Н А Ш РИ Ё Т И
«АДИБ»

А КАДЕМ ИЯМ ФАНХОИ

РСС т о н и к и с т о н
ИНСТИТУТИ Ш А РК Ш И Н О С Я

АБДУРАХ.МОНИ Ч.ОМИ
ОСОР
ДАР ХАШТ Ч.ИЛД

НАШРИЁТИ «АДИБ»

А КА Д ЕМ И ЯИ ФАНХОИ
РСС т о ч и к и с т о н
И НСТИТУТИ Ш АРК.Ш ИНОСЙ

АВДУРАХ.МОНИ Ч,ОМИ
ОСОР

Ч И Л Д И ХАШТУМ

«НАФАХ.ОТ А Л- УНС» , « Р И С О Л А И К.ОФИЯ»,
« Р И С О Л А И А РУ З» , « Р И С О Л А И МУСИК.Й»,
«ШАРХ.И Р УБ ОИЁТ » , «НОМАХ.О»

Д У Ш А Н БЕ Н А Ш РИ ЕТИ «А Д И Б» 1990

v

Мураттибон Абдбакр Зуууриддинов,
А л й М уцаммадиев, Асрор Р щ м онов
Мух,аррири масъул А ъ лохон Афсацзод

Номи Абдурах,мон.
Ч

67

Осор: Иборат аз хашт чилд. (Мурат.: А. Зухуриддинов, А. Мухаммадиев, А. Рахмонов. — Д у ­
шанбе: Адиб, 1 9 9 0 , - 4 9 6 сах. Ч,илди 8. («Нафахот ал-унс», «Рисолаи кофия», «Рисолаи
аруз»,
«Рисолаи мусикй», «Шархи рубоиёт», «Номахо»).
Чилди зсаштуми «Осор»-и Абдурахмони Чомй мунтахаби «Нафа^
Хот ал-унс», «Рисолаи коф ия», «Рисолаи аруз», «Рисолаи муси^и»,
«Ш архи рубоиёт» ва мактуботи уро фаро мегирад.

Д ж ам и Абдурахмон
Сочинения.
ББК 84(0)9

ISBN 5—8362—0078
© Н аш риёти «Адиб», 1990

НАФАХ,ОТ АЛ-УНС

Китоби «Н аф ахот ал-унс>-и М авлоно Абдурахмони Чомй, ки
номи пурраи он «Н аф ахот ал-унс мин х азар о т ал-кудс» мебошад,
аз чумлаи осори гаронцадру боарзиши ин мутаф аккири бузургн
садаи XV ба шумор меравад. Рочеъ ба сабаби таълиф , замони
тасниф, фарогирй ва санаи отозу анчоми асар муаллиф д ар мукаддим аву хотимаи он басе равш ану возех м аълумот додааст.
«Н аф ахот ал-унс»-ро Чомй дар тули ду сол, яъне миёни солхои
881—883/1476— 1478, бо таблиру хохиши Алишери Н авой (1441—
1501) дар пайравии «Т абакот ус-суфия»-и А бдуллохи Ансорй
(396—481/1006— 1088)1 руи когаз овардааст. Аммо ин рисола эчоди
мустакили Ансорй набуда, навиш таи гуфтору нак,лу ривоятхои у
ба шогирдонаш (хангоми таълим оиди ахволи орифону машоихи
пешин) ба шумор мерафтааст. Б а кавли Чомй, он хикоёту ривоёт
ба забони харавии кадим буда, аллакай д ар карни XV душ ворф ахм ш удааст ва онро д ар вак,таш яке аз шогирдони Ансорй
чам ъу тадвин карда, ба ш акли китоб дароварда, «Т абакот уссуфия» ном гузош та будааст. Аз ин ру, Абдурахмони Чомй эхтиёчи хамзам онону баъдинагонро ба эътибор гирифта, дар ин
чода «Н афахот ал-унс»-и худро таълиф менамояд. То Абдуллохи
Ансорй А буабдурахмони С уламй2 (325— 412/937— 1021) ба хамин
ном асаре ба забони арабй навиш та буда, мухаккикини зиёде
«Т абакот ус-суфия»-ро тарчум аи хамин китоби Суламй донистаанд. Д ар хакикат, Абдуллохи Ансорй гохо аз осори Суламй, монанди «Одоб ус-суфия», «Таърихи Суламй», «Х акоик ут-тафсир»
7

ва «Сулук ул-орифин» истифода нам ояду наклу ривоёт оварад
х,ам, аз расоили дигари ахли тасаввуф бебахра намондааст.5
«Н аф ахот ал-унс»-и Абдурахмони Чомй аз мукаддим а, матнн
асосй ва хотима иборат буда, шархи хол, тавсифи осори улам ову
ф узало ва машоихи суфияро фаро мегирад ва муаллиф оид ба 616
намояндаи силсилаву табакахои гуногуни тасаввуф (аз аввали пайдоиш то замони худ) маълумот додааст, ки аз онхо 582-тоашон
марду 34-тоашон зан мебошанд. Б ояд гуфт, ки Чомй бо ин асари
худ на танхо асари Абдуллохи Ансориро ба тарзи соддаву равон
аз нав тахрир карда, ба фахми муосиронаш мувофик мегардонад,
балки аз кутуби м уътабари тасаввуф иву таърихй ва адабии дигар
шархи ахволи шайхону орифон ва улам ову удабои бисёреро, ки
дар муддати кариб 400 соли баъди ф авти Ансорй гузаш таанду дар
китобхои Суламй ва Ансорй мавчуд наянд, бар он меафзояд. Абдурахмони Чомй дар таълиф и «Н аф ахот ал-унс» райрн сарчаш махову таълиф оти зиёди м уътабару дастрас аз асари илмиву фалсафии Чулобии Хачвирй «Кашф ул-махчуб»4 фаровон истифода
намуда будааст.
Хангоми овардани шархи ахволи орифон, машоих ва донишмандон мусанниф бар он кушиш менамояд, ки дойр ба куният, ном,
кабила, пиру шайх, хамсухбатон, зодгох, ш ухрату маком, сайру
саф архо, лахзахои ибратбахш , таълиф оту гуфтор, хоксориву фурутанй, чавонмардиву куш одадастй, таърихи ваф от ва баъзан санаи
таваллуди онхо хаддалим кон м аълумот дихад. Б а хамин асос, дар
«Н аф ахот ал-унс» вобаста ба ин ё он пахлуи хаёти машоих, нуктахои зиёди тарбиявй-ахлокй ва андеш ахои хаким онаву ибратомез
дарч ёф таанд, ки то кунун кимати баланди тарбиявй-эстетикии худро нигох дош та меоянд.
«Н аф ахот ал-унс»-и Чомй барои омухтани таърихи тасаввуф ,
таълимоти ирфону ф алсаф аи эшон ва истилохоти суфия ахамияти
назаррас дорад, зеро муаллиф, аз як тараф , дар мукаддим а исти­
лохоти ахли ирфонро ш арх дода, дойр ба асосхои назариву ф алсафии суфия, м аърифати орифон ва хаворики одоти онхо тавакк у ф
намояд, аз тараф и дигар, дар мавриди баёни шархи холи хар ори8

