/
Text
/кхдыди
довит
K6I — *0BvttUtj
* оф 4 и»
UinUQ'Q у
, tivwky J|g
dvgdvuoHdovw
T
J. Ш
ы* АЯгиб/ю (Alp агос(dm
<|4«M«ni ОД0ШМГМГГ.
/АДЖЛДО*
ЯИКИКПМ АЖВЛЛ !«*••
т» MilBinwi*
САРСУXАН
Ин китов аз мутафаккири забардасти хал»; и точи к
□рчади Дониш, ки дар нимаи дуйуми асри XIX зиндагвт
ардааст, сухан меронад Мо ба дигар чи^ат^ои фаъо-
ияти ^аматарафаи у дахолат накарда. фа»$ат маориф-
арварии уро дида мебароем. Та^лили асар^ои адабй,
адсй, хаттотй, астрономй ва педагогии до ниш манд ба
здаи мо намедарояд.
Им китоб аз китобс ки соли 1961 зери унвони «Вы-
ающийся просветитель таджикского народа Аз;мад До-
|иш* ба табъ расида буд, фар^и калоне дорад ва дар он
юб^ои нави лЗиёисни тараздипарвари Россия дар бо-
аи х&л^ои хурди Россиян подшо^й», «Ахмади Дониш
«агар чад ид бул*. «Ичрои орзу^ои Ахмади Дониш* до-
сил шудааст.
Райр аз ин, матни китоб аз аввал то охир са^е^ кар-
ia, як >;атор иловато дароварда, дар охири китоб руй*
сати маъхаз ва адабиети истифодашуда дода шуд.
Мацсади мо аз иловаи боб^ои нав ин аст:
Маълум аст, ки Ахмади Дониш ба маданияти пеш-
\адами хал»;и кабири рус хайрхо^она назар мскард. Би
'обдр ин мо хостем, а^аллан, у му май бошад э^ам, фаъо-
иштм эиёиёни псш^адами хал>;и русро нишон ди^ем,
iepo ohj^o мекушиданд халвой хурди Россиян подшоэдо
□ асорати мустамликавй озод гард ид а, ^ар як хал»;и
*оссия хушбахт ва босавод шавад
3
Имяуижж АлмаДМ Домафчх аа адждмм деж*араН1
аа амссм на растя домгг. a* WMM. u u^qxkv* г?
»аро мебошамд. V*> мрдлм мраор act Дар м магмлд
Дар Макает даму» аа фмжра мп« мео
Адам* Доима opiy вагалрд. Ш жалдм ♦ яуеАагт аа
слодагмамд doau пал во вхвггевд мааюи дм дем. •«
оржудемв f дар Тода*atт<win ссшгтШ а* вел Ав амал ual
мег «мд
А&мум бигу юр вуда жпмамда м<» М"АЛ •« **
фоодагив ммфввфпармрм* Лдмадм Даммера ж>
мувлммал дам Семам, иаеом дпда raatwarrrw < не аа
чо бл иг н маслам? м гввлафо юмамдапш eivT«
dytpy манмат мгауисм
ЗАМОНИ АХМАДИ ДОНИШ
Дар эчодиёти Ахмади Дониш мухимтарии масъала-
Хои давр аз забили тан^иди ма^кум кунандаи р азол ат -
Хои амир ва амалдорони у, таргиби ислохоти тартиботи
давлатии аморати Бухоро, муносибати Бухоро бо Рос-
сия, зиндагонни тохатфарсои оммаи за^маткаш ва ахиб-
мондагии мадании он, кушиши ба сум тамаддун ва та-
ра^ист кашидани мамлакат, сабуктар кардами а \ вол и
вашими халх ва амсоли инхо инъихос ёфтаанд ва ма-
орифпарвари мо саъй кардааст. ки х*маи ин масъалахо-
ро дар рули гоя^ои олии хал^парварй, дар партами ма
данияти дуньявй хал кунад.
Бинобар ин, /ахам пяти гояхои маорифпарварии Ах-
мади Донишро бе та XX и хи даврае ки у дар ом зиндаги
па лцод кардааст, равшан тасаввур кардан ва мохиятн
он^оро ба таври васеъ ва дуруст нишон додан аз им-
коният берун аст?Асеевой таърихии пайдоиши маориф-
парвармро дар Осиёи Миёна, пеш аз хама дар шароити
метимой» и>ргисодии аморати Бухоро ва Туркистони нм-
май дуйуми асри XIX ва мбтидои асри XX, дар шиддат
ефтани норозигии оммаи халх аз тартиботи мавцуда ва
кувват гирифтами истисмори аз^ли мехмат, бояд чует.
Хвмаи ин ходисот нати^аи дар дожили ихтисодиёти шах
шудамондаи фсодал14 тавлид ва инкишоф ёфтани муно-
сибатхои капитал истй буд^
Дар айн и замон мо дар назар дорем, ки сохли ндеяхо
нусхаи дел ва аймии хаёти и^тимоию и^тисоди набуда,
5
балки.— бар хилофи ацидаи социологом вульгарй,—
ин цасти ицтимой на ицтисодиро дар шаклцои ба худ хо-
се ки лоацал аз хусусияти навъцои гуногунм шуури
цамъиятй бармеоянд. акс мекунад.
Ин аст, ки мо цамин фа ели рисолаи худро ба нацли
вацту замони Ахмади Дониш бахшидем. Пешаки бояд
огоц кунем, ки баёноти минбаъда ма\з цамчун тасвмри
зиндаи цаёти аморати Бухоро даном хоцад кард на бись-
ёр цузъиётп характерной, царчанд, эцтимол, дуйумдара-
ца бошанд цам, хеле возе?; в а муфассал шарц хоцаяд
ёфт. Ин. албатта, тасодуфй нест. Зеро мо хостем он
муцити махсусро, ки Ахмади Дониш аз cap гузаронда-
аст. «тацдид ва тасвир» кунем. Орс «тацдид на тасвир*
кунем. Тацлнли муфассал дар бобцои хоти мае и и асар
дод^хоцад шуд.
|Чунон ки маълум аст, солкой 60-ум и асри гузашта
давлати хонии Бухоро ба Россия цамроц шуда, мутей
цукумати подшоции рус гардида буд. Пас аз цамроц шу-
дан ба Россия хонии Бухоро аз хавфи метилом импсриа-
лиэми Англия ва шоцони Эрону Афгонистон ва инчу
ним аз цангу низоъцои муттасили феодалцо, ки боиси
хонавайронии халц мегдрдиданд. рацой ёфт. Кишваре
ки аз цицати ицтисодиёт ва маданмят ба дарацаи ни-
цояти таназзул раемда. гуломию гуломдориро цануз ни-
гох медошт, ба мамлакате алоцаманд гардид, ки дарацаи
тарацциёти ицтисодй ва маданиаш нисбатан хеле ба
ланд буд. Бинобар ин ба Россия \амро^ шуданн Осиёи
Миена, аа цумла хонии Бухоро, объективая дар пеш-
рафти минбаъдаи халдом ин сарзамин роли як омилм
^алкунандае бозй кард ва дар ^аёти ицтимоию кцтм-
содии Туркметон ва хонии Бухоро як цатор дигаргуни
цо ба мнём оаард) Чунон ки Ф Энгельс 23 май соли
1851 дар мактуби худ ба К. Маркс навишта буд: «Рос
сия нисбат ба Шарц цацицатан роли прогрессией бозй ,
мекунад... ^укмронии Россия баром бацрцои Сиёцу Кас
пий иа Осиёи Марказй, баром богацирд ва тоторцо ро
ли мутамаддинкунанда мебозад*’• Ammo ran на фацаг
(ва на он цадар) дар таъсири прогрессивки ицтисодиё-
ти бештар тараццикардам рус аст. Мустамликакунй дар
асли маънии худ бо тамоми оцибатцои бад ва аксаран
фалокатонараш боцй монда буд. Вале хоцияти масъала
1 К Маркс и Ф, Энгельс. Соч. т XXI, стр 211.
б
дар цои дигар аст. Россия мамлакати нимфеодалй, ирти-
цой ва истибдодй бошад э;ам, дар айни замен дар он
давра маркази мубориэаи революционим дорой ах,амия-
ти ^алкупанда низ буд, ки на тан^о та^тири халфа рус»
балки так^дири ояндаи халедои Осиёи Миёнаро з^ал мс-
кард.
Л Карл Маркс соли 1877 навишта буд: «Ин дафъа рево-
люция дар Шарц, ки то цол як цалъаи дастнарасида ва
захираи армиям контрреволюция буд. cap мешавад»
Дар цои дигар Карл Маркс навишта буд, ки «Россия
дар Европа отряди пешцадами царакати революциомй
и с бошад* ’ ।
Халвдои Осиёи Миёна, аз цумла мардуми Бухоро,
пас аз цамроц шудан ба Россия на фацат бо Россиян
Романову помеирпецо ва капиталистке, балки бо Рос-
сиян пешцадам ва революцией \ам дучор омаданд Ба
Россия цамроц шудани Осиёи Миёна объективам барои
муттафиц гардидани халци рус ва халвдои Осиеи Мие-
на дар муборизаи зидди цукумати подшоцй ва синфцои
истисморкунамдаи махалли замимаи ловима ба вуцуд
о нард.
(Давраи мустамликавй вазнимтарин давраи таърихи
хонми Бухоро буд. Оммаи халц дар зери шиканцаи ду
цен гиба - аз як тараф, фмшори капиталистом. амалдо-
рони цукумати подшоцй, савдогарон. помещиком, руцо-
ниём ва цар туна бадкирдорони дигзри рус ва аз тарафи
дигар, дар зери зулму тааддии истисморкунандагоми ма-
халли, яъне бой^о. хонэ^о. бек^о. мулло в а эгион^о —
азият мекашиданд. Хал»; ба полати »;ашшо1до ва бемавои
афтода, цабру ситам ва азоб^ои муд^иш мекашид. >
Бо вуцуди ин, 6ар»;арор гардидани робитаи зичи иц-
тисодй ва маданй дар байни Россия ва Осиёи Миёна, ба
вуцуд омадани заводка, сохта шудани ро^ои оэ;ан, ну-
фуз ёфтаии умсурз;ои маданияти рус ва илму техникам
пс1ш;адами он, пайдо шудани >;ишло>;у ша^р^ои русни-
шим на ба ин кишвар му^оцират намудами одамони
'К. Маркс мФ Энгельс Избрлмиыс письма. М. Госпо-
литмэдат, 1947. стр. 311.
К. Маркс ва Ф, Энгельс, «Манифехти Партиям Кемму-
Ш,СТЙД’ U * Г Политиздат, 1953, сад. 8 (Му^аддимаи Натри русин
соли 1882),
* ДОИР ба км масъала дар поентар воби алодмда Смхтидд шу
Дааст.
7
меднаткашн рус на аз дамин дабил додисадои дигар. ки
пас аз дам род шудани О сие и Миена ба Россия ба ву-
*^уъ меомаданд, дар шуури адолии мадаллй надши ами-
де бастанд. Мадз таъсмри самарбахши мадаиихти псш-
дадами рус яке аз омилдои муд|<мми тадаввули гоя в ни
ячодиёти Адмади Дониш ва дигар маорифпарварони
О сиси Миена гардидааст. _
Чунон ки дар бело зикр шуд,|баъд аз дамрод шудани
Осмей Миена ба Россия хонии Бухоро тасарруфи дуку-
мати гюдшодй гардид. ^укмрони онвадтаи Бухоро амир
Музаффар (i860—1885) бо и пяти мустадкам кардан и
тахташ як чанд исьсни ашрофи фсодалй ва докимонн
цудогонаи мадаллиро, ки муваффадиятдои аскарони рус-
ро фурсатн муносиб дониста, аз Бухоро чудо шудани
будамд, фуру нишонл Амир Музаффар соли 1868 до*
кимони ^аротегин ва Дарвозро мутей худ кард ва соли
1869 ^исорро бо тамоми мулкдояш, инчуним заминдои
Кулобро ба амлоки худ дамрод кард ва шурши и дуру
дарози писараш Абдул мал и к ро бардам дод. В ай даМаи
ин кордоро бо ёрш аскарони подшоди рус ба лнчом ра-
сонид4 Бо Шадрисабз низ дамин долат руй дод. Амо-
рати Бухоро барон тобеъ кардами Шадрисабз даддо сол
дув в ат с арф карда, муваффадият надцда буд. Фадат дар
соли 1870 ин мулки (пас аз маигитдо) калонтарин де-
билам мен а га си узбек тамоман ба Бухоро дамрод карда
шуд, Ба ин тарифа, парокандагии давлати хонии Бухоро
як дарафа бартараф гардид.
/Бухорои Шарди дар натирай цангдои ш ади ди хунин
ба аморат дамрод карда шуд. Аскарони амир ва душунм
дукумати подшодй дар Бу хорой Шар дм чум цалаодони
зшаддй рафтор карданд. Соли 1895 А. Галкин ничор
эътироф кард, ки «ХОАО тадрнбан дамам замни дон Бу-
хорои Шар ди и дозира ба сабаби кам шудани а дол и. ки
18 сол пеш дангоми метилом Музаффархон датл туда
буданд, обьёрй намешав ад*. ।
Бо вуцуди ин, ба воситан аморати Бухоро ба Россия
дамрод шудани Бу хорой Шардй роли мусбате бозид.
Бухорои Шардй аз чаиг^и бисьери феодалй начот сфт.
Вэй дар иуомилоти ткчории умум и россия и шт и рок кар
да, ба тадрич аз хочагми маддуди натуралй берун не-
ба ром ад. Олимони рус ба ин сарзамин ом ад а, ба тад-
диди сарватдои твоими он шуруъ карданд. Ба тохту тоз-
8
\ом .чуттасилн шодони Афгонистон ва доирацои феода-
лии ом ба Б у хором Шарцй хотима дода шуд.
Аролии Кулоб, Дарвоз, ^аротсгин, Бал^увон ва ди-
гар ^ой^ои Бухорои Шар»;и аз дасти фэкимони Бадах-
iuoh ба дод ом ад а буданд. >^ар го^ ки дар галоши цу-
кумати Бадахшон чангу цидол cap мешуд, аксар ин ма-
хал цо майдони царбу зарби даъвогароми тахти салтанат
шуданд Дар чунин л^олат з;ама азобу мусибатцо дар
навбатк аввал насиби аролии Бухорои Шарцй мс» ардмд.
Нас аз бардам хурдани парокандагии феодалии мам-
лакат. барои аморати Бухоро муста^кам кардами ^удуди
да платин худ дар Помир низ а^амияти к алой дошт. A^oj
ин мулкдои даилати хонии Помир — Шугнон, Рушон
а Вахой муддати дарозе дар зери зулми дутар аф а и
скнфдои даилатманди худ ва цукмронии Бухорову Афго-
н истон буданд.
Масъалаи Помир солкой 1895 1896 цал шуд. Баъд
.< . як соли он. ки амири Бухоро, мувофици шаргномаи
соли 1895-и Англия ва Россия, аз цисми зиёди вилоя-
ги Дарвоз. Шугнон, Рушон ва Вахон ба фондам дав-
.аги рус ва цисман Афгонистон ма^рум шуд, хоки
Помир бон тацсим карда шуд. Дар ин цол цисми гарбии
Помир мулкдои амир ва цисми шарции он аз они Россия
шуданд. Ин та цен мот бидуни шароити маишй ва дигар
чусусиятдои адолй ба а мал оварда шуд. --------
Аморати Бухоро вилоятм Самарцандро аз даст дода,
< манба^ои асосии оби худ, ки ба дарьси Зарафшон
галллуц доштамд. мадрум шуд. Маъмурияти подшиби дар
Туркистон севки оби Зарафшонро барои обьсрин за-
минцои аморати Бухоро дода, амалан цисми к ало и и
мамлакатро ба камоби дучор кард. Гу мош таи сиёсии дав'
мти рус дар Бухоро Лютш эътироф карда буд, ки
< оби дарьёи Зарафшон то цатраи охнринаш сарф ме-
шавад ва музофоти Бухоро фа цат боцимондаи оберо
чегиранд, ки аз обьёрии вилоятм Самарканд зиёдати
монад» Бе сабаб мест, ки Адмади Дониш, Асири ва
дигар маорифнарварони Осиёи Миёна дар бораи аз оби
• Таврима Бадапион», репродукциям фотографиям иатмм даст-
• км «я тарафи А. Н. Болдырев ба машр таЛгр карда шудааст,
Л IСВЦ. 60. 67, 78. 82, 135. 184, 189 ва гаЛра.
ЦГИА У. ССР, ф. 2. он 2, д 2SI. ajl 10 12
9
Зарафшин бенасиб мондани Бухоро бор^о овози эъти~
роз баланд карда буданд.
Хусусияти характерное хонии Бухоро дар давран
мустамлика ^укмронии мумосибдтлои феодалы дар нц-
тисодисги он мебошад.
«Хама заминкой хонии Бухоро,— менависад Б, F. Fa-
фуров,— ба чум ин категориями юридики та^сим мс"
шуданд: заминкой амлок, заминкой амнр, заминкой
вацф на мулки. Ду категориям аввал аз се ду доссаи та-
моми заминкой маилакатро дар бар мегмрифт. Замин-
кой ва>;ф мвп^доран чои дуйумро мегирифтанд. аммо
заминкой мулки чандон зисд набуда, дар дасти бовЦо
ва амалдорони калон буданд*1.
Боз як категориям заминке буданд, км тамхо^ номи-
да мешуданд. Каей танхоздор со^иби замни набуд. За-
мнн^ои танхо^ ба саркардагони ^арби ва амалдорони
гражданй дода мсшуданд. Даромади вгн замин^о баъзан
хеле калон буд. Масалан, охири асри XVIII як юзбошии
Бухоро аз танхоц соле в^ариб 9С0 сум даром ад дошт
Солкой 20-уми асри XIX дар Бухоро шумораи касоне км
аз заминкой танхо^ даромад мсгирифтамд. ба 36 дазор
нафар расида буд *.
Яке аз шакл^ои му^мммм истисмори де^в;ононп ин
40 хам, чун дар кишвари Туркистон, чорьмккорй буд.
Кор фармудани коргари кироя дар ин 40 хеле кам дида
не шуд.
Пас аз он к и районной дигари Осмей Миена ба Рос-
сия ^аяро^ шуданд, дар хо^агии халци хонии ба мсти-
ло^ муста^или Бухоро, к^атьи нагар аз ^укмфармо бу-
дани муносибаттон фсодалй, муноембат^ои молим пули,
ки пас аз \амро>; шудан ба Россия бо суръати хеке зур-
тар ннкишоф мссфтанд, низ тадрицам ру ба таранки
пи^оданд. Дар инкишофи ин муносибат^о савдои хори-
^им хонии Бухоро, асосан тичорати вай бо Россия, роли
му^им бозй кард^у
• Аз ^и^пгГмицори муомила^ои тицоратй бо Бу-
хоро Россия цои аввалро мегирифт* — навишта буд
’ Б. Г. Гафуров История таджикского народ*. 1955.
440-
> «Сафар, сдргуыпгг на дмгар корном д*хсолАК унтер-офицерн
рус Ефремов дар Бухоро», СПб, 1786
’ Новейшее utiMcaimc Великой Бухарин журнал »Аэиатскнй
Вгетннк». 1825, май
10
А. Галкин соли 1887', Худи ^амон сол гумоштаи смесии
рус дар Бухоро маълумот дода буд, ки «...фуруши мол*
дои рус дар бозори Бухоро солкой охир то рафт афзуда,
молдои Европаи Гарбиро аз бозор тамоман танг карда
мебарорад* *♦
Солдои 60-ум и асри гузапгга дар Бухоро аввалин ти-
Чоратхонадои савдогарони рус пандо туда будаид Бу-
хоро дар ин давра марками тидоратн тамоми xomi гардид
ва дар тидорат бо Россия роли мудом бозид. Он ва^т
дар Бухоро io 38 корвонсарой буд, к и 9* то и он до дав
Латй буда, ба савдогарони махалли ба ицора дода мс-
шуд. Пойтахти аморат то 50 бозор дошт, ки дом молдои
мадолли иа дом молдои Россия ва Европа дар омдо ха-
риду фуруш мешуд. Дар атрофи Бухоро 22 бозор буд.
Бухоро, Царшй ва як дотор шадодои ди гари ин замон
газвор, шодовор, матоъдои канабию маснуотк чармин
истедоол мекарданд Бештар молдои хорицй хариду
фуруш мептуданд. «Аз бисьёрии дукону дукончало маъ
лум мешуд, ки савдои молдои ма^аллй чандон зиед на-
6УД*\— иавишта буд В. Крестовский. Дар ин до чон
дондй, газвори русй, молдои Манчестер ва Бирмингам-
ро дидан мумкин буд Дар байни давлатдое км бо Бухо-
ро тидорат доштанд, дои аввалро Россия мегирифт \
Мувофидо гуфтадои М. Соловьёв, «Бозордои Бухоро
Лсманро аз гуногунии молдо ва теъдоди харидорон дой-
рой карда буд... Дар ин бозордо дидоати Леманро фаре
бон и и молдои русй махсусан ба худ цалб карда буд,
зеро ондо молдои ан глией ва дондиро дориб тамоман
танг карда бароварда буданд» \
Савдогарони Бухоро барои тидорат на фадот ба Хе-
ва на Худонд, балки ба Оренбург, Нижний Новгород ва
1 А. Галкин. Краткий очерк Бухарского ханства. •Туркестан-
ский сборник* — том 611, стр. 102—103, 1887
- ЦГИА Уз. ССР. ф. Политического агентства в Бухаре, д. 3. л
II.- 17, 1887 г. * *
'В В. Крестовский В гостях у эммрд бухарского. СПб,
1887, стр, 282.
‘А Нам бери Путешествие по Средней Лаки... СПб,
сах- 90.
* .1 * * * * * * В В* Крестовский w гостях у дммра бухарского. СПб,
LvoZ, 2?v.
1865,
" Л. Вам берм. Путешествие ио Средней Азии,. СПб, 1865,
стр. 89.
М М. С о л о в е в Экспедиция я Бухару в 1841 -1842 гг. при
участии натуралиста А Лемани М.-Л., 1936, стр 75.
II
Москва низ мерафтанд Ва аз он цо молвой русии Бухо-
роиро харид мекарданд. а Корвопрос ки аз Хева не
оянд,— навишта Суд Вамбери,— аз Астрахань ва Орен-
бург мегузаранд ва аз он 40 бисьёр савдогароии дар
латманд ба Нижний Новгород ва д^атто ба Петербург
равона мешаванд*
В. Крестовский инчунин хотирнишон карда буд, ки
«махсусан корвони бисьёр аз Россия меояд: ^ар руз дас-
тацои нав ба нави он ба Бухоро ворид мешаванд. Аммо
]$иссаи хеле зиёди молдоро на ин кн русдо, балки савдо-
гарони Бухоро мсоваранд, зеро он^о ба ин мацсад ху-
дашон ^ар сол ба тараф^ои Хева, Оренбург, Нижний
ва Москва сафар мекуианд» *
Муносибати тицоратй дар байни Бухоро ва Россия
аз законной цадим cap шуда буд. Солкой 1787- 1796
мелкое кн аз Бухоро ба Россия содир иешуданд, аз 360
^азор сум то ба 465 ^азор сум ва соли 1801 ба 732,2 ца
зор сум расид. Моллое, ки аз Россия содир мешуданд,
6а маблаги 547 хязор сум баробар буданд.
Аз Россия ба Бухоро маснуоти фулузй, мансучот,
цанд, баъзс навъ^ои маснуоти чармин, молвой агторм
ва ^оказо ворид мешуд. Аз ин ч° ба Россия пахта, ман-
сучоти дагал, колоба, шо^ивор. абрешими хом, мева^ои
хушк ва баъзс молвой дигар содир мешуданд.
Баъд аз ^амро^ шудам ба Россия, цагьи назар аз он
ки \укмронии феодализм дар давран муст амл икав и х\ -
сусияти характерное хонии Бухоро буд. алемент^ои
капитализм дар нцтисодиётк ин 40 зудтар на. ^атто на-
зар ба Туркистон ^ам, зиёдтар тараодм кард. Шубхас
нест, ки тараедиёти му носи баттон капиталист дар иц-
тисодиёти Бухоро дар таърихи аморати Бухоро дам як
цадами мусбат буд.
Соли 1885 дар Закаспий гуларонида шудани ро^и
оз^ам ва пас онро давом дода. соли 1888 аз Бухоро то
Самарканд овардан 6а Бухоро дохил шудани капиталмз*
ми Россияро тезонид- Сохта шудани ро^и ол;ан Бухсро*
ро бо Россия зичтар ало^аманд кард. Ин ро^ аз мар-
кази хонии Бухоро — водии Зарафшон — гузашта, на
фа цат аморатро бо Россия, балки гуша^ои чудогонаи ин
1 А. В а ибер и. Путешествие по Средней Азии... СПб. 16Б>.
стр 201. _
7 В- В. К р е с т о в св и й В гостях у лимра бухарского. СГш.
1887. стр 315-316,
12
мамлдкати падноварро низ бо дам пайваст намуд. Бо
гузаронда шудани роди одан тарэи куднаи корвон туда
сафар кардану мол фиристодан бардам хурд. Гузарон-
дани роди одан гайр аз ин, дама аморати Бухороро
дар содаи идтисодиёт ва сиёсат боз дам зуртар мудто-
VI Россия кард. Ин буд, ки соли 1885 дар Бухоро ва-
колатхонаи снёсии импсратори рус ташкил гардид.
Баъд аз сохта шудани роди о дан дар хонии Бухоро,
асосан дар ду тарафи ин род дишлоддои руснишин пай-
до шуданД. Бухорои Нав (Когони дознра), Чордуй, Кар-
кй, Паттакссар барин шадрдо тадридан ба маркаэдои
саноати мадаллй ва тидорат мубаддал гардиданд. Дар
Бухорои Нав тадрибан 15 корхонаи саноатии типи капи-
талиста, як датор баикдои хусусй ва давлатй буданд, ки
дар бисьёр дойдои хонии Бухоро шуъбадои худро бар-
по карда буданд. Каркй дар тидорати хоридии Россия в а
хонии Бухоро бо Афгонистон роли му дим вози кард.
Ба муносибати сохта шудани роди одан ба ин киш-
вар ом ад ан и о дамони меднаткаши рус ва па идо шудани
дишлоддои руснишин дар хоки Бухоро, бсшубда, ада*
мията прогрессивй дошт. Ин додиса дар ин дойдо, ки
то дол дар дадамм одами рус ба шаъни Бухорои «‘Ша-
риф» як мангу дог шумурда мешуд, ба алодаи халди
мадаллй бо халди рус ва ба падн шудани техниках) на
даниятм рус ёрй медод.
Ислодоти соли 1895 дар содаи гумрук (бод), ки хб-
нии Бухороро дар асл бозори дохилии Россия кард, до-
ду гирифти молй дар байки Россия ва Бухоро хелс
дувват гирифт, Агар солдои аввали дамрод шудани ХО’
нии Бухоро ба Россия аз ин 40 дар як сол фадат 50000
пуд пахта содир мешуд, пас соли 1914 ин содирот ба
2624000 пуд расид; содироти пусти дарокулй аз 30- 40
дазор то ба 180000 дона расид; содироти пашм ба цент
150000 пуд 250000 пуд1. Баробари зиед шудани содиро-
ти молдои ходагии дишлод аз Бухоро ба Россия, суръа
ти воридоти молдои саноатй аз Россия низ афзуд.
Муаллифони дилди дуйуми аТаърихи халддои Узбе
кистон» менависанд, ки: «Воридоти газвори гуногун,
цанди мошинй, керосин, зарфиёт, маспуоти одан в а ди
гар молдо аз Россия беш аз пеш эиёд мешуд, Аз Бухо-
1 И Л. Р смел. Внешняя юртовл-Я Буиары до мировой войн*..
Ташкент, 1922. стр. 6$
ИЗ
ро ба Россия пахта, пусти царокулй, абрешим ва мева-
цои хушк мсрафт Савдогарони калони Бухоро аз кор-
хонацои рус ба ваъдаи дарозмуддат насия газвор харида,
к уши in мекарданд. ки о про цар чи лудтар дар Бухоро
фурухта. пули ба даст овардаашонро тирамоцу зимис
тон пахта ва анвали бацор пусти царохулм харида ба
Россия фиристонанд. Савдогарон аз ин амалиёт фонда-
цои к ал он мекарданд»* 1.
Тибци гуфтаи В. Клем, савдогарони Бухоро охири
солцои 80-уми асри гузашта дар цаети мцтисодии мам-
лакати худ мацоми муцимме ишгол карда буданд. У ме-
няв исад: «Синфи савдогари мацаллй хеле сершумор
аст... Агентки сиссй аз маблаги хариду фуруши яклухти
савдогарони мац алл й фацат маълумоти тахини и доранд.
ки ба дурустии онцо зомин шудам мумкин нест. Аз рун
ин маълумот тадвири солопаи савдогарони Бухоро ца-
магй ба 6160000 сум мсрасад. Савдогарони машцури
мусулмони Бухоро ба сад нафар мерасанд, ки аз 20 то
500 цазор сум сармоя доранд. аз инцо дац нафарашон то
сад цазор сум ва бештар аз ин сармоя доранд. Савдога-
роки машцури европой тацрибан 20 нафар цастанд, ки
аз 30 цазор то 400 цазор сум сармоя доранд»
Роцеъ ба псшрифт и саноати хонии Бухоро цайд кар-
дан лоз им аст, ки солцои 1905— 1908 дар ин кншвар 20
заводи пахта тозакуни ва як кони тилло буд, ки 734 на-
фар коргар доштанд Дар арафаи революция дар хонии
Бухоро, хусусан дар нуцтацои ацолинишини навободи
он — Бухорои Нав, Чорчуй ва гайра, то 60 корхонаи са-
ноатй буд, ки дар онцо всосан мацсулоти хоцагии циш-
лоц, ба таври аввалк кор карда мешуд. Аз ин заводцо
3 заводи пахта то за купи аз они худи амирк Бухоро,
4-тоаш аз они савдогарони Бухоро ва дигарцояш аз они
капитал истоми рус буданд.
Капитализм ба дойрам хоцагии цишлоци хонии Бу-
хоро то рафт зиёдтар cap дароварда, аз як тариф, бисьёр
монеацои феодалиро вайрон, аз тарафи дигар, бисьёр
хоцагицои дсццониро цашшоц мекард.
1 История народов Узбекистана, т. II, Ташкент. 1947, стр. 405.
’ В. Клен. Современное состояние торговли в Буяврском хан-
стве. ♦Туркестанский сборник*, т. 540, стр. 76—77, 1887 г.
1 А. В, Пксковский. Революция 1W5 —1907 годов в Туркес-
тане. сб- •Реиолюцил 1905-1907 годов п национальных районах
России». М., 1955. стр 569.
И
1^атъи назар аз додисадои прогрессиви, ки аз оди
батдои ба Россия дамрод шудани хонии Бухоро ба ву-
дуъ меомаданд, даёти сарбаста ва системам идораи мус-
табиди Бухорои адибмонда хеле сует вайрон мешуд.
Худи сиёсати миллим мустамликавии дукумати нодшо
дй мадсаде дошт, ки сохти феодалй дар гушаю канор-
дои миллим мамлакати рус дамеша дар як дол ат монад.
Идораи давлати хонии Бухоро дар дасти феодалони
дабилаи узбекони мангитй буд. Феодалони чи дуньяви
на чи рудонии мангит мавдеъдои асосиро дар идтисодиёт
ва маданияти аморат ба дасти худ гирифта буданд.
Ондо ширадои охирини ходагии деддонирс мемакиданд
Оммаи васеи деддонон дар зери фишори тодатфарсом
истисмор ва резкими хунини амирй даёти пурмусибате
ба cap мсбурданд. Зиндагонни коргарон ва косибон аз
ин дам табодтар буд.
Масалап, дар бскии Кулоб коргарони кондои тилло
ба меднати хеле сахти худ дар як руз ду тангаи худан-
дй (40 тин—3. Р.) музд мегирифтанд, Сардори штаби
аскарони вилоятм Сирдарьё дар дисоботи сафари худ
ба мулкдои Бухоро мснависад, ки: «...тубдоисни кор-
фармо ва уддабаро як чанд касро ба музди дар рузе ду
тангаи худандй байъ карда, дар тадти назорати шахски
худ кор мефармоянд на чй дадаре ки тилло досил меша-
вад, пурра ба дасти корфармо медарояд*
Буржуазиям Бухоро ба дукмронии дукумати нодшо-
дй дед мудобилат намекард, зеро нагз медонист, ки ба
рои фоидадои ба даст овардааш пеш аз дама бояд аз
капитали рус, ки буржуазиям Бухоро бо вам алодаи
яич дошт, миннатдор бошад ва илоаа бар ин, дукумати
подшодии рус дар пахш кардами даракати озодиходин
халди китвар ба амир ёрии куллй мерасонд.
Ба буржуазиям миллагчи ва идеологдои он — дадид-
до - на фадат дукумати подшодии рус, ки ба тараддиёт
на даракатдои революционии халки меднатй му холи фаг
кшпон медод, балки аморат, ки манфиати савдогарони
Бухороро димоя карда, бо шамшер ва хун «мамлакатро
амин» нигод медошт, низ л оз им буд.
Бардарор гардидани муносибатдои шахе и и арбоби
бонуфузи Бухоро ва пойтахти Россия, дам ба дам раф-
ту омад кардагни докимони дар ду тараф. мусофирати
1 ЦГВИА, ф 1396, оп 2, д. 155, дл - 44-*2 ’
15
худи амир ба Петербург иа 1^рим, ёрии дарбии Хуку-
мати подшо^ии рус ба дукумати Бухоро дар ва^ти ба
<ери итоат даровардани баъзе музофотдои собиц 6с
гидои муста^ил, таксис ёфтали агентии снёсии Россиян
импсраторй дар Бухоро — ин ^ама Бухорои охири асри
XIX ва а в валлон асри ХХ-ро беш аз пеш ба яке аз гу-
шадои империям па\новари рус мубаддал мекард.
Ислочоти нули хонии Бухоро дар соли 1901, ки дар
нати^аи он захирздои пул ин аморат амалан тобси эч-
тиёцотм и^тисодии Россия шуданд, кушишчои бо рух-
сати дукумати подшодй дар дудуди хонии Бухоро таш-
кил кардани концессия ва дисман ба ин кор муваффад
ятудани баъзе корфармоёии рус, инчунин кушишдии ц<>
рй кардани тадбирдои агроном и, ки зимнан, амир ондо-
ро бо ма^сади в а ирон накардани донундои «сарнавиш-
гк аэал» рад карда буд,— даман ин мудтоции хонии
Бухорои иассалро аз Россия то рафт зиёдтар карда, на-
ле дар айни замой мардумро ба мадаимяти пешдаджми
рус хеле моих ва мутаваччс^ мекард. Як вазъияти зид-
двдтнок ба вучуд омад. ХукУм^ти подшодй амири Бу-
короро то рафт зиедтар побапди режим и худ карда, гуё
худай] ба муттадид шудани дуввадои революционны
к ал ди рус ва халди Бухоро бар зидди подшодй рус му
соидат мекард.
Ба амирони охирини Бухоро аз тарафи дукумати
нодшодии рус унвондои гуногупи дарби ва орден до му-
кофот дода шуд. Чунончи, амир Абдуладад аз дукумати
подточи и рус ордсни Станислав и дарадаи и кум, ки бо
алмосдо мурассаъ буд ордени удоби сафед бо ситораи
аз бриллиант^о мурассаъ * 1 ва боз дигар ордснчои алии
императории рус мукофот гирифт. Амирон ба армия ва
флоти подшочии рус маблагчои колон мебахшиданд, дар
цисми Евроиоии Россия мулкдои хусусй доштанд на
сармоядои худро дар бан к40и рус^о нигод мсдоштанд.
Ба гуфти В. В. Бартольд амир Абдул24ид «дар сол ба
маблаги 15 миллион сум пусти царокулй харида ба Мо-
сква мефиристод* *. Хонии Бухоро фа^ат ба ном ис-
тичлолияти сиёсй дошт>
1 ЦГВИА, ф 400, он. А>. члстн, д 13, ч. 1, лл. 214-216
1 Хамои А- 32, л. 3, и об.
,В. В. Биртальд История культурной жияни Турксстлмв,
Л., 1927. стр. 247.
16
Дар ва^ти муайян кардани вазифа^ои Ваколатн сие
сии императории Россия дар Бухоро, дар Маклисп мах
фие ки дар хузури гетерял-губернатори Туркнстом (со
ли 1909) шуд. гуфта мешавад, ки «...агент бояд дар айнн
замой резиденты рус х^м буда, ба корхои хУ* *Умати Бу
хоро назорат кунад* ’. Дар айни хол хукума™ ПОДШОХЙ
бо хар рох ба нигох доштапи сбрую въткбори млнхуми
амири Бухоро. ки саги занцирбанди у буд, кушиш мс-
кард Дар ин бора Дар як мактуби махфии иазири кор-
Хом хориции дукумати подшодй аз 20 июни соли 1913
хеле равшан гуфта тудааст: «Хонии Бухоро, ки давлати
ба корхои дохилиаш мухтор аст, дар як иазъияти тамо
мая махсус мебошад. Агарчи мо ба робигахои худ бо
хукумати хонии Бухоро характер!! байналхллхй ва дип-
лом атй намедихем, бо вучуди он дар Бухоро дар шахси
агенты сиёсми император аакили махсус дорем, к и чи
муомила бо амир ва хукухати вай на чи назорати х*>сти
дохилии хонии Бухоро мутлахо ба дасти у дода шуда-
аст. Мушохидаи зр£ти дохилии хонии Бухоро кори хе-
ле мураккабсст в а рафтори хеле боэхтистР° талаб мс
кун ад, зеро ба мо комилан эарур аст, ки обруи амир дар
пеши назари фухарояш нарсзад ва мо коре купем. ки
ба корхои дохилии хонии Бухоро мудохилаи бсвосита
накунем*
Хукумати подшохй «..ддоеша чумин ахнда дошт. ки
дар мамлакати мусулмони (хонии Бухоро —З.Р ), ки
Хокими дар назари а^олй мустацил дорад, хар тадбип
ва русуми нав бо фармони худи амир аз хама хубтар ба
Чо оварда мешаванд»*.
Дар бораи тайёр будани хукумати подшохии рус ба
нигох доштани обрую эътиборм амири Бухоро худи
амир Абдулахад низ дар сухбати худ бо гумоштаи снё-
сии Россия гуфта буд: «Ва^те ки камина шахе ан ба
дидори аълохазрат императоры аъзам мушарраф гаш-
' ЦГИА Ув, ССР, ф. 2, on. I, д 215, ла. 65-74.
1 В. С у хо и л и но« навиштл буд, ки ба амири Бухоро дар с\
pare мукофст додай мумкин аст, км «...агар турион С^нд Миролик
па он роли масъулматпоки мухгасиНй дар Бухоро, ки ба ухдаи ый
гузошта шудааст, лоиц бошад*. (ЦГВИЛ. ф. 400, 1909. д Ьб, •» L
л. 33.
1 ЦГИА Уз. ССР, ф. 2, on. 1, д, 122, л. 60.
* Аз мактуби аазири корпии хорнчии здкуматн гюдшзднк р} '
ба ваэири молил, а> 3 июли соли 1899. ЦГВИА, ф 409, on А? частм,
Д. 48, лл. 19-20.
3- Рамбив
17
там, эшон маро смовори ваъдли з^имоят ва пуштмбомии
худ карданд ва аз камина изгори умед карданд, ки ба
МДрИ ^олам ба и^рои на^ша^ояшсл» мусоидат кунам.
Вл камина омодаам, ки тамоми хо^иши ашонро ба 40-
ну дна ицро кунам*
Капитан Карцев, ки соли 1885 ба муносибатн ба так-
ти аморат баромлдани амир Абдула^ад аз тарафи маъ
мурияти подшодо рус ба Бухоро фиристода шуда буд»
навороти амирро хабар дода буд, ки у; «...дамеша бо
камоли мамнуният ба масли^ат^ои мал гуш хо^ад
кард* . кас ба садо^ат ва самимигги амирони охи-
рини Бухоро ба дукумати иодшо^й шуб^ае надошт.
Дар ин бора гснсрал-губернатори Туркистон равшан
на ошкоро навишта буд: «Ваэифаи худ мешуиорам, одоб
ва хушрафтории комили амирро на х,ам<1 ва^т гайер бу
дани аъло^азрат ба ицрои тамоми талаб^ои мо ва, чунон
ки ба назар мснамояд, евдодотмандии бериёи Саид Аб
дулгзушхонро ба шахсияти подшо^и мо хотирнишон ва
таъкнд кунам*’. Агар дар бораи вазъияги вассалии ами-
рони Бухоро аз руи маълумотномахои маъмурияги ху-
кумати нодшо^ии рус ^укм кунем, дар он^о му^аррар
Хамеша «дар бораи па\н шудани х°к1|МИЯТИ маънавии
рус дар хонии Бухоро* сухан мерафт *. Маъном а^оки
мияти маънавии рус» дар амал ^амон буд, ки чандс баъд
В. Сухомлинов дар бораи он навишта буд: «Мувофи^и
тартиботе ки му*;аррар шудааст, касонс, ки валмдзди
Бухоро ва Хева интихоб шудаанд, дар ин ма^ом фа^ат
законе шинохта ва цабул команд шуд. к и интихоби овь
аз цонмвк ^окимияти атмо^азрати им нс разори и Шу-
ме тасди^ шавад* \
Ба дукумати подшодии рус НИ фацат амирони лаб
байгу, балки амалдорони фармонбардори команд ба
Насруллои ^ушбегии Бухоро (с. 1912) низ даркор бу-
дамд, ки ба 1^авли ггнерал-губерматори ‘Гуркистом, на
тан^о «бечуиу чаро паирави нишоидодз^ои мо будахни
худро* нишон дод» балки «нисбат ба Россия ком ила и со-
диц будани худро* низ эодир кард.
1 ЦГВИА, ф. 400. on, At. части, д 48, лл. 19 22.
3 ЦГИА У>. ССР. ф Политического агентства Букарг д, 2,
л. 15. I8H5.
• ЦГКИЛ. ф 400, Aj части 1911, д 40, л 12
* ЦГИА Уз, ССР. ф. Политического агентств* Букарг, л 4
3 5 18X5 г
’ ЦГВИАТ ф. 400 А1 частк, 19И, д 40. л J9
18
Галдои оид ба «дах\ накардан* ба кордой хонии Б\
хоро фацат барон фирефтани лфкори ^амъият ловим
буд. Муовини назири дарбки дукумати подшодй и рус
кушоду равшан навишта буд. км: «Хондой дозираи ле-
ва Бухоро бо тасдиди думоюни императори аъзам б
тахти дукумати м амл а кати худ нншастаанд*в. Законе
ки масъалаи факты амир Музаффар ва таънн кардани
валиадди у ба миён омад, маъмурняти подшодин рус дар
Туркистон омада буд, ки «...барон бардарор кардани тар-
тиб дар ин мамлакат бо вреду аслида мудожила кумад*
Фармондеди душундон округи дарбии Туркистон Розен-
бах соли 1886 дар яке аз мактубдон махфии худ Абду-
лададро ба назар гнрифта навишта буд: «...Русдо уро
фирсб намсдиданд, ба пай Бовари доранд на уро димоа
мекунаяд*\ Амалдори днгари подшод менавиелд
«...фондан а с ос и и сиёсати но дар хонй (дар хонии Б\
хоро — 3. Р.) дамин аст, ки ин мамлакагро аз коми амир
ва ба пули у идора кунем* В. Крестовский боэ дам ош-
коротар навистааст: «...Найзадои рус уро (Абдуладад
ро -г 3. Р.) на фадат дар муборизаи змдди каттатури
балки умуман аз дар даъвогари тахт дамеша димоят хо
$анд кард»’.
Э^амаи ин комилан мафдум аст, зеро докиминти амир
аз нсруи найзадои рус вобаста буд. Гумоштаи сиёсии
Россия дар Бухоро Лессар дар номаи оид ба армиям Бу-
хоро (соли 1891) рун рост дайд карда буд, ки: «Агар ф>
дароаш шуриш бардоранд ва ё афгондо ба мамлакати
Бухоро дучум кун ан д, амир ба душундои худ дилпурй
дошта наметавонад. У медонад, ки дар чунин мавриддо
дама ran на дар садодат ва цасорати сарбозонаш, балки
дар он аст, ки дукумати Россия ба у чй тавр назар ме-
кунад* *.
Лессар дар худи ^амон номаи худ ^айд карда буд, ки
агар дар хонии Бухоро шурише бармехост «... бе мудо-
хилаи кушунцои аз вилолтдои шафати мо (Туркистон-
3. Р.) кор иамешуд*’.
' ЦГВИА, ф. 400 Лэ часть, 1911. д 41, л. 67.
1 ЦГВИА, ф. ВУЛ, д. 78647, лл 29-32
• ЦГВИА, ф 400, оп. Лэ. части, д. 48, лл. 19-22
• ЦГВИА, ф. ВУА, д. 78972, л. 27.
В, В К р е е т о а с « и й. В гостах у эмира бухарского СП'"
155, стр. 422,
* ЦГВИА, ф. 400, он Aj. части, д. 136, лл, 2-24.
ЦГВИА. ф. 400 оп Аз. части, д. 136» лл. 2 —24
2-
19
Шахсоне ки Бухорои онрузаро нагз мсдонистанд, ин
фикрро бор^о таъкид карда буданд, Ба фикри П. По-
славский, кушупи Бухоро «... чи дар мавриди амалиёти
цанг ва чи э^атто дар мавриди cap задан и ягон ошуби
дохилй на ин ки ба мо» балки ба худи амир э;ам фоидас
расонда иаметавонад. Дар ^ар эдол» барон му^офизатп
цаноби олй ^ушунцои мо ловим мешаванд» Бинобар
ин, тасодуфй набуд, ки э;укумати подшохй и рус вассали
худ - амири Бухороро ба муборизаи зидди ^аракат^ои
халци мамлакат мусаллаэ; мекард. Ба .цамин ма*;садцо со-
ли 1887 амири Бухоро аз хуцаини худ ^азор милтиф!
системам Бердан ва барон он^о ба мивдори даркорй тир
шрифта буд»г.
^укумати подшохй амири Бухороро ^ар >>адар зисд-
тар ба зери итоати худ мсдаровард ва о;ар чи бештар ба
садо^атмандии у амин мешуд. ^окимияти истибдоди
амирро дар Бухоро бо кушиш ва гайрати з$амон »;адар
зиёдтар му.цофизат мекард,
Амири Бухоро худашро «амир-ал-муъмипип ва хали-
фаи муслимин*-и Осиёи Миена номида буд. Чунон ки
полковник Д. Н. Логофет менависад, амир «дар аини
замов сардори ру^ониёни давлати худ низ мебошад.
Фа^е^они ма^аллии мусулмон уро цонишини Мухам-
мад пайгамбар, яъне халифа ва нигаэдори покизагии ис
лом мешуморанд»*. Маф.^ум аст, ки .\ар кор барои амир
чоиз ва раво буд. «Этакими мамлакат, амири Бухоро,
фармонравои со^иби салтанат ва мустабиди иомаэдуд
буд в а дар айн и замом дар асоси шариат садри руэ;о-
ниёни давлат мебошад, ки мамлакати худро, мисли чу-
пони рама, идора мекунад. Фадодони ислом чунин ме-
шуморанд, ки ба ин тари^ амир ^а^дори >;аёту мамот
на молу мулки ?^ар як фу»$аро буд»4. Истибдоди амири
Бухоро, агар характер»! лухтакии онро ба назар нагирем,
тамоман номаадуд буд. Вале ин истибдод ба «ицозат»
на та^рики ^укумати подшохйи рус истинод мскард.
Хабарнигори газетаи «Туркнстанские ведомости» на-
вишта буд, ки «Аз Бухоро ^ар чй хот$ед меёбед — хох
розраиию горатгарй, хоз; галаву тороци халцу
1 ♦Туркесганскян сборник», т, 611, стр 97- 100.
1 Ц.ГИЛ Уз. ССР. ф. Политического лгситстка и Бухаре, 1887,
д ]5. л. 5.
1 Д. Н. Л О г о ф с т. Бухарское ханство под русским протектора-
том. СПб, 1911, том. 1, стр 231
’ Д Н Л о г о ф с т Страна беспралня С Пб, 1909, стр. 29-
20
цию гуруснаги, хоц беморию хоц чацолати копили ца-
пай табацацои ацоли, ба гайр аз адолат, *и дар он цо
нест ва то тартиботм мавцуда комилан дигар нашавад,
нахоцад буд» . Амир дар назари мардум социбихтиёри
копили цукму цазо ва дар айни замен и шора и цокимия
ти один давлати хонй буд.
Амир «... манбаи цамаи неъмат ва хайру эцсонцое буд.
ки, — мснависад А. А. Семёнов,— мардуми шуцратпа^
раст ва бетолеъ бо чашмони умед аз у талаб некарданд
ва дар айни цол вай мабдаи дацшагангезе низ буд, ки
дар оташн газаби худ мардуми бисьёреро нобуд па мулк-
цои ободро хароб мскард* \
Амир сардори сохти сиёсй, асиру занцирбандн усул-
цои сиёсии асри миёна буд, ки ба цец як буи нав тоб
надошт. Дар хонии Бухоро чи дар тарзи зиндагй ва чи
дар организми давлат тамоми нормацои цаёт ва хулцу
атиори асри миёна боцй монда буд ва ба ин цолат сис-
сати мустамликадории цу кум ат и подшоции рус низ му-
солдат мекард. Доирацои цукмрони хонии Бухорои аср-
цои XIX- XX аз кушишцои накукорй ва адолатларвари,
майлн сабухтар кардани ацволя оммаи васеихалц ва new
шрифтами роця тараццй тамоман бетона буданд* ме-
нависад А. А. Семенов
Маълум аст. ки мувофици дастуруламали сид ба
агеятии сиёсии Россия дар Бухоро, тамоми мурофиа-
Цои ».м оид б а даъво ва шикоятцои фуцарои рус аз бу хо-
ронен бо ризояти цукуматдороии Бухоро аз тарафи гу-
моштаи сиёсии рус мувофици расму цоидацои мацалли
санцида мешаванд»*, Дар худи цамон цуццат гуфта м«’
in а в ад, ки: «...гумоштаи сиёсии рус бояд на аз рун цо-
пунцои мо, балки мувофици цонун ва урфу одатцон ма-
цаллии Бухоро амал кунад» \ «Аммс магар дар Бухорои
куцна цонунс буд? Вай дар асл набуд! Бухоро цонунцои
навишта надорад, дар он ^о фа цат цукми К^уръон
цаст*е — навишта буд муосмре.
1 «Туркеетанскме ведомости*, 1910, 23 июль.
3 Л X С е мёмо в, Очерк устройства центрального адмнннстра^
тивного упрлвлеммв Бухарского ханства поаднсЙшсго времени, 1954,
стр. 21.
• Цамон асар. сад. 10.
• ЦГИЛ Уз, ССР, ф. 2, on. !, д. 251, лл. 65-74
6 Цамон цо.
• Эипе (эдткмод Н. Н. Пентусов бошад). Очерки Бухары,
-Туркестанский сборник», т. 541, стр. 78.
21
Системам идораи давлатии Бухоро айнан х*мои сис-
тема буд, кп ^амсша дар асрхои миёна цорй буд. Ат-
рофи амири аз х*Р ци^ат бемасъулиятро г ал а и дарбо-
риёпи макксру хилагар гирифта буданд. Аз руи намуяаи
ахли дарбори амир бекхо низ» имели волиёни зрони
Хадим, дар атрофи худ а^ли дарбор «рмъ карда буданд.
Амир маиса бхои фахрии бск^оро ба талабгорои на ал
руи ягой хизмати шосни давлатиашоп, балки ба туфай-
ли дасисаву найрангхе ва из руи андозви ришвае ки он-
>40 таодим мекарданд, ато мекард. Бск\о ^ам мансаб^ои
мухтасибу дозиро ба хешовандону «гошно^-хояшон ба
рои «бахраманд шудан* медоданд. Чи худи бекхо ва чп
агон вакили маъмуриятн Бухоро маоше намегирифтанд
ва аз Хисоби фу^аро руз мегуз аренд ан д. Х,ар як бек дар
мулки худ. мисли амир, х^ими путлах, омири бсмасъ-
улияти молу чони фухаро буд.
Дар «баъзе бскихо,—навишта буд. В. В. Бартольд,
дир Дарвоз, 1^аротегин, Кулоб ва ^ургоитеппа бекхо
худро як х^кими х>риб мустахил м едой истая д*’.
Хар як бек хох замни хосил медод, хох нам ед од.
бояд ба амир го мумкин аст бисьёртар хироц медод. Ва
Хамон беке ки ба хазинан амир зиёдтар хироц мссу-
пурд, Хамчун амалдори х°бил ва богайрат, сазовори
тахсину офарини амир мегардид, мукофот мегирифт,
мухарраби даргох мешуд. З^ар як бек баъд аз фнристо-
дани пули х^мъкардааш бо ларза ва днли ноором мун-
тазир мешуд, к и Bail чй тавр манзури амир мешуда бо-
шад. Агар амир ба бек цома мсфиристод, маълум мешуд,
ки аз в ай роэй шудааст. Аммо агар амир цома намефи-
ристод, ишорл ба он буд, ки пул кам фиристода шуда-
аст ва бек боз аз халх хироч ва андоз мегирифт.
Тамоми пулхои цамъшуда ба фоидаи худи амир ме-
рафт. Амир сарват ва давлати бисьёре цамъ карда буд.
Яке аз маисабдорони хукумати подпюхи хабар дода буд
ки: <Саид Абдулаха, ба гайр аз хаерхо, заминхои лал>
новару боготу цою маизил, дар чойхои гуногуни мамла-
кат то 20 миллиом сум иахд пули тиллову нуцра до-
рад-Л
• В. Ь Ьлртолкд, История культурной жизни Туркестана Л ,
1927* стр
1 ЦГВИА. Ф 400, оп, Аз част к, д 136, лл. 102 — 113
22
А. А. Семенов мегуяд, ки амир Абдул ад ад дар банки
давлатии рус 27 миллион сум ба тилло на дар банкдом
хусусии тоцирон 7 миллион сум пул гузошта буд*.
«Дар Бухоро дар як амалдор, аз цумла худи амир.
дар айни замой савдогар аст»,— навишта буд А. Губа-
рев ич- Р адобылс ки й3.
«Моллои русй ба Бухоро ба маблаги та^рибан 25
миллион сум оварда мешавад ва дар навбати худ бухо-
рои.хо молвой мамлакати худро ба Россия содир иску-
нанд.-навишта буд М. В. Лавров, —Яке аз савдогарони
калон худи амир аст, ки ба воситаи мирзо^ояш пахта,
|$аро^ул. чой ва газнор савдо мекунад** 1.
Агснти сиёсии Россия дар Бухоро дар яке аз маълу-
мотнома^ои худ Абдула^адро амири «пулдуст» гуфта-
. аст4. Дар мактуби махфии Вазорати коркой хориЦии
з^укумати подшохй дар бор а и саррофони Бухоро гуфта
буд, к и «калонтарини саррофон худи амир аст Л
Амир ба кордой давлатй хароцоте надошт. Андозу
хиро^о беиазорат буданд.
Бсра^мона ва сахт истисмор шудагни исте^солкунан-
дагони бевосита, ^арз^ои калони мардум аз андозде ва
бо роздои ва^шиёна руёнда шудани онэ^о, горат ва то-
ро^гарии мансабдорон ва рулон иен дездононро ба танг
оварда, аз^волашонро хеле бад карда буданд.
Мувофици ша^одати як нафар муосир, «Зо.%иран,
касс парвои то рафт бештар факиру бенаво шудани
а^олй надо рад. Худи амир ба фу>$жрои худ чизе надода,
фа^ат дар фикри цамъ кардани миллион^о ва дар банк-
?;ои европой амонат гузоштани он^ост. Мегуяид, ки у
хар сол 18 миллион сум даромад дорад! У ба оху фиго-
ни а^олй куру кар аст. Тифо^о чунин з^икоят шунидам:
Яке аз бск^о шифоат кардааст, ки амир дар мамлакат
исло^оти васеъ гузаронда. худсариро аз мамлакат бар-
дам запад ва масли^ат додааст, ки ба ин кор аз хазина
1 А. А Семёнов. Очерк устройства центрального администра-
тивного управления Бухарского хине та л полдне йлпего времени, Ду-
пганбе, 1ЭБ4 стр. 9,
’А. Г у ба р е в и ч-Р а д о б ы л ь с к и й. Экономический очерк
Буклрм и Туниса, СПб, 1905. стр. 27
1 М. В. Лавров. Туркестан География и история края, М,
1914, стр. 177.
‘ ЦГИА Уа. ССР, ф. Политического агентства в Бухарг, Д 3,
лл. II- 17, 1Ш г
’ ЦГВИА, х. ВУД. л 78972. лл 39-40.
23
маблаге ЧУДО кунад. \амон ва^т дар дасти амир бсдо
нас будааст. Амир аз ин маслиэртк бек ба газаб омада.
пару боли ин бедой а и бегуно^ро кандан гирифта, гуф
таасг: «Ман ба хал>; чй исло^от ди^ам, бе^тар аст, ки
пару бол^ояшро ана ^амин хел канда партоямЛ
Аморати Бухоро «... ба бера^мй, поипсофй ва дар бо-
бати сиёсати пурчинояти амироя нисбат ба хал>;и худ.
ки аз хиролу андоз.^ои аз^ад зиёд азият мскашид*’, дам-
то надошт.
Амалдорони амир хироч ва дигар аидоз^оро ба ми»г
дори бссоби^а не! ирифтанд. Худи цондаи хироцандози
шакли судхурй дошт. Х*Р «к де^цон, ки галлаашро куф-
га таном кардааст, мацбур буд, ки онро хирмап кунад
ва то амалдори амир омада, и и кд ори аидозро муайян
накупал, аз тарой цаэо ^аргиз ба он даст яамерасонд
Ни^оят, а мло кд ори амир меомад Мнвдори хирмани
галларо аз рун тахмин ва, албатта, аз будаш хеле эиёд
тар муайян мекард. Со^иби замни аътироз менам уд. Он
гоч савдои ошкори и а яги я cap мешуд, ки дар натичаи
ин боз ба кисаи а мло кд ор м а благе мсдаромад. Охир, хо-
ре карда миодори хирманро муайян я а му да, аз руи он
хнрочро, ба андозаи 60 фоизи росили холке таъин ме-
кард, ки аз он 40 фоизаш ба хазинаи амир, 20 фоиззш
ба фондам а мал дор мсрафт. Хирочро на ба шакли гал-
ла, балки ба шакли пул метирифтанд, дар ин маврид
парки балапди бозори онруза ба *ътнбор гирифта ме-
шуд, маълум аст, ки амлокдорони Бухоро пеш аз гириф-
тани хироч нархи бозорро бо рочлои сунъй боло мебар-
доштанд, то ки бештар пул гиранд.
Амллдор^о Д^Р ва>;ти руёндани хироц аз як чора
ру намегардонданд. Агар заминдор барои пардохтани
хироч пули на^д намедошт, чизу чораи дигари уро ме-
гирифтанд ва с духтарашро бо зур ба касе ба шав^ар
дода, пули ма^ри духтарро ба хироч мегузаронданд.
Агар ин ^ам камй мекард. Ьн вам' барои хироч писари
□ аминдорро ба ягом шахе и бой ба ятимй с ба сифати
иг бая а •> медоданд ва пули бо ин род ситондашуда ба ха-
:шнаи амир в а кисаи амалдорон медаромад.
1 Энпг Очерки Б***ры. «Туркестанский сборник*, т. 541.
191 С. стр. 25,
’ А. А, С е и ₽ и о - Очерк устройства центрального адммннстра-
тияного упракленик Бухарского ханства ноаднейшего времени, Ду-
шанбе. 1^л4, стр 5.
24
«Ан дозам хироц аз чорьяк то да^ьякм \осил буд. В ай
191см ан бо галла ва ^исман бо пули на^д ситонда мешл-
вад. Худи кн ан доз барон а^олй бисьёр вазнин бошад,
1арзи руёндани он аз вай ^ам назнинтар буд», — мена-
в и сад профессор А. В. Нечаев дар сафарномаи худ ба
к узлисто ни Бухоро1.
Закот ба мивдори 2,5% арзиши мол гирифта мешуд.
Ин ра^ам, ки аслан чан дон кам набуд, дар ва^ти руён-
дан хеле зиёд шуда мерафт, чунки як закотчй закоти мо-
леро гирифта, ба содибаш дастхат намедод в а закотчйи
дигар ба ин мол дучор шуда, аз вай дубора закот тал а 6
мекард ва албатта, руёнда мегирифт. Ба ^амин тарифа,
баъзан аз як мол чан дин бор закот гирифта мешуд. За-
котчиён аз 2,5 % закоти мол нонеъ и а шуда, аз ин зиёд-
тар мсгирифтанд в а кушиш мекарданд, ки то мумкин аст
кисни зиёдаш ба кисаи худашон дарояд.
Мидори андоз^ои давлатй, к и бори гарон шуда, ба
души хал^ мсафтод, аз дад зиёд калон буд. Хал»; сахт
азобу тангй мекашид. «Дар замени а.мири охирин, Саид
Олимхон,— мснависад Б. F. Гафуров,—худсарй ва го
рату толон кардани мардум ба дарацаи комилан бена-
зир расида буд. Гуруснагй, фацирй, беморй, касалихои
гузарандаи оммави дар ^ама 40 \укмрон будаяд»*.
А. А. Семёнов навишта буд: «Масалам, дар l^apoie
гин ва дигар <|ой^ои ку^истони Бухоро андози солон а-
ро им тавр мегирифтанд. Ба амир аз боён да^ьяки ро-
сили солонаи галладона, 20 >$адо^ равган ва як гусфанд
ба арзиши 12 танга (як суму 92 тин) ё ии ки 12 танга
пули наод гирифта мешуд. Аммо аз камбагалон ба Чои
равган ва гусфанд як порча матои арзишаш аз 60 тин то
I сум гирифта мешуд, Боз ба нафъи амир, амлокдор, во-
лостной. о^саздол ва мул оз им о ни он^о ба мивдори 2
пуд галла, ним ё як пуд равган ва як чанд танга пули
наад ситонда мешуд. Мивдори ин чиз^о ба андозаи ду-
гу пуписаи амалдор ё зорию тав аллои андозди^анда кам
ё зиёд мешуд. Дар ^олати ни^оят фа^ир ва вдшшо»; бу-
дани нардум ин гуна андоз^о товдтфарсо буданд. Зеро
агар арзиши андоз^оеро, ки аз вдр як кр;истоий СИ-
* Проф. А. В. Нечаев По горной Бухаре, СПб, 1914. етр. 3
Г, Гафуров. История таджикского народа М, 195S
25
гонда мешуд, ба курен пули имрузан мо гуэаронем,
маблаги нидоятдара^а к ал он хо^ад шуд*
Ба фикри яке аз цосусони ваколатхонаи сиёсй.
«...маблаги 5 миллион сум андози замия, ки адолии Бу-
хоро мспардохтанд, аз аидозе ки дар Туркистон руёнда
мешуд, 4 маротиба зиёдтар буд*1 * * 4. Як амалдори дигари
дукумати подшодии рус ночор навишта буд, ки «... ха-
то намешав ад, агар бигуем, ки умуман аз адоли аз он
чи ки ба хазииаи амир мсдаромад, 1,5 — 2 м а роти 6 а зи-
ёдтар андоз гирифта мешавад ва баъзан. агар бенавой
ва дашшодми адолиро ба назар гирем, тахини кардан
мумкин аст, ки аз дасти ондо охирия чизу норам зару-
ри рузгорашон рабуда мешав ад... Адвол дар музофоти
кудистонй, дар Бухорон Шарди ва Цанубй, ки барон
сабуктар кардани адволи мар дум дед кор карда наме-
шуд, боз дам табодтар аст* \
Мо аз гуфтадои С. Айн и мсдонем, км амир Музаф-
фар пас аз соли 1868 бо бадонаи тлзминоти дарби до-
дан ба нодшоди Россия (мувофи^и шартиомаи соли
1868) миддори андоздои аз а дол и руёнда мешудагиро
хеле зиедтар кардааст *.
Дар ин бора А. А. Семенов дам мекавнеад, ки *А.чл.\
дорони Бухоро барои ин ки беш аз пеш зисд шудани бо-
ри вазнини андоздоро маъдул кунамд. ба адолй мегуф-
танд, ки ин кор мувофиди талаби русдо шуда истода-
аст**,
>^атто дар дойрам амалдорояи маъмуриятм подшод
дар Туркистон дар бора и сахтй ва бори ва^нини ан-
доздо аз хал ди Бухоро сухая мерафт. Ач мактуби ге-
нерал-губернатори Туркистон ба вазнри дарбии хуку
мати иодшодй, дар бораи ма^лиси машваратии махфии
2 — 3 феврали соли 1909, ки дар дузури генерал-губер
натор дар Тошкент шуда гузашта буд, маълум мешавад,
ки мавзуи музокираи ин мадлмем машваратй дисман
масъалаи *аз андоза берун хиро-j ва андоз андохта пту-
дан ба адолии хонии Бухоро ва ба сабаби бенидоят
1 А. А. С сменов. Этнографические очерки Згрлвшанских гор.
Каратегмнл и Дарилэа, М , 1903» стр. 99.
« ЦГИА У1. ССР. ф. 2. оп. 5. д 45, лл. П-15.
1 Дамон 50.
4 С. А й и й. Куллиёт, %илдк 6. Душанбе, 1962
1 А. А, Семенов, Очерк устройств* центрального админис-
тративного управАснив Бухарского ханства позднейшего времени,
Душанбе, 1954. стр. 8.
26
ноинсофона рафтор кардани амалдорони махалли, 6а
души а^олй бори гареме шуда афтодани он* * будаасг.
Дар ин мацлиси машваратй |умоштак сиёсии онва^таи
дукумати подшодй дар Бухоро Лютш гуфтааст, ки
«...маблаги даромади амир нах фи ниго^ дошта мешавад
ва дар во!$еъ чй цадар будани он маълум нест. Мувофи^и
маълумоти хусусй аз андоз^ои гуногун ^ар сол ба хази-
наи амир 7 миллиону 349 ^азор сум дожил мешавад. Агар
датто фара кунем, ки амир ба хисоби миёна дар як сол
5 миллион сум андози замин мегирад. он вацт ^ам ин
наблаг аз он чи ки аролии ма^аллии се вилояти кишвари
Туркистон мспардозанд, бо вуцуди назар ба Бухоро ду
чанд зиёд будани аролии ин вилоятод чор маротиба зи
ёдтар аст*. Ба >^аали у, соли 1908 Агнети аз станциям
ггочта-телеграфии Бухоро ба амир ба маблаги 11 з^азор
сум фонда додааст ва ^ол он ки 5 чазор суми ин
маблагро ба амир нишон дода, 6 ^азор суми дигарашро
амалдоронаш дуздидаанд!. Худи Лютш ночор и^рор
шуд. км «дар вацти гирифтани андоз^о суиистсьмол^о
мешавад. Маврид^ое шудааст. ки адолй гурсхта ба хо
ки тобеи рус гузаштаанд*
Бино ба гуфтаи С. Айнй, ба1$ияситонй дар хонии
Бухоро як шакли влдшиёнае гирифта буд. Дсздонони
камбагал барон пардохтани андоз маблаге надошта, мац’
бур бУДанд, ки замин, червой кори ва ^атто фарзандони
худро ба нархи арзон ба бой^о фурушанд. ХукУмати
амир аз дсздонон ба цои андоз писарони он^оро ба но
ми гуломбача цабул мекард. Аз ин гуломбачагон дар за
моим амир Музаффар дар Бухоро як дзетам махсуси ас-
карм ба вучуд оварда шуда буд.
Дар ва^ти ба нилоят^ои гу ногу ни мамлакат сафар
кардани амир харо^оти рнкобдорони ссршумори у низ
ба гардани мардуми Бухоро бори хеле вазнини барзиё-
дс буд. «Сафар^ои амир,— навишта буд Лсссар, ба
Шадрисабз, Кармина, Нурато вд дигар цой^ои мамлака-
ти Бухоро, ки дар муддати як сол то 5 мо^ давом ме-
кард, боиси харсмрти фав^улодда мсгардид*. Лессар
хабар мсди^ад, ки дар аснои ин Гуна сафар^о бо Мм
ро\ии амир зиёда аз 4 х,азор нафар сарбоз мераванд, ки
барои он^о 69950 сум харо^от мешавад. Агар дар ин
1 ЦГИА Уз. ССР. ф. 2. on. 1. д. 2SI, лл. 65-74.
* ^амок «jo, в. 29 — 36.
27
Xdpo^oT воситадои надлиёт дам илова шавад ом год ба
давли Лсссар, ин маблаг зиёд шуда ба 78650 сум мера
сад *.
Сардори посбонгоди сардаддии Саройкамар дар бо-
раи худсарй на тааддидои амалдорони амир маяишта
буд: «Халд коркой дсддонии боен ва амалдоронро муфг
ва бемузд ба цо меоварад. Касоне ки кор кардан н.<хо-
данд, ба чаримаи пулй мадкум мегарданд, агар пули
надд надошт» бошанд, охирин гов ё аспашом гирифта
мешавад* \
Меднати пурмашаддати бемузд дар эамимдои боен,
андоздои сершумор ва дигар мачбуринтдо, фармонра*
нс и и бек ва амалдорони у ва, плова бар ин, цабру зуд-
ми бсдадди мансабдорони посбонгоддои сардаддии ду-
кумати подшоди ба души деддон бори таране шуда
буданд.
Оэуда барои посбонгоддои сардадди бо ермандии
‘ бскдо ба нархи хеле арзон харида мешуд. Мансабдо-
рони посбонгоддои сардадди деддононро доимо мацбур
мекарданд, ки ба дои кишту кори худашон барои асп-
дои ондо юнучца ва цавдор коранд. Адолии дишлоддо
уддадор буданд, ки ба посбонгоддои сардадди бепул
масоледи бинокорй к; шонда биёраид, дуввли кори ёфта
диданд ва гайра. Беки Кулоб ба агенти сиесии Россия
навишта буд, ки: «...дар 12 дои бекии Кулоб посбонгод-
дои сардадди дастанд, Имсол дар зарфи длд мод ман
ба ин посбонгоддо чуб, дамиш, чиг, хас, гач. одак ва ус-
тодо фиристодам» Бек дар мактубн дигари худ ба
агентии сиёсии рус хабар дода буд. ки барои тайёр кар
дани даиддое ки ба посбонгоддои сардадди лозиманд.
5 дазор танга сарф кардааст4. Маълум аст, км бек ин
маблагро аз кисаи худ харч накарда буд.
Беки ^абодиён боре ба амир шикоят карда буд «Аз
з амин до и корами бекии Ц а бод иен посбонгоддои сар-
даддх1 70—80 чадрим дуртлр меистанд. Нарой ондо 8
дазор банд беда, 400 ман (3200 пуд) чав ва галладона
’ ЦГВИА, ф. 400, on. Аэ член-, д 136, лл. Z 24,
2 ЦГИА Уж. ССР, ф. Политического аге>гстк<1 в Бухаре, д 171,
л. 33.
* ЦГИА Уз ССР, ф Политического агентства в Бухаре, д 227.
л. Ш, 1888 г.
• Дамон но
28
лозин аст. А^оли хамам ин захирахоро ба навбат рохй
мекунанд. Ба кашиндани ин чн.цо хеле хам х**> меди-
Ханд* *, На бояд гумон кард, ки бек гамм фуsароро нс-
хурд> Албатта, ин тавр набуд. Бек фа хат мехост, ки аз
моли фухаро хлР чи бсштар кисадои худро пур куна^/
Лютши мазкур навишта буд: «х*Р манд тамоми ’Тн
доз в а хнроч и хонуни аз 1$адим бо хукмп Муртон му-
Харрар шудаанд ва дигар хел андоз набояд шавад, дар
воцсъ, ба гайр аз 10 фоте ки аз хосил ва 5 фоизс ки
аз мол гирмфта мешавад. ба богхо хам андоз карда шуда-
аст. Сс сол мешавад. ки дар Саройкамар аз мздсулотс
ки аз он 40 фиристода мешавад, як муштаки андоз му-
Харрар карда шудааст** 1.
Аз рун хонун горат ва торопи мардуми Бухоро фа
Хат бо андоз Тймом намешуд. Амирони Бухоро му ом и
лам к ало ни тмчоратй доштамд, ки дар як сол ба ДаХ^о
Миллион сум мсрасид. Амир барои аз ахоли «харидани
пахта* амалдорони худро ба хар цо мефиристод. Вале
шарой г и ин хариди амир тавре ба род мои да шуда буд»
ки аз аидоэчинй мондани над о шт. Амалдорон бо тахди-
дм «{азо пахта ро ба нархи хеле ар зон мсхаридднд на ак-
сараи бо саиги оддй, ки дар Бухоро ба %ои санги таро-
зу кор фармуда мешуд. баркашида, дездононро фиреб
мсдоданд. Дар катила пахтам чакдин миллионсуммнл
ни^оятдараца арэон меафтод. Амир хар сол ба маблаги
45 миллион сум пусти царокулй хам харида, ба Москва
мефиристод. Пусти ^арокулкро бекх,о баром амир аз
вилоятхон Бухоро ба нархи ихтисрй, яъне 25 — 30 фоиз
камтар аз нархи ^а^и^ии бозор мсхариданд ва а^олм
аз та реи цаэо ва худсари^ои эмиру амалдорони или хо.\
нохох ма^бур мешуданд, ки пусти царокулиро ба бскхо
ба нархи бисьср арэон бидиханд.
Дар аморати Бухоро бюджета устувори давлатй на-
буд. хазина аз они худи амир хисоб мешуд. Бюджети
эмиру бюджети давлат як буд; дафтар^ои хайди усгу-
вори дахлу харци солонаи давлат тамоман набуд, аз сис-
темам маоши муайяни штата нишоне хам кабуд, Ин
а^вол дар >;ама со^доои аппараги маъмурии амир боиси
худсари^ои да^шатноке мегарднд. Ришва ва порахурии
амалдорони амир аз МДДУ яндоза беру и буд. Масалан,
соли 1913 1$озикалони Бухоро эиёфате орост. ки 70 \а-
1 ЦГВИА, ф 1396, он. 2, д 1576, л 37.
1 ЦГИА У> ССР, ф 2, on. I, д 251, лл. 10- 12
29
зр сум нелрзмд вл им маблаг ба ддсга у фамт аз зрь
cote перлю ркшвлдо д дремала бул «Х«матива-я до
зикхчон дар як слч то ба 200 мкр ^У* >«Р*сжл
Дар Бухером лммрй кас то ба ям ё оя ама-мор р«®
ва нлмедсл мдлме гутоягга млметавояясг Мгаррядм
сЧзурги мератм Бухоро устод С ЛАмя дар кжгмж IV
• Ёддо«тх0*-в худ баром мсбсгм лудсаряя^ бечаДД*
амалдорснм аммр. и up м*л> камбаглим соджр не
ирдаи илелдом бмслере свари таллмд вешу над к>
• \мухам мдъмурона лммр (доягДО. рамсдо докжм Ва
дм гард с) и хадж мд медова мамепгрмфтлмд» *, балла
«сосля бо перадос кя аз хллж мегмрвфтаяд вамдагакя
^tapu‘M- Лл?тш дар мактуба млкфжм «\д б< «хал»
рм диплома пги млилмлм гемерл^-губерн аторм Ту рос
тон 31 МДМ солм 1?С9 хабар дода буд *Дар борде т>
рлхурмм докш Бухоро ва 6с жжллж? млЛрамг аз халд
пул пгрмфтанм млъмурсям Бухоро 6а чая впакогте
бясьёре мселл • *.
ЕЫпем яомбурда тасджл мешу мал и дар мтрофва
• кж хамеша длстбадаяд мешалал км бшелёртар
пора дахал Дар коижхлщо исит же. баки худсарж»
бедедгарм хухмфармечгг» \ Чутмжчж Цурабек мт Вал
ск ддр дуэурм бекж Шупвов ммрю когда хор мекард; мм
мпрао бо up бадонл аз ажелм пера чепгрофт Вам
хм апреля соля барсе вк мурофвл 77$ сум пора
v-pif^TucT Чужмя чурофмадо яткогарсми яя тхяр ба
•УЧУ* <^рХ1 меяудми ш мзфар п?чми ба ^грабеж
паддях ла ал геями дигар швжогг меклрд. и губ м-
мямм уро ад емм худ хлрддаст Мжрэо w ме-ироро' хжда.
Ч' вуяудм мдиум зхудлмя мсцурустш яяломт, и
лскдмбп здмян (клмазг 22С сум J хлдм> хм-кмат метмрмфт
Слрдеро отркдм Псммр мошмеад кя у aptexm то-
Чмшсммеркх и кжр.ч? Цурабек ба км тлржи аз «зждо аул
а'нщдаагт. пекши \од ярц* мставоааад ^у лбе*
-/РЖ’Р» м*рл> Чурч^еж. 4» члшм ыфдер^о* м* сгох
Х'вЫД ХАМ, ХуДАШре бч '•tUlUA Mf4) &.Д opjo
ЧурХтеж д*р Бухоро шштабскхом ггр *ф«« • Им
’•*гк*.»А 6* фмхрм жл с* оырду бмём V3*^mt ялюрМ-
СА»«4 К«<АЖ- 5ЖМ> I ДушаАс. 1<«
ЦГНА Уж. cip. ♦- Хав.1Д81жхТ?-Э
Эмае О«ф«а 5тхф«а. ci* S.
ИГУМА ♦- i**l с • : « : ps к» w- si
Мисоли Цурабе к барои тамоми амалдорони Бухоро ха-
рактерно* * буд.
А. А. Семенов менависад: «...я гон камбагале ки гу-
но^м ночиз содир кардааст». агар хешу а^рабои пур-
зуру обруманд. ё дар байки амалдорок ши носе надош-
та бошад, «солкой дароз дар зиндон мепусид»1. С. Айнй
дар асар^ои худ. диенам дар «Еддошт^о» ин а^волро
бор^о таъкид кардааст.
Амалдори дукумати подшодй Н. Стремоухое, ки Ах-
мади Дониш дар вацти ба Петербург рафтан бо у ши-
носой пайдо карда буд, пас аз сафари Бухоро суиистсъ-
мол ва бедодгаридои мансабдорони амирро ба тарной
зайл тавсиф кардааст: «Так,рибан дар як кор ба фондам
он касе дал мешавад. ки бисьёртар пул мсдидад, аз ин
сабаб ба одами камбагал дед год одибати пек муяссар
намегардад. XdP *ас ба надре ки та в он ад ва никои ёбад
з^ар чизи ба назараш аф тодаро гасб не кун ад, то ки онро
ба ришва дода. дигар каси пурзуртарро ба худ моих со-
зад.— ин аст цондаи у му ми и Бухоро»’.
Чунон км С. Айни дикоят мскунад, миршаби Бухо-
ро ошкоро аз як камбагал 200 дазор тамга нора тал а б
кардааст. то бародари гунадкори вайро, ки дукми цатли
он аз тарафи цакобм олй мудр шуда ба дасти душбегй
расидааст. аз куштан халос кунад4. Б. F. Гафуров низ
таъкид мскунад, ки «касоне ки хешу табор доштанд. ба
докимон маблаги зиёдс пора дода, аз зиндон озод не-
шуданд, аммо одамони бекасу тандо тамоми умри худро
дар зиндон мегузаронданд» *.
Солдои 90-ум агенти сиесии Россия навишта буд, ки
докими собиди fyicop Абдулмуъмин аз бекии tyicop то
5 миллион танга пул гирифтааст? Худи дамон вадг бо
фармони гумоштаи амир Мирзо-параоначй ба дар як
муллой калон мунтазам дазор танга дода мешуд ва да-
мин тжркд дар муддати як сод 6 дазор тиллои бухорой
сарф шудааст. Худи Мирзо-парвоначй ва Остонадул-
1 Л. А. Семёнов. Очерк устройства центрального админмстра
тканого управления Бужарскосо жанства полнейшего времени, Ду-
шанбе, 1954, стр. 33.
1 И^тибос аэ китоби М. ^амросв. «Очерки истории Хиссжрско-
го бегства конца XIX и начала XX ав*. Душанбе, 1959, стр. 36.
* С, А й н й. Куллмст. чилди б, Душанбе, 1%2.
а Б Г. Гафуров. История таджикского народе М.. 1^55,
стр, 444
’ ЦГВИА. ф. 400, оп. Аа. часть, д. 141. лл 7-11, 1891,
31
гирвоначи ба муносмбати соли на» Jsap кадом 100 э^азор
таигагй бахшиш шрифта будандАлбатта, даман ии
нул^о ба воситаи амалдорони аморат зуран аз халк, ги
рифта мешуд.
а... 10-уми mov* рамжвои (соли 1906), навишта буд
uichth снеси,— амир ба Ширбадан куч ид ва дар он 50
22-уми рамазон барои амалдорон бо моим адастархон
пули* знёфате сроста, ба ^ар як даъватшуда ^аэор тан-
га 6а хш и in дод. Чор нафар аз шайхони машцури Бу
хоро — ^04 и Ибодуллохон, мулло Худойбердик шайхи
ШояхсЙ, мулло Абдуллохо^а ва мулло Бурбон низ ба ин
хайру э^сони амир мушарраф гардиданд*’. 1^озии Чор-
цуй мулло Бур^ониддин ба мамсаби ^о<икалонн Бухо
ро таъин шуд. Падар ва писари ин шахси рулоны дар
давоми ^ариб 50 сол со^иби ин мансаб буданд ва 6j
гуфайли он сарвате фаро^ам овардаяд, ки аз руи ^н-
соби банк^ои онва»>та ба 4 миллион сум мсрасид
Муфтхури, ки дар цисми пусидя ва афсурдам мдо
рай давлат и и Бухоро 40 Шрифта буд, ба мурури хамон
то рафт афэуда вассътар мешуд,
Сомов ном яке аз мансабдоронм духумати подшохй
дар Осиёи Миена боре дар аснон судбат бо амири Бу*
хоро арз кардааст. ки «исфи даромадн давлат дар дасти
беодо мсмонад- Амир дар «рвоб гуфтааст: «Худи мая
дам дар <1)ци надари мар^умам дар ^арши бек Судам
Агар ба даромад кардани 6ек\о ро^ надирам, ба он ди
маош додан лозим меояд, ин тамоман як дигаргунии
калон мешавад, ки дар мамлакати мо 6а ин одат накар
даанд*.
Амир содиби заминкой бисьере буд ва дар байни
моликияти кусу см и амиру молмкияти давлат, чунон ки
дар бело гуфта шуд. ^адде набуд. аДар Бухоро балон
а соей — навишта буд яке аз муосироя. - этамин аст, ки
Ч<=Ч як фкеми андоз^ои аз хал^ шрифта мгшудагм бар*
гашта ба ма»;сад^ои ба умум фоиданок сарф намеша*
вад*. Сардори шуъбаи ^арбии Тирмив навишта буд:
*А^олие ки бори вазнини аидоз^оро ба души худ мека-
шонад, нисбат ба худ гамхории маъмуриятро х*тто ви-
дах т^ам намебмнад.. Касе км аз >$ишлоздои музофоти
К^абодмён мегузарад, беихтиёр бесарй, вогузоштаги ва
• ЦГВИА, Ф 400. оп. Аз. части, д 141, лл. 7-12, 1891
* > ЦГВИА СССР. ф. 2, on I, д 260, лл «1 — 83
* Ланей 40. Ф 2, оп. 3018, лл.— 26-35.
32
дошшодои адолй диздати касро ба худ чалб мскунад
Цишлоцдое во мсхуранд, ки адолй ондоро тамоман пар-
тофта рафтаанд*
Дар данлати хонии Бухоро андозчинй дар асл горатн
руйрости оммаи васеи халц буд. Ба к>авли мкс аз муо-
сирон, амлокдордо кушит мекарданд «..хал^ро ^ар чи
зиёдтар тороч карда, чиэдом гораткардаапюнро ба беки
худ кам карда нишон дидонд», «...Тамоми маъмурияти
Бухоро, бсистисно, аз ^исоби адолй руз мегузаронад.
Аидоздои аз халн гирифташавандаро дсц кас тафтпш ва
наэорат и а иску над. амдоэ ба шакли пули нжвд гирифта
мешуд, ки сиро хочагии дездокй деч бардошта наме-
тавонист*1 * 3. Аз домаи ии гуфтадо маълум мсшлвад, ки
заминкор, бо вучуди фаровонии з^осил, доч бой НЖМО
шуд, балки дар долати ^ашшодо ва тан г дасти зимдагй
мекард, зеро мачбур буд ки тадоибан аз се ду доссаи
росили заминашро ба пул гузаронда, 1>арзи худро ба
дукумати мамфураш, ки дар шахси амир тдч^ссум ёфта
буд, адо кунад. Адолй»! Бухорои шарцй амалдорони Бу-
хороро аз он саблб хеле бад медиданд, к и барои пур
карда ни кисаи худ доч як имкониятро аз даст намсдо-
данд. Аз андозхое ки мансабдорони амир ба шакли пу-
ли нацд мсгирифтанд, ^ашшо^ии нардуи биз ^дм зиёд-
тар мешуд. Вакили аролии Хаволинг соли 1888 арл
карда буд. ки «... хал»; пул на дор ад, ва бмнобар ин ид-
ти нос мекунад, ки закотро бо шакли чорво гиранд»
Амир дар амалиёти худ ба аъёну ашрофи цабилаи
мангитняи худаш такья мекард. Ашрофи феодалии Май-
гит мансав^ои асосии дукуматиро ишгол карда буданд.
Логофет мсгуяд, ки амир мансабхои даалаткро аз паст
то бол о бештар ба касоие медод, ки ба забила и Мам-
гит мансу’б буданд*. Инро Крестовский ва дигар шах-
соне ки ба хонии Бухоро сафар карда буданд, низ тас-
диц мекунвнд. С. Айни з^ам дар «Таърихи амирони ман-
гитияи Бухоро» ^ам ба ин маънй ишора мскунад.
С. Айни Бухорои солдои 90-уми асри гузашгаро ба
хотир оварда. мегуяд: *Дар Бухорои онва^та ба я гон
1 ЦГИА Уз. ССР. ф. 2, on. 3, д. !«, лл. 26-35.
1 Эм не. Очердн Бухары «Туркестанекмй сборник», том 541,
стр. 78.
’ ЦГИА, Уз. ССР. ф. Полит, агентства л Бухаре, д. 6. лл. 26—27,
1888 г.
1 Д Н. Логофет. Бухара под русских протекторатом, т. I.
СПб. 1911, <пр, 288
3 3» РлчаСса 33
мансаби нами расидан, хусусан дар цск i.ojh i4 ране шу
дан бе шиносой бо цозикалони замен V4 мумкин м* *
буд»
^ушбегми амир Музаффар Мухаммадами *f>a
г айр аз добилиятдои шалей и худ боз и он сабаб б»
мансаб бардошта туда буд, ки бо амри ^укмдори худ
мебоист ба яке аз зандои аз л и код; баровардлм имир
хонадор мешуд. Писари у Мух«»ммадшариф низ Г » ^а
мим тарифа ба мансаб со\иб шуда буд» 1 мснависад
В. Крестовский. Мансаб^ои олии дантатиро дар ахдн
имир Музаффар знании цабил касои ишгол » лрда бу
данд. В. Крестовский мегуяд. ки дар хонии Бухоро ‘’Да-
мон мансаб^ои давлатиро «...на барон хизмат^ои шах
сии худ, балки ба хотнрп хнзмагхои хешовандами бу
зургверашон»’ ишгол мекарданд. Ва ^авли у, годе мах
рамб<11а^о ба ИВОН «хизматашон» ба ин ва с он маиса
би давлатй со.\иб мешуданд, В. Крестовский менавнеад
*...баъзс^о (аз байни мн ма^рамбача^о 3. Г.) 6й зуди
амалдор, офицер, ^атто мансабдорм олирутба мегар-
данд ва ни^оят го^о ба мартаба^ои баланди мдоряи дав-
лат бардошта мешаванд» \
Албатта, амалдорони амир гами хал^ надоштанд, Bi
он^о нансаб^он давлатй фамт барои бой шудан аз *;и
соби хал^ лозим буд. 8. Крестовский дар хусуги яке аз
м а нс аб до рои и олимздоми Бухоро, ки бо у дамсут^бат
шуда буд, сухаи рокда. менависа/,, ки парвондей ♦ . глйр
аз худаш ва цаноби олияш, ки зо^иран ба у хеле содиц
ист. днгар ба чи.зи олам парвое надорад**.
Дар Бухорои Шар^м яаморат ашрофи ^адниаи мби-
ла^о. саркарда^о ва ^лмчунин табакам купили мрБй
(сипо^ ва навкар^о), ру^ониён, замнидорони калон в ь
бой^оро такьягохи худ царор дода буд*\ Ва^те хи
В. Крестовский аз мирзобошни Бухоро ба чй сабаб бе-
ки Кулоб шудани як нафарро пуремдалст, пай дар «|а-
воб гуфтааст: «.. мизбони мо ба сабаби хиэматдои шах-
1 С, Амий, Куллкёт, цилди 7, Душанбе, 1962.
’ЭД7* И Ресто1СкиЛ В гостях у лмира бухлрежогхк СПб,
1 чо, сад. 293.
1 В. В Крсс т о II к и ii П ioctix у >*ммрй бухарского. СПб.
!в67. стр. 308— 309. лет»
ь ^амоп чо. сад. Ml
• Б. Г Глфурпп История таджикского народа, М , 1955.
• тр. 438.
IM
ей ва лаедаташ бек нашуда, балки ма\з ба эътибори
вдои нясвбии худ ба ин мансаб расидааст, зеро ки унвоп
ва мансаби бекии Кулоб дама вадт мероси ацдоди сар-
дороии ин дабила будааст*
Бек дар даламрави худ амалаи лк подшодчаи бсдод
худсар буд. Инженери рус А. М. Бонч-Богданове кий, ки
аввалдок асри XX дар аморати Бухоро кор мекард, на-
вишта буд, ки «адолии дама» дншлоддои ин 40 дашшоц
ва мхзлуманд. Дар дар сари дадам чабру бсдодгари
мет а вон дид».
Вино ба гуфтаи А. Галкин, дудуди даламраяк бек
ва «ба у (мънс ба бек — 3. Р.) манбаи даромади бештар
ё камтар додан*’ пеш аз дама «ба майлу ходи ши амир
вобаста буд*. Мадсади асосмм бек ал адоли дар чи
зиёдтар дар хсл андоздои пули руёнда шрифтам
лет» навишта буд Энпе. «Модияган тамоми мн амал
Ьа мансабдо фурухта мешуданд. Барон ба даст да ров ар*
дани мансаби беки ба наздикони амир ё ба душбегй
дадьяс таддим кардан лозин неон ад. Амлокдорй тадрн-
бан руйрост фурухта мешавад* \ — менавнеад профессор
А, В. Нечаев. Эдамом А. Галкин таъкнд мекунад, ки бек
дар вадти аз адоли руёндани андоз «...аз сабаби набу*
дани ягон назорат ммконият дошт, ки суиистеъмолдои
аз дад гузаро кунад• . Ин яке аз нудсондои диддии ХОС|1
системам феодалин аморат буд.
Вино ба гуфтаи В, Крестовский, ки дар эадти амир
Музаффар дар Бухоро будааст, «чар як а дли дар бор ё
амалдор, агар аромм бошад, ратман кушиш мекард, ки
аслу насаби худро пин^он карда, худро узбек нитон
дихад**. Нисбат доштан ба табадои «пирофи Мангит яма-
лан газднрн ин ва ё ок а.малдори амирро ^ал мекард.
• Ба одамони аслу насабдор ва аъён,— навишта буд
В. Крестове к и й В гостях у амир! бухарского, СПв.
1 Л. Г ВАК и М. Краткий очерк Бухарского ханства. «Туркестан-
ский 4.1 Юрких», т, 611. cip. -152-477.
*Эипе. Очерки Бухары. •Туркестанский сборник», т 541.
стр. 108.
1 Хамон сад* 85
'Галкин. Краткий очерк Бухарского хамства. - Военной сбор-
ник*№ 12. 1890, стр 413-414
R- В^Кр естовс к м А. В гост«к у вмирв бухарского, СПб,
35
В. Л. Вяткин. - дархол маисвбхои калом дода мешуд
Масалам, ^акимбой (ки солдои IH00—IK03 оски К*Р11Ш
(Зуда, ба цабилаи Мангит мансуб буд 3 Р ) бо ву*1УА*г
надоштанн v=4 ** унвон па мансаб. дар^ол унвони олии
парвоначиро гирифт
Тиб^и гуфтаи Вамбери, «ба ин mhiuw^h муддмш
ки мардуми Бухоро ба cap мебурдлнд ял видаке <‘>с^тар
шудани адволм онх° тамоман ба шах<иат ва жуд<арн^ол
амалдорони он мухит вобаста буд* , а мирон ва дук\
мати смцо айбдор буданд. «Дар Бухоро мамсабдо на - ’
руи маърифатнок Судан ва На ба мвази хидмлт\ои шах
ей, балки аз руи аслу маслб ва алом доштам бо од. ч<
муътабар дема мешаванд» навишта буд М А В
рыгин.
С. Анни, ки ^асти Бухорои фсодалиро деле жуп
медом ист, гуфтд буд. ки «маисабдором, докммон ва
дарборисни амир нив дар торец кардами а^очи ва дар
забункунй бо м« акзабоку ВКДМл бошад V*. Дар мам
сабталоши ва цохта-чаби душмани ЦАТГОЛМ мкдмгар бу
Данд*\
Дигар аз ци^ат^ом характерноки истнбдоди дукумати
амирй аз руи адл ва хайрияти кор тадсям карда наспу-
дани маисабдои давлатй дар ба пня идорадои дахлдор
буд. Масалан цутнб< гй, ки эътибори сарвазирн доип
дар айни замен хокимн вилоятм Бухоро буд Ба даромад
ва хароцоти даклатн вай Наэорат мекард; ба о ром и
ва осудагин пойтахт низ у масъул буд Чунсхн км про
фсссир А. А. Семенов м*’Л мскунад. «сабвбк ба уддаи
душбегй бор карда шудани ии MAJP ва эмфазой гуног>
ни давлатк \амин буд, км вадифалоц аппараги дажлати
ро ба идора ё вазоратхонадси ‘ удогона та>,сим карда*»
раем набуд*1*
Ба гуфти С, Айни аксаричти путлами амалдоро
нм амир. чи дар Бухоро на чи дар муэофотдо, беса-
1 В. Л. В 1 т к и н. КаршивежмЙ округ, орглмюлцма в new в.и><<л
м lcM'wtwb в пернул 1*15 - 1217 (18СС- 1вСЗ» гг <гр 19
1 Л. В л и бе р и Очграи жизни и нрамэв Костей, СПб, стр 295.
• И^тмвос Д1 кмтобм И. Хам рос в. .Очержи истории Хжирсьо
го бскствж коицл XIX м начала XX вв», Душанбе. 1959, стр J5.
• С. Лй н м Куллнёт, ч*лдк 7, Душанбе. 1%2
1 Л. Л. Семенов Очгрж усгроАетва нейтрального «дошив»
стратнвного управления Бухарского ажнетм по>днейп»ет времен*.
Душанбе, 1954, стр JJ.
36
РОД буданд, он^о хатту с анод и русй он тараф истад,
\атто алифбои арабиро ^ам намсдонистапд,
Айнй ихлоцан низ нопок ги фоси^ будани онз;о-
ро таъкид мекунад
Тарам зиндагонии амир ва му^аррабони у хеле наф-
ратовар буд, «Амир, имели з^ар як мусулмон, ихтнер
дошт чор зан дошта бошад, ба зиёда аз ин шариат рух-
сат намедод. Аммо бо ^илаи шарък РОДИ дкгари имро
мсёфтанд. Дар заминкой нет, то давраи А^адхон дар
Бухоро гуломдорй мавцуд буд ва >$ар як суннни муъмим
<ю рухсати шариат бо манизм эархариди худ муносибаг
дошта мета вон мет, Масалам, амир Музаффар чор зани
шаръй ва гайр аз ин, 40 нафар каииз дошт, Бо ву^уди
ми, ки у дар байни фу*; а рои мамлакати худ ба «занбо-
зй» шу\рат пайдо карда буд, дар назари мардуми Бухо-
ро як мусулмони муъмин ба шумор мерафт, чунки аз
фармони шариат як хладам ^ам берун по нагузошта
буд»
Амир Музаффар соли 1863 дар ва^тн -\уцум кардани
худ ба Хубанд ва талаву тороц на му дан и он ша^р дух
гари хурдии Худоёрхонро ба зами гирифт. Харо^оти
я Круз а и амир ба дарбор на аз он ^умла ба дарами ху-
даш аз 16 то 20 э^азор танга буд.
А^адхон низ дар фисцу фучУР овоза бароварда буд.
ва одати зкштм бачабозй дошт. «Фоси^й ва шалватпа-
растй хислати хоси амирони Мангит буд, — мен ав иевд
А. А. Семёнов. Он^о барои цонеъ гардондани дирсп
разилонаи худ аз як *ртноят зазар намекардамд» J.
Ope, дар во^еъ ?;ам ^амин тарифа буд.
Доктор Эверсман, к и соли 1820 ба Бухоро сафар
кардааст, менависад, ки «у (амир Гайдар — 3. А), ^ар се
ё чор руз як карат барои худ канизаки нав пайдо кунад
$ам, ба ин >;алоат накарда, барои таъмини нафси шах-
нонии худ як гурУд бачадоро низ нмгод медорад*1 * * 4. Би-
1 С. Ай и й. Куллиёт, чи*Аи 7, Душанбе, 19Й
'-1 М. С. А я д р с е в. День бухарского эмира, стр. 110 111 (дас*»
навис).
J Л. А. Ссисиои Очерк устройства центрального адмишр
сгратияниго управления Бухарского ханства позднейшего времени,
Душанбе, 1954, стр, 5.
4 Облгосархив Оренбургской области, ф б, он, 10„ 1820, г.,
Л 2150, лл. 2<Л 32. 34
37
Пирак— боре дар варти cy^6;i г б.< Айки гуфтаасг, ки
*дар Бухоро ба гайр аз кушишхсжаи чорпоён кушишхо-
иаи одам низ ^аст* *>'. «Барон анДак гунп^е. иеначисад
Борне,—чазои |;атл ногузир буд«л.
С. Айнй мсгуяд. ки дар кучау-и «Бухорои -ша-
риф« з$атто ба овози баланд гуфтугу кардан с ханд ’Дай
мумкин нлбуд» .
Дар мамлакат цатлу купггор ^укмрон буд. • Цосуссжи
амир ^атто ба хонэвода^ои мардум рол мсёфтаяд* *. мс
яависад Вамбери.
Дар муэофоти кулястояии сарга\и Зарафшои бек^с
одаТян фармон^ок худро ба атроф ба косит ди *;осид^ос
мсфиристоданд, ки «бодпо» номидд мешуданд. Ба ^авли
яке аз муосирон, «баром бозгашта омадани бодпо му\-
А4ТС таъин мешуд, агар дар варти муртррар намсомдд bj
ё таъхмр мекард. цазои сахт медоданд: ба тахтапушташ
ё ба пояш тезисна ё чуб меидаид, с ин ки гуту бини-
ашро мебурнданд> \
Пас аз он ки амир Абдул ад дд соли 1885 ба сари л°
од ми я т омад, аввдлин кори у ин шуд, ки як гуру^и кд-
лопи зиндонмёнро рттл кард «„.ки аз руи одатм ин цо
cap буридан будааст**. Шо^мдс мсгуяд, кн «у (Аб дула-
75 ад) аз рузи ба тахт нишастаиг ртрмб як цафта э$ар руз
ду-се нафарро цатл мекард...
М. С, Андреев манзараи одамкушмро д»»р Бухоро
чунвш тасвир мекунад: «Варте км ма^кумро баров * vtn-
тан аз зиндон мебаронарданд, ду дасти уро ба пеш бас
та, дар руи шикамаш мегузошг.шд. Мадкум аз худи да-
мин пай мсбурд, ки уро ба куштан мебараид, чунки
агар чуб задами бошамд. дастоми уро ода тан ба пушташ
мебастанд. Ду нафар аз одамонн миршаб аз бозуяони
ма^кум гирифта, нет мерафтанд. Псшопешп пн^о ^ал-
лод мерафл Хангома Ба цушбегй. ки дар дарво и хона и
арк дар чоп худ менишаст, наздмк шуда, ^укмномаро.
1 С. А А н й, Куллмёт, ^кади 7, Душанбе, 1%2
*’ Александр Борис. Путешествие в Бухару. М . ПИ9. ч. Зт
стр 477.
• С. Л й и й. Куллист, ч»Мя 7. Душанбе, 1%2.
Л- Ндмбсри. Путешествие по Средней Азин, СПб, IS65.
стр. 95.
-Турке ст а некий сборник», т. II, стр. 65, 1872.
4 ЦГЙЛ Уэ. ССР, ф. Полит, агентства п Бухаре, д 2, л. 10,
1885 г.
40
г. и му^ри амир зада шудааст, ба дасташ мед од а ид. Цуш-
бсгй дукмномаи амирро баланд-баланд хонда, ^аци^атан
^амон кас будани ма^кумро месан^ид ва баъд рухсат
мсдод, ки уро ба куштан баранд. ^амин ки аз дарвоза-
хонаи арк поин мефуромадаяд, миршаб ба асп савор
мешуд ва та^рибан бо дад нафар аз мулоэимонаш, ки
гунадкорро ба мнен мегирифтанд, ба ч°” куштор не
бурд. Миршаб аз аспаш нафуромада ба и«$рои цатл на
зорат мекард.
Хамин ки ба майдони цатл мсомаданд, авва,\ либос-
хои ма^кумро мекашиданд, ки ин аз они ^амон кас мс-
шуд, ки насади медтулро аз майдон дур мекард. Дар тя-
ни ма^кум як куртаэзор ё ба нои курта я кг а к мемонд.
Ма^кумро ма^бур мекарданд, ки дузону нишинад. Баъ-
зам м ад кум мудобилат мекард, дар чунин маврид цал-
лод хан^арчаашро аз миёнбандаш кашида, чанд эарба
меэад, ки бо ^амин мудобилати мадкум сует мешуд.
Vpo дузону нитон да ба як пазуху чунон мехобонданд,
ки як руяш ба замин часпад (як нафар дар чамин a,v
вол сари уро зер карда мсистод), дигарон аз боло тах-
тапушти уро зер мекарданд ва цаллод селобаашро аз
соци музааш бароварда ба таки .\ал^аш мехалонд ва бо
^аракати дуйуми корд ^алцро тамоман бурида, гардани
махкумро ба замин зер мекард. У кордро аз гардани
мацтул бароварда. мисли хар чаллоди Осиёи Миена ва
умуман мисли ^ар одамкуш, хунро аз дами корд .шдак
мслесид, то ки хуни уро аз гарданаш социт кунад. )^ан-
гоми цатл оят ё чаноза хонда мамешуд*
С, АЙнй дар айёми цавониаш дар бозори Бухоро бо
фармони амир кушта шудани одамони бсгуноэ$ро ба
чашми худ дидааст. С. Айни дар «Еддошадол ча-ю.\ои
ва^шиснаи амирро дуруст ва хачч^ни тасвир кардааст.
Хунхорпи дукумати амир боиси нафрати бе^тарин ода-
мони Бухоро ва аз он чумла С. Айни гард ид а буд.
М. С. Андреев «канахона»'И Бухороро низ тасвир
мскунад: «Як тафсили ацибу муд^иш! Болор^ои радра-
ни аркро цаедан ба якдигар зич накарда, дар байни он-
Чо тарциш мемонданд, чунки ин тарчигадо ягона р<ади
Чаводарои «канахона» буданд. Баъд аз андохта шудани
мадбус ва баста шудани даричаи зиндон барои э^авода-
' М С. Андреев. День бухарского эмира, стр. 3.
41
Пирак — боре дар вацти сухбат ба Айнй гуфтаасг, ки
’*дар Бухоро ба гайр аз кушишхонаи чорпоён кушитке
паи одам низ дост*’. «Барои андак гунодо,— менаписад
Борне, дозой до гл ногузир буд*8,
С. Айнй мегуяд, ки дар кучадои «Бухорои «ша
риф* датто ба о воз и баланд гуфтугу кардан ё хандидап
мумкин набуд*
Дар мамлакат ^атлу куигтор дукмрон буд. «Цосусони
амнр дотто ба хонаводадои мардум ро.\ меёфтанд» \ мс-
нависад Вамбери.
Дар музофоти кудостонми саргадо Зарафшоп бекз^о
од атак фармондои худро ба атроф ба воеитаи досид^ое
миф и рис год а ид, ки «бедно* номида мешуданд. Ба цавли
*»ке а.< муосмрон, «барои бозгатта ом ад ал и бодпо му^-
ллге таъин мешуд, агар дар надо и мудоррар намеомад вл
t Тньхир мскард. дозой сахт мсдоданд: ба тахтапупп’.нп
ё ба пояш тозисна ё чуб мезадаид, ё ин ки гушу бини-
ангро мебуриданд»*.
Пас аз он ки амир Абдула^ад соли 1885 ба сари ДО
кимият омад, авпалнн кори у ин шуд, ки як гурудо ка’
лони зиндониёнро дотл кард «..ки аз руи одати ин ЦО
cap буридан буд - зет» \ Шодиде мегуяд, ки «у (Абдула-
дод) аз pjhH ба тахт нишастаи дориб як дофта дор руэ
ду-се пафарро дотл мскард.„»г.
М, С. Андреев манзараи одамкуширо д,.р Бухоро
чунип тлепир мекунад: «Ваэрге ки мадоумро барон куш-
14П аз энндон мебароварданд. ду дао и уро ба пет бас-
ы. дар руи шикамш мегузоштаяд, Мадосум из худи Да-
нии паи мсбурд, ки уро ба куштан мсбаранд, чунки
агар чуб зяданй бошанд, дастони уро одатаи ба нушташ
мсбастлнд. Ду нафар аз одамони миршаб из бозувони
мадоум гнрифта, пеш мсрафтанд, Пешопеши ондо ч**’
лод мсрафт, рангом а ба ^ушбегй, к и дар дарвозахонаи
ирк дар цои луд мснншаст, наздик шуда, \укмномаро,
1 с Л и И н. Куллигг, 5ИЛДИ 7, Душанбе, 1 %2.
1 А л с ж с А и д р Норме. Путешсстяиг Бухару, М , 11149. «. 3,
стр. 477.
