нақ керісінше, аса
* былайша айтқанда! Ред.


А.ГІ>АІ>ЛІ>Щ МӘСЁЛЕ >кәйе «маРкСтщ сынптылдрьт» 225
құрметті профессор мырза: атап айтқанда нақ осылай деп ойлау керек, ал сіздің кестесымағыңыз (техника- лық өндірістермен біріккен шаруашылыңтардың сол топтағы барлық шаруашылықтардьщ қанша проценті болатындығын көрсетпейтін) тек мәселемен таныстығы жоқ немесе аңғал оқушыны ғана адастырады. Қант, арақ, крахмал, сыра заводтарымен және диірмендермен біріккен шаруашылықтардың санын (демек, бұлардың барлық қосынды саны егіпшілік шаруашылықтарының техникалық өндірістермен біріккен реттерініц санын көрсетеді) қосып, бірге келтірсек (кітап бетін цифр- лармен шұбарламау үшін), мынадай болып шығады:
Шаруашылық- тардың бар- лық сапы
Техникалық өндірістерхмен бірігу ретте- рініц саны
%9в
11364
13 542
0- 2 һа 3 236 367
2- 5 » 1016 318
5-20 » 998 804
20-100 » 281 767
100 және одан да көп һа 25 061
25 879
8 273
4 006
0,35
1,33
2,59
2,97
15,98
Барлыгы
5 558 317
63 064
1,14
1000 жәпе одан да
көп һа жері бар
іларуашылықтар
572
330
57,69
Сонымен, техникалық өндірістермен біріккен шаруа- шылықтардың проценті ұсақ шаруашылықта өте мар- дымсыз, тек ірі шаруашылықта ғана ол көлемді мөл- шерге жетіп отыр (бірігу латифундияларда орасан зор, бұлардың жартысынан көбі осы бірігудің пайдасыті көріп отыр). Егер біз машина мен жұмыс колігі туралы жоғарыда келтірілген мәліметтерді осы фактімен са- лыстырып қарасақ, онда «ірі шаруашылық — шаруа- шылық прогресінің үлгісі, ал ұсақ шаруашылық — рег- ресінің үлгісі» дейтін «консервативтік» марксистердің «ңиядйы» (II, 260-бет) туралы Булгаков мырзаның дә- мемен айтқан сөздерінің мүлдем түкке тұрмаіітынын оқушы өзі аң түсінеді.


226
В. П. ЛЕІІИН
«Анағұрлым көпшілігі (арақ жасауға жұмсалатын қант қызылшасы мен картоп),— дейді Булгаков мырза одан әрі,—ұсақ шаруашылықтарда өндірілген».
Мүлдем керісінше: нат^ ірі ша.руашылыцтарда өнді- рілген:
%
0- 2
һа
10 781
0,33
3 781
1,0
2— 5
»
21413
2,10
12 693
3,2
5- 20
»
47 145
4,72
48 213
12,1
20-100
»
26 643
9,45
97 782
24,7
100 және көп һа
одан да
7 262
28,98
233 820
59,0
5195 20,72
Барлығы 113 244 2,03 396 289 100 14 023 0,25 1000 және одан да
көп һа жері бар
шаруашылықтар 211 36,88 26127 — 302 52,79
Яғни, техникалық жолмен оңдеу үшін қызылша мен картоп еккен шаруашылықтардың проценті тағы да ұсақ шаруашылықтарда өте мардымсыз, ірі шаруашы- лықтарда едәуір және латифундияларда өте көп болып отыр. Ңызылша егілген жердің кө,л)еміне қарағанда, қы- зылшаның басым көпшілігі — 83,7 процевті — ірі ша- руашылықтарда өндіріледі *.
* Булгаков мырзаның техникалық өндіріс жөніндегі пікірінің ылғи... сәтсіздікке ұшырауы соншама таңданарлық, бізде лажсыз мынадай сұрау туады: бүл сәтсіздік, неміс анкетасында келтірілген шағын кес- тені көшіріп алғанда бұл шағын кестелердегі техникалық өндіріспен біріккеи шаруашылықтардың саны әсте де сол топтағъі шаруашылы^- тардыц барлыгу санына шаққан проценттік ңатынас емес екенін Булга- ков мырзаныц ацғармағандығынан болған жоқ па екен? Бір жагьінан, қатал ғалымның «зерттеуінде» мұндай толып жатқан ағаттық (тәкәп- парсынған қорытындыларымен қатар) болады деп ойлау қиын. Екінші жағынан, Булгаков мырзаның кестесі мен анкетаның кестесі (S. 40* және 41*) дәлме-дәл бірдей екені күмәнсыз. Апырай, осы «қатал ға- лымдар-ай?»


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 227
Нақ осы сияқты, Булгаков мырза сүт шаруашылы- ғындағы «ірі шаруашылықтың үлесін» де мүлдем анық- тай алмаған (II, 117), ал саудалың мал шаруашылы- ғының бұл саласы бүкіл Европада ерекше тез дамып отырғандардың қатарына қосылады және сондай-ақ ауыл шаруашылық прогресі белгілерінің бірі болып та- былады. Ңалаларда сүт және сүт өнімдерін сататын ша- руашылықтар жөніндегі мәліметтер мынадай:
Мұндай шаруа- шыльщ- тардың саны
Жиы- нына шақ- ңанда- ҒЬІ %*
Топтағы барлың шаруашы- лыңтарға шаққан- дағы %
Бүлар- дағы сиыр саны
Жиы- нына шаң- қанда- ҒЬІ %
1 шаруа- шылық- қа келе- тін сиыр
0- 2һа
8 998
21,46
0,3
25 028
11,59
2,8
2— 5 »
11 049
26,35
1,1
30 275
14,03
2,7
5— 20 »
15 344
36,59
1,5
70 916
32,85
4,6
20—100 »
5 676
13,54
2,0
58 439
27,07
10,3
100 және одан да көп һа
863
2,06
3,4
31 213
14,46
36,1
Барлығы
41 930
100,0
0,8
215 871
100
5,1
1000 және одан да көп һа жері бар шаруашы- лықтар
21
3,7
1822
87,0
Сонымен, ірі шаруашылыңтар мұнда да алда болып отыр: шаруашылық неғұрлым ірі болған сайын сүт сау- дасына қатысушы село қожайьшдарыиың проценті де соғұрлым жоғары, ал латифупдияларда ол процепт бә- рінен дө жоғары («латифундияға айналып азғыидау»). Мәселен, орта шаруалар шаруашылықтарына (5—20 һа) қарағанда, ірі шаруашылықтар (100 және одап > һа) қалаға сүтті екі еседен артық жиі (3,4% және 1,5%) сатады.
Ірі (жер көлемі жағынан) шаруашылықтардың сүт шаруашылығы да ірі екені 1 қожайынға келетін сиыр- дың саны жөніндегі мәліметтердеи көрінеді: 100 және одан > һа жері бар қожайынға 36 сиырдан, ал лати- фундияларда тіпті 87 сиырдан келеді. Жалпьі алғанда * Булгаков мырзаның қандай тәсілдер қолданатынын оқушының ай- қын көруі үшін біз осы бағананы келтіріп отырмыз, өйткені ол озінің қорытындыларын дәлелдеу үшін тек осы (анкетадан алынған) бағанаға іана сүйенеді!


228
В. И. ЛЕНИН
айқын капиталистік шаруашылықтьщ (20 және одан > һа) үлесі қожайындардың жалпы санының ішінде мардымсыз болса да (5,52%) және қалаға сүт сататын шаруашылықтардың ішіндегі үлесі өте болмашы болса да (15,6%), сүті қалаға сатылатын барлық сиырлардың 41,5 проценті солардың қолында божш отыр. Нақ ка- питалистік шаруашылықтың прогресі мен саудалық мал шаруашылығының осы саласының капиталистік шоғырлануы болып отырғаны, демек, күмән туғыз- байды.
Бірақ жер көлеміне қарай алынған шаруашылық- тардың топтары жөиіндегі мәліметтер сүт шаруашылы- ғыиың шоғырлануып тіпті дс толық сипаттай алмайды. Жер көлюмі тсң, бірақ жалпы мал саны, атап айтқаида сауын малы тең емес шаруашылықтар болуы мүмкін және болуға тиіс екені енді аргіогі * түсінікті. Ең алды- мен барлыц сиыр малының және сүті қалаға сатыла- тын барлық сиырлардың шаруашылықтар арасында ңа~ лай бөлінгеніп салыстырып көрелік.
0- 2 һа
2— 5 »
5- 20 »
20-100 »
100 және одан да көп һа
Барлық сиыр малының
Қалаға сүті Ч сатыла- тын сиыр санының
Айыр- масы
процснттік үлссі
8,3
11,6
+3,3
16,4
14,0
-2,4
36,5
32,8
-3,7
27,3
27,1
-0,2
11,5
14,5
+ 3,0
Барлъіғы
100,0 100
Сонымен, наң орта шаруалар шаруашылықтарының жағдайы бәрінен де нашар екенін біз тағы да көріп отырмыз: бұл топ ңалаға сүт сату үшін (яғни сүт ша- руапіылығының ең тиімді саласы үшін) ңолындағы барлық ірі қараның ең аз бөлігін пайдаланады. Ал ірі шаруашылықтар, керісінше, өте тиімді жағдайда болып — күнілгері. Ред.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНІПЫЛАРЫ» 229
отыр, олар қалаға сүт сату үшін қолындағы барлық ірі қараның * көбін пайдаланады. Мұнан да гөрі тиімді жағдайда түрған — қалаға сүт сату үшін қолындағы ірі қарасыньщ ец көбін пайдаланатын нағыз үсақ қожа- йындар болып отыр. Демек, бұл піаруашылықтарда қа- зірдің өзінде-ақ арнаулы «сүт» фермалары дамып келе- ді, бұл шаруашылықтар үшін егіншілік екінші ңатарға ығыстырылып барады немесе тіпті мүлдем болмай отыр (бұл топтағы қалаға сүт сататын 8998 шаруашылықтың 471 шаруашылығында тіпті егістік жер жоқ, ал бұл қо- жайындарда 5344 сиыр бар, яғни 1 қожайынға 11,3 сиырдан келеді). Егер герман статистикасының мәлімет- теріне сүйене отырып, 1 және 2 сиыры бар шаруашы- лықтарды бөліп шығарсақ, біз егістік жерінің колемі жағынан бірдей болып отырған топтьщ ішінде сүт ша- руашылығының қалай шоғырланғаны туралы қызық мәліметтерді көреміз.
Сут өнімдергн цалаға сататын шаруашылыцтар
Шаруа-
шылық- тар саны
Оның
1 сиы- ры бары
ішінде:
2 сиы- ры
Сары
3 және одан көп сиыры бары
Бұл СОҢҒЬІ- лардың сиыры
Немесе 1 шаруа- шылық- қа келе- тіні
Бар- ЛЬІҚ сиыр- лар
0—50 аг**
1 944
722
372
850
9 789
11,5
11255
50 аг—2 һа
7 054
3 302
2 552
1 200
5 367
4,5
13 773
0-2 һа
8 998
4 02І
2 924
2 050
15 156
7,4
25 028
2—5 »
11 049
1 862
4 497
4 690
19 419
4,3
30 275
Егістік жері өте аз (0—V2 һа) шаруашылықтардыц ішінде біз сүт шаруашылығыиыц мықтап шоғырланға- нын көреміз: бұл қожайындардың жартысынан азының (1944-тің 850) қолында осы топтағы барлық сиырдың 9/ю бөлігіне жуығы (11 255-тің 9789) бар, орта есеппеғі 11,5 сиырдан келеді. Бұлар енді әсте «ұсақ» қожайын- дар емес,— бұлар, бәдаім, жылына бірнеше мың мар- * Бұл айырмашылықты ірі қараның ішіндегі өгіздердің проценті бірдей болмауы себепті түсіндіруге болмайды, өйткені барлың ірі қа- раның ішіндегі өгіздердің (ең болмағанда дала жұмыстарыпа пайда- ланып жүрген өгіздердің) алатын проценті, орта шаруалар шаруашы- лығынан гөрі, ірі шаруашыльщтарда жоғары болып отыр.
** — ар — гектардың жүзден бірі. Ред.


230
В. И. ЛЕНИН
каға (әсіресе үлкен ңалалардың маңында) жететін ай- налымы бар және, сірә, жұмысшы жалдамай тұра ал- майтын қожайындар. Қалалардың тез өсуі мұндай «сүт фермерлерінің» санын үздіксіз көбейте береді, сондық- тан мұңтаждықтан жаншылған ұсақ шаруалар бұқара- сын жұбату үшін, оларға ісүт шаруашылығының, те- мекі егудің және басқаларының арқасында «адам қата- рына қосылған» оныц бірен-саран әріптесін үлгі етіп көрсететін Гехттер, Давидтер, Герцтер және Черновтар, әрине, қашан да табылып тұрады.
72—2 һа жері бар шаруашылықтар тобындағы қожа- йындардың бестен бірінен азыныц (7054-тің 1200) ңо- лында барлық сиырдың бестеи екі болегіиен астамы (13 773-тің 5367) бар екеніп көріп отырмыз; 2—5 Ііа тобындағы қожайындардьщ жартысыпа жетпейтіндер- дің (11 049-дың 4690) қолында барлық сиырдың бестеи үш бөлегінен астамы (30 275-тің 19 419) болып отыр және т. т. Өкінішке қарай, неміс статистикасы қолында едәуір көп сиыры бар топтарды боліп шығаруға мүм- кіншілік бермейді *. Бірақ капиталистік егіншіліктіц * Дұрысын айтқанда, неміс статистикасының мәліметтерін екшеген- нен мұндай мүмкіншілік тумайды, ейткені анкета авторларыныц ңо- лында — әрбір шаруашылық туралы жеке алынган (өздеріне жіберіл- ген листоктарға село қожайындарының жазған жауабы бойынша алын- ған) мәліметтер болды. Реті келгенде айта кетелік: әрбір шаруашылық туралы мәліметті бұлайша жеке-жеке жинау неміс ауыл шаруашылыіы статистикасының француз, сондай-ақ, теғі ағылшын және басқа елдер- дің статистикасынан өзгеше ерекшелігі болып табылады. Мұндай сис- тема түрліше типтегі шаруашылыңтарды жер көлемініц мөлшеріне қарай ғапа емес, сонымен қатар, мәселен, сүт шаруашылыгыныц мөл- шеріне ңарай да, машинаны пайдалануына, техникалық өндіпістердің дамуы дәрежесіне және т. т. қарап да болуге мүмкіндік туғызады. Бүл үшін тек статистиканың деректерін мейлінше мұқият талдау керек, атап айтқанда: біріншіден, шаруашылықтарды бір белгісіне (жер кө- леміне) қарай емес, бірнеше белгілеріне (машинапың, малдың саны, арнаулы дақылдық егіс көлемі және басқаларына) қарай топтастыру керек, ал екіншіден, түрліше топтарды құрастыра қарау керек, яғни әрбір топты, мәселен, жерінің көлемі бойынша алынған топты, малдыц санына және басқаларға қарай кішкене топтарға бөлу керек, т. т. Бүл жөнінде орыс земствосының шаруалар іпаруапіылығы жөніядегі ста- тистикасы97 үлгі бола алар еді және үлгі болуға тпісті де болар еді. Немістің үкімет статистикасы мәліметтерініц колемі және толықтығы, бірыңғайлылығы, дәлдігі жагынан жәие ол мәліметтерді екшеу мен жа- риялаудың шапшаңдығы жағынан, орыстың үкімет статистикасынан қанпіалық жоғары болса, біздің земство статистикасы да, жеке дерек- тердің тамаша толыңтығы және оларды тәптіштеп талдауы жағынан, Европадағы жеке анкеталар мен зерттеулерден соншалық жоғары тұр. Үй басы сайын зерттеу жүргізуді де, түрліше топтастырылған кесте- лерді де және, біз айтқан, құрама кестелерді де орыстың земство статистикасы әлдеқашан ңолданды. Европалықтар біздің земство ста- тистикасымен жаңынырақ танысса, бүл, сірә, жалпы әлеуметтік ста- тистика прогресіне күшті қозғауыш болар еді.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ. ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫШПЫЛАРЫ» 231
шогырлануы шынында бір ғана жер көлемінің статис- тикасының деректерше қарап ойлауға болатынынан әл- децайда күшті деген жалпы қорытындыны осы келгір- ген мәліметтер де толық растайды. Мұндай статистика жер көлемі және астық өндіру мөлшері жағынан кіш- кене шаруашылықтарды сүт немесе ет өндіретін мал іпаруашьілығыньщ, жүзім, темекі, огород шаруашылы- ғының және басқаларының мөлшері жағынан ірі ша- руашылықтармен қосып жібереді. Әрине, астық өндірі- сімен салыстырғанда, бұл салалардың бәрі де әлдеқай- да екінші қатарда қалып қояды, сондықтан бежілі жаппай қорытындылар жер көлемі туралы мәліметтер жөнінде де өзінің толық маңызын жоғалтпайды. Алай- да, біріншіден, саудалық егіншіліктің кейбір арнаулы салалары нақ сол Европада өте-мөте тез өсіп келеді және оның капиталистік эволюциясының процесіне ерекше тән болъш отыр, ал, екіншіден. жеке мысал- дарға немесе аудан жағдайларына сүйенгенде де осы айтылған жағдай үнемі ескерусіз қалып отырады, сөй- тіп бұл жөнінде мещандық апологетикаға өте кең өріс ашылады, ал оныц үлгісін бізге Гехт, Давид, Герц, Черпов көрсетіи отыр. Олар темекі осірушілерді дәлел- ге келтірді, бұлар, өздерінің шаруашылығының жалиы жер көлемі жағынан, «echte und rechte Kleinbauern» * болғанымен темекі шаруашылығының көлемі жағынан тіпті де ұсақ «қожайындар» емес, ал егер темекі ша- руашылығы туралы мәліметтерді арнайы алсақ, біз те- мекі шаруашылығында да капиталистік шоғырланудың болып отырғаныи көреміз. Мәселен, 1898 жылы бүкіл Германияда 17,6 мың һа жерге темекі егетіп 139 мың темекі өсіруші болған деп есептелген, бірақ осы 139 мыңның 88 мыңында, яғни 63 процентінде, барлығын қосып алғанда 3,3 мың һа-дан аспайтын темекі егісі болған, яғни мұның өзі барлық темекі егісінің не бары бестен бірі болып табылады; барлық темекі егісінің қалған бестен төрті қожайындардың 37 процентінің қолында болып отыр **.
* — «нағыз үсақ шаруалар». Ред.
** «Die deutsche Volkswirtschaft am Schlüsse des 19 Jrhd.». Brl. 1900, S. 60 («19 ғасырдың аяқ кезіндегі немістің халық шаруашылығы», Верлин, 1900 ж., 60-бет. Ред.); бүл еесп фискальдық статистикаңыц өте


232
В. И. ЛЕНИН
Жүзім шаруашылығында да нақ осындай. Жалпы алғанда «орташа» жүзімдіктің көлемі, мәселен, Герма- нияда өте аз: 0,36 гектар (344 850 қожайынның 126 109 һа жүзімдігі бар). Ал жүзім егушілердің жікке бөлінуі мынадай: бұлардың 49 процентінде (20 аг-ға дейін жү- зімдігі бар) барлың жүзімдіктің тек 13 проценті бар, 30% «орта» қожайындарда (20—50 аг)—26%, ал 20% ірі қожайындарда (!/г һа және одан көп) жүзімдіктің 61 проценті, яғни бестің үшінен көбі бар *. Саудалық огород шаруашылығының (Kunst- und Handelsgärtnerei) шоғырлануы мұнан да күшті: бұл шаруашылық үлкен қалалардың, ірі темір жол станцияларының, ин- дустриялы поселкелердің және басқалардың өсуіне ті- келей байланысты болып, барлық капиталистік елдерде тез өсіп келеді. 1895 жылы Гермаиияда саудалық ого- род егетін 32 540 шаруашылық болған, бұларда 23 570 гектар огород егетін жер бар деп есептелген, орта есеп- пен әр шаруашылыңқа бір гектардан кемірек келеді. Бірақ бұл жердің жартысынан көбі (51,39%) 1932 қожайынның, яғни барлық огород егушілердің 5,94 про- центінің қолында болған. Бұл ірі қожайындардың ого- род егетін жерінің және ауыл шаруашылығына керекті басқа жерінің қаншалықты көп екенін мына цифрлар- дан көруге болады: 2—5 һа огороды бар 1441 огород- дөрекі деректері бойынша шығарылған. Россия жөнінде темекі өсі- ру шаруащылығының қалай бөлінгені туралы Полтава губерииясының үш уезі бойынша мынадай мөлімет бар: темекі егетін барлық 25 089 шаруалар шаруашылығының 3015 шаруашылығында (яғни ‘А-нен ке- мінде) 146 774 десятина астық егісінен 74 565 десятина астық егістері бар, яғни жартысынан көбі, ал 6844 десятинадан 3239 десятина темекі егісі бар, яғни жартысыпа жақын. Бүл іиаруашылықтарды темекі егі- сінің көлемі жагынан топтастырғанда мынадай болып шыгады: 324 піаруашылықтың (25 089-дан) әрқайсысында 2 және одан да көп деся- тина темекі егісі бар, ал барлығы 6844 десятина жердін бұларда 2360 десятинасы бар. Бұлар — темекі өсіруші ірі капиталистер, олардыц жү- мысшыларды оцдырмай қанан отырғаны туралы жпі-жиі хабарлар Benin жатады. ІІе бары 2773 шаруашылықтыц ('/ю бөлігінен аздап артық) жарты десятпнадан артың темекі егетін жері болган, бүлар 6844 деся- тина жердіц 4145 десятинасына темекі егеді. Қараныз: «Росспядагы темекі шаруашылыгына шолу», II және III кітап. СЛБ. 1894.
* Жүзім шаруашылығының өте күшті дамыған жері — Францияда (1800,5 мың гектар) жүзімдіктің шоғырлануы да анағүрлым.күшті еке- нін айта кету өте қызғылықты. Бірақ бүл туралы пікір айту үшін жүзімдіктің жер көлемі туралы жалпы статистиканың деректерімен қанағаттануға тура келеді, өйткені Францияда жеке іпаруашылықтар- дан мәлімет жиналмайды, сондыңтан жүзім өсірушілердің саньт белгі- сіз. 10 және одан да көп гектар жері бар ңожайындардьтң қолында: Германияда барлық жүзімдіктің 12,83 проценті. ал Фраңгляда 57,02 проценті бар.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНІПЫЛАРЫ» 233
шының огородтың жері орта есеппен 2,76 һа-дан келеді, ал жалпы жері 109,6 һа-дан келеді; 5 һа және одан кө- бірек огородтық жері бар 491 огородшының огородтык, жері орта есеппен 16,54 һа-дан келеді, ал барлық жері 134,7 гектардан келеді.
Сүт шаруашылығына қайта оралайық; бұл шаруашы- лық жөніндегі мәліметтер Герц капитализмге қарсы ға- жайып емге айналдырып отырған кооперациялардың маңызы туралы сұрауға жауап беруімізге көмектеседі. Герц «социализмнің басты міндеті» кооперацияны қол- дау деп біледі (S. 21, орысша аудармасында 62-бет; S. 89, орысша аудармасында 214-бет), ал жаңа құдай- сымақтарға бар ынтасымен шоқына-шоқына маңдайын жара қылған Чернов мырза осы күннің өзінде-ақ ко- операцияның көмегі арқылы «егіншіліктің капиталистік емес эволюциясын» ойлап шығарды. Бұл тәрізді тама- ша жаңалықтың теориялық маңызы туралы бізге жал- пы төменде бірнеше сөз айтуға тура келеді. Енді. біз кооперацияға бас игіштердің сол кооперация арқылы жетуге «мүмкін» боларлық нәрсені (жоғарғы мысалды қараңыз) дәлелгё келтіруге құмар екенін атап өтеміз. Ал біз одан да қазіргі капиталистік құрылыста коопе- рация арқылы шынында не нәрсеге жетуге болатынын көрсетпекпіз. 1895 жылы шаруашылықтар мен кәсіп- терге санақ жүргізгенде неміс статисттікасы сүт өнім- дерін өткізу үшін серіктіктерге (Molkereigenossenschaften und Sammelmolkereien) қатынасқан барлық егінші- лік шаруашылықтарының да және әрбір сондай қожайындардағы сүті сатылатын сиырлардың саньпі да есепке алған. Бұл мәліметтерді, біздің білуімізше,— тек түрліше топтардағы ңожайындардың серіктіктерге қа- тысу дәрежесін ғана емес, сонымен қатар — ең маңыз- дысы — осы қатысудың, былайша айтқанда, шаруашы- лық мөлшерін де, яғни серіктікке кіретін әрбір шаруа- шылықтың сол шаруашылық саласының мөлшерін де (сүті серіктіктер арқылы сатылатын сиырлардың саны) дәл көрсететін бірден-бір жалпылама мәліметтер деуге болады. Қожайындардағы жердің мөлшері бойынша бес басты топқа бөлінген осы мәлімөттерді келтірейік:


234
В. И. ЛЕНИН
Сут өнгмдергн сату ушгн сергктіктерге ъатысушъс шаруашылъщтар
Мұндай шаруа- піылық- іардың саны
Барлық шаруа- ІПЫЛЫҚ- тардың санына шақңан- дағы %
0— 2 һа.,
10 300
0,3
2— 5 »
31 819
3,1
5— 20 » ..
53 597
5,4
20—100 » .
43 561
15.4
100 және
одан
да көп
һа
8 805
35,1
Жиы-
1 ңо-
нына
Оларда-
Жиыньіна
жайын-
піақ-
ғы сиыр
шаңңан-
ға ке-
қан-
саны
дағы %
летін
да- ғы %*
сиыр
6,95
18 556
1,71
1,8
21,49
73 156
6,76
2,3
36,19
211 236
19,51
3,9
29,42
418 563
38,65)
9,6
?72,02
5,95
361 435
33,37)
41,0
Барлығы 148 082
1000 және одан да көп һа жері
бар шаруа-
шылықтар .... 204
2,7 100,00 1 082 946 100,00
35,6 — 18 273
7,3
89,0
Сонымен, серіктіктерге ұсақ егішпілердің мүлдем болмашы азшылығы ғана—3—5 проценті ғана, қаты- сады, яғни, сірә, тіпті капиталистік шаруашылықтар- дың төменгі топтардағы үлесінен де аз үлесі қатысады. Керісінше, керінеу капиталистік ірі шаруашылықтар- дың серіктіктерге қатысатыидарының проценті тіпті орта шаруалар шаруашылықтарындағыдан үш-жеті есе артық. Ал латифундиялар серіктіктерге бәрінен де гөрі жиі қатысады. «Нағыз ірі серіктіктер кіретін Германия- ның ауыл шаруашылық сатып алу одағында (Bezugsvereinigung) 1050 000 село цожайьіны бар» (S. 112, орысша аудармасы — 267, курсив Герцтікі) деп Каутскийге қарсы шығып, олай болса серіктіктерге ірі шаруашылықтар (20 һа-даи артық жері бар, барлығы 306 мың қожайын) ғана емес, сонымен қатар шаруа- лар да қатысады деп қорытынды шығаратын Австрия Ворошиловы — Герцтің шектен тыс аңқаулығы тура- лы біз енді пікірімізді айта аламыз! Нақ өзінің болжа- мы (барлыц ірі қожайындардың серіктіктөрге қатысуы) туралы Герц азғана ойланған болса, онда ол мынаны көрер еді: егер ірі шаруашылықтардың бәрі серіктік- * Булгаков мырза былай дейді: «Мүнда ірі шаруашылықтың үлесі мына цифрлардан айқын нөрінеді» (II, 117), сөйтіп теп осы цифрларды ғана келтіреді, бұл цифрлар «ірі шаруашылықтың үлесін» ашып көр- сетпейді, қайта (басқа цифрлармен салыстырмағанда) көмескілейді.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЬІ» 235
тердің мүшелері санына кірген болса, онда демек ңал- ғандарының азғана улесі кіретінін көрер еді — олай болса, Каутскийдің кооперативтік уйьімшъілдыу жөнін- де де усау шаруашылыутарға ңарағанда ірі шаруашъі- лыцтардың артыщиылығы бар деген қорытындысы то- лығынан расталады.
Ал өнімдерін өткізуді серіктіктер ұйымдастыратын спырлардың саны туралы мәліметтер бұдан да қызың: бұл сиырлардың басым көпіиілігі, төрттен ушіне жуығы (72%), капиталистік сут шаруашылығын жургізіп отырған және әр шаруашылық сайын оннан, қырықтан, тіпті сексеннел (латифундияларда) сиыры бар ірі қо- жайындардың қолында болып отыр. Ал енді Герцті тыңдап көріңіз: «Біз серіктіктер нац усау және ең усау, уожайындарға ец көп пайда келтіреді den санаймыз»... (S. 112, орысша аудармасында 269, курсив Герцтікі). Ворошиловтар барлық жерде де бірдей: Россияда да, Австрияда да, Ворошилов көкірегіне ұрып, «біз солай деп санаймыз» деп өңештесе — оның нақ жоқ нәрсені бар деп санайтынына күмәнданбаңыз.
Немістің аграрлық статистикасының мәліметтеріне жасаған шолуымыздың қорытындысында ауыл шаруа- шылығымен айналысқан халықтың шаруашылықтан алатын орны жағынан жалпы қалай бөлінгеніне көз салып өтелік. Біз, әрине, тек ез мағынасындағы ауыл шаруашылығын ғана аламыз (неміс статистикасының белгілері бойынша алынатын А 1—6 емес, А 1, яғни балық аулаушыларды, ағаш өнеркәсіпшілерін, аңшы- ларды егіншілерге қосып есептемейміз), ал одан соң басты кәсібі егіншілік болған адамдар жөніндегі мәлі- меттерді аламыз. Неміс статистикасы бұл адамдарды басты үш топқа бөледі: а) дербес қожайындар (яғни меншік иесі — қожайындар, арендаторлар және басңа- лар); Ь) қызметшілер (басқарушылар, старосталар, ба- қылаушылар, конторшылар жәые басқалар) және с) жұмысшылар, бұл соңғы топ оның үстіне мынадай төрт қосымша топтарға бөлінеді: с ’) «Семья басының, әкесінің, тумасының және т. б. шаруашылығында жұ- мыс істейтін семья мүшелері». Басқаша айтқанда, бұ-


236
В. И. Л Е Н II Н
лар — с тобындағы басқа қосымша топтар жататын жалдама жұмысшылардан өзгеше семьялы жұмысшы- лар. Сондықтан халықтың әлеуметтік құрамын (және оның капиталистік эволюциясын) зерттеу үшін бұл семьялы қызметкерлерді, әдеттегідей, жалдама жұмыс- шылармен бір топқа емес, қайта қожапындармен (а) бір топқа ңосу керек екені айқын, өйткені бұл семьялы қызметкерлер де, шын мәнінде мұрага жоне т. б. ие бо- луға правосы бар еншілес адамдар, қожайынның семья мүшелері. Содан соң, қосымша топқа с 2) ауыл шаруа- шылығындағы батырақтар меп батырақ әйелдёр (Knechte und Mägde); с3) «өз меншігінде жері бар иемесе арендаға алған жері бар ауыл шаруашылығын- дағы күндікшілер мен басқа жұмысшылар (қойшылар, бақташылар)». Демек, бұлар — әрі қожайын, әрі жал- дама жұмысшы адамдардың тобы, яғни аралықтағы, өтпелі топ, мұны ерекше орынға қою керек болады. Ақы- рында, с 4) «тағы да сондай — меншігінде де, арендаға да алған жері жоқ адамдар». Сонымен, біз негізгі үш топты көреміз: I. Қожайындар — жер иелері және қо- жайындардың семья мүшелері; II. Қожайындар — жер иелері және сонымен бірге жалдама жүмысшылар; III. Жері жоқ жалдама жұмысшылар (қызметшілер, батырақтар мен күндікшілер). Германияның село хал- қы * 1882 және 1895 жылдары бұл топтардың арасыіь да мыпа түрде бөлінген:
* Біз тек «белсенді» (французша айтқанда; ал немісше—«erwer- bsthätige») халық туралы айтып отырмыз, яғни шын мәнісінде егін- шілікпен айналысушылар; егіншілік жүмыстарына дұрыс және үнемі қатыспайтын үй жүмысындағы қызметшілер мен семья мүшелері бұл есепке кірмейді. Орыстың әлеуметтік статистикасының дамымай қал- ғандығы сонша — тіпті осы «active», «erwerbsthätig», «occupied» деген үғымның айрықша термині де жасалмаған. Петербург халқының кәсіп- тері жөніндегі мәліметтерді өңдегенде Янсон («С.-Петербург 1890 жыл- дың санағы бойынша») «дербес» деген терминді қолданады, бірақ бұл термин қолайсыз, өйткені «дербес» деп қожайындарды түсінеміз, сөй- тіп кәсіпшілік (сөздің кең мағынаеында) ісіне қатысуы не қатыспауы бойынша жікке бөлу, адамдардың кәсіпшіліктегі орны (қожайын-жеке бастьг жұмысшы) бойынша жікке бөлумен араластырылып жіберіледі. «Өндіруші халық» деген терминді алу мүмкін сияңты, бірақ бұл да дәл емес, өйткені, мәселен, әскери адамдар, рантье және басқа таптар енді тіпті де «өндіруші» емес. Мүмкін, «кәсіпшіліктегі» халың деген термин' ңолайлырақ болар, яғни «кәсіп жасаушылардың» есёбінен тұ- ратындар емес, қандай да болса «кәсіпшілік» ( = табыс беретін) . іске ңатысушылар.


АГРЛРЛЬЩ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬШТІТЪТ ЛАРЬІ. 237
Егіншілікті өзінің басты кәсібі деп санаған белсеиді (кәсшшіліктегі) халық (мың есебімен)
1882
1895
а) жер песі қожайындар
2 253
2 522
+269
с1) ңожайынның семья мүшелері 1 935
1899
- 36
I
- 4 188
4 421
+233
+ 5,6 96
с3) жері бар жұмыстиылар (II)....
... 866
383
-483
— 55,896
І+ІІ
... 5 054
4804
-250
Ь) қызметшілер
- 47
77
+ 30
с3) батырақтар
... 1 589
1719
+ 130
с4) жері жоң жұмысшылар
... 1 374
1445
+ 71
III
... 3 010
3 241
+ 231
+ 7,7%
Барлығы--
...8 064
8 045
- 19
- 0,296
Сонымен, барлық белсенді хал>ық аз да болса кеміп отыр. Мұның ішінде біз жері бар халықтың (I-J-II) азайып, жері жоқ халықтың (III) көбейгенін көріп отырмыз. Мұпың озі село халцын экспроприациялау- дың күшейіп келе жатцанын, күшейгепде нақ ұсақ жер иелерін экспроприациялаудың күшейіп келе жатқанын айқын көрсетеді, ойткеиі біз енді ұлтарақтай жері бар жалдама жұмысшылар неғұрлым ұсақ қожайындардың ңатарына жататыиын білеміз. Онан әрі, жері бар адам- дардың ішінен қожайын-жұмысшылар кеміп, қожа- йындардың саны осіп отыр. Демек, біз орта топтардъщ жойылып, екі шеткі топтардың кушейіп келе жатқа- пын кореміз: аралықтағы топ жойылады, капиталистік цайшылыцтар шиеленіседі. Жалдама жұмысшылардьщ ішінде мүлде экспроприацияланып болғандардың саны көбейіп келеді де, жері барлардыц саны кеми береді; қожайындардың ішінде кәсіпорындардыц тікелей иеле- рінің саиы көбейе береді де, семья басыиың кәсіпорып- дарында істейтіндердің саны кеми береді. (Бүл соңғы жағдай, сірә, шаруа семьяларының жұмыс істеп жүрген мүшелерінің семья басынан көбінесе ешқандай ақы ал- майтынына, сондықтан бұлардың ңалаға қашуға өте- мөте бейім тұратынына байланысты болар.)
9 5-том


238
B. JT. ЛЕНИН
Егер егіншіжк т$осалі$ы кәсібі болып есептелетін ха- лық жөніндегі мәліметтерді алсақ, онда бұл адамдар (белсенді немесе кәсіпшіліктегі) санының 3144 мыңнан 3578 мыңға дейін көбейгенін, яғни 434 мыңға артқаныи көреміз, ал бұл артушылық түгелінен дерлік қожайын- дар семьясының жұмыс істеп жүрген мүшелері тобы- ның есебінен болып отыр, бұлар 397 мыңға (664 мың- нан 1061 мыңға дейін) кобейген. Қожайындардың саны 40 мыңға (2120 мыңнан 2160 мыңға дейін) көбейген; жері бар жұмысшылардың саны 51 мыңға (9 мыңнан 60 мыңға дейін) көбейген; жері жоқ жұмысшылардың саны 54 мыңға (351 мыңнаи 297 мыңға дейіи) кемігеи. Мұндай орасап көбеюшілік — 13 жылдың ішінде 664 мыңнап 1061 мыңға жету, яғни 59,8% кобею—тагы да пролетариатқа айналушылықтың күшейгенін көрсетеді; егіншілікті енді өзінің цосалцы кәсібі ғана деп есептей ■ тін шаруалардың, сондаи шаруа семьясы мүшелерінің көбейгенін көрсетеді. Мүндай реттерде басты кәсібі ең алдымен жалданып жұмыс істеу (ал сонан соң ғана ұсақ сауда, қолөнерлік және басқалар) екенін біз біле- міз. Егер шаруалар семьяларының барлық жұмыс іс- тейтін мүшелерін, егіншілікті басты кәсіп деп есептей- тіндерін де, сондай-ақ егіншілікті қосалқы кәсіп деп есептейтіндерді де бірге қоссақ, онда 1882 ж.—2559 мың; 1895 жылы — 2960 мың болып шығады. Бұл кобею әсі- ресе жалпы және тұтасынан алғанда саны азайып бара жатқан жалдама жұмысшылармен салыстырғанда қате түсінік және апологеттік қорытындылар жасауға оңай сылтау болуы мүмкін. Ал шындығында бүл жалпы кө- беюшілік — егіншілік басты кәсібі болып табылатын шаруа семьясы мүшелері санының азаюынан және егін- шілік қосалқы кәсібі бол»атындардың санының көбеюі- нен құралып отыр, сөйтіп бұл соңғылар 1882 жылъі шаруа семьяларының жұмыс істейтін барлық мүшеле- рінің 21,7 проценті ғана болса, 1895 жылы енді 35,8 проценті болып отыр. Сонымен, егішпіліктегі барлыц халықтың статистикасы пролетариатқа айналудың нақ сол екі процесін — ортодокстік марксизм әрқашан кор- сетіп келген және оппортунист сыншылар олардан сон- дай ңұрғақ сөздермен жалтаруға тырысатын екі проце-


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНІПЫЛАРЫ» 239
сін — бізге толық айқын көрсетеді,— бір жағынан, шаруалардың жерсізденуінің күшейе беруіщ село хал- қының экспроприациялануьін, оның қалаға шұбыруын немесе жері бар жұмысшыдан жері жоқ жұмысшыға айналуын;— екінші жағынан, шаруалардың «қосалқы табыстарының» дамуын, яғни, пролетариатқа айналу- дың бірінші сатысы болып табылатын және әрқашан да мұқтаждықтың мықтап күшеюіне (жұмыс күнінің ұза- руы, ішіп-жемнің нашарлауы және басқалар) апарып соғатын — егіншілік пен өнеркәсіптің бірігуін көрсете- ді. Егер бұл екі процесті тек сыртқы сипаты жағынан алъш қарасақ, бұл екеуі белгілі дәрежеде тіпті бір-бі- ріне қарама-қарсы процестер: жері жоқ жұмысшылар- дың санының өсуі — және жер иесі — шаруалар семья- ларының жұмыс істейтін мүшелері санының өсуі бо- лып табылады. Сондықтан бұл процестерді шатастырып алса немесе бұлардың бірін елемесе, онда нағыз дөрекі ңателерге ұрыну қиын емес, мұндай қателердің үлгісі Булгаковтың кітабында 98 қаптап жүр. Ақырында кә- сіптердің статистикасы бізге тағы да қызметшілер * са- нының аса мықтап көбейгенін: 47 мыңнан 77 мыңға, яғии 63,8% өскенін көрсетеді. Пролетариатқа айналу- дыц өсуімен қатар ірі капиталистік өндіріс өсіп отырады, ал мұның өзі қызметшілерді қажет етеді — машиналар неғұрлым коп пайдаланылған сайын, техни- калық өпдіріс неғұрлым көп дамығап сайын, соғұрлым көп қажет етеді.
Сонымен, «тәптіштегіш» болғансып, қаншама мақ- танғанымен Булгаков мырза нөміс статистикасының мәліметтеріне мүлде түсіне алмаған. Кәсіптердің ста- тистикасында ол «ауыл шаруашылық еңбегін ұйымдас- тыруда болған өзгерістердің» (II, 106) көрсеткіші ретін- де тек жері жоқ жұмысшылар саныньщ өсуі мен жері бар жұмысшылар санының кемуін ғана көрсетіп оте- ді. Бірақ бүкіл Германияның егіншілігіндегі еңбек ұйым- дастыруда болған осы өзгеріс, Булгаков мырза үшін егіншіліктегі капитализмнің жалпы құрылысымен жә- * Булгаков мырза «Началода» бұл факт жөнінде өте орынсыз қуа- қылыққа салынған болады: «армия кеміп отырғанда, офицерлер саны- ның өсуі» дейді. Ірі өндірістегі еңбектің ұйымдастырылуына нағыз ңарадүрсін көзқарас!
9*


240
В. И. ЛЕНИН
не жалпы эволюциясымен байланысы жоқ мүлдем кез- дейсоқ әрі түсініксіз факт болып қалды. Шындығында мұның өзі капитализмнің даму процесінің бір жағы ғана. Булгаков мырзаның пікіріне қарамастан, Герма- нияның егіншілігіндегі техникалық прогресс негізінен алғанда ірі өндірістің прогресі; мұны машинаны пайда- лану туралы, жұмыс көлігі бар кәсіпорындардың про- центі туралы және жұмыс көлігінің құрамы туралы, ауыл шаруашылығындағы техникалық өндірістің да- муы туралы, сүт шаруашылығының өсуі және басқалар туралы мәліметтер даусыз дәлелдеп отыр. Пролетариат- қа айналудың және село халқының экспроприацияда- нуының көбеюі, парцеллалық шаруашылықтар саны мен күн көрісінің негізгі көзі қосалқы табыстар болып отыр- ған шаруалар санының өсуі, өз шаруашылығының жағ- дайларын басқалардың бәрінен де мықтап нашарлатьш алған (аты жоқтар мен дала жұмыстарьша сиыр пайда- ланатындар процентінің неғұрлым көбірек өсуі), ал олай болса сондай-ақ өзінің бүкіл тұрмыс жағдайы мен жерді күтіп, баптау сапасын да анағұрлым пашарлатып алған орта шаруалар жұртшылығы мұқтаждығыныц өсуі ірі өндірістің осы прогресімеи ажырамастай бай- ланысты.
X
НЕМІС БУЛГАКОВЫ — Э. ДАВИДТІҢ «ЕҢБЕГІ»
Эд. Давидтің «Социализм және ауыл шаруашылығы» деген кітабы Булгаков, Герц, Чернов мырзалардан біз көрген қате тәсілдер мен пікірлердің өте-мөте олақ жә- не ңолапайсыз жиынтығы болып табылады. Сондықтан Давид жөнінде біздің мүлде үндемеуімізге болар еді. Бірақ қазіргі уақытта оның «еңбегі» аграрлық мәселе- де ревизионизмнің, күмәнсыз, басты ецбегі болып отырғандықтан біз ревизионист мырзалардың ғылыми еңбектерді қалай жазатынын тағы да сипаттап өтуді қа- жет деп есептейміз.
Ауыл шаруашылығындағы машиналар туралы мәсе- леге Давид өз кітабының бүтіндей IV тарауыи арнайды (орысша аудармасының 115—193-беттері), сонымен қа- тар нақ осьі тақырып жөнінде басқа тарауларда да көіі-


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 241
теген жеке иікірлер айтады. Автор жүздеген техника- лыц уақ-түйектерді тым тәптіштеп қарастырьш, істіц саяси-экономикалық мәніи солардың көлеңкесінде қал- дырып отыр. Машиналар егіншіл>ікте онеркәсіптегідей роль атқармайды; егіншілікте орталық мотор жоқ; ма- шиналардың көпшілігі іске тек уақытша ғана қолданы- лады; машиналардың бір бөлегі өндіріс шығынынап үнем жасай элмайды, т. т. және т. с. Давид мұндай қо- рытындылар (190—193-беттерді, машиналар туралы мәселе жөніндегі қорытындыны салыстырыңыз) маркс- тік теорияны бекерге шығарады деп есегітейді! Бірак, мұның озі мәселені анықтау емес, қайта опы бірыцғай шатастыру ғана ғой. Өңдеуші өнеркәсіпке қарағапда егіншіліктің артта қалғандығыиа титтей де күмәндану- ға болмайды. Бұл артта қалушылықты дәлелдеп жату- дың да қажеті жоқ. Бұл артта қалушылықтың неден көрінетінін пункт-пункт бойынша тізіп көрсете отырып, мысалдар мен шимай-шатақтарды бірінің үстіне бірін үйіп-төгіп, Давид зерттеудің пақтылы мәселесін: маиш- наларды қолдануда капиталистік сипат бар ма? машіг- иаларды қолдаиудың осуі капиталистік егіншіліктіц өсуімен байланысты ма?— деген мәселені тек аулаң ысыра түседі.
Давид мәселенің марксист үшін қажетті қойылысы- ның өзііі мүлдем түсіпбейді. Шын мәнінде, Давидтің көзқарасы бүкіл қоғамдық эволюцияны тұтас алып қа- раудан қорқып, өзін капитализмнің біршама баяу про- гресімен жұбататын ұсақ буржуаның көзқарасы. Мәсе- лен, ауыл шаруашылық машиналары туралы мәселе жөнінде Давид Бензингтен цитат келтіреді, келтіргенде де сансыз көп рет келтіреді (орысша аудармасының 125, 135, 180, 182, 184, 186, 189, 506 және басқа бетте- рі). Біздің Давид матерпалды оңдеместеп, байланыс- тырмастан, мәселені түсініп қоймастап, мақсат' қоймас- тан, жеке бір нәрседен екінші бір нәрсеге аттап өтіп, оқу- шыны тура мезі қылады деп айтуға болады. Сондықтан Давид Бензингтің қорытындыларынан ешқандай ту- жырым жасамайды. Менің 1901 жылы Булгаков мыр- заға қарсы айтқандарым бүтіндей Давидке де жатады. 1-ден, Бензингтін, тұжьтрымдарыньщ қорытындысы ма-


.242
В. И. ЛЕНИН-.
шинаны қолданатын шаруашылықтардың машинаны қолданбайтын шаруашылықтардан даусыз артықшылы- ғын көрсетеді (қараңыз, жоғарыда 183-бет *). Бензинг- ке ұсаң-түйек «түзетулер» енгізудің ешқайсысы да ңо~ рытындыны өзгертпейді, ал Давид өз кітабына мұндай «түзетулерді» тықпалап енгізе берген. Нак, Булгаков мырза сияңты Давид те бул жалпы уорытынды туралы ундемейді! 2-ден, Бензингтен ұшы-қиыры жоқ, мағы- насыз, байланыссыз цитаттар келтіріп, Давид те, Бул- гаков мырза сияқты, Бензингтің индустриядағы да, егін- шіліктегі де машиналарға буржуазиялық көзқараста екендігін байцамады. Бір сөзбен айтқанда, мәселенің қоғамдық-экономикалық жағын Давид тіпті түсінбейді де. Ірі шаруашылықтың ұсақ шаруашылықтан артық- шылығын көрсететін нақты мәлімөттерді ол қорытып, байланыстыра білмейді. Осының нәтижесінде, техника- ньщ артта қалғандығынан, капитализм дамуының баяулығынан үміттенетін мещанның реакцияшыл қын- жылуынан басқа еш нәрсе ңалмайды. Оңшыл кадет жә- не «христиандық» ренегат Булгаков мырза теория жа- ғынан оппортуиист с.-д. Давидке толығынан сай келеді.
Істің қоғамдық-экопомикалық жағып Давид басқа мәселелерде дө түсінбейді, мү.л»де түсінбейді. Оның не- гізгі қағидасын, оның жақсы көретін пікірін. бүкіл еп- бегініц «түйініи»: егішпіліктегі усау, өндіріс омірге икемді және ол ірі ондірістеп артық дейтін пікірін алын қараңыз. Давидтен ұсак, өпдіріс дегеніміз не?— деп сұ- раңызшы.
29-бетте, ескертуде, сіз мынадай мүқият жауапты та- басьтз: «Үсақ өндіріс туралы айтқан реттердің бәрінде де біз оны бөтеннің ұдайы көмегінсіз және қосалқы кә- сіптліліксіз іс істейтін шаруашылық категория деп тү- сінеміз». Мұның өзі олақ айтылған және оны Гроссман мырза сауатсыз аударған, алайда мұның өзі азды-көпті болса да анық айтылған пікір. Осыдан кейін сіздер Да- вид ұсақ (жерініц көлемі бойынша) егіншіліктің жағ- дайларын жалдама еңбекті қолдану немесө оны егінші-
* Ңараңыз: осы том, 136—137-беттер. Ред.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЬІЛАРЫ» 243
нің сатуы турғысынан қарап шығады ғой дөп ойлай- сыңыздар.
Вірац будан тук шыцпайды.
Давидтің буржуазияшылдығы басқаның бәрінен де гөрі «ұсақ» егіншілердің жалдама еңбекті қолдаиуы ту- ралы және бұл ұсақ егіишілердің жалдама жұмысшы- ларға айналуы туралы мәселені мейлінше елемеуден ап-айқын көрінеді. Мейлінше елемеу дегеніміз — дұп- дұрыс. Бұді туралы статистика мәліметтері неміс ста- тистикасында бар; оларды Каутский өзінің «Аграрлық мәселесінде» қысқаша келтіреді (бұл мәліметтер менде толық келтірілген, қараңыз, 227-бет*). Давид бұл статистиканы біледі және бұл мәліметтерге талдау жа- самайды. Давид жекелеген монографияларға толып жатқан сілтемелер жасай отырып, одардың бұл мәсөле жөніндегі мәліметтерін бутіндей елеусіз цалдырады. Бір ісөзбен айтқанда, мұның өзі ұсақ буржуаның әлді мужиктегі «қызметшілер» туралы мәселе жөнінде мүлдем жумған аузын ашпауы болып табылады.
Мысалдар мыналар.
109-бетте мынаны оқимыз: «Жалпы алғанда, нақ ауыл шаруашылығындағы сияқты огород шаруашьілы- ғында да ұсақ өндіріс гүлденіп келеді».
Сіз дәлел күтесіз. Сізге мынаны, тек мынаны тана береді:
«1895 жылғы өнеркәсіп** статистикасының мәлімет- тері бойынша 32 540 бау-бақша және огород іпаруашы- лығының 13 247-сі=40% көлем жағьшан 20 ар-дан аз болған; 8257-сі = 25% 20 ар-дан 50 ар-ға дейін болған; 5707-сі= 14% 50 ар-дан 1 гектарға дейін болған; 3397- сі=10% 1 гектардан 2 гектарға дейін болғап және тек 1932 = 6% ғана алып отырған жер көлемі 2 гектардан және одан жоғары болған».
Бары осы. Мұның озі огород шаруашылығында ұсақ өндірістің гүлденуіп дәлелдеуге тиіс корінеді. Мұның өзі агрономияны көп оқыған Давидтің ғылыми еңбегі
* Ңараңыз: осы том, 209-бет. Ред.
** Мұны, сірә, аударманың редакторы, Гроссман мырза былай деп аударған болу керек: Betriebsstatistik. Орысша аудармаларда береке жоқ! Былай деу керек: «ауыл шаруашылық кәсіпорындары статисти- касының» *


244
В. Й. ЛЕНИЙ
деп қаралуға тиіс көрінеді. Егер бұл» осылай болса, онда біз ғылымдағы шарлатандық деп не аталатындығын тү- сінуден бас тартамыз.
Тек 6 процентінің ғана 2-ден және одан артығырақ һа жері бар, дейді Давид. Оның осы цифрларды алған нақ сол статистикасында, соның қасында, осы 6 процент- тің жерлерінің мөлшері туралы мәліметтер тұр. Давид бул мэліметтер жайында ундемейді. Ал оның бұлар жайында үндемейтін себебі — бұлар оның теориясын бұзады. Нақ осы мәліметтер жөнінде мен былай деп жазған болатынмын («Образованиедегі» * мақаланың 220-беті): саудалық огород егілетін барлық жердің «жартысынан көбі, 51,39 процеиті 1932 қожайынның, яғни барльщ огород егушілердің 5,94 процентініц қо- лында болған». Осы 1932 огородшыныц 1441-нің 2—5 һа огородтары бар; олардың огородтық жері орта есеп- пен 2,76 һа-дан және барлыц жері 109,6 һа-дан келеді. Орта есеппен огороды 16,54 һа-дан және барлыц жері 134,7 һа-дан келетін 491 қожайынның бес және одан көбірек гектар огороды бар (бұл да сонда).
Сөйтіп, огородшылардың тек 6 проценті бүкіл огород- тық жордің 51,39 процентін жинап алып отыр. Бұлар— ірі капитадіистер, бұларда огород капиталистік егінші- ліктің і^осымшасы болып табылады (100—135 гектарлық шаруашылықтар). Демек, саудалық огород шаруа- шылығы капиталистік жолмен орасан зор шоғырланған. Ал Давидтіц... «ұсақ ондіріс», яғни жалдама еңбексіз ондіріс «гүлдепіп келеді» деп тұжырымдауға... батылы барады. Саудалық огород шаруашылығында қандай ко- лемдегі шаруашылъіқтың жалдама жұмысшылар коме- гін керек ететіндігі туралы ол мэлімет бермейді.
Ғалым Давид статистикаға осылайша қарайды. Оның мопографияларға қарау үлгісі — сол баяғы, Булгаков, Герц, Чернов мырзалар сүйенетін, атышулы Гехт бо- лып отыр (қараңыз жоғарыда, 203—207-беттер **). Да- вид өз «ецбегінде» Гехтті екі бетте (394—395-беттерде) ңайталап айтады. Ңайталағанда да цалай қайталайды десеңізші? Жалдама еңбек туралъі ләм демейді.
* Қараңыз: осы том, 232-беттер. Ред.
** Караңыз: осы том, 167—176-беттер. Ред.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЬТЛАРЫ» 245
Гехттің, жұмысшыларды ауқатты шаруаларға қосып шатастыра отырып, ұлтарақтай жері бар фабрикалық жұмысшының «отырыі}шылыгын» әсірелейтіндігі тура- лы ләм демейді. Азын-аулақ ауқатты шаруалар «гүл- денген» кезде бұқараның мынадай жағдайда болатынды- ғы туралы — керек десе сүтті сата отырып, оны неғұрлым арзанырақ маргаринмен алмастыруға тура кеЖтіндігі туралы ләм демейді.
Давид бұл» туралы үндемей ғана қоймайды, ол керек десе — «бұл шаруалардың жоғары өмірлік қажеттері туралы Гехт аса қызықты мәліметтер келтіреді» дейді (395-бет). Мұнан гөрі дөрекі буржуазиялық апологе- тизмді көзге елестету қиын.
Реті келгенде, неғұрлым арзан маргарин сатып алу үшін шаруалардың сүт сататыны туралы Гехттің осы көрсетуі жөнінде айта кетейік. Мұның өзі — экономист үшін жұртқа барынша мәлім факт сияқты. Капитализм халықтың ішіп-жемін осындай нашарлататыиы туралы Маркс 1847 жылы-ақ «Философия қайыршылығында» корсеткен болатын ", Россияда Энгельгардтың 100 тұсы- нан (70-жылдар) бастап-ақ бұл құбылысты капитализм- нің сүт шаруашылығындағы прогресін азды-көпті дұ- рыстап зерттеген адамдардың бәрі әлденеше рет көрсеткен болатын. «Ғалым» Давид мұны байқамаған. Социалистердің мұндай көрсетулерін ол тіпті сықақ қылады.
Жиынды сүт шаруашылықтары шаруалардың сүт са- туын дамыта отырып, олардың ішіп-жемін нашарлата- ды деген Каутскийді Давид кітабының 427—428-бетте- рінде күлкі еткенін оқимыз. Неміс халықшылы Давид- ті оқушы бар келбетінде бағалай алуы үшін біз оның өз сөздерін кслтіреміз:
«...Басқа адамдардың барлығында да, егер көп табыс табатын болса, оның біразыи өз ңарнының пайдасына жұмсау әдеті бар. Адамның жаратылысы, айталық, сондай, егер оның бұл үшін аз-маздап ақшасы болса-ақ ол жадсы бірдемеиі бар ықыласы- мен жейді. Ал барынша адам таңырңарлык йәрсе — серіктіктің арқасында өзініц сүті мен өзінің шоіпңалары үшін, жалпы жұрттың айтуы бойынша, бұрынғыға қарағанда, коп ақша ал^ ған, тек шаруа ғана басда пенделердің істегеніп тіпті де ісге- мейді» т. т., т. t.j т. т.


246
В. И. ЛЕНИН
Реакцияшыл мещанның бұл сияқты сайқы мазақ ңылжағы, әрине, жауап беруге тұрмайды. Оны оқушы ңауымға көрсетудің өзі жеткілікті, оны 550 бетте ңап- тап жүрген мән-мағынасыз агрономиялык, цитаттардың үйіндісі астынан жасағанның жарығына алып шығудың өзі жеткілікті. Мынаны атап көрсетсе жеткілікті: Да- вид цитат алып отырған буржуазияшыл апологет Гехт- тің өзі де сатылатын сүтті арзан маргаринге алмастыру салдарынан ішіп-жемнің нашардіағанын факт ретінде мойындайды. Мұның өзі оңтүстік Германияға, ұсақ ша- руалар шаруашылығы басым облысқа қатысты. Біз басқа облыстан — Шығыс Пруссиядан — Klawki-дің (қараңыз, жоғарыда, 213 және 214-беттер *) ұсақ ша- руалар «сары май мен қаймағы алынбаған сүтті өте аз тұтынады» деп дәл осыған ұқсас айтқанын білеміз.
Давидтің буржуазиялық апологетизмін оның қозғаған мәселелерінің тіпті барлығынан да көруге болады. Мә- селен, ол Германия мен Данияның сүт серіктіктерін кітабының ондаған беттерінде (413—435 және басқа беттер) мадақтайды. Ол статистиканы да келтіреді... тек серіктіктер саныныц өсуі туралы мәсел'е жөнінде ғана келтіреді! «Серіктік» сүт өндірісіпіц капиталистік ірі шаруашылықтардың қолында шоғырлануы (қара- ңыз, жоғарыда, 242-бет **) жөнінде неміс статистика- сының мәліметтерін ол келтірмейді. Өздерінің пайдала- нып отырған статистикасындағы мұндай мәліметтерді Давидтер байқамайды!
«Серіктіктерге ұйымдасқан Дания шаруалары,— дей- ді Давид,— тіпті ірі жер иелерінің жеке иеліктегі фер- маларынан да асып кетті». Бұдан соң мысал келтіріле- ді: сынау лабораториясының 46-баяндамасынан поме- щиктің сары майынап серіктіктердің сары майының сапасы артық екендігі туралы цитат келтіріледі. Сонан кейін Давид былай дейді:
«Бір кезде өздерінің кішкентай шаруашылығьшда тек сапасы төмөн сары май ғана дайындап, онысына ірі иелердің алатып бағасының жартысын әрең алатын шаруалар осындай нәтижегө жетті. Оның бер жағында бул арада, шынында, орта және усац
* Қараңыз: осы том, 186—189-беттер. Ред.
** Ңараңыз: осы том, 233—235-беттер. Ред.


АГРЛРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘЙЕ «маРкстің СЬШПіЫЛАРЫ» 247
шаруалар туралъі сөз болып отыр (курсив Давидтікі). 1898 жы- лы Данияда 179 740 сиыр ңорасы болған; мұның ішінен тек 7544-нің, яғни 4 процентінің ғана 30-дан және одан да көп сиыр- лары болған; 49 371-ніц, ягпи 27,82 процентінің әрқайсысыпда 10-нан 29-ға дейін сиыр болған. Сиыр қорасьшың 122 589, яғни 68,97 процентінің 10-ға жетпейтін малы болған. Осы соңғылар- дың жартысынан көбірегінің, атап айтқанда 70 218 сиыр і^ора- сының,— мұның өзі барлық сиыр дорасының 39,85 проценті болады. 1—3 бас малы болған, яғни ұсақ шаруашылыққа жат- қан. ¥саң шаруа шаруашылықтарының недәуір көпіпілігі се- ріктік ұйымдарға ңатысатындығы мынадай факт арқылы дәлел- денеді: 1900 жылы, Данияда сауын сиырлардың жалпы саны 1 110 000-ға таяу болып отырғаида, шамамен алғанда 900 000 сиырдың сүті серіктік сүт орындарына тапсырылған» (424-бет).
Ғалым Давид осылайша дәлелдейді. Сиырлар саны- ның әр түрлі топтардағы шаруашылықтарға бөліпуі туралы дәл мәліме^терден ол қашқақтайды, ол бұларды келтіруді жаратпайды. Алайда оның шыидықты мүлде бүрмалап отырғандығы оның кежірген үзік-үзік цифр- ларынан-ақ көрініп тұр. Сиырдың жалпы санын сиыр қораларын олардағы малдың санына қарай болумен са- лыстырғанда, біз мынадай — шындытъінда мөлшерлі *, бірақ жалпы және тұтас алғанда, шындықңа сөзсіз дәл келетін — жағдайды көреміз:
Д а н и я
Шаруашы- лықтардың саны мың есебімен
Олардағы сиыр саны мың ессбімен
1 шаруа- шылыңқа келетін сиыр
1—Зсиыры бар шаруашылық- тар
70
100
1,43
4—9 » » »
52
250
4,81
10-29 » » »
49
550
11,22
30 және одан көп сиыры бар піаруашылықтар
8
200
25,00
Барлығы
I 179
1100
| 6,14
* Бұл цифрлардың мөлшерлі болатын себебі, 1-ден, сиыр саны 1900 жыл бойынша беріліп, ал шаруашылық саны 1898 жыл бойынша бе- рілген; 2-ден, шаруашылықтардың топтары бойынша сиыр саиын мөл- піермен анықтауға тура келген, өйткені Давидте дәл цифрлар жоқ. Ірі шаруашылықтардың үлесін біз іс жүзіндегіден кем алып отырмыз: 7544 шаруашылықтың орңайсысының 30-дан және одан да көп сиыр- лары бар. Мұның өзі, тіпті minimum алғанда да, яғни шаруашылық


248
D. Й. ЛЕЙІІН
1-ден, бұл цифрлардаң Данияда сауын малы шаруа- шылығының шоғырлануы орасан зор екені көрінеді. 1100 мың сиырдың 750 мыңы, яғни жалпы санынъщ уіитен екісінен көбірегі, ірі шаруашылыктарта, 179 мыңның 57 мыңына, яғни қожайындардың жалпы са- нының үштен бірінен азырағына жатады. Мұндай ша- руашылықтар, әрқайсысының 10-нан және одап коп сиыры болғандықтан, сірә, жалдама еңбексіз тұра ал- майтын болуы керек. Демек, мал өсіруші шаруашылық- тың көлемі бұл арада тіпті де ұсақ емес екенін Давид «байқамағап»; жердің көлеміне қарап Дания қожайын- дары туралы пікір айтуға болмайды. Капиталистік егіп- шілікте үнемі және барлық жерлерде болатыны сияқты, мұнда да ұсақ шаруашыліықтардың орасан көпшілігі жалпы ондірістің болмашы үлесіне ғапа ие болып отыр- ғанын Давид «байқамаған». ¥сақ қожайындар 70 мың, яғни 40 процентке жуық, ал оларда сиырлардың жалпы санының 7іі бар.
Екіншіден, келтірілген цифрлар мынаны көрсетеді: Германиядағы сияқты, Данияда да серіктіктердің игі- лігін негізінен капиталистер көреді. Егер 1100 мың сиырдың ішінен 900 мың сиырдың сүті сүт орындарына тапсырылатын болса, демек, 200 мың сиыр серіктік ар- қылы өткізудің «игілігінен» тыс қалады. Бұлар пегізі- нен адаанда ең ұсақ қожайындардың сиыры, өйткені біз Германия жөнійдегі мәліметтерден мынаны көрдік: 2 һа-ға дейін жері бар шаруашылықтарда барлық ша- руашылықтардың тек 0,3 проценті ғана сүт серіктікте- ріпе қатысады, ал 100 және одан да коп һа жері бар шаруашылықтарда — 35,1 проценті қатысады. Демек, осының бәрі ұсақ қожайыпдар (100 мың сиыры бар 70 мың қожайын) серіктік арқылы өткізудің пайдасын ие- ғұрлым аз кореді деп ұйғаруға мәжбүр етеді.
Данияның мысалы сүт өнімдерін өндіруде атап айт- қанда ұсақ және орта шаруашылықтар басым болмай,
басына 30 спырдан алганда да, 7544x30 = 226 320 сиыр болады. Біз келі- деу цифрды алдың, өйткені бұлай етпесе, ұсақ шаруашылықтардың көлемі топтардың максималдық шегіне емес, мннималдық шегіне тым жақындап кетеці.


ЛГРлРЛЬІҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬТНШЫЛЛРЫ» 249
қайта ірі шаруашылықтардьтң басым болатынын дәлөл- дей отырып, Давидті бүтіндей жығып беріп отыр.
Бұл< жансыз цифрлар мен кестелерді біраз жандан- дыру үшін, буржуазиялық егіншіліктің таптық сипатын көрсету үшін (топас мещан Давид мұны мүлде елемей отыр) Даниядағы жұмысшы қозғалысының тарихынан өте 6ijTкөрнекті факт келтірейік. 1902 жылы Дания кеме ттелері кочегарлардың ақысын кемітті. Кочегар- лар оған стачкамен жауап берді. Барлық порт жұмыс- шыларыпың Одағы да жұмысты тоқтатып, бұларды ңолдады. Бірақ... стачканы жаппай стачка ете алмады, Дапияның барлық порттарына жая алмады. «Дания ауыл шаруашылық өнімдерін шетке шығаруда соншама орасан зор маңызы бар Эсбьерг портып (Дапияның ба- тыс жағалауында, Англиямен сауда жасауда аса ма- ңызды) стачкаға тарту мүмкін болмады, себебі Дания ауыл шаруашылық серіктіктері — кемелерге жүк тиеу жұмысына керегінше біз өз мүшелерімізді дереу жібе- реміз; өз өнімдерін шетке шығару ісін тоқтатуға Дання шаруалары жол бере алмайды деп мәлімдеді» *.
Сөйтіп, Дания серіктіктері жұмысшыларға қарсы қо- жайындардың-кеме иелерініц жағына піығып, стачканы жеңіліске ұшыратты. Әрине, 10 және одан коп сиыры бар капиталист-фермерлердің жұмысшыларға қарсы нақ капиталистерді ңолдағаны әбден түсінікті. Тек, Да- вид сияқты, тап күресін бүркемелейтін жазушылардың өздерін социалистерміз деп атайтындығы ғана түсі- ніксіз.
Селолық шаруашылықтарды техникалық өпдірістер- меп (қант қайнату, арақ жасау, т. т.) біріктіру туралы мәселе жөнінде Давид нац сол Булгаков мырза жаса- ған қатеге ұрынып отыр. Россия профессоры сияқты, немістің «ғалым» оппортунисі, бұл шағын кестелердің не нәрсеге қатысы бар екенін ойламастан, неміс анкета- сындағы шағын кестелерді жайдан-жай көшіре салған! * Emil Helms. «Die socialdemokratische und gewerkschaftliche Bewegung in Dänemark». Lpz. 1907, S. 138 (Эмилъ Гелъмс. «Даниядағы co- циал-демократияльщ, және кәсіподақ қозғалысы». Лейпциг, 1907, 138-бет. Ред.).


250
В. И. ЛЕІІИН
Каутс-кий қант өндірісі ірі ауыл шаруашылық индус- триясының үжгісі болып табылады деп дәлелдейді. Да- вид мұны бекерге шығару үшін, Булгаков сияқты, тех- никалық өндірістермен біріккен ұсақ шаруашылықтар- дың ірі шаруашылықтардан көп екенін көрсететін цифрлар келтіреді (Давидте 406, 407, 410-беттер). Жалпы алғанда ірі шаруашылықтардан ұсақ шаруашы- лықтардың көп екенін ғалым статистик ұмытып кеткен. Технпкалық опдірістермен біріккен шаруашылықтар- дың сол топқа жататын шаруашылықтардың барльщ санына қарағанда қанша процент болатындығын анық- таудың орнына, ол мұндай шаруашылықтардың топтар бойынша олардың жалпы жиынтығына қарағанда қан- ша процент болатындығын беретін шағын кестеіті коші- ріп алған. Булгаков мырзаның бұл қатесін жоғарыда мен толық көрсетіп өттім (қараңыз: 237 және 238-бет- тер *). Осыншама ғылыми-әділ Э. Давидтің капиталііс- тер қолындағы қызылша егілетін жердің улесі туралы мәліметтерді қарастыруға ешбір еңбектенбегендігін кор- сете кету керек.
Неміс оппортунисі мен орыстың либерал профессоры- ньщ жаратылысының бірдейлігі қандайлық адам күлер- лік шекке жететіндігі олардың екеуі бірдей статистика- ны ұқыпсыз және олақ пайдаланатынынан ғана емес, сонымен қатар олардың екеуі бірдей Маркстен цитатты ұқыпсыз келтіретініпен де көрінеді. Давид, Булгаков сияқты, «топырақ құиарлылығының кеми беру заңын» мойындайды. Рас, ол мұны ерекше шек қойып баяндау- ға, ерекше шарттар қоюға тырысады, бірақ бұдаи іс ешқандай жақсармайды. Мәселен, 476-бетте Давид бы- лай дейді: «бұл заңиың ғылыми-техникалық сатыпың біреуінен екіншісіпе өту кезіндегі өнімділіктің ауытқуы туралъі мәселеге жалпы қатысы жоқ. Бұл заң тек бел- гілі бір ғылыми-техникалық сатыдағы онімділіктің ауытқуымен ғана айналысады». Мұның озі атышулы заңның, нақ сол, Булгаков мырзаға қарсы мен корсетін өткен, шектелуі болып табылады (қараңыз: жоғарыда, 165, 166-беттер **), қала берді мөн сол жерде-ақ былай * Қараңыз: осы том, 225—227-беттер. Ред.
** Ңараңыз: осы том, 106—108-беттер. Ред,


АГРАРЛЬІҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 251
деи қосымша айтқан болатынмын: мұның өзі относи- тельді «заң», «мұның относительдігі сонша, ешқандай «заң» туралы және тіпті егіншіліктіц ешцандай тубе- гейлі өзгешелігі туралы әңгіме болуы да мумкін емес».
Оның бер жағында Давид бұл заңды егіншіліктің ерекшелігі етіп көрсетумен болып отыр. Мұнысы адам айтқысыз былың, өйткені «ғылыми-техникалық» жағ- дайлардың өзгермей отырған кезінде капиталдың қо- сымша жұмсалуы өнеркәсіпте де өте шектеулі болады.
«Ауыл шаруашыжіғының артта қалуы,— дейді Да- вид қорытынды тарауда,— 1-ден, табигаттың органика^ лыц куштерінің консервативтілігінен болады, мұпың озі егін шығымының төмендей беру заңы арқылы көріне- ді» (501). «Заңның» жоғары техникалық сатыға өту ісіне ңатысы жоқ деп жаңа ғана айтылған қағиданы осы қорытындының өзі-ақ түккө тұрғысыз етіп тастап отыр! «Табиғат күштерінің консервативтілігі» деген әсі- ресе, ауыл шаруашылығының дамуына богет жасайтьш цотамдъът} жағдайларды түсінугө қабілеті жетпейтін ре- акцияшыл мещандықтың тек сөз жүзіндегі бұлтаруы болып табылады. Давид бұл цоғамдыц жағдайларға: біріншіден, егіншіліктегі феодализм қалдықтары, баты- рақтардың тең праволы болмауы, т. т. және т. с. жата- тынын, ал, екіншіден, бағаны шығандата қымбаттатып, жер багасында қымбат ренталарды турацтандыратын жер рентасы жататынын түсінбейтіндігін көрсетіп отыр.
«Біз,— деп жазады Давид,— қазіргі уақытта герман егіншілігі астык,ты қажетті мөлшерде, мұхиттың ар жа- ғындағы өндірістің арқасында дүние жүзілік шаруапіы- лықтың тұрғысынан қалыпты саналатын өнімділікпен өндіро алмаған болар еді деп ойлаймыз. Егііі шығымды- лығының төмендей беру заңы өнімділікті томендет- пейіншө шектеулі жер колемінде өнімнің санын шек- теусіз көбейтуге мүмкіндік бермейді» (519 — Давидте соңғы сөйлемнің асты сызыжан).
Осы экономиске қарап көрсеңіздер қайтеді! Ол бы- лай дейді: егін шығымдылығының төмендей беру «за- ңы» нақ сол белгілі бір ғылыми-техникалық сатыдағы өнімділіктің тек ауытқуымен ғана айналысады (476).


252
В. И. ЛЕНИН
Ал қорытынды былай дейді: «заң өнімнің санын «шек- теусіз» көбейтуге мүмкіндік бермейді» (519)! Егер жер- ге жеке меншіктілік бөгет болмаса, егер тым көтеріліп кеткен рента бөгет болмаса, егер батырақтың правосыз- дығы, жаншылғандығы және езілгендігі бөгет болмаса, егер юнкерліктің жабайы орта ғасырлық пұрсаттылық- тары бөгет болмаса, герман егіншілігін келесі «ғылыми- техникалық сатыға» көтеруге болмас еді деген қоры- тынды қайдан келіп шығады??
Буржуазияшыл апологеттің кінәны «табиғат күште- рінің консервативтілігіпе» және «топырақ құнарлылы- ғының кеми беру заңына» аудара салып, егіншіліктің артта қалуының ңоғамдық жәие тарихи себептерін елеусіз қалдыруға тырысатындығы табпғи пәрсе. Бүл атышулы заңда аиологетика меп топас оплылықтан бас- қа ештеңе де жоқ.
Өзінің буржуазиялық экономияның ескі соқыр сенім- деріне қарай масқара шегіпуін бүркемелеу үшіи Давид, нақ сол Булгаков сияқты, бізге өңін айналдырып Маркске сүйеигеніп көрсетеді. Давид «Капиталдың» III томының нац сол, Булгаков мырза да келтіргеп бетін (III. В., II. Theil, S. 277) цитат етіп келтіреді! (Давид- тің 481-бетін және жоғарыда Булгаков мырзаны талда- ған жерді, қараңыз: 171 және 172-беттері *).
Бултаков мырзаның гылыми әділеттілігі туралы ме- нің айтқандарым бутіндей Давидке де қатысты. Булга- ков мырза Маркстен алынған цитатты бұрмалады. Да- вид нақ сол цитаттың: «Капиталды дәйекті жұмсағанда топырақ өнімділігінің кеми беруі туралы Либихтен қа- раңыз» («Das Kapital», III. В., II Theil, S. 277) 101 де- ген алғашқы сөздерін келтірумен ғана тынды. Булгаков сияқты, Давид Марксті бұрмалады, ол оқушыға — бұл Маркстің бірден-бір корсетуі дегендей етіп көрсетті. Қайталап айтамыз, «Капиталдың» III томын (және екінші томның екінші бөлімін «Theorien über den Mehr- wert»-Ti 102) оқыған адамның қай-қайсысы болса да іс жүзінде мұның керісінше екенін біледі. Капиталдың қосымша жұмсалуы өнімділігінің төмендеу жағдайын капиталдың қосымша жұмсалуы өнімділігіиің жоғаръі-
* Ңараңыз: осы том, 115—120-беттер. Ред.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 253
лау жағдайы сияқты, толық тең праволы, екеуі де мүм- кін нәрсе деп санайтынын Маркс ондаган рет көрсеткен болатын.
481-беттегі ескертуде Давид келешекте бұл заңның рентамен байланысын қарастырамын, сонымен қатар «Мальтус пен Рикардо жасаған негіздерді бекерге шы- гара отырып, рента теориясын дамытып, кеңейту жө- ніндегі Маркстің әрекетін сын көзімен қарап шығамын» деп уәде береді.
Давидтің сын көзімен қарауы а 1а Булгаков мырза- пың немесе... а 1а Маслов жолдастың буржуазиялық со- қыр сенімдерін қайталау болады деп алдыи ала айта ал’амыз.
Давидтің тағы да бір түбірінен теріс қағидасын тал- дауға көшейік. Оның апологетикасын немесе статисти- каны бұрмалауын бекерге шығару тым арзымайтын-ақ жұмыс. Өзіміз көшкелі отырған мәселе жөнінде бізде ксйбір жаңа мәліметтер бар, олар шындықтың нацты- лы көрінісін қазіргі замандағьі мещандықтың теориа- ларына қарсы қоюға мүмкіндік береді.
XI
ҮСАҚ ЖӘНЕ ІРІ ШАРУАШЫЛЫҚТАҒЫ МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ
«Сыншылар» иемесе бернштейпшілдер аграрлық мә- селеде ұсақ өндірісті қорғай отырып, мына жағдайға ерекше жиі сүйенеді. ¥сақ егіншілер ірі егіншілерге қарағанда жер көлемінің белгілі бір өлшемінде малДы анағұрлым көп ұстайды. Демек,— дейді олар,— ұсақ егіншілер топырақты жақсы тыңайтады. Олардың ша- руашылығы техиикалық жағынан жоғары, өйткепі қа- зіргі замапдағы егіншілікте тыңайтқыш шешуші роль атңарады, ал шаруашылықта ұстап отырған малдан алынатын тыңайтқыш жасанды тыңайтқыштардың бар- лығынан және қандайынан болса да әлденеше есе артық.
Эд. Давид өзінің: «Социал‘изм және ауыл шаруашы- лығы» деген кітабында бұл дәлелге шешупгі маңыз бе- реді (орысша аудармасының 326, 526, 527-беттері). Ол:


254
В. И. ЛЕНЙН
«көң — егіншіліктің жаны» (308-бет) деген сөзді кур- сивпен жазып, бұл ақиқатты озінің ұсақ егіншілікті жақтауының басты негізі етеді. Ол ірі шаруашылықтар- ға қарағанда ұсақ шаруашылықтарда жердің белгілі бір өлшемінде мал анағұрлым коп ұсталады деп көрсе- тетін неміс статистикасын келтіреді. Давид бұл мәлі- меттер егіншіліктегі ірі және ұсақ өндірістің артық- шылығы туралы мәселені біржолата өз пайдасына ше- шеді деп сенеді.
Бұл теорияға және ауыл шаруашылығының көңдік жанына жақынырақ үңіліп көрейік.
Давидтің және опың буржуазиялық экономистер ара- сындағы толып жатқан жақтаушыларыпың басты дәле- лі — статистикалық дәлел. Әр түрлі көлемді шаруашы- лықтардағы малдың саны (жердің белгілі бір өлшеміпе ңарай) салыстырылады. Бұл ретте өз-өзінен біртектес шамалар салыстырылады деп, яғни белгілі бір түлік малдың тең санының, айтажіқ, ауыл шаруашылық құ- ны ірі шаруашылықтарда да, ұсақ шаруашылықтарда да тең болады деп іштей ұйғарым жасалады. Малдың бірдей саны бірдей мөлшерде көң береді, ірі және үсақ шаруашылықтардағы малдың ерекшелігі сол — ол сапа жағынан азды-көпті бірдей болады және т. с. деп ұйға- рым жасалады.
Осы қарастырылып отырған дәлелдің дәлелдік маңы- зы тұтастай алғанда бұл әдеттегі іштей ұйғарым жа- саудыц дұрыстығына байланысты екені айқын. Бұл қа- ғида дұрыс па? Егер жалаң және қарадүрсін беталды алыпа салған статистикадан тұтас алғанда ұсақ және ірі егіншілік өндірістің қоғамдық-шаруашылық жағдай- ларына талдау жасауға көшетін болсақ, онда біз бір- ден — бұл қағиданың нақ дәлелдепугс тиісті нәрсепі дәлелдөнген нәрсе деп танитынын көреміз. Марксизм былай деп тұжы*рымдайды: ұсақ өндірісте мал ұстау жағдайлары (сонымеи «қатар, біз көріп өттік, жерді кү- ту және қызметкер-егіншіні ұстау жағдайлары) ірі шаруашылықтағы мұндай жағдайлардан нашар. Бур- жуазиялық саяси экономия, ал оның ізімеп бернштейн- шілдер керісінше дәлелдейді: ұсақ егінші уцыпты бол- ғандықтан, мал ұстау жағдайлары ірі шаруашылыққа


АГРЛРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТЩ сьтнітіылары» 255
қарағанда ұсақ шаруашылықта анағұрлым артық дейді. Бул мәселені анықтайтын статистика мәліметтерін табу үшіп керегі тіпті де Давидтіц қолданып отырған ста- тистикасы емес. Керегі — көлемі әр түрлі шаруашы- лықтардағы малдың саны туралы емес, қайта оньщ сапасы туралы статистикалық зерттеу. Немістің эконо- микалық әдебиетінде мұндай зерттеу бар, бар болғанда, тіпті жалғыз-жарым болмауы да мүмкін. Аса бір ай- рықша тән нәрсе мынау: алуан түрлі агрономиялық шығармалардан іске қатысы жоқ қаптағаи цитаттармен өз кітабын лық толтырған Давид егжей-тегжейіне жете зерттеу негізінде ұсақ жәие ірі шаруашылыңтардың ішкі жағдайларын ашу жөнінде әдебиеттегі бар әре- кеттердіц өзіне жұмған аузын ашпастан соқпай отіп отыр. Давид әділетсіз соқпай откен осы ецбектердің бі- рімен біз оқушыны таныстырмақпыз.
Ауыл шаруашылығы мәселелері жөніндегі белгілі не- міс жазушысы Дрекслер, бір монографиялық «ауыл ша- руашылық статистикалық зерттеудің» нәтижелерін ба- сып шығарды, бұл женінде ол әділеттікпен былап дей- ді: «нәтижелеріпіц дәлДігі жағыпап бұған ештеме тең келе қояр ма екен». Ганновер провинциясында 25 қо- нысқа (22 деревня мен үш помещиктік экономияға) зерттеу жүргізілген, оның бер жағында әрбір шаруашы- лық бойынша өз алдына жердің көлемі меи малдың са- ны туралы ғана емес, сонымен цатар малдыц сапасы туралы да мәліметтер жиналған. Малдың сапасын анықтау үшін ерекше дәл тәсіл қолданылған: «әрбір маліды мүмкіндігінше дәл бағалау негізінде,— білгір адамдардың бағалауы негізінде» әрбір малдың тірідей салмағынъщ * қанша килограмм екені анықталған. Әр түрлі көлемді шаруашылықтардағы малдың әр сорты- ііың тірідей салмағы туралы мәліметтер алыпған. Со- нымен қатар зерттеу екі рет: біріншісі 1875 жылы, * Агрономдардың бұл тәсілін — әрбір малдың тірідей салмағын анық- тау тәсілін Давид өте жақсы біледі. Ет беретін, сүт беретін, жү- мысқа жегілетін, т. б. ірі қара малдың әр турлг туъъімдарыныц тірідей салмағы қандай екендігі туралы ол 367-бетте егжей-тегжейлі айтып береді. Мүндай мөліметтерді ол агрономдардан көшіріп алады. Жалпы экономиске, әсіресе социалиске, мал тұңымының әр түрлілігі емес, ұсақ және ірі шаруашылықта, «шаруа» шаруашылыгында және капита- листік шаруашылықта малды күту жағдайларынъщ әр түрлілігі мацыз- ды екендігі оның ойына да кірмейді.


256
R Й. ЛЁНІІІІ
екіншісі 1884 жылы болған. Дрекслер * мәліметтерді үш имениенің әрқайсысы бойынша және деревнялар- дың үш тобы бойынша өңделмеген күйінде бастырып шығарған, оның бер жағында деревнялардағы шаруа шаруашылықтары жердің көлеміне қарай жеті топқа бөлінген (50 гектардан аса жері барлар, 25—50, 12,5 — 25, 7.5—12,5, 2,5—7,5, 1,25—2,5 және 1,25 гектарға дейін жері барлар). Егер, Дрекслердің мәліметтері мал- дың әрқилы 11 түріне жататынын еске алатын болсақ, онда бүкіл осы кестелердің қандай күрделі екені оқу- шыға айқын болады. Жалпы және негізгі қорытынды- ларды шолып өтуге мүмкіндік беретін жиынтың мәліметтер алу үшін барлыц шаруашылықтарды біз бас- ты-басты бес топқа болеміз: а) ірі имениелер; б) 25 һа- дан (гектардан) аса жері бар шаруа шаруашылықтары; в) 7,5 һа-дан 25 һа-ға дейін; г) 2,5—7,5 һа және д) 2,5 һа-дан кем жері барлары.
Бұл топтарда шаруашылықтар саны мен олардағы жер көлемі 1875 және 1884 жылдары мынадай болған:
1875 жылы
1884 жылы
Ша- руа- шы- лық-
тар саны
Олар- ДЫҢ жері
1 ша- руа- шы- лыққа келе- тін жер
Ша- руа- шы- лық-
тар саны
О лар- ДЫҢ жері
1 ша- руа- шы- лыққа келе- тін жер
(Гектар есебімен=
=һа)
а) Именнелер
б) 25 және одан көп һа же-
3
689
229
3
766
255
рі бар шаруашылықтар
51
1 949
38
58
2 449
42
в) 7,5—25 һа » » »
274
3 540
13
248
3 135
12
г) 2,5—7,5 һа » » »
442
1 895
4,3
407
1 774
4,3
д) 2,5 һа-га дейін » »
1 449
1 279
0,88
1 109
1 027
0,92
Барлығы
| 2 219
9 352
4,2
1 825
| 9 151
5,0
* 1875 жыл бойынша «Schriften des Vereins für Sozialpolitik», Band XXIV, S. 112 («Bäuerliche Zustände», B. III), ал 1884 жыл бойынша «Thiel’slandwirtschaftliche Jahrbücher», Band XV (1886) («Әлеуметтік саясат одағының еңбектері», XXIV том, 112-бет («ІІІаруалардың жаг-
дайы», III том), ал 1884 жыл бойынша «Тильдің ауыл шаруашылың әржылдықтарында», XV том, (1886). Ред.).


ЛГРЛРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘІІЕ «MAI‘КСТЩ СЬШІПЬТЛЛРЫ» 25/
Бүл цифрларды түсіндіру үшін ең алдымеп әр түрлі көлемдегі шаруашылықтардың экономикалық типіне тоңталайық. 7!/г жәие одан көп .гектар жері бар шаруа- шылықтардың бәрі жалдама еңбексіз тұра алмайды, деп есептейді Дрекслер. Сонда 325 шаруа шаруашылығы жұмысшылар жалдайтын (1875 жылы) болып шығады. 2!/г һа-ға дейін жері бар шаруашыдіықтардың бәрі өз- дері жалдануға тиіс. Дрекслердіц есебі бойынша, 2,5 һа- дан 7,5 һа-ға дейін (орта мөлшері = 4,3 һа) жері бар шаруашылықтардың жартысы жалдама жұмыссыз-ац тұра алады, ал екіиші жартысы жалдама жұмысшылар- ды қоя беруге тиіс. Демек, барлың шаруа шаруашы- лықтарының 325-і капиталистік, 221-і жалдамайтын және жалданбайтын, ұсақ «еңбекші» (біздің халық- шылдар қалай дер еді) шаруашылық және 1670-і жар- тылай пролетарлық, жалданатын шаруашылықтар.
Амал не, Дрекслердің топқа бөлуі, 5 һа-дан 20 һа-ға дейін жері бар қожайындарды орта шаруа деп есептей- тін жалпы герман статистикасының топқа бөлуімен бір жерден шықпайды. Бірақ сонда да күмәнсыз факт бо- лып қалатын нәрсе — осы орта шаруалардың көпшілігі жұмысшы жалдамай тұра алмайды. Германиядағы «ор- та» шаруалар — ұсақ капитадистер. Ал жалдамайтын және жалданбайтын шаруалар болмашы азшылық са- налады: 2216-ның 221-і, яғни оннан бір бөлегі.
Сөйтіп, бізде алынып отырған шаруашылықтардың топтары өздерінің экономикалық типі бойынша былай- ша сипатталады: а) ірі капиталистік; б) орташа капи- талистік («гроссбауэрлер»); в) ұсақ капиталистік; г) ұсақ шаруалық және д) жартылай продатарлық ща- руашылықтар.
Олардағы іпаруашылықтардың жалпы саны жэне жердің жалпы көлемі 1875 жылдан 1884 жылға дейін азайған. Бұл азаюшылық ең алдымен ұсақ шаруашы- лықтарға жатады: 2!/г һа-ға дейін жері барлары 1449- дан 1109-ға дейін, яғни 340 шаруашылыққа, төрттің біріне жуық кеміген. Мұның керісінше, аса ірі шаруа- шылықтардың саны (25 һа-дан көп жері барлары) 54- тен 61-ге дейін өскен, ал одардағы жердің көлемі 2638


258
В. II. ЛЁНИН
һа-дан 3215 һа-ға дейін, яғни 577 гектар көбейгеп. Демек, белгілі бір жерде іпаруашылықтың жалпы жақ- саруы мен мәдениеттің өсуі, Дрекслер осыған мәз-май- рам болады, саны азайып келе жатцан меншік иелері- нің қолына ауыл шаруашылығыпың шоғырлануы больш табылады. «Прогресс» 2219 қожайынның 400-го жуы- ғын егіншіліктен ығыстырып шығарып тастап отыр (1884 жылға дейін 1825 қожайын қалган), ал қадаап- дарының жерін шаруашылық басына орта мөлшермен 4,2 гектардаи 5 гектарға дейін кобейтіп отыр. Бір жер-. де капитализм егіншіліктің белгілі бір саласыи шоғыр- ландырып, ұсақ қожайындардың бірсыпырасын проле- тариат қатарыиа ығыстырып шығарады. Екінші бір жерде сауда егішлілігінің өсуі бірқыдыру жаңа ұсақ шаруашылықтар құрады (мәселен, қала маңындағы де- ревнялардағы және шетелге өнімдер шығарып тұратыи, Дания сияқты, тұтас елдөрдегі сүт шаруашыдьіғы). Үшінші бір жерлерде орта шаруашылықтардың ұсақта- луы ұсақ шаруашылықтардың санып көбейтеді. Бетал- ды алына салғап статистика осы процестердің ‘бәрін бүркемелеп жібереді, ал бұларды білу үшін егжей-тег- жейлі зерттеулер жүргізу қажет.
Осы суреттеліп отырған жердегі ауыл шаруашылығы- ның прогресі, әсіресе мал шаруашылығының жақсаруы- нан байқалДы. Бұл ретте малдың жалпы саны азайып шығып отыр. 1875 жылы 7208 мал болған (ірі қараға шаққанда), 1884 жылы — 6993 мал болған. Беталды алына салған статистика үшін мал санының бүл азаюы мал шаруашылығының төмендеу белгісі болып көрінер еді. Іс жүзінде малдың сапасы жақсарды, сөйтіп, егер малдың санын алмай, қайта олардың жалпы «тірілей салмағын» алатын болсақ, онда 1875 жылы 2 556 872 килограмм және 1884 жылы 2 696 107 кг болып шы- ғады.
Мал шаруашылығының капиталистік прогресі тек, кейде тіпті мал сапының көбеюінен ғана емес, қайта оның сапасының жақсаруынан, нашар малды жақсы малға ауыстырудан, мал азығының көбеюінен, т. т. ай- қын көрінеді.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 259
Бір ишруашылъіцца келетін малдыц орта саны мынадай болған:
1875 жылы
1884 жылы
Ірі
¥сақ
Бар-
Ірі
¥сақ
Бар-
мал
мал
лығы
мал
мал
лығы
dpi
малға
шаққанда)
а) Имеииелер
105
69
174
110
41
151
б) 25 және одан көп һа же-
рі бар шаруашылықтар
13,2
11,0
24,2
13,7
10,5
24,2
в) 7,5—25 һа » » »
5,4[v
3,8
9,2
4,9
4,2
9,1
г) 2,5—7,5 һа » » »
2,2
1,4
3,6
2,2
1,8
4,0
д) 2,5 һа-ға дейін » >'
0,3
0,6
0,9
0,4
0,7
1,1
Барлығы |
| 1,7
1,5
1 3,2
1 2,0
1,8
3,8
Аса ірі шаруашылықтарда мал саны азайған. Ең ұсақтарында мал саны көбейген және шаруашылық неғұрлым ұсақ болған сайын, соғұрлым тез көбейген. ¥сақ өндіріс ілгері басып, ірі өндіріс кері кеткен сияқ- ты болып корінгені ме? яғни Давидтің теориясын дә- лелдейтін болып көріпгені ме?
Бірақ малдың орта салмағы туралы мәліметтерді ал- са болғаны, сонда елес жойылады.
Жеке малдың орта салмағы (кплограмм есебімен) -
1875 жылы
1884 жылы
Ірі мал
¥сақ мал *
Бар- лыгы
Ірі мал
¥сақ мал
Бар- лығы
а) Имешіелер
562
499
537
617
624
619
б) 25 және одан көп һа же- рі бар шаруашылықтар
439
300
376
486
349
427
в) 7,5—25 һа » » »
409
281
356
432
322
382
г) 2,5—7,5 һа » » »
379
270
337
404
287
352
д) 2,5 һа-га дейін » »
350
243
280
373
261
301
Орта есебі
1 412
256
354
1 446
316
1 385
* Әр түрлі ұсақ мал әдеттегі норма бойынша ірі мал-га іпагылған. 11 түрлі малдың бір-бір түрінен жеке басының саны бір жыл бойынша шамамен анықталған: тек салмағы туралы ғана мәліметтер бар, ал жеке басының саны туралы мөлімет жоқ.


260
В. И. ЛЕНИН
Бұл мәліметтерден шығатын бірінші қорытынды: ша- руашылықтың көлемі неғұрлым ірі болса, малдың са- пасы да соғұрлым жақсы болады. Бұл жөнінде капита- листіік шаруашылықтар імен ұсақ шаруалық немесе жартылай пролетарлық шаруашылықтардың арасында- ғы айырма орасан зор болып шығады. Мәселен, ең ірі және ең ұсақ көлемді шаруашылықтардың арасында бұл айырма 1884 жылы жуз проценттен асып отыр: ор- таша әр малдың орта салмағы ірі капиталистік шаруа- шылықтарда 619 килограмм, ал жартылай пролетарлық шаруашылықтарда — 301 килограмм, яғни екі еседен де аз! Ірі және ұсақ шаруашылықтарда малдың сапасы бірдей болады деп ұйғарғанда Давид пеи оның пі- кірлестерініц қаншалықты үстірт ойлайтынын осыдан да көруге болады.
¥сақ шаруашылықта малдың күтімі жалпы нашар екенін жоғарыда біз көрсетіп өткен болатынбыз. Енді бізде мұның нақты дәлелі бар. Малдың тірідей салмағы туралы мәліметтер мал күтімінің барлыц жағдайлары туралы мейлінше дәл түсінік береді: мал азығы, қора, жұмыс, күту — осының барлығы, айталық, Дрекслердің монографиясында статистикалық түрде бейнеленгеи нә- тижелерде жинақталады. Бақсақ, ұсақ шаруаның мал күтудегі барлық «ұқыптылығы» — біздің В. В. мырза мен немістің Давиді мадақтаған ұқыптылығы,— сапасы екі есе жақсы өнім беретін ірі өндірістің тиімділігіне тіпті шамалап болса да тең келе алмайтын көрінеді. Ка- питализм ұсақ шаруаны өмір бойы ауыр жұмысқа, еңбекті босқа ысырап етуге душар етеді,— өйткені құрал-жабдықтар жеткіліксіз болып отырғанда, мал азығы жеткіліксіз, малдың сапасы нашар, мал қора, т. с. нашар болып отырғанда малды барынша мұқияттап кү- ту дегеніңіз — еңбекті босқа ысырап етумен бірдей. Буржуазиялық саяси экономия өзінің баға беруінде бірінші қатарға капитализмнің шаруаны мұндай күй- зел^гіп, езушілігін қоймайды, қайта еңбекшінің (қанау- дың ең нашар жағдайында капиталға еңбек ететін) «ұқыптылыгыи» қояды.
Келтірілгеи мәліметтерден шығатын екінші қорытып- ды мынау: көрсетілген оң жьілдың іщінде малдың сапд-


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬТНПІЬТЛАРЬТ» 261
сы орта есеппен алғанда жақсарған және шаруашылық- тың барлық разрядтарында да жақсарған. Бірақ бұл жалпы жақсарудың нәтижесінде мал піаруашылығы жағдайының ірі және ұсақ шаруашыльщтағы айырма- піылығы азайған жоқ, ңайта неғурлым көбейді. Жалйы жаңсару ірі және ұсақ шаруашылықтарды теңеген жоқ, ңайта олардың арасындағы тұңғиықты тереңдете түс- ті,— өйткені жақсарудың бұл процесінде ірі шаруашы- лық ұсақ шаруашылықты басып озады. Топтар бойын- ша орташа әр малдың 1875 және 1884 жылдардағы орта салмағын салыстырғанда мынадай болып шығады:
Орташа бір малдың килограм- мсн алғандағы орта салмағы
Салма- гының өсуі
Процент бойыи- ша осуі
1875
1884
а) Имениелер
537
619
4-82
+15,2
б) 25 және одан көп һа н$е- рі бар шаруашылықтар
376
427
4-51
+13,6
в) 7,5—25 һа » » »
356
382
+26
+ 7,3
г) 2,5—7,5 һа » » »
337
352
+15
+ 4,4
д) 2,5 һа-га дейін » »
280
301
+21
+ 7,5
Орта есебг
354
385
+31
| + 8,7
Жақсару ірі капиталистік, сонан соң орташа капита- листік шаруашылықтарда бәрінен көп, усақ шаруа ша- руашылықтарында мүлде болар-болмас қана және қал*- ғандарында өте аз. Ауыл шаруашылығы экономиясы мәселелері жөнінде жазып жүргеи агрономдардың ба- сым көпшілігі сияқты, Дрекслер де істің тек бір ғаиа техникалық жағын көріп отыр. 1875 және 1884 жыл- дарды салыстырудап шығарған өзінің бесінші қорытын- дысында ол былай дейді: «Мал шаруашылығында оте әжептәуір прогресс байқалады *: мал саны азайып, са- пасы жақсарған; деревнялардың ** үш тобының әрқай- * Дрекслер бүл арада жұмыс көлігінен (Nutzvieh дейтін) басқа бар- лық мал туралы айтып отыр. Біз төмеиде жұмыс көлігі туралы дерек- терді жеке келтіреміз. Біз малдың ңандай түрлерін немесе мал түрле- рінің қандай топтарын алсақ та, жалпы ңорытынды сол күйінде қа- лады.
** Дрекслер 22 деревняны географпялың жағдайы бойынша және шаруашылықтың басңа жағдайлары бойынша үш топңа бөледі. Мақа-


262
В. И. ЛЕНИН
сысында да әр малдың тірілей орта салмағы едвуір арт- қан. Мұның өзі азды-көпті барлыі$ жерлерде де (ziemlich allgemein) мал өсіруде, мал азығында және малды күтуде елеулі жақсарғандық бар екенін көрсетеді».
Біз ікөрсеткен: «азды-көпті барлық жерлерде де», де- ген сөздер автордың мәселенің нақ ңоғамдық-экономи- калың жағын елеусіз қалдырғанып дәлелдейді; «көпті» деген сөз ірі шаруашылықтарға, «азды» деген сөз ұсақ іпаруашылықтарға жатады. Дрекслер мұны байқамаған, •өйткені ол әр түрлі типтегі шаруашылықтардың топта- ры туралы імәліміеттерге коңіл бөлмей, деревнялардың топтары туралы мәліметтерге іғана көңіл бөлген.
Енді жұмыс колігі туралы мәліметтерге көшейік, бұл мәліметтер сөздің пағыз оз мағынасында айтқанда егін- шілік шаруашылығының жағда&Діарын ашық айқын- дайды. Біз қарастырып отырған шаруашылықтар жұ- мыс көлігінің саны жағынан мынадай цифрлар арқылы сипатталады:
Орта есеппен’1 шаруа- шылыққа келетіи жұмыс көлірінің саны
1875 1884
а) Имениелер
б) 25 және одан көп һа же- рі бар шаруашылықтар
в) 7,5—25 һа » » »
г) 2,5—7,5 һа » »
д) 2,5 һа-ға дейіп » »
27
4.7
2,1
1,3
0,07
44
5,5
2.4
1.5
0,16
Орта есебі
0,7
1,0
Демек, жартылай пролетарлық піаруашылықтардың (2,5 һа-ға дейін жері барлар — 1884 жылы 1825 шаруа- шылықтың 1109 ы осындай шаруашылық болған) ора- сан көппіілігінде жұмыс көлігі мүлде жоқ. Бүлі шаруа- шылықтарды сөзсіз нағыз өз мағынасында айтқанда егіншілік шаруашылықтары деп есептеуге де болмап- ды. Ңалай дегенмен де, жұмыс көлігін қолдану жағ- ланы цифрлармен толтырып жібермеу үшін, біз тек жиынтық мәлімет- терді ғана алдың. Біз деревнялардыц қандай топтарын алсаң та, қо- рытындылар өзгермейді.


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 263
дайы бойыпліа, 93 лроцелт неме.сө 84 процент жұмыс көлігің мүлде қолданбайтын шаруашылықтарды ірі ша- руашылықтармен салыстыруға болмайды. Ал егер біз бұл жөнінде ірі каплталистік шаруашылықтар мен ұсақ шаруа шаруашылықтарын салыстыратын болсақ, онда мынаны көреміз: біріншілерде (а тобы) 766 һа жергө 132 жұмыс көлігі келеді, соңғыларда (г тобы) 1774 һа жерге 632 жұмыс көлігі келеді (1884 жыл), яғли бірін- шілерде шамамен алғанда алты гектар жерге 1 жұмыс көлігі келеді, соңғыларда — шамамен алғапда уш гек- тар жерге 1 жұмыс көлігі келеді. ¥сақ шаруашылық- тардың жұмыс көлігін күтуге екі есе көп шығын шыға- ратыны айқын. ¥сақ өндіріс дегеніміз шаруашылықтыц техникалық құрал-жабдықтарын бытырату және бұл бытыратудың салдарынан еңбекті ысырап ету болыл табылады.
Бір жағылал мұндай бытыратуға себеп болатын ләр- сө ұсақ шаруашылықтардың сапасы нашар жұмыс кө- лігіл пайдалануыпа тура келеді, атап айтқанда жұмыс көлігі рөтілде сиырларды пайдалалуыла тура келеді. Жумыс көлігініц жаллы саяында слырлар мыладай процелт болғал:
1875 жылы
1884 жылы
а)
Имениелер
—
—
б)
25 және одан көп
һа жері
бар
2,5%
шаруашылыңтар
—
в)
7,5—25 һа
»
»
»
6,3%
11,4%
г)
2,5—7,5 һа
»
»
»
60,7%
64,9%
д)
2,5 һа-ға дейін
»
»
»
67,7%
77,9%
Орта есебі
27,0%
33,4%
Дала жүмыстарыла сиырларды лайдалалу көбейіп келе жатңалдығы, жартылай пролетарлық жәпе ұсақ шаруалық шаруашылықтарда сиырлар негізгі жұмыс көлігі болып табылатындығы осыдан айқып көріледі. Давид мұны прогресс деп салауға бейім болыл отыр, — оның мұлысы бүтіндей буржуазпялық көзқараста тұр- ған нақ Дрекслердің істеп отырғаны сияқты, ал Дрекс-


264
В. И. ЛЕНИН
лер өз қорытындыЖрында былай деп жазады: «¥сақ шаруашылықтардың көбі өздері ушін, неғурлым тиімді болатын нәрсеге — сиырларды жұмыс көлігі ретінде пайдалануға көшті». Мұның ұсақ қожайындарға «тиім- ді» болатын себебі — ол арзан. Ал арзан болатын себе- бі — жақсы жұмыс көлігі нашар жұмыс көлігімен ауыс- тырылады. Дрекслерлер мен Давидтерді шаттандыра- тын ұсақ шаруалар прогресі жоғалып бара жатқан қол тоқымашыдіарының, барған сайын нашар материалға, фабрика өндірісінің ңалдықтарына көшетін тоқымашы- лардың прогресіне бүтіндей тең.
Жегін сиырлардың орта салмағы 1884 жылы 381 ки- лограмм * болған, ал жұмыс аттарының орта салма- ғы — 482 kg, жұмыс өгіздерінің орта салмағы — 553 kg болған. Жұмыс көлігінің бұл соңғы, неғұрлым күшті тү- рі, 1884 жылы ірі капиталистік қожайындардың барлык жұмыс көлігінің жартысынан көбі болған: — орта жә- не ұсақ капитадистерде төрттен біріне жуық болған; — ұсақ шаруаларда бестен бірінен азырақ болған жэпе жартылай пролетарлық шаруашылықтарда оиның бірі- нен азырақ болған. Демек, шаруашылық неғұрлым ірі болған сайын жұмыс көлігінің сапасы да соғұрлым жо- ғары болмақ. Жүмыс көлігінің орташа бір малдың орта салмағы мыпадай:
а) Имениелер
б) 25 және одан көп һа жері бар шаруашылықтар
в) 7,5—25 һа » » »
г) 2,5—7,5 һа » » »
д) 2,5 һа-ға дейін » » »
1875 жылы
1884 жылы
554
542
488
404
377
598
537
482
409
378
Орта есебі || 464
460
Демек, жалпы және тұтас алғанда жұмыс көлігі на- шарлаған. Іс жүзінде, ірі капиталистік шаруашылық- тарда біз едәуір жақсартушылықты көреміз, басқа ша-
Дала жұмыстарына пайдаланылмайтыи спырлардыц орта садма- ғы — 421 kg.


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 265
руашыльіқтардьщ барлығында тоқыраушылық немесе нашарлаушылық болып отыр. Жұмыс көлігінің сапасы жағынан ірі және ұсақ өндірістің арасындағы айырма- шылық та 1875 жылдан 1884 жылға дейін өс.ііг отыр. ¥сақ шаруашылыңтардың сиырларды жұмыс көлігі ре- тінде пайдалануға көшуі Германияда * жалпы құбылыс болып табыледы. Ал біздің мәліметтеріміз де бұл көшу- дің ауыл шаруашылық өндірісі жағдайларының нашар- лауы болып табылатынын, шаруалар мұқтаждықтары- ның артуы болып табылатынын қолмен қойғандай дә- лелдеп отыр.
Дрекслердің монографиясының мәліметтеріие птолуы- мызды аяқтау үшін, енді бүкіл малдың саны мен сал- мағының жер көдемінің өлшеміне қашпадан келетін есебін, яғни жалпы герман ауыл шаруашылық статис- тикасының мәліметтері бойынша Давидтің жасаған есе- бін келтіреміз:
1 һа жерге келетіні
Барлық мал саны (ірі малға шаққанда)
Барлық малдыц салмағы кило- грамм есебімен
1875
1884
1875
1884
а) Имепиелер
0,77
0,59
408 •
367
б) 25 және одан көп һа жері бар шаруашылықтар
0,63
0,57
238
244
в) 7,5—25 һа » » »
0,71
0,72
254
277
г) 2,5—7,5 һа » » »
0,85
0,94
288
328
д) 2,5 һа-ға дейін » » »
1,02
1,18
286
355
Орта есебі
0,77
0,76
| 273
294
Бұлар — 1 гектар жерге келетін мал саны туралы мә- ліметтер, ал Давид осы мәліметтермен ғана шектеледі. Біздің мысалымызда, тұтастай алғанда герман ауыл шаруашылығындағы сияқты, бұл мәліметтер ірі шаруа- шылықтардағы жер көлемінің өлшеміне келетін мал са-
1 Бұл жайында жоғарыда, «Немістің ауыл шаруашылық статітстпка- сының жалпы мәліметтері» дейтін VIII тарауды қараңыз. (Ңарацыз: осы том, 207—221-беттер. Ред.)


266
В. И. ЛЕНИН
нының азайғанын корсетеді. 1884 жылы, мәселен, жар- тылай пролетарлық шаруашылықтарда 1 һа жөрге келетін малдың саны ірі капиталистік шаруашылықтар- дағыдан тура екі есе көп (0,59-ға 1,18). Алайда біз енді мұндай есепте салыстыруға келмейтін нәрселер салыс- тырылып отырғанын білеміз. Малдың салмағы туралы мәліметтер шаруашылықтардың шын арасалмағын көр- сетеді: ірі өндіріс бұл жөнінде де жақсы жағдайға қойылған болып шығады, жер көлемінің өлшеміне сал- мағы жағынан шаққанда малдың тахітит-ъта., демек тыңайтқыштың да тахітит-ъша. ие болатын көрінеді. Сонымен Давидтің, жалпы және тұтас алғанда, ұсақ шаруашылықтар тыңайтқышпен жақсы жабдықтадіған деген қорытындысы шындыққа мүлдем қарама-қарсы келеді. Мұның өзіндө де, біріншіден, біздің мәліметте- ріміздің жасанды тыңайтқыштарға қатысы жоқ екенді- гін еске алу керек, ал мұндай тыңайтңыштарды сатып алуға тек ауқатты қожайындардың ғана күші жетеді, ал, екіншіден, малдың санын салмағына қарай салысты- ру ірі мал мен ұсақ малды теңестіретіндігін, мәселен, ірі шаруашылықтағы 68 малдың 45 625 kg салмағы мен ұсақ шаруашылықтардағы 1786 ешкініц 45 097 kg сал- мағы (1884 ж.) теңестірілетіндігін еске алу керек. Мал көці тыңайтқышымен қамтамасыз етілуі жөнінде ірі шаруашылықтар біздің цифрлардың корсеткепінен іс жүзінде едәуір басым *.
Ңорытыиды: «коц — ауыл шаруашылығының жаиы» дегеп бос сөздер арқылы Давид арнаулы мал шаруашы- лығындағы ңоғамдық-экономикалық қатынастарға соқ- пай өтіп, істі мүлде бұрмалап көрсетіп отыр.
Жалпы малдың сапасы жағынан, жекелеп алғанда жұмыс колігінің сапасы жағынан, мал ұстау, оны жақ- сарту және жер тыңайтуға пайдалану жағдайлары жа- ғыиап капиталистік егішпілікте ірі өндіріс ұсақ өнді- рістеп орасап зор басым болады.
* Klawki-діц жоғарыда келтірілген (VI тарау) (қараңыз: осы том, 180—181-беттер. Ред.) мынадай көрсетуін еске саламыз: «ұсақ қожа- йындарда малдың көңі нашар: олардың егіндерінің сабаны қысқа бо- лады, сабаниың көбі малдың азығына пайдалапылады (демек тағы да, мал азығының сапасы нашарлайды), сөйтіп малдың астына төсеуге сабан аз жүмсалады».


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЬІ» 267
XII
МАРКСИЗМНІҢ АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕДЕГІ ДҮПІПАНДАРЫНЫҢ КӨЗҚАРАСЫ БОЙЫНША «ТАМАІПА ЕЛ» *
Даниядағы егіншілік қатынастары мен тәртіитері зкономист үшін ерекшё аса қызыңты. Біз көріп өткен- дей **, аграрлық мәселе жөнінде жазылған қазіргі әде- биеттегі ревизионизмнің басты өкілі ретінде Эд. Давид Дания ауыл шаруашылық одақтары мен Данияның «ұсаң шаруашылық» (солай болъшты-мыс) мәдениеті- пің мысалып мыцтап пайдаланады. Ецбегін Э. Давид пайдаланып отырған Генрих ІІудор Данияны «ауыл шаруашылығы серіктіктерінің тамаша елі» деп атай- ды ***. Біздің Россияда да либерал-халықшылдық көз- қарастардың юкілдері Данияиы марксизмге қарсы жиі- жиі «бетіке ұстайды», оны ұсақ шаруашылыңтың егінші- лікте өмір сүру қабілеттілігі туралы теорияларды жақтауға пайдаланады,— тіпті либерал Герценпітейн- нің I Думадағы сөзі мен халықшыл Караваевтың II Ду- мадағы ісөзін көрсетсек те болады.
Европалық басқа елдермен салыстырғанда, біз Да- нияда «ұсақ шаруа» шаруашылығының шыныида да өте-мөте көп тарағанын және рыноктың жаңа талапта- ры мен жағдайларына икемделе білген егіншіліктің өте- мөте көбірек гүлденгенін көреміз. Егер товар өндірісі бар елдерде ұсақ егіншіліктің «гүлденуі» мүмкін болса, онда, әрине, барлық европалық елдердің ішінде Дания бұл жөнінде ең жақсы жағдайда түр. Сондықтан Да- пияның аграрлық құрылысымен толығырақ таныстыру- * Бүл мақала автордың — оның таяуда шыққаті «Аграрлық мәсе- ле», I бөлім (СПБ. 1908), деген кітабына кірген—«Аграрлық мәселе және «Маркстің сыншылары»» деген еңбегінің бір тарауы (XII) больш табылады. Тек бұл тарауды жеткізу кездейсоқтан кешігіп қалгаидық- тан ғана оған көрсетілген кітаптан орын беруге мұмкіншілік болмады. Сондықтан да қазір басылып отырган үзіндідегі сілтемелердің бәрі де осы еңбекке қатысты.
** Вл. Ильин, «Аграрлық мәселе», I бөлім, «Аграрлық мәселе және «Маркстің сыншылары»» деген мақала, X және XI тараулар. (Қара- ңыз: осы том, 240—266-беттер. Ред.)
*** Dr. Heinrich Pudor. «Das landwirtschaftliche Genossenschaftswesen im Auslande», I B. Lpz. 1904, S. V (Доктор Генрих Пудор. «Шетелдегі ауыл шаруашылық серіктіктері», I том, Лейпциг, 1904, V бет. Ред.). Пудор — марксизмнің қас жауы.


268
В. И. ЛЕНИН
дың екі түрлі маңызы бар. Біз тұтас бір елдің мысалы- нан ревизионизмнің аграрлық мәселедегі тәсілдері қандай екенін және «тамаша» капиталистік елдегі ка- питалистік аграрлық тәртіптердің шын негізгі сипатта- рының қандай екенін көреміз.
Данияның ауыл шаруашылық статистикасы европа- лық басқа елдердің үлгісі бойынша ұйымдастырылған. Алайда кейбір жағдайда бұл статистика мәселенің әдег- те көмескі қалатын жақтарын еске алуға мүмкіншілік жасайтын, неғұрлым толығырақ мәліметтер мен жақсы талданған цифрлар береді. Шаруашылықтарды жер ко- леміпің мөлшеріпе қарай топтарға болу туралы жаліты мәліметтерідеи бастайық. Даниядағы қалыігты жер өл- шемі «гарткорнды» біз гектарға (Ііа) аударамыз, Даі-шя ауыл шаруашылық статистикасының көрсетулері пөгі- зіиде 1 гарткорнде 10 гектар бар деп есептейміз *.
Данияның ауыл шаруашылық статистикасы шаруа- шылықтардың 1873, 1885 және 1895 жылдардағы бөлі- нуі туралы мәліметтер береді, оның бер жағында бүкіл шаруашылықтар 11 топқа бөлінеді: жері жоқтары, 0,3 һа-ға дейін (дәлірек айтқанда: 1 /32 гарткорнгө дөйін жө- рі барлары), 0,3—2,5 һа, 2,5—10 Ііа, 10—20, 20—40, 40—80, 80—120, 120—200, 200—300, 300 және одаң көп жері барлары. Оқушының назарын тым шашыратпау үшін біз бұл топтарды бұдан гөрі ірірек 6 топқа бірік- тіреміз. [269-беттегі кестені қараңыз. Ред.]
Ең алдымеи бұл мәліметтердеп шығатын негізгі қо- рытыидыны буржуазиялық саяси экономия жәпе оньщ ізіне еретін де отыратын ревизионистер үнемі есінеи шығарып жібереді. Бұл қорытыиды мынау: Даниядағы жердің орасан көпшілігі капиталистік жолмен қожа- йыіідық ететін еғішпілердің қолында. 120 және одан коп гектар жері бар қожайындар ғапа емес, сонымеи қатар 40 және одан коп гектар жері бар қожайындар да шаруашылығы жалдама еңбектің көмегімеп жүргі- зетініне күмәндануға болмайды. Бұл ең жоғарғы екі
* «Danmarks Statistik. Statistik Aarbog» 8-de aargang, 1903, p. 31 («Данияның статистпкасы. Статистикалық әржылдық». 8-жыл басы- луы, 1903, 31-бет. Ред.), ескерту. Төменде келтірілетін моліметтердің бәрі, сөздің өз мағынасында айтңанда, яғни Борнхольмсіз алғанда, Да- нияға жатады.


ЛГРАРЛЬІҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРТ.Т» 269
00
1
9,4
26,8
46,4
15,6
100,0
CÜ
о
o
o
о
о
о
05
04
b-
ю
С4
L©
O
o
05
04
о*
О,
1
CQ
■чгЧ
оо
1©
1Л
CD
00
сг
CD
^сҒ
CO
05
со
1©
CD
о
СО
оо
00
O
00
со
Ь»
О
04
*cf
L©
CO
о
о
О
CO
04
О
CD
CD
!>•
■^н
04
ctS К ÖS о й
&S ди
L©
05
i©
Ö
C©
00
05
CD
xF
L©
со
О
05
04
04
CD
xF
І>-
04
L©
Ш шь та
CQ
05
CD
xF
04
CD
04
t-
L©
1©
04
CD
|
’*T"I
05
CO
ь—
Ю
О
04
*<Ғ
м—1
о
’rH
СТІ
o
o
o
О
О
О
CD
CD
L©
О1
C©
С4
04
O
oo
оо
L©
L©
Q.
|
04
i©
CD
04
«-Ч
00
1885
ф
CD
CD
04
1©
-<Ғ
Й
CO
05
О-
L©
CD
C©
CD
00
04
05
00
Ь-
О
CQ
C©
CD
CO
о”
о
О
04
■’rH
О
^-н
сС ►£" сі Р>» 3 о -
05
CO
O
оо
СО
О
04
oo
O-
*<F
со
»©
04
CQ
b-
L^-
05
05
04
1©
04
b—
CO
ь-
05
м £ 03
Ә 3 н
C©
OO
CD
04
1©
04
L©
'чгН
1©
CD
C©
<О
|
05
Ю
05
^-ғ
о
04
•»н
о
-Г-1
cti
o
O
O
о
О
о
CD
05
CO
!>•
CO
1©
м<
^сҒ
Оч
|
CO
00
05
04
00
стэ
<р
1©
CO
04
О
04
•<ғ
CO
05
00
1©
CD
оо
со
C©
05
05
1©
о
C©
I>-
Г—
04
о
о
тН
04
04
'гн
-тН
о
• іг 1
C©
O
04
•чН
00
CD
о
аруа ІЛЬП р са ны
L©
05
b-
b-
00
1©
C©
оі
CD
CD
04
00
04
тН
l©
»©
тгЧ
05
'гН
1©
м q cö
C©
CD
CO
04
C©
й 3 ь
04
S
E ä
и
2
Рч
05
’S g
flj
Ä
ст5 ГС
Рк Л
Н
tf Sh
©
£4*
CTS
©
CTS<O
<3
й ■
Рн .rH
CTS Pm
<-! <D
o
7
о
1
о
04 'гН
1
grP ф
й 5 ©
<1)
l© *
i l©
1 о
1
О
о и
О1
04
of
хн
^Ғ
'Г-і
Ю 5-том


270
В. И. ЛЕНИН
топ 1895 жылы шаруашылықтардың жалпы санының 11 проценті ғана болды, бірақ барлық жер көлемінің 62 проценті, яғни бес бөліктіц үш бөлігінен көбірегі, осылардың ңолына жинақталды. Дания ауыл шаруа- шылығының негізінде ірі және орта капиталистік егіншілік жатыр. «Шаруалар елі» туралы және «ұсақ егіншілік мәдеипеті» туралы айтылып жүрген сөздер — барып тұрғап буржуазпялық апологетика, каппталдың әр түрлі атағы бар жәпе атақ алмаган идеологтарының фактілерді бұрмалауы.
Бұл ретте мыпаиы корсете кету і^ажет, ауыл шаруа- шылығының толық қалыптасқан капиталистік құрылы- сы бар европалық басқа да едідердегі сияқты, Данияда жоғарғы, капиталистік топтардьщ ұлттық шаруашы- лықтыц жалпы жпыпыпдағы улесі уақыт бойынша өте баяу озгереді. 1873 жылы капиталистік фермалардың
13.2 процентіндө барлық жердің 63,9 проценті болған; 1885 жылы фермалардыц 11,5 процентіиде жердің
62.3 проценті болған. Әр түрлі жылдардың мәліметте- рін салыстыру туралы сөз божан кезде ірі егіншіліктіц бұл тұрақтылығын әрқашан есте үстау керек, ойткені усац-туйектердіц өзгеруіне қатысты болып отырған бұл сия^ты салыстырулар арқылы белгілі қоғамдық-эконо- микалық укладтың негізгі белгілерін бүркемелеп жібе- рушілікті әдебиетте оте жиі көруге болады.
Европалық басқа да едідердегі сияқты, Даниядағы ұсақ піаруашылықтардың копшілігі ауыл шаруашылық ондірісініц жалпы жиынында болмашы ғапа роль атқа- рады. 10 һа-ға дейін жері бар шаруашылықтардың жал- пы саны 1895 жылы бүкіл шаруашылық санының 72,2 проценті болды, ал олардағы жер тек 11,2% қана бол- ды. Бұл арақатыиас негізінен алғанда 1885 жылы да, 1873 жылы да тұрақты күйінде қалады. ¥сақ шаруа- шылықтар көбіне жартылай пролетарларда болады,— пеміс статистикасы мұны 2 һа-ға дейін жері бар ша- руашылықтар жөнінде сөзсіз дәлелдегенін, ал 5 һа-ға дейін жері бар шаруашылықтар жөнінде де ішінара дә- лелдегенін біз көріп өттік. Әр түрлі топқа жататын ша- руашылықтардағы мал саны тураДы мәліметтер келтіре отырып, төмепде біз «ұсақ егіпшілік мәдепиетінің» бұл


АГРАРЛЬЩ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫЫШЫЛАРЫ» 271
атышулы окілдеріпің көпшілігі жөнінде шын мәнінде дербес және азды-көпті тұрақты егіншілік туралы сөз болуы да мүмкін емес екенін көреміз. Шаруашылық- тардың 47,2 проценті, яғни тең жартысы дерлігі — про- летарлар мен жартылай пролетарлар (жері жоқтар жә- не 2,5 һа-ға дейін жері барлар); 25 проценті, яғни ша- руашылықтардың тағы да төрттен бірі (2,5 — 10 һа жері барлары) мұқтаждықтағы ұсақ шаруалар,— Да- ниядағы ауыл шаруашылық капитализмінің «гүлдену» негізі осындай. Әрине, жердің мөлшеріпе қатысты мэ- ліметтер бойынша саудалық мал шаруашылығы күшті дамыған ел туралы мейлінше жалпылап қана, жалпы жиын бойынша ғана пікір айтуға болады. Бірақ мал шаруашылығы туралы біз төменде толық талдап отыр- ған мәліметтер жасалған қорытындыларды тек кушейте тусетінін, оқушы көретін болады.
Енді Данпяда жердің ірі және ұсақ шаруашылықтар- дың арасында бөлінуі 1873 жылдан 1895 жылға дейін қалай өзгергенін қарап көрейік. Екі жақтағы шеткер- гілердің нағыз капиталистік күшеюі меи орташа шаруа- шылықтардың әлсіреуі бұл арада бірден біздің көзімізге түседі. Егішпілік шаруашылықтар санының про- центтік үлесі (яғни жері жоқ шаруашылъіқтарды сана- мағанда) 2,5 һа-ға дейін жері бар ең ұсақ шаруашы- лықтарда көбейеді: 1873 жылы — 27,9%, 1885 жылы — 31,8% және 1895 жылы — 34,8%. Бұдан әрі бұл үлес барлыі^ орташа топтарда азаяды, тек 120 және одан көп һа жері бар ең жоғарғы топта ғана өзгермейді (0,7%). Бүкіл жердің проценттік үлесі 120 және одан көп һа жері бар ең ірі шаруашылықта көбейеді: жоғарыда көрсетілген үш жылда — 14,3%—15,2%—15,6% болған, сонан соң орташа шаруа шаруашылығьшда, бұл топта- ғы шаруашылықтардың бүкіл санының үлесі азаюмен қатар, шамаліы ғана көбейеді (10 һа-дан 40 һа-ға дейін жері барларында: 25,5%—26,5%—26,8%); сонан кейін 2,5—10 һа жері бар шаруашылықта теріс еседі (9,1% — 9,5%—9,4%) және ең ұсақ шаруаіпылықта удайы кө- бейіп отырады (1,5—1,7—1,8). Осының нәтижесінде ең ірі және ең ұсаң шаруашылықтардың өсуге барынша бейім екеиі корінеді. Бұл құбылысты анығырақ кору 10*


272
В. П. ЛЕНИН
үшін шаруашылықтардың әр жылдардағы орта мөлше- рін топтар бойынша алу керек. Мұндай мәліметтер мы- нау:
Шаруашылықтардың орта мөлшері (гектар есебімен)
1873
1885
1895
2,5 һа-ға дейін жері лыңтар
бар шаруашы-
0,83
0,75
0,68
2,5— 10 »
» »
5,08
5,09
5,13
10 — 40 »
» »
22,28
22,08
22,01
40 —120 »
» »
61,00
61,66
61,97
120 және одан кнп һа
281,40
282,30
279,80
Орти сссніісн
15,50
14,07 13,70
Біз бұл мәліметтердсн шаруашылықтардың көлемі топтардың көпшіліігінде ерекше тұрақты екенін көреміз. Ауытқу болмашы ғана: 1—2% (мәселен, 279,8—282,3 һа немесе 22,01—22,28 һа, т. т.). Тек ең ұсақ шаруа- шылықтар ғана бұған жатпайды, оліар, сөзсіз, бөлшек- тенеді: мұндай шаруашылықтардың (2,5 һа-ға дейіп) орта мөлшерлерінің азаюы 1873 жылдан 1885 жылға дейін 10% (0,83 һа-дан 0,75 һа-ға дейін), 1885 жылдан 1895 жылға дейін де осындай. Данияда шаруашылық- тардың барлың саны жалпы өскенде, бүкіл жер көлемі озгеріссіз дерлік қала береді (1885 жылдан 1895 жылға дейін жердің жалпы көлемі тіпті біраз азайған). Соның озінде осудің дені ең ұсақ шаруашылықтар жағында болып отыр. Мысалы, 1873 жылдан 1895 жылға дейіи шаруашылықтардың барлық саиы 30 752 шаруашылық- қа артқан; ал 2,5 һа-ға дейін жері бар шаруашылықтар саны 27 166 шаруашылыққа оскен. Мұндай жағдайда Даниядағы жалпы шаруашылықтардың барлығының орта мөлшерінің азаюы (1873 жылы—15,5 һа, 1885 жылы — 14,1 һа және 1895 жылы — 13,7 һа) іс жүзінде тек уана ец усац іиаруашылықтардың бөлшектенуі бо- лып табылатыны түсінікті.


АГРАРЛЬІҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 273
Топтардың неғұрлым ұсақталып болінуіп алатын бол- сақ, біз көрсеткен құбылыс бұдап да горі айқындала түседі. Данияның 1895 жылғы егіншілік статистикасы- на жазылған алғы сөзде («Danmarks Statistik etc. Dan- marks Jordbrug». 4-de Raekke, Nr. 9, litra C *) құрас- тырушылар топтар бойынша шаруашылықтар санын- дағы өзгеріс жөнінде мынадай есеп береді: Көбею немесе азаю проценті
1885 жылдан 1895 жылға дейін
1873 жылдан 1885 жылға дейін
300 жәпе одан көп Ііа жері бар шаруашы-
+ 4,2
+ 5,0
лыңтар
200 —300 Ііа жері бар шаруашылықтар
0
+ 6.1
120 —200
»
»
+ 5,2
+ 5,1
80 —120
»
- 1,5
- 2,1
40 — 80
»
- 2,4
- 5,0
20 — 40
» »
-1- 1,0
+ 3,6
10 — 20
»
» »
+ 2,8
+ 6,5
2-5— 10
»
» »
- 1,9
+ 3.2
03— 2-5
» »
+ 2,1
+17,8
0 - 0,3
» »
+25,1
+37,9
Демек
не
арнаулы дақылға
арналғап, не жалдамс
жумысшылардыц «шаруашылығы» болын табылатьш ұлтарақтай шаруашылықтар ғана көбейеді.
Бұл қорытынды атап көрсетуге тұрады, өйткені апо- логетикалық профессорлық «ғылым» жалпы барлық шаруашылықтардың орта мөлшерінің азаюынан егінші- лікте ірі өндірісті ұсақ өндірістің жеңгені туралы қо- рытынды жасауға бейім. Іс жүзінде біз сң ірі егінші- ліктің прогресіи кореміз, еңұсақ тоитан басқа барлық топтарда шаруашылықтар көлемінің тұрақтылығын жә- не ең ұсақ топта шаруашылықтардың бөлшектенуін көреміз. Бұл бөлшектенуді ұсақ егішпіліктің құлдыра- уына және қайыршылыққа ұшырауына жатқызуға тура келеді: басңадай мүмкін боларлық түсіндірушілікті, * — «Данияның статистикасы, т. т. Дания егшшілігі». 4 серпя. № 9, G литері. Ред.


274
В. И. ЛЕНИН
егіншіліктен нағыз мағынасындағы мал шаруашылығы- на көшушілікті, ең ұсақ шаруашылықтардың барлығы жөнінде қабылдауға болмайды, өйткені бүл көшу топ- тардың барлығында болып отыр, мұны қазір көреміз. Дания сияқты елде, егіншілер шаруашылықтарының көлемі туралы пікір айту үшін жердің көлемі туралы мәліметтерден гөрі, мал шаруашшйьіғы туралы мәлімет- тер анағұрлым маңызды, өйткені мал шаруашылығы мен сүт шаруашылығы ерекше тез дамып отырғанда, нақ сол бір жер көлемінде әр түрлі мөлшерлі шаруа- шылықтардың болуы мүмкін.
Жұртқа мәлім, Данияда нақ осы құбылыс байқалады. Дания ауыл шаруашылығының «гүлденуі» негізінен сүт өнімдерін, ет, жұмыртқа, т. т. Англияға жеткізіп отыратын саудалық мал шаруашылығының тез табысқа жетуіне байланысты. Бұл арада біз Пудордың Дания «өзінің сут шаруашылығыныц орасан зор көтерілуі жө- нінде атап айтцанда өз мал шаруашылығынъщ жэне мал өсіру шаруашылығынъщ ыдыраушылығына борыш- ты» (1. с., 48-бет, курсив Пудордікі) деген салтанатты мәлімдемесін кездестіреміз. Өз көзқарастарының бүкіл жүйесі бойынша нағыз жалдап болып отырған Пудор- дың капиталистік қайшылықтарды түсінудің қандайы- нан болса да мүлдем мақрұм қалып, фактілерді осындай бұрмалауға барып отырғаны таңқаларлық нәрсе емес. Алайда, ерекше аса тәп нәрсе мынау: жаңылыстан со- циалистер қатарында саналып жүргеп мещан Давпд те Пудордың соңынан сынсыз сүйретіліп жүр!
Капиталистік елде мал шаруашылығьшың шоғырла- нуын іс жүзінде бізге пақ Даиия ерекше айқын көрсе- теді. Пудор өзінің мейлінше надандығының арқасында ғана және озінің кітапсымағында келтіріп отырған ста- тистика узінділерін бұрмалау арқасында ғана бүған керісінше қорытындыға келіп отыр. Данияның мал өсі- руші шаруашылықтарының бүкіл саны мал санына қа- рай бөлінуін көрсететін цифрларды Пудор келтіреді де, ал Давид оны құлша шұлғып қайталайды. Пудордың айтуынша — малы бар шаруашылықтардың бүкіл саны- ның 39,85 процентінде тек 1—3 малдан ғана бар, сопан кейін 29,12 процентіиде 4—9 малдан бар, т. т. Демек,


ЛГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЬІНШЫЛАРЫ» 275
деп қорытады Пудор, шаруашылықтардың көпшілігі — «ұсақ»; «ыдыраушылық», т. т.
Біріншіден, Пудор теріс цифрларды келтіріп отыр. Мұны атап көрсетуге тура келеді, өйткені бұл ІІудор дегеніңіз — меніц еңбегімнен барлық «ең жаңа» статис- тпкалық мәліметтерді табуға болады деп мақтанады, ал ревпзионистер буржуазиялық надан дарынсыздарға сүпеніп, «маркспзмді бекерге шығарадьт». Екіпшіден, мұпың озі басты нәрсе,— Пудорлар мен Давидтердіц дәлелдеу тәсілін, мұпымеп тоңтап қалмау үшін, біздің кадеттер 103 мен халықшылдар тым жиі қайталап жүр. Пікір білдірудің мундай тәсілі бойынша ең алдыңғы қатардағы капиталистік елдерде өнеркәсіптің «ыдырау- шылығы» туралы сөзсіз қорытынды жасауға тура ке- леді, өйткені цайда және і$ашан болса да ең ұсақ және ұсаң кәсіпорындардың проценті көп болады, ал іріле- рінің проценті — болмашы ғана. Пудорлар мен Давид- тер «ұсақ» порсеиі: бүкіл оттдірістің басым бөлегінің аз ғана ірі кәсіпорыпдардың қолында шоғырланатынын ұмытады.
Данияда бүкіл ірі қара малдың нақты бөлінуі 1898 жылғы 15 июльдегі соңғы санақ бойынша мынадай бол- ған [276-беттегі кестені қараңыз. Ред.}
Данияның жалпы мал шаруашылығыида толып жат- қан ұсақ шаруашылықтардың және азғантай ірі шаруа- шылықтардың қандай ро.ж атқаратыиын, «тамаша ел- де» ондірістің атышулы «ыдыраушылығыныц» қандай скенін біз осыдан кореміз. 1—3 ірі қара малы бар ұсақ шаруашылықтар 68 292, яғни жалпы санының 37,9 про- центі; оларда 140 730 ірі қара мал бар, яғни жалпы санның 8 проценті ғана. 783 ең ірі қожайындардың, қо- жайындардың жалпы санының 0,4 процентінің, осыған таяу дерлік, 133 802 ірі ңара малы бар, яғни 7,7%. Бі- ріншілердің орта есеппен 2-ден аз-ақ асатын ірі қара малы бар, яғни бұл мү.л)де жеткіліксіз, мұндай малмен саудалық мал шаруашылығын ұстап, сүт пен ет өнім- дерін сатып отыру үшін тек өз ішіп-жеміне нұқсан кел-
* — Danmarks Statistik. Statistik Tabelvaerk». Femte Raekke, litra C. № 2. Kreaturholdet d. 15 juli 1898. Kobenhavn. 1901 («Данияның ста- тпстпкасы. Статистикалық кестелер». 5 серия, G литері, № 2. 1898 жыл- ғы 15 пюльге дейінгі мал шаруашылығы. Копенгаген, 1901. РеО.).


276
В. И. ЛЕНИН
Шаруа- шыльщ- тар
%
Ірі ңара мал саны
%
1
ірі
қара малы
барлар
18 376
10,2
18 376
1,0
2
»
» »
»
27 394
15,2
54 788
3,1
3
»
» »
»
22 522
12,5
67 566
3,9
4—
5
»
» »
»
27 561
45,2
121 721
7,0
6-
9
»
» »
»
26 022
14,4
188 533
10,8
10-
14
»
» »
»
20 375
11,3
242 690
13,9
15 —
29
»
» »
»
30 460
16,9
615 507
35,3
30-
49
»
» »
»
5 650
3,1
202 683
11,6
50—
99
»
» »
»
1498
0,8
99 131
5,7
100-
199
»
» »
»
588
0,3
81 417
4,7
200
не одаи көп
і »
195
0,1
52 385
3,0
Барлығъі
180 641 |
100,0
1 744 797
100,0
тіргенде ғапа мүмкіншілік бар (белгілі фактілерді еске түсірейік: сары май сатып, озіне пеғұрлым арзан мар- гарин сатып алады және т. с.). Екіншілердің орта есеппен 171-дсн ірі қара малы бар. Бұлар — ең ірі ка- питалистік фермерлер, сүт пеи еттің «фабриканттары», техникалың прогрестің және алуан түрлі ауыл шаруа- шылық одақтарыиың «косемдері»; «әлеуметтік тату- лықтың» мещандық бас июшілері осыларга мәз болады.
Егер біз ұсақ жәпе ортаіпа қожайындарды бірге қос- сақ, опда 9-ға дейін ірі қара малы барлардың жалпы саны — 121 875 қожайын келіп шығады, яғни қожа- йындардың жалпы санының үштен екісі (67,5%) бола- ды. Оларда 450 984 ірі қара мал бар, яғни жалпы қара малдың төрттен бірі (25,8%). 30 және одан артық ірі қара малы бар қожайындардың нақ осындай дерлік, атап айтк,анда 435 616 малы бар (25%), оның бер жа- ғында бұл қожайындардың саны 7931, яғнп қожайып- дардың барлық санының 4,3 проценті. «Ыдыраушылық» жақсы-ақ екен.
Дания статистикасының жоғарыда келтірілген ұсақ бөлулерін үш ірі топқа қосңапда мынадай болып іпы- ғады:


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЬТЛАРЫ» 277
1 — 3 ірі қара малы бар шаруатылықтар
4—9 » » » »
10 және одан көп »
Шаруа-
ШЫ.1ІЫҚ саііі.і
%
Ірі қара мал саны
%
1 шаруа- шылыңқа орта есегшен келетіні
68 292
53 583
58 766
37,9
29,6
32,5
140 730
310 254
1 293 813
8,0
17,8
74,2
2,1
5,8
22,0
Барлығы
| 180 641
100,0
1744 797 [100,0
9,7
Сонымен, Данияның бүкіл мал өсіруші шаруашы- лығының төрттен уші 58 766 қожайынның, яғни қо- жайындардың жалпы санының уштен бірінен азырағы- ның қолына жиналған. Данияның ауыл шаруашыльі- ғындағы капитализмнің бүкіл «гүлденуінен» түсетіи пайдапыц орасан зор бөлегін қожайындардың осы үш- теп бір болегі иемденеді. Бұл ретте ауқатты шаруалар мон бай капиталистердің проценті мұндай жоғары (32,5%, яғни үштің біріне жуық) болуының себебі, барлық малсыз цожайындарды шығарып тастап, есенті әдейі теріс жүргізу тәсілінің нәтижесінде болып отыр- ғанын еске алу қажет. Іс жүзінде мұның проценті аиа- ғұрлым төмен. Біздің көргеніміздей, Данияның селолык, қожайындарының барлық саны 1895 жылғы санақ бо- йынша 265 982 болған, ал 1898 жылғы 15 июльдегі мал санағы бойынша қожайындардың жалпы саны 278 673 деп есептеледі. Селолық ңожайындардың барлық саны- ның осы іс жүзіндегі қорытындысымеп салыстырғанда, 58 766 ауқатты және бай қожайындар бар болғаны 21,1%, яғни бестен бір бөлігі ғана болады. Егер жерсіз «қожайындар» Данияныц селолық қожайындарының барлық санының 12,4 ироценті болса (1895 жылы: 265 982-нің 32 946-сы болған), онда малсыз * ңожайын- дар Данияньщ селолыц цожайъіндарыньщ барлык санъъ- * Дәлірек айтқанда, ірі қара малы жоқ қожайындар, өйткені, амал не, Дания статистикасы еш^андай малы жоқ ңожайындардың саныи бермейді. Бүл статистикадан біз малдыц әрбір жеке түлігіне ие бол- гапдардыц ғана санып білеміз. Алайда, ірі қара малдыц Данияның бү- кіл мал шаруашылығыпыц басты негізі болып табылатыньг күмәнсыз.


278
В. И. ЛЕНИН
нъщ 35,1 проценті, ягни уштіц бірінен көбірегі болады (1898 жылы — 278 673-тің 98 032-сі болған). Дания ауыл шаруашылығының капиталистік гүлденуі село халқын жаппай пролетарта айналдыруға, «селолық қо- жайындар» буцарасъш өндіріс құрал-жабдықтарынан айыруға негізделетінін көрмейтін Давид мырзалардың «социализмінің» қандай сортты екенін осыған қарап бағалауға болады.
Енді Даиияның егіншілігін де, бүкіл мал шаруашы- лығын да тұтас суреттейтін мәліметтерге көшейік. 1898 жылғы 15 июльдегі санақ белгілі бір мөлшерде жері бар селолъіқ қожайындардың әр түрлі топтарындағы мал саны туралы толық мәліметтер береді. Мұндай топ- тардың саны Дания статистикасында ерекше көп (14 топ: жері жоқтар, 7з2 гарткорнге дейін жері барлар, V32—V16, Vie—Vs, Vs—V4, V4—V2, V2—1, 1—2, 2—4, 4—8, 8—12, 12—20, 20—30, 30 және одан да көп гарт- корн жері барлар), сөйтіп біз мәліметтерді өзіміз қа- былдаған алты ірі топқа жинақтаймыз:
1898 жылы 15 июльдегі санац бойынша
Ш а р у а пі ы л ы қ т о п т а р ы
Шаруа- шылық саны
%
Ь.а жер
%
Жылқы
%
Жері жоқтары
13 435
4,8
—
-
1 970
0,5
Жерінің колемі белгісіздері
45 896
16,5
?
28 909
6,4
2,5 һа-ға дейін жері барла- ры
80 582
28,9
55 272
1,5
24 540
5,5
2,5— 10 » »
63 420
22,8
323 430
8,9
54 900
12,2
10 — 40 » »
45 519
16,3
984 983
27,0
133 793
29,8
40 —120 » »
27 620
9,9
1 692 285
46,4
168 410
37,5
120 және одан көп һа жері барлары
2 201
0,8
588 318
16,2
36 807
8,1
Барлығы
278 673
100,9
3 644 288
100,0
449 329
100,0
Ескерту. Шаруашылықтарды жердің көлеміне қарай бөлу жөніндегі бойынша болған өзгерістерге және мәліметтер жинау тәсілінің біраз арасалмақ сол бұрынғы күйінде қалады. 1895 жылғы санақ, 3 645 750 һа «Жерінің көлемі белгісіз» шаруашылықтар тобы (1898 жыл) көпшілі-


АГРАРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 279
Бұл мәліметтерден біз ең алдымен Данияда букіл мал шаруашылығы іпоғырлануыныц қашпалықты зор екенін көреміз. 40 һа-дан артық жері бар ірі капита- листік қожайындар бар болғаны қожайындардың жал- пы санының оннан бір бөлігі ғана (10,7%) болады, сонымен қатар оларда бүкіл жердің бестен ушінен көбі- регі (62,6%) және бүкіл малдың жартысына таяуы: бүкіл жылқы санының 45,6 проценті, бүкіл ірі қара мал санының 48,4 проценті, бүкіл қой санының 32,7 про- центі, бүкіл шошқа санының 44,6 проценті шоғырланып отыр.
Егер бұл капиталистік ңожайындарға ауқатты ша- руаларды, яғни 10—40 гектар жер иелерін қосатын бол- сақ, онда қожайындардың жалпы санының төрттен бі- рінен аз-аң асатын (27,0%) болып шығады, оларда бүкіл жердің оннан тоғызы, бүкіл жылқы санының төрт- тен үші, бүкіл ірі қара мал жиынының бестен төрті, бү- кіл шошқа санының оннан жетісі, бүкіл үй құстары-
Даниядағы егіниіілік пен мал шаруашылығы
Сиыр
%
Барлық ірі қа- ра мал
%
Ңой
%
Шошқа
%
Үй құс- тары
%
3 707
0,3
4 633
0,3
8 943
0,8
8 865
0,8
220 147
2,5
28 072
2,6
42 150
2,4
42 987
4,0
42 699
3,7
780 585
8,9
66 171
6,2
88 720
5,1
99 705
9,3
94 656
8,1
1 649 452
18,8
175 182
16,4
247 618
14,2
187 460
17,5
191 291
16,4
1 871 242
21,4
303 244
28,5
515 832
29,6
383 950
35,7
308 863
26,4
1 957 726
22,3
361 669
33,9
639 563
36,6
310 686
28,9
409 294
35,0
1 998 595
22,8
129 220
12,1
206 281
11,8
40 682
3,8
112 825
9,6
289 155
3,3
1 067 265
100,0
1 744 797
100,0
1 074 413
100,0
1 168 493
100,0
8 766 902
100,0
1898 жылғы мәліметтер 1895 жылғы мәліметтерден басқаша. Мұның уақыт озгешелігіне байланысты болуы мүмкін. Бірақ топтар арасындағы жалпы болінген жерден өзге, тағы — 45 860 һа бөлінбеген жер бар деп есептейді« гінде төменгі топтарға жатады, мұны мал саны дәлелдеп отыр.


280
В. И. ЛЕНИН
ның жартысына таяуы шоғырланып отыр. «Селолық қожайындардың» орасан көпшілігінің, тррттен үші дер- лігінің (73%) әрқайсысында 10 гектарға жетпейтін жер бар, олар жалпы жәнө тұтас алғанда пролетарға және жартылай пролетарға айналған бұқара болып табыла- ды, бүкіл елдің егіншілік және мал шаруашылығыныц жалпы жиынында болмашы ғана роль атқарады.
Сонап соң, малдың әр түрлі түліктерінің бөліпуіпе келетін болсақ, онда бұл жөнінде, әсіресе қой шаруашы- лығы меи шошқа шаруашылығына көңіл бөлуге тұра- ды. Мұның біріншісі мал шаруашылығының құлдырап бара жатқан, рығюк жағдайларьшың, мұхиттың ар жа- ғындағы елдердің бәсекесі салдарынан қазіргі уақытта европалық елдердің копшілігі үшін тиімсіз болып отыр- ған саласына жатады. Халықаралық рыноктың жағдай- лары қой шаруашылығын мал шаруашылығының басқа түрлерімен ауыстыруды талап етеді. Мұның кері- сішпе, шошқа өсіру Европадағы етті мал шаруашылы- ғының ерекше тиімді және тез дамып келе жатқаи са- лаларына жатады. Статистика бізге Данияда да қой шаруашылығьшың төмендеп, шопща өсірудің ерекше тез дамып келе жатқанын көрсетеді. 1861 жылдан 1898 жылға дейін Данияда қойдың саны 1,7 миллионнан 1,1 миллионға дейін азайды. Ірі қара мал саны 1,1 мил- лионнан 1,7 миллионға дейін өсті. Шошқа саны 0,3 мил- лионнан 1,2 миллионға дейін өсті, яғни төрт есе дерлік көбейді.
Сөйтіп, қой мен шошқаның ұсақ және ірі шаруашы- льщтарда бөлінуін салыстыра келіп, бірішпінің неғұр- лым кертартпа екенін, оның рынок талаптарына икем- ділігінің неғұрлым аз екенін, жаңа жағдайларға сәй- кестіре шаруашылықты қайта құруы баяу екенін біз айқын көреміз. Ірі капиталистік шаруашылықтар (40— 120 һа, 120 және одан көп һа жерлері барлар) тиімсіз; қой шаруашылығын басқаның бәрінен де көп қысқарт- ты (малдың басқа түліктері 33—37% және 8—12%’ болса, қой 28,9% және 3,8%). ¥сақ шаруашылықтар бұ- ған аз икемделген: олардың қолындағы қойлар әлі де- көп; мәселен, 2,5 һа-ға дейін жерлері бар шаруашы-


ЛГРЛРЛЫҢ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАГКСТІЦ СЫІІІПЫЛЛРЫ» 281
лықтардың қолыыда малдың басқа түліктері 6—5% болса, ңойдың барлық саны 9,3% болып отыр. Оларда шошқа 8,1% —қойға қарағанда аз. Капиталистерде — 35% және 9,6%, яғни шошңа ңойға қарағанда көп. Ка- питалистік егіншілік халықаралық рыноктың талапта- рына апағұрлым жақсы икемделе алады. Ал шаруа туралы қазірде де Маркстіц созімен былай деуге тура келеді: шаруа нағыз копес жәпе оиеркәсіпші бола ала- тын жағдайларсыз-ақ көпеске және өнеркәсіпшіге ай- налады104. Рынок цандай қожайыппап болса да, созсіз қажеттілік ретіиде, жаңа жағдайларға багыпуды жәие оларға тез икемделуді талап етеді. Бірақ капитал бол- майынша мұндай тез икемделу мүмкін емес. Сөйтіп, ұсақ шаруатлылық капиталпзм түсында кобірек кер- тартпалыққа, артта қалушылыққа, рыпокқа иеғұрлым аз бейімделушілікке сөзсіз душар болады.
Осы мұқтаждыққа ұшыраған бұқара мен аз ғана ау- қатты азшылықтың нағыз шаруашылық бейнесін көз- ге наңты елестету үшін, әр түрлі топтардағы шаруашы- лықтардың жері мен малының орта саны туралы мәлі- меттер келтіреміз. Буржуазиялық саяси экопомия үшін (жәпе ревизионист мырзалар үшін де) капиталистік қайшылықтарды бүркемелоу табиғи нәрсе; социал»истік саяси экономия шаруашылық типтерінің айырмасын және гүлденіп келе жатқан капиталистік қожайындар мен мұқтаждыққа ұшьтраған ұсақ қожайыпдардың тұр- мыс дәрежесіпің айырмасып анықтауға тиіс. [282-бетте- гі кестені қараңыз. Ред.\
Бұл мәліметтер шаруашылықтардыц барлық саиы- ның жартысы болатын төменгі үш топтың барлығы да — кедейлер екеніп айқын корсетеді. Басым көпшілі- гі — аты жоқ және сиыры жоқ «қожайындар». Тек 2,5 һа-ға дейін жері бар топта ғана ірі қара мал, қой және шошқа тутас бір-бірден келеді. Әлбетте, сүт және ет беретін мал шаруашылығынан пайда табу туралы ша- руашылықтардың барлық санының бұл жартысыида сөз болуы да мүмкін емес. Дания ауыл шаруашылығы- ның гүлденуі шаруашылықтардың бұл жартысы үшін ірі қожайындарға тәуелді болу, «қосымша табыс» із- деу, яғпи қайткеп күнде де озінің жұмыс күшін сатуга


282
В. И. Л Е II IIII
Орта есеппен 1 шаруашылыққа келетіні
►о
м<
о
HO
о
sf
со
HO
’S с?
Г О
ю
і?—
о
05
со
CM
•ч-н
4—1
гН
'гН
см
СМ
Nj<
Г-
00
CO
Т-И
cd
к
3
г-
05
О1
со
оо
05
СМ
CM
о
о
СО
CD
а
LQ
’S
ь-
05
05
см
HO
05
о
о
о
^Г-І
см
00
ч--4
со тН
CO
й 03 ң £ й а 5?
00
05
05
СО
t—
CO
О
CQ
СО
00
CD
св-н<
СМ
05
иЭ
а
СО
CD
00
Г—
CD
00
00
s
О
О
о
СМ
CD
со
00
CO
и
’rH
HO
[ҚЫ
CD
СО
05
05
ти
CD
Жыл
о~
О
О
о
CM
CD
CD -тН
а ф
CD
CD
00
ОО .
3
1
О-.
О
HO
Г—
00
cd
£
СМ
CD
CD CM
S
cd
Й
’рч
Ä
Ä
Ä
Ä
Cü
£2
л ы қ
ы
Ф
05
"о
сҒ ю
'Рн
cd
e
CJ
Л £5« а сб
Ч ф
ф
£
А
Ä
e
<3
E*
\о
.S
КӨ
O
о о
ф
w
Ä
ф
fct
cd
cd
Cd
Ef
н
н мн"
ф • и
Cd Рн
о
о
о
o
О
cd
•чН
см
Ф
W
^гч
K
я
’а
*5
*Рн
і-О
1
но
1
1
CD
%
ф
й
ф
см
04
О
о
o
CM XH


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЫ» 283
мәжбүр болу, мәңгі мұқтаждықта және жартылай күй- зелген шаруашылық күйінде қалу болып табылады.
Әрине, бұлі қорытынды осы өте кедей шаруашылық- тардың бүкіл буцарасы жөнінде ғана дұрыс болады. Жер көлемі шағын шаруашылықтардың арасында ша- руашылығы ірі мал өсірушілер, темекі, т. б. егушілер бар екепін біз герман, француз, орыс ауыл шаруашылық статистикасының мәліметтері бойынша көрсеткен бо- латынбыз. Дания статистикасының мәліметтері бойын- ша біздің біле алатынымыздан гөрі жіктелу тереңірек болып отыр. Бірақ бұл жіктелу, әрбір топта ариаулы дақылдар егетін шаруашылықтардың болмашы азшы- лығын боліп шығара отырып, аса кедей топтардағы қо- жайындар көпшілігінщ қайыршылығы меп мұқтажды- ғын тек кушейте туседі.
Сонан соң, 27г гектардан 10 гектарға дейіп жері бар ұсақ шаруалар тобының да азды-копті ңамтамасыз етілген және экопомика жағыпап берік нығайған болып саиала алмайтыны да келтірілгеп мәліметтерден корі- ніп отыр. Бұл топта — 63 мың шаруашылық бар еке- пін, яғни шаруашылықтардың жалпы саньшың 22,8 проценті болатынын еске сала кетейік. Бұл топта да әр шаруашылыққа орта есеппен 0,9 аттан келеді. Аты жоқтар, сірә, жегуге сиырларды пайдаланатын болуы керек, олар мұнымен егіишілік шаруашылығының да (жерді саяз жыртып), мал шаруашылығының да (ірі қара малды әлсіретіп) жағдайларын нашарлатады. Әр шаруашылыққа орта есеппен 2,7 сиырдан келеді. Ал егер өз семьясында сүт пен ет өнімдерін тұтынуды қысқартатын болса, ал мұндай қысқарту барып тұрған қатты мұқтаждықтың тікелей белгісі болып табылады, онда сиырлардыц мұндай сапыпап оиімдордің мейліп- ше мардымсыз бөлегіи ғана сатуға шығарып отыруға болады. Үй басына орта есеппен 2,7 спыры және 3,0 шошқасы бар мұндай шаруашылықтардың Англпяға «ұлттық» сүт пен ет сату ісінің «гүлденуіне» қатысуы мейлінше мардымсыз болмауы мумкін емес. Шаруа- шылық көлемі осындай болып отырғанда сауда егінші- лігі мен сауда мал шаруашылығы ішінара семьяға керекті пәрседеп қол үзу, ішіп-жемді натларлату, мұқ-


284
В. И. ЛЕНИН
таждықты күшейту болып табылады, ал ішінара ұсақ- түйектен айрылу, яғни барынша тиімсіз жағдай үстін- де айрылу және сөзсіз болатын төтенше шығынға жұм- сайтын ақша қорын сақтауға мүмкіншіліктің болмауы болып табылады. Ал ұсақ шаруаның натуралдық ша- руашылығы, қазіргі замаидағы капиталистік елдердің жағдайында, ешқандай гүлдеие алмайды, тек қайыр- шылықпен күн кешеді жәпе қипалып барып ңұриды. Буржуазиялық және ревизионистік саяси экономияның барлық «фокусы» сол — ол «орташадан» томен тұрған (Данияның «орташа» қожайынында — 1,6 жылқы және 3,8 сиыр бар) және қожайындардың барлық санының орасан көпшілігі болып отырған ұсақ шаруашылықтар- дың нақ осындай типіпің жағдайларын ерекше зертте- мейді. Шаруашылықтың бүл типінің ерекше зерттел- мегені былай тұрсын, қайта ол бірыңғай «орта есеппен» алынған мәліметтерге, «өпдіріс» пен «өткізудің» жалпы өсуіне сүйену арқылы, болмаіиы азшылық болыи отырған ауқатты шаруашылықтардыц ғаиа тиімді түр- де өткізе алатыны туралы үпдемеу арқылы бүрке- меленеді.
«Гүлденуге» мумкіншілік беретін мал саны тек 10 — 40 һа жері бар қожайындарда ғана болатынын көреміз. Бірақ мұндай шаруашылықтар жалпы санның бар бол- ғаны 16 проценті ғана. Және де орта есеппен 21,6 гек- тардан жері болып отырған олар толығынан жалдама еңбексіз тұра ала ма, жоқ па, бұл» әлі күмәнды нәрсе. Данияда егіншіліктің интенсивтілігі жоғары болып отырғанда, мұндай мөлшердегі кәсіпорын, сірә, баты- раңтардың немесе күндікшілердің қатысуынсыз тұра алмайтын болуы керек. Амал не, Дания статистикасы да, Дания егіншілігі туралы жазып жүрген жазушылар- дыц көпшілігі де бүтіндей буржуазиялық козқараста больш отыр, олар жалдама еңбек туралы, оиы қолдану- ды талап ететін шаруашылықтардың мөлшері туралы және т. с. мәселені зерттемейді. Даниядағы кәсіптердің 1901 жылы болған санағынан біз тек мынаны білеміз: «күндікшілердіц» және сопдайлардыц тобыпда 60 мың еркек және 56 мың әйел бар делінеді, яғнті өидірістегі жағдайыпа қарай бөлінгеп 972 мың село тұргындары-


АГРАРЛЬІҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЬІ» 285
ның 116 мыңы. Бұл опдаған мың жалдама жұмысшы- лар (а.л олардан басқа ұсақ шаруалар да «қосалқы жұ- мыс» ретінде жалданып жұмыс істейді) тек қана 30 мың капиталистік ірі қожайындарда (40 Ііа-даи 120 һа-ға дейін жері барлары — 27 620 және 120 һа-дан ар- тық жері барлары — 2201) ғана істей ме немесе соны- меп қатар ішінара 10 гектардан 40 гектарға дейіп жері бар ауқатты шаруаларда да істей ме,— бұл туралы біз- де мәліметтер жоқ.
Ең басіты еікі топ тур-алы, Дания ауыл шаруашылы- ғының жоғарғы «30 мыңы» туралы, көп айтудың қаже- ті жоқ: олардың егіншілігі мен мал шаруашылығының капиталистік сипаты ілгеріде келтірілген цифрлар ар- қылы айқын суреттелген болатын.
Ақырында, Дания ауыл шаруашылығы статистика- сында қозғалып, ішінара талданған, жалпы ыита туғы- затын соңғы мәліметтер біздің «тамаша ел» «гүлденуі- нің» осы басты иегізінің дамуына қарай мал шаруашы- лығы жекслеидіріле ме немесе шоғырландырыла ма де- геп мәселеге жатады. Біз осыған дейін цитат келтіргеп 1898 жылдың статистикасы 1893 жылмен салыстырғап- да да өте қызықты мәліметтер береді, ал малдың бір тү- рі жөнінде, расында, ең басты түрі, атап айтқанда бү- кіл ірі қара мал жөнінде біздің 1876 және 1898 жыл- дардың мәліметтерін де салыстыруымызға болады.
1893 жылдан 1898 жылға дейінгі кезеңде Даиияда мал шаруашылығының барлық салаларының ішінде шошқа шаруашылығы басқаның бәрінен де горі күшті алға басты. Бұл уақыттың ішінде шоіпқа сапы 829 мьщ- нан 1168 мыңға дейін, яғни 40% ості, ал жылқы саиы бар болғаны 410 мыңнан 449 мыңға дейін, ірі қара мал саны 1696 мыңнан 1744 мыңға дейін өсті, ал қой саны тіпті азайып кстті. Сонда Дапияның қисапсыз коп се- ріктіктерге біріккен қожайындарының мұндай орасан зор прогресін ең алдымен кім иайдаланды? 1898 жыл- ғы статистиканы құрастырушылар бұгаи 1893 және 1898 жылдардағы мәліметтерді салыстыра отырып жа- уап береді. Барлық шошқа иелері торт топқа бөліиеді: 50 және одан көп шюшқасы бар ірі пеліктер; 15—49 шопіқасы бар орташа-ірі; 4—14 шошқасы бар ортапта-


286
В. И. ЛЕНИН
ұсақ және 1—3 шошқасы бар ұсақ иеліктер. Статисти- каны құрастырушылар осы төрт топ бойынша мыиадай мәліметтер береді:
Ш afp у а ш ы- л ы ң т о’п т а р ы
1893
189 8
Процент бойынша кө- беюі немесе саньтның азаюы
Шошңа санының процент бойынша бөлінуі
Саны
Саны
Ша- руа- шы- лық- тар
Шош- қалар
ПТа- руа- шы- льщ- тар
Шош- қалар
Ша- руа- шы- лық- тар
ІТІош- ңалар
1893
1898
50 және одап көп шопщасы бар- лары
844
79 230
1 487
135 999
76,2
71,7
9,6
11,6
15-49 »
»
20 602
350 277
30 852
554 979
48,2
58,4
42,3
47,5
4—14 »
»
38 357
211 868
50 668
282 642
32,1
33,4
25,5
24,2
1- 3 »
»
108 820
187 756
108 544
194 873
0,3
3,8
22,6
16,7
Барлығы,
168 623
829 131
191 551
1 168 493
13,6
40,9
(100,0
100,0
Бұл мәліметтер бізге мал шаруашылығының тез шоғырланып келе жатқанын айқын көрсетеді. ІІІаруа- шылықтар неғұрлым ірі болғап сайын олар мал шаруа- шылығының і«пірогресінен» соғұрлым көп ұтты. Ірі шаруапіылықтар мал санын 71,7 процент көбейткен, ор- таша-ірілері 58,4 процент, орташа-ұісақтары 33,4 про- цент, ал үсасқтары не бары 3,8 ироцент көібейткен. Бай- льгқтың көбеюі негізінен алғанда «жіоғарғылардың» кіш- жене азшылығында -болып отыр. Шоіпқа саныпың ібарлық өсімі ібеіс жывда 339 мың болған; мұның 261 мыңы, яғни төрттіц уиіінен көбірегі саны 32 мың (ша- руашыльгқтардың 266—277 мың барлық санынап!) бол- ған ірі және орташа-ірі шаруашылықтарға келеді. Мал шаруашылығының бұл 'түріндегі ұсақ өндірісті ірі өнді- ріс ығыстыруда: бес жылдың ішінде ірі шаруашылық (9,6 проценттен 11,6 процентке дейін) пен ортапга-ірі шаруаіпыльтқтың (42,3 'проценттен 47,5 процентке дейін) үлесі өсті, орташа-үсақ шаруаіпылықтыц үлесі


ЛГРЛРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘІІЕ «МАРКСТІҢ СЫІІШЫЛАРЫ» 287
(25,5 проценттен 24,2 процентке дейін) азайды икәне үсаң шаруашылыоқтың үлесі бүдан да көп (22,6 процент- тен 16,7 процентке дейіп) азайды.
Егер жер көлемінщ қарадүрсін статистикасыньщ ор- нына, мал саныныц мал шаруашылығының мөлшерін көрсететіндігі * спяқты нақ өндірістің өзінің мөлшерін дәл корсететін егініпілік тпаруашылығының статистика- сыи алуға іболса, онда біздің бұл арада да, буржуа- зияіпыл профессорлар імен оппортупистер 'бекер деп отырған шотырлану процесі бар екенін көретініміз ікүмәнсыз.
Барлық ірі қара мал саны жөніндегі тиісті мәлімет- тер бұдан да горі іқызықты, оның бер жағында 1898 жылғы статистітканы құрастырушыдіардың 1893 жәпе 1898 жылдарды салыстыруьш біз 1876 жылы 17 июльде болған санаң мәліметтерімен салыстыру арқылы толық- тыра аламыз («Danmarks Statistik.. Statistik Tabel- vaerk», 4-de Raekke, litra C. Nr. 1. Kreaturholdet d. 17 juli 1876. Kobenhavn, 1878 **). Осы үш жыл ішіндегі тиісті мәлііметтер мыналар: (288-беттегі «кестені қара- ңыз. Ред.)
Бұл мәліметтер неғұрлым ұзақ уақыт бойына жәие малдың неғұрлым маңызды түрі жөнінде, жоғарыда кемгірілген мәліметтер сияқты, капиталистік іиоғырла- ну процесін бізге сондайлық айңын корсетеді. Дания- ныц мал шаруашылығының өсуі, мал өсірушіліктің өсуі — біръіцтай дерлік ірі капиталистік шаруашылық- тың прогресі. Малдың 1876 жылдан 1898 жылға дейін- гі бүкіл осімі 424 мың бас болған. Бұл өсімпіц 76 мыңы 50 және одаи көп малы бар шаруашылықтарға келеді және 303 мыңы 15—49 малы бар шаруашылықтарға ке- .леді, яғни барлығы осы жоғарғы дәрежедегі 38 мың шаруашылыққа өсімнің 379 мыңы, букіл өсімніц 9/ю дерлігі келеді. Капиталистік шоғырланудың бұдан да гөрі айқын суретін козге елестету мүмкін емес.
* Жоғарыда біз, Дрекслердің мәліметтері бойынша, ірі піаруашы- лықтарда малдың ірі екенін көрсеттік. Демек, жалпы статпстика бұл арада да піоғырлануды азайтып көрсетеді.
** «Данияның статпстикасы. Статистикалық кестелер», 4-серия, G ли- тері, № 1. 1876 жылгы 17 шольге дейінгі мал шаруашылығы. Копенга- ген, 1878. Ред.


Ё. Й. ЛЁЙИІІ
00
Ci оо
sr
CO
00
CO
Г- -гН
оо
СО
o
o o
cd
Г-
Q0
оо
сб
5
E
3
<□ и <х>
6 3 к 2 сб
2g лі u
b'L
ф ф
к
00 сл 00
CQ
Сі
00
со
t—
оо
R оо
З^ссд X ОО [и.із Ä-r-t
00 Е Е г[ сі S х 1 оо Ң
Г? OQ
К°° M.S м л О
{SSS«
00 W.
л к св U
Д сз U
л И «3 и
л щ сб о
л д cö О
ә , а
Сб Cö *3t< ÄR И сб о н
H9EÜ irüIV
EdE^i idi
dEi Лшкічт -EÄClEjn
ІЧЭЕу KEIAI Edsü idi
dEi -‘Я1ЧІГІЧПІ -EÄttefn
пэЕд keim еііеУі Tdi
dsi -Упчігічш -EÄdEin
ічэвд keim
EdEn idi
dBi -кшпчт -ВХ(ІЕПТ
I'IOEQ ІГЕІЛІ
EdEil ПІІ
dEi, -Уімігмш -ВлйЕШ
ко
CO
CO
"см"
ю СО
С0
OO
00
СО
со
О
О1
00
со
СО
со
Н0
СО
см
CD
CM
KD
CD
00
O
O O
о
o
о
со
СМ
KD
CM
00
CO
HD
CM
г-
см
CM
CM
СМ
о
СО
о
СО
©о
OO
00
^гЧ
00
см
00
см
о
СО
^гН
Ю
SJ<
см
00
Ю
•гЧ
00 CM
CM
о
CD СО
oo ko 00
CO
CM
00 CM
00
CO
ко о
00
CM
00
xf< xj<
!>•
CD
О
00
_i
CO
o
CO
r—
o
*<r
00
CD
CO
r-
•*r4
’CH
CO
00
•»rH
CD
CM
00
CO
00
CM
r-
KD
CO
’eH
oo
o
CO
00
<~y
o
o
L"-
O
CM
CM
01
00
CM
HD
CM
O
00
CO
L^-
l"-
!>.
rH
00
00
CO
o
00
CM
l>
oo
OO
CM
L-
CO
00
Ю
CD
o
HD
O
■M4
CM
«г-Н
LO
KD
tH
CO
tH
CO
O
CD
CO
CO
00
•^—i
HD
00
CO
o
■ч-и
TH
00
Sj<
00
!>•
CM
CO
CO
И к
Сб £4 tf 1:0
о
3
4
5
й д ф к
ф к ф
£
сб
со
X)
Pu
s
4
Cu
CQ
о HD


аграРльік мәселе жәғіе «маркстій; сынШылагы» 289
Ірі қара малы бар шаруашылықтардың барлық саны 1876 жылдан 1898 жылға дейін 12 645 шаруашыльщқа (180 641 — 167 996) артты, яғни 7,5% көбейді. Ал Да- нияның бүкіл халқы 1880 жылдан 1901 жылға дейін (яғни тіпті бұдан шамалы аз кезеңнің ішінде) 1 969 039 адамнан 2 449 540 адамға дейін *, яғни 24,4% көбейген. «Дәудаттілердің», яғнп малы барлардьщ салыстырма- лы сапы цысңарғаны айқын. Халықтың азшылыц бө- легі меншік иелерінің қатарына жатады. Ең ұсаң ие- лердің (1—3 малы барлардың) сапы өпе бойы мүлде азайып келеді. Орташа-ұсақ иелердің (4—14 малы бар- лардың) саны, халықтың өсуінен артта қалып, мейлін- ше баяу дәрежеде өседі (1876 жылдан 1893 жылға де- йін +12,5%, 1893 жылдан 1898 жылға дейін +2,5%). ■Нағыз жәие тез осупіілік тек ірі капиталистік мал шаруашылығыпда ғапа байқалады, сопыц озінде 1876 жылдан 1893 жылға дейін орташа-ірі шаруашылықтар ірі шаруашылықтардан тез өседі, ал 1893 жылдан 1898 жылға дейін ең ірі шаруашылықтар басқалардың бәрі- пен де тез өседі.
Егер біз 1876 және 1898 жылдардағы мәліметтер бо- йынша шаруашылықтардың ең ірі тобып, 200 және одан коп ірі қара малы бар иелерді алатын болсақ, он- да — 1876 жылы бұлардың 79 (мал иелерініц барлык, саньтның 0,05 проценті) болып, 18 970 ірі қара малы (ірі қара малдың барлық саньшың 1,4 гіроценті) болга- нын көреміз, ал 1898 жылы — екі еседеп де коп — 195 (жиыныпыц 0,1 проценті) болып, 52 385 ірі қара малы (барлық жиыныиың 3,0 проценті) болғанын көреміз. Ең ірі қожайындар сан жағыиан екі еседеп де артқан және өз өндірісін үш есеге жуық көбейткен.
¥сақ өпдірісті ірі өндірістің ығыстырып шығаруы 1876 жылдан 1898 жылға дейін үздіксіз бо.лып отырды. ¥сақ шаруашылықтың жалпы жиындағы үлесі үздіксіз азайып отырады: 1876 жылғы 11,0 проценттен 1893 жы- лы 8,4 процентке дейін және 1898 жылы 8,1 процентке дейін азайған. Орта шаруашылықтың үлесі де, біраз * Қала халқының проценті 1880 жылы — 28%, 1901 жылы— 38% болды.


290
В. И. ЛЕНИН
баяу болғанымен, үздіксіз кеміп келеді (38,2% — 31,8%—31,7%). Орташа-ірі шаруашылық өз үлесін 1876 жылдан 1893 жылға дейін 39,0 проценттен 46,8 процентке дейін көбейткен, ал 1893 жылдан 1898 жыл- ға дейін сол? күйіпде қалғап. Тек ең ірі шаруашылық қана, басқа топтардың бәрін ығыстыра отырып, үздіксіз өсіп отырған (11,8%— 13,0%-—13,4%).
Мал шаруашылығы үшін жағдайлар неғұрлым қо- лайлы болғаи сайын саудалық мал шаруашылығының дамуы және оның прогресі соғұрлым тез болады, сопы- мен қатар капиталистік шоғырлану процесі де сопша- лықты күшті болады. Мәселен, 1880 жылы 234 мың және 1901 жылы 378 мың халқы болған Копенгаген ок- ругінде сүт пен ет онімдеріи өткізу, әрине, барынша қамтамасыз етіліп отырды. Бұл окруғтің селолың қо- жайындары, Данияның басқа қожайындарына ңарағаи- да, 1876 және 1898 жылы да ірі қара малға бай болды, бүкіл елде 7,9 және 9,7 малдан келген болса, оларда ор- та есеппен 8,5 және 11,6 малдан болды. Мал шаруашы- лығын дамытуға неғұрлым қолайлы жағдай болып отырған бұл округте де біз шоғырланудың неғұрлым күшті процесі бар екенін көреміз.
Бүл округ жөніндо жоғарыда ңабылданғап топтар бойынша 1876 және 1898 жылдардағы мәліметтер мы- надай:
1876
1898
С а н ы
Са
н ы
Шаруа- шылыңтар
Ірі ңара мал басы
Шаруа- шылыңтар
Ірі қара мал басы
50 және одан көп барлары
малы
44
4 488
86
9 059
15-49
»
»
1045
22119
1545
35 579
4-14
»
»
2 011
16 896
1900
14 559
1- 3
»
»
2 514
4 468
1890
3 767
Барлыгьі
і 5 614
| 47 971
| 5 421
62 964


АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘІІ.Е «МАРКСТІҢ СЫНШЫЛАРЬІ» 291
Мұнда тіпті меншік иелөрінің абсолюттік саны 22 жылда азайып шығып отыр! Мал байлығы қожайын- дардың азғантай бөлегінің қолына жиналған. ¥сақ қо- жайындар да, орташа қожайындар да 22 жылдан кейін азайып қалып отыр және малдарының саны да азайъіп отыр. Орташа-ірі қожайындар өз иелігін бір жарым есе көбейткен (22 мың және 35 мың). Ірілері — екі еседен аса көбейткен. 200 жәпе одан да көп ірі қара малы бар ең ірі қожайындардың 437 ірі қара малы бары 1876 жылы екеу еді, ал 1898 жылы — 2896 ірі қара малы бар қожайын саны 10 болды.
Еркімен болсын, еріксіз болсыи капиталдың малайы болып отырған әр түрлі Пудорлардың, Давидтердің жә- не басқалардыц өнім откізу жағдайларын жақсарту ту- ралы, қожайындардың одақтасып бірлесуін дамыту ту- ралы және мал шаруашылығы мен егіпшіліктің техни- калық прогресі туралы әрекеттерініц тек бір ғана мән-мағынасы болуы мүмкін: бүкіл елде және ауыл ша- руашылығыиың барлық салаларында Копенғаген окру- гіндегідей тәртіптердің орпауын, яғші өндірістіц капи- талистер қолында ерекше тез шоғырлаиуын, халықтың экспроприацияланып, пролетарға айналуын, халықтың жалпы санында меншік иелері бөлегінің азаюын, капи- тализм деревнядан қалаға ығыстырып шығаратындар бөлегінің көбеюіи, т. с. жақындату жөнінде мән-мағы- насы болуы мүмкін.
Қорытынды: марксизмнің аграрлық мәселедегі дұш- пандарының көзқарасы бойынша «тамаша ел» бізге (әлеуметтік-экономикалық статистика дәрежесінің әлі де төмен екеніпе және зерттелмегеніпе қарамастаи) ка- питалистік аграрлық құрылысты, егіншідіік пен мал шаруашылығындағы ерекпіө кәзге түсетін каітнталистік қайшылықтарды, ауыл шаруашылық өндірісінің өсіп келе жатқан шоғырлануын, ұсақ өндірісті ірі өндіріс- тің ығыс-тырып шығаруын, село халқының орасан көп- шілігінің пролетарға айналуын және мұқтаждыққа ұшырауын мейлінше айқын көрсетеді.


393
РСДРП ШЕТЕЛДІК ҮЙЫМДАРЪІНЫҢ „БІРІГУ“ СЪЕЗІ
21—22 СЕНТЯВРЬ <4—5 ОКТЯВРЬ), 1901 ж.'“


295
1
21 СЕНТЯБРЬДЕ (4 ОКТЯБРЬДЕ) СӨЙЛЕНГЕН СӨЗ
(ПРОТОКОЛДА ЖАЗЫЛҒАНЫ)
Жолдастар!
Біз съезді табысқа жеткізе алатын мәселеден бас- тайық.
Мен «Искраның» өкілі ретінде басқа ұйымдарға біз- дің көзқарасымыздың тарихына соға кетуді қажет деп санаймын. «Искра» Россия социал-демократиясымен идеялық байланысты ғапа мойьшдай отырып, алғашқы күннен мүлдем дсрбес болды жәие Россиядағы көіі жол- дастардың тапсырулары бойынша әрекет жасады. «Ис- кра» «Орыс социал-демократтары одағында» 106 болған ұйымдьғқ мәселелердегі алауыздықтарға араласпайты- нын және өзінің принциптік позициясына аса зор мән беретінін озінің бірінші номерінде-ақ мәлімдеген бо- латын *.
«Одақ» мүшелерінің бір болігі шетөлдегі ұйымдармеп келісімге келу үшін бізге конференция шақыруды ұсынды. Біз бұл ұсыпысты «Одақтың» ішіиде біз ңой- ған іпринцйптерге іқосылатын то:п бар ек«ен, сондықтан сол принциптерді, демек, «Одақ» та мойыидайды деп үміт етуге болады ғой деген мағыпада түсіндік. Рево- люцияшыл «Социал-демократ» 107 ұйымы, иринциптік алауыздықтардан да басқа, үйымдық мәселелер жөнін- де де алауыздықтары бар екеніне қарамастан, келісім білдірді. Амал не, келіссөз жүргізуден «Одақ» бас тарт- ты. Инициаторлардың жаңа тобы108 пайда болған соң * Ңараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 415—416-беттер. Ред.


296
В. И. ЛЕНИН
«Одақ» келіссөз жүргізуге өзінің ризалығын білдірді. «Одақтың» бет-бейнесі тіпті тұрақты болмағандықтап, «Одақтың» ішінде революциялық марксизмге іш тарта- тын жаңа ағым пайда болғандықтан, принципті келісім жасау мүмкін ғой деп үміттенуге болатын еді. «Искра» мен «Социал-демократ» қайтадан өздерінің ризалығын берді, сонан кейін Женева конференциясы болды. Круг- лов жолдас біздің мәжілісіміздің бас кезінде конферен- цияның қарарын, ешқандай ескерту жасамастан, оқып піықты. Ңарарға қарсы пікір айту үшін «Одақ» тара- пынан сөз альш сөйлеген ешкім болған жоқ.
Біз «Рабочее Дело» өзінің 10-номерінде революция- лық марксизмнің дәстүрінен біржола қол үзді деп жә- не Женевіа конференциясында жасалған принциптік ке- лісімге қарсы шықты деп көрсетеміз, конференцияның төнденциясьтмеп, сірә, «Одақ» келіскен болуы керек.
Міне, осыларға байланысты менің сыным бүкіл «Одаққа» қарсы емес, «Р. Д.» редакциясына қарсы ба~ ғытталады.
Женева қарарын «Р. Д.-ның» 10-номеріндегі мақала- лармен салыстырып көрейік.
Женева қарары өзінің керемет толықтығымен және жалпыға мәлім деп саналатын пункттерді атап көрсе- туімен таңқалдырады.
Принциптік келісімпіц 1-пупктінде былай делінгеп: «Ғылыми социализмніц пегізгі принциптерін мойындап жәнө халықаралық революциялық социал-демократия- мен ынтымақта әрекет ете отырып, біз оппортунизмді пролетариаттың тап күресіне енгізуге тырысқан әрекет- тің,— эікіономизм, ібернштейншілдік, мильеранизм және т. с. деп аталатын ағымдар түрінде -көрінген әрекет- тердіц қапдайыпа болса да қарсымыз». Мұида, сірә, әлденеге меңзеп отыр, сірә, оппортунизм меи револю- циялық марксизмнің арасында күрес болған тәрізді. «Р. Д.-ның» 10-номерінің мазмұны қандай болғанмен де, Женева конференциясы откізілгені, онда қабылдап- ған қарар бірігудің негізі бола алатыны жөніндегі та- рихи фактіиі ол әйтеуір жоққа шығара алмайды. Же- нева қарары, мәселеп, өзінің 3-пунктінде демократпя жолындағы күресте социал-демократияның гегемония-


«БІРІГУ» СЪЕЗІ
297
ны өз қолына алуға тиіс екенін мойындайды. Тегінде бұл пункт жөнінде де бұрын алауыздық болған тәрізді. Оппортунизмнен іргесін бөлуге тырысқан қарар тіпті күлкі боларлықтай жағдайға жетеді. (5-параграфтағы «д» пунктін қараңыз.) Демек, осы сияңты ұсақ-түйек оп-оңай мәселелер жөнінде де алауыздық болған. Енді осы қарарды «Р. Д.-ның» 10-номеріндегі мақалалармен салыстырып көрейік. Амал не, олармен көз жүгірте та- нысып шығу үшін менің 3-ақ күн уақытым болды.
Бұл мақалалар біздің көзқарасымыздағы айырмашы- лықты жете айқындайды; оларда «Заря» мен «Искра- ға» әділетті айтылған нұсқаулар бар, оларды біз пайда- лана жатармыз, бірақ қазір бізге керегі бұл емес. Бізге керегі — осы мақалалардың пегізіне алынған принцип- тер. «Р. Д.-ның» 10-номерінің припциптік позициясы Женева конференциясьінда «Одақ» делегаттарыпың ұс- таған позициясын іске жаратпай тастайды. Бұл пози- циялардың іөзара ымыраға келуі мүмкін емес. «Одақ- тың» сүйенетін негізі қандай екенін білу үшін, идеялық бірігудің мүмкіидігі бар ма, жоқ па, соны білу үшін,— мұнсыз ұйымдық жағынан бірігудің мәні жоқ,— бұ- лардың араларындағы алауыздықтардың басыи ашып алу керек: біз мұндай бірігуді іздеген жоқгіыз, іздейтіп де ретіміз жоқ еді. «Р. Д.-ның» 10-номеріндегі 32 жәие 33-беттерде мақаланың авторы халықаралық социал-де- мократияның ішінде Гора мен Жиропдаііы 109 қарама- қарсы қоюға наразылың білдіреді. Женева конфереи- циясына қараңыздаршы, оның өзі Гора мен Жиропда- ның қақтығысуы емес пе? «Искра» дегеніміз Гора емес пе? «Искра» өзінің алғашқы редакциялық мәлімдемесі- нің өзінде-ақ идея жағынан іргені ашып алмай тұрыщ ұйымдық жағыпан ешқандай бірігуді тілемейтінін айт- қан жоқ па еді? «Р. Д.-ның» 10-номерінде барьш тұрған бернштейншілдсрдің өзі таптық мүдделерді қорғау жо- лында тұр делінген. Ңарарда бернштейншілдер туралы ерекше айтылған, бернштейшиілдікті теріске шығару үшін конференция мүшелері көп еңбек жұмсаған бола- тын, ал енді казір «Р. Д.-ның» 10-номеріндегі мақала- ларда бұрынғы айтылғандар қайталанып отыр. Бұл не, айтысқа шақырғаны ма әлде келеке қылғаны ма? Бұ-


298
В. И. Л ЕНИН
лай болғанда несіне босқа әуре-сарсац болдық?! Тео- риялық базис жасап алу үшін сіңірген еңбегімізді жұрт нақ бір күлкі еткен тәрізді. Идеялың ортақ базис бол- майынша бірігу туралы мәселе де болуға мүмкін емес екенін ұмытпауға тиіспіз. Одан соң сол мақалада бізде- гі алауыздықтардың шеңберін кеңейте түспек болған уәдені көріп отырмыз. Мәселен, 33-^бетте автор былай дейді: «мүмкін біздегі алауыздықтар марксизмді түрлі- ше ұғынуымыздан туып жүрген болар». Тағы да қай- талап айтайын, несіне босқа әуре-сарсаң болдық?!
Ж-ен-ева қарарының 4-параграфының «в» пункті ре- волюциялық марксизмнің барлық дұшпандарына қарсы күрөсудің ңажеттігі туралы айтады, ал енді келіп бізге марксизмді біз жалпы түрліше ұғынатын шығармыз, дейді.
Мен мынаны да айта кетейін: осының бәрі ой-пікірді бұғаулаудың және т. б. зияндылығы туралы пікірлер- мен, яғни нақ бернштейншілдердщ бәрі айтатын пікір- лермен қоса айтылып жүр. Бұл туралы бұрын Любек- тегі партейтагта да 110 айтылған, жореспгілдер 111 де осы туралы ңақсауда; ал келісімнің ігункттерінде бұл тура- лы тіпті де айтылмайды, себебі келісімнің өзі пақ ре- волюциялық марксизмнің негізінде болған. Тіпті кри- тицизмиің болмашы көріністершщ өзі біржола бөлінуге әкеп соқтырар еді. Біз пі-кір бостандығы туралы емес, пікірлердің мазмұны туралы сөйлескёлі жипалғанбыз. Француздар меи иемістердіц үлгілеріпе сүйеиу мүлдем ретсіз. Біз қазір не үшін күресіп жүрсек, оған неміс- тердің қазірдің өзінде қолы жетіп отыр. Олардың саяси күресте гегемонияға ие болып отырған бірыңғай со- циал-демократиясы бар. Ал бізде социал-демократия революцнялық топтарға әлі басшы бола қойған жоқ, ол ол ма, қайта бізде басқа революциялық тенденциялар- дың жандануы байқальш отыр. «Р. Д.-ның» 10-номе- ріндегі мақалаларда оппортунизмнен принцип жағынан толық қол үзгендік байқалмайтыны былай тұрсын, Tin- Ti онан да сорақы бірдеңе: стихиялық қозғалыстың ба- сымдығын мадақтау бар. Менің кейбір сөздерге мія тақңым келіп отырған жоқ. Біз бәріміз де, «Искра» мен «Социал-демократтағы» жолдастар жәые менің өз басым


«БІРІГУ» СЪЕЗТ
299
да, мақалалардың тек негізгі тенденцияларына ғана на- зар аударып отырмыз, біраң жаңағы сөздердің, немістер айтқандай, ins Gesicht schlagen *. Ал бұл пункттер жө- ніндегі Женева қарары мейлінше айқын ғой. Осы жуырда ғана пайда болған «Россияны саяси азат ету жұмысшы партиясы» 112 да осы басыльшдардың әуеніи қайталап отыр.
Мақаладагы тактпка-жоспар меп тактпка-процестің әйгілі айырмашылығыпа пазар аударыңыздаршы. Автор тактика-жоспар революциялық марксизмнің негізгі ру- хыпа қамшы келеді дейді, сопдықтан тактпка-«процесс» туралы сөз болу керек деп ойлайды, мұны ол партия- ның өсуімен бірге өсіп отырған партия міндеттерінің өсуі деп түсінеді. Метііңше, бұл — тек сойлескісі келме- гендік. Біз белгілі бір саяси міндеттерді тұжырымдауға қаншама уақыт пеп еңбек жүмсап едік, бұл туралы Же- нева іюпферепциясыпда коп айтылғап болатын. Міне, еітді ойда жоқта бізге тағы да «тактика-жоспар» және «тактика-процесс» туралы айтып отыр. Бұл, меніңше, тек мүмкін болатын күресті жүргізу керек, бірақ тек бар пәрсе ғана мүмкін болады дейтін «Рабочая Мысльдің» бернштейншілдігіпің орісі тар ерекше жолына қайта түскеядік. Ал біз маркспзмді бұрмалаушылық қана өсіп келеді дейміз. Женева қарары саясн үгітке көшу үшін ешқандай сатының керегі жоқ дейді, ал осыдан кейін ойда жоқта «әшкерелеуші әдебиетті» «пролетарлық кү- реске» қарсы қоятып мақала пайда болады. Мартыпов студенттер мен либералдар жайында жазады, демокра- тиялық талаптар жөнінде олар өз қамын өздері ойлай алар дейді. Ал біздің ойымызша, орыс социал-демокра- тиясыиың барльщ ерекшелігі саяси күрестің инициати- васып либералдық демократияиың қолына алмағанды- ғында болып отыр. Егер либералдар не істейтіндерін оздері жақсы білетіп болса және оздері істей алатын болса, оған біздің әуре болатын жөніміз жоқ. Мақала- ітың авторы нақты және әкімшілік шараларды үкімет- тің озі істейді деп жорамалдауға дейін барған.
— пісі жүрек айнытады. Ред.


300
В. И. ЛЕНИН
Террор туралы мәселе бойынша Женева конферен- циясында кейбір алауыздықтардың болғаны бәрімізге мәлім. Опан кейіп «Одақтың» бір бөлігі, Бунд нз, өзінің съезінде террорға батыл түрде қарсы шықты. Ал 23-бет- те автор біз «террорлық ниетке кедергі жасағымыз кел- мейді» деп жазады. Бұл барып тұрған оппортунистік мәлімдеме...*
Біргнші рет 1946 ж В. 11. Лешін Протоколда жазылғаны
Шығармалары 4-басъ>луътыц боІынгиа басылып отыр
5-томынОа бсісылған 1
Протоколда жазылғаны осы жерден үзілген. Ред.


«БІРІГУ» СЪЕЗІ
301
2
«БІРІГУ» СЪЕЗІНДЕ 1901 ж.
21 СЕНТЯБРЬДЕ (4 ОКТЯБРЬДЕ)
«ОРЫС СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТАРЫ ОДАҒЫНА» ҢОЙЫЛҒАН СҰРАҚГАР
1. Барлык, үш ұйым июнь конференциясының қарар- ларып негізінен мойындай ма екен?
2. «Орыс социал-демократтары одағының» әдеби қыз- метті адамдарды адастыратын, біздің қозгалысымызға соншалықты қауіпті принципсіздікпен және оппорту- пистік жолмен революцияшыл марксизмнен ауытңуды жоя алатындай,— жұмысшы қозғалысын буржуазия- лық дсмократияның қолшоқпарына айналуына сөзсіз әкеп соқтыратьш бернштейпшілдіктің ашық түріне де, жасырып түріпе де жарамсақтапуды және қозгалыстың жай формалары меп стихиялылығы алдында құлдық ұруды жоя алатыітдай қызмст болуып қамтамасыз ету- ге ниеті бар ма жәіге қамтамасыз ете ала ма?
Ыргнші рет 1901 ж. векабръве
««Вгрггу» съезініц Оокумепттері» дегеи кгтапшада басъілды. Жепева, «Оръіс революцгіяшъіл социал-дсмократиясы лигаеыпыц» öczcnncw
Кітапшаныц текстг
бойъінша ьас.ъілът отъі.р
11 5-том


302
АШЫҒУШЫЛАРМЕН КҮРЕС
Біздің үкімет ашығушыларға қандай ғажап қамқор- лық көрсетіп отыр! Ішкі істөр министрі күйзеліске ұшыраған губерниялардың губернаторларына қандай сала құлаш нұсңау (17 августа) берді! Бұл — көл-емі кәдуілгі баспа табақтан үлкен тұтас бір әдеби шығарма, мұнда Сипягин мырзаның лебізі арқылы үкіметтің азың-түлік жөніігдегі бүкіл саясаты түсіндіріледі. Сірә, бұл іпығармаиы жариялау арқылы: міне, ібіз қандай қамқоршымыз, көмек шараларын біз қалай тез қолда- намыз, азық-түлік мекемелерін ұйымдастыруды жәпе бұлардың қызметінің барлық түрлері мен барлық жақ- тарын біз қалай күнілгері ойластырамыз деп, «ңоғамға» әсер етпек болса керек. Шынында да ішкі істер ми- нистрлігінің нұсқауы көлемі жағынан ғана емес, сон- дай-^ақ (егер ақырына дейіп оңып іпығуға төзіміңіз жетер болса) өзінің мазмұны жағынан /да әсер ететінін мойындамауға болмайды. Үкімет программасының ашық баяндалуы қашан да болса патша үкіметіне қар- сы үгіт жүргізу үшіи қолға түсе қалған жаңсы құрал, сондықтан, Сипягин мырзаға ілтифатпен алғысымыздьт айта отырып, жалпы жұртқа естірту үшін жариялайтын нүсқауларыңызда өз программаларыңыз туралы жиі айтып тұрғайсыздар деп басқа министр мырзаларға да ұсыныс жасауға біздің батылымыз барады.
Біз егер Сипягин мырзаның нұсқауын ақырына дейіп оқып шығуға төзіміңіз жетер болса дегенбіз. Бұған то- зімді жеткізу оңай емес, өйткені нұсқаудың төрттен


АШЫҒУШЬІЛАРМЕН KYPEG
303
үші...— ол ол ма! тіпті оннан тоғызы кәдуілгі ресми бос сөздермен толтырылған. Ежелден белгілі және тіпті «Заңдар жинағында» 114 жүздеген рет қайталанғандар- ды мыжу, бір нәрсенің төңірегін айналсоқтап шықпау, қытай төрелерінің өзара жолыққанда біріне бірі тәкәп- парсына салтанат құруын егжей^тегжейін қалдырмай баяндау, әр түйдегі 36 жолдан тұратын керемет кеңсе стилі және өзіңпің ана тіліңе жаныңды ашытқандай «сөзуарлық» — міне, осы тамаша дүниені оқи түскен сайын өзіңді көңірсі исі аңқыған, айналаңнан сасығы қолқаны атқан орыс полиция учаскесінде тұрғандай се- зінесің, чиновниктерінің бір ғана сыйқы және кісімен сөйлесуі адам төзіп болмайтын әуреге салушылықтың кейпін көрсетеді, терезеден көрінген қора ішіндегі үй- лер дереу түрмені есіңе түсіреді.
Үкіметтің жаңа программасының, әсіресе басты-басты үш пункті көңіл аударғандай: біріншіден, чиновниктер- дің дербес әкімшілік билігін күшейту, заң және қызмет тәртібінің рухын нығайту және оны қандай да болсын таза ауаның лебінен сақтаудың қамын жеу; екіншіден, ашығушыларға берілетін жәрдемнің мөлшеріи белгілеу, яғни '«мұқтаж» семьяға бөрілетін астық мөлпіерін қаншадан іжәне қалай есептеу туралы нұсқау; үшінші- ден, халықты үкіметке қарсы айдап сала алатып .«сенім- сіз» адамдардың ашығушыларға жәрдем »көрсетуге ұм- тылуынан жаны түршіге шошитынын білдіру және бұл «үгітке» қарсы күн ілгері шара қолдану. Осы пункттер- дің әрқайсысына толығырақ тоқталайық.
Үкіметтің азық-түлік істерін басңаруды земстволар- дан алып, оны земство бастықтары мен уездік съездер- дің қарамағына бергеніне (1900 жылғы 12 июньдегі заң) не бары бір жыл өтті. Міне енді, бұл заң іс жүзін- де қолданылмай жатып,— ол жай ғана нұсқау арқылы бұзылып отыр. Заңның жарамсыз екеніне көз жеткізу үшін губернаторлардың бірнеше хабары-ақ жеткілікті болып шыңты! Бұл — өз мақсатын дұрыс қанағаттан- дыратын тәртіп жасауға шынымен ниет қоймайтын заң- дардың, іске жетік және өзіндік пікірін айта алатын адамдардыц айтарлықтай талқылауынсыз, тек көзге түскісі келетін және өзінің ізгі ниетін тезірек білдіре 11*


304
В. И. ЛЕНИН
ңойғысы келетін, қайдағы бір бавдұмар алаяқ-мииистр- дің айтуымен Петербург департаменттерінде бейне шел- пөк тәрізді пісіре салынатын зацдардыц маңызы қандай болатыныи өте-мөте айқын көрсетеді. Земство ізгі ниет- те емес — азық-түлік ісі оның қолынап алынсын! Бірақ әлі алынып болмай жатып-ақ,— бақсаң, земство бас- тықтары, тіпті кілец чиновниктерден құралғап уездік съездер әлі де болса өте коп пікір айтатып сияқты: зем- ство бастықтарының ішінеп ақымақтықпен аштықты аштық деп атаған, аңқаулықпен ашығушыларға шыны- мен жәрдемдескісі келетіндермен емес, аштықпен күре- су керек деп ойлаған адамдар кездескен тәрізді; уездік съездердің ішкі істер министрлігіпің ведомствосына кірмеген кейбір чиновниктері де «іпгкі саясаттың» шын мәніндегі міпдеттерін, дәл жаңағыларша, түсінбейтіпіп көрсеткен тәрізді. Міне епді келіп, мипистрдің жай ғапа нұсқауы бойынша жаңадан «уездік орталық...», пә, солай, бүл баспа қатесі емес: «азық-түлік жөніпдегі уездік орталық басқарма» құрылғалы отыр, оның бар- лық міндеті азық-түлік ісіне ізгі пиеттегі емес адам- дарды, сенімсіз пікірлерді, жөнсіз қылықтарды жолат- пау. Мәселеп, министр 'мұқтаж адамдардың тізімііі «күні бұрын» (яғни, тап астық бөлердіц алдында ем-ес) жасауды жөнсіз деп тауып, бұған тыйым салады: бұл халыңта «шектен тыс үміттер» туғызады екен! «Азық- түлік жоніндегі уездік орталык, басқарма» бір адамнъщ қолында шоғырланады, ал министрлік бұған уездік дворяндар жетекшісін ұсынады. Шынында да: оның гу- бернатормен тығыз байланысы бары соншалық, оның полицейлік міндетті коп орындап жүргені сонпіальщ, ол азық-түлік оаясатының шьін рухыы түсіне алатын бо- лар. Ңала берді ол — жергілікті ірі жер иеленуші, бар- лық помещиктердің құрметпеп сепім артқан адамы. Мұндай адам онсыз да «күнелте алатып» адамдарға берілетін жәрдемнің «азғындатқыш» әсері туралы ми- нистрдіц терең ойын басқалардан горі жақсы ұғатып болар. Ал губернатордыц уәкілдігіне кслетін болсақ, бұл жоиіндс министр бәріпе де губернатор жауаіггы, губернаторға бәрі бағыпуға тиіс, губернатор «ерекше» шаралар қолдана алатын болуға тиіс және т. т. деп,


АШЬІҒУШЫЛАРМЕН КҮРЕС
305
салған жсрдеп ескертіи, сап рет қайталап айтьш отыр. Егер губерпатор бұғаи дейіп де орыс провипциясыпың иағыз әміршісі болған болса, «қол астындағы» губер- нияның қандай мекемесінің болсын, тіпті қандай адам- ііың болсын тағдыры соның шапағаты түсуіне банла- пьгсты болғатт болса, епді бүл жөніыде нағыз «соғыс жағдайы» жасалып отыр. Ашығушыларға жәрдем беру жоніпде қаталдық піектеи тыс күшеіітіліп отыр! Мұпы- сы нағыз орысша екен!
Ал қаталдықты күшейту, бақылауды көбейту осы- ныц бәрі чпновнпктер тобын ұстауға жұмсалатын шы- ғыиды кобептуді корек етеді. Мипітстр де мұиы ұмыт- гіагаи: «азық-түлік жопіндегі уездік орталық басқарма- ны» меңғеретіп уездік дворяндар жетекшісі мырзаларға және басқа адамдарға бұлардың шығынын өтеу үшіп «ерекше сома» босатылады, «оның мөлшері туралы мәр- тебелі сіздердің — деп жазылған нұсқауда өзіне тән «ерекшө» сөздермен — маған тиісті ұсыныспен кіруле- ріңізге болады». Одан соң уездік советтердің «іс жүргі- зу жөніндегі шығынына» бір рет — 1000 сомнан, губер- ниялық мекемелердің кецсе қаражатына 1000—1500 сомпап болінеді делінгеп. Жұмысты бәрінеп де кеңсе- лер көп істейді, жұмыстың бэрі де кецсешілдікте болып табылады — осы себепті кеңсе қаражаттарының қамы қалаііша ойластырылмасып? Ец алдымен кецсеге, ал қалғаиы ашығушыларға жұмсалмақ.
Ашығушыларға берілетін жәрдемді азайтудың шара- сып іздегенде Сипягин мырза гажап табандылық жәиө тагіқырлың көрсетеді. Бәрінен бұрын ол губернаторлар- дан қандай уездерде «егін шығымы пашар екенін» тал- қылауды талап етеді (бұл мәселені түбегейлі шешетіп мипистрліктің өзі болады: өйткені губернаторлардың оздері де «асыра көрсетуден» аулақ болады деп, олар- ға сенуге болмайды!). Міне, сол үшін қандай жағдайда уездің халі нашар деп табуға болмайтыны туралы нұс- қау беріледі: 1) болыстардың зиянға ұшырағаны үштен бірінен аспаса; 2) астыңтың жеткіліксіздігі әдеттегідей болыщ астықты жыл сайын табыстарыпа сатып алып отырғап болса; 3) 'жәрдем беруге жергілікті қаражат жетпейтін болса. Біз бұл жерде азың-түлік мәселесіп


306
В. И. ЛЕНИН
чиновниктерше іпешудің кіші-гірім үлгісін көріп отыр- мыз: бәріне 'бір өліпем (қолданылмақшы! Болыстардың үштен бірінде халық қандайлық көп, олар қандайльщ ауыр зардапқа ұшырады, аса күшті өнеркәсіп дағдары- сы болған жылы әдеттегі «табыс» төмендеп кетті ме,— мұның бәрі министрліктің тұжырымды «жөн-жобасы- нан» кейін жай еріккеннен қойылған сұраулар! Бірақ бұл әлі шешегі ғана, түйнегі ілгеріде жатыр. Мәселенің барлық мәні — кімді мұқтаж деп санап, қашпадан жәр- дем беруде болып отыр. Сипягин мырза мынадай «ша- мамен алынған есеп» ұсынады, мұнысынан «қанша болса да едәуір мөлшерде асыра есептеу сирек кездесе- ді» (біз бәрінен де асыра есептөуден қорқамыз; асыра дәмелендіріп жіберуден қорқамыз, аса көп қарыз беру- ден ңорқамыз! Ашаршылың та, жұмыссыздық та — мұиың бәрі де «асыра айтылғандың»: министрліктің ой- толғауларының бәрінің айқын мәні осындай). Бірінші- ден, байңау үшін бастырылған астықтың түсімі арқылы «әрбір селода әр десятипадан түсетін астықтың орта мөлшері», сонан соң әрбір қожайынның барлық егісінің мөлшері анықталады. Сондай-ақ ауқаттылығы әр түрлі дәрежедегі қожайыпдардың егін шығымының мөлшерін неге аиықтамасқа? Кедей шаруалар егінінің шығымы төмеп, ал «орташа» түсімді анықгау нақ осы мұқтаж шаруаларға тиімсіз. Екіншіден, семья басына жылыпа 48 пұттан кем астьгқ келмейтін болса (үш ересек адамға 12 пұттан, екі балаға 6 пұттан есептегенде), ол мұқтаж емес деп саналады. Бұл ең сараң кулактың есебі: жай- шылық жылда тіпті 5—6 жаны бар өте кедей шаруа семьясының өзі жылына 48 пұттан емес, 80 пұттан ас- тық жұмсайды, бұл — шаруалардың шаруашылығы ту- ралы жазылған мәліметтен белгілі: семьясында 5 жаны бар орта шаруа жылына 110 пұт астық жұмсайды. Де- мек, патша үкіметі шынында азық^түлікке керек астық- тың мөлшерін тең жартысына кемітіп отыр. Үшішпі- ден, «халықтың жұмысшы элементтері 50 процентке жуық болғандьгқтаи» «бұл мөлшердің» (яғии семья ба- сына 48 пүт) — делінген жарлықта — «тсң жартысы кемітіледі». Үкімет халықтың жұмысқа жарайтьтндары жәрдем алмауға тиіс, ойткені олар өздері табыс таба


АШЫҒУШЫЛАРМЕИ KYPEG
307
алады деген ережесінен танбай отыр. Бірақ министр әдеттегі табысы бар уездерді халі нашар деп санамау жөнінде бір рет нұсқау беріп еді ғой. Енді жұмысшы халықты жәрдем берілетіндердің есебінен неге екінші рет шығарып тастайды? Биыл дағдарысқа байланысты ерекше табыс былай тұрсын, әдеттегі табыстың өзі тө- мендеп кеткені жұрттың бәріне мәлім ғой. Үкіметтің өзі қалалардан он мыңдаған жұмыссыз жұмысшыларды деревняға көшіріп жіберді емес пе! Жұмысшы халықты есептен шығарып тастау — жеткіліксіз жәрдем астық- ты балалар мен үлкендердің бөлісіне әкеліп түсіреді, мұны өткен ашаршылық жылдардағы тәжірибе көрсет- кен еді ғой! Жоң, жұмысқа жарайтындардың бәрін мұқтаждардың қатарынан екі рет шығарып тастап отырған ішкі істер министрлігіне «бір өгізді қанша сой — терісі екеу болмайды» деген мәтелдің өзі де тым аздық етер еді! Төртіншіден, «өткен жылдан қалған қо- ры бар немесе әйтеуір бір материалдық мүмкіндігі бар әлді шаруалардың санын еске ала отырып», тіпті жет- кіліксіз жәрдемнің осы екі есе кемітілген молшері тағы да 7з—Vs—7ю ссе кемітілмек!! Бұл бір өгіздеп алынып отырғап үшіиші тері! Семьясына 48 пұттаи аспайтып астық жипап алғап птаруаның еиді қандай «байлығы» пемесе «ңоры» болмақ? Ңалғап табыстарының бәрі екі қайтара есепке алынып та қойылған, ал оның үстіие үкіметтің саясатынап, капитал мен помещиктердің ез- гісінен қайыршылық халге түскеп орыс шаруасының озі де бір ғана нанмен күнелте алмайды. Астьщтан да басқа, отынға да, үйін жөндеуге де, киінуге де, там-ақ- қа да қаражат керек. Шаруалар шаруашылығын ғылы- ми жолмен пайымдаған мәліметтерден белгілі: жайшы- лық жылдардың өзінде аса кедей шаруа өз табысыпыц жартысынан артығын астықтан басқа мұқтаждарына жұмсайды. Осылардыц бәріп еске алатын болсақ, көмек көрсетудің мөлшерін министр шын қажеттен төрт есе немесе бес есе кем белгілеп отырған болып шығады. Бұл — ашаршылыңпен күресу емес, ашығушыларға шынымен жәрдемдескісі келетіндерге қарсы күресу бо- лып отыр.


308
В. И. ЛЕІІИН
Сойтіп, нұсқау жәрдем көрсетуші жеке адамдарға қарсы тікелей шабуыл жасаумеп аяқталады. Кейбір жәрдем корсетушілердің халық арасында «осы күнгі тәртіпке наразылықты жәпе үкіметке қатысы жағынан ешбір негізсіз талап қоюшылықты қоздыруға тырыса- тыны», «үкіметке ңарсы үгіт» жүргізетіні және басқа- лары екінің бірінде білініп қалып отырды,— деп зіркіл- дейді Сппягин мырза. Бұл кінәлауы, шындығына келгенде, көріне жалтан. 1891 жылы «шаруалар қам- қоршыларының» 115 прокламациялары, халыққа оньщ пағыз дұшпанын әділ көрсететін прокламациялар тара- тылғаны мәлім; үгіттің ашаршылықтан туғап басқа да әрекеттері жасалғап болуы ықтимал! Бірақ игі ниетті қамқоршы болуды бетке ұстап, революционерлердің еш- бір үгіт жүргізген фактісі болғап емес. Ңамқоршылар- дың көпшілігі — бұл шүбәсыз факт — тек қамқоршы- лар болды, ал егер Сипягин мырза олардың көбі «бұ- рын саяси өмірінде міні жоқ адамдар емес» дегеяге сүйенетін болса, онда бізде қазір «өткен өмірінде міні жоқ» кім бар? Тіпті «жоғары дәрежелі адамдардың өзі» жас шағында жалпы демократиялық қозғалысқа елігуді екіпің бірінде өз бастарынап кешірген! Біз, әрипе, ашаршылық пегізіпде үкіметке қарсы үгіт жүргізуге болмайды немесе қажеті жоқ дегіміз келмейді. Қайта, үгіт әрқашан да және, осіресе, ашаршылық кезінде к,а- жет. Біз тек Сипягин мырза озінің қорқынышы меп қаупін тәжірибе нәтижесі етіп көрсету үшін цайдаты жоцты ойлап шығарады, дегіміз келеді. Біздің айтайын дегеніміз — Сипягип мырзаның создері ежелдеп келе жатқап бір ақиқатты дәлслдейді: полициялық үкімет азды-копті тәуслсіз жәпс ождапы таза иптеллигепция- ның халықпеп қандай да болса, жақыпдасуыиап қорқа- ды, тікелей халыққа арналған шын жәпе батыл сөздің қандайынан болсын қорқады, мұқтаждықты шын (жал- ған емес) қанағаттандырудың қамын ойлаудың өзі ғана үкіметке қарсы үгітпен бара-бар болады деп сезіктене- ді,— бұл сезіктенуі өте дұрыс та,— өйткені жеке көмек көрсетушілер шын ниетімен жәрдемдескісі келетінін, ал патша чиновпиктері бұған кедергі жасайтынын, жәр- демді кемітіп, мұқтаждықтың молшерін азайтатыпып,


АШЫ ҒУШЫЛЛРМЕН КҮРЕС
309
асхаиалар ашуды қиыидататынын және т. т. халық ко- ріп отыр. Жаңа нұсқау енді жәрдем берушіліктіц жәие жәрдем беруге шақырушьілықтың бәрін, асхана ашу атаулыны тікелей «өкімет бақылауына бағындыруды» талап етеді; келушілсрдщ бәрі губерпаторға «корінуін», өздеріпо комектпіпі соньщ рүқсатымеп гапа іріктеп алуытт, озініц қызметі жөнінде согап есеп беріп оты- руьтп талап етеді!! Кімде-кім жәрдем корсеткісі келсе, ол політцпя қызметкеріне жәпе жәрдемді қалаіі да азай- тудың не жәрдемді арсыздықпен қгясқартудыц полп- цттялық жүйесітте бағыпатып болсьш! Кімдс-кім бұл пасықтыққа багыпгысы келмесе,— ол жордем корсето алмайды: үкімет саясатыпың барлық мәиі, міие, осыи- да. Сипягин мырза ашаршылықты «саясат жағынап сеніімсіз адамдар жақын-жуыққа жәрдемдескен болып, өздерінің қылмысты мақсаттары үшін құлшына пайда- ланады» деп даурығады, ал оның ізінше бүкіл реакция- шыл баспасөз (мысалы, «Московские Ведомости») бұл даурықпаны іле жонеледі. Неткеп сұмдық! «Саясат» үшін халықтыц мұқтаждығын пайдалапып отыр! Шыи- дығыпа келгеиде, қайта, Россітяда кез келгеи қызмет, тіпті саясаттап ец аулақ филаптроптық (қайырымды- лық) қызметтіц озі тәуелсіз адамдарды полицейлік жүгонсіздікпен және «тыйым салу», «тежеп тастау», «шек қою», тағы сопдай шаралармен іқақтығыісуға сөзсіз әкеп соқтыратыны сұмдық қой. Үкіметтің жоғары сая- оат тұрғысы ідегеігді бет перде етіп үстап, озініц ііудуш- калық ниетіп 116— ашығушылардың бір жапырақ несібе- сіи тартып алу, жәрдем молшеріи бес есс қьгсқартын тастау, иолиция қызметкерлеріпси басқапыц бәріи аш- таи өлгелі жатқандардыц мацына жолатпау ниетін — бүркемелеп отырғаны сұмдық қой! Соидықтап біз «Искраныц»: полицейлік үкіметтің азық-түлік жонін- дегі науқанына қарсы оиы әшкерелеу пауқанын ашу, цеизурасыз еркін баспасөз бетінде жергілікті сатрап- тардың барлық жолсыздығын, жәрдемді азайту жөнін- дегі пайдақорлық тактикасының бәрін, комектің бүкіл мардымсыздығы меи жеткіліксіздігіщ ашаршылықтың колемін қасақапа кішірейтіп корсетуді жәпе ашығуіиы- ларға жәрдемдескісі келетіндерге қарсы масқаралық


310
В. И. ЛЕНИН
күресті әшкерелеу керек деген ұрапып тағы да қаііта- лап айтамыз! Біз халықтың жоқшылыққа ұшырап отырғанына аз да болса жаны ашитындардың бәріне министр нұсқауының шын мәні мен маңызын халыққа түсіндіру жөнінде қолдап келгепді істеу керек деп ке- ңес береміз. Ондай нүсқаулардың бүкіл жұрттың ашу- ызасын табан астында тудырмай отырғапып халықтың пгексіз қараңғыльіғьінан ғана деп білу керек. Сондық- тан шаруаларға және іқаланың сана-сезімі томен бұқара- сына бәрінен де іжақын тұратын саналы жүмысшылар үкіметті әшкерелеу ісііі өздері бастіайтыи болсын!
«Искра» № 9, октябръ, 1901 ж. «Искра» газетініц тсксті
бойынша басылып отыр


311.
С.-ПЕТЕРБУРГ КОМИТЕТІНЕ ЖАУАП
СПБ. комптеті (Күрес одағы) 117 «Рабочая Мысльдің» 12-номерінде шетелдегі «Орыс социал-демократтары одағының» жікке бөліпуі туралы «Искраның» 1-номе- рітіе басылған маңалаға қарсылық жариялапты. Амал не, бұл қарсылық талас мәселепің нағыз мәпіпе қаса- қапа согупай өткен: мұпдай жағдайда айтыс істің мәніи ашып алуға еш уақытта жет-кізе алмайды. Шетелдегі «Орыс социал-демократтары одағында» нақ жікке бо- ліну болғ-аиып, мүіпелердіц едәуір азшылығы жәие со- ныц ііпінде «Одақты» құрушы әрі оиың барлық басы- лымдарының бұрыи редакторы болған «Еңбекті азат ету» тобы 118 1900 жылы съезден кетіп қалғаннан кейін, «Одақ» екіге бөлінгенін біз айтқанбыз және солай деу- ден танғанымыз жоқ. Жіктелуден кейін бұл бөліктердің еш те бірі «Одақтың» тұтас күйіндөгі орнын баса ал- майды. СПБ. комитеті «Социал-демократ» ұйымы тура- лы емес, бір ғана Плеханов туралы әңгіме қылғанда (неге екені белгісіз) бұл пікірді теріске шығаруға ты- рыспайды, тек СПБ. Күрес одағы, тегінде, жікке бөліну фактісін бекер дейді және бұрынғы «Одақтың» бір бө- легін бұрынғы тұтас «Одаққа» балай береді дегеиді оқу- шыға жанамалай түсіндіреді.
Шын мәніне келгенде қарсы жақтың пікірі қандай екенін ашып алу және өз пікірін тура айту ниеті бол- маған соң, айтысқа түсудің қажеті не?
Сонан сюң. Жікк-е бөлінуге сеібеіп болған (>сылтау ем-ес, себеп болған) принциптік талас, атап айтқанда: рево-


312
В. И. ЛЕНИН
ліоциялық социал-демократия меи оппортунистік со- циал-демократияпың арасыидағы алалық дегенбіз және солай деуден танбаймыз. Бір ғана осыныц озінен, бы- лайша айтқанда, шетелдегі «Орыс соцпал-демократтары одағыныц» ішінде болған оқиғаға бұрынғы «Одақтыц» жікке бөлінуіпсн басқа еш нәрсе деп қарауға болмай- ды. Бұл мәсслеге СПБ. комитеті қалай қарайды екен? — дегеи сұрақ туады. Бұрыиғы «Одақтыц» екі бөлігінің арасында терең принциптік келіспеушіліктің бар екеніп бекер деуге оның батылы бара ма екен? Бел- гісіз, өйткені СПБ. комитеті «қарсылық» жазғансып, бұл негізгі мәселе туралы жумған аузын аиьт^ан да жоц. Сондықтан біз петербургтік жолдастардан және тек бір ғана петербургтік жолдастардан емес: істің мәніне соқ- пай отетін айтыс нағыз ұнамсыз ұрыс-керіске айналыл кетпес пе екен? — деп сұраймыз. Егер, шыи мәиіне кел- генде, мәселенің басын ашьш алуға жәпе оз пікірін ай- дан анық етіп, ешбір күмілжімей айтуға ниет болмаса немесе ол мезгілсіз деп танылса, онда жалпы айтыс бас- таудың қажеті бар ма еді?
«Искра» № 9, октябръ, 1901 ж.
«Искра» газетініц тексті бойъі/нша басылып отыр


313
ШЕТЕЛДІК ІСТЕР
«Искра» ұйымының шетелдік бөлімі шетелдегі рево- люциялық ұйым «Социал-демократпен»: «Орыс револю- цияшыл социал-демократиясыныц шетелдік лигасы» 119 болып бір ұйымға бірікті. Жаца ұйым, өзінің жарияла- ғап мәлімдемесіне қарағапда, пасихат және үгіт сипа- тыпда бірсыпыра кітапша бастырып шығаруға кіріс- покші. Лига «Искрапыц» шетелдегі өкілі болып табы- лады. Сойтіп, «Еңбекті азат ету» тобы басіқаратып революцияпіыл социал-демократтардыц іиетелдік ұйымы біздің газетіміздің мацыиа топталған ұйыммеп біржола бірікті. «Еңбекті азат ету» тобы біздің басылымдары- мыздың жарық коруі ісіне редакциялық тұрғыда бұ- рынғысыпдай ңоян-қолтық атсалысып отырады.
Шетелдегі орыс революциялық социал-демократия- лық ұйымдардың біріРуі осы ұйымдардың «Шетелдегі орыс социал-демоіфаттары одағымен» («Рабочее Дело- ны» шығарушы) ңосылу талабы сәтсіздікке ұшыраған- нан кейін ғана іске асты. Жаздың бас кезінде барлық үш үйым өкілдерінің 'конференциясы бұлардың өзара келісу жобасын жасады. Келісімнің негізіне «Одақтың» «экономизм» мен бернштейшпілдікке жарамсақтанудап толық бас тартатыны және революциялық социал-демо- кратияның принциптерін мойындайтыны айтылған бір- қатар припциптік қарарлар алынды. Бірігу ісі жүзеге асады деп үміттенуге болатын еді, өйткені бұған дейіи жақындасуға «Одақтың» және оның органы — «Рабочее Делоның» — принциптік тұрақсыздығы ғана бөгет бо-


314
В. И. ЛЕНИН
лып келген-ді. Бүл үміт ақталмады: «Рабочее Дело- ның» жуыңта шьщңан 10-номерінде «Одақтьщ» делегат- тары қатынаақан конференцияда алынған қар^рларға тікелей ңарсы бағытталған редакциялық мақалалар ба- сылды. Тегінде, «Одақ» тағы да біздің ңозғалысымыз- дыц оңшыл қанаты жағына бет бұрса керек. Шынында, барлық үш ұйымның съезінде «Одаң» жоғарыда атал- ған қарарларға өзінің бұрынғы адасушылығына қайта оралғанын айқын корсететін «түзетулер» енгізді. Ңал- ған ұйымдардың съезден кетіп қалуына тура келді, олар солай етті де. Тегінде, «Одақтағы» жолдастарымыз өз ұйымының революциялық социализмнің және либе- ралдарға жарамсақтанатын оппортунизмнің ортасында аралық позицияда болуының қауіптілігін әлі дө болса жете түсінбеген болса керек. Өз тактикасының қате- лігіне уаңыт пөн өкінішті тәжірибе олардьщ көздерін жеткізер деп сенеміз. Партия ішінде біздің қозғалысы- мызды кеңінен дамыту жөиіпде ғана емес, сонымеп қатар /қозғалыстың сапасын арттыру жөпінде де жұмыс істеуге талпыну барлық ж-ерлерде байқалып отыр, бұл жағдай барлық күшімізді біріктірсек екеи деген тілегі- міздің біздің газет қызмет етіп отырған революциялық социал-демократияпьтң туы астында іске асатынына ең жақсы кепіл болады.
«Искра» № 9, оптябръ, 1901 ж.
«Искра» гаветініц текстг бойынша басылып отыр


315
КАТОРГАЛЬІҚ ЕРЕЖЕЛЕР ЖӘНЕ КАТОРГАЛЫҚ ҮКІМ
Тағы да бір «уаңытша ережелер»!
Бұл жолы іс бағынбағаны үшін жазықты студепттер туралы емес, аштыққа ұшырағаны үшін жазықты ша- руалар туралы болып отыр.
15 сентябрьде патшаның өзі бекітіп, соның ізінше де- реу «Ңұрғақшылықтан зардап шеккен жерлердің хал- қын қатынас жолдары, егіншілік және мемлекеттік мү- ліктер ведомстволарының жарлығы бойынша жүргізіле- тін жұмьгстарға қатыстыру жайындағы уақытша ережелер» жарияланды. Орьгс мужигі бұл ережөлермеи (әрине, газетте жарияланғанынан емес, өз тәжірибесі бойынша) таныса келіп, помещиктер меи чиповниктер- ге ғасырлар бойы құл болудан зердесіне сіңіп қалғаи ақиқаттың жаңа айғағын көреді: егер ұлықтар мужиктіц үлкендічкішілі іске, ашаршылықпен байланысты поме- щик жерлерін сатып алуға немесе қоғамдық жұмыстар- ға «қатысуына мүмкіндік берілетініп» салтанатпен жа- риялайтын болса, мұиан тағы да бір египеттік жаза кү- ту керек.
Шынында да, 15 сентябрьдегі уақытша ережелер, озі- нің барльщ мазмұнына қарағанда, жазалау туралы заң- дар жинағына қосымша ереже ғой, жазалау заңының жаңа бір түрі ғой деген ой тудырады. Ең алдымен іс ашығушылар жөнінде емес, қайдағы бір көтерілісшілер жоиіпде пемесе каторгаға айдалғандармен қарым-қаты- нас қандай болу керек екепдігі жөиінде болып отыр- ғандай, жұмыстарды ұйымдастыру мен жүргізу асқан


316
В. И. ЛЕНИН
«сақтықпен» және торешілдікпеп жасалған. Былау қа- рағанда, жұмысты ұйымдастыру оп-оңай-ақ т^різді: земстволық және басңа мекемелер қаржы алады ^а, тас жол салу, ормандарды тазарту және т. с. үшін /кұмыс- шылар жалдайды. Әдетто бұл сияқты жұмыстар' осылай істеледі. Ал енді ерекше тәртіп орпатылмақшьі: земст- во бастығы жұмыстарды белгілейді, губернатор озііііц қорытындысын жасап, оны ішкі істер министрі орыи- басарының председательдік етуімен түрлі министрлік- тердің өкілдерінен тұратын ерекітіе «азық-түлік істері жөніндегі мәжіліске» С.-Петербургке жібереді. Оныц үстіне, жалпы басқару министрге жүктелген, сондықтан ол ерекше өкіл де тағайындай алады. Петербург мәжі- лісі жұмысшыларға толенетін ақыпың молшерлі шама- сын да белгілеп отыратын болады — яғни, мужиктердің тым жоғары ақымен «аздырып» жіберілмеуін бақылаіі отыруға тиіс! Тегінде, Сипягиинің 17 августағы иұс- қауы ашығушыларға жәрдем беруді қалай уиъшдатса, 15 сентябрьдегі уақытша ережолер қоғамдық жұмыс- тардың кең қолданылуыи нақ солайша циындатуды көздейді.
Бірақ шаруаларды жүмысқа жалдаудың тәртібі ту- ралы ерекше қаулылар мұнан әлдеқайда мацызды, әл- деқайда зиянды.
Егер жұімыс !«'олардыц мекепдерінен тысқары аудаи- дарда» жүргізілетін болса (өте көп реттерде осылай бо- латыны табиғи нәрсе), онда жұмысшылар земство бас- тытынъщ баі^ылауында болатын ерекше артельдер қү- рады, тәртіпті бақылайтыи старостаны да сол земство бастығы бекітеді. Әдетте, старостапы жұмысшылардың өздері сайлайтыи болса, ашығушы шаруалар олай ете алмайды. Дүре соғар «зсмствошьшы» бұларға бастық етіп қояды! Артель мүшелері ерекше тізімге тіркеледі, бұл сол жерде туруға... зац бойынша белгілепген куэлік цағаздыц орнына жүреді. Демек, жек-е паспорттың ор- нына артель тізімдері болады. Бұл айырбас неге керек? Бұл тәртіп жеке паспорт кезіітде озінің қалауышпа бас- қа жерге барьш орпаласа алатып жәпе ұнамаған күндо жұмысты тастап оп-оңай кетіп қалатып мужпкке тусау салу үшін керек.


КЛТОРГЛЛЪІҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖӘНЕ КЛТОРГАЛЬГҚ ҮКІМ 317
Ойан әрі. «Жол бойында тиісті тәртііггі сақтау жәио алып\келінгеп жұмысшы топтарын жұмысты басқару- шыла^а тапсыру іпжі істер миниістрлігішң әдейі жіберідіген қызметкерлеріне жүктеледі». Ерікті жүмыс- шыларғ^і жол ңаражатына задаток береді, крөпостной- ларды — тізім бойынша «топ-тобымен» «альтп >келш», арнаулы қызметкерге «табыс» етеді. Шаруалардыц «ңоғамдық» жәпе іқ-азыпалық жүмыстарға крспостной- лық правопыц жаца бір түрі деп қарауы дүрыс смес пе?
Шындығына келгепде, 15 септябрьдегі зац апіығушы шаруаларды тек олардьтң жүріп-тұру еркіп жойғапды- ғы жөяінде ғапа крепостнойларға ұқсатып отырғап жоқ. Егер жұмысшылардьщ «семьялары қалғап жер- лердегі губерниялық бастықтар» қажет деп табатын болса, жалацының бір бөлігін олардың семьясына жібе- ру үшін устап цалып отырута заң чиновниктерге право береді. Жұмысшылардың тапқан ақшаларына олардың өздерінің ризалығынсыз қожалық етеді! Мужик аоқы- мақ: ол өз семьясыпың қамын өзі ойлай алмайды. Мұ- иың бәрін бастықтар анағұрлым артық жайластырады: шынында да, әскери қоныстарда 120 мужиктердің семья- сына бастықтардың қандай жақсы қамқорлық істегеши кім білмейді?
Бір жаман жері: қазір мужиктер, айтар болсақ, әске- ри қоныстар кезіпдегідей оншама момын емес. Олардың кәдуілгідей паспорт берілуін де, тапқан тиын-тебенде- рін оздерініц ризалығынсыз ұстап қалмауды да талап етуі мүмкіп-ау? Сол себеіттеп қаталдықты күшейту ксрек, зац ариаулы статьяда: «жұмы-с жүргізілетіи жер- лерде жұмысшылардың тиісті тәртіиті сақтауын бақы- лау ішкі істер министрінің бұйрығы бойынша жергілік- ті земство бастықтарына, жандармдардың жеке корпу- сы офицерлеріие, полиция чиновниктеріне немесе әдейі осы үшіп тағайындалған адамдарға жүктеледі» деп тауып отыр. Барлық орыс жұмысшыларының үстінеп бүкіл россиялық полицияның жалпы бақылау жасауы- мен ңоса, аса қатаң арнаулы бақылау қойғанына қа- рағанда, үкімет, сірә, ашығушы піаруаларға куні буръш «бүлікшілер» деп қарайтын болса керск. Ашаршылық- ты «асыра корсетуге» батылы барып (өзіиіц нұсқауып-


318
В. И. ЛЕНИН
да Сипягин айтңандай), «үкіметке қатысы жағьінап ешбір негізсіз талаптар» қойғаны үшін мужикті/ куні бурын қатаң қыспаққа алуды ұйғарған. /
Ал жұмысшылардың арасынан 'қандай да бір йаразы- лық туа қалғап күнде, оларды сотқа тартып әуре болып жүрмеу үшін, уақытша ережелер чиновниктёрге ты- ныштыңты бұзғап, жұмысты адал істемеген, бұйрыңты орындамаған жұмысшыларды ерекше сот кесімінсіз үш күнге дейш тұтқынға алуға право береді!! Ерікті жұ- мысшыны бітістіру сотына тарту керек, ол сот алдында қорғана алады және үкімі үстініен шағым ете алады,— ал ашыққан мужикті ешқандай сотсыз-ақ абақтыға жауып қоюға болады! Ерікті жұмысшыны жұмыс істе- гісі келмегені үшін тек жұмыстан шығарып жіберуге болады,— ал ашыққан мужикті жаңа заң «жұмыстан қасарысып бас тартқаны үшін» ұрылармен және қарақ- шылармен бірге туған жеріне этаппен айдап жөнелтуге жарлық етеді!
Жаңа уақытша ережелер дегеніміз ашығушылар үшін нағыз каторгалық ережелер, жәрдем сұрап, бас- тықтардың мазасын алуға батылы барғаны үшін олар- ды праволарын жойып, жұмысқа салу туралы ереже- лер. Үкімет азық-түлік ісін басқаруды земстводан тар- тып алып, жеке адамдардың полицияның рұқсатынсыз асханалар ашуына тыйым салу мен мұқтаждықтың шын мөлшерін бес есе кемітіп көрсетуге бұйрық беру- мен шектелген жоқ,— үкімет оның үстіне шаруаларды тольғқ праволы емес деп жариялап, оларға сотсыз-ақ жаза қолдануға бұйырып отыр. Өмір бойы аштықпен және ауыр бейнетпен өтетін мәңгілік каторгаға енді қа- зыналық жұмыстар каторгасының қаупі қосылып отыр.
Шаруалар жөніндегі үкімет шаралары осыпдай. Жұ- мысшыларға келетін болсақ, оларды жазалау Обухов заводында май күндерінде болған толқулар туралы іс жөнінде газетіміздің бұдан бұрынғы номерінде басыл- ған «Айыптау актіде» аса айқын сипатталады. «Искра» оқиғаның өзі жайында июньдегі және июльдегі номер- лерінде жазған болатын. Сот туралы біздің жария бас- пасезіміз ләм-мим деген жоқ, төгінде, тіпті ең бір ізгі ниеттегі «Новое Времяньщ» осы тақырыпта жазамын


КЛТОРГАЛЫҚ ЕРЕЖЕЛЕР HOHE КАТОРГАЛЫҚ ҮКІМ 319
деп «бәлеге қалғанын» ескерген болар. Газеттерде сот- тың сентябрьдің аяқ кезінде болғаны туралы бір-екі жол хабар басылды, одан кейін оңтүстіктегі газеттердің бірінде: екі адам каторгалъіу жумысуа кесілді, сегіз адам ақталды, қалғандарына 2 жылдан З1^ жылға де- йін түрме және тұтқындар болімінде жүріп түзелу жа- засы кесілді деген үкім кездейсоқ басылып кетіпті.
Сонымен, «Жаңа қырғын» деген мақалада («Искра» № 5) * біз орыс үкіметінің кекшілдігін онша жете баға- лай алмаппыз. Сотқа тартуға қорыққандықтан үкімет әскери күшпен жазалауды күрестің ең ақырғы түрі деп тапқан шығар деп ойлап едік. Бақсақ, оны да, басқасын да ңабат қолданған екен: топ-топ адамдарды сабап, үш жұмысшыны өлтіргеннен кейін, бірнеше мың адамның ішінен 37 адамды ұстап алып, оларға қатал жаза қол- даныпты.
Ңалай ұстағаны және қалай соттағаны туралы айын- тау актісінен біраз түсінік алуға болады. Бүлікті бас- таушылар деп тапқапдары — Ан. Ив. Ермаков, Ефр. Степ. Дахин және Ан. Ив. Гаврилов. Айыптау актіде Ермаков үйінде прокламация ұстаған (қазыналық ша- рап дүкенінде қолғабысшы болып істейтін Михайлова- ның айтуы бойынша, бірақ ол куэ ретінде сотца шат$ы- рылмапты), саяси бостандық жолындағы күрес туралы айтқан, 22 апрельде қызыл жалау алып Нева кюшесіпе барған деп ікөрсетілген. Одан іәрі Гавриловте де 22 апрельде демонстрация жасауға шақырған проклама- ция болған және соны таратқан деп атап көрсетілді. Айыпталуіпы Яковлева туралы, ол да әлдеібір жасы- рын жиындарға қатысқан делінген. Сонымен тыңшы полицияның саяси қайраткерлер деп күдіктенген адам- дарын іпрокурордың бүлікті нақ іба'стаушылар деп көрсетуге тырысқаны күмәнсыз. Істің саяси сипаты бол- ғаны топ-топ адамның: «ібізге саяси бостаіндыіқ керек!» деп айқай салғанынан да және бірінші маймен байла- нысты болғанынан да көрініп тұр. Жаңшаның ішінде айталық: бірінші майда «жүмысқа шьщпай (қалғаны» үшін 26 кісіні жұмыстан шығарып жіберу өрттіц тұта-
Ңараңыз: осы том, 14—20-беттер. Ред.