ф е кушиш менамояд, ки чихатхои махсуси назария ва таълимоти
уро баён карда, ба ин васила таш аккули умумии афкори тасаввуфиро ба калам дихад. Китоб аз чихати сабки нигориш, забон ва
усл.уби баён завки баланди Чомиро нишон медихад ва он дар радифи бехтарин асархои насрии форсй-точикй меистад.
«Н аф ахот ал-унс» хамчун сарчаш маи адабй низ дорой ахамияти
беназир аст. Он барон омухтани баъзе лахзахои алохидаи хаёту
сирри эчодиёти як идда адибони форсу точики то замони муаллиф
хаёт бурда, аз к а б и л и Робиаи Балхй, Саноии Разнавй, Низомии
Ганчавй, Хоконии Ш ервонй, Ф аридуддини Аттор, С аъдии Шерозй,
Ч алолиддини Румй, Хусрави Д ехлавй, Х асани Д ехлавй, Хофизи Ш е­
розй, Камолн Хучандй ва Faflpaxo хидмати арзан да менамояд. Д ар
ин маврид сахехияти маълумоти Чомй рочеъ ба шархи хол, мероси
бокимонда ва акоиди онхо раднопазиру эътиборноканд.
Д ар марказхои шаркдшносии чахонй нусхахои калам иву кадимин «Н аф ахот ал-унс» зиёд бош анд хам, мутаассифона, то ба имруз
матни интикодии он омода наш удааст. Ин асарро соли 901/1495
Алишери Н авой бо номи «Насоим ул-хулд» ба забони узбеки тарчум а кардааст. Тарчумахои он ба лисонхои туркии усмонй, англисй
ва олмонй низ мавчуд аст. М атни асосии китоб чандин даф ъ а дар
Хинд, К алкатта, Конпур, Техрон, Л акхн ав, Тош канд ба дасти нашр
расидааст.
Д ар ганчинаи дастхатхои Инстнтути ховаршиносии АИ РСС
Точикистон нусхахои зиёди каламии «Н аф ахот ал-унс» нигахдорй
меш аванд, ки мунтахаби хозираро мо дар асоси нусхаи рак,ами
359-и ганчинаи номбурда тахия карда, дар баъзе маворид ба нашри
техронии5 он мурочиат намудем ва баъзе калимоту таъбироти иловаш ударо дар к,авсайн [
] овардем. Н усхаи раками 359 аз нус­
хахои бехтарину нисбатан ба замони мусанниф наздики асар буда,
такрибан дар охирхои асри XV ва ё солхои аввали асри XVI ба
хатти насхи зебо руи корази зардчатоби ш арвд каламй ш удааст.
Ин нусха дар пуррагиву бечурмй низ бемонанд мебошад.

А лй М ууаммадиев

МУЦАДДАМОТ ВА УСУЛ
...Мегуянд, пойшикастаи зовияи кумул ва гумномй
Абдурадмон ибни Адмад ал-Чомй..., ки шайхи имоми
олам, Абуабдурадмон Мухаммад ибн ал-Хусайн ас-Суламй ан-Нишопурй... дар баёни сияр ва ахволи машоихи
тарикат... китобе чамъ кардааст ва онро «Табакот уссуфия» ном нихода ва онро панч таб ака гардонида ва
табакаеро иборат аз чамоъате дошта, ки дар замони вох;ид ё дар азминаи мутакориба анвори вилоят ва осори
х,идоят аз эшон намуда ва сафару рехлати муридон ва
мустафидон ба эшон буда ва дар кар таб акае бист тан
аз машоиху аимма ва уламои ин тоифа зикр карда ва
ба касби иктизои вакт ва маком аз калимоти кудсия ва
шамоили марзияи эшон он чй далолат мекунад бар тарикати илму х,ол ва сирати эшон дар баён оварда. Ва
казрати Шайхулислом" Абдуллохи Ансорй онро дар мачолисн сукбат ва мачомеи тазкиру мавъизат имло мефармудаанд ва суханони дигари баъзе аз машоих, ки
дар ин китоб мазкур нашуда ва баъзе аз азвок ва мавочнди худ бар он меафзуда. Ва яке аз мухибон ва мури­
дон онро чамъ мекарда ва дар кайди китобат меоварда
ва алдак он китобест латиф ва мачмуъаест шариф муш10

тамил ба хакоики маъорифи суфия ва дакоики латоифи
ин тоифа. Аммо чун ба забони харавии кадим, ки дар он
ахд маъхуд буда, вукуъ ёфта ва ба тасхифу тахрифи
нависандагон ба чое расида, ки дар бисёрие аз мавозеъ
фахми максуд ба сухулат даст намедихад ва айзан муктасир аст бар зикри баъзе дигар мутакаддимон ва аз
зикри баъзе дигар ва аз зикри хазрати Шайхулислом
ва муосирони вай ва мутааххирон аз вай холист, борхо
дар хотири ин факир мегашт, ки ба кадри вусъ ва токат
дар тахриру такрири он кушиш намояд ва он чй маълум
мешавад ба иборате, ки мутаорифи рузгор аст, дар баён
орад ва онро, ки мафх,ум нашавад, дар хичоби ситру
катмон бигзорад ва аз кутуби муътабараи дигарон суханони чида ва маъорифи санчида изофаи он карда, бар
лавхи табоён нигорад ва шархи ахволу макомот ва маъорифу каромот ва таърихи валодату вафоти чамоъате, ки
дар он китоб мазкур нашуда, ба он мунзим гардонад.
Аммо ба воситаи вуфури алоик ва хучуми авоик муяссар намешуд, то он ки дар таърихи санаи ихдо ва самонин самонамиа (881/1476)7 мухиби дарвешон ва муътакиди эшон... Амир Низомиддин Алишер аз ин факир
мисли он сурате, ки бар дил гузашта буд ва бар хотир
мутамаккин гашта, истидъо кард, доияи кадим сурати
тачдид ёфт ва дардараи собик химмати самти таквият
ва таъкид иазируфт. Лочарам ба сидки химмат ва хулуси таквият дар имзои он ният ва истиксои он амният
шуруъ афтод, маъмул аз макорими ахлоку маросими ишфоки мутолиакунандагон, он ки чун эшонро вакт хуш
гардад мутасаддй ва боиси ин чамъу таълифро, ки
чихати иштимол бар «Нафахот ал-унс» тибати машоих,
ки аз хатоири кудс расида ва бар машоими чони муштокон махозири унс варзида ва мусаммо мегардад ба
«Нафахот ал-унс мин хазарот ал-кудс» аз гушаи хотир
фард нагзоранд ва ба дуое хайр ёд оранд.