1 С. Л а н и Куллигт, цилди 7, Душанбе, 1962,
•Л Вамбсри Путгшсствнг по Средней Лэйн, СПП, 1Й65,
стр 95.
-Tvp> I' Г ли <ИН сборник*, Т. П, стр. 65, 1872.
ЦГИЛ У1. ССР, ф. Полит, агагтстм а Бухарл д 2, л. Ю,
1685 г,
1 Хамон 40
40
км муз^ри амир зада шудааст, ба дасташ мсдоданд, КУШ'
беги j$y киноман амнрро баланд-баланд хонда, .\аци^аган
з^амон кас будани мэдкумро месанцид ва баъд рухсат
медод. ки уро ба куштан баранд. )^амин ки аз дарвоза-
хонаи арк’ноин мефуромадакд, миршаб ба асп савор
мешуд на тацрибан бо дат; нафар аз мулозимонаш, ки
гуна^корро ба миён мсгнрифтаид, ба чои куш тор не
бурд Миршаб аз аспаш нафуромада ба и*$рои »>агл На
зорат мекард.
Знании ки ба майдони >;атА Мсомаданд. анвал либос-
дои мадкумро мекашиданд, км ин аз они хамон кас мс-
шуд, ки насади мацтулро аз майдон дур мекард. Дар те-
ни ма^кум як куртаээор ё ба цои курта яктак немонд.
Мадкумро ма^бур мскарданд. ки дузону нишинад. Баъ-
зан мл^кум му^обилат мекард, дар чуиии маврид Цал
лод ханчарчаашро аз миёнбандаш кашида, чанд зарйа
мезад, ки бо ^амин мудобмлатм мадкум сует мешуд,
Уро дузону нишонда ба як па?р1у чунон мехобинданд
ки як руяш ба зам ин часнад (як нафар дар ЗДО1ИН а\
вол сари уро зер карда не истод), дмгарон аз боло гах-
тапушти уро зер мекарданд ва % аллод селобаашро аз
соь;и музааш бароварда ба таки ?;алцаш мехалонд ва бо
Харакати дуйуми корд з$алцро тамоман бурида, гардами
ма^кумро ба замин зер мекард. У кордро аз гардани
ча^тул бароварда, мисли .\ар ^аллоди Осиёи Миена вл
умумам мисли ?;ар одам куш, хунро аз дамп корд андас
мслссид. то ки хуни уро аз гарданаш социг кунад. )^ан-
гоми >;атА оят ё цаноза хонда иамешуд**.
С. Айнй дар айёми цавониаш дар бозори бухоро бо
фармони амир купи а шудани одамоии бегунодро ба
чашми худ дидааст, С. Айки дар «Еддошт^о* ^азо\ои
ва^шиёнаи амнрро дуруст на >;а)^они тасвир кардааст.
Ххнхории дукумати амир бомси нафрати бехтарии ода-
мони Бухоро ва аз он ^умла С. Айни гардида буд.
М. С, Андреев скан ах он а» и Бухороро низ тасвир
мекунад: с Я к тафсили а^ибу муддош! Болор^ои рз.^ра-
ви аркро ^асдаи ба якдигар зич накарда, дар байки ОН-
тарциш мемонданд, чунки ин тар»$иш.\о ягона ро^и
^аводарои «канахона» буданд. Баъд аз андохга шудани
ма^бус на баста шудани даричаи зиндин баром завода-
1 М. С. А н д р с с я. День бухарского эмира, стр. 3.
II
рои роэ;и дигаре намемонд», Дар арк хонаи махсусе
буд, ки дар он *дар замени амир Музаффар ва фанат-
ик (к>р дар замени Абдула^ад занонро *;атл карда бу-
данд. Заире ба сутуни му^обили тирезачаи зиндон бас
та аз он «р мепаррондандз *.
Худи ^амон муаллиф соли 1906 ^исмати ваэнини
□нндониёни бекии >£исорро чаянии ^икоя мскунад?
«—Чанд сол боз зиндонй ^астед? — нурсидем аз як
сарти цадпасти логаре ки дар огилхонаи танги му^о
Гили мо ма^бус буд.
- Чорумкн сол аст,— чавоб дод у.
Чй гуноо$ карда буди?
— Ман ба сабаби камбагалй ва нодориам аз пардох-
тлни андоз cap каши дам ва барои адои к;арзи худ аз ха-
зпнаи амир замини охирини худро фурухтан нахос-
тйм„. Чй илоц дорам, як навъ карда азоб...— Вале у су-
ханашро гамо.м карда натавонист. Сулфаи сахте уро
»улугир кард,
...Пас аз хеле дур шудани мо >^рздори амир аз сул
фа моща, лабони хунолудашро бо дасти логараш но к
мекард»» *.
Лмордт шахсияти одамонро поймол карда, аролии
ядмлакагро дар \олати гуломи ниго.% медошг ва иззати
нафси мардумро таздир мекард. Чунон ки С. Айни JJW-
коя г мскунад, солкой 80-ум на 90-ум и асри гузашта дар
б шни амалдорони хурд ва муллодои Бухоро мансабн
«кафшбардор» будааст. Каси игрокунандаи ин вазнфа
хуцаини худро, ки одатаи савор t ба мехмонй ва ё 61
я гон кори дигар мерафт, бояд пиёда гусел мекард
Кафшбардор ва саис аз ду тарафи аспи хуцанп мераф-
тапд ва .\лмин ки ху*|аин ба малзил мерасид, саис аспи
уро нигохубии мекард ва кафшбардор кафши ху^аинро
баъди аз пой квшида ба хона даромадан тоза карда, то
гашта баромадани у дар зери багали худ нигоэ; мс-
дошт ч.
Кафшбардор дар Бухорои ашарифх» одами хурд h.i-
Суд.
Амир аз худсари^ои амалдорони худ нагз хабардор
6 д. аммо барон нешгирй кардани он^о чорае наме
1 М. С. Лндрг«"в. День бухарского эмира, стр. 13.
ИктнСчн: аз кктобм .М X м рое в. «Очерки история Хжклр
ского бекетил конца XIX и начала XX о», Душанбе, 1959, cip. и
1 С Айни Куллист, цилди 6, Душанбе, 1962.
42
днд. Дар ин борд гумоштаи сиёсии Россия навишта
буд: «...цушбеги борчо аз маъмурани нохалаф ва чи*
нояткори Бухоро ба амир арз кардааст*.., ва «дар ин
со^а инти эсэр шудан гумин аст, ки ^укумати Бухоро,
хусусан дар солцои наздик, чора^ои циддй бинад* *.
Дар Бухорои «тариф* дин ва цомиёни он руч<>-
имени мусулмон — дар з^аёти ицтимой ва давлатин амо-
рат ^увваи нуцимме буданд. «Дар Туркистон дин ва
сиёсат душ ба душ истода, цамдигарро тарафдорй ме
кунанд* цайд карда буд Александр Борне.
Руцониён дар ичрои иртичоитарин тадбирчос ки ЧУ*
кумат дар мамлакат ба вучуд мговард, такьягоци боэъ*
|имод буданд. Ин ацволро мансабдорони маъмурияти
Чухумати подшохй Ч*ЙД ва таъкид кардааид. «...Дини
иском бо ру^онисни ссршумори муттачид на давлагман
ди худ, бо ми^дори хеле зисди мадрасаву хонацоддояш
манбаи таассуби дшй мебошад ва ЧУ*УМАТИ сайд Аб-
дула дад онро бо майлу рагбати таком чувват меди-
Чад...*1.
Ба гуфти Вамбери, муллоси «ба риёкорона гадой
кардану бе^аёию каззобй чамто надоштанд»
Таба»;ач°и феодалии чамъижти Бухоро ба манфиат-
чои синфии худ дар мамлакат таассуби днниро вусъдг
медоданд. «Таассуби дини — менавмеад В. Крестов-
ский фа),ат дар байни хочазодагон ва саидзодагон,
Чаландарон в а муллодо ва чисман дар имени эшокчо
мушо^ида мешавад» \
Олимп машчур А. А. Семенов, кй таьрихп химии Bv-
\upopo нагэ медонист, таъкид мекунад, ки «Ручониён
чунон муттафич буданд, ки ч^тто ногарс аз мучпмтарин
корчои данлатй изч^ри норозигй карда, ч°химоии бузур-
ги Бухороро мацбур мекарданд, фармони худро дигар ё
из аътибор со^ит кунанд* V
ЦГИА Уэ. ССР. ф, 2» 1909. Диплояйгичсский чиновник, д 251,
с и I, лл. 77-89.
3 А л г к с d и л р Борне Путешествие в Бухару, М , 1849. ч.
111. стр, 475.
ЦГНИА. ф 400, Ах часп., д. 136. л. 102-ПЗ.
‘ А. Вамбери. Путешествие по Средней А>ни, СПб, 1865
стр. %
В. В. Крестовский. В гостах у нмира <Л‘харского, СП’5
1887. стр. 280. г
Л. А Семянок. Очерк устройства центрального адинии
стратнаиого управления Бухарского ханства поэдш-йшего впемгнм
Душанбе. 1954, стр 68,
•U4
С. Айпй менависад, ки рудониёни мелом дар Бухо-
ро докими мутлац ва такьягоци дукумати амирй бу-
данд, шифаи ас оси и онцо ацволи табели мамлакат.
зулму ситам ва фисцу фучури амир ва муцаррабони уро
аз руи цонунцои шариат цац баровардан буд
Ба цавли Л. Бамберг Бухоро то ин дам дамой сох-
ти дипиро, ки фацат барои исломи асри миёна хос буд,
маркам нигоц доштааст
С. Айнй низ таъкид мекунад, ки дукумати амирй дар
вацти цорй кардани ягон кори нави илмй ва техникии
рус доимо аз уламои мутаассиби худ и^озат мегирифт.
«Табиист, ки - мепависад С. Айнйг— онцо 6а цар чизи
нан муцобил буданд ва рухсат намедоданд, ки он ба
а мал барояд* *’.
>$«гто А. Вамбери ки вацтцои дар Бухоро буданаш
ба цар цодисаи пан чй гунн муносибати душман ома
доштани руцониёни исломро хуб дониста буд, менави-
сад: «... шахси мусулмон... бо таассуби вацшиёна цар як
царфи ^уръонро риоя мекунад... аммо ба цар як нави-
гари бо дацшат ва кароцат назар мекунад* *. Табиист,
ки «таъсири Европа ба Шарц мутаассифона, хеле кам,
цатто ночи:* аст**.— мегуяд А. Вамбери. А. А. Семёнов
таъкид мекунад, ки «ин мамлакати бадбахт, ки ба гир-
доби ^ацолат, бефаросатй, риёкорй ва фисцу фасодн
амирон па ашрофи худ афтодааст, як олами ба худ хос
ва мацдуде буд, ки ба он ягон таъсири бегона роц на’
МСёфт; вай аз тамоми дуньёи боцимондаи «куфр*»у
«имон» цариб комилан цудо буд* ’.
С, Айнй цикоят мекунад. Kit пас аз вабои дацшат-
нокн соли 1893 аз Петербург ба Бухоро комиссия и тиб-
бй омадааст, ки вазифааш санцидани ацволи санитарии
шацр на атрофи он ва дидапи чорацои зарури барои
пешгирй кардан аз беморицои набой будааст. Ба ин
мацсад комиссия дар беморхонаи шацр цатто як лабо*
' С.Айни, Куллм^т, чклдм 7, Душанбе, 1962.
2 А. Н д н б с р и. Путешествие по Средмсй Алии, СПб, 1865,
стр. 1&6.
• С А й II и, Кухчиет, цилди 7, Душанбе, 1962.
• Л. Вамбери. Очерки Средней Азми, М., 1868, стр. 173.
' Хамон чо, сак, 187.
* А. А. Семёнов. Очерк устройства централмюго едмлнм-
стративного управлепил Бухарского ханства позднейшего времени,
Душвнбс» 1954, стр. S.
44
ратормян хурд ташкил кардааст. Вале ин комиссии кори
худро ^еч пеш бурда натавонист, зеро ру^ониёни му-
таассиби Бухоро дар натичаи мусо^илакории $у*Умати
амирй, бо бздонаи ин ки комиссия acoc^ou марками
дини исломро вайрон мекунад, ба кори он монет» шу-
данд; он ва^т рудой пени мутаассиб дар Бухоро царив
балией иртидой барпо карда буданд.
Этамин сабабцо буд, ки амир Музаффар дар худуди
давлатм хонй кашидани сими телеграфро рад кард. У
гуфт, ки ин корро бе масли кати саиддо, хочацо ва ула-
мо нахо^дд кард Баъдтар„В. В. Бартольд навишта буд,
ки дар замени Абдулацад «Хонам цушбегиро дар Бу*
хорой Куцнл бо вахолатхонаи сиёсии Россия дар Бухо-
рои Нав ба воемтам телефон ало команд карда буданд,
ки ин я го на телефон дар давлати хонй буд* .
Руценисни иртичой бо цар роц кушиш ме карданд, ки
дар байни халодои хонии Бухоро нисбат ба Россия
нафрат ва нобоварй ба вучуд биёваранд. Аз рун ин цуч°
Чат, муллодо на дарвешон «...гуё марказе мешаваид, ки
аз он 40 нисбат ба Россия, цатто дар хоричи мамлакати
Саид Абдулацад, низ нафрат ва нобоварй па^н меша-
вад*
Руцоииёи то аз дасташон мсомад, нора медиданд, ки
оммаи насей мардуми Бухоро аз Россия ва маданияти
он там о май бехабар монанд. «...Мо дар миёии халци
ин 40 нисбат ба Россия ва русцо цец як цусни тавац-
ЧУЛ- намебинем**, — навишта буд В. Крестовский.
Бо вучуди ин, дукумати подшоцй руцониёнро тараф-
дорй мекард. Чуи муллоён ва дарвешон пахнкунандаи
ца^олат ва талцинкунандаи итоаткории интимой бу-
данд, таассуби динй ва нафрат парваридани онцо нис
бат ба маданияти рус дар пеши назари мансабдорони
дукумати подшоцй цсч мснамуд.
1^атъи назар аз (дурусттараш ба гуфайли) ссршу-
мории чвдилони салладор, з^ариб cap то сари мамлакат
бесаводй ва ча^олат ^укмфармо буда, .\амаро таассуби
'В В. Крестовский В гостях у эмира бухарского, СПб,
1887. егр. 183.
# ®‘ БАРТОЛЬД* История культурной живки Туркестан-.
* ЦГВИА, ф. 400, оп. Аз части, д. 136, лл. 102 — 113.
• 1 В В. Крестовский: В гостях у эмнрл бухарского. СПб,
1887, стр. 188.
•15
динй, ки ианбаи он масчиду Мадраса ва мактабу хона-
цо^ буд. фаро гирифта буд. Соли 1820 дар Бухоро 360
мас^ид ва 285 Мадраса буд, ки дар он^о 300 нафар му-
даррис кор мекард«Цавонони ташнаи нам Мадраса-
ссршуморро зср мекарданд, вале он*о аз он но *е*
як дониш и даркорй нагирифта, дар айнй *ол дарацаи
с»лии абла*и »а риёкории пастро ёд мсгиранд* \ — на-
ви шта буд Вамбери.
С. Айнй сол*ои 90-уми асри гузашта ва*шиёна куш-
та шудани як аробакаши камбагалро бо хашму газаб
ва нафрату каро*ат ба ёд мсоварад. «Гуно*и» аробакаш
дамин будааст. ки аз як гуру* муллоене ки ба аробааш
савор шуда. вале пул додан нлхостаамд, музди ме*нати
*алоли худро талаб кардааст. Мулло*о аробакашро ке-
фир ном ид а, бо игвои уламо сангсор кардааид, С. Айнй
ИН фактро барои *амин меоварад, ки бо *имоят ва та-
рафдории чухумати амири ручониён *ар кор карда
мета вон и ст ан д.
Ба гуфти С. Айнй, надари вай «ба ру*ониёни рас-
ми — ином, цозй ва раис*о — нафрат доштааст ва Да-
неша он*оро ба чо*илй айбдор карда бсви^док мено-
мидааст*.
Падари С. Айнй, к и муллоёни раем и и Бухороро хе-
ле хуб мешинохтааст, пеш аз март худ ба писараш гуф-
тааст, ки *Хон, *ар *адар душ вор бошад *ам, хон. Аммо
*иэй на шан, рапс нашав, косом нашав, агар мударрис
шави, найлат»1.
Дар Бухоро та*сили илм*ои дуньявй раем набуд.
Варте ки соли 1912 ба амир дар байни мусулмонони
Кавказ чй гуна ба ро* монда шудани маорифи хал*ро
арз карда, фа*монданй шуданд, влй *атто инро шуни-
дая *ам нахост. «...шлфоатк шумо ба даромадан ба
*узури амири Бухоро ва маъруза кардан дар борам гу-
зориши кори маорифи хал* дар байни мусулмонони
сокини К^аф*оз арз шуд ва «{ВМОби олй онро рад кар-
данд*\- хабар дода мешавад, дар як *yvtaTU расмй-
Дар *утрти дигар гуфта шудааст, ки ♦.«диафоати шумо
дар боран ин ки бо иштирдки вакилони махсусе китоб-
*ои ^амъияти саводбарории С. Петербургро ба чаноби
1 Обдгосархии Оренбургской области, ф. 6, оп 10. 1820 д 2150
л. 29, 32-34.
1 А. Вамбери. Очерки Средней Азми, М., 1Я6Я, стр. 163.
1 С. Ай нй. Кулллёт, чилди 6, Душанбе, 1962, «
' ЦГВИА, ф 200. Аз часть, 1912, оп. 15. д. 164, ч. 1 к, л. 232.
46
олй так^им куиед, ба амир ара шуд ва эшон ин таклиф-
ро рад карданд* * Чунон ки мебинсм амир дар борам
маориф ва пацн кардани савод дар мамлакат хаёле на-
мекард.
С. Айнй цикоя мекунад, ки охмрцои асри XIX дар
Бухоро касе чй будани термометрро намедонисг ва
онро дар цаст кор намефармуд. Соли 1890 дар Бухоро
лампам ксросинй фацат дар хонацои боёни алоцнда
дида мешуд. Дар ин бобат ацнол махсусан дарх Бухо-
рои шарки бад буд. Дар бскни \исор «бойцо ва ода-
мани пулдор (хусусан аввалцом асри XX) керосинро,
ки русцо гоц-гоц бо аслу ароба аз Туркистон меовар
данд, харида мегирифтамд. Лехин аксарияги ацолия
камбагал фацат ба равшанин руз ва дар вацти хуроки
шом ба шуълаи оташдони худ цаиоат карда, бе цец руна
чарог умр ба cap мебурданд» . Дар бисьёр хонацо ним г
ва пилтачарог мссузонданд. ,\атто насоси русй цам, ки
ба воситаи он аз чоц об кашида, заминцоп камобро
обьёрй мекарданд, дар Бухорои ибтидом асри XX я>.
цодисаи хеле нодир буд.
Дар Мадраса камзул ё шим пушидам мумкик набуд.
Муллобачацои Мадраса цароцатцои худро бо рангами
шамь муолица мекарданд. Дар миёнацои асри XIX дар
бисьёр цавлицои Бухоро шишам тиреза набуд. «Тирсза
иборат аз даричаи дутабаца буд, менависад А. Вам
бери, — ба сабаби набудани шиша баъзецо ба рун суро-
хицо фацат когазцои равганолуд мекашидамд»
Адабиёти дуньявй, аз цумла газетацо, бо душворнн
зиёде (ба таври махфй) ба Мадраса роц. мсёфтаяд. «Он
вацтцо (солцои 1892 — 1893 -- 3, /’.) дар мадрасацои Бу-
хоро руйросг газета хондан мумкин набуд* мснавг
сад С. Айнй.
Муспатикачиёни цукумаги нодшоци аз %ицати ма
дани кмцоятдара^д ацибмонда будани хонии Бухороро
бо чашми худ медида бошанд цам, як чора намеди-
данд. Ягона коре ки онцо мехостанд, бамии ацолии ма
цаллй наци кардани дини насронй буд, зеро, ба фикри
онцо» ин гус ягона тадбир буд, км «маданияти* халццои
‘ ЦГВИА ф. 400. 1912, д. НИ, г 1-8. л. 233.
1 М. Хамраев, «Очерки истории Хиссарского бекства конци
XIX и начала XX ••», Душанбе, 1959. стр. 48.
3 Л. Вамбери. Очерки Средней Азии, М, 1868, стр, 156.
* С Л й н й. Куллиёт, цидди 7, Душанбе, 1962.
17
Осиёи Миеяаро баланд мсбардорад. Мансабдори чу-
кумати подшо^й Поел а некий дар ин бора ошкоро
навишта буд: *.,.моро лозин аст, адолин махалл про бо
маданияти свропой ва идеален дини насрини шинос
кунем* Дар ин 40 дар хусуси роли «мадамнит пани-
ку нии* дукумати подтоки и рус дар байни оммаи васеи
аролии ин кишвар чй докати ба^с аст!
Баробари бесаводй ва ^а^олати умумии мардуми
Бухоро бемори^ои да^шатнок низ дар ин мамлакат
Чукмфармо буданд. Дар май шаг ба ни гочдории танду-
рустй з^Ч риоя карда намешуд. -\ар сол дар Бухоро ^л-
риб нмофи а^олй ба касалии мудрит на пураэоби риш-
та гирифтор мегпуданд, ки аз оби буйноки ифлек ва
пуркнрми Х*®35$ои ссршумори шздр ба вучуд меомад.
«...Оби шздр (Бухоро), — навишта буд В. В. Крестов
ский,— на фа1$ат нушиданбоб пест, балки з^атто барои
саломатн зарарнок аст ва маар сабабгори па^н гарди
дани к ас алии ришта мебошад»Чу пин к и Вамбери таъ-
кид мекунад, дар Бухоро гайр аз касалии ришта «...боз
бисьёр бемори^ои гуногунс з$астанд, ки аз чавои ному
соид на 064011 гандида ба вучуд меоянд* *. Дукумати
Бухоро барои лешгирй кардан аз ^пидсмиячо, ки боне и
муромурии а^олм мегарданд, амалан нк чора наме-
дид.
Ба гуфти А. Галкипи мазкур, «Дар Бухорои Шар-
цм 40Й40С частанд, ки варацаи шум як чодисаи дои мм
мебошад на мардуми зиёдеро ба гур мебарад**» Мухби
ри яке аз газетадои онва^таи рус *»«< ки соли 1885
дар 1^аршй будааст, чуиин менамисад: «Ду соли охир
(1ЙЯ4—1885) дар мавсим^ои тобистон на тиранов дар
шачри КаРшй варацаи шуми чалокатоварс ЧУ*МФЛР*П
будааст» ки аз шароити бади ифлоей на хусусан ба
сабаби нвбудани оби хушсифатм «ушой cap мезанад**.
Тирамоч «а зимистон шахри ^исор «дар Лойдам одам-
1 Г»ухирй. Военного инженера Послаго, СПЯ, !Я91, стр. 43
1 В. В Крестовский. В гостях у лмира Оухярсхого, С По»
1887, стр. 321.
’А. Вамбсри Путс шествие но Средней Алпк, СНП, IBbS,
стр, "J.
* Л. Г. Галкин Краткий очерк Буккрслогэ ханствл. «Турке-
станский сборник*, т иН, стр. 102—103.
1 •Туркестанский сборник*, ,т. 409, стр 209.
48
nrr>Tiap фуру м i-ишта буд. як нафар аз шо*
Дидоне ки соли 1884 дар он 40 будааст.
Дар давран мустамликави аз ёрии насей тиббй ба
а^Олй цои ran з$ам набуд. Лксарнлти а^оли фацат аз
хизмати табибони махалли ва дуохок^ою афсунгарон
«ба^ра* мсбурданд. Вале ^исме аз адоли аксар вацт ба-
рои ёрй ба духтурони рус муроциат мекард. Махсусан
эми нагзак хеле васеъ па.\н гардида буд.
Аролии Бухоро ^атто соли 1870, ^атъи назар аз таас-
суби сахти динй, ки ру^онкёни иртицопарасти целом
таблиг мекарданд, ба духтурони рус назари хайрходо-
на доштанд.
Сардори округи Зарафшои дар рапорта худ, ки со-
ли 1870 ба муносибати ом ад ан и як гуру^ мансабдорони
рус ба Бухоро навиштааст, мсгуяд: «Маисабдорони мо
дар бсруни ша^р, дар боге и стихом ат мекарданд, ки дар
таки дармозаи он шабу руз посбои меистод. Барои ма-
\ алл иё-н даромада баре мадам ба назди маисабдорони мо
оэод аст ва мегумнд, ки бемороне ки барои муолица ба
духтури мо муроциат мскунанд, хеле зиёд мсбошаид*.
Духтури рус Греков, ки ба муборизаи зидди вабо
дар Бухорои Шир^й иштмрок доштааст, айнаи ^амин
маъниро тасдиц не кун ад. «Дар ^ар як истгоэ^ мена
я И сад вай,— (аролии ма^аллй )ба мо муроциат мекар-
данд, ки барои муолицаи касали.цои гуногун ба оиз$о
ёрй расонсм. Мо дар ^сц цо аз тарафи а^оли нисбат ба
худамон муносибати душманонас з^ис макардемо. Вале
ин шахе аз ташкили ёрии васси тиббй ба а.цоли чнэс
ианавиштааст, е
Мувофи^и гуфтаи С. Айнй, «дар Бухоро зотан як
беморхона буд, ки дар он як духтури рус, як тарцимон
аз одамони махалли ва як фельдшери к^аш^ари КОр мс-
кард. Ин духгур ва фельдшер э^м дар беморхона на
э^ам дар амбулатория, ки дар даруни бинои ^амон бе-
морхона буд, кор мекарданд. Ии беморхона дар иазди-
кии дарвозаи Шайхцалол воцеъ шуда буд, ки дар ифло-
ей аз >;ама цитъа^ои ша^ри Бухоро пешй мекард...
Бойкой калоии Бухоро бемор шзванд, аз Чорцуп ё
аз Самарканд духтур цег мезаданд ва агар бемориашон
1 Очерки Гмссарского края. «Туркестанский сборник*, т. S94,
стр. 112.
t 3. 1,жчН5о»
49
ба сафар нонет» набошад, ба uia^p^on малкур рафта,
муолидо мекардамд» *♦
Пстибдод, додоллт, тлассуби джин, а< гуруснаги ва
беморй нобуд шудан.— ин буд • программам- снёсмп
а морати Бухоро.
Хухумати под июли тарзи мдоран золммонаи хук)
магдорсни Бухороро ба хуби докис га смёсати в му До
хила накардан ба кордой Бухоро »-ро ис pop корон а б»
шал мегу за рощ, Дар икс a.i хучдотдои ваколятхоиам
ди влаги рус навишта шуддаст, ки «Мудохнла нахардан
фа^ат домин маъниро дорад, ки гаяхоридон мо на ми
кн бо ёрмандим и дорадой бсвосита тобем дукумати рус,
бачки ба воентаи амир на амалдирони у ба ан ал гу и
рок да мешавад*.
Сиёсати «мудожила накардан» маънии нкгод дишган
ва мустадоам кардами сохти мавцудли истибдодии фсо
далии да вл ат и хон про дошт, ки мутладоятн подшодй
низ аз рун табиатн ицтимоияш ба ин кушит мекард
Ин *...замонг буд,—навиштаасг газетам «Правда*,- кн
иисьер халдоои сокини мамлакати мо лулму ситами uu
дидн дукумати подшодй, сохти помещики буржуа три
аз cap нсгузаронданд* *.
Дар яке аз маърузждои мансабдорн дукумати под
П1О\и, ки дар борам хонии Бухоро навишта шудааст, чу
нин сатрдоро мехинем: «^онундон мусулмонй бо вучУ
ди номукаммал будани худ ба хусусивтдои маиши ва
сохти натриархалии доёти вдолнп мадллли пурра мув»>
фм)( мебошаид»; « Бухоро раемдн ai дама ^и\ат<о та
моман озод ва мухтор аст, аммо дар а мал ВДО>л в к м
дар дигар аст« \ мсгуяд домом маисабдор Офицерм
тнетми аскарони саворам гварди» А Т. Талалаев, ки се
сол дар Бухоро зимдвгошй кардааст, бенхтиер дар даф
при хотмроти худ и»дор намудааст, ки «мудихмча на
кардан», дар сурати пурра ба Дасти мус тлмл и к ач иен и
рус мцуфуа мондани докиммяти дорби ва смёси дам.
маънии ниюх ДОШТани истмбдод ва »додолатро ДОраД
Дар ин бобат махсусан гуфтадои зермии Талалаев до
либи дндоат аст; «Эътмбор ба нуфуэи русДО дар мамла
кати Бухоро дар вазъиктм сахге мебошад. Маъмурияти
• С Л В и я Куллаег. т*м« 7. ДувваяВе,
• «Правд**. 24 ссвтвбрв toMi 19*0
' ЦГВИЛ. ф О’*, о" д * 2Д » Ц * и*
50
мо, ки аз Тирмиз то Уялй па^н шудааст, обрую эътибо-
рамонро хеле паст мскунад. Ба наэды бек^о ба салом
ва таъзим рафтан редисам басо гамангез аст. аммо ба
ЧО овардани вазифаи судьяхои оштиди^анда, моцарою
шикоят^оро санцидан, барои насиячипн когази расмй
додан (бисьер вацт^о мешавад, ки вексель на дастхат
\о цалбакй на сохта мебошанд ва ё як доз дар асосм
онх,о ду маротиба руёнда мешавад), дар бораи ба муд-
дати муайян з^абс кардан с ба цазои таёц ма^кум кар-
дами касок ба амалдорони Бухоро фармон додан бол
^ам гамангезтар аст.,.*
Сиесати бадломи «мудохила накардани» дукумати
подшодии РУС ба кормом Бухоро дар амал боз М-м ба
^иёдтар толону тороц гардидани аролии ме^наткаш са-
баб мегардид. Энне навишта буд, ки амалдорони амир
«аз ин ки фардо Бухоро ба як вилояти Россия му бад дал
нахо^ад шуд, змии ва хотирцамъ нестанд. Аз ин цо худ
аз худ чунин матица мебарояд: з^оло ки дар сари \у-
кумат э^астй, >^ар цадар тавони. мардумро бештар толои
на горат кун...»’.
Чунин буд «хпештоц» ва надстройкам сиёсии аморати
Бухоро, Аммо дар цаъри он цунби ницои оммаи халц тиб-
ци цонунинт^ои худ ба зуз^ур меомад. Зул ми дутарафл
боиси нисбат ба .\ар ду цониб афзудаии нафрати халц
мегардид ва беш аз пеш вусъат пайдо кардани иттифо-
ци оммаи мецнаткаши ин сарзамин бо ^лрлкатцои рс-
волюционии Россия ва то рафт бештар цори шудани
маданияти рус галабаи цатъии халцро ба куллн имкои-
пазир мекард.
Хал>; бо вазъияти бе^у^у]>ми худ роли шуда намета-
вон ист: «Мардуми ша^ри Бухоро амири худро хеле
дуст медоранд, дар з^ар куное ки бошанд, дар
иай дуо карда си^ату оф и яти уро мсхо^анд. Лммо и про
фа^ат од анон и давлатманд ва со^ибони маце му маснад
мегуянд. Лекин мардуми фацир на сарбоз^о шабу руэ
аз амир бадгуй мекунанд. Он^о мегуянд: «Худо дар
Tax’d! Бухоро ба нишастани чунин амире ки ба марду-
ми худ фацат зулму тааддй мекунад, муддати зиёд то-
1 ЦГИЛ Ул. ССР, ф. Полит, агентства Буиарс, оп. 15. д 239,
лл 4 — 20.
Знпс. Очерки Бухары, «Туркестан с кий сборник*, т. 541.
1910, стр. 34.
4* 51
Мт карда наметааонадонавишта буд во^еанигори
ааколагхонаи сиёсии рус дар Бухоро,
Халц амиронро чуй душ м а нон и >$аттоли худ бад мс-
дид. Нафрати он беш аз пеш афзуда бошууртар ме-
шуд ва маънои раВшан и интимой па идо мекард. «Ба
сайд Абдула^ад цушун фав^ат барои мав^садоои сиёсати
дохилиаш зарур аст. Амир, ки мардуми Бухоро уро ба-
рои лаинй на Дарией, барои фосив^й, хул*;у атвори но-
равояш ва барои ро^ додапаш ба суиистсъмол^ои мат
мурони махалли хеле бад мебинанд, табиатан як одами
хеле бадгумоиест; у на ба хал к, и худ пурра боварй до-
рад ва на ба з^укумати Poccitji в а мсхо^ад, ки барои му
бсриза бо революция (агар ягон вав^т дар мамлакаташ
cap заиад) бевоскта дар дасти худ яр<м^ дошта бо-
шад»*, навиштааст Шубинский ном шахсе ки соли
1894 бо супориши Вазорати Харбин ^укумати подшемрти
рус дар боран ^ушун^ои Бухоро маърузаи махсусе тар
тиб до да буд.
Таба^вдои мздпаткаши тоцик, ки аксарияти аролии
хонии Бухоро буданд, махе у с ан «нохалаф* ^исоб ме
шудапд. «Гуру^и дигари ахолии Бухоро — хабар мсди-
х; ад боз ^амон Шубинский,— то4иконе мсбошанд, ки
одатан «бухороиён* хам меиоманд.., Ба ин халв^.., аз ци
э$ати сиёсй эьтимод ва боварй хеле кам аст*’.
Дар нависи машваратй дар зузури генерал-губерна
тори Туркистон (с. 1909), ки мо дар боло зикр карда
будем, генерал-губернатори оива^таи Туркистон Ми
щей ко менурсад: « —... оё ба гуши агентам сиёсй чунин
овоЗа^о расидааст, ки мардум аз тарзи идораи амир по-
рази мебошанд ва худи амир безътибор шудааст?»4.
Аролии туман и Вобканд ва Гиждувон, км аз дасти
амир на одамони он бмсьер ба тангй афтода, бисьёр га-
му кулфат^о дида буданд, дар мурофкаткомаи худ ба
амир Абдула^ад руйрост навмштаанд, ки: «Мо туре»
намсхо^ем»Ии ру.^ия барон тамоми мардуми Бу-
хоро характернок буд. «Хаиаи а^олй на навкарон,—ха-
бар дода буд во^еанигори маъмурияти .^укумати под-
1 ЦГИА Ух ССР. Полит, агентства л 2184>„ лл. 29—30
* Г(ГНИА, ч. 400, оп. Аэ части, д 136, лл. 102- 113.
’ ’|О, ч
• Aj журнали мушсиирди оид ба корн Бухоро, ЦГИЛ Уз ССР,
ф, 2. on. 1, д. 251, лл. 29 Зь.
‘ ЦГИА Уз ССР ф. 2, on. 1 д. 225. лл. 22 47.
52
шо^й. аз коркой нм амир бени^оят норозй ^астлнд* '.
Дар маълумотиомаи во1$еанигори дигар суханони зерни-
ро мсхонем: «Хал^ аз ин амир хеле норозй аст, чунхи
хар саркардаи со^ибихтиёр ба тобеони худ ^ар чй тавр
хо^ад, фишор меоварад ва касс ^адди шикоят кардан
надорад* 2.
Шубинский, ки зикраш дар Соло гузашт, менависад
«Агар халци Бухоро умуман ва аз цумла синфи оддии
адолии тоцикро бигирем, ба Саид Абдуладад ва ба сис-
темам идораи ва^ш иенам мамлакат нафрат доранд»1.
«Кисин бузурги аролии бекодои шар^й, — навишта
буд А. Галкин,— амирро ^аргиз падидаанд вл будани
уро фадот аз андоздое ки бек аз номи амир аз он^о ме
тирад, медонанд ва нисбат ба ван де«| як майлу рагбат
яадоранд* *.
Во1$еанигори агентки сиёсии рус дар Бухоро мсгуяд,
ки «аролии Бухоро аз амири ^озира хеле норозианд;
.\ар суийстеъмол^ое ки аз тарафп миршаб мешавад, бе
цазо мсмонанд. Раис ва цоэикалон дар з^ама 40 ва аз да
ма кор пора мегиранд ва бо дамин адолиро хеле ба ганг
меоранд. Хулоса ин ки дама, чи сокинони Бухоро ва чи
а профи он, аз дукуматдорон бисьер норозй дастаид* ’
Бинобар ин, ба давлм мансабдорони дукумати подшо-
дии рус дар Бухоро, «дукумати амир ба фударои худ
кам боварй дорад* \
Худи амир Абдуладад дар мактубн худ ба агентии
сиёсии Россия навишта буд, ки дар Бухоро «...бисьёр
одамони бемулодмза дастанд, ки хавфи содир кардани
дар гуна рафтордои нораво доранд»1. Амир бо ин суха
«они худ, бешубда, эдтимоли бар эидди сохти мдвцудл
фаъолона норозигй баён кардани халдро дар назар
дошт. Норозигии халц дар ^ама 40 ва махсусан дар бай
ни сарбозони Бухоро низ ба зу^ур меомад. Дар >{исо-
боти сардори штаби ^ушун^ои вилояти Сирдарье дар
боран сафари у ба мулк^ои Бухоро сатр^ои зеринро мс-
1 ЦГИА Уэ. ССР. ф. г, on. i, д. 225, лл. 22-47.
J >^амон «|о.
’ ЦГВИА. ф. 400, он. Аз чисть, д. 136, лл. 102-113.
1 А. Галкин. Краткий очерк Нухарского ханства, *Typitei.iAH
скнй сборник#, том 6П. стр. 102 103.
ЦГИА Уэ. ССР. ф. Полит, агентства п Бухаре, д. 12, л. 119.
• ЦГВИА, ф 1396. оп. 2, д. 1582, лл. 95-99.
J Х,дмон 40 д. 155 АА. 44-82,
53
хонем: «Дмлмондагии хал1$ ба аскарон низ равшан таъ-
сир мскунад ва бинобар ин ру\и он^о тамоман афтода
аст. Вале интизом фа^ат дар соя и сахтгирй нигсц дошта
мешавад*’. Ин далелдои бисьёрро бе^ад зиёд овардан
мумкии аст. Фацат ^аминро ^аид кардан му^им аст. ки
аввалан. худи шакл^ои муцобилати халц (дар охир^ои
асри XIX) тезу гунд мегардид ва. сони ян. м а 04.40 и ре-
волюционии зиддиамирй ва зидди мустамликадорй тад
ри^ан ба ^ам наздиктар мешудамд. Мо ни ду процсссро
аз назар мегузаронем.
Ба гуфти Логофет, аз соли 1875 то соли 1890 дар му
зофот^ои Бухорои Lllap^i шурмш^ои дездонон даргиз
паст ва хомуш нагардида буданд1. Бузургтарини ин шу-
риш^о шуршим дс^онон буд, ки соли 1885 дар бекии
Балчугом руи дод ва фарзапди далер на номдори точик
Восеъ родбари он буд. Ин шуриш ^исмати мудимми
хоки Бухорои Шар^иро фаро гирифта буд ва пешвои
он-Восеъ—ба му^обили докимияти бек бо*шу’|оати
тамом мубориза бурд’.
Дар соли 1887, аз афташ, ба муносибати шуриши
Восеъ девонбсгии Бухоро дар аскон судбат бо гумош-
гаи сиёсии рус дар Бухоро Игнатов дар додо аролия
Кулоб гуфта буд: «Аролии Кулоб хеле вацт боз бо
миил будани худ ба чаР гуна балво^о маш^уранд ва...
дар Кулоб з^ама вацт ч*Р Гуна озоза^ои беасос падн мс
шавад» \
Шуриши дсчцонон. ки соли 1887 дар наадимцои
Дарьей Яхсу руй дода буд (оид ба ин шуриш дар дасти
мо материалам архивй ^ануз хеле кам аст), »хтимол,
аз таъсири ^аракати Восеъ ба вуцуд омада буд.
Мувофи^и ^уччат^о додиса ба ин тариц cap зада
аст: закотчй аз Бухоро ба Хаволинг омада, аз адолй над-
Дд дода шуддни закотро тал а 6 кардааст. А^олй ба саба-
би фа^нрию цашшоцй хо^иш кардааст. ки ба »|ои пули
нам чорпо цабул кунад. Закотчй. албатта, ба ин розн на-
шудааст. Баъд аз ин аролии як чанд де^от анбу^и гало-
не шудл, манзили закогчиро зер кардаанд ва уро куштд-
' ЦГВИА. ф 1396, оп 2, д. 155, лл. 44-Я2.
* Д. н Логофет. Бухарское каве тио под русским протгкто
ратом. СПб. 1911. т И, стр 263.
3 Ин шуриш дир фол1КАорн ТОЧИ к ннъисос ефтласт Инг Л Бу
иурглодл ва Р. Члдмлош И и *м коси шурмши Воссь дар фольклор.
Душанбе. 1941.
< ЦГИА Ул ССР. ф. 2. on 1, д 238, лл 5 18
анд. Беки Кулоб аз ин воцеа хабардор туда, баром нест
кардани «бетартибй* неруцои каломи царбй фиристод.
Дар байни навкарони бек на шуришгарон цангй сахте ба
амал омад, ки дар матицам он аз цар ду тараф цам Дац-
цо нафар кушта в а захмдор шуданд %
Мудири шуъбаи Самарканд навишта буд: «Дар б<-
кии Балцувон дар байни куцистомиёни район* Яхсу, » и
аз вазнинии андозцо ба танг омада буданд. бллво туда,
аммо бек як чанд децотро оташ зада, ин бетяртибкцоро
зуд барцам дод ва саркорони асосиро ба цузурм амир
фиристод* а.
^оло маълумоте ки мо аз рун цуццагцои архив ад ш<
риши соли 1887-умн Балцувон гирифтем, флцат ца-
мин аст,
Соли 1888 боз дар цамои бекии Кулоб Дар muuaoj и
Ханолинг дар байни ацолй ва неруцои царбнн беки из
цаллй ба сабаби аз додан и андози пули саркаши карда
ни ацолй задухурдцои хунии ба амалоиад. 4 октябри
соли 1888 губернаторы Харбин вилояти Фаргона дар маь
лумотномаи худ мегуяд: «Закотчи Шакли хавфнок ги-
рифта истодани ошуби хллцро (дар Хаволикг Я Р,)
ДИДа, инро ба саркардаи Балцуион огоц кард на аз у ср-
манди талабид, Саркардаи Балцувон ин хабарро шупида.
зуд бо сарбозони худ 6а Хаволинг рафт ва бо ацолйи
мусаллаци района Кулоб цанги сахте кард, ки дар нати
цаи ин аз ду тараф кушта ва захмдор шуданд. Дар ин
байн худи закотчй цам кушта шуд*1.
Лввали январи соли 1897 дар газетам <• Новое время •
дар боран аз тарафи маъмуригги подшецй дар цудуди
вилояти Самарканд дастгир карда шудани се нафар «го-
ратгар* ва барои ба амал оварданн цукми куш ба дасти
цукуматдорони амир супурда шудани онцо хабаре чои
шуда буд. Аз цумлам ин се нафар яке Шералн ном, бл
цавли мух6мри газета, сардори машцури «роцзанон» бу-
дааст, ки *... ба камбагалцои цишлоц царгиз даст наме-
расондаасг, У цама вацт ба нацлиёт на аябсрцои давлатft
на баъзан ба савдогарони давлатманд Цуцуми гор ат-
гари мекард. Фацат дар мавридцои эцтиёц ба корпонцок
тасодуфй низ цуцум оварда, молу ашьеи горат кардааш
ЦГИА Уз. ССР, ф. Полит, агентства Бухаре, д (», дл 36- 27.
1887.
ЦГИА Уз-. ССР, ф. ГТслмт. агентства в bvxape, д J2, л. 12,
1887.
’ Цамон цо, д. 6, ал. 26—27, 1М8.
55
ро ба ^ишло^иёни камбагал та^сим карда медод®. Аз ян
цатор ^у^цат^ое ки ба ин кор дахл доранд, маълум ме
шавад, ки ^аллодони Бухоро бо ёрмандии бевоснтаи
хукуматдорони подшо^ии рус Шералй ва ^aMpovjHI1
уро ба цазои сахт ма^кум кардаапд. Охир^ои асри гу-
зашта муборизаи эидди мансабдорони амир бо мубори-
заи эидди ^ушун^ои подшодй як мешавад.
Солкой 90-уми асри XIX дар районной гуногуми хо^
нии Бухоро аз тарафи округи ^арбии Туркистон бо ку-
маки маъмуропи Бухоро коркой топографй ту з аренда
шуда буд, ки а^амияти ^арбии стратеги на мустамликавй
дошт. Дар бекии Дс^нав ин кор^о дар та^ти ро^барии
Кирхгоф ном шахе ицро мешуд, ки «барии нормали кор
кардани гуру.\и топограф^о дар ин кишвари дурдасти
бегона* *1 дар ихтиёри худ давдо казаки мусалла^ ва як
чанд нафар намояндагони маъмурняти Бухоро дошт.
Оммаи дедконон асли мо.\ияги ин иодомк дукумати
п од шо д и ро дарзол фа?;миданд. Oid;o пай бурданд, ки
фаъолияти ин гуруди топограф^о рафта-рафта ба гасби
заминкой дездонои ва вайрон шудани хоцаги^ои онон
сабаб хо^ад шуд. Тасодуфй нест, ки мансабдори под
шо^, ки во^ифи ин кордо буд, «дар хусуси муносибати
дущманонаи хал^и аноми Бухоро ба коркой топогра
фй«а маълумот додааст.
Балво 18-уми май соли 1898 дар ^ншло^и Кут-Чаг-
лак cap шуд. Тудаи занон на бачагони наврас бо тас>$у
санг топографии ва ду нафар казаки ^амро^и ононро
ронда фиристоданд. О воза и ин во^еа зуд дар бай пи со-
г.ипони дигар фпиловдои бекии Догнав на^н шуд. Пас
аз ду руз дар ^ншло^и Шайтон кнэакдоро мурдамивор
заданд ва 21-уми май цариб 30 нафар бошандагони мав-
зеи Таллй таёцу тознёка ба даст гтиёдаю сааора ба то-
пографа© ва казаком дучум оварда, он^оро ба гурехтан
ма^бур кардамд.
Ба зудй аз руи маълумоти махфии сардори гуру ди
топографии Паттакесар (Тирмнз) б а ро и вором кардани^
мардуми ба шур омадаи цишлтр^ои мазкур фанран отряд*
\ои мусилла^ талаб карда шуд. Иштироккунаидагони ин
во^са банд аз азобу шика младой сахт ^атл шуданд. Тер-
рори хунин дар (5екии Догнав хеле на>;т давом сфт.
1 ЦГИА Уз, ССР, ф. Полит, агсптстиа п Бухаре, д. 201, л б- 1898.
* Знамен %о, лл. 166—167, 1Ь’?Н
Й
Хукумати Бухоро беки Де^навро ба сабаби дар му-
бориза бо «бетартибй* ба ^адри кифоя фаъолнят ни-
тон надодан аз вазифааш дур кард. Ба тамоми гушаву
канормой давлатп хонй одамонн махсус фиристода, ба
oil\o суяориш деда шуд, ки кас'они ба шуриши Де^нав
каму беш дахлдорро дастгир карда кушанд.
Дигар зу*р|<1ТЗ(ое ки дар архиви ваколатхонаи сиесй
мав^уданд, ^одисаеро баек мскунанд, ки МОДИ а в густи
соли 1898 дар Нурато руй додааст. Дар ин цо, чунон Kit
дар JjysHar гуфта мешавад, дар байни ^иргизонс ки
гусфандони худро барои фурухтан ба бозор оварда бу-
данд ва амин и Нурато, ки аз он^о *бозорнули -» талаб
карда буд, задухурд ба амал омад. Мувсфицн маълумо-
ти амалдорони мадаллй дар ин задухурд аз ду тараф
то 250 нафар и ш тирок карданд. Дар катила маъмурони
бек — амин ва амлокдор, ки дар цои бек монда буданд,
ба сарашон як чанд му шт хурданд \ Зоз$иран, ин балво
фа^ат ба сабаби зиёдии бозорпулие ки аз тарафи бек дар
Нурато ва атрофи он нисбат барои циргизони чорво-
дор ’$орй шуда буд, руй надода, балки ин ^ам яке аз
зу^уроти адояати умумии оммаи де^цонон ба намоянда-
гони маъмурияти бекй буд. Сардори бригадаи кориуси
ало^идаи пос бон они сардадди дар /Кмударье ба ваколат-
хон а и сиёсй дар бораи а^воли рухни сокинони цишло^-
\ои атрофи Килсф навишта буд: «м» бинобар хеле идо-
ваткорона рафтор карданы Сннпандагони цшидоздои
кухистонй ба рус^о ва ^атто ба йигит^ои мусулмон,
н^мставонам чуръат кардаг одамони дарацаашон п астро
^ам барои харидани озу^а ба ин к/ипло^о фирне-
томам*". Добили диедат аст, ки ин шуру ошуб^оро, ки
бсвосита ба му^обили муста мликадорон нигаронида на-
шуда буданд, маъмурони рус ма^з ^амчун ^аракати яго-
наи озодихо^й пиндоштаанд. Мансабдорони дукумати
подшо^й аз он назъняти шиддатнокс таре доштанд, ки
дар ^ишло^оя Килсф ва Нурато ди да мешуд в а ин а^-
вол пас аз 1$ариб як сол, яъне соли 1889 дар Килеф бои-
си шуриши дехцонон гардид, ки амири Бухоро онро беа-
мон пахш кард *.
Ба ^амин тари^ солкой 80-ум ва 90-уми асри гузаш-
та тацрибан дар тамоми хоки хонии Бухоро, махсусаи
ЦГИЛ Уз. ССР, ф. Полит |гемтсгн.| к Бухаре, д 21#6 л. 40.
2 Хамон чо. д. 228, л. 30, 189R.
1 «1^изил Узб>скистон* 29 ноябри с, 1940.
57
A**P Бухорои Шар^и, байни мардум ^дя^он ва норови*
ГИИ ошкоре ДОС карда мешуд. доли амир «табод» шуда
буд ва у бо исрори таком аз *ху«|амнн» худ ярод мспур
сид. Дэ афгаш, гумоштан сиёсми Россия дар Бухоро
Н, В. Чариков аз баланд шудани от а ши революция дар
мамлакат хапф бурда, соли 1886 6а сардори худ теле-
грамма фиристода буд, ки: «Ицрои ходмши амир, а дал*
лан бо додан и дазор дона милтиди берданка ба аай аз
ЧМдати маънавк ^уввати дил мешавад на пешгири кар
дани будронм дохилиро скан мекунад. ки мам ба ин во
тамоми ^увват кушиш мекумам в1»
Дар да в рае ки навзуи омузиши мо дарор ёфтааст дар
Помир хам бисьёр шуришдои деддонон ба амал омада-
аст. Давр^и дукмронии амири Бухоро ва дукунати под
шодм Дар бекидои Помир баром оммаи пасет» дявраи ти-
ражу тори к, давраи хонавайронй, дашнюдй ва зулму та
аддй буд. Маълумоти виеди махфии худи амалдорони
Бухоро ва мансабдорони дукуяати подшохй. ки Помир
ро кишвари мардумонаш ба андоз а и муддиш бенаво гас
вир кардаанд, ба ин гуводм мед их ад.
Сардори отряди Помир чунин навишта буд. «Ва^гс
ки беки Шупкш, Рушои ва Важен Пулдошсши фар-
мони чанобн одни аммрро дар боран аз адалин ин 40
шрифтами закат молист на хироч эталон кард, ал Дании
шрамох Дар байни точикоп балво cap шуд на адолии
Валон ба воситаи вакнлони мунтахаби худ ба сардори
отряди Помир арнза навишта, маьлун карданд, ки он до
ба сабаби фадмрию дашшоди ба пардохтани ин андоз
ХО хсЧ ХУДРат иад^Р^пД бииобар ин илтимис мску.
нанд, ки аз пардохти ин андоздо озод i и ананд. Ьошанда-
гони Валон мснависамд, мм дар акси дол ми ма^бур
мешжвем. х^магй ба ХОКИ тобси рус,- вмкучен» Дар ши
комтномаи ахолии Шохдара, Гунт ва Вахой, км ба гу-
моштаи сиёсми Россия дар Бухоро фиристода шудааст,
гуфта мешавад: «Арз мекунсм, ки мо дар натирай Фи
тори бсрадмонаи амалдорсм1И амир ба посбоигоди По-
мар гурсхта рафтсм. Лавалин зулме ки бухорисн Дар
хачм* мо карДамд, ин аст, ки закотчнеис ки барои ч<М1,
кардани .1идо1х° ТАЪИН игуда буданд, зуд баъд а> омадамм
худ бе Xе*! ** огодм девор ва таворадои таро годной мо
• ЦГКИЛ ф. IJ96, 1« моабра I8M r„ on 1 л ЛЗ. к 24
1 ЦГИА У1 ССР ф Палит, агентства • Бу*<рг. а КМ. дд 172
171 19&
ро вайрон карда, заной ва чорпоеии моро ба дисоб
гирифта нд на бар хилофи инсофу адолат аз дар 20 гус-
фанд 1 гусфанд гирифтанд ва аз касе ки 20 гусфанд на-
дошт, аз дар Д*Д cap як гусфанд шрифта!1Д> Аз рун
шариат, аз дар 40 cap бояд 1 гусфанд гирифта шавад. ва-
ле аз моём аз 7 cap як гусфанд гирифтанд. Дуйум ин ки
ба гайр аз ушр на закот аз дар се °ила барон хазииа ду
датора, ду кал а кд, чор гусфанд, 25 дадод равган» 7 туб
яатоъ, 2 пусти савсор, ду дуфт наъл ва чор дадод собуп
гирифтанд, Гайр аз ин, ба амлокдорон фармудаанд, ки
равган, гусфандон, орд, дав, дайвоноти боркаш ва ко-
риро муфт гиранд. Ссйум ин ки аз амалдорони Бухоро
кордой хилофи ахлод содир гардид. Ондо аз мардум
бача ва зан талаб карданд. Мо аз чунин кордом фосид
то дол тамоман бсхабар будем ва тодат накарда, роди
гурсзро гирифтем. Чорум ин ки ба гусфанд, равган, орд,
беда, дезум Dd аспдои борка ш, ки барон боркашо-
кй ё почта гирифта буданд, ба мо як тин дам музд иа-
медиданд. Пантум ин ки барон дар як напкар ва одсад*
холи пав. ки таъин шудгаст, аз моей садсумй гирифта
мешавад, вале он до зуд аз бадри ин касони таъинтуда
гузашта касони навро таъин мекунанд ва аз моём ба дар
як одами нави таъиншуда боз садсумй мегиранд.
Ai .ip дар сари замин дар байки ду нафар аз ахолии
цишлох ниэос ба нудуд ояд, мурофма карда» аз таксе
ки масъала ба фондан у дал шудааст, то 50 сум пул ме-
гиранд ва е васидаро аз дасти у шрифта нигод медо-
ранд на соли оянда мурофиаро аз над cap мекунанд в а
акнун» аз он касс ки корро бой додааст, низ 60 сум ги-
рифта. васидаро нест мекунанд. Ин хел додисадо бис»-
ср руй додааст. Царимадои бесабаб, шаттаю шаллоц,
заддир ва дигар зулму тааддй ва берадмидо Дар даеди
моём дадду Хисоб надоранд, Шикояти асосии мо дамин
к ».и ти гиб в.1 фишори ондо маздаби моро бас маме-
шаввд, Маздаби моро таддир ва худи моро таддид мску-
ний д. ки даман мо мусулмон шавем. Мегуянд, ки ба мо,
кофирон, дед як молу мулк доштан мумкмн нест L
Ко । ибн ваколатхонаи смеси дар Бухоро барон Чер^
касов, ки соли 1905 ба Помнр сафар кардааст, дар маъ-
рузаи дисоботии худ низ чунии манзараи iнраву торик-
ро тасвир мекунад. У менависад* *~хабабм аивал ва асо-
1 ЦГИЛ У1 ССР. ф Полит Агемтсткв Кумире, д. 350. лл.
67-6U
59
сии бетартибидо дар ин аст, ки бухориёни суннй хал ди
Помирро адли бидъат мсшуморанд. Бинобар ИН, беки
Шугнон тисбат ба тоцикони мадаллй на донундои му-
даррарй ва на фармудадои шариатро ба кор мебарад ва
бордо гуфтааст, ки докимияти вай номаддуд мсбошад,
Датто худи амир дам дар ид рои он чи ки у меходад, ба
вай монеъ шуда наметавонад. Агар аз мардуми Шугзсон,
на Вахон мувофиди урфият ва аз руи донун андоз гириф-
та шавад, агар амнияти шахсии адолй то як дараца таъ-
мин шуда Бош ад, агар дазодо мувофиди гунод шавад, дар
мамлакаги Бухоро низ дед год ва дед Гуна шуриш в а
даяцон cap намезад. Тодикон ба ман мсгуфтанд, ки:
«Мо ба пардохтани закот, мадсулоти дсддони, чорпо ва
матоъдо ба андозас ки аз руи шарой г мударрар шуда-
аст, бо майлу рагбати калон тайср растем, аммо бизоат
в а дудрат н адорем, ба андозае ки бухориён аз мо талаб
кунанд, яънс 20 —25 фоиз закот бидидем*. Одсаддолои
ба май гуфтанд, ки барии дамсша ором ва ссуда шудани
Шугнон ва Вахом ин чкздо лозин аст: 1) барои таъип
карда шудани мингбоши, дозй, ва одсаддол аз дед кас
маблагдои калон — аз 200 io 400 сум гирифта нашанад,
2) васида ва дудцатдое ки дар дузури дозй навишта шу-
да ва аз тарафи бек тасдид шудаанд, дуннаи донунии худ-
ро ни год доранд ва амалдорони Бухоро ондоро худса-
рона дарронда мдв накунавд, 3) миддори озуда, хошок
ва сузишворие к и бояд аз тарафи адолй ба волос гьдо
дода шавад, анид муаЙян гардад, зеро доло аз он чи ки
лозим аст, бист маротиба зиёдтар шрифта мешавад,
4) андози пустина, наъл, матоъ, ки ба наздикй мударрар
тудааст, бардам дода шавад, зеро адолй мн хел чиздо
надоранд, Агар ин хел чиздо набошад, бухорисн ивази
ондоро ба озудадои дигар ё ба пули надд гардонда се
баробари арзиши ондоро аз мо талаб мекунанд, 5) бу-
хороиён ба маздаб ва эътидоди тодикопи мадаллй кор
дор набошанд, барои кайфу сафои фосидонаи худ ба-
чагони моро нагиранд, ба зандо ва духтарони мо тадо
вуз накунанд ва барои андак айбу гунод ва баъзан датто
бегунод мардумро берадмона назАнанд, Сардори отря-
ди Помир полковник Афанасьев, ки ман мазмуни суд-
бати худро бо сардорони вахонй ва шугнанй ба у нацх
кардам, тамоми ш и коя тдо и ондоро тасдид кард. Ба дав
ли вай, мардум беандоза торосу горят шуда ва зулму
тааддии беинтидое дндааст, А^аб иест, ки вахониён низ
60
мисли здо^абилагони сокики он суи Пан^, ба эудй ба
Нитро?, гурсхта равандА
Дар мактубдои то^и кон и нахонй ба генерал-губерна-
тори Туркистон аз рафгори амалдорони Бухоро айнн
чунин шикоятхсро мехонем: «Бухороихо бо хар гуна
фармон на талабхои ноадли худ дар мо зулм ме-
кунанд, аз мо чиз^ое талаб мекунанд, ки ба донунхои
динй ва гражданй харгиз мувофих намебошанд. Бу хо-
ронен моро мацбур мекунанд, духтарони худро ба ии^о
ба запй бидихем, омхо ахлохи бачагони моро вайрон
мекунанд ва онхоро воситаи эавцу сафои цабехи худ
мегардонанд.
Аз мо хаР гуиа андоз ва хмроэдои ноадл талаб карда,
дар хар куцо ва дар хаР бобат ба мо цабр ва ситам не-
кунанд* *.‘
Амалдори хуку кати подшохии рус ночор мхрор кард,
ки: *^оло чунон ки мам дар бело арз кардам, хокимияти
Бухоро дар назди мардум обруй ва аътибори худро та-
моман гум кардааст. Камгарин хасду ниятн бухориён
дар кам ё беш ‘(Ори намудани расмият боиси бстартибй
мешавад. Бухороиён ба осудаги ва хайрияти мардуме ки
ба дасти онхо супурда шудааст, парное надоранд, ба х<*р
гуна бехонунихо ва тааддихо ро\ медиханд ва тамомая
хотирчамъ хает ан д, ки барон ин гуна рафторхояшон ца
зос намебмнандд*.
Албатта, х*маи им маълумоти махфй бо махсади
муайян,яъне барон исбот кардани зарурати ба империям
Россия муттахид гардидани хонии Бухоро тартиб дода
мешуданд. Ба хаР Х^А» ^атго дар сурати ин тарифа ху-
сусияти яктарафа ва гаразнок доштани мн цабил маълу-
мот, бисьёр чихатхои зиндагомии талху шури ахолии
Помир дар онхо равшан тасвир ёфтааст, Фах*т хами>|*
ро бояд илова кард, ки бар заммм зулму ситами амалдо-
рони Бухоро дар Помир волиёни хукумати модшохй
низ худсарй ва бедодгариро ривоц медодамд. Слуцкий
ном касс дар як шакли нозук навишта буд, ки «,„аз та-
рафи баъзе офицерони посбонгоххои мо баъзе кирдор-
ХОИ худсарона ва ноадл содир шудааст»4.
♦ ЦГИА Уэ. ССР, ф. Полит, агентстиа п Вухаре, д 350, лл. 69—71.
5 ЦГИА Уэ, ССР, ф. Полит, агентства Бухаре, д, 350, л. 112.
• Х^мон цо, ф. 2, д. 50 л. 112.
*И. Слуцкий Па.чир и политическом отношении. Журн.
♦ Средняя Азия», Ташкент. 1910, Хс 1, стр 91.
61
Аз баъзе ^у^цатцои архинй дидан мумкин аст, ки сар-
дори отряди Помир ба озу^а^ое ки аз бозор харида нс
шудамд, худсарона нарх мсмондааст. У барои андак ха
•|о на айб аролии ма^аллиро цазо дода, худсарона аспу
гови он^оро гирифта мегавонистааст. Сардори отряд
циргиэ.\оро ма^бур мекард, ки борзой посбонгоздои
сар^аддиро бемузд кашонанд, Мардум ма^бур буданд,
к и барон сардорони лосбонговдои сар.^ади Рангкул в а
Цизилработ муфт гушту равган оварда ди.\анд ва харо-
Чоти идора^ои волостиро худашон кунандо
Бо фар мои и сардори отряди Помир а^илн ма^бур
буданд, ки ба фондам носбонго^он сар^аддн ба ^ашар
бароянда.
*Ро^ сохтан ва он^оро нагз нигсц доштан,— навишта
буд полковники подшофт рус Муханов, —ба гардами
аролии Помири Барбй як бори вазнин мешуд. Дар и;г
40 кор ба сабаби шароити топографы хеле вазнин аст.
Розборо соле ду бор таъмир кардан лозин меояд: ба
фэрон баъд аз об шудани барф ва тиранов пас аз вам
ронкории сел на об^ос к и аз киштзор^о цорят меша-
ванд*1.
Чуи сардори отряди Помир ^уцу^и хеле васеъ дошт.
маъмурияти Бухоро дар дасти вай фа^ат як аппарата
ицроия гардида, тамоман ба мансабдорони гуногуни
^арбии ^укумати нодшо^ии рус вобаста шуда монда буд.
Барон Черкасов дар маърузаи ^исоботии худ навишта-
аст: «Амалдори бухорои, ки дар Хоруг змндагинй меку-
над, бе оголим сардори отряд ба аролии волостъдо
фармон намедодад»4.
Ин факт бордо дар адабиёт зикр шудааст. Тамоми
ин аппараты чи ^укумати подшохй ва чи ^укуматм Бу-
хоро, тамоми ин тудаи амалдорони рус ва Бухоро, ки
cap то сари Помир па>;и шуда буданд, фацат аз зртсо-
би а^олй руз мегузаронданд, З^атго сардори отряди По-
мир мацбур буд эътироф кун ад, ки... •а^олй зиндагоиии
худро фа^ат бо тути хон, бо зардолу ва .\ар гуна алаф-
1 ЦГИЛ Уз ССР, ф Полят. агентства в Бухярг, д. 2768, лл
17, 18.
1 ЦГИА Уз. ССР, ф. Полкг, агентства в Бухаре, д 240, лл.
27-32.
’ Муха нов- Памирский район, Ташкент, 1912, стр. $0.
* ЦГИА Уз, ССР, ф. дипл. чиновника, .» 2708, лл 7 10. Мак
туби илхфии барон Черкасов, гумОштаи сиёсй, 6 ноябри соли 1905.
62
Чои сбой мегузаронанд. Мардум хеле харобу логар шуда
анд; ^атто ^одиса^ои аз гуруснагй мурдан низ руй до
дааст». Бо вучуди ин фишору тазън^и тоцатфарсос км
ба души табаца^ои васси а\олй афтода буд баъд аз му
бо^исаи дуру дарози генерал-губернатор и Туркистон
ва ЧУ кумати Бухоро. соли 1905 усули нави андоз цори
гардид. ки сардори отряди Помир Аносов ёфта баро-
варда буд. Ин усу ли нави андоз ба души тони кон и
Помир боз як бори вазнин шуд. Хирон (да^кяки цо-
скли галла ва обчакорй), закот (чильяки чорпо), амали-
ёт (андоз и моли), ки аз ч*Р гуруч» хоцаги си юн да мс
шуд, машруба (андоз ба фондам амлокдор). андозчо f 1
осиёб, дар в а чти никоч ва мурофиадо, ба бек муфт до
дани о$езум, шамъ, панч цадоч равганк цойдори. серуза
кори бемузд дар хо^атии бек дар вачти кишг ва гундош
тан и галла, додан и асп ва чорпои ди га pit боркаш ба бек
ё ба маъмурони дукумати подшо^ии рус —ин аст ном
гуи нопурраи андоз^ос ки дар дастуруламали рвении
Аносов ^айд шуда буданд.
Чунон ки маълум аст, дар амал бо худсарии дачшаг
мокм закотчиёни бухорои чамаи ин андоз40 ду чанд вд
сс чанд аз халц руенда мешуданд. Адолии махалли б.»
барон Черкасов гуфта буданд, ки «бухороисн аМДО>ч°РО
одатак бист маротиба зиёдтар руенда мегмранд* Аз
руи ^оида, дар вачти муайян карданн андоз и^тидори
хоцагиро ба аътибор нагирифта, балки миддори онро
ба назар мегирифтанд. Мувофиди мдълумоги амалдори
дипломатии генерал-губернатори Туркистон Половцев
соли 1903 дар бски^ои Помир 1427 хочагй аз цумла 282
хоцагии боен 1063 хоцагии камбагалон ва 40 хоцагй бс
замни будааст1.
Маълум аст, ки дар чунин шароити хеле вазнин ан
доз^о ба гардани хо^ати^ои кам^увват мсафтад. Амал-
дори мазкур мачбур шудааст, ицрор кунад, ки «дар Ва
хон (с. 1902) чамагй 9410 пуд галла цамъоварй шуда-
аст. Аз ин, агар шашьяки он, дъне 2570 пудро барои
кишт чудо куцем, 7840 пуд мем^иад. Барои Куроки аро-
лии мадаллй, ки 1520 нафар чисоо меёфт, 12725 пуд гал-
5 ЦГИА Уз ССР, ф. Полит, агеитспа в Бухаре*, д. 350, лл
69—71,
3 ЦГИА Уз. ССР, ф. Полит, агентства в Бухаре, д- 30*?.
лл. 203-224.
63
ла лозим аст, Ба да мим тар ид, мо мебинем, ки галлам
мадаллй ба хуроки худи адолй кифоя иамекунад ва тад-
рибан нисфи миддори даркории ом намсрасадл1.
Яке аз мустамликачиёни ашаддии дукумати подшо
ДЙ, гумоштаи сиесии онвадтаи рус дар Бухоро Лютш он
худсаридои амалдорои ва хомавайроншавии муддиши
адоли ро, ки дар беки дои Помир дукмфармо буд, пин-
дон карда намставонад. У ма^бур шуда буд * *,„дар бо-
рам вазъилти фалокатомсз ва метанон гуфт. вазъияти
поилоди то^икони сокинм ин беки до* фикри худро на-
висал. «^окимони бухорои, — навишта буд у,— дар Шуг-
нон, Рушон ва Вахой аз амалдорони дигар дойдои Бухо-
ро на бедтаранд ва на бадтар. Адолй ба дукуматдорони
худ, ки бо зулму тааддй ва худсариашон мардумро ба
му добили худ ошуфтаапд, нафрат доранд*1,
Мо дар мактубм амалдори дипломати сатрдои зерин-
ро мехонем: «Аз дар цониб ин дабил суха нон и халд ба
гуш расида мсистад, ки русдо (албатта, амалдорони
рус — 3. Р.) ондоро фурухтаанд ва фирсб додаанд >а.
Акнун мо аз руи дучдатдои архив, дар вадти гуза-
ронидаии смёсати зулму ситам ва тороч кардани адолй
ба кадом дуввадо такья кардани дукумати подшодй ва
аморати Бухороро ба хубй дониста мстанонем. Иртидо-
нтарин табадан адолии мадаллй, рудониен в а мамоянда-
гони аъёну ашрофи феодалии Бухоро, пушту наводи
ондо буданд. Генерал-губернатора Туркистон дар як
мактуби мах фин худ ба Лютш дар бора и шах со ни ирги
Чоъпарасти ашаддй аз да1>или зшонн норшневи Юсуфа-
лии >фод, маъмури волость Азизхонм мирохур хеле ифо-
дадои хушомадгуёна кор фармудааст. У менависад:
«Юсуф алии урод, чунон ки ба ман маълум аст, хеле
вадт боз дар байни адолй дамчун эшоне ки дар Шугнон
бисьер муриддо пайдо кардяаст ва дамчун одами бои
давлатманд таъсири зиёдс дорад, бо садодатмандии худ
ба манфиатдои Россия одами ба назар иамоёне мебо-
шад. Азиэхони мирохур шахси амалдори донунисст, ки
аз тарафи адолй интихоб гардида ва аз чонмби дуку-
' ЦГИА Уз. ССР, ф, Полиг. агентства в Бухаре, д. 309, лл,
203 - 224 _
2 ЦГИА Уз. ССР. ф. Дипломатического чиновника, д. 2Ы»,
лл. 8—15. Мактуби вакодлтхонпи смеси дар Бухоро ба генерал гу-
бернатора Туркистон. 5 уми ноябри соли 1904
• ЦГИА Уз, ССР, ф Полит, агентства, д. 309» лл. 203-ZH
64
мати Бухоро тасдих шудалст ва агар сардори отряди
Помир дар он чо буданн вайро дар во^еъ гаЙри натлуб
медониста бошад, шубха нсст. км дар масъалаи лэ кор
дур карда шудани вай ёрй нерасонад на бо ин кори худ
нуфузи уро дар мамлакат ба андозаи мухиммс кам м<*
кард»'♦
Губернатор!! Харбин вилояти Фаргона дар пн бобат
аз сардори (золотари худ ациб намемонад, • Бпнобар
маълумоти сардори отряди Помир.— мснависад вай.-
тон Юсуфалншох ва волостной Шохдяра Азизхоки
мирохур од a noth баром русхо хеле муфмд ва садох1Т“
манд мебошаид, бинобар ин дар бекидон Помир моида-
нп ондо барои мо бисъёр фоиданок мешавад»\ >(амаи
ин гап^о ба муносмбате навишта шуда буданд, ки Мйо-
ни давлатмаид ва ммрохури мазкур. ки дар мансабпарас-
,и< аз дигарон фарх мекарданд боиси нафрати беки
Помир Мирзо Пулдошбнй гардида, аз тарафи вай го-
рат шуда буданд. ^укумати подшохии рус нисбат ба
худаш садоха™АНЛ бу дани он^оро ба нлзар гирифта,
кушиш мекард, ки онхоро химоя кун ад ва аз гурсхтл
рафт а и ба Афтон исток нигох дорад. Барон Черкасов
ба сардори худ хабар дода буд: •Ахамигги чуни и як
шахе и бархастаро аз давили вшон Саид Юсуфалишох
ва зарурати дар хплмати худ нигох доштани ин одамро
тамоман мудйян намуда. мая ба яшонн мазкур супорнш
додам, ки ба фикри мак, вай боид ба ин сохили Дарьей
Панч баргашта, баъд бо хлиродии Азмзхон ба посбон-
гохи Помир бнравад ва барои бархарор намудами духу-
ки пештараи худ хама корхои аз дасташ мсомадагмро
кунад, 6-уми август (с. 1905) этан Саид Юсуфалишох
40 нафар и.1 муридони худро, ки длр он тарафи Панч
буданд. бо худ х^мрох гирифта, ба ин сохмли Паяц гу-
;«ашт»\
Шубхае нсст. ки сардорони рухонисни иртнцоъпа-
раст ва намояндагони аъёну ашрофи да вл атманди ма-
Халлй чосусони хукуматм подшохй ва тарафдорони сиё-
сати мустамликадории мутлацияти рус дар Помир буда.
дар горат кардани халц бо усгуворй ва гайрати том ба
ЦГИА Уз. ССР, ф. Полит агентства, д 3S0, л. 92
7 Х^мон 30. л. 93
’ ЦГИА Уз. ССР, ф. Полит агентств!, д 350, д. 42 — 46,
5 X РвчяСоа 65
ху^аиноми худа in он кумах мерасонданд. Х,оло мо медо-
нем, ки Азизхонн мирохур пас аз революциям феврали
соли 1917 ^окимияти ирти^оии худро дар Шохдара
ташкил карданн шуда, ба ин мацсад цаллодони ашад-
дии халци то^икро ба атрофи худ ^амъ кард.
Шуриши соли 1903 дар Вахон фа^ат яке аз таркиш-
э;ои сершумори норозиги^ои аролии Помир буд. Дар
аввали соли 1903 >$ушбегии Бухоро дар мактуби расмии
худ ба в а кол а тх он аи сиёсии Россия дар бораи аролии
Помир ба ин мазмун сухан ронда буд: «„.Бошандагони
беки^ои Помир мардумони вадшй буда, ба саркашй
аз фармон^ои ^укумат ва пардохти андоздо одат
кардаанд*1 * 3, ^ушбегй ба ин хел ran задан асос дошт,
зеро ки «мардумони аа^шй* ба ганбел; ва ого^и^ои ге-
нерал-губернаторы Туркистон дар бораи он ки «адолии
мадаллй, албатта, бонд ба тамоми талаб^ои подшо^и
^онунии худ амири Бухоро итоат кунанд ва ^ар як раф-
торс ки аз тарафи халц бар хилофи ицрои ваэифаи фу-
>;ароии сиди к; содир мешав ад. на им ки аз тарафи ?$уку-
матдорони Россия цувватноктар карда намешав ад, бал-
ки ^атто ба он^о хайрхо^й низ из^ор нахо^ад шуд*
бор^о ба мудобили золммони худ cap бардошта буданд.
Мувофиди ХУЧ*ИТ^0 воцеае ки соли 1903 дар Ва-
хон руй дод, аз ин иборат буд: дах нафар закотчии Бу-
хоро ба ^ишло^и Зунг (Вахон) барои андозчинй мс-
оянд ва барои кайфу сафои худ зан ва бана талиб ме
кунанд ва молу давлати касонеро, ки талаби ондоро
донсъ карда намставонистанд, горат мекунанд, А^олй
ба ин бсдодгарии \укуматдорони бухорои тоцат оварда
мат а вон иста, чанд сад нафар цамъ шуда истидоматтодо
закотчиёнро и^ота мекунанд ва дасту пои ондоро баста
мезананд. Сардори посбонго^и сар^аддии Лангар аз ин
додиса хабар ёфта, бо дастаи худ ба Зунг мсояд ва бу-
хороидоро аз банд халос карда, ошубро фуру менишо-
над ва ро^баронн онро дастгир мскунад. Баъдтар ин
одамон ба ихтисри маъмуримти Бухоро супурда шуда,
ба цатл мадоум мсгарданд. Шари кони цудогонаи ин
1 ЦГИА Уз. ССР. ф. Полмт. агентства, д 1517. лл 168-169.
Рапорта отряди помирим штвби хярбки жишварн Туркистон, дар
20-умм мам соли 1917. ___ 1О|
3 ЦГИА У>. ССР, ф. Полит, агентства м Бухаре, д. 309. л. 191.
1 Мактуби генерал гу верна гори Туркмсгон ба барон Чгркасоп
дар 4-уми августа соли 1903. ЦГИА Уз ССР. ф. Полит агентства
в Бухаре, д 309. лл. 176—177.
ошуб ба куцдо панод бурда, цариб то бадори соли 1904
ба мудобили бек па сардорони посбонгоддои сардадди,
ки ба вай мадад мерасонданд, фаъолона мубориза бур-
данд.
Албатта. дар асоси ин сатрдои мухтасар андоза ва
цуввадои ба даракат овараидаи цунбишдои халциро та-
саввур кардан душвор аст, вале мо медонем, ки шуркши
соли 1903, ки дар Шугнон cap зад ва дар дутртдо низе
дар бораи он туфта нашудааст, эодиран аз таъсири до-
дисаи дар боло знкршудаи Вахон ба амал ом ад аа ст. Дар
дуччатдои оид ба шуришдои халд маълумоти хеле мух-
тасар ва ночизе дода мешавад (мо дар хусусн яктарафа
ва гзразнок будани ин маълумот сухан намеронсм), ки
цунбишдои сует ва даракатдои хурди меднаткашом ак-
саран хеле ба душворй дарк карда мешаванд. Аммо тад-
циди амид ва бодидцат ба пай бурдан ва ошкор маму-
дани процесси асоси имконият медид ад: оташи Цадру
газабн халд забона зада, бо суръати тамом cap то сари
мамлакатро фаро мегирифт. Таркиши шадиде наздик
мерасид.
♦ ♦ ♦
Чи тавре дар боло гуфтем, ба Россия дамрод шудани
Осиёи Миена а д ам и яти прогрессией дошт.
Агар мо ба ёд оварсм. ки дар арафак бо Россия
дамрод шудани Осиёи Миёна шароити идтимой. ицти-
содй ва сиёсии он чи гуна буд, худи хон айда бе знак
розм мешавад. ки ба Россия дамродшаий адамияти про-
грессией дошт.
Дар да к,и цат, Осиеи Миена дабл аз дамрод шуддн ба
Россия як мамлакати аз цидати ицтисод ва мзданидт бе-
ки доят цафомонда буд. Дар ицтисоди мамлакат дукмрон
будани муносибатхои феодалй, дар ^аёти хоцагии мав-
зеъцои кухии Осиёи Миёна мустацкам барцарор буда-
ни хатто тарзи патриархалми зиндагй ва ахамияти ка-
лом доштани он. ^аиг^ои фсодалии беисти байни хон-
цо. ки аз ондо беш аз дама меднаткашон азият мекаши-
данд, хавфи мустамликаи Англия шудани Осиеи Миё-
на, барон мусаххар кардани Осиёи Миёна бордо дучум
кардани шоди Афгонистон ва подшодй Эрон, вуцуд
доштани гуломдорй, аз мамлакатдои пешцадами он
замок тамомаи чудо будани хонидои Осиёи Миёна, на-
Судаки унсурэри оддитарини маданиятдои дуньявй, или
ва техника» европой дар кишвар, дар дости адолй мут-
ла^о ^укмрок буданн доидаю цонун ва расму одатчои
динй, тартиботи хунрезию бедодгарии аморат, мпппг
|>и ва бесаводию 40^ ил ни мар дум ан а дар чунин ша-
роит ба Россия >;амро^ шудани Осиёи Миена, бешуб^а
гаърихан ^адаме ба пеш Суда, эдамияти калони про
грессивй дошт, зеро Россия аз ^и^ати и^тисоди ва м.«
даният мамлакат» мутгара^цитар буд. Дар амал э^ам
чунин буд, ки чи дар ша^р ва чи дар ^шилоци Осмей
Миена баъди ^а.мро^ шудан ба Россия баъзе унсур^ои
капитализм аз таъемри и^тисоди Россия ривоч ёфт ва
хеле суръат гирифт, чангу кизоодои байни хон^о ^ати
шуд, <\удуди Осиси Миена му^аррар гашт «а акнуи
ягой шеци хори^а чуръат надошт ба дожили кишвар cap
х ало над. Осиёи Миена аз хавфи му стам дика и Англия
шудан озод гашт, гуломдорй манъ шуд, дар 7>си1*и Мне
на маданият» рус пади шуда» гирифт. Акнун Осиеи
Миена як в^мемн Россия шуд ва на фацат ба доираи J^ar
ги и^гисодии тамоми Россия, балки ба доираи муомн-
лоти молию нули» *рдон ворид гашт.
На з$укумати ПОДШОХЙ, балки халци кабири рус дам
чун дуст ва бародари колонии тамоми халддои хурди
империям Россия кордорй кард. Б, Н, Пономарев дар
Маърузаи худ дар ма^лиси машваратии таьрихчиёни
умуми ипифод гуфта буд «Диалектикам таърих чунин
аст, ки бар хилофи ма^саду усули кори ху^Ум^т» П°Д
пго^й, ба Россия з^амро^ шудани халедо, дар муборизаи
иидди зулми милли ва интимой би халци рус зрмрох,
шудани онз^о, фронти Кулли ^аракати ревелюцмоини
умуми Россмяро тайёр кард, ки бо родбарки пролета-
риат ва партиям ленинии он, дар ни^ояти кор, тамоми
халц^ои соби^ империя» Россияро озод карда, итти^о
ди социалистии дар таърих диданашудаи дазр^о миллат
^ои сокини Ватани моро ба вучуд овард«‘
Пас аз ^амреэ; шудани Осиси Миёиа ба России халь
цои он на фа^ат Россия» Романовною пуришкевич^о,
Россиян жандарм^ою «чанобони тошкандн^ою* номе
* Б, Н. Пономарев Задачи мсторижаоЙ науки и под!»
товк4 нлучно-педлгогичсекяк кмрм» " OflABfi'M истории Мсм-кв.1.
1%2, стр 25
68
присвой носсрами моли мардумхур, Россиян полною ка-
питалистов, балки Россиян пентадами революциониро
низ диданд.
Ба назари мардумони мазлуми империям Россия хал-
ци кабири рус ва зисиёни пеш^адами Россия бегопа
мабуданд. Бе^гарин мардони кишвар медонистанд. ки
подшо^и рус КИЮ жандарм кию коргар кй, дездони рус
кию зисиёни он ки. Мутафаккиронн пешцадами рус бо
Россия ^амрод; шудани мн с он кишварро кори хайр
гуянд, дар айни ^ол азобу машаздати мардумро дар зе-
ри юга дукумати подшо^й дида, хеле гамгин мсшуданд.
Хислатм млхсуси халци кабири рус ва мутафаккиронн
иешцадами он одамдустй буд, ки ба Гуна шовинизм
ро^ надедод.
Бисьёр намояндагони пеш^адами Россия орзу мскар-
данд, тамоми хал^о дар як оилаи ягонаи дуст мутга^ид
ш ав ан д.
Декабрист ГГ И. Пестель (1793—1826), ки талаб мс-
кард, дар Россия республикам демократа барпо шавад,
дар «Русская правда» навишта буд, ки ба э^айати дав-
лати демократие ки декабристом сохтанй буданд, Тур-
। истону Бухороро дам дохил кардан зарур аст. Ба ами-
дам П. И. Пестель, заминдои Осиёи Миёна з^ам, бояд
Чузъи цудонашавандаи Россиян озод шаванд.
Вале Пестель Кавказ ва мардумони онро назар ба
Осиёи Миёна нагзтар медонист. Вай таъкид мскунад,
ки «Тарзи зиндагии ондо (мардумони Кавказ — 3, Д),
ки доимо дар чангу задухурддои дорруза мегузарад, ба
ин халедо часорату диловарии беандозас бахшидааст;
вале мц2 ^амин тарзи зипдагй сабабсст, ки ин хал^о
то ба ин дараца ^ашшо^ ва бесавод мсбошанд» * 1. Пес-
тель хашмгинона навишта буд. ки заминкой аз >>ади-
мулайём маълуми Кавказ мставонанд самари «меэ;нати
ннсонро зиёду барзиёд гардонанд», вале дар натицаи
ва.хшиёна истифода кардани он с>;ариб мондааст, ки
вайрин шуда раванд»\ Пестель комилан боварй дорад,
ки агар дар Россия дукумати одили сиёсй барпо шавад,
Кавказ ^ам тарами мекунад ва дар навбати худ Кавказ
^ам_чун як цисми Россиян демократа нисбат ба Эрон
ва Осиёи Сагир бояд роли махсусе бозад,
1 л II Пестель. Русская правда. Наказ Временному Верхов*
ному Правлению. СПб. 190$, стр. 20
1 Хямон цо, сад. 47.
69
будани унсурдои оддитарини мадаммятдои дуиьявй, или
ва техникам европой дар кмшвар, дар даёти адолй мут-
ладо дукмрон будани доидаю донун ва расму одатдои
динй, тартиботи хунрсзию бсдодгарии аморат, даптшо-
дй ва бесаводию цодилии мардум — ана дар чунин ша-
роит ба Россия дамрод шудани Осиёи Миёна, бешубда
таърихан дадаме ба пеш буда, адамияти калони про-
грессией дошт, зеро Россия аз дидати идтисодй ва из-
даниях мамлакати муттарадд итар буд. Дар амал дам
чунин буд, ки чи дар шадр ва чи дар дишлоди Осиёи
Миёна баъди дамрод шудан ба Россия баъзе унсурдои
капитализм аз таъсири идтисоди Россия риво^ ёфт ва
хеле суръат гирифт, ^ангу низоъдои байки хондо дать
шуд, дудуди Осиеи Миёна мударрар гашт ва акнун
ягон шоди хорида цуръат надошт ба дожили кишвар cap
халонад, Осиёи Миёна аз хавфи му стам дик а и Англия
шудан озод гашт, гуломдорй манъ шуд, дар Осиёи Миё-
на маданияти рус пади шудан гирифт. Акнун Осиёи
Миёна як цисми Россия шуд ва на фадат ба доираи даё
ти идтисодии тамоми Россия, балки ба доираи муомм-
лоти молию пул и и чадон ворид гашт.
На дукумати подшодй, балки халди кабири рус дам-
чун дуст ва бародари калении тамоми халддои хурди
империяи Россия кордорй кард. Б. Н. Пономарев дар
маърузам худ дар мадлиси машваратин таърихчиёни
умуми итгифод гуфта буд; «Диалектикам таърих чунин
аст, ки бар хилофи надсаду усули кори дукумати нод-
шодит ба Россия дамрод шудани халддо, дар муборизаи
зидди эулми милли ва ицтимой бо халди рус дамрод
шудани ондо, фронти кулли даракати революционии
>44)441! Россияро тайёр кард, ки бо родбарик пролета-
риат ва партиям ленинии он, дар нидояти кор, тамоми
халддои собид империям Россияро озод карда, иттндо-
ди социалистам дар таърих диданашудам даддо миллат-
дои СОКИ ни Ватани моро ба вудуд овард*
Пас аз дамрод шудани Осиёи Миёна ба Россия халд-
дои он на фадат Россини романовдою пуришксвичдо,
Россини жандармдою «цанобони тошкандидою* иоме-
1 Б. Н. Пономаре - Задачи исторической науки н поди-
токка научно-псдаюгических клдрмп в области истории, Москва,
1962. стр 25.
63
щию$ои номерами моли мардумхур, Россиян попкою ка-
питалисток, балки Россиян псшрадами революциоииро
низ диданд.
Ба назари мардумони мазлуми империям Россия хал-
Хи кабири рус ва зиёиёни псшхадами Россия бетона
набуданд. Бе^тарин мардони кишвар медонистамд, ки
подшохй рус кию жандарм кию коргар кй, дездони рус
кию зиёиёни он кй. Мутафаккирони пентадами рус бо
Россия хлмР°^ шудани ин ё он кишнарро кори хайр
гуянд, дар айнй хол азобу машахцати мардумро дар зе-
ри юги хукумати подшохй дида, хеле гамгин мешуданд.
Хислати махсуси хал^и кабири рус ва мутафаккирони
пешрадами он одамдустй буд, ки ба хеЧ Гуна шовинизм
рох Н1Щ5ДОД.
Бисьёр намоямдатони псшхадами Россия орзу мекар-
данд, тамоми халодо дар як оилаи ягонаи дуст муттахид
шаванд.
Декабрист П. И, Пестель (1793 — 1826), ки талаб мс-
кард, дар Россия республикам демократы барпо шавад,
дар «Русская правда* навишта буд, ки ба хайати дав-
лати демократке ки декабрмстон сохтанй буданд, Тур-
кистину Бухороро х^м дохил кардан зарур аст. Ба ахи-
дам П. И. Пестель, заминхои Осиёи Миена хам. бояд
Чузъи цудонашавандаи Россиян озод шаванд.
Вале Пестель Кавказ в а мардумони онро назар ба
Осиёи Миёна нагзтар мсдонист. ВаЙ таъкид мекунад,
ки «Тарзи зиндагии онхо (мардумони Кавказ — 3. Р.),
ки доимо дар чангу яадухурдхои харруэа мегузарад, ба
ин халххо час°рату диловарии беандозае бахшидааст;
вале махз х^мин тарзи зицдагй сабабест, ки ин хал^ХО
то ба ин дараца цашшох ва бесавод мебошанд*Пес-
гель хашмгинона навишта буд, ки заминкой аз цади*
мулайем маълуми Кавказ метавонанд самари «мехнати
инсонро зиёду барзисд гардонанд*, вале дар натичаи
вахшиёна истифода кардани он «хариб мондааст, ки
вайрон шуда раванд»1 2 3. Пестель комилан боварй дорад,
ки агар дар Россия хукумати одили сиёсй барпо шавад,
Кавказ хам тарами мекунад ва дар навбати худ Кавказ
Х *м чун як цисми Россиян демократй нисбат ба Эрон
ва Осиёи Сатир бояд роли махсусе бозад,
1 П И. Пестель. Русская правда. Наказ Временному Верхов-
ному Правлению, СПб 1906, стр. 20.
3 ХАМ°и fo, сах 47*
69
Муаллифи «Русская правда* тарафдори он аст, ки
хал едой Россия дар асоси сохти демократи муттедид
шаванд. Дар айни ^ол Пестель медонист, ки халедои
хурд «...аз зулми тоедтгудози ^окимони мдедллй, дар
Наеду беиавоию едшшоед мебошанд** 1 ва аз Дукумати
Олии Муваедатй (Временное Верховное Правление)
талаб мекунад, ки ба мнкишофи ицтисодй аа издании
оедо мадад р а со над. Вай навишта буд: «Барои бе ед ар
шудани эиидагии он^о аз едмин сабаб едм бояд гамхо-
рй кард, ки оедо мардумони мамлакати мо мсбошанд на
дар сарзамини мо зиндагй мекунанд... Аз ин ру, бигзор
оседо моро бародар бошанд ва аз банди зиндагии редм-
ангези худ pay о ёбанд*Чи тавре мебпнем. Пестель,
бар хилофи сиёсати шов ин истин дукумати цодшоедв
нисбат ба халедои хурди Россия, ондоро См родлроии
худ мсномад ва доимо мекушад, ки зиндагии оедо беед
тар шавад. Вай чунин сунориш (наказ) едм дода буд:
«...Дукумати Олии муваедатй вазифаи махеуси худ до-
над, ки бо едр восита он тоифауоро аз зулми едкимони
маедллй озод кунад, барои беедар шудани анзои оедо
василедои даркорй бурда расонад ва дар мобайни онс$о
мзориф чорй кунад*0.
Химояи хал едой мазлум яке аз хусусиктеди асосии
ед ра кат и декабристони Россия мсбошад ва роли бузурги
декабристон ^ар таърихи едракати озодихоуии халци
рус иборат аз едмин аст. В. И. Ленин декабрисгонро
дар назар дошта навишта буд, ки «бседарин намоянда-
гони дворянинуо мадад расонданд, ки хал^ ведер пы-
вад».
>^исси дустй ва гамхорй ба дигар халедо ба адабкё
ти демократии рус едм хос аст. Дар асардои нависаяда’
гои ва шоирони рус образной намояндагони халедон
Россия бо хайрхо^й ва дилсузй муедссам гаштаанд. Дар
ин образно хал^и мазлум бо тамоми овоз сухая мегуяд,
дорой тамоми хислат\ои одами аст ва чун мардуме ran
мезанад, ки ба меднаги озод, ба маданият ва ба змнда-
гии ^аедцй ед)$ дорамд. Худи маф^уми «одамонп ша^ри
бетона, мамлакати бегона* («инородцы*) мо^иятдн ба
мардони нешеддами Россия бегона буд.
1 П. И Пес т с л ь. «Русски вря*д**» саЧ* 42
в Хамон »|о. са.у 51.
1 «\амон чо. сад. 42.
7й
Шоири бузурги рус — А. С. Пушкин (1799—1837)
доимо орзу мекард, ки ба маз^абу миллат нипзд накар-
да тамоми таба^а^ои ме^наткаши Россия ба ^ам дуст
шаванд. А. С. Пушкин одами рус, ме^наткаши русро
самнмона дуст медошту баробари ин тамоми халедои
соби>; Россиян подшо^иро иззату икром ва ^урмат ме-
кард.
. Шсър^ои балаядмазмуни у дар бораи Кавказ пур аз
мезфу мухаббат ба мардумони Кавказ мебошад. Дар ин
шеър^о бо завцу шав^и зур макзара^ои Кавказ, i$av
рамшии мардумони ин тасвир гаштаанд, хул^у хуй ва
\ рфу одати мардумони он но хайрхо^она инъикос сф-
ia, ба зиндагии бен а во и халадо ва ^абила>;ои ин сарза-
мин ^асрату таассуфи зиёде баён карда шудааст.
Дар шсър^ои «Озодй», «Кавказ» ва дигар^о
А. С Пушкин ба дукумати подшодй адовати зур дош-
гани халодои Кавказро хеле устодона тасвир кардааст.
Мо медонем, ки А. С. Пушкин ба славянкой нанубй,
ки барои озодии худ зидди истилогарони турк мубо-
риза мебурданд. чи хел гарму цушон хайрхо^й карда
буД
А. С. Пушкин боварй дошт, ки замше меояду асар-
э^ои у дастраси гамоми халзде «а цабила^о мешавад.
Вай дар «Кохи ёдгор» ном шсъраш навишта буд:
Зя мжп огах (паяад cap to сари
Россини аъэам,
Бардд иоми мари бо мгфубонй
мр эябоя дар уст —
На ж од и эодн нс лав. фин, кунуп бе млм
туигус м*
Ва чвамоци йпёбоидуст1.
Дигар шоири маъруфи рус A. Q Грибоедов (1795—
1829) домоди яке аз одамони бообруи Гурчистон буд.
Вай ^аёти мардумони Кавказро ба тафсил медонист в а
доимо таргибу ташви^ мекард, ки бо ^амграждан^ои
иви Россия мутта^ид шудани хал^и рус зарур аст.
Грибоедов лоихаи «Ширкати Россия на Закавказье»-
ро тартиб дод, ки мувофи^и он ширкат бояд росили
Л. С. Пушкин. • Памятимк*. Избранные промзаеде*птя ж
3 • т , т. I. Стмхотжоренил. М . 1949, стр. 240, Дар гар^мман АОулш*
им Лохутм, Куллкёг, Душанбе, с. 1963, чилди 4, 28.
71
шаробкаши, кирмакпарварй, мансучот, маснуоти ранг-
вор, дорувор на ди rap махсулоти Кавказро фонд аноктар
сарф мекард. Грибоедов боварй дошт, ки доду гирифти
иктисодии Россия ва Кавказ метавонад боиси муста у
камшавии равобити дусти ва тафохуми хал^и рус ва
хал^хои Кавказ шавад, Вай навишта буд: *...ба цуз ти^о-
ратс ки ба тарафайн ва ба ^ама фоидаовар аст, чизе
нест, ки риштан иртиботи россиягм^оро бо ^амграждан-
Хои моварои Кавказ то ба ин дарафа муста^кам в а ха
лалнопазир бипайвандад» \ Грибоедов бо ин суханони
худ поменрткони рус, амалдорони под шах ва ди rap рус-
лом ^а\чобу каззобро огох менамуд, ки сарвати Кавказ-
ро ба горат набарапд, балки бо мардумони Кавказ ку-
пон доду гирифт кунанд, к и ба тарафайн фоиданок бо-
шад ва бо ^амити рох бикушанд, ки хал^и рус бо калц-
Хои Кавказ мутта^ид шавад. На талону горат, на чангу
цидол, балки фа^ат равобити осоишта метавонанд риш-
таи дустии бародароиаи Россия ва Кавказро пойдор
кунанд. «Муомилоти осоишта ва нек> навишта буд Гри-
боедов, ки ба тарафайн фоиданок аст ва инчунин дар
Хар кор ба якдигар мадад расондан,— ^амаи ин дар бай-
ни аъзои худи ^амон як цамъият ба андозас баробарй
бархарор мекунад*
Ьа хамим тариц Грибоедов кавказмхоро одамони
сохибихтиёр шумурда мсгуяд, ки русхо бояд бо ондо
муомилоти идтисодй дошта бошанд, Ии адидадои Гри-
боедов бо сиёсати расмии дукумати подшохйи Россия,
ки Кавказро мустамликаи худ медонист. ДСЧ мувофид
иамеомад,
А. С. Грибоедов бо бисьёр одамони маъруфи Кавказ,
аз чумла бо намояндагони пешдадами гурдида, шахсан
шинос буд. Мазхакаи Грибоедов «Дод аз дасти ахл» ба
адабиёт ва умуман ба афкори чамъиятй ва сиёсии хал^-
Хои Кавказ таъсири намоёне расой ид.
Хизмати М. Ю. Лермонтов (1814—184!) хам
Даком паями млн точл бл cap icftp.l,
Дар мм пасту фароэн wflH Каякал\
1 А, С. Грибоедов. Проект учреждения Российской Закли-
каэской компании. Соч., Москва, 1953, ctp- &36,
а Х^мон ч<т, сак- 637.
J М Ю. Лермонтов. ♦ Посвящение*. Пол. собр еоч, т I.
1935, стр, 117. (Тарпинам шокр Ад^ам Аслам ).
72 ’
«ал^ои Кавказ хеле калон аст. Худи июир соли 1830
ицрор карда буд. ки —
М Ю Лермонтов сол^о" зисде дар Кавказ истино-
мат карда, табиати онро самимока дуст медошт, 6а ода-
копии ноил мешуд на ^аёти зашшоцоназг ондоро Дида,
оду таассуфи чинсузс из дор менамуд.
М ад ад и бузуpre ки хдлци кабири рус» чамъиятн пеш-
цадвмм РУС ба мардуми Кавказ расомдааст, аз таърих
\сч вант фаромуш намешавад. Халиной Кавказ ва сони-
rap халдеои Осиёи Миёна ба тапдири худ шукр мегуф-
iaiM ки мамлакати окно ба Россия з^амро^ шуд ва Д*Р
назнцан ин дар шахси бе^тарин фарзандони Россия
дус •»и цони ва самими»! худро ёфтанд, ки тамоми ум-
ри удро ба муборизаи кабири аз зулми дукумати под-
июди озод » ардани на фа^ат хал»; и рус, балки инчунин
диг-р хлледои хурди мамлакат, сарф кардаанд.
Галет а и «Правдам навишта буд. «Дар ибтидои асри
XIX ба России дамрох шудани Гурчмстон дар т;исмати
। акрихин он як во^саи ^алкунандас буд. Ин кори
прогрессивы, ки тадозои худи зиндагй буд» хал^и гур-
Ниро аз хавфи ин^ироз озод кард ва ХУЧУММ истилогаро-
ни хорицпро. ки дар муддатм сад\о сол ба Закавказье
кучум карда гур^идо, арманидо, озарбойчоиидоро азоб
мсдоданду мекуштаид, к^ать кард«
Дар муборила барои дуцу^и халздои худ демократ-
кой рсволюционии рус ма^оми махсус доранд. Дар«Таъ-
рнхн Партиям Коммунистки Иттифо^и Совети» чунин
навишта шудааст «Дар заминай бои муборизаи синфй
датто дар даяран крспостнойчигй, дар солкой 40-50-
уми асри XIX, демократкой рсволюционии бузург
В Г. ВслинскиЙ. А. И Герцен, Н. О. Добролюбов,
Н. Г. Чернышевский ба канол расидамд. Фаъолияти он-
ХО с а рос ар бо нафрати сахт нисбат ба ^амаи зуэ^уроти
г регюстнойчиги дар даёти цамьидтии Россия фаре ги-
рифта шуда, ба мудофизати нургзйрати таран^иёти
прогрсссивии мамлакат бахшида шуда буд»*.
Гамхори ба халцдои хурди Россия ва масъалаи аз
• уломми мустамликавй ва крепостной озод карданн он-
\о дар пеши демократкой рсволюционии рус бевосиы
-Правда», и мл« спав 1%1
• Т»ърам1 Партаам К^ммуимстиа Иттифокм Ссмгтй Н«триста
Л«» мша Т«пцЖВСпмК( с |%j и
73
мсистодаид Ондо фикр ^ам намекарданд. ки б ид у ни
изод шудани халддои хурди Россиян подшодй чащица*
тан озод шудани халдо худ. хали рус. мумкин аст
Ин аст Kit дар асардои демократкой революцией ип
рус масъалаи назъияти халодои хурди Россиян оипацт.1
мидом и му домне дорад*
Яке аз намомндагонн барцастаи демократкой револю
ционии рус. чи навъе маълум аст. В, Г. Белинский
(1811- 1848) буд.
В. Г. Белинский тарафдори пурз^ароржтк! дустии
халвдои Россиян крепостной буд. Вай дар яке лз как
тубдои худ ба Боткин навишта буд. ки «.„дома и одамон
б а роб ар и мкдигаранд на набояд якдигарро Члт*^п ** рун
я юн афзалияти зодорй ё форм ал и та домр намо-
янд«'. Белинский дар мадолаи худ, кн рочеъ ба так
лили китоби этнограф А. Н. Иславим (1818—189S) —
«Самоеды в домашнем и общественном быту* («Зинда*
гии самосддо дар хона ва дар домъият») буд. худро мн
сондусти дододо зо^ир кардааст. Вай ба муаллифи ки
тоб муродоат карда навишта буд:
«Май одамоксро дида будам. км аз як худи калинам
♦самоед» ^04-404 мезаданд ва аз чи с а баб бошад. ки ин
калима ба назарашон хеле хандаовар менамуд. Нале Ш>
мо аз им цумла одамои нестсд; Шумо мсфадоед. хи Са-
моед хам одам аст ва у дам ману Шумо барин ба ро^ат
ва саодлти доёт доц дорад ва Шумо знндагонии бенавои
уро дида. каме ба фнкр меафтсд»1. БелммскиЙ ба хубн
мсдонист, ки самоед бо касофатм мустамликадоронп
рус даёти Вязники гамаигез ба cap мсбарад Вай бо
хашм навишта буд: «Доду фигони аадшмёии гушнан*
хонабардуши иаялум дар вусъати хомуни тундра беист
цавлон ме?знад.„ Бояд... дили кас пур аз шаф^ат ба mmj*
лумой ва пур аз адоват ба золимояи тамаъкори двгал
бошад, то ки дар ин лаа^аи ОН Дарафа табий, вале
зиндаву ^айратангеэ, аз як тараф, нидояти тапиру таъ
зиру ахсбу кулфат ва. бедодгарин бсхассиаи садонопа
эирс аз дигар тараф. ба назар расжмД..Л
Ба ацидаи Белинский, хллде<”< *УРА* Россияро фа
цат баъди мобуд кардани крспостноЙчиги ва тамоми
*В Г. Вел и нс । и I И»Й, со* Л„ РМ7, гтр 644
>В ГБслммскяВ. Поли. еоДр со*- т Kill, a IMX erp I*
’ И Г- Б ел н с к и В Поли ctx'p со*-, т XIII, л 1444, стр 7lv
аломат^ои хоси истиной ва сиёсми он озод намудан
мумкин аст. Вагарна, чи навъе у дуруст фикр мекард,
дигар халедо озодии эдоиеде ба даст оварда наметаво-
панд.
В. Г. Белинский фикр ^ам намекард. ки хал к,и рус
бидуни нашъунамои тамоми миллат^ои сокини Россия,
бидуни озодии ицтимой ва сиёсии он^о бо рафо^ат ва
саодат зиндагй карда метавонад. Ба цавли В. Г. Белин-
ский, касс набинад, ки ^алли масъалаи милли дар Рос-
сия масъалаи басо му^имме мебошад, чунин одам дар
едедедт одами рус нест. Вай эътибори миллим едр як
хал>$ро иззату икром мекард. Вай навишта буд: «... заме-
ни мо голибан замени инкишофи босуръати миллат^о
мебошад. Шахси кабир доимо, мисли халедш, миллй аст
на у баром ^амин едм бузург аст, ки халедшро та^ас-
сум менамояд* L
В. Г. Белинский орзу мекард, ки халедо «дар фуру-
ги ботантанаи хуршеди хирад бародарвор якдигарро
огуш мскунанд*.
Намояндаи машцури маданияти пеш^адами рус, ифо-
дакунандаи идсал^ои революционии демократа, мубори-
зи нотарси pov* 1 саодати халц А. И. Герцен (1812 —
1870) — муподии идеям аз циедти ицтимой ва миллй
озод карда шудани тамоми хал едой Россия буд. Мо су-
ханони ацоиби В. И. Ленинро, ки дар Герцен
гуфта буд, дар ёд дорсм:
«Мо Герценро ёдоварй карда, се наел, се синфро
равшан мебинем, ки дар революциям рус амал карда-
анд. Ав вал дворянину ва помещиком, де каб ристон ва
Герцен, Доираи ин революционерок танг буд. Ондо
аз хал^ беапдоза дур буданд. Аммо кори он^о рейгон
нарафт. Декабристом Герценро бедор карданд. Герцен
агитациям революциейиро риво^ дод»\
Дар гуфта^ои Герцен масъалаи аз зулми мустам-
л и кая и и Россиян подшохй озод карда шудани хал едой
хурди Россия ма^оми му^имме дорад. Вай >;амчун рево-
люционеры демократи бузург ба вазъияти му^а^ари
халедои хурди Россия муросо карда наметавонист ва у
ду Россия - Россиян подшоед ва Россиян революцио-
‘ В, г Белинский. Поли. собр. соч., т. Х1П, л. 1948, стр. 210.