320
В. И. ЛЕИИН
пып кетуіне себеп болған, бірақ прокурор жұмыстан бұ- лай шығарып жіберудің заңсыздығы туралы, әрине, жұмған аузын ашпаған!
Істің жайы айқын. Кімді саяси жау деп күдіктенсе, соларды сотқа тарту үшіи ұстап алған. Тыңшы долиция тізім түсірген. Ал полицейлер, әрине, оларды топтыц ішінде болды және тас лаңтырып, басқалардан ерекше көзге түскен осы адамдар деп «дәлелдеген».
Саяси кек алудың (қырғыннан кейііггі) екінші жо- лын сот құрумеп бүркеген. Жауыздықпен бүркеген: кі- пәсын ауырлату үшін оаяси жағын бетке ұстаған, бірақ барлық оқиғаның саяси жағдайын түсіндіруге жол бер- меген. Заңның 263-статьясы бойынша қылмысты ретін- де, яғни «үкімет белгілеген өкімет орындарына қарсы ашьщ көтерілі-с жасағаны» үшін және көтерілісті қару- лы (?) адамдар жасағаны үшін соттаған. Айыптау бур- маланып көрсетілген: полиция судьяларға істіц тск бір жағын қарауға бұйырған.
Айта кету керек, Заңның 263—265-статьялары бо- йыпша қыр көрсетудің кандайын болса да: «үкімет бо- кіткен бұйрықтар мен шаралардыц орындалуына жол бермеу ниетімен жасалған ашьгқ көтеріліс» үшіп де, мұнда «көтерілісшілер» қаруланған болмаса да және ешқапдай көріне күш жұмсамаған болса да бәрібір, ка- торгаға кесіп жіберуге болады! Орыс заңдары каторгаға жомарт-ақ! Міне, сопдықтан үкімет өзінің саяси кегіп қылмыстылық комедиясымен бүркей алмайтын болуы үшіп бізге мұпдай 'процестердің әрқіайсысьш айыпталу- шылардың оздсрі саяси процеске айналдыруьіныц қа- мыіі ойлайтып ксз жетті!
Сот құрудың озіиде, мәселсп, 1885 жылмен салыстыр- ғанда, қаидай «прогресс» бар десеңізші! Онда Морозов тоқымашыларып присяжныйлар соттаған еді, газеттер- де толық есеп беріліп, сотта жұмысшылар арасынаи шыққап куәлар фабриканттардың барлық бассыздығын әшкерелеген еді. Ал қазір ше ~ жасырын сословие өкілдерінен курылған чиновниктер соты, сот жабық түрде жүргізіледі, баспасөз де жұмған аузьгн ашпайды, куәлар да көңілден шыққан: завод бастықтары, завод


КЛТОРГАЛЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖӘНЕ КАТОРГАЛЫҚ ҮКІМ 321
күзетшілері, халықты сабаған поліщейлер, жұмысшьь ларды атқаи солдаттар. Неткен иасық комедия!
Жұмысшыларды жазалаудың 1885 және 1901 жыл- дардағы бұл «прогресін» ашығушыларға қарсы күрес- тіц 1891 жәпе 1901 жылдардағы «прогресімен» салыо тырып коріңі-здерші,— халық пен қоғам ішінде ашу- ызаиыц қапшалықты тез кеңейе де кеулей өсіп бара жатқанып, үкіметтің жекелеген қайырым жасаушылар- ды да, шаруаларды да «қыса түсіп», жұмысшыларды каторгалық үкіммен үрейлендіріп, қаншалықты жанта- ласып алас ұра бастағанын байқайтын боласыздар. Жоқ, каторга жұмысшыларды қорқыта алмайды, жұ- мысшылар жетекіпілері патшаның жендеттерімен көше бойыпда қолма-қол айқасу үстінде өліп кетуден қорық- паған! Өлтірілген және түрмеде азап шеккен батыр жолдастарыпың есімдері жаңа күрескерлердің күш-қай- ратып еселеи арттырады және оларға жәрдемге мыңда- ған көмекшілерді тартады, олар 18 жасар Марфа Яков- лева сияқты: «біз бауырларымызды жақтаймыз!» деп ашық айтатын болады. Үкімет қыр көрсетушілерді по- лицейлік және әскери жолмен жазалаудың үстіне, оларды көтеріліс үшін тағы да соттамақшы; — біз бұған барлық революцияшыл күштерді біріктірумен, патша озбырлығыпан езгі көргендердің бәрін өз жағымызға тартумеп, сөйтіп жалпы халықтық котерілісті жүйелі түрде әзірлеумен жауап береміз!
«Искра» № 10, ноябръ, 1901 ж.
«Искра» газетгніц тексті бойынша басылып отыр


323
ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
1901 ж. октябръде жазылған Бгргншг рет 1901 ж. декабръде «Заря» журналыныц 2—3 номергнде басылған Ңол гуойған: Т, X.
Журналдыц тексті бойынша басылып отыр


325
I. АШТЫҚ121
Тағы да аштық! Соцғы он жыл ішінде орыс шаруа- лары күйзеліп қана қойған жоқ, олар адам айтқысыз қарқынмеи мүлде қырылып та жатыр, сірә, -ең ұзақ, ең қатал деген соғыстың өзінде де тап осындай көп адам шығыны болмаған шығар. Осы заманның ең қуатты күштерінің бәрі: мұхиттың арғы жағынан бәсеке туды- рып отырған және өмір сүру жолында жанталасқан күресте аман шыға алатын саны аз село қожайында- ртлп пағыз кемеліпе келген опдіріс әдістерімен, құрал- дарымен жабдықтап отырғап барған сайын шапшац қарқынмен дамып келе жатқан капитализм жәпе оз иелігіпдегі отарларында, Ңиыр Шығыс пен Орта Азия- да, пәле іздеу саясатын жүргізетін, осындай қыруар ақ- шаға түсетін саясаттың барлық өлшеусіз көп ауыртпа- лығын жұмысшы бұқарасының мойнына артатын және, опың үстіне, сол бұқарапың барған сайын орши түскен паразылығы меп ашу-ызасыпа қарсы ңолданылатын по- лицейлік «тыйым салу», «ауыздықтау» шараларының жаңа түрлерін халық қаражаты есебінен үсті-үстіне жа- сай беретіи әскери мемлекет — бәрі бірігіп мужикке қарсы шығып отыр.
Бізде аштық үйреншікті құбылысқа айналып алған- пан кейін, үкімет те азық-түлік ісіндегі өзінің кәдуілгі саясатын жасап, бекітіп алуға тырысады деп күтудің жөні бар еді. Егер 1891—1892 жылдары үкімет қапы- лыста қалып, ә дегенде недәуір сасқалақтаған болса, енді оның бай тәжірибесі бар жәпе кайда (жәпе қалай)


326
В. И. ЛЕНИН
бет алу керек екенін жақсы біледі. «Тап осы шақта,— деп жазды июльде «Искра» (№ 6),— халыққа түсетін ауыртпалыіқтың қара бұлты ёл үстіне төніп келеді, ал үкімет аш хальгқты бір үзім наннан қағатын, әкімдер- дің көздегенінен тьюңары жолмеп аш адамдарға қам- қорлық «көрсетудің» қандайын болса да жазалауда мейірімсіз күштің жексұрындық ролін тағы да атқаруға әзірленіп жатыр».
Үкіметтің әзірлік жүргізуі өте тез және өте батыл болды. Бұл әзірлік қандай рухта жүргізілгенін Елиса- ветград оқиғасы жеткілікті түрде ашып берді. Елиса- ветградтағы аштық туралы жазуға немесе айтуға, ашы- ғушыларға жәрдем беруге жұртшылыңты шақыруға, жеке үйірмелер құрып, осы жәрдемді ұйымдастыруға жеке адамдарды шақыруға сошлалың батылы барғаи- дардың бәріне де Херсон губерииясының бастығы князь Оболенский бірдеп соғыс жариялады. Земство дәрігер- лері газеттсрге уезде аштық бар екенін, халық ішіиде дерт, олім-жітім бар океиіи, халықтың жеп отырған «наны» тіпті пан деп атауға болмайтып, адам айтқысыз бірдеңе екенін айтып жазды. Губернатор земство дәрі- герлерімен айтыс-қа түсті, ресми тойтарыс беріп жауап жариялады. Кімде-кім біздің баспасозіміздің жалпы жағдайымен азды-көпті таиыс болса, кімде-кім соңғы кезде өте баяу органдар м-еп онан да өткен баяу әде- биетшілердің айта қалғандай қуғынға ұшырағаиын ес- тен шығарміаған болса,— ол губерния бастығының әлде- қандай бір земство дәрігерлерімен, тіпті мемлекет ңыз- метін атңармайтын дәрігерлерімен «айтысқа» түсуі дегеннің не екенін түсіігеді! Бұл нағыз ауызға қум құго болды, үкімет аштық туралы шындыққа төзбейді деп қымсынып жатпастан, ашықтан-ашық жасалған мәлім- деме болды. Мәлімдеме ғана ма! «Өктемдікті қолдану- ға» мүмкіндік барында тек мәлімдеме жасаумен ғаяа шектеледі деп, басқаны қайдам, нақ орыс үкіметін кі- нәлауға бола қояр ма екен. Князь Оболенский де соғыс майданына — апгтарға қарсы және кімде-кім ведомство- ның ешқайсысында болмай-ақ, аштарға шындап жәр- дем көрсетпек болса, соларға қарсы соғыс майданына — өзі шықты да, аштарға жәрдемге жетіп үлгерген бірне-


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
327
ше ж-еке адамның (соның ішінде Успенсікая ханым- ның) асханалар ашуына тыйым салып, дереу өктемді- гін жүргізді. Юлий Цезарь сияқты, князь Оболенский келді, көрді, жеңді,— ал телеграммалар оның бұл жеңі- сін бүкіл Россияның хат танитын жұртшылығына дереу хабарлады. Мұндағы бір таңырқарлың нәрсе мынау: оның бұл жеңісі, барльщ орыс адамдарына, зәредей бол- са да адамшылығы сақталған, аз да болса азаматтық намысы қалған адамдарға осылайша арсыздьгқпен қыр көрсетуі, егер бұлай деп айтуға болса, неғұрлым мүдде- лі адамдар тарапынан ешқандай тойтарыс көрмеді. Сөз жоқ, Херсон губерниясында бүлайша аштықты бүрке- мелеудің және аштарға жәрдем көрсетуге қарсы күре- судің барлық ішкі астарын өте көптеген адамдар білді және біледі де, бірақ мұндай ғибрат аларлық істің маз- м-ұнын, не соған қатысты доікументтерді, не ең болма- ғанда асханалар ашуға қатыгездікпен тыйым салуға қарсылық білдірілгеп жай ғана үндеу жариялаған еш- кім болмады. Бірінші май күні «жұмысқа шықпаған» жұмысшылар жұмыстан қуылады деген қорқытуын үкімет іске асырса, жұмысшылар стачка жасайды; ал интеллигенттер қауымы өз өкілдерінің аштарға жәрдем беруіне... тыйым салынса, жұмған аузын ашпайды.
Аштарға жәрдем көрсетуге батылы барған «бүлікші- лермен» бірінші қаңтығыста табысқа жеткеніне мастан- ған үкімет көп ұзамай жаппай шабуылға көшті. Князь Оболенскийдің айбынды ерлігі басшылық негізіне алыи- ды, бұдан былайғы жерде азық-түлік ісіне қатысы бол- ған адамдардың бәріне барлық әкімдердің көзқарасын реттеп отыратын заң дәрежесіне көтерілді (дұрысында, «қатысы» деген сөз қылмысты істерге байланысты, біз- дің жазалау туралы заңымызға жататын арнаулы тер- мин, ал енді біз ңазіргі уақытта рұқоат етілмей отыр- ған апітарға жәрдем көрсету ісі бүтіндей қылмысты істер ұғымына кіретінін көрдік, төменіректө тағы да кө- реміз). Мүндай заң кешікпей жарыққа да шықты— бұл жолы «1901 жылы құрғақшылыққа ұшыраған гу- берниялардың бастьщтарына ішкі істер министрінің нұсқауы» дегеп жай формада шықты (1901 жылғы 17 август, № 20).


328
В. И. ЛЕНИИ
Халыққа түскөп сұрапыл ауыртналықтан, аштардың өздеріне жәрдем беруші «интеллигенттермеи» жақын- дасуынан туған п-олицияның қорқынышы, сопымеп қо- са аштық жайындағы «шудың» қандайын болса да тұн- шықтыруға және берілетін жәрдемді тым болмашы мол- шермен шектеуге біржола бел байлау қандай Герікулес бағаналарыиа дейін жеткізетіпіпо122 бұл нұсқау көп уақытқа дейіп сскерткіш болып қалады деп ойлау ке- рек. Бірақ бір окінішті жері, бұл нұсқау көлсміпщ ша- мадан тыс үлкендігі және кеңсе тілімен жазылғап соз- дерінің ауырлығы, сірә, меплішпе кец жұртшылықтьщ онымеп танысуына богет болатып шығар.
Жұртқа мәлім, 1900 жылгы 12 июнь заңы азық-түлік ісін земство қарамағынан алып, оііы земство бастықта- ры мен уездік съездердің ңолыиа берді. Сөйтіп жанда- ры жай тапқан сияқты еді: сайлау элементі жойылды, бастықтарға аз да болса тәуелсіз адамдар енді іс ба- сында болмайды, олай болса, шу да көтермейді. Біраң князь Оболенскийдің жорығынан кейін, осының бәрі аз көрініпті: барлық істі министрлікке және тікелей соның бұйрыңтарын орындайтын чиповниктерге қатаңырақ бағындыру к-ерек, қандай да болса асырып көрсету мүм- кіндігіп біржола жою керек. Сондықтап бұдаи былайғы жерде қандай уездердің «егіп шығымы жақсы емес» екепі жайыпдағы мәселені тек мпнистрліктіц * озі ғатіа шешетін болады, сірә, аштарға қарсы соғыс қимылда- рын жүргізетін бас штаб осы мипистрлікте болатын шығар. Сонымен бұл штаб «азық-түлік жөніндегі уездік орталық басқарманы» ұстап отырған адамдардыц (ең алдымен уездік дворяндар жетекшілерінің) қызмётте- * Министрліктің бұл мәселсні қалай шешіп отыргаттын Пермь гу- берниясының мысалынан көруге болады. Соңғы газеттердіц хабарлары- на қарағанда, бүл губерния әлі күиге дейіи «егінніц шығымы жақсы» деп саналатын көрінеді, ал солай бола тұрса да, бүл губернияда құр- ғақшылық (10 октябрьде шүғыл піақырылған губерниялық земство жиналысының мәліметтері бойынша) 1898 жылғыдан да күштгрек бо- лып отыр. Астық түсімі орташа түсімнің тек 58 проценті ғана, ал Шадринск жәпе Ирбит уездерінде тек 36 және 34 пропетіті ғана бола- ды. 1898 жылы үкімет (жергілікті қаржыларды есептемегенде) 1’/2 мил- лион пұт астық я;әне */4 миллион сомнан астам адша берді. Ал қазір земствоның қаржысы жоқ, земствоның праволары шектеулі, құргақ- иіылық 1898 жылғыдан анағұрлым күштірек, астық бағасы 1 чюлъдеи !бастап-аъ қымбаттай бастады, шаруалар қазірден бастап малдарын са- тып жатыр,— ал үкімет соның өзінде де губернияныд жағдайын «жақ- сы» деп есептеуден танбай келеді.Ч


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
329
ріне губернатор мырзалар арқылы бағыт беріп отыра- тын болады. Аштарға қарсы соғыс қимылдарын бастау- шы князь Оболенскийгө тоқтату, ауыздьмқтау және қыс- қарту үшін жергілікті жерлерге өзінің баруына тура келді. Ңазір бұл мәселе «тәртіпке келтіріліп», енді «би- леп-төстеу үшін» «уездік орталық» басқарма мен Пе- тербургтегі ортальщ басқарманың арасында жай теле- граммалар алысудың өзі-ақ жеткілікті (кеңсе шығыны үшін уезд басыпа мың сомнаи боліпгеніие де птүкір). Тургепев сипаттаган імед-ениетті помещик ат іфраға ат- тагі баспағаны былай тұрсын, тіпті фрак пен ақ қолғап киген малайы арқылы: «Федор жөніітде... жарлық бе- рілсіи!» 123— деп есітілер-осітілмөс оскерту жасаумон ғана шектелген. Міне, енді бізде де тап осы сияқты аш халықтың шамадан тыс аранын ашуына тыйым салу жайында «шу котермей», жайбарақат-сыпайы ғана «жарлық берілетііі» болады.
Ал енді аш мужиктің араны шамадан тыс ашылға- пына Сипягин мырзаның көзі жеткеп,— мұньщ өзі нұс- қаудың «асырып көрсетуден» сақтандырып қана ңой- май, тіпті сол асырып көрсетудің болуына тікелей жол бермейтін жаңа ережелерді қайсарлықпен үсті-үстіне шығарудан да көрінеді. Мұқта-жідыққа үшырағағгдардың тізімін жасауға асықпаңыздар: мұның өзі халықтың «дәмесін арттырады» деп министр ашьгқ айтады жәпе тізімді тек астық үлестірудіц дәл алдында ғапа жасау- ды тапсырады. Одан әрі, қай уақытта уезді егіпінің шығымы жақсы емес деп санау керек екені туралы ай- тып жатуды нұсқау қажет деп таппайды, ал оның есо- сіне қандай кездерде уезде жақсы емес деп санауға болмайтынын дәл белгілеп береді (мысалы, болыстар- дың зардап шеккендері үштің бірінен аспайтын болса, әдеттөгі табыс кемімесе және т. т.). Ақырында, аштар- ға берілетіп жәрдемпің нормасы жөнінде министр мыпадай врежелер ұсынады, осы ережелер үкіметтің цайткен кунде де бұл жәрдемді ауыз жарытііастай етіп кемітжісі келетінін, оойтіп халыцты құрып кетудеп еш- бір сақтай алмайтып қайыр-садақамен ғана құтылғысы келетінін айдан айқын көрсетіп отыр. Шынында да: норма — бір семьяға 48 пұт астық (сол с-елодағы орташа


330
В. И. ЛЕНИН
түсімнің іпамасы бойынша есептегенде); ңолындағы ас- тығы осыдан кем болмаоа,— ол мұқтаждық көргенге жатпайды. Бұл цифрдың қандай жолмен алынғаны мә- лімсіз. Тек жұртқа мәлім бір нәрсе сол, аштық емес жылдары тіпті ең кедей деген шаруаның тұтынатын астығы бұдан екі есе артық болады (шаруа бюджетте- рін зерттеген земство^статистика зерттеулерін қара- ңыз). Демек, тойып тамақ ішпеу, министр мырзаның әмірі бойынша, қалыпты күбылыс деп саналады. Бірақ, біріншіден, халықтың тең жартысына жуьгқтайтын жұ- мысшы элементі қарыз ала алмайтын болуы үшін бұл норманың /өзі де екі еое кемітіледі, <ал, екіншіден, і«өт- кен жылдан қалған қоры бар не әйтеуір бір (дәл осы- лай делінген: «не әйтеуір бір»!!) материалдың мүмкін- дігі бар әлді қожайындардың шамамен алынған санына к;арай» тағы да — 7з—7s—7ю бөлікке кемітіледі. Осы- ған қарап халыққа шынымен жетіспей отырған, сөйтіп үкіметтің қарыз ретінде бермекші астығының мөлшері қандайлық мардымсыз болып шығатынын байқауға бо- лады! Ал Сипягин мырза, бейне бір өзінің арсыздығы- на сүйсінген сияқты, осы адам айтқысыз қысқарту жүйесін баяндай келіп, мұндай долбар есептің «шама- дан недәуір асып кіетуі сирек болады» деп мәлімдейді. Түсіндіріп жатудың қажеті шамалы болар.
Орыс үкіметінің ресми мәлімдемелерінде, егер олар- да жалаң әмірлерден ібасқа сол әмірлерді түсіндіруге әйтеуір бір талап жасалған болса, ол әрдайым дерлік екі негізгі дәлелден немесе дәлелдің іекі негізгі үлгісі- нен тұрады,—бұл біздің заңдарымыздың көпшілігіне ңарағанда анағұрлым тұрақты өзіншө бір заң. Бір ж’а- ғынан, мұнда сіз бастықтардың қамқорлығы туралы, заманның талаптарымен және жұртшылықтың тілекте- рімен оның санасуға ниет еткені туралы көпсітіп айтылған біриеше жалпылама сөздерді ұшыратпай қал- майсыз. Мысалы, онда «село халқы арасында азық-тү- лік мұқтаждығын туғызбау жөніндегі маңызды жұмыс» жайында, «жергілікті халықтың әл-ауқаты үшін адам- гершілік жағынан жауапты болу», т. т. жайында айты- лады. Бұл сияқты жалпылама создердің, тегінде, түкке де гатымайтыпы, ешбір жөні түзу іоке міндеттемейтіні


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
331
өзінен 'өзі-ақ белгілі; бірақ, оның есесіне бұл сезідер мәңгі өлмес Иудушка Головлевтің өзі тонап отырған шаруаларды балағаттаған мәңгі өшпес сөздерімен егіз- дің сыңарындай. Жаңпгаға алып айта кетелік, осы сияқ- ты жалпылама сөздерді әрдайым (ішінара аңңаулығы- нан, ішінара «қызмет бабымен») цензура бақылауында- ғы либералдық баспасөз пайдаланып жүр, ондағы ойы — өздерінің көзқаріастарын үкіметтің принцип жа- ғынан қостайтынын көрсету.
Бірақ сіздер үкімет әмірлерінің оншаміа жалпылама да емес, көрер көзге оншама судыраіқ та емес басқа бір сырларына үңіліп қарасаңыздар, қашан да болса біздің баспасөзіміздің ең барып тұрған реакцияшыл органына (мысалы, «Московские Ведомостидің») әбден үйреншік- ті болып алған дәлелдерді тутасынан, цайталайтын, наң- ты түсініктерді кездестіресіздер. «Московские Ведомос- тимен» үкіметтің бұл ынтымағын әрбір жеке реттерде қадағалап, атап корсетіп отыру, біздің ойымызша, пай- дасыз жұмыс болмас еді (тіпті жария қайраткерлердің өздеріне де бұл тым қолдан келмейтін жұмыс болмас еді). Әңгіме етіліп отырған нұсқауда біз, мысалы, мұқ- таж адамдар ітізімінің алдын ала жасалуы «кейбір ауқатты үй қожайындарының бар запастарын, басы ар- тық заттары мен құрал-саймандарын сатып жіберіп, шаруашылықтарын кедейленген іпаруашылықтың түрі- не келтіруге тырысуына» дем ібереіді дейтін, нағыз «тағы помещиктер» шығарып жүрген, барып тұрғаы арамзалық айыптаудың тағы да қайталанып отырғанын көреміз. Министр мұны «бүдан бұрынғы азыгқ-түлік науқандарының тәжірибесі дәлелдеген» дейді. Олай болса? Олай болса, министр озінің саяси тәжірибесін барып тұрған крепостниктердің өсиетінен алып отыр, ондай крепостниктер бұдан бұрынғы аштық жылдары шаруалар алдайды деп шу көтерген болатын, қазір де шулал жүр, олар ашаршылықтап туған сүзек індеті жө- нінде «шу» көтергенге өте-мөте ызалы.
Азғындау туралы* айтуды да Сипягин мырза тап сол крепостниктерден үйренген: «жергілікті мекемелердің... бөлінген ңаржыларды үнемдеп ұстауға ықпал етуі өте


332
В. И. ЛЕНИН
қажет,— деп жазады ол,— ал ец бастысы (sic!! *) — үкімет жәрдемдерін күйлі адамдарға орынсыз беруден жұрттың пиғылын аздыратын зиянды әсерді болдыр- мау». Міне, осы сияқты қаржыны үиемдеу ісіне ықпал ету деген арсыз әмірдің үстіне тағы мынадай принципті ақыл беріледі: «...азың-түлік жәрдемінсіз-ақ күн көре алатын семьяларға (жылына 24 пұт астықпеп күп ко- ретін семьяларға ма?) мұндай жәрдемиіц жаппай бері- луінің» зияидылығы «бұл реттерде қазына шығыидары- пыц опімсіз қалаітыііын (!) былай қойғаігда, егер мемлекет 'пайдалары меп імұқтіаждары тұрғысыпан қара- сақ, мұпдай жүйенің келешектегі өте зиянды салдары жөнінен, шын мұңтаж адамдарды тиісті жәрдемсіз қал- дырғанның зияндылығынан кем түспейді». Ерте заман- да көңілі түсіп кеткен мопархтар: «бір жазықсызда жа- залағанша, он жазықтыны ақтап жіберген артық» деген екея. Енді патшаның ең жақын көмекшісі: жылына 24 пұт астықпен күн көре алатын семьяға жәрдем бе- рудің зияны «шын» мұқтаж семьяны жәрдемиен мақ- рұм ңалдырудың зиянынан кем емес деп отыр. «Мемле- кет пайдалары мен мұқтаждары» жоніпдегі бұл сияқты бүкпесіз айтылған тамаша «көзқарасты» қалың жұрт- шылықтан тым ұзақ және іш пыстыратын нұсқаудың бүркемелеп тұрғаны окінішті-ақ! Бір үміт бар: мүмкін, социал-демократиялық баспасөз бен социал-демократия- лық ауызша үгіт халықты министр нұсқауының мазмұ- нымен жақынырақ таныстырар.
* *
*
Бірақ нұсқау жекелеген қайырымдыларға ерекше ба- тыл «шүйіледі»: аштарға ңарсы соғыс жүргізуші әкім- дер жеке көмек көрсету үйірмелерін, жекеше асхана- ларды, тағы сондайларды «жаудың» неғұрлым маңызды позициясы деп санайтыны барлық жағыпан да көрініп тұр. Обалына пе керек, бұл жекө қайырымшылдықтың ішкі істер мипистрлігіпе неліктен көптен бері маза бермсй жүргепш Сипягин мырза ағынан жарыла айтып * — солай!! Ред.


ППКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
333
түсіндіреді. «1891 және 1892 жылдарда егін шықпай қалғаннан бастап, сонан бері қарай болған тап сондай ауыртпалықтардың бәрінде де,— делінгөн нүсқауда,— кейбір қайырымдылардың күйзеліске ұшыраған жер- лердің тұрғындарына материалдық көмек көрсетумен бірге, олардың ішінде қазіргі тәртіпке наразылық туды- рып, үкіметке мүлдем орынсыз талаптар қойдырғысы келетіні жиі аңғарылды. Мүныц үстіне толық қанагат- тандырылмаған мұқтаждық, мұндай реттерде болмай ңоймайтын аурулар мен шаруашылық күйзелістері үкі- метке қарсы үгіт жүргізу үшіи <өт-е қолайлы жағдай туғызады, ал мұндай жағдайды саяси сенімсіз адамдар, жақындарына жәрдемдесу дегенді сылтауратып, өзде- рінің қылмысты мақсаттарыпа қуана-қуана пайдалана- ды. Әдетте егіннің едәуір көлемде шықпай қалғаны туралы алғашқы хабарлар алынғаннан кейін-ақ зардап шеккен жерге өткендегі саяси жолы күдіксіз емес адам- дар жан-жақтан ағыла бастайды, олар қайырымдылар қоғамдары мен мекемелерінің астаналардан келген өкілдерімен жақындасуға тырысады, сонан барып бұл өкілдер білмегендіктен оларды жергілікті жерлердегі қызметке алады, осыиың себебінеи тәртіп пеп басқару ісінің мүдделеріпе педәуір қиыншылықтар туады».
Алайда, орыс үкіметіне орыс жері тарылып-ақ бара- ды. Тек Оіқушы жастар ғана ерекіпе қоруға алынатын орта деп саналған кез болған: оларға ерекше қатгы ба- қылау қойылатын, өткендегі саяси жолы күдіксіз емес деген адамдардың олармен қатыпас жасауы зор айып болып тағылатын, ең әрісі материалдық комек көрсету- ді ғана көздейтін үйірмелер меп қоғамдардың кез кел- геніне үкіметке қарсы мақсатта деген және тағы сондай күмән келтірілетін. Ол кездерде — тіпті осы жақын кез- дерде де — үкімет көзімен қарағанда, халықтың «үкі- метке қарсы үгіт жүргізуге өте қолайлы опіақ» бола- тындай басқа бір тобы, ал, оның бер жағында, табы бол- ған жоқ еді. Ал 90-жылдардың орта шенінен бастап сіздер үкіметтің ресми хабарларының өзінен-ақ халың- тың ерекше аңдуды қажет ететін басқа бір, саны ана- ғұрлым көп табыпың — фабрика-завод жұмысшылары- ның бар екенін көресіздер. Жұмысшы ңозғалысының 12 5-том


334
В. И. ЛЕНИН
өсуі жаңадан пайда болған сотқар элементті баңылау үшін тұтас бір мекемелер жүйесін құруға мәжбүр ет- ті; саяси жағынап күдікті адамдардың тұруына тыйым салынған жерлердің тізімінде астаналармен, универси- тетті ңалалармен қатар, фабрикалы орталықтар, посел- келер, уездер және тұтас губернпялар * пайда бола бас- тады. Европалық Роосияның үштен екісі сенімсіз адам- дардан ерекше қорылатын жер болып шықты, ал қалған үштен бірін «өткендегі саяси жолы мінсіз деуге болмайтын адамдардың» жаппай жайлап алғаны сонша, тіпті ең меңіреу түкпірдегі провинцияның өзі де ты- ііыіпсыз ** бола бастады. Еиді келіп, ішкі істер минист- рі мырза сияқты хабары мол адамиыц беделді пікірі бойынша, ең меңіреу деревняныц өзі де үкіметке қарсы үгіт жүргізу үшін «қолайлы ошақ» болып шығып отыр, себебі онда толық қанағаттандырылмаған мұқтаждық, ауру-сырқау мен шаруашылықтың кері кетуі орын алып отыр. Ал бұл сияқты «оқиғалар» ұдайы орын теп- пеген орыс деревнялары көп пе? Бізге, орыс социал-де- мократггарына, бұл сияқты «қолайльт» ошақ жөніпдегі Сипягин мырз-апың ғибратты нұсқауын дереу пайдала- пу керек емес пе екеп? Атап айтқанда ітақ қазір, бір жағынан, ңала пролетариатының және интеллигепт жастардыц үкімет әскерлерімен февраль мен марттағы қақтығысулары туралы ара-тұра, еміс-еміс келіп жет- кен сыбыстарға деревня құлақ тігіп отыр, ал екіпші жағынағг, мужиктің «мүлдем орынсыз талаптары» және т. т. жайындағы осындай бос сөздердің қайсысы да ба- рынша кең және жан-жақты үгітке аса бай программа болмай ма?
Сипягип мырзаның пайдалы пұсқауларын біз пайда- ланып қалуға тиі-спіз, ал етіді опың ацқаулығына күлу-
* Мысалы, G.-Петербургтен жер аударылган адамдар, негізінен әде- биетшілер туралы «Искраның» 6-номерінде басылған құпия нұсқауды салыстырыцыз, бүл адамдардың көпшілігі жалпы айтқанда ешк.андай саяси іске, атап айтқанда, «жұмысшылар» ісіне еш уақытта қатьтсты- рылған емес. Солай бола тұрса да олардың университетті қалаларда ғана емес, «фабрикалы жерлерде», ал кейбіреулерініц тек фабрикалы жерлерде ғана тұруына тыйым салынған.
** Мысалы, «Искраның» 6 және 7-номерлеріндегі Пенза, Симферо- поль, Курск және т. с. сияқты қүдай сақтап тұрған қалалардыц езін- де де жұртшылықтың желігуі мен үкіметке қарсы «эрекеттер» пайда болғаны туралы корреспонденцияларды қараңыз.124


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ 335
гө болады. Жеке қайырымдылықты губернатордың на- зары мен бақылауына бағындыру «сенімсіз» адамдар- дың деревняға ықпал ету мүмкіндігін қиындатады деп ойлау — бұл, шынында да, кісі күлгендей аңқаулық. Нағыз қайырымдылар еш уақытта да саясп мақсаттар қуған емес, сондықтан тыйым салу және ауыздықтау- дың жаца шаралары кобінесе үкімет үшіп қаупі кемі- рек адамдардың басына түседі. Жаңа шаралардың ма- ңызы мен үкіметтің аштыққа жалпы көзқарасы қандай екеніне шаруалардың коздерін жеткізгісі келген адам- дар Қызыл крест өкілдерімен байланыс жасауды не гу- бернатор мырзаларға барып көрінуді, сірә, енді к,ажет деп таппас. Міне, мысалы, фабрика-завод ортасы «қо- лайлы ошақ» болып шыққан соң, бұл ортамен жақын- дасқысы келгендер фабрика тәртіптерін біліп алу үшін фабрика басқарушыларымен байланыс жасаған жоқ қой, жұмысіпылар жиналыстарын шақыруға рұқоат алу үшін фабрика инспекторлары мырзалардың алдарыпа барып, иілген жоқ қой. Біз, әрине, шаруалар арасында саяси үгіт жүргізу өте қиын іс екенін ешбір ұмытпай- мыз, себебі тіпті бәрін былай қойғанда, бұл іске қала- лардағы революцияшыл күштерді тартудың мүмкіндігі де, орны да жоқ, бірақ жеке қайырымдыларға қысым жасау сияқты үкіметтің і-степ отырған ерліктері бұл қиыншылықтардың тең жартысын жоятынын және біз- дің жұмысымыздың жартысын мойнымыздан алатынын естеп шығармауымыз керек.
* *
*
Біз қайырымдылық жасау мақсатында қойылатын концерттерге, ойындарға және басқаларға баңылауды күшейту жайындағы тағы сол министрдің нұсқауы сияқты — жоғарыда біршама талдапған нұсқауға — «ұсақ-түйек» нәрсеге тоқталып жатпаймыз. (Салысты- рыңыз: «Искра» № 9, «Жаңа кедергілер».)
Ңазір үкіметтің хальгққа жаңа ережелер бойынша та- ғайындалып, бөлініп отырған көмегі шын мұқтаждық- тың мөлшерінө қандай шамада сәйкес келетінін байқал көрейік. Рас, бұл жөніндегі мәліметтер тіпті мардым- 12*


336
В. И. ЛЕНИН
сыз. Ңазір баспасөз адам айтқысыз ауыздықталган, қызметтеріне *«тыйым салынуымен» бірге өз бетімен жеке асхана ашпақшы болғандардың үндері де шықпай қалды, ал жаңа қатал шаралардан қорғалақтаи қал- ғап Россия жұртшылығын хабарландырып отыруға тек азық-түлік науқанының тым тәуір жүріп жатқаны жөніндегі қазьшалық-полицейлік мәліметтер ғана қал- ды, тағы «Москювские Ведомости» газетінің тап сол мағынадағы мақалалары ғана қалды және еріккен ре- портердің қайсыбір помпадурмен125 жүргізген, «қала бастығының бір өзінің ойы жайында, сол сияқты қала бастығының жеке билігі жайыида, тағы басқалары жа- йында» 126 маңғазданып баяндайтын, оңтын-оқтын бері- ліп тұратын әңгімесі ғана қалды. Мысалы, «Новое Время» 9195-номерінде Саратовтың (бұрынғы Архан- гельскінің) губернаторы А. П. Энгельгардт жергілікті газеттің қызметкерін қабылдап, оған, айтар болсақ, ол, губернатор, жергілікті жерде-ақ дворяндар жетекшіле- рінің, земство басқармалары өкілдерінің, земство бас- тықтарының және Ңызыл крест өкілдерінің кеңесін озі өткізіп, оларға «жұмыс бөліп бердім» деп айтқанын ха- барлайды.
«Менің Архангельск губерниясында көргенімдей,— деген А. П. Энгельгардт,— құрқұлақ ауруы бұл жерде жоқ: ол жаңта ауруға бес қадам жер жуықтауға бол- майды; ол жақта бұл ауру шынымен-ақ «шірік» ауру,— ал мұнда бәрінен гөрі үй тұрмысының сұмдық на- шарлығынан күшейіп отырған өте-мөте қаиның азаю салдары кобірек. Мұпда құрңұлақ тектес аурудың бір- деп-бір дерлік белгісі — ерішіің, тістің қызыл етінің ағарып кетуі... Мұпдай ауру, дұрыс тамақтанса, бір ап- таның ішінде жазылып кетеді. Қазір тап солай тамақ- тандырылып та жатыр. Тіркелген оте мұқтаж адамдар- дың саны 400-ден аспағанымен, күпіне жалпы алғанда 1000 порция тамақ беріледі.
Ңұрңұлақ теіктес аурулардан басқа, бүкіл осы тарап- та үш рет қіана сүзек ауруы байқалды. Енді бұл іс мұ- нан әрі ұлғаймас деп сенуге болады, өйткені қай жер- де болса да қазір қоғамдық жұмыстар ашылды, сөйтіп, халықтың табыс табуы қамтамасыз етіліп отыр».


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
337
Бұл неткен сәттілік: бүкіл Хвалынск уезінде (помпа- дур мырзаның әңгімелеп отырған уезінде) өте мұқтаж- дардың саны тек 400 ғаиа екен (ал қалғандары, сірә, Сипягин мен Энгельгардт мырзалардың ойынпта, жы- лына әрбір семья 24 пұт астықпен-ақ «күнелте алатын» болар!), ал халық қазірдің өзінде-ақ қамтамасыз етілген жәніе аурулар да бір аптадан кейін сауығып ке- теді. Осыдан кейін «Мосіковские Ведомостиге» қалай нанбассың, ібұл г-азет арнаулы бас мақаласында (№ 258) бізді былай деп сендірмек болады: «ақұрғақшылықтан зардап шекк-ен 12 губерниядан түскен соңғы хаібарларға қарағанда, оларда көмек көрсету жөніндегі әкімшілік- тіц белсенді жумысы Туызу журіп жатыр. Көптеген уездердің азық-түлік жағынап халдері жақсы емес еке- ні зерттеліп болып, енді азық-түлік бөлімінің уездік мецгерушілері татайындалуда және т. т. Шамасы, дер кезінде, жеткілікті кемек көрсету үшін үкімет қызме- тіндегі адамдар қолдан келгеннің бәрін істеп жатса керек».
«Жұмыс қызу жүріп жатыр» және... «тіркелген өте мұқтаждардың саны 400-ден аспайды»... Хвалынск уезіндегі село халқының саны 165 мың, ал берілетін порция бір мың. Биылғы жылы бүкіл оңтүстік-шығыс ауданда (соның ішінде Саратов губерниясында да) қа- ра бидайдың түсімі 34% кем. Саратов губерниясыпда шаруалар жеріндегі (Р/г миллион десятина) жалпы егістің толық шыңпай қалғаны 15% (губерниялық зем- отво басқармасының мәліметі бойынша127), нашар шыққапы — 75%, ал Хвалынск • уезі Камышин уезімен бірге Саратов губерпиясының ең қатты зардап шеккен уездеріне жатады. Демек, Хвалынск уезінің шаруалары астьщтың жалпы түсімін кемінде 30 проценттей аз ал- ды. Бұл кем алынған астықтың тең жартысы ауқатты шаруаларға тиесілі астық еді, бірақ бұдан олар аштық- қа ұшырай қойған жоқ делік (ал дұрысында бұлай деу- дің өзі де тым екіталай нәрсе, өйткені ауңатты шаруа- лардыц жері жақсырақ болады және оны жақсырақ өңдейді, сондықтан олар кедейлерге қарағанда құрғақ- шылықтан әрдайым азырақ зиян шегеді). Тіпті осылай деп ұйғарғанның өзінде де аштардың саны 15 проценг^


338
В. И. ЛЕНИН
яғни 25 мыңға тарта болуға тиіс. Ал бізде Хвалынск құрқұлағы Архангельск құрқұлағының маңына да бар- майды, сүзек ауруымен ауырған тек үш-ақ адам болды (өтірік айтқан соң, ебін тауып айтса екен-ау!) және бір мың порция тамақ беріліп отыр деп (сірә, асырып көр- сетумен күресу... жөніндегі Сипягиннің жүйесі бойын- ша есептеліп, мөлшерленген болар) жұібаітпақшы.
Асырыи айтудан аулақ болу үшін Сипягин мырза өзінің нұсқауында уш рет (бір ретінде — әрқашан да әдетте табыстары мол уездер халі нашар уездердің са- ньша қосылмасын деп әмір етіп, екінші ретінде — 48 пұттық мөлшер жартысына кемітілсін, өйткені жұмыс- шы халықтың 50 проценті табыс табуға «тиіс» деп әмір етіп және үшінші ретінде — бұл соңғы цифрдың өзі де жергілікті жағдайларға ңарай !/з—7іо-ге кемітілсін деп әмір етіп) есепке алмақ болған «табыстарға» келетін болсақ, бұл табыстарға келер болсақ, онда Саратов гу- берниясында егіншіліктегі табыстар былай тұрсын, Tin- Ti егіншіліктегі емес табыстар да төмендеп кетті. «Ңұр- ғақшылықтың салдары,— деп хабарлайды бізге басқар- маның жоғарыда аталған баяндамасы,— майдагерлердің онім өткізуін нашарлату арқылы оларға да әсерін ти- гізді. Осы жағдайлардың себебінен майдагерлік кәсіп- шіліктер өте-мөте дамыған уездерде дағдарыстар байца- лып отыр». Мұндай уездердің санына неғұрлым зардап шеккен Камышин уезі де кіреді, мұнда, бір айтатын нәрсе, оан мыңдағап кедейлер атақты сарпинка тоқу кәсібімен шұғылданады. Бұл сияқты шалғай түкпірдегі деревняда жатқан кәсіпшіліктегі тәртіптер тіпті жай- шылық жылдардың озінде де адам айтқысыз нашар болатын: мысалы, 6—7 жасар балалар күніне 7—8 тиып ақы алып жұмыс істейтін. Онда аса күшті құрғақшы- лық жылдарында және майдагерлік кәсіптің ерекше дағдарысты жылдарында не боларын көзге елестетуге болады.
Саратов губерниясында (әрине, құрғақшылывда ұшыраған барлық губерниялардағы сияқты) мал азы- ғыньщ жетіспеуі егін шықпай қалуымен қабаттасып келіп отыр. Соңғы айлардың ішінде (яғни, жаздың екінші жартысының өзінде ғана!) мал өлімін көбейте-


HURI ЖЛҒДАЙҒЛ ШОЛУ
339
тін түрлі індеттердің тым етек алғаны байқалды. «Хва- лынск уезіндегі мал дәрігерінің хабары бойынша (бұл мәліметті де губерниялық земство басқармасының жо- ғарыда айтылған баяндамасының мазмұнын бастан-аяқ жазған сол газеттің өзінен алып отырмыз), өлген мал- дың ішін жарып қарағанда, олардың ішінен топырақ- тан басқа еш нәрсе шықпаған».
Айта кеткен жөн, азық-түлік науқанын одан әрі жүр- гізу туралы «ішкі істер министрлігі земство бөлімінің хабарында» мынадай мәлімдеме жасалған: жағдайлары жақсы емес деп жарияланған уездердің ішінен «тек Хвалынск уезінде ғана июль айынан бері екі селода ңұрңұлақ дертінің бірсыпыра өріс алғаны байқалды, жергілікті дәрігерлердің күш-жігері осы дертті тыюға бағытталды, оның үстінө жергілікті күштерге көмек көрсетуге Ңызыл крест қоғамының екі отряды жіберіл- ді, бұл отрядтар, губернатордьщ,— (сол баяғы өзімізге таныс А. П. Энгельгардттың өзі),— берген хабарына қа- рағанда, аса жемісті іс істеп жатыр; ал қалған азық- түлік жағдайы жақсы емес деп жарияланған уездердің бәрінде, осы 12 сентябрьғе қарай министрліктің қолын- да болған мәліметтерге ңарағанда, қанағаттандырылмай қалған тым қатты азық-түлік мұқтаждығы болған жоқ, жеткіліксіз тамаіқтанудың себебінен ауру-сырқаудың белең алуы да байқалмайды».
Бейне бір қанағаттандырылмай қалған тым цатты мұқтаждьтқ болғап жоқ (ал арылмас мұқтаждық болды ма?) және ауру-сырқаудың белең алуы да байқалмайды деген сөздерге қаншалықты сенуге болатыпын көрсету үшін біз тағы да екі губернияның мәліметтерін салыс- тырып қана көрелік.
Уфа губерниясында Мензели және Белебей уездері- нің жағдайлары жақсы емес деп жарияланған, сонымен ішкі істер министрлігінің земство бөлімі былай деп ха- барлайды: «губернатордың мәлімдеуі бойынша», «тек азық-түлікке деген» үкіімет қарызы 800 000 пұт м-өлше- рінде керек болады. Оның бер жағында ңұрғақіпылық- тан зардап шеккендерге жәрдем беру туралы мәселені талқылау үшін 27 авғуста шақырылған төтенше губер- нііялық земство жиналысы бұл уездердің азық-түлік


340
В. И. ЛЕНИН
мұқтажын 2,2 миллион пұт астык, деп, ал оған ңоса қалған уездердің мұқтажын 1 миллион пұт астық деп есептеді, тұқымға деген қарыз астық (губернияға 3,2 миллион пұт) және мал азығы (600 000 пұт) бұған кір- мей отыр. Олай болса, министрліктің белгілеген азық- түлік қарызы земствоның белгілегенінің төрттен бір бө- лігіндей ғана.
Тағы бір мысал. Земство бөлімі өзінің хабарын жа- риялаған кезде Вятка губершіясында жағдайы жаңсы емес деп жарияланған уезд болған жоқ, ал оол бөлім азық-түлік қарызының мөлшерін 782 000 пұт деп белгі- леді. Бұл сома, газеттердің хабарлары бойынша, кезін- де Вятканың азық-түлік жөніндегі губерниялық меке- месі өзінің 28 августағы мәжілісінде есептеп шығарғап (18 августан бастап 25 авгусқа дейінгі болған уездік съездердің қаулыларына сәйкес есептеп шығарған) сома. Тап с о л съездердің өздері 12 августың шама- сында қарыздың мөлшерін басқаша белгілеген еді, атап айтқанда: азыққа 1,1 млн. пұт, тұқымға 1,4 млн. пұт деп белгілегеи еді. Бұл айырмашылық қайдан шығып отыр? 12 август пен 28 августың арасында не болып қалды? Болғаи оқиға сол — аштарға қарсы күресу ту- ралы Сипягин мырзаның 17 августағы нұсқауы шықты. Демек, нұсқау табан астыпда әсер еткен болып шықты, көп емес, тек 230 мың пұт астық есептен шығарылып тасталды, есеп болғанда — естеріңізде болсын — уездік съездердің, яғни сенімсіз деген земствоның орнына кел- ген (1900 жылғы 12 июньдегі заң бойынша) мекемелер- дің, өңкей чиновниктерден және әсіресе земство бас- тықтарынан... құралған мекемелердің жасаған есебінен шығарылып тасталды. Земство бастықтары да либе- рализммен айыпталатын күнге шынымен-ақ жететін болғанымыз ба? Пәлен деп болмайды. Ңалай дегенмен де, біз жаңын арада «Московские Ведомости» газетінен Ом. деген бір мырзаға ңала істері жөніндегі губерния- лық мекемелер мәжілісінің протоколдары газеттерге басылып отырсын (егер бұл мәжілістерге баспасөз өкіл- дерін жіберуге болмаса) деп, «Приазовский Край- дың» 128 бетінде ұсыныс жасауға батылы барғаны үшін айып тағылғанын оқыдық:


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
341
«Мақсаты тым айқын: орыс чиновнигі көбіне либерал болып көрінбей цалармын den цорцады, ал істің жария жүргізілуі оны, кейде тіпті өзінің ожданына қарсы, қа- лаиың не земствоның әлдеқандай бір либералдық-фаи- тастикалық әурешілігін қостауға соқгырып отыруы мүмкін. Жаңылыс есеп деуге болмайды».
Вятканың земство бастықтарын ерекше бақылауға алу керек емес пе екен, себебі олар — бәлки, либерал- шыл емес болып көрінуден қорықкднынан — азық-тү- лік мұқтаждығын «асыра көрсетіп», кешірілместей же- ңілтектік жасаған болар? *
Оның бер жағында, Вятка земствосының «либерал- дық-фантастикалық әурешілігі» (егер орыстың дана үкіметі оны азық-түлік ісін басқарудан тайдырмаған болса) мұқтаждық мөлшерін онан да зор етіп көрсетуге барды. Қалай дегенмен, 30 августан бастап 2 сетябрь- ге дейін болған губерниялық төтенше жиналыс тұтыну- ға қажетті астықтың 17 процентінің, ал мал азығының 15 процентінің жетпейтінін анықтады. Ал осы тұтынуға ңажет астықтың мөлшері 105 миллион пұт болады * Вятка губернаторының асырып көрсетуге қарсы жүргізіп жатқан күресінің тағы бір үлгісі мынандай:
Вятка губернаторы болыстық басқармаларға жіберген «хабарланды- руында» үкімет пен земство беріп отырған азық-түлік қарызыпа ша- руалардың өте сақтықпен абайлап қарайтынын айтады. «Губернияны аралаған кезімде,— дейді Клингенберг мырза,— меп шаруалардың қа- зіргі жағдайларға қаншалықты ойланып, саңтықпен қарайтынына, өте қажет болмаса, борыштар болуға қорқатынына, сондықтан қиын жағ- дайдан өз күштерімен шығуға тырысып, алдағы жылдан ңүдайдыңра- қымын күтуге мықтап бел байлағанына көзім жетті». Мұның өзі «үкі- мет пен земствоның тегін жәрдемі жайындағы, борыштар мен бересі- лерді кешіру мүмкіншілігі жайындағы, соидай-ақ қүрғақпіылықтың асыра көрсетілген мөлитерлері жайындагы сыбыстардың ешқайсысы да Вятка губерииясыныц сабырлы да саналы халқын айныта алмайтын- дығына» Вятка губерниясыныц бастығын әбден сендіреді. Губернатор шаруа халыққа былай деп ескертіп қоюды қажет деп санайды: «үкім- дерді тексерген кезде үй қожасьтның ешбір астық қоры болмай шық- ңанына қарамастан биылғы жылы ол семьясын асырауға және егіс тұ- ңымьтна жетерліктей астық жиып алған болса, бірақ ол астықты са- тып жіберіп, онан түскен ақшасын басқа қажеттерге жаратып қойған болса, онда ол ңарыз аламын деп дәмелене алмайды. Беріліп қойған қарыздар, жаца зац бойынша, жаппай кепілдік 129 жолын қолданбай, кәдімгі окладтық алымдарды өндіргендегі. қолданылатын ережелер бойынша өндіріледі. Сондықтан к.арыз сұрап, ңарыз алған үй ғчожасы бұл қарызды тек бір өзі ғана қайырып беруі керек екенін, оғап ешкім көмектеспейтінін, өндіріп алу тәртібі өте қатаң болатынын, соньтц үшін Ііересісі көбейіп кеткен жағдайда барлық қозғалатын мүлкі саты- лып, ал қозғалмайтын мүлкі тартып алынатынын естен піығармауы керек».
Губернатордыц мундай хабарландыруынан кейін болыстық билеп- төстеушілер ңарыз сұраушы аіи, бересілі адамдармен қалай сөйлесе- тінін түсіну қиын емес!


342
В. И. ЛЕНИН
(әдөттегі түсім — 134 млн. пұт, ал үстіміздегі жылы — 84 млн. пұт). Олай болса, жетпей қалғаны 21 миллион пут. «Губерниядағы 310 болыстың биылғы жылы астық түсімімен қамтамасыз етілмегені — 158. Олардың хал- қы — еркегі бар, әйелі бар 1566 мың». Расында да, сөз жоқ, мұқтаждықтың шын мөлшерін азайтып көрсету жөнінде және аштарға жәрдем беру жұмысының бәрін қүпы бір тиындық қайыр-садақаға сайып, тәсілқойлық- пен жымып білдірмей жіберу жөнінде «әкімшіліктің белсенді жұмысы қызу жүріп жатыр».
Тегінде, Сипягин нұсқауының туы астына топтасқан әкімдер үшін «қайырымды тәсілқойлар» деген атақ өте зор мадтан болар еді. Бұлардың қайырымды тәсілқой- ларға ұқсас жері — жәрдемдеріиің болмашылығы және көрсеткен көмектерінің мөлшерін асырып көрсетуге ты- рысатындықтары. Бірақ қайырымды тәсілқойлар өзде- рінің қайырым көрсететін адамдарын, ең әрі кеткенде, өздерінің мақтаншылық сезімдерін қытықтайтын ойын- шык, сияқты көреді, ал Сипягиннің әкімшілігі оларды жау сияқты, бір нәрсеге заңсыз қол сұғатын («үкімет- ке қатысы жағынан ешбір негізсіз талап қою»), сон- дықтан ауыздықталып ұсталуға тиіс адамдар сияқты көреді. Бұл көзқарас 1901 жылғы 15 сентябрьде патша- ның өзі бекіткен тамапга «Уақытша ережелерден» мей- лінше айқын көрініп отыр.
Мұның өзі — 20 статьядан құралған тұтас бір заң, оның тамаша жерлерінің көптігі сондай, тіпті біз оны XX ғасырдың бас кезіндегі аса маңызды заң актілерінің санына ңосудан тартынбас едік. Атынан басталық: «құрғакдіылықтан зардап шеккен жерлердің халңын қатынас жолдары, егіншілік және мемлекеттік мүліктер ведомстволарының жарлығы бойынша жүргізілетін жұ- мыстарға цатыстыру жайындағы уақытша ережелер». Сірә, бұл жұмыстар түрлі жеңілдіктерді үйіп-төгіп бере салатын бірдеңе болар, сондықтан оған «қатысудың өзі» ерекше бір рақым көрсеткендік болатын шығар? Мүм- кін, әйтпесе жаңа заңның бірінші статьясында да: «құрғақшылықтан зардап шөккен жерлердің село тұр- ғындарының жүргізілетін жұмыстарға цатысуъша мум-


ІПІКІ ЖЛҒДЛІІГЛ ІІІОЛУ
343
кіндік беріледі» және т. т. деп і^айталап айтылмас еді ғой.
Бірақ бұл «жеңілдіктер» туралы заң тек өзінің екін- ші бөлегінде ғана сөз қылады, ең алдымен бүкіл істің уйымдастырылуы белгіленеді. Тиісті басқармалар «не- ғұрлым лапықты жұмыстарды тағайындайды» (2-ста- тья), імұныц озініде «заңда көрсетілвен тәртіпке бейімделеді» (3-статья, імүны Диккенстің кейібір роман- дарындағы тараулардың аттарына үйлестіре айтқанда: «жаңа заңның ескі заңдарға бейімделуінің қажеттігі жайында айтылатын статья» деп атауға болады). Бұл жұмыстар не смета қаражаттарымен, не ерекше кре- диттермен ашылады, мұнда жалпы жүмыс жүргізу ісін меңгеретін ішкі істер министрлігі, ол арнаулы өкілдер тағайындай алады, бұған қоса оның орынбасарының председатіельдігімен түрлі министрліктердің өкілдері енетін «азық-түлік ісі жөніғгдегі арнаулы кеңес» құры- лады. Бұл кеңестің міндеті: а) белгіленген тәртіптен шығуға рұқсат беру, б) қаржылардың не үшін беріле- тіндігі туралы ұйғарындыларды талқылау, в) «жұмыс- шыларға төленетін ақының ең жоғары мөлшерін белгі- леу, сондай-ақ айтылған жұмыстарға халыоқты қаты- настырудың басңа да шарттарын белгілеу, г) жұмыс аудандары бойынша жұмысшы топтарын бөлу жәйе д) бұл жұмысшы топтарын жұмыс жүргізілетін жер- лерге кошіру ісіне басшылық ету». Кеңестің қорытын- дыларын іпгкі істер министрі, сондай-ақ, «қажет болған жағдайда» басқа ведомстволардың минйстрлері де бекі- тіеді. Мұнан соң, жұмысты көрсету мен жұмысқа мұқ- таж халықтың санын анықтау ісі земство бастықтары- на жүктеледі, бұлар осы мәліметтердің барлығыи губернаторларға, губернаторлар өздерінің қорытынды- ларын қоса ішкі істер министрлігіне хабарлайды, «сөй- тіп, осы министрліктің нұсқауы бойышпа, олар земство бастьщт-ары арқылы жұмыс істелетін жерлерге жүмыс- шыларды жөнелту ісін басқарады...»
Уһ! Жаңа істің барлыоқ «ұйымдастырылуын» әрең де- генде ұқтық-ау! Енді, бұл сияқты тым ебедейсіз, таза орыс әкімшілік алыбының барлық доңғалақтарын қоз- ғалысқа келтіру үшін қаншама жағар май керек болар


344
В. И. ЛЕНИЙ
екен? — деген сұрау туады. Осы істің нақты түрін көз- ге елестетіп көріңізші: аштардың жанында тікелей земство ібастығы ғана болады. Демек, инициатива көрсе- тетін де сол. Ол қағаз жазады — кімге? Губернаторға, делінген 15 сентябрьдегі уақытша ережелердің статья- сында. Бірақ 17 августағы нұсқаудың негізінде арнаулы «азық-түлік бөлімі жөніндегі уездік орталық бас- қарма» құрылған еді ғой, мұның міндеті «уезд бойынша букіл азық-түлік бөлімін меңгеруді бір ғана қызмет адамының қолына қарату» болатын (17 августағы нұс- қау бойынша, бұл қызметке уездік дворяндар жетекші- сінің тағайындалғаны жөн). «Дау» туып қалады, әри- не, бұл даулар «мекемелер мен қызмет адамдары арасындағы... дау-шарды шешу тәртібін» белгілейтін «жалпы губерниялық мекеменің» 175-статьясыньщ ал- ты пунктінде баяндап жазылған тамаша айқьш және түсінікті «негіздер» арқылы тез шешіледі. Ең ақырын- да келіп, қағаз әйтеуір губернатіордың кеңсесіне барыл түседі, сол жерде ған-а «ңорытынды» жа-сау қолға алы- нады. Сонан кейін бәрі Петербургке жіберіледі де, ар- наулы кеңестің қарауыиа түседі. Бірақ кеңеске қатыс- қап қатынас жолдары министрлігінің өкілі, мысалы, Бу- гуруслан уезіндегі жолдарды түзеу сияқты жұмыстыц дұрыс немесе дұрыс емес екені туралы мәселені meine алмайды,— міне, сөйтіп жаңа қағаз Петербургтен про- винцияға қарай және кері қарай сапар шеге бастайды. Ал ақырында келіп, жұмыстың дұрыстығы және тағы- сын-тағылар туралы мәселе негізінен шешілетін болғая- да ғана Петербург кеңесі Бузулук пен Бугуруслан уездеріне «жұмысшы топтарын бөлумен» шұғылда- нады.
Ал мұндай сергелдең не үшін жасалған? Жаңа іс болғандығынан ба? Тіпті олай емес. 15 сентябрьдегі уақытша ережелерге дейін қоғамдық жұмыстар «қолда- нылып жүрген заңды тәртіптер негізінде» әлдеқайда оңай жүргізіле алатын еді, сондықтан 17 августағы нұс- қаудың өзі де земстволардың, еңбек сүйгіштер үйлерін қарайтын қамқорлық мекемелерінің және губерниялың өкімет орындарының жүргізетін қоғамдық жұмыстары туралы айта келіп, ешқандай ерекше ұйымды қажет


ІІТТКІ ЖЛҒДАЙҒЛ ПТОЛУ
345
деп таппайды. Көріп отырсыздар, үкіметтің «азық-тү- лік науқаны» дегенінің мәні мынада: Петербург деіпар- таменттеріпің ай бойы (17 августан 15 сентябрьге де- йін) ойлана-толғана келіп тапқаны, ақыры, таусылмас сүйретпеге салу ғана болды. Оның есесіне Петербург кеңесі қалай дегенмен ендігі жерде асырып көрсету қаупіне ұрынбайтыи болар, ал «либерал емес- болып ко- рінуден қорқатын» жергілікті чиновниктер бұл қауіп- тен қауіпсіздепдірілмеген...
Бірақ жаңа шыққан «Уақытша ережелердің» нағыз түйінді жері — жұмысқа жалдаиатыы «село тұрғыпда- ры» туралы зац. Жұмыс «оздері тұратып аудандардан тысқары жерлерде» жүргізілсе, жұмысіпылар, бірінші- деп, «земство бастығының бақылауымеи» ерекіпе ар- телъдер құрады, тәртіпті бақылайтын старостаны да земство бастығы бекітеді; екіншіден, мұндай артельге кірген жүмьюшыларға ерекше тізім жасалады, бұл тізім «оған (заңпың өз сөзімен айтқанда, «соған») кіргізілген жұмысшыларға — бір жерден екінші жерге қоныс аударғанда және жұмысқа қатысқан кездерінде — заң бойынша белгіленген ңоныстану куәлігінің орнына жү- реді және баратын жеріне жеткенше бұл тізім жұмыс- шыларды бастап баратын чиновниктің ңолында сақта- лады немесе, ол жоқ болса, артель старостасының қо- лында, ал сонан соң — жұмыс жүргізу ісін меңгеретін адамның қолында сақталады».
Ал әрбір кеткісі келген шаруаның тегін алуына бо- латын кәдуілгі паспорттардың орнына бұл сияқты ерек- ше тізім қолдану не үшін қажет болды? Бұл, сөз жоқ, жұмысіпыға көрсетілгеп қысым, өйткені өзінің дербес паспортымен түрған жұмысшы озіне пәтер таңдап алу- да да, өз уақытын бөлуде де, бір жұмысты өзіне тиім- дірек жәиө ңолайлырақ басқа бір жұмысқа ауыстыруда да анағұрлым еркінірек болады. Мұның әдейі істелген- дігінің күмәнсыз екенін, онда да төк қазынашылдыеда әуесті-ктен ғана емес, атап айтқанда, жұмысшыларға қысым көрсетіп, оларды «қаттау» бойынша, өзінше бір «статьялық тізім» 130 бойынша тасымалданатын кре- постнойлар топтарыпа жуықтату үшін істеліп отырға- нын біз кейініректе көреміз. Мысалы, «жолшыбай тиісті


348
D, И. ЛЁНИН
тәртіптің сақталу камын ойлау және жеткізілген жұ- мысшылар топтіарын жұмыс меңгерушілеріне табыс ету (sic!) ісі ішкі істер министрлігінің арнайы жіберген қызметкерлеріне тапсырыладьт» екен. Орманға бойлай берсең — отын да көп. Паспорттың орпына тізімнің қолданылуы еміп-еркін жүріп-тұрудың орнына «жұ- мысшылар тобыи алып барып, қолма-қол табыс етудің» қолдапылуып туғызады. Бұл не, тегі әңгіме каторгаға кесіліп, жер аударылғандардың топтары жайында бо- лып отыр ма? Әлде, өзіне паспорт алып алған шаруа- ның қайда барам десе де, қалай барам десе де еркі бар деген заңдардың бәрі дө жойылғаны ма? (Мүмкін, аш- тықты «асырып» көрсетудің айыбына осылай істеліп отырған болар?) Тасымалдың қазына есебіне алынуы қалайша азаматтық праволардан айыруға жеткілікті негіз бола алады?
Онан әрі. Жұмысшыларды бөлу, ақы беру істерінің меңгерушілері және жұмыс жүргізетін ведомстволар- дың басқа да қызмет адамдары «жұмыспіылардың се- мьялары қалған жерлердегі губерния бастықтарының хабарлауы бойынша, мүмкін болған реттерде, жалақы- ның бір бөлігіп ұстап қалып, оны сол семьяларға көмек үшін жіберіп отырады» екен. Бұл да праводан айыру. Жұрттың тапңан ақшасын чиновниктердің ұстап қалу- ға қандай хақы бар? Жұмысшылардың үй ішіндік істе- ріне араласуға, сөйтіп крепостнойларға істегенідері сияқты, олардың атынан кімге және қашпалықты комек беру керек екеніп шешуге бұл чиновниктердің қаидай хаңы бар? Оның үстіне жұмысшылар өздері таиқан ақ- шаларын өздеріпіц ризалығыпсыз ұстап қалуға жол бе- ре қояр ма екеп? Бұл мәселе, сірә, жаңа «каторгалық ережелерді» ңұрастырушылардың да ойларына келсе керек, өйткені заңныц жоғарыда айтылғаннан кейін жалғаса келген статьясыпда былай делінген: «Жұмыс жүргізілетін жерлерде жұмысшылардың тиісті тәртіпті сақтауын бақылау ішкі істер министрінің бұйрығы бойынша жергілікті земство бастықтарына, жандарм- дардың жекелегеп корпусы офицерлеріне, полиция чи- новниктеріне немесе әдейі осьі үшін тағайындалғап адамдарға жүктеледі». Дұры-сында, бұл арада әңгіме


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
347
аштықты «асырып корсеткендері» үшін, «үкіметкө қа- тысы жағынан ешбір негізсіз талаптар қойғаны» үшін шаруаларды праволарынан айыру арқылы жазалау жа- йында болып отыр! Жалпы полиция да, фабрика поли- циясы да, тыңшылық полициясы да барлық орыс жұмысшыларыиың онсыз да ізін баққаны аз болгандай, бұл арада тағы да ерекше бақылау орнатуға әмір бері- ліп отыр. Бұл сияқты мың-сан сақтықпен жөнелтілетін, жеткізілетін және табыс етілетін ашыққан шаруалар топтарынап зәресі ұшып, үкімет мүлде есінен айырыл- ған ба? — деп ойлауға болады.
Онан әрі. «Қоғамның тьгныштығын бұзып, мазасын ала берген реттерде, жұмьгсқа көпе-көрінеу адал қара- маған реттерде немесе жұмыс жүргізу ісін меңгеруші не сол жұмыстардағы тәртіпті бақылаушы адамдардың заңды талаптарын орыігдамаған реттерде бұғаи айыпты жұмысшылар ерекше сот кесімінсіз-ац, 16-статьяда (біз әлгіде ғана келтірген статьяда) айтылғап қызміетк-ер- лердің жарлығы бойынша, уш күнге дейін тұтқынға алынуы мүмкін; жұмыстан қасарысып бас тартқаны үшін олар, сол баяғы қызметкерлердің жарлығы бойын- ша, өздерінің түпкілікті тұратып жерлеріне этаппен ай- даіг жөнелтілуі мүмкін».
Осыдан кейін 15 сентябрьдегі уақытша ережіелерді уақытша-каторгалық ережелер демей басқаша атауға бола ма? Сотсыз жазалау,— этаппен айдап жөнелту... Орыс шаруасының қараңғылығы мен көрген қорлығы көп, өте көп, бірақ ненің болса да шегі бар ғой. Оның үстіпе жұмысшылардың үздіксіз аштыққа ұшырауы да, қалалардан үздіксіз жер аударыла беруі де ізсіз қала қоймайды. «Уақытша ережелер» * арқылы басқару жа- нына сондай жаққан біздің үкіметтің де тұмсығы тасқа тиюі анық.
Ал біз үшін 15 сентябрьдегі «Уақытша ережелер» жұмысшылар үйірмелері мен шаруалар арасында жүр- * Қоршау жағдайы арқылы басқару кез келген ақымаңтың да ңо- лынан келетіні баяғыда-ақ айтылған. Қоршау жағдайы Европаға керек болсын делік, ал біздің жалпы жағдайымыздың өзі де коршау жағ- дайы, мұның өзі әлсін-әлі уэқытша ережелермен толықтырылып оты- рады. Өйткені Россияда саяси істердің бәрі де уақытша ережелер не- гізінде жүргізіледі ғой.


348
В. И. ЛЕНИН
гізетін үгітіміздің өте кең оріс алуына оебеп болсын; келіңіздер, осы ережелердің текстеріп және оларды тү- сіпдіретін листоктарды тараталың, үкіметггің бүкіл «азық-түлік» саясатына байланысты осы заңды оқып, оііың мазмұнын түсіндіру үшін жиналыстар ашайық. Аз да болса санасьгның саңылауы бар әрбір жұмысшы- ның әлдеқалай бір деревняға бара қалғанында, «уақыт- ша-каторгалық ережелер» жайында наңты ұғымы болуына »және мұның мәнісі не өкенін, аштықтың, оз- бырлыңтың, правосыздықтың каторгасынан қүтылу үшін не істеу керек екенін -барлық жұртоқа және орбір адамға айтып бере алатын болуыніа жеггейік.
Ал әр түрлі артельдерді және сол тәрізді үкімет рұқ- сат ететін не қостайтын ж-ария қоғамдарды жер-көкке сыйғызбай дәріптеп жүрген жайсаң жанды Россия ип- теллигенттеріне осы жумысшы артельдері туралы уақытша іерөжелер өшпес мін болып тағылсын жәпе қатал ескерту болсын: міп болғанда — «халық еңбегін дамыту», т. т. деген бет перденің тасасынан нағыз сұр- ңия крепостниктік пиғылды көрмей, үкіметтің рұқсат етуі мен қостауының шынайылығына сенген аңқаулы- ғы үшін мін болсын. Ескерту болғанда,— олар мұнан былайғы жерде, Сипягии мырзалардың артельдері мен басқа да рұгқсат еткен қоғамдары туралы айтқанда, 15 сентябрьдегі уақытша ережелерге сай жұмысшы ар- тельдері туралы айтуды және барлық шындықты айту- ды ешқашан үмытпайтыи болсын немесе егер олар мун- дай артельдер туралы айта алмайтын болса, опда олар- дың мүлдем үпдемегепі жақсы.
II. ДАҒДАРЫС ПЕН АШТЫҚҚА КӨЗҚАРАС
Жаңа болғаи аштықпен қатар, жұмыс таба алмағап ондаған мың жұмысшыпы көшеге қаңғыртып жібергеп ескі, әбден созылып кеткен сауда-өнеркәсіп дағдарысы да әлі бітер емес. Жұмысшылар арасында мұқтаждық адам айтқысыз күшті, соған қарамастан үкіметтің де, оқымыстьілар «қоғамыпың» да бұл мұқтаждық пен ша- руалар мұқтаждығьтна мүлде әр түрлі көзқараста болуы айрықша козге түседі. Мұқтаж жұмысшылардыц санын


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
349
анықтауға және шаруалар мұқтаждығын анықтайтын піамамен болса да мұқтаждық дәрежесін анықтауға қо- ғамдық мекемелер тарапыпан да, баспасөз тарапынан да ешбір әрекет жасалмай отыр. Апіыққан жұмыс- шыларға жәрдем ұйымдастыру жөнінде қолданылған епщандай жүйелі шаралар жоқ.
Көзқарастың бұл алалығы неге байланысты? Біздің ойымызша, жүмысшылар мұқтаждығының сырт көзге оншалықты байқала қоймайтындығына, бадырайып Kea- re де түспейтін формада көрінетіндігіне оншальщты байланысы аз. Рас, жұмысшы табына жатпайтын қала халқы іқазір фабрика жұмыошыларының жертөлелерге, үйлердің шатырына, итарқаларға бұрынғыдан да бетер сығысып, жайшылықтағыдан да бетер ашыға түсіп, үй ішінің ескі-құсқы соңғы қалдықтарын өсімқорларға от- кізіп, ңандай азапқа түсіп жүргенін біле бермейді; рас жалаңаяқтар мен қайыршылар санының, түнеи шыға- тып үйлерге келіп тұратындар мен түрмедегі және ауруханадағы адамдар санының кебеюі өзіне айрықша назар аудара к,оймайды, өйткені үлкен қалада түнеп шығатын үйлердің лық толып, нағыз күдері үзілген қайыршыльщтың әр алуан қордалары болатынына «бар- лық» жұрттың көзі әбден үйреніп кеткен; рас, жұмыс- сыз қалған жұмысшылар піаруалар сияқты бір жерге мүлдем матаулы емес, сондықтан жұмыс іздеп, мемло- кеттің әр түкпіріне не өздері бытырап кетеді, не жұ- мыссыздардың шоғырлапуынан қауіптенген әкімшілік оларды «туған жерлеріие» жер аударып жібереді. Бі- рақ осыпыц бәріне қарамастан, жұмыссыздықтың бар- ған сайып осіп келе жатқанып өперкәсіп омірімен жа- пасымы бар әр адам оз көзімеп коріп отыр, қеғам өмі- рін қадағалайтын әр адам газеттерден біліп отыр.
Жоқ, бұл айтылған айырмашылықтың себептері те- реціректе жатыр, мұның себебін мьшадап іздеу керек: деревнядағы ашаршылық пен қаладағы жұмыссыздық елдің шаруашылық өмірінің мүлде әр түрлі укладтары- на жатады, қанаушы тап пен қаналушы таптың мүлде әр түрлі арақатынастарынан туады. Деревняда бұл екі таптың арасындағы қатынастар жалпы алғаида оте-мо- те шым-шытырық жәпе егін шаруашылығыныц біресе


350
В. и. ЛЕНИН
өсімқорлықпен, біресе жалдама жұмыспен және т. т. бірігіп кететін непіе алуан откіпші формаларымен бытысып жатады. Және де соның озінде імүдделері по- мещиктер мен ауңатты шаруалардың мүдделеріне қара- ма-қарсы өкені жұрттың бәріне де, сондай-ақ едәуір дә- режеде жұмысшылардың өздеріне де әбден айқын ауыл шаруашылығының жалдама жұмысшылары ашығып отырған жоқ, жұрттың ойынша (және өздері де солай деп санайды), дербес ңожайын болып саналатын, тек кей-кейде әлдеқалай бір «уақытша» кірііттарлыққа үшырайтын ұсақ шаруалар ашығып отыр. Апгтықтың ең таяу себебі — құрғақшылық — бұақараның түсінуін- ше, тек стихиялық, алланың әмірімен болған апат. Ал аштыңпеп ^.осарлапа жүретін бұл сияқты құрғақшы- лықтар ежелгі заманнан бері қарай кел-е жатқандық- тіан, зац да мұнымен көптен бері-ақ есептесуге мәжбүр болды. Халыіқ азық-түлігіпің тұтаіс бір «шаралар» жү- йесін белгілейтін тұтас бір уставтары көптен-ақ (негі- зінен қағаз жүзінде) бар. Ал көбісі крепостниктік пра- во заманынан жәніе патриархтық н-атуралды шаруашы- лық басым болған заманнан ауысып келе жатқан бұл шаралар қазіргі дәуірдің мұқтаждарына қапшалыңты аз сәйкес болғанымен, соның өзінде де әрбір аштық тұ- тас бір әкімшілік және земстволық механизмді іске қо- сады. Ал дәулетті адамдардың ектемдігі қаншама тіле- генімен, «шу» көтеруге тырысқан сол бір жексұрын «үшінпгі адамдардың», интеллигенттердің, жан-жақты көмегінсіз бұл механизмнің іске қосылуы қиын және мүмкін емес деуге болады. Екінші жағынан, аштықтьщ құрғаіқтпылыққа байлапысты болуьт жәпе үкімет пен помещпктердің товаушылық саясатына байланысты кү- шейе түскен капиталдың аяусыз езгісі ғана өзін осын- дай күйзеліске түсіріп отырғанын түсінбейтін (немесе мейлінше көмескі түсінетін) шаруаның езіп-жаншыл- ғандығы ашығушылардың өзін мүлде дәрменсіз сезініп, шамадан тыс «талап» қою түгіл, тіпті ешқандай да та- лап қоймауына акеп соқтырады.
Ал взілуші таптың өзінің езілу халін сезу дәрежесі және езушілерге талап қото дәрежесі неғұрлым төмен болса, дәулетті тап ішінде қайырьш жасауға бейіхғ


ІІІТКІ ЖАҒДЛЙГЛ ШОЛУ
351
адамдар соғұрлым көбірөк пайда болады, шаруаның қайыршылыққа түсуіне тікелей мүдделі жергілікті по- мещиктер тарапынан мұндай қайырым жасауға бірша- ма қарсы шығушылық соғұрлым кемірек болады. Егер осы күмәнсыз фактіні ескеретін болсақ, онда помещик- тер қарсылығының күшеюі, мужпктің «азғындауы» ту- ралы айқай-шудыц күшеюі және, ақырында, үкіметтің аштарға қарсы және қайырымдыларға қарсы әлгіндей рухта «жамап-жасқалған» бірыңғай әскери соғьгс шара- лар қолдануы,— осыиың бәрі де барып тұрған славяно- филдер, неғұрлым саналы реакцияшылдар және ата-ба- ба жолын ұстанып келе жатқап неғұрлым аңқау «ха- лықшылдар» дәріптеген ежелгі, патриархтық, ғасырлар бойы құрметтеліп келген және бейне бір жеңілуді біл- мейтін бұлжымас деревня тұрмысының толық құлды- рап, ыдырағанын айқын дәлелдейді. Бізді, социал-демо- краттарды, халықшылдар тап күресі ұғымын үш қайна- са сорпасы ңосылмайтын жерлерге күштеп қолданады деп, ал реакцияшылдар бізді таптық оіппенділі-кті қоз- дырып, «хальғқтың бір бөлігін екінші бөлігіне қарсы» айдап салады деп үнемі айыптап келді. Бұл сияқты жазғыруларға бұдан бұрын ондаған рет берілген жа- уапты қайталап жатпай-ақ, біз тек тап күресіиің терең- дігін бағалау жағынан және мұндай бағалаудан туатын шараларды жүргізудегі жігері жағынан орыс үкіме- тінің біздщ бәрімізден де озып келе жатқанын ескерте- міз. Аштық жылдарьшда шаруаларды «азықтандыруға» бет бұрғаи жұртпен әйтеуір бір жақындығы бар кез келген адам,— ал опдай жұртты біздің қайсысымыз жа- қып тартпадық? — мыпапы біледі: ол жұртты шаруа- ларды «азықтандыруға» тек қана адамның адамға дегеи аяушылық көрсету, жапы ашу сезімі итермеледі, бұл жұрт қандай да бір «саяси» мақсаттардан мүлдем аулақ болды, тап күресінің идеяларып насихаттау бұл жұрт- ты тіпті елең де еткізбеді, халықшылдардың деревняға көзқарастарына қарсы жүргізілген қызу шайқастарда- ғы марксистердің дәлелдері бұл жұрттың миына да кі- ріп-шықпады. Бұған тап күресінің не қіатысы бар? — деді олар. Бар болғаны шаруалар ашығып жатыр, олар- га көмектесу керек десті.


352
В. Й. ЛЕНИЙ
Бірақ марксистердің дәлелдері сендіре алмаған адамдарды, мүмкін, ішкі істер министрі мырзаның «дә- лелдері» сендірер. Жоқ, бұлар «жай ашығьш жүрген» жоқ,— дейді ол қайырымдыларға,— сондықтан бастық- тардың рұқсатынсыз «жай ғана» көмектесуге болмап- ды, өйткені бұл азғындауды және ешбір негізсіз талаптар қоюды күшейтеді. Азың-түлік науқапыпа лөл- денеңнен қол сұғу — помещик мырзаларға тегіннен-те - гіп дерлік жұмыс істеуге көнетін жұмысіпылар тауып беретіп, ал қазынаға сығып алу жолымеи жипалатын алым-салықтардың түсуіи қамтамасыз ететін, құдайдың және полицияныц бұйрықтарына қол сұққандық бола- ды. Сонымен, Сипягинпің нұсқауының мәнісін зер са- лып ойлап қарағап адам өзіпе-озі былай деп айтуға тиіс: иә, біздің деревнямызда әлеуметтік соғыс жүріп жатыр, соның үшін, барлық соғыстағы сияқты, бұл арада да бейтарап елдің жалауымен болса да, жау жағыпың порттарына бара жатқан кемелердің жүктерін тексеру жөніндегі соғысушы жақтардың праволарыи теріске шығаруға болмайды! Басқа соғыстардан мұның айырма- сы мынау ғана: мұнда қарсыластардың бірі мәңгі жұ- мыс істеуге және мәңгі ашығуға міпдетті жәпе мүлде шайқаспайды, қайта әзірше... тек соққыға ұшыраумеп ғана болады.
Фабрика-завод өнеркәсібі саласында бұл соғыстың бар екендігіне көптен-ақ ешбір күдік келтірілмейді, сондықтан өтк-елін білмей (яғни, бастықтардан және фабрикант мырзалардан рұқсат алмай) су кешпе де- генді «бейтарап» қайырымдыларға нұсқауда түсіндіріп жатудың қажеті жоқ. 1885 жылдың өзінде-ақ, жұмыс- шылар арасында ауызға аларлықтай социалистік үгіт жүргізу жайында сөз болуы да мүмкін емес кезде, жұ- мысшылар астанадағыдан гөрі шаруаларға жақынырақ тұратын орталық ауданның өзінде де өнеркәісіп дағда- рысы фабрика атмосферасын шиыріпық аттырғаны сон- шалық, тіпті бірде ол жерден, бірде бұл жерден үздіксіз дүмпу шығып жатты. Мұндай жағдайда ңайырымшыл- дық көрсету дегеннің түкке аспай қалатыны күн ілгері- аң белгілі, сондықтан ол ешбір қоғамдык, маңыз алмас-


ІІПКІ ЖАҒДАЙҒЛ ПІОЛУ
353
тан, белгілі бір адамның жеке басының ісі, кездейсоқ іс болып қала береді.
Жұртшылықтың аштьщқа көзқарасындағы тағы бір ерекшелікті корсетіп өтелік. Орыстың бүкіл экономика- льщ құрылысы, тіпті мемлекет құрылысының өзі де тек жер иеленген және жерге дербес қожайындық еткен шаруалар буцарасына сүйеніп қаиа тұр деген пікір біз- де соңғы уақытқа дейін үстем болып келді десек ешбір асырып айтқандық болмас еді. Рссмп тәтті тілдің қар- мағына түспес-ау деген ойлы адамдардың алдыцғы қа- тарлы топтарын да бұл көзқарастың қапшалықты бау- рап алғанын Николай — онның 1891 —1892 жылдарда- ғы аштықтан кейін шыққан әйгілі кітабы 131 өте айтқып корсетті. Аса көп шаруалар шаруашылықтарының күй- зеліске ұшырауы жұрттың бәріне өте бір мағынасыз- дык, өте бір мүмкін емөс ғайып дүниеге секіру болып көрінгені соншалық, шынымен-ақ «жарақатты жаза» алатын нағыз кең өріс алған көмектің қажеттігі жал- пыға бірдей дерлік ұранға айналды. Міне, тап осы жер- де келіп тағы сол Сипягин мырза бос қиялдардан біржола арылту жүмысын өз мойнына алды. «Россияны» ұстап тұрған, егіншілік және сауда-онеркәсіп таптарып асырап отырған халықтың күйзелісі мен кедейлігі емей не? Бул «жарақатты» қағаз жүзінде емес, піьиіымеп емдеймін деп әурелену — мұның өзі мемлекеттік қыл- мыс қой!
Бүкіл капиталистік күрылысқа қарсы революцияшыл пролетариаттың тап күресі болмаса, не жұмьюсыздық пен дағдарыстарға қарсы, не үсақ өндірушілерді экс- проприациялау процесінің бізде орын алып отырғаи азиялық-тағылық жәие ңатал формаларына қарсы бас- қа ешқандай құрал жоқ екені жәпе болуы да мүмкін емес екені жайындағы ақиқаттың таралуына және ны- ғаюына Сипягин мырза, сөз жоқ, өзі-ақ көмектеседі. Паровоздың өз жолында кімді басып кеткенімен жұмы- сы аз болатыны тәрізді, аштық пен дағдарьтстардың жаппай қүрбандықтарымен капиталистік мемлекет қо- жайындарының да жұмысы аз. Өлі дене доңғалақты айналдырмай тастайды, поезд тоқтайды, паровоз тіпті (машинпстер тым алаңғасар болса) рельстен де шыгып


354
В. И. ЛЕНІІН
кетуі мүмкі.н, біраң ол қалай дегенмен де, азын-аулақ кідірістен соң, сапарын жалғастыра береді. Сіз ондаған және жүздеген мың ұсақ қожайындардың аштан өлгені мен күйзеліске ұшырағаны туралы естіп жатасыз, бі- рақ сонымен қатар еліміздегі егіншіліктің прогресі ту- ралы да, Англияға орьтстың село қожайындарыныц экспедициясын жөпелткен Россия помещиктерінің іпет- ел рыноктарып ойдағыдай билеп алғаны туралы да, жақсартылған ңұрал-саймандарды өткізудің ұлғайғаны, шөп егудің өрістегені және баоқалары туралы да естіп жатасыз. Күйзеліс пен аштықтың күшеюі дегеніміз орыс егіншілігінің қожайындары үшін (сондай-ақ бар- лық капиталист қожіайындар үшін де) бар болғаны тек шамалы ғапа уақытша кідіріс, егер аштар өздеріне кө- ңіл болуге мәжбур етпесе, бұлар оған он-шалық назар аудара да қоймас еді. Бәрі де, керөк десе, ауқатты ша- руалардан құралатын цожайындардыц жер сату жөнін- дегі алыпсатарлығы да өз ретімен жүріп жатады.
Міне, мысалы, Самара губерниясының Бугуруслан уезі «егін шығымы мардымсыз» деп жарияланып отыр. Ендеше, бұл — мұігдағы шаруалар буцарасынъщ күйзе- луі мен аштығы ең жоғары сатыға жютті деген сөз. Бір- ақ бұқараның қайыршылыққа түсуі пгаруалардыц буржуазиялық азшылығының шаруашылықтағы пози- циясының нығаюына кедергі іболмай, қайта комектесе- тін тәрізді. Бұл уезд туралы «Русские Ведомостидің» 132 (№ 244) сентябрьдегі корреспонденциясынан біз мына- ны оқимыз:
«Самара губерпиясыпдағы Бугуруслан уезі. Бізде жер бағасыиың қайда болса да піагішаң есуі мен осы өсудің иәтижесіпде жермеп сауда жасаудың күшеюі бүгінгі күннің кокейтесті мәселесі болып отыр. Бүдан бас-аяғы 15—20 жыл бұрын мұнда таміаша жер алқа- бының десятиніасы 10—15 сом болатын: темір жолдан аулағыраң бір жерлер болды, бұларда не бары үш жыл бұрып ғана жіердің әрбір десятинасының 35 сом болуы қымбат деп саналатын еді, тек тамаша усадьбасы бар және базары жақын ең жақсы деген жердің ғана деся- тинасына бірде 60 сом төленген боліатын. Ңазір нашар жердің десятинасы 50—60 сом, ал жақсы жердің деся-


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
355
тинасының бағасы 80 сомға, тіпті 100 сомға дейін арт- ты. Жер бағасының мұндай өсуі тудырған саудагерлік екі түрлі: бірінші түрі — іле-шала қайыра сатып жібе- ру үшін жер сатып алу (жердің десятинасы 40 сомнан сіатып алынып, бір жылдан кейін жергілікті шаруалар- ға 55 сомнан қайыра сатылған реттөр болды); әдетте жерді шаруаларға Шаруа банкі арқылы ж«ер са- тудың машақатыімөн және ресми тәртіптерімен әуре болып жүргісі келмюйтін немесе бұған уаңыты жоқ по- мещиктер сатады, ал оны көпес-капиталистер сатып алады да, баяғы сол жергілікті мужиктерге цайыра са- тады. Екінші түрі — толып жатқан әр алуан делдалдар алыс губерниялардан (көбінесе малороссия губернияла- рынан) келген шаруаларға алуан түрлі жарамсыз жер- лерді тықпалаумен болады, мұнысы үшін олар имөние иелерінен едәуір проценттер (әр десятинаға 1 сомнан 2 сомға дейін) алады. Жермен сауда жасаудың басты объектісі шаруа екені осы айтылғаннан-ақ көрініп тұр, ал бүкіл осы адам айтқысыз және жай ғана экономика- лық себептермен түсіндіруге болмайтын жер бағасының көтерілуі шаруаның жіерге құмарлығынан болып отыр; әрине, бұған темір жолдардың да әсері болды, бірақ бұлардың әсері тап жаңағьгдай бола қойған жоқ, өйт- кені бізде жер сатып алушылар әлі де негізінен шаруа- лар болып отыр, ал бұлар үшін темір жол дегеніміз бі- рінші дәрежелі фактор болудан алыс жатыр».
Өздерінің «жиған-тергендерін» (және талап алғанда- рын) жер оатып алуға ындыны ашылып жүрген пысық «шаруақор мужиктер» қазіргі аштьгқтан әлі де аман қалып отырған онпгалықты тацыр кедей емес шаруа- лардың да түбіне жететіні оөзсіз.
Егер буржуазиялық оқоғамда татқыр кедей шаруалар- дың күйзеліп, ашығуына қарсы қолданылатын амал ауқатты шаруалардың жер сатып алуы болса, ал дағда- рысқа қарсы, рыноктарды өнеркәсіп өнімдерінің жай- лап алуына ңарсы қолданылатын құрал — жаңа ры- ноктар іздеп табу болады. Ңұрдай жорғалайтын баспа- сөз («Новое Время», № 9188) Персиямен жаңадан жүргізілген сауданың табыстарына масайрауда, Орта


356
В. И. ЛЕНИН
Азиядағы және әсіресе Маньчжуриядағы сауда мүмкін- шіліктерін қызу талқылауда. Темір бұйымдарын жасау ондірісінің жәиө баоқа да өнеркәсіптің шонжарлары, темір жол құрылысының күшейе бастағанын есітіи алып, ал<ак,авдарына құлшына түкіріп отыр. Петер- бург — Вятка, Бологое — Седлец, Оренбург — Ташкент арасында үлкен-үлкен жолдар салынбақ болып шеіпіл- ген, 37 миллион сомдық темір жол ңарызына (Моск- ва-Қазан, Лодзь және Оңтүстік-Шығыс жолдары қо- ғамдарының қарызына) үкімет кепілдік берді, Моск- ва — Кыштым, Камышин — Астрахань және Ңара теңіз жолдары салынатын болып ұйғарылды. Ал шаруалар мен жұмыссыз жұмысшылардың шүкіршілік етуіне бо- лады: әлбетте, қазьтнаның ақшасы (онда да қазынаның қолына аңпіа түсе қойса) жәрдемге деп «өнімсіз» (Си- пягииніц нұсңауын салыстыр) жұмсалып кетпейді, жоқ, бұл ақша Нижнийде Сормово бөгетін салған кезде көп жылдар бойы ұрлаумен келген, енді қазір ғана (ерек- шелік ретіпде) Нижний Новгородта Москваныц сог палатасының 133 сеосиясы соттап отырған * асқан шебер * Бір өкінетін жері, бүл процеске біздің толығырақ тоқтауымызға орынның тапшылығы мүмкіндік бермейді, бұл процесс ннженерлердіц де, мердігерлердің де қалайша қожайындық ететінін тағы, тағы да көрсетті. Біздер, орыстар, үшін, бұл — мәңгі жаңа оқиға болып қала беретін, нақ сол ескі оқиға. Инженер Александров қатынас жолдары министрлігінің Ңазан округі Нижний Новгород бөлімшесінің бастығы Шнакенбургпен және бұл іске тартылған алты мердігермен серіктесіп алып, үш жыл ішгнде (1893—1895), ешқашан да болып көрмеген жү- мыстар мен жеткізілген жуктер жөнінде ңазынаға есеп қағаздарын, ведомостілсрді, куәландыру актілерін, т. б. түсіру арңылы, өзі үшін де, басқалар үшіп де мыцдаған сом капптал «салған». Бүлардың жұмыс- тары ғана емес, тіпті мердігерлердіц өздері де жалган болып шыққан: жай хатшы мердігер үіпіп қол қойган! Бұл өңшең қулардыц қанша сомаиы жалмаіг қойгапдарьш мынадан байқауга болады. Инженер Александров екг жүз мыц сомнан артыгырац сомаға есеп қағазын тү- сірген (айыпталып сотңа тартылған «мердігерлердің» атынан), ал бұл есеп қағаздарында, мысалы, шын жұмсалған 400 сомның орнына 4400 сом деп жазылған. Бір куәның көрсеткеніндей, инженер Алек- сандров біресе бикештермен, біресе өзінің тікелей бастықтарымен, жол салушы инжеперлермен қосылып, бір мезгіл тамақтың өзіне 50—80 сомдап шашқан.
Бірақ ең ңызыгы — бүл істің қалай жургізіліп, немен тынғаны. Тыңшы полицияның агентінен хабар алған полицеймейстердіц «іс қоз- ғағысы келмеді» (!). «Біздің жұмысымыз емес, қатынас жолдары министрлігінің жұмысы» деді, сонымен агенттің прокурорға баруына тура келді. Сонан соң, істің беті ашылған себебі — ұрылар өзді-өзі дау- ласып қалыпты: Александров хатшы мердігерлердің біреуімен олжа- ны «бөліспепті». Істің жүргізілуі алты жылға созылды, сөйтіп куәлар- дьщ көбі өліп те үлгерді, ал былайғыларының бәрі дерлігі ең маңыз- ды айғақтарды үмытып та қалган. Тіпті айта берсеціз, Ңазан қатынас жолдары округініц бүрынғы бастығы Лохтии сияқты куә таптырмай


ІШКІ ЖАҒДАЙҒЛ ШОЛУ
357
ұрылар тәрізді инженерлер мен мердігерлердің қалта- сына құйылады.
III. ҮШІНШІ ЭЛЕМЕНТ
«Үшінші элемент» немесе «үшінші адамдар» деген сөз, жаңылмасақ, «әкімшілікке де, сословиелер окілде- рінің санына да қосылмайтындарды» атау үшін 1900 жылы Самара губерниялық земство жиналысын ашқан кездегі сөзінде Самараның вице-губернаторы Кондоиди мырзаның аузыніан шыққан болатын. Зем-ствода дәрі- гер, техник, статистик, агроном, педагог, т. т. болып қызмет істейтін мұндай адамдардың саны мен ықлалы- іь,щ өсуі көьтен бері-ақ біздегі реакцияшылдардың на- зарын аударған болатын, олар өздері жек көретін осы «үшінші адамдарды» «земство бюрократиясы» деп те атады.
Дұрысын айтқанда, біздегі реакцияшылдар,— ал со- ның ішінде, әрине, бүкіл жоғары дәрежелі бюрократия да,— жақсы саяси сезімталдьгқ көрсетіп отыр. Олардың оппозицияміен, хальгқтың «бүліктерімен», сектанттар- м-ен, көтерілістермен, революционерлермеи күресуде Herne алуан тәжірибелерге әккіленіп алғаны соншалық, олар әр уақыт «сақадай сай» тұрады және цандай да болса пікір дербестігімен, пікір адалдығымен, пікір тәуелсіздігімен, шын білімді мақтан етумен самодержа- виенің ешбір ымыраға келмейтіпін аңқау әңгүдіктердіц цойды (sic!): ол, Қазанда ма әлде Енисейскіде ме, командировкада жүрсе керен! Муны оқушы әзіл екен деп ойлап қалмасын, бұл сот тергеуінің есебінен көшіріп алынды.
Бұл іске шатылғандар, сірә, тек осы айыпталушылар ғана емес екенін төмендегі 2 фактіден-ақ көруге болады: біріншіден, баяғы істі қозғап, адамгершілік істеген полиция агенті қазір полицияда қызмет істемейді, үй сатып алып, сонан түсетін кірістермен күн көреді. Екін- шіден, Ңазан округг ъатынас жолдарыныц бастығы (Сормово бөгетін салған кезде бастықтың жәрдемшісі болған) инженер Макаров сотта Александровты қорғаштап, әбден қаратер болған; ол тіпті — беті бүлк етпестен — егер, 1894 жылдың көктемінде бөгетті су басып кеткен бол- са, «ол солай болуга тигс едг» деді. Сол Макаровтың жүргізген тексе- руі бойынша Александровтың ісінде ешбір жөнсіздік болмаған, қайта Александров тәжірибелілігімен, ынталылығымен, іждағаттылығымен көзге түсіпті!
Мұнан шыққан нәтиже: Александровты бір жылға қамау; ПІнакен- бургке — қатаң сөгіс (1896 жылғы манифестің себебінен бұл үкім орын- далмай қалды!); қалғандары ақталып кетті. Қазынаның ақы талап етуі қабыл алынбады. Табылмай қалған Лохтиндердің де, қьтзметтс жүрген Макаровтардың да қандай риза болғаны өзінен-өзі түсінік- ті ғой.


358
В. И. ЛЕНИН
және «имиген ақжүректердің» қай-қайсысынан да әл- деқайда жақсы түсінеді. Бұлар, Россиядағы чиновник- т-ер иерархшісының өн бойына жайылған жарамсақта- нып құлдық ұру және іске қағаз жүзінде ғана көңіл бөлу әдетін бойларына тамаша сіңіріп, Гогольдің Ака- кий Акаікиевпчіне 134 нөмесе, неғұрлым жаңа теңеу қол- данып айтсақ, құндақтаулы адамға 135 ұқсамайтындар- дың бәріне де күдікпеп қарайды.
Шынында да: егер белгілі бір қоғамдық қызмет ат- қаратын адамдар, өздерінің қызмет жағдайларына ңа- рай емес, білімдері мен қасиеттеріне қарай бағаланатын болса, онда мұның өзі әлгі айтылған білім мен қасиет- тер жайында жұртшылық пікірінің және жұртшылық баңылауының еркіпдігіне логикалық жағыніан сөзсіз әкел соқтырмай ма? Мұның өзі самодержавиелік Рос- сияның бірден-бір тірегі болып отырған сословиелер мен лауазым пұрсаттылығыныц түп негізін қаза түспей ме? Тағы да сол Коіідоиди мырза өз наразылығын не- мен дәлелдейтінін тыңдап қараңызшы:
«Сословие өкілдері,— дейді ол,— кей-кейде дәлелде- рін жете тексермей-ақ, тек ғылымға неміесе газет, жур- нал жазушыларының айтқан ақылына сүйеніп отыр екен деп, интеллигенттердің сөзіне құлақ қояды, ал бұ- лар, әрі кеткенде, басқарманың <өз еркімен жалданатын қызміетшілері ғана емес пе». Ңалай? Жай ғана «еркі- мен жалданатын қызметшілер», сөйте тұрып «сословие окілдеріне» ақыл үйретпекіпі! Оның бер жағында: ви- це-губернатор мырза айтып отырған земство мүшелері шынына келгенде сословиеден тыс мекеменің мүшеле- рі; бірақ бізде не пәрсіеге де болса сословиешілдік әбден сіңіп алғандықтап, жаңа ереже бойынша земстволар өзініц бүкіл сословиеден тысқарылығының көбінен ай- рылып отырғандықтан, қысқартып айтқанда, Россияда билеуші іекі «тап» бар деп айтуға әбден болады, олар: 1. әкімшілік және 2. сословиелер өкілдері. Сосло- виелік монархияда үшінші элементке орын жоқ. Ал, егер ырыққа көнбейтін экономикалық даму капита- лизмнің өсуінің 'Өзімен-ақ сословие негіздерін барған сайын бұза беретін болса, сөйтіп барған сайын саны ар- тып отырған «интеллигенттерге» деген ңажеттілікті ту-


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
359
дыратын болса, онда үшінші элемент өзіне тарльщ етіп отырған шеңберді кеңейтуге қалай да тырысады деп кү- ту керөк.
«Әкімшілікке де, земстводағы сословиелер өкілдеріне де жатпайтын адамдардың тәтті армандары,— дейді сол Кондоиди мырзаның өзі,— ток фантастикалы-қ сипатта ғана болады, бірақ оларының негізінде саяси тенденция болса, зиянды жағы болуы да мүмкін».
«Саяси тенденциясы» бар болса деп топшылау — ол тенденцияның бар екеніне көзі жеткендігінің диплома- тиялық көрінісі ғана. Керек десеңіз, бұл арада дәрігер үшін дәрігерлік ісінің мүдделерінен туатын, статистик үшін статистика істерінің мүдделерінен туатын және билеуші сословиелердің мүдделерімен санаспайтын ұй- ғарындылардың бәрі «тәтті арман» деп аталып отыр. Тегінде бұл тәтті армандар тек қиял тектес нәрсе, бі- рақ қарай қойыңыз, бұлар саяси наразылық та туғыза- ды екен.
Ал, енді тағы бір әкімнің, орталық губерниялардың біреуінің бастығының, үшінші эл-ементке өзінің на- разылығын басқаша дәлелдемек болған түрін қараңыз- дар. Оның сөзіне қарағанда, өзіне царасты губернияда- ғы земствоның қызметі «земство мекемелері туральі Ереже 136 сүйенетін түпкі негіздерден жылдан-жылға аулақтап барады». Бұл Ереже бойынша жергілікті пай- далар мен мұқтаждықтар жайындағы істерді жергілікті халық мецгеруге тиіс; ал оның бер жағында, өздерінө берілген правоға жер иеленушілердіц копшілігі пемқұ- райды қарауы оалдарынап «земство жипалыстары тек формалъды сипат алып, істің тағдырын көп жақтары жетіспейтін басқармалар шешетін болып отыр». Мұның өзі «басқармалар жанынан үлкен кеңселердің құрылуы- на және земство қызметіне мамандардъщ,— статистик- тердің, агрономдардың, педагогтардың, санитарлық дә- рігерлердің, т. т.,-— шақырылуына әкеп соқтырды, бұ- лар земство қайраткерлеріне қарағанда өздерінің білімі жағынан, ал кейде ацылъі жатынан да артыкшылыгын сезіп, барған сайын көбірек дербестік көрсете бастады, бұлар мұны негізінен губернияда түрлі съездер, ал бас- қармалар жанынан советтер ашу жолымен істеп отыр.


360
В. И. ЛЕНИН
Осының нәтижесінде бүкіл зем-ство шаруашылығы жер- гілікті халыцпен еиіцандай байланысы жоц адамдар- дьщ қолына өтіп кетіп отыр». «Бұл адамдардың ішін- де мейлішпе адал ниетті және толық құрмет тұтуға болатын адамдар өтекөп» болсада, «олар өздерінің қыз- меттеріне күн көру жолы деп қана ңаріайды, ал жергі- лікті жерлерге пайдалы істерге және олардың мұқтаж- дықтарына тек осыдан өз бастарының қаніпалықты пайда көретініне қарай көңіл бөледі».— «Губерния бас- тығының ойынша, земство жұмысына жалданушы кісі меншік иесініц орнын баса алмайды». Ңай тұрғыдан бағалауыңа қарай бүл дәлелдемені өте айлакерлік деп те, өте бүкпесіз айтылған деп те қарауға болады. Мұ- ның өте айліакерлік болатын себебі, саяси тенденциялар жөнінде еш нәрсе айтылмайды және өз пікірлерінің не- гіздерін түгелдей жергілі-кті пайдалар мен мүқтаждық- тардың мүдделеріне апарып тірегісі келеді. Бұл айтар- лықтай бүкпесіз, себебі «жалданушыны» меншік иесіне тікелей қарама-қарсы қояды. Бүл — Россия Кит Ки- тычтерінің 137 ежелгі көзқарастары, бұлар әлдеқандай «мұғалімсымақ» біреуді жалдаған кезінде, ең алдымен және көбінесе нақ осы кәсіігтік қызметтің рыноктағы бағасына қарайды. Бәрінің де шын қожайыны — мен- шік иелері, өкіметі ешкімге тәуелсіз, берік және тап- тардың мүдделерінен биік тұрған Россияны және, құ- дайға шүкір, парламентшілдікпен азғындаған батыс елдерінде кездесетіндей, өз құлқынының мүдделері ха- лық өміріне үстемдік етуінен құтылған Россияны үнемі мадақтайтын лагерьдің өкілі осылай деп жар салады. Ал, меншік иесі — қожайыи екен, оітда ол дәрігерлік «істің» де, статпстика «ісінің» де және оқу-ағарту «ісі- нің» де қожасы болуға тиіс: біздің помпадур дәулетті таптардың саяси баюіпылық ететініи тікелей мойындай- тын осындай қорытынды жасаудан қысылып-қымты- рылмайды. Ол ол ма: бұл «мамандар» оздерінің білім- дері, ал кейде ақылдары да земство қайраткерлерінетт басьгм екенін с-езеді дегенді мойыпдаудан да қашпайды, мұнысы тіпті өрескел. Рас, ақылдың артықтығына қар- сы, әлбетте, қатал шаралардан басқа ешқандай құрал жоқ...


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
361
Міне, сонымен жақында біздің реакцпяшыл баспасө- зіміздің осы қатал шаралар қолдануға шаңыруды қай- талауына тым қолайлы жағдай туды. Интеллигенттер- дің өздеріп әншейін ғана жалданушы деп, өздерінің жұмыс күпгтерін сатушы (белгілі бір қоғамдық қызмет атқаратын азамат емес) деп кемсітуге жол бергісі кел- мегені басқарма билікшілерін біресе коллективті түрде отставкаға шығаруды талап еткен дәрігерлермен, біре- се техниктермен, т. б. оқтын-оқтын жанжалдасуға үне- мі әкеліп соқтырды. Ал соңғы кезде басқармалардың статистиктерм-ен дау-жанжалдары тікел-ей жұқпалы сипат алды.
Жергілікті өкіметтердің (Ярославльде) статистика жұмысына көптен-ақ қырын қарап жүргепі және С.-Пе- тербургтегі март оқиғаларынан кейін ақыры бюроға «тазалау» жүргізгені, сөйтіп меңгерушіге «студенттер- ді мұнан былай қатаң іріктеп алуды, алғанда, олар бір- де болмаса бірде сенімсіз болып шығар-ау деген ойға да келмейтіндей етіп алуды» ұсынғаны май айында-ақ «Искрада» (№ 4) айтылған болатын. «Клязьмадағы Владимирде болғіан саяси бүлік» деген корреспопден- цияда («Искра» № 5, июнь) шүбәлы статистиканың жалпы жағдайы мен опы губернатордың, фабрикант- тардың және помещиктіердің жаратпау себептері сурет- телген болатын. Владимир статистиктерінің Анненский- ге (4 мартта Ңазан алаңында таяқ жегеніне) аяушы- лық білдіріп телеграмма бергендері үшін қызметтен шығарылуы іс жүзінде бюроныц жабылуына әкеліп соқтырды, ал оз қызметшілеріпің мүдделеріп қорғай ал- мағап земотвода басқа қалалардыц статттстиктері қыз- мет істеудеп бас тартқапдықтап, жергілікті жандарме- рияның қызметтен шығарылған статистиктер мен гу- берпатордың арасында делдалдық роль атқаруына тура келді. «Жандарм кейбір статистиктердің пәтерлеріпе келіп, қызметке алу туралы олардың бюроға қайтадан өтініш беруіи ұсынды», бірақ оның бұл миссиясы мүл- дем іске аспай т^алды. Ақырында, «Искраның» августа- ғы номерінде (№ 7) «Екатеринослав земствосында болған бір шатақ іс» жайында айтылды, мұнда «паша» Родзянко мырза (губерниялық земство басқармасының


362
В. И. ЛЕНИН
председателі) күнделік дәптерлер жүргізу жайындағы «әмірді» орындамағаны үшін статистиктерді қьізметтен шығарған, ал бұл шығаруының аяғы барьш бюроның барлық былайғы мүшелерінщ отставкаға шығып кетуі- не және Харьков статіістиктерінің наразыльщ білдір- ген хаттарына («Искраның» нақ сол номерінде келті- рілген) әкеліи соқты. Орманға бойлай берсең — отын да коп. Харьков пашасы Гордеенко мырза (бұл да гу- бершіялық земство бас^армасының председателі) келіи килігіп, «өз» земствосының статистиктеріне: «басқарма ішінде қызмет міндөттерше қатысы жоқ мәселелер жө- нінде ешбір кеңестердің жасалуына» төзбейтінін мәлім- деді. Мұнан кейін, Харьковтың статистиктері өздерінің ішінен шыққан шпионды (Антоновичті) қызметтен шығаруды талап ету ниеттерін орындап та үлгере алма- ды, осы екі арада басқарма статистика бюросының мең- герушісін қызмюттен шығарып жіберді, бұл тағы да барлық стятистиктердің қызмөтті тастап кетуіне әкеліл соқтырды.
Бұл оқиғалардың статистика жұмысындағы бүкіл земство қызметшілері бұқарасын қандай дәрежеде қо- балжытқаны, мысалы, Вятка статистиктерінің хатынан көрінеді, Вятка статистиктері өздерінің қозғалысқа қо- сылғысы келмегенін жете дәлелдемекші болған, міне, сол үшін «Искрада» (№ 9) олар «Вятка штрейкбрехер- лері» деп дұрыс аталған.
Бірақ, әрипе, «Искра» болған дау-жапжалдардың Tin- Ti бәріп емес, тек кейбіреулеріп ғана атап өтті, бұдан басқа осындай дау-жанжалдар, жария газеттердің мәлі- меттері бойынша, Петербург, Олонец, Нижегород, Тав- рия, Самара губерпияларыпда болғаи (дау-жанжалдар дегенге біз бұл арада статистиктердің бірден бірнеше- леп ңызіметтен шығарылу оқиғаларын да қосамыз, ойт- кені бұл оқиғалар қатты наразылықтар мен толқулар туғызды). Губерниялық окіметтердің күдікшілдігі мен арсыздығы қандай дәрежеге жеткені, мысалы, мынадан көрінеді:
«Таврия бюросының мецгерушісі С. М. Блеклов бас- қармаға «1901 жылғы май және июнь айларында Днепр уезін зерттеу жоніндегі есебінде» бұл уезде жұмыстың


ІТТТКІ ЖАҒДАЙҒЛ ШОЛУ
363
бұрын болып көрмеген жағдайда өткенін айтады: өз міндөттіерін атқаруға губернатордан рұқсат алғанына, тиісті документтері бар екенінө және губерния бастың- тарының бұйрығы бойынша жергілікті өкімет орында- ры тарапынан комек алуға праволары болғанына қара- мастан, зерттеушілер уездік поліщияның шектен ас^ан кудікшілдігінен ая^ алъіп журе алмады, пюлиция олар- ды ізінен цалмай бақылап жүрді, оте дөрекі формада сенбестік көрсетті, тіпті, бір шаруаның айтуынша, бір урядник статистиктердің ізімен жүріп отырып, «статис- тиктер мемл-екетке жәие отанға қарсы зиянды идеялар насихаттамай ма?» деп шаруалардан сұраган көрінеді. Блеклов мырзаның созіне қарағанда, ста/гистиктерге «жұмысқа бөгет жасағаныміен қоймай, тіпті кісініц адамшылыу сезімін қатты жәбірлеген әр түрлі кедергі- лер меп қиындьгқтарды да кездестіріп отыруға...» тура келген. «Статистиктер әлдебір тергеудегі адамдардъщ жағдайына жиі ұшырап отырған, бұлар туралы бір құ- пия тергеу, дұрысыпда, жұрттың бәріне әбден аян тер- геу жүргізілген және бұл адамдар жайында жұртты сақтапдырыіп қою қажет деп сапалғап. Олардың көбіне- се коңіл-күйлері бұзылып, қатты зәбірленгені осының озінен-ақ әркімге түсінікті болар»».
Земство-статистика дау-жанжалдарының тарихына және жалпы «үшінші элементті» бақылау ісін сипаттау- ға мұның өзі таптырмайтын мысал!
Реакцияшыл баспасөздің жаңа «бүліктпілерге» дүрсе қоя бергеніне таңырқауға болмайды. «Московокие Ведо- мости» «Зіемствю статистиктерінің стачкасы» деген ай- барлы бас мақала (№ 263, 24 сентябрь) мен Н. А. Зна- менокий мырзапың «Үшішііі элемент» деген арнаулы мақаласын (№ 279, 10 октябрь) басып шығарды.
«Үшіиші элемент» «дапдайсып» кетті,— деп жазды га- зет,— «қажетті қызмет тәртібін» енгізу әрекетіне ол «әрдайым оппозициямен және стачкамен» жауап бе- реді. Осының бәріне кінәлы — .қызметшілерді бетімен жіберіп отырған земство либералдары.
«Өздерінің қарамағындағы басцармаларында, тіпті л^бгрдлшьіл-оппозицияшылдық туды жамылып бетімен кетушілікке де жол бергілері келмеген неғұрлым ақыл-


364
В. И. ЛЕНИН
ды және көзі ашың земство қайраткерлерінің земство- дағы баға қою-статистика жөніндегі жұмыстарда бір- сыпыра тәртіпке келтіру шараларын қолданғанына еш күмән жоқ. Бір губерниядан екінші губернияга цацғы- рып, әлде статистикалық зерттеулермен, әлде жергілік- ті жастарға әлеуметтік-демократиялыц рухта тәлім-тәр- бие берумен шұғылданып жүрген ой ецбегі пролетариа- ты арқылы іолардың кіммен істес болып отырғанына оппозиция да, стачкалар да сайып келгенде олардың көздеріи жеткізуге тиіс.
Ңалай дегенмеи де, «земстволарда болған ст-ати-стика дау-жанжалдары» формасында земство қайраткерлері- нің саналы бөлігі өздеріпе пайдалы сабақ алады. Зем- ство мекемелері «ушінші элемент» деп қандай әбжы- ланды өздерінің бауырына тартқандарын олар енді әб- ден айқын аңғаратын болар деп ойлаймыз» *.
Самодержавиенің қорасын күзеткеп адал төбеттің («Моск. Ведомости» газетіне үзақ уақыт кетпейтін етіп өз рухын «сіңірген» Катковтың «өзі» өзін осылай деп атағаны мәлім) бұл сияқты ұлуы мен қыңсылауы қоғам дамуы мүдделерімен, жалпы интеллигенция мүдделері- мен, қазынаны ұрлауға және опасыздыққа жатпайтын әрбір нағыз қоғамдық іс мүдделерімен самодержавиеиің тіпті ымыраға келмейтініп әлі де толық түсінбейтііі көптеген адамдардың «көзін ашатынына» біз де, өз та- рапымыздан, күмән келтірмейміз.
Біз, социал-демократтар, үшін «үшінші элементке» қарсы жүргізілген жорық пен «земство-статистика дау- жанжалдарының» бұл сияқты кішкене ғана көрінісі маңызды сабақ болуға тиіс. Біз алдыңғы қатарлы рево- люцияшыл таптыц толқуы қоғамиың басқа таптары мен топтарына да тарағанын, мұның осы уақыттың өзінде тек студенттердің революцияшыл рухын бұрын-соңды болып көрмеген дәрежеге көтеріп қана қоймай **, со- * «М. В.», № 263.
** Біз мүны жазып отырған кезімізде студенттер арасындағы тол- қудың жаңадан күшейе түскені туралы, Киевте, Петербургте және бас- қа қалаларда жиындар болғаны туралы, Одессада студенттердің ре- волюцияшьтл топтарыныц құрылғаны туралы және басқа да хабарлар жан-жақтан келіп жатыр. Мүмкін, шепіуші үрыста да тарих мүрын- дық болу ролін студенттерге жүктер? Ол жағы қалай болғанда да, бұл шайңаста жеңіп шығу үшін пролетариат бұқарасының бас көтеруі ке-


ІШКІ ЖЛҒДЛЙҒЛ ШОЛУ
365
нымен қатар деревняның ояна бастауына да, ооы уақытқа дейін еш нәрсеге елікпей келген қогамдьщ топ- тарда (топтар ретінде) өзіне деген сенімнің және кү- реске әзірліктің күшеюіне де жеткізгенін көріп, өзіміз басшылық етіп отырған жұмысшы ңозғалысының құ- діреттілігіне сенімімізді онан сайын иыгайта түсуге тпіспіз.
Роосияда бүкіл халық ішінде, оның барлық таптары- ның ішінде жұртшылық толқуы күшейіп келеді, соп- дьиқтан біздің борышьгмыз, революцияіпыл социал-демсг краттардың борышы — барлық күш-жігерді осы толқу- ды пайдалана білуге, алдыңғы қатарлы жұмысшы интеллигенцияға оныц жалпы шаруалар ішінен, сту- денттер ішінен жопе жалпы интсллигепция ішінеи қан- дай одақтас табатынын түсіндіруге, жұртшылық қарсы- лығыпың біресе ол жерде, біресе бұл жерде лап етіи жатқан жалынын пайдалана білуді оған үйретуге жұм- сау. Революциялық айбынды партия бастаған жұмысшы табы осы заманның қоғамындағы өзіпің ерекше жағда- йын жәие адамзатты экономикалық құлдықтан азат ету жоніпдегі озіпің бү-кіл дүпие жүзілік-тарихи ерекпіе міндеттеріи бір мииут та естен шығармай, соньимен бірге бостандыц жолыпдағы курестіц жалпы халықтық туыи котеріп, қазіргі уақытта Сипягин, Кондоиди мыр- залар және солардың бүкіл бас бұзарлары жанын сала қоғамның барлық неше алуан топтарының ішінен на- разылардың ңатарына итермелеп әкеліп қосып жатқан адамдардың бәрін осы тудың астына тартқанда ғана біз бостандық жолындағы алдыңғы қатарлы күрескердің ролін атқара алатын боламыз.
Бұл үшін бізге тек мынау керек: біз европалық ой- пікірдің ғасырлар бойы дамуьгнан туған нағыз револіо- циялық теорияны ғана емес, сонымен бірге өзімізге Ба- тыс Европадан және орыстан шыққан ізашарларымыз ооиет етіп қалдырғап революциялык, жігер мен револю- циялық тәжірибені де өз қозғалысымызға дарытуымыз керек, ал оппортунизмнің нендей формаларын болса да құлдық ұрып қабылдай бермеуіміз керек: оппортунизм рек, соның үтпін біз олардың саналылығын, рухтаиуын жэне уйым- шылдығын арттырудың ңамын мейлінше тез ойластыруымыз керек.
13 5-том


366
В. И. ЛЕНИІ-І
формаларынан біршама аз зардап шек-кен батыстық жолдастарымыз «қазірдің өзінде онан бойларын аулақ сала бастады, ал оппортунизмнің қай формасы болсын біздің жеңісже жетуімізді тьтм едәуір баяулатып отыр.
Ңазір орыс пролетарігатьшың алдыида мейлінше қпытт, опьщ есесіне мейліпше қ-асиетті революцттялық міпдет тұр, ол міпдет — коп жапа шеккен орыс иптел- логенциясыпың әлі келмеген жаудың тас-талқаиын шы- ғару, сөйтіп социализмнің халықаралық армиясының ңатарыиап орьш алу.
IV. ЖЕТЕКШІЛІК ЕКІ СӨЗ
«Мұпыц озі жамапптылыгымоп ғапа дабыра болғап, бұғаи дейіп коз коріп, құлақ естімегеп масқара факт, біздегі әлеуметтік азғындау өте тереңдеп кеткенде ғана орын алатын мұндай фактілердің Россияны әлі талай- талай небір ісұмдық пәлеге ұшыратары хақ...» «Москов- сікие Ведомости» Оредде болған миссиоіперлер съезінде (бұл съезд 24 сентябрьде аяқталды) Орел губерниялық дворяндар жетекшісі М. А. Стаховичтің сөйлеген сөзі жөнінде өзінің 268-номеріндегі (29 сентябрь) бас мақа- ласыніда Оісылай деп жазды... Ал, егер дворяидар ж-отек- птілеріпіц, уезде біріпші, губерпияда екіпші догеп адам- дардың араісыніа «әлеуметті-к азғындау» тарала баста- ған болса, онда «Россияны жайлап бара жатқан рухаии індет» шынында да қай уақытта жойылмақ?
Істің мәні нөде? Ол мыиада: осы Стахович мырза (бұл баяғы ішкілік заттар монополиясынан Орел дво- ряпдарына жинаушылар орнын тауып бермөк болғап Стахович: «Заряпың» 1-номеріпдегі «Кездейсоқ замет- калар» '* дсгепді қарацыз) ождап бостандығын т^орғап, қызу сөз сойлеген, мұныц үстіне «арсыздық дсмеген- мен, ұстамсыздық көрсетіп, тіпті мынадай ұсыныс жа- сауға дейіп барған» **:
* Қараңыз: Шығармалар толық жітнагы, 4-том, 429—460-беттер. Ред.
** «Московские Ведомости», бүл да сонда, «Московские Ведомости» газетін аузыма ала бергенім үшіи оңушылардан кешірім сұраймын. Не істе дейсіз енді! Қалай дегенмен де, меніцше, бүл — Россгіядағы нагьтз қызықтьт, нағыз дәйекті жәпе 'нағъіз іскер саяси газет. Онды-солды «даналық етудің» орнына ең әрі дегенде болар-болмас қызығы бар


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
367
«Ождан бостандығыныц цажеттігін, православиеден шығып, басқа дінді ұстанғаны үшін нендей де болса қылмыс жазасын беруді жою қажеттігін жариялау Mindert Россияда миссионерлер съезінде болмаса, басі^а ешкімге де жуктелмейді. Сонъщ уиьін мен Орелдін мис- сионерлер съезіне тура осылай den пікір бглдірһг, осы өтінішті жарамды жолъш тауып жо*^(и^ы усына- мын!..л>
Әрине, Стахович мырзаны Робеюиьер деи атау (озім көптен білетін жайдары М. А. Стаховпч — Робеспьер! деп жазды «Новое Времяда» Суворин мырза, ал оның «қорғампаздық» сөзін күлмей оқу да қиын болды) «Мо- сковские Ведомости» тарапынан қандай аңқаулық бол- са, ождан бостандығы туралы «жарамды жолын тауып» отініш жолдауды полтарға ұсынған Стахович мырзаның ісі де, озілше, тап сондай ацқаулық. Бүл озі становой приставтардың съезінде саяси бостандық туралы отініш жасауме-н бірдей!
«Әрі баяндаманың мәніне қарай, әрі жергілікті мис- сионерлер съезінің міндеттеріне оның лайық өместігіне қарай» Орел епископы хазірет Никанордьщ, Қазап діни академиясының профессоры Н. И. Ивановскийдіц, «Миссионерокое Обозрение» 138 журналының редактор- шығарушысы В. М. Скворцовтың, осындай миосшшер- свящепниктердің жәпе упиверситет каидидаттары В. А. Тернавцев іпен М. А. Новоіселовтардың тарапынан «елеулі қарсы піікірлер» тыңдалгапнаи кейін, «архи- пастырь баставан діни қауым» Стахович мырзаның үсы- нысын қабылдамай тастағанын оқушыларымызға айтып дүмбілез фактісымақтарды теріп алып, сарыуайымға түскен әдебпетті, шын мәнісінде, «саяси әдебнет» деуге де болмайды ғой. Мұның өте пайдалы да болуы мүмкін екеніне таласпаймын, бірақ бүл саясат емес. Тап сол сияқты, тым саясатшылдығына қарамастаи (яки дүрысы со- ның салдарынап) «Новое Времядағы» тектес әдебнетті де, создіц шын мәнісінде, саяси әдебиет деуге болмайды. Бұл әдебиеттіц ешқандай бслгілі саяси программасы және ешқандай берік көзқарасы жоқ, ол тек қазіргі кездіц ыцғайы мсн әуеніне пкемделуді ғана, өкімет иеле- рінің нендей әміріне болса да бас иіп, солардың алдында құрдай жорғалауды ғана, жұртшылық пікірін айтқансып, жарамсақтануды ғана біледі. Ал «Московские Ведомости» өз жолын жүргізіп, үкіметтіц алдына түсуден қорыңпайды (оның қорңатын реті де жоң!), нағыз ңы- тықңа тиетін мәселелерді қозғаудан, қозғағанда, кейде өте ашың түрде ңозғаудан да қорықпайды. Пайдалы газет, революцшішыл үгіттің тап- тырмайтын қолқабысшысы!
13*


368
В. II. ЛЕНИН
жатудың қажеті де болар ма екен. Мұны «ғылым» мен шірк-еудің одағы деуге болады!
Бірақ Стахович мырза бізге, әриие, саяси ой-пікірі айңьш және дәйекті адамның үлгісі болғандығынан емес, қазына дүниесіне ңол салып, үзіп-жұлып алуға әрдайым әзір тұратын нағыз «жайдары» орыс дворяп- сымағының үлгісі болғандықтан қызықты. Егер тас екеш тасты да зарлатып отырса, онда полиция озбырлы- ғы мен сектанттықтың инквизиторлық қуғынының жал- пы орыс өміріне және әсіресе біздің деревнямыздың өміріне енгізіп отырған '«азғындатуы» бүдан артық қан- дай дәрежеге жету керек! Егер дворяндар жетекшілері ождан бостандығы туралы қызу сөйлей бастаған болса, ол қандай дәрежеге жетуі керек!
Ақыр аяғында ең «жайдары» дегеп адамдардың өздс- ріп де ызаландырған тәртіптер мен сорақы құбылыс- тардың Стахович мырзаның сөзінде келтірілген тым кіпткене мысалдары, міп-е, мынадай.
«Миссионерлер қауымының кітапханасынан қаз ір заңдар туралы аньщтама кітапшаяы алып қараңыздар- шы,— дейді шешен,— онда сіздер II томның I бөлімін- дегі сол 783-статьядан дуэльдерге, пасквильдерге, маскүнемдікке, аңшылық тәртібін бұзуға, сауда монша- ларында еркектер мен әйелдердің бірге түсуіне тыйым салу жайындағы шаралармеп қоса, православие дінінің догматтарына қарсы соз сөйлеп таласқандарды жәпе православие дініндегілерді азғырып, басқа діпге илаи- дырушыларды немесе жік салушыларды бақылау мін- детін де становойларға жүктейтініп оқисыздар!» Заң- ның мұпдай 'статьясы бары да рас, бұл статья становой- ларға шеіпеннің әлгі келтірген тізіміндегіден басқа да тап сондай көптеген міндеттер жүктейді. Қала тұрғыи- дарының көпшілігіііе бұл статья, әрипе, күлкілі жай ғана болып көрінуі мүм-кін, оны Стахович мырза да солай деп атағап. Бірак, мужиктер үшін бұл күлкілі жайдың астарында құдай болса биікте, патша болса алыста дегенді мықтап есінде үстаушы төменгі поли- цияның бейбастақтыгы жайындағы bitterer Ernst — өзек тілетін шындық бар.