Иброхим Шаммоси Самарканда. Муддатхо ба Бардод буд, маком дошт ва ба Самарканд бозомад.
Вакте лашкаре аз куффор ба дари Самарканд омад,
шабе бархосту берун рафт ва бонге бар он лаш кар
зад. Чум ла дархам афтоданду якдигар бисёр бикуштанд ва бомдод хазимат карданд.
Вай гуфта, ки х,ар кас мегуяд, ки адаб чист, ман
мегуям:
— Адаб он аст, ки худро бишносй.
Вафоти у ба Самарканд буд.
Шакик ибни Иброхим ал-Балхй. Кунияти у Абуалй
аст. Вай дар аввал сохиби рой буд, сохиби хадис гашт
ва суннии покиза. Шогирди имом Заф ар аст. Аз кудамои машоихи Балх аст. Устоди Хотами Ассам ва бо
Иброхими Адхам сухбат дошта ва аз назирони вай аст
ва бар вай зиёдат карда. Д ар зухду футуват бар тарики
таваккал рафтй.
Вакте бо Иброхими Адхам гуфт, ки щумо маош чй
гуна мекунед?
Гуфт:
— Мо чун меёбем, шукр мекунем ва чун наёбем,
сабр мекунем.
Ш акик гуфт:
— Сагоии Хуросон хамчунин мекунанд.
Иброхим гуфт:
— Пас шумо чун мекунед?
Гуфт:
— Мо чун ёбем, эсор мекунем ва чун наёбем, шукр
мекунем.
Иброхим Адхам буса бар сари вай дод ва гуфт:
— Устод туй!
Ва дар китоби «Сияр ус-салаф»8 ин хикоятро ба акси ин овардаанд. Он чи ин ч;о нисбат ба Иброхими Ад­
хам карда, он чо нисбат ба Ш акик карда ва он чи ин
12

чо нисбат ба Ш акик карда, он чо ба Ибродими Аддам.
Ш акик гуфта, ки бо Абуюсуфи К,озй дар мачлиси
Абуданифа мешудам. Муддате миёни мо муфорикат
афтод. Чуй ба Багдод омадам, Абуюсуфро дидам дар
мачлиси казо. Мардумон гирд бар гирди вай чамъ гашта. Ба май нигод кард, гуфт:
— Айюдашшайх, чй будааст, ки тагйири либос кардай?
Гуфтам:
— Он чи ту талаб кардй, ёфтй ва он чи ман талаб
кардам, наёфтам. Лочарам мотамзада ва сугвору кабудпуш гаштаам.
Абуюсуф гирён шуд. Ва вай гуфта, ки ман аз гуноди нокарда зиёда аз он метарсам, ки аз гуноди карда,
яъне донам чи кардаам, аммо надонам, ки чи ходам
кард.
...Дар баъзи таворихи Балх мазкур аст, ки Ш акикро дар санаи арбаъа ва сабъин ва миа (174/791) дар
вилояти Хатлон шадид кардаанд ва кабри вай он чост.
Х,отам ибни Унвон Ассам. Аз табакаи авлиёст. Аз к У
дамой машоихи Хуросон аст, аз адли Балх. Бо Шафик судбат дошта ва устоди Адмади Хузрия аст. Мот
ба Вошчирд мин наводии Балх саната сабъа ва салосин ва миа (137/755).
Ва гуфтаанд, ки у ассам набуд. Заъиф ае бо вай сухан мегуфт. Д ар аснои сухан гуфтан боде аз вай чудо
шуд. Аз дафъи хичолати вай вайро гуфт:
— Овоз баландтар кун!
Бо вай чунон фаро намуд, ки гуши вай кар аст ва
онро нашунид. Он заъифа шодмон шуд ва он л акаб
бар вай нидод.
Вай гуфт:
— Хар кй бар ин тарик; дармеояд, бояд, ки чадор
мавтро бар худ гирад.
Мавти абяз — Ва он гуруснагист.
13

Мавти асвад — Ва он сабр кардан аст бар изои мардум.
Мавти ахмар — Ва он мухолифати нафс аст.
Мавти ахзар — Ва он порахо ба хам духтан аст,
пушишро.
Ва хам вай гуфта:
— Хар бомдод шайтон мегуяд, чй хохй хурд?
Мегуям:
— Марг!
В а мегуяд, чй хохй пушид?
Мегуям:
'• ■
— Кафан!
В а мегуяд, кучо хохй буд?
Мегуям:
— Д ар гур!
/ (
Шахсе аз вай пурсид:
>
— Чй орзу дорй?
.
Гуфт:
— Офияти руз то шаб.
Он шахе гуфт:
— Он офият нест, ки дар хамаи рузхо дорй?
Гуфт:
— Офияти рузи ман он аст, ки дар руз оси нашавам
худойро субхонаху...
Бузурге буд, ба вай чизе фиристод. Кабул кард.
Гуфтанд:
— Чаро кабул кардй?
Гуфт:
— Д ар гирифтани он зилли худ дидам ва иззи вай
ва дар нагирифтани он иззи худ дидаму зилли вай. И з­
зи вайро ба иззи худ ихтиёр кардам ва зилли худро
бар зилли вай...
Ато ибни Сулаймон. Аз зухходи Басра аст. Бузурги
вакти худ буда. Рузе бемор буд, дар офтоб хуфта.

\

■
.
Вайро гуфтанд:
— Чаро ба соя наой?
Гуфт:
— Мехохам, ки ба соя оям, аммо метарсам, ки маро
гуянд. ки дар рохати нафси худ ком баргирифтй!
Абуабдуллохи Хокон ас-Суфй. Вай аз кибори суфияи
Багдод аст. Шайх Ч аъф ар гуфтааст, ки вай сохиби каромот буда ва аз Ибни Розй иакл кардааст, ки гуфт:
— Падари май дар бозори Багдод дукконе дошт.
Ман бар дари дуккон нишаста будам. Ногох шахсе бигзашт. Маро гумони он шуд, ки вай аз фукарои Багдод
аст ва ман хануз ба хадди булуг нарасида будам. Хотири ман ба чониби вай кашиш кард. Бархостам ва бар
вай салом гуфтам ва бо ман як динор буд ба вай до­
дам. Онро бистуд ва давон бигзашт ва бо ман чандон
илтифот накард. Бо худ гуфтам, ки ин динорро зоеъ
кардам. Д ар акиби вай равон шудам, то ба масчиди
Шунайзия9 расид. Он чо дид, ки се тан аз фукаро нишастаанд. Он динорро ба яке аз эшон дода ва худ дар
намоз истод. Он кас, ки динорро гирифта буд, берун
рафт ва ман дар акиби у рафтам то таъом харид ва пеши ёрон овард ва бо хам бихурданд. Ва он шахе хамчунон дар намоз буд. Чун аз таъом фориг шуданд, руй
ба эшон кард ва гуфт:
—• Хеч медонед, ки маро чй чиз аз мувофикати шумо боздошт?
Гуфтанд:
— Не, эй устод!
Гуфт:
— Чавоне он динорро ба ман дод то ин замон аз
худой таъоло мехостам, ки вайро аз бандагии дунё озод
гардонад ва озод гардонид.
Ибни К,ассоб гуяд, ки ман бехост пеши вай нишастам ва гуфтам:
15

— Рост мегуи, эй устод ва вай Шайх Хокони Суфй
буд, тувуффй саната тисъ ва сабъин ва миъатайни
(279/893).
Абуаббоси Динаварй. Номи вай Ахмад ибни Мухам­
мад аст. Сухбат дошта бо Юсуф ибн ал-Хусайну Абдуллохи Харроз ва Чаририву Ибни Ато. Ва Руямро дида
буд. Некутарикат буд. Бо истикомат ба Нишопур омад
ва он чо муддате икомат кард ва мардумро мавъизат
мекард ба забони маърифат, ба хубтарин баён. Б аъд
аз Нишопур ба Тирмиз омад. Хоча Мухаммад Хомид,
шогирди Абубакри Варрок пазираи вай омад ва буса
бар рикоби вай дод, шогирди вайро хуш наёмад... Ва
аз Тирмиз ба Самарканд омад ва он чо бирафт аз дунё
пас аз арбаъин ва салосамиа (340/952).
Абуаббос Ахмад ибни Яхё аш-Шерозй. Устоди Шайх
Абуабдуллохи Хафиф аст. Шайх гуфта, ки ман чунон
мутахаккике дар вачд надидам, сукри тамом дошт. Чун
ба сахро рафтй бо шер бозй кардй. Чунайду Руям ва
Сухайл Абдуллохро дарёфта буд.
Шайх Абуабдуллох гуфт, ки дар киште бо Шайх
Ахмади Яхё будам ва бо мо кудаке буд аз асхоби вай,
ки хобро ба хонаи худ боист рафт. Ба зимистон буду
оташе азим барафрухта ва Ахмад ибни Яхё бар пой буд
ва вакти вай хуш шуда буд дар самоъ. Баъзе асхоб
гуфтаанд:
— Кист, ки фалон кудакро ба хонаи вай расонад?
Хеч кас чавоб надод. Ахмад ибни Яхё ду ахгари бузург бар кафи худ гирифт ва остин ба он фуру гузошт
ва кудакро гуфт:
— Бархез!
Ва вайро ба дари хонаи вай расонид ва рушноии
он ахгарро аз болои чомаи вай медидем. Он кудак ба
хонаи худ даромад. Вай ин ду ахгарро аз даст биян16