1 В И Л с ни н. АсархОг Чилди 18. е^х- 15.
75
пиро дар назар допил, чунин мешумурд, ки озодкунлн-
даи дадидии халддо фадат халди кабири рус, Россини
муборизоии фидокорм роди бахту саодати миллатдо iu
дабиладо буда метавонад. Герцен навишта буд:
«]\амаи ононе ки дукумати русро аз хал ди рус фар*
карда наметавонанд чмзе намефадманд*. Герцен бо чи
гуна эдтироси зур дустии халддои славянро орзу ме-
кард. чи гуна бо душу хуруш дустии халди рус ва ук-
раинро таргибу ташвид мекард! Вай ба халддои хурд
вадшиена муносибат кардан и смнфдои истисморкуиан-
даи Россияро дида чи гуна ба хашму газаб меомад! Гер-
цен дам, мисли дигар демократкой рсволюционии рус,
бидуни дадидатан озод шудани халддои Россия, озодии
интимой ва сиёсии халди русро имконноназмр медо-
нист. Бииобар ин Герцен дар борам халддои хурди Рос-
си яро истисмор карданн дукумати подшоди бо чунин
дадру газаби синашикоф мснавишт вл бар сари сокиио*
ни безарарм гушаву канордои империям подшодй хун-
резона ва даррлндавор дукчронй карданн амалдорони
подшодро беибо фош мекард. Герцен деддонони марий
ва чуваш ро дин кардами амалдорони подшодро шунида,
бо нафрату адоват ба худи подшод навишта буд: «му-
жикдоро дар аадти нуреиш мезаданд, барои цазо меза-
длнд, барои намуна мезаданд, барои пул мезаданд ва як
туда и ондоро ба Сибирь бадарга карданд* '. Герцен дар
далли масъалаи миллим Россия ин сон па рва р и дадиди
буд. Ба адидаи у, масъалаи миллиро однлона дал на-
карда, аз вазифаи озодкунаидагии халди рус циддан су-
хан рондан мумкин нест. Ва ин фикри у дуруст буд,
Вадте ки масъалаи Польша ба миён омад ва либералдо
аз Герцен дар мн бобат худро дур кашидаид, ба давли
В. И. Ленин. «...Герцен ба ташвиш наафтод. У димояи
озодии Польша ва ифшои пахшкунандагон. ^аллодон вз
ба дор кашандагонеро, ки ба Александр!! II хизмат ме-
карданд, давом дод. Герцен шлрлфи демократиям русро
нацот дод*т.
А. И. Герцен дар як чанд мадоладои худ дабодат ва
бсдодгарии губернатордои подшодиро дар Сибири Гар-
бй ва дар замни дои ба Россия дамдудуди д азо дон сахг
1 А. И. Герцен. Былое к думы. Сочинения, т. 4. Маска*. 1956ь
стр. 272.
’ В. И. Ленин. Хотмрлн Герцгн, Аслрх^, чмлд* сад. Г*
76
фош намуд. Вай сахт дар газаб шуда буд, ки губерна-
шрчои под шин 6о >Ури лро^у асли^а То^моц на Пень
лох; барин шаэдоои асоситарро ишгол кардани шудаанд.
А. И. Герцен дар ацдн тиран мутлацияти подшодй
барон химояти халедои мазкур овози тааонои цаеуро-
наи худро баланд кард ва бо ^амин коми у, чун яке аз
Чомиёнк диловари халедои хурди Россия, дар сацифаи
таърих сабт гашт.
Яке а < фарзандони бедтарини халци рус Н. А. До-
бролюбов (1836—1861) дар асар^ои худ чунин мешу-
мурд, ки сиёсатм иустамликавим Россиян подшодй дар
Кавказ баром хжлв^^ои он 40 з^алокатовар мебошад. Вай
а.< чукуматдорони подшодй талаб мекард, ки ба халвой
Кавказ одамнор муносибат кунанд. Вай навишта буд:
маъмурияти мо дар Кавказ ба талаб ва муносибати
м.о^ал чсЧ мувифиц ндбуданд» ва *он^о (цукуматдоро-
I! подшодй л. Р.) гами инро намехурданд, ки
лиро ба тарафи худ цалб кунанд ва бо ондо чунон
муомила мскарданд, ки гуё ин халцро кай40 ва цатъиян
мутсъ карда бошаид*. Яънс, чи навъе Добролюбов оди
лона мснанисад, Россиян подшодй нисбат ба халедои
Кавказ одамвор рафтор накард ва дар байни он^о сиё-
сати хунрезии мустамликадориро цорн намуд. Добро-
любов таъкид мекунад, ки мадз ба цамин сабаб дар
Кавказ дукумати подтоки пойдор набуд. Ба а^идаи
Добролюбов, на таг^ибу таъзир, на назову куштору тад-
дид дар Кавказ осоиш бар^арор мекунад, балки осоипь
ро маорифе бар^арор мекунад, ки мацсади на^иб до-
рад яц <„.ва маърифат бояд хулцу атворро иску кунад,
на ин ) и онро вайрон намояд». Маърифате ки ба халц
«улм карданро медонад ба инсонпарвари ва виц-
донн по к и и неон хилоф ACT, Дукумати ПОДШОЧИ”
Россия а > вазнфаи тамаддуноварии худ дар Кавказ бо-
\ида. вале дар амал халздоп ин кишварро дар асорати
м ломим муствмликжвй нигоч медошт. Мутафаккир ва
революционер!! демократ Добролюбов дар ч^Н^и Кав-
ка ♦ чунин гап^ои одилона мезад ва бе шахку шуб^а.
сиёсати дар Кавказ цорикардаи Россиян подшоциро ца-
сурона тан к,ид ва фош намудани у характеры сиёсн
дошт,
\сч кас овози та воной Н. Г. Чернышевскийро
(1828 1889), ки барон \имояи xaAipi Польша дар ait-
ми муборизая MCTMisAoAitH он бардоштд буд, фаромуш
намекунад, Вай едлли масъалаи миллиро дар Россиян
онваеда дар ^амин мсдомист, ки халедо то едеди V
дошави соедбихтиёр шавамд ва ин фикри уро баъдтар
В. И. Ленин хеле ма^бул шумурда буд
Н. Г. Чернышевский ба украини^ои гарбй, к и он
ведт дар зори асорати шоед Австрия мсзистанд, мах-
сусан дилсузй ва хайрхо^й мекунад,
^укумати подшохй Чернышсвскийро барои амалиё-
ти революциониаш ба Сибирь бадарга карда буд ва у
дар мактуб^ое ки аз он 40 мен а ни шт, ба тасвири эинда-
гоним >;ашшоцонаи якут^о диедати махсусс меди^ад.
Хонанда ин мактуб^оро хонда, метавонад тасаввур ку-
над, ки сиссати мустамликадории ^укумати подшохй
якут^оро чи андоза 6с на во ва хонабардуш карда буда-
аст.
Чернышевский пеш аз едма дар едеди якут^о мена-
висад, ки «...мардумони он 40 меэ^рубонанд; гарчанде
дар банди бесаводии гиратарин бошанд ^ам, та^рибан
дамаашон поквичдонанд ва одамоии басо нацибе мебо-
шанд»’. Вале ин одамон бо айби ^укумати подшоед ба
зимдагии мудедш, цашшоед ва бе^уг^у^й маедум шуда
буданд. Чернышевский наед мекунад, ки ондо алаф
хурда худро аз марги гушнагй редо мед еда нд, Ин сатр-
>;ои мактуби Чернышевскийро бе едхру газаб ва лар-
зиши дил хондан мумкин нест: «Акнун худат тасаввур
кун — модоме ки тамоми ин халед камшумор ин *>адар
едшшоч бошад, дарацаи родати зиндагии оедо чй гуна
будааст. Кас ба он^о пигарад редмаш меоид. Ман кам-
баталии он^оро хуб дидам; бисьёр зедн мондам, вале
ба дидани а вол и он?;о тобу тоцат надорам: аз бенавоии
он>;о едтто дили сангин гаштан ман бе^о мешавад, Ман
ша^рравиро бас кардам, то ин бадбахтонро набинам;
ман аз пайредедои к ан ори цангал, ки он^о он 40 мегар-
данд, худамро дур мекашам»*.
Дар соедои ^укумати подшохй зиндагии то^атгудо-
эи якут^о чунин буд, вале Чернышевский боварии ко-
мил дошт, ки «пас аз як чанд ваед, якут^о ^ам одам ба-
рин зиндагй хоеднд кард» *. Ин пешгуии пайгамбаронаи
1 В. И. Л с н и и. Асархо. Ч- 20. cav 463.
3 Н. Г. Чернышевский, Поли, собр. стуч., т. XIV, М.. 1949,
стр. 521.
’ Хамом «ах- $88.
• ^1моп НО’ сак- 535
78
Чернышевский фа^аг дар замени социализм ба амал
пайваст.
Чернышевский на фа^ат нозеан ан иси зиндагии якут-
Хо, балки маслихатчию машваратчии он^о низ буд.
«Ман ба ои^о дар боби зироат ва пар вари ши асп мас-
лидат^ои пур^имат медикам»', навишта буд Чернышев-
ский.
Чернышевский инчунин барои омухтани маданият ва
маишати халвдон Шарх хеле хизмат кардааст. Вай бо
профессори университеты Санкт-Петербург Козимбск
(1802—1870) ном озарбой^онй ишнос буд на, ба цавлн
худаш, «.„ба эабонхон Шарх рагбати зиёде дошт»3.
Чернышевский киммати альманахи адабии Закав-
казье «Зурна*>-ро, ки яке аз муаллифони он маориф-
парвари машхури Озарбой*|ом Мирзе Фатхалй Охундов
(1812— 1878) ’ буд» хеле баланд хисоб мекард.
Н. Г. Чернышевский адабиёти халедои Шарцро ба
таври НИДДИ меомухт ва дар ин бобат доирай дониш в i
маълумоти у нихоят васеъ буд. «Дар цавониам, навиш-
та буд Н. Г. Чернышевский,— афсонахои « Хдзору як
шаб* маро мафтуи карда буданд ва онхо ба х^Ч ваЧЧ
«афсонахои бачагона намебошанд: баъд дар айёми бо-
лигиам ин ма^муаи муъ^изакорро гаштаю баргашта мс-
хондаму х«Ф дафъа мафтуи шуда мемондам*4,
Н. Г. Чернышевский дар асари худ «Понести в по-
вести» («Нах* андар на^л*) Фирдавсиро яке аз дахои
адабиети ца^он мсгуяд5, дар x<*W* Х°ФИЗ бошад ме-
нависад, ки «...суфй ва донишманд аст.,, на газалиёти
у аз рангубори зиндагй гул-гул мешукуфад ва накхати
хуш медамад».
Н. Г. Чернышевский на фа^ат ба адабиёти IIIарк
рагбат дошт. Уро зиндагонии мазлумонаи халздои Шар’
сахт ба хаянон мсовард. Вай нагз медонист, ки дар ин
бобат ахамияти дини ислом хам хеле калон аст. Бино-
бар ин Н. Г. Чернышевский бо нафрат ба догмахои ис-
лом навишта буд: «Тамоми он чизе ки КУРЪ<*НР<> ач °со*
' Н. Г Ч с Р н м ill с в с к и й. Полное совран, соч. том XIV. М .
1949, стр. 513. ,
1 Гейдар Гусейнов. И1 историк обществе иной и фило-
софской мысли ж Азербайджане XIX века. Баку, 1949, стр. 19Н.
Н. Г. Черныш с вехи й •Повести * повести*. Поли, соб1}
соч.» т. XII стр. 130.
* Хамок чо, сах 137.
• Хамом по. СаХ- 391.
79
ри хаттии цабл аз замони Музаммадн арабзо флр^ мс-
кунад, тамоми он ЧИ330 бе шакку шуб^а, ба фикри мам,
с замозат аст, ё забозат* * 1.
Гарчанде матбуоти расмй ем нависандагони ларха-
риди иртицоин опва^та идемзои демократии ревслю
ционии Н. Г. Чернышевскийро дар бобати масъалаи
милли бо нафрату адоват пешвоэ гирифтанд, вале он
идея 30, бе шакку шубза. дар таърихи муборизди буэур-
ги озодихецмн халвой Россия, дар кори мннбаъд ин
кишоф ёфтанн худшипосии революционни охи* ро
ли таърихй бозиданд.
Наиисандан барцаетаи рус В. Г. Короленко-(1853
1921), гуё фикри Чернышсискнйро дар боран якутки А-1
вом дода, навишта буд, ки якутзо «...мардумн хушмуо-
мклаанд ва дар бисьёр улуезо раем шудааст, ки ба му-
Зочирони навомма мадади циддис расонда тамад...
Якутзо ба одами медматдуст аксар вазт чунон млдад
мерасонаид, ки вай худашро дошта меги рад* *.
В, Г. Короленко дар докояи «Сон Макара*, («Хови
Макар*) симои як я кути ховыбардуши безузузи кам
багалро хеле 343301111 тацассум кардааст, «Ба Макар
доимо цабру эулм мекарданд, - менанисад Короленко,
арбобу о^савдол, зозию амалдор ч^бр мекарданд, ки
хироч дез, попзо ч^бР мекарданд, ки руга дез. музто*
Чию гушнаги цабр мекард. гарною сармо Ча^р мекард.
боришу хушкеолй чабр мекард, замини яхкарда ва тай
гаи бадхо^ чабР мекард • \
Чернышевский ва Короленко бо чашмони худ бенз-
вони муд^иши хал>;и я кутро медидамд на и гм и нон дош-
танд, ки рузе мерасаду якут^о ва дигар хдлцфли Си
бирь аз режим» адоватангели дукумати подшодй, ки
сабабгорн ^ама фоч^^и халх»х°и Россия мебошад, оэод
мешамаид.
Гушаи дурдасти Россия — Якутия - кишвари табиа
таш сахт ва адолмаш ^ашшоц бошад мм, ба Короленко
азиз буд. чунки он зам як кисми Россия шумурда ме-
1 На,тпбос <1 игпхЗк Н А, Снирлмв,— «Оперши ml пгрин и»учг
имя ислама СССР». М., 1954» стр. 4а.
• Щг>"(Ьос ai халмдям Пасюгмн «Гуссжае писатгля и Якутии»,
Сборник crate* о «гдуин* РО*" русского народа • рмаигни народов
Якутии Якутск. 19SS, стр. 240 ___
1 В. Г. К о ролен мо, «Сон Махара» (рассказ). И»^р пройм
М. 1947, стр 25
80
шуд. Дар яке аз мактуб^ои худ у навишта буд: «Агар
гпахсан ба ман гуянд, ки дар Америка зиндагони меку-
ни ё дар вилояти Якутия (албатта, ба шарте ки барии
аму беш бемалол сафар кардан едц диеднд), бовар ку-
нед, ки май бештар Якутияро интихоб мскардам. Лови-
ли одами рус дар гарибй табо\ ва, роста ran дар Аме*
рика аз едма бадтар аст* *.
Маъдум аст, ки фарзанди кабири хал^и украин
Г. Г. Шевченко (1804—1861) соедои 1847—1857 дар Ца-
<о)$истон дар бадаргагй зиндагй мекард. Вай ^азоедо,
(индаги ва урфу одат^ои он^оро нагз мсдонист. Вай
расм^ое мекашид, ки воцеияти реалии У^азоедстонро, ки
Чукумати подшоед тороч карда буд, ^аётк мардумони
оддии ин кишварро инъикос мекарданд.
Ходими барцаетаи едракати озодихо^ии рус дар асри
XIX, душмани ашаддии здкумати подшоеди Россия, ро^-
бари кружоки «Петрашевиён» — М. В, Петрашевский
(1821 —1866) инчунин муноди и идеям баробарии халедо
буд. Вай борхо таъкид мекард, ки едаргкз лозим нест,
ки хал едой бегонаро ба худ душман дониста, ба он^о
-Хукмфармой ра во дон иста шавад»1, Аслан гирем, ин су-
хандо ба сиссати иртичоии ^укумати подшохй, ба сис-
сати зуровари нисбат ба халедои хурди Россия як эъти-
рози часуронае буд. Петрашевский бар хилофи сиеса-
। и цаигандозй ва яизоу адонати байни халедо, ки Рос-
сини подшохй чорй мекард, суботкорона тарафдори
силам муттедиди халедои давлати Россия, тарафдори
иззату эедиром кардани халедои гуногунс буд, ки дар
вусъати Россия зиндагони мекарданд. Вай навишта буд:
«Вс и ст иен о едмаи халедо узви со^ибихтиери як ои-
лаи озоди бародарон шумурда шаванд**. Рус э^оким нс.
балки бародари якут, мордва ва канказй аст — Петр а-
шенекий чунин гумон мекард, з^ама фарзандони бееда-
рини халед кабири рус чунин гумон мекарданд. Худи
едмон Петрашевский навишта буд: еБаробар^у^уеди
халедо замой шарти асосис мебошад, ки дар он халедо
натица^ои а мал и и илм в а тамаддунро истифода бурда
чставонанд»» \ Хизмати Петрашевский едмчун револю-
ционер ва муиодии дустии халедои Россиян крепост-
ной хеле калон аст.
’ Пасютин. «Русские писатели о Якутии*, стр. 240.
«Иркутские губернские ведомости», 1Я57. N? 9, стр. 25,
• Хамон чо*
• чо.
3. Рш<*воп g|
^ацвнависи бузурги рус М. Е. Салтыков-Щедрин
(1826— 1889) ба маданияти халццои Шарц рагбати rap
му цушоне дошт ва навишта буд, ки «...халедои Шарь
чунон ганцинацои назму наср дораяд, ки одам аз онцо
бсхабар аст«. Ба классики адабиёти туркман Махдум
Кули (соли таваллудаш тацрибан 1730, саман вафоташ
солцои 80-уми асри XVIII), ки ба Фарогй мутахалис
буд, Салтыков-Щедрин чунин бацо додааст: «...ин фа
рогии баландиегеъдод... Шиллер и Шарц аст. Ман бе цец
бок уро бо Александр Сергеевич (Пушкин) баробар
медонам,,, Ман ба ицтидорн бузурги Махдум Кули шаь
ке квдорам*.
Салтыков-Щедрин ба ицтидори дигар классики ад?-
биёти туркман, фошкунандаи бедодгарии феодалом, цо
мии цаеури к амба галон — Камина (тацрибак 1770—1840)
цоил шуда буд. Ба цавли Салтыков-Щедрин, «Камина
шоири мусулмопони мазлум ва цацир аст», «Мулле На-
нес бошад бе муболига бузургтарин шоири яазми халь
мебошад»'. Чи навъе мсбинем, дар ин сух анон мада
нияти ба худ хоси халццои Шарц ба эътибор гирифта
шудааст ва мацоми халццои Осиёи Миёна дар эцоди
шоцаеардои адабиёт ва санъат шовиннстоиа паст карда
нашудааст, Адибони бузурги халци рус ба комвебицои
м ада ми и хадццо доимо бацои сазовор мсдоданд.
Ицрори зерини Л, Н. Толстой (1828—1910) цолиб •
диццат аст, ки у дар цацци Кавказ гуфта буд: «Ин киш
вари вацши, ки дар он ду чизи ба цам комилан мухо
лиф — цанг ва озодй — ба ин дараца ацоиб муракк а 6
гаштаанд, бе муболига басо дилраби аст»
Ба цамин тариц, баёноти дар фанк зикркардаи но
возец аён месозад, ки адабиёти нешцадами рус, аз Пуш
кин то Толстой, чум циемм муциммии таркибии мада
нияти нешцадами рус магз лидар мап аз иделцон
инсонпарвари нисбат ба холодом хурди Россия ва J1
идсяцои л цар гуна зулм, бед од и ва ноодили озод кар
дани миллатцо ва цабилацо tiyp мсбошад.
Пурсида мешавад, ки оё воцеаи таърихии ба Росси
цамроц шудани Осиёи Миёна характеры нрогрессиаг
дошт? Оре, дошг. Дар он солцо Россияро на фаца1
цаллоди халццо — подшоц, балки халци кабири рус. бец-
1 Журнал и «Дружб* ндридоя*. 4, 1WO« сац. 216 217
’X Н Толе то Л. История печатания н писаиим «Каяаяов-.
Иоан собр co^i, т. VI, М . 19Jo, стр 27**
В2
тарин фара ан дон и онг д у сто ни самими ва бародарони
халддои мазлуму дадири Россиян подшодй та^ассум
мекарданд.
шакке нест, ки дар шаронти мутладимти подию-
дй дар бобати димоя и дуду ди идтисодй ва сиёсии халд-
дои Россия дар таърих хизмати цамъияти псшдадами
рус хеле калон аст. \aMui |1Н ran до дурустанд. Вале мо
бояд махсусан таъкид намоем, ки халддои Россия, аз
чумла халддои Осиёи Миёна, фадат ба шарофаги Реве»
люцияи Кабири Социал истин Октябрь, ки дар мдмлака
ти мо бо родбарии Партияи Коммун ист и и Иттифоди
Сове-пт галаба кард, содибони дадидии дисмати худ гар
диданд.
♦ ♦ *
Ин очерки мухтасар нмконидт медидад, кн то чи
андоза мураккаб ва пурзиддият будани вазънмти идти-
моии идтисодй ва сиесии Бухороро ба тасаввур оварем
ва ба он бадо дидем.
^амродшавии Осиёи Миёна ба Россия он амалме-
теро, ки дар ин сарзамин руи медод, гуё фаъолтар гар-
донид, ба як риштаи мураттаб даровард. Оби истода ва
бедаракат ба тугьен омад. Дар ин мамлакат дама низ
цон I и рифта, дидатдои чи хуб ва чи бади даёти инти-
мой то рафт барчаста в а дагьитар зодир шуданд. Чабру
зулме ки дар гузашта дама ба он тан дода, таслим ме-
шуданд, акнун тодатфарсо шуда буд, зеро акнун ба
мардуми ин сарзамин им кон и ят фародам омада буд, ки
адволи худро бо адволи дигарон мудоиса кунанд. К^аш-
шоди ва гуруснаги, бедудудй ва навмедии оммаи халд
ба дама аён гардид; дама гуна нидобдо дур партофта
шуданд. Пеш аз дама иллату сабаби ин бадбахти ва
фалокатдо фош гардид. Маълум шуд, ки сабаби ин Бе-
лову мусибатдо *газаби худо* ва «цазои к и рд ордой но-
раво* набуда. балки дув в а дои идтисодй, фонда талаб!! ва
чодпарастии бойдо, амир ва дукумати подшодй мебс-
шад.
Кй будани душман маълум гардид. Ин гуна равшан-
шавии адвол ба муборизадои синфй дувааи бузурге бах-
шид.
Муносибат ба Россия низ ба як тарзи беихтиёр зид-
диятнок буд. Ин муносибат дар дамаи дуввадои ицти-
моим Осиёи Миена бо дамин шакли энддияти худ ба
зудур меомад.
V 83
Россия барои ме^наткашони Осиси Миена дар ник-
ли зулми мустамликавн, тааддмю фишори чукуматм
подшохй ва дара^ди один ммллатчмгй ва дар айнй 3V
ион, дар никли одни мадам игг, тартнботи одди в а му-
ташаккилм. дар шакли ^амаи он чиз^ои пав ва прогрев
смай, ки аз тарафи Россия меомадапд, мучассам мгглр
ДИД.
Россия барон буржуазиям пав ба вучуд омадаистодам
маддллй,— дар асосм амалиёти ч*лбкунни он ба доираи
бозори мидлии рус, - як маркаэи чоэибанокс буда, лммо
\лмчун ра^иби сарватманд ва пурм^тидор як марка»и
аз худ дуркунандас низ буд, ки самоат ва тичорати ма
Лаллнро пахш мекард, ба кнкмшоф ва ривоци он роч на
медод. Ничохт, доира^ои мртичоъпарвари ма^аллии
Осиёи Миена хам ба дукумлти истибдодии рус нафра
мекарданд ва AdP Лн* замен, ^амчун такьягецы
му^обили мубориза^ои пухта расидаистодаи рево
люционй, ба вай шртнёч доигганд.
даман ин влзтиятм мураккаб ва печ дар печ ба 4J
Чомбинин маорифпарвароки Осиси Миена, аз ч>Мла
Ахмади Дониш. ки ин рисолаи мо ба тасвири х-н i Ва
фа1>олияти у бахшмда шудааст, низ асари худро гузошта
буд.
ТАРЦИМАИ ХОЛИ АХМАДИ ДОНИШ
Тархимаи холи Ахмади Дониш хануз навишта на
шудааст на тафсилотн он ба мо маълум нест, зеро ада
биётшиносон ва муаррихон то ммруз ин чихатро, чу
ион ки шояду бояд, тадхиХ накардаанд. Бинобар ин дар
вахти на киш тан И шархи хаётн Ахмади Дониш хабл аз
Хама ба асархои худи маорифп арвар, ки дар хусуси
тарчимаи холи у баъзе маълумотро дар бар гирифта-
анд, такья карда. х^^У1111» аз адабиёти мавцудаи дойр
ба ин масьала истифода кардсм. Дар ин бобат махсусан
ёддоштхои устод Айнй, ки Ахмади Донишро шахсан
дида ва дар асархоящ дар бораи у бо таваццухи бу-
зург сухан меройад, химати калоне доранд.
Ахмади Дониш соли 1827 дар шахри Бухоро тавал-
луд сфтааст. Коми падараш Носир буда, Дониш тахал-
луси Ахмад ибни Носир мебошад. уро Ахмади Калла
Хам мегуфтанд. Вай дар адабиети тоинхилобии тоник
бо номи Ахмад Махдуми мухандиси урох машхур аст.
Бобои падарии Ахмади Дониш марди деххон буда,
дар тумани Пирнастии 1 аморати Бухоро зимдагй мс-
кярд. Падари Ахмад дар овони бачагй дар мактаби деха
ва баъд дар мадрасаи Бухоро тахсил карда буд. Пас аз
хатми тахсил дар шахри Бухоро истихомат карда, дар
яке аз махаллахои он имоматй мскунад. X,анлие ки Но-
сир зиндагй мекард, дар махаллаи Кучаи Сангин вохеъ
1 Холо тумани Пирмлстй вучуд надород. Заминдои пи дар бай-
ми рлминх^м Гиждувон, Шофмрком на Вобканд тщсим шудааст.
гардида буд на Ахмади Дониш дар ^амин ^авли тавал-
луд ёфтааст.
Фарзанде ки дар хонаводаи имоми миёна^ол ба дуньё
омада буд, мебоист хеле барва^т, яъне аз синни 6 7
солагй ба тэдсил шуруъ мекард. В а Адмад завал дар
оила ва сипае дар мактаб^а омухтани илм^ои мухта-
лифи динй cap кард. Нахустин муаллими у модари боса’
вод ва со^ибиродааш буд. Вай на фа^ат хатту с а во ди
хуб дошт, балки назми то^икро ?^ам куб медопист. Ху-
ди А\мади Дониш на^л мекунад, ки у то ба мактаб до-
хил шудан хондан ва навиштанро ^амро^и дигар бачл-
гон аз модараш ёд гирифтааст. У дар ^амин ва^т хуш-
нависиро омухта, нацши э^арф^ои ривоят^ои гуногуии
диниро хеле зебо мскашидааст. Ахмади Дониш ба ёд
шрифтами здгнари сураткашй низ аз э^амон ва^т шуруь
намудааст. Вай фа1$ат китоб^ои динй, аз чумла «Чадор
китоб» мсхонд. Аммо з^икмат^ои бардуруги ин >$абил
асарз^о ин писарбачаро >^онсъ намекарданд. Ахмади До-
ниш, чу нон ки худаш мегуяд, ма^бур мешуд, ки тарцима
ва шар?;и калима ва истило^оти китобдои диниро аз лу
гатэ^о ^уступу кун ад.
Хам ин тарифа, у 9—10 сол зиндагй ва та^сил
кард. Пас аз ин падараш уро ба мактаб дод. Солцои
тадсил барои А\мади Дониш хеле бомаша^ат мегу-
зашт. У забоям барояш бегонаи ^уръонро намефгцмид.
Вай ^амаи он чиро, ки дар мактаб омухтан лозим ме-
омад, фа^мидан мехост, вале дар мактаб^ои он ванта
чунин имконият набуд. ^уръон иошвф|р1Г ва дилцир
кун ан да буд. Ахмади Дониш ёд кардани онро кори
муфид намедонист. Илова бар ин, вай аз кудакй баъ-
зе калима^оро равшан талаффуз карда наметавонист.
Бинобар ин та^сили у дар мактаб самаран хуб на-
медод.
Чунон ки худи Ахмади Дошли накд мекунад, у дар
нати^аи машгулиятэузи хаста ва дилгиркунандаи мак-
таб ба дарди асаб гирифтор шуд. Май,— менависад Av
мади Дониш, — ба такрори беии^оят (такрори сура^ои
1^уръон) иштис^с надошгам ва з;е^ шав^е ба ^ифзи он-
^О надоштам. Ин ва^ти баръабас рафта ва пуразоби та-
моман бенафъ буд.
Вачаи хушзе^н ва ташнаи дониш дар му.\ити хафа-
кунанда ва тамангези мактаби динй дер истода натаво-
36
листа, дар .\ар фурсати муносиб худро аз ин кудбаи
тираву тори ца^олат ба хавок софу бсгубори лаби Ха®'
зи Рсгистон мегирифт.
Дар он цо аз ровиёни халцй дар боран таърихи мам
лакати худ хабар меёбад ва аз хикоёти ширины онхо»
ки махсули хаёлоти худро бо мушохидах°м нозук ва
факт^ои хациции таърихй омехта на^л мекарданд, бах-
рамаид мсгардад *. Дар асоси ин хикоятхо, сухбатхо ati
хазлхои шух цахонбинии ибтидоии А, Дониш ташаккул
меёбад.
Муаллими А. Дониш хне кард, ки у ба дарсхои схо'
ласти кии мактаб х^васе надорад ва аз у хори и хуб иа-
меруяд. Faftp аз ин, саломатии Ахмад хеле бад мешуд.
Ин буд, ки падараш уро аз мактаб гирифта, ба Мадраса
дод. Он вахт Л. Дониш хмри 14—15-сола буд.
А. Дониш дар ХУЧраи ба орият гирифтаи падараш
мезист. ^аёти Мадраса, ки аввалхо дихцати уро ба худ
цалб карда буд, батадриц дилгир мекард. Ба сари худ
зиндагй кардан гуворой дорад, аммо азоби мухтоцияш
бад аст, Барой цихози хУЧРа* *УРДУ хурок ва иштирок
кардан дар зиёфатхое ки муллобачахои Мадраса ба нав-
бат ташкил мекарданд, пул лозим буд ва онро мсбоисг
худи Ахмад пай до мекард.
Чй бояд кард? Бояд мояи маош цуст. В а Ахмади До-
нит псшаи хаттотиро ихтиёр мекунад ва то охири ум-
раш ба он шугл менамояд. Яке аз а в валин шоиронс ки
у китобат кардааст. Бедил буд. Дар ин пеша х«*м Ахма-
ди Дониш чум лаввох ва нах»>оши эабардаст ном баро*
вард *.
Ахмади Дониш ба туфайли хаттотй дигар касбхоро
омухт на меъмору инженеры забардасти замени худ шуд.
Ахмади Дониш хаттотиро псшаи хеле баланды бо-
обру медонист ва сонитар ба фарзапдонаш васият кар-
да буд, ки ин пешаро омузанд
Ахмади Дониш фа^ат барои мояи маош шуда хат
тотй ва ланвохй намекард, балки у мсхост, ки ба ин
1 оНлводкр-ул-вахоеъ>, сад. 327.
: Мувллифм кн сатрдо дар инепггути шар к,шиноски ЛФ
РСС Уэбекистон члнд корхок хаттотм дидадет, к и нддсули халами
^унарварк Ахкади Дониш мсбошамд.
5 Садр идди и Ай н й гуфталст: *Мам як #Юсуф ва ЗулаЙ-
хо»-ро ба хат, лавХт ЧМ**л а а расми Лдоадн Дониш дмдаам, кн дар
мной вахт хихатм сссад пуд гандух фуруш шуда 6уд<* (Куллкёг,
•1ИАДК 7, сах* 33).
87
пешахо машгул шуда, бо ин истсъдоди худ ба халх в а
мамлакат фоидае оварад.
Ахмади Дониш навишта буд, ки «ва маро дар х^ма
ИН саъй ва тараддуд доил ин буд, ки агар султон имо-
рати Мадраса ва хона^о^с кунад, бад-ин саноъ э^тиёч
афтад, ки мусаддири он ту бошй... с агар китобе мусав-
вар муэайян команд, ту саранчой дидй... Ва ман
он аст, к и маро анбиёи мул к в а салотим ба кор даро-
ранд...*1. Ва Ахмади Дониш гумон мекард, ки агар ба
ин тарифа хизмати халх на мамлакат кунад, пешеафи
раоё хо^ад шуд.
Вале ^амаи ин хаёл^ои хоми як чавоньт бетачриба
буд. Ба амири Бухоро рассомон в а хаттотонн боистеъ-
дод ловим набудаид. Баъдтар Дониш гамгииона навиш-
тааст, ки у лав.^аю лоидадои меьморй кашид, вале деч
кас бинос иморат накард ва деч кас ороиш додани кито-
башро лозим надои и ст.
Дар Бухорои онвадта дигар хел шудаи дам мумкин
набуд. Ба амир мударрабони дигар навъ — на муданди-
сону маорифпарварон, балки дуздону фосидон — лозим
буданд...
Инак, Дониш муллобача мешзвад. Бейст матни кн-
тобдок диниро аз бар кардан тамоми «нозукидои» бе-
маънои русуми динро такрор ба такрор хондан ва фай-
ласуфи равняй Хемницер барин ««Чист таноб? Рссмони
печида...» гуен бедуда бадсу мунозира кардан — чунин
буд тахсил дар мадрасадо, ки мод ба мод, сол ба сол
ба ^амим тартиб мерафт. Адмади Дониш баъдтар сол-
дои муллобачагиашро ба ёд оварда, як х^Чвияи сина-
шикофу душ ман куш и чонситоне навишт.
Инак, Ахмади Дониш дар Мадраса фахат х*мннр<?
дид, ки муллобачагон фахмидаю н*фаф<ИД1 доду фи-
гон мебардоранд ва худро доно метарошанд, Х***1* 4°*
муллохо бегаму бепарво ва худнисанду худсито мебо-
111 анд.
Масалан, муллобачах<> барон ёд гирифтани фахат
«русум», бояд чанд сол цоидахои нихоят душвор ва но-
фахмои сарфу нахяи забони арабро мсомухтанд. Албат-
та, х<>Чати ran хам нсст, ки Дониш дар Мадраса ягон
или гирифта натавонист.
1 <Нл»одир-ул‘»лКоеъ*« СДХ- 343.
Александр Борне дар муллобачагоии Бухоро
гзпи рост гуфтааст: «Чунин мздм^оми бесаводсми доимо
худписанду риекор дар олам нест. Он>;о як туда одамо-
нс мебошанд, ки ба мо^ияти дин сарфа^м намсрананд
ва фацат дар адои русумн намоэу дуо машгулй иску-
пан д» ’.
Ахмади Дониш бо та^сили Мадраса ^шоат накарда
худаш муста^илона як чанд илмро мутолиа мекунад.
Вай шоири забардаст ва мусш$инавози мо.%нр (тднбурй),
рассом, духтур ва мунацим буд (нучумм он вафг дорой
унсур^ои астрономия буд). Вай бо цидду чазд таъркх,
фалсафа, ^андасаро меомухт.
Садриддин Айнй менависад, ки боре як расми маз-
^акаомези Донишро Дида дар ^айрат мондааст. Дар ин
лан^а расми Мирзо Анвар ном як кукнори, ки чанде
дар Бухоро миршаб будааст. тасвир ефтааст ’.
Дар Бухорои феодала кашидани расми одам куфр
буд. Александр Борис чунин нацл кардааст. «Ба цариби
точирс аз Хитой чанд лаэ^а раем овард; э^укумат он^о-
ро зуд мусодира кард ва ба со^ибаш циммати он^оро
дод ва расм^оро дар^ол нобуд сохт, зеро муаофиДО цо-
нуни Мухаммад, кашидани расми *|онварон мамнуъ ме-
бошад» . •
Боре як амалдори Бухоро дар дасти Татаринов
китоби Александр Борнсро ди да аст, ки дар он сафари
Бухоро тасвир ёфта буд. «Вай (амалдор—3. Л)’китобри
в арак; заду,— менависад А. Татаринов,— раемчояшро
аз назар гузаронд ва котиби мо Мулло Мамашариф ба
у фа^монда дод, ки ин тасвири чаркас^о ва ин раем
намуди ша^ри он^ост» \ яъне азбаски Мамашариф хул-
ЧУ атвори нмалдоронро медом ист, мацбур шуд руи рост
дуруг гуфта, бухорои^оро чаркас гуяд. Охир «дар худи
Хамон Бухоро мусулмоне ки расми и неон ва ^айвоиот»
ро мекагпид, я^ин кушта мешуд»5,- навиштааст Послав-
ский. Ин фактро Крестовский ^ам тасдиц мекунад Ван
1 Александр Борне. Путешествие в Бухару, М , 1948 Цкс-
ми дуйум. стр. 433.
• С а д р и д д и н Айнй Кудлнст, чил4и 7. сах 33.
3 Александр Борне. Путешествие п Бухлру, М, 1848.
млеть иторци, стр 435,
* А. Татар и нои Сгхкмесвмнып плен в Бухарин, М. 1867,
стр 36.
ь Бухара. Военного инженера полковника Пос.\авского, СПб.
1891, стр, 27,
89
навиштааст; «мувофи^и шариат, агар дар болои намо?
дар дасти мусулмон расми цонваре бошад, намозаш ома-
ром аст* *»
Ахмади Дониш мсхост, ки нуцумро аз пардаи хуро-
фотам он озод кунад. У навишта буд, ки <*мая шаац
доштам, ки ояндаи худро бидонам ва муайян кунам. Бо
этамин ният ба илми нуцум шугл кардан хостам. Аммо
устодони ин фан бисьёр бахил буданд ва ба осени чизс
аз ин фан ёд намсдоданд, мам ба устодони ин фан Дуру
дароз хиэмат карда ва мутолиаи шахсии худро зам
намуда, ин фаиро ба даст даровардам. Азбаски бади-
лии устодон бисьер ба цонам мсрасид, дар дили худ
му^аррар карда будам, ки агар ин илмро содоб шанам,
МР касс ки барои омухтани ин фан не ши май ояд, бе
музду миннат ва ба зуди уро ба шогирдй »;абул меху-
нам... Баъд аз он ки илми иуцумро ба даст даровардам,
мувофи^и аеди ^злби худ >$ар касс ки ин илмро омухтан
хост, уро ба шогирдй цабул намудам Аммо афсус, ки
аксари он гуна талаба>;о ноазр^ баромаданд ва пеш аз ом
ки аз мн илм чизе ба даст орамд, фолбин шуда, ^ам
худро ва дам ме^нати маро нобуд карданд*.
Билохмр Дониш мадрасаро хатм мекунад, вале ани1;
маълум нест, ки чанд сол хонда бошад? аз афти кор, хс-
ле хондааст, зеро дар Мадраса ба 2$исоби миёна аз 15 —
16 то 19 — 20 сол мехондапд.
Ба фикри мог Лдоади Дониш дар солкой та^сили
Мадраса ба та^курсии илм^ои омухтааш ши нос шуда-
аст. Албатга, фанзой диние ки дар Мадраса даре дода
мешуданд, ба дониш^ои у асос шуда наметавонистанд.
Харпу ин тавр не. Асоси дониш^ои бузурги Аз$мад
Мнхдум кори босабог ва боиноди у, ца^рамонвор млмо-
музии чиахсии у буд.
Пас аз хатми Мадраса Дониш мударрис нашуд. Вай
мутмаин буд, ки муллобача.\о фа^ат барои «мансабу
мартаба на шухрату обру» дар Мадраса мехонанд. Би
нобар мн Дониш мударрисиро хатъиян рад карда, пе-
шаи котибиро интихоб нам уд. Акнун вай дар сарои
амир котиб шуда, дастнависи китоб^ои тиб, таърихро
китобат мекард ва оро медод. Пас аз марги муаллими
Дониш амир уро саркотиб таъин кард. Ахмади Дониш
В. В. Крестовский. В гостях у эмира бухарского, СПб.
1887, стр 313.
90
аз субх то шом меэртат мекарду аз китобхои Дандаса
лавха ва цадвалхо мекашид ва он\оро оро медод.
)^атто х^мон вахтхо истеъдоди баланди олими цавон
ба щама аён шуда буд. Амалдори тараххипарварн амир.
адиб ва Муаррих Садри Зиё. ки мсхост ду ци^ати ба
Хам зидди замона — дукумати амир ва мадам нитро нос
кунад. дар .\а^и Ахмади Дониш навишта буд. ки ин
одам тамоми илм^оро аз худ кардаасту математик, дух
тур, муаррихи забардаег, хаттот ва накопит ^унарманд
буда. Улугбек барин ситорашиноси бузург, муевдина-
нози баландистеъдод ва Саъдии Шерозй барин шоири
ширинкалом мебошад ва гайра Дар тамоми тазкира^ое
ки Донишро ном мебараид, зцодиети уро зрмин тавр
. тавсиф мекунанд.
)^атто Афзал Пирмастй. муаллифи тазкираи маицур,
ки эркаи амир Абдулахад буда, яке аз душманони Ах-
мади Дониш шумурда мешуд, мацбур шудааст, ицрор
кунад. ки умуман у (Дониш — 3. Р.) *аз хвма илмхо во-
)>иф мебошад. Вай дар э;ама навъи хат\о - дар пасх, нас-
таълих, сулса, тавциа. таълица, муллацй. куфйг зулфи.
райхонй ва гайра х^мтос надошт. Дар рассомй аз Бен-
зол в а Монй неш гузашт, дар муси^й устоди комилс
будх.
Хулласи калом, Ахмади Дониш як навъ эн цикло*
педисти замокай худ буд. Вай дар ^амд илмхо ва санъ-
ати замонаи худ ма^орати тамоме дошт.
Дигар маддо^и амир Абдулахад Мухтарам — Хам
мацбур шудааст дар ^ак^и Ахмади Дониш нависал, ки
у (Дониш) мунаццим ва мухандисе мебошад, ки дар
мамлакат машхур аст. Дар Дандаса на нучум у (Дониш)
Хамтос надорад.
Ахмади Дониш нами кай^онро ^ам хеле хуб меда
нист. Дар санъат в а хусусан дар рассомй Бензол ва Мсь
ни ба у баробар шуда иаметавонистанд. Дар китобат у
аз ^ама пеш буд... Вай муси^иро амиц медонист, аз та-
моми о^анг.\ои мусиции даврааш во^иф буд ва тамоми
сол а^ли муси^й дар сухбати у буданд*.
' Тдзкор-ал-ацгъор. Х°эй Мухлнмад Шарифи Садр-ат-тахАллус
ба Зиё Шуъбаи шархшиносн ва осори хаттии АФ РСС
топ, разами китоб 579, сах 230.
» (J 1 ,»JJI в JjTJLdl Тошканд.
1918. сз\ 49.
1 Таэкира ва шуаром Мухтарам Шуъбаи шаркшмноей ва осори
хаттии АФ РСС Точикисгон, китоби № 394, едх- 48 — 51.
91
Муосирони Дониш ^а^конй уро забардасттарин али-
ям Бухоро мегуфтанд.
Амир Насрулло (1826 — 1860) у мед дошт, ки агар
Дониш дар зайати сафирон бошад, обруи он^о хеле ба-
ланд мешалад, бинобар ин уро ба сифати котиби сафо-
рат ба Петербург фиристода буд.
Ин аввалин сафари Дониш ба Россия буд. Вай пеш
аз ин рус^оро та^рибан надида буд. Одатан дар ша^ри
Бухоро гумон мекарданд, ки рус^о як махлуцони бад-
понимай зарароваре мебошанд, ки аз олами дигаре ома-
даанд. А. Татаринов гуфтааст: «П агонии 24 октябрь,
дар^ол пас аз хайру хуш ба мо гуфтанд, ки ху шт ар ли-
бос пушем, то худро ба хал^ ни tn он ди^ем, к и то ^ол
рус^оро ^ец надида будааядФ. Дар Бухорои шарифи он-
ва^та рус^о ^ац надоштанд бемалол зиндагй кунанд ва
^атто бемалол бимиранд. Дар ЛУЛУДИ аморат дафк кар-
дани рус^о маиъ буд. Худи хамон А. Татаринов нам
кардааст, ки барои дафни мурдаи як аскари рус Дар
Бухоро и^озат шрифта наметавонистанд. «Пас аз
се РУЛ — мавиштааст А Татаринов, — аз амир ицозат
о и ад, ки тобутро ба Тошканд фкристем — барои дар
Бухоро дафн кардан и^озат дода нашуд*
В. Крестовский навиштааст. км «соли 1883 дар кор
вонсарои Бухоро як рус, ки гумоштаи шмркати тидорат
буд, ^амро^и занаш зиндаги мекарддаст. Вале пас л<
муддате ин гумошта мл^бур шудааст, км аз таъцибу
таъзири мусулмонони мутаассиб ба бсруни ша^Р рафта
зиндаги куиад, чунки муъминон аз он, ки дар байни
он^о зани ацнабии руйкушод мегардад, дар газаб гаш-
тааид»
ПославскиГ». ки соли 1886 ба Бухоро омада буд, на-
виштааст: «он пацт хо^иран дар таэф ягой рус набуд
гайр аз вакил ва чанд хизматгузори идораи «Чамъияти
накгчиёш Россия** \
Чунин буд а^воли дики ва маънавии мамлакат дар
ва^те ки Дониш ба мамлдкати «муд^иши» рус^о, бя
«диёри насорю* сафар кард. Фа>;ат ахволи онва!$таи
1 А. Татаринов. Семимесячный плен и Бухарин, М. 1Я67.
Р 7 В. В. К р е с то с к и й. В гостях у нмира бухарского, СП<5.
1887. стр. 370 „
1 Бухара. Военного инженера полковника Пос л а вс кого, СПО.
1891. стр. 12.
92 Г
Бухороро нагз дониста, ^здрамонии Донишро, ки *Рос-
сияро кашф намуд* нагз фа^хидан мумкин аст,
Саф ирон и Бухоро бояд соли 1856 ба Петербург мс
рафтанд. то ки ба марги Николаи 1 таъэияи дукумати
Бухороро расонанд ва ба тахт нишастани Александри
Il-ро муборакбод кунанд. Вале дар ва^ти таъиишуда са
фирон ба ро^ баром ада натавонистанд, чунки тасхири
заминкой Ша^рисабз ва Китоб ^аиуз ба анцом караси
да буд на дар ин бобат Амир Насрулло ба Александри
11 мактубс ирсол карда буд.
Сафирон фацат мо^и августа соли 1857 ба ро^ ба-
ромада, 29 августи соли 1857 ба Оренбург расиданд. Ва-
ле дукумати подшодй ба цабули ^айати калони сафи
рон (иборат аз 40 кас) и^озат надод, Пас аз мн аз
сафирон чор кас интихоб карда шуд ва дар байни он^о
Мир Азр^ад Мирзо низ буд в а ба онз^о рухсат дода
шуд, ки аз Оренбург ба пойтахти мамлакати рус^о ра$
citnop шаванд. Сафирон 9 ноябри соли 1857 ба Петер-
бург мсоянд в а дар он 40 ду моц меистаид, Дар ин муд-
дат сафирон ша.\ри Петсрбургро муфассал тамошо ме-
кунанд, ба опера, ба цирк» ба институты технологи, ба
корхонаи бофандагии Александры II. ба калнеои цомеи
Исаак, ки имораташ акнун ба анцои мерасид, ба заводи
чинибарорм, ба гармхешаи подшодй. ба расадхонаи ка
лон, ба сиккахона ва ба Царское село мераванд. Са-
фирон 10 январи соли 1858 пас гашта аз Москва, Ниж-
ний Новогород, 1^азон, Оренбург гузашта мераванд
^айати сафирон ва Ахмади Дониш ной^ои тамошобо
би пойтахти дуйумм Россияро аз пазар гузарониданд.
Сафирон фа1;ат 23 май соли 1858 аз Оренбург ба Бухо-
ро ра^сипор шуда тавонистанд, зеро дар фа ели зимис-
тон ва аз на бу дан и роздои дуруст масофапаймой кори
бенм^оят душвор буд I
А>^мади Дониш аз он сафари худ таассурот, матери-
ал ва фикр^ои пав бардошт ва бо Россия аввалин бор
шиносо шудани вай дар ^ает, дар ташкили ца^онбинии
вай як вещеаи х; ал кун ан да гардид, Мо сонитар дар 6о-
бати хулосахои ин маорифпарвар муфассалтар тавак»-
цуф менамоем.
1 РДодизода. Чанд лад>ая ни дар таранили Ахмади
Дониш. Журнйли «Шар^и Сурх% 2, 1957, са*. ЯЗ-В4.
93
Муосирони Дониш ^а>$к?онй уро забардасттарин оли-
ми Бухоро мегуфтанд.
Амир Насрулло (1826—1860) умед дошт, ки агар
Дониш дар лайати сафирон бошад, обруи он^о хеле ба-
ланд мешавад, бинобар ин уро ба сифати котиби сафо
рат ба Петербург фиристода буд.
Ин аввалин сафари Дониш ба Россия буд. Вай пеш
аз ин рус^оро тацрибан над ид а буд. Одатан дар шадри
Бухоро гумоп мекарданд, ки русдо як махлудони бад-
водимаи зарароваре мебошанд, ки аз одами дигаре ома-
даанд. А. Татаринов гуфтааст: «Пагодии 24 октябрь,
дардол пас аз хайру хуш ба мо гуфтанд, ки хуштар ли-
бос путем, то худро ба халд ни ион дидсм, ки то дол
русдоро де^ надида будаанд». Дар Бухорои шарифи ом-
вадта русдо дад надоштанд бсмалол зиндагм кун ан д ва
Датто бсмалол бимиранд. Дар дудуди аморат дафп кар-
дан и русло манъ буд. Худи дамон А. Татаринов нал* *
кардааст, ки барои дафни мурдаи як аскари рус Дар
Бухоро деч и^озат гирифта наметавонистанд, <-Нас аз
сс руз,— кавиштааст А. Татаринов,— аз амир идозат
ом ад, ки тобутро ба Тошканд фиристем — барон дар
Бухоро дафн кардан идозат дода нашуд»
В. Крестовский навиштааст, ки фсоли 1883 дар кор-
вонсарои Бухоро як рус, ки гумоштаи ширкати тицорат
буд, дамроди занаш зиндагй мекард ааст. Вале пас аз
муддате ин гумошта мацбур шудааст, ки аз таъцибу
таъзири мусулмонони мутаассиб ба бсруни шадр рафта
зиндагй кунад, чункн муъминон аз он, ки дар байни
ондо зани а^набии руйкушод мегардад, дар газаб гаш-
таанд*а.
Пославский, ки соли 1886 ба Бухоро омада буд, на-
виштааст: «он вадт зодираи дар шадр *гон рус набуд.
гайр аз вакил в а чанд хизматгузорк и дораи «Цамъияти
надлиети Россия»* \
Чунин буд адволи динй ва маънавии мамлакат дар
ва>;те ки Дониш ба мамлакати «мудлиши» рус>;о, ба
«диёри насоро» сафар кард. Фа>дат а^воли онвакдаи
1А- Татаринов. Семимесячный плен в Бухарин, М . 1Я67.
стр, 44.
’ В, В Крестовский. В гостях у имира бухарского, СПб.
1Ж стр. 370.
* Бухара Boemiorq инженера полковника Псьслд-вского. СПб.
1891, стр. 12,
92
Бухороро нагз дониста. ца^рамонии Донишро, ки аРос-
сияро кашф намуд* нагз фадмидан мумкин лет.
Сафирони Бухоро бояд соли 1856 ба Петербург мс-
рафтанд. то ки ба марги Николаи I таъзияк дукумати
Бухороро расонанд на ба тахт нишастани Александри
П-ро муборакбод кунапд. Вале дар вацти таънмшуда са
фирон ба ро$ баромдда натавонистанд, чумки тасхири
jмин^ои Ша^рисаба ва Кигоб ^ануз ба ан^ом караси
да буд ва дар ин бобат Амир Насрулло ба Александри
II пакту бе ирсол карда буд.
Сафирон фак^ат моз^и август* соли 1857 ба ро^ ба-
ромада» 29 а в густи соли 185? ба Оренбург расиданд. Ва-
ле дукумати подшодй ба цабули дайати калони сафи
рон (иборат аз 40 кас) и^озат надод. Пас аз ин аэ
сафирон чор кас ин тих об карда шуд яа дар байни ои^о
Мир Ал,мад Мирзо низ буд яа ба «Цо рухсат ДОДл
шуд, ки аз Оренбург ба пойтахти мамлакати русдо рад
сипор шаванд. Сафирон 9 ноябри соли 1857 ба Петер
бург меоянд ва дар он 40 ду мо^ меистанд. Дар ин иуд
дат сафирон кпа^ри Петербургро муфассал тамошо не-
кунанд, ба опера, ба цирк, ба институты технологи, ба
корхонаи бофандагии Александри II. ба калисои цомси
Исаак, ки имораташ акнун ба анцом мерасид. ба заводи
чинибарорй, ба гармхонаи подшодй, ба расадхонаи ка-
лан, ба сиккахона ва ба Царское село мсраванд. Са-
фирон 10 январи соли 1858 пас гашта аз Москва, Ниж
ний Новогород, Н^азон, Оренбург гузашта мераванд
^айаги сафирон ва Ахмади Дониш *|ой>;ои тамошобо
би пойтахти дуйуми Россияро аз назар гузарониданд.
Сафирон фацат 23 май соли 1858 аз Оренбург ба Бухо-
ро ра^сипор шуда тавонистанд, зеро дар фа ел и зимис-
тон ва аз набудани роадои дуруст масофапаймой кори
бенитоит душвор буд
Ахмади Дониш аз он сафари худ таассурот, матери
ал ва фикр.\ои нав бардошт ва бо Россия аввалин бор
1 и иное о шудани вай дар >;аёт, дар ташкили 'р^онбинии
вай як воцеаи ^ал кун ан да гардид, Мо сонитар дар бо-
бати хулоса^ои ин маорифпарвар муфассалтар тавац-
куф мснамоем.
. ' 3ОАИЭО**' Чаид лл^эам ни дар тарчимаи долм Адмади
Дониш Журнал» «Шарк» Сур**, Mr 2, 1957. сад. 83’ 84.
93
Аз Россия бозга штали Ахмади Дониш боз бо як ео-
^саи дигари зиндагии у рост омад. Пас аз вафоти Нас-
рулло ба тахт амири нав Музаффар (1860 -1885) мени-
шинад ва у Донишро сармуаббири худ таъин мекунад
Адоади Дониш бонд хоби амирро таъбир карда, цисма-
ти уро пешгуй мекард, Амир в а амалдорони у дар вазь
пяти пеки ситора^о цисмати неки худро ёфтамй мс
шуданд.
Мо ёд дорем, ки вдоибегии Бухоро аз Александр
Борне илтимос карда буд ки «...авзои неки ситорагонре
фа^монад в а нархи соли ояндаи галларо бигуяд» .
Н. Ханныков х;ам навиштааст ки: «Асосан астролог^о.
яъне муна*р4имон, пешгуй мекунанд*1 * * 4.
И. Л. Яворский, ки солцои 1878 — 1879 ба Бухоро
омада буд, инчунин навиштааст:
«Аз мав^удияти илм.\ои ани^ а^ли ин 40 ^атто хабар
надоранд, вале ба нуцум сахт эъти^од доранд ва то ба
э^ол дар чустучуи «санги фалсафа» мебошанд*1.
Муносибати Дониш ^ам ба нучум хеле мураккаб
буд. Вай, аз як тараф, бо каме масхара ба амир «пеш-
гувдо» карда, ба ^амин ро?; мехост уро ба баъзе исло-
хот роэй кунад, аз тарафи ди rap, худаш э^ам з;ануз бовар
мекард, ки авзои ситорагон ба ^исмати иксом таъсир
мерасомамд. Баьд ци^ати асосии кор ^амим буд, ки До
ниш бо ин ро^ им кон меёфт ба тадаидотм .хэди^атам
илмй, яъне ба мушо^ида>;ои астрономй машгул шавад.
Соли 1869 Дониш ба ^айати нави сафирони амир борн
дуйум ба Россия меравад. Аф.чал Пирмастй гуфтааст, ки
дар аади амир сайд Музаффар Дониш ба симати са-
фири мухтор ба Россия фириетода шуд, зеро вай шахен
хеле обрумамд буд ва амир ^ам уро дар э^ама илмдо до-
пишмешд медонист ва ба у лутф мекард \
Амир ба сафирон фармуд, ки иртиботи аморат ва
Россияро мустаэ;кам кунанд ва баъзе замин^оро бб зу-
рии су хан ва далел бозгардонанд.
1 Александр Борне, Путешествие в Бухару, М. 134*1
часть вторая* стр. 38S.
* Ханныков. Описание Бухарского ханства, СПг>- 1S43,
стр, 20Э.
1 Путешествие русского посольства по Афганистану и Бухар-
скому ханту •» 1878-1879 гт. Из дневника д-ра И, Л. Яворского,
СПб, 1863, том И, стр. 350.
4 Афвал Пирмастй. Агари маакур. Тошканд, 1918, са\ 44.
94
З^айдти сафирон аз писари амир — Абдул Фаттер
хеши у ва Адм а ди Дониш, ки мирзои сафирон буд,
иборат шуд ’♦
З^айатм сафирон 29 августы соли 1869 аз Тошканд ба
Оренбург радсипор шуд, 2 октябрь бо поезд аз Москва
ба Петербург рафта рас ид.
А-дмади Дониш дар ин сафари дуйуми худ ба Петер-
бург пойтахти Россихро муфассалтар тамошо не кун ад,
ба музейной хоцагии дишлод, геология, надлиёт, ба ра-
гадхона, корхонаи когазбарорй, чиныбарорй ва шишаба
рорй меравад, хазинаи банки давлати. Царское село на
институты курдоро аз Назар мегузаронад* Дар театри
Петербург балеткой сШод Кандаваль», «Аспчаи бук-
ри®, «Родзани бадрй»-ро тамошо мекуяад.
• Сафирон тадрибан 9—10 феврали соли 1870 ба Тош
канд расида омаданд *.
Бори сейум Дониш соли 1874 ба Петербург рафт
Амир Музаффар ин сафар сафиронро барои он ба Нс
idpCypr фиристод, ки аз номи дукумати Бухоро ба им-
ператоры Россия Александры 11 изгори шукру миннат
кунжнд чунки у заминдои сорили рости Амударьёро ба
амири Бухоро дода буд. Ин заминдо пештар ба хонии
Хева недаром ад ан д, ки яке аз душманони куднаи амири
Бухоро буд.
Пас аз он ки аскарони дукумати подшодии Россия
соли 1873 хонии Хеваро торумор карданд, заминдои та-
рафи рости Амударье, мувофиди шартномаи байни Рос-
сия ва дукумати Бухоро, ба ихтиери Бухоро гузаштанд
Им як амалн хеле мудимми дипломатии Россия буд. Ин
тадбир никои дод, ки Россия таноби амири Бухороро ба
дасташ сахттар печонида гирад. Аз тарафи дигар, ин
кор обруи амир Музаффарро хеке баланд бардошт, дол
1 Герман Вамбсри дар хусуси мн сафораг иавнштист: «Ба
рои ба подшодм олии худ нагори итовт кардан Мумффариддмн
а Петербург сафнрояи фахрй района кард, км дар сари оггдо писари
УРДтирин ва мддбубтарини у Абдул Фатгод Мнрюм ду&оздддсолд
мемстод» (Герман Вамбсри, История Бухары или Трансокеаииы
СПб, 1873, сад. 195), Б. В. Бартольд гуфтааст, ки «соли 1869 дар
Петгрбург Амир ход а, вориси тахт (тура^он) саЙмд Абдулло Фат-
ги^хон ба дарбори подток Мбул шуда буд. Дамро^н Лмирэода
Сафирон дам буданд (дар байни ондо Доннши мо дан буд — 3 R),
эфиром ба аълохазрат прдиюхя Россмк нома оварда а> кори Гу-
1 «рнатордои рус шмкодт карданд» Вл В Бартольд. Истории
культурной жмэни Туркестана, Л. 1927, сад 232).
2 Р. Чанд ладзан кая дар тарчнмаи доли Ахмады
Доннш, журнплк *Шнрди Сурх», N- 2, 1957. сад. 84-86
95
он ки дар цанги Бухоро ва Россиян соли 1868 обруч
амир хеле рехта ва худи аморат ба дами таноман хароб-
шавй расида буд.
Ин сафар ^ам Дониш дамчун мирзои заплати сафг
рон ба Петербург меравад, Сафирон дар охирцои дскаб
ри соли 1873 аз Тошкаид ба Оренбург рафта, а я он чл
дар аввали мохи январи соли 1874 ба Петербург расидд
меоянд Акнун аз Оренбург то Москва рохи o^asi со -
та шуда буд.
Дар ин сафар ба Дониш як дурбини ситорашииосй
медицанд ва у пас аз боэгашт циддан ба илми ситорагап
носи машгул мешавад. Акнун дар тад^и^оти у цихати
нуцум иамонда буд. яъне маорифпарвар акнун си торят и
носиро чун илми аниц ба зътибор гирифта, дигар ба
фолбинию щешгуй вобаста намскунад ва ин корро у
вахте кард, ки дар Бухоро хама едурбичн емторашино
сиро як чиэи гайриоддие мегуфтапд, ки ба воситаи он
тамоми корхои дар хонаи мардум мешудагй ва х*тто
фикрхои мардумони зиракро дидан мумкин аст Л
Сафархои Дониш ба Россия худуди танги цодояби-
нии ин маорифпарвари тоцикро насеъ намуд, ба у им-
конияти мухоиса кардан дод ва 6а ииёиёни пешцадами
Россия шинос кард. Шакку шубхае ноет, ки А, Дониш
бе ин сафарДО он Донипги х**»иКй намешуд, Аввалин
натицаи маънавии сафархои Дониш з$амин шуд, ки ван
лоихахои муфассали ислохоти аморатро тартиб дод.
Барон мохияти и ело хоти Донишро фахмидан (дар ня
бора дар боби оянда батафсил сухап меронем) як чанд
фактхоро хотирнишон мекунем. Соли 1874 Ахмади До-
ниш амалдори олирутбаи дарбори амир буд. Вай он
вахт мартабаи урок; дошт \ Дар ин бобат шоири Бух< -
1 X ° Д из ода. Чанд лацваи нав дар тдрпиман хоан А. Доишь,
ж, * Шарм1 * * 4 Сурх* Л«2, 1957 елц 87—88.
• А. Татаринов. Семимесячный плен к Бухарин. М, 1867.
гтр. 75.
4 Ба цапли Н. Хачныков, уроцн хурд «...дар суцбатм амнр менм-
шимад ва мацони млхсус дорад, км Гм он хани дигар Ц1Ц надорад
биниюинад*. (Н. Ханныков. Описание Бухарского хпнегва. СП*
1843, стр. 189); профессор А А. Семенов хам тасдик мекунад, ки:
«Дар садоолам охирин ацли уламок олирутба мйртабацои зерикро
меги рифта нд- уроц, садр ва судур. Зимма н, хамви инцо фацат рут-
бацои фахрй буданд ид 6а ягон хнэмати му&йян яодор намекардлнд,
Хол ОН ки дар законе ки рутбацо фацат гапи хушку ходй набуданд.
ин холат 6а назар намсрасид» (Л А. Семёнов, Очерк устройгтиа
центрального административного управлении Бухарского xaturf.
позднейшего времени, Таджикгоснзддт, стр- 61),
96
рой ^айрат дам (1878- 1902) Дар як шеъраш гуфтааст,
ки «О* * аз ца^он, ЭЙ дустом, мир Ахмади урох рафт* L
Дар ин бора як хУЧЧати и дор а и дукумати подшохй ’ ва
инчуким як чанд тазкирае ки дар Бухоро, дар охири
асри XIX на лнвали асри XX навишта шудаанд, хабар
медихннд.
Дониш, ки ба ин рутба мансуб буд, бетартибии кор-
хои давлати, бсдодгарии ^укумати амир, фисху фу^ури
л миру амалдоронашро ба чаш мои и худаш мсдид. ^амон
маишати пурфисху фучурсро медид, ки А, Татаринов
дар сарои амир дида навишта буд: «Аз дари кушод ка-
низаки ^арамсарой ва писарбачагони хушлибосе мена-
муданд, ки амири аз занбозй сернашуда, ондоро исти-
фода мекард»1.
Ахмади Дониш боварй хосИА мекунад, ки амироч
бепарво, аблах ва цодил мсбошанд. вай нагз мсфадмад,
ки давлатдории амир чабру зуди аст, Вале ^амаи ин
lan^opo Ахмади Дониш руирост гуфта намета вонист.
чунки гаэабм амир мудхиш буд. Дониш нагз медомад.
км барои сахла как изхор кардани озодификрй ода мои 1
ро дар бозорчойхои Бухоро гусфандвор cap мезананд,
аз мунорахои баланд мепартоянд. Вале у хамчун граж
данини по к вицдони Ватани худ аз чия<>ятхои разили
^мир ва мухаррабони бай бепарво монда наметавонист.
Ахмади Дониш дар хар як хадам мсдид, ки маклака
ги у аз Россия, аз дигар мамлакатхои Европа ба таври
дахшатовар хафо мондааст, вай медид, ки халх урьён Вл
гушнаву зор аст. Дар кучаю паскучахо, дар майдону бо-
юрхои Бухоро гурух-гурух одамони гушна гадой карда
мегарданд. Вамбери, ки бозери Бухороро дида буд, чу-
нин навиштааст: «Дар гирди садхо дукон издихоми га-
доёни гушна орувор гуввос зада мегарданд ва ин ман-,
ллрай характерном? мебошад» *.
Мана без лк лавхае аз Бухорои хамонвахта: «Модар
г’ч» ким-чн хсл латтапорахои пусида белой фарзандони
1 А к и* Д и Д ох и ш, Асархои мунткхлб Нлшрнёти Доаатим
Течикмсток, 1959. од. 24в.
1 Р. ^одаюда. Чдмд ал^жаи нав джр тдр^нмои
Дмнмш Журмвлм «ШАрки Сурж», 2, 1957. сад, ВК
•А. Твтдринов. СемммесдчиыА плен в Бухарин. М. 1B6?
стр 29
* А. Вам берм Путешествие по Средней Ахни СПб. 1865.
стр 90
7 Э Рив6«» 97
худро, ки аз таваллуд шудани он^о бсзор буд, менушад,
падар бошад, бачагони ридоатовартарини худро гириф-
та дар ягон дои куча мешинад ва аз родоузар^о сада^а
мепурсад — сада^а менурсад, ки зиндагонии бенавои
худро давом дидод» .
Равшан аст, ки чунин манзарадои дилрешкунандаи
шадои азизаш Допиши домабин ва донишмандро ба шур
меоварданд ва ба у сахт таъсир мекардан д. Чашмони До-
Пиш акиун ч из до и дигарро дида буд, фикраш аз манза
рай cap ватной мадании Россия бедор шуда буд, Ама дар
чунин шароит лои^аи аввали наколот навишта шуд, Йн
лоидо аз он сабаб э;ам зарур буд» ки акиун Дониш тандо
набуд/Солдои 80-уми асри гузашта дар Бухоро як гуру^
пайдо шуданд, ки ба маданияти рус хайрходона
назар мекарданд. Сонитар ин маорифпарварон (ки али-
дадой сиёсиашоп донуз гуногун буд) дар атрофи До-
ниш зичтар фаро^ам меоянд. Дониш дом сонитар ма^з
ба ^амин гуна одамон ру меоварад (^оло ба хал^ не ва
акиун ба амир дом нс) ва ба ондо муроциат мекунад.
Вале гурудо ин маорифпарварон доли ка мшу мор ва
сует аст ва Доииш дом доло «худи аълодозрат амирро*
(Музаффарро) бовар кунониданй аст, ки исло^от зарур
мебошад. Бо ^амин мадоад вай ба амири Бухоро доси-
даи калоне навишта, дар он дофомонии маданияти Бу-
хороро тасвир мснамояд ва мекушад ба «аъло^азрат»
домин фикрро талдон намояд, ки дар кори давлатдорй
ислодот зарур аст.
Вале амир амириашро мекунад. Вай ба шунидаии доч
ислодот тоб надошт. Ба Музаффар ислодотчй ва мао
рифпарвар не» балки бандан дарбор ва фолбин даркор
буд, гайр аз ин худи амир дом дар мошииаи мураккаби
зулми феодалй ва мустамликавй «як дастгодо игроку
налда* буд. Илтимосу маслидотдои Дониш, рисолаи
сиёсии у фадот дар руги когаз монд ва и^рои ондо амри
мадол буд, Ахмади Дониш дигар натавонист худашро
фиреб дода, ба умсди маорифпарварии амир ва «авзои
неки кавокиб* шавад. Минбаъд таъхир кардан хиёнат
буд. Аз ин дарго^ дур шудаи зарур буд. Ва Лдоади До
ниш дарбори амирро тарк мскунад. Давраи нави фаъо
лияти ин маорифпарвар огоз меёбад
Амир хеле доракат кард, ки Дониш аз дарбрр нара-
вад. Мо дар ёд дорсм, ки дар хоки аморат шур? ошуб
1Л В1мб<!ри, Очерки Среднем Азми М., 1868, <-гр. 1G6.
бисьёр шуда буд ва истибдоди аморати Бухоро ба «лар-
даи* маорифпарварй, ба вазироки «ма^буби ранят* муд-
точ шуда монд. Вале Адма^и Дониш аз ranaui нагашт;
вай намехост, ки бо обрую эътибори худ циноят^ои
дарбори амирро руйпуш кунад. Зимнан, зиддияти амир
Музаффар ва Ахмади Дониш боз як уцат дошт. До-
ниш ба амир ^амчун сиёсатчии «руспараст» л оз им буд,
ки бо ёрдами у бо Россия гуфту шунид кардан осонтар
мебошад. Вале \ама ran дар ин буд, ки Ахмади Дониш
умуман «руспараст» набуд, вай тоники ^а1$и1>;атан ватан-
дуст буд ва то охир аз ин а>;идааш нагашт. Аслан ги-
рем, Дониш ба амир масъаларо кундаланг монд, ё лом
^аи исло^сиро дар ^аёт тадбиц мскунй, ё ман тамоман
истеъфо медикам. Дониш 10 сол пеш аз вафоти худ, со-
• ля 1887 ба амир руирост чунин навишта буд. Маълум,
ки амир э^ар исло^отро рад кард ва Дониш дам дарбор-
ро абадан тарк карда, хонанишин шуд ва рузгори худро
аз китобат таъмин менамуд.
Садри Зиё (1865—1931) мегулд, ки Ахмади Дониш
муддатс дар гузари Зиёваддин ва Вобканд цозй шуда
аст1. Вале у ва^ташро ани^ накардааст. Аз афти кор.
А>уиади Дониш аз дарбор рафта, муддати куто^е 1$озигй
кар дагист.
Гайр аз ин. Адмади Дониш муддате дар Мадрас а и
Цаъфар Хучаи Бухоро китобхонадор шудааст ’ (ва Аф-
зал Пирмастии мазкур тасдиц мекунадг ки вай аз ва^фи
он диссаи ночизе мегирифтааст).
Ахмади Дониш истеъфо дода, аз пештарааш зиёдтар
кор мекард. Вай ба хушнавией, шеъргуй, муси^й, сито-
рашиноси, таърихнавией шугл мекард. Дар ^амин давра
вай асари машцури худ «Рисола ё мухтасаре аз таъри-
хи салтанати хон а дон и м анкити я »-рс таълиф намуда,
дар он тамоми разолат ва ^або^ати дукуматдорони Бу-
хороро равшан тасвир кардааст. На бонд фаромуш ку-
нем, ки он ва^т^о тан^иди «сояи худо дар замии^ яънс
амир, гуно^и кабир буд, А. А, Семёнов навиштааст, ки:
«издори озодфикрй, са^ч таи^ид кардани ин ё он м&ои
Тйзкор-ад-.нпъор Шуъбаи шдр^шннсхй вл осори хлттии АФ
РСС Тоцикистон. кмтоби N» 519, сах 27.
3 Афжал ат’тазкир фи эмкр ашшуаро e-ашшеър. Тошканд,
1918, Инчунин нигарсд бд Слдриддин Айнй, Кулли г т, чилди 7,
сжд. 32.
99
ди динй с урфу одати ^адимй ва^шиёна к,атт карда не-
шуданд*1.
Садриддин Айнй Донишро солкой 1890—1891, яънс
^амон сол^о дида буд, ки маорифпарвар дар атрофи
худ пайравонашро цамъ мекард.
Ба >$авли устод Айнй, Ахмади Дониш яке аз ишти-
рокчиени до ими (ва аслан ро^бари) анцумани шоирон
буд, ки дар ^авлии Шарифцон Махдум (Садри Зис)
барпо мешуд. Шарифцон Махдум яке аз адабиётдустони
хеле бои он замой буд, ки нависандагону шоирони кам-
багали тара^ихо^у озодидустро тарафдорй ва дастгирй
мекард. Дар анцумани Шарифцон Махдум мо шогирди
Ахмади Дониш мунаццими забардаст, шоир, нависанда
Абдулмациди Зуфунунро мебинем. Зуфунун илмдои гу-
ногунро мсдонист, аз назариёт ва амалиёти тибби ^а-
дим пурра во1$иф буд, ба замой ва а^\и он ва хусусан
ба амир ва дарбориёни у ва ба уламои расмй бо назари
тан^ид ниго^ мекард ва кирдор^ои бади онэ^оро Gepav
мона кушода мепартофт. Вале худро ба де вона гй зада
мегашт, то ки боиси шуб^аи амалдорони амир нагардад
ва ба дасти он^о наафтад. Дар худи замой мацляс мо
Я^ьёхоцаро мебинсм, ки яке аз ^амсу^батони доимип
Ахмади Дониш буд, Вай ?;ам худро ЗуфУйун барин ба
девонагй зада мегашт, вале шоир ва донишманди забар-
дасте буд, Вай ^ам мулло^ои калони расмй ва дарбориё-
ни калонро ба алфозн цабеэ^ дашном медод ва он^о ^ар
бор уро бинанд, худро дар^ол ба паскучае мезаданд, то
^а^оратцои уро нашунаванд, зеро медонистанд, ки ин
«девона» он^оро х,а^>$онй ва беибо тан^ид мекунад.
Соди^хоцаи Гулшанй ?^ам адли -цамин мацлис ва яке
аз фозиломи он замон буд. Вай бо маслин ат и Дониш
забони русиро омухт, олими зуре буд, аз чугрофия як
рисолаи муфассале навиштааст ва азобу у^убати заме-
ни амирро чашида цавон вафот кардааст,
^омидбек яке аз наздиктарин ^амсу^батони Дониш
буд, шеър м спав и ст, тартиботи аморатро сахт тан^ид
мекард, дар цанги байки амир ва Россия иштирок карда-
аст, rovro^ амалдори хурди дарбори амир мешуд ва ху-
даш мегуяд, ки «А.\мад-Махдум Длр «Таърихчаи» худ
цанги байни амир Музаффар ва Россияро дар асоси
1 А, А. Семенов. Очерк устройства центрального администра-
тивного управления Бухарского ханства позднейшего времени. Ду-
шанбе, 1у54, стр- !4.
100
колеси ман твдРиР намудааст. В а ма^з у ба Адо ад и До-
ниш дар цанг ношоямй на ноуздабароми амир Музаф-
фарро до коя карда буд.
Абдулхо^аи Таисин шеършинос на шоири зурс буда,
дар он мажлис доимо ширкат дошт. F^opn Абдулкарими
Офарин (Дузахй) хушнависи забардаст буд, шеър ме-
гуфт, яке аз норозиёни вазъияти замони худ буда, амал-
дорони амирро бад медид на дои.мо дар ма^лиси Адоадн
Дониш иштирок мекард. Азизхо^аи Азиз низ аз ^амсу^-
батони Дониш буд, шеър мегуфт, уламои расмиро бад
медид ва ондоро дар шеър^ои ^ацвии худ сахт тандод
мекард.
Ана .\аминдо буданд гули сари сабади мачлисдои
Шариф^ои Махдум. Дар ин мажлис одамони а^ида ва
фикрояшон з^архсла на гуногун гирд меомад анд, вале
^амаи ондоро як ма^сад, — фош кардами иллатдои амора^
ти Бухоро дар як 40 муттадод менамуд Боз такрор мс-
кунем, ки ро^бари мацлиси ин одамони гуногуна^ида
худи Ахмади Дониш буд.
Садриддин Айнй, ки он сол^о э;ануз ^авон буда, дар
>;авлии Шариф^он Махдум хизматгорй мекард, дар cyv
батдое ки дар Маклисп мушоара барпо мешуд, бордо
иштирок кардааст на бор^о худи Ахмади Донишро ди-
дааст. Баъд^о мулодоти бо Дониш кардаашро ба ёд
оварда дар «Еддоштдо«-и худ ва дар як мактубе ки 29
апрели соли 1949 ба шоири то^ик Мирсамд Миршакар
фиристода буд, сурати равшани Адоадн Донишро тас-
нир кардааст: «Цнёфаи Ахмади Калла чунон ки худам
дидаам, чунин буд: одами г ан дум гу ни ба сабзй моил,
чашму абруяш сиё\, бо вучуди дофтодсолагй ришаш на
он ^адар сафсд, дошаш баланд, гарданаш дароз ва сараш
калон (сараш ба як тараф хам хурда меистад), симонии
циддй, дар зер пиродони сафед, аз руи вай камзули
сафсд ва аз руи вай цомаи сатин и гулкалон (мебель-
ный)-и пахтадори зеркалом, аз руй миёнаш бо футаи
сафед баста шудааст.., ба сараш кулодо калони абрс-
uhimhhh пахтадор ва аз болои пай саллаи сафеди дока,
ки бисьёр базеб печонида шудааст (на монанди дастор-
^ои муллоёни Бухоро калобагй ва на монанди дастори
сипо^иёни Бухоро шалгамй), калон и и дастор муносиби
’ Садриддин Айнй. Куллнёт. Душанбе, 1%2, чилдм 7,
сах- 9—26.
101
калении cap (на ион ан ди дастор^ои муллоёни Бухоро
«як нахуд каллаву як ман дастор*). Дар помш кафшу
майски бухороидухти лохи и амсрикой. Чсдраи Адоадн
Мах дум хеле циддй буда, дар байни абрувонаш андах
чин э^аст, ки аз вай ^ам газаб ва ^ам тафаккурро пай
бурдан мумкин аст» \
Дар гуфтугу за бон и Дониш са\л мегирифт ва ^ие-
фаи у доимо хеле босалобат буд. Образи бетакаллуф
ва инсонии Ахмади Донишро Мирота^он Мирмзомок
дар хотирвдои худ таен и р кардааст, ки мо дар ин бора
дар поён ran мезанем.
Дар бораи шахе и яти Ахмади Дониш сухан ронда бо-
нд, албатта, таъкид кунем, ки ин марди покви^дон, рост
Чявл ва илмдустс буд. Вай хеле хоксорона зиндаги
мекард. Боре худаш гуфтааст. ки соле нест, ки ^арз на
бардорад. Вале ба ин ниго^ накарда, Дониш йа*>п
илмфурушй намекард на вицдонфурушонро (чи савдо-
гарони вицдонфуруш ва чи олимони вицдонфурушро)
хеле бад медид. Дониш навишта буд, то «... дар андух-
тани улум ва фунун ^азои хавоици абнои цинсатоп
мал^уз бошад... ва !арази шумо аз та^сили улуми ша-
риат та^сили цо^у мансаб ва тацаррубп умаро ва хуг
ком набошад, балки гараз рафъи э^тиё«|и хал^ ва Тал-
лину тааллуми абнои чине в а мршод ва ^идояти вшон
бу вад Фарзандонашро такрор ба такрор наси^ат кар-
даает, ки бо ро^и ^аром сарват нааидузед, аз пулситонй
Чазар кунед, оцил ва со^ибнхтиёр бошед ва роди зИМда-
гии худро худатон му»$аррар намоед3.
Дониш мамлакати худро нагз медонист. Вай соле як
бор ба туманной Бухоро саё^ат мекард. Ва)$ти саё^ати у
ба мо\и август ва сентябрь рост меомад ва муддати он
ба ду моэ; мекашид. Вай аз Бухоро баромада ба
Сугд мсрафт, ки он ч° бошишгохи хешовандони па-
даратп буд. Аз он 40 ба де^аи Котиёни туман и Шофир
ком гузашта, ба Би жду вон мерафт ва баъд аз он аз Са-
ри Пули Эшон Зарафшонро гузашта дар Бустон, Bai он
зе, Азизобод. Хусбудун ва Бурбун якшабй с душабп
монда ба Бухоро бармегашт.
1 МактуАм Садриддин Айнй ба М Миршакар 29 апрели солм
1949. жури.\llhpKn СУР**. N* 1957. сад. 15.
• Aj еддош-гхом Мкротл^он Мирнэоноп Сурх«, № зг
I960, сад. 154—157.
J Нав^дкр-ул-ва^оеъ. сах- 340
102
Дар мн саздатдо Ахмади Дониш бо эимдагй, суруд
ва мусихии халх шинос мешуд, бо мардум аз хусуси эх
тисци он^о, аз кирдору рафюри амалдорони амир сух~
бат мекард. Дониш медид, ки амир ва амалдорони у мар-
думро бера^мона горат мекунанд ва аз ин бисьёр дил-
тамг мешуд ва азоб мекашид. *—‘
Дониш вацти зиёди худро дар з^авлии худ. ки дар
гузари ^аъфархоцаи Бухоро во^еъ буд, мегузаронд.
Баъзаи вай ба Мадраса» Мири Араб, ки домодаш он цо
зиндагони мекард, мсрафт ва шабро дар хамон цо гуза
ронда дам мегирифт. Хавлии У як анцумани ацоиби шои
рон, ^офизон, шохмотбозон в а рассомон буд. Шогирдон
на дустони у дар руз^ои таътил (чоршанбе, панцшанбе,
цумъа) дар хона и у цамъ шуда, бо шавху завх вахт мс-
’гузарониданд, мусо.\иба, мушоира, муси^инавозй, муси-
цишунавм ва шо^мотбозй мекарданд. Аз рун ёддошт^ои
муосиром, мавзуи асосии сухбати оихо зулми беандозаи
амалдорони амир ва цо^илию нодОнни уламои расмии
мамона будааст, Ахмади Дониш бо мазоху масхара, бо
кинаю адонат дар х*ХХи онхо гапдои сахт мсгуфт. Ин
чарди маърифатпарвар шогирдон ва хамсу^батони худ
ро дар рух» нафрат ба э;укмдорони мангит, ба мансаб-
дорони амир, ба уламои цо^или мусулмон тарбия ме
’*РД‘. .__
Дар шароити гулубугикунандаи аморат Дониш бись-
ср азоб мекашид. Вай гуфта буд, ки агар дар ихтиёри у
мебуд, ба ин дунье намеомад, Лна барои .цамин вай
гуфта буд, ки *таю$о монам, бисьёр дилтанг мешавам,
ба хадде ки коре ва фикре карда намегавонам, аммо
ва>$те ки дустон ба хонаи май цамъ шуда, дар сухбат в а
бозй машгул мешаванд, ро^и тафаккур ва кор ба май
кушода мешавад ва дар чунин ва^тхоозод кор мекунам».
Мо дар байни мехмонони Дониш мусихичй Мулло Ка-
ромати танбурии Дилкаш ва шогирди вай Миротацоп
Миризомовро мебинем, ки ба цариби вафот кардааст ва
у нагмахои мусихии классикии тоцик, хусусан,
пгашмахомро бо махорати гушношуниде менавохт. Ба
хонаи Дониш инчунин Мухаммадсолехи танбурй, Мул-
ло Искандари танбурй, 1^ори Камоли х°ФИз> Мирзозу-
1 Мухаммад^ом Шукуров Ахмади Дониш ва устод
Л.НН1, <Ш;|рЧи Сурх*. 12, I960, с. 53 57
103
Хи >$офиз, Эшбеки дуторй, Турсунхочаи дуторй, Мулло
Абдуллой хушнавис, Мирзоабдулкарими ^итъаиавис ва
дигарон рафту омад мекарданд* *. Албатта, ба ^авлии До-
ниш Зуфунун, Я^ьёхо^а, Гулшанй. ^омидбек, Таисин,
Сандо, шоири халцпарвар Музтариб, Дузахй, Азизхо^аи
Азиз ва гайра, ки дар боло аз он^о сухан рондем, низ
меомадапд. Шоири машхури ^амон замон Шамсиддин
Махдуми Шохин (1859—1894) чураи цонии Ахмади До
ниш буд.
Садриддин Айнй Хам ба хонаи Ахмади Дониш раву-
ой дошт. Миротачон на^л карда буд, ки «боре Дониш
як рисолаи хурди худро дар бораи нучум ба у такдим
карда будаастЛ
Чй тавре мебинсм, дар атрофи Ахмади Дониш як
анцуманн ба худ хоси адаби ва смеси ташкил шуд, ки
ба андозае ба тамоми х^ракати маорифпарварони Бу-
хоро тирсурсме гардмд. ——
Ахмади Дониш мохи марти соли 1897 дар Бухоро ва-
фот карда ва дар он 40, дар туристом и Хоца Исдоц
дафн шудааст1. У пеш аз вафоташ чандс бемор хобмд
ва бо хохм ши худаш уро муддатс дар я гон а касалхонаи
европой, ки дар пойтахти хонии Бухоро буд, муолича
карданд. Донишро Пизиков ном духтури рус муолич1
мекард. Чу нон ки маълум аст, ахолии Бухоро он ва^тхо
бо таъсири уламои мутаассиби мусулмон ба муассиса*
Хои тибби и русй муроциат намскарданд ва онх°ро хи-
лофи дини ислом хисоб мекарданд. Аммо Дониш бо ву
цуди ин ки мусулмони муътацид буд. ба намояндагони
динхои дигар, киназу нафрат надошт. У дар васияти худ
ба фарзандонаш худдорй карданро аз кинаварзй ба дкн-
Хои дигар, нисбат ба исавй, яхудй ва дигарон, таъкидан
супорида буд. И лов а бар мн, чунон ки дар оянда цаид
хохом кард. Дониш ба маданияти лсш радами халки бу
зурги рус аз самими цалб хуснм таваччу^ Д<1ШТ- Бино-
бар ин хам вай барои муолича дар беморхонаи русй хо-
биданрс ха^ул кард *.
1 Ахмад Ь^осимзода. Баъзс маклумоти hi* дар бер^и
Ахмад Млхдумм Дониш. журн. «Шарм,м сурк», № 3. 1956, СДХ-
1 Хамон 40. сах- П2.
1 Бо» баьзс нахлумоти нав дар борли А\мад Махдухи Доннш.
Хамон чо, Хе 12, I960, с. 47—52.
* Аз ёддоштхои Мирит Мирн эонов, * Шарки ^5фх», Л* f.
I960, с. 157.
104
Арбоби тафаккур ва пешмд^ии Бухоро фарздидм
очм^адри худ Донишро во гаму алдми зиёд ва андухи
самими ба хок супурданд. Ба муносибати вафоти вай
аксари шоиронм псшцадамн Бухоро марсиядо гуфта,
нав^лсарой кврданд. Бимо ба гуфтаи Мирота^он Мири-
ломов яке аз шоиронм забардасти Бухоро ва аз мусо-
у и бон и наздикм мар^ум Соди^хоча Гулшанй дар мар-
• иии худ •Булбули сонм аз байн рафт» гаму анду^и
исдн худро баем карда буд.
Дар шеър^ои шоирон, ки бахшида ба иафоти Дониш
навяштадид, истододи нодир* ба хал^и худ вафодору
сод1гц будаи. а^ли бузург ва дяди бсцарос ДОШТани у
мкр туда буд. Шомр ^айрат (1878—1902) навишта буд:
Од а а мдо, •* AJCTV*' Мир Ажмадм уроц рафт*
Он a-f ба аннон жуиар фиараш даме бвпнаофт му,
X <^рдт боя дар як шсъри дигари худ мегуяд:
Бу 4 У мунначам бегу млн, буд у му хан дне 6нл-а£а,
Карда ба тве ламам рання гарданфароюн cap фуру*
Серон махая чум намоли у бубан таърнв у,
Бо нн ямвору сеслду бо чордад рафт* *>X, У-
Фара* д н-«В самума бч»нааа^тм ру>Гор,
Ав богв сима гунчаи одам вошувуфт,
Янин бо даарн фатлу МиаР °* * ТОХ буд.
Даяр* вн марш у ба гаму дард гашт чуфт.
Мнр Ахмади мунмачмым урок* °" *» >’У
Раман фумуни фа вл набудаа дар важуфт,
Сард а> бажорн ала нм ашуб аард днл*
\ам дар хавал ба май мн да тамги лажад бижуфгк
boVftp*t мегу мд
Гар >-жн фмрох, чоа ванам п а ража и. сажает.
Гафнл му даму днаванаа ав дает рафт муфт,
Кардам суол сала вафоташ ан пари в<д*
бнрафт рааваха алия пучум" гуфт».
Ии аст марАилаА^и асосми тарчимди долм А\мадм
Дон кт.
Ахмади Довив Асарден Мумтажаб. 19>?„ с ^41
• Хлиом vk с 246
АКНДАХОИ ЧАМЪИЯТИ ВЛ СИЕСИИ
АХМАДИ ДОНИШ
Ца^онбииии Ахмади Донишро фа^ат ба шарти аниц
ба дисоб шрифтами ду %и^ати он фа^мидан мумкин
аст.
Аввало, дар асоси муфассал таэ^лил кардани рафт г
кикишофи ацида^ои чамъиятй ва сиёсии у, ки бсни-уэ-
псч дар печ, вале басо бошиддат буд
Сониям, дар асоси ба ДОДД и интимой ла таърихил
Бухорои нимаи дуйуми асри XJX айнан нисбат додани
а^ида^ои у.
То рафти инкишофи гайриуии a^udaifou Дониш
ро ба дисоб и жги рем, мл или у му ми и маорифпарварии
уро мушодмда кардан мумкин намешавад, зеро ин Майли
маорифпарвари аз орэуи бе асоси ширин и а подшодй
ориф» то а^идацои демократии ^укмронии хал^. ки дар
<<адонбнним шогирдон ва пайравонн Ахмади Дониш рав
шантдр из^ор гаштааст, инкншоф сфта буд. Агар л-
минаи иутимой-таърихии фаъолияти илмки Ахмади До-
ниш фа^мидл нашавад, нисбат ба ^а^онбинии он нута
факкир сохтлкор ва с нобовар шудан кори як>ин аст.
Me кушем, кн на ба сну на ба ин кор дода шавем.
Рафти инкишофи цадонбинии Ахмади Дониш аз чунин
зина^о гузашта буд: «талаби шоки орифл, ки орэуи 6с-
асоси ширин ва ни^ояти эьтидол аст (дар «Наводир
уд-ва^осъ*), тан^иди му кам мал и тамоми сохти сиёсии
аморат (дар «Рисола ё мухтасаре аз таърихи салтанати
1П6
t *
хонадоии Мангития») ва лоихан маорифи умум лар
асоси маданияти демократии рус ва, нихоят, солкой
90-уми асри XIX Я1$ш1ан дарк кардани он, ки аморат нс-
лохотнопазир аст ва аранг аранг (бо умсди тарсомсз)
фи^иидани >^иёми хунин, вале поковари халх. Дар масъ-
алаи ба кадом маеи и утиной♦ таър ихй тааллуц доги та
ни а^ида^ои Ахмади Дониш хон айда, бояд Хамон
лавхай ха^ти ХаБ1,Ции аморати Бухороро, ки дар боби
лввали ин асар нишон доданй шудем, доимо дар псши
назар дорад. Махз дар чунин шароит, дар чунин заминай
интимой хохишу орзухои муътадили Ахмади Дониш, ки
дар «Наводир-ул-вацоеъ? изхор шудаанд, ба эъгибори
илаботн маорифпарварй хизмат карданд ва
дар охири асри XIX ва ибтидои асри XX барон инки
•чнофи хаРакати демократы дар Бухоро хаД*ми аввалин
шуда тавонистанд.
Ва боз як шарт, ки ахамияти он камтар нест. Муноси*
бати Бухоро ва Россия — Россиян подшохн иа Россиян
революционй, гадрицан ба махрой х^ракати револю-
ционны халци рус дохил шудани Бухоро - ана хамом
заминай таърихнест, ки агар онро ба хисо6 нагирем, ба
фаъолияти маорифпарварии Ахмади Дониш дуруст бах°
дода намставонем.
З^амаи ин хи^ат^°ро барои тахлили минбаъда сар-
машху асос кардан лозим аст. вале алхол фурсати ху-
лосабарорй нсст. \озир рафти инкишофи цахонбинии
Ахмади Донишро ба таври конкрети дида баромадан ло-
зим аст.
1. Локкам Ахмади Дониш рочеъ
ба нслохотп аморат
Дар нахли тарцимаи холи ин мутафаккир мо ба ха*
мон нухтаи гардиши фаъолиятм Ахмади Дониш дахл
карда будем, ки вай ба амир Музаффар чунин талабно-
мае фиристонда буд, ки ё «ислохо™* Уро тахдир ку
над, е ба истеъфои у и^озат фармояд.
Ин вохсаро муфассалтар дида мсбароем. Ва^те амир
Музаффар ба Ахмади Дониш фармуд, ки тартиботи
Хукуматдориро «ба низом оварад», маорифпарвар ба
тахлмфм амир чунин цавоб дод: «Агар раъи султон ин
и^тизо дорад, ки ман аз зумраи сдай халам дар царидаи
107
асдоби сайф духул ёбам, бояд низоми аз^ли дув ал дар
ин давлат дори бошад. Ва чун ацзои низом дар миснаи
«рмоаи узбек ба тааб ва суубат ва сурат набаядад. мал
рисола таълиф кунам, ки мураккаб бошад ба назми уз-
беки ва фаранги Агар онро маъмул дор а мд, мам дар ру
Зе ча^ор соат то шаш соат мулозимати дарбор мекунам
ва коре ки фарохурн з^ол ва довсалаи ман аст, гузориш
ва сарандон медидом. Ва агар ихтиёри ин маънй наку-
нанд, маро муоф дораид, чи агар асб бори фил накашад
маъзур бошад*-
Чи тавре дар боло гуфта будем, амир таклмфи Ах-
мади Донишро добул накард ва хар ДУ аз якдигар тамо-
ман чудо шуда рафтанд.
Афзал Пирмасти, ки бо фармоиши «аълсхазрат ами-
ри Бухоро*» Абдуладод (1885—1910) «асардо» менавишт
ва дар он^о мутафаккирони пешрадами Бухорои онваь-
гаро тадонру Таъзир мекард. дар боран Дониш навишта
буд: «Дар авохир аз он 40, км забои ба ношукрй меку-
шод, аз назар отифати подшодо замен (яънс, амир Му-
заффар) барафтодЛ
Садри Зиё дом таъкид карда буд. ки Ахмади Дониш
бордо *ба амир Музаффар масли дот медод, ки амалдорс
ни моли мардумхур ва зиёнкори нулкро дозо дидод. Ва-
ле касе ба таклифи у эътибор надод. Бинобар ин вай
рисолаи *Наводир-ул вадосъ*-ро таълиф кард, ки дар он /
тарзи хукуматдорй ва низоми хоцагии халц баён ёфта-
анд\ Дониш рисолаи худро ба забони салису формой
равшан навишт. то дор мудд^ояшро фадоад ва бидо-
над, ки ба фикри Дониш, инкишофи аморати Бухоро ба
кадим тараф бошад.
Сипае Садри Зиё хабар мед их ад. ки Ахмади Дониш
добл аз таълифи рисолаи худ бордо ба амирони Бухо-
ро муродоат карда маслидот дод, ки амалдорони бедод-
гари ба хуку*»™ амир ва мамлакат зараррасонаядар*
цлзо дидонд. Дар цавоб уро мазо^у масхара мекарданд.
Пас аз таълифи «Нанодир-ул-вадоеъ» уро кофир номи-
данд. Вале ^атъи назар аз ин, Ахмади Дониш босабсг
нллати амалдорони амирро тандод ва сухути аморатро
каромот мекард. >^ар як амалдор. ёдовари мекунад Сад-
1 •Лфэаллт-тзажор фи эикр-аш шуаро вЪш-шеър*. Тошка вед
191В. сад. 49.
а «Тлэкор ал-aiuwp*. Шуъбаи шархшимоей ва осорм адабии
АФ РСС Тачикистон, ннв К» 9ЯЗ, влра^и 85-87.
108
ри Зиё, дар хузури Дониш cap таком дода, гаяашро ^а-
бул мекард. Вале амалдорон байни худ он мутафаккнр-
ро масхара мекарданд ва девона мегуфтанд.
Аэр^ади Махдум муборизаро давом медоду даёти худ
ро ба та^ука меандохт, зеро дар Бухорои солдои 70-
ум,—90-ум норозигии амир, вазир, ^озикалон аксар ва^г
боиси ^атл мешуд. Дар он солдо Ахмади Дониш «Радд-
уЛ’Шеа»1 ном асари дигарс мснависад ва дар он а^ида
^ои «Наводир-ул-ва>$оеъ»-ро инкишоф меди^ад.
Чунин аст таърихи рисолаи сиёсии Ахмади Дониш,
.\амон рисолае ки амир Музаффар добул накарда буд.
Пас, а^ида^ои асосии э^амон исло^оти ^укуматдори, ки
Дониш дар ин рисола^о, хусусан дар боби сиесии с На
водир-ул^вацоеъ», баём кардааст, чй гунаанд?
Лои^а яке аз исмхои асосии ин даствависи калон
аст. Лои^а бар виф^и ^авоиди махом таьлиф сфтааст
ва э^ар як а^идаи у бо иборати динй, расму одати дини
ислом тасдиц ёфтааст. Умуман Адмади Дониш то охи-
ри умри худ аз доираи цавоиди ислом набаромад ва
ацида^ои маорифпарварии худро дар асоси дини ислом
баев мекард.
Мо суханони зерним Ф. Энгельсро дар хотир дорем:
«Оппозициям революциомии му^обили с^содализм дар
тамоми давраи асри миёна ву^уд дошт. Вай бар виф^и
гиароити замона го^ дар сурати хурофот, го^ дар сурати
бидъати руирост ва го^ дар сурати шуриши мусалла.\
зодир мешуд* \
Ахмади Дониш адидадои инсопдустии худро баён
карда, аз иборати дини дамон сух а нон ва ишоратдоеро
мецуст, ки ба у инков диданд, адидаи азнавсозии мамла-
катро мудофизат кунад. Вай ошкоро намснавишт, ки
«даври ислом гузашт ва он ба инсоният дар боби э*|оди
мустадил фоидас намсдидад* э. Албатта, ин тавр не, Ах-
мади Дониш мехост, ки кишвари у дар равнаду ривод,
орому ссуда ва мутара>;ф1 бошад. Вай аз соддалавз$й
гумон мекард, к и ^амаи ин кор дар асоси ислом им кон-
па зир аст. Агар умуман гуем, худи исло^оте ки Дониш
таклиф мекунад, инчунин басо'соддалав^Она ва хоксо-
’ лТлакор ал ашъор*. Ш>ъбаи шарМ'ШНмимц b.i сюори хаттни
ЛФ РСС Точмкмстон, инв. 983, парами 84-87.
5 К. М ар к с и Ф. Э и г с д ь с. Со*«. г. 7,, изд, 2, гтр. 361
"В. В. Крестовский. В гостах у амирп бухарсхогсэ. СПб.
1887, стр. 424. 1 ' Г
109
рона мсбошанд. Дар таърих «умумам* ran задан мумкин
мест, зеро агар ^амон шароити коикретиро, ки дар он
Дониш мсзисту орзу дошт онро дигар кунад. ба назар
гирем, масъала ранги дигар меги рад Дар шароити та-
ассуби зури дини, дар шароити бедодгари^ои хунини
амир ва му^аррабони у, дар шароити та МО май вучуд 1,4
доштани хгЧ гуна докуку доида^ои адлня, дар чунин
шароит ав^идаи ислохоти Ахмади Дониш як навоварии
цаеуроиае буду роли бузурги тара^ипарварй мебо-
.1ИД.
Узви асосии рисолаи сиёсии Ахмади Дониш образ»!
амир аст, яъне «лоихаи» чунои подшохест, ки КУДР*'
дорад он мслохотро дар амал цорй намомд. Образи ахи
ри одилро Ахмади Дониш барои тлшхиси программаи
муайяни снеси кор мефармояд. Цихатхои мураккаби цн
программаи махсус (яъне образи амир) ро дида бароем,
«сарвари мулк амир аст, х^ХХи ха**т •* мамот фацат дар
Хукми уст*1 * * 4.
Яъне, сифати мамлакат дар хислати худи амир рай
шан зохир мешавад.
Дар мамлакати мутаракх**, асултонро ду хислат пеш
аз х^ма ддркор аст: а в вал — химмдт, дуйу'м х*нбат^то
ба он дустом и парешон чамъ шаванд ва бад-ин души а-
нон фарохаме парешон, яъне подшохонро дар назмк
мулк даст дар афшон ба кор аст ва тег сарафшон1.
NynoH ки подшохро забои якест, гуфтор х,ам якс
бояд.» ^аР киро ба низе ваъда кунад он ваъдаро в а фо
к) над ва хилофи онро албатта раво надорад...» *.
«Султон бояд доимо дар ёд дошта бошад. ки ба чои
касе ни шаста а ст. ки рафт ва х*>* ба ч^и кассет, ки мс-
ояд; пас эътимод ва гурурро нашояд» *.
Он цое ки адолат нест, салтанат нашояд, хукумати
амир набохд.
1 Н. Xihhwcoi Описание Бухарского хлнеткд СПб. 1843.
стр.172
’ «Наводир-ул какое*», сад. 27.
Ахмади Дониш дар ин 40 амир Музаффарро дар назар дорад
ки бад*У. бадрашк ва иобовар буд. Крестовский В навишта буд.
К.И; «ба j^aapaY цеч гипс мест, ки касеро имруз ба худ н азди к кунаду
фардо ба дор «ащад. с эери корди чахлид фиристад, км Уро чун
гусфанд алфавр cap аанад (В Крестовский. В гостах у эмира Бу-
• лрекого. СПб. 1887, стр. 173).
• •Наводир-ул-вахоеъ». сах 28
4 Хамон io, сад. 31.
ПО
• Подшодон падари ятимонанд,—бояд ки бед тар аз
ин гам хуранд, ки ятимро падар бувад» то фард бувад
мигни падари дарвеш ва падари подшод. Аз адволи
а дли фода гофил набошад ва дар садди фода и з айфон
ва фурумондагон тадсир раво надорад ва тафаддуди ад-
воли аромил ва айтом бар худ водив дон ад... Султон
дамчун богбон аст дар мулки дадоц/ Цадондори Таоло
боги дадоиро ба касе дидад, ки цадонро обод дорад*
Дониш, (юз мегуяд. ки султон бонд дар умури давлат
1Ирак бошад. барои хайрияти умури давлат ва барои
ислодоти ом бикушад.
Амир бояд далим, ф у руган ва раиятпарвар бошад.
Агар у ба фударо мадад кунад, ба у бо шафдат муносм-
бжт намояд, пас охирати амир бидмшт аст. Ва агар раият-
ра танг ва зулм кун ад, охираташ дам дугах аст.
Адмади Дониш барои таддиди зулми амир датто
азоби дузахро низ истифода мебарад. Газаби худо бар
нодшоди золим газаби халд аст бар у — худи дамин
ran до дар Бухорои шариф як гапдои •инфидороваре /
буданд
Рампаду риво^и мулк ба адолати амир вобаста аст
Адмади Дониш менависад... «подшод, ки мушфиди дар-
веш аст. нигадбони мулк ва давлаги хеш аст. Адл ва
раъфати султон мудиби амн ва истидомат аст мар раъ
иятро. то иморат ва зироат беш иттифод афтад. Ва чун
иморат ва зироат ва раъфати султон ва арзонй балам
довоза шавад. бозургон ва мусофирон дар ин шадр par
бат оранд ва галла ва думош ва дигар матоъ биёваранд.
Вас мулк ободом шавад ва хазона маъмур гард ад ва
бдд ин сабаб лашкарксн сер на фарохдаст гардаид* ’.
Дар навбати худ, сабаби харобии мулк, дашшодй на
гушнагн, дожили ва золимии султон аст. «Сабаби фа
локати мо худи амир аст* — бе пар да мегуяд Адм ад и
Донмш.
Адмдди Дониш ин талабдои худро аз амир гаштаю
баргашта таъкид мекунад. «Зулмрнайн салтанати бу
sypr аз се чиз ёфт: а в вал он, ки чун сухан гуфтй —
рост гуфтй; чум касеро ваъда додй — вафо намудй; •«
Vp мол чи неш овардандй, дар вадт сарф кард и ва ба
фардо на гузоштй ва халина нанидодй*.
• Ндеэдгр-уА сал- <2
Хжмпи чо сад J2
Дар чои дигар ,\ам Дониш таъкид мекунад, ки «Под-
шоц сарчашма аст ва табоеъ — чуе чанд, ки аз сарчаш-
ма чорй шавад... агар оби чашма ширин буд, оби ЧуЙДО
ширин аст ва агар талх талх ки «аниос аладдини му-
лукицим*. Пас подшоцро он бецтар. ки ба адл ва э^сон
на ахлоци ц асан а майл фармояд»
Ба ^амин тариц, фацат бо як худи номбар кардани
хислати амири одил ацидаи асосии Дониш изцор меша-
вад. Амир бояд зал им, одил, мушфиц, фурутаи бошад,
доимо, дар цама 40 бояд, бояд, бояд. Амир на шахе и
со^бцуцуц будааст, вай ба фондан з^аётни «илми цуку-
мат» тобеъ мебошад * фондан цукуматдорй аз а.мир
болотар аст*. Дар боби н&цли неккирдории амир ма^~
дуд гаштани бедодгарии у равшантар зо^ир мешавад.
Асоси цукумат или ва тацриба аст. Ахмади Дониш
мутмаин аст, ки симу зар аз цирфат аст ва танцо шах-
си дон и шманд ва цобил лоици рутбаи олй ва мансаб
мебошад. Султон бояд донад, ки у то чанд цобили идо-
рай давлат буда, ба ин кор шанцу рагбатн табий дорад.