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
369
Ал, енді «Орелдің православиелік Петропавл қауы- мының с-оветі мен Орелдің епархиялық миссионерлер съезінің председателі протоиерей Петр Рождествен- скийдің» ресми түрде теріске шыгаруымен қоса біздіц келтіретін нақты мысалдарымыз мынандай («М. B.» № 269, «Орловский Вестниктщ» 139 257-номерінен):
«а) Баяндамада (Стахович мырзаның баяндамасын- да) Трубчевск уезінің бір селосы жайында былай делін- ген:
«Священниктіц де, бастыцтардъщ . да мауулдауымен жэне соларға білдіріле отырып, штундист den кудік келтірілген адамдар шіркеуге уамалды, стол әкелінді, оған таза дастарқан жабылды, оның үстіне икона қойылды да, олар бір-бірлеп кіргізіле бастады.— Табын!
— Пұтқа табынғым келмейді...— Солай ма! табанда дуре соғылсын. Әлсізіректері бірінші рөт дүре соғыл- ғаннан кейін-ақ православиеге қайта кірді. Ал, ксйбі- реулері 4 ретке дейін шыдадъі».
Әйтседе, Орелдің православиелік Петропавл қауымы- пың берген есебінде 1896 жылы-ақ басылып шьщқан ресми мәліметтер бойынша және священпик Д. Пере- верзөвтің съездегі ауызша хабары бойынша, бұл айтыл- ған Трубчевск уезіндегі Любец сөлосының сектантта- рына православиеге ңараған халықтың жаза тарттыруы селолыц жиынныц каулысы бойъінша, бір селода бо- лыпты, бірац ол кездегі жергілікті священниктіц ешбір келісімімен болмапты және тіпті де шіркеуде болмап- ты; ал бұл өкінішті шатақтың өзі де мұнан 18—19 жыл бурын, Орел епархиясындағы миссия туралы сыбыстың мүлдем жоқ кезінде болыпты».
«Московские Ведомости» осыны көшіріп баса оты- рып, Стахович мырза озініц созінде тек екі-ац факт келтірді дейді. Мүмкін. Бірақ оның есссіне бұл факт ғой! Православие қауымыпың бергеп есебінің «ресми мәліметтеріне» (становойдан шықңан!) сүйеніп теріске шығарудың өзі тіпті жайдары дворянды да ызаландыр- ған одбағандьщтардың орып алғанын тек і$ана растай- ды. Дүре согу шірк-еуде болды ма әлде «бір селода» болды ма, жарты жыл бұрын болды ма әлде 18 жыл бү- рын болды ма,— мұнан істің мәні ешбір өзгермейді


370
В. И. ЛЕНИН
(дұрысында, мұның бір-ак, мәні болуы мүмкін: соңғы кездерде сектанттарды қуғындау ісі бұрынғыдан да айуандық сипат алғаны бәрімізге мәлім, ал миссиялар- дың іқұрылуы осыған тікелей байланысты!). Ал протои- ерей әпенді, бұл сияқты цара шекпен киген инквизи- торлардан жергілікті священниктің аулақ тұруға ша- масы келді деп баспасөз жүзінде жазбай-ақ қойғаны дұрыс болар еді *. Жұрт күлкі ңылуы анық! Әрине, жа- заланарлық қылмыс саналатын бұл сияқты таяқ жұм- сауға, ешқашан өз қолымен жазаламаған, «ризалығын» бермеген, тек азаматтық өкіметтің қолына ұстап беріп, еш уақытта да қан төкпей, тек өртеуге ұсыныс жасап отырған нағыз ізгі инквизиция сияқты «жергілікті свя- щенник» те өзінің «келісімін» бермеген.
Екінші факт:
«б) Баяндамада былай делінген:
«Тек сонда ғана біз өзіміз осы жерде естіген жауап миссио- нер-священниктің аузынан шықпас еді, мысалы: — Сіз, хазірет, олар эуелі 40 семъя болды, енді төртеу-aq цалды дейсіз. Ал, ңал- ғандары не болды? — Ңұдайдың рақымымен Закавказъеге эісзне Сибиръге жер аударылды».
Шынында да, осы ретте сөз болып отырған Трубчевск уезінің Глыбочка деревнясында, ңауымның мәліметтері бойынша, 1898 жылы болған штундистердің саны 40 семъя емес, 21 жан бала- ларын қосып есептегенде, еркек-әйелі бар 40 жан; ал басқалар- ды азғырып штундаға ерткені үшін сол жылы округтік соттың даулысы бойынша, пе бары 7 адам Закавказьеге жер аударыл- ды. Жергілікті свящепниктің «цудайдъің рацымымен, жер ауда- рылды» деген сөзіне келетін болсаң, онда бул сөз съездіц жа- бъп$ мәжілісінде, съезд мушелерініц өзара емін-еркін пікір алысуында әлдецалай айтыла салған, солай болғаньтмен, бұл священник бұрыниан-ақ барлық жұртқа белгілі және съезде өзін ец бір лайыцты пастырь-миссиоиерлердің бірі екенін көрсетті».
Бұл теріске шығарушылық тіпті жөнсіз! Емін-еркін пікір алысуда әлдеқалай айтылыпты! Ең қызық жері де осы, өйткені біз бәріміз де ресми адамдардың ресми түрде айтқан сөздері неге баланатынын өте жақсы бі- леміз. Ал егер бұл сияқты «шын көңілден» шықңан * Стахович мырза ресми түзетулерге қарсы сөзінде былай деп жаз- ды: «Ңауымның берген ресми есебінде не айтылғаиьтн мен білмеймін, бірақ айтатыным мынау: священник Переверзев, барлығын да баяндап айтып бергеннен кейін және шығарылған үкім туралы азаматтық өкі- мет орындарының хабардар (sic!!!) болғанын ескерткеннен кейін: Ал сіз біліп пе едіңіз, хазірет? — деген менің сүрауыма: — Иә, мен де біл- генмін — деп жауап берді». Мұны түсіндіріп жатудың қажеті жоң.


ІІІШІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
371
сөздерді айтушы хазірет — «ең бір құрметті пастырь- миссионерлердің бірі» болса, онда бұл сөздер онан да бетер маңызды. «Құдайдың рақымымен Закавказьеге және Сибирьгө жер аударылдьт» — осы бір тамаша сөздер, митрополит Ф-илареттің дін кітаптарына сүйе- ніп, крепостнпктік правоны жақтағанына қарағанда, өзінше бір атышулы соз болуға тпіс.
Айтпақшы, Филаретті ауызға алған соң, «ғалым ли- бералдың» Харьковтыц архиепископы Амвросий хазі- ретке жазған, 1901 жылы «Вера и Разум» 140 журналы- на басылып шыққан хатын сөз қылмай кету әділетсіз- дік болар еді*. Автор «бұрынғы құрметті діни азамат Иероним Преображеискпй» деп қол қойыпты, ал «ға- лым (!) либерал» дегеғі атақты бұған, сірә, «шексіз да- налығынан» қорьтққап болса керөк, редакция беріпті. Бұл хаттың саяси ой-пікір мен саяси қарсылық кезге түспейтін жолмен кейде біз ойлағанымыздан гері ана- ғұрлым ңалың топтардың ішіне таралып жүргенін үсті- үстіне көрсетіп беретін кейбір жерлерін қайталап айту- мен ғана шектелмекпіз.
«Мен енді ңартпын, жасым 60-қа таяп далды, маған өз өмі- рімде шіркеу міндеттерін орындаудан тартынушылықты көп байдауға тура көлді, бірақ, шынымды айтайын, барлың реттер- де де бұғап өзіміздің діни адамдарымыз себеп болып келді. Ал «соцғы о^иғалар» үшін біздің осы күнгі діни адамдарымызға шын пейілден зор алғыс айтуға тура келеді, олар көп жұрттын, көзін ашып отыр. Ңазір тек болыстық хатшылар ғана емес, Tin- Ti кәрі де, жас та, білімділер, шала сауаттылар, ежіктеп әрең оқи алатындар — бәрі де орыс елінің ұлы жазуіпысының шы- ғармаларын одуға құлшынып отыр. Оның шығармаларын (дү- ниө жүзінде Россиядан басда елдердің бәрінде де хальтққа еркін таралып жүрген, шетелдегі «Свободпое Слово» 141 баспасынал шықдап) жұрт дымбат бағаға сатып алады, оқиды, талқылай- ды, ал сондағы келетіп тодтамдары, әрине, діпи адамдарға пай- далы емес. Жұрттың і^алың копшілігі ңазір-ақ қайсысы өтірік, қайсысы шындьщ екенін ұға бастады, сөйтіп біздің діни адам- дарымыздың айтатыны бір басда да, істейтіні бір басңа екеніп және онымен тұрмай көбіне өз сөзіне өзі қайшы келетінін көріп * Бізге осы журналдың жеке бір данасының оттискісін жіберген тіл- шіге реті келгенде рақмет айталық. Біздің билеп-төстеуші таптары- мыз арнаулы түрмелік, шіркеулік және тағы сол сияқты басылымдар- да au naturel (натуралдық күйіяде. Ред.) жиі көзге түсіп отырудан қысылып-қымтырылмайды. Бізге, революциоперлерге, бұл сияқты са- яси ағартудың «мол қазынасын» унемі пайдаланып отыру ісін қолға алатын уақыт әлдеқашан жетті.


372
В. И. ЛЕНИН
отыр. Талай шындықты айтуға болар еді, бірак діни адамдар- мен ашық сөйлесуге болмайды ғой, себебі олар жазалау, атты- рып-астырып жіберу... үшін дереу жеткізе ңоюдан тайынбайды. Ал Христос жұртты күшпен және жазалаумеи емес, аңиқатпен және сүйіспеишілікпен... тартқап ғой.
...Сіз сөзіңіздің қорытьигдысында: «бізде күреске керек ұлы күш бар, ол — діпіне адал патшаларьтмыздьтң самодержавстелік өкіметі» деп жазыпсыз. Тағы да бұрмалау, соньщ үшін біз тагы да Сізге илапбаймьтз. Сіздео. окымыстьі діци адамдар, «самодер- жавиелік өкіметке емшектегі кезден-аі^ берілгенбіз» (осы күнгі викарийдің эпископ атын алған кезіндегі сөзінен) деп бізді сен- дірмек боласыздар, бірақ біздер, білімсіз адамдар, бір жасар ба- ла (тіпті келешөкте эпископ болса да) баскару тәртібі туралы пікір айтып. самодержавиені жақтайды дегенге сене алмаймыз. Батыста діни өкімет пен жоғарғы қауым басшылығын бір қол- да ұстағап Рим папаларының роліп Россияда ойнамақ болғатг патриарх Иикопныц әрекеттері сәтсіздікке ұшырағанпап кейін біздің шіркеу, оиың ец жоғарғы өкілдері — митрополиттер пат- шалардың кейде, ¥лы Петр кезіндегі сияқты, өздеріне әмірін орындатып отырған озбыр өкіметіне түгелдей және біржола мойынсұнды. (Патшазада Алексейді соттау ісіндегі ¥лы Петр- дің дін басыларына ңысым жасауы сияқты.) XIX ғасырда біз Россиядағы жоғарғы қауым өкіметі мен шіркеу өкіметінің то- лың жарасып кеткенін көреміз. I ІІиколайдың қаһарлы зама- нында, ңоғампың ояна бастаған сана-оезімі, Батыстағы ұлы әлеуметтік қозғалыстың әсерімен, бізде де жай хальщты адам айтқысыз құлдыққа салуға қарсы бірен-саран күрескерлерді шы- ғарған кезде, біздің шіркеу халықтың жапа шегуіне мүлде ңалай болса солай қарады және, адам баласының бір-бірімен ту- ыстығы, жақынға мейрімді болу жайындағы Христостың ұлы өсиетіне ңарамастан, бейшаралық халге түскен халыңты поме- щиктердін, рақымсыз зорлығынан қорғау үшін дін басьілары тара- пынап бірде-бір үп шықпады, ал бұған бір-аң себеп бар: үкімет крөпостниктік правоға ңол салуға батпады, ал крепостниктік правоның өмір сүруін Москва Филареті ескі інжілден алынған қасиетті сөздермен ашықтан-ашьщ ақтап шыңты. Біраң сонан соң нажағай түскендей болды: Россия Севастополь түбінде же- ңіліс тауып, саяси қорлыққа ұшырады. Бұл тас-талқан жеңіліс біздің реформаға дсйінгі құрылысымыздың барлық кемшілікте- ріп айқын ашып берді, сонда бәрінен бұрын жас, ойшыл (өзінің рухын және жігөрін тәрбиелеу жағынан ақын Жуковскийге бо- рышты) патша ғасырлар бойы ңалыптасңан құлдьтң бұғауын бұзды, біраң, бейне бір тағдырдың сұрқия мазағымен, 19 фев- ральдағы ұлы актінің тексті христиапдық көзқарас тұрғысынан редакциялау үшін сол баяғы Филаретке берілді, ал бұл екі ара- да Филарет, сірә, замананьщ рухына сәйкес, өзінің крепостник- тік право жөніндегі көзңарасын тез өзгерте ңоюға асыңқан бсь луы керөк. ¥лы реформалар замапы біздің дін басыларымызға да әсерін тигізбей ңалған жоқ, ол Макарий (кейіннен митропо- лит) кезінде біздің діни мекемелерімізді қайта қүру жөпінен


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
373
олардың ішінде жемісті жұмыс істелді, сөйтіп бұл мекемелер- дің үйлеріне де жариялылық және сәуле еигізу үшін, кішкене де болса, саңлау жасалды. 1881 жылғы 1 марттан кейін болған реакция дін басылары ішінде де Победоносцев пен Катков тә- різді тиісті ңайраткерлер элементін ала келді, ал еліміздің зем- стводағы және доғам ішіндегі алдыңғы қатарлы адамдар урып- соғу жазасының қалдықтарын жою жөнінде петициялар беріп жатқан кезде шіркеу дүре соғуды,— дұдайдың өзіне ұқсасты- рып, бейнелеп жасалған, адамды әбден ңорлаудың осы ңұралып қолдаушыларды айыптау жөнінде тіс жарып, тіл датпай отыр. Осыған ңарағанда, өздерінің өкілдері арңылы біздің барлық дін басыларымыз дазірде самодержавиелік патшаиы мадақтап отыр- ғаны сияқты тэртіп эісоғарғы жацтан өзгере цалған кунде конс- титуцияшыл патшаға мақтау сөзін айтатын болады деп ұйғар- сақ, әділетсіздік бола қояр ма екен. Сопымен, екіжүзділік неге керек, өйткені күш самодержавиеде емес, монархта ғой. I' Петр дө құдайға сенген патша болатын, алайда дін басылары оны кү- иі бүгінге дейін оншалықты жақтырмайды, біздің діп басыла- рымыздың шашын қырқып, оларды тәрбислемекші болған III Петр де тап сондай патша еді,— пе керек, оған екі-үш жыл патшалың ңұруға мұрсат бермеді. Бәрін былай қойғанда, егер осы күнгі патшалық құрып отырған II Николай патша зор давд- ты Лев Николаевичке өзінің рақымын түсіргеп болса,— сонда сіздор оздеріңіздің қаскүнемдіктеріңізбен, ңорңыныштарыңыз- бен және қорқытуларыңызбеп ңайда барып тығылар едіңіздер?
Сіздер дін басыларьтның патшапы дәріптейтіп дұғаларыпыц текстіи бекерге-аң келтіресіздер,— бұл сияңты бәлдір-батпад, мағынасыз сөздердің жиынтығы ешкімді еш пәрсеге сендіре алмайды. Өйткені бізде самодержавие ғой: егер бұйрық берілсе, мұнан үш есе ұзағырақ және анағұрлым әсерлі дұғалар да жа- зып бересіздер».
* *
*
Жетекшілік екінші сөз, біздің білуімізше, баспасөзі- мізге іліге алмай қалды. Бізге бұл сөзді гектографда басылған күйінде редакцияға белгісіз бір тілші август айыпда-ақ жібергеп болатын, үстінде қарындашпеп бы- лай деп жазылған: «Студе-нттердің істері жөнінде бол- ган дворяндар жетекіиілерінің ж<еке жиналысында бір уездік дворяндар жстекшісішң сөйлеген с-өзі». Бұл сөз- ді тұтас келтірейік:
«Уақыттың аз болуы салдарынап, озіміздің дворяпдар жетек- шілерінің жипалысы жөніпдегі пікірлерімді тезис түрінде айта- мын:
Қазіргі тәртшсіздіктер подетт болвтп отырғапы птамамеп бел-


314
В. И. ЛЕНИН
гілі: олар, біріншіден, бүкіл мемлекет құрылысында орын теуіп отырған жалпы былықтан, чиновниктік корпорациялардың оли- гархиялық басқарылуынан, яғни чиновниктік диктатураның сал- дарынан болып отыр.
Чиновниктік үкімет диктатурасының бұл сияқты былығы бү- кіл орыс қоғамында, басынаи бастап аяғына дейін, жалпыға бірдей наразылық түрінде көрінеді, бұл наразылық сырттай қа- рағанда жалпыға бірдей саясатшылдың, біраң саясатшылдыц болғанда, уаі^ытша, үстірт емес, терең, созылмалы саясатшыл- дық түрінде көрініп отырады.
Бүкіл қогамға тән ауру ретінде саясатшылдық оньщ барлық көріністеріне, ңызметтеріне, мекөмелеріне әсерін тигізеді, сон- дьщтан ол оңу орындарында және олардың бюрократиялың дик- татура тәртібінің қыспағындағы өте жас, сол себепті өте сезім- тал халңына да, сөз жоқ, әсерін тигізеді.
Студенттер тәртіпсіздігіндегі пәленің түп-тамыры жалпымем- лекеттік былықта екеиіи жәпе осындай былықтаи пайда болған жалпы оралымсыздьщта екеиін білгенмен де — тікелей сезген- діктөн және жергілікті пәленің өрістей беруін тоңтату керек болғандықтан — бейне бір, бүкіл денені жаппай дерт жайлағап кезде, оны бірте-бірте, мүлде жазып шығару үшін, бұл дсрттің жайылып кете қоймаған, өршіп келе жатқан, насырға шабатын асқынуларьш жоюға жедел шаралар қолданылатыны сияңты, бұл тәртіпсіздіктергө назар аудармасқа, сөйтіп тым болмаса бұл жағынан болса да жалпы пәленің сұрапыл күшті көрінісін ке- мітуге тырыспасқа болмайды.
Орта және жоғары оқу орындарындағы чиновниктік тәртіп- тің зияны, негізіпен, адамның (жас өспірімдердің) дамуъшың, оқуының орнына адамның жеке басы мен адамшылық ңасиет- терін үнемі аявда басатьш чиновниктік тәртіптің қолданылуы- нан көрінеді.
Осының салдарынан жастар арасьшда бастықтар мен тәрбие- шілерге сенбеушілік, ерегіс, өшігу гимназиялардая универси- теттөрге көшеді, мұнда да жастар, амал не, университеттердің қазіргі жағдайында, баяғы сол зорлық-зомбылықңа, адамның жекө басы мөн адамшылық қасиеттерінің аяңқа басылуына та- ғы кездеседі.
Ңысңасын айтқанда, жастар университетте ғылымның орда- сын кездестірмейді, адамшылық қасиетін жойған студенгтер бұқарасынан мемлекетке ңажөт чиновник түріндегі товар жа- сап шығаратын фабрикаға тап болады.
Бұл сияңты, ұдайы, ұзаққа созылған қысым, адамның жеке басына тән қасиетіне, адамшылығына лайың дегеннің бәрін цу- далау, ал көбіне тұрпайы қара күш жұмсау арңылы жеке адам- дарға бұлайша қысым көрсету (студенттерді айтңанға көніп, айдауға жүретін селсоқ жандарға айналдыруда) барлың сту- дөнттер толңуының негізі болды, бұл толқулар ондаған жылдар бойы созылып келеді, барған сайын күпіейіп, орыс жастарының ең таңдаулы күпттерін соңынан ерте отьтрып, бүдаи бьтлай да созыла беру ңаупіи тудырып отьтр.


ІПІіи ЖЛГДАІІГЛ ШОЛУ
375
Біз осының бәрін білеміз,— бірақ осыпдай жағдайда біздіц не істеуіміз керек? Ерегісі көп, дайғысы мен ңасіреті көп ңа- зіргі күннің осы, шиеленіскен жағдайына ңалай көмектесе ала- мыз? Еш әрекет жасамай, қолды бір-аң сілтесек пе екен? Біз- дің жастарымызға ешқандай көмек көрсетпей, оларды тағдыр- дың, чиповииктердіц және полицияпың тырнағына тастап, түк көрмегеидей теріс айиалып кете беруіміз керок пе? Меніңше, басты мәселе осы, яғші дерттің жалнылама сипатын біле тұрып, оның ңазірғі асқынуыла қалай комек корсету керек? деген мә- селе.
Біздің мәжілісіміз, меңіреу тайганы тазарту үшіп келіп, жұ- мыстың бір ғана бөлігін цолға алудың орнына, шамасы жетпей- тін жалпы жұмыстың ұшы-ңиырсыздығьшан әбден есінен та- нып, не цыларын білмей, аңырып тұрып қалған ізгі ниетті адамдардың тобырын есіме салады.
Сырттан болатын әр түрлі, зияяы мол, тек саяси ғана емес, тіпті полицейлік те әсерлердіц бүлінген студенттерге ықпал өт- уін айта келіп, профессор К. Т. бізге университеттің жәие сту- денттердің осы заманғы және қазіргі жағдайларының жалпы тамаша суретін жайып салды;— бірақ осының барлығы, мұн- дай айқын болмағанымен, бізге бұрыннан-ақ азды-көиті дәре- жеде бөлгілі еді.
Бірден-бір мүмкін шара ретінде ол бізге жалпы оқу орында- ры атаулының бүкіл осы заманғы құрылысын солайымен қира- тып, оны жаңа, жаңсырақ ңұрылыспен ауыстыру керек деп көр- сетті; біраң мұның үстіне профессор бұл істің өтө көп уақыт керек өтуі мүмкін екенін ескертті; ал егер кез келген басқа мемлекеттердегі сияңты, орыс мемлекетінде де әрбір жекө құры- лыс жалпы құрылыспен табиғи байланысты екенін ескерсек, онда бұл уақыттың, шынын айтсақ, шет-шөгі де көрінбейді.
Ең болмағанда, бұл дерттің қазіргі уаңытта жанға батып отырған ауруьш бәсеңдету үшін енді не істеу керек? Мұның бетін бері қарататын дәрі-дәрмектер қандай? Өйткені, аурудың уақытша болса да бетін қайтаратын дәрі-дәрмектер де әр кезде ңажет деп танылмай ма? Бірақ, бұл сұраққа біз жауап бергені- міз жоқ; қайта, жауап орнына, айтар болсаң, жалпы оңушы жастар жөнінде, мәселеиі бұрынғысьтнан да әрі комескілейтін, күңгірт, қиюы қашқап пікірлер ұсынылды; бұл пікірлерді тіпті ойға түсірудің өзі де қиын, әйтсе де тырысып көрейін.
Курста (щитын ңыздар туралы, ңарай көріңдер — біз оларды курстарға да, лекцияларға да қатыстырып отырмыз, әл олар бізге не жақсылың көрсетті:— студенттік тәртіпсіздіктерге қа- тысулары арңылы! — деді.
Егер біз тамаша жынысңа кәделеп беретіті гүлдесте не бір қымбат әшөкей болса, опда мұндай кінә тағу түсінікті болар еді; бірақ әйелдер курстарыныц құрылуы — бүл сый-құрмет емес, ңоғамдық ңажетті өтеу; олай болса, әйелдер курсы — жай әуестік емес, жынысына ңарамай жастарға жоғары тәрбие беру- ге арналған университоттер, т. б. сияқты, қоғамға қажөт жоға- ры оқу орны,— міне, соидықтан да әйелдерге арналған және өр-


376
В. И. ЛЕПИН
лөргө арналған оқу орындарының арасында әрі і^оғамдык, әрі жолдастық толық ынтымақ бар.
Менің ойымша, жастардың толңуы әйелдер оңу орындарының оңушыларын да ңамтитыпы тап осы ьштымақтан дсп түсіну көрек; мейлі ңандай киім кисін, мейлі еркек киімін, мейлі әйел киімін кисін, онысына қарамастаи, оқутпы жастар атаулының бәрі толңпды.
Онан соң тағы да студепттердің толқулары сөз болды, сту- денттерді қолдай бермеу керек, олардың бұзақыльтгып кушпеп басу керек дегеп создер айтылды; бұган, мспің ойымша, былап деп қарсы дәлел келтірудің әбдеп орны бар: бұл бүзаңылық та шығар, бірақ, ңалай айтңанмен де ол әлдеқалай иәрсе емес, ұзаққа созылған, себептері тереңде жатқап нәрсе, сопдьщтап оларға ңұр ғана жазалау шараларының әсері жеткіліксіз бола- ды, бұған біздің өткеидегі тәжірибеміз айғаң. Ал менің өз ойым- піа, біздің оңу орындарымызды толқытып, қырсыңңа ұшыратьтп отырған барлық осьт сияқты бұзаңылық пеп тортіп бүзушылың- тардьтң ец бастысы қай жақтап болып отырғаптл оте күмәпды мәселе; үкімет хабарларьша меп сенбейміп.
Расы да сол, бізде екінші жақтың сөзін ешкім тыңдамайдьт, тіпті тыңдауға да болмайды; оның аузына қақпақ қоюлы (бірақ менің сөзімнің, атап айтқанда, әкімшіліктің беретін хабарлары өтірік және барлың бұзақылық көбінесе соның өзінен, оның бұ- зақы шараларыпан дегенімнің растығы толық дәлелденбеді).
Оқушы жастарға сырттан түрлі революциялық күштердің әсер ететіні корсетілді.
Рас, мұндай әсер бар, бірақ опың маңьтзы өте осіре көрсеті- ліп жүр: мысальт, осындай әсер көи сезіліп отыратып фабрика- лардың иелері барлық пәлепі осыдап кореді, осы болмаса, олар- дың фабрикаларында ңой үстіне бозторғай жұмыртқалар еді дейді, бірақ бұл жердо жұмысшыларды ңұралаңап қалдыратьш, олардьщ ішіпде паразылық, ал сопап соң тәртіпсіздік туғызатын әр алуап заңды-заңсыз қанау атаулыпы қағыс қалдырып, ауыз- ға алмайды; егер осы қанау болмаса, опда революцияшыл сырт- ңы элементтердің фабрика істеріне оп-оңай қол сұғуына осы күнгідей көптеген дәлелдер мен себептер де болмас еді,— меиің ойымша, біздің оңу орындарымыздың ғылым ордасынан чинов- ник болатын материал әзірлеу фабрикасьша айналғаны жөнінде де тап осыны айтуға болады.
Барлық оқушы жастардың бойын жаздырмай. еңсесін басңан қысьтм, бұл қысымның барлық оқу орындарындағы жастар ара- сында ашу-ыза сезімін туғызуы профессор мырза айтқан саны аз, біраң саналы бір топ жастарға күш берді, бұлар тегінде тәртіпсіздік жасауға ешбір зауңы жоқ жастардың тұтас бір топтарын желіктіріп әкете алады, сөйтіп оларды тілеген жағы- на, ереуілге, түрлі тәртіпсіздікке бағыттай алады.— Барльщ фаб- рикаларда да тап осылай болады!
Сонан соң, есімде бар, студенттердің шашбауьш котермеу ке- рек; тәртіпсіздік жасағаи кездеріпде оларға тілектестік білдір- меу керек дегеп сөздер айтылды; бұлайша тілекгестік білдіру


ІПТТП ЖАҒДЛЙҒЛ ТТІОЛУ
377
оларды жаңадан тәртіпсіздіктер жасауға ынталандырады деп, мұның өзі мысалдармен, яғни түрлі оқиғалармен де дәлелдеп корсетілді; — бұл жөніиде, біріншідеп, менің айтатыным мынау: тәртіпсіздік кезінде алуан түрлі оқиғалардың не қилы шатағьь ның және шым-шытырығының ішінея мынаны дәлелдеуге бола- ды деп епщайсысьтн атап көрсетуғе болмайдьт, өйткені әрбір оңиғаны айтқанда оғап кайпіы келетіи басңа да коптеген оқи- ғаларды тауьтп келтіруге боладьт,— сондықтап трк жалпы белгі- леріне ғапа тоқтау мүмкін, мен енді осьтларды цьтсқаша талдау- ға тырысамын.
Бәрімізге мәлім, студенттерді еркімен кеткен деуге тіпті де болмайды, оның сшкім шашбауын көтермегеиі былай тұрсып (мен 40-жылдар туралы айтып отырғап жоқпыи), ңогам тара- пынан оншалық жанашырльщ та білдірілген емес; ал тәртіпсіз- дік жасаған кездеріндө қоғам оган пе мүлде пемңұрайды қара- ды, пе жазгьтра қарады, тек соларды ғапа айыитады, ал бұл тәртіпсіздіктерді тугызган себсптерді білмсді, тіпті білгісі де келмеді (үкіметтің студенттерге дұшпапдық хабарларына ғана сенім корсетіліп, дұрыстығына іиек келтірілмеді; қоғам бұғап әуелінде шек келтірген тәрізді еді)сондьщтан қандай да бір шашбау котеру жайында сөз қозғаудың орны жоң.
Интеллигенттік ңоғам ішінен де, профессорлар меп универси- тет бастыңтарының ішінен де өздеріне ешбір сүйеніш тап- пай, ақыры, студенттер өздеріне жаңтастарды халықтың түрлі элементтеріпің ішіяен іздей бастады, ал біз студенттердің бұл ойлары, ақырында, азды-көпті іске асқанын да көріп отьтрмыз; оларға хальтқ тобыры аз-аздап іш тарта бастады.
Бұған коз жеткізу үшіп Охотлый Рядтың бойьтпдағы ұрып- согу кезіндегі және қазіргі кездегі студентторге деген халық тобырыпьщ көзі^арасыпдағы айырманы ғапа еске түсірсе бола- ды. Ал пәленің басы да тап осында: пәле тек іш тартқанда ғана емес, бұл іш тартудың бір жақтылығында, оның демагогикалың белгісі барлығында және мұның сондай түр алып бара жатқа- нында.
Оңушы жастарға байсалды интеллигеяция тарапынан епіқан- дай іш тарту және көмек жоң, сондыңтан болып отырған сен- бөстік еркімен болсын, еріксіз болсын, біздің жастарымызды демагогтар мен революционерлердің ңұшағына итеріп тастай- ды; жастар олардың ңолшоңпарына айналады, сөйтіп барып олардың өздерінің ішінде, тағы да, өркімен болсын, еріксіз бол- сын, демагогиялық элементтер барған сайын үдемелеп дами бе- реді, бұл элементтер жастарды бейбіт мәдени дамудан және қа- зіргі күнгі тәртіптен (тек мұны тәртіп деп атауға болса) аулақ- татып, дұшпан ңосынына ңосады.
Егер жастар бізгө сенуден қалса, оны біз өзімізден көруіміз керек; біз оның сенімін ақтай алмадық!
Жиналғандардың ішінде айтылған пікірлердің басты-басты- лары осы тәрізді; қалғандарын (олар да аз болған жоқ) еске алуға да тұрмамтын сияі^ты;


378
D. II. ЛЕ IIIIII
Сояымен, сөзімді аядтаймын. Жиналғанда біз дазіргі күннің қиыншылығын жеңілдету үшін, күпдердің күнінде емес, тап күні бүгін — жастарымыздың ауыр халіи жецілдету үшін бір нәрсе істөуді көздегенбіз, біраң тауымыз шағылды,— сонымен жастар бұрынгы сняқты, тагт бүгінгі күғгі де, орыстьтң бейбіт, байсалды шітеллпгеіщиясьпшң оздерііте етпқапдай комек көр- сетуге, ара түсуге, жагданын ұгып, азабып арылтуга мүмкінді- гі. де, ьтқыласы да жоц деп тагы да айтуға праволы жәіте айтады да.— Жастар мен біздің арамыздағы жік онаи әрі ұлғая түседі, сойтіп ол бізден оыан сайын аулаңтап, өзіне дол созып отьтрған әр алуан демагогияпың датарыиа қосылады.
Патшага хат жолдау жогііпдегі біз үсыпган шара қабылдап- бағандықтан, тауымыз шағылған жод; мүмкін бұл шара піы- нында да іске аспайтын шара шығар (бірақ, меніңше ол да ңа- ралмаған спяңты),— ал тауымыздың шагылу себебі: біздің жә- бір-жапа көруиіі жастарымызга пайдалы қапдай шараның болса да барлыц мүмкіпішлігі біздің арамызда-ақ жойьтлды, біз озіміз- дің шарасыздығымызды мойыпдап, бұрынғымызша тағы да ңа- раңғыда қала бердік.
Ал енді не істеу керек?
Түк көрмегепдей теріс айпалып кете береміз бе?
Орыс өмірішң саңлауы жоқ қорңынышты цайғылы халі дәл осы қараңғылыңта болып отыр».
Бұл созге кои түсінік беріп жатудың қажеті жоқ. Бұл да7 сірә әлі де айтарлықтай «жайдары» орыс дворяны- ның созі болу керек, ол дворяп әлде доктринерлігінен бе, әлде өз құлқынып ойлауынан ба7 әіітеуір «осы күи- гі тәртііттің» «бейбіт мәдени дамуы» алдында бас иіп, «революционерлерге» қарсы қаһарын тігеді және олар- ды «демагогтармен» шатастырады. Егер жақынырақ үңіліп ңарасақ, бұл қаһарын тігу кәрі (жас жағынан е;мес, көзқарас жағынан кәрі) адамның күңкілімен, ай- тар болсақ, озі күңкілдегеп пәрсесін жақсы е-кен ден білуге де әзір тұргап адампыц күцкілімеп шектеседі. «Осы ікүпгі тәртіп» туралы айтңанда ол: «тек мұиы тәртіп деп атауға болады десек» деп ескерте кетпей тұ- ра алмайды. «Чиновниктер диктатурасының» былығы, «адамның жеке басының қасиетіне, адамшылығына лайық дегеннің бәрін ұдайы жәпе дамылсыз ңудалау» оның әбден жанына тиіп болған, бұзақылықтың бәрі негізіпен әкімшіліктен екенін көрмеске оның амалы жоқ, озінің шаріасыздығын, бүкіл елдің басына түскен ауыртпальщқа «теріс айналып кетудіц» дұрыс емес екенін мойындауға оның туралығы да жетеді. Рас, ол


ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ
379
әлі де «тобырдың» студенттерге ііп тартуының «бір жақтылығынан» қорқады; оның аристократтық-нәзік ойына «демагогия» қаупі елестейді, мүмкін, тіпті со- циализм қаупі де елестейтіп болар (оның тура айтқа- нына орай біз де тура айтайық!). Бірақ россиялық па- сық қазьша^ұмарльгқтан жалыққан дворяндар жетек- шісінің көзқарастары мен сезімдерін социалистік тезге салып сынау жөн болмас еді. Біздің оған да, онаи бас- қаға да қулық жасайтын еш нәрсеміз жоң: мысалы, орыс помещигі фабрика жұмысшыларын заңсыз қанау- шыларға, құралақан қалдырушыларға қаһарып төккөн кезде, біз оған, сөз арасында, «достым, балтам таптың аяғы өзіңе соқпасын!» дегенді ескертпей тұра алмай- мыз. Біз одан осы заманғы қоғамның «ңожайыпдарына» қарсы бітіспес тап күресін жүргізу козқарасыпда еко- иімізді жоне осыпдай козқараста бола беретіпгмізді бір мпнут т-а жаісырмаймыз. Бірақ ісаяси тоігтар тек түпкі мақсаттармеп ғапа емсс, таяудағы мақсаттармен де, жалпы козіфрастармсп гапа емес, тікелей іс жүзіпдегі қажеттіц әсорімсп дс бслгілепсді: Елдіц «мәдепті да- муы» меп «бой жаздырмай басып тұрғап біорократня- льгқ диктатура тәртібіиің» арасыпдағы қайшылықты айқын көрген әрбір адамды самодержавие құрытылмай, бұл қайшыльгқ құрымайды деген қорытыпдыға, ерте мо, кеш пе, өмірдіц озі-ақ әкеледі. Осыпдай қорытып- дыға колгеп соң-ақ, ол самодержавиеге қарсы айбыпды .(тек оның өзі ғана емес, барлық жұрт және әрбір адам айбынды деп білетіп) күшті қозғай алатып нартияға іюмсктессді, мүмікіп (біраз :қиқацдар да, <бірақ комекте- седі. Осындай партияға айиалу үшіи ооциал-демокра- тия, қайталап айтайық, оппортуиистік пәлекеттің қаи- дайынан болса да арылуы керек, сөйтіп революциялық теорияныц туы астьшда, пағыз рсволіоцияшыл тапқа сүйене отыры-и, өзінің үғіт жәпе ұйымдастыру қызме- тін хальгқтың барлық таптарына багыттауға тиіс!
Ал дворяндар жетеікшілерімен қоштасарда біз оларға былай дейміз: сау болыңыздар, біздің ертеңгі одақтас мырзалар!


380
««БІРІГУ» СЪЕЗІНІҢ ДОКУМЕНТТЕРІ» ДЕГЕН КІТАПШАҒА АЛҒЫ СӨЗ
«Искраның» 9-номерінде (1901 жылғы октябрь) «За- ря» мен «Искра» ұйымының шетелдік бөлімін, рево- ліоциялыіқ «Социал-ідемократ» ұйымын және шетелдік «Орыс социалңцемократтарының одағын» біріктіруге жасіалған әрекеттің сәтсіздікке ұшырағаны туралы ай- тылған болатын *. Шетелдік ұйымдарды біріктіру үшіп жасалған әрекеттердің сәтсіздікке ұшырау себептері туралы барлық орыс социал-демократтарының дербес өз пікірі болуы үшіп біз «бірігу» съезінің протоколдарыи жариялауға ұйғардық. Өкініштісі сол, «Одақ» сайлағаи съезд секретары съезд протоколдарын құрастыруға қатысудан бас тартты (бұл оның төменде, 10—11-бет- терде келтірілген басқа екі ұйым секретарьларыиың шақыруына жазған жауап хатьшан көрініп тұр).
«Одақтың» өзі ңазіргі уақытта «Бірігу» съезі туралы әңгімені ба(стырып шығарып отырғандықтан («Екі съезд», Женева, 1901] оның бұл бас тартуы онан бетер ерсі көрінеді. Демек, «Одақ» орыс жолдастарды съез- дің нәтижелерімен таныстырмақ болса да, оларды съез- дегі жарыс создермсп тапыстырғысы келмеген **. Мұ- * Қарацыз: осы том, 313—314-беттер. Рсд.
** Съездегі регламент бойынша мротоколдарды съездін. өзі бекітуге тиіс болған, атаи айтқанда, әрбір мәжіліс өткен мәжілістің протокол- дарын бекітуден басталатын болғап. Бірақ съездің екінші күні, пред- ссдатель мәжіліс басталардың наң алдында бірінші күнгі екі мәжіліс- тің протоколдарьш бекіту туралы үсьтныс жасағанда, үш секретарьдың үшеуі де бірауыздан протоколдарды тапсыра алмайтыпьш мәлімдеді. Стенограф болмагапдықтан, жарыс сөздердегі сойленгеп сөздердің жазылуы мүлдем қанагаттангысыз болып шықтьт. С.опдьтқтан, егер съездіц бірііттпі жэпе екінітті күнінің аралығындағьт түпдо секретарьлар


««БІРІГУ» СЪЕЗІ. ДОКУМ.» ДЕГЕН КІТАПШАҒА АЛҒЫ СӨЗ 381
нымен таныстырғысы келмеудің мүмкін және ықтимал оебептері туралы төрелік айтуды оқушылардың өздері- не қалдырамыз.
Біз, өз тарапымыздан, «Одак,» бас тартқаннан кейін, секретарьлар түгел қатыспай жасалған жарыс сөздер- дің мазмұнын бастырый шығаруды ыңғайсыз деп тап- тық, сондықтан да біз съездің бюросына енгізілген бар- лыц документтер мен мәлімдемелерді жариялаумен қанағаттануға мәжбүр болдық. Съездің бюросына үш ұйымның үшеуінен де председательдер мен секре- тарьлар қатынасты, ал мәлімдемелердің бәрі де тек жазбаша түрдо беріліп отырды, демек, съезді документ- тер мен мәлімдемелерге сүйеніп сипаттаудың әділ сипаттау екешне күмән болуға тиіс емес.
Екінші жағынан, «Одақ» протоколдарды жасасудап озінің ерсі түрде бас тартуын съезд туралы есеп беру- діц онан да бетер ерсі әдісімен тәмәмдауы себепті, бю- роға епгізілгеп барлың докумеиттер мен мәлімдем>елерді жариялау қазіргі уақытта оте-*мөте қажет болып отыр. Мәселеи, съсздің бюросыиа «Искраныц» шетелдік бо- ліміпіц жәп-е «Социал-демократ» ұйымыиың атынан «Искра» өкілінің (Фрейдің) қойған сауалын «Одақ» келтірген жоқ, бірақ бюроға ұсынылміаған және тіпті съезде оқылмаған жауапты, тек «Одақтың» өзі «жаса- ған» жауапты («Екі съезд» деген кітапшаның 26-беті) келтірген. «Сауал» қайтарып алынған болатын деп, «Одақ» қателесіп отыр. Сауал Фрейдің екі ұйымның атынан «Одаққа» берген екі сұрағыніан тұратын (тө- мендегі 6-бетті қараңыз) *. Бұл сұрақтардың ешқайсы- сы да цайтарылып алынбаган болатын, тек сұрақтыц формасы өзгертілген, өзгертілгенде, сұрақтар дауысқа протоколды жасай алмаған болса, опда екіпші күпі кешкс, біз съезден кетіп қалғапнан кейін, протокол туралы соз болмауга да тпіс екені түсінікті ғой. Протоколдардың дайын болмағанын бәрі де жаксы біле- тіп. Еидепіе, «съездің протоколын бскітуді күтиестсн» біздің предсе- датель «қашып кетті» деп («Екі съезд» деген кітапшаның 29-беті) «Одақтыц» кеюі тек сыныққа сылтау іздегендіктен басқа түк те емес. Протокол стенограммасы болмаған соң үш секретарьдың өздері жина- лып, жарыс сөздің барысын ең болмаса қысқаша болса да пайымдап шығудан басқа жол қалған жоқ-ты. Біз осы усынысты жасапьтк та, бірақ «Одақ» мұнан бас тартты. Толық демеген күнде де, қысқаша протоколдардыц болмауына жауапкершілік «Одақт-ыц» мойнына ар- тьтлатыпы аньтқ.
Қарацыз: oc.lt том, .301-бет, РеО.


382
В. И. ЛЕНИН
салуға болатын қарар күйіне келтіріліп өзгертілген-ді («июнь конференциясының қарарын принципі жағынан «Одақ» мойындай ма?» дегеннің орнына былай делін- ген: «барльгқ үш ұйьгм да принцип жағынан июнь кон- ференциясының қарарын мойындайды» және т. б.), со- нан соң «Одақ» «Күрес» тобының бюроға жасатан мә- лімдемесін келтірген жоң (төмендегі 6—7-беттерді қараңыз).
Июнь конфіеренциясының қарарларына «Одақ» түзе- тулөр енгізгеннен кейін «Күрес» тобының бір мүшесі- нің 'сөйлеген оөзінің мазмұнын «Одақтың» келтірмегені былай түрсын, тіпті бұл сөз туралы еокерткен де жоқ *. Июнь /конференциясына қатынасқан «Күрес» тобының мүшесі өзінің юсы сөзінде «Одақтың» енгізген түзетулеріпе қарсы шығып сөйлеген еді. Оның есесіпе «Одаң» түзетулерге съезде Б. Кричевсішйдің созіпде айтылғап, бірақ 'бюрога үсынылмаған «дәлелдерді» ібас- тырып шығарыиты. Бір созбеп айтқапда, жарыс создер- де айтылгандардың бәрін бірлесіп жазыиі шыгу жөніндегі біздің ұсынысымызды қабылдаімай ггастап, «Одақ» 'өзіне тиімді дегепдерді гана айтып, керек десе бюроға еигізілгендердің өзіііің бірсыпырасы жөпінде үп- демей кетуді жөн көрген.
Біз бұл үлгіге еліктемек емеюпіз. Біз бюроға енгізіл- геп барлыоқ мәлімдеміелер мен докумепттерді ібастыру- мен жәіие -съезге іцатысқап барлыц ұйымдардың шешеп- дері қай мағынада сөйлегенін ғана көрсөтіп өтумен шектелеміз. «Рабочее Делопың» 10-померіндегі мақала- лар және «Одақтың» тузетулері июнь конференциясын- да жасалған .келісімнің принциптік негізін бұза ма, жоқ па — мұның төрелігін оқушылардың өздері айт- сын. Сопдай-ақ, бізді «жала» жабады деп немөсе біз ке- тіп қалғапдьщтап съезд «болмай қалды» деи айыптауға дейін барып, «Одақтың» кітапшасында үйіп-төгіп кол- тірілпен ашулы сөздерді біз, әлбетте, жауапсыз қалды- рамыз. Бұлай деп айыптау тек күлкі келтіреді: үш ұйым 'бірігу туралы мәселені талқылау үшін бас қооты; екі ұйымныц үшіпші ұйыммеп біріге алмайтыньша көзі * «Екі съеад» деген кітапшаның 28-беті.


«БІРІГУ» СЪЕЗІ. ДОКУМ.» ДЕГЕП КІТЛПШЛГЛ ЛЛГЫ GO5 383
жетті. Сондықтан тек өз пікірін айтып, кетіп қалудан басқа бұлардың амалы ңалмағаны табиғи нәрсе ғой. Мұпы ісъезді «болдырмай тастағандық» деу, ал «Одақ- тың» пртшцтіп жопінеп турлаусыздығы жайындағы пі- кірді «жала» деу — өздеріпікі жөнсіз болған ісоң ғана атпуланатын кісілердеп іттығатын ңылътқ.
А.л 'Опді орыс соңпал-демократпясының талас мәселе- лері туралы біздіц пікірімізге келетін болса^, біз мұпы съезд туралы мәліметтерді объективті түрде баятідаумеп араластырмаган жоп дел білеміз. «Искра» мен «Заряда» басылған және әлі де басылатын мақалалардан баақа, біздің оқозғалыісымыздың толғағы жеткен мәселелеріне арпалғап арнаулы кітапша әзірленіп жатыр және ол жуың /арзда жарық кормек.
1901 ж. ноябръде жазылған 1901 ж. дскабръде Женевада «Орыс революциягиыл социал-демокра- тиясыныц лизасъі» шығарған глтапшада басылған
Кгтапшаныц текстг бойынша басылып отыр


3S4
ФИНЛЯНДИЯ ХАЛҚЫНЫҢ НАРАЗЬІЛЫҒЫ
I Алексаттдрдап II ІТптюлаііга дойіпгі барлық патпта- лардыц салтапатпеп бергеи аитъш бұзып, Фипляпдия- пың конституциясьша қол сұққан және қол сұғуын қой- май отырған үкімет саясатына Финляндия халқы озі- нің батыл наразылығын білдірген, іқалың бұқара қол қойып жазған жаңа хатын біз томенде толық келтіріп отырмыз.
Бұл хат 1901 жылы 17(30) оентябрьде патшаға табыс ету ушіп Финляттдігя сонатыиа берілпеи. Хатқа ерк-ек, әйелі бар жәпе қогампьщ барльтқ топтарыііан 473 363 финляндтық, яғііи эісарты миллиондай азаътат қол қой- ган. Финляндпяпың барльтқ халқы 21/г миллион, олаіі болоа, бұл хат шыпыпда букіл халыцтыц уиі болып та- былады.
Бұл хатітың толык, тексті мынапдай:
«Цудіреті күшті, рацымы мол патша агзам император эісәне улы князъ! ¥лы мәртебелі император тақсыр Сіздің Финляндия- ның әскери міндеткерлігі туралы зацды озгертуіңіз өлкенің бар- лың жерлерінде жаппай үрей туғызып, ауыр ңайгы орнатты.
¥лы мәртебелі император тақсыр Сіз осы жылы 12 июльде (29 июньде) бекіткен әскери міндеткерлік туралы әміріңіз, ма- нифесіңіз бен заңыңыз ұлы князьдіктің негізгі заңдарын жәпе фин халқы мен осы өлкедегі азаматтардың өзіпің заңдарына тәи аса қымбатты праволарын түбірімеи бұзғандық болып та- былады.
Өлкені дорғау жөніпдегі азаматтардың міндеттері туралы ере- желер, негізгі заңдар тұрғьтсыпан алганда земство қызметкерле- рінің келісімі болмайынша, басда жолдармеп шьгғарылмауға тиіс. Әскери міндеткерлік туралы 1878 жылгы заң да осы тәр-


ФітлянДиЯ ^АЛКМПЬТД параяһтльтғьт
385
тіппен император II Александрдың және земство қызметкерле- рінің келіскен шешімі бойынша шығарылған болатын. Импера- тор III Александр патшалық құрған дәуірде бұл заңға көптеген жекө өзгерістер енгізілді, бірақ әрбір ретге де земство қызмет- керлерінің келісімімен енгізіліп отырған-ды. Осыған қарамас- тан, енді келіп земство қызметкерлерінің келісімінсіз, 1878 жыл- ғы зац жойылады деп жариялапьш огыр, ал бүл заңның орнына шыңңан жаңа қаулылар 1899 жылғы Тотепше сепм земство қыз- мбткерлеріиің шешімінеи бүтіпдей алпгақ жатыр.
Фипляпдияпың әрбір азаматьтпа тән ең маңызды праволар- дың бірі — Финляндия заңдарының панасында өмір сүріп, әре- кет ету. Ңазір Финляндияның сан мыңдаған азаматтары бұл праводан жұрдай болып отыр, өйткені әскери міндеткерлік тура- лы жаңа заң бұларды орыс әскерінде қызмет етуге міндеттейді, сөйтіп тілі, діні, мінез-ңұлқы меп әдет-ғұрпы жат әскерге ерік- сіз алынатын біздің өлкеміздің псрзенгтері үшін әскери мін- деткерлігін орындау азапқа айпалдьтрылмаңшьг.
Жаца қаулылар жылма-жылгы коптипгептке заң бойыпша белгілепгеп шектеуді жояды. Мұпыц үстіпо бұл қаулыларда земство ңызметкерлеріпің иегізгі заңдарда айтылғаи соғыс бюд- жетін белгілеу ісіие қатысу праволары ешқандай мойындал- майды.
1878 жылғы заңның негізгі қағидаларына ңарамастан, тіпті жасақтың өзі де түгелдей әскери министрдің ұйғарымына тәуел- ді етіп қойылған.
Мапифесте жариялаиғап жеңілдіктер әзіршо анықтальтп бол- маған өткіпші уақыттың іітгіидс мұпдай нүсқаулардың әсерін жеңілдете алмайды, ойткені әскерге иіақырылатындардың саныц уақытша азайтудың артыпап орьтс осксріпде қызмет атқаруға шаңыру шексіз кобейеді.
Фипляндия халқы қазіргі уақытта оз мойпымен котеріп отыр- ған соғыс ауыртпалығын әйтеуір бір жеңілдетуді сүрағап емес. Филляндия мекемелері ретінде фип әскерінің лраволық жағдай- лары сақталатын болса, Финляндия тарапынан мемлекет қорғау ісіие қатысу үлесін мүмкіндігіпше көбейте беруге әзір екепіи халың пікірін білдірген земство қызметкерлері дәлелдеді.
Осыған қарама-қарсы жаңа қаулыларда фин әскерлерінің көпшілік бөлігі жойылады, орыс офицерлері саңталып қалатын азын-аулаң әскери бөлімдерге ңызметке кіре алады деп белгі- ленген; бұл әскери бөлімдерде тіпті унтер-офицерлердің өзі орыс тілін білуі керек, міне осының салдарынан Финляндияда туған көбінесе шаруа сословиесінен піыққандар осы аталған лауазым- дардан мүлде шөттетілмек; бұл әскерлер орыс басңармаларының қарауына кіреді және олар бейбіт уақыттың өзінде де Финлян- диядан тыс жерлерде орналасуы мүмкін.
Ңандай да болсын бір реформа емес, Финляндияның ұлттық әскерін жоюды ғана көздейтін бұл әмірлер сенімсіздік жасалып отырғанын көрсетеді; ал Финляндия халқы өзінің Россиямен қосылғаи жүз жыл дерлік дәуірінің ішінде мұндай сенімсіздік көрсетуге сылтау боларльтц ешқандай мінез көрсеткен жоқ.


386
13. II. ЛЕИІІН
Әскери міндеткерлік туралы жаңа қаулыларда Финляндия халқының өз алдына отаны бар екенін, ал бұл өлкеде туғандар- дың — Финляндия азаматы деген правосы бар екенін теріске шығаратын сөздер де кездеседі. Бұл сөздердің астарында Фин- ляндия халқьшың саяси жағдайын саңтап ңалу жөніндегі сөз- сіз правосымеп сыйыса алмайтын мақсаттың ұштығы көрінеді, ал бұл жағдай 1809 жыльт Фпнляндияға пайдалы түрде мықтаи куэландырылғап болатьтн.
Соңғы жылдары олкеміздің еңсесіп ауыр қайгы баса бастады. Ішінара заң шығару шараларынан, ішінара маңызды қызмет орындарыпа Россияда туган адамдарды қоюдан өлкенің иегізгі заңдарыиың кағидалары елеусіз қалдырыльш отырғанына бір- ден-бірге көзіміз жете бастауда. Өлке әкімшілігінің міндеті ты~ ныштық пен тәртіптің ңаймағын бұзу, жалпыға пайдалы тал- пыныстарға кедергі жасау, орыстар мен финляндықтардың арасында ала көздік тудыру секілді — олке әкімшілігіне осын- дай бағыт беріліп отыр.
Алайда өлкенің басьша ңонған ең ауыр бақытсыздық — әске- ри міндеткерлік туралы жаңа қаулылардың енгізілуі.
Өздерінің 1899 жылғы 27 майда ¥лы мәртебелі таңсырдың қарауьша жолдағап жауап хатында земство қызметкерлері әс- кери міидеткерлік туралы заң шығарарда Фииляндияның негіз- гі заңы бойынша сақталуға тиісті тәртіпті толық баяндап жаз- ған еді. Олар сол жолы: өгер әскери міндеткерлік туралы жаңа заң басқаша тәртіппен шығарылатын болса, онда мұндай заң, күштеудің арқасында енгізілген күнде де, правоға сыйымды заң болып танылуға тиіс емес, ал Финляндия халқына күштеп әмір беру ғана болып корінеді. деп көрсеткен болатын.
Земство ңызметкерлері айтқанның бәрі Финляндия халңының право жөніндегі бұлжымас түсінігі больш қала береді, оны күш- пен өзгертуге болмайды.
Өлкенің заңдарымен үйлестірілмеген әмірлерден келіп туа- тын өте-мөте ауыр зардаптардан қауіптенбей болмайды. Чинов- ииктер мен үкімет мекемелерінің өз борышын сезінуіне азапты алалық туады, өйткені олардың ожданы мұндай әмірлерді бас- шылыққа алмауға итермелейді. Жарияланған қаулылар іске асырылатып болса, өзгеріс қатерінен ңорқып бұрыиырақ қопыс аударуға мәжбүр болғаи еңбекке жарамды адамдардың саны бұ- рынғыдап да көбейе бермек.
Финляндия халқының өз алдына саяси және ұлттың өмір сү- ру правосына ңарсы бағытталып отырған басқа шаралар сияң- ты, әскери міндеткерлік туралы жаңа қаулылар да монарх пен халықтың арасындағы сенімді, сөз жоқ, бұзады, сондай-ац нара- зылықты барған сайын күшейте түседі, жұрттьщ жаппай езілу- де екенін сезініп, болашағына сенімсіздікпен қарауын туды- рады, өлкенің игілігі жолындағы жұмыста қоғам үшін де, оның мүшелері үшін де орасан зор қиыншылықтар пайда болады. Осыларды болдырмау үшін жоғарыда айтылған әмірлерді зем- ство қызметкөрлерінің қатысуымен піығарылған әскери міндет- керлік туралы заңмен ауыстырғаннан басңа, ал өлкенің өкімет


ФИНЛЯНДИЯ ХАЛҢЫНЫҢ НАРАЗЫЛЫГЫ
387
орындары негізгі заңның нұсқауларын түгелдей дәл.ме-дәл бас- шылыңқа алғаннан басқа жол жоң.
Финляндия халқы өз алдына халың болып өмір сүрудөн қала алмайды. Тарихи тағдырының, заң ұғымдарының жәнө мәдөни жұмысының ортаң болуы арңасында біріккен біздің халқымыз өзінің финляндиялық отанына және өзінің заңды бостандыгына сүйіспеншілігін ілгеріде дө саңтайды. Халық өзінің хальщтар арасындағы тағдырдың өзі оған бөлген қарапайым орнына ла- йықты түрде ие болуға ұмтылудан ауытқымайды.
Ңоғамдыд өміріміздің тірегі больш отырған өзіміздің право- мызға сенетініміз және өзіміздің заңымызды құрметтейтініміз тәрізді, Россиямен қосылып отырғанына бақыттымын, тыныш- тьщтамын деп сезіну үшін, егер мұнан былай да Финляндия 1809 жылы бөлгіленген негізгі ережелерге сәйкес басқарылып отыратын болса, онда құдіретті Россияның бірлігіне келер зияи жоң екеніне де біз берік сенеміз.
Отаны алдында өзінің борышын сезе келіп, қоғамның бар- льщ ңауымдарындағы адамдар мен барлық топтар Сіздің импе- раторльщ ұлы мәртебөңізге істің жайын әсірелемей іпын күйіи- дө баяндап шыгуға мәжбүр болып отыр. Жоғарыда біз ұлы князьдіктің салтанатпен куәландырылған негізгі заңдарыиа қайшы келетін әскери міидеткерлік туралы жуырда жариялан- ган даулылар правоға сыйымды заң болып танылмайтыиып айтқанбыз. Финляндия халңы үшін сондайлық маңызды болып отырған право жөніндегі берік ережелерден жәпе бұл осынша- ма маңызды мәсөле жөнінен заңмен ңамтамасыз етілген тыныш- тыңтан айрылуға ңарағанда, согыс шығындарының ауыртпалы- ғы озін ғана алғанда оншама маңызды емес екенін ңоса айтуды өзіміздің борышымыз деп санаймыз. Солай болған соң да, осы хатта елеулі мәнінен туып, ңозғалып отырғаи мәселелерді Сіз- дің императорлық ұлы мәртебеңіздің рақымшылдыңпен қара- уын шын жүректен өтініпі етеміз. Құзырыңызға құлдық».
Негізгі заңдарды бұзушы орыс чииовнігктері шайка- сыиа 'құрылған нағыз халың соты болып табылатын бұл хатқа біздің қооарымыз аз.
«Финляндия мәселесі» жөнінде басты мәліметтерді естеріңізге салалық.
Финляндия Россияға 1809 жылы, Швециямен соғыс кезінде қосылды. ІПвед королінің қол астыида болғаи финляндықтарды өз жағына тарту үшін, I Алшюандр Фииляндияның ескі конституциясын тануға және оны бекітуге ұйғарды. Бұл конституция бойынша, сеймнщ, ягни барлыц сословиелер өкілдері жиналысынъщ келі- сімі болмайыниьа, ешбір негізгі заң шығарылуға, өзгер- тілуге, түсіндірілуге немесе жойылуға тиіс емес еді. Сондықтап I Александр бірнеше манифесте «олкеніц


388
в. и. лвнин
ерекше конституциясын ңасиеттеп сацтау туралы уәде- сін» «салтапатты түрде» қайталап айтқан болатын.
Антпен бекіген осы уәдені кейін орыс патшаларының бәрі, ооның ішінде, II Николай да, 1894 жылдың 25 октябріндегі (6 ноябрь) манифесінде: «...оларды (негіз- гі заңдарды) бұзылмайтын және іайнымайтын күшінде және қолданып отырарлық күшінде сақтау туралы уәде» беріп, растаған болатын.
Енді, міне, арада бес жыл өтпей жатьш, орыс патша- сы ант бузган адам болып шығып отыр. Сатылғыш, мәймөңке баіспасөздің Финляндияға іқарсы ұзақ уақыт бойы өшіктіруіпен кейіп 1899 жылдың 3(15) февра- лындағы «іміанифест» шықты, бұл «манифесте»: «егер жалпы мемлекеттік қажеттіліктен -туатын болса немесе империяның Зіаңдарымен байланьгсты болса», сеймніц келісімінсіз-ац заңдар шығаруға болады,— деген жаца тәртіп белгіленді.
Мұньщ өзі іконституцияны сорақы түрде бұзу, нағыз мемлекеттік төцкеріс болды, ойткені кез к-елгеи зац жо- иінде ол заң жалпы мемлекеттік қажеттіліктен туды деуге болады ғой!
Ал бұл мемлекеттік төңкеріс куштеп жасалды: гепе- рал-губернатор Бобриков, егер сенат манифест жария- лаудан бас тартатын болса, Финляндияға әскер кіргіз- бек болып қорқытты. Финляндияда тұрған орыс әскерлеріне (орыс офицерлерінің-ақ айтуы бойынша) оқтаулы патрондар таратылып қойылды, аттар ерттеліп әзір тұрды жән-е *т. б.
Алғапщы күштеуден кейіи тағы да сансыз күштеулер болып жатты: Финляндия газеттері бірінен соң бірі жа- былды, жиналыс 'бостандығы жойылды, халықты <көте- ріліоке елііктірген орьтс шпионідары мен жексұрын аран- датушыларды Финлявдияға қаптатып жіберді және т. т. т. б. Ақырывда, сеймніц келісіміисіз, 29 июньде (12 июльде), хатта толық талданған, әокери міндеткерлік туралы заң шығарылды.
1899 жылдың 3 февралындағы манифест те, 1901 жылдың 29 июніндегі заң да заңсыз, бұл — патша үкі- меті деп аталатып ібаскесерлер іпайкасымен ібірлескен апт бұзған патшаньтц зорлығы. Екі жарым мпллпоті


ФИНЛЯНДИЯ ХАЛҚЫІІЫҢ НАРАЗЫЛЫҒЫ 389
финляндьғқтардың көтеріліс туралы ойлауға, әрине, амалы да жоқ, бірақ біздер, орыс азаматтары, бізді ұят- ңа қалдырып отырған маск,аралық жөнінде ойлануымыз керек. Біздің әлі де құлдық дәрежөде якеніміз сонша- лық, басқа тайпаларды құлдьтққа түсіру үшін біздің өзімізді пайдаланып отыр. Біз Росспяпың бостандыққа талпьшу әрекетіпің қапдайып болса да қанішерлік қа- талдықпен басып таістап қана қоймай, оның үстіне орыс әскерлерін басқаның бостандығына к,ол сұғу үшін пай- даланып отырған үкіметке әлі күнге дейін төзіп келеміз.
«Искра» № 11, 20 ноябръ, 1901 &с.
«Мс.кра» газетгніц тексті бойъінша басылып отъір


390
«СВОБОДА» ЖУРНАЛЫ ТУРАЛЫ
«Свобода» 142 журналсымагы тіпті нашар-ақ. Оның авторы — бұл журнал ібасыпан аяғына дейін бір адам жазып шыққан ғой деген ой тудырады — «жұмысшы- лар үшін» ұғымды тілде жазған болып көрінгісі келе- ді. Бірақ бұл ұғымдылық емес, ібеталды ұғымды бол- ғансу. Бірде-бір қарапайьш сөз жоқ, бәрін көлтірсіп айтады... Автор қылымсусыз, «халың» теңеулерін, «<их- ний» деген тәрізді «халық» сөздерін келтірмей бір ауыз сөз айтпайды. Жаңа мәлімет, жаңа мысалдар келтір- мей-аіқ, жаңіадан қайта өңдемей-ақ әдейі тұрпайылан- ған социалистік ерғашты лікірлерді осьшдай мүгедек тілмен мылжыңдай берөді. Кепшілікке ұғымды ету тұр- пайыландырудан, ұғымды еткеисуден көп аулақ жатыр дер едік біз авторға. Көпшілікке ұғымды жазушы, ең қарапайьгм, жұртіқа ең мәлім мәлім.еттергө сүйене оты- рып, ойға жеңіл пікірлердің немөсе аса ыңғайлы мы- салдардьщ көмегімен осы мәліметтерден піығатын не- гізгі цорытындыларды корсете отырып, юйланып оқитын оқушыны алдағы »мәселелерге ұдайы итермелей отырып, оқушытты терец пікірлерге, терец ілімге жете- лейді. Көпшілікке ұғымды жазушы ойланбайтын, ой- ланғысы ікелмейтін немесе ойлаиа білмейтін оқупіыға жазьип отыр екенмін деп санамайды,— қайта жетілме- ген оқушының ойлап істеуге шын ниеті бар екен деп оанайды да, осы байсалды, ауыр жұмысты істеуде оған көмектеседі, оған алғашқы адымды жасауға көмектөсіп, өздігіімеп ілгері басуға уйретіп, опы алға жетелейді.


<Sf.
е-
.л
£
В. И. Ленпннің ««Свобода» журналы туралы» ңолжазбасының бірінші беті.—1901 ж. Кішгрейтглген


«СВОБОДА» ЖУРНАЛЫ ТУРАЛЫ
391
Тұрпайы жазушы ойланбайтын және ойлана алмайтыи оқушыға жазып отырмын деп санайды, ол оқушыны на- ғыз ғылымның бастапқы негізіне жөтектемейді, қайта әзіл-қалжыңмен және жаңылтпаштармен тұздьщталғаи тұрлаусыз-тұрпайы түрде белгілі ғылымның барлыц қорытындыларын «даяр» күйінде ұсынады, сөйтіп оңу- шыға шайнарлық та епгтеңе қалмайды, тек әлгі ботқа- ны қылқылідатып жұта беруге ғана тура келеді.
1901 ж. кузве жазъілған
Бгргншг рет 1936 ж. «Болъшевщг» журналыныц 2-номерінде басылған
Ңолжазба бойынша басылып отыр


392
ЭКОНОМИЗМДІ ҚОРҒАУШЫЛАРМЕН ӘҢГІМЕ
Біздің бір өкіліміздің бізге жіберген хатын толық келтірелік:
«Орыс социал-демократиялың органдарына хат.
Айдауда бірге болған біздің жолдастардыц «Искра» жөнінде иікір айтыцыздар дегсн ұсынысына жауап ретінде біз бұл ор- ганмен озіміздің ңосыла алмайтьшымыздың себептері туралы мәлімдемек болып ұйғардың.
Саяси күрес мәселелеріне әдейілеп арналғап социал-демокра- тиялық ерекше органпың мейлінше дер кезінде пайда болғанын мойындай отырып, біз осындай міпдетті мойнына алған «Искра» оны қанағаттанарлық етіп шешті деп ойламаймыз. Газегтің өн бойынан өзекті орын алып отырған және оның басқа да барлың ірілі-уақты қателерінө себепші болып отырған негізгі кемшілігі мьшау: «Искра» қозғалыстың белгілі бір бағытына қозғалыс идеологтарьшың ететін әсері мағынасында алғанда оларға аса көрнекті орьш беріп отыр. Сопымен бірге «Искра» қозғалыстың материалдың элементтерімен және материалдың ортамен аз өсептеседі, ал қозғалыстың материалдық элементтері мен мате- риалдық ортаның өзара әсерінен жұмысшы қозғалысының бел- гілі типі туады жәнс оиың жолы белгіленеді, идеологтарға келетін болсақ, ең жақсы теориямен және ең жақсы программа- мен рухтапғаи болса да, бұлар өздерінің барлық күшін жұмса- ғаньтмен де қозгалысты осы жолдап басңа жолға түсіре ал- майды.
«Искраяың» бүл кемшілігі овы «Южный Рабочийман» 143 са- лыстырғанда көзге айрықша түседі, бұл газет «Искра» тәрізді саяси күрестің туьш көтере отырып, осы күресті оңтүстік орыс жұмысшы қозғалысының бұрынғы откен сатыларымен байла- нысты алып қарайдьт. Мәселені бұлай і\ою «Искраға» мүлде жат. «Ұшқыннан үлкен орт тудыруды» өзінің мақсаты етіп доя отырып, бұл үшін қолайлы жаиғыш материал жәпе цолайлы сыртқы жағдайлар қажет екенін «Искра» ұмытады. «Экономис-


ЭКОНОМИЗМДІ ҚОРГАУШЫЛАРЛГЕН ӘҢГШЕ
393
терден» ат-топып ала ңашады да, «Искра» озі ерекше басакөр- сетіп отырған және сыңайына царағаида асыра бағалап отыр- ған февральдағы және марттағы офіғаларға жұмысшылардың ңатысуын әзірлеу экопомистер қызметінің нәтижесі екепіи ес- тен шығарады. 90-жьілдардың аяғындағы социал-демократтар- дың жұмысына теріс қарап, «Искра» ол кезде ұсаң талаптар үшін күресуден басқа жұмысқа жағдай болмағанын және бұл күрестің зор тәрбиелік маңызы болғанын елемей отыр. Бұл ке- зеңді және орыс социал-демократтары ңызметінің бұл бағытын мүлдем теріс және тарихи жағынан мүлдем қате бағалап, «Иск- ра» бұлардың тактикасын Зубатовтың тактикасына балайды, жұмысшы қозғалысын кеңейте, тереңдөте түсетін «ұсақ талап- тар үшін күрес» пен ңандай да болсын күресті және қандай да болсын ңозғалысты жансыздандыруды мақсат ететін «ұсаң же- ңілдіктердің» арасындағы айырманы көрмей отыр.
Әлеуметтік ңозғалыстың нәресте кезіндегі идеологтарга соп- шалықты тән сектанттық төзімсіздік әбден бойына сіңген «Иск- ра» өзімен алауыздықтың бәрін де социал-демократиялық прип- циптен ауа жайылушылық деп қана емес, тіпті жау лагеріпе оту деп айып тағуға әзір тұрады. Оның «Рабочая Мысльға» қарсы мейлінше ңатал және аяусыз айыптауға лайық дәмесіз цылығы осындай, «Рабочая Мысльға» өзіпің Зубатов туралы маңаласын арнап, «Искра» жұмысшылардың кейбір топгары арасындағы Зубатовтың табыстарьш осы «Рабочая Мысльдіц» әсерінен көреді. «Искра» орыс жұмысшы қозғалысының барысы мен міндеттеріне өзіпеп гөрі басқаша қарайтып басқа социал- демократиялық ұйымдарға теріс көзқараспен қарап, олармен айтыстың қызуы үстінде ақиқатты көбінесе ұмытып кете бере- ді және шыпыида да орынсыз шьщқан кейбір сөздерге жарма- сып, өзінің қарсыластарына олардың ойында жоң көзв;арастар- ды таңады, алауыздыңтың оншалық мәні жоң жерлсрін баса корсетеді дс, көзқарастың көптегеп ортақ жерлеріне келгеиде қасарысып үндемей қояды; біздің айтып отырғанымыз — «Иск раныц» «Рабочее Делоға» козқарасы.
Оның осы тым айтысқұмарлығы ең алдымен «идеологияның» (программалардың, теориялардың...) қозғалыстағы ролін асыра бағалауьшан туады, ол ішінара Батыста орыс эмигранттарының арасында ңыза түскеп озара қиян-кескі айтыстың сарыны болып табылады, бұлар өздерінің бірқатар айтыс кітапшалары меп ма- қалаларыпда бұл ңияп-кескі айтыс туралы дүниеге мәлімдеп те үлгсрді. Біздіцше, олардыц осы алауыздвщтарыпыц бәрінің де орыс социал-дсмократиялық қозгалысының іс жүзіндегі барысы- на сшқандай дерлік әсері жоң; тек Россияда әрекет стуші жол- дастардың арасыиа көңілсіз жарыңшаң салыи, бүл ңозғалысқа осы тұрғыда ғана зиян келтіреді, сондықтан біз «Искраның» айтысңұмарлығына, әсіресе оның өзі сыпайыгершіліктің шеңбе- рінен піығыгі кеткен кездерінде, теріс көзңараста болмай тұра алмаймыз.
«Искраның» нақ сол негізгі кемшілігі — социал-демократия- ньщ түрлі қоғамдьщ таптар мен бағыттарға көзқарасы туралы


394
В. И. ЛЕНИН
мәселеде оның дәйекті болмауының себебі. Теориялың есептер арқылы дереу абсолютизмге і^арсы күреске көшу туралы мін- детті шешеді де, «Искра», сірә, істің ңазіргі жағдайында жұ- мысшылар үшін бұл міндеттің бүкіл қиындығьш сезіп, біраң осы күрсс үшін бұлардың мұнан да былай күш жинауын күтіп отыруға шыдамы жетпей, либералдар меп интеллпгешщяның қатарьшан одақтастар іздей басгайды және озіиің осы іздоніс- гері кезіиде тап ңайшылыңтарыи бүркемелеп, «одақтастардың» үкіметке наразылығының себептері мөн дәрежесі мейлінше әр түрлі болса да, үкіметке ортақ наразылыңты бірінші қатарға қойып, таптық көзқарас тұрғысынан іпығьш кетуі жиі кездесе- ді. Мысалы, «Искраның» земствоға көзңарасы осындай. Көбінесе өнеркәсіпке ңарағанда земствошы мырзалардың аграрлық ниет- терін үкіметтің жеткіліксіз ңорғайтынынан туып отыратын зем- ствоның қиқарсыған қылықтарыи «Искра» саяси күрестің өрті- не айналдырмаң болады, сөйтіп үкімет садақасымсн ңанағаттан- бай ңалған дворяндарға жұмысшы табының көмегін көрсетпек болып уәде береді де, халықтың бұл топтарының таптың араз- дықтары туралы түк айтпайды. Біз земствошылар ояпа бастады деуге және земство үкіметпен күресуші элемент деп тануға бар- мыз, біраң біздің бұл тәрізді элементтермен жасауьшыз мүмкіи келісіміміздің сипаты туралы еш күмән ңалдырмайтындай етіп айңын да аньщ формада тануға болады. Ал «Искра» земствоға көзңарас туралы мәселені, біздіңше, таіггың сананы тек көмес- кілөп тастайтыидай етіп қойьш отыр, өйткені «Искра» бұл жер- де либерализмді уағыздаушылармен және түрлі мәдени баста- малармен қатар, социал-демократиялық әдебиеттің негізгі мін- детіне, буржуазиялың ңұрылысты сынау міндетіне және таптық мүдделерінің антагонизмін көмескілеу өмес, ңайта оларды ашу міндетіне қарсы қояды. «Искраның» студенттер ңозғалысына да көзқарасы дәл осындай. Оның бер жағында, «Искра» өзіпің басқа мақалаларында «мәмлеге келудің» бәріи ңатты мінейді де, мәсслсн, гедистердің адам тозіп болмайтьш тәртібін корғап шығады.
«Искраның» мұнан гөрі маңызсыздау басңа көмшіліктері мен қателеріне тоңталып жатпастан, біз қорытындыда төмендегіні ескерте кетуд^ борышымыз деп санаймыз: біз оны сынағанда «Искраның» иө бола алатын маңызын тіпті де азайткалы отыр- ғанымыз жоң және оның қасиетіи көрмейді емеспіз. Біз оны Россиядағы социал-демократияльщ саяси газет ретінде құттық- таймыз. Террор туралы мәселеге дер кезінде бірнеше маңала арнап, бұл мәселені ойдағыдай анықтағанын біз оның зор ецбегі деп санаймыз. Аңырында, біз «Искраның» жасырын баспалар- да соншалықты сирек кездесетін, үлгі боларлыңтай әдеби тілін, оның үздіксіз шығып тұратынын және тың, қызғылықты ма- териалдарды мол жариялап отыратынын атап өтпей тұра ал- маймыз.
Сентябрқ 1901 ж.
Жолдастар»,


ЭКОПОМИЗМДІ ЦОРГЛУШЫЛЛРМЕН ӘҢГІМЕ
395
Бұл хат жөнінде біздің ең алдымен айта кететініміз, бұл хат авторларының туралығын және ашык, айтңа- нын ңұптаймыз. Өзінің «экономикалық» «сгеЛо»-сын * жасырып («саясатшылары» бөлініп іпыққап Одесса комитетінің бір бөлігінің істөп отырғаньіндай) немесе, ақііқатты бейпе бір мазақ еткендей, қазіргі уақытта «тіпті бірдю-бір социал-демократиялық ұйьпм «экоио- мизмвің» кінәсын арқалап -отырған жоқ» («Рабочее Де- ло» бастырған «Екі съезд» деген кітапшіа, 32-бет) деп, жасырынбақ ойпағанды қоятын кез әлдеқашан ж,етті.— Ал енді іске көшелік.
Хат авторларының негізгі қатөсі — «Раб. Делоныц» (әсіріесе 10-номерін іқараңыз) жасап отырған қатөсіпің дол озі. Бұлар қозғальгстыц «матерпалдық» («Рабочее Делопың» созімен айтқанда, стихиялық) элементтері мен идеологиялық («жоспар бойынша» әрекет ететін саналы) элементтерінің араларындағы іөзара қатынас туралы мәселеде шатысып жүр. Олар «и-деолог» стихия- лы қозғалысқа жол көрсетіп, соның алдъінда жүрііп отыратын болса ғана, крзғалыстың «материалдық эле- менттері» стпхиялы түрде кездесіп отыратын барлық теориялық, сая-си, тактикалық және үйымдық мәселе- лерін басқалардан бұрын ш-еше алған ікезде ғана, міпе сонда ғана идеолог дег-еп атақты ақтай алатынын түсіп- бейді. «Қозғалыстың материалдык, элемепттерімеи» шындап «есептесу» үшін бұларға сын көзбен ^арау керек, стихияльщ қозғалыстың қіауіп-қатерлері мен кем- шіліктерін көрсөтіе білу керек, стихиялыльгқты саналы- лық дәрежесіне көтере білу керек. Идеолюгтар (яғни, саналы басшылар) қозғалысты орта меи элементтердіц озара әсері ібелгілейтін жолдан басда жолға сала ал- майды деу,— осы өзара әісерлерге жәпе осы анықтама- ға саналылықтың цатысатынын, ақиқаттың осы әліппе- сін ұмытқандықты көрсетеді. Европадағы католиктік және монархиялық жұмыошы одақтары — бұларда ор- та мен элементтердің өзара әсерінің қажетті нәтижесі, бірақ бұл өзара әсерге социалистердің саналылығы емес, поптар мен Зубатовтардың саналылығы қатысқан.
* — наным символы, программа, дүние танымды баяндау. Ред.


396
В. И. ЛЕНИІІ
Хат авторларының («Рабочее Делоның» да) теориялық көзіқарастары марксизм емес, марксизмге жасалған ке- лемеж; стихиялы эволюцияны саналы революциялық ңызметпеін қалай байланьтстыруды түсінбейтін, біздің «сыншыларьшыз» бен бернштейишілдер осындай келе- межді кэсіп етеді.
Осы қазіргі кезеңде бұл тоорпялық терең адасушы- лық орыс социал-демократиясына сансыз зияп шектір- ген және зиян шөктіріп отырған юрасан зор тактикалық қателерге соқтырады. Әңгіме мынада, жүмысшы бұқіара- сының да, (оның ықпалымен) басқа да қоғамдық топтардың да стихияльтқ орлеуі соцғы жылдарда таңқа- ларлықтай жылдам больш отыр. Тшті 1898 жылмеи са- льтстырғаііда да іфзғалыстьщ «материалдық элемептте- рі» орасап зор өсті, бірақ саналы басшылар (социал- демократтар) бул өсуден артта цалып отыр. Орыс социал-демократиясының бастан кешіріп іотырған дағда- рысының негізгі себебі, міне, осында. Жаппай (стихия- лық) қозғалысқа солқылдақтықтың қандайынан бол- сьтп аулақ болуды қамтамасьтз етерліктей, теориялық жағыпан әзірлігі мол «идеологтар» жетіспей отыр, жаца қозғалыстыц ітегізіггде айбыпды саяси партия құру үшіп саяси ой өрісі ікең, революцияльщ қажыры мен ұйым- дастыру таланты күіпті басшылар жетіспей отыр.
Алайда, <мұның бәрі ештеңе етпес еді-ау. Теориялың білім де, саяси тәжірибе де, ұйымдастыру ісіндегі епті- лік те, мұның бәрі де үйрене келе пайда болатын нәрсе. Теік үйренуге, өз бойына қажетті сананы дарытуға ықылас болсын деңіз. Бірақ 1897 жылдың аяғынан бас- тап, әсіресе 1898 жылдың күзінен бері қарай орыс со- циал-демократиясында бұл кемшілікті таөргісі кіелмегені былай тұрсып, тіпті осының өзін айрыңша бір игілік деп жариялаған, ютихиялыққа бас июді, құлдық ұруды тео- рия дәрежесін-е көтерген, социал-демократтар алда жүрмей, қозғалыстың соцынан сүйретіліп отыруы керек деп уағыз айта бастаған адамдар мен осыпдай органдар бас котерді. (Бұл органдарға «Рабочая Мысль» ғана емес, «сатылар теориясынан» бастап, стнхиялықты, «қа- зіргі уақыттағы қозғалыстың толық праволылыгын»,


ЭКОНОМИЗМДІ ҢОРҒАУПІЫЛАРМЕН ӘҢГІМЕ
397
«тактикаліроцесті» және басқаларды принции жағынан қорғаумен ая'к,таған «Рабочее Дело» да жатады).
Нағыз сор, міне, осы. Мұның өзі экономизм (осы сөз- дің кең мағынасында) деп аталып кеткен және өзінің негізгі белгісі артта цалушылыцты, яғни жоғарыда тү- сіндіргеніміздей, бүқараның стихиялық өрлеуінен сана- лы басшылардың артта қалуып түсіпбеу ғана емес, со- ны тіпті цорғау болып табылатын ерекше багыттыц пайда болуы еді. Бұл бағыттың сипаты мыпау: принцип жағынан — марксизімнің қадірін кетіру, оппортунизм- нің қазіргі замандағы ең жаңа бір түрі болып отырған «сыігның» алдындағы дәрменсіздік; саяси жағынан — саяси үгіт пен саяси күрестің өрісін тарылтуға немесе оны ұсақтатуға тырысу, жалпы демократиялық қозға- лысқа басіпылықты өз қолына алмайынша, социал-де- мократияның самодержавиені құлата алмайтынын тү- сінбеу; тактика жағынан — мейлінше тұрақсыздық («Раб. Дело» көктемдө террор туралы «жаңа» мәселеге келгенде аңырып тұрып қалды, тек жарты жылдан кейін ғана, бірсыпыра қобалжудан соң, өзінің қашан- нан бергі әдеті бойытппа, қозғалыстың соңынан сүйре- тілө жүріп, оған мейлінше екі ұшты мағынада қарсы пікір білдірді); ұйымдық жағынан — тфзғалыстың жап- пай сипатта болуы әзірлік күресіне де, ойламаған жер- ден болатын кез келген дүмпугө де және, ақырында, ец соңғы шешупіі шаібуылға да басшылыақ ете алатын ре- волюционерлердің берік, ібір орталыққа бағынған ұйы- мын құру жіөніндегі міндетімізді өлсіретпек тұрсын, қайта күшейте түсетінін түсінбеушілік.
Біз бұл бағытпен ымырасыз күрес жүргізіп келдік, бұл күресті мұнан былай да тоқтатпаймыз. Ал хат ав- торларының өзі де осы бағыттың адамдары болса керек. Олар бізге экономиікалық күрес жүмысіпылардың де- монстрацияға қатысуын дайындады дейді. Иә, 1900 жылдың декабріндечақ (№ 1) сатылар теориясына * қарсы шыққанымызда, февральда (№2) студенттерді солдаттыққа бергеннің артынша және демонстрация * Ңараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 401—407-беттер. Ред. 14 5-том


398
В. И. ЛЕНИН
басталғанға дейін-ақ жұмысіпыларды студенттерге * көмектесуге шақырғанымызда бұл дайындыңты басқа- лардан гөрі бұрын және басқалардан гөрі тереңірек ба- ғалаған нақ біз болатынбыз. Февраль мен март айла- рындағы оқиғалар «Искраның» «қорқынышы мен қауіптенушілігі бекер» (осылай деп істің мәнін мүлде түсінбейтінін көрсеткен Мартыновтың іойлағаныңдай — «Рабочее Дело», № 10, 53-бет) емес екенін көрсетті, қайта оны түгелдей растады, өйткені басшылар бұқара- ның стихиялық өрлеуінен артта уалып қойған болып шықты, олар басшылар ретінде өздерінің міндеттерін орындауға әзір емес болып шықты. Бұл әзірлік қазірде де әлі жетілдірілмеген, сондықтан да стихиялық қозға- лысқа қарағанда «вдеол-огияның ролін» немесе саналы элементтің ролін «асыра бағалайды» және т. с. деген пікірлердің бәрі де біздің партияға практика жүзінде мейлінше зиянды әсер етуде.
Таптық көзқарастың мүддесін көздесең, халықтьщ түрлі топтарының үкіметке 'ңарсы наразылығының ор- тақ екенін баса айта бермеу кер&к дейтін пікірлер де сошпама зіиянды әсер етеді. Керісінше, «Искраның» ха- лықтың барлыі$ топтарының ішінде саяси наразылық- ты оятатынын біз мақтан етеміз және біз осыны мұнан да гөрі кең 'көлемде істей алмағаньгмызға өкінеміз. Біз- ді бұл жерде таптыоқ кезқарасты бүркемелейді деу дұ- рыс емес: хаттың авторлары мұндай бүркемелеудің бір- де-бір нақты мысалын келтірген жоқ, келтіре де ал- майды. Біраоқ демократия жолындағы алдыңғы оқатарлы күрескер ретінде сюциал^демократия — «Рабочее Дело- ның» 10-номерінің 41-бетінде айтқан пікіріне қарамас- тан — түрлі оппозицияшыл топтардың белсенді ісіне басшылық етуі керек, бұлардың жекелеген және кәсіби тұрғыда үкіметпен қақтығысуларының жалпы саяси маңызын іөздеріне түсіндіруі керек, бұларды револю- цияшыл партияны қолдауға тартуы керек, оппозиция- шыл топтардың бәріне және кез келгеніне саяси ықпа- лын жүргізе алатын ткөсемдерді өз ортасынан әзірлеп шығаруға тиіс. Мұндай рольден бас тартудың қандайы * Ңарацыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 422—427-беттер. Ред.


ЭКОНОМИЗМДІ ҚОРҒАУШЫЛАРМЕН ӘҢГІМЕ
399
болса да, бүл бас тартуды пролетариаттың күресімен тьгғыз және біте қайнасқан байланысы және т. с. тура- лы 'қандай бір лепірме сөздермен әкеліп дәлелдесе де, социал-демсжраттардың «артта қалушылығын», жалпы халықтыіқ ідемократиялық қозғалыстың өрлеуінен артта қалушылығын тағы да «қорғаумен» бірдей, басшылық рольді буржуазиялыіқ демократияньщ қолына беріи қоюмен ібірдөй. Осы көктемдегі схңиғалар, социал-демо- кратияның беделін және қадірін күшейтудің орнына, неліктен социал-деможратиялық емес, революциялық бағыттардың жандануын тудырғанын хат авторлары- ның іөздері іойлансыишы!
Эмигранттардың арасындағы айтыстар мен бірін-бірі балағаттауы жөніндегі імәселеде хат авторларының көр- сеткен, кісі таң қалғандай саңлаусыздығына біз қарсы шықпай тұра алмаймыз. Олар «Рабочая Мысльдің» Зу- батов туралы арнаулы мақала жазуының «лайықсызды- ғы» туралы түкіке тұрғысыз ескі әңгімені қайталап отыр. Бұлар «жономизмнің» таралуы Зубатов мырза- лардың міндетін жеңілдететінін бекерге шьтғарыл жүр- мес пе екен? Экономистердің тактикасы мен Зубатовтың тактикасын тіпті де «бірдей» демей-ақ, мұны айтып жүрген біздер ғана. Ал енді «эмигранттарға» келетін болсақ (юрыс социал-дембкратиясында идеялардың са- бақтастығы жөніиде хаттың авторлары кешіруге бол- майтындай тым бейғам болмаюа, «эмигранттарды», атап айттқанда, .«Еңбекті азат ету» тобын «экономизм» жө- нінде сақтандыру сондайлық таматпа түрдө ақталғаны оларға мәлім болар еді!), онда 1852 жылы Рейн жұмыс- шыларының арасында жұмыс жүргізген Лассальдің Лондон эмиграциясындағы айтыстар туралы не деп тө- релік айтқанын тыңдаңыздыр:
«Сенің,— деп жазды ол Маркске,— «ұлы адамдарға», Кинкельге, Ругеге және басқаларға... қарсы шығармаң- ның басылып шығуына полиция тарапынан кедергі бо- ла қояр ма екен... Менің шамалауымша, үкімет мұндай шығармалардың майда болуына қайта қуанар, өйткені ол «революционерлер бірін^бірі түті-п жейді» деп ойлай- ды. Партиялық күрес партияға күш беретінін, оныц өміршеңдігін арттыратынын, партияның әлсіздігінің ец 14*


400
В. И. ЛЕНИН
зор айғағы оның болбырлығы, ап-іайқын іске мән бер- мей жауырды жаба тоқитыны екенін, партия өзін та- зарта отырып нығаятынын,— мұны чиновниктік логика аңғармайды, мүнан қауіптенбейді» (Лассальдің 1852 жылғы 24 июньде Маркске жазған хатынан) 144.
Бетің бар, жүзің бар демей қатты кетушілікті, ымы- расыздықты, қызу айтысты, тағы баақаларын жақтыр- майтын жоне бұл күнде өздерінің саны да көбейіп кет- кен биязы жандардың есінде болсьин!
Сөзіміздің соңында айтарымыз, біз бүл арада талас мәселелерді атүсті ғана шолып өте алдық. Бұларды то- льщ талдауға ерекше кітапша арнаймыз, ол кітапша шамаісы бір жарым айдан кейін жарық корер деген үміттеміз.
«Искра» № 12, 6 декабръ, 1901 эіс. «Искра» газетішц текстг
бойынша басъілып отыр


401
Г. В. ПЛЕХАНОВТЫҢ РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТІНІҢ ЖИЫРМА БЕС ЖЫЛДЫҒЫНА
«Искра» редакциясы Г. В. Плехановтың революция- лық қызметінің 25 жылдығып мерекелеуге шып ниеті- меи 'қосылады 145. Бұл мереке пролетариаттың бүікіл дү- пие жүзілік азаттыіқ күресіне жетекшілік етуге және мәңгі ескі бола тұрса да, өзіне жаңаша ат қойып алып дүрсе қоя беретін оппортунизмнің тегеурініне төтеп бе- руге бір өзінің ғана қабілеті бар революциялық маркс- измді нығайта түсетін болсын. Бұл мерөке өзінің бар- лық күіпін праіктикальиқ ауыр жұмысқа түгел жұмсап отырған мыңдаған жас орыс социал-демократтары мен қозғалыс үшін сондайльгқ қажет болып отырған: тео- риялық білімнің мол қорын, кең саяси ой өрісін, рево- люциялық бай тәжірибесін беретін «Еңбекті азат ету» тобы арасындағы байланысты нығайтатын болсын.
Революцияльтқ орыс социал-демокраггиясы жасасын, халыіқаралық социал-демократия жасасын!
1901 ж. декабръдгц басында жазылған
Бгргншг рет 1924 ж. «Пролстарсксія Ңолжазба бойынша
Рееолюция» журналыныц басылъш отыр
7-номерін()е басылган


402
ДЕМОНСТРАЦИЯЛАРДЬІҢ БАСТАЛУЫ
Бұдан екі апта бүрып біз 1876 жылғы 6 декабрьде Петөрбургтің Қазаи алаңыпда болған Россиядағы ең бі- рінші әлеуметтік-революциялық демонстрацияның 25 жылдығын атап өттік жәпе үсті-міздегі жылдың басында демонстрациялыақ ңозғальтстың орасан зор өрлегенін көрсеттік. Демонстранттар «жер және ерікке» (1876 ж.) 146 қарағавда неғұрлым айқын саяси ұран кө- теруге тиіс,— «Уақытша ережелердің жойылуын» (1901 ж.) талап етуге қарағанда неғұрлым кең талап қоюға тиіс дедік. Мұндай ұран — саяси бостандыц ура- ны, мұндай бүкіл халықтық талап — халыц өкілдерінщ жиналысын шацыру талабы болуға тигс.
Міне, енді демонстрациялар түрлі себептермен Ниж- нийде іде, Москвада да, Харьковта да жаңадан көтеріліп жатқанын керіп отырмыз. Толқу жер-жердің бәрінде де көбейіп келеді, сондықтан оны барлық жерде озбыр- лықтың, езгінің және зорлың-зомбылықтың ұрығын сө- буші самодержавиеге царсы бір арнаға салып, бірікті- рудің қажеттігі күшейіп келеді. Нижнийде 7 ноябрьде- гі шағьтн болса да жақсы өткен демонстрация Максим Горькийді шығарып салумеп байланысты болды. Ниже- город демонстрациясында сөйлеген шешеннің тауып айтқанындіай — Европаға әйгілі, барлық іқұралы еркін сөзінде болған жазушыны самодержавиелік үкімет сот- сыз және тергеусіз өзініц туып-өокен қаласынан жер аударды. Баскесерлер оны бізге теріс ықпал жасады леп кінәлайды,— деді піешен жарывда, бостандыққа аз


ДЕМОНСТРЛЦИЯЛАРДЬЩ БАСТАЛУЬІ
403
да болса ұмтылу талабы бар барлық орыс адамдарының атынан,— ал біз оньтсы дұрыс ықпал еді дейміз. Пат- шаның жендеттөрі озбырлықты құпия жүргізсө, біз олардың бұл озбырлығын жұртқа әйгілейміз, жария етеміз. Бізде жақ-сы өмір сүруге өз правосын қорғаған жұмысшыларды ұрып-соғады, озбырлыққа қарсылық көрсеткен студенттерді ұрып-соғады, бізде адал, батыл сөздің бәріи тұншықтырады! — Жұмысшылар қатысқап демонстрация студенттің: «озбырлыоқ жойылады, «ерікті, күптті, алып халық бас көтереді!» деген салтанатты сө- зімеп аяіңталды.
Москва воікзалыпіда Горькийді қарсы алуға жүздеген оқушылар шықты, бүдан үрейі ұшқан полиция Горь- кийді Москваға соқтырмай, жол үстінде (алғапгқы бе- рілген ерекше рұқсатқа қарамай), вагонда тутцынға алып, Нижегород жолынан тура Курск жолына түсіп кетуге мәжбүр етті. Горькийдің жер аударылуына бай- ланысты демопстрация болмай қалды, бірақ цайтыс болғапына 17 ноябрьде 40 жыл толған Н. А. Добролю- бовты еске түсіруге арналғаи кешті өткізуге тыйым са- лынуына байланысты ешбір дайындықсыз айдың 18 кү- ні генерал-губернатордың үйі алдында студенттер меп «бөгде адамдардың» (біздің министрлер айтқандай) ша- ғын демонстрациясы больгп өтті. Жиылған жұрт патша өкіметінің Москвадағы өкілін ысңырып масқаралады, өйткені озбырлықты шексіз жек көрген, «іпгкі түріктер- ге» — саміодержавиелік үкіметке — қарсы халық көте- рілісін ынтығып күткеп жазушы барльщ оқыған және ойлы Россияға қандай қымбат болса, бұл жұртқа да сондай аса ңымбат еді. Москвадағы студенттік ұйым- дардың атқару комит-еті өзінің 23 ноябрьдегі бюллете- нінде дайындықсыз жасалған осы демоистрация нара- зыльтқтың және қарсылықтың айқын көрсеткіші деп дұрыс айтқан.
Харьковта студенттердің ісіне байланысты туған де- монстрация нағыз көше бойындағы төбелеске айналды және бұған тек студентгер ғана 'қатысьпі қойған жоқ. Өткен жылдың тәжірибесі студенттер үшін босқа кет- педі. Тек халық куаттаса, әсіресе жұмьюшылар қолда- са ғана өздерінің табысқа жетуі қамтамасыз етілетінін


404
В. И. ЛЕНІІІІ
олар көзімен көрді, ал осындай қолдаудың болуы үшін олар төк академиялық (студеиттік) бостандық үшін кү- ресіп іқоймай, барлыц халыцтың бостандығы ушін> саяси бостандыц ушін, күреске шығуға тиіс. Харьковтағы студенттер ұйымының одақтық ооветі мұны өзінің ок- тябрьдегі прокламациясында-ақ ашып айтты. Сондай- ақ, Петербургтің, Мскжваның, Киевтің, Риганың жәпе Одес-саның студенттері дө, халық меңіреу құлдықта отырғанда, а^кадемиялық бостандық туралы «армандау- дың мағынасыз» екенін ұға бастады, бұл юлардың лис- токтары мен прокламацияларынан көрініп отыр. Моск- вада ген-ерал Ванновокийдің бір уақытт-а бір нәрсе жөнінде өзінің уәде бергені жайындағы «лақапты» жал- ғанға шығарғаи жөксұрьгн созі; Петербургтегі тыңшы- ның (Электротехника ипститутындағы бір студентті үстап алып, оныц хат тасушы арқылы алған хіатын тар- тып алмақ болғаи) адам айтқысыз арсыздығы; Яро- славль студенттерш ікөшеде және учаскеде полицияның айуандықпен ұрып-соғуы,— міне осылардың бәрі және мыңдаған басқа фактілер бүкіл самодержавиелік құры- лысқа сқарсы күреокен үстіне күресу туралы жар салып шақырады. Харьковтағы мал дәрігерлерінің оқи- гасы шыдамның шегінен шыққан жері болды. 1 курс- тың студенттері проф. Лагермарктың іске көңілсіз қа- райтынын, программаны студенттердің бетіне лақтыру- ға дейін барған адам төзіп болмайтын дөрекілігін айтьш шағым жасады, оны аластау туралы петиция берді! Үкімет бұл істі тексерместен, бүкіл куроты институттан шығарып жіберді, сонымен қабат үкімет өзінің хабар- лауында студенттер профессорларды өздері тағайындау правосын талап етеді деп жала жаіпты. Осыдан кейін Харьковтың барлық студенттері ікөтеріліп, ереуіл және демонстрация жасамақшы болды. 28 ноябрь — 2 де- кабрь арасында Харьков осы жылы екініпі рет самодер- жавиенің озбырлығына наразыльтқ көрсеткен халық пеп «ішкі түріктердің» шайңасқан майданына айналды. Бір жағынан: «самодержавие жюйылсьгн! жасасын бос- тапдьғқ!» — деген ұран. Екінші жағынан — қылыштау, қамшымеп сабау, халықты атпен бастырмалату. Не жы’ нысына, не жасыпа қарамай, барлық халықты және әр-


ДЕМОНСТРАІЩЯЛЛРДЬІЦ БАСТЛЛУЫ
405
бір жеке адамды аямаіі сабағап полиция мен казактар қарусыз елді жеңіп, маоайрауда...
Біз оларды шынымен-ақ масайратып қоямыз ба?
Жүмысшылар! Орыс халқын қорлап отырған жаудың күші сіздерге әбден таныс. Жаудың осы күші өздері- ңіздің жақсы тұрмыс үшін және адамшыльщ ождан үшін қожайындармен күнделікті күресіңізде сіздердің қол-аяқтарыңызды матап отыр. Осы жау күші сіздердің жүздеген, мыңдағап ең абзал жолдастарыңызды ұстап әкетіп, түрмеге жауып, жер аударып отыр және онысы- мен қоймай әдейі қорлап, оларды «тәртібі жаман адам- дар» деп жариялап отыр. Осы жау ікүші 7 май күні Пе- тербургте: «бізге бостандық керек!» — деп ұран салып көтерілг-ен Обухов жұмысшыларына оқ атты,— сонан соц оның үстіне оққа ұшпай аман қалған батырларды каторгада шіріту үшін сот комедиясын жасады. Осы жау күші бүгін студенттерді сабаса, ертең одан бетер құтырынып сіэдерді, жұмысшыларды сабайды. Уақыт- ты өткізіп алмаңыздар! Естеріңізде болсын, сіздер само- державиелік үкіметтщ баскесерлеріне қарсы әрбір паразылық пен күресті қуаттауға тиістісіздер! Демон- страпт-студенттермеи ынтымақтасуға барлық күш-мүм- кіншіліктеріңізді жұмылдырыңыздар, мәлі<меттерді тез жеткізіп, үпдеулерді тез тарату үшін үйірмелер қүры- ңыздар; бүкіл халықтың бостандығы үшін күреске шы- ғып отырғандарыңызды жұрттың бәріне, әрбір адамға түсіндіріңіздер.
Халық ызасының, ашық күрестіц оты ол жерден де, бұл жерден де тұтана бастағап шаіқта,— бұл оттар жа- лыпдап, лаулап жану үшін сц алдымеи және бәрінеи Д9 бұрыи опы дүрілдетіп әкстер оішіпді леп ксрск!
«ІІспра» № 13, 20 декабрь, 19° 1 ж-
«Искра» газетінгц тексті бойыниіа басылып отыр


406
«ОҢТҮСТІКТЕГІ ЖҮМЬІСШЫЛАРДЫҢ» ХАТЫ ТУРАЛЫ
Біз «Оңтүстіктегі жұмысшылардың» хатын алдық, олар орыс социал-демократиясында революциялық ба- ғыттың күшеюін құттықтаған және өздерінің құттық- тауын «Орыс революцияшыл социал-демократиясыиыя, шетелдік лигасына» жеткізуді бізге тапсырған. Амал не, орын жеткіліксіз болғандықтан бұл хатты толық баса алмай отырмыз. Хат авторларының «қалың бұқара- ға революциялың идеяларды тарату үшін ібіздің Рос- сияда оқолданылып отырған прокламациялық әдіс бұқараны саяси ісаналы етіп тәрібиелей алмайды», «орыс пролетариатыиа саяси тәрбие беру үшін арнаулы әде- биет жасау қажет» дегенін біз толық қуаттаймыз. Бі- рақ хат авторларының осы мақсатпен копшілікке ар- налған 3—4 беттік кітапшалар шығарып, оларды «бір мезгілде бүкіл Росюияға» тарату керек деген жобасы іс жүзінде қолайлы бола қояр ма екеп. Біздің ойымызша, орыс пролетариаты басқа барлық таптар пайдаланып жүрген әдебиетті, яғии газетті қазірдің озінде де оқи алатын дәрежеге жетті. Саяси газет қана бұқараны шын мәнісінде саяси саналы етііп тәрблелей алады жә- не, хаттың авторлары айтқандай, «төртініпі сословие- ден бастап ірі буржуазияға дейінгі біздің барлық қоғам- дық өмірімізді» көрсетіп жаза алады. Жалпы орыстық газет қана, оны барлың комитеттер меп жергілікті үйір- мелер ібелсеие қолдайтын болса, азды-копті дәрежеде «бір мезгілде бү-кіл Россияға» тарай алады және газет- тің атағыпа сай мейліпше жиі шығып тұратып болады.


«ОҢТҮСТІКТЕГІ ЖҮМЬІСІПЫЛАРДЫҢ» ХАТЫ ТУРАЛЫ 407
Осындай революциялық органды берік құру ғана біздің қозғалысымыздың «орыстың самодержавиелік үкіметі- не қарсы стачкалық-экономикалық күрес жүргізудөн кең революциялық күреске» түбегейлі көшуін көрсе- теді.
«Искра» № 10, 20 декабръ, 1001 ж.
«Искра» газетгнгц тепсті бойынша басъілъсп отъір


[409
В. И. Лениннің «Анархизм және социализм» деген тезистері қолжазбасының бірінші беті.— 1901 ж.
Нішгрейтілген


411
АНАРХИЗМ ЖӘНЕ СОЦИАЛИЗМ
Тезистер:
1) Анархизм (Бакунин және Интернационал41 1866 —) өзінің 35—40 жыл бойы (ал Штирнерден бастасақ, бұдан да коп жыл ібойы) омір сүруіпде цанау- ға қарсы жалпылама құрғақ ісозден басқа ештеңе берген жоқ.
Бұл құрғақ сөздер 2000 жылдан бері айтылып келе- ді. Мұнда (а) қанаудың себептерін түсіну; (ß) социа- лизмге қарай бастайтын қоғам дамуын түсіну; (ү) тап куресін социализімді жүзеге асыратын творчестволық күш деп түсіну жетіопей отыр.
2) Ңанаудың с е б епт е рін түсіну. Жеке мен- шік — товар шаруашылығының негізі. Өндіріс (құрал- жабдықтарьгна қоғамдық меншік. Анархизмде Nil *.
Анархизм — өңі айналдырылған буржуазиялық ин- дивидуализм. Индивидуализм — анархизмнің бүкіл дү- ниеге көзқарасыпың негізі.
Жерге ұсақ меишікті және усац шаруашылыц- ' ты қорғау.
‘ Keine Majorität **.
Өкімет билігінщ біріктірушілік және ұйымдас- тырушылық күшін мойындамау.
3) Қоғам дамуыи — ірі онідірістің роліп — капига- лиз-мнің социализмге қарай дамуьііц түсінбеу.
* — Nihil — түк те жоқ. Ред.
** — Ешқандай көпшілік (яғни анархистердіц азшылықтың копші- лікке багынуып мойындамауы). Ред.


412
В. И. ЛЕНИН
(Анархизм — торыгудъщ туындысы. Пролетардың еме-с, өмірдеи соққы көрген интеллигенттің неме-се жа- лаң аяқтың психологиясы.)
4) ГІролетариаттың тап күресін түсінбеу.
Буржуазиялық қоғамдағы саясатты қисынсыз түрде мойыпдамау.
Үпымның жәпе жұмысшыларға тәрбие берудің ролін түсіпбеу.
Сыңаржақ, байлаиыс атаулыдаи ада нәрселерден жа- салған ішірткі.
5) Роман елдерінде бір кезде үстем болған анархизм Европаның жаңа тарихында не берді?
— Ешқандай доктринасы, революциялық ілімі, тео- риясы жоқ.
— Жұмысшы қозғалысын бытыратып жіберді.
— Революциялық қозғалыс тәжірибелерінде толық frasko-ға * ұшырады (прудониэм 1871, бакунизм148 1873).
— Саясатты мойындамағансып, жұмысшы табын буржуазиялъъц саясатңа бағындыру.
1901 ж. жазылған
Біргнші per 1936 ж. «Пролетарская Қолжазба бойынша
Революция» журналынъщ басылып отыр
7-номергнбе басылған
— фиаско, согсіздік. Ред.


413
Д А Й Ы Н Д Ы Қ МАТЕРИАЛДАГ


415
ОРЫС РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ
СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯСЫНЫҢ ШЕТЕЛДІК ҮЙЫМЫНЫҢ УСТАВЫ ЖОБАСЫНА ТҮЗЕТУЛЕР МЕН ЕСКЕРТУЛЕР 149
УСТАВ
Устав жобасының тексті
1. 	Револтоцияльщ «Соци- ал-демократ» үйымы жәпе ««Искра» мен «Заряның» шетелдік ұйымы» мыиағап бірігеді
2. Үйым осы күнгі ғы- лыми социализм принцип- тері негізінде қимыл жасай- ды. Саяси программасы жағынан ұйым РСДРП Ма- нифесімен ынтымақтас. Жұ- мысшы ңозғалысының тап- тьщ сипатын жақтауды, осы v ңозғалыстағы қандай да болсын оппортунистік және буржуазиялық ағымдармен күресуді өзіпе міндет етіп қоя отырып, ұйым патша екіметімен күресу мақса- тын бірінші кезекке ңояды. )
3. Үйымиың әдеби қыз- мөтін меңгеретіндер: 1) «За- ря» мен «Искраның» редак- циясы және 2) «Рабочая библиотека» редакциясы, сондай-аң 3) «Еңбекті азат ету» тобы.
В. И. Ленин редакциялағап текст
1. 	Революциялық «Социал- демократ» ұйымы және ««Искра» мөн «Заря» ұйымы- ныц шетелдік бөлімі» «Орыс революциялыц социал-демо- кратиясынъщ шетелдік уйы- мы (лигасы?)» дегеп атпен бір ұйымға бірігеді.
3. Ұйымның әдеби қызме- тін: 1) «Заряның» [[және «Искраның» ] ] редакциясы «Еңбекті азат ету» тобымеп бірлесе отырып басңарады.


416
В. И. ЛЕНИН
Ескерту. Ұйымдардың ре- дакциялары уақытша ңыз- мет атқару үшін өз ңұра- мын ұйым мүшелерімен то- лықтыруға праволы.
4. ¥йым «Заря» және «Искра» органдарын және кітапшалар шығарады.
Ескерту. Жаңа орган- дар шығару мәселесі ұйым- ның жалпы съезінде шеші- леді.
5. «Искра» редакциясы Россиядан келіп түскен мә- ліметтерді әрбір 2 апга са- йын әкімшілік арқылы ұйымның барлық мүшелері- не жібөріп отырады *.
I. Жалпьі әкімшілік
II. Шетелдік әкіміпі- лік
Ескерту. ¥йым редакция- сыньщ уақытша «.ызмет атқа- ру үшін өз құрамын ұйым мүіпелерімен толықтыруға правосы бар.
I Жалпы әкімшілік.
«Искра» редакциясы Лига окілдігін, ортақ кассапы, әдебиеттерді шығару мен тасымал- дауды басқарады.
7)
8)
5. 	Редакция [«Искраның»] айына екі рет шетелдік әкім- шілікке «Лиганың» («ұйым- ның») мүшелеріне хабарлау үшін мәлімет тапсырып оты- рады.
1) Шетелде ақпга жинау.
2) Насихатты ұйымдастыру.
3) Әдебиеттерді сату мен та- ратуды ұйымдастыру.
4) Көмектесу топтарын ұйымдастыру.
5) Бюллетеньдер таратуды ұйымдастыру.
6) Съезде қарауға енгізу үшін ұсыныстарды, тілек- талаптарды және шағым- дарды алдын ала қарау. Съеэді ұйымдастыру. Бүкіл шетел жөнінде 3 айлықты құрастыру.
6. 	«Социал-демократ» ұйымы және «За- ря» мен «Искра» ұйымы өз ңоймаларын, ағымдағы счеттарын, баспаханаларын («За- * 4 және 5-пункттерді Ленин сызып тастаған. Жеке парақтарға ол будан кейін келетін 5-пункттің текстін жазған. Ред.


УСТАВ ЖОБАСЫНА ТҮЗЕТУЛЕР МЕН ЕСКЕРТУЛЕР
417
ряның», сондай-ақ «Еңбекті азат ету» то- бының) окімшіліктің қарамағына береді *.
7. Үйымпың жалпы істөріп мсңгеретін- дер 1) Мүшелердің жалпы съезі, 2) «Заря- ның» редакциясы тағайындаған секретарь- дан және ұйым екі жылға сайлаған екі мүшеден тұратыи әкімшілік *.
8. Үйымиыц жалпы съездері екі жылда бір рст өткізілоді.
8 а) Съезд редакцияныц нұсқауларьш белгілейді *.
9. Съездер барлың істі үйымныц бар- лық мүшелеріпің жай ғапа көпшілік дау- сымен шешіп отырады.
10. Әкімшілік жалпы съсздердің отетін уаңыты мсн орныи тагайындайды және күн тәртібін белгілейді **.
11. Әкімшілік оз инициативасымен пе- месе ұйым мүшелсріпің ’/з бөлігінің талап етуімен төтенше съездерді тағайындай- ды **.
12. Әкімшілік әдебиеттерді тасымалдау-\
ды ұйымдастырады және бұл іске басшы- 1 3 лық етеді **. /
13. Әкімшілік әрбір екі ай сайын ұйым-\
ның барлың мүшелеріне транспорт ісінің жағдайы туралы, ұйымдьщ кассаның жайы, басып шығарылған және Россияға жөнелтілген әдебиеттің саны мен түрлері жөніндегі есепті, сондай-ақ орыс ұйымы- нан келіп түскен мәліметтерді жіберіп тұ- рады **. /
14. Әкімшілік әдөттегі съездерге ұйым- ның өткен екі жылдағы кызметі жоніпде- гі есепті жеткізіп береді.
15. Әкімшілік комектесу топтарын әде- биеттермен және рефераттармен жабдың- тайды, сондай-ақ ұйым мүшелеріне олар- дьщ ңызметінде әр алуап көмек көрсетеді.
Соңы
* Бұл пунктті Ленин сызып тастаған. Ред.
** Бұл пункт белгісіз біреудің қолымен сызылғап. Ред.


418
В. И. ЛЕНИН
16. Әкімшілік барлық істі жай ғана көп- шілік дауыспен шешіп отырады *.
17. ¥йым мүшелері революцияльщ іс үшін алатын барлық ақша ортаң кассаға түседі.
18. Барлық келіп түсетіи қаражат 1) жалпы әкімшілікке, 2) «Искраны» шы- ғаруға, 3) «Рабочая библиотекапы» шыға- руға, 4) «Заряны» шығаруға жұмсалады.
19. Жаңа мүшелер ұйымның 5 мүшесі- ііің кепілдемесі бойынша және үйымның барлық мүшелерінің 2/3 бөлігіиің көпшілі- гіііің келісуімен қабылданады.
20. Мүшелер ұйымиап опың барлық мү- шелеріпің 2/з болігіпіц копшілігімеп ітіы- ғарылады.
21. Үйымның біриеше мүшесі бар қала- ларда олардың бүкіл қызметі, тек әкімші- лік арнайы тапсырма бергенде ғана бол- маса, коллективтік түрде жүргізілуі тиіс.
22. ¥йым тараған жағдайда баспахана- лар мен ңоймалар бастапқы иелеріне қай- тарылады **.
1901 ж. 24 апрелъ (7 май) мен 11(241 июлъ аралығъі/нда жазылған
Біргнші рет, цолжазба бойынша басылып отъір
* Бұл пунктті Ленин сызып тастаган. Ред.
** 19—22-пункттер белгісіз біреудің қолымен бөлек қағазға қоеып жазылған. Ред.