дохт... Б аъд аз он ба масчид даромад ва намоз мекард
ва то ба он ки намози бомдод гуфтанд.
Ахй Фарачи Занчонй. Вай муриди Шайх Абуаббоси
Надовандй аст. Рузи чахоршанбеи гурраи рачаби с а ­
нам сабъ ва хамсин ба арбаъамиа (457/1065) аз дунё
бирафта ва кабри вай дар Занчон аст.
. Мегуянд, ки вайро гурбае будааст, ки хар гох, ки
чамъе мехмонон ба хонакохи шайх таваччух кардандй,
он гурба ба адади хар як аз эшон бонге кардй. Ходими
хонакох ба хар бонге як косае об дар дег рехтй. Як руз
адади мехмонон бар адади бонги вай ба якто зиёдатй
■буд. Ачаб карданд, он гурба ба миёни он чамоъа даро­
м ад ва як-як буй мекард ва бар яке аз онх,о бавл кард.
Чун тах,аффус карданд, вай аз дин бегона буд.
Гуянд, ки рузе ходими матбах кадре шир дар дег
карда буд, ки барои асх,об ширбиринч пазад. Море сиё х аз дудгузар дар дег афтод ва он гурба онро дид.
Гирди дег мегашт ва бонг мекарду изтироб менамуд.
Ходим чун аз он маънй гофнл буд вайро зачр мекарду
дур меандохт. Чун ходим ба хеч навъ мутанаббех на;гашт, гурба худро дар дег андохту бимурд., Чун ширйиринчро бирехтанд море сиёх аз он чо зодир шуд.
Шайх фармуд, ки он гурба худро фидои дарвешон кард,
вайро дар кабр кунед ва зиёрат созед. Мегуянд, ки доло кабри вай зохир аст ва мардум зиёрат мекунад.
Ах,мад ибни Х,усайн ибни Мансур ал-Хдллоч. Шайхуляслом гуфт, ки аз Абуабдуллоди Боку шунидам, ки
ггуфт: — Аз Ахмад, писари Хусайн Мансур шунидам ба
Хучанд, ки пасин шаб падари худро гуфтам, ки маро
васияте кун.
Гуфт:
—
Нафси худро дар шугле афкан, пеш аз он ки туipo дар шугле афканад!
Гуфтам:
2 —5901

17

/
— Эй падар, чизе бифармой!
Гуфт:
— Вакте ки х;ама олам дар хидмати ту кушанд, ту
дар чизе куш, ки заррае аз он беду мех бувад аз амали
сакалайн.10
Шайхулислом гуфт, ки сакалайн чинну инс бувад.
Писар гуфт:
— Он чист?
Гуфт:
— Маърифат!
Абумансури Говкулох. Шайхулислом гуфт, ки Ш айх
Абумансури Говкулох ба Сарахс аз машоихи ахли маломат буда. Вавде форир буд, ки ёроии вай ба сафари
шуда буданд, вай дар хоите шуд аз они касе ва чох
фаро кандан гирифт. Ба об расонд. Чун тамом шуд, баромад ва пахлуи он дигаре меканд ва бори он дар чохи
пешина мекард. Чун он тамом шуд, чохи дигар кандак
гирифт. Яке вайро гуфт:
— Девона ва муздур най, ин чаро мекунй?
Гуфт:
— Нафси худро дар шурле мекунам, пеш аз он ки
маро дар шурле афканад ва машоих аз ин боб кардаанд... _
Абучаъфари Фарронй. Номи вай Мухаммад ибни Аб~
дуллох аст.
Шайхулислом гуфт, ки Абуабдуллохи Боку гуфт, киАбучаъфари Фарронй ходими Абуусмони Х,иярй аст.
Рузе дар Нишопур дар рикоби вай мерафт. Борон омада буд ва гил бисёр буд. Бар дили Абучаъфар гузашт,
ки у бар аси чи донад, ки холи май дар миёни ин гил
чун аст. Соате гузашт. Абуусмон аз асп фуруд омад ва
вайро гуфт:
— Барнишин!
Гуфт:
18

— Эй шайх, зинх,ор. Ин чй хол аст?
Ва бар худ мепечид, ки барнишинад.
Дигар бор гуфт:
— Барнишин!
Фонда накард, барнишаст. Абуусмон рошия бар гардан ниход ва дар пеши вай мерафт ва Абучаъфар бар
асп хичилу бархамзада, охир фуруд омад. Шайх гуфт:
— Фаргонй, чун будй дар он чо?
,
Гуфт:
— Эй шайх, мапурс!
Шайх гуфт:
— Вакте ки ман бар асп будам, ту р о ш и я бар душ
пеши ман мерафтй, хамчун ту будам, вакте ки ту бар
асп будй ва ман пеши ту мерафтам.
Вайро ба он адаб кард.
Абучаъфари Сомонй. Вай гуфта, ки вакте мерафтам
ба кухи Лубнон афтодам. Он чо кавме аз абдол11 ёфтам. Бо эшон чавоне буд, ки хидмати эшон кардй. Шабонгох дастаи гиёхе бидаравидй ва барои эшон бипухти. Се руз он чо будам. Рузи чахорум, бомдод, маро
гуфтанд:
— Зиндагонии моро дидй? Бирав, ки ту бо- мо зиндагонй натвонй кард!
Маро дуо карданд ва ман бирафтам. Б аъд аз чанд
гох ба Багдод афтодам. Он барноро дидам, ки даллолй
мекард ва «май язид»12 мегуфт. Ачиб бимондам ва дар
вай менигаристам, ки у бошад ё на. Вай ба чое овард
6а як су, бозшуд ва гуфт:
— Чй менигарй?
Гуфтам:
— Ба худой бар ту, ки он хастй, ки туро дидаам ба
кухи Лубнон?
Гуфт:
— Хастам!
19