Диццат кунед. ки дар ин 40 цам Дониш «бояд* гуф-
тааст, боз таъкид кардааст, ки вазифаи султон аз цуцу-
цк у муцимтар аст.
Ацмади Дониш менависад, хи «цар яке аз салотинро
андакс аз замин мусаллам бошад — ва он цам бс нано-
зеъ набошад», вагарна цояш дузах мешавад.
Боз Ацмади Дониш газаби худоро назири вазифаи
амир мекунад.
Вале «бояд» ва а лоз им аст*-ро беист такрор кардани
Дониш то рафт зиёд ва васеъ шуда мутлацияти амирро
ба нести мебарад.
Дониш таъкид мекунад, ки «интизори арбоби цочат-
ро бар даргоци худ (амир) рави надорад ва то мусул-
монсро цо^ат бошад бе цеч ибодати нофила машгул на-
шавад, аз аврод ва азкор, ки гузоридани цо^ат аз Чама
навофил афзал бошад.,. Дар хурдан ва пушидан ицтидо
ба сирати хулофаи рошидин кунад ва нафси худро ба
таомцои хуш хурдан ва цома^ои батакаллуф пушидан
одат и а кун ад, ки бе цаноат адл мумкин набошад»!
Амир бояд «дар цукм еухан ба мадоро гуяд ва ос му-
чиб д^фуштй накунад; ва аз шунидани цучцати бисьёр
малул нагардад*- Ва сипае боз таъкид мекунад, агар амир
1 »Наводир-ул-вакосъ» с*л 28.
112
аз ^амин доираи маздуди вазифодо ва одоби рафтору
кирдор беруи барояд, ба дузах меравад. Цои се навь
одамон дузах аст Султони золим, пи’ри фоси^ ва га-
док магрур.
Худо дар он дунье ононеро, ки дар ил дуньё золим
на султони ноодил буданд, ^азо меди^ад.
Агар худо 1^оз и к бадкирдоризои амир бошад. пас
бояд аз барои хал?; на аз номи Халк чазояш ди^ад. Ацн-
даи Ахмади Дониш равшан аст. Амир бонд на фацат
ба ^онуни мучмал в а адолати бот ил риоя кун ад (зеро
^УЧУЧ аз ^укумат баланд аст), балки худи ^амин цоиун
макаки олие дорад, ки рафодати мардум аст. яъне нар-
ду и аз цонуни муцмал баланд тар аст.
Ахмади Дониш менависад, ки «Нодой султон он бу-
вад (зеро намсфа^мад), ки уро барии осоиши халу ва
jfiaporaru онуо (куренни ман — 3. Р.) бардоштаанд, вай
ашонро биёзорад»
Дар чои дигар ^амин фикр такрор ёфтааст: «Яке а<
с ал от ин аз х*киме пурсид, ки «адли ПОДШОД дар чист?*
Гуфт: «Дар он ки цониби j^ai; ниго>; дорад ва даруни
хал^ наёзорад ва сони ^иммат бар моли тавонгар ва
райя наандозад — дар ду гетй подшод ваариа $ам ин
цо ва з;ам он цо гадости ’
Мувофи^и ну^таи навари Ахмади Дониш, амир на
он аст, ки раиятро танг кун ад в а дар рол; и рафо^ияти он
амал на пази рад. Вай навиштааст: «Пидшоуон бар раият
подшоуахд (курен в и ман — 3. Р.) чун раиятро би ко-
манд ва нохуш доранд ва биёзоранд, душман и мулк ва
давлати хеш бошанд. Шо.\он сари раиятанд — нодон
cape бошад, ки ба дандон бадани хеш пора кунад*3.
А\мади Дониш доираи вазифа^ои ахлоцй ва одоби
амирро муайян карда ва макаки один зрткмати давлат-
дорй (яънс нскуа^волии хал^ро) му^аррар карда, нис-
бат ба габацадои гуногуни а^олй в а создоои ало^идаи
«давлатдорй* ба конкрет кардани нормален давлатдори
шуруъ мекунад. Худи тавсифи ма^оми таба^а^ои гуногу
ни едолй дар ?;аёти мамлакат хеле ачои^ ва махсус аст.
Ахмади Дониш менависад: «...баъди а^ли сайф ва
ь^алам райя ду фир^аанд: а^ли ^иРФа? ва а\ли дека-
нат. Э^тиёчи аввали ин>;о ба подшод яке он аст, ки рай*
оНаводир-уА-вацоеъ», са^, 31.
1 Хамон но, сах- 31.
’ Х^мон цо, елх- -<0. *1» «wrap, инчуяин ба сад. 42. 43 вд 45
ИЗ
3 Рацябов
се адл бар сари ои^о мансуб бувад то мтъи хусумат
ва даввии ои^о кунад; дигар мушрифи адл, ки закот
ва и^ороти молияги он\о ба инсоф биситонад; дигар
нозире ки роздои омад-шудашонро аз дузд ва ^уттоъ
му^офизат кунад; дигар амине ки бозорашонро аз хис
пати кайлу паймона му^офизат намояд ва нархдоро
и азбут мед о рад; дигар ша^нае даросати мол ва хонаи
он^о мскунад; дигар ноибе ки оби мазореъ ва мавошии
онро дар ва^т мерасонад».
Ахмади Дониш цавоиди сохти «мураттабл ва «бо-
лдолато-и феодалиро баси мекунад. Нисбат ба феода-
лизм худи мн «тартиб ва адолат» як орзуи хушку холи
бошад з^ам, орзуи чолиби ди^^ат аст. Феодал^о барои
мудофизати (!) косибон ва дездонои зарур будаанд,
.\амсн Суханове ки дар забои и ягой муаррихи асри
XIX рус таърифу тавсифи феодализм буданд, дар баёни
Дониш айбномаи мудхиш бар ‘феодализм шудаанд.
Тамоми рисолаи Дониш из^ороти талаб^ои хал* шу-
дааст, зимнаи, галаб^ои таба^а.\ои пасти а^олй аз *о-
кимони худ.
Талаботи асосии хал к, ва дастуруламали *окимои
рафъи дуздон аст. Лдмади Дониш дуздонро ба ду тои-
фа та^сим мекард, ононе, ки яро$ дар даст розранй ме
кунанд ва ононе ки мардумро фиреб дода аз тарозу
мезананд. Ахмади Дониш навишта буд: «дуздон ду гу
рУХанд: чанде ба тиру камон дар са^ро^о на чанде ба
кайлу тарозу дар бозор^о. Дафъи *ар дуро во^иб до-
над*
Ба ацидаи Дониш то^ирон дар мулк ма^оми купим-
ме доранд. Вай гуфтааст: «Туччор низ хазинаи мамлаки
танд — \ар чй маъмуртар бс^тар а. Маъмурии эшои ка-
нут бар ду низ аст: амни шавореъ ва а дли шореъ, то ма-
тоятон ба саломат ояд ва ^укми муомила ва закотро
>;озй бар на^ци шаръ фармояд».
Ахмади Дониш, алалхусус, тагкид карда буд, ки амир
дар кори худ аз таъсири зарарноки та6аь$а^ои боло мус-
тах;ил бошад. Вай амирро ого$ карда буд, ки аз таъсири
муллоёни мутаассиб э^тиёт бошад, зеро ба туфайли
итти^оди худ муллоёни мутаассиби Бухоро и^тидори
азине доштанд Дониш навишта буд, ки амир «...бояд
1 •Наводир-ул-яакоеъ*, сад,- 34.
2 Хамон чй, еа-Х- 39.
114
1аххиМ1 заюцир ва бавотинн шариат кунад. то тахлите,
ки уламои суъ кунанд, бидон ад».
Дар айни э^ол Ахмади Дониш бо га ш кил и шурон
махсус мехо^ад, ки мутлахияти амирро маедуд намояд
«•Ва султопро гузир на бу вад аз нучуди мардумони зирак
аз хаР табака, то дар аозими махом истиора аз х*Р
Хавмс кунад; балки дор-ул-машвара таъин кунад ва бар
он раисе адиб мансуб гардой ад ва иаво%иб муцаррар
гард он ад. то хаР рузе дар он аз табоцати мардум гирд
оинд; дар умури мулкй ва молй ва ободии виложт му-
шоьарат мекунанд; ва манофеъ ба мазорри ХаР масли
Хатрс мешуморанд. то ба як амр иттифох афт ад; ва ба
рамс меди^шд, вай ба султон мс расой ад Агар раън
султон низ иттифох кунад ба нмзо мсрасонад; ки чун
.иодо дар амрс иттифох кунанд. голибо аз хато масун
.монад на мамлакат цамол ва камол тирад»'.
Дониш таклиф мекунад. ки ваэоратхои масъул дар
сохаи харчу Дахл. молия, аскария барпо туда, вазифаи
Хар яки оодо муайян карда шавад. Чунмн тартиботи
идораи давлатро Бухоро дар таърихм худ надида буд.
Ахмади Дониш ^атъиян талаб мекунад, ки ходимони
нобакори давлат аз кор ромда шуда ба чои он^о одами
ни кордон манда шавад. Вай навишта буд. ки «баидае-
ро, ки дар амал тахсир карда бошад ва шарти хизмат ба
цоЙ наёварад, чун муддате моли ши азл хурад, амал фпр-
мояд. Мардуми сахтикашида ва хурбатдидаро хизмат
фармояд, ки цон дар ростй кушанд аз бими бенавой*
Сипае Дониш таклиф мекунад «султон бо машвара
ти омма ва савобдиди аозим ва аъени давлат ду вазир
мансуб гардонад — комидахл ва со^иброй. Яке мухофи-
зати дахлро, ди rape мухасаботи харчро. Мансабм ин ду
аз кулл мухаддам бувад. Дигар як амир насб мекунад
<1Хли сайфро ва як райе а^ли халлмР° на як иушири
дигар ба дарбор насб кунад.
>^ар кадом аз ин ча^ор сохиби амр ва хукм буда.
рузе як бор ё х^фтае ду бор набишта ба иушири дар
бор мерасонад, вай ба султон арз мекунад* •
Ахмади Дониш вазифаи хаР к адом и ин амалдоренро
як ба як мухаррар мекунад ва зимнан таъкид меку-
* Наюдир-ул-аах**^»** сад 34.
Хамон чо, едх- 20.
Хамон чо сах- 53.
6-
115
над, ки ба j^ap яке бояд ал хазина и aortic му^аррар бо-
шад\
*" Кояд цайд к*РД, ки ба молия, ба дахлу харчи давлат
назорат на му дан дом ва^т ицдоми муэросме буд дар
боби маодуд карданн мутла^ияти подшоди давлати фео
дали. Ак^аллан, таърихи штатной генералик соли 1789-
уми Францияро ба ёд меоварем.
Ахмади Дониш исбот мекунад. ки хазина аз они
хал^ аст ва бинобар им харци пули давлат сарфакоро-
на ва муфид бошад, Хазина, чунон ки дар Бухоро буд,
набояд фа^ат аз они амир бошад. Хазина, пеш аз ^ама
моликияти давлат аст. Султон бояд ки давоми хазина
ва лашкарро муроот дорад. Аммо маъмурии хазина ба
ЧОДати маъмурии лашкар бояд, зеро ки то зур ^аст зар
л^аст. то зар цаст, зур част«...а.
Дониш талаб мекунад, ки амалдоронеро, ки пули
давлатро исроф мекунанд, бояд сахт чазо дод\
Дониш аз амир талаб мекунад, ки «..На ом ки вводи
маош ба гардани чямъс фа^ир бор бошад ва ЗДОДОИ мар-
дум, ки псши у ба в ад и а цамъ шавад, дар он кайфа яшаь
(ба сари худ — 3. Р.) тасарруф кунад ва ба маврид на-
расонида, пуле ки барои кморат додаанд, дар урдуи
султони иморат кунад ё дар масчиди бе^авм ба на^шу
тазъиц сарф фармояд»*.
^дар нои дигаре ин фикр^ои худро боз ба ибора-
л;ои дигар чунин мфодл мекунад — султан набояд маб-
лагеро, ки «барои иморатм купрук ва роодо ва аскар
па истсодоми з^удуд мут$аррар шуда, ба иморатм заран-
дуди урдуи худ ё таъмири масчиди бе^авм сарф на-
мояд* \
^ЙЦмяди Дониш шародои оддитарини равнацу риво-
Ч« мамлакатро баем карда, баъд панч асоси «конститу-
ция *-и худро из^ор мскунад:
«AdtfiM — подшо\и одили ^о.\ири зур, ки агар под-
шо$ золим ва заиф^ол бу вад, ^амсояган дар мулки вай
тамаъ кунамд ва он шодрро поймол гардонанд. Дуа-
вум — уммол ва мутасаррифони мутаданин, ки агар ум-
мол ва \окимсн ч°биР бошанд, агарчи подшо^ золим
1 «Наяодмр-ул'ВМоеъ*, с*л 40.
• )^*мон СОД 56.
’ Хамом чо, сод 28.
• Рксола сод. 104 - 105.
’ Хамон чо, сОД 105.
Ufi
набувад, ин шахр хароб шавад ва раоё нуфур кунанд ва
деда^о вайрон_ шавад... Саввум — табиби хозих, ки агар
дар шахре^5?иби донишманд набувад.., цамъияти том
даст надихад ва мардум камтар омадшуд кунанд аз би-
ми беморй ва марг. Ча^орум — мардумони ^авнод ва
карим, ки ци^ати гуработ манзил ва маош мураттаб ме-
доранд... Памуум — оОДои Ч°рй. чун дарьё ва нахрхо на
чашмасорхо зироатро...»
Фахат ба шарти мухайс будани ^амаи ин палц асос
инсон метавонад дар шахр ва де\от инсонвор идомаг
кун ад ва вучуди ин асосхо барои истирохати мардум
.дам зарур аст. е
Дар асоси пантум и ♦ конституция*-и Ахмади Дониш
муфассалтар таваздуф мекунем, ки он «усси асоси нау-
шаи и^тисодй^тл Ахмади Дониш мебошад. Маълум аст,
к и масъалаи обьёрй ва обьёрй и сунъй дар давлатхои
шарх хама вацт масъалаи асоси шумурда мешуд. Маса-
Лан, ахамияти ин масъала дар мукотибаи Маркс ва Эн-
гельс роцеъ ба >§индустон хеле равшан нишон дода
шудааст. ——
Ахмади Дониш дар э^аети оммаи насей девдр*£>ни
аморати Бухоро чи цадар ал, амия т и к ал он доштани обро
ба хубй тасаввур мекард. У медон ист, ки «халх аз наел
ба наел дар орзую талаби об умр мегуэаронданд ва ор-
зуи об мавзуи шеърхо на а феон ах он хал^и гардида-
аст* **---------
Халхи мехнаткаши тоцик, ки барои гузарондани хае
ти фахиронаи худ ба хадри кифоя замкни корам ва об
надошт, гаму х^срати худро дар ин бора дар сурудхои
зиёди хал^и ифода кардааст.
Инак, намунае аз он шеърхо, ки дар он фофвли
хоцагни дехцонони ран^бар аз нараендан ва камни об
басн мешавад:
Дордм алдме бигу ям э хамнафасон,
БеобА бувдд хоса маро кахнши
Лз як иадаре агар ду фарзанд шаванд.
Дар маясими обди^и шаланд душмани ^он.
Ия шеърг к и ахволи вазнипи деххононро дар аамо
ни амири тасвир мекунад, дар куххои Помир ба белой
’ «Нааоднр-ул-вакоеъ». сад. 1S.
J Ш. Рашидов. к-Хулнаи мо, хушбахтми ио длр дустисг*^
♦ Праждло, с. 1963, 23 мам.
117
сан re * анди шуда ва ба Наслдои оянда ба едгор гузоштд
шудааст. Онро соли I960 дар ва^ти зкспедицияи АФ
РСС Тоцикистон коргари илми К ЧамОи\ов ёфта хон
да а ст.
Хал1$ дар суруд^ои худ’ на тан^о ^асрату орзуи худ
ро дар боран об баен намудз нав^асарои мекард, балки
ца^рамонии Фар^од^ои худ, подлавононсро ^ам, ки
пеши об^ои саркашро гирифта, заминкой 6с об и ано
ратро обьёрй мекарданд. тавсиф намудааст. Дар шеърн
днгаре гуфта мешавад:
Кардсм с а рем дилраборо,
, Обод бином мсРУ чубор
Фарход наклмдл инчунин ЧУ*.
Аз ПАНДАНК кун ШУДГЭС афгор
А.хмлди Дониш аз набудани об азов кашидани а^ли
Бухороро ди да, бор Цо ба амир таклиф карда буд, ки
аз Ому чуй баровардан даркор аст. Чи тавре медонем,
ба Бухоро ба андозаи кофй оби зарури намерасид. Э^ат-
ю Александр Борне навишта буд: «Гуфтаи мумкин
нест, ки Бухоро аз оби нагз фаровон таъмин аст, зеро
дарьсе ки аз ша^р дац миля дуртар гузашта меравад ва
Чуе, ки аз он мсояд, фа^ат дар цар ду ^афта як бор ку-
шода мешавад, бинобар ин тобистон вдлм ша^р дар куд-
лата як моци дароз баъзаи оби тоза ёфта иаметаво-
нанд«
А Пославский, к и дар боло номбар карда будем,
инчунин навиштааст: «...омадани оби тоза дар Бухори
иди цацики лет» ки дар МР кс»5 ду бор ба ву>;уъ мс-
онд®* 1.
А.цмади Дониш ин вазъиятро ба назар гирифта б«
амир таклиф мекунад, ки чуй канда аз Ому об баро-
кардан даркор аст, Ахмади Дониш ин ацидаи худро дар
'Александр Борис. Путешествие » Бухару М, 1848,
часть 2, стр. 425.
а Бухара. Военного инженера полковника Пскладского С.
Петербург, 1891, стр. 54.
1 Хукуматм подшохим Россия Hafj медонмст. ки адли Бухоро
Си об бисьер иу^тич »<т. вале $еч чорас наиедид. Сафирм Pocctu
дар Бухоро дар ахбороти худ фаЦАГ дар оиадн ran гуфта буд. ки
31 Зрчсобм кам кардани хлр^и лашкари Бухоро аз Оиударьё канал
6.|рохардан даркор лет. FaAp аз эдокн ran дмглр корг накардд буд'
Донм:м дар млеьллаи обьери кардани заминкой бсоби Бухоро
6.1 амир Музаффар ва Абдула мд муроциат карда бовид ч-»«. кох*’»1
хон ин маърифатпарвар, ки гами рифо^и ^оли табачаХО« васси де^’
фжонро мгхурад, ба назади тибор гирифта нашуд.
1J6
мусолабаи расули >^инд ва як бухоро» из^ор мскунад:
«Боре расуле аз )^инд ба Бухоро омад. Барои тафарруц
ва тамошо 6а ча^орбоги султомй бурданд. Дар саф*>и
иморат ва назокати обу \авояш а!$л ба бод дода пур-
сид, ки:
— Бухоро фй-нафси^й (худаш) ба^р ва чашма на
об дорад?
Гуфтанд:
- На.
Гуфт:
— Бас, оби у аз куцост?
Гуфтанд:
— Аз Самарканд.
Гуфт:
— Самарканд аз кист?
• Гуфтанд:
- Аз мо.
Гуфт:
- Фаразан Самарканд аз шумо набошад?
Гуфтанд:
— Ин маънй мутасаввир нсст, ки Самарканд ва Бу-
хоро гуй як ша^ранд... ва ин ду шаэ^р аз хамдигар мун-
фак нестакд.
Гуфт:
— Агар инчуник, аст ин сухан дуру ст аст, илло и и
ша^р дар канори Омуя, боист ё аз Омуя об бояд каш ид
то ин иморат ва зироатро эътимоде бошад* *.
Ба амидам Ахмади Дониш, мазр гами обьсри, чуйка-
нй ва иншооти обьёрй бояд кори асосии идораи калони
середами амир бошад.
Ахмади Дониш фикри худро давом дода мснависад,
ки «баъд аз та^а^у^ ва та^аррури об ^амъияти халц
биз-зарура даст ди^ад ва зшонро ба тахфифи ушр ва хи
ро^и зироат ва иморат фармояд... агар подшо^ об дар
ва»;т ба музореин нарасонад... гирифтани закот ва уш-
раш мувацца^ набошад...».
Ба в^авли маорифпарвар, вазифаи якумин ва асосии
султон бояд ^амин бошад, ки мамлакат ва раиятро бон
кунад, и^тисодро равная ди^ад ва конвои навро ис
тихроч намояд. Инак як мусо^ибас ки Ахмади Дониш бо
кадом як марди ацнабй карда будааст:
1 оНлюдир-ул-ва^о^Ър, сах- 19.
119
*Гуфт: Аз шумо то Бадахшон ни мивдор роз; ^аст’
Гуфтам.
Та^рибан з^аштод фарсах.
Гуфт;
Аз ма^куми кист?
Гуфтам:
Ба сари худ аст на 6а мо го^о мтоатм забонй до-
рад
Гуфт:
Чаро подшо^они шумо онро дар хитаи тасарру-
фи худ дари ^мсова ранд?
Гуфтам:
Он чй замин аст?.. росилаш гайр аз санг нест...
Бихандид ва каф 6а >;ам месуд ва мегуфт:
— Шумо турфа мврдуми беа^чед... Аз 40с ки зар
бсяд тала вид, намечуед из ба 40с ки пар бояд дод, ме-
талабсд, Б ад ах шон мул к ест, манзараи назири офтоби
рахшон аст ва хазина^оьь султони торуми ча^орум в а
дар он ца^ор маъдан аст, аз ТИЛЛО ва ло^увард ва лаъл
ва с^ут. Ба эътицоди мо, агар касе дар ин замни мута-
сарриф бошад на ин маъодинро ба даст оварад, давла-
таш 6а ча^ор давлат ^амсарй кунад. балки пешй гирад
Адмади Дониш аз ин 40 чунин хулоса мебарорад:
«ямир, бофаросат бош, вазифаи ту Намлакатро фаровон
ва раиятро сер кардан аст. Ободонии мулк на^обати
амирон аст*
А.\мади Дониш аз истихро^и конвои мамлакат су-
хан ронда, ба чунин предан дар Бухоро маъмул, ки гуё
некуа^волии хал^ фа^ат ба хосту фсммати худо вобас-
та бошад, муцобил мебаромад. Як мусо^ибаи Александр
Борнсро бо амалдорони Бухоро ба ёд меоварем: «Ба
ман хабар доданд, ки — менависад Александр Борне,—
ба нарибй рус^о аз кишвари во^еъ дар байни Бухоро
на мамлакати худашон кондом гилло ёфтаанд. Яке аз
узбаконе ки дар суэ^бат дозир буданд. гуфт, ки хости
худоро бандааш намедонад, зеро худо он ган^инаро аз
назари муъминон пин^он карда, акнун дар худи руи за-
мни ба назари кофирон ошкор сохт»\
» *Нлводир-ул сад. 64. Дар китоби -Таьрихи Бадахшон»
хлм гуч^та шудааст, ки дар on 4° ло^увард даст. Нусхаи фотографии
ин кмтобро А. И. Болдырев ба тлбь расонмдааст. Л. 1959, сад, 132.
1 «На>од1гр-ул’1адосъ». сад. 64.
'Александр Борне, Путешествие а Бухару. М, ]»*&.
часть вторая, стр. 456.
120
Ахмади Дониш аз доираи дини ислом аддаме берун
иабарояд э;ам, аз амир ва одамони у талаб мекард, кн
дар з;алли масъала^ои манфиаги мамлакат аа давлат бо-
фаросат бошанд.
Ахмади Дониш бо итминони тамом менависад:
«...^иммати подшо^она он и^тизо дорад, ки зар аз кон
ва дур аз ба^р талабад в а ба фу»$аро в а райя сарф ку-
над, то ца^онро обод дорад, ба кушодани назд^о ва бу-
ридани куадо ва зироати арозии майта. Буридани куц
ва кушодани кон бе райя имкон надорад. На он ки як
цитъа заммн ба фацире дицанд, ки зироат кунад ба
нисф ё ба ушр, ин пешаи тоцирон аст, на равиши под-
шоцон. Пас агар пеша ва андеша ин аст, подшоцро
цои ифтихор ва нцтидор бар фацир нест, балки яке аз
мной аст, гоят он ки ганитар аст аз эшон ба моли
эшон...» \
Агар ин ацида^ои Донишро шартан «программам иц-
тисодй* гусм, пас вай бо «программам маданй> мукам-
мал карда шудааст.
Ацмади Дониш инчунин аз ацлк калам сухан меро-
над, ки ба султон заруранд. Вай ацли илм, удабо, санъ-
аткорон, мутрибон, мунаццимон в а гайраро дар назар
дорад. -—
Ба цавли Дониш, амир бояд ба ранят илму фан таъ-
лим дицад, зеро ин ба мамлакат фонда мсоварад. Мао-
рифпарнар гаштаю баргашта мукарраран мсгуяд, ки дар
хонии Бухоро ривоци илму фан ва касбу цунар эарур
аст. Ахмади Дониш навишта буд, к и а в вал о ягон касбу
цунарро чуцур омухта, сонй ба он машгала кардан дар-
кор аст.
Дониш ди ад ат и амирро ба одамонс мутаваццец ме-
кунад, ки зебу зинати мамлакат мебошанд, Вай таъкид
мекунад, ки ин мутахассисон бояд касби худро муфас-
сал донанд ва ба цар яки онцо ба цадри цунараш маош
дода шавад. Амир бояд ба тарбияи олимону косибон
мадад расонад, «то саъй кунанд ба камол расанд, ки
мулк аз цунармандон цамол гирад*2.
Амир бояд «ба цазари тадциц мулоциза фармояд, ки
дар ин шахе цувнати к адом или бештар ницодаанд/».
нъне касро мунофици донишу тацрибааш ба кор монад.
1 *Наводмр-ул-макоеъ», cju; 64.
1 Х,1нон чо. см 23.
12!
Масалам, агар кас таъриху чугрофияро нагз дон ад, ган-
дону нотици зур бошад на муносмбати давлатцоро ф&ц-
мад, «ба сафорат ва рисолат ном зад гардад». Дониш
мсгуяд, ки умуман бидуни или ва касб ва цавонини
одна умури давлат амри мацол аст,
Маэр ба цамин сабаб Ацмади Дониш ба масъалан
и и тих об в*1 таъини амалдорони давлатй диццати калон
додааст. Пеш аз цама Дониш чунин навиштааст: «...бояд
донист, ки ясо ва услубе ки салотини диёри Туркистон
ва Мовароуннацр бар он и^тидо дораид, аз назм ва на
саци Чингиз аст...1.
Вазъи он мацз барои муцобот ва шукуц буд, км Чин-
гиз дар назари халц муциб (цайбатнок) на мео яд, чунки
бсдод аз цад гузаронида буд... лочарам вазъи цочиб ad
дарбон ад эшикоцобошиён намуд, ки хал*; ба цар аац-
те дар цузураш роц наёбанд... ва касонро маздик шудак
намегузоштанд нагар ба тацциц на таз кия... Ва ин ус-
луб баъд аз у ба салотини диёри турк ба мерос
монд...» *.
Барои аз маразм тартиботи чингизи ислоц карданн
давлат, ба фикри Дониш, амир бояд одамонро ба мам-
сабцо мувофици ацлу та и из ман суб кунад, Дониш чу-
нин мсшуморад, ки царив хамам амалдорони хонии Бу
хоро к ирон он нсстанд, к и дар давлатй од ил кор ку-
нанд.
Ацмади Дониш, ки ба воцемяти ацволи Бухоро ба
хубй воциф буд, дар ин бора чунин менависад:
«Ва алцац давлатй салотини Мовароуннацр хеле
хурд ас г, чунки заминамон мацдуд. Маазолмк дар он
5 — 6 нафар даъвои истицаол дор ан д: аз Хуцанд ва Кош-
гар ва Хоразм ва Бухоро. Ва баъзе майдазаминцост, чун:
З^исор на Масчо на Кулоб. >^укком ва умарои ин Диёр.
ки чун ба амир ва цукм бирасанд, бар сари он цамчу
барги бед меларзанд в а ба цец кас аз мацкум ва маъму-
ри худ эътимод ва эътицод наёранд ва мудом дар таре
бошанд аз халъи цукумат в а аморат.
Подшоци эшон чун касеро бардорад ва унвон ди
цад, ихтиёр ва истицлол додан натвонад, ки мабодо ба
Чои ман бигзарад ва ба ман тег кашад. Ва умарои эшон
тараццй ва риво^и дигарро нахоцанд ва нагузоранд Ra-
ce ба цунаРс ба завоиде ба подшоц тацарруб ЧУЛД км
1 «Наюдир-ул-вдцое*», са^. 4G.
1 Цамон чо, е*Х- *6.
122
мабодо норией ва нодонии эшон зохир шавад на маьзул
гарданд ё мансаби эшон ба у ^авола гардад, Аз ин ци-
\ат осудагй ва роэ^ат дар ахли ин диёр нест, гайр аз
тааб ва машаздат* *
Дониш, хи амалдорони аморатро нагз мс дон ист, та-
маъкорй, беахлй ва ноухдабароии онхоро бсродмона
фош мекард. У мегуяд, ки «ба-дцц- иллат ба даргоди са-
хотин хсЧ нк ухало камари бандагй пата вон ад баш ва
ба хидмат циём натавонад намуд, нагар касе ки аз хи-
рад бегона бувад ва аз холи имруз то пагох ан день»
накунад ва хамим холро мушохида кунаду бас; мадо-
ри ха^тро бар курду хоб ва либос ва савори донад ва
над о над, ки хидмати мулук чй мекунад*. Онхо аксар
вахт дуруггуй мекарданд, ба амир х^хро намегуфтанд,
эндо раиятро толон намуда, мскуштанд \ хеЧ яки он^о
«ахли а^л на хунарпарваронро нахоханд, ба сабаби адо-
ва ги зотм, ки бехунарон хунармандонро биттабъ на-
хохапд; бил^умла хеЧ касро нахоханд, ки салохи мулк
ва давлат бар султон та во над расонида. В а аз хша хавф-
нокаш хамит! аст. ки ин амалдорон намедонанд, к и
« фил-хахихат халц, аз шоду гадо, хама муздуранд * \
Ахмади Дониш тарбия на иктихоби амалдоронеро, ки
салтанатро аз тартиботи давлат дор и и чингизй халос
карда мставонанд, ба тамоми «программам маданй -и
худ асис мекунад \
Дар рисолаи Ахмади Дониш дар баробар и лоих^хоп
ислохоти сиёсй, ихгиеодй ва чЧаданй - лоихаи ислахотм
Харбй низ махом и махсус дорад,
Диххати Дониш ба масъалахои мудофиаи мамлакат.
/ашкили хУшун ва авзои умумии Харбин аморати мао-
ри фпарвар мутаваччех гаштааст. Дониш дар ин бобат
чунин навиштааст: «Султои бояд, ки ал ад давом лашка-
риёнро муроот кунад; чй сипох хориси салтанат аст. Ба
сабаби истигнои о^ил (шитоб карда) ба тарки
04ИЛ нагуяд (таъхир накунад), яъне ба-дмн иллат мав-
Хум, ки уро дар атрофи мамлакат душмане маълум пест,
идроф ва рогибаы лашкариён нигох надо рад; ва маИАи-
катро аз вучуди лашкар бениёа надонад; чй бошад, ки
1 Рисол.ц сах М. эг-
у «Наводир‘ул‘1их<хг1'«. сад. 47.
• Хамон цо, сад. 48
4 Х^мон цо. сад. 5L
1 ХАМОН но, сад. 51
123.
душмане нога^он аз цой cap бардорад, дар он ва^т та-
дорукот даст нади^ад».
Ин гуна сатр^о, ки дар он^о Доний: зарурати «$ушу-
ни доимии таълимдидаро таъкид мекунад, хеле бисьё-
ранд, Адмади Дониш нагз медонад, ки дар сари зушун
бояд одамони истеъдоднок бошанд. Ба фикри у, касонс
ки «зарофат ва шухи бар табиат муставлй доранд, ё ба-
гоят ра»уи^-ул-]$ал6 »з вассъ-ул^ал^ бошанд ва олифим
мат, маазолика сардорй ва солории лашкарро нашо
янд«. Султон бояд ки «^ар чанд го^е лашкарро ба нафси
худ ба твддоз бингарад, то наврасидагон, ки ба cap
^адди рушд ва камол расидаанд ва аз имти^онот баро-
мада, навоз и ш ва нлтифот кунад ва иансаб бахшад, то
дил бин их; ад. Ва пкронро, ки аз кор афтодаанд. маъзул
дорад ва а вл од и он^оро ба цои он^о бардорад*.
Сипае Ахмади Дониш се сифатро, ки бояд ^арбиён
доро бошанд, баён мекунад: «Саркарда ва амири аскар-
ро се сифат бояд: а в вал — пгуцоат, дуввум - мсобати
рой (дурустми фнкр), саввум — тацрнбот,,.».
Дар масъалздои тадорукоти цанг ва му^ориба Ахма-
ди Дониш ба султон чанд масли^ати стратеги ва таш-
кили медилрд.
1. Барон фиреб додали душман султон бояд ба ди-
гар су лашкар каш ад ва дар айни з^ол ба цанги зиддн
душман и асоси тадорукот бин ад.
2. Цабл аз ву^уи цанг яро^у а слил; а и лозина тайер
кунад. Лашкариёнро аз чизи эарури таъмин намояд. ба
он^о мукофот ди\ад ва ваъда ди^ад, ки дар оянда низ
мукофот хо^ад дод .
3. Ему хошоки аспони лашкарро дар ва*;т расонда
истад.
4. Султон ла^зае дмздати худро аз лашкариён бар-
н а дорад.
5, Сардору солорони лашкар бояд аз цумлаи шахсо-
ни аз илми ^арбия интимен дода бошанд ва дар лашкар
обруи баланд дошта бошанд. Кушидан даркор аст, ки
ба цанг одамони цавони ноулдабаро ва бетацриба фи-
ристонда нашаванд,
6. Султон бояд ,цар руз аз вазъияти душман ахборот
гирифта истад.
7. Дар цанг сул.цро ^ама в<н$т мавриди надсад ^арор
додан даркор аст» зеро на э;ашамати мамлакат ва на
бисьёрии аз$олй гарави галаба мебошанд.
124
8. Инти лом замонати галаба мебошад.
9. Агар шамол аз му^обил йазад sa жола борад, му-
з^ориба нашояд. Авзои кавокибро .\ам бояд дар назар
дошт.
10. Душманро то ба охир бояд куфт ва фурсати ис-
тиро^ат набояд дод. Баъди '|анг лашкариёнро зуд паро-
канда кардан нашояд, зеро эдтимол ^аст, душман боз
куввае цамъ карда, cap бардорад.
А>\мади Дониш ^ушуни аморатро нагз медон ист. Вай
аз дуздок мураккаб буд ва дар сари он саркардагони
ношоям м е истод ан д, ки аксарашон ^аллоб, цо^ил на
бадлафз буданд. Бинобар ин Дониш талаб мекард, ки
дар цушуни шо^и одил ^амаи ононе ки ба хизмаги ^ар-
бй омадаанд, санъати ?;арбиро мукаммал донанд.
Ахмади Дониш мегуфт, ки санъати ^арбй ба илм
ва з^унар асос ёфтааст. Шахсе ки илм ва здгнар надорад.
дар }$ушун набояд саркарда шавад, Сипо^солорон дои-
мо аз имти^он гузашта истамд.
Ахмади Дониш исроркорона аз амир талаб мскунад,
ки ^уку)$и байналхал^иро риоя кунад. Вай навишта буд*
«Подшоэ$ суфаро ва расулонро э^тиром намояд ва номи
мулке ки аз он омадаанд, бе камоли адоват ва хусумат,
бо адаб бар забои орад, то муциби таълиф гардад. Fa-
раз аз галаба бояд на худи галаба бошад, балки гараз
аз галаба цустучуи илоци сул^и мадид бошад» — ин
фикр магз апдар магзи рисолаи Ахмади Донишро фаро
гирифтааст.
* ♦ ♦
Чунин аст мазмуни асосии рисолаи Ахмади Дониш.
Дои рай гоя^ои асосии рисоларо маорифпарвар во
зс?; бас ну иэдор кардааст. Дар мамлакат аморат 6apj$a-
рор мемонад; дукумати подшо^ дар ^аноиди шариат ва
ислом пойдор гаштааст; гуна дигаргуниз;ои циддии
интимой пецппцод карда нашудаанд, Маорифпарвар
мекушад дар шакли ку^на мазмуни нав цорй кунад. Ху-
ди программаи сиёсй ва и!$тисодии ислодот ни^оят хок-
сорона ва ботам кин мебошад. Агар аз шароити ^аци^ии
и^тимоии таълифи рисола, сипас. агар аз гоя^ои дар
зери парда гуфташудаи рисола, агар аз он нафоси му-
бориза, ки дар ил^они рисола на му^окима^ои сиёсии
он зо^ир мегарданд, руй гардонем, рисола ба мазмуни
боло ба назар расиданаш имкон дорад (ва он дар эвди-
125
>^ат чунин .мебошад). Агар мазмуки конкрети таърихии
рисолаи Ахмади Донишро муло^иза карда б а роем,
^ат^ои цолиби диодати он ошкор мешаванд.
Мухтасаран ин чи^атро дар <*кредо*-^ои зерин и фо-
да кардан мумкин аст:
!. Амир на он >;адар балки вазифа дорад. Си-
фат и шахсии вай кирдори сиёсии вай. муносибати вай
бо фуч$аро, ба j^oiiywy ^оидздои мустздкамии ахло^у
одоб, ба цонуни адолати олй, ки аз амир болотар аст,
тобеъ (!) мебошад.
Инак, вазифа, маеъулият ва тсбсъ будлм ба манфи-
атм тамоми давлаз зидди бедодй, зидди худсарй мсбо-
шанд. ,
2. Меъёри олии хиради давлатдорй, та^курсии тамо-
ми вазифздои ггодшо^ хайрияти халц мебошад. Подшоч
чизматгори хал»$ аст. Хайрияти хал^, пеш аз э^ама, хай-
рияти табаца^ои поёни а^олй. ^унармандон ва деэдо-
нон, аломати сазовор будани дукумати подшох аст,
3. Идораи давлат (дорулмашвара, тартиботи хазина-
дори, тартиботи андону закот, тартиботи интихоби ман-
сабдорон) аз isoiiyii сахт вобаста буда, худсарйи амир
ба он дахл надорад Як тартиботи махсуси юридикие ч°*
ри карда мешавад, ки дукумати подшо.^ро мавдуд мс~
кунад (ва ин кор ба шароити мутла^ияти мустабидонк
Осиеи Миёна гайри оддй буд). *
4, Дигаргуни^ои нцтимой псшбинй нашудаанд, вале
равна^у ривоци ш ад ид и и^тисоди на маданй бояд ба
амал пайванданд. Пешравй (на бехаракатии ку^наиарзс
юн а и шах шудамонда) бояд, ба а^идаи Ахмади Дониш,
хусусияти ^аёти дох ил и аморат бошад.
Ин лоодаи исло^оти хоксорона дар шароити хаки-
ции муборизаи сисей ва идеологии Бухорои амирй бар
зидди тамоми сохти аморат як анбномаи сахтс шуда
монд ва бе^уда нест, ки онро амир ва му>;аррабони у бо
ца^ру газаб ва малому масхара рад карданд.
Гайр аз ин, боз як омили зсрини багоят му^иммрг»
ба \исоб гирифтан даркор аст.
Гарчандс зо^иран, рисолли Ахмади Дониш басо бс-
зарар намояд \ам, а^амияти махсусе дошт, зеро коми
дан равшан буд, ки дар он ran умуман аз «подшодй
одил» нарафта, балки аз истифодаи тацрибаи му-
айяни таърихй меравад, ran дар он аст, ки дар рисолз
аморат бо мамлакат^ои хеле пешрафтаи Европа ва
126
алалхусус бо Россия, муцоиса шудааст. Гап дар ин буд
на инро А\мади Дониш на душманони у цам мсфацми
данд, ки Бухоро бояд ба макрон уму мни тарацциёти
таърихии Россия дохил шавад. Ва ояндаи Россия на фа-
цат барои шоцони Бухоро, балки барои шоцони Россия
лам мудцишу муцликаовар буд.
Ацмади Дониш махсусан таъкид мекунад, ки вай дар
рисолаи худ воцеацои таърих ва авзои цозираи як чанд
давлат, аз цумла тацрибаи давлатдории Эрон, Тур кия.
Россия, Европаро цамъбаст кардааст, то ки ба яцин
будани ин муцоисоти таърихй ягон шакку шубца на-
бошад. Дониш менависад: «Фалец арам услуб ва раф-
тори м)п авассит, ки хулафои мозй в а цол дар аксари
амсор Da бил од бар ан циём до ранд ва бар он сулук
нам у да, бо наводири амсоли цукамо ва атворм умаро
дар ин тасвид... ни гор к ш дода шуд* Албатга, дар ин
цо сухан аз миссии конкрети таърихй мерафт. Аммо
ганро кушоду равшан гуем, худи он «мисол*, яъне Рос
сия ба суи революциям ицтимой мерафт ва инро худи
Ацмади Дониш цам пай на бурда буд. Ислоцоти зоци
ран хоксорона ба худ шакли айбномаи сахте гирифт.
Тамоми тарацципарварии лоицаи Ацмади Дониш он
цадар дар бораи подшоц ошкор нагаштааст, ки ин цадар
дар худи мафцуми «раияту фуцаро«, дар баёни талабо-
ти халц зоцир шудаанд,
Халцпарварй — цамин аст чнзи асосие ки магз акдар
нагзи рисолаи сиёсии Ацмади Донишро фарс гирифта
аст. Дар цамин сухан гамхурии у ба хайрияти халц, ба
инкишофи ицтисодй ва мадам и и халц зоцир шудааст, дар
цамин сухан хусусияти асосии идеяцои тарацципар
варии ислоцоти Ацмади Дониш ифода ёфтааст, Танци-
ди аморат, ки дар «Наводир-ул-вацосъ® дар зери нарда,
дар маъноцои ницонии сатрцо (ба суръати муцобилгу-
зорй ва тартиботи идеалй) ба назар мерасад. дсре нагу-
зашта, дар солцои наздиктарин, ба шакли ошкоро ва
муайян зоцир мешаванд.
2. Лцмадн Дон нт — мунак,цндн
аморати Бухоро
Давраи дуйуми фаъолияти маорифпарварии Ацмадн
Дониш, ки ба цецу пуч будани орзую умедцояш дар
хусуси аз боло истода цорй кардани монархиям идсалии
‘ «Наводирчул.цакоеъ». сац 67
127
маърнфатнок дар дил мспарварид, тамоми системавт амо-
рати Бухороро сахту беамон таи^ид кардани уст, хи
ба фактхои фаровонс и ст ин од мекунад.
Цахонбинии Дониш дар ин давра, гарчанде нисбй
бошад хлм, хеле вжатья ва саботнох мегардад. Дониш
акиун мефахмад, ки ^амян амир, камни хонадон дигар
цодир нео ба нафъи халх исло^оте кунад. вале вай,
чунон ки ба маърифатпарварон хос аст, моодил, золим,
чохил ва там а ъ кор будами доирадои ^укмрони Бухоро-
ро сабабу манбавт шарру бадй медонад. яъне сабаби ба
диро дар ixAOBjM онхо ва агар ба и бор а и дигар гуем.
дар уисуркои надстройка мсбинад. Вай *оло реша\ои
интимой, банки ин сиёсати «бад*, яъне худи феода-
лизм ва мустамликаро надидааст ва аслан онро то охи
ри умраш дида на та вон и ст. Дониш ннчунин он кув-
вам асосйг яъне хУвваи рсволюционии оммаи ме^натка-
шонро кам, ки х°дир аст ца^олатро решакан куыаду
♦ иллаткоро мах® созад* дида натавонист.
Аммо сарфи назар аз ният^ои субъект ив и и Дониш,
таргмби маърифат. танхидхои сахт ва нафрати у ба
Холат зулму ситам ва хабо^ат, хулласи калом, хама и
ин цихатхои фаъолияти идея мин вай дар муттахиду
маъруф кардани он хуввахои и чти мои, кк бояд аморат-
ро сарнагун мекардаид, роли циддни революцией ику-
на нд а бозид. В а ахам пяти бузурги фаъолияти маорв1ф-
парварии Дониш хам дар х*мин аст.
«Рисола ё мухтасаре аз таърихи салтанати хонадоми
мангитияо ХУТВ™ всоси и давраи дуйуми фаъолияти
Ахмади Дониш мебошад. ки дар хамин давра таълиф
ёфтааст.
• Дониш дар асархои аз хонадоми амирони мангития
навиштаи худ таъкид кардааст, ки давраи салтанати он-
ХО яке аз тиратармн сахифахои таърихи мамлакат ме-
бошад У тартибвв идораи мангитияро усулдон чингизй,
яъне усулхои горатгарию ситамкорй мегуяд. Ба а хи дай
Дониш. асли мохияти хонадонвт мангития зуроварй, зул-
му ситам, чахолат, фисху фучур лет.
Ахмади Дониш дар бораи амирони Бухоро то замо-
ин Музаффар (солхои 1860—1885) ахбороти хеле мух-
тасар додааст. Ин ахборот асосан ро»|съ ба хислати
шахсии ин ё он амир аст. Маълум аст, ки аз руи ин ах-
борот дар бораи таърихи аморати Бухоро дар давраи
мамлакатро мдора кардани мангития тасаввури мукам-
128
мал у ^ар^ониба ^осил кардан махол аст. Аммо дар дх-
бороти таърихис ки Дониш дар борам амирони Бухоро
аз хонадони мангития додааст, материали нодирс мсби*
нем, ки" Ахмади Допиши муаррих ва му тафаккир дяр
борам амирон бо кинажу адоват накипи а. онхоро дар
пеши назари бухоройён фот ва расво кардааст. Фнк-
ри Дониш дар бораи амирони мангитии Бухоро рух>’
тан^иди дошта ба равняй а с ос и и рисолану таърихнави-
сони раем и и ^жмонва^та мухолиф буд.
u Ахмади Дониш дар сюрам амир Доннел (солцои
1758—1785) чунин навиштааст: «Бидон. ки дар айёми
Хукумати амир Дониёл... аксари мадраса.\о ва масоцид
аз даре ва ндмоз таътил ёфта, \y4ap0nt м ад о рис, кох-
$онаи хари обкат ва галладони баццол туда, 6а сабаби
он, ки мардуми узбак1 дар умури данлатм тадохул ефга,
ци^ати безабтии салтакат, хар чи аз хар 40 ёфтаанд,
мутасарриф ва молк к шуда. шуъла л чароги бевазан
ва нон аз ашюри аицоф дуздида. ба масрифи ши каму
хар^и худ мсрасонмданд на кассро мацоли бозхост на-
буд в а бозор и хар ва цимор из фиск, ва фасод бисьёр
роиц ва гарм буда дар мигни умаро ва хУ^ком, ЛСКИН фу
Харо ва раоеро нацели xaPdKar на сукун набуда...*\
Ахмади Дониш гапн худро даном дода мегуяд »Аз
фарти зулм на за^р на олуц ва солу^ МИСЛИ амниона на
вакилона на арзонии никох на циматии иикохона, ма
салан махри маъцал дах дирам на никодонаи хози дах
динор ва як ман гандуму дах танга...* Дониш дар боран
шароити он вахтам аморат чунин сухан меронад «*Ва
дар аксари маносиби аморат худи писарони амир До-
ннел мансуб буда, мшоати фисц ва фасод менамудаанд.
Вазорати Бухоро дар ухД^и Давлат хушбеги буда, мар
ди фисиц, саффоц, бебок на мансаби цозикалон дар
к.абзаи арии Низомуддин. ки шориби хамр на арак бу
да...» *. Ва х^маи ин, ба цавли Ахмади Дониш, боисм
он мешуд, ки «... ба доду фарьёди мазлуми касе илти-
фот наменамуда»*. Чунон ки Ахмади Дониш хайд мс
кун ад, цози Низомуддин «аз цумлаи содоти ином (Сай-
идхои бузургвор) будааст». Дониш бо хаМИН ибора
' Дониш дар ин 40 -уэбакл ро ба мамюи дар нлзар
* Ахмади Дониш Рисола.. «X- •• J
Х*ИОН ЦО. С1Х *3
* Хамон 40.
У 3 Рачабм»
129
нипюн додан мехоздд, ки намояндагони уламои Бухо
ро барои мартаба на манфиати худ дар здоди даи-
лат ва хал!$ здма гуна ^иноятзди ^абе^ мекарданд ва ба
рои он^о здч гуна муздддасите вучуд надошт.
Дар ни^ояти кор Ахмади Дониш таъкид мекунад, ки
дар азди Дониёл «... здли фуцаро то ин цо расида ва
мамлакат ру ба харобй ни^ода*
Дониел барои бартараф кардани ин офату касофат
чорае намедид.
Ин тавсифи Донишро факт^ом гаърихи гасдОД меху
нанд. Дониёл, ки амаки калении амир Музд.ммадраздм
(соли вафоташ 1758) буд, бинобар здзонии Фозилту
ра — наборам амир. аз соли мазкур дар Бухоро ^укм
мероид. Бисьер пешвоёии саркаяш здбил&дои узбек
баъди вафоти Мудаммадра.\им. ки ондоро, ба худ тобеъ
карда буд, аз сари нав бар зидди ^окимияти марками
бархостанд. А_< Миёнкул то Ша^ри Сабэ тамоми мам
лакатри исьёну шуришдо фаро гирифтанд. Шуриш дар
Нурато, )\исор, дар байни здбила^ои сокини нодии
Зарафшон, низом байни дукамои Бойсун, Шеробод,
Fyjop ва ,\исор яке аз калонтарин шадрзди аморат —
Самардандро зер карда шрифтами докими Хузднд в а
Уротеппа Фозил-юз, ба Миёнкул лашкар кашидани вай
ва азду паЙмоки ДониёлбнЙ бо Фо зил-юз дар хусуси аз
тахт мадрум кардани Фозилтурам хурдсол — даман ин
аломати Дамон таздукае буд, ки мамлакат баъди вафоти
Мудаммадрадим гирифтори он гардид.
Дониёлбнй баъди исьёну чанцолдои бисьере Абдул-
гозиро, ки холабачаи духтари Абдулфайэхони аштархо-
нп (солдои 1758—1785) буд, ба тахт шинонд. Вале до-
кимият дао асл дар дасти ДониёлбиЙ буд, зеро Абдул-
гозй аслан фаздт ба ном хон буд ва дар з^узури Доннел-
би и дар давлат ягон роле набозид ва безида здм наме-
idBOHitcT. ДониёлбиЙ ба армия дивдатм махсус медод вл
здйати фармондздонашро заминке медод.
Аздоли мамлакат возник, хазина холи шуда буд, За’
мини бисъёрс кишт нашуда мемонд* Тамоми бори гаро-
ни цангзди байнкхудй ва сафарзди здрбй ба гардами
аролии мездаткаш меафтид. Дарацаи маданияти мам-
лакат паст буд. Уламо, ки аз андаке навоварй метар-
сиданд, роли* калон мебозиданд. Бухороро аз тамоми
1 Риэддд, ох 14
130
олами издании мутараддй як моиеае монанд ба Сад-
ди Чин ЧУДО карда меистод. Самарданд, ки як вадтдо
бо мактабу мадрасадои бешу мор ва бозордои ссрмолаш
дамаро доил мекард, акиун ру ба харобй нидод.
бемаъниву якранга ва дар швдрдо вдали кам шуда буд,
Фикри Адмади Дониш дар бораи Дониёл тандо як
мисолест. У амирони дигари мангитияро низ ба дамин
тарз тасвир мекунад. Аз цузъиёти бисьёр як манзараи
умумй ба вучуд меояд — масъала дар кам буди дои шах-
сии нн ё он амир набуда, балки дар системам сиесии
аморат аст. Суханоне ки Дониш дар «Рисола... «-и худ
гуфтааст, сатрдои маорифпарвароии француз — Мон-
тескье ва Вольтсрро ба хотир меоранд. Агар мо «Таъ-
рих**и Донишро бо навиштвдои «муаррихон»-и расмии
аморат мудоиса купен, характери маорифпаряарии асар-
дои у боа дам равшантар мегардад. Масалам. Семи дар
борам амир Доииёл навишта буд, ки амир Доииёл °Да*
ми радмдил, боадл ва вазнину бсигамкин буд \ Семи дар
як цои дигар Донислро «амири аъзам» номидааст. На
давли муаррихи Бухоро Мудаммад Яъдуб, ки В. В. Бар-
тольд дар навиштадои худ ба вай такья мекунад, «До-
ниёл даичун подшоди саховатпеша ва инсондуст шуд-
рат ёфта буд«
Дар им маълумоте ки А. Дониш родсъ ба амир До-
ниёл ва Шодмурод медидад, як момента хеле нудим
даст. Дониш тарафдори назарияи «мудобилат накардан
ба бадй» намебошад, балки у боварии кои ил дорад, ки
дукмроне ки дар дадди мардум чмнояте кардааст. бояд
аз руи донун бо сахтгирии таном чаз° бинад. Вадте ки
Дониш дир хусуси ба ч*зо мадкум намудани дукмронии
динояткор сухаи меронад, шубда мест, ки кинаву газаби
халд, омода будани вайро ба сарнагун кардами тахти
амири мальун дар назар дорад. Пас, дар ин до эътидод
ва боварии ин марди маорифпарвар ба дув ван халд ифо-
да ёфтааст. У боварй дорад, к и халд ни доят имконият
ёфта дукмронии зулмнешаи худро мадкуми нангу рас-
вой ходад кард.
Вадте ки Шодмурод ба салтанат раем да Давлат-душ-
бегй ва дозй Низомиддинро барои содидона хиэмат на-
М и рю Азими Со ий, «Ту^фйи шок**, дастнавис, сад. 13.
J В. В. Бартольд. История культурной жизни Туркестана,
Ленинград, 1927, стр. 107.
9* 131
карданллон ба амири худ кушт, ин амали вай ба назари
Дониш кори дурусте мснамояд, чунки у дар ин амал
ифодаи нафрат «а газаби хал^ро ба мансабдорони *ja-
фопешаи амир мс^бинад. Дар ин маврид мацсадм Дониш
ва амали Шо^мурОД аз дам ди rap фар>> доранд. Агар
Шо^мурод ин мансабдоронро барои ба худаш содиц из-
будан кушта бошад. Ахмади Дониш аз барои домин хур-
санду розй мебошад. км халх; аз зулму худсарии ду <<и-
нояткори гузарои давлат хал осн ёфтааст. Дониш дар
чандин чои асар^ои худ менависад, ки дар Бухоро дар
сари коркой давлатй бояд мардони сОДКЗДг вафодор ни-
ш а ст а бошанд.
Ахбороти А км ад и Дониш дар бораи амир Шодо<урод
(солцои 1785—1800) писари Дониёлбий багоят но»;ис
аст, Допиши маорифпарвар бдъзе цк^ат^ои му сбии фаъ-
олияти ин амирро дойд карда, усул^ои хунини мамла
катдории уро фсш кардааст. Чунои ки Дониш н&ДО
мекунад, аввалин коре ки амир Ш о.\ му род кард, амад-
дорони асосии Бухоро — Давлатцушбегй ва цозикалони
Бухоро — Низомиддинро куштани уст. ба баронам ин ки
хизматгорони боэътимоди амир набудаанд.
Ахмади Дониш монанди баъзе таърихнависони Бу-
хоро аморати замой и Шох.муродро таърифу тавсиф на
мекунад. Дониш сафар.узи сершумори Харбин амирро
баёк карда таькид памудааст, ки аз ин цанг^ои горат-
гарона пеш аз дама мардум дар азоб буд. Бздое ки
Ахмади Дониш ба фаъолияГИ амир Шо^мурод додааст,
аз мадку саном таърихнависони расмии Бухоро аз бисьёр
цидот фарц дорад. Мас ал ан, Мирзо Дании Сомй чунин
навишта буд. «Амир Шо^мурод, ки уро Маъсумгозй ме-
хонданд, султон и од и ле буд. Дар а^ди у дома куфр ва
тадохули анбиёи сунмм боздошта шуд. Вай шариатро
дар байни раое па^н кард ва мас^иду Мадрасадоро обод
намуд. Вай цамоли аз даст рафтаи мамлакатро баркарор
кард ва умури давлатро аз нав сохт. Ба тахт нишастан
замена барон ибрати фуз$аро ^озикалон Саидмир Ни-
зомиддинро ба сари хода шинонд, зеро вай ^авоиди
шариатро ба эътибор намегирифт ва ба куфр майл ме-
к*РЛ
Амир Маъсум офтоби порсоп ва худотарсии давраи
худ буд... Вай бо имдоди худовамд зидди ^изилбоши^о
чанд маротиба газоват кард ва дар мулки зери з^укмаш
132
шариатро ривоч дод. Ва ин боиси едьёи мусулмокон
г ардид*
Садри Зиё амир Шо^муродро ^омии шариат, амири
чуру далср мешумурд. Ба ^авли вай, амир Шо^мурод
Мадраса, мас^ид ва хона^оедоро таъмиру пае кардааст;
у муассиседои диниро ба на»;ф гашта дода, шед-
ру цишлоедои харобшударо обод кардааст
Вале бадое ки Дониш ба амир Шо.%мурод додааст,
бедой ашед буда, бо а^ида^ои Садриддин Айнй таво-
рид меояд.
Бино ба гуфти Садриддин Айнй. дар замоин амир
Шо^мурод мамлакат ру ба танахзул ни^ода, зулму си-
там боз ^ам зуртар шуд. Садриддин Айнй дар боран
ЮХ1 утоедои харобиовари амир naiy\ карда мегуяд, ки
дар Бухорои замоин амир Шо^мурод «Пои Остона ном
сарос буд, км дар он гулом фурухта мешуд»
С. Айнй дар шахси амир Шо^мурод як некими 6е-
додгару золим и хал»фо мебинад. Ба ^авли Масальский,
Шо^мурод (соедои 1785 — 1799), ки заш$и табиии дар-
ранд аворашро бо нардам тедводориву порсой мепушид,
ба туркман^о иттифов; шуда, ба Хуросоки форс^ои шеа
як чанд тохтутоз кард на бо афгон^о цангид. Дар яке
аз ин тсхтутоедо (соли 1784) Шо^мурод Марвро ишгол
1а батаном вайрон ва едолиашро асир кард. Сул-
юнбаид ва Банди Марии Мургобро, ки аср>;о боз но
х.н! ободи Марвро обшор мекард, вайрон кард, Х,амин
тавр Марв юШа^ри чедон», ки яке аз ^адимтарин на
мш^уртарин шедрдои Осиёи Миёна буд, лз рун замин
бардам хурд, Дар замени Шодмурод ва ворисони у р*«ё-
корй, порсой ва таассуби дини ^увват гирифт. Агар ка
се як бор ба намози мас^ид наравад, ^азояш чубкорй ва
агар ин корро дуйумбора^такрор кунад, ^азояш ^атл буд;
цазои майну шон и а носка пюн ^амин буд. Дар Бу-
хоро баробари таассуби дини чедолат, беахло^й ва ис-
инЗдод, ки дар ^ар »доам дучор мешуд, ^укмрон буд* \
Баробари .\амин Шо-\мурод дар марказонидани аморат,
дар бобн цорй кардани интизоми молиявй роли калон
’^МмрэоЛлими Соий. «Тухфам шоед», ддстмаяис, e*v
: Садри Зкё. «Таърих», дхегнхаис, са^. 136
Садриддпн Айнй -Таърихи амирани мангитилм Бухо-
ро* Тошкгнт. 1923. сах 2В.
‘И И Млсачьсхмй, Турксел яни кий крлЙ, СПб, 1913,
стр 29Я
133
болид. У дирда Д^р тан куча ба кучам шадр гашта, гирьл-
купон халдро эориву та а алло мекард, ки уро барои бад
бахтмдои Оа сари халд овардаи падараш бубахшанд. У
рузе ба маишяти худаш 20 шни сарф мскарду дар лк
тмин хаяинаро саришта мекард. Шодмурод негуфт, км
наишаги у фадат аэ дмеоби дилня (>нДоэ аз к оф ирон)
мебошад. вай хуроки ар юн нехурд ва мекушмд, кя худ
ро дар дама до ба роб а ри раият нишон дидад.
Шодмурод дар сиссапк бсрунии худ дам дамин тавр
буд. Чун Эрой ба Бухоро доимо таддиди даяг мекард.
Шодмурод бо бадонам муборизаи зпдди шеадо ба мудо-
били Эрон данг cap кард. Шодмурод кмчуммн бо Афго-
и истин чангид У ба Зоин и. Ха вое. Уротеппа ва Хубанд
чамдин бор лашкар каш мда а ст. Ла сафар дои вадшмёнак
вай кишвардои том сол дон бисвере аэобу у дубят иска
шиданд. Надсад ад мн тохтутоздо хам карданн сарм амм
роли саркашн мадаллй ва бо дамин род зур карданн
мархазонии докммиятм хон буд Тамоми бори гаронм ин
тохтутпэдо ба гардани оммаи меднаткаши мазлум мсаф
тмд. Худе арин амалдорони амир торафт зур шуда. бо<|<
хирод мсафзуд.
Вадте Адм ад и Дониш аз адди Шодмурод ran neia
над. над! даммндоро дар назар дошт.
Дар назари Дониш амир Шодмурод одами далолу
покмзяс намебошад Дониш мегуяд. к и Шодмурод дар
туи хаткам пнеараш Гайдар хост ба устои х ат на кун ай-
да ииъоме бидидад ва ба у гуфт: «Сабр кум. ман аз ба
рои ту тараддуде кунам ва чизе ебям. бидидам. то даст
TMJM нарави. Амир ба урду рафта баъд аз тавхирм бисв
срс баромадаанд, як мушт пахтам навардидз барои рис*
тан дар мушт гирифта, онро ба дасти уст© додаанд, км
>яйрн мн чадди далол барои ту наёфтам. ки заиоим мам
мерее мда н д. то ф>ма кунамд» *.
Дониш махсус ан дамд кардан меходад. ки дар хонам
мн амири аодиран порсо низ вгон чнэс ки бо меднатм
ддлол ба даст даровардя шуда бошад. ефт на не шуд, хънс
дамам он чи ки амир дошт. моли гасб будд бо тлрнддом
гайрм ВИ5ДОНЙ ва гайри нксонй ба даст дароварда шуДа
буданд.
Адмади Дониш даман ин нидобм «мнсондустн* ва
худотарсиро аз руи амирони мангития бо исрор ва та>-
1 Рисола, с*л 22-
кидк гамом канда мепартояд. Он таърифоте х^м, ки
Дониш баъзе аз амнронро ба он салокор гардондааст, ба
ца^онбинми вай хос мебошанд.
Маорифпарнарй, кушиш ба ^ори кардани интизом ва
тартибот дар коркой давлатй ва гамхорй ба рушду ри-
во^и тидорат ин аст он хислат^ое ки Ахмади Дониш
ба «амирони наку'кор* ловим мешуморад. Барои Дониш
?\амият надорад, ки амнрон дорой ин е он хислат^о бу-
данд с набуданд, балки ба ацидаи вай тартиб додани
программам муайяни снеси. «утопиям социал*и махеу-
си зукумати мутла^аи маорифнзрвар » цнх.атн мух, им ме
бошад. Ба хотир биоварем, ки идеологиям «^укумати
мутла^аи маорифпарвар* дар Европаи Гарви з^ам буд,
ки дар осори Монтескье ва Вольтер, яъне дар марлилаи
аЯвалаи инкишофи философиям маориф инъикос ёфта-
аст. Масалан, Ахмади Дониш амир Х^йдарро (солцои
1800—1826) ма^з чун подшохй маорифпаряар ба цалам
меди^ад. Ин сурат ба сифат^ои амири мазкур мувофиц
набошад э^ам, идеал^ои Донишро возе); ва равшан ифо
да мекунад.
Лммо амир ХайДаР ин тавр подшохй ноку бегунов
набуд, чунон ки Ахмади Дониш тасвир мекунад. У, аз
як тараф фацез; бошад, аз тарафи дигар. подшохй мус
табид буд. Амир Хайдар пеш аз э;ама подшо\и давлаги
истибдод буд. Кушиши ба цатл расондани Абунасри Кур-
сами, ки чуръат карда уламои расмии Бухорои шарифро
(5а зери танцид гирифта буд, яке аз кирдор^ои сершу
мори хупини амир Хайдар аст.
Дар тансифс ки Ахмади Дониш ба кордории амир
Насрулло (1826—1860) нисбат додазст, аломат^ои ^уку-
мати мутла^аи маорифпарвар барцаста ба майдон меба-
роянд.
Амир Насрулло, ки дар байни халц уро «Амири >>аг-
соб» меномиданд, ба ма^сади марказонидани давлат, ба
муцобили ашрофи саркаши феодал муборизаи беамон
мебурд. У мсти^лоли феодалии ашрофи саркаши ма^ал
лиро бардам додани ва дар мамлакат ^окимияти мутла^и
худашро бар);арор кардаий шуда. сиесати падарашро
длвом медод. Ва усули коркой амир Насрулло усул^ои
ва^шиёнатарин буданд. Хатли бародарон ва а арабом
худ ва хатли ом дар кордории амир Насрулло воцеахои
му^аррари буданд. Насрулло, ки муборизи х^кимилти
мутлаци зуре буд, ба ХУШУН »а муллохои худаш такья
135
карда, тоциксжн оддй доли он тараф истад, ба саддо
ашрофи феод ал и дом радоу шафцате надошт. Агар
амалдорони олимацом ва сарлашкарон ба ро^и амир
Насрулло параван д, у молу мулки ондоро мусодира
карда, худашонро ба цойдои дур бадарга мекард.
Цанги амир Насрулло 6а муцобили кенагасдои Шал;
ри Саба, ки гул ом он и ^алдобаргуши Бухоро шудан на
мехостанд, хусусан хунрезона буд. Амир Насрулло дар
да но ми 20 сол ба Шодри Сабз лашкар мекашид. Кинаву
адовати Насрулло ба Шцри Сабз боз барои домин дом
зур мешуд, ки бисьёрс аз ашрофи феодалй, ки гириф-
тори газаби Насрулло шуда буданд, ба Шдри Сабз
фирор карда, амироии он цоро ба цанги зидди Бухоро
бармеангехтанд. Бинобар мудобмлияти сохти шадоисаб-
зидо тех тутоздои чаядинкаратаи амир Насрулло муваф-
фацият надиданд на фа цат соли 1856 ба бухориён муяс-
сар шуд. к и Шадом Сабз ' ва Китобро муваедатан зер
карда гираид. Чунон ки маълум аст, Бухоро Ша^ри
Сабзро фацат бо ёрии ^ушун^ои подшодо рус тамоман
тасхир карда буд.
Лмир Насрулло якравии ашрофи фсодалро шипаста,
ва кушиши ондоро ба истицлолмят паст карда, давла-
ташро муста^кам намуд. Аммо у ба ин цаноат накарда,
кушиш мекард, ки докимияташро аз дисоби хонидои
цамсоя зур кунад, Вай ба хоки хонии Хина бор^о зада
даромада, ин ё он цисми замдндояшро горат на баъзап
мстило мекард. Амир Насрулло аз хони Хина норозй
буданитуркмандои Марвро истифода намуда, вакилони
туркманро мардоматкорона кабул мекард ва дар мубо-
риэаи ондо бар зидди Хива ёрй мерасонд. Вацте ки дар
байни туркмандои Марв (дар байни добиладои сарип,
соли 1824) шуриш cap зад, амир Насрулло ба шуришга-
рон мактуб фиристода, таклиф кард» ки хони Хина-
ро сарнагун кунанд. Ин мактуб ба дасти хони Хина аф-
тод на у аз фурсатп ба сари Худонд лашкар кашидани
амир Насрулло истифода бурда, ба Бухоро цанг эълон
кард в а ба хоки Чорцуй зер карда даромад. Амир Нас-
рулло инро шунида дардол ц^шунашро аз мудосираи
Худонд гирифта ба Бухоро бурд, аммо хони Хива аз
зада даромлдани цааоцдо ба хоки хонии Хива ба таш-
' С а д р и Зиё мегуяд, км анкр Насрулло дар даяраи хукмдо-
риаш Шдлри Саба бисту марогибд лашкар кашидааиг *!.<*
рях*. Даст на вкс, варацм Hd.
136
ниш афгода ба зуди хоки Чор^уйро тарк кард. Баъди
як сол амир Насрулло ба Мари рафтами цнсми змёдм
цушун^ои хонй Хииаро шунида, ба сари Хива лашкар
кашид ва ^азерасиро мухосира кард. Насрулло хонй
Хи варю шикает дода. Марвро забт карду ба он 40 во
лии худро таъия кард. Туркман^ои Марв, ки дар ин цанг
ба амир Насрулло ери расонда буданд. ба итоатн амири
Бухоро гуэаштанд. Баъдтар хонй Хина ба амир Насрул-
ло ду бор чангид, аммо муваффа^нятс над ид ва фацат
соли 1855 хивагидо Марвро ишгол карданд.
Цанги амир Насрулло бо Хубанд хам хеле дер дааом
кард ва ни^оят шиддатнок буд. У ба Хубанд чандин бор
лашкар каш и да, онро горат мекард. Сафари сейуми Нас-
рулло галаба и ком и л ёфт: у соли 1842 Ху^андро ишгол
ва ба хок иксом кард \ Вале ба зудй дар Хубанд оммаи
хал^ шуриш бардошта, цушуии дар Хуцанд буда ва
амалдорони Бухороро зада нест карданд. Баъди ин амир
Насрулло чандин бор Хуфшдро шрифтами шуда бо-
шад Vм- ин кораш барор нагирифт.
Англия, ки ба су и сарэдздо* Осиёи Миёна ^аракат
кардани Россия вайро хслс ба ташмиш андохта буд. дар
замени подшо\ии Насрулло бо модсади шимос шудан
ва минбаъд гузарондани сиёсати тачовуэкорй ба Бухоро
дар либоси сжйедои чосусони худро равон мекард. Чу-
кончи, дар Бухоро вакили сафоратхонаи англиси пол-
ковник Стоддардт пайдо шуд. Стоддардт дар Бухоро М
вобаландона рафтор карда, ба одати махаллихо риоя
намскард, ки бинобар ин амир Насрулло уро ба зиндон
4НД0ХТ. Коколли зцам, ки манде дертар ба Бухоро омада
буд, зиндонн шуд на баъдтар з^ар ду англис ба цатл ра
сонда шуда буданд.
Давраи дукмронии амир Насрулло бешуб^а дар дав-
раи пеш аз истилои дукумати подшо^ии Россия дарафам
олитарини ннкишофи таърихии Бухоро мебошад. Сар
фи назар аз ин ки сиёсати давлатии амир Насрулло ха-
рактсри хслс ва^шиёна дошт, ро^е ки у барои марка
1 В. Налижип Крл7к.hi история Кокандского ханства. Кд
зли», 1876, стр. Н2 (ва нянблъда). Худи канон Налив-
шим иавиштаасг: «...бухорико лу^мндра мшгол харда, ба горати ллш
карашон аогукнитанд. Аз хлр тюг ки ною цадами амир Насрулло
раенда бошад. осори ^аракатк музаффараш дида мешуд. Кор бп дад-
де раенда буд. ки у дафн кардани наезди аскронашро мапъ карда,
7угнан сагон сохт».
137
зонмдани докммияг пеш гирифта буд. роди таърихан
прогрессивй мебошад.
Х,амаи ин фактдо аз таърихи давлатдории змир Нас-
рулло ба Адмади Дониш маълум буданд ва дар «Рисо-
ла «-и у дамин водеадо зикр ёфтаанд. Ахмади Дониш мг-
гуфт, ки хизмати асосии амир Насрулло нубориза ба
ром марказонидани аморати Бухоро. мубориза ба му
цобили худсарии бекдо ва ашрофи феодал буд, ки
ин бои и и осой ши нисбй шуда буд. Ахмади Дониш на-
вишта буд, «...дар асри у («Насрулло* 3. Р>) да
май фударо ва райя ва сиггод дар мадди амну амонп
ссуда, доим фаро.хй ва арэонй буд вуфури неъматл
ободонй*".
Адмади Дониш сиёсати беру ним, асосан россияне
растим амир Насруллоро низ дастгирй мекард.
Албатта, амир Насрулло на Ахмади Дониш аз сабаС
дои дигар ба сиёсати Россия майл доштанд. Амир
мекушид, ки ба Россия такья карда, ба англисдо муцо
билат кун ад, Адоадк Донишро пеш аз дама мадлнияти
рус ба худ цалб мекард, гарчанде у демократизми (с мн
ки бедтарин анъанадои маданияти) русро аз истибдоди
Хукумати подшоди мстил огари рус фард карда наме-
тавонист. Мафдуми «Россия* барои Дониш як навъ рам
зи гайрисинфии маданияту маориф буд, Аммо ба дар
Хол дар ин масъала (дар масъалаи тарафдории иттифои
бо Россия) амир Насрулло ва Ахмади Дониш бо як род
мерафта! 1Д. Бояд дар хотир дошт, ки дафъаи я кум До-
нишро ба сифати узки сафорати Бухоро ба Петербург
махз амир Насрулло фиристода буд.
Ахмади Дониш, ба сабабдои дигар бошад дам, ба
Россия майл кардани Насруллоро фаьолона дастгирн
мекард. Илова бар ин дастгирии Адмади Дониш ба амир
дам зарур буд,
Амир Насрулло мстарсид, ки истилогарони аиглис
заминдояшро аз д асташ кашида гирифта, дагто он ис-
тидлолняти Бухороро дам, ки дануз бо>пй монда буд, ба
нести мебароранд. Англисдо аз солдои 1Я38—1840, яъне
аз вадти цанги англисдову афгондо чандин бор слъй
кзрданд, ки ба Осиси Миена зада дароянд* 1. Дар мн до
лат ба Насрулло ёрии Россия даркор буд.
1 Адмади Дониш. «Рмсола. •, сах 33—34.
1 Б. Гафуров Ислормя таджикского народ*, М, 1955,
стр. 410
138
Ба Осиеи Миёна ч°сус^ои Англия Муркфорт,
Борне, Вуд, Стоддардт ва Кололли cap медароварданд.
Мацсад^ои ондо ба амир нагз маълуи буданд. Табиист,
ки амир ба англисдо бовар намекард, И. Чернецов ном
рус, ки аенри амир Насрулло шуда буд, падл кардааст,
ки «зим исто ни гузашта ба Бухоро як афгон ом ад а буд,
ки уро як нафар англиси дар Балх буда фиристода, фар-
мудааст, ки барояш и^озатномаи сафари Бухоро биёрад.
Амир фармудааст, бигуянд, ки англис ба мо даркор нест.
Амир аз савдогаропи худ мсдонад. к и ало^адии Бухория
Бо англисдо ба табъи Россия намефораид*
Ба гайр аз ин, ба амир Насрулло барои сафардои
сершумори дарбиаш я роди боэътимод лозин буд ва у
пиро аз Россия гирифта метавонист, Шодиде чунин надл
карда буд: «диздати уро (амирро) беш аз дама цушун-
дои рус цалб мекунад, ки у дар хурдсолиаш отряди на
чандои калони аскарони пиёдаи бо сардории цаноби
Нсгри ба Бухоро омадаро Дида, як дадар тасаввуре до-
сил карда буд*\
Бояд даЙд кард, ки тидорати Бухоро бо Россия, На-
зар ба тидорати вай бо Англия, фоиданоктар Суд.
^аман ин дол ат до амир Насруллоро мацбур карданд,
ки нисбат ба Россия хайрхедтар бошад ва бесабаб нест,
ки «аз Бухоро соли 1840 сафирон омада, аз подшодй
рус илтимос карданд. ки хони Бухороро ба зери насоя-
ти худ бигирад*; сабаби назар ба дигар давлатдои хори-
дй «Россияро афзалтар донистани хондой Осиёи Мие-
на ва ба цаеддои дар Осиёи Миена доштаи англисдо
зарба додан и ондо, муносибатдои тидорлти в а м ад алии
ондо в а Россия буд, кн аз асри XIX хусусан зич ва за-
рур шуда монданд* *.
Чунин буд асоси иттифоди сиёсии Адмади Дониш
в а амир Насрулло.
Аммо сарфи назар аз ин иттифоди сиёсии руякп,
Адмади Дониш нуцеону иллатдои сиёсати дожили ва ио
тибдоди амир Насруллоро датьиян на модирока кушодл
мсдидад.
Бино ба гуфтаи Адмади Дониш амир Насрулло «ба
судбати фозилон в а уламо май л надошг в а ба атрофаш
1 Облгосархик ф Орень воен, губ on 1281, 4791, 1838, л 33.
1 Дамон v>. 11ггрн fia Бухоро соли 1820 о и ада буд.
1 Историй Узбекской ССР, т. J, книга вторам, Ташкент, 1956.
стр. 58.
139
одамони нолоицро чамъ мекард* *, Амир Насрулло ба ух-
дай сипохиён вазифахои вазнин бор мекард, олимони
бисьёреро бе х^Ч як сабаб аз Бухоро ба вилоят^о бадар-
га мекард, Амир соли 1834 шоир ^онихро ки бар зидди
амири Бухоро шеърс навишта буд, ба цатл расой,;
• Касеро на аз сипох ва на аз уламо макали он набуд,
ки х^Хи^ати шаръиро ба подшох арз кунад», —навишта
буд Ахмади Дониш. «Уммол ва мутасаррифон ночор ба
зулму занр ба амноли раоё даст ниходлнд... ,\ар чип ки
мувофиди раъи худ гптсандид, онро 6а зуъми худ шариат
дониста, бе ибо амал менамуд ва он чиро, ки хилофи
раъи худ медид, онро шариат намедонист* — кайд иар
дааст маорифпарвар дар хамон Ч°-
Баъзе аз уламо фатво медодан д, ки гуё дар мамлакат
осоиш ^укмрон бошад ва бо ин фаткои дуруг тол он;,
тороци мамлакатро пардапуш мекарданд, Уламое ки ин
гуна фатво додан намсхостанд, аз хоки Бухоро пеш кар
да шуда, молу му л каш он мусодира мешуд. ...Баъзе ул.1-
мои х^хношинос манфиати хозираро дар назар гирифта
фатво дода буданд, к и «мулку моли фуцаро х^магй а •
они подшох аст. раоёро моликияти хаХиХ11 Ба шан:,
мест, агар хаР чизе подшох аз х<*Р як райя ситокида ти-
рад, тасарруф дар мулки худ мебошад, иачру зулм нестжЛ
Дар посни ин Дониш илова мекунад ки: «Дар даф
тзри цадиди вРавзат*ул-Сафо» дар Техрон навиштаанд,
ки амир Насрулло» узбек ба фатво и уламо, чун Махдум
муфтии на мам гони ливртаро хал^л фармуд ва онро са-
нади хиллияти (раво будаии— 3. Р.) л и нота мемаму-
данд»*.
Истибдод ва фисху фасоди Насруллоро дигар шохи
дон хам S-^Д кардаапд. Герман Вамбери навишта буд,
ки амир Насрулло «чунон подшохест, ки дар разолат
дар байни хоки^^ни мусулмони Оспе ягона мебошад
вл халх» дар зери бори касофат мондааш ба истибдоди
мудхиш тоб меорад* \
Виткович, ки соли 1835 ба Бухоро омада буд, цайд
кардааст «Хони х°зира тамоми хокимиятро ба хуш-
1 С. Айни «Тлъриха лимрони маш-мтиии Кудоро». Тоянсеит.
1923, citx 32.
з А к и j д В Диниш. • Рисола...*. 1%0. са* 33.
1 Ханой io.
* Хамон 40.
1 Герман ВанОсрм. История Бухары или Трансоксамии.
СПб 1873. стр. 138.
НО
беги вогуэошглист Цушбегм ^окимвий, ин пири кури
^аллобу тамаъкор Дар хам бой аст; у аз эрмаи
бухорои^о кл \лтто д » худи хон \ам бойтдр аст. Ягой
корро у ба туши хон нарасондд. чи хоре ки ходлд. худаш
мекунад; зури хон намераевд, ки ба май му^обнлият
кумжд** •.-агар цушбсгй хабардор шуда чорас нвбиндд
пай (кънс хон) худевру бера^м буда, «улмн гушнашуни
дао мекунад Пислрону духтаройро аз багали иадару
модарон катила бурда, туъмли амири дайвенботин иску-
над; пай касеро, ки гирифгори га.ибаш шудааст, дар
хулураш калтаккуб мекунад»
Г- Ф. Генс ном шохиди дигар чунин навиштааст: *Бу-
хороиён аз амири худ Ва ал дукумати у норолнанд. Дар
£ухоро вазир нест» кор^оро агон кас миму иимколд ба
40 меорад; аидолу закотро ду макраме аз саддо нафар
цавонони ^арамаш, ки доим НДВ карда мсистад, чвмъ ме
кунанд*1.
Даврам подиюфГН Насрулло бешубм дар тараним
хонии Бухорои пеш ах истнлои Россия давраи олн буд
Роце ки барои му ставкам кардани докимигга мутамлр
каз амир Насрулло пеш гирифта буд. сарфи Назар аз
сиёсати ва^шиёнан давлатии у. ро^и тдърихан прогрес-
сией буд. Вале ва^те ки Ахмади Дониш ба амир Насрул-
ло бадо медиум» *з муборизаи у барои тамаркузи до-
ки мнят дида вуяму истибдодашро бештар каЙд кардааст
Дар^унин ба^о ва мумкин аст дар кам карда ки
шон додани фаъолнхтм амир Насрулло цицатцои демо-
кратии а^мдауэи Ахмади Дониш зо^ир шавад. Агар дар
давлатс ки ад вол и фу^аро танг бошад. oti^opo горат ку-
нанд ва э^уцуце нади^а»|д» дар чунин давлат тартибу ни-
<ом нахо^ад шуд, — чунин аст а^идас ки .^амаи наг»ли
Адмади Донишро аз амирони сулолан мангигим фаро
ги риф гааст.
Ахмади Дониш ба данраи подши^мм амир Музаф-
фар (солцои 1860- 1885) диц^ати асоси додааст.
Бояд таъкид кард, ки Дониш ва^те ки ба иоуауш
замени худаш маздик мешавад, утопили социалиро (За як
1араф мегузорад. Ин муло.^иза.уэ барои замони вай бс-
' Шепелев Л М«тгр1гали дли истории Хмвннскипз полиди
IS73. Очерк военных и дппАоматшсских сношений России с Сред
ней Азигй. Ташкент. U79 (издано иа привал рукописи), стр 21.
* Г. Ф Ггис дар Ьухрро соли 1921 вуд», .м худ митериали
з'ргбе гуинитласт, км йа ззбомЯ ш-ммсн натр шуда йуд
Ml
мавдоъ мебошанд ва фадот ^уеваи нафрати уро ба под-
шодони золим то як андоза кам ва сует карда метаво-
нанд. Дар до коя до и Адоади Дониш хислатдои муборизи
сиёсй то рафт равшану барчастатар намоён мешаванд.
На ^амаи адодадои Адоади Дониш барои мо добили
цабуланд, вале мо бояд мадоадеро ба эътибор бигирем.
ки Дониш дар назар доштааст. Ин мадоад домин аст, ки
барои тамоми фалокатдои давлат ва мамлакат худи
амир Музаффар гуна^гор мебошад, Рудо асосии тамоми
навиштадои Адоади Дониш дар борам амир Музаффар
ва азди вай аз домин иборат аст. Адо ад и Дониш навиш-
та буд, ки дар давраи подшодои амир Музаффар дар
кордой Бухоро «чунин безабтй ва бснасадое, ки дар ин
давлат (дар Бухоро) зодор шуд, дар доч асру замон кас
нишон намедидод»'. Адмади Дониш надои худро дар
бораи амир Музаффар домин тавр cap кардааст. Аз аи-
вал то поен ин надои Адоади Дониш пур аз кинаву наф-
рат нисбат ба шахсияти амир мебошад. Вадое Адоади
Дониш аз амир Музаффар сухан меронад, забонаш об-
дор ва ту иду тез аст. Дониш доноятдосро, ки Музаф-
фар руздои аввали ба тахт нишастанаш кардааст, докоя
мекунад. У менависад. ки баъди ба тахт нишастани амир
Музаффар дардол васоёти падарашро фаромуш карда,
як чанд мушовирин ва адоабои падарашро кушт, умаро,
аъён ва вуза рои падараш мансуби манеаб кардаро маъ-
зул кард ва молу мулкашонро му сод и ра намуда, маусаб-
дои давлатиро ба наздикони думбардораш бидод, «Аз
кн ДОДОТ сипах на райя аз у озурда шуданд» '.Амир Му-
заффар шахсонеро, ки амир Насрулло аз Бухоро ба
Кармина бадарга карда буд, аз он до ба Бухоро овард;
гарчандс ондоро мардуми Бухоро чашми дидан надошта
бошанд дом, дар дукумати амир Музаффар содоби май
саб шуданд; «Чун ЭШОН ба нохост ба маносиб ва нъмоли
Чалила фоиз шуданд, хуни мардумро нушиданд ва ба
мардум сухани сахт мегуфтанд*\— навишта буд Адоади
Дониш.
Амир Музаффар, ба довли Адоади Дониш, на сояи
худост дар руи замип, балки писари бепомуси падараш,
хунхор, золим, садри амалдорони дузд аст.
‘Ахмади Дониш, «Рисола...», сил- 57.
1 ДОмок цо, сц. 35,
• X**i>tt но. 36.
142
Гапн Ахмади Дониш асту рост. В, В. Крестов-
ский ки соли 1882 медоони амир Музаффар шуда буд.
дар бораи у чунин навиштааст: «,.,агар ба вай (ба амир
Муэаффар) нип'н5 кунй, ^ец гумен намекунй, ки кн одам
ин цадар хун рехтадст. ин ^адар хасони бисьёрро
фа^ат ба хотири ин^ик,идои ногадонии якла^загилп ба
цатл расойдааст*Амир Музаффар ч^ллод буд. Амалдо-
ронаш ба вай хушомадгуй ва чоплусй мекарданд ва ба-
рои и и гох доштаии обруи подшодо худ ах л о хи нон чу-
ноы паст шуда буд. ки чй буд ан и шарму вичдонро наме-
донистанд.
Анд як манзарае аз цаёти амалдорони Бухоро. «...Дар
Харам дозир буданп вай (яъне амир) кмфоя буд. ки
райяти хззрат ночор аз «ичкарй* (хокаи дарун) ру 6л
офтоби ноаён, яъне ру ба амири худ карда гузаранде 1
навишта буд худи ламон В. В. Крестовский.
Л. А. Семенов дар июни соли 1907 дар Зиёваддии
шододи баъзе бекдоро ^абул кардани амир шуда буд;
бекдо «черпая шуда ба амир, ки белой тахт шипаста
буд. наздик мешуданд; амир дасташро ба белой сари бек
мемонд ва бек дасти амирро ба руяш молмда мебуенд*
Садри Зиё, ки аз фаъолияти амир Музаффар ба хубй
во^иф буд ва дар як t^atop туманной хонии Бухоро до
зй шуда буд. навиштааст, ки амир марди дурандеш на-
буд. у мансабдои ддвлатро ба Мулло Бадриддин ва Му-
Чаммздшо^и цушбегй барин одамони нош>ду нопок тац-
сим карда дода буд. Ии одамон фацат гами тиками худ-
ро хурда, хазинаро горат мекарданд; амир сра^ат шоц
мотбозй мекард ва бо ширипкорон ва бссд^долдо ва^г-
хушй менамуд. аммо дар кордон давлат бетартибй, фис-
>;у фасод, мансабнарастиву порахурй ^укмфармо буд
Чунон ки Садри Зиё мегу яд. дар Бухоро бе хушомад-
гуиву порадндо ба мгон мансаби давлати расидан мах, о л
буд \
Амалдорони амир Музаффар хазина, андози гуншу-
даре горат мекарданд, хироцро медуздиданд, ранят ai
х>дсарии ин амалдорон ба дод омада, аз белой ондо
1 В. В Крестовский В гостях у аммрд бу х д рею го. СПб.
1887, стр 135.
’НВ Вартольд История культурной жизни Туркестан!
Л. 1927. стр. 118.
1 С А д р и Зиг. *Саб*бдои кккнлоби Бухоро», длстнавис.
сад. ВО.
М3
шикоят^о меяавишталд, аммо касе набуд, ки ба \амаи
ни диктат кун ад.
Ахмади Дониш дар бораи тарзи дукуматдории амир
Музаффар сухан ронда, аз ^и^ати давлатй ва маданй
а^иб мондани катанк худ. дар Бухоро цукмфармо буда-
ни тартиботи асримиёнагмро дамсша таъкид мекунад
Дониш, ки марди ^аматарафа маьлумотнок, чандин бор
ба Россия сафаркарда ва тара^иёги илму техникам он
цоро шахсан дида буд, ба цадолат ва таассуби диние ки
чи дар маишат ва чи дар коркой давлатй дукмфармо
буд. то^ат карда намставонист, чунки вай фарзанди ва-
тани худ буд. Аз майл а каткой тараздикарда ба фосилаи
саддо сол а^иб мондани мамлакати худаш Донишро ба
даяцон меандохт. Дар х^и^ат ^ам а^ибмокии Бухоро
ба назари дама вен ва намоён буд. км дар ин бора мо
дар боби я кум и дам ин китоб муфассал гуфта гузаштем.
Адмади Дониш роцсъ ба Бухоро ва адволу маишати
он бо газ абу нафрат навиштааст, км дамам шодндони
дигар дам бо мавиштадои мн марди маорифпарвар ро*
ананд.
Садридднн Лини дар бораи амёми цавонии худ дар
Бухоро ^икоя мекунад, км кучадои поЙтахти амири Бу-
хоро бинобар ноободй в а набудани шамъе, ч а роге ё фо-
кусе чунон тираву тор буданд, ки манзараи гурмонан*
деро ба ёди кас меоварданд'. Семёнове км Дар он солдо
аз Россия ва Европа ба Бухоро сафар карданд, фа>;ирй,
цашшо^и, бемаданиятиеро. ки дар дасти Бухоро дукм
фармо будааст, тасвир мекунанд. Б и но ба гуфтаи Г.
Вамбери а Бухоро бо намуди фадиронаи кучадо ва хо-
надои худ таъсироти таассуфангезе мебахшадЛ «Ца-
бат-дабат чанги кучадо аз Бухорои шариф як тасаввури
нидоят баде мебахшид*1 — навишта буд дар дои АигаР
худи дамоп Вамбери,
Он замой В. В. Крестовский дам. ки медмони амир
’Музаффар шудааст, аз тамошои Бухоро айнан ^амин
хел тасаввурог гирифтааст. Ин одам дар Бухоро хеле
вацт эиндагонй карда, ба музофоти он сафар карда, та-
моми «\усну эебО1ЦОв-и ^аётн онрузаи Бухороро шах-
елн ба чашми худ дидааст. Дар ва^ти хондами суханонс
• с. А й н и Куллкёт. чилдм 6, Душанбе
3 Г. В а мбе р н. Путешествие по Средней Азми, М„ 1ВБ5, стр. 16
’Г. Вамбери. Исторнж Бухари или Трансхтесапии. СПб,
1873, стр 88.
144
11.и Крестовский дар борам урфу одлтдои ва*шиёнан By-
I хором онруза баён мекунад, моилоц муйдои кас сих ме-
[шааад. И мак у аз куча*ои Бухоро гумшта мсравад,
I ясавулбошй бо вай *амро* аст. Мардум дар ду тарафи
куча истода, ба еурус* бо мароци таком мен ига ранд,
|фойтуни Крестовский аз байни изди*ом ба зур ро* ёф
I та мсгузарад. Дар мн ва*т ясавулбоши корнамой меку-
I над: хизматгорони вай мардумро дагалона тела дида ро*
I мекушоянд, «Дар ин цо тозиёна*ои ин нозмрони фахрин
I тартиботи умум бе рациона ба тахтапушт ва ба души
муъминон меафтохтанд...» 1 мснависад Крестовский Ку
ча*он Бухорои «шариф«, дар назари Крестовский чи на-
худе доштаанд1, У мснависад «Лои куча*о аз тасаввур
бсрун буд, лой монанди атолам г ал из буда, чунон буи
бад дошт, ки аз афташ, асп*о намсхостаяд ба он *адам
команд»’.
Аз афгаш, А*мади Дониш чиркиий ва ифлосин ку-
чацои ша*рн Бухороро дар назар дошта, боре ба сафи-
[ роим рус, ки соли 1870 ба Бухоро омаданд, гуфта буд. км
цоиуни Бухоро рухсат намсди*ад. ки хорици*о дар
ша*р савора гарданд. Дар паси мн сухан Дониш илова
карда буд, ки «лмеда гаштаи... бояд барои худи шумссн
ногу вор бошад*1-
Крестовским ба *аммоми Бухоро мсдарояд, Оби ом
каммом ба андозае гандида на б ад буй будааст, ки аз
шустушу худдорй нам уда, *ар чи зудтар а? *аммом ба-
ромада рафтааст. Ба тамоми «*усну зебой *-*ои ин цам-
мом *аминро *ам илова кардан даркор аст. ки дар то*-
ч«*ои девори *аммом ким-чи хсл кирм*о хазида мегаш-
таанд ва гайра. Дар Бухоро на фа*ат дар мзишат ва руз-
гор, балки дар *агти цамъияти ва мадлни *ам ночизн,
фа*ирп ва мискинй *укмфармо буд. Чунон ки Крестов-
кий меиависад, бухориён дар маъракв*ои худ ширннкор
на масхарабозонро тамошо мекарданд.
«Бсго*и,— навишта буд у, дар *армбии мвнзилн мо
тамошое бирпо шуд. Хеле ва*т сурнам ва дойра мена-
вохтанд. Баъд масхарабоз*о ба ак-аки саг*о ва *ангоси
харцо та*лид карданд (ин гуна та*лмд*ои хандаовар дар
'В. В. Крестовский В гостях v »мнра бухлрекоги, СПб,
1887, стр 125.
= *амон iO, СА*. 126.
3 Л- Ф. Костенко. Путешествие в Бухару русской миссии
1870 году, СПб. 1871, стр 72.
Ю 3. Рачвбом М5
ин чо раем аст). Ондо ба сагу хар дуру дароз ва чунон
айнан тадлид мекарданд. ки нидоят саг ва хардои атроф
безобита га пи а, ондо дам ба тадлидчиён чур шуданд ва
пас аз итмоми маърака дам то хеле вадт ором шуда «Ж-
мета вон иста ндЛ
Баъди он ки дукумати лодшодии Россия нодияи За-
рафшонро ба зери тасарруфзш да ров а рд, Бухоро иуд-
10411 об шуд. Масьалаи об яке аз масъаладое буд, ки
Адмади Дониш ба ок бисьср диддат мекард ва мо инро
дар бело чандин бор зикр кардсм. Маорифпарвар аз са-
баби нарасидани оби зарури дар Бухоро ва дар хонии
Бухоро нидоят бад шудани ад вол и халдро бо дуввам
махсус таъкид мекард. ♦Адолйи шадр (Бухоро-3. R),
аз беобй мемурд* *, —навишта буд Ахмади Дониш.
Адмади Дониш зарурати дар хонии Бухоро сохтани
кай ал до ро чандин карат ба амир ran зада, аз дукумати
амир илтимос карда буд, ки дар бораи байни Бухоро ва
Самарканд дуруст тадсим карданн оби дарьёи Зараф-
шон бо дукумати подшодим рус маслидат кунад.
Вале дукумати амир илтимосу таклнфдои Донишро
дар хусуси аз об таъмнн кардани ахолии хонии Бухоро
ба эътибор намегирифт\ Ягон чорае дида наш уд ва пой-
тахти хонии Бухоро ба биёбони беоб шабодат дошт
Тобистон бинобар набудани об ва долу Дарахт кучадои
танги еершумори Бухоро багоят серчангу тафсон ме-
шуд. Кас намсдомист. ки ба куф) панод барад. Бойдо 6а
богдои бошукуди беруни Шадрин худ мекучиданд вале
камбагалон ночор дар шадр монда, ба гармои тафсон
гоб оварда, гирифтори касалидои ришта, табларза ва
монанди индо мешуданд.
Адмади Дониш, ллбатта, фадмида наметавомист, ки
доккмилти амир ходаи шароити интимой ва идтисодй
аст. Дониш, ки инро намефадмид, сабаби лсосми вазъ-
ияти фадиронаи мамлакати худро аз нодонй ва адмадии
худи амир ва дукуматдорони вай медонист ва бинобар
ин тамоми тан ид дои у аз иуд та и навари маорифпарв^
рй мебошад.
Адмади Дониш дар бораи таназзули издании «мил
лаги нслом* сухан ронда, навишта буд, км «...дар кас
1 В Крестовский В гостях у ям яр а бухарского, СПб, 1887
стр, 160.
* Ахмади Дониш. -Рнсолх. », сад 132. 134, 152. 153.
J59. 161.
Цб
гайри худ дар касеро намедмд ва хама саргарми
ыраддуди он, ки султон уро шиносад на цозй дар пах*
лун худ нишонад на ба раис хамкоса на ба асас хамсоя
бошад. Пас агар холи султонро тафтиш кунй, фосице,
золиме. саффокс (хунхорс) на цозй марди мурташс (по
рахур) ва ^аромхуре, госибе на раис каси к... фурушс,
бедиёнатс ва асас мухаммир ва мухаммир (яънс миршаб
майнуш ва циморбоз) саркардаи роцзанон мебуд/.
Ахмади Дониш дар яке аз шеърхояш дар бораи мир-
шаб, одамони сарои амир, муфтй, цозикалон ва худи
амир чунин суханоне мегуяд, ки дар мн 40 нави штамп
он сух анон аз руи одоб намебуд. Дар он шеър амири
Бухоро ва амалдорони у чун одамони разил, цо^ил ва
<1ддахлох тасвир туда анд,
Чунон ки мо дар поён хохем дид, Ахмади Дониш
.1МИр Музаффарро барои рафгораш дар давран цанги
Россия ва Бухоро соли 1868 бо хашму газаби максу с
фот кардааст. Маорифпарвар дар ин цанг аз цихати
ицтисодй, харбй ва сиёсй ахибмонда будани хонии Бу-
хороро возеху равшан ни шон додааст. Чунон к и Ах-Мади
Дониш нацл мекунад, бепарвон, цушун ва мамлакатро
идора карда натавонистан, цахолат, кунду карахтй, бад-
ахлоцй — ин аст он хислатхое ки ба амир Музаффар
хосанд, Дониш мекунад, ки «амир хуки хал^и
хеш мсхурад*’,
Э^атто Садри Зие мацбур шуда буд ХДЙД кунад, ки
Ахмади Дониш ба му побили беадолатй, бсхуХУ^11 ва
усулхои поравои идораи мамлакат дар хонии Бухоро
мубориза мгбурд. Чунон ки Садри Зиё тасдих мекунад,
Ахмади Дониш дар бораи худе арии амалдорони амир ба
Садри Зиё бо нафрат гап зада будааст*.
Танбуонавози 89-сОла Миротацон Ммризимоя, ки
Л\мади Донишро шахсан медонистааст, хабар дода буд.
ки маорифпарвари мо дар байни одамони наздикаш дар
бораи сиёсати ноодилоиаи амир, дар бораи умаро ва
уламо хусусан руирост ва беамон гап мезад
Амалдорони амир аз хонунхои шариат суиисгсъмол
карда, барои сарватандузй садхо одамонро бесабаб ба
1 Ахмади Дониш. орисолд...», елх 93.
1 Хахон 40, сах* Ю6.
’Садри Зиё. Сабабдои мпхилобм Бухоро. сах 86,
•Ахмад Кос нм эо да. Баъвс маълумоти нам днр борли
Ахмад Махдуми Дониш. Журн. «Шархи сурх*. № 3, 1956, сах- III-
10* 147
з ин до и мсандохтанд. Ва чун зиндонцо аз бандй лур ми-
шуд, махбусонро бароварда rypyx-rypyx мтл мери
СОНДсШД.
Тамоми касоне ки амир ба он\о млнсаб иа мадам ме-
дод, ба гуфтаи Ахмади Дониш, одамони «разил, дахил
на бадахлоц* буданд.
Бесабаб нсст, ки Ахмади Дониш дамаи амллдору ну-
каронн амирро як ба як на сахт фош мекунад* у мехосч
симои умумии тартиботи сиёсии аморатро нишон дидад.
Б« цапли Дониш, фацат одами бсв издои, хупюмадгуй,
и од он, бекорхузд ва хунхор дидаву дон иста ба ин тар-
тибот, яънс ба амалдорони амир, шарик шуда метаво-
нпст.
Ахмади Дониш вазири Дасти рости амир — цушбеги-
ро одами ахмацтарин медон ист1 * * * 5. Дониш тааччуб мекард,
in Мудаммадшода бсхату с а иод чй тавр дар замонн
амир Музаффар цушбеги шудааст\ Ацмади Дониш дар
шахен Муцаммадшох як одами беацлу фаросат ва фо-
сицро мсбинад ва уро ба циноятдаи давлати мутгахам
мекунад.
Ба фикри Ахмади Дониш цушбегй мамлакатро ба
ботлоци касофа г андохт в а у ба предан х^РаТ1) ХУД-
яъие амир амал карда, даалатро ба дани харобй расонд
Дониш бисьёр мансабдорони амирро номбар карда, Во
хашму газаб менависад, ки «фило^арам ба \ар да, кн
Хокни буданд, хароб кардамд ва мардумро бисьёр гази-
данд**. Ба цапли Дониш, одамони амир фацат дар гами
пур кардани ши кам бан худ буданд.
Ацмади Дониш манзараи муносибатхои амиру раияг-
ро аз рун намунацои аризаву шикояти халц нишон до-
дааст. Амир аризаву шикояти халцро дили нодилон ди-
да баромада ва муддати дароз бо онцо машгул нашуда
«гавгои халцро ба дари вазиру цозй х^волал мекард.
Вазиру цозй цар номаъцулие ки донанд, ба кор мебур-
данд. Он гох *ллц аз болом вазиру дази ба амир аризаи
шикоят медоХ Амир дар давоби ин талаб мекард. ки
«аз ин на»|Х хлро дар ташвиш надоранд на арз наку-
нандх \ Агар баъзан ягон додхохе ба шикояташ цавобе
1 Л дна дм Дониш >< Рнсомь..»» сак- 75
а Х*яом *<о-
1 Хамон чо, сах> 115.
* Хамон цо, сак. R7.
5 Хамон цо, сад 9S
не
г и рад хам, ба ин СОЛДО1 раф». Глйр аз ин
цаламу когали арилам шикоят \ам хслс цимат буд Лм
мо 6а мактубцое ки дар онцо духтлрон нешхаш карда
мешуданд. дарцол ^аиоб меомад.
Ху л ос а е ки Ахмади Дониш баъди цамаи ин баропар*
дааст, хеле диццатангез мебошад.
— «Дар мамлакат толону тороц ч;укмфармост. До-
ни шмандой зери по шуданд. Лммо ранят амволи худро
ба осени ал даст надо да муцобылат мекард ♦«.**•
Дар ин суханони кугоц иороэигии халц инъикос сф
галет. Дар паси ин суханони Дониш зцтимол садцо фак
ги ба горатгарии амир руиросту пинцонй муцобилат
карданн халц ницон бошанд (та^рнбан фа роме ни цле-
ши мутафаккирро ба хОтир орем). Ва инак аформлми
тумду тез на тлмасхуромез дар мансабдорони амо-
рат: • Му ц аррабон и амир лазлатм ангуру цалворо меди
иистлнду азобу машаццати мецнати онро намедонмс
танд»'.
Ацмадн Дониш система»! молнявй, дурусттараш ха
зимадории аморатро хеле сацец на муфассал танцид кар-
дааст.
Ба цапли Дониш, (Зеку цалъамирцо сацибонн комнл-
цуцуцн замкни атроф буданд. Тацдири фуцарои бсчора
\ам дар дасти ондо буд. Амир ба мацсади идорам мам-
лакат гоц-гоцс бо синоду дарбориени сершумораш ба
сафар мебаромад, ки матлаб аз ин ба чатни халц хок
пошидан буд. Лммо дар воцеъ амир барон дилхушия ху-
даш ба сайр мебаромад. Ба цар цое ки амир ояд. фил-
фапр оцсаццолон ва бскцо барои цазраташон ба чусту-
Чуи духтаропи эсбо мсафтоданд. «Лскарони цамриксгёи
амир халцро горат мекарданд. Онцо мисли муру малах
молу 4011 и фуцароро гасб мснамудамд* Сарфи назар
аз онт ки халц нмцоят муцтоц шуда буд. замони подшоцим
амир Музаффарро дар таърихи Бухоро давраи бецтарин
медои иста ид. Вале дар цацицат ин давра дар таърихи
Бухоро давраи тиратарин буд. Ацмади Дониш навишта
буд, ки «баъзе ашхосс ки аз цацицати кор огоцй дош-
танд, даст ба гиребон гирифта... паноц ва илтицо ба
худо мебурданд* \
1 Ациади Дониш. •Рисола...», сад* Ю9- 110.
3 Цамон v>-
1 Цамап «<о, сац, 103.
149
Горатгарии о^саздолону бск^о бомси хеле баланд
шудани нарху ново на найрой шудани тартиботи андозу
хироч мепрдид.
Ба ^авли Ахмади Дониш, cap то сари хонии Бухоро
амалдорони амир худ capo на здкмфармои мекарданд*
Маорифкарвар мегуяд. км агар дар бозор нархи гандум
на чиздои зарури Дездемон баланд шавад, касс ба мн
яътибор нам с дод; касс аз одамони амир ба аризаву ши
коати халц и худсарим амалдорони амир намсрасид; ка-
сс аз амалдорони амир маамуни аризаву ши ко яти ранят-
ро ба маълумотм амир намсрасонд; касс набуд, км ЧУР**
ат карда ба амир аз ^ушбегй ва >»ози шмкоят кунад.
Чунон ки Ахмади Дониш нжзд мекунад, ин кабил
арнзаву шикоят бомси м^РУ газаби амир мешуд. Халк
Кдшшоку мамлакат хлроб мешуд. Дониш навишта буд.
ки «равная аз кама касбу корэ$о рафт ва баракат аз мне-
ни хал»; бардошта Шуд* *.
Системам нафа^от, ки барон л нора т анъанавй буд.
аздоли хазинаро аз ин здм ба тар мекард. Амир ба амал-
дору мансабдсрони худ as здеоби сарвати хал^ цут мс
ДОД
«Амир ба фиреб пули бискгрс аз фуздро ва раое ба
зулм ситонида ба ыпон, ба тарной ржшва ва тукфа ме-
дод, то дздонн 5*шонро баста гардонад. ки мабодо аз са-
ри мулк »хез« нагуянд*.