419
«ЖАҢА ҚЫРҒЫН» ДЕГЕН МАЦАЛАҒА АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
*11 март
ОО 00
СПБ
Киев
11. III
11. III
' № 3 150 '
№ 3
1. V
8. і
Бат. Сиб.
11. III
№ 4
7. V
і 8.
Қазан
11. III
№ 3
8.
Ярославль
9—10. III
№ 4
і
жиындар
1. 200 адам жұмысты тастады және «орынсыз талап- тар» қойды.
а. |[Тіпті орыс заңдары бойынша да «жұмысты тас- тау» — тек соттық айып іс қана. |
ß. «Орынсыз» талаптар жайында төрелік айтып отырған кім? Завод бастығынъщ көмекшісі.
2. Машиналарды кушпен тоқтата баотады, ал «сол шақта», полицияның айтқанындай, «барлыц жумыс- іиъілар жумысты тастады».
| Сонда, бул арада күштеу деп отырғапы не? Егер бәрі кетіке-н бол«са, машиналарды тоқтатпағанда қайтеді? Кетіп бара жатып тоқтатк.ан,— сонда «күпйіен» тоқтатудың қандай оқатысы бар? Schutz der Arbeitsstillegung?? * **’|
3.2 эскадрон (150??Х2=300) -\-б ө л і м иь е (100— — 150???) +<2 0 0 городовой шақырылған [Ergo***, сірә > 500 адам |.
* Бұл абзацты қолжазбада Ленпн сызып тастаган. Ред.
** — Жүмыстыц тоқтатылуын күзету ме (қорғау ма)?? Ред.
*** — Демек. Ред.


420
В. И. ЛЕНИП
4. Жұмысшылар (3600) көшені бақылауға алыи, кон- каны тоқтатқан.
5. Пюлицияның шабуылын (тарап летуін талап еткен) тас лақтырып тойтарып тастаған.
[Дуалдардың тасасынан және көпшіліктің іші- нен. Бұршақтай жауған тас. Жұмысшылар жақ- сы шайқаса алатынын дәлелдедһ|
6. Қарулы комаида шақырылған — топ ішінен бірнеше рет оқ атылған.
7. 3 дүркін ок, атылған — 1 өлген + 8 жараланған (1
өлген).
8. Омбы жаяу әокер полкіпің роталары. Қоралардан тас лақтырылған.
«Новое Время» мақала- сы (№ 9051, 11. V).
Бұл мақала орыстыц мемле- кет қайраткерлерінің «шегіаіе жеткен» даналығын көрсете- ді: салыстыр: 1886 жыл (Катков), 1896—1897 (2.
VI).
«Көлденеңиен •қосылғаны»
1. Ішінара болса да — «мемлекетке қарсы және қоғам-
ға қарсы идеяларды насихат- тау» (!)
— «зияпды жалған ілімдср»
— «қара түпек идеялар мен үміт- тер».
2. Біраң — «қазіргі жағдайлар ңолайлы әсер етеді»
— «наразылықты тугызады жәпе қолдайды».
3. (Сонда бұл қандай жағдайлар?).
4. «Бір өкініштісі, біз тым аз білеміз».
|_« Өкініш». J
5. (а) «Жүмысшылар өздерінің деревнядағы мекен-
жайынан қол үзеді»... о т а м д ы ж ан д ы му д д е л е р м е н е ме с, машиналардың ор- тақтығымен өзара байланыста болатын бұқара-


«ЖАҢА ҚЫРҒЫН» ДЕГЕН МАҚАЛ. АРНАЛ. МАТЕРИАЛДАР 421
ның шоғырлануы... арңасында... пайда бола- тын... ерекше цоғамдыц-этикалыу ат - мосферада.., өмір сүреді».
(ß) «Село тұрғыны селоның царапайым, бі р ац д е р б е с қоғамдық экономикалық мүдделері- мен және (қарьгм-қатынастарымен бірге селодан қол үзеді».
6. Б у р ат ан а л а р ғ а қарсы_жиіркенішті әрекет.
||«дөрекі жә-не қомағай» ||
7. (ү) Капитализм: мейлінше коп жұмсалған еңбекке
мейлінше аз жалақы... жұмыссыздық кезіндегі дәрменсіздік.
Ergo (1) деревиядан бөліну (а).
(2) «қарапайым» қатынастардан бөліну (ß). ’
(3) катіиталға қүл болу (ү).
8. П р о г р а м м а: «м е м л. ңамуорлы і$».
«Талап ету».
9. «Нақ»... 1861 ж. (I!)
«Даналыгқ сепім».
.1901 ж. майдыц аяғынііа жазылған
Ырінші рет, 'ңолжазда бойынша бас.ылъш стыр


422
„ЗЕМСТВОНЫ ҚУУШЫЛАР МЕН ЛИБЕРАЛИЗМНІҢ АННИБАЛДАРЫ“ ДЕГЕН МАҚАЛАҒА АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
1
ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЫЛАР МЕН
ЛИБЕРАЛИЗМНІҢ АННИБАЛДАРЫ 151
Земствоның қалдықтары туралы либералдық ойлар *
Журналымыздың редакциясы «Самодержавие және земство» деген тақырыппен зөмствоның мәііі туралы және оны шет аймақтарда қолданбау окерө-ктігі туралы фиианс министрі С. Ю. Виттенің құиия жазбасын ба- сып шығарды. (Stuttgart, Verlag Dietz. 1901.) Мұның өзі земствоның конституциялық сипатын және оның са- модержавиемеп сыйыспайтынын дәлелдейтін ой-пікір- лер мен фактілердің жүйелі жиынтығы болып табыла- тын өте көлемді еңбек (212 бет). Ңұпия документтің өзін және оны жариялауға керекті қаражатты бізге жеткізіп бергеп Р. Н. С. мырза жазбаны либералдық рухта жазылған аумақты алғы сөзбен (44 бет) қамтама- сыз етті. Біздің бұл алғы сөзге толығырақ тоқталуымыз- ға тура ікеледі, өйткені оның қосылғанынан бүкіл басы- лымның ұтқанынап гөрі ұтылғаны көбірек болды.
Ал жалпы алғапда басылым әжептәуір көңіл ауда- рарлық **
негұрлым қызғылықты пункттер *'* ■
маңызы біршама азырағы: шетелдік бақылаушылар мен ғалымдардың оқарапайым пікірлерінен басталады. Мәселен, Россия туралы белгілі (орыс жұртшылығы үшін белгілі емес, әрине) ағылшын кітабының авторы Мэкензи Уоллэс земство туралы былай дейді: «Бұл ме- * Бұл бастапқы тақырыпты Ленин сызып тастаған. Ред.
** Текст сақталмаған. Ред.


«ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЫЛАР...» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА... 423
кеме — өзінің формасы жағынан таза парламенттік ме- кеме, яғни ол хальщ сайлайтын адамдардың жиналысы- нан тұрады». Ал мынау мемлекеттік право мәселелері жөніндегі француз жазушысы Демомбиннің (Demom- bynes) пікірі: «земстволық, губерниялық және уездік жиналыстардың құрылуын заң шығаратын өкіметті де қамтымай қоймайтын реформалар заманының бастама- сы деп қарау керек болады». Ал мынау Пруссия тари- хынан анықтамалар. Мұнда қалалық өзін өзі басқару ісі сонау 1808 жылдың өзі-нде-ақ енгізілген болатып, ал осы реформаны жүргізген Штейн оны болашақта енгі- зілетін конституциямен байланыстырған. Қалалық өзін өзі басқарудан бірте-бірте провинциялық сеймдерге кө- шуге тура келді. Ақсүйектік құрамына қарамастан, бұл сеймдер 1842 жылдан бастап жалпы мемлекеттік өкіл- діктің шақырылуыи отіне бастады. Берлинде бұл сейм- дердің барлығынан комитеттердің бірлескен мәжілісіи тағайындауға тура келді, бұлар оздеріне үкімет ұсына- тын мәселелер бойынша тек кеңесші дауысқа ғана ие болды. «Бұл бірлескен ландтаг өзінің кеңесшілгк мәнін қанағат тұтпай, әуелі алғыс айтып хат жолдап, өте сыпайы түрде, ал содан кейін корольдің тілегі мен ер- кіне турадан-тура қарсы шығу арқылы жоғарғы басқа- ру ісіне өктемдікпен іқатысуға күш сала бастады». Сөй- тіп, өзі шақырылғаннан соң үш жылдан кейін бұл кеңесші ландтіаг 1848 жылғы конституциялық парла- ментке айналды» *.
* Сөз арасында айта кетелік, Штейниің Прусснядағы реформалары- ның мәнін суреттей отыра және тарихшы Трейчкенің көзңарасын кел- тіре отыра жазбаның авторы Витте мырза Драгомановтың астыртын шығармасын, оны/ң, атын да атамастан, бүтіндей көшіріп шығады (са- лыстырыңыз: «Жазба», 36—37-беттері және Драгомановтың «Самодер- жавие, жергілікті өзін өзі басқару және тәуелсіз сот» деген маңала- сы, 55—56-беттер). Тек бірнеше беттен кейін ғана жазбаның авторы Драгомановтан цитат келтіреді (өзінің оны тиімді түрде «пайдала- нып қалғанын» айтпастан) және 1889 жылы самодержавиеніц жергі- лікті өзін өзі басқарумен сыйысуы жөніндегі мәселе бойынша «Рус- ский Вестник» 152 пен «Вестник Европы» 153 арасындағы айтысқа ара- ласқан және ақиқат шын мәнінде алғашқы орган жағында, «ңазір Россияда шынында да жергілікті өзін өзі басқару монархиялық само- державиемен сыйыспайды,— өйткені монархиялық самодержавиеніц енді бюрократиясыз күні жоқ» деп мәлімдеген кезде дүрыс- істеді деп мойындайды. Жазбаның авторы Витте мырзаға астыртын кітапшалар- дан талай per көшіріп алуға және олар шындыцтъі айтты, олардын көзқарасы әділ деп ашықтан-ашық мойындауға тура келіп жүрді. (Қолжазбада ««Вестник Европы» арасындағы» деген сөздерден бастак ябзацтың аяғына дейінгі тексті Ленин сызып тастаған. PedJ


424
В. И. ЛЕНИН
Ңарапайьгм әрі турасып айтқанда: «Рабочая Мъіслъ» жумысшылардьщ цалыц б^^арасьшъщ саяси соцыр се- німдерімен цалай лайыцсыз ойнаған болса, Р. Н. С. мырза да земство либералдары цальщ буцарасынъщ саяси соцыр сенімдерімен нац солайша лайыусыз ой- найтынын ашық 'мойындау керек. Ал революциялық со- циал-демократия тарапынан мұидай әрекетке жол беру бірінші жағдайда да, сондай-ақ екінші жағдайда да нақ сондай ақылсыздық әрі қылмысты іс болар еді. ¥лы реформалар бюрократияның * мейлінше салтанат құруы үшін ойлап табылмаған-мыс деу,— земствоның ірі саяси маңызы бар-мыс деу,—- земствоның өмір сүруі елге ортапга конституция беру үшін таптырмас жағдай- мыс деу,— «праволар мен билігі күпцті бүкіл россиялық земотво» деген ұран Рюссиядағы саяси бостандық жо- лындағы күрестің туы бола алады-мыс деу — соқыр сенім.


«ЗЕМСТВОНЫ ҚУУШЫЛАР...» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА... 425
2
МАҚАЛАНЫҢ ЖОСПАРЫ
Кіріопе ескертулер
Шетелдіктердің пікірі
60-жылдардағы либе-
ралдық қозғалыс
Реакция
1-3
4—5 *
I
6—18 — революциялық қоз ғалыс
II
19—23 — земстволық рефор- маның жартыкеш- тік сипаты
24—29 — Реакция
III
70-жылдардағы револю-
циялық қозғалыс және
жаңа замаи 30—41
IV
Реакция 42—56
V
Р. Н. С.-тің алғы сөзі 57—78
VI
Земствоның маңызы ту- ралы мәселе 79—92
90 бет
Бұл жолды Лении сызып тастаған. Ред.


426
В. И. ЛЕНИН
3
«ВОЛЫЮЕ СЛОВО» ЖУРНАЛЬІНАН КӨШІРМЕ 154
3. С. Чиновниктердіц земствомен он сегіз жыл бойты шайцасы. «Волъное Слово», № 53 — (20. I. 1883)
| жеке кітапша болып та іпықты |
...1864 жылғы зөмстволық мекемелөр туралы ереже- нің жұртшылық пікірі талап еткеннің көпшілігін бер- мегені,... жұртқа мәлім...
...Үкіімет — іөзінің ресми органдары — «Северная Поч- та» аріқылы және тіпті губернаторлардың айтуымен де жаца ме-кемелер тек тәжірибе ғана, бейнебір уәкілдік мектебі сияқты деп көрсетіп, орын алған қауіптенуші- лікті * жуып-шайды және оларды кеңейтетін ниеті ба- рын сездірді... («Вольное Слово» № 53, 6-бет) .
...Орталық 8 губернияда 119 880 шаршы шақырым жерді иемденуші 93 900 адамның атынан өкіл болып отырған жіеке меншік иелерінен 1817 адам жергілікті думаның мүшесі, ал 181 440 шаршы шақырым жері бар 5 800 000 шаруа халқынан ондай өкіл не бары 1597 адам ғана... (№ 55, 6-бет).
57-номерде (імақаланың VI параграфы) 3. С. поме- щиктерден алым^салық борыіптарын өндірш алу ісінде земствоның дәрменсіздігін егжей-тегжейлі баяндайды және жеке меншіктегі жер мен піаруа жеріне салына- тын салықтың біркелкі емес екепіп корсетеді:
* 3. G. реформаның жартыкештігі жайындағы жұртшылықтың қауіптенуін айтады.


«ЗЕМСТВОІІЫ ҚУУШЫЛАР...» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА... 427
Ярославль губерниясыпың Ростов уезі — шаруалар- дың қарамағындағы жер 12 сомға бағаланған (13 тиын төлемі бар), үлесті жер — 16 сом (20 тиын), помещик- тердің жері — 10 сом (11 тиьш!).
Шаруа
Владимир губерниясының В.ладимир уезі 18,2
— — Суздаль — 16,9
— — Ковров — 12,3
— — Вязников — 12,8
— — Гороховец — 13,3
— — Муром — 14,1
— — Покровск — 10,3
— — Алексапдр — 10,4
помещ.
9?4 (Бір деся- тина жер- 5’,9 ДіҢ °Рта“
6,2 ша баға-
сы, сом есебімен.)
және т. б. Калуга губерниясында земстволар тіпті ша- руаларға жан басына салық ;салуды да енгізген.
«Әйткеимеп, бұл ңаулыға губернатор қарсылық білдіргеп, сөйтіп мұиың өзі бюрократияның халың бұқарасын земство өкілдігінің әділетсіздігіпен ңорғаушы болып көрінуіне дәлел болған — нақ осы бюрократияның ойлап тапңан заңдары мен айла-шарғысының арқасында земство өкілдігі тар сословиелік сипат алса да осылай болған» (6-бет, № 57).
§ VII (№ 59) — халыіқ ағарту ісі жайында:
Халық училищелері туралы 1864 жылғы ереже — «бюрокра- тиялық принцип, клерикалдық арам ой мен земство мектебі мүдделерінің арасындағы таң ңаларлық ымыраласудың өзі,— бірақ одан кейін шығарылған заңдармен, әсіресе 1874 жылғы Ережемен салыстырғанда земство енді оны өкінішпен еске алып отыр» (8-бет).
«1869 жылы әр губернияға бір-бірден халық училищелеріпің инспекторы белгіленді. 1871 жылы халық ағарту министрлігі ха- лық мектептеріне осы жаңадан бөлгіленген инспекторларға нұс- қау беру арқылы» — айтар болсақ, инспекторға мұғалімді қыз- меттен шығару правосын беру ардылы — «1864 жылғы Ережеге ор қаза бастайды» (№ 59, 8-бет)... «Мектеп урядниктерініц жа- ца ңызметі көп кеіпікпей-ақ өзін істе көрсете бастады — солар- дың бірі Дружинин мырзаның көрсетуі бойынша, Дружииин мырза шеттеткен»|_5іс? *. Мүның мағынаісын мен біле ал- мадым| «оқушыларды оқудан шығару жөніндегі қамқоршы- ның талабын земство басқармасының орындамағаны үшін, 1873 жылы-ақ Ржев қаласыпда земстволық техникалық мектеп жа- бьтлды».
солай? Ред.


428
В. И. ЛЕНИН
I 3. С. мырзаньщ сөз сап- тауындағы (одан әрі көрі- ніп отырғанындай) шет- теткен деп отырғаны жа- ман ат тағылған дегеяі екен: «саяси сенімсіз
адамдар ретінде шеттег- кен» |
№ 60 (соңы).
25. XII. 1873 жылғы рескрилтің «мектеп қайраткер- лерінің сыртынан арьгз беруді кейбір қолпаштағаннан басқа» ешқандай дерлік нәтижесі («біздің дворяндар жетеікшілерінің мүлде самарқаулығы» салдарынан) бол- мады (11-бөт).
«Бір айта кететін нәрсе, ңалай дегенмен де земство элементі болуы себепті дворяндар жетекшілері полициялық элемент еке- ні айдан-аньгқ халық мектептері инспекторларының маңызын жояр деген сеніммен жұртшылық ішінде осы рескрипті құттың- тап қарсы алған үндер болды».
1874 жылы шыққан Халық училищелері туралы ере- же «бул умітті де узді» — ол Ереже мектептерді басқа- рудың бар билігін директорлар мен инспекторлардың қолына берді.
Инспекторлар тарапынан полициялық жүгенсіздіктің үлгілері (ең тәуір дегенде — кілең кеңсепгілдгк).
3. 	С, ікелген қорытынды — мемлекеттік өзін өзі басқарудың қажөттігі...
1901 ж. июнъОе жазылған
Біргншг рет, ^олжазба бойынша басылып стыр


429
„КРЕПОСТНИКТЕР ӘРЕКЕТ ДКАСАУДА“ ДЕГЕН МАҚАЛАҒА АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
1
ПОМЕЩИКТЕРДІ ӨРБІТУ
Ізгі тектес дворяндарға жаңа садақа
1901 ж. 8. VI заңының негіздері.
А) сату 1 Тобольск, Томск губерниялары, Степное, Б) арепда J Иркутск және Приамуръе генерал-гу- бернаторлыцтары (1-статъя).
Ergo *, Сибирьдің барлық шұрайлы жерлері
А) 1) Саудадан (8-ста-
тья)
2) еркін бағамен фабрика, завод, ' ауыл шаруашылық кәсіп о р ы н д а р ы үшін (9-статья)
(ß)
(ү)
(а) 3000 десятинаға дейінгі, мөлшерде (!) (5-ста-
тья) — ал айрықша рұқ- сатпен одан да көп (6- статья)
және
шаруа жерлерімен ара- лас (4нстатья)
Бұратаналарға б у д а н былай беріле де, с а- т ьі л а д а ал м ай д ы (7-статья).
* — Демек. Ред.
15 5-том


430
В. И. ЛЕНИН
|п1[п]ЗД[п][й1[п1[ёП[п|[р1И[ЖрУ01Іп1[п|іп1[р]|п1[п1[0][01[п1[пІ
Негіздер: ®
1. Дворяндық үлесті[| жерлер туралыЦ ерекше кеңес. @
2. Көлемі: 3000. @
Мерзімі — 99 жыл.® Жеңілдік беріп са-0 ту (37 жыл).| Аренда ақысы=5® жылда 0. @
Қолынан алу Ц
|>3000; еркін ба-Ц] ғамен;_>1 жылда;Ц аренда_|; f
Тек дворяндарға—| •бүратаналарға | е м е с. б
«Аралас». |
1 рет егу үшін аренда.Ц п|| п || а || а1|л)|йПІй1|а1|о1Гй]|іРІГй]|д1ІРІ[іДІ [ä] ГріИір
3.
4.
Ad*l? 5.
6.
{Орыс азаматтығында жоқтар да.}
IIX том, 762-статья155 ergo, және е в р ей- лер.\
«Р у с с к и е В е д о - мост и», 1 а в г у ст. Уфа губерниясында (1 уезд!!!) 156.
Ңазына жерлеріи оны жеке иелепушілер бы- лай сатады
587.696 сом ~ —
~ 63.426 — *
+524.270 сом.
54 000 десятинадан 2 жылдан кейін сатыла- тыны 39.683 = 72,5%.
Б) Мерзімі 99 жылға дейіи (13-статья).
Тек дворяндарға... (11-статья) («үкіметтің пікі- рінше лайықты...»).
Аренда ақысы шаруалардың оброк салығыпап то- мен еімес (16-статья).
» » алғашңы 5 жыл бойына алынбай-
ды (16-статья).
Аренда ақысын төлемегені үшін өсім (айына Уг%), ал бір жылдан кейін — жер тартып алынады... (18-статья).
— Пунктте. Ред.


«КРЕПОСТНИКТЕР ӘРЕКЕТ ЖАСАУДА» ДЕГЕН МАҢАЛАҒА..Л31
Б і р aif «ерекше себебі болған жағдайда» 3 жылға дейін мәулет беруге рұқсат етіледі (19-статья).
Арепданы беру |_«1 рет егіс егуден көп мерзімге» NB, NBjJ — рұқсат бойынпга (20-статья).
Арендаға алынған жерде жүргізілген жұмысты егіншілік және мемлекеттік мүліктер министрлі- гінің қызметаерлері растайды (21-статья).
Ақьтсының 5 процентіпе сату және 37 жылда төлеп бітіру (25-статья). __
|Ал сату бағасы = аренда ақысы X 20J (23-статья).
Ақы төлеу 1 жылға дейін (мемлекеттік мүліктер басқармасы) — 3 жылға дейін (министр) кейінге қалдырыла алады.
|3аң дворяндар соісловиесініц істері жөніндегі ерекше кеңестің қарауынан өткен.
♦ ~ Nota bene — байқап қойыңыз. Ред.
15*


432
В. И. ЛЕНИН
2
ПОМЕЩИКТЕРДІ ӨРБІТУ
Ізгі тектес дворяндарға жаңа садақа *
1. Сибирьде жеке адамдарға жер бөліп беру тура- лы заң піықты — ол шыққан уақыты бойынша да, силаты бойынша да өте маңызды (болуы мүмкін -салдарынан да маңыздырақ) жәнө көңіл бөлуге тұрарлық.
2. Біздің үкімет дворяндарға көптен бері-ақ ба- рынша қарасып келеді — дв-оряндар банкі де, қант нормасы да, земство бастықтарына жылы орын да, шарапты қазынаға өткізу де, тағы бас- қалары да соларға қарасу — ал енді осы сада- қаға халықты помещиктерге багындыру да қо- сылып отыр.
3. Жаңа заң қанаушылардың — мыңдаған және миллиондаған жарлы-жақыбайлардың есебінен күн көретін арамтамақтардың жаңа табын ту~ ғызады.
4. Заңның негіздері.
Дворяндық үлесті жерлер (Ерекше кеңес).
Тіек дворяндарға (бұратаналарға емес) сату жә- не арендаға беру.
5. Мөлшері — 3000 (!). Мерзімі 99 жыл.
6. Жеңілдікпен сату (37 жыл) және арендаға бе- ру (5 жылға тегін).
Бұл бастапқы тақырыпты Ленин сызып тастаған. Ред.


«КРЕПОСТНИКТЕР ӘРЕКЕТ ЖАСЛУДА» ДЕГЕН МАҢАЛАҒА... 433
7. Жерді қайтарып алудың ерекше жайлары (алым-салық 'борыштарын ікейінге қалдыру; >3000 десятипа еркін бағамен etc.).
8. «Аралас» және 1 рет егіс егуге.
9. Қайта сату мүмкіндігі. Сыйлық ретінде. (Уфа губерниясының мысалы.)
Бағалауға
10. - (4).
11. - (1).
12. 	- (2).
13. - (3).
14. — (5) және (6).
15. Дағдарыс пен аштық заманында — үкіметтің бәрінен бұрын мүдделі болған ісі осы. Мұнысы- мен үкімет өзінің бүкіл ішкі сырын, крепост- никтік кескінін ашып көрсетеді.
Көрсету керек:
(1) Аштықпеп салыстыру. Бірнеше миллиондық са- дақа.
(2) Ңоныс аударумен байланысы. (Қоныс аудару- дың салдарынан Россияда жұмыс қолы қымбат- тайды деп қорқу.) Сибирьде жалдама жұмыс- шылардың т у р_ацты_ табының күрылуы.
|‘«_аралас»_( *
(3) Саяси «пікірлермен» байланыс: Сибирьдегі «жер аударылған» интеллигенцияға қарама-қарсы Сибирьдіе «земстволық» элемент құру.
(4) Заңның нақ темір жол салынғаннан және жер аудару жойылғанпан кейін шығарылуы *.
(5) Сибирьдегі біршама ауқатты және дербес ша- руаларды жартылай крепостной шаруа дәреже- сіне дейін құлдырату.
(6) Орыс үкіметінің ірі жер меншігін зорльщ-зом- былық пен тонаушылық тәртіптің ең жақсы ті- регі деп, жұмысшы халық бұқарасын ең жақсы жүгендеуші деп санайтын шын бет пердесі
, ашылады.
Бұл пунктті Ленин сызып тастаған. Ред,


434
В. И. ЛЕНИН
3
МАҚАЛА СОҢЫНЫҢ НҮСҚАСЫ
Үкімет пен оның жақтаушылары, дворяндық бағыт- тағы публицистер (дворяндар мүддесін қорғаушы газет- шілер), әлбетге, бұл ашықтап-ашық талаушылықты әр қилы лепірме сөздермен бүркемелеуге тырысады: үлгі- лі шаруашылықтарда мадепистті өркендету туралы <ай- тады. Мәдениетті оркепдету деп мұнда іс жүзіпде бая- ғыдағыдай барщинаиы өтеуге мәжбүр болатын қайыр- шылаиған шаруалардың кіріптарлың жағдайымеп қоса жартылай крепостииктік тәртіптерді Россиядан Сибирь- ге әякіелуді айтады. Үлгілі шаруашыльтқтар кеңсе жар- лықтары, қазынаны ұрлау арқылы -құрылмайды, ал жер бөліп беру не дворяндардың оздері де ооншалықты жиіркенө іқарайтын кулактардан, өсімқорлардан, т. т. асып түсетін арсыздықпен жерді қайта сату арқылы байып, кәдімгі делдалдық істеуіне бастайды. Егер жер қайта сатылмайтын болса, мұндай жағдайда үлгілі піа- руашылықтың орнына — ійаруаларды ңұлдықңа салу арқылы, әр алуан өсімқорлық әрекеттер арқылы (қа- рызға ақша беру, жұмыопен етеуі үшін астық беру, т. т.) іболатын шаруа.шылық, яғни нағыз кулак шаруашылығы келііп шығады. Дворяндық-поместьелік элементтің саяси маңызы туралы: жергілгкті интелли- генцияның көбі Ж'ер аударылғандар болып табылатып Сибирьде мемлекеттік өкіметтің сенімді тірегін, земство- лық элемент құрудың қажеттігі жайында да айтылып жүр. Ал ірі жер иеленушілердің оаяси маңызы туралы мұндай сөздерде бұл дәлелді келтірушілердің ойлаға- нынан әлдеқайда кобірск жоте әлдеңайда тереңірек шындьщ бар. Мұндай пайымдау полицпялық мемле- кеттің қандай тірекке сүйеиіп, өмір сүре алатынын ай- кын көрсетіп береді: оған мемлекетке өзін барлық жа-


«КРЕПОСТНИКТЕР ӘРЕКЕТ ЖАСАУДА» ДЕГЕН МАҢАЛАҒА...435
ғынан борыштымын деп есептейтін, оған әрқашан тәуелді болатын (мысалы, қазына жерін арепдаға алу- шылардан белгілі бір жағдайларда үкімет жерді қай- тып алып қоя алады), барып түрған азғындык, жолмеп (кулактық, делдалдьщ, өсімқорлық) өздеріне пайда та- батын, сол себепті озбырлық пен езушіліктің қандайы- ның болса да әрдайым сенімді жақтаушысы болатын ірі қанаушылар табын құру керек. Үкіметтің азиялық саясаты азиялық ірі жер иеленуде «имениелер үлесті- рудің» (егер қазір өткен ғасырдағыдай крепостнойл>ар цоныстанған имениелерді үлестіруге болмаса, оның есе- сіне енді мұңтаждық айдап нақ сондай баріцинаға ба- руға мәжбүр іболаітын шаруа-халқымен аралас жер үлес- тіріп береді) крепостниктік жүйесінде өзіне таяныш болуын .керек етеді. Сондықтан біз «Московские Ведо- мостимен» және «Гражданинмен» скелісуге әзірміз, өйт- кені помещижтерді өрбіту шынында іда патша үкіметінің саяси жоспарларына цажет-агу: шексіз билік жүр- гізетін патша ңазіргі уақытта крепостшіктік құралдар- сыз etc. тұра алмайды. Шет аймақтардағы бос жерлер жөніндегі буржуазиялық {moderne *) саясаттың мәні: мұндай жерлерді жеткілікті мөлшерде адамдардыц ба- сын қосатын (Америкадағыдай) буржуазиялық өнім- дерге аса зор көлемде сұранымды туғызатын, бүкіл өнерлкәсіп өмірін бұрын болып көрмеген дәрежеде жан- дандыратын фермерлер мен шаруаларға сатуда. Кре- постниктік саясаттың мәні — қоныс аударуға қысым жасау, халықтың қандай да болсын жүріп-тұруына бто- рократтықпен ңамқорсыну, кіріптар ету арқылы кіріс келтіретін ірі жер иеленушілерге қазыпа жерін (үлес- тіріп немесе сатқаисып және арендаға бергеисіп) үлес- тіріп беру.
Ал жаңа заңның, әсіресе ерекше мацызы мынада, ол... **
1901 ж. августа — сентябръдгц
басында жазылған
Ңолжазба бойынша Бгріншг per 1932 ж. Лепиннтн басылып отыр
XIX жинағында басъілған
* — ъазіргі заманғы. Ред.
** Осы арадан ңолжазба үзіледі. Ред.


436
РЯЗАНОВТЫҢ «ЕКІ ШЬІНДЫҚ» ДЕГЕН МАҚАЛАСЫНА ЕСКЕРТУЛЕР
Беттері
1. 	Автор Маркстіц шын імәнівде шартты түрде және төтенше жағдайларға байланысты айтқан сөздеріне (2 жол жайында) айрықша мән беріп қарайды. 2 жол жайьшдағы імәселенің цойылуыныц өзін нақ Маркске таңуымөн автор істі бұрмалап отыр.
7. 70-жылдардағыларды (тарих тегершігінің бұры- луы) «күлкі» ету «тек тарихи көзқарас тұрғысында болуға сөзсіз қабілетсіздікті» ғ ан а дәлелдеп қой- майды,— ол 40 және 60-жылдардағы адамдарға қа- рағанда 70-жылдардағы адамдарды теориялык, тұр- ғыдан кемсітушілікті де дәлелдейді.
7а. Михайловскийдің В. В.-мен әлдеқайда жиірек және әлдекдйда көбірек ынтымақта болғаны жайында үн- демей, тек Михайловский В. В.-ға қарсы шықты деп атап көрсете отырып, автор Михайловскийді әсірелеп керсетеді.
8. «Народная Воляныц» жойылу т рагедияс ын және «халывда баруды» нақ Михайловскийге баи- ланыстыру — барьгп .тұрған шикі өтірік. Мақала Михайловокийге арналған, оның Untergang-ы * нақ сол persönlicher** ісі болып табылады жә- не оның тағдырындағы «трагедиясының» құны со- * — құлдырауы. Ред.
** — ж е к е б а с ы н ы ц. Ред.


РЯЗАНОВТЫҢ «ЕКІ ШЫНДЫҚ» ДЕГЕН МАҚАЛАСЫНА... 437
қыр тиып, ал күлкілі жайларының іқұны бір сом- дық.
9. 	Михайловскийдің сөгіс сөздерін «70-жылдардың ре- волюцияшыл социалистері ұрпағына күйе жағумен» шатастыру — ацымацтыгу.
9. NB революцияшыл көпшіліктің жария әдөбиетте бейнеленуіне көз жіберуден «бас тартады».
9—10. Наданның сөзіне барлық «Gekreuzigte und Verbannte *» құпыға құлақ түреді •
(70-жылдардағы)
13. «Ңоғамдық мәселелер жөке бастың мәселелерімен алмастырылады» (NB бетінің аяғына де-'*- йін о с ы л ай).
(Писаревшілдік.)
15. ...(Писарев) «Жеке бастың бақытын» — — — . «дарашылдық мұраттарды» «шаттана ’ * * уағыздау».
18. » » «жеке бастың өзін өзі жеітілдіру мәсе-
лелерін қарастыруды біржола күйттеп кеткендер».
24—25. (§ III) Михайловскийдіц бағытымен шатасты- рылғап революционерлердіц (70-жылдардағы) уто- пиялық социализмі сиітатталады.
28— 29. Михайловский шындықтардың бірін жиі-жиі «құрбандыққа шалды». Б і р ац оның қызметіиіц «ең соңғы кезсңі» бізді қызықтырмайды. Михайлов- ский 70 жәпе 80-жылдардағы ж ас т а р арасып- дағы белгілі бір ағымды білдіруші ретінде ғана на- зарымызды аударады.
31. «Аі^ылға табиғат» қаидай «шек» ңойған? (Таным теориясы.)
29— 35. «Шындық жүйесіп» баяндау.
35. ...Бұл жүйе «іпыпында мұраттың іске асырылуына мүдделі болатын қоғамдық элементті іздеп табуға тырысады».
41. Юзовпен жане оның сыбайластарымеп айтыстан * — «креске керілгендер мен қуғынға ұшырағандар». Ред,


438
В. II. ЛЕІІИН
(құр қайталап айтып беру) — Яіковенкоға (1886 ж.) аттап өту.
46—48. Pendant *= Т к а ч е в.
Одан әрі Аксельрод
жәие с.-д.-ға көшу.
Осының бәрі іш пысарлықтай түрде баяндалған және «осыныц алдындағы 2-еу» меп М и х ай - ловскийге қатысы мүлдем аз.
Және Н.—он (52)!! —одап Михайловский шы- ғарған қорытындыларды қоса (53).
§ V, 57-беттен — 77 бет. (78—80 «сыншылар» жайып- да) — марксизмнің тууы. Өлердей іш пыстырарлық, тек 52-бетте ғана «е скі шын д ы цц а» қайта оралады.
— 85 — Біз дүниені нумендер мен фепомендерге 158 бо- луді теріске шығарамыз.
1901 ж. сентябръ — Ьгргншг рет, цолжазба
октябръде жазылган бойыпша басылып отъир
— Осыған ұқсас біпдеңе.


439
«АШЫҒУШЫЛАРМЕН КҮРЕС» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
17 августағы нұсқаудап басты-басты у ш ж аг - д ай к ө з г е т у с е д і:
А) Бюрократиялық ұйым: губернаторлар, уөздік дво- ряндар жетеікшілері, земютво бастықтары.
Б) Мұқтаждық пен қарыз беруді белгілеудегі норма-
В)
лар.
5 жәпе 70-пупкттер
(«Тек олміесе болғаны».) («Ашыға бер, бірақ олме».)
«Үкіметкс қарсы үгіт».
[16-п.]
Бұл отірік қой, өйткені жәрдемді бүлік ітіығару үшін, демонстрациялар etc. үшін пайдалану оқиғасы болған жоқ.
Бұл аштьгқпен күрес емес, қайта ашығушылармен кү- рес, ец бастысы ашығушыларта берілетін көмекпен ку- рес.
(Ad * А.) (1) мұның бәрі кеңседегі және ең б ас ты- с ы полициялық міндеттері басынан асып жатқан чиновниктер. Жағдайды қанша % ауыр деп табу мәселесін ми- ни с т р лік түпкілікті шешеді.
(2) 	губернаторлар: олардың қамңорлығы- ның табысты болуының «ең басты шар- ты»... басқа чиновниктердің бәрі солар- Пунктіпе. Ред.


440
В. И. ЛЁНИЙ
ға бағындырылған; Ңызыл крестің жәр- демі солардың нұсқауымен жіберіледі; жеке адамдар соларға көрінуі керек; ас- ханалар etc. ұйымдастырған кезде кө- мекшілерді таңдап алуға солар рұңсат береді.
(3) уездік дворян- дар жетекші- лері уездерде жер иелену жағын басқа- рады
(4) земство бастықтары — тізім жасайды — учаскедегі қоғамдық жұмыстарды бас- қарады (14-п.).
(5) Кеңсе шығындары козделген (7 және S-пункттер).
(6) Жалпы тапсырма: болінген қаржыны сақтау және «азғыыдау», «шектен тыс үміттер»...
«азық-түлік жөпіпде- гі уездік орталық бас- қарма»
17. VIII. нусуауындагы өзгешелік
1. Апат мөліпері (12 губерния).
2. Жаңа ұйымның азық-түлік ісін атқармауы (12. VI. 1900).
3. «Барлық» (!) шаралардың табысты болуының «ең басты шарты» — губернаторлардың «ерекіпе» ша- ралар қолдануында (еіс.)
(ал осы 322-статья «қалалар імен селолардың әл- ауқатын арттыру» жайында да айтады, ал 323- статья: хальщты азық-түлікпен қамтамасыз ету шараларын «жалпы» және «ереікпге» етіп бөлу ке- рек дейді).
4. Ңай уездің «егін шығымы нашар е<кенін» талқы- лау. «Бұл мәселені түпкілікті шешу министрлік- тің қарауына жатады» (!!)
(5) Халі нашар деп саналмайды —
1. болыстардың зиянға ұшырағаны <\/з болса


«АШЫҒУШЫЛАРМЕН КҮРЕС» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА.н 441
(6)
(7)
(8)
(9)
(Ю)
2. астықтың жеткіліксіздігі «әдеттегідей» болса және «жыл сайын» «табысына» қоса сатып алып отырған болса
3. жергілікті ресурстармен амалдауға бо- латын болса.
«Егін шығымы нашар уездер» туралы «Прави- тельственный Вестникте» жарияланатын болады. Уездерде азық-түлік ісін басқаратын арнайы адамдар — «у е з д ік дворяндар жетек-
ші л е р і»
/Шығынға — арнайы сома.
+ «азық-түлік ісін жүргізуге» бір рет 1000 сомнан (sic! *).
[= «азық-түлік жөніндегі уездік орталық басқар- ма»].
Губернияларда (уездерінің жөпшілігі зардап шек- кен) «губерниялық мекемелердің кеңсе қаража- тына» + 1000 — 1500 сом.
Тізімдерді күні бұрын әзірлеудің зияны: «шектен тыс уміттер» etc.
Норма: (а)
десятинадан түсетін астықтың орта мөлшері — азық-түліктің орта норма-
сы
(b) семья басына 48 пұт
(c) 48 : 2.
(d) 48 : 2=24. 24—(33%—10%)... «...сқаншама болса да асыра есептеу сирек кезде- седі...»
(11) 3 жанның үлесті жеріне [шаруалар жағдайы бо- йынша] түқымға >7г емес.
Оның үстіне: (а) ібөлінген қаржы сақталсын;
(Ь) күйі барларға жәрдем беріп, оларды «азғындатып» алмау ке- рек.
(12) «Күнелте алатындарға» жәрдем берудің зияны «мемлекет пайдасы мен мұқтажы тұрғысынан алып қарағанда» — шын ашығушыларды жәрдем- сіз қалдырғапнан (!) «әсте ікем емес».
* солай! Ред.


442
В. И. ЛЕНИН
(13) Ңоғамдық жұмыстар... ең әуелі — жол каппталда- рынан, олар... >2!/2 миллион (!!) [сол-аң па!]
(14) Ңоғамдыің үсақ-түйек жұмьгстар земство бастық- тарының жарлығы бойынша («мүмкін болғанжәне
і пайдалы жумыстар») жүргізіледі және ақша со- лардың қарамағында болады.
(15) «Әдетте» Ңызыл крест тарапынан «оте кец колем- дегі» жәрдем.
(16) «Үкіметке қарсы үгіт» («жиі-жиі», «әдетте») «на- разылық пен талап қоюшылықты туғызады» («мұқтаждық толық мөлшерде өтелмеген», «ша- руашылықтың сөзсіз күйі кететіні» etc.).
Шығарып салма сөздер, қамқорлық жөніндегі заңға сілтемелер («жұрттың бәрінің және әркімнің маскүнем- дік/ке салыпуына тыйым салатын» заңмен бір мағына- лас), әр түйдегін 18 жолдан (36 жолдысы да (!!) бар) алып, баршаға белгілі жайларды кеңсе тілімен мыжу, лепірме создер etc. «Түсіндірілген
/
Мысалы, мынаны еске салу ке- рек — «қолдан келер көмек кор- сетілуі қажет екеніне барлық ти- істі мекемелердің айрықша наза- рып аудару қажет» etc.
1901 ж. октлбръде жазъілған
Біргншг per, ъолжазба бойынша бас.ылып отыр


443
В. И. ЛЕНИННІҢ
ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ
ТІЗІМІ
ЕСКЕРТУЛЕР
К Ө Р С Е Т К I Ш Т Е Р
В. И. ЛЕНИІІНІҢ
ӨМІРІ МЕН ҚЬІЗМЕТІНІҢ
КЕЗЕҢДЕРІ


445
В. И. ЛЕНИННІҢ ОСЫ УАҚЫТҢА ДЕЙІН ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ
(Май — декабръ, 1901)
ПАРТЙЯ ПРОГРАММАСЫНЫҢ НОБАЙЫ
Бұл документті Ленин 1901 ж. майдың басында Г. В. Плеха- новқа ол Мюнхенге келгенде берген. 1901 жылғы 12 иіольде В. И. Ленинге жазған хатында П. Б. Аксельрод былай дейді: «Енді программа жайында. Сіз жазған нобайды Сізден туыстың [Плеханов] алғаны және осы істі оньщ өз мойнына алғандай болғаны есімде». Одан әрі ол нобайды оқыдым және «оқып шыққан соң ол... кіріспе ретінде жарамды болар деген әсер ал- дым» деп хабарлайды (Лениннің III жинағы, 199-бет).
«ЗЕМСТВОНЫ ҢУУШЫЛАР МЕН ЛИБЕРАЛИЗМНІҢ АННИБАЛДАРЫ» ДЕГЕН МАҢАЛАҒА СОҢҒЫ СӨЗ
1901 жылғы 30 июльде Г. В. Плехановқа жазған хатында В. И. Ленин былай дейді: «Р. Н. С.-қа қарсы мақаламды, бір- қатар қатты айтылған жерлерін жұмсартып, баспаға жібердім. Оған тағы соңғы сөз жаздым, онда Драгомановтың бір мақала- сы («Толците и отверзется») мен Р. Н. G.-ты салыстырып, біріншінің артық екенін көрсеттім» (Шығармалар, 34-том, 64- бет). Бұл соңғы сөз баспасөзде жарияланған жоқ.
РОССИЯДАҒЫ ИСКРАШЫЛ ҰЙЬІМДАР
ТУРАЛЫ ЕРЕЖЕНІҢ ЖОБАСЫ
Бұл документтің мазмұны Н. К. Крупская мен В. И. Лении- тіің 1901 жылдың 31 июлі меп 12 авгусы аралығында Л. И. Гольдманға жазған хатыида баяндалады. Онда былай де- лінген: «Біз былай етпекпіз: ұйымпың өзіміз талдап жасаған жобасын Россияға 2—3 адамның талқылауына жібереміз, со- лардың көмегімен ұйымның уставыи жасап пшғамыз», Жоба-


446 В. И. ЛЕНИННЩ ТАБЫЛМАҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ
ның мазмұпы сондай-ақ, Н. К. Круискаяныц 1901 жылғы авгус- та Л. И. Гольдман меп С. 0. Цедербаумға жазған хатында да баяндалады (қараңыз: Лениннің VIII жинағы, 191, 196—197-бет- тер).
М. Т. ЕЛИЗАРОВҚА ХАТ
1901 жылғы 6(19). майда М. И. Ульяповаға жазғаіі хатыида Лепин былай дейді: «Мен қазір Маркке хат жазып, «режимді» қайткенде жақсы ұстауға болатьгныи оған барынша толық баяпдадым...» (Шығармалар, 37-том, 264-бет).
А. И. ЕЛИЗАРОВАҒА ХАТТАР
1901 жылғы 4 августа П. Б. Аксельродқа жазған хатында В. И. Ленин бір хат жайьшда айтады: «осының бәрін жақсырақ айқындауым үшін * дәл қазір апайыма хат жазамын...» (Ленип- нің III жинағы, 232-бет).
Мария Алексапдровна Ульяноваға жазған хаттарына қара- ғаида В. И. Леиин ол кезде шетелде жүрген А. И. Елизарова- меп хат жазысып тұрғап (қарацыз: Шығармалар, 37-том, 269, 270, 271, 273-беттер).
Р. С. ЗЕМЛЯЧКАҒА ХАТ
Бұл хат жайында Р. G. Землячка озіиің естеліктсріпде былай дейді: «1901 жылы мен Владимир Ильичтеп меніц «Искраныц» агенті болып тағайыпдалғанымды жәпе дереу Одессага жүріп кетуім қажеттігін айтып жазғаи хат алдым» (қараңьгз: «ІІрав- да» № 213, 1938 жылғы 4 август).
Е. Д. СТАСОВАҒА ХАТТАР
Бұл хаттар жайында Е. Д. Стасова өзінің естеліктерінде бы- лай дейді. Владимир Ильичпеп меп 1905 жылғы күзде Женева- да жүзбе-жүз тапыстым, бірақ біздің арамыздағы хат алысу одап едәуір коп бұрып —1901 жылы басталган-ды. Ол кездегі жазысқан хаттарымызда қызу пікір алысатынбыз және олар тек іскерлік қана емес, сондай-ақ пағыз достық сипатқа да то- лы болды». (қараңыз: «Смена», 1940, № 4).
* чЭцгіме А. 10. Фіінн-Енотаевспіій жайында болыи отыр. Ред.


447
В. II. ЛЕНИН ЖАЗҒАН БОЛУЫ Ы К Т II М А Л Е Ң Ғ> Е К Т Е Р Д Т Ң Т I 3 I М I
«С.-ПЕТЕРБУРГ» ДЕГЕИ ЗАМЕТКА («I1GKPA» № 7, АВГУСТ, 1901 ж.).
Заметка «Искра» редакциясы Петербург жұмысшысыныц «Искраның» 4-номері мен В. И. Леииннің «Неден бастау керек?» дегеп мақаласына дән риза болғаи пікірін білдірген және Пе- тербург жұмысшыларының көңіл ауанын хабарлаған хатын алуына байланысты жазылған. Заметканың аяқ жағында былай делінген: «Бізге былай деп жазады: біріиші стачканың айыпке- рі — жұмыстан шығарылды деген директордың көмөкшісі Ива- ііовтың қайтадан заводқа келуіне байланысты 7 июль күні Обу- хов заводы тағы да ереуіл жасағап». В. И. Ленинніц «Жаңа қырғын» деген мақаласы (қараңыз: осьт том, 14—20-беттер) Обу- хов заводыпдағы осы оқиғага арпалған.
«7КАҢА КЕДЕРГІЛЕР» («ИСКРА» № 9, ОКТЯБРЬ, 1901 ж.).
Тақырыбы мен мазмұны жағынаіі бұл заметка В. И. Ленин- пің «Ашығушылармеп курес», «Каторгалық ережелер және ка- торгалық үкім», сондай-ақ «Ішкі жағдайға шолу» атты мақала- ларымен үндес, «Ішкі жағдайға шолуда» В. И. Ленин осы ма- қалаға сілтеме жасайды: «Біз қайрымдылық жасау мацсатында қойылатын концерттерге, ойыидарға жәпе басқаларға бақылау- ды күшейту жайындағы тағы сол министрдің нұсқауы сияқ- ты — жоғарыда талданған нұсқауға қарағаида — «ұсақ-түйек» нәрсеге тоқталып жатпаймыз. (Салыстырыңыз: «Искра», № 9, «Жаңа кедергілер».)» (Ңараңыз: осы том, 335-бет).


448
В. И. ЛЕНИН РЕДАКЦИЯЛАУҒА ҚАТЫСҢАН БАСЫЛЫМДАРДЫ Ң ТІЗІМІ
«Искра» № 4 — май, 1901 ж.
«Искра» № 5 — иіоііь, 1901 ж.
«Искра» № 6 — июль, 1901 ж.
«Искра» № 7 — август, 1901 ж.
«Искра» № 8 —10 сентябрь, 1901 ж.
«Искра» № 9 — октябрь, 1901 ж. («Иваново-Вознесенск жұ- мысшыларын қорғау үшін» деген қосымшасымен).
«Искра» № 10 —ноябрь, 1901 ж.
«Искра» № 11 — 20 ноябрь, 1901 ж.
«Искра» № 12 — 6 декабрь, 1901 ж.
«Искра» № 13 — 20 декабрь, 1901 ж.
«Заря» журналы № 2—3, декабрь, 1901 ж.
Кітапша: ««Бірігу» съезінің документтері». «Орыс револю- циялық социал-демократиясы лигасыньщ басылымы, Жене- ва, 1901.
Орыс революциялық социал-демократиясының шетелдік ли- гасының мәлімдемесі. 1901 ж. аяғында жеке листок болып шы- ғарылған.


449
ЕСКЕРТУЛЕР
1 В. И. Леииннін; «Искра» газетінің 4-померінде бас мақала орныиа басылғап «Неден бастау керек?» деген мақаласында Росссиядағы социал-демократиялық қозғалыстың сол кездегі аса маңызды мәселелері: саяси үгіттіц сипаты мен нсгізгі мазмұны туралы, жалпы орыстық айбынды маркстік партия- ны құрудың ұйымдык, міпдеттері мен жоспары туралы ай- тылған.
Мақала рсволюциялық социал-демократия үшін програм- малық документ болды және Россия мен шетелде кең тарал- ды. Жергілікті социал-демократиялық ұйымдар оны «Искра» газетінен оқып, жеке кітапша етіп қайта басып шығарды. Сибирь социал-демократиялық одағы кітапшаны 5 мың даиа етіп басып шығарып, бүкіл Сибирьге таратты. Сондай-ақкі- тапша Ржевте де шығарылып, Саратовта, Тамбовта, Нижний Новгородта, Уфада және басқа қалаларда таратылды.
Лениннің «Неден бастау керек?» деген мақалада ұсыиғап және 1902 жылдың мартында шыққан «Не істеу керек? Ңоз- ғалысымыздың толғағы жеткен мәселелері» деген кітабында өзі толық дамытқан ұйымдық және тактикалық идеялары Россияда маркстік партияны құру жөніндегі күнделікті практикалық қызметте басшылыққа алынды.— 1.
2 «Экономикалыц» бағыт немесе «экономизм» — XIX ғасырдың аяғы — XX ғасырдың басындағы орыс социал-демократия- сындағы оппортуиистік ағым, халықаралық оппортунизмнің орыстық түрі. «Экономистердің» баспасөз органдары — Рос- сияда «Рабочая Мысль» (1897—1902) газеті және шетелде «Рабочее Дело» (1899—1902) журналы болды.
1899 жылы — «Credo» — экономистердің Е. Д. Кускова құ- растырған манифесі жарияланды. «Credo» -пы айдауда жүр- ген кезінде алып, оғаи Ленин «Россия социал-демократтарьғ ның наразылығын» (қараңыз: Шығармалар толық жина- ғы, 4-том, 175—190-беттер) жазды, онда «экономистердің» программасын қатаң сынға алды. Наразылық саяси жер ау-


450
ЁСКЕРТУЛЕР
дарылуда жүрген 17 марксистің Минусинск округінің Ерма- ковское селосында өткізілген кеңесінде талқыланып, бір ау- ыздан қабылданды. «Экономистер», саяси күрес либерал бур- жуазия айналысатын іс деп санай отырып, жұмысшы табының міндеттерін жалақыны арттыру, еңбек жағдайларьш жақсарту, т. б. жолындағы экономикалық күреспен шектеді. Олар партия тск қозғалыстьщ стихиялы процесіне көз са- лып, оқиғаларды тіркеп отырушы ғана болуға тиіс деп са- нап, жұмысшы табы партиясының басшылық ролін бекерге шығарды. Жұмысшьт қозғалысының стихиялылығы алдында бас иген «экономистер» революциялық теорияның, саналы- лықтың маңызын төмепдетті, социалистік идеология стихия- лық қозғалыстан пайда бола алады деп пайымдады; олар жұмысшы қозғалысыиа социалистік сананы енгізудің қажет- тігін төріске шығарды және сол арқылы буржуазиялық идео- логияға жол аштьт. Экопомистер жұмысшы табының бір ор- талыққа бағындырылғап партиясьш құрудың қажеттігіпе қарсы шығып, жекелегеп үйірмелердің бытыраңқылығы мен майдагерлігін қорғады, социал-демократиялық қозғалыстағы ауажайылушылық пен ауытқушылықты қолдады. «Эконо- мизм» жұмысшы табын таптық революциялық жолдан тай- дырып, оны буржуазияның саяси піылауыыа айналдыру қау- пііі туғызды.
Экопомизммен күресте лениидік «Искра» үлкеп роль ат- қарды. В. И. Ленин «Не істеу керек?» деген кітабыпда «эко- помизмді» идеялық жағыпап біржола талқандады.— 5.
3 «Рабочее Дело» («Жұмысшы Ісі») —«экономистсрдіц» жур- иальт, «Шетелдегі орыс социал-демократтары одагыньщ» мер- зімді емес органы. Женевада 1899 жылдың апрелінед 1902 жылдың февральша дейін Б. И. Кричевскийдің, А. С. Мар- тыновтың, ГІ. Тепловтьщ, ал кейін В. ГІ. Иваншинпіц редак- циялауымен шығып тұрды. 12 номері (тоғыз кітабы) шықты. «Рабочее Делоның» редакциясы «экономистердің» («рабоче- делошылардың») шетелдік орталығы болды. «Рабочее Дело» марксизмді «сынау бостандығы» дейтін бернштейншілдік ұранды қолдады, «сатылар теориясын» ұсынды, терроршыл- дық пиғылдардың өрлеуіне қарсы әрекет жасамау керек деп мәлімдеп, жеке-дара террор туралы мәселеде солқылдақтық көрсетті. «Рабочее Дело» партияны құрудың искралықжос- парына қарсы ашық күрес жүргізді, тред-юнионшылдық сая- сатқа шақырды, шаруалардың революциялық мүмкіндікте- ріп мойындамады, т. т. «Рабочее Дело» редакторларының бі- рі (В. П. Иваншин) ашық «экономистердің» «Рабочее Дело» қолдап отырған органы — «Рабочая Мысльді» редакциялауға қатысты. РСДРП-ның II съезінде «рабоче-делошылар» пар- тияның әсіре оңшыл, оппортунистік қанаты болды.— 5.
4 «Листок «Рабочего Дела»» (««Жұмысшы Ісі» Листогы») — «Рабочее Дело» журналына мерзімді емес қосымша,


ЕСКЕРТУЛЕР
451
1900 жылдың июнінсн 1901 жылдың июлінс дейін Женевада піығып тұрды; барлығы 8 номері шықты.—5.
5 «Рабочая Мыслъ» («Жұмысшы Ойы») —газет, «экономистер- дің» органы; 1897 жылғы октябрьден 1902 жылғы декабрьге дейін шығып тұрды. 16 номері шықты. Алғашқы екі номері Петербургте мимеографта басылды, 3—11-номерлері шетелде, Берлинде басылды; 12, 13, 14 және 15-номерлерін басу Вар- шаваға көшірілді; соңғы, 16-номері шетелде шықты. Газетгі К. М. Тахтарев жәие басқалар редакциялады.
«Рабочая Мысльдің» көзқарастарын В. И. Ленин «Искра» газетінде жарияланған бірқатар мақалаларында және «Не іс- теу керек?» деген кітабында сынады.— 5.
6 В. И. Ленин бұл арада өзінің 1900 жылғы декабрьде «Искра» газетінің 1-номерінде бас мақала ретінде басылған «Біздің қозғалысымыздың көкейтесті міндеттері» дегеп мақаласын айтып отыр (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 401—407-беттер).
«Искра» («Ұшқын») — 1900 жылы Ленин пегізіп қалағал және жұмысшы табының револіоциялық маркстік партиясып қүруда шсшуші роль атқарған түңғыш жалпы орыстық ас- тыртын маркстік газет.
Полицияның қуғындауы себепті Россияда революциялық газет шығаруға мүмкіндік болмағаидықтап, Ленин Сибирьде айдауда жүрген кезінде-ақ оны шетелде шығарудың жоспа- рын егжей-тегжейлі ойластырған еді. Айдау мерзімі біткеи- иен кейіп (1900 жылдың январы) Лении дереу өз жоспарьш жүзеге асыруға кірісті. 1900 жылғы февральда Петербургте Ленин шетелден астыртын келген В. И. Засуличпен «Еңбекті азат ету» тобының газет шығаруға қатысуы туралы келіс- сөз жүргізді, 1900 жылғы марттыц аяғы—апрельдің басыида
B. И. Ленин, Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум), А. Н. Потресов,
C. И. Радченко және «жария марксистер» — П. Б. Струве, М. И. Туган-Барановский қатысқан «Псков кеңесі» деп атал- ған кеңес болды, онда жалпы орыстық газет («Искра») пеп ғылыми-саяси журнал («Заря») редакциясының осы басы- лымдардың программасы меп міпдеттері туралы мәлімдеме- сінің ленішдік жобасы талцыланды. Ленин 1900 жылдың біріпші жартысында Россияның бірқатар қалаларын (Моск- ва, Петербург, Рига, Смоленск, Нижний Новгород, Уфа, Сама- ра, Сызрань) аралап шықты, социал-демократиялық топтар- мен және жекелеген социал-демократтармен байланыс орнатты, олармен болашақ «Искраны» қолдау жөнінде келіс- ті. Ленин Швейцарияға келгеннен кейін, 1900 жылғы авгус- та, В. И. Лсшін мен А. Н. Потресовтың «Еңбекті азат ету» тобыныц мүшелерімен кеңесі болды, онда газет иен журнал- дьщ программасы меи міндеттері, болашақ қызметкерлер туралы, рсдакцияныц құрамы және оныц орны туралы әңгі- ме болды; бұл келіс сөздер ажырасумец аяқтала жаздады.


452
ЕСКЕРТУЛЕР
(В. И. Лениннің ««Искра қалай өше жаздады?» деген мақа- ласын қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 4-том, 362—382- беттер), алайда келіс сөздің аяғына қарай барлық даулы мә- селелер жөніндө келісімге қол жетті.
Лениндік «Искраның» бірінші номері 1900 жылдың декабрінде Лейпцигте жарықкөрді, кейінгі номерлері Мюн- хенде, 1902 жылғы июльден Лондонда, ал 1903 жылдыңкөк- темінен Женевада шықты. Газетті жолға қоюға (құпия баспахана ұйымдастыруға, орыс шрифтілерін табуға, т. т.) К. Цеткин, А. Браун, т. б. гермап социал-демократтары, сол жылдары Мюнхенде тұрған поляк революционері Ю. Марх- левский және ағылшын социал-демократиялық федерациясы басшыларының бірі Г. Квелч үлкен көмек көрсетті.
«Искраның» редакциясына В. И. Ленип, Г. В. Плехаиов, Ю. 0. Мартов, П. Б. Аксельрод, А. Н. Потресов және В. И. За- сулич кірді. Редакцияның секретары алғашқыда И. Г. Сми- дович-Леман, ал кейін 1901 жылдың көктемінен бастап Н. К. Крупская болды, Крупская сондай-ақ «Искраның» орыс социал-демократиялық ұйымдарымен бүкіл хат-хабар алыс- уын жүргізіп отырды. Ленин іс жүзінде «Искраның» бас ре- дакторы және басшысы болды. Ол «Искраға» партия құры- лысының жәие Россия пролетариаты тап күресінің барлық негізгі мәселелері бойынша мақалалар жазып, халықаралық өмірдің аса маңызды оқиғаларына үн қосып отырды.
«Искра» партия күштерін біріктірудің, партия кадрларыл жинау мен тәрбиелеудің орталығыпа айналды. Россияның бірқатар қалаларында (Петербург, Москва, Самара жәие т. б.) РСДРП-ның леииндік-искрашыл бағыттағы топтары мен комитеттері құрылды, ал 1902 жылғы яиварьда искрашыл- дардың Самарадағы съезінде «Искраның» орыс ұйымыиың негізі қаланды. Искрашыл ұйымдар В. И. Лениннің шәкірт- тері және серіктері — Н. Э. Бауманның, И. В. Бабушкиннің, С. И. Гусевтің, М. И. Калининнің, П. А. Красиковтың, Г. М. Кржижаиовскийдің, Ф. В. Лепгниктіц, П. Н. Лепешип- скпйдің, И. И. Радчепкопың және басқаларьшыц тікслсй бас- шылығымен пайда болып, жұмыс істеді.
Лсниннің инициативасы бойьптша жәие опың тікслей қа- тысуымен «Искра» редакциясы партия программасының жо- басын жасады («Искрапыц» 21-помсрінде жарияланды) жәие 1903 жылғы июль — августа болған РСДРП-ныц II съезіп әзірледі. Съезд шақырылғаи уақытқа дейін Россияныц жер- гілікті социал-демократиялық ұйымдарының көпшілігі «Иск- раға» •қосылды, оиың тактикасын, програіммасы мен ұйым- дық жоспарын мақұлдап, оны өзінің басшы органы деп та- ныды. Арнаулы қаулысында съезд «Искраның» партия үшіп күрестө ерекше роль атқарғанын атап көрсетті және опы РСДРП-ның Орталық Органы деп жарияладьт. II съезде ре- дакция бекітілді, оның құрамына Ленин, Плеханов және Мартов енді. Партия съезінің шешіміне қарамастан, Мартов редакцияға кіруден бас тартты, сөйтіп «Искраның» 46—-51-


ЕСКЕРТУЛЕР
453
номерлері Лениниің және Плсхаповтың редакциялауымен шықты. Бұдап кейінгі жерде Плеханов меныпевизм пози- циясыиа көшті дө, съезд шығарып тастаған бұрынғы мень- шевик-редакторлардың бәрін «Искра» редакциясының құра- мына еигізуді талап етті. Ленип мұнымен келісе алмады, сөйтіп 1903 жылғы 19 октябрьде (1 ноябрьде) «Искра» рсдакциясынаи шығып кетті, Орталың Комитетке кооптация жолымеп еиді дс, сол жердеи оппортунист-меньшевиктерге қарсы күрес жүргізді. 52-номер жалғыз Плехановтың редак- циялауымеп жарық көрді. 1903 жылғы 13(26) ноябрьде Пле- хаповтың бір өзі съездің іпешімін бұзьш, «Искра» редакция- сының құрамыиа бұрынғы меныпевик-редакторларды қайта кіргізді. 52-номерінеп бастап меныпевиктер «Искраиы» өз ор- ганына айналдырды.— 6.
7 Бұл арада студепттер мен жұмысшылардың жаппай револю- циялық бас котерулері: 1901 жылғы февраль — мартта Петорбургте, Москвада, Киевте, Харьковта, Ңазанда, Ярос- лавльде, Варшавада, Белостокта, Томскіде, Одессада және Россияның басқа қалаларында болған саяси демонстрация- лары, жиындары, ереуілдері жайында әңгіме болып отыр.
Студснттердің 1900—1901 оқу жылындағы академиялық талаптар негізіиде пайда болған қозғалысы самодержавиенің реакциялық саясатына қарсы революциялық саяси бас көте- руге айналды, ол алдыңғы қатарлы жұмысшылар тарапынан қолдау тапты, орыс қоғамының барлық топтары оған үн қос- ты. 1901 жылғы февральдағы жәие марттағы демонстрация- лар мен стачкаларға Киев университетінің 183 студентіи студенттер жиынына қатысқаны үшін солдатқа беру тікелей себеп болды. Бұл жөнінде В. И. Лениннің «183 студентті сол- датқа беру» деген маңаласын (Шығармалар толық жинағы, 4-том, 422—427-беттер) қараңыз. Үкімет революциялық қимылға қатысушыларды тарпа бас салды: полиция мен ка- зактар демонстрацияларды цуып таратып, оған қатысушы- ларды соққыға жықты, жүздеген студенттер тұтқынға алы- иып, жоғары оқу орындарынан шығарылды; әсіресе 1901 жылдьщ 4(17) мартында Петербургтің Ңазан соборы жанын- дағы алаңда болған демонстрацияға қатысушылар өте қатты жазаланды. 1901 жылғы февраль — март оқиғалары Россия- дағы революциялық өрлеудің өршіп келе жатқанын көрсет- ті; жұмысшылардың саяси ұранмен өткеи қозғалысқа қаты- суының зор маңызы болды.— 9.
8 Әңгіме В. И. Лениннің «Не істеу керек? Ңозғалысымыздың толғағы жеткен мәселелері» деген кітабы жайында болып отыр. Кітапты 1902 жылдьщ мартында Штутгарттағы Дитц- тің баспасы іпығарды.— 9.
9 Әңгіме «Искраның» 1901 жылғы июньдегі 5-номерінде, «Жұ- мысшы қозғалысының хропикасы жәпе фабрикалар мен за-


454
ЕСКЕРТУЛЕР
водтардан хаттар» деген болімде басылған «Россиядағы Бі- рінші май» деген корреспонденция жайында болып отыр.— 16.
10 Әңгіме К. Маркстің «1848 жылдан 1850 жылға дейінгі Фран- циядағы тап күресі» деген еңбегіпе Ф. Энгельстің «Кіріспе- сі» туралы болып отыр. 1895 жылы, «Кіріспе» «Vorwärts» («Алға») газетінде жарияланғанда, пролетариаттың тап кү- ресі туралы аса маңызды тұжырымдардың бәрі Энгельстің рұқсатынсыз одан алып тасталған және текст бұрмаланыл басылған. Бұл туралы Ф. Энгельстің 1895 жылғы 1 және 3 апрельдегі хаттарын қараңыз (К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы хаттар, Ңаз. мемл. баспасы, 1958, 517-бет).
Герман социал-демократиясының оппортунист лидерлері бұл докумеитті революциядан бас тартудың, пролетариаттыц қарулы көтерілісі мен баррикадалық шайқастарының қа- жеттігін теріске шығарудың өздері ұстап отырған бағытын ақтау мақсатына, ымырашылдық тактиканы қорғауға пай- даланды.
«Кіріспенің» толық тексті бірінші рет СССР-де: К. Маркс. «1848—1850 жылдардағы Франциядағы тап күресі» деген кі- тапта (М.— Л., 1930) жарияланды. «Кіріспе» сондай-ақ мыпа кітапта да басылды: К. Маркс пеп Ф. Эпгельс. Таңдамалы шығармаларының екі томдығьт, I том, Қаз. мемл. баспасы, 1956, 95-—115-беттер.— 19.
11 Лениіі Петербургтегі ІІева заставасы сыртыидағы Максвель фабрикасы жұмысшыларының 1898 жылғы декабрьдегі ере- уіл кезінде полициямен қақтығысуын айтып отыр. Ереуілді басу үшін полиция ереуілді ұйымдастырушы неғұрлым бел- сенді жүмысшыларды тұтқынға алуға ұйғарды. 16 декабрь- ге қарағап түнде жаяу және атты городовойлардың отряд- тары Шлиссельбург трактысының бойындағы № 63 үйде ор- лаласқан фабрика казармасын қоршап алды. Полиция үйдіті, ішіпе басып кіруге әрекет еткенде қарусыз жұмысшылар- дьщ, олардың әйелдері мен балаларының бірнеше сағат бо- йы ерлікпен қорғанған табан тірескен қарсылығына кездес- ті. Бүл оқиға жұмысшылардың өз праволары үшін күрестегі табандьтлығын, ерлігі меи батылдығьтн дәлелдеді.—19.
12 1901 жылы 4 (17) мартта Петербургтегі Қазан соборы жа- нындағы алаңда Киев университетінің 183 студентін рево- люциялық қозғалысқа қатысқаны үшін солдаттыққа беруге қарсы наразылық білдірген демонстрация болды. Бірнеше мың студенттер мен жұмысшылар қатысқан бұл демонстрацияны патша үкіметі қуып таратты. Мүның үстіне казактар, поли- цейлер мен жандармдар демонстрацияға қатысқан жүздеген адамды аяусыз сабады, бірнеше адам олді, көптеген адам жараланды және жарымжан болды. Осы демонстрация тура- лы толық хабар 1901 жылы апрельде «Искраның» 3-номеріп- де басылды,— 20.


ЕСКЕРТУЛЕР
455
13 	«Заря» («Таң»)—маркстік ғылыми-саяси журнал; «Искра- ның» редакциясы Штутгартта 1901—1902 жылдары жария түрде шығарып тұрды. «Заряның» не бары төрт номері (үш кітабы): 1-номері 1901 жылғы апрельде (іс жүзінде жаңаша 23 мартта), 2—3-номері 1901 жылғы декабрьде, 4-номері 1902 жылғы августа шықты.
Журналдың міндеттері «Искра» мен «Заря» мәлімдемесі- нің В. И. Ленин Россияда жазған жобасында белгіленді. «Ең- бекті азат ету» тобымен бірлесе отырып, бұл органдарды шетелде басып шығару туралы мәселені талқылаған кезде «Заряны» жария түрде шығаруға, ал «Искраны» астыртыи шығаруға ұйғарым жасалғандықтан, «Искра» редакциясыныц жарияланған мәлімдемесінде енді «Заря» туралы ештеңе ай- тылмады. Бірінші померге арнап «Заря» редакциясыиың мә- лімдемесін жазу П. Б. Аксельродқа тапсырылды. Алайда он- да астыртын «Искраға» сілтемелер болғандықтан бұл мәлім- демені Дитцтің баспасы қабылдамады. «Заряның» 1-номері «Оқушыларға» деген қысқаша үндеумен ашылды; жариялы- лықты сақтау мақсатында «Заряның» мұқабасыида журнал Г. В. Плехановтың, В. И. Засуличтің және П. Б. Аксельрод- тың қатысуымен шығып тұрады деп көрсетілді; «Заряны» ре- дакциялау ісін «Искраның» редакциясы жүзеге асыратыны айтылмағаны сияқты, Лениннің есімі де аталмады. 1902 жы- лы «Искра» мен «Заря» редакциясының ішінде алауыздық және жанжал туған кезде Плеханов («Заряны» редакция- лауды өзіне қалдыру үшін) журналды газеттен. бөлудің жо- басын ұсынды, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады, сөйтіп бұл органдардың редакциясы барлық уақытта да ортақ редакция болып қала берді.
«Заря» журналы халықаралық ревизионизм меп орыс ре- визионизмін («жария марксизм» мен «экономизмді») сынап, марксизмнің теориялық иегіздсріп қорғадьг. Лениниің «За- ряда» басылғап: «Земствоны қуушылар мен либерализмнің Анпибалдарьт», ««Сьшшьт» мырзалардьтц аграрлық мәсело жоніндегі пікірлері» («Аграрлық мәселе және «Маркстіц сыишылары» дсгеп еңбектің алғашқы төрт тарауы), «Орыс социал-демократиясының аграрлық программасы» деген ең- бектері, сондай-ақ Г. В. Плехаиовтың: «Біздіц сыншылардың сыны, 1-бөлім. П. Струве мырза әлеуметтік дамудың марк- стік теориясын сынаушы ролінде», «Gant Кантқа қарсы не- месе Бернштейн мырзаның рухани өсиеті» деген еңбектері, т. 'б. осы мәселөге арналды.— 21.
14 	«Земствоны цуушылар мен либерализмніц Аннибалдары» деген мақаланы В. И. Леиин 1901 жылы, Р. Н. С.-тің (П. Б. Струвенің) алғы сөзі мен сскертулері бар «Самодержавие мен земство. Финапс министрі статс-секретарь С. Ю. Витте- нің қүпия жазбасы (1899 ж.)» деген кітаитьтц жарьтққа шьі- ғуыіга байланысты жазған; бұл жазбада патша үкіметініц земство жөніндегі саясатын әшкерелеитіы жәяе Россиядағьғ


456
ЕСКЕРТУЛЕР
либерализмнің буржуазиялық мәііііі ашып көрсететіи мате- риал болды. П. Струвенің жазғанындай, Римге қарсы күрес- ті өмір бойы тоқтатпауға ант берген Карфагеи қолбасшысы Аннибал сияқты, самодержавиеге қарсы күресуге ант берген орыс либералдарын Ленин әжуалап либерализмнің Аннибал- дары деп атады.
Бастапқыда Лении бұл мақаланы «Искра» газетіиде басу- ды ұйғарғаи, бұл туралы газеттіц 5-иомеріиде, «Құпия до- кумент» дсгеп заметкада (қарацыз: осы том, 21-бет) хабар- ланған. Бірақ мақала көлемді болғандықтап опы «Заря» жур- налыида басуға үйгарылады.
Мақаланы «Искра» меп «Заряньщ» редакциясында талқы- лау бір жарым айға дерлік созылды. Талқылаудың барысьш-. да маркстік партияның буржуазиялық либерализм жөнінде- гі тактикасыиың мәселелері жайында редакцияның ішінде елеулі алауыздықтар барын көрсеткен қызу хат жазысулар болды. Редакция мүшелеріпің бір бөлігі: Г. В. Плеханов, П. Б. Аксельрод, В. И. Засуілич либерализімді Лениннің әділ сынағанын мойындай отырып, мақаланың қатты әшкереле- гіш сарыпы мен полемикалық сипатын жұмсартуды жәпе либерализмге айтылған сынның жұмсартылуын талап етті. Маңызы кемдеу деген бірқатар тұжырымдарды өзгертуго ке- ліскенімен, Ленин мақаланың полемикалық сарынын, бағы- ты мен сипатын өзгертуден үзілді-кесілді бас тартты. Мақа- ла сол қалпында 1901 жылы декабрьде «Заря» журналының 2—3-номерінде басылды. Мақаланың бастапқы тексті сақтал- маған.— 23.
15 «Колокол» («Қоңырау») —журнал, оны «Vivos Voco!») («Ті- рілерді шақырамын!») дегеи ұранмен А. И. Герцен меп Н. П. Огарев 1857 жылғы 1 июльден 1865 жылғы апрельге дейін Лондонда және 1865 жылдан 1867 жылғы июльге дейіи Женевада ай сайын, ал біраз уақыт айына екі реттен піыға- рып тұрды. 245 номері шықты, 1868 жылы журнал француз тілінде шықты; кейбір номерлеріне орыс тілінде қосымшалар басылды. «Колокол» 2500 данаға дейін тиражбен басылып, бүкіл Россияға кең таралды. Самодержавиенің озбырлығын, чиновииктердің айуандығы мен қазынаны ұрлауын, поме- щиктердің шаруаларды аяусыз қанауын әшкерелей отырып, «Колокол» революциялық ұрандар тастады және бұқараның патша үкіметі мен үстем таптарға қарсы күреске шығуға оянуына көмектесті.
«Колокол» Россияда жұмысшы баспасөзі пайда болғанға дейінгі цеизурасыз революциялық баспасөздіц жотекшісі болды, жалпы демократиялық жәпо революциялық қозға- лысты дамытуда, самодержавие меп крепостітиктікке қарсы күресте мацызды роль атқарды.— 29.
16 «La Revue des deux Mondes» («Көне және Жаңа Дүниеге Шолу»)—француздың ай сайын шығып тұрған буржуазия-


ЕСКЕРТУЛЕР
457
лық-либералдық журналы; 1829 жылдан 1940 жылға дейін Парижде шығып тұрды. Әуелі әдеби-көркем журнал болып шыға бастады, кейіинөн философия мен саясат мәселелеріне көбірек орын беретін болды. Журналға әр кездері аса көр- некті жазушылар: В. Гюго, Жорж Санд, 0. Бальзак, А. Дюма және басқалары ңатысты. 1948 жылдан бастап журнал «La Revue. Litterature, histoire, arts et sciences des deux mondes» («Шолу. Көнежәие жаңа дүниенің әдебиеті, тари- хы, енері меи ғылымы») деген атпен шығып келеді.— 29.
17 Әңгіме патша самодержавиесінің езгісіне қарсы бағытталған 1863“ 1864 жылдардағы поляк ұлт-азаттық көтерілісі жа- йында болып отыр. Революцияшыл пиғылдағы жастарды қа- лалардан жаппай аластау мақсатында патша үкіметі меи Польша билеуші топтарыиың оларды әскерге рекрутқа ал- мақ болған әрекеті көтерілістің шығуына тікелей себеп бол- ды. Бастапқы кезде көтеріліске 1862 жылы «қызылдардың» ұсақ шляхта партиясы құрған Орталық ұлттық комитеті басшылық етті. Оиың Польшаға ұлттық тәуелсіздік беруді, елдің барлық еркектеріне діні мен шыққан тегінің қандай еке.ніне қарамастан тең право берілуін, шаруалар өңдейтін жерді ешқандай сатып алу төлемінсіз солардың толық мен- шігіне беруді, барщинаны жоюды, жер үшін помещиктерге ақыны мемлекет қаржысынан төлеуді және басқаларын та- лап еткен программасы поляк халқының алуан түрлі топта- рын: қолөнершілерді, жұмысшыларды, студенттерді, шляхта интеллигенциясын, іпаруалардың бір бөлігін, дін басыларын көтеріліске тартты.
Көтерілістің барысында оған көтерілісті өз мүдделеріне пайдалануға және Англия мен Францияның көмегіне сүйе- ніп патша үкіметімен пайдалы келісім жасауға тырысқан «ақтар» партиясының (ірі жер аристократиясы мен ірі бур- жуазия партиясының) төңірегіне біріккен элементтер келіп қосылды.
Россияның революциялық демократиясы көтеріліспіілерге асқан тілектестік көзқараста болды. Н. Г. Чернышевскиймеп байланысты болған «Жер және ерік» астыртын қоғамының мүшелері оларға әр алуан көмек көрсетуге тырысты. «Жер және еріктің» Орталық Комитеті «Орыс офицерлері мен сол- даттарына» деген үндеу шығарды, бұл үндеу көтерілісшілер- ді жаныштауға жіберілген әскердің арасында таратыл- ды. А. И. Герцен мен Н. П. Огарев «Колоколда» поляк халқының күресіне арналған бірқатар мақалалар басты, кө- терілісшілерге материалдық көмек көрсетті.
Революциялық ипициативадан айырылып қалғаи «қызыл- дар» партиясыпыц дәйексіздігі салдарыиап көтеріліске бас- піылық ісі оған опасыздың істеген «ақтар» партиясының қо- лына көшті. 1864 жылдың жазына қарай патша әскері көте- рілісті аяусыз басып-жаныштады.


458
ЕСКЕРТУЛЕР
К. Маркс пен Ф. Энгельс 1863—1864 жылғы поляк көте- рілісін прогрестік көтеріліс деп бағалады және оған зор ті- лектестікпен қарады, поляк халқына ұлт азаттығы жолын- дағы күресте жеңіске жетуді тіледі. Лондондағы неміс эмиграциясы атыиан Маркс поляктарға көмектесу туралы үн- деу жазды. Сол уақыт үшін поляк көтерілісінің прогрестік сипаты болғанын атап көрсете отырып, Ленин былай деп жазды: «Россияның және славян елдерінің көшпілігінің ха- лық бұқарасы әлі шырт ұйқыда жатқан кезде, бүл елдерде өз алдына дербес, бұқаралық, демократиялық қозғалыстар болмаған кезде, Полыпадағы шляхгалъің, азаттық қозғалысы- ның, жалпы россиялық, жалпы славяндық демократияның көзқарасынан ғана емес, сонымен қатар жалпы европалық демократиянын; көзқарасынан алып қарағанда да орасан зор, бірінші дәрежелі маңызы болды» (қараңыз: Шығармалар, 20-том, 447—448-беттер).— 30.
18 «Жас Россия» — П. Г. Заичповскийдіц Москвадағы револю- циялық студепттер үйірмесіпіц 1862 жылы майда шығарған прокламациясы. Прокламация Россиядағы самодержавиелік- крепостни-ктік құрылыстың бет пердесін ашты, либералдар- дың келісімпаздығын әшкереледі, монархияпы ңұлату және облыстардың ерікті федерациялық одағы негізінде «орыс со- циал-демократиялық республикасын» қуру жольтнда күресу- ге шақырды. Маркс атап көрсеткендей, онда «елдің ішкі жағдайы, әр түрлі партиялардың халі, баспасөздің жағдайы айқын да дәл суреттелді және, коммунизмді жариялай оты- рып, әлеуметтік революцияиың қажеттігі туралы , қорытьш- ды» жасалды (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығарма- лар, XIII том, 2-бөлім, 1940, 642-бет). Прокламацияда әйел- дерге тең право беру, сотты сайлап қою, салықтарды әділдікпен салу, қоғамдық фабрикалар меп магазипдер ұйьтм- дастьтру, балаларға қоғамдық тәрбие беру, Польша меи Лит- ваға тәуелсіздік бсру, тұрақты армияпы ұлттық гвардиямсн алмастыру жәтіе т. б. жөніндо талаптар қойылды. Рово- люциялық төңксріс жасауға үгіттей отырып, «Жас Россия» революциялық элементтерге ескі әдет-ғұрыпты ұстанушьтлар, шаруалар, білімді офицерлер арасынан өздеріне тірек іздес- тіруге кеңес берді, бірақ прокламация революциялық әр тек- ті интеллигепцияны қозғалыстың басты күші деп жариялады.
Прокламация Москвада, Петербургте және Россияның коп- тегеп провипцияльщ ңалаларында таратылды.— 30.
19 «Даццты орында» — халықшылдардыц идеологтарыныц бірі Н. К. Михайловскийдің әдеби жәнс қоғамдық қызметіне ңырық жыл толуы (1860—1900) мерекесінің құрметіис ха- лықшылдар шығарған әдеби жинақ. Жииақта Н. Анненский- дің, Н. Карышевтің, П. Милюковтың, • Н. Михайловскийдің, П. Мокиевскийдщ, В. Мякотипнің, А. Пешехоновтың, М. Ра-


ЕСКЕРТУЛЕР
459
фаиловтың, II. Рубакииніц, В. Семевскийдің, В. Черновтың, А. Чупровтың, С. Южаковтың және басқаларының мақала- лары басылды.—31.
20 «Современник» («Замандас») — А. G. Пушкин негізін қала- ған, ай сайынғы ғылыми-саяси, әдеби журнал; 1836 жыл- дан 1866 жылға дейін Петербургте шығып түрды. Журналды 1847 жылдан 1862 жылға дейін Н. А. Некрасов пен И. И. Па- наев, ал 1863 жылдан бастап Н. А. Некрасовтың бір өзі шығарды. Журналдың жұмысына В. Г. Белинский, Н. Г. Чер- нышевский, Н. А. Добролюбов, Н. В. Шелгунов, М. Е. Сал- тыков-Щедрин, М. А. Аитонович және басқалар қатысты. «Совремеиник» өз замаиында революциялық демократияның мақсат-арманын бейнелеген жәые орыс қоғамының прогрес- шіл элементтеріне, әсіресе революциялық пиғылдағы жас- тарға зор ықпал жасаған таңдаулы журнал болды. Шаруалар реформасы кезеңінде журнал революциялық демократияньщ органы болды, революцияның, бұқараның патша үкіметін құлату жолындағы күресінің идеяларыи уағыздады, шаруа- лардьщ мүддесін қорғады. 1866 жылы патша үкіметі жур- иалды жауып тастады,— 31.
21 «Русское Слово» («Орыс Созі»)—ай сайыиғы әдеби-саяси журнал, 1859 жылдаи 1866 жылға дейіп Петербургте шығьш тұрды. Оғап Д. И. Писарев, II. В. Шелгунов және басқалар қатысты. Журнал революциялық демократизм идеяларьш уағыздаған прогресшіл, беделді органдардың бірі болды жә- не 60-жылдардағы алдыңғы қатарлы жастарға зор ықпал жасады. 1866 жылы патша үкіметі журналды жауып таста- ды.— 31.
22 «День» («Күн»)—И. С. Аксаков шығарған славянофилдік ба- ғыттағы апталық газет; 1861 жылдан 1865 жылға дейін Мо- сквада шығып тұрды.— 31.
23 «Әдеби цор» («Муцтаждыц көрген эдебиетшілер мен ғалым- дарға жэие олардыц семъяларына жәрдемдесуге арналған эдеби цор уоғамы») — Н. Г. Чернышевскийдің қатысуымен 1859 жылы Петербургте негізі қаланған жария түрдегі ерік- ті қоғам. Қоғамды ұйымдастырушьтлар мұқтаждық көргеп әдебиетшілер меп ғалымдарға көмек көрсету деген сылтау- мен интеллигенцияның алдыңғы қатарлы, революциялық пиғылдағы бөлігін топтастыруға тырысты. 1862 жылы ап- рельде студенттердің жария ұйымын құруға әрекет жасал- ды. «Кедей оқушыларға жәрдемдесуге арналған бөлімше» («Әдеби қор» жанындағы 2-бөлімше) құрылды. Бөлімшені сгуденттер комитеті басқарды. Комитет мүшелерінің едәуір бөлігі революциялық астыртын «Жер және ерік» ұйымымен байланысты болды. 1862 жылы июньде патша үкіметі «Бо- лімшені» жауып тастады.— 31.


460
ЕСКЕРТУЛЕР
24 ПІахмат клубы II. Г. Черпышевскии меп оиың ең жаңыы дос- тарының ипициативасы бойынша 1862 жылы январьда Петер- бургте құрылды, Клубтың басшыларының қатарында Н. А. Некрасов, ағайынды А. А. және Н. А. Серно-Соловь- евичтер, ағайынды В. С. және Н. G. Курочкиндер, П. Л. Лав- ров, Г. Е. Благосветлов, Г. 3. Елисеев, Н. Г. Помяловский болды. Клуб мүшелершің құрамына революциялық астыр- тын «Жер және ерік» ұйымына қатысушылар кірді. Шахмат клубы іс жүзінде әдебиетшілердің клубы, Петербургтің ре- волюциялық пиғылдағы алдыңғы қатарлы интеллигенция- сының саяси және қоғамдық омірінің орталығы болды. 1862 жылы июньде патша үкіметі клубты жауып тастады.— 31.
25 Әңгіме крепостииктік правоның жойылғанын жариялағаи Манифеспеи бірге 1861 жылғы 19 февральда II Александр ңол қойгап «Крепостниктік тәуелділіктөн шыққан шаруалар туралы жалпы ереже» жайыида болып отыр.
Патша үкімөті 1861 жылғы «Шаруалар реформасын» кре- постник-помещиктердіц мүддесін көздеп жүргізді. Реформа- ның қажеттігі елдің экономикалық дамуының бүкіл бары- сынан және крепостниктік қанауға қарсы бұқаралық ша- руалар қозғалысының өсуінен туды. Формасы жағынан «шаруалар реформасы» крепостниктер жүргізген буржуазия- лық реформа болды. «Шаруалар жері неғұрлым аз кесіліп алынса, олардың жері помещиктердің жерінен неғұрлым то- лыі} бөлектелсе, крепостниктерге төленетін алымның мөлше- рі неғұрлым аз болса...» реформаның буржуазиялық «мазмұ- ны соғұрлым күштірек айқындала түсті» (В. И. Ленин. Шы- ғармалар, 17-том, 105—106-беттер). «Шаруалар реформасы» Россияны буржуазиялық монархияға айналдыру жолындағы қадам болды.
Барлығы 22,5 миллион шаруа «азат етілді». Алайда поме- щиктік жер иеленушілік сақталып қалды. Шаруалардың жері помещиктің меншігі деп жарияланды. Шаруа үлесті жерді заңда белгіленген норма бойынша ғана (оның өзінде де помещиктің келісімі бойыпша) сатып ала алатын болды. Шаруалар жер ақысын патша үкіметіне төлейтін, ал патша үкіметі белгіленген соманы помещиктерге төлеген еді. Ша- мамеи шығарылғап есептерге қарағаида, реформадан кейін дворяндардың 71,5 миллион десятина, шаруалардың 33,7 мил- лион десятина жері болды. Реформаның арқасында помещик- тер шаруалар жерінің V5 бөлігінен астамын, тіпті 2/5 бөлігін өздеріне кесіп алды.
Реформа шаруашылықтың ескі, барщиналық жүйесініц іргесін ғана сөкті, бірақ жойған жоқ. Шаруалардың үлесті жерінің ең жақсы бөлегі («кесіп алынған жерлер», орман- дар, шалғындар, суаттар, жайылымдар және басқалары) по- мещиктердің қолында қалды, ал мұндай жерсіз шаруалар дербес шаруашылық жүргізе алмайтын еді. Жерді сатып алу туралы келісім жасасқанға дейін шаруалар «уақытша міп-


ЕСКЕРТУЛЕР
461
деттілер» больш есептелді де, оброк пен барщина түрінде по- мещиктің пайдасына жұмыс істеді. ІПаруалардың оз үлесті жеріп меншігіне сатьш алуы оларды помещиктср мси иатша үкіметшіц тікелей тонауы болды. Шаруалардыц патша үкі- метіне борышын толеуіне 6% төлеммен 49 жылға мәулет бс- рілді. Сатып алу бойыпша төленбей қалған борыш жылдал жылға өсіп отырды. Шаруаларға көшксіі жсрдің рыпоктағы бағасы 544 миллион сомпан аспаса да бұрьшгы помещик ша- руалары ғапа патша үкім.етіис сатып алу бойыиша 1,9 мил- лиард сом төледі. Іс жүзіпдо іпаруалар оз жсрі үшіи жүзде- ген миллиоіі сом толеуге мәжбүр болды, мүиыц озі шаруа шаруашылықтарының күйзелуіне және шаруалардыц жап- пай қайыршылыққа ұшырауьша әкеп соқтырды.
Н. Г. Чернышевский бастаған орыс революцияшыл демо- краттары «шаруалар реформасын» оның крепостниктік сипа- ты үшін сынады.
В. И. Ленин 1861 жылғы «шаруалар реформасын» егінші- лікте туып келе жатқан капитализмдіц мүддесіп көздеп, ша- руаларға түңғыш рет жаппай зорлық-зомбылық жасау, ка- питализм үшін помещиктік тұрғыдан «жерді тазалау» деп атады.
1861 жылгы реформа туралы Ф. Энгельстің «Гермаииядағы сопиализм» (К. Маркс neu Ф. Эпгсльс. Шығармалар, XVI том, II бөлім, 1936, 252—254-беттер) дегеп мақаласьш және В. И. Ленинніц «Крепостпиктік правопыц құлауыпың елу жылдығы», «Мереке жайында», ««Шаруалар реформасы» жә- не пролетарлық-шаруа революциясы» дегея ецбектеріи қара- ңыз (Шығармалар, 17-том, 71—74, 94—102, 103—112-бет-
тер).— 31.
26 Бітістіруші төрешілер —1861 жылғы «шаруалар реформа- сын» жүргізу кезінде патша үкіметі еигізген әкімшілік лауазым. Губернатор жергілікті дворяндардан тағайыидай- тын бітістіруші төрешілерге шаруаларды азат ету туралы «Ережелерді» іске асыру кезінде помещиктер мен шаруалар- дың арасында туған жапжалдарды қарап, шешуге уәкілдік берілді жәпе олар іс жүзінде помещиктердің мүдделерін қор- ғауға тиісті болды. Бітістіруші торешілердің негізгі қызметі «уставтық грамоталар» дейтінді жасау болды, оларда ша- руалардың үлесті жеріпің көлемі меы орны жәие шаруалар- дың міпдеткерлігі, сондай-ақ шаруалардың озііі өзі басқа- руып бақылау дәл белгілонді. Бітістіруші торешілер шаруа- лар басқармасының сайланып қойылатын қызмет адамдарьш бекітіп отырды, шаруаларға жаза қолдағіуға, оларды тұтқыті- ға алуға немесе штраф салуға, соғтдай-ақ шаруалар жиында- рыпың ңаулыларын бұзуға праволы болды.
В. И. Ленин Тверь губерниясының «Ережелерді» іске асы- рудан бас тартқан либералдық ииғылдағы бітістіруші төре- шілері жайыітда айтьш отыр. Олар оздерінің қызметінде өз губерпиясыпың дворяндар жиналысыпың шешімдерін басшы-
16 5-том


462
ЕСКЕРТУЛЕР
лыққа алатыны туралы қаулы алды, бұл жиналыс 1862 жы- лы февральда «Ережелер» қанағаттандырмайды, шаруалар- дың үлесті жерін мемлекет жәрдемімен дереу сатып алу жә- не бірқатар демократиялық ииституттарды епгізу қажет деп таныған болатып. Патша үкіметі Тверьдің бітістіруші төре- шілерін тұтқынға алды және олардың әрқайсысы екі. жыл- дан астам уақыт тұтқында ұстауға сотталды.— 32.
27 Әцгімс Пегербург гарнизопы әскеріпіц бір бөлегінің дворян революциоперлер басқарған 1825 жылғы 14 декабрьдегі («де- кабристер» деген атау осыдап шыққан) көтерілісі жайьшда болып отыр.
Декабристер үш құпия қоғам: Петербургте — Н. М. Му- равьев, К. Ф. Рылоев, G. П. Трубецкой басқарған «Солтүс- тік»; Украинада —П. И. Пестель, С. И. Муравьев-Апостол, М. П. Бестужев-Рюмші және басңалар басқарған «Оңтүстік» және ағайынды А. И. және П. И. Борисовтар басқарған «Бі- ріккен славяндар» қоғамын құрды. Бұл қоғамдардың бәрінің өз программасы болды, крепостниктік правоны жою және патша самодержавиесіне шек қою талабы бұл программалар- дың пегізіне алыпды. Декабристер қалыц халық котерілісія туғызудан қорқып, бұл талантарды халық бұқарасын қатыс- тырмай, әскери тоцкеріс жасау жолымеп жүзсго асырмақ болды.
Жаңа император I Николайға ант беретін күпі, 1825 жыл- гы 14 декабрьде таңертең «Солтүстік қоғамның» мүшелсрі оздеріне сенімді әскери бөлімдерді Сенат алаңына алып шықты, бұл әскери бөлімдер ант қабылдаудан бас тартты, бірақ шабуылға шығуға олардың батылы бармады. Сол күи- нің кешінде-ақ көтеріліс жаиышталып тасталды. Бұған іле- се, 1825 жылы 29 декабрьде, «Оңтүстік қоғам» мүшелерінің басқаруымен болған Чернигов полкінің көтерілісі 1826 жыл- ғы 3 январьда басып жанышталды.
Патша үкіметі көтерілісшілерді қатаң жазалады. Жүзде- ген офицерлер мен 4 мыңнан астам солдат тұтқынға алынды. Декабристердің көрнекті қайраткерлері: Пестель, Рылеев, Муравьев-Апостол, Бестужев-Рюмин, Каховский дарға асыл- ды, жүздеп астам адам Сибирьге каторгаға және қоныстану- ға жер аударылды, офицерлердің бір болегі солдат дәрежс- сіне төмепдетіліп, Кавказда соғыс қимылдарып жүргізіп жатқап армияға жіберілді; 188 солдатқа саптаіт өткізіп, дүре соғылды, үш мыңпан астам солдат шекарадағы әскерге жі- берілді.
Ленин революциялық астыртьш ұйымдар құрып, самодер- жавие мен крепостниктікке қарсы қарулы көтеріліс жасаған тұңғыш революцияшыл күрескөрлер ретінде декабристердің ңызметіп жогары бағалады. Леиин декабристердің таптық тар өрістілігін көрсете келіп, олардьтң жанқиярлығын, жоға- ры патриотизмі меп роволюцияшылдығьтті, олардьтң қозға- лысының Россиядағы революциялық-демократпяльтқ қозға-


ЕСКЕРТУЛЕР
463
лысты ояту ісіндегі мацызыд атап айтты. «Бұл революцио- перлердіц тобы аз,— деп жазды ол.— Олар халықтан тым алыс. Бірақ олардың ісі жоғалган жоқ. Декабристор Герцсп- ді оятты. Герцен революциялық үгітті орістетті» (Шығарма- лар, 18-том, 16-бет).— 33. '
2S Әцгіме Батыс Европа елдеріпдсгі революциялық ұлт-азаттық қозғалысты басуға орыс патшасы I Николай әскерінің қа- тысуы туралы болып отыр. 1848 жылы патша Румьшияға, Полыпаға, Прибалтикаға, Оң жағалаудағы Украинаға әскер кіргізді, Италиядағы ұлт-азаттық қозғалысты басу үшін Авс- трия императорына алты миллиои сом қарыз берді. 1849 жылы патша әскерінің көмегімеи Венгриядағы революция жанышталды.— 33.
29 1901 жылы мартта халық ағарту министрі болып тағайындал- ғаи генерал Ванновский студенттердің толқуларьш тыныш- тандыру мақсатында оқушы жастарға деген «сүйіспеншілік» жәпе оларға «шыіі жүректеп қамңорлық» туралы либерал- дық лепірме сөздер айтты. Ағарту саласында бірқатар болмашы реформалар жүргізе отырып, Ванновский револю- цияшыл студснттерге қарсы күресте жазалау шараларын: тұтқынға алуды, жер аударуды, универсптеттерден шығару- ды және т. с. қолдана берді.— 36.
30 «Северная Почта» («Солтүстік Почтасы») —күнделікті газет, патша үкіметі ішкі істер министрлігіпің ресми органы; 1862 жылғы 1 январьдан 1869 жылға дейін Петербургте шығып тұрды. Газеттің бас редакторларының ішінде жазушылар А. В. Никитенко мен И. А. Гончаров болды. 1869 жылдан бастап «Северная Почтаның» орнына «Правительственный Вестник» шыға бастады.— 39.
31 «Волъное Слово» («Еркіп Соз») — 1881—1883 жылдары Жене- вада апта сайын, ал 37-номерінен бастап екі аптада бір рет шығып тұрған басылым; барлығы 62 иомері шықты. «Воль- ное Слово» оппозициялық элементтерді біріктіруді мақсат етті және Россияның ңоғамдық құрылысын «жеке бастың бостандығы мен өзін өзі басқару негізінде» қайта құру қа- жеттігі туралы либералдық идеяларды уағыздады. Іс жүзінде оны «Қасиетті жасақтың» (помещик-дворян басқарушы топ- тары мен патшаның ірі әкімдерінің князь П. Шувалов және басқалар басқарғап құпия ұйымыпың) мүшелері арандату мақсатында охраика бөлімшесінің рұқсатымеп құрған бола- тын. Басылымды полиция агепті А. П. Малыпинский редак- циялады,
1882 жылдың аяғында «Ңасиетті жасақ» тарап кетті, сөй- тіп 52-номерінен (1883 жылғы 8 январьдан) бастап М. П. Драгомановтыц редакциялауымеп шыға бастаған «Вольное Слово» озін іс жүзінде тұрақты және қалыптасқан
16*


464
ЕСКЕРТУЛЕР
ұйым ретіиде өмір сүрмеген Земство Одағыііыц оргапы деп жариялады,— 43.
32 «Правителъственный Вестник» («Үкімет Хабаршысы») — күиделікті газет, патша үкіметінің ресми органы, 1869 жыл- дап 1917 жылға дейін Петербургте шығып тұрды,— 43.
33 1880 жылы. мартта Москвапың 25 земство қайратксрі (про- фессорлар, жазушылар, адвокаттар) ішкі істер мипистрі Ло- рис-Меликовқа петиция жолдады. Петицияыың авторлары земство жипалыстарының праволарын ұлғайтуды жәнө олар- дың өкілдерін мемлекеттік басқару ісіне қатыстыруға рұқсат етуді ұсынды.— 44.
34 «Листок «Народной Волидіц»» (««Халық Еркі» Листогы») 1880 жылғы 20 августағы 2-номері жайында айтылып отыр, оида «Лорис-Меликовтың міиездемесі жөніпде» деген мақала басылғап болатын.
«Листок «Народиой Волиді»» Россияпың түрлі қалаларьш- да (Петербургте, Тулада) «Халық сркі» партиясы 1880 жыл- дан 1886 жылға дейін астыртын шыгарып тұрды. Жеті номс- рі шықты.— 44.
35 Etats generaax (Бас штаттар)—XIV—XVIII ғасырларда Фрапцияда дворяпдардың, дін басылардың және ңала тұр- ғындарының (үшінші сословиенің) өкілдеріиен құралған со- словиелік-өкілдік мекеме; оның мәжілісін әкімшілік-финаііс мәселелерін шешу үшін король шақырып отырған. Бас штат- тар 175 жыл бойы (1614—1789) жииалғаи жоқ. 1789 жылы XVI Людовик фиианс дағдарысып шешу үшіп Бас штаттар- ды ніақырды. Үшінші сословиенің депутаттары халық бұқарасының қысымымен өздерін Үлттық жиналыс деп жа- риялады. Басталып кеткен буржуазиялық революцияның ба- рысында оған Ңұрылтай жиналысы деген ат берілді.— 45.
36 Нотаблъдер жиналысьін (notables — мәртебелі, атақты адам- дар) Францияда аса маңызды мәселелерді, негізіиен алғанда финанс мәселелерін талқылау үшін феодал ақсүйектердің, дін басыларының өкілдері мен ңаланың бірнеше бай тұрғын- дарынан король шақырып отырған. XVI Людовиктің тұсын- да нотабльдер жиналысы елдегі финанс дағдарысын шешу үшін 1787 және 1788 жылдары шаңырылды. Жиналыс пұр- сатты сословиелерге салық салу туралы қаулы қабылдаудан бас тартты, содан койіп XVI Людовик Бас штаттарды ша- қыруға мәжбүр болды.— 46.
37 «Журек диктатурасы» 1880 жылы әуелі «бүлікке» қарсы кү- ресу жөиіндегі «Жоғарғы жарлық боруші комиссияпың» бас- тығы, кейіннеи ішкі істер министрі болып тағайьшдалған патша сановнигі Лорис-Меликовтың либералдармен аз уақыт


ЕСКЕРТУЛЕР
465
жүргізгеп көңіл алдау саясаты кскесінді түрде осылай атал- дьг.— Лорис-Меликов оз саясатында либсралдарга «кеңшілік» жасауға уәде бсруге жоно револіоциоиерлерге қарсы аяусыз жазалау шараларын қолдапуға сүйеиуге тырысты. 1879 — 1880 жылдардағы революциялық жағдай туғызғап осы бұл- талақтау саясатының көздеген мақсаты революциялық қоз- ғалысты әлсірету жәие оппозициялық пиғылдағы либерал буржуазияиы патша окіметі жағыпа тарту болды. 1879— 1880 жылдардағы революциялық толқып тойтарылғаннан койітт патша үкіметі «жүрек диктатурасы» саясатыпап бас тартты да, самодержависттіц «мызғьтмастьтғы» туральт мани- фест шығаруға асьтқтьт. 1881 жылгы апрсльде Лорис-Мели- ков орпыпаті түсугс мәжбүр болды,— 47.
38 «Социал-Демократ» — әдеби-саяси шолу; «Еңбекті азат ету тобы» 1890—1892 жылдары шетелде (Лондои — Женева) шы- гарып тұрды, Россияда марксизм идеяларын таратуда үлкея роль атқарды; барлығы төрт кітабы шықты. «Социал-Дсмо- кратқа» иегізінеи Г. В. Плеханов, П. Б. Аксельрод, В. И. За- сулич қатысты,— 47.
39 1881 жылы 1 мартта халық ерікшілсрі II Алексаидрды ол- тірді.
«Халыц еркі»—халықшыл-террористердің құпия саясн ұйымы, бұл ұйым халықшылдардың «Жер жәпе ерік» ұйьг- мының жікке бөлінуі нәтижесінде 1879 жылғы августа пай- да болды. «Халық еркіп» Атқару комитеті басқарды, оиыц құрамьтіта А. И. Желябов, А. Д. Михайлов, М. Ф. Фролепко, Н. А. Морозов, В. Н. Фигнер, С. Л. Перовская, А. Квят- ковский, т. б. еиді. Халықшылдық утопияльтқ социализм по- зициясыітда қала отырып, халық ерікшілсрі саяси күрос жолыиа түсті, самодержавиеиі құлатып, саяси бостаіідықгъг жеңіп алуды аса маңызды міндет деп сападьт. Олардың про- граммасы жалпыға бірдей сайлау правосы негізіиде сайлап- ған «тұрақты халық өкілдігің» құруды, демократиялық бос- тандықтар жариялауды, жерді халыққа беруді жәііе завод- тар меіт фабрикаларды жұмысшьтлардың қольтиа беру жөнінде шаралар белгілеуді көздоді. «Халық ерікшілері,— деп жазды В. И. Ленин,-— саяси күреске көшу арқылы бір адым алға басты, бірақ олар мұиы соңиализммен байлапьтс- тыпа алмадьт» (ПІығармалар, 8-том, 61-бет).
Халық ерікпіілері патша самодержавиесіпс қарсы ерлік күрес жүргізді. Бірақ белсеиді «қаһармапдар» меи еижар «тобыр» жөиІЕідегі қате теорияға сүйеттгсп олар қоғамды ха- лықтың қатысуынсыз, оз күштерімеп, жеке-дара террор, үкі- метті қорқытып, берокесіп кетіру жолымеп қайта құрмақ болдьг. 1881 жылғы 1 марттап кейіп (II Алексапдр олтіріл- геннен кейін) үкімет аяусыз қудалап, жаза қолдапу жәие арандату арқылы «Халық сркі» ұйымыті талқандады. 80- жылдардың бойыида «Халық еркіп» қайта құруға тьтрысқап


466
ЕСКЕРТУЛЕР
талай әрекеттер нәтижесіз болды. Мәселен, 1886 жылы
А. 	И. Ульянов (В. И. Лениннің ағасы) пен П. Я. Шевырев басқарган және «Халық еркінің» дәстүрлерін қолдаған топ пайда болды. 1887 жылы III Александрға қастандық жаса- мақ болған сәтсіз әрекеттен кейін топ әшкереленді де, оның гбелсенді мүшелері дарға асылды.
Халық ерікшілеріиің қате, утопиялық программасып сы- пай отырып, В. И. Леиин «Халық еркі» мүшелеріиіц патша үкіметіне қарсы жанқиярлық күресіп зор құрметпен айттьт, олардың құпиялықты сақтау техникасы мен қатаң бір орта- лыққа бағыидырылған ұйымын жоғары бағалады,— 47.
40 «Порядок» («Тәртіп») — баяу-либералдық саяси және әдеби газет. М. М. Стасюлевичтің редакциялауымен 1881—1882 жылдары Петербургте шығып тұрды.— 47.
41 «Страна» («Ел») —баяу-либералдық саяси жәпс әдеби газет. Л. А. Полонскийдің редакциялауымеп Петсрбургте 1880— 1883 жылдары бастапқыда аптасыпа екі рст, ал 1881 жылдан бастап үш рет шығып тұрды.— 47.
42 «Голос» («Үн») — А. А. Краевскийдің редакциялауымен 1863 жылдан 1884 жылға дейін ГІетербургте шығыи тұрған күнделікті баяу-либералдық саяси жәпе әдеби газет; револто- циялық қозғалысқа дұшпаіідықпеп қарады,— 47.
43 Әңгіме III Александрдың самодержавиені нығайту жәие қор- ғау туралы Манифесі жайында болып отыр, Манифесті ба- рып тұрған реакцияшыл көзқарасымен көзге түскен патша сановнигі К. П. Победоносцев әзірлеген болатын. Манифест III Александр тұсындағы тәртіптің ішкі және сыртқы сая- сатының реакциялық мәнііі бейнеледі.— 48.
44 Макиавеллииіілдік жоспар — алдына қойған мақсатқа жету жолындағы күресте ешқандай құралды талғамаған, соның ішінде опасыздықты, сатқындықты, алдап-арбауды, кісі өлті- руді және т. с. қолданған Макиавеллидің (XV ғасырдың аяғы — XVI ғасырдың басындағы итальян саяси қайраткері- нің) саясаты рухыидағы жоспар.— 49.
45 «Екі жердегі екіні май шамға тецеу» — И. С. Тургеневтің «Рудин» романынан алынған сөз; ойлау логикасының жоқты- ғын, пікірлер мен қорытындылар арасьшда сшқандай бай- ланыстың жоқтығын көрсету үшін қолданьілады.— 61.
46 ««Рабочая Мысльге» жеке уосьімша» — «экономистердің» га- зеті — «Рабочая Мысльдің» редакциясы 1899 жьтлы сентябрь- де шығарған кітаппіа. Кітапшада, әсіресе Р. М. деп қол қо- йьглған «Біздегі өмір шьтндығы» деген мақалада ашықтан- ашық оппортунистік козқарастар айтылғап, Леиин «Орыс


ЕСКЕРТУЛЕР
467
социал-демократиясындагы шегіяшектеу бағытьь> деген ма- қаласында (Шығармалар толық жинағы, 4-том, 260—297-бет- тер) және «1-Іе істеу керек?» деген кітабында бұл кітапша- иы сынады.— 62.
47 Бернштейншілдік теория (бернштейишілдік) —халықаралық социал-демократияда XIX ғасырдың аяғында Германияда пайда болған және гермаи социал-демократы Э. Бернштейн- ііің атымеғг. аталған оппортупистік ағым. Берпштейн герман социал-демократиясыныц ішіндегі ревизиопизмді ашықтаи ашық білдіруші болды, бұл жағдай 1895 жылы Ф. Энгельс қайтыс болғаннан кейін ерекше айқып көрінді.
1896—1898 жылдары герман социал-демократиялық пар- тиясының теориялық оргапы «Die Neue Zeit»-Te («Жаңа За- ман») Бериштейн «Социализм проблемалары» дегеы жалпы атпен марксизмді ашықтан-ашық ревизиялаған сериялы ма- қалаларын бастырды. Герман социал-демократиялық партия- сының сол қанаты оз газеттерінің бетінде Бернштейнге қарсы күрес жүргізе бастады, бірақ партияның ОрталықКо- митеті Бериштейнге жәие берпштейншілдікке тойтарыс берме- ді. «Die Neue Zeit» журналыныц бетіндегі айтыс 1898 жылы июльде Г. В. Плехановтың «Бернштейц және материализм» иеген мақаласымен ашылды.
1899 жылы мартта Бернштейннің мақалалары «Социализм- ніц алғы шарттары жәііе социал-демократияпыц міпдеттері» деген атпеи жеке кітап больтп шықты. Кітап гермап партия- сыиың оцшыл қанатыиап жәпе II Интерпационалдың басқа да партияларының оппортупистік элемеііттерінеіі қолдау тапты. «Сын еркіндігі» деген бериштейишілдік ұранды рос- сиялық «жария марксистер» мен «экономистөр» де іліп әкет- ті. Орыс цензурасы Бернштейп кітабыыың үш рет басылуы- на мүмкіндік берді, ал Зубатов оііы жұмысшылардың оқуы- па ұсынылғаи кітаптардың қатарына қосты.
Гермаи социал-демократиялық партиясының Штутгарт (октябрь 1898), Гаиновер (октябрь 1899) және Любек (сен- тябрь 1901) съездерінде берпштейншілдік айыпталды, бірақ лидерлеріпің көпшілігі ымырапіылдық позиция ұстауына байланысты, партия Бериштейниеіі іргесіп бөліп тастай ал- мады. Бериштейпшілдер оздерінің теориялыц органы «Sozialistische Monatsh еНе»-де («Социалистік Әрайлық») және партия ұйымдарында ревизионистік идеяларды ашықтан- ашық пасихаттай берді. Тек В. И. Ленин бастаған болыпе- виктер партиясы ғана бернштейншілдікке, оның жақтастары мен ізбасарларыпа қарсы батыл күрес жүргізді. В. И. Ленин- нің бірқатар шығармалары, сопың ішінде «Орыс социал-де- мократиясыидағы шегіишектеу бағыты» (Шығармалар толық жинағы, 4-том, 260—297-беттер), «Экономизмді қорғаушылар- мен әңгіме» (осы том, 392—400-беттер) деген шығармалары, «Не істеу керек?» деген кітабы т. б. бернштейншілдікті сы- пауға арналған.— 69.