Гуфтам:
— Ин чо чун афтодй ва ин чй кори туст?
Гуфт:
— Рузе модй бирён мекардам. Д а р вакти кисмат
бедтарро ба суи худ нидодам, бад-ин чое афтодам.
Абучаъфари Хдддод. Шайхулислом гуфта, ки Абучаъфари Хаддод дуанд: яке сагир ва дигаре кабир. Кабир бардодй аст ва акрони Чунайду Руям буда ва Абучаъфар ибни Бакар ал-Хаддод ас-Сагир мисрй аст ва
аз асдоби Абучаъфари Кабир асту бо Ибни Ато нишаставу шогирдй карда. Ва Абутуроби Нахшабиро дида
ва бо у судбат дошта.
Шайхулислом гуфт, ки Абучаъфари Хаддод ба Миср
буд. Хафдад сол одангарй мекард дар руз ба динореву
дад дирам ва аз он деч барои худ ба кор иабурдй. Ба
дарвешон наф ака кардй ва шабонгод ба дари сарои
Чунайд шудй ва нонпораи чанде бистудиву бихурдй ва
ба масчид шудиву бихуфтй ва аз деч пир суол накардй
ва напурсидй, менигаристиву наззора мекардй то чи
рафтй...
Абулдусайн ал-Варрок;. Номи вай Мудаммад ибни
Саъд аст. Аз кибори машоихи Нишопур ва кудамои
эшон аст. Аз асдоби Абуусмони Х,иярй, олим будааст
ба илми зодир ва сухангуй дар дакоики улум...
Вай гуфта, ки карам дар авф он аст, ки ёд накунй
чинояти ёри худро пас аз он ки авф кардй.
Ва дам вай гуфта, ки... айш гуворандаи зиндагонй
аст.
Абулдусайни Дурроч. Бардодист. Ходими Ибродими
Хаввос аст. Д ар самоъ бирафта дар санаи ишрин ва
салосамиа (320/932).
Бо Шайх Абуамри Димишкй ва Абуимрон М узайнк
Розй судбат дошта.
Шайхулислом гуфт, ки Абулдусайни Дурроч аз Бар20

дод Барй омад ба зиёрати Юсуф ибн ал-Хусайн. Юсуф
вайро гуфт:
— Барой чй омадй?
Гуфт:
— Аз барои дидор ва зиёрати ту!
Гуфт:
.
— Агар дар род касе туро сарое ороставу канизаке
неку додй, он туро аз зиёрати ман монеъ омадй?
Гуфт:
— Агар буди, намедонам! Аллох,и таъоло худ маро
ба он наёзмуд.
Шайхулислом гуфт, ки чавобе сахт неку боздод уро„
худ аз вай ин намебоист пурсид.
^ Абулхусайни Х,ошимй. Вай гуфта, ки аз Чунайд
пурсиданд, ки дил кай хуш бувад.
Гуфт:
— Он вакт, ки у дар дил бувад.
Шайхулислом гуфт, ки у сухан бо чавонмардон мегуфт. Д ар дил ёди у буд ва мехри у буд ва сухбати у
буд ва гуфт:
— Дил_ кай хуш бувад, ки у нозир бувад, кай хуш
бувад, ки у хозир бувад.
Абулхусайни Салой. Шайхулислом гуфт, ки вай
марде бузург буда ва сохиби таърих аст...
Абулхусайни Моликй. Номи вай Ахмад ибни Саид
ал-Моликй аст. Багдодист. Фасех буда. Бо Чунайд ва
Нурй сухбат дошта. Ба Тарсус буда ва он чо бирафта
аз дунё.
.
Абубакр ибни Тохир ал-Абдарй. Номи вай Абдуллох
ибни Тодир ал-Хорис ат-Тойй аст. Аз кибори машоихи
Ч аб ал аст. Аз акрони Шиблй буда, олим буда ва бовараъ. Бо Юсуф ибн ал-Хусайн судбат дошта. Рафики
Музаффари Кирмоншохй буда.
Шайх Мудаллаби Мисрй гуяд..., ки бо хеч кас сух;21

б а т надоштам аз машоих, ки маро сухбати вай он нафъ
карда бошад, ки сухбати Шайх Абубакр ибни Тохир.
Д ар санаи салосин ва салосамиа (330/942) бирафта
аз дунё.
Рузе Абубакр ибни Тохир ба дуккони баззозе гузашт. Писари баззоз дусти вай буд. Чун Шайхро дид
а з дуккон бархост ва бар паи вай бирафт. Баззоз омад,
писарро надид. Д ар хашм шуду бар асари писар би­
рафт. Вайро дарёфту лахте бупечид ва аз паси Шайх
Абубакр вайро боз ба дуккон бурд. Шайх Абубакр аз
он хамаи шаб ранча буд. Дигар руз ба дари сарои он
баззоз бирафт ва канизаке дошт, бо худ бибурд. Вайро
берун талабид ва гуфт:
— Душ хама шаб ранча будам ва аз моли дунё ин
канизак дорам. Агар бипазирй, ба кафорати он ранч
б а ту додам ва агар напазирй, озод кардам.
Он мард дар пои вай афтоду гуфт:
— Эй шайх, ман чурм кардаам, ту узр мехохй?
Гуфт:
— Рост аст, ки ту чурм кардай, аммо маро мезананд.
Пурсиданд аз вай, ки хакикат чист?
Гуфт:
— Х,амаи он илм аст!
Ва пурсиданд, ки илм чист?
Гуфт:
— Хамаи он хакикат аст!
Абубакри Сугдй. Аз Сугди Самарканд аст, аз ин тоифа. Шогирди Абубакри Варрок. Вай гуфта:
— Абубакри Варрок марде карим буд худойро. Ба
музд кор накардй, ки ба таъзим кардй.
Хошим Саъдй. Вай низ аз Сугди Самарканд аст.
Шогирди Абубакри Варрок. То рузи вафоти вай бо
вай мебуд.
22

Вай гуфта, ки Абубакри Варрок гуфт, ки сухани афзуне дилро сахт кунад.
Шайхулислом гуфт, ки пеш аз у гуфтаанд, ки хоби
фаровону хурдани фаровон ва гуфти фаровон дилро
сахт кунад.
Ва Абубакри Варрок гуфта, ки он гуфти фаровон
дар хайру шар аст.
'
Яке аз ин тоифа гуфтааст, ки бо Абубакри Варрок
дар род мерафтам. Бар як суи ридои вай харфи «хо»
дидам навишта ва ба дигар суй «мим». Пурсидам, ки
ин чист?
Гуфт:
— Онро навиштаам то хар гох, «хо» бинам ихлосам ёд ояд ва хар гох «мим» бинам мурувватам ёд
ояд.
Шайхулислом гуфт:
— Ихлос он буд, ки дар муомилат бо у касе дигар
набинй ва бо халк мурувват барои он бувад, ки то ногувор набошй...
Абубакр ас-Сусй. Номи вай Мухаммад ибни Иброхим асгСусй ас-Суфй аст. Ба Шом буда, ба шахрн Рамла. Шайх Аму ва Адмади Куфонй вайро дида буданд.
Тувуффй би-Димишк фй зилхичча санати ситт ва самонин ва салосамиа (386/996). Шайхулислом гуфт, ки
вай шабе гуфт, ки моро касе бояд, ки *шзе бархонад.
Л ахте чустанд, наёфтанд ва Шайх Абубакр хамчунон
талаб мекард. Азбаски вай бигуфт, яке гуфт:
— Эй шайх, кас намеёбам, аммо дар ин наздикй
барноест мутриб, агар бояд, то биёрам.
Он кас ба тибат гуфт:
— Бояд бираведу биёред!
Рафтанду вайро оварданд. Чизе хурда буд, вайро
биншониданд ва вай бихонд.
Коре бархост, ки аз некуй ва хушй вакти хама кас
23