Ба амидам Дониш, ма^з тартиби хазинадории амо-
рат он идеологиям но^нсеро ошкор карданд, ки асоси
Чампн тартиботи сиесй буд. Амал дорой дар и аз ди амир
хизмдтгор буда. худи амир дар Назди халх; масъул набуд.
Ахмади Дониш бар зидди ин асос асоси тамоман нави
Чаётм смссиро ба мисн мегузорад; у мегуяд, ки хамаи
амалдорон ва худи амир фафгг шахсонп мансабдори
давлат, хизматгорони халканд. Хазинаи давлат мол и кия-
нт шахски амир нест, ч**Ргиз не! Амиру амалдоронаш
Ча^ надоранд, хазинаву хал^ро горат кунанд. О|що бояд
.и давлат фа^ат маош бигиранд. Чунин аст талаби Ах-
мади Дониш
Дониш «Дар з^икояти хо^й ва манофси сафар» ном
боби а Наводир-ул-за^оеъ» муна»^идн берадм ва фош-
кумандаи нухссодои аморати Бухоро будани худро мс-
бот мекунад. Ин марди маирифпармар дар шакли хикоя*
• Ариадн Дониш, «Рисолл. », сад. 98.
Г 50
th сафари як нафар дочй аз адооли Бухоро ran зада, ба
аморат ва ба амир нафрат кздор кардааст.
У псш аз дома гами бе?;будии хонии Бухоро, хусусан
масъалаи дахлу харчи давлати амирро мсхурад ва ба ин
муносибат докояти зсринрс надо мекунад: «... Сухан ба
харчу дахли Бухоро онарда пурсид, хи мулки Бухоро
чи мидоор замини обод на соледо заръ дорад? Гуфтам:
шарцан ва гарбан тадоибан ионзда^ фарсах, шимолан
ва Чанубан дошт фарсах. Гуфт: Самарканд? Гуфтам
сулсони он. Гуфт; Насаф? Гуфтам: нисфи он. Гуфт
Аскарняи Бухоро чанд аст? Гуфтам: дар айсми амн ас-
карияи дожили се дозор ва дар авдоти ошуб аз довошй
дувозда^ дозор ва бо зам ми атрофи банда бис г цазор.
Гуфт: мавочиби ин дошам чист7 Гуфтам: дувозда^ млн
Галла. Гуфт: галла аз кучост? Гуфтам: аз ушр ва хироч
Гуфт: агар осмон набор ад ва замин надидод? Гуфтам: аз
андоз, ки ба райя фармоянд. Гуфт: агар фу^аро гадо
шавад? Гуфтам: аз мусодира ва яргу, ки умаро ва агние
ро афт ад.
Муфрит бихамдид ва гуфт: дар ин сурат фудоро ва
гипо^ озурда бошанд ва бенаво. Агар душмане додис
гардад, мудомми ^арб ва дофзи давлат чи навь даст
ди?;ад ба ^амин сипоту раияти рахт оббурда ва аз шох
озурда?*’
Хонапдагон ба хубй мебинанд, ки дар ин ^икоят
нисбат ба аморати Бухоро чи кина ва нафрати бузурге
ифода ёфта аст. Дониш боварии комил дорад, ки тарти-
боти .1мнрй, ки мардумро ба хонавайронй на камбагалй
ма^кум гардонидааст, дар мамлакат дер пойдя, далей
карда наметавонад. Дониш шахсе — амиреро, ки ДО ми ва
бонии чунин тартиботи дар додои хал>$ ч*6ркунанда
мебошад, ^укмрони лои^у сазовор камедонад. У такро
ран дойд мекунад, к и дар аморати Бухоро тартиботи
дурусти сиёсис, ки манфиати хал^ро дар назар дошга
бошад, вучуд надорад. У руйрост мсгуяд, ки: «Бсэабтии
замини Туркистон пур маълум аст* 3.
Дар чои дигари ^амин х>икоя Дониш сухани гуё ба
дочи гуфтаи докими англисро дар Пишовур на^л меку-
над. Ва^тс ки доч* ип ДОхим маъно ва лузуми тасар
руф кардани заминдои сорили бадо ва ба забои и авру~
1 А^и ад и Дониш «Нааодир-ул-ва^осъ», са^. 280 — 281.
* Хамон НО-
151
пои тарцима кардани китобдои мусулмониро мепурсад,
доким ба пай чунин чавоб мсдидад: «Шумо уэбакия. ац
ли шумо ба сирри ин умур намсрасад. агар гуям хам ал
дарки он оциз бстед. Моро овардаанд то ч*ХонР° обод
дорсм ва бадрхо ва кондо бикушосм ва ачоиботм олами
арконро зодир гардонем. Моро лавозим аст, ки таддвди
ИМлалк адли олам кунсм ва сара ал садат маълум намо-
ем На х<Р касс муддаии сафо ва дудурат аст дар мазда-
би худ онро тафтиш бояд кард ва чун дад маълум шавад.
тобсм у бояд шуд Ва тавоифи адли ммлал интифоъ аз
Ча^он бардоштамд, аммо уро ба холи худ бигузоштанд
ва ба таъмири у накушиданд, то наздик ом ад. ки ч^Д011
хароб шавад ва сукунат дар он мутаалзир гардад. Наби-
ни. ки токи ангур агар тарбият накуни, дар соле кева
к амт др дидад, то он км хушк гардад. Ва шумо мева аз
ток мгхурсд. дигар гам надорсд. агар бсхашро кирм за-
пад ва сарашро сармо. Фалодарам, чадондори дадим ва
худовамди карим моро истмтоат бахшмда то чадонро *3
богбоии надои холй гардонсм ва заминро ал хасу хошо*
ки монеаи зарт» пак дорсм»*.
Ии. албатта. дар бораи ХУкмронии уэбакдо. яънг
амирони мангит. фмкру мудокимаи докимм Пмшовур
набуда, балки як нав тарэу услуби махсуси тадрири ада-
бй мгбошад. Лввалан. гумон аст. ки х^кмми Пишовур
ал кордории дожили и хухмронии мангит чунин огохии
муфассал дошта бошад. Сонилн, фикрхои манфик хоки-
ни на а кур дар бораи кордории мангигхо ба х?Ч гуна
эътмрозк муаллиф боне намегардад. Мо, ки ал ч^Х011*
бинии Адмади Дониш вуду фи комил дорем, ба хубй
медокем. км индо дама фикрдои вай мебошамд ва фадат
вай дар бораи хменат ва бадкоридос ки дукмронони
манпгг дар данм* млмлакати Бухоро ва мардуми он кар-
даанд, чунин длтьн ва кушоду равшан ran зада метаво-
нист*
Дар суханони доким ду ладзаи муднн ба назар ме-
расад, ки ба чадешбинии «чтимой ва сиёсии Дониш ха-
рактерно»: мсбошанд.
I. Дониш ноинсофй ва ноадл будани инро дайд мс-
кунад. ки бисьёр халддои олам сарвати знёде кар-
да, вале аз он истнфода ндмебаранд ва дар катичаи ин
дуньё ба фадирию таназзул дучор гардида, зиндагонй
АжнМи Доми я» - Наввдмр-ул-ваксмь*. «^*Х
152
кардан дар он душвор шудааст, яьне Дониш гуфтам ме-
хо.чад, ки гарчанд дар дунъе сарвати зиёде цамъ шудааст,
дар байни нисми калони одолим р$ги замни боз миски
соби^ фацирн ^укмфармост. Дар ин цо фикри Дониш
дар бораи нобаробар тацсим шудани сарнат дар байни
мардум ба майдон мебарояд, к и мо дар ин бора поёнтар
гап хо^ем зад.
2. Дониш талаб мекунад, ки гулшани олам аз богбо
нони иодом ва замни аз часу хошоки ба киштумор но-
неъшаванда бояд пок шавад, то ки замни зиёдтар ^осил
ди^ад. Чунон ки дар поён jjbm зикр хох*-'м кард, Дониш
боварй дорад, ки мангиодо зукмдорони нодон мсбошанд
ва дар сари ^окимияти Бухоро исто дан а шон ^аргиз ра-
во нест.
^увваи фаъолммти маорифпарварии Дониш ana дар
^амин чост.
Адмади Дониш дар асардои худ адволи сахти деддо-
нони хонии Бухороро ба тафсил тасвир ва баси меку-
над: безаминй, аз тарафи амалдорон ва умаро талону
торо% шудани аморат, эдтнёци фавдулодда к ало ни дед-
донон ба об ва ба обьерй кардани як парча замини ху-
дашон, набудани дед як воситаи боркашонй, хушксоли-
дои муттасил, ки ба додтию гуруснагй мсаидомиданд.
г\з бссбй бисьёр дишлоддо бесодиб шуда нонданд,
чунки об ба ихтиери русдо гузашта буд. «Бисьёрми фу-
дарои мазорсин аз тумонот кучида ба хоки рус раф-
тандФ1 — навишта буд Адмади Дониш.
Адмади Дониш адволи сахти деддонони онвадтаи
Бухороро муфассал баён кардааст. Бимо ба давли мао-
ркфпарнар, даётм сахту вазнине насиби дс^цон буд:
вай замени дар зери бори мс^нати вазнин буда, ба мш>
шок;и умр мегузаронд, цои хобаш болей хоку лей, так-
сариаш каланд буд; у мебоист галлам амлокдорро ме-
кашонд, об мгкушод. чорво мечарид, ба амину арбоб
пора медод, зимистон анбори ангуру тарбузро гари ме-
кард, ба ца<5ру ситами накали арбоб тан медод, гандумл
амлокдорро бонн мекард, ба годной у хурок медод ва
кормом дигар мекард. Ин э$ам кам аст. ^амаи азобу
кулфати деэдонро номбар кардан ма^ол аст. Агар ^а-
маи азобу маша^^ати ^аёти деэдонро тасаввур куном,
6а назар чунин мсрасад, ки нони хушку Оби хунук аз
• Адмади Дониш. «Риги л а», сад. 118.
IS3
аягуру ^алвои дездок ширинтар будааст. Ин маориф-
парвар менависад, ки гадоён ва бсчорагон дар харобис-
тон ва ^абристон зиндаги мекарданд *,
Ахмади Дониш дар борам бори гарони ушру хироцс
ки аз дед^оном ситонда мешуд, бо дадру гаэаб навишта
буд. Уммол ва мутасаррифип аз заминдои як умр нокиш-
га ушр ва хироч метал абидандг ва ба деддонон негуф-
танд, ки агар ин замин кишта мешуд, галлам бисьёре ба
амал меомад, худат ки бепарной кардан, акнун азобашро
каш. На дамам ушр ва хирочи си тон да шуд а ба хазина
медаромад, чункм уммол ди см и зиеди онро аз они худ
мекард Адли дедаву дишлоддо аз додан к улан ба амал-
дорони амир гардан мстофтанд, зеро медомистанд, ки
аспу шутурашон гашта намеояд. Бино ба гуфти Дониш.
агар бевазане калобае оварда дар бозори Бухоро ба се
фулус (тангаи майдан мисин) бифуру шад, ду фулуси
он бадри амин мебошад на агар деддоне як харнор дезум
орад ва ба сс дирам бифурушад, ду дисми он бояд даь-
ди амин мешуд \
Аминони бозор «ан буд и дуздон» мебошанд, мсгуяд
маорифпарвар \ Ба да вл и Дониш, шадна ва асаси Бухо-
ро аз мардум бо роди фиребу тудмат пул мегиранд
Миробдо ба майдони кишти дамон касс об медоданд, ки
бисьёртар риппза дидад’. Царовул ва нмгодбондо, ки
роддоро аз дузду родзан пок медоранд, худашон тороц
гари мардум мебошанд
Адмади Дониш таъкид мекунад, км дамаи молу пули
хазина аз горат кардани халд мебошад, Маорифпарвар
бордо таъкид карда гуфтааст, ки «кас бояд бо меднати
далолаш нон ёфта хурад*.
Як тини андоздои аз халд ситонндашуда баром бед-
будии халд ва мамлакат сарф намешуд, ки ин Донкшро
сахт ба изгироб меовард. Пули хазина а сосан барои
на^тхушии амир ва умаро харч мешуд \ Чунон ки Ах-
мади Дониш мегуяд, амир ба муносибати таваллуди дух-
тараш симу зари бисьёре сарф кард на >^ол он ки ба ин
' Ахмади Доннш, «Рисола...», НК.
1 >^амон чо.
• ^амом 40. сак-
• даном 40, сад. 117-
? ^амон 40, сад. 90
* Дамон цо.
’ З^амон цо, сах- 91
1 )^амон цо, сад НО
154
з^УЧУН надошт» чунки маорифпарвар амирро хнзмаТ
гори хал>$ мешумурд, ки аз хазинаи давлат маош ги-
рад1. фИн фи к р,—навишта аст Слдриддии Айни,—дар
шароити амирии онвацтаи Бухоро, ки 114 тан^о дорой
мамлакат, балки марду эани тамоми а^оли ^ам гулом
на канизи шахски амир шумурда мешуд» хслс фикри оли
буд*1.
Орс. Ахмади Дониш орзуи амире дошт» ки ба ман-
физтн раият соди^ бошад. Тахти салтанати Бухоро ин
гуна амирро надида буд. Маорифпарвар мгдонист, км
амир Музаффар одамонро ба табацот тафри^а додааст,
ки яксро месозад ва дигарсро месузад на мскушад. Ва
к а вл и маорифпарвар, амир намедонист, е худ намехост
дон ид, ки одатан дар ро^ат, дар ме\нат, дар сарват» дар
едлфат хама баробар^укуцанд, зеро он^о фарзандони
хк падаранд на Санни ондо нобаробдрй нашем *♦
Бино ба гуфти маорифпарвар, дар кас бояд мувофи-
ки хизмати ба хад|£ кардааш, мувофицп цобилияту до-
нншащ сарват дошта бошад. к» ми ДОЛат дар Бухорои
феод ал и на буд.
Амир Музаффар, «циблаго^и» хал>$. мн .^аницатро
намсфа^мид. Вай фа цат марди фосмц яа золнми хунхор
буд, Амир Музаффар дар «риодидо *адду цудудс намс
дон ист, ба цадри а^\и илм ва касбу кор намсрасид, га-
ме надошт. ки халц дар амку амонй ва ба фарогат умр ба
cap барад. Баръакс» амир фацдт дар гами шикая ва nia.v
вати худ буд.
Ба цавли Аэрсадм Дониш. «ба давлатсарои амир гай
ри цучуми сафцо на арозил дигарсро мацолн мадхал на-
бувад» *.
Маълуи аст, ки дзету ри «цонун аз под шок слитар
аст4,— яке аз цоида^ои асосми маорифпарвари мебо-
шад. Ахмади Дониш ^аминро ба асос гирифта, аз тара-
фи амир вамрон карда шудани ^онун^ои дацдатиро мах-
сусаи ^айд карда мегузарад, Амир Музаффар «и^рои
а^ком ва чудуди шаръиро бар тиб^и муддаои худ не-
ронд*,— менависад Дониш.
Амир Музаффар дар ^алли ин ё он масьдлаи давлат
бо одамони атрофаш машварат намекард, ки ин ^олат
’ Ахмади Дониш. •Рисола...», сак 104.
1 С. А й и й. Куллиёт, цнлди 7, Душанбе, 1962.
1 А дм а ди Дониш, *.Нарпдирул-вацо<гъ», сач 36S.
• ^амон то, сях- 94.
155
маорифпарварк моро сахт оташин мекунад Дониш инро
аз беадлии амир медонад '.
Барои андак гунод ва чиноят он ва ё ин одамро куш-
тан ва ё дабе кардан, — ин аст кордории амир, — мегуяд
Адмади Дониш дар як 40И дигари асараш. Ин,х;о бед-
тарини одамон буданд, ки дар назди цонун цинояте со-
дир накардаанд.—оташин шуда мегуфт Дониш У дар
(юраи чазодои гайридонунй, ки дар хонии Бухоро 40
доштанд, дар боран 6с деч як пурсиш ва мурофиа зин
дон карда шудани одамон, дар боран дарразанидо, ки
дар Бухоро раем шуда буд. менависад.
поймолкунй ва худсарии амир зидди манфиа-
1И катан аст,— мегуяд Адмади Дониш. Бисьёрии марду
ми Бухоро ватапашонро тарк мекунанд. Адмади Дониш
навишта буд, ки аз кирдору ч^яонтдои амир ва мудар
рабинаш бисьёр касок сахт ба таре афтодаанд. баъзедо
гурехта рафтаанд, баъзеи дигарон мунтазири фурсати
муносибанд.
Маорифпарвар бо газабу нафрат навишта буд, ки
«фало^арам чамъе аз суфадо ва арозилро бад-ин сабаб
давлат дидад, то харобй дар чадон пайдо ораяд на хид
мати он нопокро (яьне амирро — 3. Р) ба гардан ги
ранд к
Маорифпарвар бордо таъкид карда гуфтааст, ки амал-
дсрони амир фадат дар сами хурдану димоъ буданд.
Адмади Дониш одати амирро ба хубй медомист на би-
побар ня навишта буд, ки то агар касеро духтарс яабо-
шад, агар ба илму дониш баробари Абу Али ибн и Сино
бошад дам. ба деч появу мартабае нарасад на духтари
душизас дошта бошад, ба дар м^ртаба, ки чуё бошад. та-
раДДй кунад
Адмади Дониш адволи чуривори занони аморати
Бухороро низ тасвир мекунад. Барои Адмади Дониш
барин мусулмон то чи дарафа прогрессией будани ин
гуна адидаро хотиррасон кардан, ба фикри мо, до%ат
на дорад.
Дониш бо хашму газаби беандозае духгарини мар
думро бо зуру цабр ё ба пул харида гирифтани одамо-
ни амир ва ба дарамсарои амир супурдани ононро ме-
нависад. Духтарони бегунод ба дарбори амир каниз bi
чурй ва ба тад^иру тачовуздои гайриинсони гирифтор
1 А ;илд и Дониш. <• Рмсол*..л, 1П.
156
мешуданд. Маорифпарвар навишта буд, ки зап эукл ода-
ми комнлэдоуз лет; вай з^ам ме^ру му^аббат дорад? зан
ёрдамчй ва дустк вафодори мапд аст, аммо зиндагй мац-
Су р кардааст, ки махлу^и сует на хору зор шавад,
рамсарои амир яке аз муассиса^ои сохти ва^шиёнаи
дарборн амири мустабид буда, без як бори дигар симои
берздм ва асримиёнагй доштани ^окимияти хонии
Бухоро ва дар ваэьяги бе^у^у*^ ва канизй зипдагопй
кардани занонро нишон меди^ад.
♦ ♦ ♦
Дар рисолаи Ахмади Дониш тзддили сабабцои а^иб-
монии издании аморати Бухоро мав^си махсусе дорад.
Ба гуфти Сздриддин Айнй, тан^иди усулэ$ои таълмм дар
мактабу Мадраса, танциди мударрисон ва ру^ониёни рас-
мин бссаводи Бухоро, ки номи уламоро бардошта бу-
данд, яке аз хизмат^ои калони Ахмади Дониш мебошад.
Дар Бухоро набудани нишона^ои оддитарини мадания
ти дуньявй — театр, клуб, китобхона, матбаа, литография
на набудани умуман матбуот маорифпарварм моро ба
изтироб меовард; дар мактабу мадрасал;0 фи«^У Цавоиди
динй, ки ба эоди^ат о^ец ало^а надоштанд, о.мухта мешу-
даид; дар Бухоро ягон муассисаи тиббй ки дар асоси
медицинам евроиен кор мебурда бошад, набуд, дар мам-
лакат шайх^ои фиребгар, табибу фолбин^ое худсарона
амал мекарданд, ки бо *табобат»-м худ одамонро маъ-
юбу маслу*; карда, ^азорон-^азор касро мекуштанд.
Дониш мегуфт, ки табибон цо^ил ва бесавод мебошанд
А\мади Дониш дар сарсухани «Наводир-ул-ва^оеъм
бо газабу нафрат навишта буд, ки дар Бухоро <*Сай*;ал-
пома»» на «Абумуслимнома* барин китоб^ое ria>;ii туда
анд* ки майнам мардумро гаранту ги^ мекунанд,
Факат ^амин як факт, ки солцои 80’уми асри гузаш-
та, ба гуфтаи Садриддин Айнй, ^атто лампам керосини
^ам дар хонаи бухороисн як чизи ни^оят нодир буд, ба
чи гун а гни а^вол далсли хубе шуда метавонад. «Дар та
моми Бухоро,—навишта буд В. Крестовский,—ба на
зарам факат як ^анлие ^аст, ки се печи русй дорад®
Дар хонаи бухороиён ягон мафрушоти европоишакл на
буд.
1 В. В К р с 1* т 0 с к к В В гостях у эмира Пахарского, С1Ш,
1887, гтр 283.
157
Ба части издании Бухоро завол мсрасид. В. В. Бар-
тильд навмпт буд. ки дар ссцаи фаъолияти адабй дар
хонии Бухоро дар асри XIX дукмронии шариат х* *Р **
ташаббуси адабнро хомуш мекард; аз байни китоб^ои
таърих фа^ат як асарс ба назар наноси шуда мсистад.
ки дар анвал^ои подшодии анир Гайдар таълиф ефта
буд Кнтобхонадом Бухоро, ки аз заминдои *ацф ба ан
доме даромад ДОШтанд. дар замени амир Насрулло га
мо мл и тороч туда буданд
Дар эргёти хочагин мамлакат ва дар маишати нард;
ион бо ^удрати таном дукмфармоп дошт ли и мумосибаг
Хон феодалй, худсарии вахшиена ва хунини амир, ча
Холат ва таассуби дики, х^Р^б саросар бссавод Судами
а Холи, фацири ва бен ало и и мудхмши кардуй, аз вк та
раф, па части фосиху ифлоси амир, бек, мулло ва боен
аз тарафи днгар — ап а аз хаМИИ^° иборат буд сохти
амири.
Манбаи а с ос и н чахолат, саддм асосми рохи м ад а них
ти дуньяпй, ба фикри Дониш, мусулмонони мутаасскб
буданд.
Ахмади Дониш муллоеии Бухороро дар назар дошт.з
ва «допишмандин * схоластикиро бо илму фаннн хаКи
Хй мухоиса карда, навишта буд, ки «дар кодом бо худ
гумонс аз фазлу камол до ранд на худро Вуали ва Афло
гунн боистнхлол мспиндоранд, дарсг ки ча”>°и надида
лид Онхо динпстанм хурофотн арлбиро ягона илм
ХИСоб мекунанд,— навишта буд Дониш.
Уламои Бухоро ба андозас ч°^ил ®УА*НД» ки гаЙр
аз Бухоро аз деч ** мамлакат тасаввуроте надоштднд.
Адмади Дониш мсгуяд. ки уламои Бухоро бинобар
Чодилмашон xopKM^etipo, ки ба Бухоро меонаданд, одам
намешумурданд. Уламо гуё дар бораи хоричиён мегуф-
ганд, ки *дар хахнцат одами нестамд, гулилнд нксоксу*
ратэ.
Ба «доли Дониш. уламои Бухоро гумон мекарданд, ки
нагар *гамр аз асокири мо дар 4^X°H асхаре небо-
Уламо аз ро.хи охам, телеграф, устлхои нави тупее
й, аз навигарихои нлми ч«мг гайра хабаре надош-
’В В БартодкД. История культурной жизни Туркестан?
Л. 1927. стр. Ш. 5лл
3 Л х н а д и Дониш «Намэдир-ул мкоек*. сах 209
• Х***он Ч*Х 212
I5S
танд, намсдонистанд, ки бо роди одан 100 фарсах (\ар
фарсах 6 — 7 километр) ро^ро дар 20 соат тай кардан
мумкин аст на гайра Ахмади Дониш дар васиятномаи
худ ба писаронаш хеле доцдонй »^айд мекунад, ки дар
мактабдои Бухоро доч як чизи фоиданок омухта наме-
шуд ва мегуяд, ки он чи аз таърих медонад, 6а шарофати
э^икоядое .будааст, ки инро но дар боло зикр кардем,
Чунон ки Адоади Дониш дойд кардааст, уламою фа
цедони Бухоро фа>;ат дар паи фондан худ буданд, Ондо
мунтазир буданд. ки касс ба назди ондо бо сари кафида
с тан и дарида ояду аз у дираме ситонда ба он бечора
ту.морс диданд, ё зиёрати маноре фармояндч Ба цавли
Адоади Дониш, дозй ва рапс мунофидо карда, ба нафьи
бойдо кор мекунанд. молу мулки камбагалонро мусо-
дира намуда ба хазинаи амир мебаранд, фатвое дода,
худсарии докимонро ба ростн мебароранд, дар дадди
моли ятимон дукмдои гайрицонунй мебароранд. Ондо
пасттарин ва цабедгарин кирдордоро ба худ раво медо-
нанд занонро хору беномус мекунанд, одамонро дадо-
рат мсдиданд, барои ягон дуццате аз мардум андозу за-
кот меситонанд, порахурй мекунанд ва гаЙра. Муфтн
порахур, фатвон у макру найранги шариат аст.
Адоади Дониш нагз медомист, ки «агниё ва улвмо
до% год ба мадади муфтй ё димояи дозм мудточ и абу
даидо1 * 3 * 5. Чаро? Бинобар он ки ондо одамоне буданд, ки
якдоя халдро горат намуда, адлу инсофро намсдонис
танд. Маорифпарвар дар шахси агниёю уламо муфтхуро-
неро дидааст, ки хуни халдро мехурданд.
Вино бо гуфти Адоади Дониш, муллоёни мутаассиб-
ро хамон гумродони абладе иззату икром мекарданд. мт
худи он уламоро мсхуронду меиушонд*. Маорифпарнзр
тобу тоцати дидори муллодои фосицу разили иртидоиро
надошт ва сирру асрори ондоро берадоопа фош мекард
Адоади Дониш менависад, ки ба нодуруст будани роди
уламои замонаш боварии яцин пайдо кардааст. У аз айё
ми кудакиаш боварии комил дошт, ки муллоёк фирсб
глранд6. Дар чашми Адоади Дониш муллоёни мутаасси
би Бухоро одамони порахур на риёкор буданд. У бо
1 А х м а л и Дониш, оН^водир-ул-яак^**. са^. 211
^анон чо, сад. 347.
а Х,амон чо. сад. 346.
• ?^амон чо.
5 Хгамон 40. саз^ 345.
МХРУ газаб навишта буд. ки мударрисон фа^ат дар гами
рутба, пул ва шав^ати худ буданд Шаих^о фиребгар.
уламо порахур, мсгуфт маорифпарвар. Дониш мс -
гуфт, ки мударрисон ба талабагон фацат донише мсдо-
данд, ки барои толону торопи мардум ба кор меомад
на бинобар ХАМИН вай дар га^сили Мадраса на ба зин
да^о ва на мурдахо нафъе мед ид *.
Ба ^амин гариц. Ахмади Дониш чунин мешумурд, ки
гахсили Мадраса аз ^аст дур буда, ба халх нафъе расой -
да намстанонад ин донишро ба нав кардани мамлакат
ери расонда ниметавонанд. Ахмади Дониш ба хаР як
касбу кор аз нуцтаи назари ба .^тиёчи халц чи ^адар
нафъ доштан 6а.\о медод, вай фа^аг ба ^и^ати дунья-
вии ин ё он касб кордор буд.
Дониш «Дар насоси фарзандон ва басни \а^ицати
касб^ову пешаф)» ном рисолаи худ, ки дар тавсифи а^и-
да^ои и^тимоии вай а^амияти махсусе дорад, дар бораи
фазилат, бартарй в а нухсом и хаР я* касб муфассал гаи
мезаиад. Ба ин муносибат вай ба басни ме^нат ва мздо
ми коркунони сохни интеллектуалй одли халам — бись-
ёр агамия i мсдихад Дониш дар мухокимахои худ дойр
ба ин масъала нухсон ва камбудихок таълими динии схо
ластикии мадрасахои Бухороро фош мекунад, он а\ли
илмро. ки ба хисоби фиреб додан и халх зиндагонй ме
кунанд, сахт танхиД карда, дар шароити таассуб в а ца
Холати Бухорои онруза хамчУи таргибкунандаи гзрму
Чушони илмхои дуньявй ба майдон мебарояд.
Ин марди маорифпарвар пеш аз хаМа зарурати илм-
Хоро мйд мекунад, ки шароити зиндагонии мардумро
сабуктар мекунанд. У дар насихат ба фарзандони худ
мснависм: илмхоеро омухтан ловим аст. ки манфиати
*рмъиятро химоя карда бошанд. У насихат мекунад. ки
аз амирон ва хизмати оной хазаР кунанд. зеро ин ба-
рои ахли мехнат рохи дуруст ва х^лолм зиндагй наме-
бошад. Илме ки ба мардум даркорн надорад на мардум
ро дар рохи садохат ва манфиати омма тарбия карда
наметавонад, ба а^идаи Дониш, хаь»Ни ман^уди.чт надо-
рад. Илм бояд ба халх бо рохи мехнати халол як лухма
нон ёфтанро омузад, на гадоиро, вале атрофиёни амир
ба он одат накардаанд.
‘ Ахмади Дони ui, «Нашодир-ул-вацмзс**. 345,
*’ JQixoH но,
160
Дониш характер» схоластики доштани илмдоеро, ки
дар мактабдои Бухорои онруза омухта мешуданд, ба
хубй мефадмид ва дар тадрибаи даётиаш сандида буд.
У дайд мекард, ки ба мартабаи олии донишдо на фа дат
ба воситаи хон дан и китобдо, балки асосан дар натидаи
тафаккур ва тааммуд дар болом дар як доднсаи даёти
инсонй ноил гардндаасг. Барои Дониш объект» асосии
омузиш додисадои одами водей мебошад,
Дониш аз писарони худ талаб мекунад, ки дар як
илмро амид ва нагз омузапд, зеро у ба хубй медонисг,
ки аксари муллоёни саллакалони Бухоро, ки даъвои до-
пиши ан дй дошт ан д, дар водеъ додил ва додпараст буда,
илмро фадат воситаи манфиати шахе ни худ дарор дода
буданд.| Дониш касонеро, ки ба воситаи муллой молу
давлат меандухтанд, пасту разил меиомид. У тасаввур
намекард, ки илмро, чунон ки муллоёни ба ном один
Бухоро мекарданд, фурухтан мумкин бошад. Ондо, яьнс
ин гуна олимдо, ба давли Дониш, фиребгароне мебо-
шанд, ки бо вудуди нисбат ба Дониш, хеле паст ва но-
чиз будани донишашон, дар аморати Бухоро мансаб ва
мадомдои олй доранд. Дониш бо дарегу афсус дайд ме-
кунад, ки дукмдорони Бухоро олимони дадидиро бад
мебинанд. Яке аз хислатдои бардастаи ин олимони да-
диди лутф, мардамат ва дастьёрй ба мардумон аст.
.Дониш олими дадидиро чунин тасаввур мекунад. У ба
хубй медонад, ки олими дадмдй даргкз ба камбагалон
озоре раво намсбинад, чунон ки инро олимнамоени
мангитдо мскарданд^Ба давли Дониш, шайхдо, фиреб-
rap, уламо - порахур, мударрисдо — дар доираи донмши
худ шаху карахтшуда, дозиён — фосиду даромхур ва за*
цовузкунанда ба номуси замов, таддиркунандаи ода-
мони бегунод мебошанд.
Дониш амир, и ан саб до рок и вай, дозй ва раисро ка-
соне дисоб мекунад, ки бо даромаддои даром зиндагонй
мекунанд, адли фатво, лъне муфтидо шабу руэ дар ин-
тизори он дастанд, км як марди саркафида ё офатраси-
дае ба назди окон барои нависондани мадэар ва фатво
биёяд, то ки бо ин бадона кисаи вайро холй карда ги-
ранд.
Дониш табибдоро низ адли илм дисоб мекунад вале
ондоро фиребгару даллоб меномад. Табибон, бинобар
гуфтаи Дониш, аксар нодонанд, аз илми ташред («на-
юмия), набз ва тадзия бсхабаранд ва анушодоруи ондо
заздш кушанда ва .\абби шифон он^о шарбати марг*
аст.
Баъд аз ин Дониш ба шоирон бщо дода мегуяд, ки
шеърс ки иборат аз фа^шу лагв, ^ову моди Давлат-
мандон в а амиром буда, фикр^ои меку пандомезро дар
бар намегирад, асари ^а^и^ии бадей нест. Шеъре ки ба
гайр аз ангехтани шариат ва таллин намуданн фа^шу
фасод ма^сади дигаре ба назар намегирад, таъскре
дошта наметав он ад в а гуфтани чунин шеър^о кори »$а-
бе.уу нописандида мебошад. Ба фикри Дониш, касе ки
чунин шсър^ои бемазмун мсгуяд ва дар шеър амиронро
мад мекунад, ба ро^и шайтон мсравад. Ин а^идаи До-
ниш натирай он аст, ки дар Бухоро, хусусан дар атрофи
дарбори амир, бисьёр tn о ироне буданд, ки барои ба даст
овардаии як луцма нон ба хушомади ин ё он ф’кмрон
цлеида^о мегуфтанд ва барои дилхушии онон шсър^он
фа^шомез мебофтанд, Ин гуна шоирон дар назарн До-
ниш идоату агамия те надоранд. Дониш шарафи бу-
зургеро. ки аз^ли калам дар пеши халв£ доранд, бор.^о
>$айд мекунад^ У аз а^\и цалам шарофатмандй, садо^ат
ва доро будан ба сифатдо на ахлоци олии инсониро,
пеш аз ^амат ба хайрият ва манфиати хал)$ садокатманд
буданро талаб мекард.
Дониш. ки хапоти хуби замени худ буда, а^аммяти
ин корро барои халц хуб медом ио*, менавмеад, ки у ба-
рои як лу^ма нон хаттот, яъне мнрзои .^окимон шудан
нахостааст ва хизмати чунин нокасопро ихгиёр накар-
дааст.
Дониш вазифан иисарони худ, ба ибораи дигар ва*
знфаи масли цавонро дар пеши хал^, аз ин иборат ме-
дон ад, ки он^о бояд ба падн кардани илмдои замени
хизмат кун ан д, илме ба даст дароранд, ки ба со^иб шу-
дани мардум ба ягон касбу ^унар ёрй ДГС(М АаР зин"
дагонй зарур бошад.
Дониш ба хубй медонад, ки барои со);иб шудан ба
илму ^унзр ба инсон пеш аз з^ама цибилия г в а истеьдод
лозин аст ва бо хашму газаб >>анд мекунад, ки дар Бу-
хорои феодал и. ^обилияту истеьдод saApy M1MMdT
на дор ад. Касон и боистеъдод дар Бухорои амири ^амеша
дар гаму кулфат буданд, ки Дониш инро дар асадаои
худ такроран цайд мекунад..У дар Бухоро аён медид, ки
муллоёми ^о^илу нодон, ки мансаб^ои калони руэ^ониро
ба даст дароварда буданд, бо з;аМа ро^\о барои мутавач-
162
Не^и худ кардани амир мекушиданд ва амир ^ам аз 5$а-
[мо^ати худ он^оро ба атрофаш ^амъ мекард,
Дониш таклиф мекунад, ки одамони истеъдоднокро
аз байни мардуми бедавлат чустучу кардам лозин аст»
зеро, ба фикри вай, давлатмандон, ки давлатро мохнат
' накарда» фацат аз падарони худ мсрос мегиранд, ба кас-
бя млму дониш кушиш намекунанд.» Чунон ки Дониш
мегуяд, давлатмандон ба о^илону донишмандон наздик
| намеоянд ва о^илону донишмандон низ ба наади он^о
| намераванд. Дониш ва^те ки аз одамони боа^чу дониш
сухан мерой ад, ка.мбагалонро дар назар дорад, зеро аз
байни ohj;o бисьёр одамони цобилу истеъдоднокро ёф-
тааст, Дониш давлатмандонро з$атто ба дарафам одам
нцз ?;исоб намекунад, зеро медон ад, ки сарвату бои гари
мадсули хислат^ои члйвонй, яънс натирай тамаъкорй,
х ас и ей ва ^арией мебошанд.
Баъзан дар Дониш чунин фикри суфиёна во меху-
рад, ки гуё давлат боиси ташииши иксом мебошад. Лммо
навмшодои влй дар бораи он ки давлатмандон моэргяти
хушбахтиро намсдонанд ва сабаби давлат гундоштани
худашонро намефа^манд, дар таърихи фикри пешцада-
ми хал1$и тоф<к мав^еъ ва а^амияти махсусе дорад. Ами-
дам Дониш ин аст, ки агар давлат ба инсоодо хушбахтй
намеоварда бошад, пас, дар шаренте ки дар мамлакат
х,азорон ^азор гуруснагон ва бара^нагон ^астанд, дар
дасти худ чамъ овардани он чй лозим аст?
Дониш гуе ба ^одисачои мансуб ба таърихи Юнон
истинод карда, сабаби инцилоб ва ихтилоф^оеро, ки дар
давлатро руи меди^анд, месбад, У сабаби глн зрдисачоро
дар л$амин мебинад, ки баъзе^о дар давлату рифоз; зин-
дагонй карда, баъэеи дигар дар камбагалй умр мегуза-
ронаид. У менависад, ки хУкам<>и фаранг ва юнон ин
вазъиятро ба эътибор гирифта, ба машварату масли^ат
бинишастанд ва гуфтанд: с^ама ашхоси бани одам дар
ропату ме^нат ва давлату накбат мусохиманд, чунки
фарзанди як падараяд, набояд, хи ба э^амдигар таваф-
фу^ тагаллуб талабанд бе ва*р;е ва набояд, ки зиёда-
талабй кунанд бе истеэ$>$О1$е. Зиёдаталабй ва зиёдааса’
рй ба чадри ^унару фазл бояд. Ва худи давлатро шахси
^оим фарз бояд кард ва ??ар касе ба андозаи исте^ч°^
талаби ^ач аз у бояд кард»
1 А. Дониш Дсар^ом мунтахаб, сад. 225,
11* 163
Ин садом марди маорифпарварест ба мудобили но-
баробарии тацсими сарват дар байни мардум.
Дар фа^ирию гадом зиндагй карда доч як ДОЧУНИ
сиеси надоштани аксарияти бузурги хал^и Бухоро ба
Дониш хеле алам карда, дилашро ба азоб меандохт. Би-
нобар ин у такроран ба писарони худ таъкид мекард, ки
ба >;оли фудоро ра^м карда, ба ондо ерй дидонд...
Дониш инчунин ба фарзандонаш наси^ат карда ме-
гуфт, ки: «тадорруби мулук ва хизмати салотин ба доч
вач^ ихтиёр накунед, агарчи барфавр ба аморату вазо-
par расонанд, магар ки ахли низом бошанд*
Ин аст мазмуни рмсолаи *Дар васоёи фарзандон ва
баёни доцицату касбу пешадо*. Чунон ки хонандагои
мебинанд, Дониш дар ин асари худ мысли як социолог
ба майдон мсбарояд ва ба хотири инсондустй фикри
тарами дод ан и илмдои замониро дар аморати Бухоро
пеш меронад. Танциди Дониш кордории арбобн ноадом
содой мадании Бухороро ва муносибати вам ба мада-
нияти замонй бо масъаладос ало^адор карда мсгпаванд,
ки адом пяти интимой доранд. Дониш дар ин асари худ
дар шароити Бухорои нимаи дуйуми асри XIX домчун
мубориэи дододои илмдои замени ба майдон мебарояд
ва ин фикри вай дар тамоми асардояш мав^еи асоси
ишгол мекунад.
ь Чунон ки дар боло гуфта шуд, Адоади Дониш усули
омузиши илмдои дуньявиро ба усули омузиши схоласти-
кии мактабу мадрасадои динй мудобил мегузошт.
Дониш ба дамин мадоад дар «Наводир-ул-вадоеъ* як
Чатор докояэ$о чой дод а а ст. ^а^рамони ин Хикоя бо
зкшдлгонии адолии Париж ва Франция шинос мешавад,
ба Лондон ва Петербург сафар мекунад. Муаллмф дар
шакли як докояи мароцангез ба хонандд аз нуфуси
шадодои калони Европа, дарачаи тичорат ва маданияти
ондо на аз тарзи зиндагоиии адолии мамлакатдои Евро-
па ва Африка маълумот медидод. Баъд аз ин муаллиф
^а^рамони худро мачбур мекунад сафардои дарьёи кар-
да, ба туфондо дучор шавад, киштие ки ин ^адоамон
дар он сафар мекунад, гар>> мешавад. Дониш ба ^амин
муносибат бисьёр маълумоти илмй дода, мардуми Бу-
хороро ба илмомузй ташвич намуда, доираи доёти мах-
дуд ва шах шудамондаи мусулмониро пора-пора мекунад.
1 *fo, 227.
164
Чунон км Ахмади Дониш дар як чои дигари асараш
нацл кардааст, ки вай аз сафари давлат^ои бузург 1 * бо-
варй досил кардааст, ки дар он цо одамони со^ибмаъ-
лумот обрую эътибори калон доранд ва х°л он ки «дар
диёри мо адли ^унарро сатир на кабир душман мсдо-
ранд, фало^арам м а роти б и а>^и фа зли ин диср дар на-
арн ман хурд ва хир даромад» *.
Ахмади Дониш дар яке аз немалой манзуми худ ба
амир Музаффар гуфтааст:
Шунмдаам зи хакинг км подиго^онро,
Б л чанд тонфа бояд кушуд ро^и висол:
Э^ама хун^рвару донишпажуху дкняарвар,
Дама суханвари сан 4 ид а и малс^ма^ом
Нахуст о лини доно ба нами дин, эм усул
Фуруъро битное ад ба цухлам адвол.
Дигар табибк нассдодахе,3 4 ки гохи касал
Барад зи тинати гул сардин насини шамол.
Дигар мумад^кмм моднр, км розгам сипсдр
Басн кунад зи сууду нухусу авчу вабол.
Дигар мугаинии зушладчам тарабаигез,
Км бметурад зи гибок Калил занти малол.
Дигар дабмри хумемонхатс, ки годи рацам
Ни хм зи ХУ шкалами бар рухк Аторуд хол.
Дигар суханвари шомр, адибн болигфлн,
Км иасфи шох кунад дар 40м си Холу мадол
Дигар хусаввире бедзоддасти монмкилк,
Кн паршам фалдку арзро каш ад тимсол.
В УЧУДИ МР як аз ин ^апм веби мамлакат аст,
^у>ури цар вк al мн фирха мулкрост чамол.
Бувад ба зиммаи арбоби салтанат ловим,
Ки парварапд мар мн цунларо ба моду ианол.
Бувад вазифан дар як макс зи сим ^азор,
На, балки ал зари сурхлш дидапд сад мис^ол.
Касс км нам* кунад ин фунун зи бахтм баланд,
Ба чанд ротиба лом к бувад бад мм иннвол
1 И ширм ба Россия.
’ Ачмадв Дониш. «Наводмр-ул-вацос*», см. ЗЛО.
1 «Массодам* аз калимли Масех - ламбн пайвамбар ест,
> .t wiuopa ба халоскунанда аст. Ба амидам динй, нафасм Исо — rye
лар било ва бгмормро дафъ мг кардааст. Ибораи и ас с ходам аз ка-
мин чост.
4 Ахмади Донни Асарх^к муктахаб, сад. 191 — 192.
165
Ба 1$авли Ахмади Дониш, дар шароити Бухорои фео-
далй одамони ноувдабарою беистеъдод душманони ода-
мони боистеъдод буданд ва ин ^о^илон одамони боис-
теъдодро хору тах^ир мекарданд. Дониш боварй дошт,
ки истеъдод боиси гаму офати одамон мешавад.1
Ахмади Дониш ^асад мебарад, ки Европа ба олам
бисьёр одамони маш^ур додааст ва мепурсад: «Сабаб
чист, ки х,амаи дониш ва фар^анг махсуси Лукамой фа-
ранг шуда, иллат чй ки ?$амаи доноёни мо гарангу да-
ванг? Мо сиё^бахтон магар фарзанди одам нестем?»2
Дониш дар Европа ва аз чумла дар Россия мав^уд
будани ро^и о^ан, кишти^о ва дигар нави^оро ^айд на-
муда мепурсад, ки чаро он^о дар мо нестанд ва дар
Чавоб мегуяд, ки «он^о тараддуд ва талаб намуданд, ёф-
танд ва мо накардему нарасидем».
Дониш аз бисьёр нави^ои илми химия, агрономия,
техника ва вайра бо зав!$и тамом ^икоят карда, ба ин хел
ихтироъз^о ^айрон мешавад. У мегуяд, ки европоиён дар
назди худ як 1$атор проблемами илмй гузоштаанд, аз
Чумла чаро одам ба осмон парида наметавонад ва у бояд
ба кавокиби сайёр барояд, чаро барги дарахтон хазон
мешавад ва барои хазон нашудани он чй бояд кард, са-
баби гармсел, хунукй, касалим чистанд. Дониш мегуяд,
ки европоиён ситорамр° меомузанд, бо ёрии илми хи-
мия металлу©14 ^иматбам мсил карда метавонанд, ме-
донанд, ки сароби кадом дарьё дар ку^ост ва резишго-
^аш дар к у ч,о ва гайра. Дониш бо сузу гудози махсусе
к,айд мекунад, ки муллоёни Бухоро ^атто масъалами
илмии ?$аёти ^аррузаи худро ^ам ба майдон намегузо-
ранд ва мл он ки европоим тамоми ин илммро барои
осудагй ва хайрияти умуми ^а^ои кор мефармоянд.
Ахмади Дониш дилсузона }$айд мекунад, ки ин гуна илм-
М барои уламои Бухоро добили 1$абул нестанд^ он^о
фа}$ат ба олимони Европа лозиманд, ки ба омухтани
илмми х,икмат машгуланд... Вазифаи олимони Бухоро
фаь^ат омухтани илмми аз табиат берун (метафизики)
мебошад. Дар ин 40 мо ба зиддияте во мехурем, ки дар
Чамнбинии Дониш ^ой дорад. Ахмади Дониш бо та-
моми а1$лу фаросаташ ба маданияти пепщадам, мадания-
ти капитализми мутараодй — роэр^ои о^ан ва телеграф,
химия ва металлургия тарафдор мебошад. У маданй ва
1 Ахмади Дониш. «Рисола...», са^. 351.
2 Адмади Дониш, «Наводир-ул-ва1>оеъ», саэ$. 214.
166
маърифатнок шудани ватаиаш — Бухороро аз сидци дил
мехся;ад, аммо дар айнй замом бо Зд'вваи таассуби худ,
бо мафкураи анъанавии як мусулмони муъмин дар дои
рай годной исломй мемонад ва ма^бур аст, ки (на фа
^ат ба сабаби хавф ва таз^лука^ои берунй, балки бо таъ-
сирн вобастаги^ои ботинии худ) дониш^ои схоласти-
кии мадрасаро злимся намояд.
Бинобар ин дар навишта^ои вай дар ^ац^и дониш-
мандой мусулмони муъмини .хаци^й гуфторз^ои к иной-
омез бо дилсузй ва формулами анъанавй бо ^иссиёти
самими омехга мешаванд.
Вацте ки Дониш — илмдои свропой ба бухороиён кор
намеояд,— мегуяд, дар ин цо аз киноя дида шакку шуб-
худро бисьёртар нишон меди^ад,
- Дониш з^икоя мекунад, ки гуломе дар роз^ фикру \у-
шашро ба з^алли масъала^ои аз табиат берун машгул
намуда, дар гафлат монд ва аспашро гум кард. Ин ли коя
cap то cap киноя мебошад. У мегуяд: «хона додапд, ба
рои дафъи з^арру бард (гармию сарди) ва палосу либос
баром пушидан ва нишастан на зан барон наел ва ис-
тинос ва таому шароб барои здовоми (пойдории) бадан,
он гол ба хизмати мавло ь^иём намуданд. Нодой бандас
бувад, км кори хеш бигузорад на фикр кунад, дар ин
ки ии хона аз чй бино шуд ва ин палое аз чй бофтанд
ва ин цома чй гуна ристанд ва ин зан чй гуна махлуц
шуд в а ин таом чй гуна пухтанд?» \
Дар ин 40 сухан дар бораи савияи мадании муллоёни
Бухоро мсравад. Онз^о, ки ба мо^ияги з^одиса^о сар-
фаз^м намерафтанд ва худашонро а\ли илм — уламо ме-
пиндоштанд, дар амал аз илми ^аци^й дур буданд? Av
над и Дониш менависад, ки олимони свропой дар илми
сарфу нал® на мантнц чунон майорат найди мекунанд,
ки оят ва ^адисро ба забон^ои гуногун шарл дода ме-
тавонанд \ Маорифпарвар талаб мекунад, ки илмомузи
ру-руякй набуда, балки ла* *$и^й бошад.
Ахмади Дониш хонандагони худро даъват мекунад.
ки донову маърифатнок шавапд. У муъталид аст, ки ки-
тоб зарури ом мебошад4. Вале агар китоб барои Tapav
ции з^а^и^ии мамлакат то чй андоза зарур бошад, ба
1 А х н а д и Дониш. •Наводир*ул-вацоеъ», сад. 218
- чо, сад. 343.
* 40, сад. 344.
4 Хамон 40, J39.
167
4ммр ва ба дарбори пай ба дамон ллдолл здрлриок вл ал
ин ру манфур аст. Ахмади Дониш бо сузу* гудол дайд
кардл буд, ки лдли илмдои длндлса, дугрофия, дисоб в.»
кайдои дар Бухоро дашшодй мекунанд. Ба долм нас
рифпарвар, даман окон аз он сабаб ДЖШШоду бснлво
буданд, кн дар байни фарзандони бойдо одамони саяод
нок багоят кам дида мешаванд.
Зулму истибдод, аз як тараф вл илми дадиди аз т.г
рафн дигар, мудобилони азиманд.
Баъдтар Адмади Дониш дар нлсидатнома ба писа
ронаш бо дасрат навишта буд, ки дунармандон, наддо*
шок, мусдваиром, бимокорон, меъмором на дигар <м да
миндо монднд ходимони илму санъат дар Бухоро дадру
дпмат надоштанд ва ба аморат даркор яабуданд?
Адмади Дониш дар бораи мумосибати докимоии Бх
хоро ба мутахассисон чунин мсгуяд: «Яке аз адли ХУ
нар... агар ду бор ба нлзди яке аз арбоби давлат дарояд,
кародият ва бадназарй 11сш оянд ва гуянд «дар рул нг
ши мо барои чи мсон* па млцляси море мудаддлр ал
мунаггас мсгардонй?» 1 ♦
Вадте км Козимбск ном тардимони дарбори подшо
ди рус, ки ба сафирони Бухоро Петербургро тамошо
дода буд, ба Адмади Дониш гуфт, ки у ба Бухоро рафта,
ба дукумати амир хизмат кардан ист, зеро май як чанд
илми ба амири Бухоро хеле зарурро медонистаасг, мао
рифпарвари мо ба у давоб дод. кн Бухоро рафтами у
мадол аст. Зеро ин олимм маш дур и дадонро алчи * <
досус гуфта, ба дабе ва дайд кашида, датл мекарданд
Маорифпарвар ба амир навишта буд, к и аз подиюдо
ни давлатдои бузург, ки адли илму санъатро аасомт не-
кунанд, мбрат шрифтам лозим аст.
Хулосаи маорифпарвар раишан аст, у мегу яд. ки да
долат ва тлддир карданн донун даминдоанд амид?а
рин решадои зулму истибдод ва дашшодй дар аморати
Бухоро. Лино решай ин решадо кадомасту сабабдои бе-
хх дукн вл истибдод, дадолат ва дашшодй кадом асв’
' Л^идди Донам -Надедвгр-уд »*ж^>еь*т лад. S6
1 И^табос а> имкхшы Лбдулганл Мирмжв *Яа фдатш м*хлы««и
таюфн м4Д4мижга руг двр ни мда дуЛуаа ж<ра XIX ва шарта всснви
ояфжтакм мгроса адмиа Лкнада Домам» шрифта мул Л» •
дгмняи Фам^ик РСС Толмжасгпи, Аг др ко. XXIX. 1951. сад. **4
• Коаамбгд овврбоЛ’уоатт Ам*А*и Дентам ддр КЯШ едфдр
моем «• Петербург бо дУсгй пдАдо аарла буд ва дар лрд «вм Ла
вайг дамчум ба щомр ва оаам. Ламм баадпд додахт
16Я
Маорифпарвар ин саволро ?;атто 6а имен з^ам нагузошта
буд. Аммо бс ин с а вол в а чавиби он идеология и маориф-
парварй дар дойрам ноцис ма.^дуд шуда мемонд: ца^О’
лат сабаби истибдод, истибдод сабаби ча^олат дониста
мешуд. Философиям маорифпарварй аз ии кучам cap
баста роз$и баромадро иамедонист.
* ♦ *
Мо чи.\ат^ои асосии аз тарафи Ахмади Дониш гаи*
Чид карда шудани тарам ^укуматдории амир Музаффар*
ро ди да баром адем.
Ни^о’ят, амир Музаффар мурд. Бино ба гуфтаи Ах-
мади Дониш, баъзе^о умедвори бс^тар шудани кордон
давлат буданд, умед мекарданд, ки ба муносибати соли
1885 ба тахти Бухоро баромадани писари амир Музаф-
фар — Абдула^ад дар низ о ми сиесии мамлакат тагьиро-
тс ба амал мсояд, Аммо ин у мед и ондо пун баромад.
Ахмади Дониш менависад, ки кордой давлат «Э вой,
бс.\ на шуд, бадтар шуд*» ’. Бадтар шудани кордой дав-
латй аз чй иборат буд? ,У мегуяд, ки дар замени амир
Лбдула^ад купдии зедодо, фис^у фасод, горату торопи
моли мардум, зулм ва тааддй дар раият на низоу
балво боз з^ам авц гирифт, мансабдои давлати боз хам
ба дасти одамони полони буданд; садоцат на вобастагим
амир ба дукумати подшодом рус боз дом зиёдтар шуда,
акнун ба Шакли хиенати кушоду о ш ко ре ба манфматн
халдо худ ба назар мерасад.
-Адоади Дониш дар боран амир Абдуладод Бо хашму
разаб навишта буд, ки у хуни халцро мехурад.
Дониш з^аёти дарбори амирро возе^ ва бо хашму
газаб тасвир карда, муносибати халдро 6а амир нишон
медидод. Хал>> аз дарбори амир норозй буд, дома аз нис-
мати худ шикоят мекард. Аммо мардум родо халосиро
. з ин здвол иамедонист, зеро «аслан коми адл нашуни-
дланд ва амири одил падида ва чашм боз карда, э;амин
бенаса^й ва бенизомиро мушо^ида карда, ^ама дайрой
ва саргардон бошанд ва дар а^ли эшон хутур наку-
над, । и «агар мо аз вац^и хуну об ва ситами гайр ба
султон арз накунем, ба мо амир ба чй му^им ба кор
аст? Аз барои цимоъ кардани духтарони мо? Вазъи сул-
тон бар сари тахт барон чист? ХеЧ фикр дар хотирашон
1 А л и я д и Д о в и ш, «Рисола.,.* сах 139.
169
наояд ва агар ояд ^ам натавонанд, ки лаби из^ор би-
кушояид»Хал>$ мушавваш буд. Ахмади Дониш инро.
сар-сари бошад ^ам, медонист. Дар ин бора ^икояи у
дар бораи Шукурбек, ки аэ байни хал^ баромадаасп
цолиби ди^ат аст. Дар шахси Шукурбеки «дузд» ма-
орифпарвар шери жаён ва ^а^рамоии далсррс мебииад.
Ба на^\и Ахмади Дониш, Шукурбеки «дузд» милу мул-
ки боёнро талону тороч карда, ба камбагалони му^тоц
тацсим карда мсдод, ки ин ба фикри маорифпарвар, хис-
лати нациби Шукурбск буд.
• Мардум хашму газ а би худро «натавонанд, ки \эби
иодор кушоянд», зеро дар мамлакат куш о куши и амйр
Хукмфармо буд. Аммо ба ин ниго^ накарда халц бекору
ором набуд. Мардум норозигии худро аз сохти аморат
ба носитаи як цатор ошуб^о, к и аз хусуси Он\о Д<Ф
боби якуми домин китоб сухан рафт, из^ор мекард, А\
мади Дониш кайфияту рудояи рсволюционии хал^ро
дон иста, дойд мекунад, ки амир аз 1\аршй то Шаздк
Саба домаи нокасонро. ки ба ^укуматаш содицу вафо-
дор буданд, мири }^алъа.\о таъин кард. Ба гуфти маориф-
парвар, ОНДО бонд докимияти амирро аз шуришдои хал
1$й му^офизат мекарданд3.
- • Ахмади Дониш боварй надошт, ки хал^ аморатро
сарнагун хо^ад кард. Вале у нагз медонист. ки зинда-
гонии пуразобу машаедати хал^ дигар давом карда на-
мставонад ва мардум ба аморат, ки ^аёти дозором-дозор
касро дар хонии Бухоро талху тира кардааст, нафрат
мехонад \
Агар баъзе аз нависандагони доира^ои либералии
Россия ва Европа, ки ба Бухоро сафар карда буданд,
дар солкой 70—80 асри гузашта чи^ат^он тираю торикн
зиндагонии Бухороро навишта бошанд ^ам, ин кори
худро бо одобу назокат, аз ранчидани «чаноби аъло^аз-
рати амир» тарсида-тарсида мекарданд. Он^О на ин кн
гамоми чуз'ьиёти Бухороро намедонистанд, балки он ни
к и тасвир мекарданд, дар дили он^о ^исси гамхорй е j
дилсузи ба вучуд намеовард.
’ Аммо Ахмади Дониш на э^амчун тасниркунандаи бе-
парвои зиндагонии Бухоро, балки .\амчун тан^идкупан-
да на фошкунандаи пур^арорати он ба майдон мебарояд.
* Ариадн До нк ш, «Рисола...» сад. 98-99,
1 Хамой io, саХ- 97-
• ^амон сах- 99.
170
Характера ин фошкунихои Ахмади Дониш тамомап
маорифпарварона аст. Дар наэари Ахмади Дониш фалз-
кати асосии доёти Бухоро нодонй, бекону нй в а ^а^олат
мебошад ва идеал и асосии вай — маориф, ^укмфармоин
пурра до । ига ни >;онун ва бардам дод а шудани худсарии
амир ва амалдорони вай мебошад, Яй навь ба даст да-
ромадани ин идеали а с оси барои нависанда фарх на-
дорад; ба воситаи мутлахияти амири маорифпарвар ё
ин ки ба воситаи бардам додан ва сарнагун карда шу-
дани он; ба воситаи шуриш^ои халхй ё исло^от аз боло
(ин ба наэари Ахмади Дониш ^атто бе^тар ва дурусттар
менамоянд),—барои уфа^ат ма^сади асосй а^амият до-
рад, барои у фа хат натица вътнбор аст. Мо ма^муи ин
гоядои чараёни .маорифпарварии ибтндоиро дар асар.\ои
Ахмади Допиши тан>$идкунанда ва фопткунлндаи бар-
Чистай хаёти сиёсии хонии Бухорои нимаи дуйуми асри
XIX пурра мебинем.
3. Ахмади Дониш дар барои Россия
ва маданиятн рус
Муносибати Ахмади Дониш ба Россия ва ба маДаяия-
ти рус хамаи тарафхои идеологиям маорифиарваронаи
уро нишон меди\ад. Аз як тараф, худи идеали цамъияти
маорифиарвари Ахмади Дониш, на шг ки хИрану норав-
шан аст (ки мо инро масалан, дар маорифпарварони
французи асри XVIII мебинем), балки идеали маориф-
парварии у реалист ва добили тадцих на мавриди тац-
лид аст. Аз тарафи дигар, худи х*мом объекта таддоц
ва тахлид, яъне Россиян подшохи,— агар дурусттар ва
бодиххаттар бингарем,— идеали набуда, балки худаш
Хам ^амъияти нимфеодалй аст ва инро зиддиятдои син
фй пора*пора мекарданд. Дар ин хол тадхиМ* «идеал»»
ба осояй ба танхид гуэашта, орзую хаёлдои маориф!tap-
варй барбод мерафтанд. Аммо боз як подати ДИгари кор
буд. Барои Ахмади Дониш омухтани та^рибаи Россия
омухтани тахрибаи душман и истилогар буд. Аз худи
аввал дар назди маорифпарварони Осиёи Миёна вази-
фаи озодихохии миллй, вазифаи тацрибаомузй меистод,
то ки ба душмаот мухобил истодан ва мудовимат кардан
ба зулми мустамликавии царизми рус хуннату ихтидор
иайдо кунанд. Ин гуна рафтор, ки солхои 70 — 80-уми
асри гузашта (вахте ки бартарии мадании Россия чашми
17
маорифпарварони Осиёи Миёиаро хира мекард ва бу-
зургии халци рус аксаран ба бузургии «о^пошо* нисба г
дода мешуд), базур намоён буд, охир^ои асри XIX ва
аввал^ои асри XX торафт равшамтар мешуд ва маэр
^амин тарзи рафтор ба ^ам пайвастани ду ^араёни рсво-
люционй — ду душмани царизми рус — пролетария™ (ва
де^цонони) рус на дс^^онони тамоми Осиёи Миёна, а »
цумла дездоноям Бухороро, осон кард.
Аммо даман ин процессдо дар оянда воцеъ хо^ад
шуд. Вале ал^ол мо ба ин ацидаи Ахмади Дониш ба^о
дода дар сароби ин ^аракати пуравци идеологи мебо-
шем. Таъкид ан такрор мекунем, ки дар худи сароби да-
ракате мебошем, ки .^ануз ба руи об баром ад а, як шакли
муайян нагирифтааст.
Ахмади Дониш дар Бухорои патриархалй таваллуд
ёфта зиндагй кардааст. Ва>;тс ки Дониш Россия — мам-
лакзти назар ба хонии Бухоро пеш^адамеро дид, ба га
ми таедирм ватанаш шуд. Акнун Россия барои вай на-
мунаи ибрат гардид. У мехост, ба иеш ранни лцтисодй ва
мадании Бухоро ери расонад, то ки вай э;ам мисли Рос-
сия гардад. Ахмади Дониш ин вдидадояшро фа^ат бо
кимояву шпора, дар .^икоя^ои а^иб аз пойтахти Россия,
аз мардуми рус баек карда мставонист, зеро дар шарои-
ти Бухорои онвацта, дар шароити таассуби дини ва душ-
ман донистани ндсоро здгени таваф)уди худро нисбат ба
мамлакати рус^о ва маданияти он из-^ор кардан мумкин
набуд.
Аммо хонандаи бодивдат ^нкоя^ои Ахмади Дониш-
ро дар бораи Россия мутолиа карда кагз мефафЩД, ки
зяусни таваццу^и маорифпарвар ба ^ониби Россия ва ма-
данняти рус аст ва Дониш назар ба тарзи зисту зинда-
гии аморати Бухоро афзалият доштани маданияти русро
исбот карданист. Ин аз як тараф. Аз тарафи дигар,
Ахмади Дониш ба Россия сафар карда, аз чиз^ои дида-
гиаш мафтуи шуда, а^ибмондагии ватанаш ва хиёнат-
кории амиру му^аррабонашро раишантар дарк кард,
^икоя.^ои вай дар бораи Россия дар дасти вай барон
фош кардани худсарии мансабдорони Бухоро боз як
воситаи нав буд.
Псш аз ^ама бо ^икоя^ои Ахмади Дониш дар бораи
заминкой Бухороро мстило кардани царизм» рус шинос
мешавем. Дар он ^икия^о задухурди бевоситаи систе-
мам пеш^адамтари интимой бо системам анибмондаи
172
ицтимон ва сиёсии аморат нишон дода шудааст. Вазифди
тддаодотй $ам худ аз худ ифода меёбзд; у меходад са-
бабдои шикает хурдани ^ушундои цаноби аълодазрати
амирро (соли 18b8) баек кунад. Адмади Дониш дар ин
дикохдо, ки аз таддидоти ди гари цанги Россия на Бу-
хоро ба кулли ф*р|$ мекунанд, боз як бори дигар дам-
чун фошхукандаи оташини иллатдои аморати Бухоро ба
май дон мсбарояд.
Масъалаи аз тарафи аскарони рус мстило карда шу-
дани хоки Бухороро чй тавр тадлил кардани Ахмади
Дониш ха рак терпок мебошад.
Адмади Дониш пеш аз дама кушиш мекунад, нишон
дидад, ки цедили. нодонй, худбинй ва хиёнаткорид лмир
ва амалдоронаш боне и маглубияти муддиши Бухоро
н<рдидаасг. Маорифпарвар ба таърихи мамлакати худ
аз нудтан навари мудокимадои таърихиаш бадо додааст.
Дар таърихи нстилои Осиёи Миёна дицдаги Адма-
ди Донишро пеш аз дама ба зуди маглуб шудани Тош-
канд ба худ цалб кардааст. Сабаби ин дам маълум аст.
Тош к ан д аз цидати ндтмсодй аввалин шадрн мудиммн
Осиёи Миёна буда, истнло карда шудани он аз нудтам
назари стратеги ба дарунтари мамлакат род мекушомд.
Ахмади Дониш таърихн метилом Тошкандро ба гафсил
баси на карда, шароитеро, ки ба русдо мстило кардани
им шадрро осон гардонданд, бо чаид цумла дайд меку-
над.
Чунон ки Адмади Дониш мегуяд, ба осени аз даст
рафтами Тошканд асосан ба сабаби низову цангу цидо-
ли байни худи дукмдоронн Осиёи Миёна мумкин гар-
дндааст, Дар ин бобат гуиод махсусан ба гардами амн-
ри Бухоро Музаффар меафтад. Дониш мегуяд: з анонс
Дир Д^стнввисе «и •Таърикм ^лдмдли Тошкжмд* ном дорад,
IUTHAO карда ui',i.ina Тмшкаид муфаккал беги карда шудкаст. Му»
зчАифи он Мудахмжд Солсд мкг аж жжадммонм фаьоли нуд оф ими
Тсммканд буд Дастндвпсп на «аур, км 2704 садмфа кборат буда,
ба аабомм тофскЯ таклиф шудааст, соли 1935 аа даст ак кас гфт
шуда буд. (Я. Кулонов. Маълом нав дар боран Туркмсгоиро
встало кардами цармамм рус Адбороти Акад* инам Фандон РСС
Увбеаик'том М» 4, 1941, сад II-83). Худи дамой сох аз ин даст*
навис идгйЛкдом калонг рубардор карда шуда буданд, кн Аа даврап
онгрмми жинмдом (Хигм Миена ва ба таърнкм вшпкгок кишвар
длжл доштамд Хждмм мп матгрмалм> ду днлд (1197 садмфд) буда.
д«р Институт шардши1«кма1 Академнам Фанлцэм РСС Уабскмстон
бо У* 1312 над фу а жст Муаллнфи дастнавме аслам юшкам дй буда,
вуддатн дарове дар яддрасадом Бухоро тадс мл кардааст; дар вад ты
ИСТМ-ЛОМ русдо дар Т<>шамМД муаЛкМмМ «и вЗ МакТабдоМ КДОМ буд.
173
ки Тошканд аз тарафи рус^о му^осира шуда буд, амир
Музаффар >;арор дод, ки бо ^уцанд ^ангадБаъзе
хайрхо?;он ба вай масли^ат дода буданд, ки ба ^у^анд
здчум накарда, ба Тошканд равад на ба мусулмонони
он чо мадад расой ад Аммо амир фа*;ат ма^садоои су-
лолаи худро дар назар мсдошт,
Дониш мсгуяд, ки аскарияи амир «ба белой ХУ^анД
рафтанд ва онро фат^ мамуда, то Узганд сафар карда,
Чамоаи му сул монон ро асиру на^б в а горат намуда, зуд
баргаштанд» ’♦
Дониш махсусан ^айд мскунад, ки лашкари Бухоро
дар ^у^анд «j;ap чи аз ^ар 40 ёфтаид, гирифтанд ва ба
зану фарзанди мардуми он 40 хиёнат карданд»* 1.
Дар ин чанд калима нисбат ба тановуэкорони бухсь
рой бо сардории амир, ки аз сайид, яъне аз авлоди пай-
гамбар буд ан и худ фахр мекард, чи >$адар кина ва наф-
рат ^аст! Дар ^ут$анд, ки тамоми мардумаш мусулмон
буданд, амири Бухоро, ки худро пешвои тамоми муъми-
нон .^исоб мекард, чун як ро^зани горатгаре рафтор
карда буд, ки ин боиси нафрати сахти Дониш гардида,
уро сахт ба хашм мсоварад.
Сафари Харбин амир Муэаффар ба ^у^лнд барон
хал*{ нидоят харобиовар буд. Лмир аэ^ли ^у^андро цат-
Myx**1>f*A Солех сабабхом мчтимой ва сиёсии за зол ефтанн амо
рати Бухара хсч Дахл на кард a а ст, Назар ба Лхмади Дониш Мухан-
над Солек ахибмомдагии ицтхсодй ял Харбин хонии Хяяаро намс-
бииад на чуиин мешухорад, кн хокмжхш махалли ба таеарруф шу-
даим Туркистон аз тарафи ху^уматм подшохик Россия x«4 гунлхкор
песта ид. Дар <Хикояи Киргизии рп^сь ба исткаоп р>*сх<> дар киш-
вари Туркистон* нои асари Н. Веселовский (СПб, I894J сипоху
яро Xм Р>*с тлърифу тавемф карда шудаасту хокимоня и *Х алл и и за-
кон и истилои кишвар х^Ч танкмд карда нашудаанд. Дар дастнависп
Мирз о Азин Сомй *Тухфлп moxii* (агуьблн ш армии носим РСС То.
Чнкистон разами инвентари 927) дар бораи бепарвоимэ форнтбо
лик анир Музаффар дар давраи ЧАНГИ России ва byxopci дар соли
1868 еуханонн нешдоре гуфта шудаанд, аммо му ад лиф хонапдагонро
дакаат мскунад, к и бар зиддч истилогарии цярмзмм рус аз халн-
фан Туркия папо^ ‘<<?анд.
1 Руэхон Сафари Харбин амир Музаффар ба Хуцлнд Л^надл
Дониш хам хамр^хи кушунхон амир буд ва ааобу кулфати лдолям
Фаргонара аз ин эабткормк амири Бухоро бо чашмони худ дида-
аст
3 Мирзо Азии Сом й хах хг^яд. кн илтимоси тошкандн-
хо аз амир Музаффар дар борам ёрй кчР° нашуда хонд («Тух-
фан шохй», сах- 1S).
•Ахмади Дониш. «Рпсола...» сах- 39.
4 Х*м°н Ч°» сах- 39,
174
ли ом кард; Вамбери навишта буд» ки •.„бино ба фажми
мо, подшофе ки худро одил номид, набояд ин тавр мс-
кард, чунон ки у (амир Музаффар - 3. Р.) дар ^уцанд
кард»
Вино ба жавли Мирзо Азимм Сомй, амир Музаффар
,\ужандро забт карда» ба фисжу фучур додд шуд*
Ба тошканди^о мадад нарасондани амири Бухоро, ал*
батта, яке аз сабабжои бисьёри маглубияти Тошканд
буд. Ба ин сабаб диэдат кардами Ажмади Дониш аз ни-
шон додан и ин аст, ки цанг^ои байни фсодалжо то чи
андоза ^алокатовар буд, зеро на фа^ат амири Бухоро,
балки хони Э^у^анд ^ам ба сабаби .^амин низоъ ва кзш-
макаицои дожили ба тошкандижо ёрмандй дода наме-
Т4ВОНИСТ, Илова бар ин, бажсу кашмакашжои байни ж<>
кимони Тошканд ва хони ^ув^анд дар бораи тобси \v-
цаид нашудан ва муста^ил будани Тошканд, хеле ва^т
боз да вон мекард. Дар руз^ое, ки барои Тошканд хеле
хавфнок буд, дар байни хондо мавцуд будани ихтилоф
Жои бисьёр ин шажрро. ки ба ёрмаидии Ху^^нд бисьер
умед дошт, ба як вазъиятн хеле танг ва ноилочс опарда
расонд. Сардори олии аскари ^у^анд Олюцул, к и то
ин дам аскарони русро дар атрофм Туркистон боржо
бо ЖУЧУМЖОИ худ нотимч карда, ба ташвиш амдохта буд,
акнун ба Тошканд омада, дар амал ба миёни душманом и
худ афтода монд. Он мужити душманона, ки Олии^ул
ба он дучор гардида буд, ба фаъолияти Bait дар мудО’
фиаи Тошканд монсъ мегардид. Ба ин суханони мо як
факты хурд далел шуда метавонад: як >$атор мансабдо-
рони Тошканд, ки аз мурдани Олимжул хурсанд шуда
буданд, ба наз ди Черняев омада, ба вай из^ор карданд.
ки Олимжулро онжо куштаанд. Касоне жлм буданд, ки ба
^ужанд рафта, хабарм кушта шудани Олимжулро ба хо-
ни КУМНД расонданд, зеро хони ^ужанд - Худоёр низ
дар навбати худ ба Олимжул хайрхож набуд. Мо меби-
нем, ки Ажмади Дониш дар воцеъ ж*м яке аз сабабжои
мужимтарини аз тарафи руежо ба осони мстило карда
шудани Осиёи Миёнаро ба хубй фажмидааст.
Ажмади Дониш ба масъалаи Осиёи Миёнаро мстило
кардани жукумати подшожй дахл карда, аз чн^ати тех-
1 А. Вамбери, Путешествие по Средней Азии. М., Пй>5,
стр. 97,
175
никй ва нцтисоди 6а ^анг тайёр набудани хонии Бухо-
ро на слбукфикрню худситоии амирро зайд мекунад.
А. Дониш на^л мекунад, км хони аз кушокушизои
дойми заиф шуда буд: одамони бегуно^ро мекуштанд.
барои са\\ гуноз ба зиндон мспартофтаяд, ки кутозта-
рин муддати млзбуей се сол буда, мазбусон Дар маз-
басзо пир мешуданд, молу мулкашон мусодира мешуд.
«То он ки метилон Руссмя дар Мовароунндзр во^съ шу-
да. ёдоварй мекунад. Ахмади Дониш, — аскарид чун
озурда буданд, саркардаи 0Н30 мардумони дундиммат в.»
нодон ва бегайрат буд, зама пушт дода хидматм гуло-
мокро ор дониста аз душман ру ба гурез шцоданд, то
Замам вилоятзо дар забэаи Руссия даромад*
Ба золи Ахмади Дониш, дигар хе л шудан зам мум
кин набуд. зеро аскарон аз давлат фа^ат чорьяки маоша
шонро мегирифтанд, аммо саркардагон аз зисоби гораз
кардани хазинаи давлат кайфу сафо мекарданд «па шод
буданд бад он ки имруэ гузарад. фардо чй ки ояд*. Ода
монн амир азолии мазалзосро, ки дар вацти зучумн ас
каронм рус ба Тошканд забт карда шуда буданд, талону
юро«| мекарданд. Худи амир ба айшу ишрат ва фисцу
ФУЧУР дода шуда буд. Ва^те ки ас каром и рус дар назди
кизон Тошканд пайдо шуданд вл дар ин бора амирро
хабар додапд, амир Музаффар завобаландона цавоб
дод: «Млн агар саворй кунам, рост болен Маскам рд
вам»
• Ин суханро (амир) аз он цизат гуфта, ки давлати
русро замчун давлати зуккоми Мовароумна\р эътмзод
карда буд; ва чун бар онзо галаба карда буд, гумон кард,
ки бо рус зам голиб бошад»
Дониш ин фикри худро чунин нфода мекунад:
• Оре, нафсн и неон й, агар азволи чнзеро бшинавад,
ки надида бошад. онро циёс кунад бо он чи дидласт, то
дар нафси у царор тирад. Масалан, агар мо шунлвем.
ки Исломбул ном шазри азим обод асту маъмур; а*
ша^рЗОИ обод он чи дидаем дар зезни мо муртасим ша
вад ва гуем: ин шазр низ ба замин шаклу андоза бу-
длгист в а 30л он ки дар хорич тафовут фозкщ бошад
мигни зар ду шазр. На злмчунин шунавсм, ки давлати
подшодй Исломбул чунину чунон аст, дар хотири мп
‘ Адмадм До миш •Рмсоал *, сач*
’ 3*иом «|О.
• ЗА**»1* *1°
176
асбоб ва да нот и подшохй вилояти мо муртасим шавад ва
гуем: давлати у чун давлати амири мо будагист ва лол
он к и тафовути фодиш дар мобайк бошад.
Пас агар моро андаке а^лу хирад бошад ба ин яъти-
^од цамоат накунем, дар тафтиш ва тафаздус кушем,
то ба тавотири а^вол обедни И слом бу л в а давлати са-
ло тин и он цоро бидонем, ки ин ми^дор зиедатй дар он
цо ласт« ки Д<*Р ио нест. Чун бало^ат в а сафо.цат дар
тимати амир ц и билли буд, ташхис имени давлатайн на-
та вон ист кард в.
Дар бораи худписандй ва зажобаландии амири Бу-
хоро Музаффар на фацат Ахмади Дониш мсдонист,
сайёлони рус цам, ки он вацт ба Бухоро омада буданд,
ин фактро тасдил кардааид. Мас алан, А. Татаринов, ки
аикраш дар бело гузашт, чунин навишта буд: «Пеш аз
омаданм мо (соли 1865 — 3. Р.) амир бар зидди Россия
як луцуми л^рбй барпо кардани буд. У намояндагони
давлвтдои мусулмоиии Осиёи Миёнаро дар атрофи худ
чамъ карда, дар он^о таассуби динй бедор кардани в а
Ламсоягони манфурашро, яъне рус^оро, мала сохтанй
буд*5,
Амир аз бсмулолизагиаш тайёр буд, ки бо Россия
бицангад. ки дар бораи он тасаввуре надошт. Баъди як
Луцуми муваффацнятник 6а У^уцанд муцаррабони амир
«...налл мекарданд, ки вай (амир — X Р) ро$и аз >^у-
цшд ба ХнтоЙро кашф кардааст ва тамоми Шар^ро мс-
тило карда, Эрон, Афгонистон, ^индустон ва Ф а ран гис-
тон ро (Европаро — 5. Р.) то худи Рум ба зери тжеарру-
фаш мсдаровзрдааст на он гоц тамоми олам дар байни
султон (Туркин — 3, Р.) ва амир та^сим холм шуд*1 * * 4.
Баъди Ламам tut Чои тааццуб мест, ки ба лавли
Ахмади Дониш, ^ец кас дар Бухоро тасаввур намекард.
ки луввал°и мусаллали Россия чй гунаанд, зеро бино
ба гуфги А. Вамбери: «...чунон ки здоаи чизцои нави
рузгор чун гуноди аэим манъ карда мешуд, ламин хел
.\окимони тотор (амирони Бухоро — 3. Р.) цам на Ан-
глия. на Россияро ки зикрашон длр ^уръон мест, эъти-
роф н□мекарданд»*,
1 «Рисола. • с«Х
: Tit ipnnoi. Ссммиесямпмй плен в Бухарин. М. IМб7.
стр. 3J
• А Вамбери. Очерхв Ср<днеВ Ajhh, М., 1868. стр. 101
4 \амон цо. сак №1.
12 3
1П
Бинобар ин таа^нуб кардан лозин пест, ки бу хори-
ен ба чанг тавре мерафтанд, ки гус ба сайру гашт баро
мада бошанд, Одамони таба^аю тоифа^ои гуногун, яке
савори хар, ди rape савори шутур ба «газовот» мераф-
танд. Баъзе^о бо худ хуроки да^руза, дигарон Захирам
якмо^а гирифта буданд. Амир ин тудаи одамонро аз на
зар гузаронда гуфта буд: лба ^амин *уцум то Фетер-
бурх — пойтахти импротур фат^ хоздд шуд»
А. Вамбери ^айд карда буд, ки амирони Бухоро «ба
зери тасарруфи худ даровардани ин мамлакат^о (яъне
Россия, Англия ва гайра)-ро дар асоси ци.ход вазифаи
худ мешумурданд#Амир Насрулло Чингизхон с Те-
мурланг шудан орзу мекард*. Бинобар ип фа^мост, км
писари у амир Музаффар дар ин бобат аз падараш мои-
дани надошт: у худашро Темури дуйум мепиндошт *.
«Темури дуйуми муртадир» амири Бухоро Музаф-
фар дар шиддатноктарик руз^ои цанг дар «саропардаи
и^лол бо шодмотбоэи машгул» буда, дар атрофаш шоп-
рону мутрибонро чамъ карда буд ва ба амири тупхона
ва амири аскар таъин мекард, ки «хазинаи Русски ба
дасти нукария афтидд талаф нашавад ва бисьсри мар-
думи Руссияро накушта эиида оранд, ки дар зумраи сар-
б о зон и мо истода хи дм ат кунанд в а низом ро *ррй яо-
ранд* \
Шо^иди во>;еа^ои ^амонва^та А. Татаринов ^айд
карда буд: «Сарбозони пире дучор мешуданд, ки дар
рикобашон яроцбардору сипардору зирс^иуш ва бп
яровдои Дигар мерафт. ки бар зидди тир и милтицу туп
кор иамеомад* *. Ба ^авли худи ^амон А. Татарн
нов, цушуни Бухоро «оммаи гайринизомие буд, ки
интизом надошт, вазифаи худашро намедонист в а санъ-
агм чангро таълим нагирифтааст#1 * * * * * 7,
А, Борне цайд карда буд, ки «ба 1$ушуни Бухоро а *
туманной гуногуни давлат сарбоз гирифта мешавад в.»
1 А^мядм Дониш. «Рисола...*, са^. 46-
? А, И и м б г р и. Очерки Средней Азии, М. НМ?В, cip. 1Ь2.
1 Герман Ванберм. Историк Бухары май Трансоксанни,
СПб, 1873. стр. 156.
* .Хамон цо, сах- 171-
* Адмади Дониш, «Рмсола_.*, cix_ 48.
в А. Татаринов. Семимесячный плен Бухарин, М 1467,
стр. 61.
7 Дамон чо. «Ц У8.
178
интизоме надорад*. Сарфи назар аз ин. >;ушбегии Бу-
хоро шарм накарда ба Борис гуфта буд: «Хамаи шумоегс
норасидаед... Шумо куцову бо узбскдо чаиг кардан ку-
Чол
Дар амал худситоии адоадонаи амири Бухоро бо то-
румори пурра анчомид ва домин ки садои тупдо баро-
мзд, бухороидо *6а чиз ниго^ накарда, дор чи дар
сару бар доштанд, ба дор 40 партофта, ба к ад ом тараф,
ки рост ом ад, рун нидоданд»
Дониш сабабдои маглубияти бухориёнро дар цанг
бо Россия фош намуда, бе а дои и амирони мангит, аз ДО’в-
ван душман бехабар будани онон ва кундию худситоии
ононро бордо чайд мекунад.
У менависад: «Вач^и дигар дар парокандагии ин ас-
кар. Сабаб он бувад, ки доли хасмро намсдонистаид ва
агар мсшунидамд дом бовар намекарданд, ба ом иллат,
ки собидон ишорат кардем, э^оли хасмро ба мардуми
билоди худ циёс мегирифтанд, аз ин чи^ат ба чуби
сегазй иктифо менамуданд, ки ба имели он мардуми
узбекро аз худ дафъ тавон кард.
Нек монанд аст долашом ба он гуре ки дар масчид
авсофи дочЧи исломро аз воиз шунид, ки ву>;уф ба ара-
фа ин савоб дорад ва рамийи ч*моР ин самара ва саъй
миёми Сафо ва Нарва ин хосият.
Саросема шуда, ^ам аз масчид ба хона нарафта бе-
зоду родила озими хаЧ шуд. Чуи фарсахс аз роз; >;атъ
шуд. гурусна на ташна шуда аз бадоолс дар арзц рол,
пурсид, ки аз ин 40 ™ доч ни мивдор ро^ мондааст? Он
мард гуфт: «^амоно девонай? Аз кучо сурог мечун? Аз
ин 40 то ДОЧ Дозор фарсам г ро^ аст в а ту донуз дар фа-
нои шадо гаштай».
Он мард (304Й) алалфанр ба шадо андат намуд, ки
доЧ коре душвор будааст ва маро инчунин савоби бамд-
шадоат намебояд»* 1.
Дониш бонарии цатъй дорад, ки фа дот одамони мис-
ли амирони мангит аз адоу андеша ма^руму бснасиб ба
ин кори фалокатбор и кд ом намуда, мамлакатро ба маъ-
рази маглубият ва вайронии бсмаъно аидохга метано-
1 Александр Борне. Путешествие п Бухару. М. 1Я45
часть вторая, стр. 445.
1 Ах и а д и Дониш- ^Рисола...*, сад. 48.
’ но, слд. 51 — 52.
12*
179
панд. Чунон ки Дониш хеле доздонй ^лйд мекунад, фз-
>;ат души анон и халз$и худ, амирони мангит, ин харон и
одамшакл, ки дар мацони аморат ва вазорат нишаста-
анд, чунин рафтор карда метавонанд.
Маълум аст, ки баъд аз аввалин задухурде, ки моз$и
май соли 1866 дар Ир^ор руй дод, аскарони Бухоро
дарэ^ол а!$и6 нишастапд, Аммо боварии амир ^ануз з?ам
бар ин буд, ки рус^о то ба Циззах омада расида намета*
и он ан д ва дар байни ра^ маглуб ва торумор мсшаванд.
Дониш ин худситоии чо^илонаро масхара кардааст. До-
ниш яке аз ма*}лисзои машваратии дар Циззах дар яаздн
амир шудагиро тасвир намуда мсгуяд, ки иштироккунан-
да гони мацлис «э^ар кадом танго мекарданд ва сухани
>$амдигарро намсшуниданд»»
Нюрят аскарони рус ^иззахро .\ам гирифганд. Аммо
баъд аз ин ^ам здгши амир ба чояш наомад ва у зануд
?;ам боварй дошт, ки агар ба наздикии Самарканд «рус
ояд, уро дар он 40 ба муфт баргирад, ки ^он ба саломат
набарад, зеро ки пастию баландии ин мавзеъро намедо-
над* *.
Адоади Дониш ба хубй медон ист, ки бо ин сухани-
пи бетаку беасос мамлакатро на^от додан мумкин нест
ва дар ^ониби у буд. Пасту баландодои атрофи Са-
марканд пеши дунумн аскарони русро баста наметаво-
нистанд на ин гиадр дам, ки модиятан пойтахти дуйуми
хонии Бухоро буд, ба зуди аз даст рафт.
Л?р<ади Дониш бо тасвири умумии истилои рус >$о-
нсъ нагардида, баъзе чузъиётро ба тафсил ^икоя меку
над. У дар аснои чан г кур-курона рафтор кардани амир-
ро таъкид мекунад, Амир ^атто ба масофаи ду фарсах
па^ну парешон шудани аскарони худашро з$ам намедо
цист, у ^агто намсфа^мид, ки парокандагии лашкар би
фоидаи ч^нг набуда, балки ба зарари он аст ва амир на-
шуми да аст, ки:
Паровижда лашкар ваёяд Од кор.
Ду сад марля vl,r* аз СМ хазор
Ахмади Дониш сипае амирро аз ин чи^ат маломат
мскунад, ки у ба лашкаркашй аз Бухоро то сорили Дарь-
ей Сир ду мо.чи тамом ва]$т сарф намуда, в анти бись-
ср в а василаи зиёдеро нобуд кардааст. Ба фикри Ахмади
1 Аннада Дониш. «Риса ад-..», сах, 58.
130
Дониш, амир дар атрофи Циззах девори баланде сохта,
кори а^ма^онае кардааст, ки гуё ин девор пеши ^уцуми
рус^оро гирифта метавониста бошад, Илона бар ин
амир барои мудофиаи Циззах Яъцуб ^ушбеги 1 ном яке
аз наздикони худро сарлашкар таъин карда буд, ки ван
дар умри худ овози туфангро нашунида ва ^ец маъра-
каи мубормзонро надида буд, Чунин одами ноуадабарою
корнодида, албатта, дар байни аскарияи Бухоро обру
дошта наметавонист.
Ахмади Дониш мегуяд, ки му^ориба cap шуда бо-
шад ^ам, донуз борут ва гулула дар Бухоро буд ва ^амн
асбоб нотису нотамом ва доруи милтиц бекора буд.
Мардум фонус дар даст хона ба хона гашта бухорои^о-
ро ба газ на цамъ мекард3. «Мардум и ша^р, ки годо ово-
Ти туну туфангро нашунида буданд ва ба маъракди кор-
зор нарасида, гумон мекарданд, ки газва низ чун маъра-
каи гуштингири будагист ё майдони пойгздтози бошад,
дор к адом чубе се газ бардоштанд ва баъзе ба сари он
чуб миодорс аз одон халдо баста, то агар хаем чубе ан-
дозад, он^о низ он чуб ба сари у фуруд оранд*.
Ни^оят цанги Циззах cap шуд, Цанг з^аиуз пеш аз
расида омадани )$увва^ои асосии Бухоро давом мекард,
Цалъаи ша^рро аскарони рус и дота карда буданд ва он-
аз он цо баром ада наметавонистанд, Дониш мегуяд,
ки агар аскарони Бухоро ба мадади долъа наомада, дар
цой^оп берун аз ша\р мсистода бошанд, пас чй даркори
доштаанд? Он^о бо шунидани садои аввалии тири русэ$о
майдони цангро нартофта, родо гурезро пеш гирифтанд.
Амир Циззахро хеле муста^кам карда бошад ^ам, аска-
рони рус шалрро дар давоми ей дадодо ишгол кар-
даид, — мегуяд Дониш.
Рус^о та игр буданд, ки бо бухорой^о сул^ бандан д.
аммо амир ба ин роли нашу да иегуфт, ки давлати Тс’
мур ба сулдо нангип розй намешавад, Амир 36 тупи аз
дадоёнус мондаро ба як чанд шугур бор карда, ба май-
дони цанг овард. «...Аскари мо ацибтар меомаданд, ки
то ба цои каерних руссияро онарда, ба мкбораги п\ота
намуда, бо дойду аср кашанд*.
Саркардагон ба халц Таллин мекарданд, ки «ци^од
кунанд. пойдор истанд» ва. албатта, дар ин цанг тамоми
Адмади Дом и ш. «Рмсоласад. 43
ДОмрм v5» сад. 43,
IBI
1
тупдои рус до нобуд ход ад шуд. Аммо шу тур дои амир
дам ёрдам накарданд. Аскарияи амир аз сари нав тамо-
май шикает хурд. Ба давли Адмади Дониш. дигар хел
шудан дам мукин набуд, чунки калтак ба мудобили ар-
тиллсрижи дозиразамон чи дисоб буд, «Дар адиби дар
ду дазор ва се дазор аз ин гоэиёнк кунгардон се-чадор
нафар аз сарбози руссия буд, хи аз адиби куни ондо бо
ту фан г оташ медодамд, В а дар тире аз куни шаш нафар
гозй гузошта, ба куни дафтум сард мешуд. Рама-рама
ба хок меафтодаид, чуръате надоштанд, ки ба адиби
худ нигарапд, гумон мекарданд, ки чандин дазор аскари
руссил ба дунболи эшон даст* мегуяд Адмади До-
ниш.
20 май соли 1868 аскарони рус Самардандро мшгол
карданд. Мувофиди шартномаи сулд амири Бухоро бояд
500 дазор тилло товони чанг медод. Заминдои байни
Самарканд ва Бухоро дудуди давлатдои Бухоро ва Рос-
сия мударрар карда шуд.
Ин буд натида на одибати даиге ки ба сари марду-
мони одд и и Бухоро фалокат ва азобу удубатдои зиёде
оварда буд. Чунон ки Дониш мегуяд, дар маглуб шудани
синод и Бухоро ва ф ало к ату удубатдои мардуми он сар-
замин фа дат амир ва атрофиёни вай айбдор буданд, ки
аз дидати адлу фаросат аз дайвон дам пасттар меисто-
данд. Ба ин муносибат Дониш мегуяд. ки:
Дар чн доил кунад. иодон.
Лек баъд аз фазмдатн бисьер?
Ривоятн Адмади Дониш дар боран истилои Бухоро
аз даминдо иборат аст. Дониш таърихи истилои русро
пурра наменависад. У бештар диддати худро ба сабаб-
дои ба зуди мадву нобуд карда шудани дуввадои мусал-
лад и амир нигаромидааст. Ба осони г ал аба кардани
русдо Адмади Донишро ба фикру андешаи диддй Над-
бур мекунад. У дар газаб мешуд, ки амир Музаффар би-
нобар худситой ва давобаландиаш иамедонист, ки бо ки
сару кор дорад. Амир бо «чунин душмане сару кор дошт,
ки на худаш, на Осиёи Миена ва дагто тамоми мамла-
катдои исломй ба дарадаи вай расидаанд* \
1 Ахмади Дониш *Рисолд...*, сад. 55.
э Дамон с. 58.
3 Герман Вамбери Истории Бухары или Трзнсоксанпи,
СПб, W3, стр. 172.
182
Амир Музаффар намсдонист, ки макбаи нувван асо-
сии рус-40 дар кучост, сабабм ни хел 6а осонй 1ала6и
кардани 011.50 чист? Ахмади Дониш боварии комил дошт,
ки амир намефа^мид, ки Россия ба дара^аи баланди ма-
дам й меистад ва бинобар ин таъминоти моддии вай 6ev
тар буд. 2^аман индоро наматарафа мудокимл намуда,
нуцта ба нунта фа^мидан лозим буд. Цуввату ицтидори
Россия Донишро нам ба худ цллб мекард на нам ба тар-
су водима мсандохт, Аммо як чиз равшан буд, ки амири
Бухороро. ки худашро Темури дуйум мешумурд, ду-
шундом рус торумор карданд: «Касс ки Бухорои худ-
сито, дамой Бухорои ча^олатпараст ва мутаассибро на-
медонист,— навишта буд Герман Вамбери,— вай ба зур
мефадмад, ки орзую умеддои бузургс ки цушуни рус
дар Зарафшон барбод дод, чй дадар шармандагй, чй М-
дар девонагй ба вудуд онарда буданд»
Адмади Дониш аз худситоии адмадонаи амир нидоят
оташин шудааст. У аз худаш мспурсад, ки амир чй тавр
дар бораи Россия ДУ км мскарда бошад, модом ки вай
ин мамлакатро ягой бор надидааст. «Бас агар пек таа-
муд кунй, ин дама таназзул на харобй дар ин давлат
аз бсадлй ва беидтидории подшоду аазир руй дод, Агар
подшодро, адлс мсбуд, чунин сафедеро дар маснади ва-
зорат цой нам ед од» - мсгуяд Дониш бо дадру газаб.
Маорифпарвар муътадид аст, ки пеш аз он ки дар
боран низе дукм кунй, онро омухтан ид таддиц кардан
зарур аст. Амир ва одамонаш дед як истеьдод ё доби-
лижи давлатдорй надоштанд, 01150 фадат халдро азоб
медоданд — мсгуяд Адмади Дониш.
Адмади Дониш аз забони Козимбск аморатро Мар-
куму дадорат мскунад, ки докимони он «дар кадом даъ>
вии лиман ул-мулк-ул явм мезанад (яъне даъвои под-
шоди бузургтарини замом а мекунад) ва аз олам хабар
надорад, ба таври худ касонро дабсу дайд мекунад ва
молашро ба мусадараву гасб молик мешавад; ва эъти-
цод надорад, ки гайри замкни эшон замине бошад, ё
ба чуз эшон дар зам ин подшофе». Баъд аз мн маориф
парвар таъкид мекунад. ки Осиёи Миёна кишвари ма^-
дуд, ку^напарасту а1$ибмондае мебошад, ки бо кишвар
5Ои дигар ало^ае надорад.
’Герман Ванбсрн. Истерил Бухары или Траисо». । нии,
СПб, urn. стр. 1В6.
183
Адмади Дониш, ки адволи Бухороро 6а хубй медо-
нист, цанги эидди Россияро беа^лй ^исоб мекард ва ме-
гуфт, к и разорен касро ^урбон кардани амир ^ец даркор
набуд Пешгуи^ои у комилан ^ац баромаданд.
Касс ки суханони А. Донишро дар бораи цанги рус.
Бухоро дар соли 1868 бодиодат аз назар мегузаронад,
ба хулоса меояд, ки у дар ин цанг тарафдор ва ^авохо.^и
Бухоро набудааст. Дониш, албатта аз ният^ои мстило-
гарим Россиян подшодй дар Осиёи Миена ба хубй огох;
нест. Афсус, ки ин марди маорифпарвар фздмида ната-
вонистааст, ки .\укумати подшохйи рус ба Осиёи Мие-
на на барои сайру тамошо, балки барои истилои мам-
лакат ва тасхмри сарват^ои он омадааст. Вале Дониш
аз дарки ин ^а^оиц дур буд ва ба хубй тасаввур ме-
кард, ки ба ^уцумн давлати Россия му^овимат кардани
Бухоро девонагпст. Бухоро бояд бо роди мусолимаг.
ихтиёран ба давлати Россия ^амро^ шавад. Чунон ки
з^оло ба мо маълум аст, барои Осиёи Миёна ро^ ва чо
рай ди rape вуцуд надошт.
Ба дамнн тари*>, ба вазъияти таърихии кнкишофи
ояндаи аморати Бухоро то андозае ву^уф ва ого-цй дош.
тани Дониш ба мо маълум мегардад.
Ахмади Дониш фикр мекард, ки дар таърихи Бухоро
дзвраи нав фарс расидааст ва дар шароити нав аморат-
ро подшодии бузург ииндоштан хаёли хом аст. Дониш
акнун мсфа^мид, ки аз дуову намози уламо ва дани
муздодаси эшондо дида, ихтнрои яро^и нав ва ёд гириф-
танк санъатм \арбии свропой хеле фоиданокгар аст .
Цанги Бухоро бо Россия Ахмади Донишро як бори
дигар мутамайв кард, ки вацти дур кардани тарзи висту
?индагни асримиёнагй расидааст. Бо ин мацсад Ахмади
Дониш кушит мекунад. ки Россияро нагзтар дониста
гирад
Мо дар Соло гуфта гузаштем, ки баъди аз даст раф-
тани Самарканд аз Бухоро ба Петербург ^айати сафо-
рат фиристода шуда буд. Ахмади Дониш ^ам дар ^ай-
ати сафорати махсуси Бухоро ба Петербург рафт.
Дар ин сафар, бино ба навиштаи Дониш, ба вай су-
иориш дода шуда буд, киз «аз бавотнни умури он 40 Tav
Ц1П) намуда, ^Оли давлати он^оро нск ташхис карда,
маърузи сарири муа.чло медорй, ки зрли заво^ири уму-
1 Г с в м д и Вамбери История Бухары или Трансоьсании.
СПб, 1873, стр. IW.
184
ри хаР иилоят аз забоин ту^цор в а а^ли асфор мера-
сад»*.
Дониш ин супоришро хеле хуб ба 40 овард. У вацти
дар Россия Судан ^аёти он цо, урфу одати мардуми рус-
ро ба хубй омухт, бо муваффадоятдои маданияти хал^и
рус шиносой пандо кард. Маълумоте ки Дониш дар бо-
ран Россия замъ карда оварда буд, чунон ки дар поен хо-
.\ем дид, албатта, ба амир даркор набуданд. У дамчун ами-
ри мусулмоиони муъмин, ки аз дома чиз^ои хорич аз а\-
коми дин ва шармати ислом нафрат доштаид, ба нами
тарифом дар Россия чорй карда шуда бсгона буд. Аммо
барои Дониш донистани ?;аёти Россия дар фаъолимти
маорифпарвар и и вай дар шароити Бухорои феодал и
адомиятм калон доштанд. Дониш дар асоси он чи ки дар
Россия дида ва шунида буд, Лондон ислодо умури амо-
рати Бухороро тартиб дод. Ип маорифпарвари бдрчас
таи халдо тоцикро хорич аз таъсири ибратбахши мада
нияти халдо бузурги рус тасаввур кардан мумкин нест,
ки мо дар поен дар ин бора ran хо.\ем зад.
Адоади Дониш чй тавр ба родо дур тайёр карда шу-
дани дойати сафоратро ба тарзи масхараомсз баён мс-
кунад. Адоади Дониш мазо^ мекунад, ки амири Бухоро»
ба дойати сафорат одамони аз сафорат ва сиссат хеле
дурро таъин кардааст. Ба сифатм ране и суфаро яке аз
писарони амир рафта буд, ки бино ба гуфтаи Дониш,
Чавони нодонс буда аз чй будани Россия ва дукумати
он >;еч тасаквуре надо шт, «Амирзода... иамедонист, ки
куцо меравад ва уро кучо мебаранд*1,— мегуяд Адоади
Дониш. Ба ^аяли маорифпарвар, «раНси сафорат марди
мири хазафшуда ва доим махмуру долдоушк аз чиМ™
ьуфури нашъа»,
Чунон ки дар боло зикр шуд, Дониш бори аввал соли
1857 ба Петербург рафта буд. У зимнм басни тафсилоти
ин сафари худ мегуяд: «Дар он наздмкй Николай, на-
дари император дар белой ](ирим ши каст и фодоше ан
давлати Исломбул ва Фаранг ёфта ба тадорруи захри
халодол (пас аз хурдани за^ри к ушан да 5. Л) хеш
танро ба мадорри худ кашнда буд».
Заэф хурдани Николай дар доирадои онва^таи ^у*
кумнти подшодо сахт пиндон дошта мешуд. Лекин До
1 Ахмади Дониш. «• Рясола ..*, сах» <И.
л .\амон «р, сах- <>1»
I»
ниш аз ин Bo^cd хабардор шудааст. Пас, маълум меша-
вад, ки Дониш дар Петербург на тан?;о дар маросим^он
расмй .\озир мешуд. балки бо касонс низ робита дош-
тааст, ки аз асрори дарбори подтоки ба хубй ого^ бу-
даанд.
Дар ясной ро^и Россия аз беацли ва худсарин са-
фири Бухоро маорифпарвар оташин шуда буд, Ахмади
Дониш ба сафири Бухоро, набошад, оддитарин нои-
да^ои сафоратро ёд доданй шуда буд. вале у чунон
кундзе^н будааст, ки матни нутедои асосиашро наниш*
та додан рост омад, то ки у э^ифз кунад, Аммо бо ну-
чуди ^амаи ин дар ва^ти су^бат дар Петербург сафир
матни навишташударо фаромуш карда, ^ама чизи б.<
додонаш меомадагй ва сафсата мсгуфт, талаб^ок а^-
макона ба миён мегузошту аммо гапи асосиро гуфта
наметавоннст. Умуман тамоми фаъолияти .^амати сафо-
ратро Ахмади Дониш масхараомез ва нангин мсшумо-
рад. Ба ^айати сафорат чунин вазифаи хому ношуд
супурда шуда буд, ки аз император» рус заминкой ис-
тилошудаи Осиёи Миёнаро пас талаб кунад, Ахмади
Дониш медонист, ки ин масъала дар майдон^ои цанг
ба таври цатъи ^ал шудааст. У мснанисад» ки сафири
Бухоро ба императори рус муроциат карда гуфт: «^аз-
рати амирулмуъминин нури чашми худро фиристоданд
ба умеди он. ки %аиобн император вилоят^ои гирифтаро
бозгашт кунанд, аз Тошканд, Самарканд ва Цмззах,,,*»
Подшо^ даст афшонд ва пой бар замни зада гуфт: «1^аб-
зу бает» он вилоят\о дар уздаи губернатор» Тошканд
аст ва ихтиёри он цо бадуст, ин савол аз у бояд кард-» .
Ахмади Дониш «кори» з^айати сафоратро муфассал тас-
вир карда, диздати асосиро ба чизи дигар — ба амиц
омухтани маданияти пеш^адами рус, ба кашфиётн илми
ва ихтироот меди^ад ва мсгуяд, ки ин дар Бухоро ба кор
меояд ва ин кашфиёту ихтироотро истифода кардан ло-
зим аст.
Ахмади Дониш мефа^мид, ки Осиёи Миёна погузир
ба Россия хо^ад пайваст, вале дар ин бора дар Бухорои
^амонва^таи мутаассиб руирост гаи зада наметавонист.
У ин а^идаи худро дар шакли як ^икоя дар бораи сафа
ри сафири Бухоро ба Петербург хслс эх;тиёткоР0,,а
нфода кардааст. Маорифпарвар на»$л кардааст, ки як
1 А х м * Д п Дониш. «Рисола ьВ.
1&6
шахси русй тоц и к и дон бо элчии Бухоро су^бат дош-
тааст. Он марди рус ба ^амсу^бати худ чунин гуфта-
аст: «...кори нему кардед, ки ба тарной сул^у сало* да’
ромад*. роди рацимаву рисоларо кушодасд. Лкнун коре
Кунед. ки дар ин маврид пан^о^сола ва садсола аддк
анон дар мисн ояд осой ши хал^ манут бар он аст»
Элчии Бухоро ба им суханони рус чунин цавоб до-
дааст: «Дар асл фалон замни ва фалон маком аз мо буд,
алдол дар цабэаи туст. Ва фалон замни ва фалон какой
аз мо буд. ки ба давлати император мулдац шудааст
Агар ин вилоят^о бозгашт шавад, \ар кас 6а замини
хеш ^аноат кунад» фитнаю хусумат набошад. Агар
ссуд зги матлаб бошад. ту ^ам он вилоят^оро боз дс^.
император хам боз пас ди^ад, моём боз мегардсм*.
"Ахмади Дониш аз ин чаноби элчии Бухоро дар га даб
шудааст; вай муъта^ид аст, ки фацат марди адмзцу хом
тамаъ чунин цавоб дода метавонад- Чунон км мебинсм,
маорифпарвари мо тарафдори а^идаест, ки бе^будни
мамлакат «манут бар муносибати осойштаи Бухоро wj
| Госсия аст»
Сонй марди донишманди форсизабом мегуяд, ки баъ-
ди пайвастани Осиеи Миена ба Россия кишги гузаи
амиркои, ки ба Бухоро фоидаи калон хо^ад дод, босуръ-
ат тараодй мекунад.
Элчй ба ин савол з^ам цавоб дод, ки ин фацат баъди
[ он мумкин аст. ки Россия аз даъво^ои худ ба Осиси
Миена даст кашад. Ин суханоии элчии Бухоро ^ам наф
рати Ахмади Донишро мсораид, чунки элчй маслидати
Одилон а и ^амсу^баташро намефа^мид на диццат наме
дод.
Ахмади Дониш аз кирдор^ои ношоистаи амирзада
дар Петербург нафрат карда, ба чунин хулоса меояд ки
хонй дигар ба дасти муста биди хунхор, масхарабоз, фо
сиц ва амир Музаффари беандеша ва одамони нобакори
вай нахо^ад монд, балки тагьироти куллй зарур аст.