468
ЕСКЕРТУЛЕР
4S «Листок» — копституциялық-либералдық бағыттагы газет, князь П. 13. Долгоруков шетелдс астыртын шығарып тұрды. 1862 жылғы ноябрьдсн 1864 жылғы июльгс дейіп шықты, барлығы 22 номері жарық көрді. Алғашқы бес номері Брюс- сельде, к,алғаиы Лондонда шықты.— 72.
49 «Халыц правосы» партиясы — орыс демократиялық интелли- геициясының астыртын ұйымы, ол 1893 жылы жазда бұрын- ғы хальгқ ерікшілері 0. В. Аптекматның, А. И. Біогдапович- тің, А. В. Гедеоиовскийдің, М. А. Натансонның, Н. С. Тют- чевтің және басқалардың қатысуымен құрылған. Халық правошылары саяси рсформалар жолында күресу үіиііі бар- лық оппозициялық күштерді біріктіруді өздеріне міпдет етіп қойды. ¥йым «Манифест» жәпе «Көкейтесті мәселе» дегеи программалық екі документ шығарды. Ұйымды 1894 жылм көктемде патша үкімсті талқаидады. Саяси партия ретіндс халық правошыларьша Лешш бсргсчі бағаны В. И. Лениннің ««Халық достары» дегеи ие жәие олар социал-демократтарға қарсы қалай күреседі?» жәие «Орыс социал-демократтары- ньщ міндеттері» (Шығармалар толық жинағы, 1-том, 129— 366-беттер және 2-том, 471—510-беттер) деген еңбектерінеп ңараңыз. Халық правошыларыпың копшілігі кейіпнеіі эсер- лер партиясына кірді.— 75.
50 В. И. Ленин бұл арада К. Маркстіц «1848 жылдаті 1850 жыл- га дейінгі Франциядағы тап күресі» (қараңыз: К. Маркс пеи Ф. Энгельс. Шығармалар, 2-басылуы, 7-том, 1956, 7-бет) дегеп еңбегіиеп алынған қағида жайыпда айтып отыр — 76.
51 «ІІовое Время» («Жаңа Заман») — күнделікті газет; 1868 жылдан 1917 жылға дейін Петербургте шығып тұрды; газет түрлі бастырушылардың қолынан өтіп, өзінің саяси бағытьш талай рет өзгертті. Бастапқы кезде баяу-либералдық бағыт- та болды, 1876 жылдан бастап, газеттің бастырушысы А. С. Суворин болғашіан кейін, ол реакцияшыл дворяп және чиновниктік-бюрократиялық топтардың органыиа айиалды. 1905 жылдап — қаражүздіктердің оргапы. Февраль буржуа- зиялық-демократиялық революциясынап кейіті газст буржуа- зиялық Уақытша үкіметтің коптрреволюциялық саясатьш толық қолдап, болыиевиктерге өршелене жала жапты. Пет- роград Советі жанындағы Әскери-революциялық комитет 1917 жылғы 26 октябрьде (8 ноябрьде) газетті жауып таста- ды. В. И. Ленин «Новое Времяны» сатқьш газеттердің үлгісі деп атады.— 77.
52 Әңгімс ішкі істер министрлігінің баспасөз істері жөніидегі бас басқармасьтньтц газеттср мен журиалдардың редакторла- рыпа 1901 жьтльт 11 майда жіберілгсп құпия нұсқауы тура- лы больтп отьтр. Нүсқау полиция департамсптінің алдьтн ала мақұлдауьтпсыз фабрикалар меіт заводтардагьт жұмьтсшьтлар-


ЕСКЕРТУЛЕР
469
дың революциялық қозғалысы туралы мәлімсттерді басуға тыйым салды. Нұсқаудың мазмұны «Искраиың» 6-номерінде (1901 жылғы июль), «С.-Петербург» дегеп заметкада («Біздіц қоғамдық өмірімізден» дегеп бөлім) келтірілгеи 77.
53 1885 жылғы стачка қозғалысы өнеркәсіпті Орталықтың Вла- димир, Москва, Тверь жәяе басқа губернияларының көпте- ген тоқыма кәсіпорындарын қамтыды. Орехово-Зуевоның ма- ңьтндағы Никольск мануфактурасы жұмысіпыларының 1885 жылғы январьдағы стачкасының колемі мен маңызы мейлііь ше зор болды, бұл мануфактураның иесі фабрикаят Морозов еді («Морозов стачкасы» дегсн ат осыдап шыққан). Ни- кольск маиуфактурасының жұмысшылары мынадай иегізгі талаптар ңойды: штрафтарды азайту, жұмысқа жалдау шарттарын тәртіпке келтіру жәнс т. с.; стачкаға алдыңғьт қатарлы жұмысшылар П. Моисеепко, Л. Ивапов және В. Вол- ков басшылың жасады. 8 мыңға жуық жұмысшы қатысқаи Морозов стачкасын патша әскерлері басып тастады; 600-доп астам жұмыс-шы тұтқынга алынды. 1885—1886 жылдардағы стачкальтқ қозғалыстыц ықпалымеп патша үкіметі 1886 жыл- дьтң 3 июиіндсгі заңды (штрафтар туралы заң) шығаруга мәжбүр болды; бұл зац штрафтардап түскен ақша фабри- каиттардың қалтасьша түспей, жұмысшылардьтң өздсріпің мүқтаждарын өтеуге жұмсалуға тиіс деп белгіледі (қараңыз:
В. 	И. Летіин. Шьтғармалар толық жинағьт, 2-том, 17—66-бет- тср)79.
54 «Московские Ведомости» («Москва Ведомостары») — байыр- ғы орьтс газеті, отты Москва уииверситеті бастапқы кезде (1756 жылдап бастап) шағын листок туріидс шығарған. 1863 жылдап бастап газет М. II. Катковтыц қолыпа кошті де, мо- пархиялық-ұлтшылдық оргапға айпалып, помещиктер меп діп басылардыц мейлінше реакцияшыл топтарыиың көзқа- растарын уағыздады. 1905 жылдан бастап қаражүздіктсрдің басты органдарьшыц бірі. 1917 жылғы Октябрь социалистік рсволюциясьша дейіп шыгып тұрды.
Газет озііііц беттерігтдс патша үкіметі саясатыпьтц мүддс- лері мсн мәііііг білдірді. Сопдықтап Леінш газст басқан ма- тсриалды кобіітесе әшксролеу мақсатыпда пайдалаиып отыр- дг»т, ол «Московскио Ведомости» газстіп «...революциялық үгіттің тагітырмайтыіі қызмсткері» деп атады.— 79.
55 Лсиин бұл арада 1895 жьтлғы жәпе әсіресе 1896 жылғы Пс- тербург жұмысшыларының, көбіпесе тоқымашылардың стач- калары туралы айтып отыр. 1896 жылғы стачка 23 майда Калипкип мануфактурасында басталды; бұған II Николай- дың таққа отыруына байлапысты жұмьтс іс-телмегеи күндер ушіті жұмысшыларға жалақьшы тольтқ төлеудон фабрикант- тардың бас тартутя сылтау болды. Стачка тез арада Петер- бургтід барлық негізгі мақта жіи иіру 'және тоқыма кәсіп-


470
ЕСКЕРТУЛЕР
орындарын қамтыды, ал содан кейін ірі-ірі машина жасау заводтарына, резина мануфактурасына, жазу қағаздары фаб- рикасына және қант заводына тарәды. Петербург пролета- риаты қанаушыларға қарсы тұңғыш рет кең майдан құрап бас көтерді. 30 мыңнан астам жұмысшы ереуіл жасады. Стачка Петербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының» басшылығымен өтті, «Күрес одаты» жұмыс- - шыларды өз праволарын ұйыміпылдықпен жәғіе табандылық- пен қорғауға шақырған листовкалар мсн прокламациялар шығарды. «Күрес одагы» стачкашылардыц негізгі талапта- рын: жұмыс күнін 1О’/2 сағатқа дейіл қысқарту, жұмыс иар- қын өсіру, жалақыны мезгілінде толеп тұру және т. б. та- лаптарып бастырып, таратты.
Стачка туралы хабарлар шетелдс зор әсер туғызды. Стач- ка жайында «Vorwärts»-Te («Алға») (Берлин) және «Arbeiter Zeitung»-Te («Жұмысшы Газеті») (Вена) корреспонден- циялар басылды. Барлық социалистік және кәсіптік ұйым- дардың көсемдері қол қойған ағылшын жұмысшыларының хаты орыс тіліне аударылып, «Күрес одағы» оны Петербург жұмысшыларының арасында таратты. Лондон тред-юиионда- рының митипгісіиде стачка туралы В. И. Засуличтің хабары және К. Маркстің қызы Элеонора Маркс-Эвелипгтіц сойлегеп сөзі шабытпеп қарсы алынды; қатысушылар стачкашыларга жәрдем ретіндо ақша жипады, осыидай ақша жиғтау тред- юииондарда да жариялапды. Сондай-ақ Гсрмаиияда, Ав- стрияда жәие Польшада жәрдсм жипалды. II Интерпацио- налдың 1896 жылғы июльде болғап Лопдон конгресі Г. В. Плехановтың 1896 жылғы стачка туралы хабарып қуа- нышпен қарсы алып, арнаулы қарар — «европалық реакция- ның соңғы таяиыштарының біріне» қарсы күрес жүргізіп жатқан орыс жұмысшыларына құттықтау қабылдады.
Петербург стачкалары Москвада жәпе Россияпың басқа да қалаларында жұмысшы қозғалысының дамуыиа ықпал жа- сады, үкіметті фабрикалық зацдарды тез арада қайта қарап, фабрикалар меп заводтарда жұмыс күніл ІГ/г сағатқа дейін қысқарту туралы 1897 жылғы 2 (14) июньдегі заңды шығару- ға мәжбүр етті. Кейін В. И. Ленин жазғандай, бұл стачкалар «сонан кейін үздіксіз өрлеп келе жатқап жұмысшы қозға- лысыпың,— біздің бүкіл революцияның осы ең күшті факто- рының заманып ашты» (Шығармалар, 13-том, 84-бет).— 79.
56 Әңгіме Сибирь темір жолы жайында болып отыр, оның құ- рылысы 1891 жылы басталып, 1901 жылға қарай (Забайкалье темір жолыпың салыпуымен) аяқталган болатын. Сибирь те- мір жолын салудың аяқталуымен байлапысты Европалътқ Россиядан Сибирьге қоиыс аударушылар тасқыны күшей- ді — 95.
57 Патша үкіметінің «Жер аударуды жою және ұдайы жәие уақытша тұруға жер аударуды басқа жазалармен алмастыру


ЁСКЕРТУЛЕР
471
туралы уақытша ережелерді бекіту туралы» указына патша 1900 жылғы 10(23) июпьде қол қойды және указ уақытша ережелермен бірге 1900 жылғы 20 июньде (3 июльде) «Пра- вительственный Вестникте» жарияланды. Бұл указ бойынша сотталғандарды Сибирь (оның шалғайдағы губернияларынан басқа) мен Закавказьеге жер аудару жойылды және олардьі мұның ориына тұтқындар бөлімшелеріие беру немесе Саха- лин аралына жер аудару белгіленді.— 95.
58 «Гражданин» («Азамат»)—реакциялық журнал; Петербург- те 1872 жылдан 1914 жылға дейіи шығып тұрды. XIX ғасыр- дың 80-жылдарынаи бастап әсірс монархистердің органы; князь Мещерский редакциялады, қаржысын үкімет котерді. Болмашы көлемде ғана тарады, бірақ чиновниктік-бюрокра- тиялық топтарға ықпал жасады.— 96.
59 Маниловшылдыу — Н. В. Гогольдің «Өлі жапдар» деген шы- ғармасыіідагы кейіпкерлердің бірі — Маниловтың мінезіие тәіі қасиеттердіц жиынтығы. «Жайсаң жаиды» сезімтал по- мсіцик Маниловтың образы арқылы жазушы ьтнжық қиял- шьтлга, көкігоп коксзуге, қарекетсіз мылжыцга тән қасиет- терді жинақтап корсетті.— 100.
г’° «Лграрлъің мэселе жэне «Маркстіц сыншылары»» деген іпы- ғарма аграрлық мәселенің маркстік теориясьш қорғауға жә- не жүмысшы партиясьшың шаруаларға көзқарасы жөнінде- гі программасы мен тактикасы мәселелерін талдап жасауға арналғая. Шығарманы Ленин екі бөліп: алғашқы тоғыз та- рауын 1901 жылғы июнь — сентябрьде, соңғы үш тарауын 1907 жьтлдьтң күзінде жазған. Бұл еңбектің алғашқы төрт тарауы 1901 жылдьтң декабрінде «Заря» журналыпың 2— 3-номерінде ««Сыншы» мырзалардың аграрлық мәселе жө- ніндегі пікірлері. Бірінші очерк» деген тақырыппен басы- лыіі, Н. Ленин деп қол қойылып шықты. Осыдан кейін бұ- лар 1905 жылы Одессада: Н. Ленин. «Аграрлық мәселе және Маркстің «сыншылары»» деген тақырыппен «Буревестник» кітап баспасында жария түрде жеке кітапша болып ба- сылды.
V—IX тараулары жария шығатын «Образование» журиа- лының 2-померінде 1906 жылғы февральда бірінші рет жа- риялапды. Мұнда тарауларға тақырыпшалар берілген, ал «Заряда» және 1905 жылғы басылымда жарияланған I—IV тарауларында ондай тақырыпшалар берілмеген еді.
1908 жылы Петербургте: Вл. Ильин. «Аграрлық мәселе», I бөлім деген жинақ шығарылды, онда В. И. Лөниннің аграрлық мәселе жөніндегі басқа да еңбектерімен бірге «Аг- рарлық мәселе және «Маркстің сыншылары»» деген тақы- рыппен он бір тарауы тұңғыш рет бірге басылып шықты. Бұл ретте I—IV тарауларға тақырыпшалар берілген, текстіге кейбір редакциялық өзгерістер енгізіліп, бірнеше ескер- тулер қосылған. Жииаққа кездейсоқ енбей қалған соңғы, он


472
ЕСКЕРТУЛЕР
екіиші тарауы «Күиделікті Өмір» дсгсіі жинақта 1908 жылы жеке басылып шықты.
Лениннің бұл еңбекте дамытқаи қағидалары оііың «Россия- да капитализмнің дамуы» дегсн еңбегіндсгі идеяларды одап әрі талдау болды және ол оны РСДРІІ-ның аграрлық про- граммасыныц негізіне алдъі.
В. И. Леиип Шығармаларьшыц бұдан бұрынғы 2, 3 және 4 басылуларында «Аграрлық мәссле жәие «Маркстің сыншы- лары»» деген ецбсктіц'тараулары болек-болек басылып, том- дарға олардың жазылған уақыттарыиа қарай орналастырыл- ған болатын. Мәселеп, 4-басылуьшда алғашқы тоғыз тарау (I—IX) 5-томда басылған, қалған үш тарауы (X—XII) 13-томда басылған. Осы басылуыида бүкіл еңбек түгелдей осы томда басылып отыр. Бұғап дайыидық материалдары ба- сылымпыц аяғында жскс том стіп шығарылады.— 101.
61 «Русские Богатстви» («Орыс Байлыгы»)—Ііетербурғте 1876 жылдаи 1918 жылға деііін ай сай.ып шыгыи түрғаи журиал. 90-жылдардыц бас ксзіиеп II. К. Михайловский басқарғап ли- берал халықшылдардыц қолыпа кошті; 1893 жылы Россия социал-демократтарьша қарсы жорық ашқап басты халық- шылдық оргаи. Марксизмніц өціп айпалдырып және бұрма- лай отырып, «Русское Богатство» батыс европалық ревизио- иистерге сүйенді. «Русс-кое Богатствоның» төңірегінс кейііі- нен эсерлер, «халықтық социалистер» партияларыиың жэпе Мемлекеттік думалардағы сңбек топтарының көрнекті мүше- лері болган публицистер топтасты. Журиалдыц әдебиет бөлі- мінде прогресшіл жазушылар — В. В. Вересаев, В. М. Гар- шин, А. М. Горький, В. Г. Короленко, А. И. Куприп, Д. II. Ма- мин-Сибиряк, Г. И. Успенский және басқалары оз шығармаларын бастырып тұрды. 1906 жылдан бастап «Рус- ское Богатство» жартылай кадеттік энестер («халықтық со- циалистер») партиясының органы болды.
«Русское Богатство» атын бірнеше рет озгертті. («Совре- менные Записки», «Современность», «Русские Записки»; 1917 жылғы апрельден бастап қайтадан «Русское Богатство»).— 105.
62 «ІІачало» («Бастама») — ай сайыиғы ғылыми және әдеби- саяси журнал, «жария марксистердің» органы, Петербургте 1899 жылдың бірінші жартысында П. Б. Струвенің, М. И. Ту- ган-Барановскийдің және басқалардың редакциялауымен шығыд тұрды. Журналға Г. В. Плеханов, В. И. Засулич жә- не басқалар қатысты. Журналдың 4-номерінде Ф. Энгельстің 1848 жылға жататын «Парижден Берпге» деген жол жазба- ларынан үзінді басылды; журналда: К. Каутскийдің «Аграр- лық мәселе» дейтін кітабыиа В. И. Леииннің рецепзиясы, «Россияда капитализмнің дамуы» деген кітаптың «Қазіргі орьтс егіншілігінде барщиналық шаруашылықты капиталис- тік шаруашылықтың ығыстырып шығаруы» деген атпен III


ЕСКЕРТУЛЕР
473
тарауының алты бөлімі және Гобсонның «Қазіргі замандағы капитализмнің эволюциясы» деген кітабына рецензия басыл- ды.—106.
63 «Жизнь» («Өмір») — әдеби, гылыми жәпе саяси журпал, Ііе- тербургте 1897 жылдан 1901 жылға дейін шығыи тұрған. Журналға «жария марксистер» (М. И. Туган-Барановский, П. Б. Струве жәие басқалар), алдыңғы қатарлы жазушылар меп сыпшылар (А. М. Горький, Ä. ГІ. Чсхов, В. В. Всрссаев,
С. 	Г. Скиталец, И. А. Бунин, Е. А. Соловъев) қатысып тұр- ды. «Жизньпің» беттерінде К. Маркстің «Жалақы, баға жәнс пайда» деген еңбегі басылды. Журналда В. И. Леиинпің «Ауыл шаруашылығындағы капитализм (Каутскийдің кіта- бы мен Булгаков мырзаиьщ мақаласы туралы)» жәие «П. Неждаиов мырзаға жауап» деген еңбектері басылды (Шығармалар толық жинағы, 4-том, 101—162,167—174-беттер). «Жизньді» үкімет 1901 жылы июньде жауып тастады; 1902 жылы апрельде социал-демократиялык, «Жизнь» тобы (В. Д. Боич-Бруевич, В. А. Поссе, В. М. Величкина, Г. А. және М. А. Куклиндер, т. б.) журналды шетслде қайтадап шығарды. Шетолде журиалдың алты кітабы, ««Жизиь» Лис- тоіының» он скі номері жәие ««Жизнь» Кітапханасының» бірқатар жекс басылымдары шықты. «Жизнь» тобы социал- демократиялық дүиие танудап және оііыц тактикасынап христиапдық социализм меи анархизмге қарай ауытқушы- лыққа жол берді. 1902 жылғы докабрьде тоіі таратылды да, баспа жабылды.— 106.
64 Малътусшілдік — ағылшыи буржуазиялық экопомисі — свя- щепник Р. Мальтустіц (1766—1834) реакцияшыл, адамды жеккөрушілік теориясы; бұл теория капитализмді қорғауға бағытталып, капитализмге байланысты әлеуметтік апаттар- дың бәрін табиғи тарихи себептермен түсіндіруге жәпе осы арқылы еңбекшілер бұқарасының назарын капиталистік қүрылысқа қарсы күресудеп басқа жавда бұруға әрекеттенді. Мальтус еңбекшілердің қайыршылыққа ұшырауының себеп- тері — капитализм мсн қанаушылық емес, қайта халық са- нының өсуінің күн коріс заттарыи өндірудің өсуінен асып түсуі, сондықтан тек халық санының өсуін қолдаи тежеу жолымен, яғни некелесу мен бала туудан тыйылу арқылы ғапа барлық әлеуметтік апаттарды жоюға мүмкін боладві дсп дәлелдеді.
Россияда мальтусшілдік идеяларды П. Струве, М. Тугаи- Барановский, С. Булгаков, т. б. уағыздады; олар Рос- сиядағы шаруалар бұқарасының ңайыршылық пен күйзеліс- ке ұшырауын халық санының артуынап деп түсіндірмек болды.
Жұқпалы ауруларды, соғыстарды халық санын азайтудың құралы ретінде ақтайтын мальтусшілдікті империализмнің идеологтары басқапың жсрлеріп басып алудыц, халықтардъі


ЕСКЕРТУЛЕР
ұлттық-отарлық езгіге салудыц және империалистік жаңа соғыстар бастаудың адамзатқа ошпенділік саясатын ақтау үшін кеңінен пайдалануда.— 112.
65 	Ңарацыз: К. Маркс. «Капитал», III том, «Ңазақстан» баспа- сы, 1973, 709-бет. Ленин Маркс «Капиталының» III томына сілтеме жасаған ксзде оиың 1894 жылғы немісше басылымын пайдаланды және барлық цитатты өзі аударып беріп отыр- ды.— 117.
Gö Ңараңыз: К. Маркс. «Капитал», III том, «Ңазақстан» баспа- сы, 1973, 803-бет.— 118.
ß7 Қараңьтз: К. Маркс. «Капитал», III том, «Қазақстаи» баспа- сы, 1973, 799—801, 801—803-беттер.— 119.
68 Қауым жерлері (қауымдық жсрлер) — қауымға жататып жер.
Қауым (жер ңауымы) — шаруалардың жерді бірлесіп пай- далапуының Россиядағы формасы; онда ауыспалы егіс тәр- тібі еріксіз епгізілді, ормапдар мен жайылымдар болмей пай- далаиылды. Жаппай кспілдік, жерді үиемі қайта боліп оты- ру жәио жердеп бас тарту правосыиыц болмауы, қауьтмдық жерді сатып алуға жәпе сатуга тыйым салынуы орыс жер қауымыныц аса маңызды белгілсрі болды.
Россияда қауым ежелгі замаішап бсрі-ақ мәлім. Тарихи дамудыц барысьшда қауым бірте-бірте Россиядағы феода- лизм тіректершіц біріііе айпалды. 1861 жылғы реформадан койін қауым крепостииктік құрылыстың басты сарқьшшақ- тарының бірі ретіпде сақталып қалды және патша үкіметі мен помещиктер опы полициялық және тыцшылық мақсат- тар үшін, сц алдымеп шаруалардап сатып алу төлемдеріп, алым-салықтар мен басқа да борыштарды сыпырып алу үшін пайдаланды. В. И. Ленин қауым «шаруаларды пролетарлану- дан сақтап қала алмай, іс жүзінде ұсақ одақтарға және «омір сүру мәнісін» бүтіидей жойғап разрядтарға тура ма- тап қойғаидай болғап, шаруаларды бытырататын орта ға- сырлық кедсргіпщ роліп атқарып отыр» (Шығармалар, 15- том, 68-бет) деп корсетті.
Ңауым проблемасы қызу айтыстар туғызып, қыруар эко- помикалық әдебиетті дүниеге келтірді. Ңауымды Россияньщ социализмге қарай дамуыпың ерекше жолының кепілі деп білген халықшылдар оған ерекше көп көңіл бөлді. Фактілерді әдейі бір жақты іріктеп алып және бұрмалай отырып, «ор- таша цифрлар» дейтіндерді дәлелге келтіріп, халықшылдар Россиядағы қауымдық шаруалар ерекше «тұраңты» ке- леді жәпе қауьш шаруаларды өздерінің тұрмысына капита- листік қатынастардың енуінен қорғайды-мыс, шаруаларды күйзелуден және таптық жіктелуден «құтқарады-мыс» деп дәлелдеуге тырысты. XIX ғасьтрдьщ 80-жылдарында-ақ


ЕСКЕРТУЛЕР
475
Г. В. Плеханов «қауымдық социализмніц» халықшылдық бос елестерінің негізсіз екснін көрсстіп берді, ал 90-жылдарьт В. И. Лоііин халықшылдардың теорияларып ақырыпа дейін талқапдады. Орасан мол пақты және статистикалық матери- ал негізіяде Ленип орыс деревнясында капиталистік қаты- настардыц қалай дамыгапьтн жәпо капиталдыц патриархтық ссло қауымыпа енс отырып, шаруалардтя олардьщ оз ішіітде аптагопистік таптарға: кулактар мсіі ксдейлергс қалай жік- тегепін көрсетіп берді.
1902 жәис 1903 жылдардагьт бұқаралық пгаруалар котері- лістерінен, сондай-ақ 1905—1907 жылдардагы роволюциядаи үрсйі ұшқан патша самодержависсі мсн помещиктер қауым жөніндегі саясатын күрт өзгертіп, қауымды сақтаудан оітьг күшпен ңирату, деревняда сансыз көп кулактар тобы (табы) түрінде жаппай тірек жасау саясатына кошті. Бұл саясат ре- волюцияны тұншықтырушы, патша министрі Столыпиннің есімімен байлапысты. Соньтң ипициативасы бойьшша 1906 жылы 9 поябрьде патшапың указы шықты, соғап сәйкес қа- уымдық право бойыиша үлссті жер ислспіл келгси әрбір үй қожасы үлссті жерді жеке мепшігіио алып, озіііе жсрді бір жерден боліп беруді жәпс қауымнап сркін піығып кетуіп та- лап ете алатьш болдьт. Бұл указбсп шаруалардьтң қауымдық жерлсрі кулактардыц талаиайына бсрілді. Деревиядағы қа- уымдық құрылыстыц ресми жойылуыііа бастама болғап жәпе тпаруалардың жіктелуін күшсйткси осы зац шыққаннан ке- йііігі тоғыз жыл ішінде екі миллиоппан астам үй қожасы қа- уымнан шықты.— 122.
69 Кландыц меншік — рультқ жер мспшігі.— 122.
70 Ипотека (ипотекалыц кредит) — баикілсрдіц қозғалмайтьтіі мүлікті: жерді, орманды, құрылыстарды және т. с. кепілдік- ке алып, беріп отыратыи қарызы; капиталдьщ ауьтл шаруа- шылығына енуі меп егіншіліктің жер иеленудеп бөліиу про- цесіпің бір формасы болдьт. Ипотока жер меишігініц баикі- лер қолыпа шоғырлаиуыпа, ауыл шаруашылығыпыц финатіс капиталыпа бағыпуыиа жәие опда капиталистік оидіріс әді- сінің дамуына ықпал жасады. Ипотекалық берешегі өскеп сайьш шаруа өзінің жері меи мүлкінеп айрыла берді. ¥лы Октябрь социалистік революциясы жеңгеннеи кейіп ипотека- лар жүйесі біржола жойылдьт, ал шаруалар ипотокалық бо- рыштардаіт құтқарылды.—123.
71 Қараңыз: К. Маркс. «Капитал», III том, 1973, 698—699-бет- тер.—125.
72 Ңараңыз: К. Маркс. «Қосьшша құп теориялары («Капитал- дыц» IV томы)», II болім, 1957, 305—306-бсттср.—128.
73 «Sozialistische Monatshefte» («Соцналистік Әрайлық») — жур- нал, неміс оппортунистерінің басты органы және халықара-


476
ЕСКЕРТУЛЕР
лық ревизиошізм орғапдарыпың бірі, 1897 жылдаи 1933 жыл- га дейін Берлинде шығып тұрды. Біріпші дүние жүзілік со- ғыс кезіндс (1914—1918) социал-шовинистік бағыт ұстады,— 137.
74 «Буридан есегініц кебіне душар болу» дегеіт. соз барып тұр- гап батылсыздықтьт, тепс-тсң екі заттың, шешімдсрдің жәпе т. б. арасынап таңдау жасаудағы солқылдақтықты бейпелеу үшіи қолданылады. Бұл сөзді ерік бостапдығы барып бекер- ге шьтғарғап XIV гасырдағы француздьщ схоластик-филосо- фы Иоанн Буридаіі қолдаиды деседі. Өз айтқанын дәлелдеу үшін ол бір-біріиеп мүлдем айпымайтын екі мая шөптің не- месе екі шелск судың арасыида тұрып аштан және шөлден өлетін ссекті мысалға келтіргеп; өйткепі есекте екінің бірш таңдап алуға толық еркіңдік болса да, ол бір заттан екіиші затты артық бағалай алмаған болар еді.—144.
75 «Die Neue Zeit» («Жаңа Замаи») —гермап социал-демокра- тиясыиың теориялық журналы; 1883 жылдан 1923 жылға дейін (1890 жылдаи бастаи — апта сайын) Штутгартта шы- ғып тұрды. 1917 жылға дейін — К. Каутский, опан кейіп — Г. Кунов редакциялады. 1885—1895 жылдары журиалда К. Маркс псн Ф. Эпгельстің бірқатар мақалалары жариялап- дьт. Энгсльс журналдың редакциясына оз кеңестсрін беріп; үітемі комсктесіп отырды және оііы марксизмнен ауытқы- ғаны үшін қатты сынады. Журпалда Ф. Мерингтіц, П. Ла- фаргтьщ және халықаралық жұмысшы қозғалысыпың басқа да цайраткерлерінің мақалалары басылды. Ф. Энгельс қай- тыс болғашіан кейін, 90-жылдардың екіиші жартысынан бас- тап, журнал оппортунистік көзқарастарды таратушыға ай- иалды, ревизионистердің мақалаларын үнемі басып отырды. Бірінші дүпие жүзілік соғыс жылдары (1914—1918) журнал центристік позицияда болып, іс жүзінде социал-шовинистер- ді қолдады.—145.
76 Кепілдеме — капиталистік елдерде ипотекалық
баітктер жерге және қозғалмайтын мүлікке кепілдік ретіпдс шығаратып бағалы қағаздардың ерекшс бір түрі. Еркін айна- лысқа түсс алады, биржадағы саудагерлікке қолданылады.—
154.
77 Социалистерге царсы ерекше заңды жұмысшы және социа- листік қозғалысқа қарсы күресу үшін Германияда 1878 жы- лы Бисмарктың үкіметі енгізді. Бұл заң бойынша социал-де- мократиялық партияныц барлық ұйымдарына, бұқаралық жұмысшы ұйымдарына, жұмысшы баспасозіие тыйым салын- ды; социалистік әдебиот конфискелепді; социал-демократтар қугьш-сүргінге ұшырап, жер аударылды. Алайда жа- залау шаралары социал-дсмократиялық партияпың сағьш -сыңдыра алмады, оның іқызметі астыртын өмір сүру жағда-


ЕСКЕРТУЛЕР
477
йына бейімделіп қайта құрылды: шетелде партияның орта- лық органы «Социал-Демократ» газеті шығып тұрды және партия съездері мерзімінде (1880, 1883 және 1887 жылдары) шақырылып тұрды; Германияда, астыртын жағдайда, социал- демократиялық ұйымдар мен топтар тез арада қайтадан қал- пыпа келді, оларды астыртыи Орталық Комитет басқарды. Бұқарамен байланысын нығайту үшіп партия сонымен бірге жария мүмкіндіктерді де кеңіиеи пайдаланды. Партияның ықпалы үздіксіз өсе берді: рсйхстагқа сайлаулар кезінде со- циал-демократтарға берілген дауыстар сапы 1878 жылдан 1890 жылға дейін үш еседен аса ості.
Неміс социал-демократтарына К. Маркс пен Ф. Эигельс зор көмек көрсетті. Бұқаралық қозғалыстың және барған сайын күшейе түскен жұмысшы қозғалысьшың қысымымен 1890 жылы социалистерго қарсы ерекше заң жойылды.—
155.
78 «Vorwärts» («Алға»)—күнделікті газет, Гсрмаи социал-де- мократиялық партиясының орталық органы; партияпың Галль съезінің қаулысы бойыпша 1891 жылдан бастап Бер- линде «Vorwärts. Berliner Volksblatt» деген атпен 1884 жыл- дан шығып келген «Berliner Volksbiatt» («Берлиннің Халық Газеті») газетінің жалғасы ретінде шығып тұрды.
Ф. Энгельс газст беттерінде оппортупизмнің қандай да болсын коріністеріне ңарсы күрес жүргізді. 90-жылдардыц екіпші жартысыпан бастап, Энгельс қайтыс болғаннан кейін, «Vorwärts»-тың редакциясы партияның оңшыл қанатыныц қолына түсті де, оппортунистердің мақалаларын үзбей бас- ты. РСДРП ішіндегі оппортунизм мен ревизиопизмге қарсы күресті сыңаржақ жазып, «Vorwärts» «экономистерді» қолда- ды, ал сонан соң партия жікке бөлінгеннеи кейін, меныпе- виктерді қолдады. Реакция жылдарында «Vorwärts» Троцкий- дің жалақорлық мақалаларын басты, Лениннің, болыпевик- тердің бұл жаланы теріске шығарған және партиядағы істің жағдайын объективті тұрғыдан бағалаған мақалалар басты- руына мүмкіндік бермеді. Бірінші дүние жүзілік соғыс жыл- дарында «Vorwärts» социал-шовшшзм позициясында болды; ¥лы Октябрь социалистік революциясьпіан кейін антисовет- тік насихат жүргізді. Берлинде 1933 жылға деііін шығыи тұрды.—156.
79 Ворошиловтың бейнесі арқылы Тургенев дербес ой-пікір ай- туға қабілетсіз жалғап ғалымпың, әріп кемірушінің типін жасаған (қараңыз: И. G. Тургепев. ІІІығармалар, 4-том, М., 1954, 5—187-беттер)157.
80 Қараңьіз: К. Маркс пен Ф. Эпгельс. ПІығармалар, 2-басылуы, 4-том, 1955, 428-бет.—161.
81 Қараңыз: К. Маркс пеп Ф. Эітгольс. Шығармалар, XV том, 1935, 73-бет.— 161.


478
ЕСКЕРТУЛЕР
S2 Қараңыз: Ф. Энгельс. «Анти-Дюринг», Қаз. мемл. баспасы, 1957, 290—295-беттер,— 162.
83 Прудонизм — ұсақ буржуазиялық социализмнің ғылымға жат, марксизмге дұшпан ағымы, оның пегізін қалаушы фрапцуз анархисі Прудонпың есімімен аталған. Ірі капита- листік меншікті ұсақ буржуазиялық тұрғыдаи сынай оты- рып, Прудон ұсақ жеке меншікті мәңгі-бақи қалдыруды арман етті, «халықтық» және «айырбас жасау» банкілеріи ұйымдастыруды ұсынды, осы бапкілердіц комсгімен жұмыс- шылар бейнебір меншікті өндіріс құрал-жабдықтарына ие болады, қолөнершілерге айналып, өз өнімдерін «әділетті» түр- де өткізуді қамтамасыз ете алады-мыс деді. Прудон пролета- риаттың тарихи ролі мсн маңызын түсінбеді, тап күресіне, пролетарлық революцияға және пролетариат диктатурасына теріс көзқараста болды; мемлекеттің қажеттілігін анархистік тұрғыдан жоққа шығарды. Маркс пен Энгельс Прудонның өз көзқараСтарын I Иптернациопалға күштеп таңуға тырыс- қан әрекеттеріне қарсы дәйекті түрде күрес жүргізді. Маркс- тің «Философия қайыршылығы» дегеп еңбегіттдс прудопизм- ге өлтіре соққы берілді. Маркс, Эпгельс жәие олардыц жақ- тастары тарапынан прудопизмге қарсы жүргізілгетт батьтл күрсс I Интернациопалда марксизмпіц прудопизмді толық жоңіп шығуымен аяқталды.
Лепип прудонизмді жұмьтсиіы табыпьтң козқарасын түсі- иуго қабілетсіз «тоғышар мея филистердің топастығы» дсп атады. Буржуазиялық «теоретиктер» прудонизм идеяларьш таптық ыитымақты уағыздау үшін кеңіпен пайдаланады.— 165.
84 «Der Volksstaat» («Халықтық Мсмлекет») —газст, гермаи со- циал-демократиясының (эйзепахшылар партиясының) орта- лық органы; В. Либкнсхттің редакциялауымен Лейпцигте 1869—1876 жылдарда әуелі аптасына екі рет, ал кейіп, 1873 жылдап бастаіг аптасьтяа үш рет шықты. Газетке К. Маркс пен Ф. Энгельс қатысып тұрды.—166.
85 Қараңыз: К. Маркс псн Ф. Энгсльс. ПІығармалар, XV том, 1935, 60-бет,— 166.
86 Қараңыз: К. Маркс псн Ф. Эттгельс. Шығармалар, XVI том, 1-бөлім, 1937, 276-бет.— 167.
87 Іпжілдегі аңьтз бойынша, күн көріс қаражатынсыз қалған Руфь ботен бірсудің егістігінен масақ терген. «Руфьтің ма- сақ теруі» деген сөз мұнда жсціл, бейқам ецбекті білдіру үшін қолданьтльтп отыр.—178.
88 Дренаж— топырақтың құнарлылыгын арттыру мақсатымеп жср астымсн тартьтлатьти құбьтрлар жүйесінің, ашык, орлар-


ІІСКЕРТУЛЕР
479
Дьщ немеее құдықтардың көмегімен топырақты құрғату әді-
89 Жерді мергелъмен тыңайту — мергельді (әк тастың саз бал- шықпен және топырақпен қосындысынан тұратын карбонат- ты жынысты) сіңіру арқылы жерді жақсартудың бір тү- рі.—182.
90 Мұнда, сірә, буылтық малалар жайлы аитылып отыруы мүм- кін, өйткепі К. Клавкидің В. И. Ленин цитат келтіріп отыр- ған «¥сақ ауыл шаруашылық оидірісіиің бәсекеге қабілетті- лігі туралы» деген шығармасыида барлық жерде «Ringelwalze» — «буылтық мала» деген термин қолданылады. Бұл термин малаларды сұрыптау термииологиясыида жалпы жұрт қабылдаған термин болып табьтлады,— 183.
91 «Торгово-Промъішленная Газета» («Сауда-Өнеркәсіп Газе- ті») — «Фииане, өнеркәсіп жәпе сауда хабаршысына» күц- делікті қосымша. Петербургте 1893 жылдан 1918 жылға дейін шығып тұрды. 1894 жылдап бастап газет дербес басылым ре- тіғіде шықты.
В. И. Лепиғі цитат кслтіргеи үзіпді «Жәрмсцкелер» деген болімдо басылғаіі «Каховкадагы 1 Гикольск жәрмеңкесі» дегеп хабардап альтпгаті.— 185.
92 «Әлеуметтік саясат одағъі» («Verein für Sozialpolitik») — 1872 жылы Г. Шмоллер иегізіи қалағап неміс буржуазиялық экопомистерінің бірлестігі. Одақтың программасы меп опын, қызметі капиталистік құрылысты қорғауға, капитализмпің іргесіи шайқалтпай, тап күресіпіц шиелеиісін әлсіретуді коз- дейтін жарым-жарты реформалардыц қажеттігіп негіздеуге бағытталды. Одақ герман социал-дсмократиясына қарсы кү- рес жүргізді, жұмысшы қозғалысып буржуазияның мүддесі- пе бағыпдыруға әрекеттенді, капиталистік монополиялардың үстемдігі меп гсрман империализміпің агрессиялық саясатын қорғады. 1936 жылы одақ озінеп өзі тарап кетті, ал 1948 жы- лы ол Батыс Гермапияда «Экопомикалык, жәпе әлеуметтік ғылымдар қоғамы» деген атпеп қайта қалпына келтіріл- ДІ.-7Р7.
93 Ңараңыз: К. Маркс. «Капитал», III том, 1973, 869-бет.— 198.
94 Ңараңыз: Н. Щедрин (М. Е. Салтыков). Осы заманғы идил- лия. Шығармаларының толық жинағы, XV том, 1940, 101— 102-беттер,— 207.
95 Вагнер — Гётенің «Фауст» трагедиясының кейіпкері. Вагнер- дің бейнесі арқылы өмір шындығынан қол үзген, ой-өрісі тар кеңсешіл қызметкердің типі жасалған.— 207.


480
ЕСКЕРТУЛЕР
96 Бұл багаяадағы барлық цифрлар В. И. Лениниің «Аграрлың мәселе және «Маркстің сьшшылары»» деген еңбекке арналғаи дайындық материалдарында жасаған есеп бойынша берілген (қараңыз: Ленинтіің XXXI жинағы, 1938, 107-бет) — 225.
97 Земство статистикасы — земство мекемелері ұйымдастырған статистика. Губерниялық және уездік земство басқармала- рыиың жапыпдағы статистика болімшелері, бюролары, ко- миссиялары статистикалық зерттоулср (шаруалар шаруашы- лықтары мен кәсіпіпілік шаруаіпылықтарының үй басытіа санақ жүргізу, жердің табыстылығын аиықтау, земство алымдары салынатып жер мен мүлікті қайта бағалау, ша- руалардың бюджетін зерттеу және т. т.) жүргізіп, уездер мен губсрпиялар бойынша нақты материалға бай тольгп жат- қаи шолулар мен статистикалық жипақтар шығарып отырды.
В. И. Лопии зсмство статистикторіііің оңбектеріи жоғары бағалады, сонымен қатар ол земство статистиктеріиің ста- тистикалық мәліметтерді өңдеу және топтау әдістерін сынға алды. «Жұмысыньщ мұқияттылығы және оның толықтығы жағынан тамаша жақсы біздіц земство статистикамыздың ең бір осал жері осьшда болып отыр» (Шығармалар, 20-том, 74-бөт),— деп жазды Лепип. Земство статистиктеріігіц ішіпдс көптөген адамдар халықшылдық позицияда болды, олар ста- тистикалық мәліметтерге екіиің бірінде бір жақты қарадьт. Олар капитализмиің дамуы барысыида пайда болғап шаруа- лардың жеке топтарыттьщ елеулі айырмашылықтары меи белгілерін жыпырлағап цифрлардыц тасасьпгда қалдырды.
Ленин земство статистикасыиың деректерін зерттеді, тек- серді, талдады. Ол есептерді озі шығарды, мәліметтер мои кестелер жасады, шаруалар мен кәсіпшілік шаруашылықта- ры туралы алынған деректерге маркстік талдау жасап, ғы- лыми тұрғыдаи топтады. Земство статистикасының бай ма- териалын пайдалана отырып, Ленин халықшылдардың ойдан шығарғап схемаларьш әшкереледі және Россияның экономи- калық дамуыиың шын бейнесіи көрсетіп берді. Ленин зем- ство статистикасының материалдарын өзіиің еңбектерінде, әсіресе «Россияда капитализмнің дамуы» деген кітабында кеңінен пайдаланды. Земство статистикасы туралы В. И. Лениннің 1914 жылы жазылғаи «Земство статистика- сының мітідеттері туралы мәсело жөнінде» деген еңбегін қа- раңыз (Шығармалар, 20-том, 72—79-беттер).— 230.
98 Бірінші рет «Образование» журпальшда жарияланған VII және IX тараулардың текстінен Лениннің бұл еңбекте фран- цуз ауыл шаруашылығьт статистикасыпың мәліметтерін зерт- теп қарастыруды және француз экоиомисі Мористің «сын- шылдық» көзқарастарыиа талдау жасауды ұйғарғаны көрі- неді. Біраң бұл жоспар жүзеге асырылмай қалды да, Лепип 1908 жылғы басылымда озінің бастапқы ұйғарымы туралъі


ЕСКЕРТУЛЕР
481
дәлолдейтін тскстің тиісті жсрлерінс озгсртулер енгізді. Мә- селен, «Шаруалардың пролстариатқа айналуы оиан әрі бо- лып жатыр,— мұны біз төменде неміс және француз статис- тикасының жаппай мәліметтері бойынша көрсетеміз...» деген сөйлемнен «және француз» дсгеп екі сөз алынып тасталған. «Қалалардыц тсз осуі мұндай «сүт фермерлерінің» саиын үздіксіз көбейте береді... Гехттер, Давидтер, Герцтер және Чериовтар (сондай-ақ,— Францияны да өкпелетпес үшін,— Мористер, ол туралы төменірек айтамыз) орине, қашан да табылып тұрады», деген сөйлемнен жақша ішіндегі сөздер алынып тасталғаи. «Сопдықтан, бұл процестерді шатастырыи алса пемссе бұлардың біріи елемесе, оида иағыз дөрекі қате- лерге ұрыпу қиыті смес, мұндай қателсрдің үлгісін томспі- рек, Булгаков мырзаның фрапцуз мәліметтерінеп жасалған қорытыпдыларып талдаған кездо коретіп боламыз» дсгеіі сойлсмпің соңы «мұлдай қатолсрдіц үлгісі Булгаковтыц кі- табыпда қаптап жүр» дсп жацадап жазылғап.— 239.
99 Ңарацыз: К. Маркс псн Ф. Энгсльс. Шығармалар, 2-басылуы, 4-том, 1955, 96—97-беттср.— 245.
100 Лепип бұл арада халықшыл публицист А. Н. Эпгельгардт- тың жұртқа кеңіпен мәлім болғап «Деревнядан» дегеи хат- тары жайында айтып отыр. Оп бір хат «Отечествепиые Записки» журпалында 1872—1882 жылдарда жариялаиған болатып; оп екіиші хат 1887 жылы басылды.— 245.
101 Қараңьтз: К. Маркс. «Капитал», III том, 1973, 802-бет.— 252.
102 Қарацыз: К. Маркс. «Ңосымша құи теориялары», II том, 2-болім, 1936, 5—154-беттер.-^.
103 Кадеттер — Россиядағы империалистік буржуазияиың басты партиясы — конституциялық-демократиялық партияның мү- шелері. Кадеттер партиясы 1905 жылғы октябрьде күрылды; оның құрамыиа либералдық-мопархиялық буржуазияның өкілдері, шаруаларды өз жағына тарту мақсатымен жалған «демократиялық» жел сөздерді бүрксмеленген помещиктер- ден шыққан земство қайраткерлері меп буржуазияшыл ин- теллигенттер кірді. Кадеттердің корнекті қайраткерлері П. Н. Милюков, С. А. Муромцев, В. А. Маклаков, А. И. Шин- гарев, П. Б. Струве, Ф. И. Родичев және басқалары болды. Кадеттер мопархиялық құрылыстың сак,талуын жақтады, революциялық ңозғалысқа қарсы күресуді олар өздерінің басты мақсаты деп есептеді, патшамен және крепостник-по- мещиктермен өкіметті бөлісуге тырысты. Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарында кадеттер патша үкіметінің бас- қыншылық сыртқы саясатын белсене қолдады. Февраль бур- жуазиялық-демократиялық революциясы кезеңінде олар мо- нархияны құтқарып қалуға тырысты. Буржуазиялық Уақьгг- ша үкіметте кадеттер америкап-ағылшын-француз империа-


482
ЁСКЕРтУЛЁР
листеріне ұнайгын, халыққа қарсы, контрреволюциялық саясат жүргізді. ¥лы Октябрь социалистік революциясы жең- геннен кейін кадеттер Совет өкіметінің нағыз ңас дұшпан- дары болды, контрреволюциялық қарулы қимылдар мен ин- тервенттер жорықтарыпың бәріне қатысты. Интервенттер мен ақ гвардияшылар талқандалғаннан кейін эмиграцияда болған кадеттер өздерінің антисоветтік контрреволюциялық қызметін тоқтатпады.— 275.
104 Ңараңыз: К. Маркс. «Капитал», III том, 1973, 875-бет.— 281.
105 1901 жылдың көктемі мен жазында шетелдегі социал-демо- кратиялық ұйымдардың арасында («Орыс социал-демократ- тарының одағы», Бундтыц Шетелдік комитеті, революциялық «Социал-демократ» ұйымы, «Искра» мен «Заряның» шетел- дік ұйымы) «Күрес» тобының араласуымен және инициатива көрсетуімен келісімге келу және бірігу жөнінде келіс сөз- дер жүргізілді. Бірігу болуға тиісті съезге әзірлену мақса- тымен 1901 жылғы июньде, Женевада осы ұйымдар өкілде- рінің конферепциясы шақырылды (осыдан келіп ол «июііь» пемесе «Жөнева» копферепциясы деп аталып кетті). Бұл коифереицияда қарар (припциптік келісім) әзірлепді, ол «Искрапың» революциялық принциптері исгізіпде Россияныц барлық социал-демократиялық күштеріп топтастыру және шетелдік социал-демократиялық ұйымдарды біріктіру қажет- тігін таныды. Қарарда оппортунизмнің қандай да болсыи коріністері мен түрлері: «экономизм», бернштейншілдік, мильеранизм және т. б. айыпталды (қараңыз: «КПСС съезде- рінің, конференцияларының жәие Орталық Комитет пленум- дарының қарарлары мен шешімдері», 1-том, «Ңазақстан» бас- пасы, 1971, 35—37-беттер). Конференциядан кейін «Орыс социал-демократтарыныц одағы» мен оның органы — «Рабә- чее Дело» журналы оппортуиизмді уағыздауды күшейтті (бұл жайыпда, ең алдымен, «Рабочее Делоның» 1901 жылғы сен- тябрьдегі 10-номеріндегі Б. Кричевскийдің «Принциптер, так- тика және күрес» және А. Мартыповтыц «Әшкерелеуші әде- биет жәпе пролетарлық күрес» дегеп мақалалары жәие «Одақтың» III съезінің июнь конференциясыньтң ңарарына оппортунистік түзетулері дәлел бола алады), искрашылар- дың рабоче-делошылармен бірігуін мүмкін етпей тастады, «бірігу» съезінің күн ілгері сөтсіздікке ұшырауына себепкер болды.
РСДРП шетелдік уйымдарьіныц «бірігу» съезі 1901 жылғы 21—22 сентябрьде (4—5 октябрьде) Цюрихте өтті. Съезде «Искра» мен «Заряның» шетелдік ұйымынан өкіл болып 6 мүше (В. И. Ленйн, Н. К. Крупская, Ю. 0. Мартов жә- не т. б.), «Социал-демократ» ұйымынан 8 мүше (оның ішінде «Еңбекті азат ету» тобынан 3 мүше: Г. В. Плеханов, П. Б. Аксельрод, В. И. Засулич), «Орыс социал-демократтары


ЕСКЕРТУЛЕР
483
одағынан» 16 мүше (оның ішінде Бундтың Шетслдік коми- тетінен 5 мүше) және «Күрес» тобынан 3 мүше қатысты. Күи тәртібіндөгі: «Принципті келісім және редакцияларға нұсқау» дегсн бірінші мәселе бойынша «Одақтың» оппорту- нистік әрекеттерін әшкерелеп, В. И. Лепин тамаша сөз сөй- леді, Ленин бұл съезге «Фрей» деген бүркеншік атпен қатысқан болатын. Бұл В. И. Лениннің шетелдегі орыс со- цнал-демократтарының арасында жұрт алдындағы тұңғыш сөйлеген сөзі еді. Съезде июнь қарарына «Орыс социал-демо- краттары одағының» III съезі қабылдаган оппортунистік тү- зетулер мен қосымшалар оқылғаннан кейін съездің револю- циялық бөлігі («Искра» мен «Заря», «Социал-демократ» ұйымдарының мүшелері) бірігудің мүмкін емес екені туралът мәлімдеме жариялап, съезді тастап кетті. В. И. Лениннің инициативасы бойыиша бұл ұйымдар 1901 жылдың октябрін- де «Орыс революциялық социал-демократиясының іпетелдік лигасына» бірікті.— 293.
106 	«Шетелдегі орыс социал-демократтарынъіц одағы» 1894 жы- лы Жепевада «Еңбекті азат оту» тобының ииициативасы бойыпша топтың программасып оның барльтқ мүшелерінің мойындауы шарт етіп қойьтлып құрьтлған болатын. Топқа «Одақтың» басыльтмдарығі редакциялау жүктелді, сойтіп 1895 жылғы мартта топ озіітіц баспахаиасыіі «Одақтың» пайдала- нуына бсрді. 1895 жылдыц жазьтнда, В. И. Леғтишіің шетелде болғап кезіиде, «Одақтыц» «Работпик» жипақтарыи іпътга- рып тұруы жөнінде шешім қабылдандьт, опыц бер жағыида бұл басылымды өздерініц ұсыпысы бойьшша іске асыргап Россия социал-демократтары жинақтарды «Еңбекті азат ету» тобыпың редакциялауын шарт етіп қойдьт. «Одақ» мер- зімді емес алты «Работник» жинағын, ««Работник» Листогы- ның» он номорін, В. И. Лениннің «Штрафтар туралы заңды тусіидіру» деген және т. б. еңбектерін шығарды.
РСДРП I съезі 1898 жылғы мартта «Одақты» партияпыц шетелдегі өкілі деп таныды. Одан арғы жсрде «Одақта» оп- портуиистік элементтер — «экономистер» немесе «жастар» деп аталатытідар басым болып кетті. Олар съездің «Манифе- сімсн» ыптымақтастық білдірудеп бас тартты; ал «Мани- фест» саяси бостапдықты жсңіп алу социал-демократияпың ең таяудағы мақсаты дсп жариялагап болатыіт.
1898 жылдың поябрінде, «Одақтьтң» Цюрихтогі біріпші съезінде «Еңбекті азат ету» тобы «Одақтың» «Работниктің» 5—6-номері меп В. И. Лениннің «Орыс социал-демократтары- ның міндеттері» жәпе «Фабрикалық жаңа заң» деген кітап- шаларын басып шығаруды өз мойнына алып, оның басқа басылымдарьш редакциялаудап бас тартатыиыи мәлімдеді. 1899 жылдыц апрелінеп бастап «Одақ» «Рабочее Дело» жур- иалын шығаруға кірісті, оның редакциясыпа «экономистср» Б. II. Кричевский, В. П. Иваншин жәие басқалар енді.


484
ЕСКЕРТУЛЕР
«Одақ» Э. Бернштеиниің, милъсраншылдардың жәііс т. т. атына тілектестік білдіргеп мәлімдемелер жасады.
«Одақтың» ішіндегі күрес оныц скіпші съсзіпе дейін (1900 жылғы апрель, Женева) созылды жәно съезде де бол- ды. Осы күрестің нәтижесіпде «Еңбекті азат ету» тобы мен оның пікірлестері съезден кетіп қалды да дербес «Социал- демократ» ұйымын құрды.
1903 жылы РСДРП II съезіиде «Одақтың» өкілдері («Рабо- че-делошылдар») барып тұрғап оппортуиистік бағыт ұстады, ал съезд «Орыс революциялық социал-демократиясының шет- елдік лигасына» партияның шстелдегі бірден-бір ұйымы деп тапығаипан кейін олар съезді тастап кетті. Партияиың екія- ші съезі «Одақтың» таратылғаны туралы жариялады (қара- ңыз: «КПСС съездерінің, конферениияларының және Орта- лық Комитет пленумдарының ңарарлары мен шешімдері», 1-том, «Қазақстан» баспасы, 1971, 85-бет).— 295.
107 «Социал-демократ» үйымьтц «Еңбекті азат сту» тобыиың мү- шслері мсп оның пікірлсстсрі 1900 жылдьщ майыида «Шет- елдегі орыс социал-демократтарыпьщ одағы» жікке бөліи- геннеи кейін құрған болатын. «Социал-демократ» ұйымы лпстовка-үндеуінде өзінің мақсаттары туралы: «орыс проле- тариатындағы социалистік қозғалысқа көмектесу» жәнс марксизмді бұрмалауға тырысқан қандай да болсын оппор- тунистік әрекеттермен күресу деп мәлімдеді. ¥йым «Комму- нистік партияның манифесін» жәнс К. Маркс пен Ф. Энгельс- тің бірқатар шығармаларын орысшаға аударып бастырды, сондай-ақ Г. В. Плехановтың және т. б. бірнешс кітапшаларып шығарды. 1901 жылдың октябрінде бұл ұйым В. И. Лснипніц ұсыиысы бойынша «Искра» меи «Заряпыц» шетелдік ұйымы- мен бірге «Орыс револіоциялық социал-демократиясыпыц шетелдік лигасыпа» бірікті.— 295.
108 Әңгімс 1900 жылдьтң жазьшда Парижде құрылғап және 1901 жылдыц майында «Күрес» доп аталған, құрамыпа Д. Б. Ря- занов, IO. М. Стсклов (ІІевзоров), Э. Л. Гуревич (В. Даневпч, Е. Смирпов) кіргон топ жайьптда больш отыр. Орыс социал- демократиясындагы революциялық жоно оиііортунистік бағыттарды бітістіруге тырысьш, «Күрсс» тобы шетслдсгі со- циал-дсмократиялық ұйымдарды біріктіру туралы ұсыныс жасады және бұл жайыпда «Искра» мен «Заря», «Социал-де- мократ», «Орыс социал-демократтарының одағы» ұйымдары- мен келіс сөз жүргізді, Женева конференциясыиа (июнь 1901) және «бірігу» съезіне (октябрь 1901) қатысты. 1901 жылдыц күзінде «Күрес» тобы дербес әдеби топ ретіиде қалыптасты да, басылымдар шығаратыпы жонінде хабарландыру жасадьт. Өзінің басылымдарында («Партия программасып жасауға ар- налған материалдар», I—III кітаіт, «Летучий листок» № 1, 1902 жәпе т. б.) «Күрес» тобьт марксизмтііц революциялық тсориясып бұрмалады, орыс револіоциялың социал-демокра-


ЕСКЕРТУЛЕР
485
тиясыпыц ұйымы мсп тактикасъшыц ленипдік прішціштері- не дұшпандықпен ңарсы шықты. Социал-демократиялың көз- қарастар мси тактикадап шегінгені, берекесіздік тудыруды көздеген әрекеттері үшін және Россиядағы социал-демокра- тиялық ұйымдармен байланысы болмауы себепті бұл топ РСДРП II съезіне жіберілмеді. II съездің шешімімен «Кү- рес» тобы таратылып жіберілді.— 295.
109 Гора мен Жиронда— XVIII ғасырдың аяғыидағы француз буржуазиялық революциясы кезеңіндегі буржуазияныц екі саяси тобыпың аты. Абсолютизм мен феодализмді жоюдың қажеттігін жақтағап, оз кезіиің революциялық табы — бур- жуазияпьщ пегұрлым батыл окілдеріп Гора — якобипшілдер деп атады. Жироидистердіц якобиишілдерден озгешелігі сол, олар революция мен контрреволюция арасында ауытқумеп болды және монархиямен келісім жасау жолына түсті. Ленин революциялың социал-демократтарды «Гора» — проле- тарлық якобиншілдер деп, социал-демократиядағы оппорту- пистік ағымды «социалистік Жиронда» деп атады. РСДРП болыпевиктер және мепыпевиктер болып жікке бөлінгешіен кейін Ленин меньшевиктер жұмысшы қозғалысындағы жи- рондистік ағым болып табылады деи жиі-жиі атап көрсет- ті,- 297.
1,0 Любек партейтагъі — герматғ социал-демократиясының 1901 жылғы 9—15 (22—28) сентябрьде Любекте болып өткен съе- зі. Ревизионизммсті күрес туралы мәселеге съезд баса назар аударды, ревизиопизм бүл кезде өзіпің программасы және «Sozialistische Monatshefte» («Социалистік Әрайлық») деген әдеби оргаиы бар агым ретіиде толық қалыптасқан еді. Өзі- нің съезде сөйлеген сөзінде ревизионистердің лидері Берн- штейн марксизмді «сынау еркіидігі» болуын талап етті. Съезд Бернштейнпің жақтастары ұсынған қарардың жоба- сын қабылдамай тастады және Бершптейнге тікелей ескерту жасаған қарар ңабылдады. Сонымеп бірге съезд, лидерлер- дің көпшілігіпің келісімпаздық позициясы салдарынан, реви- зионистердің с.-д. партияиың қатарында болуының мүмкін еместігі туралы принципті мәселе ңойған жоқ.— 298.
111 Жоресиьілдер — 90-жылдарда А. Мильеранмен бірге «тәуелсіз социалистер» тобын құрған және француз социалистік цозға- лысының оңшыл, реформистік қапатын басқарған француз социалисі Ж. Жорестің жақтастары. «Сын еркіндігі» деген талапты желеу етіп, жоресшілдер марксизмнің иегізгі қағи- даларьша ревизия жасады, пролетариаттың буржуазиямен таптық ынтымағын уағыздадьт. 1902 жылы олар реформис- тік позицияшя ұстапғаті Фраицуз социалистік партиясын құрды.— 298.
112 «Россиянъі саяси азат ету жумысшы партиясы»—хальтқ- піьтлдық бағыттагы шагьш үйым, 1899 жыльт Мипскіде құ-


486
ЕСКЕРТУЛЕР
рылды. Оның жекелегеп тоитары Екатеринославта, Жигомир- де, Белостокта және басқа кейбір қалаларда болды. Опы X. А. Гальперин, Г, Гершуни, Л. М. Клячко (Родионова), Ш. Ш. Русанов, М. Д. Сладкогіевцев, т. б. басқарды. 1902 жылдың жазында бұл ұйымның мүшелері эсерлер партиясы- на кірді.—2РР.
113 «Литвадағы, Полъша мен Россиядағьі жалпъі еврейлік жумысшы одағы» («Бунд») 1897 жылы еврей социал-демокра- тиялық топтарының Вильнодағы ңұрылтай съезінде ұйым- дастырылды; негізінен алғанда Россияның батыс облыстары- ның еврей қолөнершілерінің жартылай пролетарлық элемент- терін біріктірді. РСДРП I съезінде (1898) Буид «тек еврей пролетариатына қатысы бар мәселелерде ғана дербес ав- тономиялы ұйым ретінде» РСДРП құрамына енді («КПСС съездерінің, конференцияларының және Орталық Комитет пленумдарыныц қарарлары мен шешімдері», 1-том, «Ңазақ- стан» баспасы, 1971, 14-бет).
Бунд Россияның жұмысшы қозғалысында ұлтшьтлдық пеп сеператизмді таратушы болды. РСДРП II съезі Буид озіи еврей пролетариатыиың бірден-бір окілі деп таттитьш болсьш деген талабын қабылдамай тастағаппап кейіи, Бунд партия- дан шығып кетті. 1906 жылы IV («Бірігу») съезд шешімптің негізінде Бунд РСДРП құрамына қайтадан енді.
РСДРП ішінде бундіпылдар партияның оппортунистік ца- натын («экономистерді», мепьшевиктерді, жойымпаздарды) үнемі қолдап отырдьт, большевиктер мен большевизмго қар- сы күрес жүргізді. Ұлттардың өзін өзі билеу правоаы тура- лы большевиктердің программалық талабына Буид мәдеии- ұлттық автономия талабын қарама-қарсы қойды. Стольшин реакциясы жылдарында Бунд жойымпаздық позиция үста- ды, антипартиялық Август блогып құруға белсепе қатысттл. Бірітіші дүние жүзілік соғыс кезіпде (1914—1918) бупдшыл- дар социал-шовипизм позициясьшда болды. 1917 жылы Буид контрреволюциялық Уақытша үкіметті қолдады, ¥лы Ок- тябрь социалистік революциясының жауларын жақтап кү- ресті. Шетелдік соғыс интервенциясы мен азамат соғысы жылдарында бундшылдардың басшылары контрреволюция күштерімеп бірігіп кетті. Сонымен бірге Бундтың қатардағы мүшелері арасыпда Совет өкіметімен ынтымақтас болу жа- ғына қарай бет бұру байқалды. 1921 жылы Бунд өзін өзі та- ратты, оның мүшелерінің бір бөлегі жалпы негіздерде РКП(б)-ға кірді,— 300.
114 «Россия империясы заңдарыныц жинағы»—патшалық Рос- сияда қолданылған заңдардың жинағы. 1833 жылы жария етіліп, 1835 жылы күшіне кірді; 15 томнан құралды, 1892 жылы 16-томы шығарылды.— 303.


ЕСКЕРТУЛЕР
487
115 Ленин бұл арада «Ашығушы шаруаларға бірінші хат» деген прокламация жайында айтып отыр, бұл прокламацияны 1892 жылы «Халық ерікшілері тобы» «Мужик жанашырлары» деп қол қойып шығарған болатын. ГІрокламацияпы Н. М. Асты- рев жазды, ол халық ерікшілері Петербургте ұйымдастыр- ғап астыртып Лахти баспаханасыпда басылып шықты.— 308.
116 Иудушканыц әрекеті— М. Е. Салтыков-Щедршшің «Головлев мырзалар» атты шығармасьшың кейіпкері — Иудушка Голов- ловтің атымеы осылай дсп аталған. Иудушканың бейнесі ар- қылы жазушы тарихи күні өткен, құрып бара жатқан кре- постиик помещиктер табының рухани және жаратылысы жағынан азғындауын, паразитизмін, жыртқыштығын, аярлығын, асқан екіжүзділігі мен сатқынд^іғын көрсетті. В. И. Ленин бұл бейнені халыққа дұшпан әлеуметтік топ- тарға тән қасиеттерді әшкерелеу үшін талай рет қолдаи- ды.— 309.
117 Бұл арада әңгіме «Жұмысшы табьтн азат сту жольшдагы күрес одағьтның» сол кезде «экоиомистер» қолында болған Петербург комитеті туралы больш отыр.
«Жумысшы табын азат ету жолындагы к-урес одатыи» 1895 жылдың күзінде Ленин ұйымдастырды, ол Петербургтіц жиырмаға жуық маркстік жұмысшы үйірмесін біріктірді. «Күрес одағының» бүкіл жұмысы централизм және қатаң тәртіп принципінде құрылды. «Күрес одағын» Орталық топ басқарды, оған В. И. Ленин, А. А. Ванеев, П. К. Запорожец, Г. М. Кржижановский, Н. К. Крупская, Ю. 0. Мартов, М. А. Сильвин, В. В. Старков және басқалар енді. Барлық жұмысқа осы топтың Ленин бастаған бес мүшесі тікелей басшылық етті. ¥йым аудандық топтарға бөлінді. Алдыңғы қатарлы, саналы жұмысшылар (И. В. Бабушкин, В. А. Шел- гунов, т. б.) бұл топтарды фабрикалармен және заводтармен байланыстырды. Заводтарда хабар жииау жәие әдебиеттер тарату жөнінде ұйымдастырушылар болды; ірі кәсіпорыпдар- да жұмысшы үйірмелері құрылды.
«Күрес одағы» Россияда тұңғыш рет социализмді жұмыс- шы қозғалысымен ұштастыруды, марксизмді алдыцғы қатар- лы жұмысшылардьщ шағын тобы арасында үйірмелерде на- сихаттаудан пролетариаттың қалың бұқарасы арасында саяси үгіт жүргізуге көшуді жүзеге асыра бастады. «Одақ» жұмысшы қозғалысына басшылық етті, жұмысшылардың эко- номикалық талаптар жолындағы күресіп патша үкіметіне қарсы саяси күреспен ұштастырды. 1895 жылдың ноябрінде «Күрес одағы» Торнтонның шұға фабрикасында стачка үйымдастырды. 1896 жылдың жазьшда «Одақтьтң» басіпылы- гымен Петербурғ тоқымашыларьшың атақтьг стачкасы болды, оған 30 мыңнан астам жұмысшы қатысты. «Күрес одағьь> жүмысшыларға арпап листовкалар меп кітаппіалар шыгар- ды. «Күрес одағы» басылымдарының редакторы В. И. Ления


488
ЕСКЕРТУЛЕР
болдьг, жұмысшылардың саяси газеті — «Рабочее Делоны» шығаруга дайындық та Ленинтң басптылығымсн жүргізілді. «Күрес одағы» өзінің ьтқпалымегі Петербурғтен тысқары жерлерді де қамтыды. Оның бастамасы бойынша Москвада, Киевте, Екатеринославта жәие Россияның басқа қалалары мен облыстарында жұмысшылар үйірмелерінің «Күрес ода- ғына» бірігуі жузеге асырылды.
1895 жылғы декабрьде патша үкіметі «Күрес одағына» елеулі соққы жасады: 1895 жылғы 8 декабрьден 9 декабрьгс (20 декабрьдеи 21 декабрьге) ңарағаті түидо «Одақ» қайрат- ксрлгсріпіц Лепин бастағап едәуір болігі тұтқыиға алыпды; теруге дайып тұрғаті «Рабочес Дело» газетіиіп; помері де қол- ға түсті.
Тұтқыиға алу әрскөттерінеп кейіи бірпсше күп откеті соц болған топтың алғашқы жипалысыпда Петербург социал-де- мократтарының үйымытт «Жұмьтсшы табьш азат ету жолын- дағы күрес одағы» деп атау туралы шсшім қабылданды. Лснинііің және «Күрес одағыньщ» басқа да мүшелерішң түтқыітға алынуыпа жауап ретіпде «Одақтыц» тұтқыииан амап қалған мүшелері саяси тақырыпқа жұмысшылар жаз- ған листокты жарыққа шығарды.
Түрмеде болғанымеп В. И. Ленин «Одаққа» басшылық ете берді, оған кеңес беріп, көмектссті, тұтңыпдалудан аман қал- ған сырттағыларға шифрлапған хаттар мен листовкалар жі- беріп тұрды, «Стачкалар туралы» кітапшасын (осы уақытқа дейін табылған жоқ), «Социал-демократиялық партия про- граммасының жобасы және оны түсіндіру» деген еңбегін жазды (қараңыз: Шығармалар толық жинағы, 2-том, 89—120- беттер).
Ленин құрғап Пстербургтің «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының» маңызы мьтнада: ол, Лениннің айтқанындай, жұмысшы қозғалысына сүйеиетін, пролега- риаттың тап күресіне басшылық ететіп революциялық пар- тияпьтң ұрығы болды.
1897 жьглдың февралында, айдауға жүрер алдында, «Одақ- тың» түрмеден шывдан ескі басшылары «қарттар» мен «жас- тардъіц» бірлескен жиналысын ұйымдастырдьг, онда негізгі мәселс жөнінде — Россиядағы социал-демократияның міндет- тері жонінде алауыздық бар екені байқалды. «Ңарттар» «Кү- рес одағып» жұмысшы табының саяси басшы ұйымы ретінде нығайтуды бар күшіп салып жақтады, «жастар» тред-юнион- дық позицияда болды, жұмысшылардың стачкалық кассала- рын және т. т. ұйымдастыруды жақтады. Сибирьде жер аудару мерзімін өтеп жүргеп «Күрес одағыпыц» негізін қа- лаушылардың және ең алдымен В. И. Лениннің ұзақ уақыт болмауы «жастардьтң» оз саясатыи жүргізуін жеңілдетті. 1898 жылдыц екіпші жартысытіан бастап «Күрес одағы» «экономистердің» ңолыпа отті, олар «Рабочая Мысль» газеті арқылы орыс топырағында тред-юнионизм, бериштейишілдік идеяларыы өрбітті.— 311.


ЕСКЕРТУЛЕР
489
118 «Еңбекті азат ету» тобы — 1883 жылы Жеиевада Г. В. Плеха- нов негізін қалағаи орыстың тұңғыш маркстік тобы. Топқа Плехановтан басқа П. Б. Аксельрод, Л. Г. Дейч, В. И. Засу- лич, В. Н. Игнатов кірді.
«Еңбекті азат ету» тобы Россияда марксизмді насихаттау жөнінде үлкен жұмыс атқарды. Ол К. Маркс пен Ф. Энгельс- тің: «Коммунистік партияпың манифесі», «Жалдама еңбек жәие капитал», «Социализмнің утопиядап ғылымға қарай да- муы» деген және басқа сңбектеріп орыс тіліне аударды, шет- елде бастырып шығарып, Россияда таратты, сондай-ақ өз ба- сылымдарыяда марксизмді пасихаттады. «Еңбекті азат ету» тобы Россияда марксизмді тарату және социал-демократия- лық қозғалысты дамыту жолында басты идеялық кедергі болған халықшылдыққа слеулі соққы берді. «Социализм жә- не саяси күрес» (1883), «Біздегі алауыздықтар» (1885), т. б. еңбектерінде Г. В. ГІлеханов Россияның капиталистік емес жолмен дамуы туралы реакцияшьтл халықшылдық теория- ларды, революциялық ңозғалыстағы пролетариаттың алдыц- ғы қатарлы роліп теріске шығаруды, халықшылдардың жеке адамиың тарихтағы роліне субъективтік-идеалистік көзқара- сын және т. б. маркстік тұрғыдан сынады. Г. В. Плеханов жазып, «Еңбекті азат ету» тобы басып шығарған орыс со~ циал-демократтары программасыньтң екі жобасы (1883 және 1885 жж) Россияда социал-демократиялық партия құруга дайындықтағы және оиы құрудағы маңызды қадам болды. Әсіресе маркстік көзңарастарды таратуда, диалектикалық және тарихи материализмді қорғауда Плехаповтың (Н. Бель- товтың) «Тарихқа монистік көзқарастың дамуы туралы мә- ссле жөнінде» (1895) деген еңбегінің зор маңызы болды, осы еңбекпен «орыс марксистерінің тұтас бір үрпағы тәрбиеле- ніп шықты» (Ленин). Топ «Социал-Демократ» жинағының 4 кітабьш, сондай-ақ жұмысшылар үшіп көпшілікке арнал- ғап кітапшалар сериясын басып шығарып, Россияда та- ратты.
Ф. Энгельс «Маркстіц экономикалық жәле тарихи ұлы тсо- рияларын адалдықпен және ошқаидай оскерту жасамай қа- былдаған» (К. Маркс псн Ф. Энгельс. Шығармалар, XXVII том, 1935, 461-бет) «Еңбекті азат ету» тобының пайда болуын құттықтады. Г. В. Плеханов пен В. И. Засулич Ф. Энгельс- пен жеке достық байланыста болды және көп жылдар бойы онымен хат алысып тұрды. «Еңбекті азат ету» тобы халық- аралық жұмысшы қозғалысымен байланыс ориатты және II Интериационалдың 1889 жылғы (Париж) біріпші конгресі- нен бастап, өзі өмір сүргеп уақыттың оіі бойыттда оньтң бар- лық конгрестсфінде Россия социал-демократиясының өкілі болды. Бірақ «Еңбекті азат ету» тобыныц елеулі қателіктері де болды, бұлар: либерал буржуазияның ролін асыра баға- лау, пролетарлық революцияның резерві ротінде шаруалар- дың революцияшылдығьтн жетс бағаламау еді. Бұл қателік- тер Плехановтың жәие топтың басқа мүшслеріпің болапіак-


490
ЕСКЕРТУЛЕР
тағы меныпевиктік көзңарасының негізі осы қатслер болдьг. В. И. Ленин «Еңбекті азат ету» тобы «Социал-демократияыы тек теория жағынан ғана негіздеп, жұмысшы қозғалысыпа қарай бір адым аяқ басты» (Шығармалар, 20-том, 281-бет) деп көрсетті.
1903 жылғы августа РСДРП екінші съезінде «Еңбекті азат ету» тобы өзінің өмір сүруін тоқтататынын мәлімдеді.— 311.
119 «Орыс революциялыц социал-демократиясыныц иьетелдік ли- гасы» В. И. Леииннің иыициативасы бойынша 1901 жылы октябрьде құрылды. Лигаға «Искра» мен «Заря» ұйымьшың шетелдік бөлімі және «Социал-демократ» ұйымы (оған «Ең- бекті азат ету» тобы кірді) енді. Лиганың міндоті револю- циялық социал-демократияның идеяларын тарату және ай- бынды социал-демократиялық ұйым құруға ықпал жасау еді. Іс жүзінде Лига «Искра» ұйымыиың шетелдегі окілібол- ды. Ол іпетелдегі орыс социал-демократтарының ішіиен «Иск- раның» жаңтаушыларын топтастьгрды, оған материалдық жағынан көмек көрсетті, газеттің Россияға жеткізілуін ұйым- дастырды және көпшілікке арпалған маркстік әдебиет шы- ғарды. Лига бірнеше «Бюллетень» мен кітапша шығарды. РСДРП II съезі Лиганы комитеттің уставтық правосымеп пайдаланатын шетелдегі бірден-бір партия ұйымы ретіиде бекітті және оны РСДРП Орталық Комитетінің басшылығы- мен және бақылауымен жұмыс істеуге міндеттеді.
II съезден кейін «Шетелдік лигаға» меныпевиктер орны- ғып алып, Ленинге қарсы, большевиктерге ңарсы күрес жүр- гізе бастады. Лиганың 1903 жылғы октябрьде болған екінші съезінде олар болыпевиктерге жала жауып сөз сөйледі, со- нан соң Ленин мен оның жаңтастары съездің мәжілісінен ке- тіп қалды. Меныпевиктер РСДРП II съезінде қабылданған партия уставына қарсы бағытталған Лиганың жаңа уставын бекітті. Осы уақыттан бастап Лига меньшевизмнің тірегіне айналды; 1905 жылға дейін омір сүрді.— 313.
120 Әскери цоныстар — Россияда әскерді арнайы ұйымдастыру; I Александр кезінде енгізілген. Патша үкіметі әскери қо- ныстарды ұйымдастыра отырып, армияны ұстауға жұмсала- тын шығынды азайтпақ болды, соғыс бола қалған жағдайда әзірліктен өткен резерв болуын және халықтан оқшаулаты- лып құрылғап әскери кастаны өсіп келе жатқан революция- лық қозғалысқа ңарсы қоятын тірек етуді көздеді. Әскери қоныстардың бас бастығы болып әскери министр, барып тұр- ған реакционер А. А. Аракчеев (аракчеевтік қоныстар деген ат осыдан шыққан) тағайындалды.
Әскери қоиысқа арналғап жерлерде тұратын барлық ша- руалар өмір бойы солдатқа айналдырылды. 18 бен 45 жас аралығындағы әскери қоныстанушылардан («қожайындар- дан») әскери бөлімшелср құрылды, ал әскери қызметке жа- рамды басқа шаруалар «қожайындардың көмекшілеріне» ай-


ЕСКЕРТУЛЕР
491
налды. Әрбір қоныстанушы — қожайыи әскери қоныстарға орналастырылған үш солдатты өз едбегімен асырауға тиіс болды. Барлық қоныстанушьтлар әскери киім киіп жүруге, үнемі әскери жаттығулардан өтіп отыруға міндетті еді. Олар- дың өмірі қатаң тәртіпке бағындырылды, тіпті үй-ішіндік мә- селелер де белгіленген қатаң тәртіпке салынды. Әскери жат- тығулар меп тәртіппен белгіленген әр түрлі әскери жұмыс- тар шаруашылықты жүргізуге уақыт қалдырмады, соньгң салдарынаіі іпаруашылық барған сайын күйзеле берді.
Әскери қопыстардағьт өмір мен жұмыстың каторгалық жағдайлары талай рет ірі-ірі котерілістер туғызды, оларды патша әскерлері іиектен шыққаи жауыздықпеп жаныштап отьтрды. 1857 жыльт әскери қоныстар жойылды.— 317.
121 Лепиннің осы еңбегінің бірінші тарауы «Ашығушылармсн күрес» деген атпен екі рөт кітапша болып шыққан. Алғаш- қы басылуы «Заряның» 2—3-номерінен жеке оттиск түрінде шықты; екінші басылуы Кишипевте искралық астыртын бас- паханадап үш мың дана болып басылып шықты.— 325.
122 «Г еркулес батаналаръіиа (биігіне) дейін жету» деген бейне- лі сөз мүлдем шектен шығу, шамадан тыс әсірелеу дегөпді білдіреді. Ертедегі грек мифологиясы бойынша, Геркулес ба- ғаналарып Геркулес (Геракл) ориатқаи жәие ертедегі грек- тердің ұғымы бойынша, дүниешң одан әрі ешқаидай жол жоқ қиыр піеті сол бағаналар болған.— 328.
123 Әңгіме И. G. Тургепевтің «Бурмистр» (қараңыз: Тургеиев, И. С. Шығармалар жипағы, 1-том, М., 1953, 203-бет) деген әң- гімесінің кейіпкері — Аркадий Павлыч Пеночкин жайында болып отыр.— 329.
124 Сірә, «Искрапың» номерлері В. И. Лспипиің қолыида болма- ғап, сол себепті ол «Искраның» 6 және 7-номерлеріне ойша сілтеме жасаған болуы керек. Шындығында Симферополь- ден келген корреспонденция (біріпші май демонстрациясы жайында) «Искраның» 7-померінде, ал Курскіден келгеіті («Петербургтегі март оқиғаларына үп қосу және оқушылар мен шаруалар арасыидағы толқулар жөніиде») «Искраиың» 8-номерінде басылған болатын.— 334.
125 Помпадурлар — М. Е. Салтыков-Щедрин «Помпадурлар мен помпадуршалар» деген шығармасыида жасагаи сатиралық жиынтық образ; орыстың ұлы сатирик жазушысы бұл шы- ғармасында патшаның жоғары өкімшілігін, министрлер мен губернаторларды олтіре масқаралаған болатын. Салтыков- ІЦедриннің бұл мірдің оғындай анықтамасы әкімшілік оз- бырлықты, есерсоқтыцты білдіретін сөз ретінде орыс тіліне берік енді.— 336.


492
ЕСКЕРТУЛЕР
126 Лсшш М. Е. СалтыковЛЦедриішің «Бір қаланың тарихы» (қараңыз: Н. Щедрин (М. Е. Салтыков). Шығармаларының толық жинағы, IX том, 1934, 427-бет) деген шыгармасынан цитат келтіріп отыр.— 336.
127 Леііин Саратов губерпиялық земство басқармасының 1901 жылғы 29 августа шұғыл түрде ашылған губерниялық зем- ство жиналысына тапсырған баяпдамасыіі еске альш отыр. Баяндаманың мазмұиы 1901 жылғы 29 августа «Саратовсжий Диевник» газетіітің 187-номерінде баяндалған болатын. Баян- дамадан Леғіин келтіріп отырған үзінділер баяндаманың жс- келеген қагидаларьш оз созімен айтып беру больш табыла- дьт,— 337.
12S «Приазовский Край» («ГІриазовье Өлкесі»)—күнделікті га- зет, Дондағы Ростовта 1892 жылдап 1916 жылға дейін шы- ғып тұрды; 1889 жылдан 1891 жылға дейіи шыққан «Донское Поле» газетінің жалғасы болды.— 340.
129 Жаппай кепілдік — барлық ақшалай төлемдерді дер кезінде және толық төлеп, мемлекет пен помещиктердің пайдасына деген алуан түрлі міндеткерлікті өтеуге (алым-салықтар, са- тып алу төлемдері, рекрутқа адам беру және басқалары) әр- бір селолық қауым шаруаларыиың коллективті түрде ықти- ярсыз жауапты болуы. Шаруаларды бұғауда ұстаудьгң Рос- сияда крепостниктік право жойылғаннан кейін де сақталыіт қалғап бұл формасы тек 1906 жылы ғана жойылды.— 341.
130 Статьялыц тізімдер деп жергілікті губерниялық басқармалар жасайтыи, Сибирьге жер аударылатын тұтқындар жайыпда толық мәлімет берілетін документтер аталған,— 345.
131 В. И. Ленин Николай — онның (Н. Ф. Даниельсонның) 1893 жылы Петербургте шыққан «Біздің реформадап кейінгі қо- ғамдық шаруашылығымыздыц очерктері» деген кітабын еске алып отыр.— 353.
132 «Русские Ведомости» («Орыс Ведомостары») — газет; Моск- вада 1863 жылдап бастап шығып түрды, баяу-либерал ин- теллигсицияның көзқарастарьш білдірді. 80—90-жылдарда газетке демократиялық лагерьдсгі жазушылар (В. Г. Коро- ленко, М. Е. Салтыков-Щедрип, Г. И. Успенский, т. б.) қа- тысты, либерал халықшылдардың шығармалары басылды. 1905 жылдан бастап газет кадет партиясының оң қанатының оргаиы болды. Ленин «Русские Ведомости» өзіндік ерекше- лігімен «оңшыл кадетизмді халықшылдың сарынмен» ұш- тастырды (Шығармалар, 19-том, 120-бет) деп көрсетті.
1918 жылы «Русские Ведомости» басқа контрреволюция- льтқ газеттсрметі бірге жабьтлдьт.— 354.


ЕСКЕРТУЛЕР
493
133 Сот палатасы — 1864 жылғы сот реформасынан кейін құрыл- ған патшалық сот мекемөсі; айрықша азаматтық және ңыл- мыстық істерді қарады, округтік соттарда қаралған істер жө- нінде апелляция беретін орын болды. Сот палатасы бірнеше губернияға арналып қүрылды.— 356.
134 Әңгіме Н. В. Гогольдің «Шинель» повесіиің кейіпкері Акакий Акакиевич Башмачкин жайыида болып отыр.— 358.
135 Қундацтаулы адам — А. П. Чеховтьщ осы аттас әңгімесіпің кейіпкері. Әдебиетте өмірден артта қалған, жаңалық атаулы- дап қорқатын, сіресіп қалған адамдарды сипаттау ушін қол- данылады.— 358.
136 Әңгіме 1890 жылғы 12 июньде III Александр бекіткен «Гу- берниялық және земстволық мекемелер туралы ереже» жа- йында болып отыр.— 359.
137 Кит Китыч немесе Тит Титыч — А. Н. Островскийдің «Шелек жалаған тұтылады» комедиясының кейіпкері. Білімсіз, дөре- кі, топас делқұлының жиынтық бейнесі.— 360.
138 «Миссионерское Обозрение» («Миссионерлік шолу»)—шір- кеу топтары шығарып тұрғап ай сайынғы діни журпал; 1896 жылдап 1898 жылға дейіп Киевте, 1899 жылдан 1916 жылғ^ дейіті Петербургте шығып тұрды. Редактор-шығарушысы — В. М. Скворцов. Журпал дін басыларыныц қаратүнек ниеті- мен козге түскеи жәпе полициямеп тьтғыз байланыста бол- ғап иеғұрлым реакцияшыл топтарып біріктірді, сектанттарға қарсы күрес жүргізді.— 367.
139 «Орловский Вестник» («Орел Хабаршысьт»)—баяу-либерал- дық бағыттағы, қоғамдық-саяси және әдеби күнделікті газет. 1876 жылдан 1918 жылға дейін Орелде шығып тұрды.— 369.
140 «Вера и Разум» («Сенім және Ақыл») —1884 жылдан 1916 жылға дейін Харьков діни семииариясы жанында шығып тұрған діни-философиялық журнал; айыпа екі рет шықты. Журнал барып тұрған реакциялық бағыт ұстады және демо- кратиялық қозғалыс пен прогресшіл ақыл-ойға өршелепе қарсы шықты.— 371.
141 «Свободное слово» («Еркін сөз») —Л. Н. Толстойдың патша цензурасы тыйым салған шығармаларын, сондай-ақ патша үкіметінің сектанттарды қудалауына қарсы бағытталған кі- тапшаларды шетелдерде (Англия, Швейцария) жариялап тұрған баспа. Баспа 1899 жылдан 1901 жылға дейін «Свобод- ная Мысль» журналын, ал 1901 жьтлдан 1905 жылға дейін «Свободное Слово» журналып шығарып тұрды.— 371.
17 5-том


494
ЕСКЕРТУЛЕР
142 «Свобода» («Бостандық»)—1901 жылы майда пайда болған жәие өздерін «революциялық-социалистік топ» деп атаған «Бостандық» тобының 1901—1902 жылдары Швейцарияда шығарып тұрған журналы. Журналдың екі номері: 1901 жьь лы 1-номері және 1902 жылы 2-номері жарық көрді. «Бостап- дық» тобы сондай-ақ «Революция қарсаңы. Теория мен так- тика мәселелерін мерзімді емес шолудың» 1-номерін, «От- клики» газет-журналының 1-номерін, Л. Надеждиннің «Россияда революционизмнің қайта тууы» кітапшасын және басқаларды шығарды.
«Бостаидық» тобының «берік, елеулі идеялары да, програм- масы да, тактикасы да, ұйымы да, бұқара ішінде негіздері де» болмады (В. И. Лепин. Шығармалар, 20-том, 368-бет). Өзінің басылымдарында «Бостапдық» тобы «экономизм» меи терроризм идеяларын уагыздады, Россиядағы «Искраға» қар- сы топтарды қолдап отырды. Ленип «Бостандық» тобып «тер- рористік бағыттағы экоиомистер» тобы деп атады (Шығарма- лар, 5-том, 521-бет). 1903 жылы топ озінің өмір сүруія тоқ- татты.— 390.
143 «Южиый Рабочий» («Оцтүстік Жұмысшысы») —нақ осы ат- тас астыртын топ 1900 жылдың январынан 1903 жылдыц ап~ реліне дейіп шығарып тұрғап социал-демократиялық газет. 12 помері шықты. Әр кезеңде «ІОжный Рабочийдің» редак- торлары және қызметкерлері И. X. Лалаянц, А. Виленский («Илья»), О. А. Коган (Ерманский), Б. С. Цейтлин (Батур- ский), Е. Я. және Е. G. Левиндер, В. Н. Розанов жәпе бас- қалар болды. Газеттің баспаханасы өз орныи үздіксіз ауыо тырып, Екатеринославта, Смоленскіде, Кишипевте, Николаев- та және басқа қалаларда орналасып отырды.
«Южный Рабочий» тобы «экономизм» меп терроризмге қарсы шықты, бұқаралық революциялық қозғалысты өрісте- тудің қажеттігін жақтады және Россияның оңтүстігінде үлкен революциялық жұмыс жүргізді. 1902 жылдың авгу- сында «Южный Рабочий» тобы бірлёсіп жұмыс істеу жөнінде «Искрамен» келіссоз жүргізді «Искра» газетінің 1902 жылғы 1 ноябрьдегі 27-номерінде және «Южный Рабо- чийдің» 1902 жылғы декабрьдегі 10-померінде жарияланған «Искрамеп» ыптымақтастық туралы мәлімдеме осы келіссоз- дің нәтижесі болды. Сонымеп бір мезгілде бұл топ партияны демократияльтк, цеитрализм припципі негізінде құру жөніп- дегі искрашылдық ұйымдық жоспармен ақырына дейін ке- ліскен жоқ және, Ленин атап көрсеткендей, ««Искраны» бас- шы орган деп сөзде ғана танып, іс жүзінде өздерінің ерекше жоспарларын көздеп жүрген, припцип жағыиан тұрақсыз болған» (Шығармалар, 7-том, 213-бст) ұйымдар санатына жатты.
РСДРП II съезі ««Южпый Рабочий» тобының партияиы біріктіру мен қалпьтна келтіру пайдасына істегсн әдеби және ұйымдастыру жағьтиап жемісті қызметін» атап өтіп,


ЕСКЕРТУЛЕР
495
«Южный Рабочийді» шығаруды тоқтатьш, барлық жекелеген дербес социал-демократиялық топтар меп ұйымдар сияқты «Южный Рабочийді» шығарып келгеп топты да таратуға қау- лы алды.— 392.
144 В. И. Ленин Ф. Лассальдың 1852 жылғы 24 июньде К. Маркс- ке жазған хатынан өзі аударып, цитат келтіріп отыр. Бұл ци- таттың бір бөлігін В. И. Лепин өзіиің «Не істеу керек?» де- ген еңбегіие эпиграф ретіпде пайдаландьт.— 400.
145 Г. В. Плехановтың революциялық қызметінің жиырма бес жылдығын орыс социал-демократтары Петербургтегі Ңазан соборы жанында болған демонстрацияның жиырма бес жыл- дығымен қоса 1901 жылғы 6(19) декабрьде Женевада атап өтті. Бұл демоистрацияны 1876 жылғы 6 декабрьде самодер- жавиенің озбырлығына қарсы наразылық ретінде жұмысшы- лар мен студенттер ұйымдастырған болатын. Демопстрация- да Г. В. Плеханов революциялық сөз сөйледі. Демонстрацид- ны полиция мен әскерлер қуып таратты, оған қатысқап көптеген адамдар тұтқьшға алынып, түрмеге жабуға, жср аударуға және каторгалық жұмысқа жіберуге үкім етілді. Г. В. Плехапов шетелге эмиграцияға кетуге мәжбүр болды.
Г. В. Плехановтың революциялық қызметінің жиырма бес жылдық мсрекесіне арналған салтанатты жиналыстар орыс социал-демократтары эмиграцияда тұрып жатқан: Женевада, Бернде, Парижде, Цюрихте жәтіе басқа да қалаларда болып өтті.— 401.
146 Ол кезде «Жер және ерік» дегеп ұрапды Россияда 1876 жы- лы халықшылдар құрған, өзі де «Жер және ерік» деп атал- ған астыртын ұйым көтерді. «Жер жәие еріктің» көрнекті қайраткерлері А. Д. Михайлов, Г. В. Плеханов, 0. В. Аптек- ман, А. А. Квятковский, С. М. Кравчинский (Степняк), С. Л. Перовская, Н. А. Морозов, В. Н. Фигнер және басқалар болды.
Жер ерікшілері шаруаларды Россиядағы негізгі револю- циялық күш деп есептеп, оларды патша өкіметіне қарсы кө- терілісіке шығармақ болды. Олар Россияның Тамбов, Воро- неж және басқа бірқатар губернияларында революциялық жұмыс жүргізді. 1879 жылы «Жер және еріктің» өз ішінде террорды патша өкіметімен күрестегі басты құрал деп сана- ған терроршылар фракциясы құрылды. Нақ сол жылы Во- ронежде өткен съезде «Жер және ерік»; «Халық еркі» және «Ңаралай бөліс» деген екі ұйымға бөлінді.— 402.
147 Әңгіме I Интернационал («Жұмысшылардың Халықаралық Серіктігі») — пролетариаттың тұцғыш халықаралық ұйымы туралы болып отьтр, опың нсгізі 1864 жылғы 28 сентябрьде Лондонда ағылшьш жәпе француз жұмысшылары шақырған халықаралық жұмысшы жиналысында қаланған болатын.
17*


496
ЕСКЕРТУЛЕР
I Интернационалдың құрылуы — К. Маркс пен Ф. Энгельстің жұмысшы табының революциялық партиясын құру жолында жүргізген көп жылғы табанды күресінің нәтижесі. К. Маркс I Интернационалдың ұйымдастырушысы әрі басшысы, оның «Құрылтай манифесінің», Уставының және басқа да про- граммалық, әрі тактикалық документтерінің авторы болды. В. И. Лениннің атап көрсеткеніпдей, I Интернационал «жұ- мысшылардың капиталға ңарсы революциялық тегеурінін дайындау үшін олардың халықаралық ұйымының іргетасын қалады», «социализм жолындағы пролетарлық, халықаралық күрестің іргетасын қалады» (Шығармалар, 29-том, 302, 303- беттер).
I Интернационалдың орталық басшы органы Жұмысшы- лардың Халықаралық Серіктігіиің Бас советі болды. К. Маркс Бас советтің үздіксіз тұрақты мүшесі болды. Ол кезде жұ- мысшы қозғалысында басым болған ұсақ буржуазиялық ықпал мен сектанттық тепденцияларды (Англиядағы тред- юнионизм, ромап елдеріндегі прудонизм мен анархизм, Гер- маниядағы лассалыпылдық) жеңе отырып, Маркс Европа мен Американың алдыңғы қатарлы жұмысшыларын ғылыми социализм принциптерінің төңірегіне топтастырды. I Интер- национал түрлі елдер жұмысшыларының экономикалық жә- не саяси күресіне басшылық етіп, олардың халықаралық ынтымағын иығайтты. I Интернационал марксизмді тарату ісінде, социализмді жұмысшы қозғалысымен ұштастыруда орасан зор роль атқарды.
Париж коммунасы жеңіліске ұшырағаннан кейін жұмыс- шы табының алдында I Интернационал алға қойған прин- циптер негізінде бұқаралық ұлттық партиялар құру міндеті тұрды. «Европадағы істердің жағдайын еске ала келіп,— деп жазды К. Маркс 1873 жылы,— мен Интернационалды фор- мальды түрде ұйымдастыруды уақытша кейінгі қатарға жыл- жыту сөзсіз пайдалы деп есептеймін» (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Таңдамалы хаттар, Ңаз. мемл. баспасы, 1958, 310-бет). 1876 жылы Филадельфия конференциясында I Ин- тернациоиал ресми түрде таратылды.— 411.
148 	Бакунизм — анархизмніц идеологы, марксизм мен ғылыми социализмнің ңас жауы М. А. Бакуниннің есімімен аталған ағым. Бакуниншілдер маркстік теорияға және жұмысшы қоз- ғалысының тактикасына қарсы қасарыса күрес жүргізді. Мемлекет атаулыны, соның ішінде пролетариат диктатура- сын да теріске шығару, пролетариаттың бүкіл дүние жүзілік- тарихи ролін түсінбеу бакунизмнің негізгі қағидасы. Баку- нин таптарды «теңестіру», «еркін ассоциацияларды» төменнеи біріктіру идеясын ұсынды. Бакуниншілдердің пікірінше, «аса көрнекті» жекө адамдардан құралғап құпия революциялық қоғам қолма-қол жасалатын халық бүліктеріне басшы- лық етуге тиіс. Мәселен, бакуңиншілдер Россиядағы шаруа- лар дереу көтеріліске шығуға әзір отыр деп ойлады. Олар-


ЕСКЕРТУЛЕР
497
дың заговоршылдық, дереу бүлік шығару және терроризм тактикасы авантюристік тактика және көтеріліс туралы маркстік ілімге жат болды. Бакунизм күйзсліске ұшыраған ұсақ меншік иесінің идеологиясын бейнелеген ұсақ буржуа- зиялық ағым — прудонизмге жақын. Бакуниншілдердің Рос- сиядағы өкілдерінің бірі С. Г. Нечаев болды, ол шетелде тұрған Бакунинмен тығыз байланыс жасады. Заговор жасау- шылар қоғамының программасын олар «Революциялық кате- хизисте» баяпдады. 1869 жылы Нечаев Россияда «Халық жа- засы» атты іиағын заговоршыл ұйым құруға тырысты. Алай- да Нечаев Москвада тек бірпеше үйірме ғаиа құра алды. «Халық жазасы» көп кешікпей әшкерелспіп, 1869 жылғы декабрьде патша үкіметі оны талқапдадът. К. Маркс пен Ф. Энгельс бакуниншілдердің теориясы мен тактикасын қа- таң айыптады. В. И. Ленин бакунизмді «өзін сақтап қалудан үмітін үзгеп буржуаиың көзқарасы» (Шығармалар, 18-том, 12-бет) деп сипаттады. Бакунизм халықшылдықтың идеялық қайнар көзінің бірі болды. Бакунин мен бакуниншілдер ту- ралы К. Маркс пен Ф. Энгельстің «Социалистік демократия- ның альянсы және Жұмысшылардың Халықаралық Серікті- гі» (1873), Ф. Энгельстің «Бакуииншілдер жұмыс үстінде» (1873), «Эмигранттық әдебиет» (1875) деген еңбектерін, сон- дай-ақ В. И. Лениннің «Революциялық уақытша үкімет ту- ралы» (1905) деген еңбегін және басқаларын қараңыз.— 412.
149 1901 жылдың көктемінде Россиядағы революциялық қозға- лыстың күшеюіне байланысты, эмиграцияда жүрген Россия социал-демократтарының арасында шетелдегі толып жатқан социал-демократиялық ұйымдарды біріктірудің және олар- дың қимылын үйлестірудің қажеттігі жөиінде мәселе талқы- ланды. Революциялық бағыттағы ұйымдарды оппортунистік ұйымдармеп біріктіру принципті түрде мүмкіп емес деп сапа- ған Лении революциялық социал-демократиялық ұйымдарды біріктіруді ұсынды. «Менде мынадай ой туып отыр,— деп жазды ол П. Б. Аксельродқа жолдаған хатында,— ұйымның мынадай жоспарын байқап көруге болмас па екен: «Социал- дсмократ» ұйымы, «Заряның» редакциясы жәие мынадай топтар... бір ұйымға айталық, Лигата бірігеді десек» (ІІІы- ғармалар, 34-том, 47-бет). Лении нақ осы жерде осы ұйым жобасының негіздерін баяндап берді.
Шетелдік лига уставының бастапқтл жобасып Мюнхенге келген Г. В. Плехаповпеп бірлесе отырып редакцияның мюті- хепдік бөлігі жасады жәие опы «Искра» меп «Заря» және «Социал-демократ» ұйымдарының барлық мүшелері талқы- лады. Ленші уставтьтң жобасьша түзстулерді, сірә, осы кезде жазған болар.— 415.
150 Осы арада және бұдан төменде Ленин «Искраның» Россия- ның әр түрлі қалаларында болған жұмысшы және студент


498
ЕСКЕРТУЛЕР
демонстрацияларьі жайында корреспонденциялар мен хабар- лар басылған номерлерін тізіп шығады.— 419.
151 Бұл документ, сірә, «Земствоны қуушылар мен либерализм- нің Аннибалдары» атты мақаланың бас жағының бір нұсқа- сы болса керек.— 422.
152 «Русский Вестник» («Орыс Хабаршысы») —саяси және әде- би журнал, 1856 жылдан 1906 жылға дейін шығып тұрды. Журнал өзінің шығатын орнын талай рет ауыстырды. 1856— 1887 жылдары журнал Москвада шықты, редакторы әрі шы- ғарушысы М. Н. Катков болды. Бастапқыда журнал либерал- дық бағыт ұстады, XIX ғасырдың 60-жылдарыпан бастап журнал крепостниктік реакцияның органына айналды. Кат- ков қайтыс болғаннан кейін «Русский Вестник» 1887 жыл- дың аяғынан 1896 жылға дейін Петербургте, 1896—1902 жыл- дары — Москвада жәпе 1902—1906 жылдары қайтадап Петер- бургте шығарылды.— 423.
153 «Вестник Европы» («Европа Хабаршысы»)—ай сайын шы- ғатын, буржуазиялық-либералдық бағыттағы тарихи-саяси
' және әдеби журнал; Петербургте 1866 жылдан 1918 жылға дейін шығып тұрды. Журналда революцияшыл марксистсргс қарсы бағытталған мақалалар басылып тұрды.— 423.
154 Бұл документ «Волыіое Слово» журналының 53, 57, 59, 60-ио- мерлёрінде «3. C.» деп қол қойылып, басылған мақалаларды қысқаша конспектілеп баяндау болып табылады. Оны В. И. Ленин «Земствоиы қуушылар мен либерализмнің Ан- нибалдары» атты мақаланы жазып жатқан кезінде істеген.— 426.
155 Бұл арада «Россия империясының Заңдары жинағының» IX томындағы 762-статья айтылып отыр, онда былай делінген: «Россия империясын мекендейтін бұратаналардың қатарыпа жататындар: 1) Сибирь бұратаналары; 2) Архангельск губер- ниясының самоедтері; 3) Ставрополь губерииясының көшпелі бұратаналары; 4) Астрахапь жіэне Ставрополь губернияла- рындағы көшпелі қалмақтар; 5) Ішкі Орданың қырғыздары; 6) Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарыныц бұратаналары; 7) Закаспий облысыиың бұратана халқы; 8) еврейлер»,— 430.
156 «Русские Ведомости» газетіпің 1901 жылғы 1 августағы 210- номерінде 1901 жылғы 8 июпьдегі «Жеке адамдарға Сибирь- дегі қазына жерінен жер бөліп бсру туралы» заңды талңьғ лауға арналған редакциялық заметка жарияланды. Заметка- да Уфа губерниясын мысалға ала отырып, осы заңды қолда- нудың нәтижесінде дворяндардың шаш егектен пайда таба- тьтщ ал піаруалар бұқарасының қайыршылаыып, күйзеліске


ЕСКЕРТУЛЕР
499
ұшырап жатқаи фактілеріп дәлелдейтііі мәліметтер келті- рілген. Осы заметкадағы кейбір деректерді Ленин көшіріп алған.— 430.
157 Бұл документ Д. Б. Рязановтың «Заря» журналы үшін 1901 жылдың жазыида жазған «Екі шындық» деген маңаласыиа В. И. Лениныің ескертулері. Мақаланы редакция қабылдама- ды да, ол журпалда жариялаыған жоқ.
Ленинттің ескертулерітіде көрсетілгеп беттер Рязановтың «Заря» редакциясына тапсырғап ңолжазбасыиың беттері бо- лып табылады,— 436.
158 ІІумендер (иоумендер) мен феномендер— Канттың идеалис- тік философиясындағы қарама-қарсы ұғымдар.
Канттың айтуы бойьтттіпа, ноумен адамның санасынап тыс омір сүретіп жәпе адам тапып біле алмайтын, таиылмайтын «озіидік зат». Фепомеп — адамның санасында ғана өмір сү- ретін жәпе адамныц танып білетін заты болып табылатын құбылыс.
Канттың субъективтік-идеалистік таным теориясының не- гізгі қағидаларының бірі болып табылатын: «өзіндік зат» — ноумендер мен құбылыстар — феномендерді қарама-қарсы қоюды империализм идеологтары мен ревизионистер өздері- нің материализмге қарсы күресінде пайдаланып жүр.
Диалектикалық материализм бұл қарама-қарсы қоюды те- ріске шьтғарды жәие Каит теориясының ғьтлыми жағыпан негізсіз екеніп дәлелдеп берді.— 438.


500
В. И. Л Е Н И II Ц И TAT К Е Л Т 1Р Г Е Н Ж Ә Н Е АУЫЗҒА АЛҒАН ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
Адрес теерского дворянства. 2 февраля 1862 г.—«Колокол», Лон- дон. 1862, № 126, 22 марта, стр. 1—-2.— 29—30.
Адреса земств Николаю II 1894—1895 гг.— цараңъіз: Мирный С.
Аксаков, И. С. 0 правильной постановке местного самоуправле- ния.— В кн.: Аксаков, И. С. Полное собрание сочинений. Т. 5. Государствениый и земский вопрос. Статьи о некото- рых исторических событиях. М., Волчанинов, 1886, стр. 45— 57.- 49.
Акселърод, П. Б. Историческое положение и езаимное отноше- ние либералъной и социалистической демократии в России. Изд. РСДРП. Женева, тип. «Союза русских социал-демокра- тов», 1898. 34 стр.— 68.
Александр II. [Речъ перед представителями сословий в Москее 20 ноября 1878 г.]—«Правительствепный Вестпик», Спб., 1878, № 261, 21 ноября (3 декабря), стр. 1.— 45.
Андогский, И. Сборник узаконений, относящихся до земских учреждений (по Своду законов и продолжениям издания 1886 года) с включением решений правителъствующего Се- ната и правительственных разъяснений и с прилож. Горо- дового положения. Изд. 2-е, испр. и доп. Спб., Евдокимов, 1888, стр. 11, 59, 136—137, 439, 563—575.— 39, 40, 428.
Безработица...— «Искра», [Мюнхен], 1901, №2, февраль,
стр. 5, в отд.: Хроника рабочего движения и письма с фаб- рик и заводов.— 90.
Бердяев, II. Субъективизм и индивидуализм в общественной философии. Критический этюд о Н. К. Михайловском. С предисл. П. Струве. Спб., Попова, 1901. [360] стр.— 69, 70.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКПІІІ 501
Блеклов, С. М. Отчет по обследиванию Днепровского уезда в те~ чение мая и июня 1901 г. Август 1901. Гект. 53 стр.— 362— 363.
Ближайиьие задачи земства.— «Вольное Слово», Женева, 1883, № 56, 1 марта, стр. 4—6.— 43.
Бугурусланский уезд.— «Русскис Ведомости», М., 1901, № 244, 4 септября, стр. 2, в отд.: Втіутреннис известия.— 354—355.
Булгаков, С. II. К вопросу о каігиталистической эволюции зем- леделия.— «Начало», Спб., 1899, № 1—2, стр. 1—21; № 3, стр. 25—36.— 106, 139, 156, 159, 160, 163, 167, 191, 213, 215, 224, 239.
— Капитализм и земледелие. Т. 1—2. Спб., Тиханов, 1900. 2 т,—105—137, 138—144, 146, 147, 148, 149, 163, 176, 177, 178—179, 185—186, 187-188, 189-190, 191, 192, 193, 195, 198, 202, 204—207, 210, 212-215, 222, 224-227, 234, 238-239, 240, 241, 244, 250, 251, 252.
Бурцев, В. За сто лет (1800—1896). Сборник по истории полити- ческих и общественных движений в России. В 2-х ч. Сост. В. Бурцев при ред. уч. G. М. Кравчинского (Стешіяка). London, 1897, 267, 164 стр. (Изд. фонда ВРП. Вып. 23).— 30, 72.
Велеполъский, А. [Докладная записка. 6 марта 1881 г.] —В кн.: [Ковалевский, М. М.] Конституция графа Лорис-Мели- кова. Лоидоіі, 1893, стр. 25—27.— 47—48.
«Вера и Разум», Харьков, 1901, № 8, апрель, стр. 457—462.— 370—373.
«Вестник Европъі», Спб.— 423.
— 1886, № 10, стр. 757-758.- 41-42.
Витте, С. Ю. Самодержавие и земство. Конфиденциальная записка министра финаисов (1899 г.), с прсдисл. и примеч. Р. Н. G. [П. Б. Струве]. Печ. «Зарей». Штутгарт, Дитц, 1901. XLIV, 212 стр,— 21, 27-30, 35-76, 422-424, 425.
«Вольное Слово», Женева.— 43.
— 1883, № 53, 20 января, стр. 5—7; № 54, 1 февраля, стр. 6—7; № 55, 15 февраля, стр. 5—8; № 56, 1 марта, стр. 6—8; № 57, 15 марта, стр. 4—6; № 59, 15 апреля, стр. 6—8; № 60, 1 мая, стр. 10—12.— 426—428.


502 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕІІ ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
— 1883, № 56, 1 марта, стр. 4—6.— 43.
Временные правила об участии населения пострадавших от не- урожая местностей в работах, производимых распоряжени- ем ведомств путей сообщения и земледелия и государствен- ных имуществ. 15 сентября 1901 года.— «Правительственный Вестиик», Спб., 1901, № 208, 22 сентября (5 октября), стр. 3.— 315—319, 342—348.
Высочайший манифест [Александра III от 29 апреля 1881 г.].— «Земство», М., 1881, № 23, 6 мая, стр. 1.— 48, 49.
Высочайший рескрипт, данный на имя министра народного про- свещения графа Д. А. Толстого. 25 декабря 1873 г.— «Пра- вительственный Вестник», Спб., 1873, *№ 307, 27 декабря (8 января 1874), стр. 1.— 40—41, 428.
Вьісочайший рескрипт, данный на имя члена Государственного совета Ванновского. 25 марта 1901 года.— «Правитсльствен- ный Вестыик», Спб., 1901, № 68, 25 марта (7 апреля), стр. 1.— 37, 99.
Вятские штрейкбрехеры.— «Искра», [Мюпхен], 1901, №9,
октябрь, стр. 3, в отд.: Из иашсй общсствспной жизии.— 361—362. .
Гертц, Ф. О. Аграрные вопросы. С предисл. 3. Бериштейна. Пср. А. Ильинского. Спб., 1900. 323 стр.—105, 132, 133, 137-138, 141—142, 151—І55, 156—157, 159—160, 168, 170, 171, 172, 177—178, 187, 191, 192, 194, 197, 204, 230, 233, 234-235, 240, 244.
Герценштейн, М. Я. Речъ, произиесениая в Государственной ду- ме 18 мая 1906 г.— В кн.: Государствешіая дума. [Первый созыв.] Стенографические отчеты. 1906 год. Сессия первая. Т. I. Заседание 1—18 (с 27 апреля по 30 мая). Спб., 1906, стр. 465—471.— 267—268.
Гёте. Фауст.— 207.
Гоголъ, Н. В. Мертвые души.—100, 222.
— Шинелъ.— 358.
«Голос», Спб.— 47.
Государственная дума. [Первый созыв.] Стенографические от- четы. 1906 год. Сессия псрвая. Т. I. Заседанио 1—18 (с 27 апреля по 30 мая). Спб., 1906, стр. 465—471.— 267.


ӘДЕБЙ ЁҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 503
Государственная дума. Второй созыв. Стенографические отчеты. 1907 год. Сессия вторая. Т. II. Заседание 31—53 (с 1 мая по 2 июня). Спб., 1907, стб. 1180-1197.-^7.
Градовский, А. Д. [Докладная записка].— В кн.: [Ковалев- ский, М. М.] Конституция графа Лорис-Меликова. Лондон, 1893, стр. 28—30.— 47—48.
«Гражданин», Спб.— 96, 435.
Грибоедов, А. С. Горе от ума.—54, 205, 390.
Григорович, Д. В. Акробатьі благотворителъности.— 342.
Давид, Э. Социализм и селъское хозяйство. Пер. с нем. под ред. Г. А. Гроссмаиа. Спб., 1906. VIII, 550 стр.—137, 240-255, 259, 260, 263, 264—266, 274-275.
[Даниелъсон, Н. Ф.] Очерки нашего пореформенного обществен- ного хозяйства. Спб., 1893. XVI, 353 стр.; XVI л. табл. Перед загл. авт.: Николай — он.— 353.
Дело о злоупотреблениях в Казаиском округе путей сообще- ния.— «Новое Время», Спб., 1901, № 9191, 5(18) октября, стр. 4; № 9192, 6(19) октября, стр. 4; № 9193, 7(20) октября, стр. 5; № 9195, 9(22) октября, стр. 4; № 9196, 10(23) октяб- ря, стр. 4; № 9198, 11(24) октября, стр. 1—2. В №№ 9191— 9193 загл.: Дело о злоупотреблеииях в Казаяском округе путей сообщеиия; в №№ 9195—9196 загл.: Дело о злоупот- рсблениях волжских путейских инжеиеров; в № 9198 загл.: Волжское строительство.— 356—357.
«День», М.— 31.
Диккенс, Ч. Посмертные записки Пикквикского клуба.— 343.
Добролюбов, Н. А. Когда же придет иастоящий денъ?—403, 404.
Доклад Комиссии Черниговского губернспого земского собрания 1879 г — В кіі.: Мнения земских собраний о современном положении России. Berlin, Behr, 1883, стр. 91—98.— 43—44.
[Доклад Саратовской губернской земской управы о мероприя- тиях по борьбе с последствиями неурожая. 29 августа 1901 г. Сжатое изложепие.] — «Саратовский Дневпик. Приложение к № 187», 1901, 31 августа, стр. 1, в ст.: «Чрезвычайное гу- бернское земское собрание».— 337—339.


504 ӘДЕБЙ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІІІП
Документы «объединителъного» съезда. Жепева, изд. Лиги рус- ской рөволюционной социал-демократии, 1901. IV, 11 стр.— 296—297, 298, 299—300, 301, 313, 314, 380—383.
[Долгоруков, П. ZL] Взгляд на основные положения судоустрой- ства, судопроизводства, и земских учреждений.— «Листок», Брюсссль, 1862, № 3, декабрь, стр. 17—19. Подпись: КПД.— 72.
— Из статьи: «Взгляд на основные положения судоустройства и судопроизводства и земских учреждений».— В кн.: Бур- цев, В. За сто лет (1800—1896). Сборник по истории полити- ческих и общественных движений в России. В 2-х ч. Сост. В. Бурцев при ред. уч. С. М. Кравчинского (Степняка). London, 1897, стр. 63—66.— 72.
— Из статьи: «0 земских учреждеииях».— В кп.: Бурцев, В. За сто лет (1800—1896). Сбориик по истории политических и обществешіых движспий в России. В 2-х ч. Сост. В. Бур- цев при ред. уч. С. М. Кравчинского (Степпяка). London, 1897, стр. 66-67.— 72.
— О земских учреждениях.— «Листок», Лондон, 1864, № 18, 25 февраля, стр. 137—139.— 72.
Драгоманов, М. Земский либерализм в России (1858—1883).— В кн.: Драгоманов, М. Либерализм и земство в России. (Отд. оттиск из 1-го №-ра «Свободной России».) Geneve, Georg, 1889, стр. 1—51.— 28-30, 42, 43, 50.
— Либерализм и земство в России. (Отд. оттиск из 1-го №-ра «Свободной России».) Geneve, Georg, 1889. 64 стр,— 28—30, 42, 43, 50, 423.
— Самодержавие, местное самоуправление и независимый суд.— В кн.: Драгоманов, М. Либерализм и земство в России. (Отд. оттиск из 1-го №-ра «Свободной России».) Geneve, Georg, 1889, стр. 52—64.— 29, 423.
[Ермолов, А. С.] Неурожай и народное бедствие. Спб., Кирш- баум, 1892. 270 стр.— 94.
«Жизнъ», Спб., 1900, № 1, стр. 84—110; 2, стр. 59—68.—106.
— 1901, № 3, стр. 162—186; № 4, стр. 63—100.— 129, 144.
3. С. Восемнадцать лет войны чиновничества с земством.— «Вольное Слово», Жепева, 1883, X« 53, 20 яиваря, стр. 5—7;


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМШІЁР КӨРСЁТКіШІ 505
№ 54, 1 февраля, стр. 6—7; № 55, 15 февраля, стр. 5—8; № 56, 1 марта, стр. 6—8; № 57, 15 марта, стр. 4—6; № 59, 15 апреля, стр. 6—8; № 60, 1 мая, стр. 10—12.— 426—428.
Западная Сибирь.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 4, май, стр. 3, ‘ в отд.: Из нашей общественной жизни.— 419.
Записка московских либералов гр. Лорис-Меликову, нач. Высшей Исполнителъной Комиссии. [Петиция 25 московских зем- ских деятелей. Март 1880 г.] — В кп.: Ж. Кеинап. Послед- нее заявление русских либералов. Geneve, Elpidine, 1890, стр. 20—40.— 44.
«Заря», Штутгарт.— 28, 297, 383, 415, 422.
— 1901, № 1, апрель, стр. 247—270.— 366.
Засулич, В. Революционеры из буржуазной средьі.— «Социал- Демократ», Лондон, 1890, № 1, февраль, стр. 50—87.— 47.
Заявлеиие гласных Тверского губернского земского собрания 1879 г.— В кн.: Мпения земских собрапий о соврсменном положении России. Berlin, Behr, 1883, стр. 85—90.— 43.
«Земство», М., 1880, № 1, 3 декабря, стр. 2—8.— 45.
— 1881, № 23, 6 мая, стр. 1.— 48, 49.
— 1881, № 24, 13 мая, стр. 5.— 49.
Знаменский, Н. А. Третий элемент.— «Московские Ведомости», 1901, № 279, 10(23) октября, стр. 1—2.— 363.
Игнатьев, Н. П.— см. Циркуляр министра внутренних дел гг. начальникам губерний от 6-го мая 1881 г.
Из Иваново-Вознесенска.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 4, май, стр. 5, в отд.: Из нашей общественной жизни.— 90.
Из Курска.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 8, 10 сентября, стр. 2, в отд.: Из нашей общественной жизни.— 334.
Ильин, Вл.— цараңыз: Ленин, В. И.
Инцидент е Екатеринославском земстве.— «Искра», [Мюнхеи], 1901, № 7, август, стр. 3—4. — 361.
«Искра», [Лейпциг — Мюнхені.— 295, 296, 297, 298, 314, 383, 397, 398, 415, 416.


506 ӘДЕБЙ ёңбёктер мен деректёмёлёр көрсеткшіі
— [Лейпциг], 1900, Ks 1, декабрь, стр. 1, 2—3, [8].— 6, 295, 311, 397, 398.
— [Мюнхен], 1901, № 2, февраль, стр. 5, 6 — 90, 397.
— 1901, № 3, апрель, стр. 2—4, 5.— 419.
— 1901, № 4, май, стр. 3,5.— 90, 361, 419.
— 1901, № 5, июнь, стр. 1—3, 4.— 16, 319, 361.
— 1901, № 6, июль, стр. 2, 4-5, 8.— 77, 309-310, 319, 325-326.
— 1901, № 7, август, стр. 3—4, 5.— 334, 361.
— 1901, № 8, 10 сентября, стр. 2.— 334.
— 1901, № 9, октябрь, стр. 3—5, 8.— 318, 319, 320-321, 335, 361—362, 380.
Исполнителъный Комитет [«ІІародной воли»] императору Алексаидру III. 10 марта 1881 г. Б. м., тип. «Народиой во- ли», 12 марта 1881 г. 4 стр.— 59—60.
Исторический поворот.— «Листок «Рабочего Дела»», Жеттева, 1901, № 6, апрель, стр. 1—6.— 5—8, 13.
К характеристике Лорис-Меликова.— «Листок «Народной Во- ли»», [Спб.], 1880, № 2, 20 августа, стр. 3—5.— 44, 51.
Кавелин, К. Д. Писъмо к С. Корсакоеой.— «Вестиик Европы», Спб., 1886, № 10, стр. 757-758.— 41.
Казань.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 3, апрель, стр. 5, в отд.: Из нашей общественной жизни.— 419.
Караваев, А. Л. Речь, произнесенная в Государственной думе 26 мая 1907 г.— В кн.: Государственная дума. Второіі со- зыв. Стенографические отчеты. 1907 год. Сессия вторая. Т. II. Заседанйе 31—53 (с 1 мая по 2 июпя). Спб., 1907, стб. 1180—1197 — 267—268.
[Катков, М. Н.] Москва, 28 мая — «Московские Ведомости», 1886, № 146, 29 мая, стр. 2.— 79.
Кеннан, Ж. Последнее заявление русских либералов. Geneve, Elpidine, 1890. 40 стр.— 42, 44.
Киев.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 3, апрель, стр. 5, в отд.: Из нашей общественной жизни.— 419.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 507
[Ковалевский, М. М.} Конституция графа Лорис-Меликова. Лондон, 1893. [2], 43, VIII стр. (Изд. фонда ВРП. Вып. 7.) — 45, 47-48, 59—60.
«Колокол», Лондон — Жепева.— 31.
— Лоіідон, 1862, № 126, 22 марта, стр. 1—2 — 29—30.
Кондоиди, В. Г. Речъ г. управляіощего Самарской губернией [при открытии очередпой ссссии губсрнского земского со- брания 11 яиваря 1900 г.]—«Самарская Газета», 1900, № 9, 13 февраля, стр. 1—2.— 350-351, 357, 358-359, 362.
Кошелев, А. Конституция, самодержавие и земская дума. Лейп- циг, Вагнер, 1862, IV, 59 стр.— 33-34, 39.
Крамола во Владимире на Клязъме.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 5, июнь, стр. 2—3, в отд.: Из пашей обществснной жиз- пи.— 361.
Кричевский, Б. Принципы, тактика, боръба.— «Рабочсо Дело», Женева, 1901, № 10, соитябрь, стр. 1—36.— 296, 297—298, 299, 314, 382, 395, 396.
Кръілов, И. А. Зеркало и Обезъяна.— 379.
— Кот и Повар.— 326.
— Любопытный.—123.
[Ленин, В. И.\ Аграрный вопрос. Ч. I. Спб., 1908, стр. 164—263. Перед загл. авт.: Вл. Ильип.— 267.
— Аграрный вопрос и «критики Маркса». В кп.: [Лспип, В. И.] Аграрпый вопрос. Ч. I. Спб., 1908, стр. 164—263. Передзагл. авт.: Вл. Ильип.— 267.
— Аграрный вопрос и «критики» Маркса. [Гл. I—IV] Одесса, «Буревсстник», 1905. 49 стр. Поред загл. авт.: Н. Лепии.— 167.
— Аграрный вопрос и «критики» Маркса. [Гл. V—IX.]—«Обра-
зование», Спб., 1906, № 2, стр. 175—226. Подпись:
Н. Лении.—167—168, 244.
— [Воігросы, предложенпые «Союзу русских социал-демокра- тов» иа «объединителъном» съезде 21 сентября (4 октября) 1901 г.] — В шт.: Докумситы «объсдипитслыіого» съезда. Жепсва, изд. Лиги русской рсволюциошіой социал-дсмо- кратии, 1901, стр. 6.— 381—382.