хуш гашт ва шайх даршурнд. Чун форир шуданд аз
еамоъ, мутрибро казв афтоду бар саччодаи шайх кай
кард. Шайх гуфт:
— Х,еч нагуед, хамчунонаш ба саччода дарпечеду
пароканда шавед ва чое дигар хоб кунед.
Чун руз равшан шуд, мутриб ба хуш омад, худро
д ар саччода дид печида ва дар суфае кандил овехта.
Мутахайир бимонд. Бонг баровард, ки аз бахри худой,
ин чи холат асту ман ин чо чун афтодам. Яке фароз
омаду вайро аз холи вай хабар кард, ки чи буду чи
рафт. Вай пирояи худ бишкасту тавба кард ва чома
дариду мураккаъ дарпушид ва аз чумлаи асхоби шайх
шуд. Ва чун шайх аз дунё бирафт, ба пирии хонакох
биншонданд аз рузгори неку ва муомилати неку, ки
варзида буд.
Шайхулислом гуфт, ки номи вай Мухаммад Табаронй буд ва ман писари вайро дида будам, ки ба Х,арй
омад ба хонакохи Шайх Аму, чавоне буд сахт зариф.
Мухаммад Табаронй пир шуда буд. Машоих ба вай
меомаданд, ки моро он байтхо бихону он кисса бозгуй. Шайх Аму бо Ахмади Куфонй мегуфт:
— Он байтхо батамом ёд надорй?
Гуфт:
— На, ин ним байт беш ёд надорам.
Шайхулислом гуфт:
— Пас аз он касе ин байтхо ба ман овард тамом
ва ман худ низ дар китобе ёфтаам онро.
Абубакри Муфид. Номи вай Мухаммад ибни Ахмад
ибни Иброхим аст ва бузург буда, аз шахри Чарчаробод аст. Чунайдро ва Юсуф ибн ал-Хусайнро дида буд
ва бо Абуусмони Х,иярй сухбат дошта буд ва дар санаи арбаъ ва ситин ва салосамиа (364/975) бирафта
аз дунё.
Умри вай дароз бикашид. Некуадаб буд ва шариф24

химмат ва мустакималхол. Шайх Аму вайро дида буд,
Вайро китобе аст ва дар он чо оварда, ки Абусаиди
Харрозро ба дари марг пурсиданд, ки чй орзу дорй?
Гуфт:
— Хасрат дорам бар гафлат...
Абубакри Касрй. Аз Касрй Хубайра13 буд, валекик
ба Шероз нишастй. Бузург буда ва мухаккик ва ахли
гайбро дидй.
Шайх Абуабдуллохи Хафиф гуяд, ки рузе Шайх
Абубакри Касрй маро гуфт: — Хез то ба сахро равемГ
Мерафтам, кавме дидам, ки бар боми бозор нард мебохтанд. Шайх Абубакр рафт ва бо эшон биншасту даст
дар бозй кард ва аз хичолат об аз ман мерафт, ки у
мекунад, ки мардумон мебинанд. Охир фуруд омаду
рафтем. Дидам, ки тане чанд шатранч мебохтанд. Ба
суи эшон рафту натъи эшон баргирифту бидарид ва
чубхо бияфканд. Ду тан аз эшон корд баркашиданд.
Касрй гуфт:
— Корд маро дихед, то бихурам.
Эшон шиква доштанд. Баргузоштам ва ман бо вай
дар хусумат, ки ба он фарохруй он чо ва ин эхтисоби
зишт ин чо чй буд?! Вай ба чой оварду гуфт:
— Он вакт ба назари ладуннй14 менигаристам, фарк
надидам ва акнун ба назари илмй менигаристам, хукм1
бидидам.
Абубакри Хамадонй. Шайхулислом гуфт, ки Хусайн
Факир гуфт, ки Абубакри Хамадонй гуфт, ки дарвешй
се чиз аст: тарк-ут-тамаъ в-ал-манъу в-ач-чамъу. Тамаъ ба чизи касе накунй ва агар чизе ба сари ту ояд*
манъ накунй ва чун бистонй, чамъ накунй.
Абуалй ар-Рудборй. Номи вай Ахмад ибни Мухам­
мад ал-Косим... аст, нисбати вай ба Касрй мерасад.
Рузе Чунайд дар масчиди Чомеъ сухан мегуфт, гу25

за р и вай бар мачлиси Чунайд афтод ва Чунайд бо
марде сухан мегуфт. Ба он мард гуфт:
— Исмаъ ё хазо!15
Абуалй пиндошт, ки вайро мегуяд. Бистод ва гуш
ба вай дошт. Каломи Чунайд дар дили вай чой гирифт ва асари тамом кард. Хар чи дар он буд, тарк
кард ва бар тарикати кавм икбол намуда.
Хофизи хадис буда ва олим ва факех, ва адиб ва
имому сайиди кавм, холи Абуабдуллохи Рудборй аст...
Абуалии Рудборй дар Багдод бо Чунайд ва Нурй ва
Абухамза ва Масухй ва бо онон, ки дар табакаи эшон
буданд... сухбат дошта ва дар Шом бо Абуабдуллох ачЧило. Вай аз Багдод аст, аммо ба Миср муким гашта
ва шайхи мисриёну суфиёни эшон буда ва аз шуарои
суфиён аст.
Абдулл ох, ибни 'Мухаммад ал-маъруф ба ал-Муртаиш. Кунияти вай Абумухаммади Нишопурй аст, аз
мадаллаи Хайра ба Багдод буда. Ягонаи машоихи Ирок
аст ва аз аиммаи эшон. Аз асх,оби Абухафзи Хаддод
аст ва Чунайдро дида буд.
Гуфтаанд:
— Ачоиби Багдод се аст: заъкаи Шиблй ва нуктаи
Муртаиш ва хикояти Хулдй.
В а Муртаиш дар Багдод буда, дар масчиди Шунайзия ва он чо бирафта дар санаи самон ва ишрин ва
салосамиа ва дар кавле салос ва ишрин (328/323—940/
935).
Абудафз вайро ба саёхат фармуда буд. Хар сол дазор фарсах сафар мекард пойбарахна, ба х,еч шахре
беш аз ду руз набудй ва год будй, ки се руз будй.
Иброхим ибни Мавлид гуяд, ки Муртаиш Б аррака
омад. Иброхими Кассор ба вай табаке нону ангур фиристод. Муртаишро пустине буд ва майзаре. Майзарро
26