Хон ал да дар боло боварй ^осил кард, ки аз ^амди
з^икояти Ахмади Дониш, ки дар он^о >^аёти фосицн ами
ри Бухоро вз амалдоронаш баён карда шудааст. як фик-
ри асоси мебарояд, ки амир Музаффар сазовори тахти
салтамат нест ва агар у мисли пештара подшохй КУНЛД»
1 А х м л д я Дониш. -Рмсол*», сах 72.
3 ХйМОН ^о.
187
мамлакатро ба ^алокат дучор хо^ад кард. Ва^те хи амир-
зода дар ^айати сафорат ба Петербург рафта буд, аз
Ахмади Дониш пурсид, ки агар генерал-губсрнатори Тур-
кистон заминкой аз дастм Бухоро забт карда гирифта-
ашро боз гашт надиздц, вай чй тавр ба пеши падараш
дасти холй хо^ад рафт? Маорифпарвари мо чунин цавоб
дод: «Пас, эй маликзода, ин тава^уъ, ки шояд губер-
натор ба мо вилояте ди^ад, савдои хом ва андешаи но*
таном аст. Агар Бухоро ду-се рузе дар ^абзаи ицтидо-
ри шумо бошад, хеле давлат аст в а бад-он шукрона бояд
кард» *.
Ахмади Дониш вазъияти реалиро ба хубй мефахмад,
у медонист, ки царизми рус аз мав^еъ^ояш а^иб нахо-
^ад гашт ва хоки хонии Бухоро як ^исми Россия шуда-
аст.
^айати сафорат дар Петербург муваффа>;ияте нади-
да ба Тошкаид баргашт. км Дониш .\ам ^амин тавр Tax-
мин карда буд. Вале «губурнотур,.. ^ам муште цавзу
чормагз дода гуссл кард, то ки Бухоро омадем».
Баъд Ахмади Дониш на^л мекунад, ки «амир низ
мутаваодеи бозгашт и баъзе вилоят^о буд, чун дид, ки мо
ти^идастем, маъюс шуд*, Маорифпарвар боварии комил
дошт, ки хамам ин фа»;ат ба гуно^и худи амир на элчии
уст. Ахмади Дониш руирост навиштааст: «Ин касру
ну^с (сафари бе^уда ба Петербург — 3. Р.) аз сафо^ати
худи у ва бало^ати элями уст*.
Дар як цои дигари «Рисола...» худи хамик фикри
Ахмади Донишро мехонем; «Филво^еъ агар нек бингарй,
Хамаи индолов ва футур, ки дар ин давлат зо.цир шуд
ва ну^соиот, ки дар ин салтакат руи дод, хама аз рако*
кати рои вазир ва сустию коцилй ва беа^лии у буд.
Бале, дар гашти давлат ва таназзули он, албатта, са-
баби зоцири бояд. Ва он сабаб ба ^асаби зохир Мухам-
мадшоц )$ушбегй буд, Аввалан. агар уро андаке адо ме-
буд, мута^аллиди амри вазорат намегардид ва холи в а*
зорат в а махалли ондоро аз таърих мсцуст...»
Амир беа^л аст — ин аст хулосаи Ахмади Дониш.
Агар амир беадоу беамдеша намсбуд, ба мансабхои дав-
латй элчй барин абла^онро таъин памскард. Ба саволи
амир, ки «зо^ираи, касофати элчй ба шумоен раемда-
аст?» Ахмади Дониш цавоб додааст: «Элчи коре ба та*
1 A^xi д и Дониш, фРисолА-..», сак 131,
ри$и $асду амд накардааст (алчи ягон корро цасдан на-
кардааст), ки хилофи цейсу nopit на давлатхо$и бошад.
Идло он чй гуфт на кард бамаз^съ набуд ва дар ин боб
гуна$гор нест. Гуно$и у дар зиммаи давлат аст» ки дар
аввал чунин касонро бар сари наносив ва аъмол бар*
доштааст* I
Ахмади Дониш тасаввур карда наметавонад, ки шах*
се ки дар сари $укумат истод ааст. бсацл в а нисбат ба
хал$ МР°мкор бошад. У ба кору вазифа аз ну$т«*и ||а"
зари манфиати он ба цамъият ниго$ мскунад ва мегуяд,
ки «агар дар аир ва $укм $аз бошад. ба муло$иза ма-
нофеи абнои башар аст* \
Дониш вазифаи му к аддас будани маъмурият$ои дав-
датй, ба хал$ тааллу$ доштаки ондоро бор$о $айд на-
муда, аз тарафи одамони лоиц ишгол шудани он$оро
шарти зарур мешуморад. Дониш аз тарафи амир ба кор-
кой данлагй гумошта шудани касок»! нолоици бефаро-
сатро айбу наш и бузург $исоб мекард.
Чунон ки мсбинем, маорифпарвар амирро барои ода*
мони абладаш, ки худашонро мардони мансабдори дав-
лати Бухоро мепиндоштанд, гунл$гор мешуморад. Амир
ба ин «мансабдорони давлати». ки худи у \ам аз он.\о
$сц фар$ надошт, маош медод. Лна $амин тавр Ахмади
Дониш аз руи «сохи худо дар руи замин», яъне аз руи
амири Бухоро Нарда бардошгааст, Ин аст яке аз хизмат-
$ои бузурги маорифпарвар ба халци худ.
Дониш рузе дар аснои су$6ат ба амир барои нишон
доданй давлатхо$ии маъкуси мансабдорони полой$и вай
насади бузинасро на$л мекунад, ки магас$оро аз руи
со$иби хобидааш рондаии шудааст: «Богбон с ба муво-
нисати бузинае дил хуш карда ва уро ба дустй баргузи-
да. Рузе дар са$ии бог барои фарогат истиро$ате ме-
Чуст. Бузина бодбезак бардошт то магасронй кунад. >^ар
чанд бузина ба мудофиаи у бодбезак мсцунбонд, мага-
сон $учумовар шуда, аз $ама су музо$ими сурохи бини
ва чашми богбон буданд, дар газаб рафта санги да$сс*
риро, ки барои санцидани ваэни ангур дар он 40 омада
буд, бардошт ва бар сари магасон $ а ноли намуд, ба ин
иллат магз аз сари богбон берун рафт.
А х и а л и Дониш мРисола..са^. 74.
3 $амон 40, сач 76.
189
Ин сазом он ки ноа^чро дар умури манзили на мао-
шии худ мадхал ди^ад!»
Тамоми мо^ияти афкори Дониш 6а ^амин мисол эо-
^ир мегардад. Дониш аз ин ки амир умури му^иммк дав-
латиро ба нокас ва бехирадон месупорад, сахг хашмгин
мебошад.
Таърихи истилои хоки хонии Бухоро ва иштироки
хонии Бухоро дар цанг ба му^обили подшохй рус
барои Ахмади Дониш Соз як дастакс буд. ки маданияти
Хозираро ба <доолатм Бухоро му^обил гузорад ва саба-
би а^ибмондагки маданй ва одтисодии аморатро та^лил
карда барояд. Аз cap то сари навишта.уэи Ахмади До-
ниш як фикр ^амеша аён аст, ки халц барои докимони
хиснаткор ка мустабид цанг кардан намехост ва намс-
тавонист. Азбаски тамоми мардум ба амир ва дарбори
у нафрат доштанд, цангро хам бад медиданд.
Маглубияти Бухоро дар цанг барои фош кардани
во^еияти амирй, бо -цаёти феод алии шахшуда ва бо >^о-
нун^ои асримиёнагиаш барои Дониш боз як дастак
шуд. Дар назари Дониш дар асри тамаддуни евро пой
мавцудияти аморати Бухоро дар полати давлати а^иб-
мондаи цудо аз мамлакат^ои пеш радами он замен имкон
надорад. Дониш дар аксари маврид^о ин фикри худро
кушоду ошкоро гуфта наметанонад, чунки шароити
сахти аморат ба одамони пеш^адам, аз ^абили Дониш.
имкон намедод, ки фикр^ои худро оид ба тавдири халк
на на мл а кат и худ озод баем кунад. Он^о ин корро бо
ро^и Дигар ицро мекарданд: фикр^о-еро, ки он^оро ба
изтироб меакдохт, аз 1$авли ^амсу^батони худ баён мс-
клрданд. Масалан, Дониш аз коми Козимбек суханонс
мегуяд, к и дар он^о аморати Бухоро дар вазъияти хеле
фалокатомезе тасвир шудааст. Мо гумон иамекунем, ки
Козимбек — шахсе ки ба дарбори ^укумати подшо^ии
рус мансабдори расмие буда ва бо шароити Бухоро ши-
ii осо и и наздике надоштааст, битавонад, аморатро чунин
сахт танцид ва ма^кум кунад. Фа^ат Дониш, ки аз сох-
ти ицтимой ва ицтисодии фарсудаи Бухорои амирй сахг
нафрат дошт, чунин изгори а>;ида кардааст.
Дониш ба Козимбек иисбат дода мегуяд, ки вай
0ва»^те ки ба доруссалтанаи рус рафт, аз Бухоро се чиз
ба армугон бурД’ яке офтобаи сафоли шикаста, ди rape
1 А^млдм Дониш, «Рмсола.еа^. 74
190
цошу^и ошхурии бухории нимшикаста ва дигар шамь-
донн с а фо л и ШИ каста, назди император них;од ва гуфт:
«Ин обдастк подшодй Бухорпст, ки бад-он та^орат ку-
над, ва ин асбоб, ки бад-он таом тановул кунад ва ин
матос. ки шаб бар он чарог ни^ад. Ва асбобу лшьсе, ки
слаотини диёри ту’рк бад-он глцаммулу зинат кунад, ха*
на аз туст, масал ан: аз чит ва суф аа нафт ва ю^аи па
бирин^й ва нукра ва тилли па халд вл набот вл гайра,
агар аз этой манъ шавад. Цлмъс бошанд, ки пойандози
этой чорух ва сарандози вшон се газ пашмина бошад
ва цома ^ама ре смени дурушт, ки аз он ^анор, чувол ва
гилем кунанд ва замин иунджеир ба плнч и^лим назар
ба тацсими фарангиён. давлат мунхасир дар чахор цмтьа.
Як цитъа замин дар диёри Туркистон 6о$й мондааст. аз
<jai$ujiH билоди турке ки авлоди Ефасанд, дар он чамъс
бодиянишонанд ва бар сари х*Р цлмъс касс \оким аст
ба тагаллуб с ба ирс, ки кадом аз ицли давлат налнд
ва аз байни эшон низ дожили давлатхо мест...
...Забти ин замин аз лавозими ахании давлатист, ки
дар он арсан замин, ки такрибап бист дарафа тул дорад
на мордах дарафа арз, ашхоси касира берун аз х^дди шу’
мор мутаваттинанд. Заминашон хама обшор, муштамил
бар гулу гулзор ва мухтавй бар анвои фаво^сх ва лс-
мор; гуй цисми маъмураи олам аст ва солхост, ки Хам*
чун Амрико аз назари 4aXo,lHtH иушидааст на xaMiH
цибол ва атлоли ин замин чав<>^ирбашх аст Ва тавон
гуфт, ки дар рубъи шимолй ва чанубй заминс миелн ин
замин ободу хурраму хушхаво набошад.
Вл агар ин замин дар хитаи тасарруфи ин давлат да-
рояд, ми кд ори як курур дар нуфуси аскари *|аррор дар
давлат эиёда мулхах мегардад ва боз дар цамъидти му-
таваттинони ин арса хсЧ нухсе на касре боздид наме-
гардад.
?^оли вазири эшон чунон ва амири зшон чунон вл ас-
боби эшон ин. Дар тасхири ин арса зиёда тахлука ва
ташвиш набояд бурд. Михдорн дах хазоР нафар аскар
аз барои тасхири ин мамлакат кофй ва басанда аст* *.
Аз ин маълум мешавад, ки мамлакате чун 1‘уркистон,
агар дар сари умури он чунон хукмрони нолоиц истода
бошад, рохи тарацфгёти ицтисоди ва мадании худро
паймуда наметавонад. Дониш барои аз гардани худ со-
* А^яади Дониш, «Рисола , сах- М —82
191
>si’T кардани гуноди чунин хулосаоарорй, суханони гуё
аз тарафи император» рус гуфта шударо бе вътироз
надл мекунад. Император гуё пас аз шунидани сухано-
нн Козимбек фармон медидад, ки: *Бираванд на он за-
минро дар дабэаи тасарруф овзрда дожили мамлакат»
низомия гардонанд,..»
Ба назари мо, дар ин 40 садом хашмноки Дониш гуш-
рас мсшавад, ки ба дукмдорони Бухоро хитов мекунад.
Фа^ат Дониш дайвонсиратии ондоро, бадкоридои ху'нинп
ондоро гуфта мставонист. Вале ran дар ин набуд, балки
дар 40И дигар аст. Дониш суханони императорро дар бо-
раи зарурати тасарруф кардани Осиёи Миена надл кар-
да, дасдан дар дез ку^о дар бораи нодурустии суха ни
император, надсади чадонгирй ва додпарастй доштани
вай ran намезанад. Сабаби ин маълум аст. Дониш бова
рй дорад, кн бо тасарруфи Осиёи Миёна аз тарафи Рос-
сия ин кишвар ба мамлакати маданитаре дамрод меша-
вад — ин аст яке аз назариядои прогрессивны Дониш
ба равиши таърихии ин киш оф и Осиёи Миена, аз чумла,
ба аморати Бухоро дар нимаи дуйуми асри XIX.
Ба осоки галаба кардани русдо Адмади Донишро ба
фикру андешаи диддй меорад. Манбаи дувваи ондо дар
кудост? Сабаби ба осонй галаба кардани рус чист? Бал*
ки ярод на низом» аскарии ондо дигар бошад? Шояд са-
баб дар баланд будани дарацаи маданй ва таъминоти
моддии ондо бошад? Ба дама» ин саволдо завоби анид
додан лозим буд. Иттмфсдо Ахмади Дониш ба зуди
имконият ёфт, бо Россия аз наздик ши нос шавад. Аг
дамон руз гоядои маорифпарвари» Адмади Дониш ран-
ги нав мсгиранд. У дарор медидад, ки та^рибаи пешда-
дами русдоро да бул кардан лозин аст. Аммо дар ин 40
як хавфи мафкуравии цидди пеши роди мутафаккири
моро мегирифт. Даъвати аз худ кардани маданияти рус-
до бисьер вадтдо рафта-рафта ба димояи дукумати под-
шодии рус в а дуршавй аз гоя дои демократ» мсрасад.
^иссиёти сиёсии богини и Адмади Дониш бисьёр “»адт-
до уро аз ин тамоили яктарафа нигод мсдошт, бисьёр
вадтдо, аммо на дамеша.
Дар Петербург Козимбск ном шахе» донишманду
баодоб ба Адмади Дониш таъсири калон бахшид.
Адмади Дониш Козимбекро дар сафари якуми худ
ба Петербург соли 1868 дида буд, Ба давли маорифпар-
1 Л^х*ди Дониш, «Рисола .», ел*. 8?.
192
вар, Козимбек дар хизмати подшохй рус будаасг на дар
назди вакилони бухорои тархимонй мекардааст. Дар са-
фари соли 1874 Козимбек Адмади Донишро дар Петер-
бург хеле мехмон навози карда^иисбат ба у дустдорй из
Хусни тава’иуди самими зодир кардааст,
Адмади Дониш ба Козимбек, ки медмони бухороиро
бо даети пойтахтн давлати рус — Петербург ши нос кар*
дааст, сухбатхои бисьёре доштааст.
Ammo ran на фа^ат дар сухбатхост. Ахмади Дониш
марди мушохидакор ва дурандой буд.
Дере нагузашта Дар сафархои дуйум на ссйумаш ба
ин таассуроти аввалаи вай таассуроти навс плова гар-
днд. Дониш дар Петербург ва Москва бо ганцина^он
мадании халци рус ши нс к мешавад, бисьёр чиз^оро мс-
бцнад ва дар бисьёр *|ойхои ^амъижтй ^озир мешавад,
Нойхои шоённ дицмтн ин шахрхо" калонро тамошо кар-
да, бо рус^о бисьёр сухбатхо мегузаронад.
Ахмади Дониш нацл мекунад, ки бухориёнро дар
Петербург «барои из хор и цох ва дастгохи давлати хеш
ба мацолмс ва махофили бузург ва тамошохонахо ва амо-
рати олия ва хазоин ва дафоин мегардонанд ва бар он
Тафохур В а мубохот ме кунанд* * .
Ахмад»! Дониш дарбори подшохй рус ва дабдабаву
тумтарохи онро муфассал тасвир мекунад. У аз тлмо-
шои дарьеи Нева ва дарьёи Москва зав^и зиёде мекунад,
аз тамошои пулхои дарьёи Нева мутах^йир мешавад.
ба ин дарье аз Рум ва аз Европа смадани киштихоро
на^л мекунад. У кишткхоро тасвир карда, кучахои ва-
сеъ в а ободи бо чубу сайг фаршшудаи Петербург» баён
карда мегу за рад, Дониш таъкмд мекунад, ки дар Москва
ва Петербург тротуархо будаалд. Манежро тасвир мсна-
мояд, бо завц ва шавхи таном иморатхои серошьёна,
парк ва богхои он шахрХ°Р° тасвир мекунад.
Дар матолибе ки Дониш оид ба х^мрохшавии Бухоро
ба Россия баён мекунад, тасаввури хеле зебои хиёбони
Невский дар Петербург мебошад. Дар ин 40 иморатхои
панх шашошьёнам зарандуд, рахравх°и суфамонандп
еднгфарш, хиёбони васеи тахтафарш барон асп ва аро-
бахо. сутунхои чуянй ва биринцй. ки ба ну к а шон фо-
нусхои булурй нишонда шудаанд дукон ва магазинхое
к и дар онхо молхои гуногун пур аст ва рафту омади
13 э. рщл&о-»
193
1 А к и 4 д н Доннш, «Рисола..,», сад
ан6yvi зиёди мардум аз аввали руз то нисфи шаб дич-
Чати Донишро ба худ чалб кардааст.
Кино ба гуфтаи Дониш, ин хиёбон аз изди-
Хоми мардум идгочсро ба хотир меовард. Дар он 40 рал
гузарон чеЧ кадом боиси ташвиши якдигар намешаванд
еа бо чам Дакка намехуранд, ч^Ч кас мутла^о дод наме-
занад ва бо ламрочи худ ба очистагй ran мезанад.
Барон ч°рй шудани оби барфу борон дар чаР понз-
дач газ панчарачои шабакадори обдав сохта шудаанд.
Дар ва^ти боридани барф ба рачравчо per мерсзанд ва
барфро мерубанд.
Ин аст манзараи яке аз куна^ои Петербург дар тас-
вири Дониш. Магар ин ба куч алой Бухоро монандие
дорад? Наргиз!
Аз ин гуна тасяири шачри Петербург, чзсрч<Л хиё-
бончои пуродам ва биночои бо^ашамати он ма^сади
Дониш чист? У ба ин восита ба ламватанони он гуфтан
мехочад, ки «бубинед, ин аст, натичачои маданияти
рус. Ин гуна шачрчои зебову озодаро, чун Петербург,
ба воситаи тамаддуии европой мо ча*< Дар ватани худ
ба вучуд оварда метавонем.
Ахмади Дониш биноеро, ки «мучандисхона* мено-
мад ва онро чои кори меъмор ва муландисон медонад,
бо тафсил тасвир карда мегуяд, ки дар гарбли
сарои подшочй кучаи дарозе буд, дар он куча мучан-
дисхона 40Й дорад, ки чои чамъомади олимон буда, ончо
дар байни худ дар бораи ободонии мамлакат ва давлат
машварат мекунанд *.
Ахмади Дониш бо рус^о муло^от карда фачмид, ки
забои и русиро омухтан зарур аст. У аз забони русиро
надонистанаш гида карда мегуяд, ки мо ба имову ишора
ба чамсучбат фачмондем, ки «ча”ф ки мо лафз (забо-
ни русиро) намедонем*.
Маорифпарвар вочеаеро на^л мекунад, ки у шаби
дароз дар кучачои Петербург сарсон шуда гашта, 40й
истичоматашро на ба фойтунчй ва на ба миршаб фач
монда тавонистааст. У баъди сарсониву саргардонии
бисьёре ба хонааш рафта расидааст.
1 Ба фикри мо, мм бояд сенат бошлд. Ахмади Дотпи, км хдрлк-
терм мстибдоди салтанятн амирро ддр Бухоро ба хуби медонист,
таъкид карда мегуяд, ки ДАР Россия олимон дар бораи ободонию
бедбудии МАМЛАКАТ ВА ДАВЛАТ iAMXUpM МекуМАНД. *НлЯОДИр VA-»d’
^оеъ», сах* 251.
m
Дониш аз ин ки забони русиро намедонистааст» хе-
ле афсус мехурад ва мегуяд» ки «Агар маро андак вуху-
фс ба истилоз^м он^о буди, им мицдор кори мам ба тад
лука наанчомидйА
У барои бухороиен эарурати донистани забон^ои хо-
ри^иро такрораи ^айд мекунад ва мегуяд; «О ре, сахт бо-
леет. ки касс дар миёни чамъс афтад, ки ба забоин онхо
во^иф набувад. бисьёр дар тааб ва тадлука афтад. Аз ин
ци^ат дар дабистонп низомия аз ^амаи забон^о талам-
муз мекунанд (меомузанд —3. Р.) вуцуф бар истилохи
Хар тоифаро аз мавоциб медонанд**. Аммо Ахмади До-
ниш ба дара^ае м афту ни тамошо шуда буд. ки ба омух-
танм забоин руей фурсат ёфта натанонист.
Чунин ривоят мекунанд, ки император гуё (За Ахма-
ди Дониш гуфгааст: «Туро дар ^азрати мо бисьёр мадх
кардаанд, ки донишвар аст ва ду*се бор дар ин диёр
омадааст. Чаро з а бон и моро наомухтай ва намсдони?*
Ахмади Дониш дар цавоб гуфтааст: «\ар вахт ки маро
дар давлати ту омаду шуд афтод, шабу р£з моро ба гага-
ту сайр фармудаид ва ба корхонахо ва тамошо^ойхо
тавоф доданд. Маро дил надод, ки тамошо ва сайрро гу-
зошта, ба тахсил ва хондами азбуки машгул шанам... Боз
гумон кардам, ки мабодо мувоидати дубора бар ии бол-
да даст надодм ва мушохндаи ацоиботи давлати ту аз
ман фавт шавад«
Ахмади дониш дар зиёфате дар хузурч подшох з^озир
будааст ва дар ин мацлис закон ва мардон дар паси як
стол якцоя биншаста, су^бат мекарданд. мсхандиданд ва
раь;с мекарданд, гуфта дамчун як мусулмон аз ^амаи ин
Хайрат баён мекунад.
Ахмади Дониш, чунон ки худаш мегуяд, дар ва^ти
ба Россия буданаш дар бораи Петербург як шсъри кало-
нс навшптааст *. Ин шеъри у нишон меди^ад, ки Дониш
рсалисти бузург ва шоири ширинкаломе будааст \ Шсъ-
1 жНивсдир-ул-вакоеь». сад 273.
1 1й, сад 271—272
5 Ханой сад. 253.
* Хамой ^и, сад 254—260. Ахмади Дониш Петсрбургро блро-
<?ари Лондон на Париж мегуяд,
Ба Мали Ахмади Дониш, ля бон и китобй бояд эдбони онма-
фахм бошад вл бояд нолуктжрин лососи и неон бо злбонм од дм и
фахмо и фо да ебад. Нисбат ба за во ни исори нависакда ва ш о и ро
ни жимам дуйуми асри XIX соддаир будани забонн псарх^и Ах-
мади Домишро Садриддин Айнй, Радии Хошян- Мухаммад^он Шу*
куров, Расул X°AM,t>Aa ди гарен хайд кардаанд. Дар адабистши*
13* 195
ри мазкур 6а забоин русй тарцима шудааст, Дониш дар
он шеър мегуяд:
Фктпрбурх то пойтахги ту шуд,
Бнхишти ирля аз забойно бншуд.
Зямин ноет у, ножгуни саиост,
Ки дар дар ^адам «таре пураисст.
Дар мн шахр худ кас набинад б» руэ,
Зи бисьёрпн дусям оламфуруз,
Зи чуши чаротон ба шаблон тор,
Замни чун само, осмон чун губор.
Ахмади Дониш баъди тамошои Петербург ба Мос-
ква омад, У таъкид кардааст, ки «мо масофаи (байни Пе-
тербург ва Москкаро) 92 фарсангро дар 14 соат тай кар-
дем» ’. Донишро Москва мафтун кардааст, вай мегуяд,
Москва «боги ирам» аст .
Дониш Петербург ва Москваро доимо ба ватанаш, ба
Бухорои ма^буб и а дар айнй замон ^а^иру ифлос му-
цииса мекунад. Ин мудоисам у маф^ум аст. Доктор
Зверем ан дар бораи Бухорои соли 1820 чунин гуфта-
аст: «Ин похсадеворсой барои мусулмонон шарифро,
ки ша,\р меномаид, ба >;алам додан ма^ол аст. То худи
кас онро набинад, дар бораи ин шздр тасаввури дуруст
Хосил карда наметавонад. >£амаи хонл^о похсадсвор,
болопа^ни бе боманд. Кас тамоми ша.\рро давр зада
барояд з^м, хонас дучор намскунад, зеро девор^ои ка-
чу килебро хона пиндоштанк европоиён душвор аст, ки
болокорй ин хонадо на тиреза доранду на ягон сурохии
ру ба куча, Гузаштакм ду каси андакс фарбе^ душвор
аст в а тамоми кучадои васеътарро шутур^ои пурбор с
харон, ки дар ин ша^р бешуморанд, банд кардаанд»
Ахмади Дониш ма.%3 ба мздеади му^оиса ва таълим
носин тоник ашъори Дониш низ то андозас омухтд шудааст. Ин
марди маорифпарвар боварй дошт, км агар квзх ба бедоршавим
шуурм хизмат я а кун ад, чунин наэм даркор мест. Лшъоре ки
^удрату салобжтм амирро васф мекунад, ашъорм гидимазмун аст
а аз латофату мафосят холи хебошад. Ахмади Дониш нам меку-
над, км дар Бухоро шуаро ба ху*ко»<У агниё шеър мегуфтанд «а
мукофоте тамаъ доогганд, мяле на фа^ат мукофот намггирмфгамд,
балки ноха>5 мучоэоте маемби он^о мешуд.
1 «Наводир-ул-вокоеъ». сад, 258
3 Хвмэя чо. сах
3 Облгосархив Оренбургской области, ф. 6, оп. 10, 1820 д. 215»,
л. 29 — 32, 34
196
ба ободонии шадрдои калонтарини Россия диздат кар-
дааст. Ба Дониш бинодои зсбс ва пурдашамати Петер-
бург, цаердои зиеде, ки у дар он 40 дида буд, таассуро-
ти бузу pre бахшиднанд1.
Дониш муэейро, ки асоси он, шояд кунсткамерам
Петри I бошад, тамошо карда дайд менамояд, ки дар он
до (6а давли у) бд даруни ши из а до дар рангами пок «pi-
сади даивонот ва одамизоди маъюб зоидашуда нигод
дошта мешудааст.
Маорифпарвар музеи зоологи, боги зимистона ва
цирки русро батафсил тасвир кардааст, Инак, Адмади
Дониш дар театри рус. Чунон ки у навиштааст, дар он
ЧО занони модрухсор, цавонони сарврафтор ва пирони
бовидор будаанд.
• Худи тамошои театр, зал до, фоне» театр, рафтор ва
дагго сару либоси тамошобинон ба Дониш таассуроти
калон мсбахшанд. Озодрафгори ва видори заной До-
нишро боз як бори дигар мафтуи мекунанд \
Дониш бо ддмродонм худ ба клуби дворяндо, ки дар
бинои доз иран Филармониям дамлатии Ленинград цо
доштааст, меравад ва аз ии манзвра сахт дар дайрат на
мутаассир мешанад У аэамат ва дабдабаи ин биморо, х<>-
надои бо оби тилло надшу ни гор кардашудаи он, толор-
дом бузург, дардои оинабанд. нардадон абрешими, гул-
дон, стул ва столдок махмалини онро бо як услубм д«б-
дабадоре хслс муфассал тасвир мскунад. Дар ин бино
зиёдии рушиой, ки аз султани шамъдои зиед дар дан-
дилдо досил гардидааст, диддати Донишро ба худ далб
менамояд, шаб гуё ба рузи равный мубаддал шуда буд,
мсгуяд вай. Дониш аз заной —артисткадои рус, км дар
он мацлис буданд, ба завд мсояд. \уснп ондо, дар аснои
рафтор, ЧОбукй на таннозии ондо, суруддои дилиишини
окон, «навохтаки нагамот ва пардохтани дикоёт* аз та-
ра фи он он дар дили Дониш дисси фаромушнашавандас
ба вудуд меоварад. Дониш такроран дайд мскунад, ки
хаёлн одамизод аз тасвири дабдаба на зебоии ин шаби
базм, ки у дар клуби дворянкой Петербург гузаронида-
аст, 04И3 мебошад. Ин бошандаи ша^ри мутаасснби Бу-
хоро аз тамошои бозии артистка^ои зебои рус ба зав>^
1 Кайол Айнй, Ху**Ч*тцом юэл и яркими мнигратори Рос-
сия. *Оид ба сафари Дониш ба Петербург», «Шарки Cvpx», Afr I2r
I960, с.
v «Наводир-ул-вакосъ», сад. 265.
197
ом ада беихтиср мегуяд, ки ohj;o «чун бархезанд, а»^\ аз
кохи димог ба парвоз ояд ва чун нишинанд, <joh дар хан-
*$араи дил хомуш гардад»'.
Таа«р<уб ва шодии Адмади Дониш мафдуманд, Охир
занони Бухоро канизони шавдару надари худ, мулло,
бой ва амир буданд. Закон дар чор дсвори танги худ дар
таки фаранцию чашмбаяди гурмоманд, зинда дар гур,
э^аёт ба cap мсбурдаид, А. Вамбери навишта буд: «Аз
дарвозачаи тамги ^ар як ^авли ба да рун и он даромада
мони мешуморй, ки ба даруни ^алъае даромадай; чор та-
рафи он девор^ои баланд буда, он^о на барои рафъи
дуздон. балки барои дафъи чашми гандаи мардон сокта
шудааяд, Дар он Бухоро, ки худаш накопи фис^у фа-
сод буд, агар мард аз дур ^ам бошад, ба зани бетона як
ниго?; кунад ба номи он эан иснод мерасид»’,
Ахмади Дониш суруд^ои мутрибаи маш^ури Фран-
ция Аделина Паттиро (1843 — 1909) шунида, ба в^чА
омада буд. Вай ба овози он ^офиза мафтун гардида дар
васфи вай цасидаи ^аяцонангезе мегуяд:
Потим порыжй, ан елрввдм иу^рачабин,
Дар табассум доман эн дадон гул мерехт.
Зудфн пурчмкк хам лидар Хамм у дар буни гуш,
Обруи тарй а> жабкам сунбул мерехт.
ДиДАНАШ ОН КАЙфйATI! ЦАЙрЛТ МСДОД.
К-у зи садбок нигах А>Р кафи Чом **УА мерехт.
Лад ну овози вай он сон, кн 6а гушм ушшок.
Гад хуши саъаа, га^е ча^-чадм булбул мсрехт
Аз Фс тербур х Азммат чу ба Амир ко кард,
Нолахо а» сару аз по хана гулгун мерехт* *.
Е. Э. Бертельс ^аздонй гуфта буд ки: «... ин ягона
мад^ияест дар забони шарк; ба васфи вай»*.
Дар воцеъ ^ам, Аделина Патти мутрибаи машзд’ре
буда, овози багоят форами гушиавоз дошт ва бо маз^о-
рати баланд месароид. Дониш дар тавсифи у Хато ка-
карда буд. Баъдтар бастакори забардасти рус П, И, Чай-
ковский дар Аделина Патти навишта буд, ки у
1 •Наводмр-ул-вацогь*, САЛ. 264
1 Л Вамбери Очерки Средней Азин, М.. 1868, стр. 15э.
• А Д и Дониш. Аелр^ом хунтлхаб. Нашриети Длвллтнн
Точмхистон, соли 1949, слх. 242.
7 В, Бертельс. Дастнависи асархои Ахмади Калла, Асаркои
ТФАН СССР, ч III, I. 1936. сах l«-
198
солдо пай дар пай дар зумраи м утри бон и маш^ур
коми мумтоз аст. Овози муъцизаосои хуию^анги аур,
ком и л ан тоза, сабукми колооатура, самимият, бо голти
ноквицдони >;ар як партияро ицро кардани у, назокат,
латофат, мало^ати сурудхонй ва ладой у—з^амаи ин ци-
Хат^о дар Зд’нари ин мутрибаи дилрабо ба куллй муно
сиб, зсбанда ва комилан ^амо^анг гирд ом ад а ан д \
Бояд гуфт, ки Ахмади Дониш на фацат мутриби мум-
тоз ва донишманди забардасти мусиции Шари; буд, бал-
ки муси^ии а вру пои ро низ басо хуб мефалмид ва мепи-
А\мади Дониш соли 1875 дар Петербург бо Стремо-
ухое 1 ши нос мешавад, ки уро ноиби вазир меноманд.
Стремоухое бо фазилати худ ба Ахмади Дониш зур
таъсир бахшид. Стремоухое ба Ахмади Дониш ду кура
шгьом кард, ки вай он^оро ба Бухоро овард Айнй нацл
кардааст, ки вацте дар аввал^ои солцои 90-уми асри гу-
зашта ба хонаи Ахмади Дониш рафта буд» он кураторе
дидааст.
Абдулло Хоца и Абдй дар тазкираи худ навиштааст,
ки Ахмади Дониш ба Россия дар симати сафири амир
мусофират кард ва дар онцо бо Стремоухое ном мунац-
цим риштаи рафоцат бает. Ба цавли Дониш, вай бо у
дар боб^ои гуногун хеле сухбат^о ирост ва бо у дусти
наздик шуд *♦ Афзал Махдуми Пирмастм ^ам таъкид ме-
кунад, ки Дониш ба Россия чун сафири амир рафт ва
дар он цо бо Стремоухое ном маъмури олимартабае ши-
носо шуд. Пирмастм низ тасдиц мекунад, ки Стремоухое
ба Дониш ду кура так^дим каоду дар яке замни ва дар
дигарс осмон тасвир шуда буд \
Баъдхо Дониш роцеъ ба истифодаи кура^о ва кура-
птахл будани замин ба навиштани рисолае шуруъ кард,
Тар\и рисолаи мазкурро А. Мирзоев соли 1949 дар бай-
’ П. И, Чайковский. Письма и воспоминания. Москва,
1927. стр. 126.
’ Б. В. Лунин Пэ коммситарнм «О Петербургской поевдке
Ахмада Дониш’а 1S74 году*, (рукопись).
• Стремоухо»- дмректори мд орд и осмегии вазораги хорк-
ции Хукумати подшохй буд, ки зрнгоми ба Петербург сафар кар-
дами Донкш уро мушоиат кардааст
4 Абдулгани Мирзоев. Як факти хулнмми таьсирн ма-
данилти рус дар нмнаи дуй^мм асри XIX ла шартн всоси и омух-
танн м с рос и вдабй-нлмнм Ахмади Дониш. Лсархои ТФАН СССР,
Ч. XXIX, Нашристи Давлати» Тоцикистон, 1951, сах* W-74.
’ Хамон чо, сах- «9.
199
ни фонды дастнавис^ои китобхонаи давлатии оммавии
Тошкент па идо кард
Дониш навишта буд;
Ист1рМ1х>4>, кчм1 макаки ягаарм улум.
Дар мбэу Слети жир яафи осафи аамои
Дид* кд ж ал к шеър* му д£«нм надоданд.
У шсьрм илм имид, а то кард бекарон.
Ачли карая ба адлм дуиар симу мр диданд-
У гирд карду дод ба мам нами кум-факом
Я кис ка ДАрхурм ту бувад «иум муджу мол,
Гун дамин ба Дасти ту Седову осмон г.
Дониш сафари Россияро ба >;алам дода ^а.чинро ма^~
сади всосин худ харор дода буд. ки лхг\ц Бухороро ба
адволи интимом ва маданияти Россия ошпо кунад ва
нисбат ба зиндагии каме озодтар ва ободтар шав^у ^а*
вас ё худ, ацалланк \исси кун«|ковии ондоро ^алб иа-
мояд. Вале Дониш ннчунин к у шиш дошт. ки маданияти
Россияро ами^тар омузад.
Чи тавре дар боло кайд кардсм, Дониш дар илми си*
тора шин ос и, бо саргармй шугл мекард, Садридднн Айнй
ин маорифпарваррс бор^о дар болои боям м ад р асадо
дида буд, к и скторал(о ва мо^ро мушо^ида мекард.
Аммо Донишро фамт илми пеш^адам ва урфу одати
ба замена мувофиди Россия цалб намуда буданд, Гар-
чанде ин мутафаккир ^ангоми сафари худ асосан ба
«даромадгоздои олима^оми > Петербург ворид мешуд ва
фа^ат аъсну ашрофро медид, назар ба он чизс ки ба у
нишон доданд, чизи зиёдтаре дида тавонист, Вай халдо
мс^наткаш, мардуми оддиеро дид, ки дар гаму ташвишк
синд аги мои да буданд,
«В а билцумла касро надидам, ки гаме домангмри
дилаш набувад ва дуди о^и кабуд аз димогаш барнамс-
омад. Ва ^амчунин дар растя ва бозор ва тамошохона^о»
тане осуда ва бегам ба назар дарнаёмад*.
Ва Дониш инро цитаты муэ^имми хал>> мегуяд, ки:
«Русия агар чи дар миллату кеш мухолифи моанд. Дар
1 Абдулгани Мирхэси. Я*, факги му^имми таъсири млданнати
рус дар мммлн дуйуми дгри XIX »а шартн лсосим омухтанм мороси
Адабк*11лмии Адмади Дониш. Асиряик ТФАН СССР f- XXIX, Наш-
риётм Давлатни Точикистон, 1951, сах. 70.
’Адмади Дониш. Асар^ои мунтлхаб, сак- В7.
200
улфату садоцату мурувват аз цама пеш* * 1. Дар цон дигар
ин маорифпарвар цонунцпи Россияро ба таном аз бу-
дааш бе^т-Ф нишон мсдицад, вале як ци^дти онро бе$-
тар мегуяд, ки •цамоаи насороро турфа шафцате на му-
^аббатсст мар а^\и исломро, ки он миннат ва атуфат
дар мигни худи эшон, явно худи вдли ислом, нест*. Баъд
Дониш мегуяд, ки рус^о бо тартиб кор мекунанд ва дар
цонунцои онцо поддай зулму истибдод кам аст ва онцо
цуръат надораид, аз хадде гузашта кассро озор днцанд
Дониш дар цои дигаре менависад: «Чун тансици уму-
ри мулки ин диёр ба раъй ва заъми мулу к и ин цост ва
мардуми Русия кор ба андоз а И низом кунанд ва муоми-
ЛОТИ МО бо ХААЦ ИКС ар мухолифи НИЗОМ И 3IUOH МСАф’
^анд®
Дониш боварии ком ил дорад. ки цонунцои Россия
ба зулму цабр асос наёфтаднд. У мегуяд: «Дар закупи
эшон зулму зацр ба сарец хосатвн набуда» \
Ана аз этамин циц.ат Россия диццати Донишро ба худ
цалб карда буд, ана аз ^амин сабаб ин маорифпарвар
даъват мекард, ки цуйцоя нав каидан, сарвдти зери ва-
минро истихроц кардан, урфу одати дигар халвдоро до-
нн ста и ва русуми бе^тарини дигар мардумонро барои
рафо^ати кишвари худ цабул кардан лозин Дар борам
Россия ва рус^о ба ин тариц фикр рондани Дониш бои-
си он шуд. ки баъди рад шудани нацшаи сиёснаш ба ио
теъфо 6 аром ад. Амир намемонд, ки Дониш дар арсан
сиёсат фаъолона кор кунад. Вай боре дар як су^бати
хосс аги а ш гуфтааст «-Маи фалониро ба суфарои дав-
лат ба цониби Русия х^мроц кардам, дар охир ба ман
иаси^атгар шуд. Ман баъд аз ин уро н афи ристон ам*.
Дониш *ам инро шунида гуфтааст, ки «—Ман ^ам ба
навкарии ин каллахарон толмб пестам*.
Аз як цицат (яънс аз нуцтаи назари иртицоъпарастон)
кори амир дуруст буд- Лои^аи ислоцоте ки дар боло
дида баром аде м, ма^з дар асоси таассуроти аз Россия ги-
рифтаи Дониш навишта шуда буд. Аз амир кандани ало-
>^аи Дониш ногузир буд, вале цицати мудоммм кор ди-
гар аст. Дар боран «Рисола»-и Ахмади Дониш муборизаи
1 *Нляидир'ул-ва^ос1», саХ- 26Э.
J Л^мад и Д ими ш. «Номус-дл-аъагм». Шуъвам шарХ’И1,,,°’
сии АФ РСС Точикнстин, сак 38.
1 •Рисола .*, cajf* 88.
201
caxnt MdbHdBH пайдо шуд, цуввадои тараддипарвар ва
иртидоъпараст ба якдигар дарафтоданд. Иртидоъпарас-
тон Донишро бемуболига таъдиб мекарданд, ки вай ба
русдо на мадам инти дуньявй ин тарз муносибат мекунад.
Масал ан, яке аз маддодони аморати Бухоро, му алл иф и
«Тазкират-уш шуаро» Хода Абдулазим бо хашм навишта
буд, ки <*Найодир’ул-ва^оеъ© дар байни агние ва раос,
ки ба роди даддуй дадаме нанмдодаанд, чун китоби фа-
сод ангезе маш дур гашт, ки ба решай дин теша мезад1.
Ба давли Садри Зиё, ки дар боле зикр шуд, Адмади
Дониш бо *Наводир-ул-вадосъ«-и худ мсхост ба амир
Музаффар ёрманди расонад, то вай дар да вл ат Дори 6е-
сарусомоий ва бетартибиро рафъ намояд, вале дар амал
тамоман одибати дигарс даст дод, яъне амир ва амалдо-
ронаш Донишро масхара ва таддир карда, «Наводир-ул-
вадосъ*-ро дукми таднид вл такфир карданд.
Яке аз назднкони Абдуладад—Афзал Махдуми Пир-
мастй, —ки аз бадтарин мутаассибони Бухоро буд, бо
фармони амир ба Адмади Дониш да^вия навишта, дар
он бо лафэи дабед мутафаккири бардаста, муаллифн
«Наводир-ул-вадосъ*-ро таддир кард.
Афзал Донишро дашиом медидад, ки вай адидадои
пешдадами замени худро ифода мекунад- Цавобан ба
таддири Афзал ва дигар муртад он и мутаассиб, ки ба Ах-
мади Дониш района шуда буд, тамоми мутафаккирони
пешдадами Бухорои онруза, аз думлаи ондо шоири ба-
ландистеъдоди тодик — Шодин, якдилона мудобилаг
карда, ба ондо сахт зарба заданд.
Садриддин Айнй дар ёддоштдои худ дикоя мекунад,
ки дар дадди Дониш чидо мегуфтанд. Масал ан, дар бо-
раи вай чунин мегуфтанд: «Адмади Калла аз дуилаи
кодинон ва дустоми шайтон аст ва дар касе дам, ки ба
гапи у гуш дидад, гумрод ва дусти шайтон мешавад* •
Вале Айнй ва тамоми давонони равшанфикри Бухоро
Донишро родбари маънавии худ интихоб карданд. Ба
дамин тарид, дуввадои а соси и маъмавии муборизаи син-
фй| ки то рафт авд мегирифт, муайям гардиданд ва та-
шаккул ёфтанд.
‘ А. М и pi ос в. Первая редакция «НаводмР ул-вАцоеь» и иремм
его составления. Сборник статей по истории и филологии народил
Средней А1иип с гр. 158.
з Айнй, Куллист, чилдк 6, сад. 268.
202
Охирчои асри XIX дар Бухоро мубориза барои на*
ориф ва тараедиёт, на фа к; ат ранги муборизаи истиной
дошт, балки шояд, псш аз ^ама, ин мубориза муборизаи
миллй, мубориза барои истичлоли миллй буд,
Таърихи амирони Бухоро (дар нимаи дуйуми асри
XIX) таърихи сучути аморат, таърихи Бухороро тасхир
кардани Россия мебошад.
Ин во»$еаи ^алкунандаи таърих ба хусусияти дарака-
ти маорифпарварии Осиёи Миёна $ам таъснри махсусе
расонд. Ин таъсир ду >|идат дошт. Аз як тараф, тасхири
русчо ва зулми подшоч талаб мекард, ки гояи над ан ид-
ти миллй нав шаваду ба фадмиши буржуазии ин масъ-
ала мувофмч бошад. Аз худ кардами маданияти х; а цита-
там бузурги халц^ои бештар му тарами (дар нав бати
аввал хал к; и рус) барои ин киш оф ва эчьёи миллй зарур
буд. Вигзор. Дониш ва пайравонаш надсади худро рав-
шан баён карда натавониста бошанд, вале мэдсади он-
40 чунин буд: тамоми чи^ати хуби душманро аз худ
кардан даркор аст (Россиян подшочй. албатта, душман
буд), то ки ^амон асличаро ба даст гирифта, нстичлол
ва озодй ба даст оварем.
Вале, аз тарафи дигар, ба Россия ч^мроч шудан эта-
мин маъниро дошт, ки бо чуввачон тарацципарвари Рос-
сия муттачиД мешуданд ва ин итти^од акнун на гашти
тактики, балки зарурати доимии табиие буд.
Ин ду чи^ат аксар вачт дар афкори маорифпарваро*
ни Осиёи Миёна ба якдигар омехта мешуданд: баъзан
мунос и бати 01140 айнан аз руи талаботи ацидаи макиа-
велистй буд, яъне то ^адди имкон чама чизро аз худ ку-
нему ба му^обили чамон мамлакате ки аз он гирифтаем,
истифода барем... Дар чолати дигар, подпючи Россия ва
тамоми хонадони вайро *румузи» таран^иёт мегуфтанд,
ки аз ин кор буи муросо ба зулми миллй меояд. Ана дар
байни чамин ДУ Чи^ат бисьёр маорифпарваропи Осиёи
Миёна, аз чумла Ахмади Дониш ч*м мскалавиданд.
Ахмади Дониш баъзан табиати ичтимоим Россиян
подшочиро ба инобат намегирифт, вай ду Россия —Рос-
сиян подшочй ва Россиян революциониро аз якдигар
фарч нахарда, дар бораи Россия умумаи асар мснавист
в а сухан меройд.
Вале ичтизои тамоми задухурдчои минбаъдаи синфй
ва миллй маорифпарварони то^икро мачбур кард, ки ин
203
цидатдом далкунандapo анид дида тавонанд ва ба назар
гиранд.
Вале ба дар дол, гуфтан мумкин нест, ки худи До
ииш ин цидатдои ицтимоиро там ом ан дида натавониста
буд. Дар бисьёр цойдои «Рмсола»*и худ ин мутафаккир
таъкид мекунад, ки гарчанде амир ба ин дараца цедил,
бефаросат ва золим бошад дам, уро дукумати подшодй
дастгирй мекунад. Худи гузориши масъала цавоби рав-
шан мсдидад. Модоме ки дукумати подшодии Россия
амирони Бухороро «подшодони одил» гуяду ондоро
дар тахти Бухоро нигод дорад, худаш шарики иртицоъ-
п а растон и мутаассибтарини Бухоро будааст в а табиист,
ки ба дастгирии табададои демократии цамъияти Бухо-
ро умед бастани вай хаёли хом аст. Дониш, ки душмани
аморати Бухоро буд, дукумати подшодии Россияро (рос-
та ran, хеле пардаиуш карда) тандид мекард, ки ами-
рони цинояткори Бухороро дастгирй мекунад ва ба ондо
ёрмандй мсрасонад. Ин адида дар бисьёр дикоядои Ад-
мади Дониш роцсъ ба Россия ифода ёфтааст.
♦ • ♦
Вале тазоди Бухорои дафомонда на маданияти пеш-
дадами дамон давра дар асардои ин мутафаккир ва фа-
дат бо воситаи ба Россия мудоиса кардан баек гашта-
аст. Ин тазод баъзан цидатдои басо ацоибе дорад. Алал-
хусус, су хан роцеъ ба фаромушхонадо мера в ад, к и До-
ниш дар боран ондо издери фикр кардааст. У дар борам
а дли фаромушхонадо ваурфу одати ондо бо медру шаф-
дати ацоибе сухан меронад. Ин, албатта, руирост аз бу-
дааш хеле бедтар карда нишон додани чунин ташкилот
дои бе ни доят иртицой мебошад. Вале сабаби аз будааш
бедтар карда нишон додани Дониш дорой хусусияти ба
худ хосе мебошад. Адмади Дониш таъкид мекунад, ки;
*Агар ин санъат иштидор ёбад, халдро рафодати куллп
бунад. «мирен аз тараддуди цадонгири. фадирон аз Ран'
ди замингирй фориг мешаванд ва дама аз тараддуди
лашкаркаши на тупрезй ва киштисози озод мсгарданд
магар ба дадри зарур на азбаски зар ва цаводир дама ба
руи замин ом ад аст, дед здтиёц ба кандани кон набошвд
ва аз барои касби маош касс мудтоци кушодани дукон
на бу в ад... ва дар ин маслак назди подшоду гадо мулку
мол манзур набувад, илло таовун ва талаттуф. Ва дед
миллате бо миллати дигар ва данлате бо давлати дигар
204
музоз^им ва мухосим набошанд, магар 6а тарици улфат
ва мувофи^ат ва з^ар чи касб ва цамъ кунанд, ба муво-
фи^ат ва муовинати з^амдигар кунанд ва боз ба з;амди-
гар эсор намоянд (бахшанд)... ва ба з^амдигар мушфиц
ва мездеубон бошанд ва >>адри з^амдигар бидонанд»'.
Дониш «назарияи аз^хи фаромушхоназ;оро» 2 оид ба
баробарии умум дар авзои ибтидой ва суцути ин баро-
барии табииро тавсиф карда менависад, ки «ба газаб ва
зур мулк аз э^амдигар бистониданд, дар асл Рум аз фа-
лон ва Хитон аз фалон ва Туркистон аз фалон буд, ки
фалону фалону фалон моли к ва .со.^иб шуданд, шарти
низом ва му^тазои а»ул он аст, ки ,\ар касе ба замини худ
цаноат кунад ва пурзур замини камзурро рад кунад.
Агар касе аз ин маъно cap боз запад, дар миллати фу-
о’увват ва маз.\аби мурувват фарз аст, ки зурон бо итти*
фоц ба сари у зур оварданд ва .\а»$ци заиф аз цави сито-
нида биди^анд, зеро ки дар мероси падар .^ама баро-
баранд. То русуми хунрези ва цидол аз миён бардошта
шавад ва муноциша ва нархош дар моба>иш шо^он на-
монад, то з^ама халц бо осудагй руз ба cap баранд»’.
Тамоми хусусияти баёни Ахмади Дониш нишон ме-
диз^ад, ки Bail ба тамоми ин а^идаз^о комилан рози аст
ва шояд худаш ин нусхаи ба худ хоси назарияи Жан
Жак Руссо «муоз^идаи цамоатй*-ро таркиб додааст.
Дониш .\амаи ин ацидаз^оро ба таълимоти аз;ли фаро-
мушхоназ^о нисбат дода, дар этамин асос утопили ицти-
моии ба худ хос ба вучуд меорад. Вале агар мо рафти
фикри ин мутафаккирро бо диодат мушоз^ида кунем,
надидан мумкин нест, ки сухан дар амал аз Осиёи Мие-
на меравад. Ахмади Дониш аз бечорагон сухан ронда
пеш аз з;ама табацаз^ои камбагал ва хонабардуши хонии
Бухороро дар назар дошт. Ин мутафаккир бо чашмони
худ медид, ки онз^оро ^укумати амир чи тавр урьёну то-
лону тороц кардааст. Дониш шоз^ид буд, ки чукумати
подшоз^ии Россия заминкой Осиёи Миёнаро чи гуна
тасхир мекунад ва сухан дар ин цо маз^з аз з^амин бора
меравад. Вай инчунин нагз медонист, ки з^окимони Оси-
ёи Миёна дар байни худ чи низоу хусумат доранд, ки
1 Ахмади Дониш. «Наводир-ул-вакоеъ», сах. 221.
2 Албатта, дар хаки^ат, ахли фаро.мушхонахо, хеЧ гУ"а чунин
назарияхо надоштанд.
Ахмади Дониш. «Наводир-ул-вахоеъ», сах. 222.
205
аз ин фацат хаоди ме^иаткаш зарар мебинад. Ба ^амин
тариц Ахмади Дониш таълимоти а^и фаромушхона-
^оро баем карда, фа цат манфиати осудагии мамлакат ва
мардумони онро дар назар дошт.
Вале Ахмади Дониш хаёли будани ин нацша^ои из
тимоиро мефа^мид. Бо ро\и амн ба амал баровардани
онцо мумкин пест, аммо Дониш аз му^ориба^ои рсво-
люционй метарсид. *ХеЧ кас ба осонй аз сари мулку мол
барнахсзад ва аз дил тарки мо-филяд нагуяд ва аз барои
царори ин назм дарьё^ои хун навязан шавад. боз маълум
мест, ки ин сурат ба вуцуъ мсояд ё не?»'
Аз ин мсбарояд, ки дар асар^ои Дониш дар ин даяра
ду чи>;ат характерной аст; якум — ба имузиши илм^ои
дуньявй куш ид ан ва барои дар Бухоро пи$н кардани
он^о ча^д намудани у; дуйум — социализми хаёлии ба
худ хоси басо соддаи у. Ин ду цицати асар^ои вай дар
таърихи афкори ицтимоии хонии Бухорои солкой 70 —
80-уми асри гузашта чи а^амият доштанд,—масъала рав-
шан аст.
Боз як масъалаи му^имме пеш меояд — А^ади До-
ниш бо кадом роц мсхост дар хонии Бухоро дониш^ои
дуньявиро па^н кунад ва мацсади у аз танциди иллат-
цои дукмронии амирони Бухоро чист? Бе шак, Ахмади
Дониш солкой 70-уми асри XIX халци рсволюциониро
намсдид ва ошубу шуришу циёми мутааддиди демо-
ном ро, ки дар он давра дар хонии Бухоро шуъла мезад,
нам ед ид (аництараш, онцоро ба ин об ат намегирифт).
Мутаассифона, Ахмади Дониш бо намояндагоии пеш-
цадами зисиёни революционны демократы рус шахсан
шинос набуд, гарчанд, нисбат ба баъзе ацидацои социа-
лизм!! утопи бо хайрхо^й муносибат мекард. Дар
чунин шароит Дониш фикр мекард, ки гоя^ои пешцада-
ми худро ба воситаи як цатор исло^оти амир, ба воси-
таи системам аморати маорифпарвар ба цаёт Ч°рй ме'
кунад.
Ацмади Дониш дар аввал, вацте ки дар хизмати амир
буд, чунин аидеша дошт ва ^амон вацт рисолаи сиёсии
худро. ки дар боло номбар шудт навишта буд. Баъдтар,
ин мутафаккир хаёлй будани гояцои исло^отии худро
дида, фано ва суцути хонадони мангитиро амиц фикр
кард.
1 Ахмади Дониш, *Навс*дир-ул-мк<№**» Ш
206
Аммо Дониш золи нон и Бухороро тан^ид карда ба
як хулосаи асосии революцией и ом ад а натавонист, вай
нмхонпазир надо ни ст, ки ба халци норозй» ки тайёр буд
сохти аморатро сарнагун кунад. ру оварад. Дар хамин
аст махдудияти 'доонбинни Дониш ва тан^иди у мах-
дудияти тартиботи аморатро.
Дониш цуввалои ба сарнагун кардани докимивгн
мангит^о цодирро ба таври мубхам тасаввур мекарда
бошад х* *м, мегуяд, ки дар Бухоро одамони боа^ли пок-
ви^донс х^станд. ки фиску фасод ва худе арилом хукм-
рони мангктро бо чашми худ дида, вале сукут ихтиёр на-
муда. барои рафъи мн камбудихо чорае наандешидаанд.
Касоне ки чунин бенарвой мекунанд. лошарам шарик
Ва хамдасти хукмронони мангит мебошанд.
. «Баъзе аз ашхос, ки аз х^ХИ^ати кор огохй дош-
таид.— менависад Дониш,—даст ба гиребон гирифта.
ба холи ондо. ба амири эшон гирнста панох катило
ба худо мебурданд, ки я а бод, к и рузе шум и и шумо ба
мо запад ва ба шомати бадии шумо, мо ба сум хотимаг
(охибати бад. марг — 3. Р) гирифтор оем»\
Баъд аз он Дониш масале оварда окро бо суханонн
зерин тамом мекунад: «Агар он^о нек буданди, дар ин
шахр наистоданди*
Чунон ки дида мешавад. Дониш бо во^сияти хаёти
давраи мангитон ба х^Ч ва^Х розй шудан намехохад, у
касонеро х*м ки бо хохимияти мангитхо соэиш иску*
нанд, махкум ба ч*3° медонад. Дониш мегуяд, мардум
барок он ба газаби худо гирифтор шудаанд, ки мутеъ
ва фармонбардори чунин амири нобакорс мебошанд.
*Дар айёми у халдро ба тавбаву истигфор бояд мубоди
рат кардан, ки кагзуби х^Х шудаанд ва ба махкумии чу-
нин золиме асир гашта*\
Чи тавре дар боло нишон додем. Ахмади Дониш ре-
волюционер набуд, вай бо воситаи усулхои револю-
ционны мубориза тагьир додани сохти ицтимоию ицти-
содии давраи худро фикр намскард, дар танхиди тараф-
Хои пуриллати аморат ба халхи рснолюционй такья на-
мскард. Вай аз халх ДУР буд; дар атрофи у асосан ахли
Мадраса, зиёиёни мулло ч*мъ омада буданд. Мо бар
замми х*маи ин набояд фаромуш кунем, к и Ахмади
• Ахмади Дониш «Рисола...», сах 1^-
* Хаяон чо-
» ’ ХА-чон цо. сах- 105.
207
Дониш охир^ои умри худ дар асари худаш «Рисола ё
мухтасаре аз таърихи салтанати хонадони мангития»,
ки дар боло ном бурда будем, амирони хонадони ман-
гитияро сахт тан^ид карда, нопок меномад па мсгуяд. ки
Хукмронии ондо ба халд далоклтовар аст. Дониш навиш-
тааст: «Ва ин фзрмонфлрмоен, ки дело мо хазрати амир
ва даноби вазираш мсхонсм, у ломка к-ал анъоми бал-
дум азалланд. Ба далели а^коми шаръмя дар соате чанд
мартаба азлн и шок зодир мегардад ва кассрс индиёди
дукми ашон лозим дам не на (юги на тогй находад гар-
дид. Чунки аморат бар сабили адл хилофат аст ва агар
бар сабили зулм бувад. бевосита хилофати иблис алдй-
диал-лаъна аст». ’
Ахмади Дониш даънат мекунад, ки ба бедодмм вми
рои тобеъ нашаванд. Чи тавре нештар мутманн гаш
тем, амирони хонадони мангития золим, 40ДОД бсдод-
гар буданд. Бинобар ин Адмади Дониш чунин мешумо
рад, ки ба ондо тобеъ шудан лоз нм пест. Дар ин чс
Дониш даъват намекунад, ки мардум табар ба даст
гиранд, вале итминони комил даст, ки амири золим
наметавонад дар сари дукумат бошад.
Дар назари Адмади Дониш амирони мангития дамл
золимаяд ва ногузир ба марг мадкум гаштаанд. Адмади
Дониш мснависад, ки «дар оянда касоне ки зиндаанд,
ходанд дид, ки харчи давлат ва моле ки дар хазинаи
амир бад-ин гуна зулму аачр Члмъ гардидласт, тушаи
куффор вл ганимати фучЧ°Р гардида, саркардагон охир
сари худдоро ба дор ходанд супорид ва амирон ва во-
лиён дамчунон бенасиб ба хусрони абади гирифтор
ходанд шуд»\
Дар поёнтар Ахмади Дониш менддисад, ки «назар
ба дирони ^авокиб дазоми салтанат низ дар Monapoyib
нахр ба дасти ин табака поЙдор намонад ва мухотилан
аз им а ва тагаюроти ациба зухур кунад... Ба ин фитна,
ки дар миз<?чи олам боздид мегардад, назар ба хиронотм
кавокиб бояд ки то як харн, ки иборат аз сиву шаш сол
аст. дар арсаи зухУР бирасад ва машхудн дидаи чахони‘
ён гардад.
Ба х*Р кайф назар ба аморат ва аломаш зохира бар
тахриби миллатн ханифи делом, ки дар МовароумнлхР
аст, вучуДИ ин амирони чо^Ил 114 олимони кохнл ва
1 A м а а • Допет* Рисола - ♦, с 174.
1 Хамом сад. 172.
208
с и низмен гумрохи гофил бас аст, аломати дигар лозим
нсст». Ахмади Дониш мегуяд, км мамлакат як богест
ва агар богбон нодон бошад, о?.ро бояд аз дасташ каши*
да гирифт. Маорифпарвар дар ин цо богбоиро ишора
ба амир кардааст. Амири цо^ил лоихи тахт нест ва х^Н
падорад амири мул к бошад — чунин аст зухури муноси-
бати манфии Ахмади Дониш ба амирони хонадони май-
гития.
Ахмади Дониш «хоби» як ошнои худро мсорад, ки
гуе дар хоб дидааст, ки ба белой элчихона моху сито-
рахо афтидаанд ва дар таъбири он менависад, ки «з^оли
ин давлати мангития ва табааи он^о дар оянда чи ша-
вад? Рехтанм моху ситора дар ^ац^и ин^о чист? Бояд,
ки осмон бар сари шздо фуруд ояд.,<» Албатта, ин «хоб*
фацат воситаи тасвири бадей буд. ки муаллиф бо ин
рох рамзе ба ногузир фано шудани аморат кардааст.
Баъд Дониш ганашро давом дода менависад: «Ха**ф,
афсус, ки дар ин аср гуши шунаванда ва дидаи нига-
ранда нест, цуз ин ки ^ар чй маълуми хеш гард ад ба
са^ифас на^ш кардан ва худ хондану худ гиристан. ди-
гар илоце надорад... Борхо ман аз ин мацула, ки аз ци-
роноти кавокмб маълум гардида буд, ба аксари хукком
ва мутасаддиени дарбор навиштам, дар цавоб чизс нашу-
нндам, илло ки сукут ё сухане дар суолам аслан ца-
воб шудан надорад* г.
Ба з^амин тирих шакке нест, ки Ахмади Дониш тал-
хихои х^хихати амирро чаши да фа хм ид, ки амиру дар-
бориёнаш аз руи табиати худ маслихатхои одилонаи
одамони пешхадамро ба ин об ат намсгиранд, г ап и онх°
ба гушашон намедарояд, аз ин ру, вай изгори фикр
кард, ки дар Бухоро амирони мангития нолозим ва но-
шоям мебошанд. Этамин тавр худи ин маорифпарвар
аморати маорифпарварро, ки худаш хаёлан бофта баро-
варда буд, вайрон кард ва аз доираи а^идаи муглахияти
маорифпарвар хеле боло баромад.
Ахмади Дониш сухути аморатро ногузир медонад, ва-
ле баъзан дар фикраш цихатхои дилмурдагй ба гуш ме-
расанд: гарчанде ба фано шудани аморат шакке надошт,
рохи сарнагун кардани сохти золимони Бухороро на-
мсдид. Ахмади Дониш акнун умедашро аз такмили ах-
лохи фухаро ва хокимон канд. Вале у то ба ахидаи х»*
хихатан революционй хам расида натавонист,
1 А^млди Дониш, ♦Рисоа* сах 173.
N э, р«я(дбов
209
Ба довли Б. F. Гафуров, «Дар ^амон шароити гаъ-
рихие ки Адоади Дониш кор ме карду им кон надошт бо
одамони пешдодами Россия мубодилаи афкор кунад.
наметавонист масъалаи тагьир додани ^аёти Бухороро
ба таври революционй дол кунад*.
Аввал ифодакунандаи гоядои исло^оти сохти сиёсии
Бухоро, баъд тарафдори фано ва су^ути хонадони ман-
ГИТИя, мунаедиди оташинсухан ва фошкунандак кор-
дой жмиру дарбориёнашу бсдодгарии боёну муллоёни
иртидой, таргиботчни над ан и яти дуньявй, ки ба Россия
ва маданияти у бо хайрходо назар мекард, мутафаккирс
ки дар асардояш адволи ваз ними мардуми хонии Бу-
хоро равшан ва догони тасвир гаштааст — чунин одам
буд Адоади Дониш.
Дар зиддияти цадонбинии маорифпарвари бузурги
халдо тоцики асри XIX — Адоади Дониш — сарчашмаи
ин киш оф и минбаъдаи афкори маорифпарвари ва баъддо
афкори умуми демократии халддои Осиёи Миёнаро ёф-
тан мумкин аст,
Агар мо афкори маорифпарварии Адоади Донишро
мадоуи «орэуну ходош^до гуем (илми дуньявй, мао-
риф, амири маорифпарвар) ва шароити конкрети таъ-
рихро ба назар нагирсм, ин афкори вай ба назар чунон
менамоянд, ки ба гоядо ва назариядои мудоррарии
маорифпарварони свропои айн ан монанд мебошад. Ам
мо агар ба назар гирем, ки — ва албатта ба назар гмриф
тан даркор аст, — дар шароити Бухорои асри XIX даъват
ба маориф ва маданият ^ам объективона ва дом субъек-
тивона даъватн иттидод бо маданияти пешдодани Рос-
сия, даъвати гузаштан аз асри XVI ба аср.дои XIX на
XX буд, пас мазмуни дододо ва адомияти фаъолияти Av
мади Дониш комнлан равшан мешавад. Дар чунин ша-
роит адодадои Адоади Дониш талаб мекарданд, ки Бу-
хоро ва Осиёи Миёна ба цараёни ягонаи афкори ре-
волюционй ва доракати революционй, ки кайдо дар
Россия ЧУШ мезад, домро^ шавад.
Маорифпарвари дар мамлакати и^тисодиёташ ?7дфо-
монда, дар шароити асри XIX ва XX чунин маъно дошт,
ки мамлакат ба родо революционй аз нав сохта шавад.
Ва дар ин до ran дар завцу шавдо худи Дониш нест,
210
балки дар манти ди объектив и и муборизаи маънавй не-
бошад.
Зиддияти дигари ^а^онбииии Дониш дам аз адида-
дои зерин дарак мсдиданд. (Адмади Дониш даъват ме-
кунад» ки аз русдо таълим гирем ва маданияти дуньявии
русдоро омузем, вале дар айни дол вай воситадои аз-
навсозии д у шуми амирро мечуст, воситан ба снесатн
мустамл ик ад ори и Россиян подшодй иудобилат кардан*
ро ночует, аМаорифнарварии Адмади Дониш ба андозаи
буэурге даъиат буд, ки бар зидди душман аслидам худи
май, илм ва техникам худи ваЙ кор фармуда шавад. Дар
шароити кризйен доимо зуршавандаи ре вол к>ц ион и дар
Россия аз русдо таълим гирифтан як маънои дигар дам
дошт, ки Дониш онро намеандешид ва дар гушаи хаелн
у-дам набуд, яъне чунин маъно дошт, ки Бухоро ба да-
р а кати рсволюционии Россия дам род шуда. мардуми он
бо халди рсволюционии рус муттадид мешуданд. Дар
бдйии пайравони Адмади Дониш ин зиддимт то ба да
рачаи муборизаи ду равняй ба дам энд ба муборизаи
революционер дои демократ Ва муборизаи намояндагони
|уруди чад ид до, ки тарафдори маорифу зидди револю-
ция, зидди халд будаиду тайер буданд ба миллати худ
хиенат кунанд. би рас ид.
Ба дамин тарид, дар чадонбиннн Дониш дамон зид-
ди ятд ос ки дар афкори ицтимоии Осмей Миенам аердои
XIX ва XX тамоми рафти муборизаи идеологмро муай-
ян карданд. гарчандс дануз ба шаклдои алодида тадсим
и а шуд а бошанд дам. аккум пайдо шуда буданд.
Чи тавре дар боло дидем, тамоми фаъолияти маориф-
парварии Адмади Дониш бо роди мод и рои а ва баъзан
хеле ачоиб мудоиса кардани Бухорою Россия ба амал
пайвастааст. Мадз бо дамин тазод иллату чинояти амир,
риёкори, дадолат а а тарази муллоени мутаассиб фош
карда шудаанд.
Худи дамин мудоиса (ки баъзан фадат такими кар-
дан мумкин аст) тандиди Адмади Донишро, ки ба
♦ усулдои* таълими мактабу Мадрас а дои Бухоро равона
шудааст, хеле сахт в а зур кардааст.
Нидоят, Адмади Дониш *маишат ва русуми* руезан-
доро бо дисмати магмуми закону духтарони узбеку то-
дик, ки аз маданихт «мардуд» гаштаанд, мудоиса межу-
!<• 211
наду «аз маишату русуми» русзая^о ба вацд ом ада,
мафтун мешавад (ки баъзан ин вачду хурсандии вай ба-
чагонаю басо соддалав^она аст) ва асоси ин хурсандию
ва«|ди у ^амон тазод мебошад,
Ва>$те ки Дониш маданияту урфу одати Россия ва
Европаро доимо мисол меоварад, дар му^окнмаи вай як
тактикам сиёсии ба худ хосро дидан мумкин аст. Маса
лам, аз фаромушхонадо ва таълимоти аэ^ли фаромушхо-
на^о диедатм Донишро хусусият^ои ^а^и^ии фаромуш-
хонздо не (ки таълимоти иртидой буд), балки имкони
пеш ни^одаии як навъи утопиям ицтимой, даъвати баро
барзукухии одамон, даъвати баробар та^сим кардани
молу мулк, даъвати бародарии тамоми инсоният ба худ
цалб карда буд. Ахмади Дониш тамоми ^урофотп а рас-
ти и а^ли фаромушхона^оро дидан намсхо^ад (ё худ он-
ро дидаву дон иста аз чашмаш со>$ит мекунад).
Хама и ин му^оиса^о фа^ат як ма^сад доранд. ки за-
рурати фано сохтани хонадони ^инояткори мангитияро
исбот кунанд.
Дар осмони маънавии он^о тан^о як офтоб — офтоби
маориф нурафшонн мекард. Вале объективна назар ку-
цем, фаъолияти маорифпарварон ба иттидоди халвдои
Осиёи Миёна ва ^аракатн рсволюционии Россия род
мекушод. Чунин аст мантиям таърих.
Адоади Дониш, Савдо, Возед ва ба як ан-
доза Абдурадмон ва дмгарон шпор и *Мдориф*-ро нълон
карданд. Эълон карданду аз ин псш нарафтамд. Халц
фадмид« ки бс революция маоркф бул^авас ва орзуи
хушку холист. Хал^ лэ маорифпарварон пештар рафт ва
<5о пролетариат Россия муттадид шуд. Вале ин кор пас
аз чанд да^сола дсртар ба амал ом ад
о
ТАЪСИРИ МАЪНАВИИ АХМАДИ ДОНИШ БА АСАРХОИ
ЗИЕИВНИ ПЕШК.АДАМИ ХАЛКИ ТОЦИК
ДАР АВВАЛИ АСРИ XX
Адо адм Дониш дар таърихи афкори интимой в а сиё-
сии халдо тоцик дар охирм асри XIX ва аввали асри XX
осори намоёне гузошт. Зиёиёни пешдадами хал до тодок
дар шароити аввали асри XX дар асардои худ анъанадои
маънавии уро Даном доданд. Муборизаи зидди аморати
Jyyxopo, цидду цлуди ба ^алк, ёд додани маданияти дунья
ви, маданияти Россия, гамхорй ба бе\тар кардани а^вол
ва инкишоф додани маданияти табацадои демократии
адолй'барин адодадои асосии Адо адм Дониш дар асар-
^ои зиёиёни пешдодами хал до точи к дар аввали асри
XX ме^вари асосй шуда буданд, Албатта, ин аЦида^о
акнун дар шароити дигар ва дар шакли дигар из^ор ме-
гаштанд, £але дар асри XX дар Осиёи Миена, аз чумла,
дар хонии Бухоро маорифпарварй набуд гуфтан, хеЧ
набошад, сад;в и калонест. £Баъзе тадчи^отчиен майли
чунин фикр доранд, к и азбаски дар аввали асри XX
дар доракати коргарй таълимоти маркеистй-ленинй мус-
танкам бардорор гардид ва мамлакат дар арафаи рево;
люцияи пролетарй мсистод, гайр аз таълимоти марксис-
тй-ленинй дар аввали асри XX тамоми дигар таълимоти
маънавй бояд иртичой тавсиф карда шаванд. Мувофи^и
ацидаи он^о, адибони пешдадами тоцик дар аввали асри
XX аз маорнфпарварии Ахмади Дониш дур шуданд. Ма-
гар *амин тавр аст? Ба фикри мо, не! Агар дар аввали
асри XX шароити ицтимой, и^тисодй ва смесим ^ам
224
хонии Бухоро ва э^лм Туркистони мустамликавиро ба
назар гирем. бо он ацида роки шудан мумкин намеша
над.
Дар ^ацицат, дар хонии Бухоро лч а ввали асри XX го
худи соли 1920 чи дар нцтисод ва чи дар мвишмт муно-
сибат^ои феодал» ^укмрон буданд, то соли 1918 пар-
тиям синфи коргар набуд, таассуби дин хамаро дар цаб-
заи худ ниго^ медошт «а фаъолияти социал-демократия
дар мобайни аролии Туркистон хеле сует буд. Дар чу-
нин шароит маорифпарварони анвали асри XX ма^бур
буданд, барои ояндаи рахпюни халци худ муборизаи
вазнине бараид. Ро^и эмодин он^о ноустувор ва баъзан
хеле пасту баланд буд^ Бс^тарини он^о монанди Асирм
ва пеш аз революция Айнй ва дигарон баъзан дар э^одн
ъуд 6а хато^он калом ро^ дицанд ^ам, доимо ба халц
майл мекарданд, ба инкишофи мадании он гамхори мс-
карданд ва памравони содици Ахмади Дониш буданд
Мо бояд дар та\лили фаъолияти маорифпарварони
«наели дуйум» масъаларо дуруст пеш гузорем. Агар Зна-
ком шароптсро, кн дар он маорифпарварн ба «маориф-
бозми* либералы мубаддал шуда, дамчун цувваи ирги-
*|Ой амал мекунад, муфассал му^окима кунем, чунин
антитеза иеш нн^одан мумкин аст. ки маорифпарварн
^амон в а цт ирти^ои мешавад, ки агар ацида^ои маориф-
парварн ба ацидацои революционй му холи ф бошанд.
агар революция цамчун шарти асосии пеш рафт и мадл-
нй инкор карда шавад, агар шиори «Барои маориф» фа-
цат пардапуши шиори «Зидди революция!.» шавад. Ма-
га р гуфтаи цоиз аст, к и Ас при ё Линии пеш аз рево-
люция барин маормфпарварон теги ацида\ои мао-
рифпарвариро бар зидди идеологиям революционй рл-
вона кардаанд? Албатта, цои ба^с мест, ки ин мутафак-
кирон тарафдори табаддулоти революционй мабудаид,
ондо донуз чи будани марксизмро намедонистанд... Вале
ондо исло^оти маданиро ба революция муцобил наме
гузоштанд, балки ^ама вацт ва дар ^ама кор (^атто
дар вацти хато карданашон ^ам) чунин мешумурданд,
ки халц з^ар цадар маъруфтар, маданитар, озодтар, фаъ-
олтар бошад, ^амон цадар тезтар тавдири худро ба даст
мсгирад (зале он>;о чй тавр ба дасти халц даромадами
инро намедонистанд).
Ин ацидаи онцо на фацат иргицои набуд, балки,
баръакс, онро тамоми марксисток цангоми муцокимаи
15 3. Ргч^Сов
225
перспективадо ва имкониятдои даракати революционй
дастгирй мекарданд. Агар объект и вона дида бароем, му-
бориза барои маорифи халд, барои маънан ва ахлодан
тоза будани он, дар айни дол, берун аз и рода ю ходиши
худи маорифпарварон муборизае буд, ки халдро барои
дабули идеядои рсволюционии большевизм, барои бо
халди меднаткаши Россия муттадид шудан, тайер ме-
кард. Вале мадз дар аввали асри XX даракати маориф-
иарварн бояд бс шакку шубда, нидоят боэдтиёт ва му-
фассал тад^лил карда шавад, зеро лозин аст, ки тамоми
дидатдон фоиданоки маорифпарвариро аз байни нав
дадои задрноки цадидй чудо кунем, чунки цадид^о бо
кадетдои Россия аз як мацроъ рафта, мскушиданд, ки
адедадои^наорифпарвариро бар зидди революция pa-
вон а ку11анд ва режими мавдударо бардарор ни£рд до-
ранд^ Такрор мскунам, ки тадлил бояд басо муфассал
ва боадткёт бошад. вале ин кор ба]мо дад намедидад, ки
тамоми зисиёни пешдадами аввали асри XX халди то-
чикро ба чмидок давола кунем ва ондоро зуран цадид
кунем. Ин кор нисбат ба одамоне ки даёти худро ба
хизмати халд гузоштаанд, ноодилй мсбу^у
Акиун ин масъалаи мураккабро конкреттар, дар асо-
си материалдоп дадиди дида мебароем.
Дар аввали асри XX маркази даракати рсволюционй
дар Россия дарор гмрифт. Россия маркази таркишдои
ренолюционн гарднд. к и тамоми Шардро ба ларэа овар-
Данд.
В. И. Ленин гуфта буд: «Капиталами чадони ва да-
ракати рус дар соли !905 Осиёро тамоман бедор кар-
данд. С ад до миллион адолие ки дар бедаракатни асри
миёна хору зор ва вадшй гаштааст, ба даёти нав ва ба
мубориза барои дудудм оддитарини инсон, барои демо-
кратия бедор шуданд •
Даврас расид, ки тамоми Россия — \ам марказ ва э^ам
гуша^ои он - ба революциям социалиста омода гашт.
нарте расид. ки синфи коргари рус барои ро^барй кар-
дан ба тамоми цувва^ои демократии цамъият ва пеш аз
\ама барон ро^барн кардан ба оммаи дерт^онони худи
Россия ва тамоми мустамликаи он муборизаи мураккаб-
тарине вусъат дод. Дар ин давра пешцадамии ин ё он
равияро. пеш аз ртма. аз чунин нуртаи назар дида баро-
1 В. И. Лекин. Асархо, ^нлди 19, сад. 7J.
226
издан даркор аст, ки ба галабаи революция ба кадом
андоза мусоидат кард. Тарзи муносибат ба револю-
циям Россия мифтохи дуру ст фа^мнданн муборизаи
идеологи дар Тоцикистони аввали асри XX мебошад.
Аз як тараф, дар зери таъсири харакати рсволюцио-
нии умумирусй ва дар зери таъсири социал-демокра-
тиям революциомии рус оммаи халх то рафт бсштар
ба революция кашида мсшуданд, оммл дар графам рево
люцияи социалиста то рафт бсштар бо ацидахои боль-
шевики фаро гирифта мешуданд. Аз дигар тараф, амир,
боёк, ахли мутаассиби дин ба лагери контрреволюции-
нии уиумироссиягй шарик гашта, то рафт бсхаётар Вл
разилтар мешуданд.
Революция и якуми рус дар лавхаи хотири аролии
махалли осори амице гузошт. Дар рафти ин революция
табацахои мехнаткаши Осиёи Миена ба дурустии кори
пролетариат!! рус мутмаин мешаваид, дар муборизаи
зидди хукумаги подшохй тахкурсии иттиходи хал^и ка-
бири рус ва халххои Туркистон гузошта мешавад.
Дар революциям солхои 1905—1907 ширкат кардани
камбагалони ахолии махалли синфи истисморгаронро
аз газаб девона кард, зеро онхо бо хаР восита кушиш ме-
карданд ки харакати революционны умумирусй омма-
хои сершумори тоцикои, узбекон ва дигар мардумони
ин кишвари беканорро дар бар нагирад.
Амири Бухоро дар «соли нахси вазнин» ба Нико-
лаи II ёрдами моддй мерасонад. то ки хукумати подшо-
Хй революцияро дар мамлакат тезтар фуру нишонад.
Дар айнй хол амир в а феодал^ои Бухоро «илоци »х-
тиетис» медиданд, ки дар холати шикает хурдани хуку-
мати подшохй бояд ба кор мерафт, Онхо нмят дошганд,
ки хонии Бухороро аз Россия чудо карда, ба зери югм
Туркия ва Англия дароранд. Инак як дучцати характер-
ной: «Цаноби 0ЛИ40Х1 ба маълумоти Шумо нусхаи мак
туби сафири сиёсии моро дар Бухоро аз таърихи 15
февраль рахами 47, ки рочеъ ба таргиботи динй ва сиё-
сии байни мардуми хонии Бухоро аст, ирсол сохта,
лозим медонам дар бобати муроциати хозисни Апдичон
ба амири Бухоро, дар мактуби мазкур, ки таклиф кар-
даанд, дар шуриши ахолии махаллии Туркистон, ки ба
Мрибй хохад шуд, ширкат намояид, хаминро илона па-
моям, ки дар охири мохи январь як хати беимзо ба за-
бони махалли бо занимай аризас ба номи амир дастрас
15* 227
гардид, ки онро ду цозим Андицон Мулл о Мухаммад-
умар Ллмбосв ва Мулло Назархон Назарбаев навишта
будаанд. Дар ин армза гуфта шудааст, ки ба Фаргона
овозаи Россияро шикает додани Япония расидааст ва
япогн^о бисьёр рус^оро нобуд кардаанд, бинобар ин дар
Фаргона кам аскар мондааст ва арзкунаида^о аз амир
хо\иш кардаанд. ки барои рафъи рус^о аскару асли^а
фи ристон ад ва пас аз ин он^о ба амир тобеъ мешуда
анд. гайр аз ин, илтимос кардаанд, ки бо амири афгон
робита карда пурсад, ки вай дастгиря мскунад ё не; ил-
тимос кардаанд, ки тезтар <|аво6 гардонад, ваъда дода-
анд, то ом ада и и цавоб тайёрй мебинанд ва дар ^ама
ша^р^о *(амъ мсоянд*1. м
Амиру феодален метарсиданд, ки онл;о ^амро\и Рос-
сиян подшодо дар оташи революции сухта мераванд. би-
нобар ин пеш аз >;ама, мехостанд. аз Россия ЧУДО ш*-
в анд
Лмирпарасти либерал и Садри Змеи бухорои навишта
буд, ки халци рус соли 1905 »бар зидди давлати мат-
буъа ^аракат^ои ва^шиёна менамуд*.
Буржуазия*1 милли не куш ид, ки амири Бухоро вд
подшочй Россия баъзе гузашт кунанд, бинобар ^амин
\аракат мекард, ки аз б а ром ади оммаи мардум фонда
ба рад, вале дар^од аз вусъати революция та рейда, аз
1алаб^ои ночизи худ Vм Даст кашид, Дар сафи буржуа*
ulih миллй ии тавр махсус инъикос ёфтани революция и
Россия (ки онро <к> иберам «Бад аст, ки подшочй Рос-
сия аз табаци мо мехурад, нагз аст, ки подшочй Россия
«иёфатк моро му.^офиза мекунад* — ифода кардан мум-
। ин аст) дар идеологиям цадид^о хеле раншан инъикос
ёфтааст.
Даракати чадндчо ^амчун як даракати махсуси смеси
цавеби буржуазия аст ба даракати доимоафзояндаи ре-
волюционии хал^а Аз аввали вучудя худ цадидизм до-
рои унсурчои хиёнаткории милли буд. Зимнаи дар чади-
дюм равняй пантуркистй. назар ба парастиши подшочй
Россия, зуртар буд, гарчанде цадидхо дар пеши маъму-
рмяти Россиян под1ио\й ^ам косалесй мекарданд.
Дар адабиёти мо, бо ро^барии Бе^буди ба револю-
циям содой 1905— 1907-уми рус, ба фаъолияти социал-
и л з К У Р мактуби махфии гснсржл-губсриа-
торн Туркмегои мебошад. ки 18 феврали соли 1906 ба сардори шта-
бн ол! и,ниш та буд.
228
демократкой рус хиёнат кардани цадидон. тад^иц карда
шудааст. Me хосте м вобаста ба ин масъалае чанд маъ-
лумоти на» оварем. Соли 1506 Бе^будй навишта буд:
«Алдол дар \изби кадет^о одамони муттааддиди мил*
лат ва млэдабашон мухталиф гирд ом ада а нд... Дар Рус-
сия. руз ба руз ва соат ба со ат ошубу вайронкори анц
мсгирад. Дар ватани мо фацат ба шарофати ^изби ка-
дет^о ро.\ат ва амният бар^арор мешавад» *,
Бс^будй дамчун намояндаи му^аррарии буржуазиям
миллим Туркистон ба таври ^атъй программам социал-
демократкой Россияро рад мекард ва «исбот менамуд*.
ки фа^ат кадет^о, яъне идеологией буржуазиям нмпе*
риалистин Россия, Лзои партиями либсралии подшо^-
параст метавонанд Россияро исло^ кунанд. уро аз гир-
'доби шуру ошуб бароваранд ва аз фаношави нигоц до-
ранд. Бс^будй ин ацидаро доимо таллин мекард.
Мас алан, вай партиям »Иттифоц* тро тасвир карда
навишта буд, ки гарчандс ин партиям мусулмои^о бошад
хам, вале... «дар сиссат ва талаб^ои худ кадет^еро пай-
раий мекунад ва \амои мацсадеро та^озо мснамояд, ки
кадет^о доранд» л.
Ба ^амин тарная циэ^ати асосии программам цадид^о
талаби итти^од бо кадетдои Россия буд бар зидди ре-
волюция.
Иттифоцчиённ надстрой Россия ц ад и дин дар чобацо-
гузории цувва^ои синфй дар соли 1905—1907. дар масьа-
лаи муносибат ба революция ма^оми хиёнаткорй ишгол
кард ан д. ♦Шухрат •» ном газетам ц ад и дон чунин навишта
буд: «Манифесты 17 октябрь дилдои моро фара^шор
кард в а тамоми халедои Россияро аз запори асорат
ра^о Дод... Вале ,\ануз комилан амният нашудааст. Дар
Россия бетартибило. корнартоило» митингу ва ошублои
сиёсй тадричан барл^м дода шуда истодаанд. Умедвсрсм,
лукумате, ки дар мамлакат цисман тартибот барл«*рор
карда тавонистааст. бар зидди шуришлои имруза \ам
цувваи даркорй ёфта метавонад, то ки молу мулк ва
1 Газетой «Хуршед» аз И октября соля 1906.
- Партиям • Иттифох» муяофиэи млнфкатцои буржуазия д.ф
районной мусулмониишими Россия мебошад, эохиРлн партиям мус
тяхиа буда, программа на тактикам махсуси худро дошта бошад
Хам, дар ам&А думрапи кадет до буд.
а Газетам *Хуршгд* аз 8 январи соли 1908.
229
М&™ мардумро аз ин шурапушт^о халос кунад Охир
дар Россия чор сол боз инк;илоб шуда истодааст» *.
Ба хавли цадидон, революционеры рус «шурапушт*
будааст! Мана, в^иммати ^а^ик.ии либерализми «рдидхо!
И как, дар давраи революциям хал^й дар байни хув-
ва^ои зиддихалции Россия ва Туркистон робита п а идо
мешавад, ки зидди халци реяолюционй буд. Бар му-
цобилн ин робита. дар муборизаи зидди ^укумати под-
шо^ии Россия, зидди поме1цикхо на буржуазиям Россия
мттифохк меднаткашони Осиси Миена ва хал^и кабири
рус обу тоб месбад.
Дар рафты революциям солцои 1-005— 1907 халк\о ба
дурустии кори большевикхо бовар карданд, нутмаин
шуданд, ки гарави галаба бар хукумати подшохй ягона-
гии халххои Россиян онвахта бо сарварии синфи нор-
гари рус мебошад. В. И. Ленин вобаста ба вазифахои
партиям большевиков дар соли 1914 навишта буд; «Бар
хилофи х*Р гуна миллатчиёни буржуазй ва майдабур-
жуазни тамоми миллатхр бе ист и с но — ягонагии корга-
рони хамая миллатхои Россияро мустахкам кардан Дар-
кор аст ва аммиак, барои ин кор ба машри занимай
газетам мо шуруъ кардан лоз им, ки он ба х^ракати
коргароии миллатхои гуногунн Россия бахшида шуда-
аст* *.
Хальдой Осиси Миена ва ^азохисток дар симои
пролетария™ рус ва коммунист он и Россия дустонн \а-
Хихии содици худро ёфтанд. Революциям якуми солдои
1905 —1907-уми рус ба пай до шудани ин дустии вайрон-
нашаваидаи дои ми хеле мадад расонд.
Дар ада бис ти хаттии тоцик дар аввали асри XX иде-
ологиям намояндагони доирахои клерикалам амирпа-
растй, идеологиям синфи ХУКМРон махами асосй дошт,
зиндагии патриархали ва феодалии халедои Осиёи
Миёнаро ад и бон и ирти^ой чун сохтн абади ва одил тас-
вир мекарданд, Ин х^бил аднбон, ки магз андар магзп
онхоро хурофоти дини ва таассуби и слом фаро шриф-
та буд. ба халц НИДДа*1 тал хин мекарданд, ки ба дарбори
амир тамоми инояти илохй гирд омадааст. Онхо цафо-
монии ихтисодй ва мадании мамлакатро сафед мекар-
данд. Онхо ба хон ан да талхин мекарданд, ки «аз азал
чунин буд ва чунин хохад монд».
• Глвст й и <Шухрат- аэ 8 «имрв соля 1908.
J В. И Ленин. Вазифахои ни. жПрлада». 5 мая сдали 1Э55-
230
Ба идеологи ж и клерикализм и феод ал й. ба а^идазои
дини ислом аслан чадидхо М* тарафдор буданд. чунки
он 30 зам дар мавцеи дини ислом меистоданд.
Вале баробар и ин, сует vm бошад. дар аввали асри
XX дар адабиёти хаттии то^ик, адибони равняй дигар
Зам буданд, ки анъаназои демократии назми классикин
точикро давом медоданд. ба маданияти иешцадами
Россия бо хайрхохй назар мекарданд ва самимона ме
кушиданд. ки ба хал^и худ ин маданнятро ёд дизанд.
Барон хусусият^ои ин равняй демократиро фазми-
дан баъзе хусусиятхои асосим и^тисодиёт ва сохти Бу-
хорои солкой 1905— 1907-умро хотирнишон мскунем,
Сохти катимом ва изтисодии хонии Бухоро в а киш-
вари Туркистон асосан феодалй буд. Зулми амирро ша-
риат фатво медод в а дукумати подшочй и Россия маъ^ул
медонист, Муллоёни мусулмон зукмрони мутладо аф
кори саддо зазор одамон буданд.
Синфи коргар, хусусан дар Бухоро, хеле кам буд ва
акнун пайдо мешуд. Социал-демократия дар байни мез-
наткашони Туркистон на Бухоро зануз шабаказок васеи
1 ашкилотзои партиявн барпо на кар да буд.
Инвк солдои арафаи революция ва солкой худи ре-
волюция омаданд. Осиёи Миена чун цисми таркибии
Россия бо газоэои таърих ба ин процессы бузург шарик
гардид, вале зулми муносибатхон феодалй ва истисмо-
ри тозатгудози мусгамликави инкишофи худшиносии
рсволюционии оммадсро дар зар задам боэмедошт.
Дар чунин шароит адибони пешзадами Осиёи Миё-
на, ки зомии идея 30И нет задам буданд, бо чашми умед
ба Россия менигаристанд, чунки вай метавонист халз
Хои ин кишварро аз пардаи тиран мусгамликави озод
кунад, Акнун, дар асри XX, Россия бевосита рамзи ди-
гаргунсозии интимой, рамзи революция шуда буд
Ба куллй фахмидани ин азамияти занизим Россиян
революционй ба бисьёр зисиёни пеш за дам и халци то-
ник, каме дертар, фа^ат баъди Октябри соли 1917, муяс-
cap гардид.
Аммо худи ба заракати васеи прогрессивии таърихи
ламроз шудани Бухоро, аз зиндони тангу торики хафо
монй ба арсаи васеи таърих баромадани он —замай ин
231
^ануз дар худи рафти революциям солцои 1905 1907
э^ис карда мешуд. Садриддин Айнй ин солцоро ба ёд
оварда навишта буд: «Революциям соли 1905-ум и Рос-
сия дар Бухоро таъсири калон бахшид. царакати про-
грессивй. ки пештар дар доирацои тамги чудогона буд,
хеле вусъат ефт. Газстацои руей ^ар га про озод мс-
навиштагн шуданд, аз тарафи турк ва тоторцои Россия,
ки пештар гайр аз «Тарчумон* газстас надоштанд, га-
эетацо ва журналцои гуногун баромадан гирифт®’.
Сипае Садриддин Айнй дар бораи ба Бухоро омада-
ни ин матбуог ва дар бораи ба хонии Бухоро нагз таъ-
сир расондани он ва баъди соли 1909 кушода шудани
мактабцои нави милли сухая мсронад,
Зимнан, Садриддин Лини таъкид мекунад, ки бо ву-
Чуди цамин он царакатро. ки баъди соли 1905 дар Бу-
хоро хеле вусъат ефт, царакати революционй гуфтаи
мумкин набуд.
Айнй, Асирй, ^амза ва дигарон, ки дар ацодмёти
онцо унсури демократизм зиед мешуд, цануз моцияти
сиёсии революциям я кум и солцон 1905—1907-уми Рос-
сияро фацмида намставонистанд, онцо надидаид, ки ин
революция пояи режимы подтопим Россияро ба ларза
овард.
Ия номуайянин мавцеъцои сиёсй инчунин дар цамин
зоцир гашт, ки баъзе нанисандагоиу шоирони То^икис-
тон ва Узбекистан моцияти миллатпарастии цадидиэм-
ро равшан нафацмида, баъзан ба ОНЦО дамрод; шуданд.
Мацэ цамин цнчаТ МРакати чадид^оро беницоят мурак-
каб кард. Б. Гафуров дуруст таъкид мекунад: «Албатта
дар он вацт дар байни чадмдон чам баъзе зиёиёни нок-
вицдоне буданд, ки илоци ба халк; хизмат карданро ме-
цустанд*
Асирй, Садриддин Айнй, >^ам^а ва дигаронро аз мн
цабил зиёиён шумурдан даркор аст. Ин мутафаккирон
иоцеацои пурцушу хуруши охири асри XIX ва аввали
асри XX-ро аз бисьёр чичатцо аз нуцтаи назари ацида*
цои анъанавии маорифпарварй цабул карданд ва хур-
санд мешуданд, ки барои дох ил шудани маданияти дунь-
’ С. Ай км, Куллист, чилдм I, сад 58.
’Б. Га фур он. Муваффакилтхои сяссатм Миллмн КПСС ва
баъве на сил а хо и тарбили мнтернацмоналй, журнали * Коммунист*,
МН, 1958,сах 19.
232
. о
явй тарциши де ворсой та лесу б в а цацолат калонгар шу-
да истодааст. Вале, цар чй цам бошад, барои онцо рево-
люция ба шиорцои маорифпарварй зид набуд (чунон ки
барои ^адидон буд), балки баръакс, революция ба аци*
дах»он маорифпармрии онцо мувофицат мекард.
Таргиботчии мо^ири маданияти Россия ва маорифи
дуньявй Асирй буд (1864—1915)’♦
Дониш,— мегуяд Асирй, - пеш аз \ама донистани
илмцое мебошад, ки метакоманд оламро дигар карда,
обод кунанд.
Хамон илме км дунь* глрддд обод.
Туре созад IM 6л иди чаДО* озод.
Хамон илме ки бошад досиди ацл,
ф Бужлд он ялму кикмат ножи адл.
В*Й мегуяд, ки Москва цоест, ки аз он ацамияти ил-
ми дуньавиро фацмидан мумкин аст.
Асири таъкид мекунад, ки барои омухтани комьсби-
цои маданпи дигар халедо забони русй ва дигар забон-
цоро омухтан даркор аст. Вай навиштааст:
Ба мр лафзе км дар флнни иало^т,
Кнтобс рафта таълифи сшит,
Ч« аз Ллмон чи аэ Афраигу русй,*
Чи аз гпунй с худ днглнеп.
Ба лафям ММЛЛККШ бояд дароранд,
Бл наклк тарчимл дни мат нигоранд1.
Асирй дар достони худ «Дар басни таърифи цуи Бег-
обод» гулу булбулу абруи цононаро не, балки... тех-
ника, машинацо, ицтидори техники и инсонро тараннум
мекунад, ки ин кор ба таври гушношунид ваирон кар-
дани иормацои наами адабисти Шарц буд! Зимнан, ин
канал, ки соли 1913 ба кор cap кард, дар цацицат, иф-
тихори санъати бинокории рус буд. Н. Вощинин дар
1 3. Pa5*6oi. Шоир маорнфплрвдри далки тоцмк Асирй.
Нашриети Дажлатии Точикистон. 1951, (6а эаб русй) И С. Бра-
гинский Очерки истории таджикской литературы. 1956, (ба эаб
русн) X о часа Цдлол. Тошхучи Асирй на вчоАНётн у, «Шарци
Сурка, Nq 1. с. 1951
а 3. Рачябо». Л*рй ва Асирй. (Очерки иуктдеар), с. 1951,
гач- *6-
233
ин бора навишта буд: в Ин канал ко и план нншооти ру-
си аст, асро тд^рибан тамоми масоле^и би покори — per
цемент, чуб. ангишт ва як к и см и нефть аз губерниями,
марказии мо ояарда шуда буданд, х^тто хоросангхои
канори Днепр сорили ин каналро сангпуш кардаанд.
Гайр аз ин, намегуем. ки бинокороии он тамрибан бе
истисно, дездоиони мо будандЛ
Асирй дар достони худ маизараи маросимк кушоДа
шудани каналро нм тавр тасвир кардааст:
V»py «УК саду ду соли яшдод,
Ба д*фри МД»алс шуд пудр ат ирамы
Зя истмоли мошимцом мфЧ**»'
Ба шут ли кофтам гардид т*1ер
Гуаашт а> ибтмдовш гадал СОЛ,
Хамам сол идтирофаш гфг иамо*
Ба плмхуми оатвбри рлсми кушодаш
Шуда v*p»< чу об амдар нидодаш
Хлэору мудс-Му се мод лфаум
Зи мтмомаш ^аДО*1 гардид мамкун
Клаоиопм масоро Vм* гаштанд.
Дар ом гулвитумам чуи шлмъ гаигтамд
Сафири кормами вони Хорой,
Барон ма^маъ давомдл аспи орлам
Зи мучки Шоку улкои Самарканд
Дигар аа Амдм^ну шатри ХУМ*>Л
Дар он матмаь кама ташриф бурда мд.
Ради расти м^одофй супурдамд
Чи тулу арам он ЧУР® бидидакд.
Ба умм бадри м*Р»т г^та гурдаид
Бараш уштид илчии дар таоруф.
Буаад мддаа> и адом ан ло^юоруф
Чидил гав рссмон ожд бапаВванд,
Ба гурага то расад фалмм жир адм аил.
Да до каш ёадач дарвоэа Дорал
Бари л*Р «* се ГМ лидом дорад
Бувад дарвовахо 1-ом»* мурассас.
Ба фаткулбоб дк мошим мухассвс,
Ба болоаш пуле о хан иншо,
Ба услуби елмооти Урупо.
1 К Вощи ми и. Очерки нового Туркестана, СПб, 19Н,
стр, 28.
234
Лабу тадташ дама ал сайгу сммхн,
Мураттаб гашта дамчун сангин.
Агар ин чумла дархоро кушоянд,
Таноман обн Сайдунро рабоямд
Агар дардезадо но л мд фарс) дум,
Шив.кД Дарьей Сир дар цаърн у гум
Ба мдри нин гав ад дирдо кушудалд,
Ба чашхи чумла мсднонон мамуданд.
Зн яуои ним газ обе ки слр хает,
Хус айн аз ташнагй дар Карбало раст,
Мус у ан оно и лаби таденн куш уда ид
Садом -урра»«м русло суруданд...
Улугбек арчм дар асраш раелд сохт.
Ба п*н*одлш нмгох накарда сад сохт,
Ба фаяцм том™ *УА *«>р *ушид,
Замннро манду сук осмон дид.
Зк адяоли арозм бехабар шуд,
Ба мшголи елнояк дардм cap шуд.
Нигодаш ММ4Р шуд г*Ф'|* Хала.
Рас ад чун бар сари гмл буд лолд,
Зи дсбоби и мадд у и як расад бает.
Камар бар тарли асбобн ду cap бает
Расад дар хонан у иол нагаошт,
Ба охир дар расаддон хок анбошт
Расадро кори дурбмннст днгар
Лаб-ал мкрсодро маъннст дигар.
Бар а л ноли замки бояд расад бает,
Дар нн шебу фароз ой чй cap
Fараз a-мн курсору чашмасоркш,
Чй бошад магнии л бри бадораш!
Чаро ба сат^и хок афгода ан^ор’
Чарс» бар хулл™ *ст аипор’
Аз ин кухсордо мазиун чй бошад'
Ба габъаш ножи иакнун чй бошад’
Фазой даТПтро падкой аз чнет!
Хнгми абрро болон аз чист?
Аз нн садрок бесомон чй хезад?
В аз он натри сиядбуньён чй р*-»ад?
Зн абраш гаядари ноёб ояд,
Зи обаш луълуи хушоб эояд.
Циболаш мам*”” лагласту е^ут,
Замннаш паря армии ж ром посуд
Зи нахрап! ннчуиин мстаяон клрд.
235
Шоир ба васфи русмарди отпоят як юеъри калоне
5ОД мекунад.
Асирн менавпсад, ки хонаи инженер «мумаввар» бу-
ду худи инженер, « хоксор, ^алим ва фурутан».
Асири роди ох»ан, телеграф, асбоб.\ои мусидии за-
момаро хеле таъркфу тавсиф мекунад.
Садриддин Айнй» чи тавре маълум аст, бордо таъкид
карда буд» ки муаллими аввалнни пай Адмади Дониш
буд ва уро Айнй шахсан мешшюхт. Агар ба э^оди ада-
бии тоокгябрии Айнй н.-.зар кунем, ба ин 6а осени му г
манн мешавсм.
Пеш аз революция Айнин цавон равшан намефах
мид, ки мамлакаташ ба кодом ро^ рафта истодааст ва у
мешуморид, ки цадид^о кишвари уро маърифатнок ме-
кунанд. Ин гумон хатой циддие буд. Цадмд^о аслан аз
’баъзе ислодот талаб и зиёде надоштанд, вале оя.^о мага
ли калоне бардоштанду худро сарвари халц вълон кар-
да» халздео фиреб доданд.
Дар айни х°л маълум аст. ки дар додуди хонии Бу-
хоро» ки дар он ташкнлот^ои демократ»! вуцуд надош-
танд ва дукумати амири руирост ба цатлу куштор маш
гули мекард, ^аракатдои цадидом диедати Садриддин
Айнй барин нависандагонро, ки илоци ба халц хизмал
карданро цуста, орзу мекарданд дар ин хонй мадания-
ти дуньявй ^орй кунанд, ба худ ^алб накарда намета-
нонист.
Рохи Айнй мушкил ва мураккаб бошад ^ам, ро^н
дуруст буд. Бехуда нест, ки вай нависандаи Октябри
аъзам шуд.
Гарчанде дар ин сол^о ца^онбинии Садриддин Ай-
нй маадуД буд. кушиши забоин русиро омухтан, мак-
таблой усули навро ташкил кардан, журналу газетной
дуньявй хонда, ондоро дар байни мардуми Бухоро па^н
кардан, шеьр^ои мазмунан дуньявй навпштан,— хамаи
ин кордо дар шароити Бухорои мутаассиб бе шакку
шуб^а, як диловарй в а «рсорати калоне буд.
Китоби Садриддин Айнй «Та^зиб-ус-сибьёно, ки со-
ли 1909 нашр шуда буд, ошкоро характер»! дуньявй
дошт. Бе шак, «Та>риб-ус-сибьён» натнцаи таъсири ма-
данияти пешцадами рус мебошад. ки баьзан ба яоситаи
адабиёти тотори в а озарбоЙцонй ба Бухоро мер ас и д^
Чунончи, худи Садриддин Айнй дар мухтасари тар^
цимаи ^олаш цайд карда буд: «>(амаи ин матбуот ба
237
Бухоро з^ам меомад ва дар кушода шудани фикри мар-
дум и Бухоро, ки дар зери идораи асримиёнагии с ахти
амир ва муллсцом мутаассиб ях баста буд, таъсир мс-
кард»'. Ин матбуот асосан ба забои и тоторй ва озар* *
бой^они буд. ки каму беш руирост оварда мешуд. Ада-
бисти то^ик, аксар ва>$т аз адабиёти тоторй ва озарбой-
Чонй маълумоти адабиёти русро гирифта падн мекард.
Аз Закавказье ба Осиёи Миена асар^ои адиби за-
бардаст Мирзо Фат^алй Охундов расида меомаданд,
адибони псш^адами Осиёи Миена бо асар^ои саунами и
Озарбой^он шииос мешуданд в a ohj^o ба з»|одиёти он
ад ибо н сахт таъсир мекард анд. Дар иикишофи идся^ои
тараодипарварй журнала озарбойцонй «Мулло Насрид
дин* а^амияти калоне дошт <
Маълум аст, ки дар байни Закавказье ва Осиёи Мие-
на аз гладим робита^ои адабй буданд. З^атто Дониш Ко-
зимбек ном озарбой^ониро ошнои наздики худ тасвир
карда буд.