508 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
— Заграничные дела.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 9, октябрь, стр. 8.— 380.
— Задачи русских социал-демократов. G предисл. П. Аксельро- да. Женева, тип. «Союза русских социал-демократов», 1898. 32 стр.— 75, 86—87.
— Капитализм в селъском хозяйстве (0 книге Каутского и о статъе г. Булгакоеа).— «Жизнь», Спб., 1900, № 1, стр. 84— 110; № 2, стр. 59—68. Подпись: Вл. Ильин.— 106.
— Насущные задачи нашего движения.— «Искра», [Лейпциг],
1900, № 1, декабрь, стр. 1.— 6, 397.
— Новое побоище — «Искра», [Мюнхен], 1901, №5, июнь, стр. 1—2.— 319.
— От редакции. [Заявление рсдаіщии «Искры».] Листовка.
[Мюнхен], тип. «Искры», [октябрь 1900]. [2] стр.
(РСДРП).— 297.
— Отдача в солдаты 183-х студентов.— «Искра», [Мюпхеп],
1901, № 2, февраль, стр. 6.— 397.
— Раскол в заграничном Союзе русских социал-демократов.— «Искра», [Лейпциг], 1900, № 1, декабрь, стр. [8], в отд.: Из партии.— 295, 311.
— Случайные заметки.— «Заря», Штутгарт, 1901, № 1, апрель, стр. 247—270. Подпись: Т. X.— 366-367.
— Что делатъ? Наболевшие вопросы нашего движения.— 9, 383, 399—400.
«Лист.ок», Брюссель, 1862, № 3, декабрь, стр. 17—19.— 72.
— Лоидоіі, 1864, № 18, 25 февраля, стр. 137—139.— 72.
«Листок «Народной Воли»», [Спб.], 1880, X« 2, 20 августа,
стр. 3—5.— 44, 51.
«Листок «Рабочего Дела»», Женева, 1901, № 6, апрель, стр. 1— 6.— 5—9, 13.
Маркс, К. [Писъмо в редакцию «Отечественных Записок». (Письмо Михайловскому.) ІІоябрь 1877 г.] — «Юридический Вестник», М., 1888, октябрь, стр. 270—273, в ст.: «Письмо Карла Маркса».— 436.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 509
[Мартов, Л.] Голод идет.— «Искра», [Мюпхон], 1901, № 6, июль, стр. 8.— 309, 325—326.
[Мартынов, А.] Два съезда. ІІІ-й очередной съезд Союза и «объ- единительный съезд». Женева, изд. Союза русских социал- демократов, 1901. 34 стр.— 380—382, 394—395.
— Обличителъная литература и пролетарская боръба.— «Ра- бочее Дело», Женева, 1901, № 10, сентябрь, стр. 37—64.— 296, 297, 298—300, 314, 382, 395, 398.
Маслов, П. К аграрному вопросу. (Критика критиков.) — «Жизнь», Спб., 1901, № 3, стр. 162—186; № 4, стр. 63—100.— 129, 144.
Мирный, С. Адреса земств 1894—1895 и их политическая про- грамма. Женева, 1896. 63 стр. (Голоса из России. Вып. I.) — 52.
«Миссионерское Обозрение», Киев.— 367.
Миение Государственного совета о порядке производства дел в земских, дворянских и городских, общественных и сослов- ных собраниях. 13 июня 1867 г.— В кн.: Полное собрание законов Российской империи. Собрание 2-е. Т. 42. Отд-ние 1-е. Спб., 1871. ст. 44690, стр. 896—898.—4(7—47.
Мнения земских собраний о соеременном положении России. Berlin, Behr, 1883. [2], 107 стр.-45—44, 45.
Молодая Россия. [Прокламация]. Б. м., [май 1862].— 30—31.
Москва, 1 августа.—«Русские Ведомости», М., 1901, № 210,1 ав~ густа, стр. 1.— 95, 430, 433.
«Московские Ведомости».— 79, 96, 309, 331, 336, 363, 366—367,
— 1886, № 146, 29 мая, стр. 2.— 79.
— 1901, № 252, 13(26) сентября, стр. 4.-339-342.
— 1901, 258, 19 сентября (2 октября), стр. 1—2.— 337.
— 1901, № 263, 24 сентября (7 октября), стр. 1.— 363—364.
— 1901, № 268, 29 сентября (12 октября), стр. 1.— 366—367.
— 1901, № 269, 30 сентяібря (13 октября), стр. 2.— 366, 367— 370.
— 1901, № 279, 10(23) октября, стр. 1—2.— 363.


510 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
На славн.ом посту. Литературный сборник, посвященный Н. К. Михайловскому. Ч. II. Б. м., [1900], стр. 157—197, 314-326.-31, 105, 157, 163—165.
«Начало», Спб., 1899, № 1—2, стр. 1—21; № 3, стр. 25—36.— 106, 139, 156, 159—160, 163, 167, 191, 213, 215, 224, 239.
Недостаток гласности.— «Московские Ведомости», 1901, № 252, 13(26) сентября, стр. 4.— 339—342.
ІІикитенко, А. В. Записки и дневник (1826—1877). Моя повесть о самом ссбе и о том, «чему свидетель в жизни был». Т. 3. Спб., Суворип, 1893. 458 стр.— 40.
Николай — он — царацыз: Даииельсон, Н. Ф.
Нилус, С. Г. Стахович на миссионерском съезде в Орле. (Откры- тое письмо о г. Стаховиче и к г. Стаховичу.)—«Московские Ведомости», 1901, № 269, 30 сеятября(13 октября), стр. 2.— 366—367.
«ІІовое Время», Спб.— 318—319.
— 1901, № 9049, 9(22) мая, стр. 2.—15, 16-18, 419-420.
— 1901, № 9051, 11(24) мая, стр. 1.— 77—78, 80—84, 420—42 '1.
— 1901, № 9188, 2(15) октября, стр. 2.— 355.
— 1901, № 9191, 5(18) октября, стр. 1—2.— 367.
— 1901, № 9195, 9(22) октября, стр. 4.— 336-337, 338.
— 1901, № 9191, 5(18) октября, стр. 4; № 9192, 6(19) октября,
стр. 4; № 9193, 7(20) октября, стр. 5; № 9195, 9(22) октября, стр. 4; № 9196, 10(23) октября, стр. 4; № 9198, 11(24) ок- тября, стр. 1—2.— 356—357.
Новые друзъя русского пролетариата. (Посвяіцается «Рабочей Мысли».)—«Искра», [Лейпциг], 1900, № 1, декабрь, стр. 2— 3._ 398-399.
Новые рогатки.—«Искра», [Мюнхен], 1901, №9, октябрь, стр. 4, в отд.: Из нашей общественной жизни.— 335.
ІІовые успехи русской торговли с Персией.— «ІІовое Время», Спб., 1901, № 9188, 2(15) октября, стр. 2.— 355—356.
Новый циркуляр об общественных работах.— «Московские Ве- домости», 1901, № 258, 19 сентября (2 октября), стр. 1— 2,— 337.


әдебй еіібектер мен дерёКтеМелер КӨЁСЕТЙіШІ 511
0 закрытии нынешнего с.-петербургского губернского земского собрания и приостановлении в С.-Петербургской губернии действия Положения о земских учреждениях.— «Северная Почта», Спб. , 1867, № 13, 17(29) января, стр. 1.— 39.
0 надзоре за заведениями фабричной промышленности, и о вза- имных отношениях фабрикантое и рабочих [3 июня 1886 г.].— «Собрание узаконений и распоряжении прави- төльства, изд. при правительствующем Сенате», Спб., 1886, № 68, 15 июля, ст. 639, стр. 1390—1405.— 79.
0 продоволъствии скота в местностях, пострадавших от неуро- жая. [Изложение доклада Саратовскои губернской земской управы.]—«Саратовский Дневник», 1901, № 187, 29 августа, стр. 3.— 337—339.
0 продолжителъности и распределении рабочего времени в заве- дениях фабрично-заводской промышленности [2 июня 1897 г.].— «Собрание узаконений и распоряжений прави- тельства, изд. при правительствующем Сенате», Спб., 1897, № 62, 13 июня, ст. 778, стр. 2135—2139.— 36, 79-80.
Об изменении редакции ст. 9 и 11 Временных правил для зем- ских учреждений, касателъио обложения торговли и про- мьішленности сборами на земские повинности. [Мнепие Го- сударствспиого совета. 21 ноября 1866 г.] — В кп.: Полное собрание закотіов Российской империи. Собрание 2-е. Т. 41. Отд-пие 2-с. Спб., 1868, ст. 43874, стр. 258—259.— 39.
Об отводе частным лицам казеннъіх земелъ в Сибири. 8 июня 1901 г.— «Правительственный Вестник», Спб., 1901, № 167, 31 иіоля (13 августа), стр. 1.— 92—98, 429—431, 432—433, 434—435.
Обвинительнъій акт [?го делу о майских волнениях на Обухов- ском заводе]. — «Искра», [Мюнхен], 1901, №9, октябрь, стр. з_5.— 318, 319, 320—321.
«Образование», Спб., 1906, № 2, стр. 175—226.— 244.
Обуховский завод.— «Искра», [Мюнхеп], 1901, № 6, июль,
стр. 4—5, в отд.: Хроника рабочего движения и письма с фабрик и заводов.— 318—319.
Ом. Необходимая гластіость.— «Приазовский Край», Ростов-на Дону, 1901, № 236, 5 сентября, стр. 2.—340—341.
«Орловский Вестник», 1901, № 254, 25 септября, стр. 2—3.— 366—367, 368.
— 1901, № 257, 28 сентября, стр. 3.— 368—370.


512 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКШІІ
— 1901, № 259, 30 сентября, стр. 3,— 370—371.
Островский, А. Н. В чужом пиру похмелъе.— 360.
От земского отдела министерства внутренних дел.— «Прави- тельственный Вестник», Спб., 1901, № 203, 16(29) сөнтября, стр. 2.— 338—339.
От Союза Боръбьі.— «Рабочая Мысль», [Варшава], 1901, № 12, июль, стр. 19. Под обш. загл.: Партийные дела.— 311—312.
Ответное писъмо секретаря «Союза русских социал-демокра- тов»...— В кн.: Документы «бъединительного» съезда. Женева, изд. Лиги русской революционной социал-демокра- тии, 1901, стр. 10—11.— 380.
Отделъное приложение к «Рабочей Мысли». Пб., изд. петөрбург- ского «Союза», 1899, сентябрь, стр. 3—16.— 62—63.
Пантелеев, Л. Из воспоминаний о 60-х годах.— В кн.: На слав- ном посту. Литературный сборник, посвященный Н. К. Ми- хайловскому. Ч. II. Б. м., [1900], стр. 314—326.—31.
Первое мая в России.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 5, апрель, стр. 4.—16.
Первое писъмо к голодающим крестъянам. [Листовка. Спб.],тип. народовольцев, март 1892. [1] стр. Подпись: Мужицкие доб- рохоты.— 308.
Печально-знаменателъная речь.— «Московские Ведомости», 1901, № 268, 29 сентября (12 октября), стр. 1.— 366—367.
По поводу рабочих беспорядкое.— «ІІовое Время», Спб., 1901. № 9051, 11(24) мая, стр. 1.-77-78, 80-84, 420-421.
Полное собрание законов Российской империи. Собраниө 2-е. Т. 39. Отд-ние 1-е. Спб., 1867, ст. 40457, стр. 1—14.— 30, 35— 36.
— Собрание 2-е. Т. 41. Отд-ние 2-е. Спб., 1868, ст. 43874, стр. 258—259.— 39.
Полное собрание законов Российской империи. Собрание 2-е. Т. 42. Отд-ние 1-е. Спб., 1871, ст. 44690, стр. 896—898.—40— 41.
— Собрание 2-е. Т. 44. Отд-ние 1-е. Спб., 1873, ст. 47456, стр. 67.— 41.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 513
— Собрание 3-е. Т. 10. Отд-пие 1-е. Спб., 1893, ст. 6927, стр. 493-511.- 51, 55, 99-100, 359.
— Собрание 3-е. Т. 13. Отд-ние 2-е. Спб., 1893, ст. 9744, 9791, стр. 414—419, 448—456.— 52.
Положение Комитета министров о порядке отправления, с 1 ян,- варя 1870 года, частными лицами по почте всякого рода до- кументов и бумаг, не подлежащих оплате страховым сбо- ром. 19 сентября 1869 г.— В кн.: Полное собрание законов Российской империи. Собрание 2-е. Т. 44. Отд-ние 1-е. Спб., 1873, ст. 47456, стр. 67.—37.
Положение о губернских и уездных земских учреждениях. 1 яи- варя 1864 года.— В кп.: Полное собрание законов Россий- ской империи. Собрапие 2-е. Т. 39. Отд-нис 1-е. Спб., 1867,
ст. 40457, стр. 1—14.— 30, 35-36.
Положение о губернских и уездных земских учреждениях. 12 иіоіія 1890 г.— В кн.: Полнос собрание законов Россий- ской импөрии. Собрание 3-е. Т. 10. Отд-ние 1-е. Спб., 1893, ст. 6927, стр. 493—511.— 51, 55, 99-100, 359.
Положение о начальных народных училищах. (25 мая 1874 г.) — В кн.: Андогский, И. Сборник узаконений, относящихся до земских учреждений (по Своду законов и продолжениям издания 1886 года), с включением решений правительствую- щего Сената и правительственных разъяснений и с прилож. Городового положения. Изд. 2-е, испр. и доп. Спб., Евдо- кимов, 1888, стр. 563—575.— 41, 428.
Положения о крестъянах, вышедших из крепостной зависимос-
ти. 19 февраля 1861 года. Спб., 1861. Разд. паг.— 31—32.
Поправки к речи г. Стаховича. [Письмо П. Рождественского в редакцию «Орловского Вестника».]—«Московские Ведомо- сти», 1901, № 269, 30 сентября (13 октября), стр. 2.— 368-370.
«Порядок», Спб.— 47.
Правила оценки недвижимых имуществ для обложения земски- ми сборами. 8 июня 1893 г.—В кн.: Полное собрание законов Российской империи. Собрание 3-е. Т. 13. Отд-ние 2-е. Спб., 1893, ст. 9744, стр. 414—419.— 52.
«Правительственный Вестник», Спб., 1873, № 307, 27 декабря (8 января 1874), стр. 1.— 41, 428.
— 1878, Ks 186, 20 августа (1 сентября), стр. 1.— 43.


514 ӘДЁБЙ еҢбёйТер мен деректёмелёр көрсеткіші
— 1878, № 261, 21 ноября (3 декабря), стр. 1.— 43.
— 1901, № 68, 25 марта (7 апреля), стр. 1,— 37—38, 99.
— 1901, № 167, 31 июля (13 августа), стр. 1.— 92—98, 429—431, 432—433, 434—435.
— 1901, № 182, 19 августа (1 сентября), стр. 2—3.— 302—310., 316, 317, 327—335, 336—337, 338, 339—340, 342, 344, 346, 350— 351, 352, 356, 439—442.
— 1901, № 203, 16(29) сентября, стр. 2.— 338—339.
— 1901, № 208, 22 сентября (5 октября), стр. 3.— 315—318, 342—348.
Преобраэісенский, И. Писъмо к преосвященному Амвросию, ар- хиепископу харъковскому.— «Вера и Разум», Харьков, 1901, № 8, апрөль, стр. 457—462.—370—373.
«Приазовский Край», Ростов-на-Дону, 1901, № 236, 5 сентября, стр. 2.— 339—341.
[Призыв правителъства к содействию общества...\—«Правитель- ственный Вестник», Спб., 1878, № 186, 20 августа (1 сен- тября), стр. 1.— 43.
[Проект адреса Александру II, приложенный к прокламации «Великорусс». 1862 г.]—В кн.: Бурцев, В. За сто лет (1800— 1896). Сборник по истории политических и общественных движений в России. В 2-х ч. Сост. В. Бурцев при ред. уч. G. М. Кравчипского (Степпяка). London, 1897, стр. 39— 40.— 30.
Прошедшее земских учреждений.— «Земство», М., 1880, № 1, 3 декабря, стр. 2—8.— 45.
Р. М. ІІаша действителъностъ (Рабочее движение, самодержавие, общество с его слоями... и общественная борьба).— В кн.: Отдельное приложение к «Рабочей Мысли». Пб., изд. петер- бургского «Союза»,'1899, сентябрь, стр. 3—16.— 62—63.
«Рабочая Мысль», [Пб.— Берлин — Варшава].—5, 70—71, 299, 396, 399, 424.
«Рабочая Мыслъ», [Варшава], 1901, № 12, июль, стр. 1.— 311— 312.
«Рабочее Дело», Женева.— 5, 6, 7, 8, 313—314, 395, 396, 397—398.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 515
— 1901, №з 10, сентябрь, стр. 1—64.—296-299, 314, 382, 395, 396, 397, 398.
Разъяснение правительствующего Сената. 16 декабря 1866 г.— В кн.: Андогский, И. Сборник узаконений, относящихся до земских учреждений (по Своду законов и продолжениям издания 1886 года), с включением решений правительствую- щего Сената и правительственных разъяснепий и с прилож. Городового положения. Изд. 2-е. испр. и доп. Спб., Евдоки- мов, 1888, стр. 59.— 40.
Разъяснение правительствующего Сената. 4 мая 1867 г.— В кн.: Андогский, И. Сборник узаконений, относящихся до земских учреждений (по Своду законов и продолжениям издания 1886 года) с включением решений правительствующего Се- ната и правительственных разъяснений и с прилож. Городо- вого положения. Изд. 2-е. испр. и доп. Спб., Евдокимов, 1888, стр. 11.— 40.
[Резоліоция конференции представителей Союза Р. С.-Д., загра- ничной организации «Искры» и «Зари» и революционной ор- ганизации «Социал-демократ». Женева, июнъ 1901 г.]—В кіі.: Документы «объединительного» съезда. Женева, изд. Лиги русской революционной социал-демократии, 1901, стр. 1 — 3._ 296-297, 298, 299, 301, 313, 314, 382-383.
Речъ одного из уездных предводителей дворянства на частном собрании предводителей по поводу студенческих дел. 1901. Гект.— 373—379.
Рождественский, П. Писъмо в редакцию «Орловского Вест- ника».— «Орловский Вестник», 1901, № 257, 28 сентября, стр. 3, в отд.: Письма в редакцию.— 368—370.
«Русские Ведомости», М., 1901, № 210, 1 августа, стр. 1.—
95, 430, 433.
— 1901, № 244, 4 сентября, стр. 2.— 354—355.
«Русский Вестник», М.— Спб.— 423.
«Русское Вогатство», Спб., 1900, № 4, стр. 127—157; № 7, стр. 153—169; № 8, стр. 201—239; № 10, стр. 212—259.— 105, 151, 152—153, 154—155, 156, 157, 159, 165, 166—167, 168, 169—171, 198, 201—202, 231—232, 233, 240—241, 244.
— 1900, № 11, стр. 232—248.— 164.
«Русское Слово», Спб.— 31.


516 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
Рязанов, Д. Б. Две правды. Рукопись 436—438.
Салтыков-Щедрин, М. Е. Благонамеренные речи.— 60.
— Господа Головлевы.— 309, 330—331.
— Дикий помещик.— 331—332.
— История одного города.— 336, 351—352.
— Повесть о том, как один мужик двух генералов прокор- мил.— 94.
— Помпадуры и помпадурши.— 336, 337, 360.
— Современная идиллия.— 207.
— Убежище Монрепо.— 187.
«Самарская Газета», 1900, № 9, 13 февраля, стр. 1—2.— 350—351, 357, 358—360, 362—363.
С.-Петербург.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 3, апрель, стр. 2—4, в отд.: Из нашей общественной жизии419.
С-Петербург no переписи 15 декабря 1890 года. Изд. городской управы по статистическому отделеііию под ред. Ю. Э. Япсо- на. Ч. I, вып. 1—2. Спб., 1891—1892. 2 т.— 236—237.
«Саратовский Дневник», 1901, № 187, 29 августа, стр. 3; «При- ложение к № 187», 1901, 31 августа, стр. 3.— 336—339.
«Свобода», Женева, 1901, № 1.— 390—391.
«Северная Почта», Спб., 1867, № 13, 17(29) января, стр. 1.— 39.
Симферополь.— «Искра», [Мюнхси], 1901, № 7, август, стр. 5, в отд.: Хроника рабочего движеиия и письма с фабрик и заводов.— 334.
Сипягин, Д. С.— цараңыз: Циркуляр мииистра внутренних дел начальникам губерний, пострадавших от неурожая 1901 года.
«Собрание узаконений и распоряжений праеителъстеа, изд. при правителъствующем Сенате», Спб., 1886, № 68, 15 шоля, ст. 639, стр. 1390—1405.— 79.
1 «Екі шындық» атты мақала «Н. Рязанов» деген қол қойылып, Ю. Невзоровтың [Стеклов, Ю.] «Біз мұрадан бас тартып отырмыз ба?» атты кітапшасына (Женева, 1902) қосымша ретінде басылып піықты.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 517
— 1897, № 62, 13 июня, ст. 778, стр. 2135—2139.— 36, 79-80.
«Современник», Спб.— 31.
[Сообщение о событиях на Обуховском заводе].— «Новое Вре- мя», Спб., 1901, № 9049, 9(22) мая, стр. 2.—15, 16—18, 419— 420.
«Социал-Демократ», Лондон, 1890, № 1, февраль, стр. 50—87.— 47.
Стахович, М. А. Доклад, читанный на Орловском миссионер- ском съезде.— «Орловский Вестяик», 1901, № 254, 25 септяб- ря, стр. 2—3.— 366—367, 368.
— Писъмо в редакцию. [Возражения на поправки П. Рождест- венского].— «Орловский Вестник», 1901, № 259, 30 сентяб- ря, стр. 3.— 370.
Стачка земских сгатистиков.— «Московские Ведомости», 1901, № 263, 24 сентября (7 октября), стр. 1.— 363—364.
«Страна», Спб.— 47.
Струве, П. Б. Критические заметки к вопросу об экономическом развитии России. Вып. I. Спб., Скороходов, 1894, X, 291 стр.— 114, 207.
— Предислоеие [к книге С. Витте «Самодержавие и земст- во»].— В ки.: Витте, С. Ю. Самодержавие и земство. Конфи- денциальная записка министра финапсов (1899). Печ. «За- рей». Штутгарт, Дитц, 1901, стр. I—XLIV.— 21, 28, 56—76, 422, 423—424, 425.
Суворин, А. Маленъкие писъма. CDXIX.— «Новое Время», Спб., 1901, № 9191, 5(18) октября, стр. 1—2.—367.
Тайные документы, относящиеся к закону 2-го июня 1897 года. Женева, изд. РСДРП, 1898. 66 стр.— 80.
«Торгово-Промышленная Газета», Спб., 1901, № 109, 16(29) мая, стр. 2.— 185.
Тургенев, И. С. Дым.— 157, 158-159, 163-166, 167, 168, 172—173, 180—181, 192, 197—198, 234, 235.
— Записки охотника. Бурмистр.— 329.
— Рудин.— 61.


518 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
Уложеяие о наказаниях уголовных и исправителъных. Изд. 1885 г. со включеиием статей по продолжениям 1890 и 1891 гг. Спб., б. г. 683 стр.— Ж 320-321, 327.
Устав лечебных заведений министерства внутреиних дел. 10 ию- пя 1893 г.— В кн.: Полное собрапие законов Российской им- перии. Собрание 3-е, Т. 13. Отд-ние 2-е, Спб., 1893, ст. 9791, стр. 448-456.— 52.
Фонвизин, Д. И. ІІедорослъ.— 371.
Харитонов, А. ІІикольская ярмарка в Каховке.— «Торгово-Про- мышленная Газета», Спб., 1901, № 109, 16(29) мая, стр. 2, в отд.: Ярмарки.— 185.
Циркуляр Главного управления по делам печати. 11 мая 1901 г.—«Искра», [Мюнхен], 1901, № 6, июль, стр. 2, в ст.: «С.-Петербург».— 77.
Циркуляр Костромского губернатора гг. полицмейстеру г. Ко- стромъі, исправникам Костромской губернии. 19-го июня 1901 г. Секретно.— «Искра», [Мюнхен], 1901, № 6, июль, стр. 8, в отд.: Последпие известия.— 334.
Циркуляр Министерства внутреииих дел. 8 октября 1867 г.— В кн.: Андогский, И. Сборник узакопепий, отпосящихся до земских учреждеиий (по Своду законов и продолжениям издания 1886 года), с включением решений правительствую- щего Сената и правительственных разъяснений и с прилож. Городового положения. Изд. 2-е, испр. и доп. Спб., Евдоки- мов, 1888, стр. 136—137.— 40.
Циркуляр министра внутренних дел гг. началъникам губерний от 6-го мая 1881 г.— «Земство», М., 1881, № 24, 13 мая, стр. 5.— 49.
Циркуляр министра внутренних дел началъникам губерний, по- страдавших от неурожая 1901 года. (17-го августа 1901 г.) — «Правительственный Вестник», Спб., 1901, № 182, 19 августа (1 сентября), стр. 2—3.— 302-310, 316, 317, 327-335, 336, 337-338, 340, 342, 344, 346, 350, 351-352, 356, 439-442.
Циркуляр хозяйственного департамента. 22 октября 1870 г.— В кн.: Андогский, И. Сборник узаконений, относящихся до земских учреждений (по Своду законов и продолжениям изданий 1886 года), с включением решений правительствую- щего Сената и правительственпых разъяспспий и с прилож.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 519
Городового положения. Изд. 2-е, испр. и доп. Спб., Евдоки- мов, 1888, стр. 439.— 40.
Черков, В. М. К вопросу о капиталистической и аграрной эво-
• люции.— «Русское Богатство», Спб., 1900, № 11, стр. 232— , 248.—164.
— Крестьянин и рабочий, как категории хозяйственного строя — В кн.: На славном посту. Литературный сборник, посвященный Н. К. Михайловскому. Ч. II. Б. м., [1900], стр. 157-197,— 105, 157, 163-165.
— Типы капиталистической и аграрной. эволюции.— «Русское Богатство», Спб., 1900, № 4, стр. 127—157; № 5, стр. 29—48; № 6, стр. 203—232; № 7, стр. 153—169; № 8, стр. 201—239; № 10, стр. 212—258.— 105, 151, 152-153, 155, 156, 157, 159, 165, 166, 168, 169—171, 198, 201—202, 231-232, 233, 240, 244.
Чехов, А. П. Человек е футляре.— 358.
Чичерин, Б. II. [Докладная записка, поданная графу Милюти- ну].— В кн.: [Ковалевский, М. М.] Конституция графа Ло,- рис-Меликова. Лоіідоп, 1893, стр. 21—24.— 47—48, 58—59.
Шахоеской, II. Селъскохозяйственные отхожие промыслы. (Дви- жение сельских рабочих. Условия найма. Отношения меж- ду нанимателями и рабочими. Меры к упорядочению рабо- чего движения.) М., Сытин, 1896. VII, 253, II стр.—185.
Щербачев, В. С. Обзор табаководства в России. Вып. II—III. (Малороссия и Туркестанский край.) Спб., Демаков, 1894. II, 192 стр.; 7 табл., 19 л. илл.— 231.
Энгельгардт, А. II.. Из деревни.— 245.
Энгелъгардт, А. П. \Беседа с сотрудником «Саратовского Лист- ка»\.— «Новое Время», Спб., 1901, № 9195, 9(22) октября, стр. 4, в отд.: Внутреиние известия.— 336—337, 338.
«Юридический Вестник», М., 1888, октябрь, стр. 270—273.— 436.
Ярославль — «Искра», [Мюнхен], 1901, № 4, май, стр. 5, в отд.: Из нашей общественной жизни.— 361—362, 419.


520 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІП1І
«Archiv für soziale Gesetzgebung und Statistik», Berlin, 1899, Bd. XIII, S. 710-734,— 156.
— 1900, Bd. XV, S. 406-418,— 144-145, 147, 148.
Auhagen, H. Über Groß- und Kleinbetrieb in der Landwirtschaft.— In: «Landwirtschaftliche Jahrbücher», Bd. XXV. Berlin, 1896, S. 1-55.- 177, 178.
Bäuerliche Zustände in Deutschland. Berichte, veröffentlicht vom Verein für Sozialpolitik. Bd. 1—3. Leipzig, Duncker u. Humblot, 1883. 1 Bd. (Schriften des Vereins für Sozialpolitik. XXII—XXIV.)—191.
— Bd. 1. S. 61—74, 273—294. (Schriften des Vereins für Sozialpolitik. XXII.) —191—192, 193.
— Bd. 2. S. 193—226. (Schriften des Vereins für Sozialpolitik. XXIII.) —192—193.
— Bd.. 3. S. 59—112; 2 Tab. (Schriften des Vereins für Sozialpolitik. XXIV.) — 255—266, 288.
Bensing, F. Der Einfluss der landwirtschaftlichen Maschinen auf Volks- und Privatwirtschaft. Breslau, 1898. IX, 205 S.—134— 137, 241—242.
Bibliothek Russischer Denkwürdigkeiten — ңараңыз: Kawelin, K. und Turgeniew, I. Sozialpolitischer Briefwechsel mit A. I. Herzen.
Brauns Archiv — қараңыз: «Archiv für soziale Gesetzgebung und Statistik».
Bulgakoff, S. Рецензия na книгу: Kautsky, Karl. Die Agrarfrage. Eine Uebcrsicht über die Tendenzen der modernen Landwirtschaft und die Agrarpolitik der Sozialdemokratie. Stuttgart, 1899, Dietz, gr. 8°. VIII und 451 S.—In: «Archiv für soziale Gesetzgebung und Statistik», Berlin, 1899, Bd. XIII, S. 710— 734.- 156.
Danmarks Statistik. Statistik Aarbog. 8^ aarg. 1903. Udgivet af Statens Statistiske Bureau. Kobenhavn, Bogtrykkeri, [19031. XIV, 199 S.— 268.
— Statistik Tabelvoerk, 4-de Raekke, Litra C, N 1. Kreaturhol- det den 17 de Juli 1876. Udgivet af det Statistiske Bureau. Kobenhavn, Bogtrykkeri, 1878. XXI, 136 S—285^ 287—290.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 521
Danmarks Statistik. Statistik Tabelvoerk, 5-e Raekke, Litra C, N 2. Kreaturholdet den 15^e Juli 1898. Udgivet af Statens Sta- tistiske Bureau. Kobenhavn, Bogtrykkeri, 1901. 52, 144 S.— 275—283, 285—290.
— Statistik Tabelvoerk, 4-de Raekke, Litra C, N 9. Danmarks Jordbrug, ordnede efter Storreisen af deres Hartkorn den 1. Januar 1895. Udgivet af Statens Statistiske Bureau. Kebenhavn, Bogtrykkeri, 1896. 40, 183 S.— 268-269, 271-273, 277— 279.
David, E. Bäuerliche Barbaren.— In: «Sozialistische Monatshefte», Berlin, 1899, N 2, S. 62—71.—137-138, 168, 170, 172, 231—232.
Demombynes, G. Constitutions europeennes. Resume de la legisla- tion concernant les parlements, les conseils provinciaux et communaux et l’organisation judiciaire dans les divers etats de l’Europe avec une notice sur le Gongres des Etats-Unis d’Amerique. T. I. Paris, 1881. XXXV, 740 p.— 422—424.
Die Deutsche Volkswirtschaft am Schlüsse des 19. Jahrhunderts. Auf Grund der Ergebnisse der Berufs- und Gewerbezählung von 1895 und nach anderen Quellen bearbeitet im Kaiserlichen Statistischen Amt. Berlin, Puttkammer u. Mühlbrecht, 1900. VII, 209 S.— 231—232.
Dittenberger. Die bäuerlichen Verhältnisse des Eisenacher Unterlandes (III. Verwaltungsbezirk des Großherzogtums Sachsen.) — In: Bäuerliche Zustände in Deutschland. Berichte, veröffentlicht vom Verein für Sozialpolitik. Bd. 1. Leipzig, Duncker u. Humblot, 1883, S. 61—74. (Schriften des Vereins für Sozialpolitik. XXII.) —191-192.
Drechsler, H. Die bäuerlichen Zustände in einigen Teilen der Provinz Hannover.— In: Bäuerliche Zustände in Deutschland. Berichte, veröffentlicht vom Verein für Sozialpolitik. Bd. 3. Leipzig, Duncker u. Humblot, 1883, S. 59—112; 2 Tab. (Schriften des Vereins für Sozialpolitik. XXIV.) — 255—266, 287.
— Die Verteilung des Grundbesitzes und der Viehhaltung im Bezirke des landw. Kreisvereins Göttingen.— In: «Landwirtschaftliche Jahrbücher», Bd. XV. Berlin, 1886, S. 753—811.— 255—266, 287.
Engels, F. Herrn Eugen Dühring"s Umwälzung der Wissenschaft Philosophie. Politische Ökonomie. Sozialismus. Leipzig, Gß- nossenschafts-Bucbdr., 1878.. VIII, 274 S,—161—162.


522 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
— Vorbemerkung [zu: Der Deutsche Bauernkrieg]. 1. Juli 1874. In: F. Engels. Der Deutsche Bauernkrieg. Leipzig, 1875, S. 3— 19.-19.
— Vorwort [zu: Zur Wohnungsfrage]. 10. Januar 1887.— In: F. Engels. Zur Wohnungsfrage. S.-Abdr. aus dem «Volksstaat» von 1872. Zweite, durchges. Aufl. Höttingen-Zürich, 1887, S. 3-10.—167.
— Zur Wohnungsfrage. S.-Abdr. aus dem «Volksstaat», von 1872. Zweite, durchges. Aufl. Höttingen-Zürich, 1887. 72 S. (Sozialdemokratische Bibliothek. XIII.) — 161—162, 166—167.
— [Zur Wohnungsfrage.] — «Der Volksstaat», Leipzig, 1872,
N 51, 26. Juni, S. 1—2; N 52, 29. Juni, S. 1—2; N 53, 3. Juli,
S. 1—2; N 103, 25. Dezember, S. 1—2; N 104, 28. Dezember,
S. 1—2; 1873, N 2, 4. Januar, S. 1—3; N 3, 8. Januar, S. 1;
N 12, 8. Februar, S. 1; N 13, 12. Februar, S. 1—2; N 15,
19. Februar, S. 1; N 16, 22. Februar, S. 1. B NN 51—53 за
1872 г. загл.: Wie Proudhon die Wohnungsfrage löst; в NN 103—104 за 1872 г. и в NN 2—3 за 1873 г. загл.: Wie die Bourgeoisie die Wohnungsfrage löst; в NN 12—13, 15—16 за
1873 г. загл.: Nachtrag über Proudhon und die Wohnungsfrage.— 161—162, 166—167.
Ergebnisse der Erhebungen über die Lage der Landwirischaft im Großherzogtum Baden 1883. [Karlsruhe, Braun, 1883.] 185 S., 8 Taf. (B изд.: Erhebungen über die Lage der Landwirtschaft im Großherzogtum Baden 1883, veranstaltet durch das Großherzogliche Ministerium des Innern. Bd. 4.) —194—201.
Erhebungen über die Lage der Landwirtschaft im Großherzogtum Baden 1883, veranstaltet durch das Großherzogliche Ministerium des Innern. Bd: 4. Karlsruhe, Braun, 1883. 185 S., 8 Taf.- 194—201.
Goltz, T. Die ländliche Arbeiterklasse und der preußische Staat. Jena, Fischer, 1893. VI, 300 S.—.141—142.
Hecht, M. Drei Dörfer der badischen Hard. Eine wirtschaftliche und soziale Studie. Leipzig, Wilhelm, 1895. 94 S.— 168—176, 196—197, 198, 203, 222, 231, 244-245.
* Helms, E. Die sozialdemokratische und gewerkschaftliche Bewegung in Dänemark. Leipzig, Hirschfeld, 1907. 200 S.— 249.
* ß. И. Ленин белгілер салған кітаптар жұлдызшамсн белгіленді. Бұл кітаптар КПСС Орталық Комитеті жаныидағы Марксизм-ленинизм институтының Архивінде сақтаулы.


ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕІ-І ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КОРСЕТКіШі 523
Hertz, Ғ. 0. Die agrarischen Fragen im Verhältnis zum Sozialismus. Mit einer Vorrede von Ed. Bernstein. Wien, 1899. VII, 141 S.—105, 132, 133, 137—138, 141-142, 151—154, 155, 156- 157, 159—160, 168, 170, 171, 172, 177-178, 187, 191, 192, 194, 197, 204, 231, 233, 234-235, 240, 244.
Huschke, L. Landwirtschaftliche Reinertrags-Berechnungen bei Klein-, Mittel- und Großbetrieb, dargelegt an typischen Beispielen Mittelthüringens. Jena, Fischer, 1902. VI, 184 S.— 190—191.
* Kautsky, K. Die Agrarfrage. Eine Übersicht über die Tendenzen der modernen Landwirtschaft und die Agrarpolitik der Sozialdemokratie. Stuttgart, Dietz, 1899. VIII, 451 S.—106, 132, 134, 137, 139, 142—143, 144, 147, 153-154, 158, 162-163, 164, 165, 168, 171, 177, 178, 202, 214-215, 243, 245.
— Die Elektrizität in der Landwirtschaft.— «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1900—1901, 19 J-g. Bd. I, N 18, S. 565—572.— 144—145.
— Tolstoi und Brentano.— «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1900— 1901, 19 J-g, Bd. II, N 27, S. 20-28.— 159.
— Zwei Kritiker meiner «Agrarfrage».— «Die Neue Zeit», Stuttgart, 1899—1900, 18 J-g, Bd. I, N 10, S. 292—300; N 11, S. 338—346; N 12, S. 363—368; N 14, S. 428-463; N 15, S. 470—477.— 153, 155-156, 178.
Kawelin, K. D. Briefe an A. I. Herzen. 6. August 1862.— In: Kawelin, K. und Turgenew, I. Sozial-politischer Briefwechsel mit A. I. Herzen. Mit Beil, und Erläut. hrsg. v. M. Drago- manow. Aut. Übers, aus dem Russischen v. B. Minzes. Stuttgart, 1894, S. 64—66. (Bibliothek Russischer Denkwürdigkeiten. Hrsg. v. Schiemann. Bd. 4.) — 33, 34—35, 38.
Kawelin, K. und Turgeniew, I. Sozial-politischer Briefwechsel mit A. I. Herzen. Mit Beil, und Erläut. Hrsg. v. M. Drago- manow. Aut. Übers, aus dem Russischen v. B. Minzes. Stuttgart, 1894, S. 64—66. (Bibliothek Russischer Denkwürdigkeiten. Hrsg. v. Schiemann. Bd. 4.) — 33, 34—35, 38.
Klawki, K. Über Konkurrenzfähigkeit des landwirtschaftlichen Kleinbetriebes.—In: «Landwirtschaftliche Jahrbücher», Bd. XXVIII. Berlin, 1899, S. 363—484.—177, 178-190, 197, 212, 221, 246, 266.


524 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
Laferte, V. Alexandre II. Details inedits sur sa vie intime et sa mort. Bäle — Geneve — Lyon, Georg, 1882. 219 p.— 45—46.
«Landwirtschaftliche Jahrbücher», Bd. XV. Berlin, 1886, S. 753— 811.— 255—266, 287.
— Bd. XXV. Berlin, 1896, S. 1—55 —177, 178.
— Bd. XXVIII. Berlin, 1899, S. 363—484.—177, 178-190, 197, 212, 221, 246, 267.
Langsdorff, K. Die bäuerlichen Verhältnisse im Königreich Sachsen.— In: Bäuerliche Zustände in Deutschland. Berichte, veröffentlicht vom Verein für Sozialpolitik. Leipzig, 1883, Bd. 2. S. 193—226. (Schriften des Vereins für Sozialpolitik. XXIII.) —192—193.
Lassalle, F. Brief an K. Marx. 24. Juni 1852.— In: Lassalle, F. Briefe an K. Marx und F. Engels 1849 bis 1862. Stuttgart, Dietz, 1902, S. 52—54. (In: Aus dem literarischen Nachlass von K. Marx, F. Engels und F. Lassalle. Hrsg. F. Mehring. Bd. 4.) — 400.
Leroy-Beaulieu, A. Un homme d'etat Russe (Nicolas Milutine) d’apres sa correspondance inedite. Etüde sur la Russie et la Pologne pendant le regne d’Alexandre II (1855—1872). Paris, Hachette, 1884. XI, 332 p.— 36.
Mack, P. Der Aufschwung unseres Landwirtschaftsbetriebes durch Verbilligung der Produktionskosten. Eine Untersuchung über den Dienst, den Maschinentechnik und Elektrizität der Landwirtschaft bieten. Königsberg, 1900. 56 S.— 145, 147—148.
Mackenzie, W. La Russie. Le pays — les institutions, les moeurs. Ouvrage trad. de l’angl. par H. Bellenger. Paris, Decaux e. Dreyfous, 1877. III, 431, 448 p.~ 422.
Marx, K. und Engels, F. Manifest der Kommunistischen Partei. Veröffentlicht im Februar 1848. London, gedr. in der Office der «Bildungs-Gesellschaft für Arbeiter» von J. E. Burghard, 1848, 23 S.— 161.
Marx, K. Das Elend der Philosophie. Antwort auf Proudhouns «Philosophie des Elends». Deutsch von E. Bernstein und K. Kautsky. Mit Vorw. und Noten von F. Engels., Stuttgart, Dietz, 1885. XXXVII, 209 S.— 245.
* — Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Bd. III, T. 2. Buch III: Der Gesamtprozeß der kapitalistischen Pro-


ӘДЕ.ВП ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ 525
duktion. Kap. XXIX bis LII. Hrgs. von F. Engels. Hamburg, Meißner, 1894. IV, 422 S.—116-120, 124—125, 198, 252— 253, 281.
Marx, K. Die Klass enkämpfe in Frankreich 1848 bis 1850. Abdr. aus der «Neuen Rheinischen Zeitung». Mit Einl. von F. Engels. Berlin, «Vorwärts», 1895. 112 S.— 76.
— Theorien über den Mehrwert. Aus dem nachgelassenen Manuskript «Zur Kritik der politischen Ökonomie». Hrsg. v. K. Kaut- sky. Bd. II. David Ricardo. 2 T. Stuttgart, Dietz, 1905. IV, 384 S.— 127—128, 253-254.
Mazade, Ch. de. La Russie sous TEmpereur Alexandre ZZ. La crise de l’autocratie et la societe russe.— In: «La Revue des deux Mondes», Paris, 1862, 15 Juin, p. 769—803.— 29—30.
«Die Neue Zeit», Stuttgart, 1899—1900, 18 J-g, Bd. I, N 10, S. 292— 300; N 11, S. 338—346; N 12, S. 363—368; N 14, S. 428—463; N 15, S. 470—477.— 153, 154—157, 178.
— 1900-1901, 19 J-g, Bd. I, N 18, S. 565-572.— 144-145.
— 1900-1901, 19 J-g, Bd. II, N 27, S. 20-28.— 159.
Pringsheim, O. Landwirtschaftliche Manufaktur und elektrische Landwirtschaft.— «Archiv für soziale Gesetzgebung und Statistik», Berlin, 1900, Bd. XV, S. 406—418.—144—145, 147—148.
Pudor, H. Das landwirtschaftliche Genossenschaftswesen im Auslande. Bd. I. Das landwirtschaftliche Genossenschaftswesen in den skandinavischen Ländern. Leipzig. Dietrich, 1904. VIII, 153 S.— 267—268, 274—275.
Ranke, H. Die Verhältnisse von drei Dauern gemeind en in der Umgebung Münchens.— In: Bäuerliche Zustände in Deutschland. Berichte, veröffentlicht vom Verein für Sozialpolitik. Bd. 1. Leipzig, Duncker u. Humblot, 1883, S. 273—294. (Schriften des Vereins für Sozialpolitik. XXII.)—193.
«La Revue des deux Mondes», Paris, 1862, 15 Juin p. 769—803.— 29.
Richter, E. Sozialdemokratische Zukunftsbilder. Berlin, 1891, 48 S.— 156—157.
18 5-TOM


526 ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
Schriften des Vereins für Sozialpolitik. XXII—XXIV. Bäuerliche Zustände in Deutschland. Bd. 1—3. Leipzig, Duncker u. Humblot, 1883. 1 Bd.—191.
— XXII. Bäuerliche Zustände in Deutschland. Bd. 1. S. 61—74, 273—294.— 191—192, 193.
— XXIII. Bäuerliche Zustände in Deutschland. Bd. 2. S. 193— 226.— 192—193.
— XXIV. Bäuerliche Zustände in Deutschland. Bd. 3. S. 59— 112; 2 Tab.—255—266, 287.
Seufferheld, A. Die Anwendung der Elektrizität im landwirtschaftlichen Betriebe, aus eigener Erfahrung mitgeteilt. Stuttgart, Ulmer, 1899. 42 S.— 145.
«Sozialistische Monatshefte», Berlin, 1889, N 2, S. 62—71.— 137— 138, 168, 170, 172—173, 231-232.
Sprenger. Die Lage der Landwirtschaft in Baden. Karlsruhe, 1884.— 199.
Statistik des Deutschen Reichs. Hrsg, vom Kaiserlichen Statistischen Amt. Neue Folge. Bd. 112. Die Landwirtschaft im Deutschen Reich. Nach der landwirtschaftlichen Betriebszählung vom 14 Juni 1895. Berlin, 1898. VIII, 70, 500 S.— 112—114, 137—138, 149—150, 182, 204, 207-208, 239—240, 243, 244, 246—247, 265-266.
Statistique agricole de la France. Resultats generaux de l’enquete decennale de 1892. Paris, 1897. 451, 365 p.—111.
«Thiel’s Landwirtschaftliche Jahrbücher» — цараңыз: «Landwirtschaftliche Jahrbücher».
Tikhomirov, L. La Russie politique et sociale. Paris, Giraud, 1886. IV, 560 p.- 42.
«Der Volksstaat», Leipzig, 1872, N 51, 26. Juni, S. 1—2; N 52, 29 Juni, S. 1—2; N 53, 3. Juli, S. 1—2; N 103, 25. Dezember, S. 1—2; N 104, 28. Dezember, S. 1—2; 1873, N 2, 4. Januar, S. 1—3; N 3, 8. Januar, S. 1; N 12, 8. Februar, S. 1; N 13, 12. Februar, S. 1—2; N 15, 19. Februar, S. 1; N 16, 22. Februar, S. 1.— 161—162, 166—167.
«Vorwärts», Leipzig — Berlin.— 156.


527
ECІМДEP КӨРСЕТКІШ1
A
Аксаков, И. C. (1823—1886) — славянофилдердің корнекті қай- раткері, жазушы және публицист. Патша әкімшілік орындары- ііың қызмет бабын пайдаланатыньш әшкереледі, баяу-либерал- дық программаны — баспасөз бостандығын беруді, дворяндар- дың артықша жағдайда болуын жоюды, т. б. жақтады. Ол шығарып тұрған «Парус», «День», «Москва» газеттерін цензура талай рет қудалады. 1863 жылғы поляк көтерілісінен кейіи Ак- саков дворяндық-креггостниктік реакцияны жақтады, орыс мо- нархиясының басшылығымен славян халықтарын біріктіру идеясын уағыздады. Кейбір жеке мәсслелер бәйынша үкіметті сынағанымен, Аксаков әрқашаи мопархизмнің жақтаушысы болды. Жергілікті жер озіи өзі басқаратьш, елді патша билей- тіп мемлекет қүру жөніндегі оның жоспарып патша үкіметі либералдарға іш тарту үшін кеңінен пайдаланды.— 31, 49.
Аксельрод, П. Б. (1850—1928)—мепыпевизм лидерлерініңбі- рі; 70-жылдары — халықшыл, «Жер және ерік» жікке бөлінген- иен кейін «Ңаралай бөліс» тобына қосылды; 1883 жылы «Еңбекті азат ету» тобын ңұруға қатысты. 1900 жылдан бастап — «Иск- ра» және «Заря» редакциясыпың мүшесі. РСДРП II съезінде — меныпевик. 1905 жылы ке)ңейтілген «жұмысшы съезін» іпақыру жөнінде оппортуиистік идся ұсынды, бұл съезді ол пролетариат партиясыпа қарсы қойды. Реакция жылдарында жойымпаздар басшыларының бірі, меньшевик-жойымпаздардың «Голос Соци- ал-Демократа» газетінің редакциясына енді, 1912 жылы анти- партиялық «август блогына» қатысты. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде өзінің социал-шовииистік козқарастарын интерна- ционализм туралы жел сөздермен бүркемелеп, центристік пози- ция ұстады. Циммервальд және Кинталь конференцияларына қатысып, оларда оңшыл қанатқа қосылды.
¥лы Октябрь социалистік революциясыл дұшпаіідықпен қар- сы алды, Советтік Россияға қарсы қарулы интервенцияны на- сихаттады.— 68, 437,
18*


528
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
I Александр (Романов) (1777—1825) — орыс императоры (1801—1825)384, 387-388.
II Александр (Романов) (1818—1881)—орыс императоры (1855-1881).— 41, 43, 45,.47, 66, 71.
III Александр (Романов) (1845—1894)—орыс импсраторы (1881—1894).— 48—49, 58, 60, 79.
Александров, П. Г. (1859 ж. туғап)—ииженер, Волга озсішіің түбін тереңдету жөніпдсгі жұмыстардың бастығы болды; 1893— 1895 жылдарда Сормово бөгеті (ІТижііий ІІовгородтың маңын- Да) құрылысыпың жұмыстарыи басқарды; құрылысқа бөлінгеи мемлекет қаржысыпан 50 мың сомпан астам ақшаны талан-та- ражға салғаны үшін бір жыл қамалда тұтқыида отыруға кесіл- ген болатын.— 356—357.
Алчевский, А. К. (1836—1901)—миллиопср, Харьков сауда банкін (1868), Харьков жер батікіи (1871) ашты, соңғы банктс ұдайы басңарма предссдатслі болды. Алсксеев (1879) жәііе До- нецк-ІОрьев (1894) тау-кен оперкәсібі қоғамдарып ұйымдасты- рушы, бірсыпыра заводтарды салушы және олардың ңожасы болған. Дағдарыс кезінде бапкротқа ұшырады; өзін озі олтір- ген.— 90.
Амвросий (Ключарев, А. И.) (1821—1901) —орыс православие дінінің неғұрлым реакцияпіыл өкілдерінің бірі, азаттық қозға- лысының ең болмашы белгілерінің өзіне қарсы күресті. 1860 жылдан 1867 жылға дейін Москвада «Душеспасителытое Чте- ние» атты журнал шығарып тұрды. 1882 жылдан — Харьков жә- не Ахтырь архиепископы. 1884 жылдап оміріпің аңырыиа дейін Харьковта шығып тұрған «Всра и Разум» діни журналының ре- дактор-бастырушысы болды.— 371.
Анненский, Н. Ф. (1843—1912) —экономист-статистик әріпуб- лицист, либералдық-халықшылдық қозғалыстыц көрнекті қай- раткері. Бірқатар губсрнияларда земство статистикасына бас- шьілық етті, оньщ басшылығымен және редакциясымен көптеген статистикалық еңбектер шықты. «Орыс халық шаруа- шылығының кейбір жақтарыпа өнім мсн астық бағаларьшың әсері» (1897) деген екі томдық жинаққа қатысты, «Дело», «Оте- чественные Записки» журналдарына мақалалар жазып тұрды, либералдық-халықшылдық «Русское Богатство» журналы ре- дакциясыиың құрамына кірді. 1904—1905 жылдары буржуазия- лық-либералдық «Азаттық одағы» басшыларының бірі болды. 1906 жылы кадеттерге жақын, эсерлердің оңшыл қанатынан бөліиіп шыққан ұсақ буржуазиялық «халықтық социалистер» партиясының ұйымдастырушылары мен басшыларының қата- рыпда болды. Өмірінің соцғы жыдцарында <саяси қызметтен қол үзді,— 361.
Аннибал (Hannibal) Барка (б. з. б. 247—183 жылдар) — Кар-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
529
фагеп қолбасшысы, б. з. б. 216 жылы Капны түбілдс болғаприм- діктерге қарсы шайқаста ірі жеңіске жетті. Ол Карфагенді құл- дыққа түсірген римдіктерге қарсы өмірінің аяғыпа дойіп күрссе- мін деп өзінің әкесіне ант берген — «Аннибал аиты» деген сөз осыдан қалған.— 61—62.
Антонович — статистик, 1901 жылы Харьков губерииялық зем- ство басқармасылың статистика бюросыпда жұмыс істеді.— 362.
Лракчеев, А. Л. (1769—1834) — патша самодержавиесіпің не- гұрлым реакцияшыл окілдерінің бірі, граф I Алексапдр тұсыи- да әскери мииистр болды, дөрекілігімеп жәие қаталдығымеп көзге түсті, Россияііыц ішкі жәие сыртқът саясатыпа орасап зор ықпал етті. Рсаіщияшыл полицойлік озбырлықтың, дорокі. со- ғысқүмарлықтың, тыңшылықтыц, парақорлықтыц, параға сатып алудың және іске жаньт аиіымай, үсақшыл формальды қарау- дың — «аракчеевтік» режим деп аталғап тұтас бір кезеңі Арак- чеевтің есімімен байланысты.— 33.
Аугаген (Auhagen), Губерт — немістің буржуазияшыл эконо- мисі, «Landwirtschaftliche Jahrbücher»-дің («Ауыл шаруашылық Әржылдықтарының») қызметкері. «Großbetrieb und Kleinbetrieb in der Landwirtschaft» («Ауыл шаруашылығыпдағы ipi жәпе ұсақ өндіріс») дегеп еңбектің (1896) авторы.— 177—178.
Б
Бакуиин, А. А. (1823—1882) (М. А. Бакупипіііц ітіісі) -- ли-
берал ңайраткер, шаруалар реформасьш озірлеу жәпо откізу кезіиде Тверь дворяпдары оппозициялық қимылдарыпыц бәріпе ңатысты. 1860 жыльт ІІовый Торжок усзі дворяндарының жетек- шісі болып сайлаиды. 1862 жылы ағастя И. А. (төменгі жақты қара) және басқалармен бірге Твсрь дворяидарының оппози- циялық адресіне қол қойды, бүл үшін ол Петропавл қамалына отырғызылды; кешірім сұрау туралы шағымға қол қоюдан бас тартты. Ңамаудаи босатылғаннаіі соң мемлекеттік қызмет істеу және сайлаулы міндет атқару правосьшан айрылды.— 29—30.
Бакунин, М. А. (1814—1876) — апархизмпщ идеологы, 1836-- 1840 жылдарда Н. В. Станкевичтіц үйірмесіне кірді, В. Г. Белип- скиймсн және А. И. Герценмеп таиыс болды, алайда сол кездегі алдыңғы қатарлы революциялық-демократиялық көзқарастарға жат кісі күйінде қалды. 1840 жылы шетелге эмиграцияға кетіп, Гермаиияда, Швейцарияда, Францияда тұрды. Шетелде жүрге- нінде Россиядағы патша самодержавиесі меи крепостииктік тәр- тіпті қатты сынға алды, поляк ұлт-азаттық қозғалысыпа тілек- тестік білдірді, бұл үшін 1844 жыльт патшалық Сенат овы дворяндық атағынан, мүлікке барлық правосынан айырып, Си- бирьге каторгалық жұмьтсқа жер аударуға сырттай үкім шығар- ды. 1848 жылы Прага көтерілісіне қатысты, 1849 жылғы майда


530
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКШІІ
Дрездөндегі көтеріліске басшылық етті, тұтқынға алынып, дарға асуға кесілді, кейіннеи бұл үкім өмір бойы тұтқында отырумеи ауыстырылды. Саксония өкімет орындары оны Австрия үкіме- тіне ұстап берді, ал ол 1851 жылы оны патша үкіметіне табыс етті. 1851—1854 жылы Петропавл қамалының Алексеев раве- линінде, одан соң Шлиссельбург қамалында отырды. Тұтқында отырғанында I Николайға «Тәубешілік» хат жазып, онда өзінің әрекеттері үшін өкінетінін білдірді және революциялық көзқа- растардан бас тартты. 1857 жылы өмір-бақи Сибирьде тұруға жер аударылды, 1861 жылы онап Англияға қашты. «Колоколға» қатысуға әрекет жасап көрді, бірақ Бакунинпің көзқарастары- мен келіспеген А. И. Герцен оның өтінішін қабыл алмады. 1868 жылдан бастап I Интернационалдың жұмысына қатысты, оның ішінен анархистердің астыртын одағын («Социалистік демокра- тия альянсы») ұйымдастырды; бұл одақты Интернационалға қа- рама-қарсы қоюға жәпе Бас Советке басшылық ісін өз қолыпа түсіріп алуға тырысты, бұл әрекетінде «қандай құралды болсыя қолданудан, қандай зұлымдықтап болсын тартынған жоқ; оті- рік-өсек, жалақорлық, қорқыту-үркіту, таса тұрып тап беру — оған осының бәрі бірдей тән нәрселер» (К. Маркс пен Ф. Энгельс, Шығармалар, XIII том, 2-бөлім, 1940, 539-бет). Шыр бұзатын қылықтары үшін ол Маркстің талап етуі бойынша 1872 жылы Интернационалдан шығарылды.
«Бакуниинің ерекше теориясы бар,— деп жазды Энгельс,— прудонизмді коммунизммен араластыру...» (К. Маркс пеи Ф. Энгельс. Таңдамалы хаттар, Ңаз. мемл. баспасы, 1958, 297-бет). Бакунин өндіріс құрал-жабдықтарына коллективтік меншік идеясын индивидуумның анархиялық «абсолюттік бос- тандығымен» ұштастырды. Люмпен-пролетариат пен ұсақ бур- жуазияның мүдделерін білдіре отырып, ол мемлекетті құртуды талап етті, буржуазиялық қоғамның басты кеселі капиталда емес, мемлекетте деп білді. Пролетариаттың бүкіл дүние жүзі- лік-тарихи ролін жоққа шығарғанда, Бакунин анархиялық әлеу- меттік революция үшін неғұрльтм қолайлысы — шаруалар басым артта қалған елдер болады деп есептеді. Революцияның ііәти- жесі «таптардың теңестірілуі», «еркін ассоциациялардың» бірі- гуі болуы тиіс. Маркс пен Энгельс өздерінің еңбектөрінде баку- низмнің реакциялық мәнін әшкереледі, Лениннің аньіқтамасьт бойынша, бакунизм «өзін сақтап қалудан үмітін үзген 'ұсақ бур- жуаның» (Шығармалар, 18-том, 12-бет) көзқарасы болды.— 29— 30, 411,
Бакунин, Н. А. (1818—1901) (А. А. Бакуниннің ағасы,
М. А. Бакуниннің інісі) — Тверь губерниясы дворяндарының ля- берал қайраткері. 1858 жылы шаруа мәселесі жөніндегі Тверь комитетінің мүшесі, 1861 жылдан Тверь губерниялық шаруа істері жөніндегі присутствиенің мүшесі болды, Тверь дворянда- рының 1862 жылы сословислік пұрсаттылықтарды жоюды, жа- рия сот құруды, халықтан сословиесіне қарамай сайламшылар шакыруды талап етіщ патша үкіметіне жолдаган адресі ини-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІІШ
531
циаторларыньтң бірі. Адреске қол қойган басқа дворяндармен бірге тұтқынға алъшып, Петропавл қамалына отырғызылды. Кешірім сұрау жоиіндегі шағымға қол қоюдап бас тартты. Бір жыл тұтқында ұсталған соң, ол қоғамдық қызмет атқару, право- сынап айрылып босатылды.— 29—30.
Бензинг (Bensing), Август Франц (1870 ж. туғап) —немістің буржуазияшыл экономисі. Гейдельберг университетінің профес- соры, 1897 жылы Брсславльде шьтққап «Der Einfluß der Landwirtschaftlichen Maschinen auf Volks- und Privatwirtschaft» («Халық шаруашылығыпа және жеке меіппік шаруашылыққа ауьтл шаруашылық машиналарының ықпалы») деген кітаптың авторы.—134—137, 241.
Бердяев, Н. А. (1874—1948) — реакцияшыл философ-идеа- лист және публицист. XIX ғасырдың 90-жылдарьшда халық- шылдармеи буржуазиялық либерализм позициясыпап күрес жүргізді. 1901 жылы «Қоғамдық философиядағы субъективизм мен индивидуализм» дегеп кітап шығарып, опда марксизмге ашықтан-ашық қарсы шықты. 1905 жылы кадеттер партиясына қосылды. Реакция кезіиде марксизмге дұшпан діпи-философия- лық құдай іздеиімпаздық ағымы өкілдерішц бірі болды, контр- революциялық «Вехи» жипағына қатысты. Үлы Октябрь со- циалистік революциясыиап кейіп өскелең коммупизмпеп құты- лудың амалы есепті орта ғасырлық схоластикапың қорғаушысы ретінде әрекет жасады. 1922 жылы шетелге эмиграцияға кетіп, дүниеге революциялық көзқарас neu социализмге қарсы багыт- талган мйстицизм меп идеализмпіц пағыз қара ииет формасы басшыларының бірі болды.— 69, 129, 160.
Берниьтейн (Bernstein), Эдуард (1850—1932) —неміс социал- демократиясы меп II Интериационалдың барып тұрғаи оппоргу- иистік қатіатының лидері, ревизионизм мен реформизмніц теоретигі. 1881 жылдан 1890 жылға дейін — герман социал-де- мократиясының астыртын органы «Der Sozial-Demokrab-тың («Социал-Демократ») редакторы. 1896—1898 жылдары «Die Neue Zeit» («Жаңа Заман») журиалында «Социализм проблемалары» дегеп жалпы тақырыппен, кейін «Социализмнің алғы шарттары және социал-демократияиың міндеттері» (1899) деген кітабып- да жинақтаған мақалалар ссриясын жариялап, онда революция- лық марксизмнің философиялық, экономикалық және саяси не- гіздеріне ашықтан-ашық ревизия жасады. Бернштейн тап кү- ресінің маркстік теориясын, капитализмнің сөзсіз күйрейтіндігі туралы, социалистік революция және пролетариат диктатурасы туралы ілімді теріске шығарды. Бернштейн жөнінде айта келіп, В. И. Леяин: «Пролетариат революциясы туралы оппортунист ойлауды да ұмытып қалған»,— деді (Шығармалар, 25-том, 445- бет). Бернштейн жұмысшы қозғалысының бірден-бір міндеті капитализм тұсында жұмысшылардың экономикалық жағдайын «жақсартуға» бағытталған реформалар үшін күрес жүргізу деп


532
ЕСІМДЕР КОРСЕТКІПІІ
жариялады, «ең бастысы — қозғалыс, түпкі мақсат — түк те емес» деген оппортуиистік формула ұсынды.
Берпштейіі мен опыц ізбасарларының теориялық козқараста- ры халықаралық ревизиопкзмнің пегізін ңалады, ал олардыц практикалық оппортунистік қызмсті жұмысшы табыиың мүдде- леріне тікелей сатқындық жасауға әкеліп соқтырды, бұл сат- қындық II Интерпациоиалдың күйреуімен тынды.—155, 207.
Бисмарк (Bismarck), Otto Эдуард Леополъд (1815—1898) — Пруссия мен Гсрманияның мсмлскет қайраткері әрі дипломаты, Герман империясыныц «темір капцлер» деп аталған тұңғыш канцлері. 1862 жылы — Пруссияның мипистр-президенті және сыртқы істер мииистрі. Бытыраңқы ұсақ неміс мемлекеттеріи «найзаның ұшымен, білектің күшімен» біріктіріп, юнкерлік Пруссия гегемон болатын біртұтас герман империясын құру Бисмарктің негізгі мақсаты болды. 1871 жылғы январьда Бис- марк Герман империясының рейхсканцлері қызметіие кірісті. 1871 жылдан 1890 жылға дейін Гермаиияның бүкіл сыртқы жә- не ішкі саясатына басшылық етіп, оны іопкср-помсщиктердің мүддесіне сай бағыттап отырды, сонымен бірге юнкерлердің ірі буржуазиямен одақтасуыи қамтамасыз етуге тырысты.
1878 жылы социалистерге қарсы опың өзі епгізгеп ерекше заңның көмегімен жұмысшы қозғалысып тұшпықтыра алмаған Бисмарк әлеуметтік заң шығару жөнінде демагогтық програм- ма ұсынып, жұмысшылардың кейбір категорияларын міндетті түрде қауіпсіздендіру жөнінде заңдар шығарды. Алайда болым- сыз садақа беру арқылы жұмысшы қозгалысыпа іріткі салуға тырысқан әрекеттен нәтиже шықпады. 1890 жылы мартта ор- ныпан түсті.— 78.
Блеклов, С. М. (1860—1913) — земство статистигі-хальтқшыл, Москва упиверситетш бітіргенпен (1885) кейіп Полтава, Творь, Орел губернияларының земстволық мекемслерінде қызмет істс- ді. 1900—1901 жылдарда Таврия губерниясының бірқатар уез- дерін зерттеу ісіне басшылық етті. Ол озініц еңбектері мен есептерінде патша әкімшілігілің көптегсн қиянаттарын әшкере- леді, 1902 жылы земстводағы қызметтен шығарылды. 1905— 1906 жылдарда қоғамдық қозғалысқа қатысты, эсерлер партия- сына қосылды. Бүкіл россиялық Шаруалар Одағын ұйымдас- тыруға қатысьш, сол үшіи тұтқынға алынды. Тұтқыннан кейін шетелге эмпграцияға кстті.—362—363.
Бобриков, Н. И. (1839—1904) — патша армиясының генералы, 1898 жылдаи Финляндияның генерал-губернаторы; Финляндия- да патша окіметінің орыстаидыру саясатып жүргізді: Фиттлять диятіьтц іс жүргізу жұмысьшда орыс тіліп міпдетті тіл етіп ен- гізді, іс жүзіітде котгституцияпы жойды, кейбір фиті әскерлерін таратьтп жіберді, ұлт-азаттық қозғалысьтттыц қандай болсып тсө- ріністеріп қатал жаііьтштап отырдьт. 1904 жьтлғы 3(16) июньде фиіі террорисі олтірді,— 388.


ЕСШДЕР КОРСЕТКІШІ
500
ӘӘ
Браун (Braun), Генрих (1854—1927)—гермаи социал-демо- краты, әлеуметтік-саяси мәселелермен шұғылданғаіі жазупіы. 1883 жылы гермап социал-демократиясының теориялың органы «Die Neue Zeit» («Жаңа Замаи») журналының негізін қалау- шылардьщ бірі болды. 1888—1903 жылдары «Archiv für sociale Gesetzgebung und Statistik» («Әлеуметтік заң шығару және ста-< тистика архиві») журналын шығарып тұрды, бұл журналда жұмысшы қозғалысының жәпе жұмысшы заңын шығарудың тео- риясы меп практикасыттыц мәселелорі баяпдалды, ревизиоиис- тік мақалалар баісылдьт. 1903 жылы рейхстагтьщ депутаты бол- ды. 1905—1907 жылдарда Браун «Neue Gesellschaft («Жаңа Қоғам») журпалын, ал 1911—1913 жылдарда «Annalen für Socialpolitik und Gesetzgebung» («Әлеуметтік саясат және зацшы- ғару мәсслелері жоиіндсгі жыллама») журиалып шығарып тұрды.—144—145, 156,
Брентано (Brentano), Луйо (1844—1931)—немістің буржуа- зияшыл экономисі, 1896 жылдап Мюпхеп университетіпде саяси экономия профессоры; тап күресіиеп бастартуды, реформашыл кәсіподақтар ұйымдастыру және фабрикалық зац шығару жо- лымен капиталистік қоғамдағы әлсуметтік қайшылықтарды ше- шу, жұмысшылар мсн капиталистердің мүддслерін бітістіру мүмкіидігііі уағыздағаіі «катедер-социализмді» жақтаушы бол- ды. Аграрлық мәселеде огіпшіліктегі ұсақ шаруашылықтың тұ- рақтыльтғы жопіпдегі роакцияшыл «тсорияііьт» жәпе жалғаи гылыми буржуазиялық зацды—«топырақ құпарлылығьшың ке- му зацын» жақтады. Каппталистік монополиялардың мүдделе- рін қоргады. В. И. Лешпі «брептаппзмиіц», Россиядагы «жария марксизмиің» жәпе хальтқаральгқ ревіізиолизмпіп, тьтгьтз байла- ііысыіі әшкерелеп бсрді.— 108, 119—120, 159, 162.
Булгаков, С. II. (1871—1944) — буржуазияшьтл экопомист, фіь лософ-идеалист. 90-жылдары «жария марксист» болды. Маркстің аграрлық мәселе жоніндегі іліміне ревизия жасады, ұсақ шаруа шаруашылығының «тұрақтылығы» мен «өміршеңдігін», оііьщ ірі капиталистік шаруашылықтан «артықшылығын» дәлелдемек болды, халық бұқарасының қайыршылануын «топырақ ңұлар- лылығының кему заңы» деп аталатып заңмеп түсіндірді. 1905— 1907 жылдардағы революциядан кейін Булгаков кадсттерге қосылды, В. И. Леніш «либералдық ренегаттықтыц энциклоле- диясы» деп атаған «Вехи» жинағына қатысты, неокантшылдык, мистика және попшылдық позициядан материалистік филосо- фияға қарсы ашық күрес жүргізді. 1918 жылдап кейін священ- ник болды, шетелге эмиграцияға кетіп, Советтік Россияға қарсы дұшпандық иасихат жүргізді.— 105, 106—107, 108—109, 110—113, 114—116, 117—118, 119—121, 122, 123—126, 127, 129-131, 132— 133, 134—135, 136, 138, 139—140, 141—142, 143—144, 147, 148, 149, 154, 156, 159, 163, 167, 175, 176, 177, 178, 179-180, 185-186, 187— 188, 189, 190, 191, 192, 193, 196, 198-199, 202, 204, 205—207, 210,


534
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
212, 213—214, 215—216, 222, 224—225, 226-227, 234, 239-240, 241—242, 244, 249-251, 252, 253.
Бурцев, В. Л. (1862—1936)—80-жылдардағы революциялық қозғалысқа қатысты, халық ерікшілеріне жақын болды. Тұт- қында болғаннан кейін шетелге қашты, опда революциялық қозғалыстың документтерін жииап, жариялаумен шұғылданды. 1897 жылы революциялық қозғалыс тарихы жөніндсгі матери- алдардың «Жүз жьтлда» атты жинағьтн шығарды. 1898 жылы Женевада «Свободная Россия» газетін, одан соң «Былое» жур- налын, «Будущее» газетін шығарды. Полиция департамснтінің құпия істерін әшкерелеумен айналысты, арандатушы Азефті әшкереледі. Бірінші орыс революциясының алдында эсерлерге жақын болды, ал революция жеңіліске ұшырағаннан ксйін ка- деттерді қолдады. Біріпші дүнис жүзілік соғыс кезіндо иағыз шовинист болды, патша өкіметінс қарсы оиігозицияның қаида- йынан болсын бастартты, Россияға қайтьш ксліп, болыпевик- терге қарсы коитрреволюция жағында әрекет жасады. 1917 жы- лы — Корниловтың жақтауіиысы, Октябрь социалистік револю- циясынан кейін — СССР-дің қас жауларыныц бірі, шетслго эмиграцияға кетіп, онда Совсттік Россияға қарсы күресу үшін ақгвардиялық-монархистік ұйымдарды құруға қатьтсты.—30, 72.
В
В. В.— уарацыз: Воронцов, В. П.
Ванноеский, П. С. (1822—1904) —патша армиясыныц гсисра- лы, 1882—1898 жылдары — әскери министр. 1899 жылы жоғары оқу орындарыпдағы студенттер толқуларының себептерін анық- тау жөніндегі комиссияпың председателі болды. 1901—1902 жылдары — халық ағарту министрі. Студенттердің толқуларын тыныштандыру мақсатымен «мектеп жөнінде шын пейілмеп қамқорлық жасау» жайында либералдық сөздер сөйледі. Патша өкіметінің реакцияшыл саясатына қоғамиың прогресшіл топта- рының наразылығын екіжүзді жарамсақтықпен әлсіретуге ты- рысты. Ағарту ісі саласында бірқатар болмашы реформалар жа- сай отырып, Ванновский революцияшыл студенттерге қарсы қу- далау әрекеттерін одан әрі жүргізді.— 36, 37, 99, 404.
Велеполъский, А. (1803—1877) — маркиз жәпе граф, поляк мемлекет қайраткері, поляк шляхтасының таптық мүдделеріп қорғауға бағытталған реакцияшыл саясат жүргізді. 1861 жылы, Полыпадағы қоғамдық қозғалыстьщ өрлеуі кезінде, II Алек- сандрға хат жолдап, онда революцияның алдын алу мақсатында ішінара реформалар жасаудың қажеттігіи көрсетті. Көп кешік- пей II Александр оны Полыпадағы әкімшілік баспіы қызметтер- гө (азаматтық әкімшіліктің бастьтғы, Поляк Корольдігі Мемле- көттік Советінің вице-председателі) тагайытідады. Өзіпің қызмс- тінде ол поляк қоғамының баяу-либерал топтарыиа іш тартты,


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
535
сонымен қабат революциялық қимылдарды қатал жаныштаи отырды. 1863 жылғы поляк көтерілісі басып жаншылғаннан кейін Велепольский орнынан түсіп, шетелге эмиграцияға кет- ті.— 47.
Вест — уараңыз: Уэст, Э.
II Вилъгелъм (Гогенцоллерн) (1859—1941)—герман импера- торы және Пруссияның королі (1888—1918).— 78.
Витте, С. Ю. (1849—1915) —XIX ғасырдың аяғы —XX ғасыр- дың басындағы орыстың мемлекет қайраткері; Витте патшалық Россияпың «әскери-феодалдық империализмінің» мүдделерін қорғады, самодержавиені жанын сала жақтады, либерал бур- жуазияға шамалы жеңілдіктер жасап, уәделер беру және ха- лықты қатал ңуғынға салу арқылы монархияны сақтап қалуга тырысты; 1905—1907 жылдардағы революцияиы басып-жаншуды ұйымдастырушылардың бірі. Ңатынас жолдары мипистрі (фев- раль — август 1892), фипапс министрі (1892—1903), Мииистрлер советінің прсдседателі (1905 жьілғы октябрь — 1906 жылғы ап- рель) бола отырып, Витте финанс, баж салығы саясатьт, темір жол құрылысы, фабрика заңы, шетел капиталыпа мейлінше кең есік ашу салаларында қолдапғап шаралары арқылы Россияда кагіитализмнің дамуына және елдіц империалистік державалар- ға тәуелділігінің күшеюіне мүмкіндік жасадьт. «Министр-мак- лер», «биржа агенті»—В. И. Лении оны осылай сипаттады.— 21, 27—29, 30, 36—37, 42, 43-44, 45, 46, 47, 48, 49, 51, 52, 53-56, 58, 59, 66, 67, 68, 70, 73-74, 422, 423.
Воронцов, В. П. (В. В.) (1847—1918) —орыс экономисі және публицист, 80—90-жылдардағы либерал халықшылдар идеолог- тарының бірі, «Россиядағы капитализмнің тағдыры» (1882), «Біздің бағыттарымыз» (1893), «Теориялық экономия очеркте- рі» (1895), т. б. кітаптардың авторы; бұл кітаптарында ол Россияда капитализмнің дамуы үшін жағдайлар жоқ деп па- йымдады, ұсақ товар өндірісін мадақтады, шаруалар қауымыи дәріптеді. Патша үкіметімен ымыраға келуді уағыздады және марксизмге үзілді-кесілді қарсы шықты. В. И. Ленин Воронцов- тың көзқарастарын көптеген еңбектеріиде аяусыз сыиады,— 260, 436.
Г
Гаврилов, А. И. (1869 ж. туған) — Обухов заводының жұмыс- шысы, осы заводта 1901 жылы майда болған ереуіл басшыла- рының бірі. Тұтқынға алынып, патша сотының үкімі бойынша 6 жылға каторгалық жұмысқа кесілді.— 319.
Гегель (Hegel), Георг Вилъгелъм Фридрих (1770—1831)—не- містің аса ірі философы — объективтік идеалист. Гегельдің фи- лософиясы XVIII ғасырдьщ аяғы — XIX гасырдың басындағы


536
ЕСІМДЕР КОРСЕТКІШІ
неміс идеализмінің шырқау шыцы болды. Гегсльдің сіціргеп та- рихи еңбегі — идеалистік диалектикаиы тсрең және жан-жақты талдап шепіуі, мұның озі диалоктикалық материализмпің тсо- риялық нсгіздерінің бірі болды. Гегельдің лайымдауы бойынша, бүкіл табиғи, тарихи жэие рухани дүіше үнемі қозғалыста бо- лады, өзгеріп, қайта озгеріп және дамып отырады; алайда Гс- гель объективтік дүнисні, болмысты абсолюттік рухтың, абсо- люттік идөяііың жемісі деп қарайды. В. 11. Леғіпн абсолюттік идеяны идеалітст Гстсльдің ойдан піығаргаи теолопіялық отірігі деп атады. Диалсктикалық метод пеп іс жүзіидо дамуды тоқта- туды талап ететш копсервативтік, метафизикалық система ара- сығідағы терең қайшылық — Гегель философиясыпа тәп қасист. Әлеуметтік-саяси козқарастары жоніиоп Гегель реакционср болды.
К. Маркс, Ф. Энгельс, В. И. Ленин Гсгельдің диалектикалық методын сын елегінен откізе отырып, объективтік дүние мен адам ойы дамуыпың поғұрлым жалпы заңдарып бсйнелсйтіп ма- териалистік диалектикаиы жасады.
Гегельдіц басты-басты шығармалары: «Рух фепомологиясы» (1806), «Логика ғылымы» (1812—1816), «Философиялық ғылым- дар эициклопедиясы» (1817), «Право философиясы» (1821). Ңай- тыс болғаниаіі кейіп шыққал ецбектсрі: «Философия тарихьі жөиіпдегі лекциялар» (1833—1836) және «Эстстика жопіпдегі лекцйялар ііемссе опер философиясы» (1836—1838) —166.
Геллъригелъ (Ilcllriegel), Гермаи (1831—1895) —немістің бел- гілі агрохимигі; ол бұршақ өсімдіктердіц тамырыыда мекепдей- тін бактериялар ауадағы азотты ұстап қалатынын, ал оның озі өсімдік үшін азотты қоректік зат болатынын ғылыми тұргыдап негіздеді. 1856—1873 жылдары Дамдағы (Пруссия) тәжірибе станциясын, ал 1882 жылдан Бернбургтегі тәжірибе станция- сын басқарды.
Гелльригельдің негізгі еңбектері: «Beitrage zu den naturwissenschaftlichen Grundlagen des Ackerbaues mit besonderer Rücksicht auf die agrikulturchemischen Methoden der Sandkultur» («Егіншіліктің жаратылыс тану-ғылыми негіздері туралы, әсі- ресе құмайт топырақты жерді баптаудың агрохимиялық әдісте- рі туралы материалдар»), «Untersuchungen über die Stickstoff nahrung der Gramineen und Leguminossen» («Шөп және қабықты осімдіктердің азотпеп қоректенуі жөніндегі зерттеу- лер»). Соңғы еңбекті ол Н. Вильфартпеи бірлесіп жазды.—158.
Гелъмс (Helms), Эмилъ — дат катедер-социалисі; 1907 жылы Лейпцигте шыққан «Die sozialdemokratische und gewerkschaftliche Bewegung in Dänemark» («Даниядағы социал-демократия және кәсіподақ қозғалысы») деген еңбектің авторы.— 249.
Герц (Hertz), Фридрих Отто (1878 ж. туған) — австриялық экономист, социал-демократ — ревизиоиист. «Die Agrarischen Fragen im Verhältnis zum Sozialismus. Mit einer Vorrede von


ёсімДер КӨРСЕТКіШі
537
Ed. Bernstein» («Социалітзм тұрғысынан алыиған аграрлық мә- селелер. Алғы сөзін Эд. Бернштейн жазған») (1899) атты кітаи- та аграрлық мәселе жөнінен марксизм іліміне қарсы шықты, сөйтіп, фактілерді бұрмалау арқылы, ұсақ шаруа піаруашылы- ғыньщ тұрақтылығын, ірі шаруашылықтың бәсекесіне оныц қарсы тұра алатынын дәлелдеуге тырысты. Буржуазиялық апологеттер Булгаков, Чернов және басқалары өздерінің маркс- измге қарсы күресінде Россияда аударылып басылған Герцтің кітабын кеңіиен пайдаланды.—105, 132, 133, 137, 138, 141, 151, 152—153, 154, 155—156, 157, 159—160, 168, 170, 171, 172, 177—178, 187, 191, 192, 194, 196—197, 204, 230, 231, 233, 234-235, 240, 244.
Герцен, А. И. (1812—1870)—орыстың ұлы революцияшыл- демократы, философ-материалист, публицист әрі жазушы. Гер- цен азаттық қозғалысына декабристердің дәстүрін жалгастыр- ғап дворян революционері ретінде енді. 1829—1833 жылдары Москва университетінде болған кезінде XVIII ғасырдағы рево- люцияшыл ойшылдар мен утопист социалистердің саяси және теориялық ілімдерін оқьш-үйренген алдыңғы қатарлы, револю- циялық пиғылдағы жастардың үйірмесін басқарды. 1834 жылы үйірмеыің басқа да мүшелерімен бірге қамауға алынып, 1835 жылы Пермьге, соңыпап Вяткаға, Владимир мен Новгородқа жер аударылды. 1842 жылы айдаудаи қайтып оралғаішан кейін Москвада тұрды. Герцепнің бұл ксзде жазған «Ғылымдағы ди- летаптизм» (1842—1843) жәие «Табиғатты зсрттеу туралы хат- тар» (1844—1846) деген философиялық еңбсктері орыстың ма- териалистік философиясьш дамытуда маңызды роль атқарды. В. И. Ленин Герцепге диалектикалық матсриализмге әбден таяу келіп, тарихи материализмнің табалдырығында тоқтап қалған аса көрнекті ойшыл деген сипаттама берді. 1847 жылғы январь- да патша үкіметінің қуғындауына байланысты Герцен шетелге эмиграцияға кетті. Әуелі Парижде, Ниццада тұрды, ал 1852 жы- лы Лондонға көшіп келіп, мұнда орыс басгіаханасын ашып, шет- елде орыстың еркін баспасөзін ңұрды. Бірнеше революциялық прокламациялар, кітапшалар мен мақалалар бастырып шығар- ғаннан кейін, 1855 жылы «Полярная Звезда» альманағын, ал 1857 жылдап бастап Н. П. Огаревпен бірге «Колоколды» шыға- ра бастады. 1848 жылғы қозғалыс пен Маркске дейінгі социа- лизмнің буржуазиялық-демократиялық мәііін түсінбей, Герцен орыс революциясьшың буржуазиялық табиғатын ұғына алмады, демократизм мен либерализм арасьшда ауытқумен болды. 60-жылдары Герцен либерализмнен батыл қол үзді, сөйтіп революңияшьтл демократия жагына шыңқан ол «өзінің наза- рьш... Пнтернационалға, Интернационал болғаида, кәдімгі Маркс басшылық еткен Интернационалға... аударды» (В. И. Ленин. Шығармалар, 18-том, 12-бет). Огаревқа жазған хатында Герцен Маркс еңбектерінің орыс тіліне аударылуын құттықтады.
В. И. Ленин «Герценді еске түсіру» деген мақаласында (1912) Герценнің орыс азаттық қозғалысының тарихында атқарған роліне баға берді.— 34, 35, 65.


538
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Герценштейк, М. Я. (1859—1906) —буржуазияшыл экономист, Москва ауыл шаруашылық институтыиың профессоры, I Мемле- кеттік думаныц мүшесі, орыс буржуазиясының басты партия- сы — кадеттердің лидері және оның аграрлық мәселе жонінде- гі теоретигі. I Мемлекеттік дума таратылғаннан кейін Финлян- дияда ңаражүздікшілер өлтірді.— 267.
Гехт (Hecht), Мориц — немістің буржуазияшыл экономисі және статистигі, буржуазиялық экономистердің капитализм тұ- сындағы ұсақ шаруашылықтың тұрақтылығы жөніндегі пайым- дауларын қорғағап «Drei Dörfer der badischen Hard» («Бадендік Гардтың үш деревпясы») дегеп шаруа шаруашылығы туралы монографияның авторы. Бұл кітапты ревизионистер өздерінің марксизмге қарсы күресінде пайдаланды.—169—170, 171—174, 175—176, 197—198, 222, 230, 231, 244, 245—246.
Голъц (Goltz), Теодор Александр (1836—1905) —немістің бур- жуазияшыл экономисі және агрономы, Кёнигсберг, кейін Иена ауыл шаруашылық институттарының директоры. Ауыл шаруа- шылығы мәселелері жөніндегі бірқатар еңбектердің авторы, бұл еңбектерінде ірі жер иелерінің мүдделерін қорғады.— 142—143.
Гордеенко, М. Е.—1900—1901 жылдары Харьков губсрпиялық земство басқармасыныц продседателі.— 362.
Горемьікин, И. Л. (1839—1917) — патшалың Россияның мем- лекет қайраткері, реакцияшыл бюрократияның етене окілде- рініц бірі, барып тұрған монархист. 1895—1899 жылдары ішкі істер министрі болып, 60-жылдардағы реформаларды әлсіретуге және жоюға бағытталғап реакцияшыл («коптрреформалар» сая- саты деп аталатыи) саясат жүргізді; жұмысшы қозғалысын қа- тал жапыштады. 1906 жылғы апрельден авгусқа дейін, 1914 жылдың январынан 1916 жылдың январына дейін Министрлер советінің председателі болды.— 21, 27, 54, 55, 56.
Горъкий, Максим (4. М. Пешковтыц бүркеншік аты) (1868— 1936) — пролетариаттың ұлы жазушысы, социалистік реализм- нің негізін қалаушы, совет әдебиетінің атасы. Горькийге қарша- дайынан жоңшылық пен мұқтаждықтың ауыр азабын басынан кешіруге тура келді, ол Россияны көп аралап көрді, револю- циялық жұмысшы ңозғалысына қатысты, талай рет патша үкіметінің қудалауына да ұшырады. Горький өзінің шығарма- ларында Россия жұмысшы табыпың өмірін, оның патша өкіме- ті мен капитализмге қарсы, еңбекшілерді азат ету жолындағы қаһармандық күресін суреттеді. Ол патша әкімшілігінің озбыр- лығы мен деспотизмін ерекше күшпен әшкереледі, мещандық пен пасықтықты аяусыз соққылады, буржуазиялық интелли- генцияның ішкі дүниесінің бостығы мен бейімсіздігін ақтара ашты, еңбекші бұқараның ұлы жасампаздық күшін, революция- лық күрес процесінде жаңа адамның қалыптасып келе жатқа- нын көрсетіп берді. Горький шығармаларының бәрі революция- лық гумапизм идеяларына толы. М. Горышй революцияшыл


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
539
пролетариаттың күресінде оған тілектес болды, социал-демокра- тиялық партияға комек көрсетті. В. И. Ленин Горькиймен жа- қын таныс болды, оиың талантын жоғары бағалады, оған қате- ліктеріп корсетіп отырды және ол жөнінде ұдайы қамқорлық жасады. ¥лы Октябрь социалистік революциясы жеңгеннен кейін Горький иіітеллигеіщияпы Совст өкіметініц тоңірегіне топтастыру жөпіпде зор көлемді жәие алуап түрлі жұмыс жүр- гізді. Ол совет жазушылары одағьш құрудыц инициаторы бол- ды және омірінің ақырыпа дейіп осы Одақтың председателі бо- лып істсді. Горькийдің советтік құрылыс мәселелері, бсйбітші- лікті қорғау жөніндегі айтқаіі создеріиіц орасап зор маңызы болды. Горький фашизммеп күреске қажымай-талмай шақырды, окінші дүние жүзілік соғысқа дайындықты әшкереледі, соғысқа қарсы халықаралық конгрестерді ұйымдастыруға жәрдемдесті. Ол бірқатар очерктері мен памфлеттерінде қазіргі замандағы империализмді, әсіресе- американ империализмін батыл түрде, өлтіре сыиады. Суреткер ретінде Горький орыстың XIX ғасыр- дағы классикалық әдебиетінің дамуын тәмәмдап, пролетарлық социалистік әдебиеттің негізін салушы болды. Горький — аса корнекті сыншы және публицист; ол совет әдебиетіпің дамуына, шетелдердегі көптеген озық ойлы жазушыларға жәие бүкіл дү- ние жүзінде демократиялық әдебисттіц оркендсуіис орасап зор ықпалын тигізді.— 402—403.
Градовский, А. Д. (1841—1889) — орыс юрисі, право тарих- шысы және публицист, Петсрбург уітиверситетіпің профессоры, буржуазиялық либерализмпіц окілі. 80-жылдардың басыида «Го- лос» газетіне революциялық қозғалысқа қарсы бағытталған мақалалар жазды, сонымеп бірге самодержавиені еш нәрседен тежемейтін, бірақ сол кездегі озбырлың пен заңсыздық тәртіп- ті әлсіретуге тиіс баяу реформалардың қажеттігін қолдаған пі- кірлер айтты. «Голос» жабылғаниан (1884) кейін түгелдей ғы- лыми-оқытушылық қызметпен шұғылданды.— 47.
Гроссман, Г. А. (Ковров, А.) (1863 ж. туған) — журналист,
меныпевик, «Русское Богатство», «Образование», «Жизиь» жур- иалдарына қатысып тұрды, Эд. Давидтің «Социализм және ауыл шаруашылығы» дегеи кітабын орыс тіліне аударды. Октябрь социалистік революциясыи дұшпандықпен қарсы алды, 1919 жылы Одессада советтерге қарсы меныпевиктік «Грядущий День» журналын шығаруға қатысты, одан кейіи шетслго эмиг- рацияға кетті.— 242.
Гушке (Huschke), Лео — пемістің буржуазияшыл экопомисі, «Landwirtschaftliche Reinertrags-Berechnungen bei Klein-, Mittelund Großbetrieb, dargelegt an typischen Beispielen Mittelthürin- gens» (1902) («Орта Тюрипгияпыц қарапайым мысалдары ар- қылы аиықталғап ұсақ, ортапта жәпе ірі ауыл шаруашылық ондірісінің беретііі кірістерін есснтеу») деген еңбектіц авто- ры.-ІР0-Л97.


540
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Д
Давид (David), Эдуард (1863—1930)—ғермап социал-демо- кратиясының оцшыл басшыларыныц бірі, рсвизиопистік «Sozialistische Monatshefte» («Социалистік Әрайлық») журналып құ- рушылардың бірі, кәсібі — экономист. Ол әзірлеген аграрлық программаньщ жобасыпда капитализм тұсыпда ұсақ жеке мен- иіікті қамтамасыз ету жәие опы пығайту талабы басты талап рстіпде қойылды (1895 жылы Бреславль съезі бұл жобаны қа- былдамай тастады). 1903 жылы «Соцнализм және ауыл шаруа- іпылығы» деген кітаті шығарды, бұл кітапты Ленин «ревизио- низмпің аграрлық мәселедегі басты еңбегі» деп атады. Давид бұл кітабында марксизмнің аграрлық мәселе жоніндегі ілімін бекерге шығаруға, сөйтіп ірі капиталистік шаруашылық алдып- да ұсақ шаруалар шаруашылығының «артықшылығы» мен «тұ- рақтылығын» дәлелдеуге тырысты. 1903 жылдан бастап Давид рейхстагтың депутаты болды. Біршші дүние жүзілік соғыс ке- зінде — барып тұрған социал-шовинист, 1919 жылы Гермая рес- публикасының бірішпі коалициялық үкіметіне кірді, 1919—1920 жылдары — ішкі істер министрі, 1922—1927 жылдары — үкімег- тің Гессендегі өкілі, герман империализмінің реваншистік талаптэрын қолдады, СССР-дің жәие жұмысшы табының жауы. В. И. Ленин Давидті «бүкіл өмірі жұмысшы қозғалысын бур- жуазиялық жолмен аздыруға арналған» (Шығармалар, 21-том, 272—273-беттер) адам деп сипаттадьт.—137, 138, 168, 169, 170, 172, 196, 230, 231, 240—254, 255, 259, 260, 263—264, 265—267, 275, 277—278.
Даниелъсон, Н. Ф. (И.—он, Николай — он) (1844—1918) орыс- тың экономист жазушысы, 80—90-жылдардағы либерал халық- шылдық идеологтарының бірі; 60—70-жылдарда Даниельсон ре- волюцияшыл әр текті жастар үйірмелерімен байланьісты болды. Даниельсон К. Маркс «Капиталының» Г. А. Лопатин бастап қолға алған орыс тіліндегі тұңғыш аудармасьш аяқтап шықты. «Капиталды» аударып жүрген кезіпде ол К. Маркспен жәпе Ф. Энгельспен хат жазысып тұрды, онда Россияиың экоиоми- калық дамуы проблемаларыи да сөз етті. Алайда Даниельсон марксизмнің түпкі мәнін ұқпады, сөйтіп кейінірек оған қарсы шықты. 1893 жылы «Біздің реформадап кейінгі қоғамдық іпа- руашылығымыздың очерктері» деген кітабын бастырып шы- ғарды; бұл кітап В. П. Воронцовтың еңбектерімен бірге либерал халықшылдықты теориялық жағынан негіздеу болды. В. И. Ленин өзінің бірқатар еңбектерінде Даииельсонның коз- қарастарын аяусыз сынады.—165, 353, 438.
Дахин, Е. С. (1871 ж. туғаи) —Петербургтегі Александр за- водының жұмысшысы, 1901 жылы майда Обухов заводында бол- ғап толқулар туралы іс бойыпша айьтпталгаттдардьің бірі,— 319.
Демомбин (Demombynes), Габриелъ (1840 ж. туғап)—фраіі- цуз адвокаты, мемлекеттік право мәселелері жөпіндегі мамап,


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
541
«Constitutions europeennes» («Европалық коиституциялар») Acren еңбектің авторы.— 422—423.
Диккенс (Dickens), Чарлз (1812—1870) — ағылшынның аса көрпекті рсалист жазушысы. Өзінің шығармаларында (олардың ішінде пеғұрлым елеулілері: «Пикквик клубының өлгеннен ке- йінгі жазбалары» (1837), «Оливер Твист» (1838), «Домби мен оііың ұлы» (1848), «Қиын-қыстау замандар» (1854), «Кішкентай Доррит» (1857), «Біздің ортақ досымыз» (1865)) буржуазиялық Англияның өмірін суреттеді. Ол бір-біріпе қарама-қарсы екі лагерьдің — байлық пен кедейліктің арасьшдагы ұлгайган тұң- ғиықты: байлардың сәи-салтапатты молшылыгыи, ецбекшілер- дің ңайыршылыгы мел правосыздыгьтіт, Лоігдошіыц қараңғы түкпірлеріи, тунеп шығатып үйлеріп, кедей балаларыпың адам төзгісіз жағдайын көрсетіп берді. Капиталистік тәртіпті әшке- релей отырып, Диккепс бұл тәртіпке ңарсы күресуге шақырған жоқ, ал меншік иелерін моральдық жағыиан қайта тәрбиелеу- дің көмегімен буржуазиялық қоғамда әділеттіліккс жетудің утопистік идеяларын уағыздады.
Маркс Диккенсті «айқын әрі тамаша жазылғап кітаптарында дүние жүзіне саяси және әлеуметтік шындықты профессионал саясатшылардың, публицистердің және моралистердің бәріиің көрсеткенін қосқандағыдан көбірек ашып берген осы заманғы ағылшын романистерінің (К. Маркс пеи Ф. Энгельс. Шығар- малар, 2-басылуы, 10-том, 1958, 648-бет) тамаша ұрпағыиа жат- қызды.— 343.
Диттенбергер (Dittenberger)—экономикалық комиссар, Гер- манияның жер өлшейтін орындарының чиновпигі; ол Эйзопахта шаруалар шаруаптылығьш тексеру жұмысын жүргізді.—192.
Дитц (Dietz), Иогаіін Генрих Вилъгелъм (1843—1922)—гер- ман социал-демократы, 1881 жылдан 1918 жылға дейін рейхстаг депутаты. Социал-демократиялық партияның баспасыиа басшы- лық етті, бұл баспа Маркс пен Энгельстің шығармаларын басып шығарды; Дитцтің баспахапасында орыстың болыпевиктік «Иск- ра» газетінің алғашқы померлері, «Заря» журналы, В. И. Лепии- нің «Не істеу керек?» деген еңбегі басылды,—21, 28, 422.
Добролюбов Н. А. (1836—1861) — орыстың ұлы революция- шыл демократы, аса көрнекті әдебиет сыншысы және философ- материалист, Н. Г. Черпышевскийдің ең жақын досы және се- рігі. 1857 жылдың күзіиеп бастап Добролюбов «Современник» журналыпың сын-библиография болімін басқарды, кейіннеи журналдың «Свисток» атты сатиралық боліміне де басшылық етті. Добролюбов өзінің әдеби қызметінің төрт жылы ішінде ай- бынды әдеби сынныц үлгісі болып саналатын бірқатар тамаша маңалалар жазды («Қараңғы патшалық», «Қараңғы патшалық- тағы жарық сәуле», «Обломовшылдық дегеніміз но», «Жарық таң қашан атар екеп» және т. б.). Доброліобов самодержавис


542
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
мен крепостниктік тәртіптің ымырасыз жауы болды, озбырлық- ты жан-тәнімен жек көрді, самодсржавиелік үкіметке қарсы ха- лықтық көтерілісті жақтады.
А. И. Герценмен, В. Г. Белинскиймеи жәие Н. Г. Чернышев- скиймеп бірге, Добролюбов Россиядағы революцияшыл маркс- измнің ізашарларыньщ бірі болды.— 403.
Долгоруков, П. В. (1816—1868) — киязь, жазушы жәпе пуб- лицист, орьтс қоғамьшың либералдық бөлігінің окілі. Үкіметке шаруаларды құнын төлсткізіп жерімен босату қажсттігі туралы жазба табыс еткеиі үшін қуғынға ұшырады. 1859 жылы эмигра- ңияға кетуге мәжбүр болды. Эмиграцияда жүргенінде ол «Рос- сия туралы шындық» деген кітап жазды, бұл кітабында Рос- сияда ел билеудің конституциялық үлгісін енгізуді жақтағаи пікір айтты. Баспахана ашып, оппозициялық бағыттағы жур- налдар, газеттер, кітапшалар шығарды: 1860—1861 жылдары — «Будущность» газетін, 1862 жылы — «Правдивый» журнальш, 1862—1864 жылдары «Листок» газетін шығарып тұрды; «Коло- колға» қатысты, Россиядағы самодержавиелік-крепостниктік тәртіпті әшкереледі, сөйтіи, А. И. Герценнің айтуынша, ол «... орыс үкіметін тореадордың өгізді тынбастап, аяусыз ызалап- дырғаны секілді мазақ етті» (Герцен, А. И. Шығармалары мен хаттарының толық жинағы, 21-том, 1923, 89-бет). Патша үкіметі Долгоруковты киязьдік атағы меп поместьелерінен айырып, өмір-бақи айдауда жүруге сырттай үкім шығарды.— 72.
Драгоманое, М. П. (1841—1895) — украиіі тарихшысы, этпо- граф және публицист, буржуазиялық либерализм окілдерініц бірі. Киев университетіпің доценті болды; либералдық журиал- дарға қатысып тұрды, патша үкіметі тарапынан қуғынға ұшы- рады, шетелге эмиграцияға кетті. Эмиграцияда жүріп публицис- тикалық қызметін тоқтатқан жоқ, патша өкіметінің саясатын әшкереледі, сонымеи бірге социализм мен тап күресі теориясы- па батыл қарсы шықты, халық ерікшілері меті социал-демократ- тарды сынады. Патша өкіметіне қарсы күресте зсмство қозға- лысьш тірек тұтты, 1883 жылы озіп земство оппозициясьшыц органы деп жариялағап «Вольное Словоның» редакторы болды. Украии ұлт-азаттық қозғалысының баяу қанатыиың аса көр- искті басшыларының бірі болды, мәдени-ұлттық автономияны жақтады. 1889 жылы Женевада оның «Россиядағы либерализм және земство» деген кіташпасы шықты, Кавелин мен Тургеиев- тің Герценге жазған хаттары және Бакупинпің Герцеп мен Ога- ревқа жазған хаттары соның редакциялауымен басылып шық- ты.— 29—30, 42, 43, 50, 423.
Дрекслер (Drechsler), Густав (1833—1890) — неміс профессо- ры және Гёттингендсгі өзі ашқан ауыл шаруашылық инстиі>- тьтның директоры. В. Гепнебергпеп бірге «Journal für Landwirtschaft» («Ауыл Шаруашылығы Журналы») журиалыті шығар- ды, ауыл шаруашылығы жөніндегі: «Die Statik des Landbaues»


ЁСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
543
(«Егіншіліктің халі») (1869), «Die Entschädigungsberechnung’ expropriierter Grundstücke» («Бөлінген жер учаскелері үшін сатып алу есептері») (1873) және басқа еңбектердің авторы. 1887 жылы рейхстагқа сайланды.— 255—258, 260, 265, 287.
Дружинин — Тверь губсрниясы халық училищелеріиіц инс- пекторы.— 427—428.
Е
Ермаков, А. И. (1879 ж. туган) — Обухов заводыиың жұмыс- шысы, 1901 жылы майда осы заводта болғаи ереуіл басшыла- рының бірі. Патшаның соты опы 5 жыл каторгалық жұмысқа кесті.— 319.
Ермолов, А. С. (1846—1917) — патша үкіметінің чиновнигі.
1893 жылы мемлекеттік мүліктер министрлігінің басқарушысы,
1894 жылдан 1905 жылға дейін егіншілік және мемлөкеттік мү- ліктер министрі, бұдан кейін Мемлекеттік советтің мүшесі бол- ды. 1886—1888 жылдары—Ерікті-экономикалың қоғамның вице- президенті. Ауыл шаруашылығы мәселелері жөнінде . бірқатар еңбектер жазып, крепостник помещиктердің мүдделерін бейне- леуші ретінде танылды. 1892 жылы ол «Егіпнің шықпай қалуы жәпе халықтың күйзелісі» дегеп кітап піығарды, оида патша окіметіиің ашаршылыққа ұшыраған іпаруалар жоніндегі әре- кеттерін ақтауға тырыстьг.— 94.
3
3. С. — 1883 жылы «Волыіое Слово» журпалыпда жариялап- ғап «Чиповниктердіц земствомен он сегіз жылға созьтлған шай- қасы» деген мақаланьщ авторы.— 426—428.
Засулич, В. И. (1849—1919) — Россиядағы халықшылдық, ал одан кейін социал-демократиялық қозгалыстың аса көрнекті қа- тысушысы болған әйел. Революциялық қызметін 1869 жылы бастаған, «Жер және ерік», «Ңаралай бөліс» ұйымдарының мү- шесі болды. Шетелге эмиграцияға кеткен Засулич 80-жылдар- дың басында халықшылдықтан қол үзіп, марксизм позициясына көшті. 1883 жылы орыстың тұңғыш маркстік ұйымы — «Еңбекті азат ету» тобын ұйымдастыруға қатысты. 80—90-жылдарда За- сулич К. Маркстің «Философия қайыршылығы», Ф. Энгельстің «Социализмнің утопиядан ғылымға қарай дамуы» деген еңбек- терін орыс тіліне аударды, «Жұмысшылардың халықаралык қо- ғамы тарихының очеркін» және Ж. Ж. Руссо туралы еңбек жазды; «Еңбекті азат ету» тобының басылымдарына, «Новоө Слово» жәле «Научное Обозрение» журналдарына ат салысып, оларда бірқатар әдеби-сын мақалалар жариялады. 1900 жылы Засулич лениндік «Искра» газеті меп «Заря» журналының ре- дакциясына кірді.
РСДРП II съезінен кейін Засулич мепыпсвизм лидерлерінің бірі болды, меныпевиктік «Искра» газетііііц редакциясына кір-


544
ЕСТМДЕР КӨРСЕТКПІП
ді. 1905 жылы Россияға қайтып оралды, реакция кезеңінде жо- йымпаздарға қосылды, 1914—1918 жылдардағы бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде социал-шовинизм позициясында болды. ¥лы Октябрь социалистік революциясына теріс көзқараста болг- ды— 47.
Зейффергельд (Seufferheld), Адолъф— неміс помещигі, ауыл шаруашылығы жөніндегі бірнеше еңбектің авторы. Ол бұл ең- бектсріиде өз шаруашылығыпда электрді қолданудың тәжірибе- сін баяндады.—145.
Знаменский, II. А. — «Московские Ведомости» газетінің қыз- меткері.— 363.
Зубатов, С. В. (1864—1917) — жандарм полковнигі, «полиция- льтқ социализмнің» («зубатовшылдық» деп аталатын) арандату- шылық саясатының дем берушісі жәпе ұйымдастырушысы. 90-жылдары Москваиың охранка болімшесінің бастығы болып тагайындалды, Россияның коптеген қалаларында полициялық қызметті кеңінен өрістетті. 1902—1903 жылдары полиция депар- таментінің ерекше бөліміпің бастығы болды. Жұмысшылардыц назарын революциялық күрестен бұрьш әкету мақсатымен по- лициялық жұмысшы одаңтары — Москвада «Мехапикалық оітді- рістегі жұмысшылардың өзара жәрдемдесу қоғамьш», «Санкт- Петербург қаласының орыс фабрика-завод жұмысшыларыныц жиналысын» және басқаларын ұйымдастырды. Бұл одақтарда Э. Бернштейншң кітабын бар күшін жұмсап насихаттады. Жұ- мысшы қозғалысымен күресте оның арандатушылық саясаты күткен үмітті ақтамағаннан кейін Зубатов жұмыстан босатыл- ды, сөйтіп саяси қызметтен шеттетілді. Февраль буржуазиялық- демократиялық революциясының алғашқы күндерінде ол озін озі өлтірді,— 395—396, 399.
И
Иванов, К. В. — подполковник, 1901 жылы майда Обухов за- водында болған толқулар кезінде осы завод бастығының көмек- шісі.— 18, 419.
Ивановский, Н. И. (1840—1913) —православие дінінің неғұр- лым реакцияшыл өкілдерінің бірі. 1869 жылдан Ңазан діни ака- демиясының профессоры болды, әр түрлі жікшіл секталармен, ескі дәстүршілермен және сектанттармен күрес жүргізді.— 367.
Игнатеъв, Н. П. (1832—1908) —граф, патша үкіметінің неғұр- лым реакцияшыл қайраткерлерінің бірі. 1881 жылдан — ішкі істер министрі. «Өте күшті және төтенше күзет туралы» ереже оның қатысуымен әзірленген болатын, бұл ереже жергілікті жерлерде полициялық өкімет пен озбырлықты едәуір күшейтті. Ол революционерлермен күресуге арналған контрреволюциялық


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
545
ұйым — «Қасиетті жасақты» ңұрушылардың бірі болды. Револю- ция өрлеуі кезеңінде патпта өкіметі тарапынан демократияға бе- рілген жеңілдіктерді толық жоюды талап еткен реакцияшыл дворяндардың нагыз оңшыл тобын басқарды.— 49—50, 77.
Ильии, Вл.— царацыз: Ленин, В. И.
К
Каблуков, 11. А. (1849—1919) — экономист әрі статистик, ха- лықшыл, Москва университетіпіц профессоры. 1885—1907 жыл- дары Москва губерниялық земство басқармасыиьщ статистика бөлімііі басқарды, опыц басшылығымен «Москва губерпиясы жөніндегі статистикалық мәліметтер жипақтары» (1877—1879) құрастырылды. Бірқатар газеттер мен журыалдарға қатысьш тұрды. Экономикалық жәпе статистикалық еңбектерінде ұсақ шаруалар шаруашылығыпыц «тұрақтылығы» идеясьш уағызда- ды, жер қауымын шаруалардың жіктелуіне бейнебір жол бер- мейтіи фсрма ретіпде қоргады. Тап күресіиіц ролі мен маңызы туралы мәселе жөпіпде де марксизмге қарсы шығып, таптық ыитымақты уагыздады. В. И. Ленип озінің бірқатар еңбектерііі- дс, әсіресе «Россияда капитализмнің дамуы» деген кітабыпда Каблуковтыц көзқарастарьш қатты сынға алды. 1917 жылы Каблуков буржуазиялық Уақытша үкіметтің жапындағы жер жопііідсгі Бас комитеттің жұмысына қатысты. Үлы Октябрь со- циалистік револіоциясыпап кейіп Орталық статистика басқарма- сында (ЦСУ) жұмыс істеді, оқытушылық және әдеби жұмыстар атқарды. Басты-басты шығармалары мыиалар: «Ауыл шаруа- шылығыидағы жұмысшылар туралы мәселе» (1884), «Ауылша- руашылығының экономиясы жөніндегі лекциялар» (1897), «Рос- сияда шаруалар шаруашылығын өркендету жағдайлары тура- лы» (1899), «Саяси экопомия» (1918) және басқалары,—165.
Кавелин, К. Д. (1818—1885) — тарихшы және юрист, Москва (1844—1848) және Петербург (1857—1861) университеттерінің профессоры, дворяндық-буржуазиялық либерализмнің окілі. «Совремепникке», «Отечествепные Запискиге», «Вестник Евро- пыға» қатысып тұрды. 1861 Жылғы 19 февральдағы реформаны әзірлеу және оиы өткізу кезіыде революциялық-демократиялық қозғалысқа қарсы шықты, самодержавиенің қудалау саясатын мақұлдады, үкіметтің революцияға қарсы күресін қолдады. Ленин оны «либералдық көргенсіздіктің жиіркенішті типтерінің бірі» деп атады.— 33, 34—35, 41.
Kapaeaee, А. Л. (1855—1908)—земство дәрігері, халықшыл, Шаруалар одағының көрнекті қайраткерлерінің бірі. Екатери- нославтан 2-Мемлекеттік думаға сайланып, онда трудовиктер фракциясын басқарды, аграрлық комиссияның мүшесі болды, аграрлық және азық-түлік мәселелері жөнінде жазды. Шаруа- лар мәселесі жөиіпдегі бірқатар кітапшалардың («Партия мсп


546
ЁСІМДЕР КӨРСЕТКіШі
шаруалар Мемлекеттік думада», «Үкіметтің жер жөніндегі уәде- лері және шаруалар депутаттарының талаптары», «Жер жөнін- дегі жаңа заңдар») авторы. З-Мемлекеттік думаға сайлаудьщ қарсаңыида оны Екатеринославта қаражүздіктер өлтірді.— 267.
Катков, М. II. (1818—1887) — орыстың реакцияшыл публици- сі, 1851 жылдан бастап монархиялық реакцияның қолшоқпа- ры — «Московские Ведомости» газетін редакциялады. Барып тұрған монархист, қоғамдық прогресс атаулының дұшпапы бол- ды, ол өзіи «самодержавиепің байлаулы төбеті» деп атады. Кат- ковтың ссімі нағыз қараниет монархиялық реакцияның симво- лыпа айналды.— 30, 48, 49, 51, 79, 364, 420.
Каутский (Kautsky), Карл (1854—1938)—гермап соцпал-дс- мократиясы мен II Интернационал лидерлерінің бірі, бастапқы- да марксист, кейіннен марксизмиің реиегаты, жұмысшы қозға- лысындағы оппортунистік ағымдардың бірі — цеитризмнің (каутскийшілдіктің) идеологы. Каутский 1874 жылдан былай со- циалистік ңозғалысқа қатыса бастады. Ол кезде оның көзқарас- тары лассальшылдықтың, жаңа мальтусшілдік пен анархизмпің қойыртпағы болатын. 1881 жылы ол К. Маркспен жәпе Ф. Эп- гсльспсн танысады, олардың ықпалымеп марксизмге көшеді, алайда сол кездің өзінде-ақ Каутский оппортунизмге қарай ауыт- қып, тұрақсыздық көрсеткен еді, бұл үшін К. Маркс пен Ф. Энгельс оны талай рст қатты сынға алған болатып. 80-90- жылдары Каутский маркстік теорияның жекелеген мәселелері жөніпде бірқатар еңбектер жазды, олар: «Карл Маркстіц эконо- микалық ілімі» (1887), «Аграрльтқ мәссле» (1899) жәнс басқа- лары; бұл ецбектер, жіберілген қателеріне қарамастаи, маркс- измді насихаттауда пайдалы роль атқарды.
Кейін революциялық қозғалыс кең қаиат жайған кезде Каут- ский оппортунизм позициясына көшті; бірінші дүние жүзілік соғыс қарсаңында центрист болды, ал соғыс кезінде өзінің со- циал-шовипизмін интернационализм туралы сөздермен бүркеме- леп, революциялық марксизмнің ашық жауларының лагеріне көшті. Каутский әсіре империализм теориясын ұсынды, оның реакцияшылдық мәнін Ленин «II Интернационалдың күйреуі» (1915), «Империализм — капитализмнің жоғары сатысы» (1916) деген және басқа еңбектерінде әшкереледі. ¥лы Октябрь социа- листік революциясынан кейін Каутский советтік социалистік құрылысты, коммунизмді дұшпандық сынға алды.
В. И. Ленин өзінің «Мемлекет және революция» (1917), «Про- летарлық революция және ренегат Каутский» (1918) деген жә- пе басқа бірқатар еңбектеріиде каутскийшілдікті өлтіре сынады. Каутскийшілдіктің қаупіп ашып көрсете келіп, В. И. Ленпн былай деп жазды: «Осы ренегаттықпен, тұрлаусыздықпен, оппор- тунизмнің алдында құрдай жорғалаушылықпен және марксизм- ді бұрын болып көрмеген теориялық масқаралаумен аяусыз соғыс жүргізбейінше, жұмысшы табы өзінің бүкіл дүние жүзілік- революциялық ролін жүзеге асыра алмайды» (Шығармалар, 21-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
547
том, 316-бет).— 105, 106, 129, 132, 134, 137, 138, 139, 141, 142—143, 144, 147, 153—154, 155-157, 158, 159, 162-165, 168, 169, 171, 177, 178, 191, 192, 202, 212, 213, 214-215, 234, 243, 245, 250.
Кеннан (Кеппап), Джордж (1845—1924)—американ журна- лисі және саяхатшы. 1865—1868 жылдары ол Сибирьге саяхат жасап, «Сибирьдегі кошпелі өмір» (орысша аудармасы, СПБ, 1872) деген кітап жазды, 1870 жылы Кавказға саяхат жасады, 1885—1886 жылдары Сибирьде болып, айдаудағылардың өміріп зерттеп, «Сибирь жәнс жер аударылғандар» (орысша аударма- сы, Париж — Лоіідон, 1890) деген кітап піығарды, онда саяси жер аударылғандардың ауыр халін суреттсді. Патша үкіметі бұл кітапқа тыйым салды. 1901 жылы Кеннан Петербургке тағы да келгенде, ол Россия жерінен дереу кетірілді.— 42.
Клавки (Klawki), Карл— немістің буржуазияшыл экономисі, «Über Konkurrenzfähigkeit des landwirtschaftlichen Kleinbetriebs» («Ұсақ ауыл шаруашылық өндірісінің бәсекеге қабілеттілігі ту- ралы») (1899) дегеп еңбектің авторы.—179, 180—189, 197, 221, 246, 266.
Клингенберг, II. М. (1852 ж. туғаи) — 1901 жылы Вяткапыц, 1905—1906 жылдары Могилевтің губерпаторы.— 341.
Коган-Гриневич, М. Г. (Круглов) (1874 ж. туғаи)—социал- демократ-меныпевик, кәсіподақ қозғалысы қайраткерлсріііің бірі, оппортунистік «Шстелдегі орыс социал-демократтары одағы- ның» жұмысына қатысты, 1900—1902 жылдары «Рабочая Мысль- дің» қызметкері. РСДРП жікке болінгеннен кейін меныпевик- терге қосылды. 1906—1908 жылдары солшыл кадеттердің орга- иы — буржуазиялық «Товарищ» газетіне ңатысып тұрды. Ұлы Октябрь социалистік револіоциясьшан кейін кәсіподақ қозғалы- сы саласында істеді.— 296.
Кондоиди, В. Г. — 900-жылдардың басында Самараның вицс- губернаторы болды, земстволарда, қалалық басқармаларда жәие т. б. істейтін радикалдық, көбіпесе революциялық пиғылдағы иптеллигенцияпы бейнелейтін «үшінші элемент» дегсн кең та- ралған терминнің авторы.— 357, 358, 364—365.
Кошелев, А. И. (1806—1883) — дворян публицист, славяно- фил. 1862 жылы Лейпцигге «Конституция, самодержавие жәпе земстволық дума» деген кітап бастырып, онда конституцияга қарсы шықты және самодержавиелік патшаның жанынан құ- рылатын кеңесші орган — Земство жиынын шақыру идеясыи қорғады. 1880—1882 жылдары «Земство» газетін шығарып тұр- ды, бұл газетте ол Полыпа жөнінде нағыз реакцияшыл шара- лардың қолданылуыи талап етті.— 33.
Кричевский,, Б. II. (1866—1919) —орыс социал-демократы, публицист, «экоііомизм» лидерлеріпщ бірі. 80-жылдардың аягы-