изор сохт ва пустинро бифрухт ва ба самани он нону
ангур харид ва бо Иброхимн Кассор фиристод...
Муртаиш гуфта, ки харгиз хештанро ба ботини хос
надидам, то худро ба зохири ом 'надидам...
Ва дам вай гуфта, ки аввали кор ман он будам, ки
ман дехконписаре будам дар Нишопур бар дари хонаи худ нишаста. Ногох чавоне омад мураккае дарбар ва кулохи кухиа бар cap ва ба суи ман ишорат
кард ва ба вачхе латиф чизе хост. Бо худ гуфтам:
—
Чавоне тандуруст, аз ин шарм намедорад, ки
суол мекунад.
Ва вайро хеч чавоб надодам.
Бонге бар ман зад, ки аз он бисёр битарсидам... Ман
бехуд шудам ва бар вай дарафтодам. Ходиме аз хона
берун омада буд ва сари ман дар канори худ ниходз
ва мардуми бисёр гирди ман даромада. Чун баъд аз
муддате бо худ омадам, он чавон рафта буд. Хасратв
бисёр хурдам ва аз он чи карда будам, пушаймон шу­
дам. Чун шаб расид, багоят гамгин дар хоб шудам.
Хазрати Амиралмуъмининро дар хоб дидам ва он ч а ­
вон бо вай. Хазрати Амир ба ман ишорат кард ва сарзаниш мекард... Аз хоб даромадам ва хар чи доштам,
тафрика кардам ва руй ба сафар овардам. Б аъд аз
понздах сол шунидам, ки падар мурдааст. Ба Нишопур
бозгаштам ва аз худой таъоло дархостам, ки маро халосй дихад аз меросе, ки ба ман расида буд. Худой
таъоло иноят кард ва аз он халос шудам. Ва хамеша
чашми он чавонро бар худ мебинам ва харгиз аз шармандагии вай холй нашудаам ва нахохам шуд, то ба
он вакт, ки ба худой таъоло бирасам.
Абухайр ат-Тайнотй. Номи вай Хаммод аст. Руломе
буда ба Тайнот, ки дехест ба дахфарсангии Миср ва
гуянд, ки Тайнот аз Масиса аст, аз вилояти Магриб.
Занбел бофтй. Кас надонад, ки чун мебофт ва вайро бе
27

д у даст дидаанд. Чун касе набудй, бо шер муонасат
дошт...
Шайхулислом гуфт:
— Ман сездах Абухайр шиносам аз ин тоифа. Ха­
ма маволй буданд сайидони чахон ва чандеро ном бурд:
Абухайри Тайнотй ва Абухайри Аскалонй ва Абухайри
Химсй ва Абухайри Моликй ва Абухайри Хабашй. Ва
Абухайри Хабашй пасин Абухайр аст.
Абухайри Хабашй. Шайх Аму ва Шайх Аббос ба
дидори вай фахр мекарданд. Вай ба М акка мучовир
'буда.
Вакте шахсе дар масчиди Хиром омад ва гуфт:
— Кучоянд онон, ки чавонмардон мегуянд эшонро?
Пас ишорат ба суфиён кард ва бар сабили какорат
туфт:
— Чавонмардон инонанд!
Соате гузашт, Шайх Абухайри Хабашй меомад, бо
хайбату хашми тамом. Зардй ба руи вай падид омада,
он суханро, ки он шахе гуфта буд, дониста буд. Пас
гуфт:
— Кист он ки мегуяд: «Кучоянд чавонмардон, чавонмарде бояд то чавонмард бинад?»
Ва гуянд, ки вай х,амон аст, ки кабри вай дар Абаркух аст ва номи вай Икбол буд ва лакаби вай Товусалхарамайн ва кунияти вай Абухайр. Руломе буд х а ­
башй мар баъзе хочагони Чурчонро... Хамвора хочаи
вай мегуфт:
— Аз ман чизе бихох;. Ва вай деч намехост.
Рузе бар вай илдоди бисёр кард, гуфт:
— Агар мехохй, маро... озод кун!
Хоча гуфт:
— Май чандин сол аст, ки туро озод кардаам...
Абузайди Маргазии Хуросонй. Шайхулислом гуфт,
жи Хоча Абузайди М аргазй факехи Хуросон буд, ба
28

дач мешуд. Ба Кирмоншод расид, Ибродими Шайбонро
он чо дарёфт. Он сол дачро бигзошт ва судбати вайро
лозим гирифт ва нморати днли худро ва пас аз он се
дач кард. Чун Хоча Абузайд .аз дунё бирафт, он руз
«бороне азим буд. Берун патавонистанд бурд. Д а р хона
даф н карданд [вайро] ба орият, ки боз берун баранд.
Чун хостанд, ки берун баранд, дар гур набуд.
Шайхулислом гуфт, ки он вилоят на аз фикх ёфта
«буд, ки аз он пиру судбати вай ёфта буд.
Музаффари Кирмоншодй. Аз кибори машоихи Чабап аст ва аз фукарои содик. Бо Абдуллоди Харроз
■судбат дошта буд ва бо бузургтар аз вай низ. Д ар тарикаи худ ягонаи машоих буд. Устоди Аббоси шоир
аст...
Абуладён. Куиияти вай Абулдасан аст ва номи вай
Алй. Вайро аз он Абуладён гуфтанд, ки дар дама диндо мунозира кардй ва мухолифонро бишкасти. Вай
басрй аст. Д а р айёми Чунайд буда ва бо Абусаиди
Харроз судбат дошта. Олим буда ва содиби «Дисон».
Вайро гуломе буд, Адмад ном. Вай гуфта, ки рузе миёни Абуладён ва миёни мачусе сухане мегузашт. Абул­
адён гуфт, ки оташ ба изни худой таъоло кор мекуя а д ва мачусй гуфт:
—
На чунин аст, ки ба табъи худ кор мекунад. Ва
агар чунончи бинамой, ки оташ ба фармони худой
таъоло кор мекунад, ба дини ту дароям.
Иттифок бар он карданд, ки оташе барафрузанду
Абуладён дар миёни дезум равад. Хезуми бисёр чамъ
карданду оташи азим барафрухтанд ва мардуми бисёр
дозир омаданд. Чун дезум тамом бисухт, ахгардоро ба
руи замин падн карданд. Абуладён саччода андохта
буд ва намоз мекард. Чун салом боздод, бархост ва
бар болои ахгардо бирафт. Чун ба охир расид, руй ба
мачусй карду гуфт:
29

■
— Ин кифоят аст ё навбати дигар дароям?
Чун ин сухан бигуфт, руй дар хам кашид, мачусй
мусулмон шуд.
Ахмад гуяд:
— Чун шаб даромад. пои вайро мемолидам, дар
зери ангушти пои вай обилае дидам, микдори себе.
Гуфтам:
— Шайхо, ин чист?
Гуфт:
— Чун бар оташ мерафтам, гоиб будам, чун бар
охири оташ расидам, хозир гаштам ва он сухан бигуфтам. Ва агар ин хузур дар миёни оташ будй, бисухтаме...
Абусаид ал-Аъроби. Номи вай Ахмад ибни Мухам­
мад аст. Басриуласл аст. Ба М акка сокин шуда буд,
олим буда ва факех. Вайро барои ин тоифа таснифхои
бисёр аст. Бо Чунайд сухбат дошта...
Д ар вакти худ шайхи харам буд.
Д ар санаи арбаин ав ихдо ва арбаин ва салосамиа
(340/341—952/953) бирафта аз дунё.
Абуумар аз-Зачдочй. Номи вай М ухаммад ибни Иб- '
рохим аст ва гуфтаанд, [ки] номи вай Иброхим аст.
Нишопуриуласл аст. Сухбат дошта бо Абуусмони Хиярй ва Чунайд ва Руям ба Хаввос.
Гуянд, ки чихил сол дар М акка мучовир буда ва
дар харам бавл накарда ва хуе наяндохта таъзнми харамро ва наздик ба шаст хач гузорида буд.
Абуамри Начид гуяд, ки ба М акка будам ва машоихи
вакт чун Катонй ва Абулхусайни Кабиру Сагир ва
гайри эшон аз машоих халка мезаданд ва садри хама
Абуумари Заччочй буд ва чун сухан рафтй, вай хукм:
кардй ва ба вай хаволат кардандй. Пайваста гуфтй^
ки ман ей сол халой Чунайд ба дасти худ пок кард аам ва ба он фахр мекард.
30