Дар худи ибтидои асри XX «Сае^атп И бродим-
бек* ком китобе аз Закавказье ба Бухоро омад, ки дар
байни зиёиёни тара^ципарвари Озарбой^он хелс маъ-
руф буд. Садриддкн АЙнй навишта буд ки:
«Дар муддати солкой 1905 ва 1908 шароиг хеле ди-
гар шуд. Дар муддати ин ду сол матбуоти турхию то-
тори, матбуоти Кунстантания, Миер, >£индустон, дар
Бухоро васеъ интишор мегардид. Дар ин сол^о махсу-
сан «Саё^ати Ибро^имбск* ном китобе ки ба забоии
эроий таълиф ёфта буд, зиёда па^н мешуд. Ин китоб
дар бораи Эрон буд, вале он чизе ки дар он таодмд
карда мешуд, анкан дар Бухоро хам мавчуд буд. Аз ин
сабаб хондани ин китоб дар Бухоро баъзе фикр^оро
дигар кард»’.
Ин китоб ба цалами маорифиарвари Эрон Зайн-ул-
Обидини Марогини тааллу^ дошт. Ин китоб дар ибти-
дои асри XX дар }^о^ира нашр шуда буд. Муаллифи он,
Kit насабаш эрони буд, аз Эрони подшо-\й цало карда,
. 1 С, А м и и. Куллиет, I. сл^- 59,
: Брагинский II С., Раджлбоя С., Роиодии В. А.
• К вопросу о значеимн при соединения Средней Алии к России,
жури. «Вопросы историк*, В, 1953, стр. 33
’ С. Ай и й. Бухоро инцили15*< таърихм учуй матереллар Моск-
ва, 1926, сах 32.
23Л
ва^тн мадид дар Россия змндагонй кард, ба табааи Рос-
сия ворид шуд. синае ба Туркия рафт, то кн ба з^ам-
ватанонаш дар мубориэш зидди нстибдоди шод мадаД
расой ад. Вай соли 1910 вафот кард.
А^идадои сиёсии Зайн-ул-Обидини Марогинй hcao««
доти бу ржу аз и буданд. Вай дар китоби «Саёдатномаи
Ибродимбек» урфу одатдои феодал и ро, ки дар Эрон,
дар аз^ли Музаффариддин-шох ба p>s a pop буд, сахт тан’-
циду масхара мекунад. ад рам о ни китоб — як форси ца-
вон дар Гарб тадснли илм кард, ба Эрон бозмегарда-
ду дар он цо дафомонии муддишн идтисодй ва мадам и-
ро мебинад. ки ба мадампяти европой бегона аст, вале
он цавон и а мед он ад, к и авзои сиёсиеро, ки дар Эрой
мударрар буд. бо кадом цувва тагьнр додан мумкин аст:
41 н асар ба бардам задан и режими шод даъват намеку-
над» вале дар пегий хонаида масъалаи барон манфиатм
буржуазиям миллим Эрон зарур будани нслодотро нет
менидад.
Режими он вахтам шоди Эрон чун себи дукафон ба
сохти аморати Бухоро монанд буд Дар Бухорои пур аз
таассубу зулм хам, чунон ки дар Эрон буд, урфу одат-
дои вадшисяа дукмронй мекарданд.
Ин буд, ки ин асар байни зиёмёни Бухоро, ки ба ма-
дам и яти дуньяв» мекушиданд, хеле шудрат ефт. Сад-
риддин Айнй ва дамродони У» дигар илоцс наёфта,
роди ислохотро мецустанд ва хусусан ки дигар адабис-
ти революционй вуцуд надошт, бо «Саёдатномаи Ибро-
димбск* х*м даноат мекарданд.
Аз цидати маздака «Саёдатномаи Ибродимбек* аса-
ри Гоголь «Раиятн мурда*-ро ба ёд меорад ва кас ОНрО
бо эавцу шанц мсхонад. Е. Э. Бертельс дар бораи кито-
би Зайн'ул-Обидин менависад: «Ин аввалин роман»
оригинал»и еяропоишакл ба забои» форсист, ки дар он
цидати ицтимоии хает равшан тасвир ёфгааст»1. Ин
цидати ицтимоии хает дар адабиёт ба воситаи адабиёти
Озарбойцон дохил мешуд.
Асри XX. Равобити мадании Осиёи Миёна ва За-
кавказье минбаъд мустахкам шуданд.
Пеш аз хама, журнал» х**<*ии демократ» «Мулло
Насриддин* ва мухлррири он демократ—Мамед 1^ули-
1 Е. Э. Бертельс. Очерки детормн персидской литературы.
Л. 1928. сах- НО.
239
Замииро рашки Мину мега кон к ард
Бд сурат гарчм мдцсулаш лет,
Замни машинам аирдастгох дет
Цуюи номия дар хок млдфун,
Бувад мрно (?) ба табьн об* махнун.
Чу обу хок бо $ам пгуд иадорин,
Ба Даст овд ма^олиди хаэоин.
Ду-се соле чуннн тар бар cap ояд.
Галат мдабад вамнн J^opyii барояд.
А роз и з-мп манат маъмур гардад,
А доли дар яке фагфур гарда д.
Хусус Осиян В у сто замни аст,
Заминм пур бар-у гамцофарин аст.
Дар ми до кишту дар кас дар чм корм.
Ба мгкутар тарифе дос мл орад
Ар-сим побили эаръ асту беоб,
Лдолм ВДмлу дар Биста ри гоб
Гар а> Цайдун ду-се дарф с оз л ид,
Бухеру Хгваро фирдавс соэанд
Ба Сай^ун боа агар шохс фале яд.
Ба с ад рои чудур Бекат кушоянд.
1П.шад он чо надо ни то за пайдо.
За мину осмоли тоэа пандо.
Чи шлдру балдадо (?) маъмур гярддд.
К и рашки Кашмиру Лодур гардад.
В ал он пас ал фазой Уш як ну,
Ба тддти куд ояд го бадин су.
Зк фая к,к Маргилом то КоииГхчдом,
Ва-яин н<з то См Дашти хиттаи Ем,
Хавосу Ис гарафшон то ба Зомнн,
1LI а в ад данратфаэон мулкм Мохин..А
Асирй оо инженер» рус, ки каналро сохта буд, ши-
нос мешамад иа у Асириро ба хонааш бурда зиёфат ме-
кунад. Асирй мафрушотк европоии хонаро бо ва%д та-
мото мекунад ва бо рус^о гарму ^ушои су^бате барпо
мекунад.
Шоир аз рамоли русдухтарс мафтун гардида, аз фа-
зилати инженер, аз хушодобии пай ^ангу манг меша*
над. Асирй орзу дошт, ки фарзандони хал^и у з;ам име-
ли хам ин инженер и рус — Чили кин босавод бошамд.
1 3. Ра пабов. А%зй вл Лсмры. (Очерки мухтасар). Наигрнётн
Да нлатни Тони кистом, с. 1951, СМ(, 37.
23Б
Шонр ба васфи русмарди отпоит як шеър» калоне
э»<од мекунад.
Асири менавпсад, ки хонаи инженер «мунаввар» бу-
ду худи инженер, «хоксор» здоим ва фу руган».
Асирн ро.\и ол*н, телеграф, асбоб\ои му с и ц им за-
монаро хеле таърифу тавсиф мскунад.
Садриддин Айнй» чи гаврс маълум аст. борло таъкид
карда буд» ки муаллими аввалнни вай Ахмади Дониш
буд ва уро Айни шахсан мешинохт. Агар ба э^оди ада-
бии тооктябрии Айни назар кунем» ба ин ба осени мут-
майн мешавсм.
Пеш аз революция Айнин ^авон равшан намефал*
мид» ки мамлакаташ ба кадом рол рафта истодааст ва у
мсшуморид» ки цадидло кишвари уро маърифатнок мс-
кунанд. Ин гумон хатой чиддие буд. Цадидло аслан аз
’баъзе ислодот талаб и зиёде Иадоштанд, вале спо^о мага
ли калоне бардоштанду худро сарвари хал к, эълок кар-
да, халлро фиреб додаид.
Дар айни лол маълум аст, ки дар лулуди хонии Бу
хоро, ки дар он ташкилотлои демократ вучуд надош*
танд ва лукумати амири руирост ба Л*ТЛУ куштор маш-
гули мекард, л ара каткой цадндон дмедати Садриддин
Айнй барин нависандагонрс, ки илоци ба халл хнзмат
карданро цуста» орзу мекарданд дар ин хонй мадания-
ти дуньявй цори кунанд, ба худ чалб накарда намста-
вонист.
Роли Айни мушкил ва мураккаб бошад Лам* Р°*и
дуруст буд. Белуда мест, ки вай нависандаи Октябри
аъзам шуд.
Гарчанде дар ин сол\о *|алонбмнии Садриддин Ай
ни малдуд буд, кушиши забоин русиро омухтан, мак
таблой у сули павро ташкил кардан, журналу газетал^н
дуньявй хонда, он лоро дар байни мардуми Бухоро палн
кардан, шсърлон мазмунан дуньявй наништан,— л^маи
ин корло дар шароити Бухорои мутаассиб бе шдкку
шубла» як диловарй ва часорати калоне буд.
- Китоби Садриддин Айнй «Талзиб-ус-сибьен*, ки со-
ли 1909 нашр шуда буд, ошкоро характери ду||ьявй
дошт. Бе шак, «Талзиб-ус-сибьён» натирай таъсири ма-
данияти пешл&дами рус мебошад, ки баъзан ба воемтаи
адабиети тоторй ва озарбойчонй ба Бухоро мерасид^
Чунончи» худи Садриддин Айнй дар мухтасари тар-
Чимаи лолаш цанд карда буд: «^амаи ин матбуот ба
237
Бухоро ^ам мсомад ва дар кушода шудани фикри мар-
думи Бухоро, ки дар зери идораи асримиёмагии сахти
амир ва мулло^ои мутаассиб ях баста буд, таъсир мс-
кард»1, Ин матбуот асосан ба аабони тоторй иа озар-
бЫЦонй буд, к и каму беш руи рост оварда мешуд. Ада-
биёти то^ик, аксар ва^т аз адабиёти тоторй ва озарбон-
цонй маълумоти адабиёти русро гирифта пади мекард.
Аз Закавказье ба Осиёи Миёна асар^ои адиби за-
бардаст Мирзо Фатэ^али Охундов расида меомаданд,
адибони пеш^адами Осиеи Миёна бо асардои саднавии
Озарбой^он шинос мешуданд ва он^о ба эцодиети он
адибон сахт таъсир мекарданд. Дар инкишофи идея^ои
тараодипарварй журнал» озарбойчонй «Мулло Насрид-
дин* * адамияти калонс дошт1.
Маълум аст, ки дар байни Закавказье ва Осиёи Мие-
на аз цадим робитадои адабй буданд, >^атто Дониш Ко-
зимбек ном озарбойчониро ошнои наздики худ тасвир
карда буд.
Дар худи ибтидои асри XX «Саёдати Иброхим-
бек» ном китобс аз Закавказье ба Бухоро ом ад, ки дар
байни зиёиёни тар<н^ипарвари Озарбой^он хеле маъ-
руф буд. Садриддин Айнй навишта буд ки:
«Дар муддати солкой 1905 ва 1908 шароит хеле ди-
гар шуд. Дар муддати ин ду сол матбуоти туркию то-
торй, матбуоти Кунстантания, Миер, ^индустон, дар
Бухоро васеъ интишор мсгардид. Дар ин сол^о махсу*
сан «Сае^ати Ибро^имбск» ном китобе к и ба забои и
дронй таълиф ёфта буд, зиёда па^н мешуд. Ин китоб
дар бораи Эрон буд, вале он чизе ки дар он тан^ид
карда мешуд, айнан дар Бухоро х^м мавцуд буд. Аз ин
сабаб хон дан и ин китоб дар Бухоро баъзе фикрхоро
дигар кард»1.
Ин китоб ба долами маорифпарварн Эрон Зайн-ул-
Обидини Марогинп тааллух дошт. Ин китоб дар ибти-
дои асри XX дар ^охиР* натр шуда буд. Муаллифи он,
ки н аса баш эронй буд, аз Эрон и подшодй чало карда,
. 1 С. А Й н и. Куллиёт. ф1лди 1. сад- 59.
1 БрдгмксккА И. С., Рдджйбо! С. Ромодин В. А.
*К вопросу о имчснип присоедимеммл Средней Азми к России,
журн. е Вопросы историиNv 8, I9S3, стр. 33
1 С. А й нн. Бухоро кндялоби тлърихи учуй ндтереллар Моск-
ва, 1926, елх 32.
238
кацти маднд дар Россия зиндагонй кард, ба табааи Рос-
сия ворид шуд. сипае ба Турция рафт, то ки ба ^ам-
ватанонаш дар муборизаи зидди истибдоди шо^ мадаД
расойад. Вай соли 1910 в а фот кард.
Ацида^ои сиёсии Зайн-ул-Обидини Марогини нсло**
j^otm буржуазй буданд. Вай дар китоби «Саё^атномди
Ибро^имбгк* урфу одат^ои феодал иро. ки дар Эрон;
дар а^ли Музаффариддин-шо^ барцарор буд, сахт тан-
>;иду масхара мекунад. ах, рам он и китоб —як форси ца-
вон дар Гарб та.цсилк илм кард, ба Эрон бозмегарда-
ду дар он цо ^афсмонии муд^иши и к, т и сод и ва мадани-
ро мсбинад, ки ба маданияти европой бегона аст. вале
он цавон намсдонад. ки авзом сиссисро, ки дар Эрой
му^аррар буд. 6о кадом цуква тагьир додан мумкин аст:
Ин асар ба бардам задано режимы шо^ даъват намеку-
над. вале дар псши хонанда масъалаи барон манфиати
буржуазия!! милли и Эром зарур бу дани исло^отро пеш
мени^ад.
Режими онва^таи шо^и Эрон чун себи дукафон ба
сохти аморати Бухоро монанд буд. Дар Бухорои пур аз
таассубу зулм ^ам, чунон ки дар Эром буд. урфу одат-
^ои ведшиёна здкмронн мекарданд.
Ин буд. ки ин асар байни зиёиени Бухоро, ки ба ма-
данияти дуньявй мскушиданд, хеле шу^рат ефт. Сад-
ридднн Айни ва ^амро\они у, ки Дигар илоце наёфта,
ро^и исло^отро мецустанд ва хусусан ки дигар адабис-
ти рсволюциснй вучуд надошт, бо оСаё.цатномаи Ибро-
^имбек» ]$ам 1$аноат мекарданд.
Аз ци^ати наз^ака «Саё^атномаи 11 бродим бек •> аса-
ри Гоголь «Раинти мурда* ро ба ёд меорад ва кас онро
бо за»1$у птавк; мсхонад. Е. Э. Бертельс дар бораи кито-
би Зайнул-Обидин менависад: »Ин аввалин роман и
оригикалми епропоишакл ба забои и форсист, ки дар он
ци^ати ицтимсии ^аёт равшан тасвир ёфтааст*1. Ин
ци^ати ицтимоии ^аёг дар адабиёт ба воситаи адабиёти
Озарбойцон дохил мешуд.
Асри XX. Равобити мадании Осиёи Миена ва За-
кавказье минбаъд муста^кам шуданд.
Пеш аз дома, журнали ^ацвии демократа «Мулле
Насриддин» ва му^аррири он демократ—Мамед Цули-
1 Е. 3. Бертельс. Очерки истории персидской литературы
Л_ 1928. сад. 140.
21Э
Бухоро ?$ам меомад ва дар кушода шудани фикри мар-
думи Бухоро, ки дар зери идораи асрим йен а гни сахти
амир ва мулло^ои мутаассиб ях баста буд, таъсир ме-
кардф Ин матбуот асосан ба забони тоторй ва озар-
бой'рнй буд, ки каму беш руирост оварда мешуд. Ада-
биёти точик, аксар ва>;т аз адабиёти тоторй ва оэарбой-
Чонй маълумоти адабиёти русро гирифта па^н мекард.
Аз Закавказье ба Осиеи Миёна асар^ои адиби за-
бардасг Мирзо Фат^али Охундов расида меомадаид,
адибони псшцадами Осиёи Миёна бо асар^ои соднавии
Озарбойцон шинос мешуданд ва он^о ба эчодиёги он
адибон сахт таъсир мекарданд. Дар инкишофи идея^ои
таравдипарвари журналы оэарбойчонй с Мулле Насрид
дин» ахамияти калоне дошт <
Маълум аст, ки дар байни Закавказье ва Осиёи Мие-
на аз 1^адим робита^ои адабй буданд. Э^атто Дониш Ко-
зимбек ном озарбойчоииро ошнои наздики худ тасвир
карда буд.
Дар худи ибтидои асри XX «Саё^ати Ибро^им-
бек» ном китобе аз Закавказье ба Бухоро омад, ки дар
байни зиёиёни тара^ипарвари Озарбойцон хеле маъ-
руф буд. Садриддин Айнй навишта буд ки:
<*Дар муддати солкой 1905 ва 1908 шароит хеле ди-
гар шуд. Дар муддати ин ду сол матбуоти туркию то-
торй, матбуоти Кунстантаяия, Миер, ^индустон, дар
Бухоро васеъ интишор мегардид. Дар ин сол^о махсу-
сан «Саё^ати Ибро^имбск® ном китобе ки ба забони
зрони таълиф ефта буд, зиёда па^н мешуд. Ин китоб
дар бораи Эрон буд. вале он низе ки дар он тан^ид
карда мешуд, айнан дар Бухоро ^ам мавчуд буд. Аз ин
сабаб хондани ин китоб дар Бухоро баъзе фикр^оро
дигар кард»’.
Ин китоб ба цалами маорифпарвари Эрон Зайн-ул-
Обидини Марогинй тааллу^ дошт. Ин китоб дар ибти-
дои асри XX дар Копира нагпр шуда буд. Муаллифи он,
ки насабаш зронй буд, аз Эроии подшочй чало карда,
. * 1 *СА й н й Куллкст, чнлди 1. елх 59.
1 Брагинский И С., Раджабов С., Ромодкн В. А
«К вопросу о значении присоединения Средней Азии к России,
жури. '• Вопросы мсторпн", № К, 1953, стр. 33.
J С. ЛЙ н й. Бухоро инкилобн таърихи учуй матгрёллир Моск-
ва, 1926. са\. 32,
238
вацти мадид дар России зиндагонй кард, ба табааи Рос-
сия вор ид шуд, сипас ба Туркия рафт, то кн ба х^м-
ватанонаш дар муборизаи зидди истибдоди шох мадлД
расой ад. Вай соли 1910 вафот кард.
Ацидахои сиёсии Зайн-ул-Обидини Марогинй исло-
ХОТИ буржуази буданд. Вай дар китоби «Саёхатномаи
Иброхимбек» урфу одатдои феодал иро, ки дар Эрон,
дар одли Музаффариддин-шох бар^арор буд, сахт тан’-
циду масхара мекунад. Ц а храмом и китоб—як форси ца-
вон дар Гарб тахсили или кард, ба Эрон бозмегарда
ду дар он чо цафомонии мудхиши ихтисодй ва мадам и
ро мебинад, ки ба мадампяти европий бетона аст. вале
он цавон намедопад, хи авзои сиёсиеро, ки дар Эрой
мухаррар буд, бо кадом цувва тдгьир додан мумкин аст:
Ин асар ба бардам задами режими шох даъват намеку-
над, вале дар пеши хонанда масъалаи барои манфйати
буржуазии и милл и и Эрон зарур будани ислохотро пеш
менихад.
Режими онва^таи шохи Эрон чун себи дукафон ба
сохти аморати Бухоро монанд буд. Дар Бухорои пур аз
таассубу зулм хам. чунон ки дар Эрон буд, урфу одаг-
Хои вахшиёна хУ*мронй мекарданд.
Ин буд, ки ин асар байни зиёиени Бухоро. ки ба ма-
данияти дуньявй мекушиданд. хеле шухрат ёфт. Сад-
риддин Айнй ва хамрохо>|1! У» ки дигар нлоцс наёфта,
рохи ислохотро менустанд в а хусусан к и дигар адабиё-
ти революционй вучуд над о шт, бо «Саёхатномаи Ибро-
димбек» хам цаноат мекарданд.
Аз чихати мазхаЬа «Саёхатномаи Иброхимбек» аса-
ри Гоголь аРаинти мурда->-р<> ба ед меорад ва кас онро
бо завхУ шавн; мсхонад. Е. Э. Бертельс дар бораи кито-
би Зайн-ул-Обидин менависад: «Ин аввалин роман и
оригиналии свропоишакл ба забони форсист, ки дар он
цихати ицтимоии хает равшан тасвир ефтааст®1. Ин
чихати ичтимоии х<>ёт дар адабиёт ба воситаи адабиёти
Оэарбойчон дохил мешуд.
Асри XX, Равобити мадании Осиёи Миёна ва За-
кавказье минбаъд мустах*ам шуданд.
Пеш аз хама, журнали х^ЧВ1’11 демокр^тй «Мулле
Насриддин» ва мударрири он демократ—Мамед 1^ули-
1 Е. Э. Бертельс. Очерки истории персидской литературы.
X 1928, сах. НО.
239
зода Цалилро (1869—1932) номбар кардан даркор аст,
ки дар боб ат и демократизациям зиёиени Бухоро роли
хеле чиддй бозидааст. Мувофици ахбори намояндаи
махфии Россия дар Бухоро Буйлин, соли 1901 дар Бухо-
ро па идо шудани цар як тумораи нави сгМулло Насрид-
дин» амир ва дарбориёнашро девона мекард. Ба цавли
Буйлин, амир онро гирифта цо ба 40 касал шуда мемон-
дааст. Дигар хел шудан цам мумкин набуд, зеро «Мулло
Насриддин» зулму хунрезии худи амири Бухоро ва
амалдорони золи ми уро берацмона фош мекард.
«Мулло Насриддин» бешак, акнун журнал и либера-
лы не» балки демократа буд. Журнал баром аз дониш-
цои дуньявй хабардор кардани халци Озарбой^он ва га-
мом и Шарци мусулмонй сахт мубориза мебурд; бо наф-
рату адоват риёкорицои гайриинсонии мусулмонони
мутаассибро тасвир мекард ва ба муттацид шудани та-
бацацои мецнаткаши мамл а каткой Шарц мусоидат мс-
намуд. Журнал бо имони комил менавишт, ки дар му-
бориза баром сохти одил тамоми халццои Россия дорой
як цисмат хоцанд буд. «Мулло Насриддин» дар бор а и
Россия су хан ронда хама вацт Россиян мецнатиро дар
назар дошт.
Фаъолията « Мулле Насреддин*-ро аз фаъолияти му-
царрири он Мамед ^улизода Чалил чудо кардан мум-
кин нест. Мамед Ь^улизода Цалил ходими «Шарги рус*»
(соли 1903) ном газетам озарбойчонй буд. Вай мух*
лиси Гоголь, Салтыков-Щедрин, Толстой буд» »ч°диё
ти онцоро мукаммал медонист, рочеъ ба цусни забонн
Пушкин ва умуман адабиёти рус бксьёр мацолацо мена-
вишт, дар матбуоти большевики ширкат мекард (соли
1905) ва дар мацолацои худ дар царакати революцио-
нны халццои Шарц роли озодкунанда доштани проле-
тариата русро таъкид мснамуд.
Мамед ^улизода чанд асари бадей, аз ЧУ^* пьесам
хеле ацоиби « Мурдагон «про навиштааст.
Вай доимо чун душ мани ашаддии куцнапарастй, ч°‘
цили вл таассуби дин баромад мекард. У дар эчоди ада-
бй ба адабиёти пешцадами рус такья мекард.
Натри «Мумло Насриддин» кори хеле муцимми сме-
сим Мамед Я^улизода буд.
Журнал фиребгарии таргиботи паятуркистй ва пан-
исломиро нишон медод. Ин суханони у ба зиеиени Бу-
хоро даъвати оташин буданд: ♦...ммдлате ки ба асорати
240
Дбдулумид тан додааст, бояд аз зцама гуна номус ва
некукорй мауум бошад*.
Дар журнали «Мулл о Насриддин» умроу Мамед
^улизода нависандагон ва шоирони маш^ури Озарбой-
ун А. Собир, А. Ахвердиев, М. С. Урдубадй ва дигарон
•ор мекарданд.
Драматургу ва артистони Озарбой^он мм барои
д^р Туркистон пау шудани идея у и пеш^адам хеле
ХПзмат кардаанд.
Баъди соли 1905 дар Туркистон артистони Озарбой-
ун хеле машур буданд.
Дар Озарбойун театр тацрибаи аз солуи 1873 ву-
ЧУД дошт. Санъати саудвии Озарбоун дар давоми
мавчудимти мадиди худ артистони боистеъдод ба воя
расонд ва як мтор асар.ун дурахшони саднавй офарид.
Каъди солуи 1905—1907 инкишофи театр ва драматур-
гиям Озарбойун махсусан суръат шрифт.
Соли 1914 дар Тошканд дар зери ронбарии режис-
сёри Озарбойун Али Аскар Аскаров «Хор-хор» ном
маздакае намоиш дода шуд. Соли 1915 тамошобинони
Туркистон драматургу ва артистони Озарбойун Н. Н.
Наримонов, Сиду, Ру\улло, 1^амарлинскиро хеле са-
мимона истицбол карданд. Ону дар шабруй гуногуик
Туркистон пьссауя Озарбойунй намоиш медоданд.
Асари шоири барустан Озарбойун Фузулм (1502
1562) — «Дайли ва Мауун*, ки онро драматурги Озар-
бойун И. Э^оубсков ба сздна гузошта буд, махсусан
шууати калон пайдо кард.
Соли 1916 дар сауаи театру и Туркистон пьесам
Мамед 1^улизода Цалил—«Мурдагон» намоиш дода шуд
Роли а соси и пьеса —роли шайх Насруллоро ошнои наз-
дики Мамед 1^улизода, маорифпарвари Озарбойун
Али^улй Гангусор иуо карда буд. Дар симои шайх
Насрулло мусулмони «порсои* ботинан пур аз разила г
ва фис^ нишон дода шудааст. Пьссауи Озарбойун
тамишобинонро дар руу нафрат ба «рулат ва таас-
суби дин тарбия мекарданд ва маълум аст, ки ахамияти
метимо и и ону барои мардуми Тур к и стон и мустамлика
' асо бузург буд.
Мсхостем боз як факти му^имми равобити мадании
Озарбойун ва Осиёи Миёнаро, ки пеш аз революция
ВУЧУД дошт, хотирнишон кунем. Соли 1909 дар Самар-
• ;лд «Чомеъ-ул-эсикоет» ном ма^муаи укояу нашр
16 3. Рачабоя
241
хода Чалилро (1869 — 1932) номбар кардан даркор аст,
ки дар бобати демократизациям эисиёни Бухоро роли
хеле цидди бозидааст. Мувофици ахбори намояндаи
махфии Россия дар Бухоро Буйлин, соли 1901 дар Бухо
ро пайдо шудани цар як туморам нави «Мулло Насрид-
днн* амир ва дарбориёнашро девона мекард. Ба цавли
Буйлин. амир онро гирифта ба 40 касал шуда мемон-
дааст. Дигар хел шудан ^ам мумкин набуд, зеро * Мулло
Насриддмн • зулму хунрезии худи амири Бухоро ва
амалдорони золими уро бсрадоона фош мекард.
«Мулло Насриддин» бешак, акнун журналы либера-
ли не. балки демократы буд. Журнал барои аз домиш-
ком дуньявй хабардор кардани хал^и Озарбойцон ва та-
моми Шарци мусулмони сахт мубориза мсбурд; бо наф-
рату адоват риёкорифеи гайриинсонии мусулмонони
мутдассибро тасвир мекард ва ба муттздид шудани та-
ба^а^ои мс\н.1ткаи1и мамл а каткой Шар»; мусоидат ме-
намуд, Журнал бо и моим комил мснавншт. ки дар му*
бориза барои сохти одил тамоми халздои Россия дорой
як цисмат хо^анд буд. «Мулло Насриддин# дар бораи
Россия сухан ронда >;ама вацт Россиян ме^натиро дар
назар дошт.
Фаъолияти Мулло Насрмддин«*ро аз фаъолияти му-
э^аррири он Мамед Нули <ода Налил чудо кардан мум-
кин мест. Мамед Цулизода Цалил ходим» «Шарги рус»
(соли 1903) ном газетам озарбой^онп буд. Вай мух-
лиси Гоголь, Салтыков-Щедрин, Толстой буд, э^идис
ти ондоро мукаммал медонист, ро^съ ба э^усни забони
Пушкин ва умуман адабисти рус бисьёр мацола^о мена*
вишт. дар матбуоти большевики ширкат мекард (соли
1905) ва дар ма^олздои худ дар л;аракати революцио-
нны халздои Шарц роли озодкунанда доштани проле-
тариата русро таъкид менамуд.
Мамед ^улизода чанд асари бадей, аз чумла гтьесаи
хеле ачоиби «Мурдагон*-ро навиштааст.
Вай доимо чун душманм ашаддии куднапарастй, 40-
.\илй ва таассуби дин баромад мекард. У дар а^оди адл-
бй ба адабиёти пешцадами рус такья мекард.
Натри «Мулло Насриддмн* кори хеле му^иммп сис-
сии Мдмед Кулиэода буд.
Журнал фиребгарин тартиботи пантуркистй ва паи-
исломиро нишон медод. Ин сухаиони у ба эиёиёни Бу-
хоро даъвати оташин буданд; «„.миллате ки ба асорати
! ‘ #40
Абдул^амид тан додааст, бояд аз ^ама Гуна номус ва
иекукорй ма^рум бошад».
Дар журнали «Мулло Насриддин* э;амро^и Мамед
^улизода нависандагон ва той рои и маш^ури ОзарбоЙ-
чон А. Собир, А. Ахвердисн, М. С, Урдубадй ва дигароп
кор мекарданд.
Драматургу ва артистонн ОзарбоЙчон дам барон
д-р Туркистон падк шудани идея^ои пеШЦЯдам хеле
хизмат кардаанд.
Баъди соли 1905 дар Туркистон артистом и ОзарбоЙ-
чон хеле маш^ур буданд.
Дар ОзарбоЙчон театр та^рибан аз солкой 1873 ву-
Чуд дошт. Санъати сауавии Озарбоцон дар давоми
мавцудияти м ад ид и худ артистонн боистеъдод ба воя
рлсонд иа як чатоР «сарцои дурахшони саднавй офарид.
Баъди солкой 1905—1907 инкишофи театр ва драматур-
гиям ОзарбоЙчон махе у с ан суръат гирмфт.
Соли 1914 дар Тошканд дар зери родбарии режис-
сёри ОзарбоЙчон Али Аскар Аскаров «Хор-хор» ном
маздакае намоиш дода шуд. Соли 1915 тамошобинони
Туркистон драматургу на артистонн Озарбойч011 Н» Н.
Наримонов, Сиду* Рудулло, ^амарлинскиро хеле са-
мимона исти^бол харданд. Ону дар шаууи гуногуни
Туркистон пьесауи Озарбойчонй намоиш мсдоданд.
Асари шоири барчастаи ОзарбоЙчон Фузулй (1502 —
1562) — «Лайлй ва Мацнун», ки онро драматурги Озар-
боЙчон И. ^очибеков ба сауа гуэошта буд, махсусан
шучрати калон пай до кард.
Соли 1916 дар садмаи театру и Туркистон пьссан
Мамед 1^улизода Цалил—«Мурдагон» намоиш дода шуд
Роли асосии пьеса— роли шайх Насруллоро ошнои наз-
дики Мамед ^улизода, маорифпарвари ОзарбоЙчон
Али^улй Гамгусор ичро карда буд. Дар симои шайх
Насрулло мусулмонй «порсои» ботинан пур аз разолаг
в а фиск; нишон дода шудааст, Пьесадои ОзарбоЙчон
ымошобинонро дар ручи мафрат ба 4a\OAilT Ва таас-
суби дин тарбия мекарданд ва маълум аст, ки а^амияти
ичтимоии он^о барои мардуми Туркистоии мустамлика
басо бузург буд.
Мехостем боз як факти му^имми равобити мадании
ОзарбоЙчон ва Осиёи Мненаро, ки пеш аз революция
ЙУЧУД Дснит, хотирнишон кунем. Соли 1909 дар Самар-
’ г.мд «Цомеъ-ул-чикоёт» ном мацмуам э;икоячо натр
3 2-11
шуд, ки онро ба чоп муаллими мактаби усули нав—Аб
дул i; од и р Шукурй тартиб дода буд. Ин китоб китоб и
хониши талабагони синфи дуйуми мактаб^ои тоники
буд. Соли 1911 дар Самарканд ин китоб бори дуйум чоп
шуд.
Китоби мазкур аз адабиёти чадидои ва феодалй чу
нин фар»; дошт, ки забони он осони оммафздм аст.
Маълум буд, ки цадидон худро авлод ва меросхури «ма
данияти усмонй» зълон карда мекушиданд ба забони уз-
беки нависанд ва калимоти туркию истилохи туркиро.
ки ба оммаи васеи хонандагон нофа^мо буд, бисьёр кор
мефармуданд. Намояндагони клерикалами дини асар
Хои пурдабдабаи худро ба истилохи арабй, калимотп
дини на луготи ку\наи забони китобии форси зинат мс-
доданд. ^амаи ин^оро мо дар «Цомсъул-хикоетк»-и Шу-
курй намебинем.
Баробар и хикоёт, шеър в а масалдои Фирдавсй, Ни
зомй. Саъдй, Цомй дар ма^муа дах асари ба тоники хс-
лс хуб тар^имашудаи классикони рус, аз чумла масал-
Хои И. А. Крылов «Маймун ва айнак», «Зог ва рубохъ
.\икоя>;ои Л. Н. Толстой «Бобби пир на набора», «Ду;
рафике, «Петри I» на гайра гирд оварда шуда буданд.
Дар он ма^муа афсонаи ман зум и «Шох ва духтар* ?;аст.
Ин а феон а ^ам, аз афт и кор, афсонаи русй аст, ки онро
э^тимол А4ЗЙ тарцима карда бошад'.
Шукурй цаягоми тар^имаи асархои нависандагони
рус аз тарчима^ои оэарбойчонй бисьер истифода бурд,
ки он тарчима^о ба ралами шоир ва мутарчими эабарддс
ти Озарбойчон Аббос Си хат (1874 1918) тааллук,
дорад.
Асархои А43Й «Миръоти ибрат» на «Анчумани ар-
вох* дар нашриёти журнали «Мулло Насриддии» дар
Тифлис ба табъ расиданд. Дар зери таъсири Мамед
Ь^улизода худи ^амон Ачзй аз забони русй ба забони
узбеки «Шипел»-и Гогольро тарчима карда буд.
Ба ^амин тариц, озарбойцопмхо дар бобати ба
асар^ои нависаидагоии пеш^адами рус шинос карданн
хонандаи точик бисьёр мусоидат карданд, зимнан он
1 Ралм.м Ко1аи*- Чанд сухаи дар бораи яке as тарчумон-
хои аавалини адабиёти бадсин рус ва китоби у. «Шарм;и С\рк...
№ 1. 1959. tax- 134.
2 М. Турсунаода. На пути к соллцу человечества, журil
♦Гулисток*, № 1, 1959, стр. 16.
242
вакт^о дар байни халз$и точик интишор кардани асар-
З^ои намояндагони Маданилти кабири рус кори пургуно-
pv так ко кин сахт ба шумор мсрафт. Инчунин дар бобати
иптишори идсядои псш^адами адибони Осиеи Миё-
на дар охири асри XIX ва ибтидои асри XX ёрдами на
ирифларварон ва демократкой тотор хеле калон аст.
А» «|умла адибони Тоцикистон асар>;ои шоири барцас-
•пи тотор Абдулло Ту^айро нагз медонистанд.
Акнун баъзе хулоса^о мебарорсм. Цодати демокра-
тии маорифпарварони охири асри XIX ва ибтидои асри
XX тоцик, пеш аз э^ама, дар таргиби донишдои дуньявй.
маданияти дуньявй зо^ир мешуд. Мутафаккирони ясш-
МДами Туркистон ва Бухоро орзу мекарданд, ки халдро
< вроноивор босавод. сер ва хушбахт кунанд, Оядо ило-
ЧИ ичрои орэуи худро дар ^амин медонистанд, ки дар ин
|.1Гшвар маданияти пешцадами русро па^н кунанд.
Дар ибтидои асри XX анидздои демократке инки-
шоф мсебанд, ки комьёби^ои маорифи кишварро ба та-
лабдои революциям Россия вобаста мекунанд. Барои
нити тори идеология!! демократа равобити зичи мута-
факкирони точик бо зиёиёни нешцадами Закавказье,
инчунин Озарбойчон ва Тотористон, адамияти калоне
Идеологией феодализм» клсрикалии Бухоро ва
Туркистон тамоми а>;идадои тараодипарварй, пешда-
Волдам, тамоми чмзи бо маданияти рус вобастаро бад ме-
диданд. Аслан гирем, цадидон дам дамроди дамой ирти-
4<»ъпарастон буданду барои- дадидатан тараддй кардани
халддои Осис Миёна циддй фикр намекарданд, наме-
хоспнд, ки халди медкаткаш маърифат гирад ва до-
мишдои дуньявиро омузад. Магз аядар магзи цадидиэм-
ро а^идачои ммллатчиги фаро гирифта буд. Ба чади-
дизм пэнгуркизми тачову^кор характернок аст.
Дар ибтидои асри XX фсодалони Бухоро револю-
цияи Россияро истифода бурда мекушиданД, ки аморат-
ро аз Россия ЧУДО кунанд. Дар ин бобат туфта^ок муар-
рихи Бухоро Мирзо Азими Сомй, ки вобаста ба рево-
\юцияи солкой 1905—1907 номбар карда будем, хеле
характернок аст. Вай навишта буд:
• Аз руи чавли баъзе одамони донишманд, сдвой
Чзмдурнлт ва пеш рафт и муддаои цли балво ин дард-
ро давое на бу да, аз руи ночорй охируламри ин муддао
ба хусул хочм пайваст. Зудури ин дмри бадеъ низ му-
2«
циби хайрият вл амнияти муслиммн хо^ад буд. Зеро
ки дар галабаи Жопуп инчунин душманы хонагй аз нафа
си худаш ба им давлат пай до туда, дар вадом он 0411
о и ад а ба худ гирифтор аст. Дар чунин ва^т интизоъи ва
истардоди вилоят мутасаррифаи у садо на осон аст»’.
Он чи аен аст, чй До4ати баён аст? Сомй мудобили
он нест, ки дар Россия республика шавад. Вай чунин
фикр мекунад: бигуэор Россия республика шавад
Он вадо Бухороро а.ч Россия ЧУДО кардан осон меша-
вад. Дар домой рузз^ои гаърихии солкой 1905—1907
пролетариат* *! рус, ки Сомй «душмаии хонагй» меномад.
барон аз юги мутладоят ^а^ицатан озод кардан и халци
рус ва дигар халедои Россия яро^ дар даст шуриш ме-
бардошт, идеологией феодалони Бухоро чунин орзул*'
З^атто В, Крестовский навншта буд, ки дар Бухоро
*• партия»-е дост. ки аз намояндагони ру^ониёни мутаас-
сиб иборат буд ва он партия ма^сад дошт хоним Бухо-
роро аз Россия чудо кун ад. «Орзуву ум меди он домин
аст, ки истидооли Бухороро бо ^амон ^ашамати пеш-
тарааш блрцарор ндмояд»3,
Иртичоънарасти дигар, сарвари шуриши Андичон
(1898) Дукчй Эшон гуфта буд: *аз к а соф а ти русло
имони мусулмонон вайрон мешавад; ба муъмини мусул-
мои молу давлат лозиме не, ба у фарзу суннат ДОМИН
аст, к и аз гуфта^ои ^уръон в а шариат цадане бсрун
набароядо ’♦
Ба домин тариц, агар Адоади Дониш, Возе\, J^aitpa i
Шо^ин, Савдо, Асирй на пеш аз революция Садриддим
Айнй гарафдори чи^ати мутарац»;ии ^исмати халвой
Осгёи Миена, аз чумла хлл^и тоцик бошанд, ^урбонхон
Фитрат, Сомй ва он^о барин *фаъолон» сохти нафрлт-
ангези амирро .%имоя мекарданд. Ин суханони пур^ик-
мати В. И. Ленин бори дигар нага тасди^ шуданд: «Дар
Чар як маданняти милли ду маданияти миллй част. Ма-
данияти великорусип Пуришкевичод Гучковчо ваСтру-
вечо мавчуд аст, аммо маданияти всликорусие низ ву-
1 Мирю А я ими Сомй. Таърихн тухфак шоцй.
тяр^шиненгй hj исорн хаттии АФ РСС Точикистон, № 927, яара-
кн 237.
1 В. В. Крестовский. В гостах у эмира бухарского. СПГ
1887. стр. 419.
* ЦГИА У», ССР, ф. I, оп. 1, im 1832 а.
244
ЧУД дорад, ки бо номдои Чернышевский ва Плеханов
и фо да сфтааст, Дар маданияти украинй э^ам %амин гуна
ду маданият даст, дамчунонс ки ин дар Германия, Фран-
ция, Англия, дар ядудиён ва гайра низ дида мсшавад* ’•
Ин гуна ду маданият дар охири асри XIX на ибтидои ас-
ри XX дар маданияти халди тоцик дам вучуд дошт.
Мо мутмаин гаштем» ки дар зцодисти Ахмади Дониш
муносибат ба Россия ва маданияти он мадоми намоёне
дорад. Шогирдони вай Шохин, ^айрат, Асирй ва пеш
аз революция Садриддин Айнй барои донишдои дунья-
яй, барои дар Тоцикистон пахн кардани маданияти пеш-
цадами рус мубориза мсбурданд ва афкори баландпар-
вози муаллими худро боз инкишоф дод ан д. Ахмади До-
ниш ва шогирдони у дао ин бобат орзуву уммеди халц-
ро мохиятан и фо да карданд. Ин афкор фольклори го-
дик за асархои гуяндадои халдиро низ фарс гирифта-
аст.
Пеш аз хама гуфтан даркор аст ва инро адабиётши
носии мо мударрар кардааст, ки охири асри XIX ва ав
вали асри XX идеяхои демократа ва рсволюционй дар
фольклори годик нисбат ба адабиёти хаттй хеле ран-
шантар издор гаштаанд, Халд д^ДИДатр0 руйрост ме-
гуфт, Ин хадидат — нафрате буд зидди золимой, мубо-
ризае буд зидди ситамгарон, муборизае буд мудхиш ва
берадм.
Дар здодиёти дахани и халх с и мои халхи рсволюцио-
нй равшан ифода ёфтааст. Дар здодиёти дадании халх.
аслан гирсм, руирост даъват шудааст, ки мардум табар
ба даст гиранд ва дар ин даъват бонги Россиян револю-
ционй ба гуш мерасад.
Цидати асосии фольклори торсволюционии точи к
демократизм ва нафаси революционй буд. Вале баро-
бари ин надидан мумкин нест, ки дар он унсурдои иде
ологияи феодалй, ашрофй низ вудуд дошт. Дар фоль-
клор дам мубориза шадид мерафт, вале онро асосан ахи
дахои демократй пеш мсбурданд.
* * *
Медматкашони тодик бо халхи рус, бо меднаткашн
рус шинос шуда, ба он тез унс гирифтанд ва мехр мон-
данд. Охири асри XIX дар Бухоро чунин зарбулмасалу
1 В. И. Лен н н. Асархо, Ц- 20. сад. 17.
24>
циби хайрият ва амнияти муслимин хо^ад буд. Зеро
ки дар галабаи Жопун инчунин душман и хон аги аз хафа
си худа in ба ин давлат и а идо шуда, дар вацъи он оциз
ом ад а ба худ гирифтор аст. Дар чунин ва>$т интизоъи ва
истардоди яилоят мутасаррифаи у сазрк ва осон аст*1.
Он чи аён аст, чи ^о^ати баен аст? Сомй мудобили
он нест, ки дар Россия республика шавад. Вай чунин
фикр мекунад: бпгузор Россия республика шавад
Он вацт Бухороро аз Россия чудо кардан осок меша-
вад. Дар дамой руз^ои таърихии солкой 1905—1907
пролетариат!! рус, ки Сомй «душманы хонагй* мсномад,
барои аз югн мутла^ият ^а^и^атан озод кардани хал>;н
рус ва дигар халедои Россия яроц дар даст шуриш мс-
бардошт, идеологией феодалом и Бухоро чунин орзух<»
мекарданд.
Хатто В. Крестовский навишта буд, ки дар Бухоро
« партия «»е ^аст, ки аз намояндагони рудониёни мутаас
сиб иборат буд ва он партия ма^сад дошт хонии Бухо-
роро аз Россия ЧУДО кунад. «Орзуву уммеди он з^амин
аст, ки истицлоли Бухороро бо ^амон ^ашамати пеш-
тарааш бар^арор нам о яд*2.
Иртицоъпарасти дигар, сарвари шуриши Андицон
(1898) Дукчй Эшон гуфта буд: «аз касофати русдо
и мои и мусулмопон вайрон мешавад; ба муъмини мусул-
мон молу давлат лозиме не, ба у фа pay суннат х,амин
аст, ки аз гуфтадои ^уръон ва шариат ^адамс беруп
набарояд« *.
Ба дамин тариц, агар Ахмади Дониш, Воаез^ З^айрат.
Шо^ин, Савдо, Асирй ва пеш аз революция Садриддин
Айнй тарафдори цидоти мутара^ции цисмати халедои
Ссиёи Миёна, аз цумла халци точик бошанд, ^урбонхог
Фитрат, Сомй ва он^о барин «фаъолон* сохти нафрат-
алгези амирро ^имоя мекарданд. Ин суханони пур^ик-
мати В. И. Ленин бори дигар нагз тасди^ шуданд: «Дар
-Чар як маданияти миллй ду маданияти миллй ^аст. Ма-
дднияти великоруски Пуришксвич^о. Гучков^о ва Стру-
Bej$o мавчуд аст,— аммо маданияти великорусие низ ву-
1 Мирзо А з и я и Сом й. Таъркхи тухФ^и шох». Wyui4«
шаркшинден на деори хаттии АФ РСС Тоцикистон, № 9Z7, пард
1рт 237.
• В, В. Крестовский. В гостях у змира бухарского, СП« ,
1887. стр. 419.
1 ЦГИА Уз. ССР, ф. 1. on, 1. 1898. № Ш2 а.
241
цуд дорад, ки бо ном?;ои Чернышевский ва Плеханов
ифода ёфтааст. Дар маданияти у крайни ^ам дочим г у па
ду маданият з^аст, хамчунонс ки ин дар Германия. Фран-
ция, Англия, дар ядудисн ва 4айра низ днда мешавад* 1.
Ин гуна ду маданият дар охири асри XIX ва ибтидои ас-
ри XX дар маданияти халци тоцик ^ам вуцуд дошт.
Мо мутмаии гаштем, к и дар эцодиёти Ахмади Дон и пт
муносибат ба Россия ва маданияти он мадоми намоёне
дорад. Шогирдони вай Шо^ин, ^айрат, Асирй ва пеш
аз революция Садриддин Айнй барои дониш^ои дунья-
ви, барон дар Тоцикистон па^н кардани маданияти пеш-
^адами рус мубориза мебурданд ва афкори баландпар-
вози муаллими худро боз инкишоф доданд. Ахмади До-
нн ui в а шогирдони у дар ин бобат орзуву уммеди халь;-
ро мо^иятан ифода карданд, Ин афкор фольклори то
Чик ва асарз$ои гуянда^ои халциро низ фаро гирифта-
аст.
Пеш аз ^ама гуфтан даркор аст ва инро адабиётшн
носии мо муь;аррар кардааст, ки охири асри XIX ва ав
вали асри XX идеядои демократи на революцией й дар
фольклори тоцик нисбат ба адабиёти хаттй хеле рав-
шантар из^ор гаштаанд. Хал*; ^ацицатро руйрост ме-
гуфт. Ин ^ацицат— нафрате буд зидди золимом» мубо-
ризае буд зидди ситамгарон, муборизас буд муд^иш й.<
бсрачм.
Дар эчодиёти давании хал г; симои халци революцией
ий равшан ифода ёфтааст. Дар эцодиёти давании хал к,
□слан гиремг руйрост даънат шудааст. ки мардум табар
ба даст г и ранд на дар ин даъват бокги Россиян револю-
ционй ба гущ мерасад.
Ци^ати асосии фольклори торсволюционии юцик
демократизм ва нафаси ренолюционй буд. Вале баро
барм ин надидан мумкин нест, ки дар он унсур^ои иде
ологияи феодалй, ашрофй низ вуцуд дошт. Дар фоль-
клор 5;ам мубориза шадид мсрафт, вале онро асосан аци-
дю;ои демократй пеш мебурданд.
* » *
Ме^наткашони тоцик бо халци рус, бо ме^наткаши
рус шинос шуда, ба он тез унс гирифтанд ва мез^р мон-
данд. Охири асри XIX дар Бухоро чунин зарбулмасалу
1 В. И. Л <* н и и. Асарло, ц. 20, сад- 17.
245*
ма^ол^о цой доштаид: «урус-кораш дурус(т)*. Ин ма
»$ол дар забони узбеки ин тавр ^абул шудааст: «Урус —
унинг 1$илган иши дурус(т)* I
Дар фольклори Помир ^ам рус^оро чун дустом тас-
вир кардаанд.
Шоири хал^ии Помир Назаршо’ (ваф, с. 1910) дар
достони худ тасхири Ушро на^л кардааст. ^ушун^ои
рус ба ша^р медароянд. Даракати цушун^ои рус^оро
беки Ишкошим мефа^маду барои фирор ба Афгонистон
тайёри мебинад. Одамони камбагал дар де^от мемонанд
ва розй намешаваид ^амро^и бек фирор кунанд. Он^о
аз подшочй Россия умеди хайр надорапд, вале аз аска-
рони рус ^ам наметарсанд.
Помирило мехо^анд, ки аз юги аф гонимо ва амал-
дорони амири Бухоро халос шаванд ва розианд, ки та-
бааи Россия бошанд, зеро зулми он камтар буд.
^уЧЧатэ^ои фон ди архив далолат мекунанд, ки поми-
рило бор^о ба генерал-гуБернатори Туркистон ариза
навишта буданд. ки мехо^анд аз маъмурияти Бухоро ха-
лос шуда раияти Россия шаванд. Онэ^о навишта буданд:
вБухориён би ^амагуна фармоишоту талдб^о ба мо
зулм мекунанд ва он фармоишоту талаб^о на ба гуф-
таи худо мувофиц асту на ба гуфтаи банда. Бухориён
цабран тшеарбачагони моро кашида мегиранд ва писар-
бачагони моро барои ишратн ифлоси худ истифода мс-
баранд. Аз мо хиролу андози бешуморе меситонамд ва
моро дар ^ар бобат зору эдоир мекунанд» \
Дар тавсифи фольклори давраи ^амрецшавй як ч11’
^ати махсус ва зиддиятноки онро мид кардан даркор
аст. Халци озодидуст ба тасхири мустамликадорон бо
вачду сурур муносибат карда наметавонист, вале дар
айни чол, низоу чанг^ои бемаъиои феодалй. андоз^ои
горатгаронзи амири аз цонаш безор карда буданд, би-
нобар ин баъзан омадани рус^оро табрик мскунад, зеро
омадани ондоро ба \амин маъно мефа^мид. ки тартибот,
осо и нс ва ^онун^ои оддитарин бар^арор ходанд шуд.
Аз туъмаи кушокушй ва низом феодал^о шудан бед-
»А. Л. Псрепелмцина О влиянии культуры русского на-
рода на культуру ииродов Туркестана. Труды САГУ, вып, 1, I9S4,
стр. S8.
’ ф Шарки Сурх*. № 7, 1957, сад, 80.
’ ЦГИА Ул. ССР, ф. полит, агентства в Бухаре, д 350, лл 69 — 71.
246
тар аст, ки ба русзо таслим шаванд. Халц сухути Тош-
канд Самарканд, Ху^андро мазз ба замин маъно до-
ниста буд.
Чи навъе маълум аст, дар руззое ки зукумати под-
пюзии Россия Тошкандро гирифт, яънс базори если
1865, вазъияти шазр низоят мураккаб буд. Шазр фа^ат
аз ин сабаб таслим шуд, ки хушуни подшози Россия а л
зизати аслиза бартарияти калон дошт. Дар ин 30 дигар
сабабзо зам буданд. Пеш аз зама, хони Хубанд метар
сид. ки амири Бухоро аз азволи вазнини шазр истифо
да бурда, онро забт накунад. Дар худи Тошканд зузан
диен ва бухориён сахт мубориза мебурданд. Амир дар
За^изат ба сари Хубанд лашкар кашид. Ахмад и Дониш
ро^съ ба ин низои феодалом бо нафрату адоват навиш*
та буд. Худи тошкандиён на 6а бухориён бовар мекар-
данду на ба зуцандиён. ^уцандисн бо зулму бсдодии
вазшиёнаи худ кай\о боз нафрату адовати тошкандмен-
ро баракгехта буданд. Инчунин дар байни тошкандиён
ва цазо330и эли кснасар, ки дар мудофиаи Тошканд
ширкат мекарданд, иттизоде набуд.
Гуруззои муайяни мудофсони Тошканд буданд, ки
тарафдори амният буда, памсхостанд барои манфиатн
хони Хубанд ё амири Бухоро нанг кунанд. Низоят, ононс
буданд, ки ба синфи доро му306мл меистоданд ва наме
хостанд барои ин ё он бой, барои ин ё он савдогар худ
ро зурбон кунанд. «Бадбахтии мардум дар замин аст,
ки - навишта буд Мухаммад Солсз,- аз памони зазр.»
ти Одам то айёми но байни шозу гадо, амиру фухаро
низоь ва адоват буд».
Агар мо а к,алл ан зодисахои Кузисгонро тазлил кар-
да бароем. равшан мебинем, ки чаро халх ба мувиффа-
Хияти руезо ин тавр бо кордонй ва ороми муносибат мг-
кард. Дар солзои арафаи замрохшавй дар Кузистон -
чанд сол боз беист чангхои байни феодалзо даном ме-
кард, ки мамлакатро тамоман хароб мссохт. Азли Ку-
Хистои тамоман гадо шуда монданд. Дар Кузистон ба
' Тафсялотм суку™ Тсмихандро муаррихм он Мухаммад Соле*;,
дар длсгнаиисн жуд «ТаврМХМ чадидли Тошканд» кардааст. Ху-
ди Мужним Солен >ндди ба Россия шудани Туркистон
буд. Дастиавнси у зерм разами 1312 дар <|Ю1!ДИ дастнлвисхои Ин
ститути таърих ва археологиям АФ РСС Уз^кнстон млхфу* ает-
^Кузистон — хозир районхок Айнй, Колхозчигн, Пднч*
демт.
247
маънои аници пн калима сохти патриархалй-феодади
Хукмфармо буд. Бинобар ин дили халвой Кубисток
гувохи медод. ки агар раияи Россия шаванд, ад вол а шоп
(Зс^тар мешав ад, аз ин сабаб ондо отрядной русдоро
нагз истидбол мекарданд на ^амро^шавии Кудистонро
озодшави аз дукми бекдои пеш тара мегуфтанд.
Иштирокчии экспедициям Искандаркул (ин экспе-
диция дамродшавии Кудистонро таъмин кард) А. Л, Кун
ном мусташрид, ки манд осори бостон и и Осиеи
Миёнаро таддид карда, оид ба таърихи Хева наяд асар
навиштааст ва мо уро змкр карда будем, ба симати тар
цимок уро Мирзо Мулло Абдурахман ибни Мухаммад
Л а тиф и Мустацир ном тоцики самарданди мушоиат ме-
кард. Ин шахе аз табадаи мардумони камбагал баромада
<5уд-
Рузномаи Мулло Абдурадмон аз цидати таърих, эт-
нография, география хеке мародангеэ аст. Муаллиф са-
фари экспедициям Искандаркулро ба Кудистон муфас-
сал тасвир кардааст. Bail бисьёр хишлоххои ин кишвари
кудсорро дида, дар рузномам худ хайд карда буд. Ба мо,
албатта, днем и таърихии рузмома даркор аст.
Кудистонро аз даврахои дадим байни худ бекхо тад-
сим карда гирифта буданд, ки байни худ доимо цангу
цидол мекарданд. То ба Россия дамрод шудани ин киш-
вар дар зарфи даддо сол ягой рузи бсцамг на буд. Аз
цанги феодалдо бештар аз дама халд с мама мсдид,
саддо одамон кушта мешудаяд. киштзордо нобуд ва диш-
лоддо сухта 6а замни яксон мегаштанд. Абдурахмон
Хишло^еро номбар мекунад, ки дар зарфи бист сол гох
амири Бухоро ва гох беки Кухистон чор бор вайрон
кардаанд. Бори охир онро амири Бухоро — Насрулло
(1826—1860) ба замин яксон карда буд * 1 . Ин гуна хиш-
ловдо дар Кухистон смх° буданд. Йнак цишлохи Ур
метан. Абдураххон навиштааст, ки онро писари Худоёр
ншгол карда. Содихбек ном касеро хоким ихтиёр на-
муд. Ии х°*им Д^харо аввал ба хок яксон кард, баъд
боз сохт. Вале ду сол нагузашта дехарю мастчоихо тас-
хир карданд ва онро ба горат бурдакд ва цариб тамоми
ахли дехаро М™ карданд \
1 -Pvnioxi*, едх 53.
1 *Руанома*, сад. 11.
248
Абдура^мок бенавойи мудхиши мардуми Кубисток-
ро тасвир кардааст. Вай гаштаЮ баргашта такрор мску-
над: «Мардуми тоцик бсчора мебошанд», «Он мардум
бисьёр камбагал ва ^ашшсц, бсштарини мардуми ин
мавзеъ гадой будандк Дигар хел шудан э;ам мумкин
набуд. Истсхсолкунаидагони бсвоситаро бера^мона ис-
тисмор кардани синфхои доро, андоз^ои бешумор»
бедодгарихом здгкми 6скхо« цанг^ои дай ми и феодалу о
хал^ро бенаво карда буданд. Абдурадмон зиндагии он
кишнарро ин тавр тавсиф мекунад. «Баъзе маэор ва^фн
заминн подшочй будааст. ки амини вилоят этанон замни-
ри ба дасти фуцаро медодааст. Он фуцаре ме^нат ва
машац^лт каш ид а мекоридааст, ки онро коранда мегу-
янд, к и аз он дездон сеяки подшочй мсгирифтааст. Ду
тацсими онро фуцарои коранда мсгирифтааст».
Агар ба ин без дигар андоз^о — обнули, никохпули,
пули ином, нули азонгу ва глйраро илова кунем, рав-
ный мешавад. ки чара деххан гадо иашуда наметавонисг.
Мардум х* *Р >>адар бештар кор кунанд. андоз \ам ^амон
МД ар зиёдтар мешуд. *^ар кас як чуфт гов дошта бо-
шад. чор танга дар подшочй медодааст. Мн пулро арбоб
Чамъ карда дар з^оким бурда медодааст ва цишлох я^
арбоб дорад. Аз арбоб калонг ар цезии вилоят будаао.
Н и кодон а и он мардум як буэ, дах танга медодааст».
Дар души як одами кор кун чанд амалдор ва мулло-
ХО Менк шастан д. Дар Ягноб дар цар як сада ’ як амин,
дар цар се сада — як цозн. як раис, дар кар як дец як
арбоб 2 менишастанд. >^ар як цозй мк муфтй дорад ва
Хар як раис як гирапда. Кори гиранда ^амин. км ин ё он
каем ба намоз деромадаро гирифта назди раис меоварад
ва раис уро чубкорй мекунад \
Ба чуз чароги смё^ мардуми Ку^истон дигар чизе
надоштанд, ки хонаи худро равшан кунанд. Камбагало»
бошанд, фа)$ат барои хурокхурй чарог мегиронданду
бас
Чароги сиехро аз гмл месохтанд ва дар он равгапи
загир месухтанд. Чароги керосинй дар Кухистон уму-
ман набуд. «Отряди мо ру ба омади Зарафшон боло ме-
рэфту ман нидоят кам а^ли он ч°Р° Дидам, ки... хонда
1 Сада- »о^нди гякгнмотв млъмурН.
2 «Рузнона», сах- 257.
1 иРузнома», сах< 126.
* «Руэнона*. сах. 283.
219
Вл навишта тамонанд#' гуфтааст А Л Кум дар сарсу
хани •Рузнома*J
Дар Кудистон хусусан закон бедудуд буданд. Абду*
радмон дикол мекунад. км дар Мастчод зани гунадгоррч»
ба лияга андохта, зада буданд. Агар зля гунодашро ид-
рор накунад, уро сангсор мекарданд. Агар духтар корн
айб карда монад, уро сад дарра мсзадамд. Агар эани
шавдардор бо каем дигар ишцбози кунад, занро сангсор
мекарданд
То ба Россия дамрод шудани Кудистон мардуми ои
Хамим Тара эиндаги мекарданд. с дурусттараш. дамин
ирз одиста-одиста мурда мерафтанд.
Акнун фадмост. ки Абдурадмон чаро дар дед кучен
рузномаи худ дар бораи ягон мухобилати ддли Кудис
тон сухан намсронад. Чизе набуд, ки мардуми Кудистон
инро мудофиа кунанд, ба Россия дамрод шудан ондоро
наметарсонд. балки баръакс, дид дат и онхоро ба худ
цалб мекард
Худанд (Ленинободи дозира) ба Россия 24 мам соли
1866 дамрод шуд. Мардуми Худляд дам, мардуми Тош
канд, Самарканд барин, назди к и над ан и русдоро истм
фода бурда, зидди ситам га роя и худ бархостанд. Яке а>
длдрамонони Хубанд, км шахрро аз март гуру см аги ва
датли сми бемаъно халос кард, одсаддоли ш&др Азамат
худа буд. ФМДоКорин вай дар су руд и халдии тодик тав*
сиф ефтааст.
Аберам Азлматхуда мегуяд. км Азаматхуда аз о ила и
ниспадал буд ва мардуми оддни Худляд уро бисьер дур
мат мекарданд. Мухосираи шадр cap шуда буд. ки фар
мандедони душуми русдо шадрро аз обк нушокй мад-
рум карда, роди ба шадр овардами озударо банд кар-
ДВМД. Мардуми Хучанд дар дани аз гурусиаги мурдав
буданд. Азаматхуча адволи вазнини Хучандро ба доки
ми он арз карда, аз aaii илтимос мекунад, ки барои халсь
сии мардум ба русдо нудобилат накунад ва дарвозадо-
ро кушояд.
Герман Вамбери дар бораи Хучвнди он айем навишта
буд «Ахли шадр. голкбан точирон. ба афзллияти русдо
мутмвин гашта ба таслим майл доштанд»'.
‘ < Ру > ноя а», сарсудлм
1 «Руаиома» сад. l27.
• Герман Вамбери Истерия Бухары и Транссксаиию.
СПб, ШЗ стр. 1К
250
Э^оким о^саедолро ба зиндон мспартояд. А^и шд^Р
дар газаб туда аз ноиби ^оким Гозихон мепурсанд, ки
ба Азаматхоца мадад расе над, Гозихон ваъдаи мададро
дода, синае хоинона а ракунанда^оро ба зиндон мсан-
дозад. Баъди ин хал^ ба зиндоне ки дар он Азаматхоца
мехобид, дуцум карда, галаб мекунад, ки Азаматхоцаро
аз зиндон бароранд ^оким мацбур шуда, Азаматхоцаро
аз зиндон цавоб мсди^ад на ба наздм русдо барон гуф-
тушунид мефиристом ад. Муллодо ва каллабурдои М“
ким муйсафедро куштанй мешаванд, вале хал^ уро му-
хофизат мекунад. Чунин аст мазмуни суруди хал^ дар
боран Азаматхоца.
Урус ОМдД соям ни,
Цои иетжш Ьу*лмн*ж
Даржояядс наукам буд.
Аэдмжгжо*}* эмндон буд.
Аэ*М*ТХО*р» урддраж,
Банди шофаг и гараж
Лэ баром хумипоИ
Цсм'зша мондас сад гараж,
Куч* ба кучи чмхо игуд.
Даамлтхом эммдом шуд 1
Ав вал ин ши носом бо русм дар фольклори тоцик
^амин тарик тасвир туда буд.
Данраи мустамликавй cap шуд, ки барон халцхО1Т
ин кишвар бенитоит вазнин буд. Вале аз ин пас тацдири
халцн рус бо таздирн халцАОи Осиёи Миена як шуд.
Шарора^ои революция хон Туркистон ва Бухоро ба о та-
ти дамасУэи революциями умумин Россия ^амро^ ШУ*
данд.
Дар фольклори тоцик хамон таъсире ки Россиян ре*
волюционм ба афкори мардуми ин кишвар мерасонд,
низ ииъикос ёфтааст. Николай подшох ба халци рус чи
^адар нафратангез бошад, халодои Осиеи Миёна 6а
Николай vMOH KMap адоват дошганд. Дар яке аз ру-
боихои хал>(й чунин гуфта шудааст:
Имш&б шаби модтобас,
Николай 1юдпюх нобобас
1 Ин шекрро хуаллмф а> дадонн икжиштж гнрнфтааст.
251
Хурддиба нон надорви.
Николай подшод иобобас L
Вале халци то^ик ба Николай нафрат кунад ^ам, ба
халци рус нафрат надошт. Тамоми фольклори ин давра
пур аз Mapuis ва хайрхо^и нисбат ба урфу одат ва ма-
данилти русдо мебошад. Дар яке аз лапар^ои хал>;й ин
суханонро мсбинем.
Урусчл бо>й иекунам,
Куртам даром яскуилд.
Рун хушдоманля смед.
Истеяабоай мекунад * 4,
Дар фольклори то^нк сурудн му^оцирони марди-
кор — гарибй — ма^оми махсусе дорад, Чи навъе маъ-
лум аст, пеш аз революция камбагалони Бухорои Шар-
ЦЙ барон як бурда нон ба кupхонадон Тошканд, Самар-
канд, Фаргона рафта мардикори мекарданд. Профессор
А. А. Семёнов чунин навиштааст: «Бснавои мн мардуми
1с зам и ни ^абрдидаро аз дудуди Бухоро дур мсронд ва
голибан ба ДУДУДИ генсрал-губернатории Туркистон
мебурд ва дар он ч° дар киштзордо. завидно, дар роди
одан, дар дасти ШЖХСОНИ алодида кор карда, ш у морам
умумии иролетарматро зиедтар мекарданд. Зиндагии
мардикорон дар мусофирй бен и доят сахт буд. Ондоро
бера^мона зулм ва дамсша таздир мекарданд»1.
Наяисандан ин сатрдо нагз дар ед дорад, ки пеш аз
революция дар X уч ДОД муллоёну бойдо мардикорони
аз Бухорои Шарци омадаро «мачои* номида мегуфтанд,
ки ондо одамони паст мебошанд, чунки «мачойодо Ча'
сур, озодидуст буданду ахлоци динип «едоди худро ба
:-п»тибор намсгирифтанд, «Дод^оион аз замин мазфум
шуда ба марги гуруснагй мвдкум гашта, ба корхонодои
свноатй мерафтанд ва аввалин кадр^ои пролетариати
махалли буданд. Ин коргарон дар шароити бе муболига
’ Фольклори точив. Нашрнёти Дилатон Тич«кистом. 19S4, слх-
211.
4 Р. Амон ив. Баъве натичахам экспедициям фольклорин сод-
хои 1953 вл 1954. Аслрдои шуьбаи млн хе и цлмьмятии АФ РСС
Гочикистом. нашрк VII, 1955, сах- SO.
История народов Узбекистана, г. П, Ташкент. 1947, стр. 410.
2S2
.ШНДОНН дар КОЮКОМ тамоман бстаЦХИ.ЧН хурди аигмтт
| ва маъдан, дар конвои намак На гайра хор мекарданд* * .
Мард и корон и телик ммро^и кор гарон и рус кор мс-
карданд, бо идсяхок революционй и бародари руси худ
ши нос мешуданд, хол он км хукуматм подшодй меху-
|[|мд« сичфи коргари русро бар зидди пролетариат*! ма-
халли барангезад. Кас сурудхои гари бирс хонда, беммр
мекунад. ки аксари он^о дар рух« нафрату адоват ба
тартиботи мустлмликани навишта шудаанд Мо мебинем
ки дар ин рубои^о ба сохти ицтимои, и^тисоди ва сие
си, ки дар Осиёи Миёна пеш и октябри аъзлм ^укмрон
буд, зътирозн сахтс баём карда шудааст.
• Мардикорони тоцик *з накопи худ дар ЧУСГУЧУИ
каме пул ба ром ада рафта бо коргароии рус яуло^от
мекарданд ва х^мрохи ондо аэоби истисмори капитал ме-
тро мекашиданд, Иртмбот бо пролетариати рус, Дар
рафти ташаккули пролетариати то^ик роли бузурги ре
нолюционнкунандас бознд» \
Мазмунн сурудм мард и кор и мусофир чи буд’ Пет
аз дама. вай аз зиндагонми сахти мусофири шикоят мс-
хард. еХана ДаР “атаму мо дар гариби»' гуфта шудааст.
дар як суруд. Мо дар сурудхои гариби еммои мусофири
мард и кор ро мебинем. ки вай ^ашшоду бенаво. аиру Да
дир буда, дар у меди р£зи равшан ва даёти хуб лет; вай
6а линдагонии валинии худ лаънат хонда, дар гариби
худро гулом мешуморад; дили вай аз сди фмроди ёри
медрубон туи мезанад; вай ошною дустони цлдрдон мс-
чужд, то уро Дар ни даетн муддиш дастгирй кунанд,
мамзилаш, модари ба цон баробар аш, фар «андони аэи-
<ашро ба ёд и сова рад, к и ондо ДУР a.i над ар мондаанд,
вай бо газаби синашикоф аз бои малъун сухлн меронм.
мегуяд, кн най цаллоди длрранда аст. Дар суруди гари
бон азобу машлхмти ро.\у хусни табиатк кишвар. зод-
гохи иушфици вай, хонаводаи азиш у; азоби цонситони
фироци ср, бовафои ба маъшуха. барои висол ЦМДДУ
цаХД кардани вай тасвир ёфтаанд. *Маи гарибаму бе-
касу кун» гуфта шудааст дар як рубон Вале гарибон
на факат шикоят мекунанд, онхо ояндаи пурсаодате ор-
1 Б Г Г|фуро1 История тцджнжского пароля. М, 1955,
стр. 455.
1 F Г Г U ф V р О В Истории ТАДЖИКСКОГО 1МриД4, М., 1955,
СТр. 453-454
* Фольк лори т0'|мщ елх- 256.
253
зу мекунанд, ки пур аз шодию сурур на ропату рафо-
з;ату озодй аст. «Рузе рас аду мая гариб нашавам*,— ме-
хонем мо дар як суруди гарибон.
Иляп?и тем гаркбем но дар км ватам.
На хеш дорсм, ва а^рабоау лам.
Дар нн шадри гармбя мора кй овард?
Чудо а> хешу л^рабою ум зап *.
• • *
Аз хона ба ромадум Самандар мера вам.
Мам одами мусофир 6а радом дар мерами?
Маи одами мусофир ба кадок дар хубам,
Дилгир (ыудам осанки модар меравам ’
• • л
Дар роци гарибй хам а мондамд да Арон,
Ахволи лудро пеши кй мскумаяд баен?
ХрЧ касс намепурсад камбагалонро фарьёд,
Аз я у ля и амирон к амба гало и дар дод Я.
Мо дар суруд^ои гарибон си мои ме^аткашонро м;
бинем, ки дар дери бори га ран и сохти мустамликани
момдааст. Дар байни то^икони кухистон насеъ педн шу
дани ин гуна сурудхо далолат мекунад, ки халн бар зид
ди а мирон, муллоёя, боен, амалдорони ^укумати под
шохй мубориза мебурд, зеро он^о ха.\^Р° гаДО, ^аз;ир
ва бесавод карда буданд, вале хал^ дар мубориза барон
озодии худ ^асорати эътироз, ирода на ^а^рзмонии
худро аз даст надодааст.
На фацат сурудз$ои гарибй ба ин мазмун буданд. Ру-
боисти хал^, афсона^о, народу зарбулмасал^о ва гдйрн
магз андар магз аз рудияи революционим озодихо^И‘!
хлл^ пур буданд. Ва хал^и то^ик ин иродам революцио-
ниро аз дустии бародарвори коргари рус ва мужики
ме^натдуст мсгирифт.
Боё гуфгам: яум боюм. ц^-рути мсхоюм.
Ай дас?ли мумсикл дар байни халк расвоюм
Бои смей маэанг. хирманн ту дар сари санг.
Ай дзетам мумсикм дастьсра кардй ба таиЛ
1 Фольклор» точил, сад. 246.
3 ^амон чо> 255,
1 Хаж>и чо. од. 249.
• \амон «io, сад. 216.
2М
Е КИ:
Лэ зулми амирон дама шуд дар пола,
Мардум дама хорй мекунанд бойдора.
Мирон дама х о банд дар хонам худ,
Ии мардуми бсчора надоранд чора Ч
Рубоие ба ин мазмун аст;
Дидс дорам ки аз султон натарсад,
Зи банду кундаю зиндон натарсад
Дилм ошид иисолм гурги гушмаст,
Км гурги гушна аа чунон натарсад1.
. • •
Аз хона баромадум боам-бозй.
Баста бурдан марж сагони дозн.
е Тир дон бошаю душа каноне созй,
Бар синаи эолимон ту тир андозй’
Мо дар ни мисраъэ^о симои зиндан халцеро меби-
нем. ки дар сурати мекнаткашони рус революция ро >$а-
бул кардааст
Чи навъе дидсм, фольклор ва асархои гуянда^ои халц
ба Россия, ба даракати революционии халци кабири рус
хайрхо^ока муносибат кардани табацодои нехватки
мардуми Осиёи Миёнаро пурра мсбот мскунад. Ахмади
Дониш ва шогирдони у аз халц дур буданд. вале дили
ОВДо гувохй медод, ки хал^ барои муборизаи зидди бе-
адолатии э^аёти чамъиятй, барои муборизаи зидди ху-
рофот ва цадолат мекушад и а мехоцад бо Россиян ремо-
люционй мутта^ид шан ад. Хизмати бузурги Ахмади До
ниш ва шогирдони вай дар диамин аст, ки оодо, бсихтиёр
бошад з^ам, хо^иши хал^ро л^^к>онй из^ор намудаанд ва
худи ?;амон хо^иши хал^ро ба як шакли муайян даро-
нарда бо дамин дар охири асри XIX ва ибтидои асри
XX ба худшиносии халц бисьёр мусоидат карданд.
Фольлдорн топик, сак 210.
* \амон to, с* *х 211.
* -\amoh %о, 249.
АХМАДИ ДОНИШ МАГАР ЦАДИД БУД?
Баъд аз даман он чи ки дар боло дар дадди Дониш
гуфта шуд, уро ЧМИД дисоб кардан иоинсофист.
Мо дар бобдои гузаштаи ин асар кушиш кардсм, ки
фаъолияти Адмади Донишро дамчун ифсдакунандаи
манфиатдои халд, тан дид кун ан дай нотарси сохти ами
рии Бухоро. яке аз аввалин ифодакунандагони голи ис-
лодоти усули снеси и Бухоро ва одубат ходони су дуги
сохти амирии Бухоро ва тарафдори руй овардан ба
маданияти рус ва гайра нишон дидсм. Он чи дар
ин чо оид ба адидадои идтммой ва сиёсмм Адмади До-
ниш гуфта шуд. ба иазари мо, гуводм медиданд, ки фикр-
дои ин марди маорифпарвар рочеъ ба масъаладои ну-
дим ва даётии водсияти Бухоро дар нимаи дуйуми асри
XIX чидгги демократ» доранд. Дар тамоми асардои До-
ниш, ки мо аз иазар гузарондем, як фихри асосй чой до-
рад. ки он дак гамхории вай ба ободии мамлакат ва
бсдбудии мардуми он мебошад.
Аз он ни ки дар боло гуфта шуд, мо боварй досил
намудем, ки Дониш дар чорчубаи амирони хонадони
мангит ва дар долати чудомк Бухоро аз Россия таран-
диёти идтисодй ва мадании аморатро имконпазир намс-
шуморад. Манти ди а дидадо и Дониш бар им аст, ки Бу-
хоро набояд ба дасти мангитдо, ки мамлакатро саросар
ба вайрона мубаддал намуда, халдро горату город кар-
даанд, бимонад.
Тадлили адидадои идтимой в а сисси и ин марди мао-
рифпарвар нишон медидад, ки дар cap то сари эдодиёти
256
НзЙ py\ h4 laMOMAM демократи АУ*мфармост. У Дар
асдрдом худ, шояд на \ама ва^т пайгирона, вале 4со-
сан, кайфияги зидди феодал и и мардуми Бухороро ифо-
да мекард
Хулосан мо дар бораи ин арбоби маорифпарварк
барчлстам хал^и тоцмк чунин аст ва ба навари но
далелм «сосне нест, ки уро цадид мафкурачии буржуа-
зиям миллим Осиёи Миена шуморем. Вале, ба назари
мо. чунин ацмдаи нодуруст дар адабнёт м\т аассифона
Ч^й дорад. Масалам, Е Э. Бертелкс менависяд»*
*Дар омузишн таърихи адабиёти тоник, <к*штар ба
адабиёти мимам асри XIX, диздат бояд кард, зеро мам
дар ин Даяра дар адабиети буржуазиям шм^рми Осиеи
Миена он пешрафгс дида мешав ад. ки дар аввали асри
XX ба пайдон ши адабиети ба ном «ч ад и ди* оварда ра-
оонид
Омухтанн адабиети цадндкро аз асри XX cap кар-
дан мумкин мест. Най аз гузашта реша мегирад ва ро^и
мураккаби онро фа мт ба шартм тачлилк бодиц^ати
кддам^оп аваллинн он даръёфтан мумкнн аст
Вак тс ки ба омухтани адабнётм асри XIX ю^ик
шуруъ мекунем, пеш аз ^ама ба симои блр^астаи «Па
дар*-и адабиёти нави точи* Ахмади Калла во меху-
рем, ки фаъолияти вай ба тамоми адабиёти баъдмнаи ни
давра таъсир дошта аа э^атто баъд а* революциям Ок-
тябрь низ ба тшаккуля адабиёти советии точил ба ан-
доэаи маълумс таъсир намудааст* *.
А< ин суханони Е. Э. Бсртельс маълум мешавад, ки
Чддмднзм з^одисаи аввали асри XX пабу да, балжи аз
гузашгаи хеле дур реша гирифтааст ва Ахмади Калла,
яъне, Алмадн Дониш, надар ва сардафтари адабиёти %а
диди дар Осиеи Миена мКэошад, Оё чунин аст? Бисед.
инро гамнл кунем,
Пеш аз ^ама ин а^идаро, ки цадидизм дар Осиёи
Миёна дар аввали асри XX нс. балки дар мисна^ок асри
XIX ба вучуд омадааст, мгъиян рад кардан ловим не-
ояд. Худи таърихи даракати чМидии Осиеи Миена ио-
дирует будани ин фикрро тасдид мскунад Цадидизм
дамчун ч^рАСНИ мафкуравни буржуа чиа и махалли и
Осиёи Миена бо наЙдоишк худ мадьюнн революциям
Н, -Т Бсртсльс Дзстплвислом скорм Лхмыдн Кал44, Тр>
ды Таджикской биы АН СССР, п»м П1. М-Л 1936. ед 9
Зв Г'ачзбч* 257
якуми солкой 1905—1907 Россия мебошад. Яке аз ху-
сусиятхои асосии ин революция ^амин аст, ки вай аз
Чихати характеры худ буржуазй-дсмократй буда, дар
гуша^ои гуногуни империям Россия ва аз чумла дар
Осиёи Миёна х ара кати миллиро ба вучуд овард. Мо
суханони Ленинро дар бораи таъсири мусбати револю-
циям якуми рус ба >;аракати озодихо^ии миллим халц-
Х<> ба хубй дар хотир дорем. У навишта буд, ки дар ре-
волюциям солкой 1905 1907 «>^аракати озодихохии
миллй ба туфайли ^аракати коргарй cap шуд»
Цадидизм хамчУн идеологиям буржуазиям мах алл и и
Осиёи Миёна, чунон ки гуфта шуд, мохиятан аксулама-
лс (реакцияс) буд аз тарафи буржуазиям махалли ба
революциям солкой 1905—1907 ва ба харакати изоди-
хохми миллим халцхои ин сарзамин. Цадидизм, ки
дар давраи тайёрй ба революциям пролетарй ба амал
о над, бо махсади ба суи дигар нигаронидани дивдати
оммаи халх аз революция ва аз х°ДисаХ°и рсволюцио-
ние ки дар нати^аи революция руй додамд, хаР коРе
ки аз дасташ меомад, кард.
фантоме ки бо фактхои асосии таърихи чмидизм
дар Осиёи Миёна шимосо мешавем, боварй х<>сил ме-
кунем. ки аввалин газета ва рисолахо, аввалин кружок-
Хои цадидй, аввалин баромадхои программавии рохбн-
ронм ин хзракат Дар Туркистон ба мухобили револю-
ция, ба давраи солхои 1905 — 1907 рост мсояд. Сабаби
ин мафхум acrt зеро ки дар мнёнахои асри XIX дар
шароити хукмфармоии муносибатхои феод ал й дар их-
1 и сод нети Ъсиси Миёна буржуазиям махалли хамчУи
табахаи синфй хамУ3 ташаккул наёфта буд. Ин амалиё-
ти ташаккули буржуазиям махалли хсло дертар, яъне
тахрибан охирхои асри XIX ва аввали асри XX, законе
ки муносибатхои капиталист дар хочагии Осиеи Миё-
на аз таъсири Россия бо суръати бештар ру ба тарахти
ниходанд, ба вучуд ом ад.
Цадидизм аз ибтидои пайдоиши худ хаМ чаРаеНИ
гоявии революционй набуд. Аз ин чиэ^ат хеле харак-
тернок аст, ки чадидизм дар Осиёи Миёна дар давраи
нртичоъ — реакциям Столыпин тарадой кард, чунки вай
як чаРа**ни либсрал-реформистии гоявии ба кадетй мо-
• В И. Л с н и я, Ч- 23, елх* 241.
253
ианди буржуазиям миллим ма^аллии Осиёи Миёна бу-
да. барон здкумати подшодо хавфс надошт.
Ба ^амин тари^, агар цадидизм ма^сули аввали асри
XX, давраи империализм ва тайёрин революциям про
летарй дар Осиёи Миёна бошад. пас маълум аст. ки
ба^см надари адабиёти цадидии Осиёи Миёна Судами
Ахмади Дониш худ ба худ codin’ мешавад. Мо дар масъ-
алаи пайдоиши ^адидизми Осиёи Миёна \атто бо ин те-
зис VM, ки дар адабиёти з^озира аз тарафи умум ^абул
шудааст. ^онеъ нагардида, меховом ихтилофоти циддие-
ро, км дар байни Ахмади Дониш на цадид^о дар як >$атор
масъала^ом асосии ичтимои, ицтисодй ва смесим вазъ-
ияти Осиёи Миёна дар охири асри XIX ва аввали
асри XX чой дорад, цайд карда гузарем.
Яке аз ин масъалало муносибати Осиёи Миёна за
^цисман аморати Бухоро ба Россия буд. Чуноне ки дар
боло гуфта шуд, Ахмади Дониш, ин арбоби цамьинтии
пимам дуйуми асри XIX, мавчудиятм Бухороро бе Рос
спя тасаввур намскунад. Мо дар ин хусус. яъне дар
хусуси муносмбати мусбати Ахмади Дониш ба Россия
дар боло хеле м уф асе ал навишгем, Дар ин 40 М^Д кар-
дан мехо^ем, ки дарачаи тара^цистм млму техникам
Россия нисбат ба Бухоро на фа^ат боиси хурсандим Ах-
мади Дониш мегардид, балки у дар асар^ом худ ошкоро
мегуфт, кн тара^Чиёти и^тисодй ва мадании Бухоро та-
моман ба Россия вобаста мебошад ва ба ин муносибат
Ахмади Дониш ба амир Абдуладад (1885—1910) як чанд
бор мурочмат карда буд, У дар бораи тан^исим об дар
заминкой обии амораш Бухоро гаи зада, ба чунин на-
тича меояд, ки бо ёрдами мутахассисони рус аз Аму ё
Сир ба занинлои Бухоро об бароварда шавад.
«кМултам ас и аввал он, ки Самарканд ба давлати ба-
лияи Рус мул^а^ шуд. оби Бухоро руй ба ну пеон ни^од.
Аз он ки мутасаддмён ва локимони он 4с оби Самар-
цандро ба иморат ва зироат фармудаанд, судей (г ’) оби
дарье дар он ч° ба сарф меравад ва як сулси боцй ^ам
нацте дар Бухоро меояд, к и иртифооти ба^ори в а то-
бистонии мо талаф туда бошанд. Аз ин чи^ат як марди
донишманд дар амри об фиристонанд, ки аз Омуя ё
балри Сир ба мо об ч°Р« кунад, ки заминкой мазраи
мо хароб нагардадл
1 оРмсола,..», сах. 161 - 162
17*
250
Дар бобати обверни заминхои Бухоро Дониш ба
хубй медояист, ки дукумати амир мхтидори хзл карда-
ми ии масъаларо иадорад, ё дурусташ, дар ин кори ба-
рои халх мухим манфиатдор намебошад, зеро у, чунон
ки гуфта шуд, дар бораи кандани як канали хурде аз
Амударье чаидим маротиба ба амир Муз?ффар муро^и-
ат карда бошад ^ам, ин хохиши вай амалй нашуда
буд
Дониш як программам муфассали тарах^иёти и>$ги-
содй ва мадании мамлакати худро, ки ба н аз дики бо
Россия амалй шуда метавонист, баск мекунад. Дар ин
Сюра вай навишта буд:
«Мултамаси дуйум: дар вилояти мо айвой шмра ва
мева^от бисьёр аст, ки аз савр то ахраб аз хурд ва та-
лафи ^айвонот зиёдатй кунад. Агар як фаврики (фаб-
рикам — 3. Р,) набот ё ханД дар Бухоро ояд, ба х*Фт
и^лим аз Бухоро цанду набот мерасад ва ин рафо^ияти
азим бувад дар давлати Бухоро.
Мултамаси сейум: хаР сол туччори ин вилоят наш-
ми мавошй (чорпоён — 3'. Р.)-ро ба харочоти бисьёр ба
вилояти рус бурда, мовут ва салостика о ранд. Агар фав-
рики мовут дар Бухоро ояд, аз мо^асали пашми хзйво-
ног, ки дар ин 40 ба хусул мерасад, ба ^амаи дув ал и
хори^й мовут ва салостика тавон расонид.
Мултамаси чорум: дар хйНОШИИ билоди Мовароун-
нахр кух бисьёр аст ва дар он маодин бешумор. Яке аз
уламои илми маъдан ояд на ин маодин бишканад, чи
нихдор мард и кор ва муздур хохад, дар ша*ОХ*<Х” Чибо-
ли (баландии ку\Х° ~ 3. Р) ин вилоят омода ва мус-
та идданд, хаР ДУ давлатро манофеъ беш аз беш бошад
ва фухаро на раиярс рафохият ва фарогат даст дихад-
Ба хамчУнин мултамасоти дигар аз муаллими забон-
дони тупу туфангреэй ва низоми аскардорй навиштам
Дониш эътиходи комил дошт, ки Бухоро фацат дар
дохили Россия ва бо ёрмандии вай мамлакати ицтисо-
дан пурэур ва аз чихати маданй пешхадам шуда мета
вонад.
Лскин амир ба ин илтимосхои Дониш ахамият на-
дод, чунки амир дар ин кор манфиатдор набуд. Амир
дар цавоби Дониш бадонахои пуч ва Дуруг оварда
гуфт:
1 «Рвсола . сак 1Ь1 - 1ь2
260
«Аля нм Русси я дар ин ме^монй сахт ба мо нозир аст
ва мушфицу ме^рубон, агар ин муддао ба вай из^ор
кунем, мабодо, ки аз мо бираи^ад ва }$азийя мунъакис
гардад ва он чи мо мулозимот кардаем ва изгори ф)
рутанй оварда, кардан мо нокарда шавад*
Масьала дар рад ё ^абули амир набуда, балки дар
ин чост, ки дар ин из^ороти Дониш дар боран он кн
Бухоро барои *хайрият*-и худ бояд аз Россия чудо
вад, з^атто ишорате ^ам дида намешавад. Яке аз му^им-
гарин а^ида^ои прогрессивии Дониш низ дар дамин
чост Набояд фаромуш кард, ки мафкурачиёни дойра
Чои феодал ни Бухоро, аз дабили Мирзо Азими Comi
ки зикраш дар боло гузашт, кушит мекарданд дар ас«р-
4ои худ тезиси зарурати аз Россия чудошавии Бухоро-
ро исбот кунанд, Цадиддо дам феълан дар дамин адида
буданд. Программаи сиёсии ондо дар руди пантуркисти
ва панисломистй тартиб ёфта буд, Барои исбот ин
муддаои худ, биёед, ба материалдои мансуб ба таърихи
Чадидизм назаре андозем. Пеш аз дама ба омухтани "и-
дидизм аз ду чидат наздик шудан лозим аст. Цадиддо
аз як тараф дар иттифоц бо Россиян подшодй дамчун
бозори фуру ши мол манфиатдор буданд, дар пеши ду-
кумати подшодй и рус сари таъзим фу руд мсоварданд,
барои муборизас ки бо даракати революционй мскунад,
уро тавсиф мснамуданд, чунки аз революция сахт таре
доштанд. Аз тарафи дигар, годной пантуркметиро тар-
гиб намуда дар тадти димояти Туркия ба таъсиси давла-
ти амустадил» мекушиданд. Барои гуруди аввали чаДиД-
до суханони Мадмудхочаи Бедбудй оид ба масъаладои
ицтимой ва сиёсии он давра хеле характернок мс
бошад, Шодиди ин амр мадоладоест, ки дар газетам
Чад и ди и «Самарканд» нашр шудааст. 19 апрели соли
1913 дар сармадолаи ин газета бо унвони «М аром и мо»
чунин навишта шуда буд: «Мадсади нашрияи мо ин
аст, ки дар мусулмонони Туркистон ба маданияти уму-
мии европой ва хусусан русй майлу рагбат ба вучуд
биёварем, аз як тараф, дар ондо боварй ба вучуд овк
рем, ки маданият ва донундои рус барои мо, мусулмо-
нон, фондам зиёде доранд ва нуръону шариат ^еч кадом
ба ончо мухолиф намебошанд, Мо мсхо^см мусулмо
нонро бо таърихи Россия ошио кунем ва дар онхо чу-
«Рисолд . *, сак- I&3
261
нин эъти^оде ба амал биоварем, км фарзандони як вата-
ми умумии русй мебошанд ва бо Россия солхо боз бо
як риштам канданашавандае «обастагй доранд. Мо мехо-
\ем ба мусулмонон нишон дихем, ки ^оную^ои русй.
назар ба цопун^ои Англия, Франция ва Голландия, ки
фухарои мусулмонй худро дар вазъияти одамони паст
нигох медоранд, ба мусулмонон наздиктаранд, мусул-
монон дар Россия аз циз^ати ХУ^У^и в а во^ей фар за н-
дони баробархуХУ^и як ватани умумй мебошанд*.
Программам цадидони тарафдори ^укумати подшо-
Хии рус чунин буд, Онхо тайср буданд хар бор хайд ку-
нанд, ки усули сиёсии з^укумати цари барои он^о поби-
ли цабул мебошад на шариат, ба он ки мусулмонон а:<
Чихати ХУ*>УМ* на амали фарзандони баробархуху^м як
ватани умумй бошанд. х^Ч зиддият надорад.
Цадидхое ки дар манией мелом меистоданд, кушиш
мекарданд, ки бо ёрдами садахахои ночизс ки дар ша-
роити подшохии рус ба онхо дода мешуданд, шариатро
нав ва муста^камтар намоянд, Цадидхо дар пеши царизм
изгори бандагй ва фармонбардорй намуда. замонеро
ерзу мекарданд, ки буржуазияи Осиёи Миёна бо ёрда-
ми ^укуматк подшохии рус «со^иби маърифат» ва *ха'
нй» гардида, сохиби комилхухУ*»” кишвари худ туда
тавонад.
Агар цадидхо хукумати подшохии русро халоскори
кишвар ва асосгузори маданияти нав барои мусулмо
нон мешумурда бошанд, Ахмади Дониш вахты ran за-
дан дар бораи Россия Россиян мехнат, илм ва техни-
каро ба назар мсгирифт. Ахмади Дониш дар ясной са-
фархои худ ба Россия аз тартиботи ^укумати подшо^й
издори хурсандй пакарда, балки комьёбихои илм, тех
ника ва санъатро таъриф мекард. Ба Дониш аз як ци-
хат зрод гирифтан мумкин аст. ки у дар баёноти худ
оид ба Россия, на хама вахт майчуд будани ду Россияро
па зътибор мсгирифт. Аммо гуфтани он ки Дониш
мисли чадидхо дар пеши ХУКУМ*ТИ подшо^й сари таъ-
зим фуру меовард, дар ин марди маорифпарвар
ноинсофй мешав ад.
Дар зимни ин суханопи худ бояд махсусан ха“Д
кард, ки цихати хуаватноки чадидизм, албатта, мох пяти
пантуркистй ва панисломистии он будааст.
Панисломизм ва пантурккзм, ки аз навьхои михчат-
чигии буржуазй мебошанд, дар асоси ахкоми ислом ба
262
вучуд омадаапд. Ф. Энгельс навишта буд, хи; «^уръон
ва а^коми дини ислом, ки дар асоси он тартиб ёфта-
аст, чугрофия ва этнографиям халедои тамоми дуньёро
ба як формулам одди ва ^У^ай мсдароварданд, ки он ба
ду ^иси чудо кардани мардуми ца,\он аст: иайравош:
дини хаЧ — мусулмонон в а дини ботмл — кофирон.
Пайрави дини ботмл кофир ва душман аст. Ислом ба
миллат^ои гайри мусулмон лаънат карда дар байни му-
сулмонон ва кофирон назъияти душмании доимис ба
вучуд меоварад*
Цадндизм чам дар асоси хамин а^нда ба вучуд ома-
да аст.
Цадидй дар тотордо, ки хело пештар аз цадидизми
Осиёи Миёна ба вучуд омада буд, ба ташаккул ва та-
разним ин мафкура дар Осиёи Миёна таъсири калон
доштааст.
Буржуазиям турку тотор, ки дар аввали асри XX иц-
тксодан каму беш чувват гирифта буд, ба чукмронии
комили империализм^! чарбй ва феодалии Россия дар
Осиёи Миёна шо^иди бегараэ шуда монда наметаво-
нист, чумки вай бо ин кишвар робитаи хеле наздики
тицорати дошт.
Буржуазиям турку тотор кушиш мекард, ки ба во-
ситаи пантуркизм манфиатчои синфии худро дар И1$-
тисодиёт на аз чУМАа дар Ч*ёти тицоратии Туркистон
мучофиэат кунад, дар ин кор ваЙ, албатта, бояд ба бур-
жуазиям мачаллй такья мекард,
Цадидони Осиеи Миёна аз либералхои тотор ва аз
касонс, ки дар фаъолияти худ бо партия и чавонтуркони
Турхия алоцадор буданд, бисьёр чизчо гирифтаанд.
Тасодуфй нсст, ки чммдчои Осиёи Миёна ба кори
ташкили съездчои мусулмонони умумироссиягй, ба ит-
тифочЧои мусулмон, ба маъракаи интихоби вакилон ба
Думай давлати аз мусулмонон, ба додани аризачо аз
номи мусулмонон ба подшочи рус ва чоказо ч*лб шуда
буданд.
Буржуазиям турку тотор ба воситаи гумоштагони
худ дар байни цадидчои Осиёи Миёна фаъолияти кало-
не доштанд. Съездчои умумироссиягии мусулмонон дар
тачти таъсири гоячои пантуркистй гузаронда мешуданд.
Буржуазиям турку тотор бо ёрмандии «Иттифоч* ном
ташкилоти худ кушиш мекард, ки буржуазиям халдом
’К, Маркс и ф, Энгельс. Co*i, X., М 1933 стр, б
263
мусулмонро, ки дар империя и Россия зиидагонй меку-
нанд, мутта^ид намояд. Панисломизм ва пантуркизм
дар ро^и расидан ба ин ма^сад дар дасти онон яро^и
хеле муносибе буд, Гаэста^ои «Тарчумон» (1^рим),
«Вахт» (Оренбург), «Иршод» ва <к^аёт» (Боку), «Ул-
фат» (Петербург), «Юлдуэ* (1^азон) ва дигар^о дар ин
кор роли мухиммс бозй мекарданд
Пантуркистони машхур аз забили Гаспринский.
Мацсуди на дигархо бордо ба Осиеи Миёна омадаанд
на бо дадидони Туркистону Бухоро робитаи наздик
доштанд. Намояндагони барцаетаи цадидони Осиеи
Миёна низ ба Тотористон, К,рим ва Оренбург сафархо
карда, им кон ёфта буданд, ки дар кори цадидони он
40x0 фсълан иштирок намоянд,
Мо бояд таъсири газетам машздгри пантуркистии
«Тарцумон»-ро ба чвдидони Осиёи Миёна махсусан
цайд кунем.
Гаспринский, ки чандин солхо дар Туркия зиндаго-
нй карда» асос^ои пантуркизмро ба хубй омухта буд,
бо ро^м легалй дар кори па^н намудани гоя^ои пантур-
кизм дар ^рим, Тотористон, Озарбойчон ва Осиёи
Миена фаъолияти бузурге нишон медод.
Сафари баъзе чадидопи Бухоро ба Миер ва Стамбул
низ бетаъсир намонда буд. Аз Туркистон ва Бухоро
бисьёр касон барои хондам ба Туркия мсрафтанд ва
дар он чи бо рух>< шовинизми чанговари турк тарбия
меёфтанд. Асархои мухимми яке аз намояндагони ЧМИ-
дизм - Фитрат — дар Туркия чоп туда буданд. Тацри-
бап дар хонаи ^ар як ч<>ДИД сурати ин ё он намоямдаи
Кпшкилотхои миллатчиёни туркро дидан мумкин буд.
Ба гайр аз ин, дар байни ч<И”ДХ° матбуоти афгон
низ пахн мешуд. Дар яке аз телеграммахои махфии маь-
мурияти махвллии дукумати подшохин рус чунин гуф
та мешавад: «Генерал Куропаткин нисбат ба моём ва
ба англис^о рохи адоват пеш гирифтани газетам «Си-
роЧ-ал-ахбор»-ро, ки дар Кобул наШр мешавад ва ба
Турикстону Бухоро низ меояд, ба назар гирифта, до-
н метай мсхохаДг ки оё барои пеш гири на му дан аз ра-
вняй зарарноки он натрия ба воситаи ^индустон ба
амири Афгонистон таъсир мамудан имкон дорад'
• Телеграммам махфин чиновники дипломата дар ХУ’УРИ mn-
рал-губсрнагори Туркистон наэоратм хорича. 20 феврали соли
1916 ЦГИА РСС Узбекистогг. фонди шуъбаи 3, д 42, соли 1916.
2G4
Мачаллаи пан Исаком истин в^абдулматин»/ ки дар
^ммдустон нашр мешуд, дар байни уламо, мансабдорон,
савдогарон на цадидони Бухоро хеле шуцрат дошт.
Маце ад и там ом и ин мацалла ва газетацо дар Осиеи
Миёна пацн кардами гояцои панисломистй буд. Панис-
ламизм, чу нон к и маълум acrt муддати зиёде ба фонда и
империализми Германия хизмат кардааст.
Цадидизм дар давраи инцилоби соли 1908 дар Тур-
кия ва дар рузцои пахш карда шудани революциям яку-
ми солцои 1905 — 1907-и Россия дар Осиёи Миёна ба
шакли хеле фаъол даромада буд.
Цадидцо дар бораи фаъолияти ташкилоти мнллатчие-
ни турк «Итгицоду тарацци*. ки гумоштаи бсвоситаи
империализми Германия дар Туркия ва дар мамлакат-
цои дигари Шарц будааст, хеле бо рагбату шавц ran
мезаданд ва мснавиштанд. Ц адидони Туркистон ва Бу-
хоро на фацат тамоман дар тацти таъсири ин ташкило-
ти турк буданд, балки ба кору фаьолияти вай цам бо
цама роццо ермандй медоданд. Фитрат дар цацци Ан-
вар-пошо - ин моцароцуи байналхалцй, ки аз роцбаро-
ни к а лони фирцаи «Йттицоду тараццй* буд,— бо як
хурсандии аз цад афзунс ran мезад. Ин цамон Анвар-
пошо мебошад, ки соли 1922 дар Бухорои Шарцй, дар
вацти аз тарафи Аскарони сурхи цацрамон торумор
карда шудани да ста и горатгараш бешараф аз дунье
рафт. Домрацои гуногуни миллатчнёни турк ба бацо-
наи ташкил намудани цамъият ва комитетцои гуногуни
«хайрия» барои Бухоро ба пешрафти цадидизм дар
Осиеи Миёна кушиш мекарданд. Дар байни чадидони
Осиёи Миёна газета ва журналцои турк хеле зиёд пацн
мешуд. Дар ин газставу журналцо бо сарлавцацои »Суи-
цаед ба истицаоли Бухоро*, «Олами ислом ва Россия*
мацолацои бога раз чоп мешуд. Ин мацолацо бо мацсади
ба вуцуд овардани нафрати цадидони Бухорою Туркис-
тон нисбат ба Россия навишта мешуданд ва барои дар
байни онцо нацн шудани гояцои чудо кардани Осиёи
Миёна аз Россия хизмат мекарданд. О мадам и чосусони
турк ба Осиёи Миёна ва сафар кардани як чанд роцба
рони ЧМИДОНИ Осиёи Миёна ба Туркия риштацоеро,
ки миллатчисни туркро бо Осиёи Миёна вобаста ме-
нануд, хеле мустацкамтар мекард.
Буржуазиям турк царгиэ розй шуда намегавонист,
ки Осиёи Миёна барин як мамлакати бузурги давлат-
265
манд дар дасти Россия бошад ва орзу мекард, ки иН
лу^маи равганинро худаш фуру барад. Пантуркистони
Осиёи Миёна, яъне цадид\о бо кордории худ феълан ба
ицрои ин гоя и а^ма^она ёрй медод ан д.
^адид^о дар ^ар як мавриди муносиб бо мансубия-
ТИ худ «ба ^абилаи бузурги туркл ки, ба к,авли он^о,
бояд «ба дуньё нур ва маданият биёварад», фахр мекар-
данд, Яке аз ро^барони чадидони Самарканд ^о^имуии
гуё аз номи Туркистон ба хал^и ин cap зам ин муро^иаг
карда навишта буд: «Он руз^ои саодатманди ^асти
ман, он айсми таърихй, ки мамлакатро фарзандони 291-
^и^ии часури ман Чингиз на Темур идора мекарданд,
акнун дигар барнамегардандо \
Ба этамин тар их; ^еч 40й шуб^а намемонад, ки ча’
дидизми Осиёи Миёна характер» миллатчигй дошт ва
дар та^ти таъсири бевоситаи пантуркистони турку то-
тор ба вучуд омада тараодй карда буд.
К^исми асосии 4aA”4V> дар пеши царизм изгори бан-
дагй в а фармонбардори карда, дар айнй замен ба Тур-
кия чаши духта буданд ва орзу доштанд, ки бо ердами
вай Осиеи Миёнаро аз Россия ЧУД° кунанд.
Ба ^амин тари^, агар кушиш ва хо^иши асосии ча*
дид^о аз Россия ЧУДО кардани Осиёи Миёна бошад,
Ахмади Дониш, чунон ки дар боло гуфта шуд, бо >>атъ-
ияти таном зарурати дар доираи Россия мондани Бу-
хороро ба миён мегузошт ва ояндаи дурахшони киш-
вари худро дар ^амин мсдид.
Ин ч**ДОТ характерном аст, ки амирро тобеъ ва фар-
монбардори дукумати цари буда, дар айнй замом хо-
tyfin доштанд, ки фурсати муносибе ба даст оварда, ал
хучяини худ ЧУА° шуда, бо ёрдами Туркия давлати иус-
та»;или Бухороро ташкил кунанд, Дар ин масъала ну^-
таи назари амири Бухоро бо чадидонн нантуркист му-
вофи^ати ком ил дошт.
Илова бар ин, ва^те ки лои^аи аз тарафи Дониш
та^димшудаи недороги системам сиёсии аморат аз ы-
рафи амир Музаффар ^абул нашуд, Дониш ба инцирози
хонадони мангитияи Бухоро боварии комил ЭДОСИЛ на-
муд, ки мо дар ин бора дар боло муфассал ran зада бу-
дем. Аммо чаДнД^о Дар «талаб^оид* бечасорати худ фа-
^ат баъз-i исло^оти ночизе мепурсиданд, ки ба асоси
• Журняли «llK'po». 1913. N? I, сах< Ю
2в6
сохти амири рахнае намеовард. Он^о ^аргиз ба му^о-
били чаноби олии амири Бухоро ва амалдорони вай
садои эътироз баланд намекарданд. Кордории чадидон
тавре бул ки амир дар назари мардуми Бухоро бадно-
му беаътибор нашавад. Он^о фа>$ат андак «маорифпар-
вар*» шудани амирро мехостанд, аммо амир бояд дар
сари аморати Бухоро бошад. Фикри чаДиД^о дамин
буд, феълан докимияти амирро дар Бухоро мудофизат
ва посбонй кунанд, Аммо фикри Дониш дигар буд: До-
ниш нуцсондо ва фасоддоеро, ки дар аморат дой дош-
танд, берадмона фош намуда, исбот мекард ки замоне
фаро мсрасад, ки халд сари амирон, ин дукмдорони
манфури худро ба дор ходад овехт. Дониш дар вадти
фошу расво кардани амирдо хайрият ва саодати халдро
ба назар мегирифт. Законе Дониш мегулд, ки «Агар
^вач^и хун, об ва ситам ба султон арз накунем, ба мо
амир ба чи му^им даркор аст, аз барои ч1’моъ кардани
духтаропи мо ба кор аст-мй, охир?* — ин садои хал^и
ме^наткаш аст.
Дониш фиребгарии уламоро фош карда, зулму си-
тамсро, ки дар т^аоди халк;и ме^наткаши Бухоро карда
мешуд, баръало нишон медод.
Ин марди маорифпарвар ^ангоми ran задан дар бо
рай обьёрии заминкой Бухоро т$увват гирифтан ва ри-
воц ёфтани хочаги^ои камбагалро ба назар мегирифт.