548.
ЕСІМДЕР ІЮРСЕТКІШІ
нан бастаіі Россияда социал-демократияльтқ үйірмелердіц жұ- мысына ңатысты, 90-жылдардың басында шетелге эмиграцияға кетті, «Еңбекті азат сту» тобына қосылды, оның басылымдары- на қатысты. Көп кешікпей «Еңбекті азат ету» тобынан қол үзді. 90-жылдардың аяғында оппортунистік «Шетелдегі орыс социал- демократтарының одағы» басшыларының бірі, «Одақтың» орга- ны — «Рабочее Делоның» редакторы болды. РСДРП II съезінен кейіи Кричевский социал-демократиялық қозғалыста ешқаидай роль атқарған жоқ.— 297—299, 382.
Круглов — Гуарацыз: Когаті-Грипевич, М. Г.
Крузе, U. Ф. (1823—1901) —орыс жазуітіысы жәтте қоғам қай- раткері. 1855 жылдап 1858 жылға дейіи цепзор болып істеді, 1865 жылы Петербург губерниясы земство басқармасының пред- седателі болып сайлаиды; үкіметкс қарсы оппозицияда болға- ны үшін патшаның указы бойынша ол бұл қызмет орныпап алыкып, Оренбургке жер аударылды (1867). Кейіннеи әдеби қызметпои шұғылданды, «Вестник Европьтға», «Русский Вест- никке» және «Русская Старинаға» қатысып тұрдьг—39.
Кутцлеб (Kutzleb), В.—нсмістің буржуазияшыл экономисі, «Ist der bäuerliche Wirtschaftsbetrieb mit dem der großen Güter konkurrenzfähig?» («Шаруалар шаруашылықтары ipi имение- лермен бәсекелесе ала ма?») деген еңбектің авторы; опың бұл еңбегі 1885 жылы «Landwirtschaftliche 1аһгЬйсһег»-де («Ауыл шаруашылық Әржылдықтарьтітда») жарпяланғап болатып.—133.
Л
Лагермарк, Г. И. (1843 ж. туғап) — Харьков уішвсрситетіиде- гі оргапикалық химия профессоры, 1889—1901 жылдары ректор больтгі істеді, Харьков мал дәрігерлік ипститутында лекция оқы- ды, 1902 жылдың аяғында отставкаға шықты. Саяси көзқарасы жағынан — реакцияшыл, прогрестік қоғамдық қозғалыстыц дұтішаны.— 404.
Ланской, С. С. (1787—1862) —патшалық Россияпыц мемлекет қайраткері, ішкі істер министрі (1855—1861). 1861 жылғы 19 февральдағы реформаны әзірлеу кезінде ол шаруалар ісі жөпін- дегі Ңұпия комитеттің мүшесі болды. 1857 жылы крепостниктік правоны жоюдың негізгі бастамаларының жобасын үсынып, онда ол шаруаларды төлемін алып босатуды ұсыпды. Реформа- ның тонаушылық, крепостниктік сипатта болуыиа Ланскойдың жобасы едәуір әсер етті.— 36.
Лассалъ (Lassalle), Фердинанд (1825—1864)—немістің ұсақ буржуазияшыл социалисі, неміс жұмысшы қозғалысьшдағы оп- портунизмнің бір түрі — лассалыпылдықтың негізін салушы.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКПШ
549
Лассаль «Жалпы герман жұмысшы одағын» құрушылардың бірі болды (1863). Одақтың құрылуының жұмысшы қозғалы- сына тиімді маңызы болды, алайда Одақтың президенті болып сайланған Лассаль оны оппортунистік жолға түсірді. Өз мақсат- тарын бейбіт парламенттік қызмет жолындағы күреспен шек- тей отырып, лассалыпылдар жалпыға бірдей сайлау правосы жолында жария үгіт жүргізу жолымен, юнкерлік мемлекеттің жәрдемімен өндірістік жұмысшы серіктіктеріи құру жолымен «халықтық еркін мемлекет» орнатуға жетпек болды. Лассаль Германияны реакциялық Пруссияның басшылығымен «жоғары- дан» біріктіру саясатын жақтады. Лассалыпылдардың оппорту- нистік саясаты I Интернационал қызметіне және Германияда шынайы жұмысшы партиясын құруға бөгет болды, жұмысшы- лардың таптық сана-сезімінің қалыптасуына кедергі жасады.
Лассальшылдардың теориялық және саяси қателерін маркс- изм-ленииизм классиктері қатты сынады (қараңыз: К. Маркс. «Гота программасына сын», В. И. Ленин. «Мемлекет және рево- люция» жәпе басқа шығармалары).— 399—400.
Ленин, В. И. (Вл. Ильин, Фрей) (1870—1924)—өмірбаяндық деректер.— 75, 106, 250, 267, 268, 295, 381.
Леруа-Болъе (Leroy-Beaulieu), Анатолъ (1842—1912) — фран- цуздың либерал публицисі, тарих профессоры. 1872 жылдаи 1881 жылға дейін Россияда төрт рет болып, Россияның мемле- кеттік және қоғамдық құрылысы жөнінде «L’Empire des Tsars et Russes» («Патшалар империясы жәпе орыстар») деген кітап жазды. Ол европалық елдердің тарихы, экономикасы және ха- лықаралық қатынастары мәселелері жоніпен бірқатар еңбектер жазды.— 36.
Либих (Liebig), ІОстус (1803—1873)—иемістің аса көрпекті химигі, агрономиялық химия мен топырақтану ғылымдарының пегізін қалаушылардың бірі; ол топырақтағы органикалық және минералдық заттардың «қалпына келу заңын» ашты. Либихтың еңбектеріғі К. Маркс жоғары бағалады. Орыс тілінде оның мы- надай кітаптары шықты: «Жасаиды тыңайтқыштар немесе тук- тер», «Химия туралы хаттар», «Органикалық денелерді талдау- ға басшылық», «Химияны егіншілікте және физиологияда қол- даиу жөиіііде» және басқалары.— 119, 162.
Либкнехт (Liebknecht), Вильгелъм (1826—1900)—неміс және халықаралық жұмысшы қозғалысының көрнекті қайраткері, Герман социал-демократиялық партиясьшың негізін қалаушы- лардың және көсемдерінің бірі. Германиядағьт 1848—1849 жыл- дардағы революцияға белсеие қатысты, революция жеңіліске ұшьтрағаішап кейіп әуелі Швейцарияға, соңынан Лондонға эмиграцияға кетіп, мұида К. Маркспеп жәнс Ф. Эигельспен жа- қын таньтсты. Маркс петі Эигельстің ьтқпалымен социалист бол- дьт, ал 1862 жылы Гермапияға қайтьш оралғаппан кейіп жәпе


550
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
I Іінтернационал құрылғаннан кейін оның революциялық идея- ларының неғұрлым қызу насихатшыларының бірі және Интер- националдың Германиядағы секцияларын ұйымдастырушы бол- ды. 1875 жылдан бастап өмірінің аяғына дейін Германия со- циал-демократиялық партиясы Орталық Комитетінің мүшесі және оның Орталық Оргапы «Vorwärts»-!^ («Алға») жауапты редакторы болды. 1867 жылдап 1870 жылға дейін — Солтүстік- герман рейхстагының депутаты болды, ал 1874 жылдап бастап Герман рейхстагының депутаты болып әлденеше рет сайланды; Пруссия юнкерлерінің реакцияшыл сыртқы жәие ішкі саясатыті әшкерелеу үшін парламент мінбесін шебер пайдаланды. Рево- люциялық қызметі үшін талай рет түрмеде отырды. II Интериа- ционалды құруға белсене қатынасты. Маркс пен Энгельс Либ- кнехті жоғары бағалады, оның қызметіне бағыт беріп отырды, сонымен бірге Либкнехттің оппортунистік элементтер жөніиде жүргізген ымырашылдық саясатын қатты сьшға алды.— 6.
Лорис-Меликов, М. Т. (1825—1888) — граф, генерал, 1880 жыл- дың февралында «Мемлекеттік тәртіпті және қоғамдық тыиыш- тықты қорғау жөиіндегі Жоғарғы жарлықшы комиссияның» председателі болып тағайындалды, 1880 жылдың авгусынан — ішкі істер министрі. Ол өзінің реакцияшыл әрекеттерін либе- ралдық көпірме сөздермен бүркемелей білуімен көзге түсті. Оның саясаты «азуға басу» және «бұлаң құйрық» саясат деп аталды, ал оның мииистр болып тұрған кезі баспасозде кеке- сінді мәнде «жүрек диктатурасы» деп аталып кетті. Патша үкі- меті амалдау саясатын тоқтатқан ‘кезде, 1881 жылғы 1 марттан кейін, Лорис-Меликов отставкаға шықты.— 44—46, 47—49, 71.
Лохтин, В. М. (1849—1919) — гидротехник жәпе гидролог. 1892—1899 .жылдары Ңазан ңатынас жолдары округінің басты- ғы болды. 1901 жылғы октябрьде Волга жолы инженерлеріпің қызмет бабын пайдаланғаны туралы іс жөиіпде куә ретінде сот- қа қатысуға тиісті болды. Бірақ бұл қияиат істерге өзі де ара- ласқандықтап, ол сотқа барғаті жоқ.— 356, 357.
Любощинский, М. Н. (1817—1889) — шаруалар реформасып әзірлеу және өткізу кезінде Сепаттың бірінші департамептінің обер-прокуроры болды. Азаматтық істер жөніндегі сотты жүр- гізу уставыпың жобасыиа ол бірқатар ескертпелер айтты, мұпы патша үкіметі ұнатпады. Өмірінің соңғы жылдарыпда түрмс істері жоніндегі Советтің председателі болдьт.— 39.
М
Мак (Mack), П.— Шығыс Пруссия помещигі, ауыл шаруашы- лығындағы машина техникасы мен электрлендірудің ролі тура- льт зерттеулердің авторы.— 145, 147—148.
Макаров, В. Аинженер-жолшы, 900-жылдардың басьшда Қазан қатынас жолдары округінің бастығы болды. 1901 жылдың


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
551
октябрінде Волга жолы инженерлерінің қызмет бабын пай- даланғаны туралы іс жөпіндегі сотта куә ретінде сөз сөйле> ді,— 357.
Мальтус (Malthus), Томас Роберт (1766—1834) — ағылшын- пың реакцияшыл буржуазиялық экономисі, халықтың өсіп-өнуі жөнінде адамға өшпенділік теорияның негізін салушылардың бірі. «Халықтың өсіп-өнуінің заңы туралы тәжірибе» (1798) де- ген еңбегінде Мальтус еңбекшілер қайыріпылығьтның себебін капитализмпің экономикалық жағдайларыпап емес, қайта таби- ғаттан, жер бетінде тіршілік құралдарыпыц мүлдем тапшылы- ғынан іздеу керек деп дәлслдеуге тырысты. Мальтустыц «тео- рия» — схемасы бойынша тіршілік құралдарын ондіру бейнебір арифметикалық прогрессия бойынша, ал халық геометриялық прогрессия бойынша өседі-міс. Осындай желеумен Мальтус со- гыстар мен жұқпалы ауруларды халықтың санын азайту құрал- дары ретіндо ақтады, еңбекшілерді некелесуден тартынуга шақырды, «Мальтустың ғылыми мәселелер жөніндегі ңорытьш- дьглары,— деп жазды Маркс,— жалпы алғапда үстем таптаргат әсірссе осы үс.тсм таптардың реакцияшыл элсмеиттеріие «жалтацтай цараіг» жасалған; ал бұдан мынадай мағына шыға- ды: Мальтус осы таптардың мүдделеріне бола ғылымды бурма- лайды» (К. Маркс. «Ңосымша құи теориялары», II бөлім, 1957,, 113-бет). Россияда Мальтустың көзқарастарыи Струве, Булгаков жәпе басқалары қолдады. Осы күнгі империалистік буржуазия мальтусшілдік теорияларды жандандырып, оларды еңбекшілер- ге қарсы күрестің құралы ретінде және империалистік саясатты ақтау мүддесіне сай пайдалаиуда.— 116, 119.
Маркс (Marx), Карл (1818—1883) — ғылыми коммунизмнің негізін салушы, кемеңгер ойшыл, революциялық ғылымның ко- рифейі, халықаралық пролетариаттың көсемі әрі ұстазы (В. И. Лениннің «Карл Маркс (Ңысқаша өмірбаяпдық очерк жәпе марксизмді баяндау)» дсген мақаласын қараңыз — Шы- ғярмалар, 21-том, 31-81-беттер).-76‘, 108, 113, 116-117, 118,119, 120, 122, 123, 124—125, 126, 127, 128, 134, 136, 145—146, 161, 162, 164, 198, 245, 250, 252—253, 281, 399—400, 436.
Мартынов, А. С. (1865—1935) — 80-жылдарда халық ерікшіле- рінің үйірмелеріне қатысушы; бірнеше рет қудалауға түскеннеи кейін шетелге эмиграцияға кетіп, онда «экономизм» теоретикте- рінің бірі және «Рабочее Дело» редакциясының мүшесі болды. РСДРП II съезінде ол меныпевиктер жағына шығьш, меньшевиктік басшылардың біріне айналды. Реакция жылда- рында — жойымпаз. Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде мень- піовик-интернационалист. ¥лы Октябрь социалистік революция- сының ьтқпалымен меныпевизмнен ажырасып, 1923 жылы партияның XII съезіндс РКГІ(б) мүшелігіне қабылданды. Маркс-Эыгельс институтында қызмет істеді, ал 1927 жылдыц ян-


552
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
варынан бастап «Коммунистический Интернационал» журналы редакциясыныц мүшесі болды.—299, 398.
Маслов, П. П. (1867—1946) — орыс экономисі, социал-демо- крат, марксизмді ревизиялауға тырысқан аграрлық мәселе жө- ніндегі бірқатар еңбектердің авторы; «Жизиь», «Начало» және «Научное Обозрение» журпалдарьша қатысты. РСДРП жікке бө- лінгеннен кейін меныпевиктерге қосылып, жерді «муниципали- зациялаудың» меньшевиктік программасып ұсыпды. Реакция жылдарында — жойымпаз, біріиші дүние жүзілік соғыс кезінде— социал-шовинист. Ұлы Октябрь социалистік революциясынап кейіы саяси қызметтен аулақтап, педагогтық жәпе ғылыми жү- мыспен айналысты. 1929 жылдаи CGGP Ғылым академиясыпың толық мүшесі болды.— 129, 144, 253.
Милютин, Д. А. (1816—1912)—граф, гепсрал-фельдмаршал, орыстың аса көрнекті әскери және мемлекет қайраткері, 1861 жылдан 1881 жылға дейін — әскери министр; буржуазиялық әс- кери реформалар оның министрлік қызметімен байланысты. Әскери статистика меп әскери тарих жөніндегі ғылыми еңбек- тердің авторы.— 59.
Милютин, Н. А. (1818—1872) (Д. А. Милютиннің інісі) —
граф, 1861 жылғы 19 февраль Ережелерін әзірлеу ісіне басіиы- лық етті, баяу-либералдық реформалар жүргізу жолымен паттпа өкіметін нығайтуға болады деп есептеді; революциялық қозға- лысқа дұшпандықпеи қарады, 1863 жылы Польшадағьт ұлт-азат- тық козғалысына қарсы белсенді түрде әрскет жасады. Бірқа- тар статистикалық сңбсктер жазды.— 36.
Михайлов, М. И. (1826—1865) — орыс рсволюциоисрі, ақын, публицист және аудармашы, II. Г. Чернышевский мен Н. А. Доб- ролюбовтың досы. 1861 жылы Лондонда «Жас ұрпаққа» де- гсп прокламация басып шығарып, опы Россияға таратты. 1862 жылы ол арапдатушының көрсетуімен түтқынға алынып, катор- гаға айдалды; каторгада туберкулезден қайтыс болды — 30.
Михайлова, П.— шарап дүкенінің қызметшісі, 1901 жылы майда Петербургте Обухов заводында болған оқиғалар туралы іс жөнінде куә ретінде сөйледі.— 319.
Михайловский, Н. К. (1842—1904) — либерал халықшылдық- тың аса көрнекті теоретигі, публицист, әдебиет сыишысы, фило- соф-позитивист, социологиядағы субъективтік мектегі окілдері- иің бірі. Михайловскийдің әдеби қызметі 1860 жылы басталды; 1868 жылы ол «Отечествеішьіе Запискидің» қызметкері, кейіп редакторларының бірі болды. 1892 жылы «Русское Богатство» журналын басқарып, оның беттерінде марксизмге қарсы кескі- лескен күрсс жүргізді. В. И. Ленин ««Халық достары» деген не


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІІШ
553
және олар социал-демократтарға қарсы қалай күреседі?» (1894) деген және басқа шығармаларында Михайловскийдің көзқарас- тарын сынға алды.—157, 436—438.
Мюлъбергер (Mülberger), Артур (1847—1907) — неміс дәрігері, тұрпайы социалист, Прудонпың ізбасары, «Volksstaat» («Халық- тық Мемлекет») газетінде басылған жәие Ф. Энгельс қатты сын- ға алған тұргын үй мәселесі жөніндегі мақалалардың авторы; герман социал-демократиялық партиясының оңшыл қанатының органы — оппортунистік «Die Zukunft («Болашақ») журналы- ның қызметкері.—166.
Н
Н.— он, Николай — он — ңарацыз: Даііиельсон, II. Ф.
III Наполеон (Бонапарт, Луи) (1808—1873)—Францияның 1852 жылдап 1870 жылға дейінгі императоры, I Наполеонның немере інісі. 1848 жылғы революция талқандалғаннан кейін Француз республикасының президенті болып сайланды; 1851 жылдың 2 декабріне қарағап түні мемлекеттік төңкеріс жаса- ды, К. Маркстің «Луи Бонапарттың он сегізінші Брюмері» деген еңбегі (К. Маркс, Ф. Энгельс. Таңдамалы шығармаларының екі томдығы, I том, Қаз. мемл. баспасы, 1956, 221—318-беттер) осы төңкеріске баға беруге арналған.— 78.
Никанор (Каменский, Н. Т.) (1847—1910) — православие ді- нінің реакцияшыл топтары өкілдерінің бірі, шіркеу мәселелері жөніндегі бірқатар еңбектердің авторы, 1901—1902 жылдары — Орел епископы.— 367—368.
Никитенко, А. В. (1805—1877) — орыс әдебиетінің тарихшысьт, академик. Өзінің саяси көзқарастары жөиінеп — баяу либерал. «Жазбалар мен күнделік. Менің озім туралы және «өмірдс көз- беп көргендерім» туралы повесім» (СПБ, 1893) деген мемуар- лардың авторы; бұл кітапта I Николай мен II Александр патшалық құрған дәуірлерді сипаттайтын көптеген құнды мате- риал бар.— 40.
I ІІиколай (Романов) (1796—1855)—орыс императоры (1825— 1855).- 33.
II ІІиколай (Романов) (1868—1918) —орыстың соңғы импера- торы (1894—1917); жұмысшы жәпе солдат депутаттары Урал облыстық Совстініц қаулысы бойынша 1918 жылы 17 июльде Екатеринбургте (Свердловск) атылды.— 52, 58—59, 60, 97—98, 384, 388.
Новоселов, М. А.— дін ғылымдарының капдидаты.— 367—368.


554
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШ1
0
Оболенский, И. М. (1845—1910) —князь. 900-жылдардың ба- сынан Херсоиның, одан соң Харьковтың губернаторы болды, патшаның ашаршылыққа ұшырағандар жөніндегі саясатьш жан-тәнімен жақтаушылардың және бұл саясатты іске асыру- шылардың бірі; халықтың күйзелісі жайында еш нәрсе айтқыз- бауға барынша тырысып бақты, жеке адамдардың шаруаларға көмек көрсетуіне тыйым салды. 1902 жылы Харьков губерния- сында шаруалардың бұқаралық бас көтерулерін қатал жаныштауымен көзге түсті, тұтас селоларды айуандықпен жа- залады. 1904 жылы Финляндияның генерал-губернаторы болып тағайындалды, 1905 жылдың октябрінде Гельсингфорстағы рево- лгоциялық көтерілісті аяусыз басты, бұдан кейін отставкаға шықты,— 326—327, 328—329.
Обручев, В. А. (1836—1912) — 60-жылдардағы революциялық- демократиялық қозғалысқа қатысушы, публицист, Н. Г. Чер- иышевскиймен және Н. А. Добролюбовпен бірге «Современник» журналына жазып тұрды. Астыртьш «Великорусс» проклама- циясын таратуға қатысты, бұл үшін 1862 жылы Сибирьге жер аударылды. Айдаудан оралған соц, Тсңіз ведомствосында қызмет істеді, 1906 жылы отставкаға шықты.— 30.
Ом — «Приазовский Край» газетінің қызметкері.— 340.
П
Пантелеев, Л. Ф. (1840—1919) — орыс жазушысы, публицист және қоғам қайраткері, 60-жылдардағы революциялық қозға- лысқа қатысушы; 1861—1862 жылдары «Жер және ерікке» қо- сылды, бұл үшін 6 жыл каторгаға кесілді, кейіннен бұл үкім Сибирьге қоныс аударумен ауыстырылды. Жазасын өтеген соң Петербургке қайтып келіп, бірқатар журналдарға қатысып тұр- ды. Әдебиетшілердің Ңазан алаңыида 4 мартта демонстрация- шыларды соққылауға қарсы жазған белгілі наразылығына қол қойғаны үшіп 1901 жылы ол әкімшілік жолымен Петербургтен 3 жылға жер аударылды. Кейіннен кадеттер партиясына қсн сылды, баспа қызметімен шұғылданды. 60-жылдардағы қоғам- дық қозғалыс туралы естеліктердің авторы.— 31.
Переверзев, Д.— Орел губерниясындағы приход священни- гі.— 369.
Перельс (Pereis), Эмилъ (1837—1893)—неміс профессоры, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау және мелиорация жо- ніндегі мамаіі. Берлинде, Галльда және Венада бірқатар жоға- ры оқу орыпдарында оқытушы болып істеді; ауыл шаруашы- лығы машииаларын жасау жөніпдегі ғылыми сцбектердің авторы.— 133.


ЕСТМДЕР КӨРСЕТКІШІ
555
Писарев, Д. И. (1840—1868) —орыстың аса көрнекті револю- ционер-демократы және әдебиет сыншысы, философ-материа- лист. 1861 жылы Петербург унивөрситетін бітіргеннен кейін сол кездегі алдыңғы қатарлы «Русское Слово» журналының іс жү- зіітдегі басшысы болды. Самодержавиені құлатуға шақырған мақаласы үшін 1862 жылы 2 июльде тұтқынға алынды. Писа- рев төрт жарым жыл Петропавл қамалында тұтқында болды, түтқыпда отырған кезінде әдебиет, жаратылыстану және фило- софия мәселелері жөнінен бірқатар мақалалар жазды. 1866 жыл- ғы ноябрьде қамалдан шыққан соң, «Дело» және «Отечествеп- ные Записки» журналдарына қатысып тұрды. Писарев өзінің еңбектеріиде крепостниктік тәртіпті де, соидай-ақ батыс евро- палық капитализмді де әшкереледі, қоғамды революциялық жолмен қайта өзгертуді жақтады, алайда мұиымен бірге ха- льщ бұқарасыиың ролін жете бағаламады, революциялық де- мократизмпен тайды. Әдеби еңбектерінде Писарев материализм позициясыпаи идеалистік философияны сынға алды, реакция- шыл эстетикапы, «таза өнерді» әшкерелеп, әдебиет пен өнер- дің қоғамдық маңыздылығын, онердегі өмір шындығы меи оның халыққа қызмет етуіыің маңызын атап көрсетті.
Писарев либерализмге қарсы дәйекті түрде күресті, оның уытты мақалалары орыс қоғамының алдыңғы қатарлы элемент- терінің революцияшыл көзқарастарыпың қалыптасуына зорық- палын тигізді.— 437.
Плеханов, Г. В. (1856—1918) — орыс жәие халықаралық жұ- мысшы қозғалысының аса корнекті қайраткерлеріиің бірі, Рос- сиядағы марксизмнің тұңғыш насихатшысы, материалистік көзқарас жолындағы ымырасыз күрескер. 1875 жылы студент болып жүрген кезінде-ақ Плеханов халықшылдармен, Петербург- тің жұмысшыларымен байланыс жасап, революциялық жұмыс- қа араласты. 1877 жылы халықшылдьтқ «Жер жәпе ерік» ұйы- мыиа кірді, 1879 жылы, әлгі ұйым жікке бөлінгеинеи кейін, ха- лықшылдардың жаңадан құрылған «Қаралай бөліс» деген ұйымын басқарды. 1880 жылы шетелге эмиграцияға кеткеннен кейін, Плеханов халықшылдықтан қол үзді де, 1883 жылы Же- невада орыстың тұңғыш маркстік ұйымы — «Еңбекті азат ету» тобын құрды. 900-жылдардыц басыпда Плеханов Лениимен бір- ге «Искра» газеті мен «Заря» журналын редакциялады, партия программасының жобасып жасауға, РСДРП II съезін дайындау- ға қатысты. Плеханов философия, әлеуметтік-саяси ілімдердің тарихы жөнінде, өнер меп әдебиет теориясының мәселелері жо- иінде көптеген еңбектер жазды, олар ғылыми социализмнің қа- зыпасына ңосылған бағалы үлес болып табылады. Плехановтың аса маңызды теориялық еңбектері: «Социализм және саяси кү- рес» (1883), «Біздегі алауыздықтар» (1885), «Тарихқа монистік көзқарастың дамуы туралы мәселе жөнінде» (1895), «Материа- лизм тарихы жөніндегі очерктер» (1896), «Воронцов (В. В.) мырзаның еңбектерінде халықшылдықтың негізделуі» (1896), «Тарихты материалистік тұрғыдап түсіпу туралы» (1897) жәие


556
ЕСТМДЕР КӨРСЕТКПТП
т. б. «20 жыл ішінде, 1883—1903,— деп жазды В. И. Ленин,— ол толып жатқап тамаша шығармалар, әсіресе оппортунистерге, махистерге, халықшылдарға қарсы шығармалар берді» (Шығар- малар, 20-том, 369-бет). Плсхановтың философиялық еңбектерін В. И. Лепин халықаральтқ маркстік әдебисттегі таңдаулы еңбек- тер деп атады.
Алайда Плехановтың елеулі қателіктері болды, бұл қателік- тер оның болашақтағы меньшевиктік козқарасының бастамасы еді. Ол шаруалардың революциялық ролін жете бағаламады, ли- берал буржуазияны жұмысшы табының одақтасы деп қарады; сөз жүзінде пролетариаттың гегемониясы идеясын мойындай отырып, іс жүзіндс бұл идеяның мәніпе қарсы шықты.
РСДРП II съезіпеи кейін Плеханов оппортунистермеи ымы- раласу позициясына кошті, ал содан кейіп мепыпевиктерге қо- сылды. 1905—1907 жылдардағы- бірінші орыс революциясы ке- зеңінде тактиканың түбегейлі мәселелері бойынша Плехапов- тың болыпевиктермен аса зор алауыздықтары болды; кейінірек ол бірпеше рет меныпевиктерден қол үзіп, меныпевизм мен болыпевизм арасьшда ауытқумеп болды. 1908—1912 жылдары Плоханов жойымпаздыққа қарсы шығып, «партияшыл меныпе- виктер» тобьш басқарды, 1914—1918 жылдардағы бірінші дүпие жүзілік соғыс кезінде социал-шовинизм позициясьшда болды. 1917 жьтлғы Фсвраль буржуазиялық-демократиялық революция- сынан кейін Плеханов Россияға қайтып оралып, буржуазиялық Уақытша үкіметті қолдады; ¥лы Октябрь социалистік револю- циясына теріс көзқараста болды — 311, 401. &
Преображенский, И. — Харьковтың архиепископы Амвросий- ге жазылған хаттың авторы; бұл хат 1901 жылы «Вера и Ра- зум» журпалыиыц 8-іюмерінде басылды.— 371.
Принсгейм (Pringsheim), Otto (1860 ж. туғаи)—пемістің буржуазияшыл экономисі, ауыл шаруашылығында электротех- никаны қолдану мәселслері жөніндегі маман.—144—145, 147, 148.
Пудор (Pudor), Генрих (1855 ж. туған) — немістің буржуа- зияшыл саяси қайраткері, бірқатар оңпіыл, реакциялық жур- налдардыц қызметкері және бастырушысы, В. И. Лениннің сипаттамасы бойынша — «марксизмнің қас жауы».— 267, 274, 275.
Р
Р. М. — 1899 жылы септябрьде ««Рабочая Мысльге» бөлек қосымшада» басылған «Біздегі өмір шындьтғы» дегеп оппорту- нистік мақаланьтң авторы.— 62—63.
Р. Н. С-- -ңа-рацыз: Струве, П. Б.
Радищев, Л. II. (1749—1802) — орыстың аса көрнекті жазу- шьтсьт, роволюцияшыл ағартушьт, 1790 жьтлы құпия түрде 650


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
557
даиа болып басылған «Петербургтен Москваға саяхат» деген әй- гілі шығарманыц авторы. Самодержавиелік-крепостниктік тәр- тіптөрді және орыс халқыныц ауыр жағдайын әшкерелеген бұл кітаи орыс әдебиетінде креностниктік дравоға тұцғыш рет ашьіқтан-ашық қарсы шыққан шығарма болды, ол халықтық революцияға, патша өкіметін құлатуға жалынды жігермен ша- қырды.
11 Екатеринаиың бұйрығы бойынша Радищев тұтқынға алы- ііьш, Петропавл қамалына отыргызылды, сөйтіп олім жазасьша кесілді, кейін бұл үкім 10 жылға Сибирьге (Илим абақтысы) айдауға жіберілумен ауыстырылды, ал оның кітабы өртеліп жі- берілді. Айдауда жүргенінде Радищев «Адам туралы, оиың өлө- тіндігі мен елмейтіндііі туралы» дегеіі философияльіқ шыгар- ма және басңа еңбектер жазды. 1796 жылы Радищев кешірім бойынша айдаудаи қайтарылып, полицияиың аса қатал бақы- лауымен Калуга губерниясьшың Немцово селосында тұрды. 1801 жылы Радищевке Петербургке қайтып келуге рұқсат етілді, ол Заңдар жинағыи әзірлеу жөиіпдегі комиссияның жұмысыиа қа- тыстырылды; бұл Комиссияда ол креиостииктік иравоііы дерсу жою және заң алдында барлық сословиелердің тең екеидігін жариялау туралы ұсьшыс еигізді. Гіатша үкіметі тарапынан тағы да қуғындауға түсуден қауіптепгеп ол озін өзі өлтірді.
Радищев өзінің ғылыми еңбектерінде ірі ғалым, ойшыл-мате- риалист жәпе Отапьшыц жальшды патриоты рстіиде танылды. М. В. Ломоносовпен бірге ол орыстыц материалистік филосо- фиясының негізін қалаушы болды. Радищевтің ецбектері мен қызметі Россияда рсволюциялық-азаттық қозғалыстьщ да- муында орасан зор роль атқарды,— 33,
Рикардо (Ricardo), Давид (1772—1823)—ағылшыиның аса корнекті экономисі, «Саяси экономия мен салық салудыц бас- таулары» (1817), «Егіишілікке қамқорлық туралы» (1822) және басқа еңбектердің авторы, бүл ецбектерде классикалық буржуа- зиялық саяси экономияиы аяқтап шықты. Феодализм қалдық- тарымеи күресінде буржуазияиың мүдделерін қорғай отырьш, Рикардо еркін бәсеке приіщипін жақтады, капиталистік өндіріс- тің дамуына кедергі болатын барлық шектеулерді жоюды талап етті. Рикардоныц экономика ғылымы үшін тарихи маңызы ең алдымен оның еңбек құны теориясында, ол бұл теорияны бүкіл саяси экоиомияның негізі етіп алуға тырысты. А. Смиттің құн теориясын дамыта келіп, Рикардо құн товарды ондіруге жұм- салғаи еңбекпен белгіленеді және жұмысшының жалақысы да, еңбексіз табыстар — пайда мен рента да осы негізден келіп іпы- ғады деп дәлелдеді. Ол жұмысшының жалақысы мен капита- листің пайдасы арасындағы қарама-қарсылықты ашты, яғіш айналыс сферасында пролетариат пен буржуазия мүдделерінің қақтығысатынын ашты.
Алайда Рикардоның таптық өрісінің тарлығы оыың каиита- лизмге шын мәнінде ғылыми талдау жасауына, капиталистік қанаудың сырын ашуына кедергі болды. Рикардо товар өндірі- 20 5-том


558
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
сін мәңгілік нәрсе және ол қоғамдық өндірістің табиғи форма- сы деп санады. Ол құнның әлеуметтік жаратылысын аша алма- ды, құн мен өндіріс бағасы арасындағы айырмашылықты көр- меді және ақшаның пайда болуы мен мәнін түсіне алмады.
Рикардоның теориялық көзқарастарына сын К. Маркстің «Капиталында», «Қосымша құн теориялары» кітабыида жәнө басқа шығармаларында берілген.—116, 117, 119, 128.
Рихтер (Richter), Евгений (1838—1906) — либерал буржуазия- ның көзқарастарын білдірген неміс .«еркін ойлылар партиясы» басшыларының бірі; социализмнің қас жауы, пролетариат пен буржуазияның таптық мүдделерінің келісуі мүмкіндігің уағыз- дады. Социал-демократтарға қарсы бағытталған «Sozialdemokratische Zukunftsbilder» («Болашақтың социал-демократиялық суреттері») деген памфлеттің авторы. Бұл кітапта «ұқыпты Агнесса» туралы аңызды баяндай отырып, Рихтер еңбекшілер мен буржуазияның тең екендігін дәлелдеуге тырысты. Герман социал-демократтары Рихтердің антисоциалистік насихатымен ьтмырасыз күрес жүргізді.— 155—157.
Робеспъер (Robespierre), Максимилъен Мари Изидор (1758— 1794) — XVIII ғасырдың аяғындағы француз буржуазиялық ре- волюциясы көсемдерінің бірі, феодалдық коптрреволюцияға ев,- бекшілер бұқарасымен бірге қарсы шыққан революциялық-де- мократиялық буржуазияның өкілі болған якобипдік үкіметтің басшысы. Робеспьер халық бұқарасы арасында кеңінен белгілі болды, жеке басының қасиеттері үшін «сатылмайтын кісі» ата- льтті кетті. 1794 жылғы 27 июльдегі (республикалық календарь бойынша 9 термидорда) контрреволюциялық тоңкеріс кезінде якобиндік үкімет құлатылды. Робеспьер мен оның жақтастары тұтқынға алынып, сотсыз дарға асылды.— 367.
Родзянко, М. В. (1859—1924) — ірі помещик, ірі сауда-өнеркә- сіп және жөр иеленуші буржуазияның партиясы («17 октябрь одағы») басшыларының бірі, монархист. 900-жылдардың басын- да Екатеринослав губерниялық земство басқармасының предсе- дателі болды, 3 және кейін 4-Мемлекеттік думалардың пред- седателі; революциямен күресте патша үкіметін жақтады. Февраль буржуазиялық-демократиялық революциясы кезінде Мемлекеттік думаның «Уақытша комитет» деп аталатын контр- революциялық орталығын, одан соң Мемлекеттік дума мүшеле- рінің «Жекеше кеңесін» ұйымдастырды; корниловшылардың бас- шыларының бірі. Үлы Октябрь ооциалистік революциясынан кейін Деникинге қашып барды, Совет өкіметіне қарсы күресу үшіи барлық контрреволюциялық күштерді біріктіруге тырысты, сонан соң эмиграцияға кетті.— 361—362.
Рождественский, П.— протоиерей, Орелдегі православиелік Петропавл пірәдарлық кеңесінің және Орел епархиялық мисси- онерлік съезінің председателі,— 369, 370.


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
559
Рымаренко, С. (1839 ж. туған) — Петербургтегі дәрігерлік-хи- рургиялық академияныц студенті, «Жер және ерік» қоғамының мүшесі, 1862 жылы Н. Г. Чернышевскиймен және Н. А. Серно- Соловьевичпен бірге тұтқынға алынды. Орталық қалаларда тұ- ру правосынан айырылып, Петербургтен қуып жіберілді.— 31.
Рябушинский, П. П. (1871 ж. туған) — Москваның ірі банкирі жәие өнеркәсіпші, контрреволюция басшыларының бірі. 1907 жылдан бастап ірі буржуазияның мүдделерін қорғаған «Утро России» газетін шығарды. 1917 жылдың авгусында революция- ны «аштықтың арбиған қолымеп» тұншықтырамын деп қоқан- лоққы көрсетті, корииловшылдыққа дем берушілердің және оны ұйымдастырушылардың бірі болды. ¥лы Октябрь социалистік революциясынан кейін Францияға эмиграцияға кетіп, онда Со- вет мемлекетіне қарсы контрреволюциялық жұмыс жүргізді.— 90.
Рязанов, Д. Б. (Гольдендах) (1870—1938) — революциялық қозғалысқа 90-жылдардаи бастап қатысты. Одессада, Петербург- те және шетелде партиялық жұмыс жүргізді. Шетелге эмигра- цияға кетіп, ол искрашылдар мен экопомистердің арасында әрі- сәрі позицияда болдьт. Шетелдегі оппортупистік «Күрес» тобын құрушылардың бірі. Біріпші дүиис жүзілік соғыс кезінде цент- рист, меньшевиктік-троцкийшіл «Голос» және «Наше Слово» газеттерінің қызметкері болды. Февраль буржуазиялық-демокра- тиялық революциясыиан кейін Россияға қайтып келіп, кәсіп- одақ қозғалысына қатысты, РКП(б) қатарына алынды. ¥лы Октябрь социалистік революциясыпан кейін меныпевиктер мен эсерлер қатыстырылатыи «бір тектөс социалистік үкімет» құру- ды жақтады. Партия тарихы жәяе халықаралық жұмысшы қоз- ғалысы саласында ғылыми-зерттеу жұмысымен шұғылданды, К. Маркс және Ф. Энгельс институтының директоры болып іс- теді, 1931 жылы ВКП(б) қатарынан шығарылды.— 436—438.
С
Салтыков, М. Е. (Щедрин, Н.) (1826—1889) — орыстың ұлы са- тирик жазушысы, революцияшыл демократ. Өзінің шығармала- рыпда Россиядағы самодержавиелік-крепостниктік құрылысты өлтіре сынады, ұр да жық помещиктер, патша бюрократиясы- ның өкілдері, қорқақ либералдар образдарының тұтас бір гале- реясьш жасады жәие көркем әдебиетке тұңғыш рет буржуазия- лық жыртқыштардың типтерін енгізді. Өзінің «Ңайшылық» (1847) және «Шиеленіскеп іс» (1848) деген алғашқы повестері үшін 1848 жылдың апрелінде Вяткаға жер аударылып, онда 7 жылдан астам уақыт болды. 1856 жылдың басында Петербургкө қайтып көліп, Салтыков «Н. Щедрин» деген бүркепшік атпеп «Губөрния очерктеріп» шығарды, ал кейіи, 60—80-жылдары: «Бір қаланың тарихы» (1869—1870), «Ізгі ниетті сөздер» (1872— 1876), «Головлев мырзалар» (1875—1880) және басқа бірқатар 20*


560
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІПП
ірі шығармалар жазды. «Головлев» мырзалар» романының бас г<ейіпкері — Иудушканың образын Ленин мәңгі жасайтын образ деп атады және, Салтыков шығармаларыпыц басқа да образда- ры сияқты, Иудушка образын халыққа дүшпан әлеуметтік тОп- тар мен саяси партияларды сынап, әшкерелеу үшін оз еңбекте- рінде талай рет пайдаланды. Салтыков шығармаларьш К. Маркс жоғары бағалады. 1863—1864 жылдары Салтыков революция- лық-демократиялық «Современник» журналының жетекші пуб- лицисі болды, ал 1868 жылдан бастап «Отечественные Записки» журналы редакциясының құрамына кірді. Некрасов қайтыс бол- ғаннан кейін, 1878 жылы, журналдьщ жауапты редакторы жөпе 60-жылдардағы революциялық демократияның ұлы дәстүрлеріи жалғастырған демократиялық интеллигенцияның нағыз рухани көсемі болды.— 207.
Серно-Соловьевич, Н. А. (1834—1866) — орыстың революцио- нер-демократы. ІІІаруаларға бостандық беру жөніндегі рефор- маиьт әзірлеу мақсатымен құрылған «Селодағы жағдайды рөт- теу жөніндегі Бас комитеттің» жұмысына араласа жүріп, сол кездегі тәртіп тұсында шаруаларды шын мәнінде азат ету мүм- кін еместігіне көзі жетті. 1860 жылдың басында ол қызметті тастап, шетелге кетті, онда А. И. Герценмен жақындасты. 1861 жылы Берлинде «Шаруалар мәселесін біржолага шешу» дегеп кітапша басып шығарып, онда «19 февральдағы ережені» олті- ре сыиады, сөйтіп II Алексаидрға табыс ету үшін конституция- ның жобасын ұсынды. Сол жылдың өзінде-ақ ол Петербургке қайтып келіп, бұқараға білім беру және радикал интеллиген- цияны біріктіру үшін кітап дүкенін және кітапхана ашты. «Жер және ерік» астыртын қоғамын ұйымдастыруға белсене қа- тысты, 1862 жылы Н. Г. Чернышевскиймен бірге Петропавл қамалына отырғызылды, 12 жыл каторгаға кесіліп, 1865 жылы 2 июньде Петербургте Мытнин алаңында «азаматтық дарға асу» ресімі істелгениен кейін Сибирьге айдауга жіберілді де, сонда қайтыс болды.— 31.
Сипягин, Д. С. (1853—1902) — патшалық Россияның өте ре- акцияшыл мемлекет қайраткерлерінің бірі, крепостииктік тор- тіпті жақтаушы. 1899 жылдан — ішкі істер министрі және жан- дармдар шефі; демократизмнің болмашы белгісінің өзін аяусыз қудалады, жұмысшылар, студенттер, шаруалар қозғалысымен қатал күрес жүргізді, қоғамдық жәие жекеше ұйымдардың ашаршылыққа ұшыраған шаруаларға жәрдемдесу жөніндегі әрекеттерінің бәріне үнемі тыйым салып отырды. 1902 жылы 2 апрельде эсер G. В. Балмашевтың қолынан қаза тапты.— 56, 99, 302, 304, 305, 306—307, 308, 309, 317—318, 329, 330, 331, 332—333, 334, 335, 337, 338, 340, 353, 365.
Скворцов, А. И. (1848—1914) — буржуазияшыл экономист, аг- роиом, Новоалександрийск ауыл шаруашылығы және орман ша- руашылығы институтының профессоры; саяси экономия жәие


ЕСІМДЕР КОРСЕТКІШІ
561
ауыл шаруашылығыныц экоііоміпсас.ы жоніндегі бірқатар еңбек- тердің авторы. В. И. Лешш озіпіц іпығармаларында Скворцов- тың буржуазиялық көзқарастарын илдетісше рет сынға алды.
Скворцовтың басты еңбектері: «Ву трапспортыиьщ ауыл ша- руашылығына ықпалы» (1890), «Зкопомикалық этюдтер» (1894), «Саяси экономия негіздері» (1898) және басқалар.—113.
Скворцов, В. М. (1859 ж. туғаи) -- ініркеу жазушысы, право- славиелік белсенді дін иелеріпің окілі, іпіркеудің полициямен одақтасуын жүзеге асырды. «Миссиоиерское Обозрениө» журна- лының бастырушы-редакторы болды. 1906 — 1917 жылдарда, ара- сында үзілістері бар, шіркеулік-саяси «Колокол» газетін шыға- рып тұрды.— 367—368.
Стахович, М. А. (1861—1923) — баяу либерал, 1895—1907 жыл- дары — Орел губерниясы дворяндарының жетекшісі, земство қозғалысында көрнекті роль атқарды; I және II Мемлекеттік ду- малардың мүшесі. Кадеттер партиясына қосылды, сонан соң — октябристер («17 октябрь одағы») партиясын ұйымдастырушы- лардьщ бірі. 1917 жылғы Февраль буржуазиялық-демократиялық революциясы кезінде Финляпдияиың генерал-губернаторы, со- нан соң Уақытша үкіметтің шстслдсгі окілі болып тағайыидал- ды.— 366—368, 369.
Столбовский, Р. 3. (1867 ж. қайтыс болгап) — патіиалық Рос- сияның полиция чиновиигі, 1862 жылы ІІстербургте сол жылы майда болған орттердің себептерін атіықтау үіпііі қүрылгаи тер- геу комиссиясьтиың мүшесі болды.— 31—32.
Струве, П. Б. (Р. Н. С.) (1870—1944) —орыстың буржуазия- шыл экономисі, публицист, «Новое Слово» (1897), «Начало» (1899) және «Жизнь» (1900) журналдарының қызметкері жәие редакторы. Өзінің «Россияның экономикалық дамуы туралымә- селе жөніндегі сын заметкалар» (1894) деген тұңғыш еңбегінде- ақ Струве халықшылдықты сынай отырып, К. Маркстің эконо- микалық және философиялық ілімін «толықтырды» және «сы- нады», буржуазиялық тұрпайы саяси экономияның өкілдерімен ауыз жаласты, мальтусшілдікті уағыздады. В. И. ЛенинСтру- вені «ренегаттықтың ұлы шебері» деп атады (Шығармалар, 13-том, 503-бет). Струве либералдық-монархиялық «Азаттықода- ғын» (1904—1905) ұйымдастырушылардың, теоретиктерінің бірі және оның астыртын органы «Освобождениенің» (1902—1905) редакторы болды. 1905 жылы кадеттер партиясы құрылған кезден бастап — оның Орталық Комитетінің мүшесі. 1905—1907 жыл- дардағы революция жеңіліске ұшырағаннан кейін Струве қа- ражүздік ұлтшылдыққа қарай сырғыды; 1914—1918 жылдардағы бірінші дүние жүзілік соғыс басталысымен — Россия империа- лизмінің агрессияшыл идеологтарыиың бірі. ¥лы Октябрь со- циалистік революциясынан кейін — Совст өкіметініц қас жауъі, Врангельдің контрреволюциялық үкіметіиің мүшесі, ақ эми-
21 5-том


562
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
грант.— 21, 28, 56—57, 58, 59, 60—61, 63—65, 66, 67—68, 69, 70, 71, 73—74, 109, 114, 123, 138-139, 159, 160-161, 207, 422, 424, 425.
Суеорин, А. С. (1834—1912)—реакцияшыл журналист жэпе бастырушы. 1876 жылдан 1912 жылға дейін реакцияшыл дво- ряндар меи чиновниктік-бюрократтық топтардың органы — бур- жуазиялық сатқын «Новое Время» газетінің бастырушы-қожа- сы. Ол журналистік қызметті провинциялық баспасөзде бастады, сонан соң Москваға, одан кейін Петербургке ауысты, «Отечественные Запискиге» және «Совремеиникке» қатысып тұрды; 1876 жылдан бастап реакция жағьтна күрт бұрылды. В. И. Ленин Суворинге «өзінің өмір жолының бас кезінде кедей, либерал және тіпті демократ,— ал осы жолының ақырында мил- лионер, паң, буржуазияны ұятсыздықпен мақтаушы, дәулеттілер өкіметі саясатының әрбір бұрылысының алдында құрдай жор- ғалаушы» («Шығармалар, 18-том, 275-бет) деген сипаттама бер- ді,- 367.
Т
Тернавцев, В. А— 1902—1917 жылдарда синод канцеляриясы- ның қызметкері болды.— 368.
Тилъ (Thiel), Гуго (1839—1918)—немістің ірі помещигі, Дармштадт пен Мюнхендегі ауыл шаруашылық институттары- ның профессоры; 1897 жылдан бастап Пруссиядағы ауыл ша- руашылық оқу орындарын басқарды. 1873 жылдан 1918 жылға дейін «Landwirtschaftliche Jahrbücher»-ді («Ауыл шаруашылық Әржылдығын») шығарып тұрды — 178, 256.
Тихомиров, Л. А. (1852—1923) — XIX ғасырдың 70 және 80- жылдарындағы революциялық қозғалыстың көрнекті қайраткер- лерінің бірі, кейіннен ренегат болып кетті. «Жер және ерік» партиясының мүшесі және оның баспасөз органы редакторла- рының бірі болды. 1879 жылдан — «Халық еркі» партиясы Атқару комитетінің мүшесі, 1881 жылғы 1 марттан кейін осы Атқару комитеті патшаға жазған әйгілі хаттың авторы (қара- ңыз: осы том, 60-бет). 1883 жылы эмиграцияға кетіп, «Вестник Народной Волиді» басқарды. 1888 жылы Парижде «Мен нелік- тен революционер болуды қойдым» деген кітапша шығарып, бұ- рынғы революциялық көзқарастарынан бас тартты. 1889 жылы патшаға жазған өзінің тәубеге келген хатынан кейін Россияга қайтып келіп, белгілі монархист және реакционер болдві, «Московские Ведомостиге», «Новое Времяға», «Русское Обоз- реииеге» қатысып тұрды. 1917 жьтлдап бастап саяси қызметтен қол үзді.— 42.
Ткачев, П. Н. (1844—1885) — революцияшыл халықшылдық идеологтарының бірі, публицист жәпе бдебиет сыншысы. 1861 жылдан бастап студенттер қозғалысына белсене қатысты, бір- қатар журналдарға жазып тұрды, патша үкіметі тарапынан қу-


ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
563
ғынға ұшырады. 1873 жылдап шетелде, эмиграцияда болды. Bipaß уақыт П. Л. Лавровтың «Вперед!» журналына қатысып тұр- ды. 1875—1881 жылдары поляк эмигранттары тобымен бірлесіп, «Набат» журналын шығарды, 1880 жылы Л. 0. Бланкидің «Ni Dieu, ni Maitre» («Құдай да жоқ, мырза да жоқ») газетіне қатысып тұрды.
Ткачев революцияшыл халықшылдықтағы жаңа бағытты бас- таушы болды, ол саяси күресті революцияның қажетті алғы шарты деп білді, бірақ халық бұңарасыпың шешуші роліп жете бағаламады. Ткачевтің пікірі бойынша, революцияшыл азшы- лык, саяси өкімет билігін басып алып, жаңа мемлекет құруға және халық мүддесіне пайдалы революциялық қайта өзгерістер жасауға тиіс, сонда халыққа осы дайын нәтижелерді құттықтау ғана қалады. Ол қателесіп Россияда самодержавиелік мемлекет- тің әлеуметтік негізі жоқ және ол қайсыбір таптың мүдделерін білдірмейді деп санады. Бланкизмнің ықпалы тиген Ткачевтің ұсақ буржуазиялық революцияшьтлдығын Ф. Энгельс «Эми- гранттық әдебиет» деген мақалаларында сынады (қараңыз: К. Маркс пен Ф. Энгельс. Шығармалар, XV том, 1935, 241—264- беттер). Ткачев омірінің соңғы жылдарын Парижде психиа- триялық ауруханада өткізіп, сопда қайтыс болды.— 438.
Толстой, Д. А. (1823—1889) — граф, патшалық Россияның ре- акцияшыл мемлекет ңайраткері, 1865 жылы синодтың обер-про- куроры, ал 1866 жылдан оған қоса халық ағарту министрі бо- лып тағайындалды; бастауыш және орта мектептерге бірқатар реакциялық реформалар жүргізді. 1882 жылдан ішкі істер ми- нистрі және жандармдар шефі болды, аса қатал «Уақытша^ере- желерді» енгізді, земстволық мекемелердің дербестігін мейлін- ше шектеді, еркін ойдың болмашы белгілерінің өзімен күрес- ті.— 50, 51.
Толстой, Л. Н. <1828—1910) — орыстың данышпан жазушысы, дүние жүзіндегі асқан ұлы жазушылардың бірі; ол орыс және дүние жүзі әдебиетінің дамуына орасан зор ықпалын тигізді. Толстой өзінің творчествосында революцияға дейінгі Россияның өмірін суреттеді, реформадан кейінгі, бірақ революцияға дейінгі дәуірдегі орыс қоғамының әр түрлі таптары мен әр түрлі тои- тарының психологиясын, 1905—1907 жылдардағы революцияга олардың қалай қарауын белгілеген сол кездегі қайшылыққа то- лы күрделі жағдайларды бейнелейді.
Шыққан тегі және тәрбиесі жағынан Толстой Россияның үс- тем табы — помещик ақсүйектердің жоғарғы тобына жатады. Алайда ол өз ортасының көзқарастарынан ңол үзіп, еңбекшілер бұқарасын езуге және қанауға негізделгеи мемлекеттік, қоғам- дық-экопомикалық тәртіптерді қатал айыптаушы болды; ол үс- тем таптарды ашу-ызамен соққылады, мемлекеттік правоның, соттың, буржуазиялық моральдың, т. т. әділетсіздігін әшкереле- 21*


564
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
ді. Толстой самодержавиелік тәртіпті қастерлеп, езушілік пен қанаушылықты қолдап, жақтаған шіркеуді қатты сынады, бұл үшін ол шіркеуден аласталды. В. И. Ленин Толстойды «орыс ре- волюциясының айнасы» деп атады. Жазушының ұлылығын, оның даныпіпандық шеберлігін, орыс және дүние жүзі әдебиеті үшін оныд аса көриекті маңызын атай келіп, Ленин Толстой- дың дүниеге көзқарасы шаруалардың буржуазиялық револю- циясы ретіндегі бірінші орыс революциясының ерекшелік белгілерін мейлінше айқын бейнелегенін, бұл революцияның қайшылықтарын, оның күшті және әлсіз жақтарын бейнелеге- нін атап көрсетті.
Самодержавиенің озбырлығын әшкерелей отырып, крепост- никтік тәртіппен және самодержавиелік-полициялық мемлекет- пен күресудің орнына, Толстой «Зорлыққа күшпен қарсылық жасамауды», саясаттан шеттеуді, революциядан бастартуды, адамньщ өзііі өзі жетілдірумеп шұғылдануын уағыздады; дінге қарсы күресудің орнына, сскі дінді жаңа діпмен ауыстыру қажеттігін уағыздады. Толстой жұмысшы қозғалысын да, ревэ- люцияның себептерін де жәие революцияның болмай қоймай- тынын да түсіне алмады. Оның ілімі — «толстойшылдық» уто- пиялық және реакциялық сипатта болды, бұл ілім революция- лық қозғалысқа үлкен нұқсан келтірді. Толстойдың дүниеге көзқарасын сипаттауға және оныц бүкіл қызметін бағалауға В. И. Ленин мынадай бірқатар шығармаларын арнады: «Лев Толстой — орыс револіоциясының айнасы» (Шығармалар, 15- том, 200—207-беттер), «Л. Н. Толстой», «Л. Н. Толстой және қа- зіргі кездегі жұмысшы қозғалысы», «Толстой және пролетарлық күрес» (Шығармалар, 16-том, 338—343, 346—349, 371—372-бет- тер) және басқалары.
Толстой орыс педагогикасыпың аса ірі өкілдерінің бірі болып саналады. Ол өзіпің «Әліппесін» жасады, шаруалардың балала- рына арнап өз қаржысына мектеп ашты және бұл мектепте озі сабақ берді; «Ясғіая Поляпа» дегеи педагогикалық журнал шы- ғарып тұрды — 159.
Трейчке (Treitschke), Генрих (1834—1896)—неміс тарихшы- сы, публицист, реакцияшыл пруссияшылдықтың, шовинизмнің, нәсілшілдіктің идеологы және насихатшысы. 1866—1889 жыл- дары — реакцияшыл «Preussische Jahrbücher» («Пруссия Әр- жылдықтары») журналының редакторы. 1871—1884 жылдары рейхстагтың депутаты болды, Бисмарктың сыртқы және ішкі саясатын белсенді түрде қолдады, 1878 жылы социалистерге қар- сы ерекше заңның енгізілуін құптап қарсы алды. 1886 жылдан — пруссиялық мемлекеттің ресми тарих зсрттеушісі. 1895 жылы Берлин ғылым академиясының мушесі болып сайланды. Трейч- кенің басты еңбегі — 5 томдық «19 ғасырдағы неміс тарихы». Герман империализмі идеологиясының қалыптасуында Трейчке елеулі роль атқарды. В. И. Ленин Трейчкені «немістің қазына- лық-полициялық тарихшылары» (Шығармалар, 13-том, 8-бет) қатарына қосты.— 423.


ЕСЛМДКР КОРСЕТКІШІ
565
Туган-Барановский, М. Н. (1865—1919) —орыстың буржуазия- шыл экопомисі, 90-жылдары — «жария марксизмнің» көрнекті өкілі, «Новое Слово» (1897), «ТІачало» (1899) және т. б. жур- налдардың қызметкері. Біріпші орыс буржуазиялық-демокра- тиялық революциясы кезеңінде — кадеттер партиясының мүше- сі. Октябрь социалистік революциясыпан кейін — Украинадағы контрреволюцияның белсенді қайраткері, Украинаның буржуа- зиялық орталық радасының фипаис миітистрі.
Туган-Бараповскийдіц негізгі еңбсктсрі: «Қазіргі Англияда- ғы өнеркәсіп дағдарьтстары, олардың себептері және халық өмі- ріне әсері» (1894), «Орьтс фабрикасьтттыц откендегісі мен қазір- гісі», I том (1898) және басқалар.— 109, 138—139.
Тургенев, И. С. (1818—1883) — орыстыц ұлы жазушысы, ол орыс әдеби тілінің дамуына көп еңбек сіцірді, өткен ғасырдың 30—70-жылдарындағы орыс қоғамыпың идеялық іздеиістері мен психологиясы көрсетілген бірқатар романдардың, повестердің, әңгімелер мен пьесалардың авторы. Тургенев өзінің творчество- сында орыс қоғамдық өміріие тән қайшылықтарды суреттеді; дворяндық құрылыстың құрып бітетінін түсінген, бірақ оны өзгерту үшін нендей бір шара қолдануға қабілетсіз, «артық адамдар» образының галереясын жасады; әдебиетте тұңғыш рет жаңа ұрпақтың өкілін—революцияшыл әртекті-демократты («ни- гилисті») көрсетті. Тургеневтің крепостпиктік тәртіцке қарсы қатты наразылығы баяу-либералдық талаптармен ұштасып жат- ты. Лениннің айтуынша, «... Тургенев Добролюбов пен Черны- шевскийдің мужиктік демократизміпен жиреніп, моиархиялық және дворяндық орташа конституцияға тарттьт...» (Шығарма- лар, 27-том, 267-бет).— 35, 329.
У
Унковский, А. М. (1828—1893) — орыстыц либералдық қоғам қайраткері. 1857—1859 жылдары Тверь губерниясы дворянда- рыпың жетекшісі болды, шаруалар реформасын әзірлеуге қаты- сып, крепостниктік правоны жоюдың ең либералдық жобалары- ның бірін ұсынды. Дворян жиналыстарының шаруалар мәселе- сін талқылауына тыйым салуыпа қарсы Тверь дворятідарының паразылық білдіргепі үшіп 1860 жылы Упковский осы иаразы- лықтьтң инициаторы ретіпде ориынан алыньтп, Вяткаға жер аударьглды. 1861 жылдаи бастап Москвада адвокаттық қызмет- пен айналысты, шаруа және сот мәселелері саласында публп- ңистикамеп шұғылданды.— 65.
Уоллэс (Wallace), Доналъд Мэкензи, (1841—1919) — ағылшын әдебиетшісі және журиалист. Бірқатар елдерде, оның ішінде Россияда, «Таймс» газетінің тілшісі болды. 1891—1899 жылдары «Таймстың» шетел бөлімін басқарды, одан кейін Британ Эн- циклопедиясын шығаруға қатысты. Россия туралы жазылғаи «Russia» (1877) кітабының авторы.— 422.


566
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Успенская — ашаршылыққа ұшыраған шаруаларға көмек көрсету үшін 1901 жылы Херсон губерыиясына келген жеке жәрдемшілердің бірі.— 327.
Уэст (West), Эдуард (1782—1828) — ағылшын экономисі, клас- сикалық буржуазиялық саяси экономия өкілдерінің бірі. 1815 жылы «Essay on the application of capital to land» («Капитал- ды жер пайдалануға жұмсаудың тәжірибесі») деген кітап шы- ғарып, онда жер рентасы заңын ол Рикардодан бұрын дамытты. Сонымен бірге Уэст капитализм тұсында еңбекшілердің қайыр- шылануы мен күйзелуін жердің өнімділігі төмендеуінің «табиғи зацдарымен» түсіндіруге тырысты, Мальтуспен және Рикар- домен бір мезгілде жалған ғылыми заңды — «Топырақ құнар- лылығыиың кему заңып» тұжырымдады.— 116, 119.
Ф
Филарет (Дроздов, В. М.) (1782—1867) —орыс православиелік шіркеуініц неғұрлым реакцияшыл окілдсріпің бірі, кропостпик- тік тәртіптің нағыз жақтаушысы. 1826 жылдан бастап — Москва митрополиті. II Александрдың тапсыруымсн ол патша үкіметі- нің Россияда крепостниктік правоны жою туралы 1861 жылғы 19 февральдағы манифесіп жазды.— 371.
Фрей — царацъіз: Лепии, В. И.
Фюлинг (Fühling), Иоганн Йозеф (1823—1884)—экоиомика және ауыл шаруашылық машиналарын жасау жөніндегі неміс маманы. 1864 жылдан «Fühling’s landwirtschaftliche Zeitung»- тің («Фюлингтің Ауыл шаруашылық Газетінің») редакторы бол- ды. 1872—1880 жылдары — Гейдельберг уииверситетінің профес- соры болды. «Ökonomie der Landwirtschaft» («Ауыл шаруашы- лығының экономикасы») деген еңбектің авторы.— 133.
ц
Цезаръ (Caesar), Гай ІОлий (біздің заманымыздан бұрыиғы 100—44-жылдар) — Рим империясының аса ірі мемлекет ңай- раткерлерінің бірі, қолбасшы және жазушы.— 327.
Ч
Чернов, В. М. (1876—1952) — эсорлер партиясы басшылары- ііың және теоретиктерінің бірі, эсерлердің шетелде шығарылып тұрған орталың органы «Революционная Россияның» редакторы. «Русское Богатство» журналында Маркстіц теориясы ауыл ша- руашылығына қолдапуға жарамайды-мыс дегеиді дәлелдеуге тырысып, марксизмге қарсы бағытталған ревизиоиистік мақала- лар жазды. Февраль буржуазиялық-демократиялық революция- слніан кейін бірінші және екінші коалициялық Уақытша үкі-


ЕСІМДЕР КОРСЕТКІШІ
567
мстте егһпиілік мипистрі болды, номещиктердің жерін тартып алган шаруаларды қатал жазалауды ұйымдастырды. ¥лы Ок- тябрь социалистік революциясынан ксйін эсерлердің антисовет- тік бүліктерін ұйымдастыруға қатысты. 1920 жылы шетелге эмиграцияға кетіп, онда антисоветтік әрекеттерін одан әрі жал- ғастырды.— 105, 132, 151, 152—153, 154—155, 156, 157, 159, 164, 165, 168, 169—170, 171, 188, 196, 198, 201-202, 230, 231—232, 233, 240, 244.
Чернышевский, Н. Г. (1828—1889) —орыстың ұлы революция- шыл демократы, ғалым, жазушы, әдебиет сыншысы; орыс со- циал-демократиясыпың аса көриекті ізашарларының бірі. Чер- иышевский Россиядағы 60-жылдардағы революциялық-демокра- тиялық қозғалыстың идеялық дем берушісі әрі көсемі болдьт. Социалист-утопист болған ол социализмге шаруалар қауымы арқылы өтуді мүмкін деп санады, бірақ сонымен бірге револю- цияшыл демократ ретінде «цензураның богеттері мен кедергіле- ріне қарамастан — шаруалар революциясы идеясын, бұқараиың барлық ескі өкіметтерді құлату жолытідағы күресінің идеясын тарата отырьш, өз замаиыпдағы саяси оқиғалардың бәріне ре- волюциялық рухта әсер стс білді» (В. И. Леииы, Шығармалар, 17-том, 107-бет). Ол редакциялағап «Совремеішик» журналы Россияның революциялық күштерінің үпі болды. Чориышев- ский 1861 жылғы «шаруалар» реформасының крепостяиктік' сипатын ашу-ызамен әшксреледі, шаруаларды көтеріліске ша- қырды. 1862 жылы оны патша үкіметі тұтқынға алып, Петро- павл қамалына қамады, мұнда ол скі жылдай болып, содан ксйін жеті жыл мерзімгс каторгалық жұмысқа жәпе өмір бойы Сибирьде тұруға кссілді. Чсрнышевский тек әбдси қартайған шағьшда ғана айдаудан босатылды. Ол өмірініц соцғы күндеріпе дсйін әлеуметтік теңсіздікке қарсы, саяси жәпо экономикалық рзгінің барлық коріністеріне қарсы жалынды күрескер болып қала берді.
Чернышевский орыстыц материалистік философиясып дамы- ту саласында орасан зор еңбек сіңірді. Оның философиялық козқарастары Маркске дейінгі бүкіл материалистік философия- иың шьтцы болды. Черпышсвскийдің материализмі револіоция- льтқ пәрменді сипатта болды. Чернышевский әр түрлі идеалис- тік теорияларды қатты сынға алып, Гегельдің диалектикасып материалистік рухта қайта жасауға ұмтылды.
Саяси экономия, эстетика, тарих саласында Чернышевский өмір шындығын зерттеуге диалектикалық тұрғыдан қараудың үлгілеріті корсетті. Чернышевскийдің шығармаларын зерттегеіі К. Маркс оларды оте жоғары бағалады және Чернышевскийді орыстың ұлы ғалымы деп атады. Ленин Чернышевский туралы былай деп жазды: «Чернышевский 50-жылдардан бастап 88- жылға дейін тұтас философияльтқ материализмнің дәрежесінде бола білгеи... орыстың бірден-бір шын ұлы жазушысы. Бірақ орыс тұрмысының артта қалуы себепті,— деп атап көрсетті Ленин,— Чернышевский Маркс пен Энгельстің диалектикалыд


568
ЕСТМДЕР КӨРСЕТКІШІ
материализмінің дәрежесіне көтеріле білмеді, дұрысырақ айт- қанда, көтеріле алмады» (Шығармалар, 14-том, 397-бет).
Философия, саяси экопомия, тарих, этика, эстстика саласында Чернышевскийдіц қаламыиаи толып жатқан тамаша шығарма- лар туды. Оның әдеби-сып шығармалары орыс әдебисті мен өнерінің дамуына орасан зор ықпал жасады. Россиядағы және шетелдердегі революционерлердің талай ұрпағы Чернышевский- дің «Не істеу керек?» (1863) деген романынан тәлім-тәрбие ал- ды.— 30, 31, 65.
Чичерин, Б. Н. (1828—1904)—мемлекет туралы ғылымныц маманы, юрист, тарихшы әрі философ, либералдық қозғалыстың көрнекті қайраткері. 1861 жылдан 1868 жылға дейін — Москва университетінің профессоры. 1882—1883 жылдары — Москва қа- ласының бастығы. Саяси көзқарастары бойынша — конституция- лық монархияиы жақтаушы. Философияда — кәиігі идеалист әрі метафизик. Негізгі еңбектері: «Мсншік және мемлекет» (1882—1883), «Саяси ілімдер тарихы» (1869—1902), «Право фи- лософиясы» (1900) және басқалар.— 47, 58—59.
Ш
Шаховской, Д. И. (1861 ж. туған) — кпязь, земство қайрат- кері, «Азаттық одағын» (1904—1905) ұйымдастырушылардың бі- рі. 1905 жылдан конституциялық-демократиялық партияның (кадеттердің) Орталық Комитетінің мүшесі. I Мемлекеттік ду- маның депутаты және оның секретары. 1917 жылы майдап июпьге дейін бірінші коалициялық Уақытша үкіметте мемле- кеттік қамқорлық министрі болды. ¥лы Октябрь социалистік революциясынан кейін советтік кооперация жүйесінде істе- ді.— 99.
Шаховской, Н. В. (1856—1906) — князь, Петербург цензура комитетінің председателі, баспасөз жөпіпдегі бас комитеттің бастығы; «Ауыл шаруашылық піет кәсіптер» (1896), «Шаруа- лардың егіншілік шет кәсіпкс кетуі» (1903) дегеп кітаптардың авторы.—185.
Шиманн (Schiemann), Теодор (1847—1921)—пемістің бур- жуазияшыл тарихшысы, 1892 жылдан Берлип университетінің профессоры. Россияның XIX ғасырдағы тарихы жөнінен маман- данды, орыс әдеби ескерткіштері кітапханасын шығарды.— 35.
Шнакенбург, Р. X.— инженер, қатынас жолдары министрлі- гінің Ңазан округі Нижний Новгород бөлімшесіиің бастығы, 1901 жылы мемлекет қаржысыи талан-таражға салғаны үшіп сотталды.— 356, 357.
ІПпренгер (Sprenger), А. Е. — немістіц буржуазияшыл эконо- мисі, «Die Lage der Landwirtschaft in Baden» («Бадетідегі ауыл шаруашьтльтгыньтң жайьт») (1884) деген кітаптың авторьт.—199.


ЕСШДЕР КОРСЕТКІШІ
569
Штейн (Stein), Генрих Фридрих Карл (1757—1831) — 1804 жылы Пруссияның финанс мипистрі болып тағайындалды. Нах полеон армиясы Пруссияііы талқапдағаниан кейін 1807 жылы октябрьде үкімет басына келді. Елдің саяси, экономикалық жә- не әскери қуатын қалпына келтіру, халықтың толқуларын болғызбау мақсатында ол қысқа мерзім ішінде бірқатар жарым- жарты буржуазиялық реформалар жүргізді: шаруаларға бос- тандық беруді бастады, қалалық басқару ісіне реформа жүргіз- ді, армияпы қайта құруға кірісті. Реформаларға наразы болған юнкерлердің тілегі бойынша жәпе Наполеопның талап етуімен 1808 жылдың поябрінде ол орпыпап түсірілді, сөйтіп Прагаға қашуға мәжбүр болды, ал 1812 жылы Петербургке көшіп келіп, I Александрдың кеңссшісі болды. Германияны француз үстем- дігінен азат ету жолындағы күресте Штейн зор роль атқар- ды.— 423,
Штирнер (Stirner), Макс [Шмидт, Каспар (Schmidt, Kaspar)] (1806—1856)—герман философы, буржуазиялық индивидуализм мен анархизм идеологтарының бірі. Ол өзінің көзқарастарын 1844 жылы «Der Einzige und sein Eigenthum» («Жалғыз және оның меншігі») деген кітабында баяндады. К. Маркс пен Ф. Sure льс оны талай рет сынға алды.— 411,
Штумпфе (Stumpfe), Э. (1866 ж. туғаи) — Гермаииядағымем- лекеттік мүліктер департамеитініц ірі чиновнигі, Über die Konkurrenzfähigkeit des kleinen und mittleren Grundbesitzes gegenüber dem Großgrundbesitz» («¥сақ жопе орташа жер иеле- пушілердіц ірі жер ислепушілермсп бәсекелесуге қабілеттілігі туралы») дегеи жәпе басқа ецбектордің авторы; оныц аталған еңбегі «Landwirtschaftliche ІаһгЬйсһег»-де, Bd. 25, 1896 («Ауыл шаруашылық Әржылдықтарында», 25-том, 1896) жарияланды. Ол өзінің еңбектеріііде ұсақ шаруашылықтардың ірі шаруа- шылықтармен бәсекелесе алатынын дәлелдеуге тырысты.— 133—134,
Шувалов, А. П, (1816—1876) — граф, 1872 жылдан бастап Пе- тербург дворяпдарының жетекшісі, баяу либерал, земство меке- мелерінің тәуелсіздігін жақтады. Ауыл шаруашылығыныц эко- номикасы мәселслсрімен шұғылдапды, Ерікті-экоиомикалық қогамиың «Еңбсктерінде» басылган бірқатар мақалалардың ав- торы.— 39.
щ
Щедрии — Гуарацыз: Салтыков-Щедрип, М. Е.
Э
Энгельгардт, А. II. (1832-—1893) — публицист, халықшыл, өзі- нің қоғамдық-агроиомиялық қызметі және Смоленск губерния- сындағы Батищево деген оз имениесіиде тиімді шаруашылық


570
ЕС1МДKP ІЮРСЕТКТШІ
ұйымдастыру жөніндегі тәжірибесі арқылы аты шықты. В. И. Ленин «Россияда капитализмнің дамуы» атты кітабында Энгельгардтың шаруашылығы арқылы халықшылдық теория- лардың бүкіл утопиялылығын көрсете келіп, бұл шаруашылық- қа сипаттама берді. Энгельгардт «Отечествешіые Записки» жур- налында басылған «Деревнядап» деген хаттардыц (1882 жылы жеке кітап болып шықты) және ауыл шаруашылығы мәселе- лері жөпіндегі басқа да бірқатар еңбектердің авторы; орыстың тұңғыш «Химический Журналыпың» (1859—1860) рсдакторы болды.— 245.
Энгелъгардт, А. П. (1845—1903) — патшалық Россияның мем- лекет қайраткері. 1890 жылы Ңазап вице-губерпаторы, 1893 жы- лы Архангельск губернаторы болып тағайындалды, 1901—1903 жылдары Саратовтың губернаторы болды.— 336, 339.
Энгелъс (Engels), Фридрих (1820—1895) — ғылыми комму- низмнің пегізіп салушылардың бірі, халықаралық пролетариат- тың көсемі және ұстазы, К. Маркстің досы әрі серігі (В. И. Лснинніц «Фридрих Энгельс» дегеп мақаласын қарацыз. Шығармалар толық жинағы, 2-том, 1—15-беттер).—19, 162, 165—167.
ІО
ІОзов (Каблиц, И. И.) (1848—1893) — халықшыл публицист.
70-жылдары Юзов «халыққа баруға» қатысты, 80—90-жылдары либерал халықшылдардың идеологына айналды; либерал ха- лықшылдық «Неделя» газетіне қатысты. Юзовтың басты еңбек- тері: «Халықшылдықтың негіздері» (1882), «Интеллигепция меи халың Россияның қоғамдық өміріпде» (1885).— 437.
Я
Яковенко, В. И. (1859 ж. туғап)—публицист жәие земство статистигі. Москва мен Тверь земстволарының статистикалық бюроларыпда қызмет істеді; 1894 жылдан 1901 жылға дейін Пе- тербург земствосының статистикалық жұмыстарына басшылық етті. «Русскис Ведомости», «Отечсственныо Записки», «Север- ный Вестник» журналдарына қатысьш тұрды.— 437.
Яковлева, М. (1883 ж. туғап) — Петербургтегі карточка фаб- рикасының жұмысшысы, 1901 жылы Обухов заводында болған ереуілге қатысушылардьщ бірі.— 319, 321.
Янсон, Ю. Э. (1835—1893) — экономист жәие статистик, Пе- тербург университетінің профессоры. Ішкі істер министрлігі статистикалық советінің мүшесі, ГІетербург губертіиялық ста- тистика комитеті председателінің орынбасары, Географиялық жәпе Ерікті экономикалық ңоғамдардыц мүшесі, Россия Ғылым Акадсмиясыныц корреспондснт-мүшесі (1892 жылдан бастав)


есімДер көрсеткіші 571
болды. Астық саудасын зерттеуге, майдагерлік өнеркәсіпті зерт- теу комиссиясына қатысты, астана халқыньщ санағын және са- нитарлық статистиканы ұйымдастырушы болды. «Рикардоньщ рента теориясының маңызы туралы» (1864), «Россия мен Батыс Европа елдерінің салыстырмалы статистикасы» (1878—1880), «Шаруалардың үлесті жерлері мен төлемдері туралы статисти- калық зерттеудіц тәжірибесі» (1877) деген жәпе басқа еңбек- тердіц авторы — 236—237.


572
В. И. Л Е Н И Н III Ң Ө М I Р I М Е Н Ң Ы 3 М Е Т I Н I Ң КЕЗЕҢДЕРІ
(1901 жылгы маіі— декабръ)
190 1
Май — декабръ. Леиин эмиграцияда, Мюпхеііде тұрады, Рос- сияның рсволюциялық социал-демократиясы- ның Россияда маркстік айбынды жұмысшы партиясып құру жолындағы күресін басқара- ды, «Искра» газетіне басшылық етеді.
5(18) май.
6(19) май.
Ерте дегенде 6(19) май.
М. Г. Вечссловқа жазған хатында Ленин «Искра» редакциясының атынаи Берлиндегі искралық топтың бюллетень шығаруына ке- - ліссді; сгжей-тегжсйлі жоспар жасап алуға және осымен байлапысты туатын бірқатар мәсслелерді шешуғе кецес берсді.
Түрмеде отырғаи қарыпдасы Мария Ильинич- на Ульянова мен М. Т. Елизаровқа жазған хаттарында Ленин қамауда жалғыз отырғаи жагдайда дұрыс режим ұстаудың маңыздылы- ғын атап көрсетеді; ой еңбегімен айналысу жөнінде, шетел тілін үйренудің тиімді тәсілі туралы кеңес береді; күп сайьш гимиастика жасауға ақыл қосады.
Лепші «Искра» газеті редакциясыпың 1901 жылғы 11 апрельдсн 19 майға дейіпгі кірісте- рі мен шығыстарып есептсп шығарады.
11(24) май. Н. Э. Бауманға жазғап хатында оған «кіріс
пен шығыс тізімдерінің тияпақты әрі айқын жасалғапы үшіп» алгыс айтады, оның жұмы- сы жөиіпде толық мағлұмат жіберуіп сұрай- ды, «Искраиыц» ақша қаражатьтпап қиыидық көріп отырғапы туралы хабарлайды, жинала- тын қаржыпы үнемдеп жұмсаудың және «Искраны» Россияға жеткізудің маңыздылы- ғын атап айтады; адресатқа шекараға жақын жерде орналасуға ақыл қосады.


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 573
11—17(24—30)
май.
12(25) май.
13(26) майдан ертерек.
13—15(26—28) май.
Майдыц бірінші жартысы.
15(28) май.
Лениіі жәпе «Искра» редакциясының Мюн- хендегі бөлігінің басқа мүшелері Д. Б. Ря- зановпен кездесіп, «Күрес» тобының «Искра- ға» қатысуының шарттары туралы және Россия социал-демократиясының шетелдік ұйымдарын біріктіру мәселесі жөнінде кеце- седі.
ГІ. Б. Акссльродқа жазғап хатьшда Лепип РСДРГІ-пың шетслдік ұйымдарып біріктіру туралы келіссөздерді бастауға «Күрес» тобы- ның тағы да әрекет жасап жатқаыын хабар- лайды, РСДРП-ның барлық топтары өкілдері- нің алдын ала өткізілетін конференциясын шақыру жоспары және бұл конференцияны шақыруға өзінің келісетіні туралы айтады; Рязановтың келгені және «Күрес» тобын «Искраға» қатыстырудың шарттары жөнінде онымен болған келіссөздер жайында хабар- лайды; «Социал-демократ» ұйымының конфе- реицияиы шақыруға келісетіпі, яки көліспей- тіиі туралы жауапты жеделдетуді өтінеді; «Заря» журналыттыц 2—3-номеріігіц жоспары туралы сұрайды.
Ленин «Не істеу керск? Ңозғалысымьтздьщ толғағы жеткеті мәселелері» деген кітабыи жазуга кіреседі.
«Искраныц» 4-померінде «Неден бастау ке~ рек?» деген мақала жарияланды; онда Ленин Россияда жұмысшы табының революциялық партиясып құрудың нақты жоспарын бдяп- дап берді. Бұл жоспар кейіп «Не істеу ке- рек?» атты кітапта дамытылғап болатын.
Ленин Мюнхеннің шеті — Швабингтегі басқа пәтерге көшеді.
Р. Э. Классопға жазған хатында Ленин «Иск- ра» мен «Заря» редакциясының атынан газет- ке ақша қаражаты 'жөнінен жәрдемдесуді сұ- райды.
Лстраханьға Л. М. Кпиповичке жазған хатыи- да Ленин Россияда «Искраны» басу ісін ұйым- дастыру жоспары туралы, оны жария бас- паханаларда басудың мүмкіндігі туралы сұ- райды; «Искраны» Россияға жеткізуге қаржы меп күшті үнемдеп жұмсау қажеттігін, мұ-


574 В. II. ЛЕШІННЩ ÖMIPI МЕП ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
ның өзі орыс социал-демократиясының бүкіл жұмысы үшін маңызды екенін атагі көр- сетеді.
19 май (1 июнъ).
Ленин Псковқа П. Н. Лепешинский мен П. А. Красиковқа «Искраны» жеткізу және та- рату мәселелері жөнінде хат жазады.
П. Б. Аксельродқа жазған хатында Ленин 70-жылдардағы революционер Дебогорий-Мок- риевичтің материалдары мен хаттарын алға- нын хабарлайды және оның естеліктеріи «Заря» журналының 2—3-номерінде басуға ке- лісетінін білдіреді; «Заряның» қашан шығаты- пын, «Искраның» 5-померіііің мазмұны жәис газеттің қашан шығатыны туралы хабарлай- ды; РСДРП-ңың барлық шетелдік ұйымдары өкілдерінің алдын ала өткізілетін конферен- циясын шақыруға «Социал-демократ» ұйымы- ньщ келісетіні, яки келіспейтіпі жөніндегі жауапты тездетуді өтінеді.
23 май
(5 июнъ).
«Искрага» жәрдемдесуші Берлин тобына жаз- ған хатыида Ленип «Искраны» шекарадан құ- пия түрде алып өтуді ұйымдастыру мәселе- лері жөніиде егжей-тегжейіпе дейін айтып нұсқау береді.
25 май (7 июиь).
Лепип Подольскідегі апасы Мария Александ- ровнаға хат жазьш, жіберген газеттері үшіи інісі Дмитрий Ильич Ульяновқа алғыс айта- ды және одан орыс газеттерінің қызықты дс- ген номерлерін бүдан былай да шетелге жі- беріп тұруын өтінеді; ақша алғанын, түрме- дегі М. И. Ульянова мен М. Т. Елизаровқа хат жібергенін хабарлайды.
29 май (11 июнь).
Г. В. Плехановқа жазған хатында Ленин «За- ря» журпалының 2—3-номерінің мазмұньша қосымша жайында хабарлайды.
Майдың аяғы.
Ленин «Жаңа қырғын» деген мақаласын жа- зуға кіріседі, «Новое Время» газетінен қажет нәрселерді жазып алумен шұғылданады, ма- қаланың егжей-тегжейлі жоспарын жасайды.
Май — июнъ.
Ленин «Искра» газетін Россияға жеткізуді ұйымдастыруға басшылық етеді.


В. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 575
4(17) июнь.
4(17) июньнен кешірек.
5(18) июныіен ертерек.
5(18) июнъ.
11(24) июньнен кеіиірек.
Ленин В. 3. Кецховели ұйымдастыратын жер- гілікті астыртын баспаханада «И.сжраны» кө- шіріп басу туралы Бакудегі искралық топпен келіссөздер жүргізеді.
«Искраның» агенттеріне жазған хаттарында Лепиіі Кишиневтегі искралық баспаханада «Искраның» шық-қан номерлерінен материал- дар алып басу жөиінде нұсқау береді.
Ленин Н. К. Крупскаяпың «Искрапың» Оре- хово-Зуеводағы агенті И. В. Бабушкинге жаз- ған хатына түзетулер мен қосымшалар енгі- зеді; бұл хатта оиың корреспонденциясының «Искрада» басылғаны туралы хабарланады, «Русское Богатстводағы» Иваново-Вознесенск жұмысшылары жайында мақаланың терісті- гін айтып мақала жазу қажеттігі көрсетіледі; адресаттың «Искраның» жаңа номерлерін алған-алмағапын, табысы қалай екеніп сұ- райды.
Берлипге М. Г. Вечословқа жазғаи хатыпда Ленин адресаттаи болашақтағы жұмысы жә- не жоспары жайында толық ессп жіберуді оте қатты талап етеді.
Ленин «Тһе Times» («Замапа») газстінщ 1901 жылдың 17 июніндегі 3683-номерінен С.-Пе- тербургтегі жұмысшы толқулары жөнінде үзінді көшіріп алады.
Россиядағы белгісіз бір адамға Л. М. Кііипо- вич арқылы жібергеи хатында Ленин «Иск- ра» үшін қаржы жинауды ұйымдастыруды отінеді.
Бакудегі Л. Е. Гальперинге 'жазғаін хатыінда Ленип Вена арқылы Персияға «Искра» газе- тіиің жіберілгенін хабарлайды; Кавказда «Искраны» басудың жоспары жайында сұрай- ды; «Искра» үшін ңаржы жинаудың жәеіс оны шетелдеи жеткізудің жаңа жолдарын із- дестірудің маңыздылығын атап көрсетеді.
Ленин «Frankfurter Zeitung» («Франкфурт Газеті») газетінің 1901 жылдың 24 июніндегі 173-ломерінеп G-Петербургтегі жұмысшы тол- қулары жопіпде үзіпді кошіріп алады.


В. и. ЛЕТІИІШІЦ ОМТРІ MICH ҚЫЗМЕТІНІҢ КЙЗЕҢДЕРІ
12(25) июнънен ертерек.
«Искрапыц» редакциясы ГІетербургтен Лснин- піц «ІТедеи бастау керек?» деген мақаласы жоиіидс жәие «Искраның» 4-номері туралы қуангаи ііікір білдірген жұмысшының хатын алды.
13(26) июнь.
Ленин «Искрапы» және басқа жасырын әде- бистті Росспяға жеткізу мәселелері жөнінде Москваға II. 3. Бауманға хат жазады.
24 июньнен (7 июльден) ертерек.
Ленин «Искра» редакциясының Мюнхендегі бөлігімен бірге «Искра» мен «Заря», «Соци- ал-демократ» ұйымдарын «Орыс социал-де- мократтары одағы» және басқаларымен бі- ріктірудің жобасып әзірлеуге қатысады.
Ленин «Земствоны қуушылар мен либера- лизмнің Аннибалдары» деген мақала жазады.
24 июнь (7 июлъ).
Ленин Г. В. Плехановқа хат жазып, онда РСДРП съезін шақыруға әрекет жасалғаны туралы Россиядан хабар алынғаны жайында баяндайды; партияның программасын әзір- леуді тездетудің маңыздылығын атап көрсете- ді; «Искраның» 6 және 7-номерлерін әзірлеу жұмысы туралы айтады.
24 эісэне 26 июнь (7 жэне 9 июлъ).
Лепин «Искра» редакциясының мүшелері ал- дына партия программасыньщ жобасын әзір- леуді тездету туралы мәселе қояды.
24 июнь (7 июлъ) — 17(30) август.
Леииннің «Земствоны қуушылар менлибера- лизмпің Аннибалдары» деген мақаласын тал- қылаған кезде «Искраның» редакциясында Ленин мен редакцияның басқа мүшелері ара- сында либералдарға көзқарас жөнінен пікір алалығы бар екені ашылады. Ленин мақала- ның жалпы сарынын және либералдар жө- ніндегі принципті позицияпы озгертудеп бас тартады.
26 июнь (9 иіолъ).
Ленин «Искраньщ» агеиттері ретінде Лондон- нан Россияға бара жатқан В. П. Ногинмен және С. В. Апдроповпен кездеседі; жергілік- ті жердегі жұмысты жолға қою жөніндө олар- мен әңгіме откізеді.
П. Б. Аксельродқа жазған хатында Ленин «Искраның» 6-номерінің және «Заря» журна-


U. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 577
лыиың 2—3-номерінің мазмұны туралы, РСДРП съезін шақыру туралы Россиядан ха- бар алынғанын айтады; одан Г. В. Плеханов- пен бірлесіп РСДРП программасын әзірлеу жұмысыыа кірісуді отінеді; өзінің К. Каут- скиймен көздесіп, онымен әңгімелескені жө- нінде, В. П. Ногин мен G. В. Андроповтың Мюнхенге келгені және олармен өзінің әңгі- ме өткізгені жайында хабарлайды.
29 июньнен (12 июлъден) ертерек.
Ленин орыс революциялық социал-демокра- тиясының шетелдік ұйымы Уставының жаңа жобасын әзірлеуге қатысады.
30 июнь (13 июлъ).
Г. В. Плехановқа жазған хатында Ленин «Аграрлық мәселе және «Маркстің сыншыла- ры»» деген мақаласын жазуға кіріскенін ха- барлайды және одан В. Либкнехттің «Zur Grund — und Bodenfrage» («Аграрлық мәселе жөнінде») атты кітабып жіберуді өтінеді.
Июнь.
Лениннің Обухов қорганысына арналған «Жа- ңа қырғын» деген мақаласы «Искраның» 5- номерінде жарияланды.
Июнъ — сен~ тябрь.
Ленин ревизионистерді сынауға, аграрлықмә- селенің маркстік теориясын қорғауға және РСДРП аграрлық программасының негіздерін жасауға арналған «Аграрлық мәселе жәпе «Маркстің сыншылары»» дегеи еңбегін жа- зады.
8(21) июлъ.
П. Б. Аксельродқа жазған хатында Ленин одан В. Либкнехттің «Zur Grund — und Bodenfrage» деген кітабын және Интернацио- пал конгрестерінің протоколдарын немесе сол конгрестер туралы есептер басылған «Der Vorbote»-Hi («Жаршыны») жіберуді өтінеді; бұлар оған «Аграрлық мәселе және «Маркс- тің сыншылары»» деген мақаласын жазу жұ- мысына байланысты қажет болған еді.
12(25) июлъ.
Г. В. Плехановқа жазғап хатында Ленин жі- берген кітаптары үшін оған алғыс айтады, өзінің аграрлық мәселе жөніндегі жұмысы туралы және ревизионистерді сынағалы отыр- ғанып хабарлайды.


578 в. И. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНГҢ КЕЗЕҢДЕРІ
14(27) июлъ.
17(30) июльден ертерек.
17(30) июлъ.
18 және 30
июлъ (31 июлъ мен
12 август) арасъінда.
Н. К. Круігскаяның X — ке жолдаған хатьіның соңына Леиин «Искра» агенттерінің жұмысы мәселолері женінде, газетті шекарадан өткі- зу ісіи дұрыс жолға қою қажеттігі туралы қосымша жазады.
«Искра» редакциясының Мютіхендегі бөлігі- ііің мәжілісіпде Лепиниің «Земствоны қуу- шылар мен либерализмнің Аннибалдары» дс- ген мақаласын «Заря» журналында басу тура- лы мәселе шешіледі.
Ленин «Земствоны қуушылар мен либера- лизмнің Аннибалдары» дегеи мақаласына соңғы сөз жазады.
Г. В. Плехановқа жазған хатында Ленин оның аграрлык, мәселе жөнінде жіберген кі- таптары үшін алғыс айтады, оған В. Куле- манның «Кәсіптік қозғалыс» атты кітабын жібергені туралы, Бердяевтің жазғандарымен әуестенушілік жайында Россиядан хабарлар түскенін хабарлай келіп, «оны күл-талқаи ет- кенде тек арнайы философиялық салада ға- на талқандамау» қажеттігін ескертеді; оның партия программасын әзірлеу жұмысына кі- ріскеиіне өзіпің қанағаттапғандық сезімін біл- діреді.
П. Б. Аксельродқа жазған хатында Леиин оған «Vorbote» журналын және В. Либкнехт- тің «Zur Grund —und Bodenfrage» деген кіта- бын жібергені үшін алғыс айтады; өзінің ша- мамен августың 8-нсіі 12-не дейін Цюрихтс Л. ІІадсждиіімсн кездеспскші скспін, адресат- пен де ксздесіп, әңгімелескісі келетініи ха- барлайды.
Ленин Россиядан II. К. Крупскаяның Киши- невтегі «Искра» баспахапасында басылған «Әйел — жұмысшы» деген алғашқы кітапша- сын алады.
Ленин Россиядағы искралық ұйымдар тура- лы ереженің жобасып әзірлеуге қатысады. Бұл жоба 1901 жылдың авгусында Россияга жіберілді.
Ленпп II. К. Крупскаяиың Кишинсвке Л. И. Гольдмаиға жазған хатына II. К. Круп- скаяның жасырын баспаханада басылған


В. И. ЛІЛІШІШЦ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІШҢ КЕЗЕҢДЕРІ 579
Июльдіц екіи- ші жартысы.
Июлъ.
11(24) август.
«Әйел — жұмысшы» деген кітабын Россиядан жібергені үшін алғыс айтатынын қоса жазьш жібереді; Россиядағы жасырын баспаханалар- да оның материалдарын басып шығаруға «Искра» редакциясының қалай қарайтыны туралы мәселе түсіндіріледі; редакция әзірле- геи искралық ұйымдар туралы ереженің жо- басы бірлесіп талқылау және уставтың жоба- сын әзірлеу үшін Россияға жіберілмекші екені хабарланады.
Леиии Н. К. Крупскаяның Бакуге Л. Е. Галь- перинге жазған хатына түзетулер мен толық- тырулар енгізіп, онда «Искраны» Бакуде ба- суға «РГскра» редакциясының атынан келісім білдіреді; матрицадаи басудың мүмкіндігі қан- дай екенін сұрайды; басудың бұл тәсілініц артықшылықтары мен оны тезірек қолдану- дың маңыздылығын түсіпдіреді.
G. 0. Цедербаумға жазған хатында Ленип оііың, G. В. Аидроповтың және В. П. Ногин- ніц Петербургте орыстьщ «Искра» ұйымының аудандық органын ңұру және «Искра» редак- циясы мүшелерінің Петербургке келіп орна- ласуы жөніндегі «Искраға» жіберген жоспа- рымен келіспейтінін білдіреді; бұл жоспар- дың тар өрістілігін, оның тиімсіз екенін және революцнялық жұмыс үшін зияндылығын сы- иайды; «Искраны» Россияға жеткізу және оны тарату ісін жақсы ұйымдастырудың ма- ңызын атап көрсетеді.
«Искраньтң» 6-номерінде Лениннің «Бағалы мойындау» деген мақаласы жарияланды.
П. Б. Аксельродқа жазған хатында Стеклов- тың «Сонымен, недеи бастау керек?» деген мақаласын зиянды, опасыздық мақала деп тауып, соның өзінде оны «Заряда» басуға ке- лісім берген Ю. 0. Мартовтың, А. Н. Потре- совтың, «Искра» редакциясыиың басқа мүше- лерінің істеген ісінің қарама-қарсылық сипатына Ленин реніш білдіреді; олардың оппортунистерге «жол берушілік және оларды ңолдаушылық» тактикасына ашынғандық біл- діреді; партияның программасын тез арада әзірлеп бітірудің маңыздылығын атап көрсе- теді; таяуда «Искраның» 7-номері шығатынын


580
В. И. ЛЕІІИННІҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
13(26) августан ертерек.
17(30) августан ертерек.
17(30) август.
18(31) август.
Август.
8(21) сентябръ.
айтады және «Заряның» 2—3-номері үшін редакцияда бар материалдар туралы хабар- лайды.
Ленин Г. В. Плехановқа оның «Заря» журна- лының 2—3-номерінде жариялануға тиісті «Cant Кантқа қарсы немесе Бернпгтейннің ру- хани өсиеті» деген мақаласына өзінің ескерт- пелерін жібереді. Г. В. Плехановтыц өтініші бойынша, Ленин оның мақаласына түзетулер енгізіп, мақаланы тарауларға бөлудің жоспа- рын побайлады.
«Искраның» 7-номерінде Лениннің «Дағда- рыстың сабақтары» деген мақаласы жария- ланды.
П. Б. Аксельродқа жазған хатында Ленин «Искраньщ» 7-номерінің шықцаны туралы жә- не 8-номерінің жобаланып отырған мазмұны туралы хабарлайды; өзінің «Аграрлық мәселе және «Маркстің сыншылары»» деген мақа- ласын қалай жазып жатқанын айтады.
Ленин «Помещиктерді өрбіту» деген мақала- сының жоспарын және оның варианттарын жазады. Мақала «Искраның» 1901 жылғы 10 сентябрьдегі 8-номерінде «Крепостниктер әре- кет жасауда» деген атпен басылды.
Москваға М. А. Ульяноваға жазған хатында Ленин оған Петербургке барып қайтуға, онда М. И. Ульянова мен М. Т. Елизаровтың ісін қарауды кешеуілдетіп отырған заң орындары- ның заңсыз әрекеттеріне шағым беруге кеңес береді; өзінің Швейцарияға А. И. Елизарова- ға барып қайтпаңшы екенін хабарлайды.
Ленин «Искраның» Россиядағы агенттеріне жалпы россиялық «Искра» ұйымының жоба- сын жібереді, осы жобаны талқылап, өздері- нің ескертпелері мен түзетулерін жіберуді өтінеді.
М. А. Ульяноваға жазған хатында Ленин оның жіберген ақшасы қолына тигенін, Швей- цариядан А. И. Елизаровадан М. И. Ульянова мен М. Т. Елизаровтьщ ісі жөніндегі тергеу прокурорға тапсырылғаны туралы хабар ал- ғанын айтады, Петербургке барып, олардың


В. II. ЛЕІIIIIIII11 I, ОМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 581
10(23) сентябръ.
16 және 19 сентябръдіц (29 сентябръ мен 2 октябрь- діц) арасында.
ісін қараудың кешеуілдетілуіне шағым беру- гс ісецсс бсреді; Пөтербургкс бара қалғаң күпде, оидагы аялдауға болатьін таныстары- н ыц адрестсріп айтады.
В. II. Лсииннің «Крепостниктер әрекет жа- сауда» деген мақаласы мен «Земство съезі» дегеп замсткасы «Искрачың» 8-номерінде жа- риялапды.
Лениіі Мюлхеннеи Цюрихке РСДРП шетелдік ұйьтмдарының «бірігу» съезіне барады.
20 сентябръ (3 октябрь).
Ленин «Искра» мен «Заряиың» және «Соци- ал-демократтың» шетелдік ұйьшдары окілде- ріиің Цюрихтегі ксңесіне қатысады. Кеңес Лелипгс РСДРІІ шетелдік ұйымдарының «бі- рігу» съезіпде сөз сөйлеуді тапсырады.
21 сентябръ (4 октябрь).
«Бірігу» съезінің мәжілісінде Ленин Женева конференциясының қарарына «Орыс социал- демократтары одағының» атынан Кричевский енгізген түзетулердің текстін жазып алады. Лснин РСДРП шетелдік ұйымдарыньщ («Иск- ра» мен «Заря», «Социал-демократ», «Шетел- дегі орыс социал-демократтарының одағы», Бунд және «Күрес» тобы) «бірігу» съезінде «Одақ» басшыларының оппортунизмін әшке- релеген сөз сөйлейді.
21 және 23 сентябрь (4 және 6 ок- тябрь) ара- сында.
Ленин «Искра» меп «Заряны» шығару және біріккен ұйымды — «Орыс революциялық со- циал-демократиясының шетелдік ұйымын» құ- ру мәселелері талқылапғап «Искра» редак- циясыиыц барлық мүшолерінің кеңесіне қа- тысады.
22 сентябрь
(5 октябрь).
«Одақпеп» біржолата ажырасу туралы декла- рация жарияланған соң, «Искра» мен «Заря- ның» және «Социал-демократтың» шетелдік ұйымдарының өкілдерімен бірге Лении «бірі- гу» съезін тастап кетеді.
22 сентябръден (5 октябрьден) кешірек.
Л. И. Аксельродқа (ол съезде секретарьлар- дың бірі болды) жазған хатында Ленин «бі- рігу» съезінің документтерін дереу көшіріп шығып, оған Мюнхепге жіберуді өтіпсді; өзі-


582 В. И. ЛЕНИННІҢ ÖMIPI МЕН ҚЫЗМЕТШІҢ кезеңдері
Ерте дегенде
23 сентябръде {6 октябръде).
Сентябръдщ аяғы — ок- тябръдіц басьі.
8(21) октябръ.
8(21) октябръ- ден кешірек.
9(22) октябрь.
Октябръдің екінші жар- тысы.
нің Цюрихтен Мюнхенге жүріп кеткенін ха- барлайды.
Ленин Цюрихтен Мюнхенге қаитып келеді.
Мюихенде Ленин Сибирьге жер аударылу мерзімі біткениен соң Россияда «Искраның» орталық ұйымып құрудың жоспары жөнінде келісіп алу үшін оғап келген Г. М. және 3. П. Кржижановскийлермен әңгімелеседі.
Ленин өзінің инициативасымен құрылуға ти- істі «Орыс революциялық социал-демократия- сының шстелдік лигасын» ұйымдастыруға қа- тысады; бүл лига «Искра» мен «Заря» жәпе «Социал-демократ» ұйымьш жақтаушыларды біріктірген еді.
Ленин «Искра» редакциясының жұмысы ту- ралы мәселелер жөнінде Г. В. Плехановқа хат жазады, адресаттың партияның програм- масын әзірлеуі үшін қажет болған Ф. Энгельс- тің программа туралы мақаласы басылғаи «Die Neue Zeit» («Жаңа Заман») журналы- ның 1-номерін оған жібергенін, «Заряның» 2—3-номеріие арнап «Ішкі жағдайға шолу» атты мақала жазбақшы екенін, сондай-ақ «Не істеу керек?» деген кітабын жазу жұмы- сының барысы туралы хабарлайды.
Ленип «Заря» журнальша арпалған «Ішкі жағдайға шолу» деген мақаласын жазу жұ- мысына кіріседі.
Л. И. Аксельродқа жазған хатында Ленин одан басып шығару үшін «бірігу» съезінің барлық документтерін Женеваға жіберуді өті- неді; оған С. Н. Булгаковтың және басқала- рының мақалалары басылған «Новое Слово- ііың» (1897) сегізінші кітабының жіберілге- иін хабарлайды.
Ленин Ю. 0. Мартовпен бірге Петербургтегі искралық топқа осы топтың жұмысы және оның «Искрамен» қарым-қатынасы туралы, үгіт жұмысының және Петербург социал-де- мократтарын «Искра» жағына тартудың ма- цыздылығы туралы, Петербургтегі істің жайы


В. И. ЛЕІІІІІІІІІҢ OMIPL МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 583
жопіпде «Искраға» хабарлап отыру туралы хат жазады.
20 октябрь (2 ноябръ).
Леніш «Искраның» 9, 10-номерлерін және «Заря» журналының 2—3-номерін басу мәсе- лелсрі жөнінде Г. В. Плехановқа хат жаза- ды; партияның программасын оның қашан жазып болатыньш сұрайды; «Ішкі жағдайға шолу» атты мақаланы жазып болғаиып ха- барлайды.
21 октябръ (3 ноябръ).
Г. В. Плехановқа жазған хатында Лепии оган ақша жіберілгенін, «Искраның» редакциясы- на ақша түскенін, редакцияның финанс жағ- дайын хабарлайды.
Октябрь.
Лениннің «Ашығушылармен күрес», «С.-Петер- бург комитетіне жауап» жәнө «Шетелдік іс- тер» деген мақалалары «Искраның» 9-иомс- рінде жарияланды.
6(19) иоябръ.
Лсііип Г. В. Плехановқа «Заряның» 4-номері- пің мазмұны туралы хат жазады; «бірігу» съезінщ документтерін дереу басып шығару- ға редакция мүшелерінің көпшілігі меп «Иск- ра» әкімшілігінің келіскенін хабарлайды.
14(27) ноябръ.
Л. И. Аксельродқа жазған хатында Ленин ад- ресаттың оған жіберген «Толстойдың дүниеге көзңарасы және оның дамуы» деген кітап үшін алғыс айтады; өзінің «Не істеу керек?» деген кітапты жазу жұмысы жөнінде хабар- лайды.
18 ноябрь (1 декабръ).
Лении «Искра» ғазетіидогі экономика және тарих болімдерінің мазмұны туралы мәселе жөнінде Г. В. Плехановқа хат жазады; проғ- раммаиы әзірлеу жұмысының маңыздылығын ерекше атап көрсетеді; өзінің «Не істеу ке- рек?» деген кітабын жазу жұмысы туралы хабарлайды.
20 ноябръден (3 декабрьден) ертерек.
Леииннің «Каторгалық ережелер және катор- галық үкім» деген мақаласы «Искраның» 10- померінде жариялапды.
20 ноябрь (3 декабръ).
Лониниіц «Фиііляндия халқының наразылы- ғы» дегеп мақаласы «Искраның» 11-номеріті- де жарияланды.


584 в. II. ЛЕНИННІҢ ӨМІРІ МЕН ңызметінің кезеңдері
29 ноябръдс.1! (12 декабръ- ден) ертерек.
П. Б. Аксельрод neu Г. В. Плехановқа жазгаи хатында Лепин Халықаралық социалистік бю- роның Брюссельде болатын мәжілісі туралы хабарлайды, Г. В. Плёхановтың Брюссельге баруының қажеттігі туралы өзінің пікірін біл- діреді; оларға «Заряның» 4-номері мазмұны- пың жоспары жіберілгенін хабарлайды.
Ноябрь — декабръ.
Ленин «Не істеу керек?» деген- кітабын жа- зып бітіруге күш салады.
Куз.
Ленин ««Свобода» журналы туралы» заметка жазады.
5(18) декабрь- ден ертерек.
Ленин Россиядағы искралық ұйымдарға жаз- ған хатында таяу уақытта «Не істеу керек?» деген кітабыиың жарыққа шығатыиын хабар- лайды.
5(18) дскабръ.
«Искраның» агситіне жазған хатыида Лепии Кишиневтегі искралық баспахананы «экоио- мизмге» іш тартатын басылымдар басып шы- ғару үшін пайдалануға үзілді-кесілді қарсы- лық білдіреді.
И. Г. Смидовичке жазған хатыида Ленип иск- ралық баспахаііаның «экоиомикалық» бағыт- тағы «Вперед» газетін басып шығарғаиы ту- ралы хабар алғапыи айтады; бұған озіиіц қатты ызалы екенін білдіреді және осы ха- бардың өзі жаңсақ пәрсе емес пе екеніп анықтауды сұрайды; Л. Н. Радченко мен С. 0. Цедербаумнан дереу оған Мюпхенге ке- луді өтінеді.
6(19) декабръ- ден ертерек.
Ленин Г. В. ІІлехановтың революциялық цыз- метінің жиырма бес жылдығымен байланыс- ты «Искра» редакциясының атыиан оғап құт- тықтау жазады.
6(19) декабръ.
Г. В. Плехановқа жазған хатында Лснин Брюссельге Халықаралық социалистік бюро- ньщ мәжілісіне бару қажеттігін атап көрсете- ді; «Искраның» редакциясынан оған жолга ақша жіберілгенін хабарлайды; қайтар жол- да партияның программасы туралы, «Заря- пың» 4-иомері туралы, т. б. мәселелерді ше- ілу үшін оны Мюнхенгө келуге шақырады; «Искраға» арнап Халықаралық социалистік


В. П. ЛЕПІШПТЦ ОМІРІ МЕИ ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ 585
6 жэне 10 (19 жэне 23) де~ кабрь ара- сьінда.
10(23) декабръ.
Декабрьдің ортасы.
20 декабрь (1902 жылғы 2 январъ).
21 декабръ (1902 жылғы
3 январъ).
Декабрь.
бюроның мәжілістері туралы заметка жазуды отіпеді.
П. Б. Акссльродқа жазған хатында Ленин Г. В. Плехановтьщ Брюссельге Халықаралық социалистік бюроның мәжілісіне жүргелі жат- қанын, «Искра» редакциясының Мюнхеыдегі бөлігінің оны қайтар жолда Мюнхенге соға кетуге шақырғанын хабарлайды; партияныц программасы туралы, «Заряның» 4-номері ту- ралы, т. б. мәселелерді шешу үшін оны да сол уақытта Мюнхенге келуге шақырады.
Лениннің «Экономизмді қорғаушылармен әң- гіме» деген мақаласы «Искраның» 12-номерін- де жарияланды.
«Заряның» 2—3-иомерінде Лениннің «Земст- воны қуушылар мен либерализмнің Аннибал- дары» деген мақаласы, ««Сыншы» мырзалар- дың аграрлық мәселе жөніидегі пікірлері» де- геп тақырыппен «Аграрлық мәселе және «Маркстің сыншылары»» деген еңбегінің ал- ғашқы төрт тарауы (Н. Ленин деп қол қо- йылған алғашқы еңбегі) және «Ішкі жағдайға шолу» деген мақалалары басылды.
П. Б. Аксельродқа жазған хатыида Лепип одан «Не істеу керек?» деген кітабына көз жүгіртіп шьтғуға мүмкіндігі бар ма деп сұ- райды.
Россиядағы искралық ұйымдарға жазған ха- тында Ленин Россиядағы аса маңызды коми- теттердің коңференциясы ашылатыны тура- лы хабар алғанын жазады, сөйтіп осыған бай- лаиысты шаралар қолдану жөнінде комитет- тер меп топтарға иұсқау береді.
В. И. Ленипиің «Демонстрациялардың баста- луы» деген мақаласы мен ««Оңтүстіктегі жұ- мысшылардың» хаты туралы» деген заметка- сы «Искраның» 13-номерінде жарияланды.
Ленин «Искраның» Кишиневтегі астыртыи баспаханасында басылып шыққан «Искра- ның» 10-номерінің бірінші данасып алады.
Л. И. Гольдманға жазғап хатында Ленин Рос- сиядағы искральтқ ұйымдардың жұмьтсын жақсартудың, бұл жұмысты бір ортальтққа


586 В. И. ЛЕНИНШҢ ӨМІРІ МЕН ҢЫЗМЕТІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
бағыпдырудың маңыздылығына тоқталадьт; ««Искраның» бүкіл болашағы оііьщ жергілік- ті майдагерлікті және аудандық оқшаулықты жеңіп, оның іс жүзінде жалпы орыстық газет бола алатын-алмайтынына байланысты» еке- нііі атап көрсетеді.
1901 жыл.
Ленин «Анархизм және социализм» .деген те- зистерін жазады.
Ленин Россиядағы Е. Д. Стасовамен Мюнхеп- нен хат жазысып тұрады.
Ленин Швабингте (Мюыхен) Р. Люксембург- пен кездеседі.
Лепин Р. Землячканы «Искраның» Одессада- ғы агенті етіп тағайындау туралы онымеп хат алысады.


587
M A 3 М Ұ Н Ы
Алғы соз IX
19 0 1 ж.
НЕДЕН БАСТАУ КЕРЕК? 1—13
ЖАҢА ҚЫРҒЫН 14—20
ҚҮПИЯ ДОКУМЕНТ 21
ЗЕМСТВОНЫ ҚУУШЫЛАР МЕН ЛИБЕРАЛИЗМНІҢ АННИ-
БАЛДАРЫ 23—76
I 28
II 35
III . 41
IV 48
V  56
VI  68
БАҒАЛЫ МОЙЫНДАУ 77—85
ДАҒДАРЫСТЫҢ САБАҚТАРЫ 86—91
КРЕПОСТНИКТЕР ӘРЕКЕТ ЖАСАУДА 92—98
ЗEMСTBО СЪЕЗІ 99—100


588
МАЗМҮНЬІ
АГРАРЛЫҚ МӘСЕЛЕ ЖӘНЕ «МАРКСТІҢ СЫНШЬІЛАРЫ» 101—291
I. Топырақ құнарлылығыньщ кеми беру «за¬
ңы» 106
II. Рента теориясы 120
III. Ауыл шаруашылығындағы машиналар 132
IV. Ңала мен деревня арасындағы қарама-қар¬
сылықты жою. «Сыншылар» көтерген жеке мәселелер 151
V. 	«Қазіргі кездегі алдыңғы қатарлы ұсақ шаруашылықтардың гүлденуі». Баденнің мы- салы 167
VI. 	¥сақ және ірі шаруашылықтардың өнімділігі. Шығыс Пруссиядан алыпған мысал 177
VII. 	Шаруалар шаруашылығы туралы Баден анкетасы 194
VIII. 	Немістің 1882 және 1895 жылдардағы ауыл шаруашылық статистикасының жалпы мәліметтері. Орта шаруашылықтар туралы мә- селе 207
IX. Германиядағы сүт шаруашылығы және ауыл шаруашылық серіктіктері. Германиядағы се¬
ло халқының шаруашылық жайы 221
X. Неміс Булгаковы — Э. Давидтің «еңбегі» 240
XI. 	¥сақ және ірі шаруашылықтағы мал шаруашылығы 253
XII. 	Марксизмнің аграрлық мәселедегі дұшпандарының көзқарасы бойынша «тамаша ел» 267
РСДРП ШЕТЕЛДІК УЙЫМДАРЫНЫҢ «БІРІГУ» СЪЕЗІ.
21—22 сентябръ (4—5 октябръ), 1901 ж. 293—301
1. 21 СЕНТЯБРЬДЕ (4 ОКТЯБРЬДЕ) СӨЙЛЕНГЕІІ
СӨЗ. (Протоколда жазылғаны) 295
2. «БІРІГУ» СЪЕЗІНДЕ 1901 Ж. 21 СЕНТЯБРЬДЕ (4 ОКТЯБРЬДЕ) «ОРЫС СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТТА¬
РЫ ОДАҒЫНА» ҚОЙЫЛҒАН СҮРАҚТАР 301
АШЫҒУШЫЛАРМЕН KYPEС 302—310


МАЗМҰНЫ
589
С.-ПЕТЕРБУРГ КОМИТЕТІНЕ ЖАУАП 311—312
ШЕТЕЛДІК ІСТЕР 313—314
КАТОРГАЛЫҚ ЕРЕЖЕЛЕР ЖӘНЕ КАТОРГАЛЬІҚ ҮКІМ 315—321
ІШКІ ЖАҒДАЙҒА ШОЛУ 323—379
I. 	Аштық 325
II. 	Дағдарыс пен аштыққа көзқарас 348
III. Үшінші элемент 357
IV. Жетекшілік екі сөз 366
««БІРІГУ» СЪЕЗІНІҢ ДОКУМЕНТТЕРІ» ДЕГЕН КІТАПША¬
ға алғы сөз 380—383
ФИНЛЯНДИЯ ХАЛҚЬІНЫҢ НАРАЗЫЛЫҒЫ 384—389
«СВОБОДА» ЖУРНАЛЫ ТУРАЛЫ 390—391
ЭКОНОМИЗМДІ ҚОРҒАУШЫЛАРМЕН ӘҢГІМЕ 392—400
Г. В. ПЛЕХАНОВТЫҢ РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТІНІҢ
ЖИЫРМА БЕС ЖЫЛДЫҒЫНА 401
ДЕМОНСТРАЦИЯЛАРДЫҢ БАСТАЛУЫ 402—405
«ОҢТҮСТІКТЕГІ ЖҰМЫСШЫЛАРДЫҢ» ХАТЫ ТУРАЛЫ 406—407
АНАРХИЗМ ЖӘНЕ СОЦИАЛИЗМ 411—412
ДАЙЫНДЫҚ МАТЕРИАЛДАР
ОРЫС РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯСЫНЫҢ
ШЕТЕЛДІК ҮЙЫМЫНЫҢ УСТАВЫ ЖОБАСЫНА ТҮЗЕТУ¬
ЛЕР МЕН ЕСКЕРТУЛЕР 415—418
«ЖАҢА ҚЫРҒЫН» АТТЫ МАҚАЛАҒА АРНАЛҒАН МА¬
ТЕРИАЛДАР 419—421
«ЗЕМСТВОНЫ ҚУУШЫЛАР МЕН ЛИБЕРАЛИЗМНІҢ АН¬
НИБАЛДАРЫ» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА АРНАЛҒАН МАТЕРИ¬
АЛДАР 422—428


590
МАЗМУНЫ
1. ЗЕМСТВОНЫ ҚУУШЫЛАР МЕН ЛИБЕРАЛИЗМ¬
НІҢ АННИБАЛДАРЫ 422
2. МАҢАЛАНЫҢ ЖОСПАРЫ 425
3. «ВОЛЬНОЕ СЛОВО» ЖУРНАЛЫНАН КӨШІРМЕ 426
«КРЕПОСТІШКТЕР ӘРЕКЕТ ЖАСАУДА». ДЕГЕН МЛҢАЛА¬
ҒА АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР 429—435
1. ПОМЕЩИКТЕРДІ ӨРБІТУ 429
2. ПОМЕЩИКТЕРДІ ӨРБІТУ 432
3. МАҚАЛА СОҢЫНЫҢ НУСҚАСЫ 434
РЯЗАНОВТЫҢ «ЕКІ ШЬТНДЫҢ» ДЕГЕН МАҚАЛАСЫНА
ЕСКЕРТУЛЕР 436—438
«АШЫҒУШЫЛАРМЕН КҮРЕС» ДЕГЕН МАҚАЛАҒА АР-
НАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР 439—442
В. И. Лениннің осы уақытқа дейін табылмаған еңбектерінің тізімі (май — декабрь, 1901) 445—446
В. И. Ленин жазған болуы ықтимал еңбектердіц тізімі 447
В. И. Ленин редакциялауға қатысқан басылымдардың тізімі 448
Ескертулер 449—499
В. И. Ленин цитат келтірген және ауызға алған әдеби еңбектер мен деректемелер көрсеткіші 500—526
Есімдер көрсеткіші 527—571
В. И. Лениннің өмірі мен қызметінің кезсңдері 572—586


МАЗМҮНЫ
591
СУРЕТТЕР
В. II. Лешшиің «Неден бастау керек?» деген мақаласы басылған «Искра» газетіпің 4-номерінің біріншібеті.— 1901 ж. 3
В. И. Лепиипің «Земствоны қуушылар мен либерализмиің Аннибалдары» деген еңбегі, «Аграрлық мәселе және «Маркстің сыншылары»» деген еңбегінің алғашқы төрт тарауы (««Сыншы» мырзалардың аграрлық мәссле жөніндегі пікірлері» деген тақырыппен басылған) және «Ішкі жағдаиға шолу» деген еңбегі басылған «Заря» журналының 1901 жылғы 2—3-номерінің мұқабасы 25


Ленин, В. И.
Шығармалар толық жипағы. Орысша 5-басылуынаи ауда- рылды. 55 томдық.
Т. 1 — Алматы, «Ңазақстан», 1974.
(Қазақстан КП Орталық Комитеті жанындағы Партия тари- хы ин-ты — КПСС Орталық Комитеті жанындағы Марксизм-ле- нинизм ин-тының филиалы.)
Т. 5. Май — декабрь 1901.
592 бет.
Томды баспаға дайындаған А. П, Смирнова Дайындаушының көмекшісі М. М. Вассер Әдебиет көрсеткішін дайындаған Н. А. Амплеев
Редактор Ж. Я. Панкратова
Сканерлеу: Т.Қ.Оразымбетов
Өңдеу: А.Н. Моторин
★
Сдано в набор 6/ХІІ 1973 г. Подписано 2/ХІІ 1974 г. Формат 84х108’/з2 — 19,125 = 32,13 усл. п. л.4-1 вкл. 1/іе п. л.
(30,67 уч.-изд. л.). Тираж 15 000 экз. Бумага № 1. Цена 65 коп. Издательство «Казахстан», г. Алма-Ата, ул. Советская, 50.
Заказ № 300. Полиграфкомбинат Главполиграфпрома Государственного комитета Совета Министров КазССР по делам издательств, полиграфии и кнпжной торговли. г. Алма-Ата, ул. Пастера, 39.