Дониш ба сарват ва ба сарватмандон бо назари наф-
рат нигоч мекард. У исбот мекард, ки сарватмаидй над-
сули ^ирс, тамаъ на хасисй мебошад, ки аз бадтарип
сифат^ои инсонй ^астанд. Дониш бор^о >$айд карда
буд, ки фа>$ат мардумони за^маткаш ^адру вдамияти
илм^ои замониро барон мамлакату халч фа^М11Да ме'
танонанд. У талаб мекард, ки мардони боилму фаросат,
мардони аз дарду гами халц хабардор бояд дар амора-
ти Бухоро коркой давлатиро ба даст биги ранд.
Магар аз навиштодои чадидон, ин хизматгорони
Чал^а баргушм буржуазиям ма^аллии Осиёи Миёна.
чунин фикр^ои далерона ёфтан мумкин аст?
Ба ммин тари1$, мо бо он фикре, хи Донишро надари
адабиёти чадидй мешуморанд, розй шуда наметано нем.
Дар ин ч° Д*Р байни маорифпарварон ва чмидони
Осиеи Миёна ихтилофоти циддии синфй вучуд Дошт,
ки баъзе касон инро намсфа^манд, Фар^и маорифпар-
варон аз мафкурачиени чаДВДИЖ дар ин чостт ки ЯКУ“
*67
мидо манфиати оммаи халдро ба назар гирифта кор
мекарданд В. И. Ленин аз маорифпарварони солкой
60-ум и рус сух ан ронда нишон дода буд, ки маориф-
парвар. чунон к и мо цам к^айд намудем, «ба ^у^уци
крепостной на ба тамоми о^убатцои он дар создай иц-
тисодй, ицтимон ва з^у^у^и кинаю душ мани и гарму цу-
шоне дорад о. Маорифпарварони рус тарафдорони гар-
му цушони маорифпарварн, худидоракунй, оэоди, тарз-
*ои евро пои и зиндагонн ва умуиан хоцони сяропои шу-
дани Россия буданд. Оидо манфиат^ои оммаи хад|$ ва
ба таври умда дездоионро з^имоя мекарданд Чунон ки
дида шуд. Ахмади Дониш ^ам дар тамоми гуфта^ои
худ чи Сайгоне хи ломцаи недороги системам аморати
Бухороро менависад. чи рангом с ки аЙб^ои фа^иши
амирро фош мекунад. чи рангом с ки аз мамлакати обо-
ду дил каши рус сухан мсроиад, чи фантоме ки барои
циноят^ои дар х*МъИ мардум кардагнашон ба сари дор
рафтани цукмдорони мангитро пешгуй мекунад. дар
з^ама цо гами нскуа^волии фу^арои мамлакат. яъне
халдро, нсшрафти и^тисодй ва мадании вайро меху рад.
Аммо цаднддо, бар хилофи Дониш. бо цону дил ман-
фиатцои буржуазиям мадаллмм Осиёи Миёнаро з^имоя
намуда, бо цама ро^ кушиш мекарданд и с бот кунанд. ки
буржуазиям мвдалли з^ац^и комнл ва бс^удуди истис-
мори оммаи ме^наткашоми «худйа-ро дорад.
Инак барон .цамин з^ам хал^ аз паи цадидон наме-
рафт. инак барои .цамин .\ам яке аз намоёнтарин ро^ба-
роии цадидони Осиеи Миёна Фитрат баъд^о шикоят
мекард, ки халц ма^сади цадидцоро намсфа^м-М
Баъд аз з^амаи он чи ки дар боло гуфта шуд. ос ми
метавонем Ахмади Донишро надари адлбиёти цадндии
Осиёи Миёна шунорем? Ба фикри ^атыш мо - нс!
ИЧРОИ ОРЗУХОИ АХМАДИ ДОНИШ
•
Ни idHpe дар боло дида баромадем, аз асорати амо-
рат сзод кардани халц, ба у озодя. серию фаровони до-
дан. 6а у маданияти дунъявии Россияро омухтан, дар
«соси илм ва техника» Россия дар мамлакат муассиса-
дои саноатй сохтая ва хо^агии цишлоцро Тарадой до-
дан — чунин буданд цидотдои асосии ацидадои Ахмади
Дониш, шогирдон ва пайравони у, ки ^амаи кордой маз-
курро бо шанцу занци зиёд орзу мекарданд.
Ахмади Дониш ба омузиши «илми фаран гистон»
ятне европой, саргарм гашта орзу дошт, ки замене ме-
сяду одамон баробар^уцуц. шуда< бе^аигу цидол дусто-
ма, ба родароиа зиндагй мекунанд, зурони цадонгири
бечоракуш иамемонанд, дар сари давлат каллахарон на-
меистанд, дар мамлакат цашшоцй, бемаданиятй ва до
цилй нест мешав ад.
Дар давраи зулми вдошиёна ва истисмори тоцатфар
сои Россиян подшодо ва амири Бухоро Дониш фадот
дар су^бати дустону наздикони худ ин орзудояшро из-
дор карда мета нон ист.
Фацат Октябри Аъзам орзудои мутафаккирони пеш-
кадами замондои гузашта, аз зумла, орзудои одамони
пешцадлми халци тодокро ба ицро расонд ва халцро ба
чунон авдо тарацциёти ицтисоди ва маданЭДнфовард,
ки Ахмади Дониш ва шигирдонаш дотто тас^ввур карда
наметавоиистанд. «Халци советй, — иавишта шудааст
дар «Правда» — домъияти коммунисты сохта бо домин
269
орзу^ои ^асуронаи мутафаккиронн забардасти гузаш-
таро 6а амал мсбарсрад*
Ба карибй «Правда* ба таърихи Бухорои цадим ис-
тинод намуда, таъкид карда буд:
«Туфони революция, туфони Октябри Аъзам Бухо-
рои ^адимро дигаргун кард. Идели ленинй киш-
мари Бухороро мунаввар сохт.
Дар бинои назди манор, ки аср^о маскани фитнаю
игвогаридои иртицоъпарастон буд. акнун китобхонаи
бузурги ба номи Абу Али ибни Сино цой гирифтааст.
Авлод-авлоди ин донишманд ва файл асу фи ба рц а ста
вахту саодати аз^ли мс^натро орзу мекарданд. Ва дар ца
тори ОН^О НОМИ муборизи пурэ^тироми допишу МаДк1-
ният А\мци Дониш махсусан равшантар ба назар ме
расад. Ин дама дониш аз куцо меояд? дар андеш.
мемонд Дониш. Ва худаш цавоб меди^ад: аз Россия! То
лсаш ба пай ер шуду вай имкон ёфг, ки дар Петербур!
эиндагй кунад, Москваро бин ад. бо одамони пеш^ада
ми Россия муло^ог кун ад о *
Пас аз он ки Октябрь халедои Шарцро, аз ну мл а то-
Чиконро, аз хоби гарони асирн бедор кард, он^о со.\и-
бони озоди мамлакати худ ва буньёдкори з^аёти худ
гардиданд, Бо ёрдами Россия аз ин к, и роз ва пшшоки
халос хурдани халдо> во^еаи бузургу му^имми уму-
ми^адонии таърихи мебошад. »Бо т адовом донун
дои ногузири таърихи дар олам давраи озоди аз заиск-
ри асораги мустамлика кайдо огоз ёфтааст. Гумбурроси
туп^ои Аврора, км халвдои мустамликадоро аз хоб
бедор карданд, ба ин давра ибтидо гузошта буданд*
Революциям Октябрь халдоэеро, ки дар давоми аср
до озоди ва хушбахтиро орзу мекарданд, ба му род ра-
сонд. Революциям Октябрь давраи навест дар таърихи
Хар як хал»4, хар як мамлакат, Г’о^и Октябрь ро^и З^а-
1$и^ат, ро^и адолат аст.
Халк;и то^ик );ам ана аз х*М|Ти Р°^ рафт, зеро дар
ин ро^ халц месозад, мссабзад, гул-гул мешукуфад ва та-
воною цодир мешавад* Дигар ро^ ро^и хато ва нодуруст
буд. Тамоми таърихи инсоният, та^рибам муборизаи
халдо»* озодидуст барои озодй, таърихи чандин мзоР
1 Гютам Правда» — 20 мартм солм I960.
1 «Правда» — 5 ноябри соли I96J.
8 «Правда* - 21 феврали соли 1955.
270
солли тоцикон ин суханонро тасдиц мекунаид. Ленин на-
пишта буд, ки *...нест кардани капитализм ва осори он,
Чорй кардани асосцои тартиботи коммунист^ мазмуни
даврам нави акнун саршудаи таърихи умумй чацон мс’
бошад»1.
Ба шарофати галабаи Рсволюцияи Октябрь наху о
тин бор дар таърих синфи мазлум ва мустамир бо роц-
барии Партиям Коммуниста ба сари цокимият нишаст
на ба тамоми олам исбот кард, ки синфи коргар мета
вонад на фацат бо мунаффа^ият гуркови капитализм
шавад, балки бо тамоми мсцнаткашон мутгацид гашта
бинои муцташами коммунизм буньед кунад.
Республиканец советах социалист и и Осиёи Миёна
кисми таркибии СССР буда, халццои ин республиками
бо дигар халздои мамлакат бародарвор ^амкорй карда,
чамъияти коммуниста сохта истод аанд. Дар солкой
\окимияти Совета халедои ин республикацо дар та-
раздиёти худ ба дврачам ницоят баланде расиданд,
ондо куьваи зиёде чамъ карданд. кадрцои миллим худ.
олимони худ, зиёиени худро тарбня карда, ба воя ра
ониданд.
Э^озир Точикистон даццо концом ангишт на маъдани
оцан. садцо фабрикаю заводу дигар муассисацои с ано а
тй дорад. Дар солцои ^окимияти Советй дар Тацикис-
тон соцацои саноате ки то 6а цол дар ин ч° набуд.—
саноати коркарди маъдани оцан, ангишт, саноати оцан-
бурй, бофандагй, заводцои калони пахта, равган ва
гакра ба вучуд омаданд. Комбинатцои шоцибофй ва бо-
фандагии Душанбе, Лснинобод, заводцои консервбаро-
рии Ленинобод ва Кони Бодом, заводцои «Тракторо-
деталь» ва кабельсозии Душанбе, заводцои хонасозй,
нонпазй, либосдузй, ордкаши ва гаЙра шаъну шуцрати
Точикистон мебошанд.
Гуфтан кифоз аст, ки пеш аз революция дар Бухо
рои Шарцй (дар Сарой Камар) фацат як корхонаи хур
ди чармгарй буд, ки соли 1918 хароб шуда буд.
Аммо акнун, дар Точикистон калонтарин станциям
алектрнкии обии Осиёи Миёна «Дустии халццо* дар
Сирдарье ба кор даромад, ки онро мецнаткашони Тоци‘
кистон бо мецнаткапюми Узбекистон сохтаанд. Дар
'В. И. Ленин. Асярдо, чнми 31. сак* ^20*
271
сохтмони ин станциям обии электрики намояндагони 37
миллат ширкат карда буданд. Дар капали Вахш стан-
иияи оби и злектр и кии «Шаршарах» ва дар худи дарим
Вахш станциям обии электрики и «Сарбанд* ба кор шу-
руъ кардапд. Боз дар худи Вахш сохтмони станции и
обии электрикми Норак бо суръат рафта истодааст. Ин
станциям бои^тидор бузургтармн станциям Осиёи Миё
на будат ба чор республикам бародарии Осиёи Миёна
на ба вилоят^ои цанубии 1^ а зов; и стон энергиям элек-
трик меди^ад. Иктидорн ин станциям бузурги электри
кин обй дуйуним миллион киловатт мебошад. Барои
сохтмони он чй )$адар ме^нат сарф шуданро аз \амин
к>иёс кунед, ки дар як дарам калон дарготе сохтан лозим
аст» ки балаядиаш ^ариб 300 метр иа бараш як кило-
метр аст. Вале ин сохтмон дере нагузашта тани харцро
Сарзиёд хчебарорад, зеро иншооти ма3кур имконият мс-
диэ;ад, зиёда аз як миллион гектар заминкой зархез, ки
аз офтоби цомбахши Тоцикистон ба^рабар аст. шодоб
карда шавад.
Тоцикмстои баром исте^соли энергиям электрик им
комияти калон дорад. Ба ин кор ^амин далолат мекунад,
ки як худи станциям обии электрикии «Дустии хал^-
л;о-> назар ба >;амон миедори энергиям электрик, ки со-
ли 1913 дар тамоми Туркистон досил мешуд, 100 маро-
тиба зиёдтар аст,
То^икистон яке аз базаром калонтарини пахтакории
мамлакат мебошад. Пахтакории социалист» мфтихори
хал^и тоцик ва асоси равна^у ривоци и^тисодиёт ва ма-
данияти он мебошад. Хал*>и то^ик дар парвариши пахта
ба комьёби^ои бузург поил гаштааст. )^ама медонанд,
ки усул^ои пеш^адами парвариши пахта аз республи-
кам мо баромадаанд.
Сохти колхозй дездонони тоцикро аз цабзаи гушна-
гй на бссаводй озод карда, ба ро.\и зиндагии шодиовар
ва босаодат андохт.
Дар солкой ХУкУмати Советй дар республиканец
Осиёи Миена, аз цумла дар То^икистон» революциям
Ча>$и)$ии маданй ба амал омад. Акнун тамоми республи-
ка^ дорой Академиям Фан^о, мактаб^ои олй, миёна,
касбии сершумор, театр^ои опера ва балет, театр^ои
драмавй, филармония, ^аср^ои маданият буда, дар \амаи
республика^ сад^о газета, журнал, китоб ва гайра
нашр мешаванд.
273
«Халце ки маданияташ таърихи хазорсола дошт»—на
ъншта буд Мирзо Турсунзода,—дар дами вартаи бстаки
ца^олат меистод ва фа к; а г революциям Октябрь уро аз
гори зулмот бе рун каши да ба чунин рузи фкруз ра^
сонд.
Ахмади Дониш цикоят мекард, ки чи тавр шаб^о боя
ба боми Бухоро гашта, ба восигаи дурбинчацои ночиз
ро^у рафти ситорагонро дарк карданй мешуд. Вале ин
донишманди Бухорои тираро ин вацт^о девона мсгуф-
танд...
Мо гаштаю баргашта, садх,о бор та крор ба та крор
мегуем, ки нури революция, нури Октябрь дурддсттарин
гушаву канорцои кишвари моро равшан сохта, онро аз
бахту саодат лабрез кард.
Охир мо ^азор^о мактаб, ^азор.цо китобхона, э$азо<
рон муаллим, зазорен олии дорем, з$ама босавод мебо-
шанд. Асрори аяци фалак ва »;аъри замин барои он^о
кушода аст, Фиэик^о, химикод тсхникод инженерно,
биолог^ои тоцик ба сарвати сарзамини мо сарват зам
мекунанд. Зиёмёне ки алцол Тоцикистони соэетй дар
со^ам илм ва техника дорад, то .%ол дар я гон мамлакати
Осиё на Африка мислашон мест*1.
Набояд фаромуш кард, ки ^амаи ин кор^о дар к<*'
мон цос шудааст, км адолиаш пеш аз революция тацри-
бан саросар бесавод буд. Аммо акнун дар Тоцикисгон
бесаводй комилан нсст шудааст, ^ол он к и дар Эрон 90,
Дор Афгонистон 95, дар Туркия 75 фоизи а^оли бесавод
мебошанд.
Дар Тоцикистопи совстй зам дар з^ама кор баробари
мард КУНУК Дорад ва хусусам дар бобати тахсил закон
аз цуцуч$и худ нага истифода мсбаранд.
Дар Душанбе институти тиббии ба номи Лбу Алй
ибни Сино э^ар сол сад-цо духтурони баландихтисос
тарбия карда мебарорад. Вале пеш аз револннр1Я, ба
цавли Садриддин Айнй, дар Бухоро фацат як духтур-
хоначаи бецицозе буд, ки як фельдшери чаласавод дошт.
Дар Бухорои Шарцй ^атто ^амин ^ам набуд.
Тоцикистоп мувофиди ^исоби ба з$ар як ^азор на-
1 Мирзо Турсун-заде. Свет Октября. Газета ♦Коммунист Тад-
жикистана », от 6 ноября года.
3. РлцХ5<л
273
фари одолй расидани духтурон аз Англия, Финляндии,
Португалия барин давлат.40 пеш гузаштааст. Эрон, Тур
кия на Покистон дар ин бобат аз Точикистон чунон K«i
фо мондаанд, ки печати гаи Vм нест. Дар республика
нараца, вабо барин дардло, ки пеш аз революция хеле
зисд буданд, тамоман нест карда шудаамд,
Нанисандагону шоирон» рассомон, ирхитектормп,
артистон, инженером, муаллимон, олимони Точикистон
муъцизало меофаранд. Л. Никулин ном нависанда, ки
соли 1957 дар руз^ои Додзи одабиёт ва санъати То%и
кистом дар Москва, выставкам китобои тоциконро ди
да буд, чунин навиштааст: «Ба нззари одамс ки (Зори
охирин ба Точикистон 36 сол пеш аз ин, ба^ори соли
1921, рафта буд, чар он чизсро, ки дар выставкам 1^асри
Марказии адибон, дар концсрт^о, дар скрапи кино мс
Синод, яънс тамоми зцодиети тоцнкон як муъчиэам
эчоди ва м^гъчизак ме^нати менамояд. Ва кас сам нм он и
орзу мекунад, ки ин халци бародари ба комм:
бодою .муваффа^ия сдои калони нави эцодй поил
гардад» 1.
Рассомони Точикистон э^ам шоисгаи тодсину офа-
ринчои зиёде шуданд, Узви Академиям санъати немые,
директори институти адабии Лейпциг Альфред Курелла
дар дафтари одидодои тамошобиион чунин навиштааст
«Комьёбии калоне ки аз Додай пешгузашта то 6а цол ба
даст онардаед, муборак бошад! Интихоби чидоз ва тач
Чизи ныставкаро ба табъи баланд аицом додасд Аккум
вацти он аст. ки бо чунин выставка ба арсан чодон ба
росд ва онро дар Европа нишон ди^ед. LLIaxcaii ман л»
шуно илтимос мскунам, ки рост ба Берлин омада. пы
ставкам худро нишон Д1одедл,<
Театри академии драмаями ба номн Лодути ва Tcai
ри онера ва балети ба номи Айни тамошобииони Моск
наро. ки хеле нозуктабъ ва хурдагир мебошанд, бо на-
моиш^ои худ чандин бор мафтун карда, ба вачл омр-
Дзнд.
)^ама мсдонанд, ки адабиёти ючик кай^о ба лрсаи
умумй Иттифок на ба арсан ца^он баромодааст. Бисьср
асарлои Садриддин Айнй, Абулцосмм Лодути, Мирю
Гметв Коммунист Тлджииисглм^*, 19 о>р<*ла 195? г
1 Гл>ггд -Коммунист Т4ДХИК*СГ4МД"< 20 «прели 1957 г<
274
Турсунзода ва дигарон ба забонуэи халвдои СССР ва
ба забон^ои дигар халвой дуньё тарцима шудаанд.
Дар зарфи солями ^окимияти Совет» дар То^икис-
тон хазина и бухургу беба^ои асардои бадей и тарцима-
ни гирд оварда шудаанд. Тоником акнун мставонанд
асардои нависакдагони республиками бародари ва
асар^ои класс и кони *|а\онро ба забони модарии худ
хонанд. >^озир МР як то^ик дар хонааш асарми Маркс»
Энгельс, Ленинро ба забони тоники мехонад.
Адабиёти тоцик мисли мр як адабиёти советй гони
муборизаи сулэ; ва дустии халодоро таргиб ва э^имоя
мекунад, вай аз и неон дустии саросар пур буда,
ба ояндаи хушбахти башарият боварии ком ил дорад-
Ба туфайли сиёсати одилонаи миллии Партия и Ком-
мунистй, ба туфайли дастгирии бародаронаи худ на пеш
аз \ама, бо дастгирии дусти гамхор ва ^а^и^ии мо -
хал к; и рус, ки дар таърихи ^а^он маш^ур гаштааст, хал-
к^и то^ик маданияти олй ва дилрабой худро ба вучуд
овард.
Маданияти То^икистони советй дамчун маданияти
мазмунак социалистию шаклан миллй инкишоф меёбад.
Социализм асоси миллатро бардам намеди^ад, шакли
миллиро дур намекунад, балки маънан халедсро мутта-
МД мекунад, барои тараодии ^увва^ои истс^сол кунанд а
на баландшавии сат^и зиндагй цыдду чаади халцэ^оро
як^оя мекунад. ^увваи ^аётбахши маданияти мо таъли-
моти азими марксистй-ленинй мебошад.
Таърихи халздои Осиеи Миёна дар давраи советй,
мисоли намоён аст, ки чи тавр халодои дар гузаштл мус-
тамликави мставонанд дар замени социализм со^иби
комилдуцу^и тацдири худ ва ^а^и^атан озод шаванд.
Ходими маш.хури ^амъиятии Англия, сарруэ^онии кали-
сои цомси Кентребери Хьюлетт Цонсон, ки ба То%и-
кистон ва Узбекистан сафар карда буд, дар «Насоро ва
коммунизм*» ном китобаш чунин наииштааст: «Комму-
низм дар муддати камтар аз ей сол мамлакати ха роб и
бесаводро ба авци ^удрат расонд... Акнун мо мегуем, к и
ду мамлакати тавонсигарини олам Россия на Штатной
Мутта^ида мебошанд*1.
Палм Датт ном коммуниста Англия дар китобаш
«Кризиси империям Британия*» чунин навишта буд:
1 Глзетая «Правдам 16 апрели соли 1957
18*
275
*•.-Дар а^ди дукумати подшодои Россия вазъиити То-
Чикистон та^рибан ба вазъияти мустамлика^ои афри-
коии империям Британия баробар г худ аз он з$ам
бадтар буд. Дар муддати умри як наели одамон, дар
замени тартиботи советй, То^икистон ба дара^ае та-
рами кард, ки ба мамлакат^ои мутара)$1$ии Европа ба-
робар аст,. Нагар 40м ацобат аст, ки ин гуна мудоиса
ба халедои м>*стамликавии тамоми дуньё сахт таъсир
мекунад»
Ме.\монони ацпабй ба республикам мо омада, бо ко-
ри идора^ои советй муфассал ши нос мешаванд колхоз-
но, мактабзои миёна ва олй, театр^о ва гайраро рафта
тамошо мекунанд. Аксари он^о комьёби^ои тараздяёти
маданият ва хо<ргии халх;и Тоцикистони совегмро дида
^айрон мешаванд ва иэдори хурсандй мекунанд.
Профессори университети Берген (Норвегия)— Уле
Брок чунин гуфтааст: «Чанд сол пештар намини Т04И-
кистон як биёбони ^омуне буд, алдол бошад мо дидем,
ки дар он 40 як мамлакате пайдо шудааст, ки саноат ва
хоцагми цишло^аш ба дарафа и олй тарами кардааст ва
caTV< эиндагии халвдояш хеле баланд мебошад. Цолиби
диедат аст, ки дар ин 40 Урфу одат ва маданияти .милли
бо урфу одат ва маданияти тамоми Иттифо^и Советй
хеле соз ба дам печида рафтаанд*.
^атто А. Гарриман ном сарватдоря машдури Аме-
рика, к и ба Тоникистон омада буд, ма»|бур шудааст
pop кунад, ки Точикистон баъд аз революция *нотисе
дисти боривочи худро, ки ба истедсоли пахтай аълоси-
фат в а маснуоти нассоцй ас ос ёфтааст, хеле таравди
додааст». Сипае А. Гарриман комьёбидои беназири са-
ноат, хоц а гик цишлоц. ва маданияти Точикистонро тас-
вир кардааст. Вай маданияти баланди тоциконро дида
дар ^айрат мондааст: «Дукумати советй инчунин дар бо-
бати риво^и маориф хеле хизмат карда, Точикистонро
аз кишвари бссаводон ба мамлакати саросар босавод
табдил додааст. Соли 1929 дар Тоцикистон >5амагй се
мактаб буд, ки Дар огцо базур 150 талаба мехонд. Аммо
акнун шабакаи маориф 50 э^азор мутахассисон баровар-
дааст, ки маълумоти оли ё техники доранд; дар 2600 мак
1 Палм Ддтт, -Кри а нс Британской империи*, М„ 1950.
сгр. 115 - 14ъ
276
таби Точикистон 300 талаб* тахснл мекунад»,
навиштааст. А. Гарримаи. Вий мацбур туда эътнроф
кардааст: «Ба мам гуфтаид. ки ей сол пеш аз ин дар та-
моми Точикистон а халл а и як духтур ёфтан кори муш-
кил буд ХОЗИР зисда аз ду м^ор духтур даст ва ба дар
870 нафар едолй як духтур рост мсояд (дар ШМА
ба дар 700 нафар а доли як духтур рост меояд). Ба
Хар 240 точи к як хамшнраи тиббии маълумотиок рост
меояд» 1.
Точикистон, ки пеш аз революция амалдорони Рос-
сиян поджоги •* аморати Бухоро поймолаш карда бу-
данд. баъди тамтам а и дустии халедо. баъди он ки Рос-
сия халедои к алонро ба зиндагии едедхй ноил карда,
кул-гул шукуфт Тоци^^н мег^яид» ки бародари азизам.
мехнаткаши рус, ки дар гаму шодн шарик лету дар афто-
дагй дастгмр в а дар аЙёми асорату кулфати гузлшта
дусти содих буд. ба и мд од и мо расид ва хозиР хам па*
дарвор ганхори мекунад.
Ана аз хамим едбаб. Мирю Турсунзода аз номи та-
моми жалки точи к бо илхом хитоб кардааст:
Ба ту галди Рус - хдлдм лани,
Им маедлро намудллм тацмм
То^ыкомро ту болу пвр додм.
Худрятм тояа мм мдар ЛОДИ
Дар чадом мам и адомам а» ту дмгар.
Хал»,и атаамтару диловартар
Халки мам камчу >урм боа у ат,
Хайрам* ту бувад ба падлу»?
Моау ту ода моим аж аатаигм,
Я милу а ж ирод а, ажеухамем
Нкати бад ба имели аоги смех.
Байни Диллом мо нмс'бад род
Писа ру дуя тарой и ак падарс м,
Шуглам офтоби як садарсм
Бахту такдири мо агона бувад.
Мургм бахтн мо яяоаьеиа бувад
Бо ту. »й жаля и русм дурдндеш,
Чарам даарони но гумад гардиш.
‘ «Мир с Россией*. Из книги А. Гарриманя. «Правда*, 4 янва-
ря 1960 года.
277
Хяаздои Ватам дар оянда.
Бо ту мои акд шоду поя яда
Бо ту озоду пурэафар монанд,
Энки ал хавфу хя хатар монамд 1
Шсир дар муайян шудани таздири таърихи халздо
хизмаш калон доштани халци русро гаштаю баргашта
таъкид кардааст.
Суханони зернни Горький мо, ки соли 1930 ба ре-
дакциям газетам «Коммунист Таджикистана» дар бораи
роли одами рус мактуб фиристода, он суханонро дар
^амон мактуб из^ор кард, >;а^ асту рост:
«Акнун вай дар Тоцикистон, Я^утистон, Карелия,
дар >$ама цо, дар саросари Иттифо^и Советй ноцил в а
томили маданияти социалиста мебошад. Ва дар хорици
иттифох дар тамоми и^чим^о, цазира^ои дунье свози
у зуртар ва бо итминонтар садо дода, акси садок худ
ро ба вуцуд меоварад».
Таърихи Помир дар давраи советй хусусан ибрат-
омез аст. Дар гузашта помири гирмфтори ^ашшо^ии то-
цатфарсо ва зору з$ацир шуда, дар шароите ки мамлакат
дар зери пардаи тиран асорат монда, аз зиндагй буи
б ад водима и марг ба машом мерасид, дар бораи «о^иш-
локи тиллой» орзу мекард.
Ин орзуи хал к; буд, ки бо шарофати ца^рамонии ху-
ди хал^ на ёрии бародаронаш ба амал пайиаст. Помир
аз аввалин руз^ои октябри соли 1917 ба ро^и равна^у
ривоц ^адам гузошт, Ибораи «Боми ца^он* нас аз он, ки
дар осмони нилгуни Помир офтоби оламорои ши мол
нурафкан шуд ва куздои ну^раосои он аз шафа»;и ши-
мол заррин гашт, ба маънои нав баланд садо баровард.
Панци ноором ба большевику* мутсъ шуд. Дигар
илоц ^ам надошт. Вай дар айёми советй аз хоби чандас
рай гарон бедор шуд. Помирро Англия, босмачи^о,
Америка поймол накарданд, ки ин бахти у, тацдири бо-
саодати у мебошад.
Помир аз зиндагии пурцушу хуруши худ, аз суруд-
э;ои фара^аигези худ фахр мекунад. Чунин Помирро
муборизони манфиати халц, коммунисту сохтанд. По-
мири сарсафед, пас аз он руун цавон шуд. ки ба у дус-
‘ Мирзо Турсунзода. Асарх^и иуитлзиб (иборат аз ду
ЧИЛД)« чилдн I. Нашркётм Давлатии Ти^кмстон, Душанбе, содм
1962, сад- 97-М.
278
Til МО, мардм рус назар кард. Вий ба хжледм дар гу
<4 lift а эору ^ацири Помир сарвар шуда, ондоро ба сари
Пак^и ноором овард, то ки Пан^и саркашро бо ёрдами
ба рода ром а а ш ром кунад.
Ленин ба Помир ом ад ва а> ^амон рул Помир кул-
фату мсратро На медом ад, помири аз тахдираш дилпур
аст. Ва даман инро кишварс кард, ки шоирба у ру овар-
да гуфта дет.
Кишыри Лгш - Россия. мойрам,
• Эй шаркай мр тану шодии но.
Ом туй. ки жалдро додй м^т
Мони фармклоив жуя жарда ф*Д^
Модарм мо* Шаьиу шудраг бар ту бод'
Ба туфяЛла! ссдмби Давлат шуДги,
Кардам моро ба фариидй М^У*
Блтигргм пи ям дамдпсмат шудгм
Оре, гапи шокр дуруст act. Кас дар Хоруг ба зрАкалн
бузурги Лснини кабир нигарад 1уё мсбинад, ки дох**
ба чй ваковате ба Шархи озод нигох мекунад Помир
нав. мупаввар ва дигар шуд.
Дустии хдледои СССР цувваи тавокои давлати со
циалисти, гарави зарурки сохтмони коммунизм, хувва;
ва к^удрати халхи мо, сахифаи бендзиру рдхшони таври
хм халздои мо, эамонати озоди ва исти^лоли халздии
мо аст.
Хал и, хом Осиёи Миёна душворихои бешуморс паси
cap карда <|амъияти социалист» сох г ан д ва ба Шарм*
мазлум равшан нишон доданд, ки халхи В> л сор а ти ка-
питал мстим оэод ба ни корхо ходир мебошад Ленин»
кабнр навишта буд: «Мо медонем, ки оммаи халвдбИ
Шарх иштирокчисни бевосита, \ам*ауи барпоку-
нандагони хаАтя нав, дар кн цо ба по мехеэанд, зеро
саддо миллион и ин адолА аз цумлаи мнллатхои мутеъ
ва духухашон нохис буда. то ба хол мавриди сиёсатм
байналха.\хии империализм х*аРгирифта буданд. Дар
революциям хс^ира аз паси давраи бедории Шарх Д>в-
рай дар хвали тахдири тамоми олдм иштирок кардани та-
моми халххии Шарх мерасаД. то ки онхо наибам бой
шаяим империалистом шуда намонлнде*.
‘Мирслид Ивршажар. Ленин дмп Помнр. Натрясти
Да в катим То^икистои, Дупжябе, е 1955, сад. 12.
’ Ицтибос вл сармл^илди гаэстаи «Правда», 5 июни соли 1937
279
Точикистони имруза республикам пеш радами социа-
листа буда. индустриям ^озиразамон ва хочагии ^ишло-
ци ба дарачаи олй тарамикардае дорад ва кишвари гул-
гул шукуфтас мсбошад. ки сат^и зиндагии адолиаш хе-
ле баланд аст.
Э^ьёи Точикистон ва инчунин дигар халедои Вата-
ни мо, равному ривочи и^тисодиёт ва маданияти ои на-
тичаи хизмати азими Партиям Коммунист ва Сухума-
ти Советй, натичаи сиёсати хирадмамдонаи миллим ле-
нинй, натичаи дустй ва ^амкории тамоми халодои мо
аст.
Барои равна^у ривочи минбаъдаи и^тисодиёт ва ма-
данияти Точикистон ва инчунин дигар рсспублика^ои
советй, съезди XX партия, ки о^ибат^ои зарарноки па-
растиши шахсияти Сталинро фош кард, цамхггм мах-
сусс дошт.
Дар партави ^арорчои таърихии съезди XXII партия
ва Программам нави партиям |одрамоми мо, дар пеши
хал^и точнк на дигар халедои советй перспектива^ои
азине кушода шуданд.
Иттифофд Советй суботкорона ва цатъиян сиёсати
сул^ро сармаш^ карда, план и ^афтсолаи тараздиёти
хочагии халци СССР-ро бомуваффа^ият ичро мекунад
ва дилпурона ба су и коммунизм пеш мсравад.
Халодои Осиёи Миена ва фарзандони равшанфикри
01140 аср^о зиндагии хушбахтонаро орзу мекарданд ва
ба он зиндагй роздои реали мсчустанд. Таърихи чан-
динасраи он^о аз шурншчои муттааддиди ^ал^, ки зидди
зулми ^окимон. зидди бедодгарй ва бечуцуцй буданд,
саросар пур аст.
Хал одой Осиёи Миёна фа^ат бо ёрдами хал^н каби-
ри рус, дар зсри ро^барии Партиям Коммуниста, бо
сарварии Ленини аъзам занцирчои асорати дуболо
асорати Россиян подшо^й ва синф^ои ма^аллии ис-
тисморкунандаро барканданд ва дар як 40 мутта^ид
шуда, мувофици тартиботи советй содиби давлат гар-
диданд.
Дар ва^те ки халвдои шарм< мустамликави азооы
муд^иши истисмори феодалону капиталистом, азоби
зулми империализм»! Америкаю Аиглияро кашмда исто-
даанд, халвой Осиёи Миена дар оилаи халвой баро-
дарй дилпурона ба суи ^уллафЖ дурахшони коммунизм
пеш рафта истодаанд.
230
Оилаи муттафици халддои мо зодаи Октябри мунав-
вар, эцоди пуршаъку шуцрати Партиям Коммун истин
Иттифоцн Советй, натицаи муборизаи шадиди таърихи
ва чандинсолаи бародари калони мушфицу ме^рубохи
мо—халци кабир ва пад^лавони рус—дар ркэци хушбах-
тии х альдо мебошад. Халддои Ватами мо аз халци рус
миннатдоранд, ки ондоро аз бецуцуци, цашшоци за 1»н-
цироз хал ос кард. Агар синфи аъзами революционии
корга рои и рус намебуд, мо, халццон Осиёи Миёна*
мо, тоцикон, намсдонистем, км саодати цацпцпи миссий
чист. Агар ёрдами Россини революционй намебуд, То-
цмкистон цамон мамлакате мемонд, ки омро муфтхурон,
ампрону бекцои царис, зол и мои и подшоц талону торец
мекарданд; он маплакате мсбуд, ки дар он гаму кул-
фат, гмрьяву нола, хуну март цукм мгронд.
Вал»- акнун -п*цик узки баробардудуди оилаи аъзами
Х4ЛК.ЦОИ СССР аст. Вай аз мамлакати советик худаш, аз
давл.иг тавонои социалистки худаш, аз кишвари фо-
тс цен и коннот в а ца^рамонони мсднати озод, аз ватани
худаш, к и ба тамоми олам роци ояндаи пурсаодати зебо-
ро нишон додааст, фахр мекунад.
Ленинизм дар дустии халццои мамлакати мо, ки Дар
Н4 1ИЦ4И суботкорона ицро кардани сиёсати миллим ле-
нинй ба вуцуд ом ада аст, зинда мебошад* Ленин илцом
бахш ва ташкилотчин Иттифоци Рсспублика^ои Сове-
ши Социалиста буд, пай дар бобати ташкил ва мустац-
кам кардани Давлати сермиллати советй як программам
мукаммали чорабини^оро тартиб дод ва таълим дод, ки
ба принцини ннтсрнационализми пролетарй суботко-
рона риоя кунанд, дустй ва цдмкории бародаронаи халц-
Хоро му ставкам намоянд. Асоси ин программа ин буд,
ки социализм зулми синфиро мест на адволи тамоми
а ьзои цамъиятро бех; намуда, «... ма^з ба туфайли \амнн
кори ба ^ам наздик ва як шудани миллат^оро осон ва ба
дндозаи азим тез мекунад*1
Мо цело дар масъалаи миллй натицаи самарабахши
сиёсати лениниро дида истодасм, З^амаи халццои мам-
лакати моро дустии халалнопазири бародарй ба з^ам
пайвастааст. ^амаи он^о як маце ад и барпо кардани ком-
мунизм доранд, цамаи инцо аз идеяцои ленинизм ил^ом
мсгиранд, цамаи онцо дар зери байраци партиям Ленин
1 В И. Л с и и к, Асарод чилди 22, сах 3S3.
281
зиндагй мекунанд, мубориза мебаранд. ^оло на фа^а1
дустии хал^о мустадкам туда истодааст, валки он^о
ба ^ам наздиктар шуда истодаанд, забои, маданият.
санъатн якднгарро >>абул карда, бой шуда истодаанд L
^оло коммунизм аз орзуи ояндаи дурах июни баша-
рият ба кори зиндаи зцодии садов миллион одамон иу-
баддал шудааст. ки дар мамлакат^ои социализм цаёти
на» сохга истодаанд. Идеал^ои коммунизм дар зери pov
барии партийной марксистн лсниии дар доёт татбиц
шуда истодаанд.
Коммунизм орзуи дсринаи имсоният мебошад. Му-
тафаккирони бузурги асри XIX-и Франция Фурье ва
Сен-Симон лав^а^ои чамъи*ти ояндаи коммунистиро
тасвир мекарданд. Вале ин цамъияти оянда ба назари
индо як лавсан норавшанн хира менамуд ва фа^ат як
ифсонаи дилрабос буд. ки баробар^уцу^ии умумй, хуш-
бахтй ва бародариро орзу мекард.
Маркс, Энгельс, Ленин назарияи коммунизм»! илми-
ро -под карданд. Ва дар айсми но коммунизм бо ирода
ва ме^нати одамони советй аз орзу ба табдил
ефта, дар ^аёт ва зиндагии одамони советй «|ори шуда
истод ааст.
Дар байни мутафаккироне ки дар гузашта даёти
хушбахти хал^ро орзу мекарданд. зиеиени пеш^ада-
ми халдоои Осиёи Миёна ^ам буданд. Ахмади Дониш
яке аз он цабил мутафаккирон буд. Агар кас доле s«c-
мати пур аз вахту саодати Точикистон и имрузаро бн-
над, албатта, ба назараш мсрасад, ки орзудои неки яке аз
фар.14ндони диловари халци диловар Ахмади До-
ниш — ицро шудаанд.
ХУЛОСА
Акнун баъзе хулоса^ок асоси мебарорем.) Маълум
аст. ки дар доираи афкори и^тимои ва сиёсии Го’рткис-
юн дар охири асри XIX на ибтидои асри XX ду равняй
асоси буД:Аз ЯК тараф и теология и фе ОДал Щ» клсрН_КМЙа
идеология и ислом, ки пеш аз >;ама манфиат.\ои цувва-
\ои иртицоъпарастони ашаддиро инъикос мекард* Ца-
дидизм ^ам. ки аз ци^ати характер»! худ идеологиям
1 Торжество великих идей ленинизма, газета •Правда*, от 17
апреля I960 года.
2Й2
ФЕХРАСТ1
(КЛЛСГНХОНМ МАРКСИЗМ—JIKHN НМ 3*1)
Мд рже К. Капитал, т I, Госполитмздат. М, 1950.
Маркс К. Письма К Маркса от 27 сентябри 1877 г. Ф А. Зор
ге, Маркс К и Энгельс Ф Набранные письма, М , 1947, стр. 311—312.
Маркс К.. Энгельс Ф. Вступление Англии и Франции а
войну* Сом., т. X, с. 5-54.
Маркс К. Энгельс Ф. Манифест* Партиям Коммуиистй,
Нлтрие*и Даялатин Точмкистон, 1954
Маркс К. Энгельс Ф. Письмо Ф. Энгельса К. Марксу от
23 мая 1851 года. Соч, т. XXI, с 209 - 212
Энгельс Ф. Анти Дюринг. М.. 1951
Энгельс Ф Крестьянская война в Германии. К Маркс и
Ф. Энгельс Соч, т. 7 изд 2, М.* 1956, стр. 343-437.
Ленин В И. Дойр ба характеристикам романтизм и м^тисодй,
Асарло. v 2, с. 127-280.
Ленин В И. Мулолнаа^ок танцмдй оид ба масъалжи милли.
Асарцо, 5. 20, с. 1 — 38.
Ленин В И. Нвши вадачи. *Прлвав, 1955, 5 мая,
Ленин В И, Дар бораи ХУЧУЧ* худмувйянкунии ни.штхо*
Асарзд 1- 20, сах 419 — 487.
Ленин В. И Мо •> вадом мерос даст некалем? Асэрхо, 4. 2,
сац. 529-577.
Ленин В И. Хотираи Герцен, Аслрхо, Ч 18, си^ 9-16,
Ленин ВИ Бедормаами Ос не, Асархо. 4 19, сах. 69—70.
Лемин В. И Тараздии мапиталивм дар Россия. Асархо, 4
елх- 1 —630,
1 Федраст ял тарафи К, Цамодов тяртиб дода шудааст.
>9 3 Рвибо* 289
Агнии В, И. Гн рафиком и коммумистм Оаарбойч0*, Груди*.
Армамистон, Догметом. Республикам Кубистом Асарздо, 4 32,
СМ 355-ЗЯ.
Ленин В. И. Садаадом хриамс. Лсардд\ 4- 5, сад. 84 —19
Ленин В И. О Средней Алии и Узбекистане, Ташкент, Гос-
н>дат. Уэ ССР, 1957.
МАЪХЛЗ^О
ЛСАРХОИ А1ЧАДИ ДОНИШ ИЛ ЗАБОИН ТОЧНАЯ
Адмади Д им а ш Ла суками дуст. Ба Потт и и парией- Цжтъ*
а МО То^илнстони Советй, I960, 23 декабри
Дониш Л А> суками дуст лаб мамебамдад. Мар дм бевар
дар диёри хеш хор асту гариб. Ду «.игьа Таърмди вафоти Иктиёр
хо|а Дар маааммати тажирамавис \очи. Рубой, Байт. (Цамъкуиап-
да А Хабииов).—Миориф ва маданмит, I960, 17 декабрь.
Адмади Д п и и ш Асардои мумтАлаб. Нашриётм Давлапяи
Точикистом, 1959
Адм ад Махдуми Дом в ш Му мтахаб-ал-адхох (Дастна
вис),
Ахмад Махдуми Домищ. •Наводир-ул-вацосъ*. (Дастиа-
вис),
Ахмад М др дум и Дониш Комусул-Аъэая. (Даетиавис).
Ахмад Махдучи Дониш. «Рисола фи аънол ал* кура».
(Двстмлвис).
Адмади Дониш Рубоиёт. Журнала «Замени Точмкпетом»,
>960, М 12. 21,
Ахмад Мах д у ми Доииш Рис о ла ё мухтасаре ад таърихи
салтвиати хонадони мангитив Ба Самъ ва идтимом ва гасдеди Аб-
дулгани Мирзоев. Нашриётм Давлатии Точикистон. I960, С. 194.
Ахмади Дониш Асар^ои мумтахаб. Бо та*«сдотн ба won
т^йёржун.1ндаи ин хаффа Расул ^одиюда. Дар тадти тадрири Кз-
хол Айий, Нлприети Давлдтии Танкистом. 1959. с. 286.
А м адм Дон ик1 Порвало Д1 •Навадир-ул вадоеъ*. Бо гад-
рмр, тан1с\от на судами хотикавии Расул ^дмнмда. Нашриётя Дав
латин Точ*А1и-г°н» 1957, с 246.
А д м а д и Д о и и ш Ai китобм »Наводир’ул-вадоеъ»-и Адмад
Махдум Дар китос'м С Айнй «Мамунам адабиёти точ***- М., 1926
с*А- 29" — 301.
Ахмади Доииш Дар васфн Петербург. (Шеър) — журчали
«Пиохер», 1957, Nj 2, сац. 6.
Ахмади ДонмшДу порча 1> ос ори чопиашудам Аднадм
Доииш. (Дир ли коати Фиром^шхони ва ва ик дафтари муса вводи).
2*»
Ба чоп т.1Йёркунанда Р. ^одиаод*- — Шар^и Сурх, i960, № 7,
сц. В5-90.
Адм4ДИ Дониш. Оид ба аквалин цанг дар байки Россиян
годшпкй ва Бухорои амири (Ат «Рисола»). Лэ ^икояти - Фаро
ь^шхоиа* (Лэ «Наяодир-ул-вацоеъ»). Дар касфи Петербург. А^а-
ммвти доннстаки забони русй, Нацли А\хади Дониш аз забоин
Ма.чдакли сайё^. ^окими шарики дузд. Дучор шудан бо жпредо.
Ь1укур5ек МвЙиуни душманд. Саргузашти А^мад Махдуми Дониш.
Доккшдусгим халци рус. Наси^ти Ахмади Дониш ба фарзаидо-
наш. Дар кит. А. Мирюея. Б. Сирус ua С. То^иддииов. - Аддбкгти
тоник. Хрестоматия Баром сипфм 9 нактаб^ои миёна. Душанбе.
I960, с. 259— 360.
Дени ш А Шеър и Дониш дар глвсифн Аделина Патти жури.
вТочикистон». I960, №• 12« сад. 14.
Касидаи Ахмади Дониш _ Дар кит. С. Айнй «Намунаи адабиети
тетр»» М., 1926, с. 295 — 297.
Чанд шеърн ба товагй ёфташудаи Ахмади Доииш. (fa?ладо,
ду таърих. >\мгт»ано. Рубоиз\о. Фа рад о.) Ба чоп тайеркунанда. А. Хл*
бибов, Шарки Сурх, 1961, Xv 5, сац. 123 — 126,
Адмади Дониш Петербург шаънига (шеър),- Совет То-
жикистони, I960. 23 декабрь.
ЕА ЗАЕОН И РУСЙ
Ахмад Дониш. Аделине Патти (Стихотворение). Перевод
И. Сел каинского. В кн. Антология таджикской поэзии. М , 1957.
с. 479.
Ахмад Дониш Благодарность за подаренный глобус (Сти-
хотворение). Перевод И. Сельвинского. В хм. Антология тад-
жикской ипазин. М , 1957, с. 528.
Ахмад Дониш. Во славу Саи кт- Петербурга (Стихотворс
иие). Перевод И Сельв инсзоого,— В кн. Антология таджикской по-
вяжи. М< 1957, стр. 527.
Ахмад Дониш. Время препровождения эмира. Отрывок из
‘Исторического трактата». Перевод с таджикского М Османова —
жури. «Гулистон», 1960, N» 2, с, 96—101.
Ахмад Дониш. Мне говорил один мудрец... (Стихотворе-
ние} Перевод И. Сельвинскопэ,- В кн. Антология таджикской поэ-
зии. М., 1957» сад. 527.
Письма Ахмад Довита. (Первому министру эмира Бухаре
го - кушбеги). жури. »Уэбекмстои«, 1959. .4 8, с. 17.
Ахмад Дониш. Путешествие на Бухарм я Петербург. Под-
готовка текста и комментарии Р, Хади заде. Душанбе, I960
19
291
А х ял д Донни*. Путешествие ц Петербург писателя с по-
сольством .чира Муваффара (Отрывок) В км Климович Л. И Хре-
С1ОМА1НВ по читгратуре народпя СССР М.. ЗЭ47. с. 78-^81.
Ахмад Диниш Размышление о царе и повте.— 8 ки Т*Д-
жикскал помня. Переводы И Сель анис хот, подряд И Брагинско-
го, Душанбе, Государственное издательство Таджикской ССР. 1949.
стр. 243.
Ахмад Дониш Редкости происшествия Рассказ о путеше-
ствии Абулкасмм.» а Россию. Перевод и примечание Л. Деммдчика -
Литературный Таджикистан, к и И 1957, стр. 284 — 294
МУОСИРоНИ ДОНИШ ДАР БОРАН Г
Абдулазиз Ш а р ъ it Дар таърифи Адмад Мяздум. га ♦
«Маориф ва маданият«, I960. 24 Декабрь
Ан барм Бу хорой Дар вафоти Ахмади Доииш (Шеър»
Маориф ва маданият, I960, 24 декабрь
Афэал Махдумм Пирмасти Б у к о р о й. Афзал-ат
та жор фм >икр аш шеър-вал-апгъор. Тошкент. 1918
Возед Хори Радмятулло Тудват-ул-ждооб фй газки*
|вт-яд*асдоь Тошкент, 1914.
Зиг Садри Дар чадди Адмяди Дониш, —газ. •Маориф ва ча
даннят», 1961, 24 декабрь
3 и с Садри Тавкор'ул-ашъор (даетнаяис)
^ашмаг Мир Мухаммад Сиддиц Тазк ярат-уш шу аро.
(Дастмавмс).
Мувтариб Аз мулам мае бар маддияп Шохин ба Адмяди
Дониш. газ. «Маориф ва маданият*, I960, 24 декабрь.
X* Арат Ба вафоти Ахмади Дониш. г в в. «Точи кистом и Со-
ветй», 1960, 23 декабрь.
Хайрвт М Ба потирам Ахмад Маядуми Дониш. (Шеър)
Маигьал, № 1, с. 7.
Ха брат М Дар таърили вафоти Ахмади Доияш. газ •Ma*v
риф ва маданият», I960. 24 декабрь
Х^йрат М. Киты* Х*Арат дар таврили вафоти Адмяди До-
ниш. - Журналы «Точикистон», 1960, № 12, с. 14.
Хо^м Невм а ту л л о. Дар ситокши Ахмади Дониш га«.
<* Маориф ва маданияг». i960, 24 декабрь.
Шодин Ш Дар мадд ва ситоиши Ахмади Дом йен — rat
»Маориф ва маданият», I960, 24 декабрь.
Хасидам Шодин ба мадди Ахмад Маллу мм Дониш дар кип
Нвмунадои адабиети точил Нашрмёти Дднлатии Точикистонг 1940,
с. 239 — 240.
Ж
ЗАМОНИ АХМАДИ ДОНИШ
БА ЗАБОИН ТОЧИКЙ
Айнй С. Таърихи амирони мамгитмяк Бухоро, Тошкент, Наш*
риёти Д апатии Туркистон. 1928, сдх- 78—79.
А коков Г. Баъзе античном экспедициям фольклор ми солдои
1953 м 1954. Ил отд. общ. наук АН Таджикской ССР, вып. VII,
1955, стр. 75-85.
Буэургвода Л. аа Цалклов Р Инъмкоси шуришм Богеь
дар фольклор, Нлшрмётм Д апатии Точикистон, 1941.
Гафуров В. Таърихи мухтасарк МЛфв трцик. Натрясти Див-
латин Точмккстон, 1947.
Карим Девона. Свтрцои отатии НаШриёти Даалдтии То-
чикнетои. с. 1958.
Нояатвода Т. Дар ворам Возе а вв асари у • Савоыед-ул*
насолим ва фаросих-ул-мамолик*, Нашриёти Данлтмн Точикистон,
1957.
Р ач лбов 3. Муднитарин ладжад о и м8ти социлай-и дтисодки
Туркистон оа аморати Бухоро дар никак луйуми асри XIX, Дар
кит. 3 Ра4*1 боя *Aj таърихи афкори ч^нъивтй-сиёсми хал^и точик»
Нашристи Давлатии Точикметом, 1959, сад. 27—157.
РаЧ*б°* С. Ба Россия пайвастаии Осиёи Миена ва а^амия-
ти он. Нашриёти Даадатим Точикистон, 1959, сац, 40—44.
Раз^П'г J^obj им Чанд сужай дар бораи вкс аз тарчимондои
звмалиин адабиёти бадекм рус на к кт об и у. - Шарки Сурж, 1939.
№ 1,сан 134-ВЭ
Фольклори точик Нашриётм Давлатни Точккистон, 1954.
БА ЗАБОИИ РУСЛ
Андреев М С. День бухарского амира. (Рукопись).
Антология таджикской поэзии М.. 1957.
Бартольд В. В. История культурной жизни Туркестана, А ,
1927.
Б с Р тел к Е. Э. Очерк истории персидской литературы.
Л,, 1928
Борне А. Путешествие в Бухару, ч. 1—3, М., 1848.
Брагинский И, С., Раджабов С. м Ромадин В. А.
К вопросу о значении присоединения Средней Азии к России. Вон
росы истории, 1953, № 8, стр. 21-40.
293
НдкСсрн Л Очерти ионии и нравов Востока СПб., 1877
Н а м б г р и А Путешествие по Средней Лайк ил Тегерана чс
рея Туркменскую» пуспаяю по восточному берегу Каспмйсжог >
мора и Хиву. Бухару и Самарканд, предпринятое IB63 году с на-
уч мой цедваи по поручению Венгерской Академии в Пеште членом
ее Л Вамбери М , 1®Ь7.
Вамбгрм Г Истории Буяарм или Траисоксанни СПб. I17J
Мощными И. Очерки нового Туркестан*. СПб, 1*14
Вяткин В. Л Квршмнскнй округ, организация в мем войска и
события в период 1215—1217 (1800-1803 гт). Илвеггим Средне
авиа т иного Отдела Русского географического общества. 192*
т XVIII, стр 9-26
Гадким Л Краткий очерк Бухарского ланства Военный сбор-
ник, 1890. J* II. стр 176 179. ЯЬ 12, стр 400-42$
Гафуров Б Г Историк таджикского народа От дрекиейш*ъ
времен до Истиной Октябрьской Социалистической революции
1917 года. М , Ги»сппчптмлддт, 1955.
Гафуров Ь Г Успели национальной политики КПСС и не-
которые вопросы интернационального воспитания. •Коммунист *
1958, Ч П. стр 10 24
ГубаргаичРадобылскмй А Экономический очерк Бу-
хары я Туниса СПб 1905.
Гусейнов Г И» истории общественной и философской мыс-
ли в Азербайджане XIX века Баху. 1949.
История Бадаапяик (Таърихи Бадаашмн) Фотографически!
репродукция рукописного текста. Подготовил к изданию А Н Бол-
дырев. Л. 1959.
Истории народов Увбскистаив т I Кн втирал. Таш» < мт,
Илд-во АН Узб. ССР 1956
Клеи В Современное состояние торговли я Бухарском хан-
стве, Турхестапи-кий сборник 1887. т 540, стр. 76 — 77.
Костенко Л Ф Путешествие русской миссии в Бухару в
1870 г СПб, 1871
КР ест окский В В В гостах у •мира бухарского СПб
1887,
Лавров М. В Туркестан География н история края М .1914
Логофет Д. Н Бухарское ханство под русским протектор.»
том. т Г СПб.. 1911
Логофет Д Н Страна бесправна. Бухарское ханство и его
современное иостояние. СПб., 1909.
Масальский В И. Туркестанский край, СПб, 1913
Материалы научной сессии, посад щен ной истории Средней Алии
и Кам лета яд в дооктябрьский период, Ташкент, 1955.
294
М иклухоМ j кл«Й Н Д. Описание таджикских и персид-
ских рукописей. МЛ. 1955.
Мухами в Памирский район Ташкент, 1912-
Наливхин В. Краткая историк Кокандского ханства.- К а
эамц 1876.
Нечаев А Н По горной Бухаре. Путевые очерки. СПб., 1914
Новейшее описание Великой Бухары. Азиатский вестник, мл.д
Григорием Спасским, 1825. Январь, стр. 3 — 15; февраль, стр. 75 — 80:
апрель, стр 231—240; май, стр. 304 — 311; июнь, стр. 374—380
Очерки Гмссарского края. Туркестанский сборник, т. 594.
Пономарев В. Н. Задачи исторической науки и подготовка
иаучиочтедагогических кадров в области истории Доклад акадсми-
»..i Б Н. П оном аре »м на Всесоюзном совещании по вопросу о мерах
улучшения подготовки научно-педагогическик кадров по историче
ским наукам. М., надво АН СССР, 1962.
Перепелицмна Л. А. О влиянии культуры русского наро-
да на культуру народов Туркестана. Труды САГУ, вып. 51, 1934,
стр. 79—108.
Посдявскнй Бухара. Описание города и хамства. Сборник
материалов по Алии. Вып. XL VII, Спб., 1891, стр. 1 — 102.
Пяск1>вский А. В Революция 1905—1907 годов в Туркеоа
не В св. • Революция 1905-1907 годов в национальных районах
России- М , 195$.
Ре мел И А. Внешняя торговля Бухары до мировой войны.
Опыт мсторкко статистического обэора внешней торговли ханства в
не сферы таможиого объединения его с Российской империей Под
ред Д П. Красновского, Ташкент, 1922,
Соловьев М М Ученая якснедиция на Бухару я 1841 — 1842
при участим натуралиста А. Лемана, М Л.. Илд-во АН СССР,
1936
Семенов А А Очерк устройства центрального администра-
тивного управления Бухарского хамства позднейшего времени. И д
во АН Таджикской СССР, 1954.
Семенов А. А Этнографические очерки Зярафшанских гор,
Каратегина и Дарвам М., 1903.
Слуцкий И М. Памир в политическом отношении- «Сред
няя Ало» 1910, -М I, стр, 73—93.
Смирнова Н А. Очерки историк научения ислама в СССР»
М_, 1954
Татаринов А С Семимесячный плен а Бухаря и М. 1867.
Тимохин В Выдающиеся итальянские певцы Очерки
М Му-гия, 1962, стр 64 —66
293
Турсун-заде М На пути к солнцу человечества журн.
«Гулистан*. 1959, Nr I, стр. 11—23.
Хамраев М Очерки истории X кесарского бек ст «а а конце
XIX и начало XX а. издание АН Тадж. ССР, 1959.
X а и и м к с» в Н Описание Бухарского ханства. СПб, 1843.
Шепелев А. Материалы для истории Хивинского похода
1873 г. Очерк военных и дипломатических сношений России с Сред*
ней Алией. Ташкент, 1879.
Энпе (Вероятно Н, Н Пан ту сов). Очерки Бухары. Тур-
кестанский сборник. 1910, т. 541,
Яровский И. Л. Путешествие русского посольства по Аф
гамистану и Бухарскому ханству в 1878-1879 гг. Из дневника д-ра
И. Я. Яровского г. 11. СПБ . 1883
РУССКАЯ ПЕРЕДОВАЯ МЫСЛЬ
О НАРОДАХ РОССИИ
Белинский В. Г. «Самоеды в домашнем и общественном бы*
ту» Владимира Иславкпм, СПб., 1847, Пол. соб., соч., т XIII, М,
1948, стр. 196 *-202.
Герцен А. И. Былое и думы. ч. 1 — 3, Соч. т. 4. стр. 7-403.
Грибоедов АС. Проект учреждения Российской Закавкхл
с кой компании- Сочинения М_, 1953. стр. 614 —638..
Короленко В Г Сок Макара. (Рассказ). Избранные прею*
ведения, М., 1947, стр. 12—27.
Лермонтов М Ю. Посвяв|енис (стихи), Пол. собр сон.
т 1, 1935, стр. 117.
Пушкин А С Памятник. Избранные произведения, в 3-х т.
т 1 Стихотворение, М , 1949, стр. 540.
Пестель П. И. Русская правда Нажав Временному Верхов*
ному Правлению, СПб., >906,
Салтык ов-1Ц е д р и н. Письма (о Туркменской литературы)
Подготовил к печати Панков И, «Дружба народов«, I960, К» 4,
стр, 216-217.
Толстой Л. Н, История писания и печатания, -Кахакоя*.
Пол. собр. соч. т. 6, М., 1936, стр. 271—307,
Чайковский П. И. Письма м воспоминания М.. 1927, vtp.
126. и сл.
Ч еркишевскмй В, Г. Письма В. Г. Чернышевского О С
Чернышевской от 10 августа 1873 г. Пол. собр. соч.. т. 14. М., 1910.
стр. 533-535.
296
АДАБИЕТ ДАР БОРАИ АХМАДИ дониш
БА ЭАБОИИ ГОЧНКЙ
Абул^ась Р Асври ими Т1ърмкй. (Китоб и ст) «Маориф-
гарварм барч летай жалки то^ик Ахмади Дониш*. Газета и «Маориф
ва млдлниат», 1961, 16 декабрь
Авалов Р Тлйёри ба юбилеи Адмади Дониш,- Гактаи *То-
•(икистони Советй», 1960, 23 октебрь.
Авезбосвл Г Адмади Доииш дар бораи характеры прогрес-
сивны маданияти рус. Журнали «Маданияти Танкистом», 1958, Nt I,
сад. 12-14,
Адиб ва домишмлыдм бувург. (Ба пешвош 130-сплагим руаи та
калл уди Ахмади Дониш),— Журнали «Машъал». 1960, Ай 9. сад 6.
«Адиб вв маоряфпарварм бувург»,— Журнали «Злнони Точнкис-
гон». 1960, Nt 12, сад 21
Ааиа^улов Ц Симои бувург. (Дар бораи Адмад М аж дум и
Дониш), газетли -Т^икнстоны Совет»в, I960, 24 июнь
А знаку лов Ч Тудфаы олимоии то^мж ба чашки мутвфлл-
хиры буаург. (Д.'Р борам лсардо* мунтахлби Ахмади Дониш). Га
>етаи «Точмкмстони Советй*, I960. 15 октжбрь.
А й и и К ХУЗЧ*тАои тола аз архивы императоры Рос с ил оид
ба сафари Дониш ба Петербург Журнали «Шарки Сурх*, I960,
Ай 12. с. 5Л-66
Айни С. Адхад Махдум — дар китоби «Намунжи адабиети
том*», М., 1926. с 267-290.
Айни С- Адмад Маждуни Доииш Тарзи зиндагонии шабопа-
руэм ва мфтагии Адмад Макдум. «Оби пища*. Саёдати солона и
Аз^мад Махдум Шеърдои даянии Адмад Махдум — Дар кит Ан
мй С - Куллист. чилди 7» сад. 29 — 41, Нлшриёти «Ирфон», Ду
шайбе. 1962.
АЙни С. Ба Миршакар (Аз мактуб^ои С Айнй ба адибени
то^нк ) Ба чоп тайеркунандатон Сллоцат Айнй ва Каж>л Айни.
жури. «Шарки Сурх» 1957, Ай 4, сад. 12-18.
Айнй С. Мулоднвадои С Айнй дар бораи Адмад Махдум,
Журналы «Точмхмстон», I960, ЛЛ 12, сак 13.
А I км С. Одами a*pi6, - Дар лито би С. Айни — Куллкег, чжл-
ди 6. сад 262 - 276, Нашрыети «Ирфон», Душанбе, 1962.
Адмади Дониш, Ддр кит. Адабиёти томите Барои сыифи XL
Пашриети Давлатки Т04икистон, I960» сад, 167—199.
Адмади Дониш. журн. «Мактабн советы», I960, М» 12. с, 1
Адмади Дониш. (Мвълумоти иухтасар). Журналы «Пио-
нер», 1957, М 2, с. 6.
297
Влмбгри А Очерки жизни и нравов Востока СПб.. 1677.
Вамбери А. Путешествие по Средней Алии из Тегерана че
рел Туркменскую пустыню по восточному берегу Каспийского
моря в Хиву, Бухару и Самарканд, предпринятое в 1863 году с на
уч кой целью по поручению Венгерской Академии в Пеш те члена»
се А, Вамбери М.. 1867.
В й ибер и Г. История Бухары или Траисоксаиии. СПб, 1873
В о щ и и н к Н. Очерки нового Туркестана. СПб . 1914.
В я г к и и В. Л Каршинский округ, организация в мем войска и
события в период 1213-1217 (1800-1803 гг). Известия Средне
азиатского Отдела Русского географического общества, 1928
. XVIII. стр. 9-26.
Галкин А Краткий очерк Бухарского ханег вл В осиный сбор-
ник, 1890. X ||. стр. 176-179; Nr 12, стр. 400-425
Гафуров Б Г История таджикского народа От древкейш^л
времен до Вечмкой Октябрьской Социалистической революции
1917 ГОДл. М ГиСП'ХХИТИВДаГ, I95S
Г афуров Б Г. Успехи национальной политики КПСС и не-
которые вопросы интернационального воспитания. «Коммунист »
1958, № II. стр. 10-24
ГубареяичГадобылскмй А. Экономический очерк Бу-
хары и Туниса СПб, 1905.
Гусейнов Г. Из историк общественной и философской мыс
ли в Азербайджане XIX века Баку, 1949.
Историк Бадахшана (Таърихи Блдлхшон). Фотографически
репродукция рукописного текста. Подготовил к изданию А. Н Бол-
дырев, Л. 1959.
Историк народов Уьбек иста ня т. I Кн вторая. Ташкент,
Изд-во АН Узб ССР. 1956
Клем В. Современное состояние торговли в Бухарском хан-
стве. Туркестанский сборник 1887. т. 54O, стр. 76—77.
Костенко Л. Ф Путешествие русской миссии я Бухару я
1870 г. СПб. 1671
Крестовский В Н В гостях у аммра бухарского СПб.
1887.
Лавров М. В Туркестан География и история края М . 1914.
Логофет Д. Н Бухарское ханство под русским протектора
том. т Г СПб . 1911
Логофет Д. И. Страна бесправия. Бухарское ханство и его
современное состояние, СПб, 1909.
Масальский Б И. Туркестанский край, СПб., 1913
Материалы научной сессии, посвященной истории Средней Азин
м Казахстана в дооктябрьский период, Ташкент 1955.
294
М и к л у х о-М дкл 1й Н. Д. Описание таджикских и персид*
слил рукописей, М.-Л-, 19SS.
М у х у н о о Панирсхий район Ташкент, 1912.
Наливкин В Краткая истории Кокаидского хамства.-Кл
эаиь, 1876,
Hmjch А В По горной Бухаре Путевые очерки СПб, 1914
Новейшее описание Великой Бухары. Азиатский вестник, и д
Григорием Спасским, 1825, Январи, стр. 3 — 15; феврали, стр. 75 -80
апрели, стр. 231-240, май, стр. 304 — 311. нюни, стр. 374-380
Очерки Гиссярского крав. Туркестанский сборник, т 594.
Пономарев В. Н Задачи исторической науки и подготовка
научно-педагогических кадров в области истории. Доклад академи-
ка Б Н. Пономарева на Нсесоюшом совещании по вопросу о мерах
улучшения под готовки научно-педагогических кадров по историче-
Лим наукам. М . ИМ* во АН СССР, 1962.
Перепелицнна Л А О влиянии культуры русского маре*
да на культуру народов Туркестана Труды САГУ, вып. 51, 1934,
стр. 79-1 Св.
ПослдвскнА. Бухара. Описание города и хамства. Сборник
материалов по Алии. Вып. XLVII, Спб., 1891, стр 1—102
Пвсковский А. В. Революция 1905-1907 годов а Турмес»а
не. В сб. •Революции 1905-1907 гемов в иациональных ра|Гоилх
Россини М . 1955.
Ре не а И. А Внешняя торговля Бухары до мировой войны.
Опыт историко-статкстнчесКого обжора ннсшнсй торговли хамства я
нс сферы таможни го объединения его с Российской империей Под
ред Д П. Краснове кого. Ташкент, 1922.
Соловьев М. М Ученая экспедиция на Бухару и 1841 — 1842
при участии натуралиста А. Лемана, М. Л., Ихд-во АН СССР.
1936
Семенов А. А. Очерк устройства центрального ад мин «гетра
1ИЫ10ГО управления Бухарского ханства позднейшего времени И д
во АН Таджикской СССР, 1954.
Семенов А. А. Этнографические очерки Зарафшанским гор.
Каратегина и Даркам М., 1903.
Слуцкий И. М. Памир в политическом отношении. *СреД
няя А*ия», 1910, № 1, стр, 73—93,
Смирнова Н А. Очерки истории итучемив ислама в СССР,
М, 1954.
Татаринов А С. Семимесячный плен в Бухарям. М., 1867.
Тимохин В. Выдающиеся итальянские певцы Очерки
М Му гнж, 1962, стр. 64 — 66,
29о
ТурсуН'-эадс М Hi пути к солнцу человечества жури.
«Гулистан». 1959. № I. стр. 11-23.
Хамраев И Очерки истории Хиссарсхого бекства в конце
XIX и начало XX в* издание ЛН Тад* ССР, 1959
Хаи инков К Описание Бухарского ханства. СПб, 1843
Шепелев А. Материалы для истории Хивинского похода
1873 г Очерк вое ним я и дипломатических сношений России с Сред-
ней Азией. Ташкент, 1679.
Энпе (Вероятно Н. Н Пантусо в). Очерки Бухары. Тур-
кестанский сборник, 1910, т. 541.
ЯровскиЙ И Л Путешествие русского посольства по Аф
iанкетаиу и Бухарскому ханству в 1878—1679 кт. Из дневника А ра
И Я. Яровскопо т. II, СПБ . 1883
РУССКАЯ ПЕРЕДОВАЯ МЫ(.1Ь
О НАРОДАХ РОССИИ
Белинский В. Г .Самоеды в домашнем и общее гасимом бы-
ту* Владимира Иславинв, СПб-, 1847, Пол., соб.« соч, т XIII, М,
1948, стр 196- 202.
Герцен Л. И. Былое и думы, ч. 1—3, Соч. т. 4, стр. 7-403.
Грибоедов А С Проект учреждения Российской Закавказ-
ской компании Сочинения М . 1953, стр 614-638...
Короленко В Г. Сои Макара. (Рассказ). Избранные произ-
ведения, М.. IM7, стр. 12—27.
Лермонтов М Ю. Посвящение (стихи). Пол собр, соч
т I, 1935, стр 117.
Пушкин АС Памятник. Избранные произведении, в 3-х т.
т I. Стихотворение, М , 1949, стр. МО.
Пестель П. И Русская правда. Неках Временному Верхов-
ному Правлению, СПб., 1906.
С алт ы ков Щ е д р и м Письма (о Туркменской литературы).
Подготовил к печати Панков И «Дружба народов», I960, N* 4,
стр. 216—217.
Толстой Л И История писания и печатания. «Казаков»
Под. собр. соч. т. 6 М , 1936, стр. 271 —307.
Чайковский П. И. Письма и воспоминания М. 1927, стр.
126. и сл.
Чернышевский В. Г. Письма В. Г. Чернышевского О. С.
Чернышевской от 10 августа 1873 г. Пол. собр. соч., т 14, М.. 19К
стр. 533—535.
296
АДАБИЕТ ДАР БОРАИ АХМАДИ ДОНИШ
ВА ТА ЮНН ТОНИКИ
Абулдаса Р Асари NUM таървхА. (Китобиёт), • Маориф’
глраари барчата и хал^и торк Ахмади Дониш» Газетаи •Маориф
пл мадамквт», >961, 16 декабрь
Ава зон Р Тайёри ба юбилеи Адмади Дониш. - Гаэетли -То-
ЧМКМС1О11И CoarriU, 1960, 23 октвбрь.
Авмбосп Р Адмади Дониш дар бораи характер* прогр^с
€* маданиати рус. Журнали «Маданивти Тоникнстон», 1958, № I.
сад. 12-14
Адмб ва домишманди бувург. (Ба пешволи IJOcciAar** рузи Тл
ьлллудм Адмади Дониш).- Журнал* »Машъал», I960, X* 9, сад ь
•Адиб ма маорифпараари бувург»,— Журнали •Замани Топики»* •
тон», 1960. Ай 12, сад. 21.
А зи аду л 08 Ц. Симои буаург, (Дар бораи А дм ад Махдум и
Дониш), газетам «То^икистни Советй», I960, 24 июнь
Азиату лов Ц. Т^дфаи олимоии топик 61 пашин мутафлх-
кирм буаург. (Дир бораи асарфж муитхкаби Адмадм Дониш) Га
_етаи «TcFiftfcNCTnHN Советы», I960, 15 октябрь.
А йии К. ^уччлтАои тола за архив* ммпсрвтор* Рос с их оид
ба сафари Диниш ба Петербург. Журнали *Шдрп* Сурх». I960,
Ай 12, с 56-66.
Айни С Адмад Махдум дар пито б к «Каму май адабиёти
топик», М, 1926, с 287—290.
Айн и С А дм ад Махдум* Дониш Тарзи «индагоиин шабома-
рули ла ^афтагии Адмад Мамун. *Обм ганда». Саёилтн солона»
Ахмад Махдум Шгьрдои ууи Ахмад Мамун Дар кит Ай
ни С. - Куддмёт, и ил ди 7. сад. 29-41, Н.иьриёти «Ирфон». Ду
шайбе, 1962.
Айнй С. Ба Миршакар (Аз мактубнии С. Айни ба адибоии
тоник.) Ба чоп таЙсркунамдйгпн Салонаг Айни ад Камол Айни
жури. «Шарки Сурх» 1957, № 4. сад. 12- 18
А йкн С. Мулскизадом С Аймй дар бораи Адмад Махдум,
Журнали »Tohkkmctoh», I960. 2* 12, cwt' 13,
Айнй С. Одами аниб -Дар китобк С. Айни -Кудлиг» пил
ди 6, сад 262-276. Нашриети «Ирфоц», Душанбе, 1962
Ахмади Дониш. Дар кит, Адабиёти гоних Барои синфи XL
Пашриётм Дахлатии Топикисюи, 1960. сад. 167—199.
Ахмади Дониш. жури. *Мактдбн советы». 1960, № 12, с. 1.
Ахмади Дониш. (Маълумоти мухтаеар). Журнали •Пио-
нер». 1957, X* 2, с. 6.
297
Турсуиладе М Hi пути к солнцу человечества журн
«Гулистан. 1959. Nr I, стр 11-21
X а и р л с в М Очерки истории Хиссарского бскства в конце
XIX и ичмо XX в. издание АН Тлдж ССР, 1959
Ханны ков II Описание Бухарского я в метка. СПб.. 1843
Шепелев А. Материалы дли истории Хивинского похода
1873 г. Очерк военных и дипломатических с мошей и й России с Сред-
ней Линей. Ташчент. 1979.
Эмпе (Вероятно Н Н Па нт у сов), Очерки Бухары. Тур-
кестане хмй сборник, 1910. т 541
Яровскмй И Л Путешествие русского посольства по Аф
гамистану и Бухарскому ханству в 1871- 1979 гт. И> дневника д рм
И Я Яровсжрго т II. СПБ , 1883,
РУССКАЯ ПЕРЕДОВАЯ МЫСЛЬ
О НАРОДАХ РОССИИ
Белинский В Г. «Самоеды в домашнем и общей i венной бы-
ту» Владимира Недавние, СПб., 1847, Пол . соб., соч., т XIII, М ,
1948. стр 196-202
Герцен Л. И. Былое и думы, т, 1—3. Соч. т. 4, стр. 7-403.
Грибоедов А. С Проект учреждения Российской Закавказ-
ской компа и ни Сочинения М , 1953, стр 614 — 638
Короленко В Г. Сои Макара. (Расскаа). Избранные нрои_.-
веденкв, М , 1947, стр 12—27.
Лермонтов М Ю Посвящение (стигм) Пол соор соч.
т I, 193$, стр 117.
Пушкин Л С Памятник. Избранные произведения в 3-х г,
т 1 Стихотворение, М . 1949, стр. 540.
Пестель П И Русская правда Наяка Временному Верхов-
ному Правлению, СПб., 1906.
Салтык ов Щ е д р н н Письма (о Туркменской литературы)
Подготовил к печати Панков И «Дружба народов», 1960, Nr 4,
стр. 216-217,
Толстой Л. Н История писании и печатания. «Казаком •
Пол собр. соч т. 6. М.. 1936. стр. 271-307.
Чайковский П И Письма и воспоминания М 1927, стр.
126. и сл.
Чернышевский В Г Письма В. Г. Чернышевского О С.
Чернышевской от 10 августа 1873 г. Пол. собр. соч., т 14, М ., 1910
стр. 533-535
296
АДАБИЕТ ДАР БОРАИ АХМАДИ ДОНИШ
6% 1ЛБОИИ ТОЧИКЯ
Абулдаея Р Асари нави таврикй. (Кмтобмет) «Млормф*
глраарм бардост*и Хал до тодок Ахмади Дониш» Галетам «Маориф
вэ мадамиат», 1961. 16 декабрь
Ава во • Р Твйсрй ба юбилеи Адмади Домни.- Галетам «То-
ЧЮпастстм Со вето*. I960. 23 мшбрь.
Авелбоева Г Адоади Доииш дар бораи аараггери нроер*с
синим мадаммати рус* Журнала «Мадаминти Точмхистом». 1958, № 1,
сад, 12 — 14.
Ад и 6 на доиишмтмди бувурс. (Ба пеогволи 1Э0-солагии рули та-
ааллуди Адоади Домиш) — Журмали ’Mituuu, 1960. Яг 9. сад s
•Адмб ва маорнфпараари буаурс»,— Ж урвали «Замени Тодоам»’
П>н«. I960. Ал II, сад 21
А-«млдулов Ц Симои буаург (Дар борам Адоад Маадуми
Дониш), галетам »Тодовмстоим Совстп». I960. 24 июнь
Азаи^уло* Ц Тучфаи олимони годов ба уаовим мутафал-
ьирм бувург, (Дар борам аелрдох мумтакаби Адоади Дониш) Га
.^етви «То^икистони Сонеты», 1960, 15 октябрь
А А ми К Хучдотдом том аа арниви императора Россия оид
ба сафари Дошли ба Петербург Журналы «Шардо Сурж» )9о0,
М 12, е 56-66.
Aft ий С. Адоад Махдум - дар вмтобм «Мамунам адабиети
точив., М . 1926. с 287-290.
А йип С Адоад На му ми Доииш Тарам «имдасоими шабина*
р£л! ва дофтлгии Адоад Махдум «Оби ганда». Саедати Соломин
Адоад Мат дум Шсьрдом мчвни Адоад Мдлдум - Дар вит Ай
им С. - Куллмет, до\ди 7, од. 29-41, Нашриети -Ирфан. Ду
дамбе. 1962.
А й и й С Ба Мпршавар (Ал мажтубдом С Айнн ба адибоим
точим.) Ба чоп тай^ржуиамдагои Сллодат Аймн ва Камоч Айнй
жури. «Шархи Сурж» 1957, №4, сад 12-18
А А и и С. Мулодомчои С Айнй дар борам Адоад Махдум.
Журнала »To4hkmctoh». I960, 12, сад. 13.
ААмй С Одами адоб -Дйр жмтоби С. Айии -Куллийт дол
дн 6, сад 262 — 276, Нлшрмети «Ирфпк». Душанбе, 1962.
Ахмади Дониш. Дар кит Адабиети тодок Барои емнфи XI,
Нашриети Даклатми Точммистон. I960, сад. 167—199.
Адоади Донкш жури. «Мдктлбя советы». 1960. 12, с. I
Адмади Дониш. (Маьлумоти мухтасвр). Журмалм «Пио-
нер», 1957, № 2, с 6.
297
Афсоиц Л bj Х£%асв М. Пандхо* лири хирад Гаэетаи
аКомсоиоли То^мкистои», 1960, 27 иовбрь.
Лдроров 3 «Асархои мунтазяб-м Адмади Дониш Галетам
M-i-риф ва мадапияг», 1961, 13 апрель.
Аяроров 3 Ахмад Мацумм Дониш дар а игнор и шуарои муо-
смрлш. Журнал» «Шар^и Сурх* 1961, М I, cufc 136-141.
Ьл псшаоэи 133-солагим рутм таваллудм А дм ад и Дониш. га
•Тофгкмстоми Соаетм*. 1960, 4 январь, га >гтаи «Маорвгф ва мада-
пигг», I960. 5 январь
Баале маьлумотдои мяв дар борам Ахмад Матдуми Дойми:
Журнал к «Шарди Сурх*, 1956. Ай 3, сад- 109
6 еле ниц кая И Олимонм рус дар борам Адмадм Домиш
Журнллн «Точикмстояв, I960, № 12, с. 14 — 15.
БолтаевМ Оэодфнкрии мутафаккмронм Осиеи Мибив.
Нашригтм Данлатми Т 0ф1Ж»стоя. 1959. с 37 (Дар борам Ахмад»
Дониш нмгаргд ба с. 30—32).
Дар борам Ахмади Дониш (порчади ai "Еддоштчо* и С Айна),
жури •Пионер*, 1957, Ай 2, с 7
3 У X У P * А А и и ° в А, Юсуфп. А Осори Ахмади Дониш
дар фонд» даст да т^ом шуъбам шарчшмносми АФ РСС ТоЧ"*мСТОи‘
Журнала Точидмстпи*. I960. Ай 12, сац 16,
И сломов Ю. Китоб дар борам маорнфпармри барчаста.
(Маорифпаршарм барчастаи хал ди то^ик А Дониш). Газетам «Коч*
со моли Точикистон*, 1962. 21 март
Колпаков А Хиссам арааида дар нлми таърияшикосли то
4<м Журцддм -Шар дм Сурж». 1958, № 2. с. 147-154.
Млвсуми Н Баьдс мулодидадо оид ба табон ва услуби Av
чади Дсниш. Жермали «Шар^и Сурх-, I960, Хт 12, с. 67—76.
Маъсуми Н Хислатх0** асосии инкишофи забои» адабмн
то^им дар охири асри XIX ва ибтидом асри XX. Ми^нуам м.лмн, %. 2,
Сериям филологи Институт» дамлатни педагогии ба ном и Т. Г Шел-
нелмом Танкистом, 1948. с. 41-77
Мирзоев А. Ахмади Дониш ва во^еаи мгЛи °ми ципчоеди
д-р нммаи асри XIX. Алгоритм шуъбам фандои чамънятии АФ РСС
Ti чикметон, 1962, барориши 2, (29) са*. 3-6.
М мр JOC1 Л. Алмади Дониш ва гуаориши мвсьалаи мстифодд
бурда шудани оби Дарьей Аму. Журнал и - Шарм Сурх*. 1962, Ай 5.
с. 137-141.
Мир юс в А Як асаритозаи Ахмади Дониш Ахбороти фкли-
. \и АФ СССР, кашри XXII. РСС Точикистон. 1950, с. 57-58.
М и Р । о с в А Як факти мухмммм таъсири маданияти рус дар
мимам дуйуми асри XIX м шарти веоспи омухтаим мсросм адабй
298
или им А. Дониш Асдосш ТФАН СССР, ч XXIX, Нишриёти Диш-
лстнк Точмкястон, 1951.
МирзсэодаХ. Адмвд Махдумм Дониш мулаччаб 6* Ад-
мади Клала. Журмллм «Барои адлбигтм социалист!!», 1936, N* 3.
с. 16-22.
Мир »о зо да X. Материалу а> таърихи адабисти точна Д.
п;анбс. 1962, (Дар бораи А. Дониш, сад. 58-ЭВ).
Мирмтомив М. Еддотитдо дар боран Ахмади Доииш. Жур-
нал» «Ширчи Сурх», I960, N1** 5, с. 154 — 157.
Муханмасг Музпариб бар Шодии лар надди Лдмад Matas и,
(Шеър).- Дар кмтоби С Айни «Ндмунаи адабиети точи*». М,
1926, с. 291-295.
Мухторов Л. Ариадн Дониш ва маормфпарварй. - Дар ш-
тоби «Таърнжи хал*и точек» Кмтоби дарси барои стшф* VIII-X.
Нашрмётк Длвлдгии Точ^кнстон, 1959, с. 114-115.
- Му ними адов Асари иудин оид ба таърих.-га ‘ •'Хади
Чат и Леиммобод», 1958. 13 декабрь
Носир А. м^1«йбо|Л Адабиёти нимаи дуйуми асри
XIX точек «а омужта шудани он Газетам •Точихистонм Советй*
1959, 23 май.
О рифов М. Баъм* фихрчои педагогммлорифпарварим Ад-
мадм Доииш. Журнали «Мактабм советй». 1953, I, е 24 — 29
Ори фон М. Фикрдои педагогии Адмади Дониш Дар китоби
«Ба ерии муаллимонк гоибхом»- Нашрмётм Давлатмм Точекистон,
1949, сад. 89 - 95-
Очерки таърихи адабиёти советии точим. К- I. Нашриётм Дат
латин Тоцикистом, 1956, 311 е. (Дар борам Ахмади Дониш наг
с. 14-И)
II у Л од А Т. Афкорм пешмдам — млдкумкунакдаи дидадои
дпмй Газетам «Маориф ва мддаиимт». I960, 19 март
Рахимов Н Дар боран асари то доло маълум нашудаи Ал,
мадн Дониш. Чометг-ул-чикогг Гахешм «Уабскистони Сурх*, 1951,
19 счтябръ.
РаЧ.тбов 3. Адиб ва олими аабардаети хал^и точмк Жур-
нали оШарчм Сурх.. 1951. М4, с, 12-24. № 5, с 89 |Q3; v 7,
с. 124—125.
Ра ч лбов 3. Ав таърихи а ф кор и чам*нятм-сиёсни xk.v^k то-
Чик дар иммаи дуйуми асри XIX ва ибтидои асри XX. Нлириеги
Давлатавм Точикмстон, 1959. Даг» борин Адмддн Дониш нигирсд Г-д
с 158-206).
Рдчмбов 3. Ахмади Доммш - ифодакунамдаи гоядои исхо-
дит дар аморати Бухоро, Журнали «Шарчи Сурх», 1948, Ni 6, 35 — 41.
299
1'*Ч«во« 3 Баяорм иод, то^и. Гютли Ламии
Лд», 1958, 16 март
Рл^лбовЗ Маорнфпараарм буэургм ЖАЛЦм ТП^ИК Г а летай
•Топмвмсгоим Советй*, I960, 23 декабрь
I a 1 4 б и а 3. Мирю Алями Сомй на оспри у Журавли «Шдр
** Сурж*. * s. с. 26^30
Г а п 4 б о в 3 Одамони псшмд*ми Осиёи Миёна дар Пора и Рос-
сив ва млдаишгти рус Нашриети Давлат** Т05ммистом 1951. (Дар
<Мраи Аямадк Дониш иигаред ба с 25-37)
Р арабов 3 Одамони пет^адами Осиёи Миёна дар бораи
России М мадаииити рус Ж урна s и «Шарди Сурж., 1950, >* 2. с 34-
45
Ра^абоа 3 Робитаи мадании Осиёи Миена бо Россия Ги
таи «Стажамовчи*. 1947, 21 февраль
Раплбов 3 Россия м адабиёти то«|йк дар охири асри XIX
>• хавали асри XX Журнал* «Шарм Сурж», 1959. М 6, с 68 15
Гербов 3 Халм бувурги рус бародари вллоий ва д£стм
• алддои Осиёи Миёна. Натрясти Давлат** Тс^пистои. 1954. С. W.
Р арабов 3 Ш Хал^и яабири рус — дуст аа пводиу нам да и
илми Журнал* -ULpi^M Сурж*. 1954. Nt 1. с. 31 -43
Pan лбов 3. Ш Шомр Ап>* Д*р бораи мадам мят к ллм рус.
Журнал и -Шард и Сура*. 1950, М 9, с 118-128
Г а пабов 3. Ш Шояр Фурм* дар бораи мадлиигти халди
рус Журнал и «Шарп* Сурж*. 1950, М 7, с. 114 — 127,
Салимов Ю Адиб ва мворифпарваря топи* Гаветаи «Хи
«нцати Лгимнобод*, I960, 13 декабрь
Синои буаург. Галетам «Т^илнсгини Советй», I960, 24 июль.
У луг **1 Да С Ахмади Доииш Ниириетм Давлат** Топик*
-гон. 1946, М с
Улугвода С. Адмади Доииш Гмэггаи *Тии*км«:п»ни Сове-
тнв. 1945. 17 ноябрь
Ул утло да С Адмлд Млхдуми Дониш — Дар китоби *Нлму
напои адабиёти топ**- Нашрмстм Давллтии Топикистон. 1940,
с 229-238
Улуг »од а С Мутафвхкир, халар^ст, тара^пиларвар Гадетаи
-Тоциаистопи Советй*, I960, 23 декабрь
Ф .< р х 4 г М. Дар бораи як шоири то^иа. Газстии .Топ**""-
том* Совет*., 1957. 12 март
Хи пл* в Ч Тошхопа Асирй ва подмети у Журнали «Шарли
Сура., 1957, № I. с.96—111
Шарифов Ч бувурги вер* ХГХ то«|ик Гй’<
va* -комсомоли Топмкистиа. I960, 25 декабрь
300
Шарифов Ц 111 о up яа нутафаккмрм булург. «Галетам юг»
лы>’оя», 1957, 24 август, 3 сентябрь
Шогмрдон, пайравон ва дамлероии Ахмади Доннш. (Дар бордц
Шо^ин, Асирй ва Айнн С ) Дар кит. Гачабоа 3. -Аз тдърихи аф
м»рн фмъшнй смесим халм* точна дар кинам дуйуми асри XIX па
мбткдои асри XX» Нашрмсти Дал чатим Точижкстчж, 1959. сак
207—306.
Шу к у р о а М Ахмади Доииш ва устод Аймй. Журилли • Шар
цм Сурх», 1960, Nt 12, с. 53-57.
ЭркасвМ Ба Россия дамрод карда шудамм Осиёи Миёна
ва амиияти татфихми ом баром КЛАДИ тодмк Нашриети Длалатин
Точикистон. 1959, 2С с
Гафуров Б Таърмкм муктасврм яалци точим. Нашрмгти Дав-
чатки Точикистон. 1947, 382 с. (Дар бораи А дна дм Дониш мигаргд
ба с. 369—370)
Цаддоров А Адмадм Домиш ддмчуи муиадчим Галстян
• Малрмф пл маданият», 1962, 13 внварк
ХосимлодвА Баъле маълумотдом ива дар бораи Адмлд
Мая дум и Дониш, Журнали -Шарм Сурх». 1956, Nt 3. с 109 — 112
Xос миле да А Бол баъэе мввлумогм том дар боран Адом
Махдумм Дониш Журнал* »Шлрдм Сурх», I960, 5т 12. с. 47 — 52
Ходмэода Р. Асари мал дар борам Адмадм Дониш Журн»\и
«Шарди Сурх», 1961. Nt 10. сад. 154-158,
Ходило да Р Адмади Дониш. Нашриети Далмтмя Тоднкж
тон 1960, 23 с.
Ходилода Р Адмади Дониш Галетам «Маориф ва мадапи
мт», ГЭ6С. 27 сентябрь.
Ходмзода Р. Баъве масъадлдом онухтамм тяърихи адвбмети
пимам дуйуми аерм XIX Журчали «Шар^м Сурх». 1954, № 4. с 10-
119 < У
Ходмлода Г Дар бораи иоми лк устыди Адиади Дониш Ач
Сороги шуъбаи фантом ч<иъияти АФ РСС Точикистон, 1962, баро*
I ишм 2(29). сац. 7-10.
Ходизода Р, Манбаъ^о барои ому лиши адабиёти точна длр
пимам дуйуми асри XIX. Ндшриети Давлатми Точикнсгон. 195-»*
(Дар борам А^млдн Дониш ннгаргд ба с. 20)
Ходиэода Р Матни пуррам «Рмсолаи таърмх». Газетам »Ма*>
рмф га маданият». 1960, 28 июль.
Ход из од а Р. Мутафакмирм бузургм точим. Ж^рнали »Шлрцн
Сурх», I960. Nr 5, с. 142-153.
301
\одизода Р, Нляисднда ва маорифларварн барчастаи то<|нг,
Газетам « Маориф ва ммдзмикт», I960, 24 декабрь
\однлода Р. Равняй пеш^адан дар адабиёти мимаи дуйуми
асри XIX, Журнали «Шлр^и Сурх*. 1955. Nr в. слц 52-66.
Ходи «ода Р. Чанд саднфаи нав дар гардинам дали Адмади
Дониш, Журнали «Шарди Суржа. 1957, Mr 2, сад, «1-96.
Хусейиаода Ш. Болдырев А Н., Айни К С, Мир
•or в А., То<|иддиноп С.. Заид М И. Адабиети то^мм, км
тоби дарси баром симфм IX, мактлб^ж миёна, Нашриётм Давллтим
Тоцмимстон, I960, cav 167-199.
Юнусе» А Ба пеш воз и чашми Адмади Дониш. Гостам
► Маориф ва маданият», I960, 1В октябрь.
Цаи1ни мутвфаккмри бар^аста. Газетам «Маориф м маданилт-,
19.50. 24 декабрь.
Ч он б обо с в Н. Один, файласуф ва алиби барчастаи дерм
XIX точил Газетам • Бддахшони Советй», 1960, 2Я февраль.
БА ЗАБОНИ У1БЕКЙ
A 1k и la С Бу лоро ми^илобм гаърихм учум материёллар, М.,
1926 А. Дониш 25—30 бет.
А^мад Дониш мактубм. Журнал и •?*бскнстгн«. 1959, № R
17 бет.
Б а ротон М Ачмвд Доииш. Журмллм «Фан ва Турнут», 1959,
Nr 4. Ю-12 бет
Ачмад Дониш. Утмиш шоирдям, Газетам «Совет Тожи-
кистоии», I960, 23 Декабрь.
Мун и м о в И. Узбекистан мжтимоий-фалевфий тафлккури тв-
ривидан. Тошкгнг, I960 йил. (А^мад Донишминг реакцмон идсоао
1ИМ билли кураши ва унинг яжтиноий-фллсдфмЯ ^лмда тлбиий-мл-
мий рррлшллри 116-142 бет).
Тожмк лл\к,К11мнг ато^ли маърифатчмем, Газетам *1^мэмл Vide-
кистон», I960, 3 январь.
Ц ос и м э од л А.» Юл дошек Н. А^мад Донмга. Журнала
• Шарц Юлдули», 1959. Nr 9, 151 -156 бет
БА ЗАБОНИ РХЯ
Авезбаева Р, Г. (.Х1н|ественно-полнтвчесжке взгляды А. До-
। мша. В сб.1 Тсэксы докладов научной конференции молодых уче-
ных Душанбе, 1961, стр. 174-176 (АН Таджикской ССР).
302
А Анн С Воспоминания Кн. 2-я. гл. «Затмение», Таджиктос
издат, 1949, с. 61 — 73.
Айнй С Ахмад Маудуми Дониш (Ахмад Калла).— В км. Бу-
хара (Воспоминания). Кн 3-я, Перевод с таджик, С. Бородина
Редакции, послесловие и примем.шне Л. И, Климовича, М , 1957,
с. 26-37.
Аулов А. Письмо Ахмада Дон и та. (Новые документы Бухар-
скою музея). ♦Правда Востока*. I960. 25 марта,
Ахмад Калла. (Краткая справка). В кн. Хрестоматия пи л»'
ii-ратуре пародов СССР. Состав, Л И. Климович, М.. 19 — 47. с 77.
Ахмад Дониш. (Краткая справка). В кн Климович Л I!
Хрестоматия по литературе народов СССР. М.» 1959, с. 336 — 337.
Ахмад Доииш (1827—1897). В кн. Материалы по истории
пуогрессигмон общественно-философской мысли* в Узбекистане
Под ргд. акад. АН Улб. ССР И. М, Мумкноял. Ташкент. >957,
с-279 28ь.
Ахмад Дониш (Ахмад Калла),— В кн. Очерки истории ис-
торической науки в СССР. т. I. М , Госполитилдат, 1955, с. 644 — 645.
Ахмад Донят (Краткая справка). В кн. Очерки по историк
философской к общественно-политической мысли народов СССР
В 2-х томах, т. 2. Под ред. Г. С. Вацицкого, М. Т. Иоачукд, А Н. М
сляна и др. М„ Изд-во АН СССР, 1956, с 80S-809.
Ахмад Дониш (О нём). - В кн.: Таджикская поэзии Переп.
И. Сел1.винско1о, Таджикгоснздат, 1949, с. 239.
Ахмад Дониш (Справка о нем). В кн История народов
Узбекистана, г. 2, Ташкент. Изд-во АН Уэб. ССР, 1947» С, 201,
411-412.
Ахмад Дониш и его школа. В кн. История литература народом
Средней Алки и Казахстана. М.< 1962, с. 80-81.
Бобохинов А. Истоки братской дружбы. Журнал • Звс «л»
Востока». 1959, N? 3. с. 106-108.
Бслиницкая И. А. Исследования об Ахмаде Дпямше К
130-детин> со дня рождения. Газета ©Коммунист Таджикистана *,
I960, 21 декабря.
Вертел ьс Е. Э. Рукописи прсизяеденнй Ахмада-КаллТру-
ды Таджикистлиской базы АН СССР,т, 1П. Лингвистика, Л,. 1936
с. 7-28,
Бляхе р Е Прекрасное наследие. (О таджикской классиче-
ской миниатюре) Газета «Коммунист Таджикистана*, I960. 28 фев-
рала.
ЬогоутдиновА. М. Ахмад Дониш — великим мыслитель.
Галета «Коммунист Таджикистана*, 1960, 23 декабря.
зох
Б огоу т д м ио в AM Из историк общественно-политической
мысли таджикского народ! Журнал «Вопросы философии», 1951.
№ 3. с. 126-132.
БогоутД и нов А. М Очерки по истории Таджикской фи-
лософии, Таджик гос и, да г, 1961, (Ахмад Дониш, стр. 264-308).
ho / оутди нов А М„ Муи ищи И. Передовая обществен-
но-политическая н философская мысля в Узбекистане и Таджики-
стане к XIX в Макет первого тома истории философии, М.. I960,
Брагинский И С Из истории таджикской народной поэ-
>ии. М. 1956
Брагинский И. С. К изучению таджикской литературы XIX
и XX да Н кн Очерки историк таджикской литературы, Таджикгос-
и дат, 1956, (Об Ахмаде Донишс, с. 376 — 391).
Брагинский И С Опыт исследования народного поэтиче-
ского творчества в памятниках древней и средневековой таджик-
ской письменности М , 1954, с. 46 48.
Брагинский И. С. Предисловие. В кн. Антология таджик
счой поэзии. М., I9SI, с. 3 — 26,
Брагинский И С., Сядриддим Айнй Материалы к
биографии м творческой характеристике Таджик Госиздат. 1954
Валидов X И. Политические взгляды просветителей Сред-
ней Азии второй половины XIX века «Советское государство и
правив. 1955. М 7, с. 102-104
Гафуров Б Г. Ахмад Дониш и просветители. В кн. Гафу-
рова К Г. История таджикского народа, М., 1955, с. 449- 451,
Гл а -с Ю. Новые материалы о Среднеазиатском просветителе.
Гале гл «Правда Востока», 1958. 30 января.
Ив касыды во славу Ахмада Домиша. В кн. Таджикская поэзия
Переа 14. Сел в в и нс ко го, Таджикгосилдат, 1949, с. 251,
Исламова Л. А Об ялементах народности в творчестве Ах-
мада Дс ниша Общественные науки в Узбекистане Ташкент, 1963,
№ II, стр. 49-56.
Катарин Р Ахмад Дониш. Галета «Комсомолец Таджикиста-
на», I960. 25 декабря.
Морозник С. Об истории философской мысли таджикско-
го народа Газета • Коммунист Таджикистана», 1947, 6 августа-
М а те риалы по истории прогрессивной общественно-полити-
ческой мысли в Узбекистане. Ташкент, 1957.
Мирзоев Л. М К вопросу об изучении таджикской литера-
туры XX I XIX «в Первая Всесоюзная конференция востоковедов.
Телнсы докладов и сообщений Ташкент, 1957.
Мирзоев А М Новый факт влияния русской культуры мл
таджикскую второй половине XIX кека и основные условия изу-
304
чемвл литературного и научного наследия Ахмада Дониша. Труды
Таджик, филиала АН СССР. т. 29, 1951, с, 67 — 74.
Мн расе в А. Первая редакция «На воднр-ул-аа кое* Ахмада
Дониша В хи, Сборник статей ПО истории и филологии народов
Средней А» ни, Труды АН Таджик. ССР. т. 17, 1953, с. 151—161.
МирюсиЛ И,Занд М. И Общественно политическая и
философская мысль Таджикистане. В кн. Очерки истории фнли-
н|.ски<1 и общественно-политической мысли народов СССР, т. II.
М 1956. стр 805-БОВ
Я v и инов И Из истории общественной н философской мыс-
ли Уябшвггама конца XIX и начала XX века. Труды Узбекского
Пкпгд ин-ra им. Навои. Новая серия X? 40, 1949, с. 17—26.
М у м мм он И Из истории разлития общественно-философской
имели в Узбекистане в конце XIX и я начале XX вв. Ташкент. 1955,
С. 29-36
• Я > миноа И Иа историк развития общественно-философ-
ской мысли Узбекистане конца XIX и начала XX ва. Ташкент.
Гос над во Уз. ССР, 1957 г.
Мун И НО а И К вопросам истории развитие общественно-
философской мысли в Узбекистане. Труды узбекского Госпедин-та
им II •' ом. Певав серия, X» 54, 1954, с. 33 — 39.
И Vi торов Л Ахмад Дониш м просветители. — В кн. И сто-
pin таджикского народа. Учебник S —10 классов средней школы.
Составители Литлинскнй Б. Л.« Кожлчжппскнй В. А. Му Кторов А.,
<Эпндоа, Учпедгиз, Министерство просвещения Таджикской ССР,
1962, г 112-114
Одилоа Р. ♦Ахмади Доииш*, Газета «Ленинабадская Правда*,
I960. 3 декабря
Окулова Л К юбилею А Дониша. (О выставке, поевмщен
жй 130-летим» со дня рождения А. Домишв) Газета • Коммунист
I аджижистлма», 1960, 22 сентября.
Памяти Ахмада Домишя, научная сессия, Глета «Коммунист
1 аджимк гана», I960, 24 Декабря.
РадмлбпвЗ Ш Ахмади Каллл. — И кн История народов
Узбекистана. т п Ташкент, 1947, с. 411-412.
Гадждбов 3. Ш Выдающийся просветитель таджикского
народа Ахмад Доииш Издание Т аджик п<у и нагрейте г а, 1961.
РаДжабов 3 Ш И а истории общественно-политической мыс-
ли таджикского народа во второй половине XIX и в начале XX вв
Таджик Госиздат. 1957, с. 153-205,
I «А жабо в 3. Ill К вопросу об истерически ж корнях Яру**
305
бы народов Средней А»КИ с великим русским народом Тадж ик гос
и «дат, 1954, с. 38-46
РаджабопЭ. Ш. Поэт, просветитель таджикского народ
Асири, (Краткий исторический очерк). Таджиктсиядат. 1951, с. 17-
18.
Раджаб о и 3 Ш. Развитие общественной мысли т4*жкксяй
го народа во второй половине XIX и в начале XX вв. (Краткий
очерк). Таджикгосиздат, 1951, с. 19 — 35.
Раджабов 3. Ш Россия и таджикская литература конца XI
и начала XX вв„ Таджикпэси «дат, 1959.
Раджабов 3. Ш. Садриддим Лини — историк таджикское
народа. (Краткий исторический очерк). Таджикгосилдат, 1951
с 8 - 14. 24 -37, 84 — 85.
Раджабов М, Изучение учеными Таджикистана истории м>
щественно политической и философской мысли таджикского нар-
да, М., 1960
Раджабов С. А. Присоединение Средней Алим к России
В км. Объединенная научная сессия, пиезященнал прогрессив ном v
1ндченмю присоединения Средней Аши к России. Ташкент, 195*
Раджабов С. А. Роль великого руского народа в историче-
ских судьбам народов Средней Авин. Ташкент, 1955, с. 89 — 90.
Рахимов Н. Н. Неизвестное сочинение Ахмада Дониш
•Джамк-уд-хикоят» как дополнительный источник для изучен и
творческой биографии писателя. Изв. АН Уя ССР, 1951, Ав 4,
с. 85- 89.
Рутенштейн И. Среди рукописей R книге «-Таджикистан*
(Литературный альманах СП Таджикистана). 1950, Af 1, с. 121-
123.
Соловьева К. Книга о дружбе таджиков и русских Газе!
'•Коммунист Таджикистана», 1960, 14 февраля.
Таджикская Советская Социалистическая Республика Раздгч
философии. В кн БСЭ, т. 41, изд. 2-е. Гос науч, издчю, БС?
1956, с. 487 — 488
Хади-заде Р. Ахмад Дониш * Литературный Таджикистан
1957, кн. И, с. 281-283.
Хади-заде Р Ахмад Дониш. (К 130-летию со дня рождения
Журнал «Гулистон», I960. № 2, с .95.
Хади-заде Р Источники к изучению таджикской литерату
ры второй половины XIX века. Труды ин-та языка и литератур:
АН Таджик ССР, т. 46, 1956. с. 70-80.
ЗОБ
Хадмьэаде Г. Передовые тенденции в таджикской литера
vpc второй половины XIX века.--Литердприм3 Тмяикист .н
955, Nc 7. с. 250-273.
Хамраев А X К вопросу о «смел вне» видим м отисшенмвж •
бухарском хамстве в XIX в Труды САГ>\ Новая серия, вып. 9,
"умаимтАрные науки. Ки. 2, Ташке мт, 1948, с. 8— IJ.
Юнусов А Ахмад Донни. Уюплтсл» литератур* Таджик
хи>дат, I960
АДАБИВТ БА ЗАБОН^ОИ ХОГИЦП
БА ЗАЬОНН М1ГЛИ< И
Uecke Soviet Studies on Ahmad Dorn th. ArcMv ofientalni 1ЭДЛ.
>3, с. 4Ю-48?
I. \ ДАБОНН lit ИИГЯ
Rupkc Jriinlsche Lileraturgcsdiichte Leipzig, 1959 c 409-410
LA ЗАБОНИ МГЛЯ
Dejmy perske в taditcke Htcratury, Praha 1963 c IfM—16b
МУНДАРИЦА
Сарсукаи ..............*..................... 3
Бобы I, Замоин Ахмади Дониш . . . , ..............5
Боб и II Тарфтжи цоли Ахмади Доииш................85
Ьобм 111 Л^мдл^ои чамъиггй ил сиёсии Адмади Дониш*
I Лоим* Ахмади Доииш рпгь Ба ислсдити аморат 107
’•X 2. Ахмади Доииш - мунаддддм аморати Бухоро ... 127
3. Ахмади Доииш дар борам Россия ва маданияти рус . 171
Боб и IV Шогирдои ва муоеироми Ахмади Дониш 213
^Боби V Таъстрм магыиши Ахмади Доииш ба асархои
диснёми псшдадами халди точна дар аярадм асри XX 224
Б об и VI. Ахмади Дониш нагар дадид будТ А . . . 256
Б оби VIL Ичрои орэухо" Ахмади Дониш • < . . 269
Хулоса г 4 * 282