Д а р санаи самой ва арбаин ва салосамиа (348/960)
{рафта аз дунё...
Вай гуфта, ки модари ман бимурд ва аз вай панчох, динор мерос ба ман расид. Ба сидки хач берун
омадам. Чун ба Бобул расидам, маро шахсе пеш омад
в а гуфт:
— Бо худ чй дорй?
Бо худ гуфтам: «— Хеч аз ростй бехтар нест».
Гуфтам:
— Панчох динор!
Гуфт:
— Ба ман дех,.
Х,амёнро ба вай додам. Онро бишумурд, хамчунон
•ёфт, ки гуфта будам.
Гуфт:
— Бистон, ки ростии ту маро бигрифтй.
Пас аз маркаби худ фуруд омад, ки савор шав.
Гуфтам:
— Намехохам.
Гуфт:

— Чора пест.
Ва илхохи бисёр кард. Савор шудам.
Гуфт:
■ М,ап хам бар асари ту мерасам.
Соли ояида ба ман расид дар М акка ва бо ман мебуд то аз дунё бирафт.
Гуянд, ки дар мавсими хач ачамие16 пеши вай омад,
ки бароти ман бидех, ки хач гузоридам ва ёронн ту
маро ба ту нишон доданд, ки бароти хач аз ту бистонам. Шайх саломати сидк ва соддагии вайро дид, донист, ки ёрон бо вай мазох кардаанд. Б а Мулзам ишо­
рат кард в а гуфт:
— Он чо рав ва бигуй, «ё раб»...
Чдъфар ибни Мухаммад ибни Насир. Кунияти вай
31

Абумухаммад аст. Багдодй аст ва хулди махаллатй
аст, аз Багдод. Ва вай хасирбоф буд. Шогирди Чунайд
ва Иброхими Хаввос аст ва бо Нурй ва Руям ва Самнун ва Чарирй сухбат дошта буд ва бо гайри эшон аз
машоихи вакт. Ва олим буда ба улуми ин тоифа ва
сохиби чамъе кутубу таворих ва хикоёту сайри машоих
буда.
Вай гуфта, ки дувист девон дорам аз они машоих ва
ду хазор пир шиносам аз ин тоифа.
Вай гуфта, ки ачоиби Ирок се чиз аст: шатхи Шиблй ва нуктаи Муртаиш ва хикоёти ман.
Вай пири Шайх Абулаббоси Наховандй аст. Ба Б а г ­
дод бирафта дар санаи самой ва арбаин ва салосамиа
(348/960) ва кабри вай ба Шунайзия аст, наздики к а б ­
ри Сарии Сакатй ва Чунайд.
Шайхулислом гуфт, ки ман як танро дидаам, ки
вайро дида буд ва аз вай хадис дошт. К,озй Абумансури Харавй вайро ба Багдод дида буд...
Бундор ибн ал-Хусайн ибни Мухаммад аш-Шерозй.
Кунияти вай Абухасан аст. Аз ахли Шероз аст. Борчон буда ва турбаташ он чо аст ва олим буда ба усул17
ва вайро дар улуми хакоик забоне аст неку. Шогирди
Шиблй аст ва бо Ч аъф ари Хаддод сухбат дошта ва
Шиблй кадри вай бузург медошт. Устоди АбуабдуллоХи Хафиф аст ва миёни эшон муфовазоти [бисёр] аст
дар масоили бисёр. Д ар санаи салос ва хамсин ва са­
лосамиа (353/964) бирафта аз дунё. Д ар он сол, ки
Шайх Абуалии Котиб бирафта аз дунё ва Шайх Абузироаи Табарй вайро гусл карда.
Вай гуфта: — «На аз адаб аст, ки аз ёри худ пурсй,
ки аз кучо мерасй ва дар чй корй».
?
Аз вай пурсиданд, ки тасаввуф чист?
Гуфт:
• ■ '
.......
,
— Вафое ба ахд!..
32

Вакте aiii'po ба суфие гуфт, ки ф арк миёни мову шумо он аст, км \а р чм мо бнгуем, бикунем ва шумо дар
чи бар дил гу.чарад, бпкуиед...
Абуамр ибни Начид. Номи вай Исмоил ибни Иачид
ибни Адмад асС.уламй аст. Чадди Шайх Абуабдурадмон ас-Суламм аа ч,опнби модар. Вай аз кибори асдоби
Абуусмони Х.пя |)11 аст на охирин касе аз эшон, ки бирафта аз дум Г1 уст, Тупуффн саната ситт ав хаме ва
ситтин ва салосамиа (.465/366—976/977).
Чуиаидро дмда б уд на аз кибори машоихи вакти
худ буд. Baiipo тармко хос буд аз талбиси дол ва нигохдошти пакт на дадисн фаровоп дошту сика буд.
Рузе Абуусмом аа баром харчи баъзе аз сигари мусулмоном чпас талабид.
кас чизе надод. Абуусмон
тангдмл шуд, чупон ки дар мачлис бигирист. Чун шаб
даромад, Абуамр баъд аз намози хуфтан киссае ду
дазор дирам дар он чо пеши Абуусмон овард ва гуфт:
— Им начдро дар он чи мехостед, сарф кунед!
Абуусмом хуррам шуд ва вайро дуое хайр кард.
Чун бомдод шуд, Абуусмон ба мачлис биншаст,
гуфт:
— Эй мардумон, мо бо Абуамр бисёр умедвор шудем, ки душина ду дазор дирам ба чидати сигари мусулмонон овард.
Абуамр аз миёни мардум бархост ва бар сарчамъ
гуфт:
—■ Он аз моли модари ман буд, вай ба он розй нест.
Онро ба ман боздидед, то ба вай боздидам.
Абуусмон бифармуд, то он киссаро оварданд ва ба
вай доданд. Чун шаб даромад, боз онро пеши Абуусмон
бурд ва гуфт:
— Чи шавад, ки ин вачдро чунон сарф кунед, ки
гайри мо касе надонад
3.. 5901

33

Абуусмон бигирист ва вайро тахсин карда ва фармуд
чунин кунам...
Абдуллод ибни Мухаммад ибни Абурахмон ар-Розй
аш-Шаъронй. ...Кунияти вай Абумухаммад аст. Ба асл
аз Рай буда ва ба Нишопур бузург шуда. Бо Чунайд
ва бо Абуусмону Мухаммад ибн ал-Фазл ва Руяму
Самнун ва Абуалии Чурчониву Мухаммад Х,омид ва
гайри эшон аз машоихи кавм сухбат дошта в а аз кнбори асхоби Абуусмон буд ва Абуусмон вайро бузург
медошт. Вайро риёзоти ачиб аст. Олим буда ба улуми
ин тоифа ва хадис доштаву сика буд. Д а р санаи салос
ва хамсин ва салосамиа (353/964) бирафта аз дунё.
...Вай гуфта, ки шикоят ва тангдилй аз андакии
маърифат зояд.
Абулк,осими Насрободй. Номи вай Ибродим ибни
Мухаммад ибни Махмуя аст. Мавлид ва макоми вай
Нишопур будааст.
Шайхи ахли ишорат ва хакоику лисони тасаввуф
буд. Д ар замони худ олим буда ба анвои улум аз хифзи сунан ва илми таворихи мухтасар. Ба улуми хакоик шогирди Ибродими Шайбон аст. Шиблй ва Воситиро дида буд ва бо Абуалии Рудборй ва Муртаиш ва
Абубакр Тохири Абхарй ва гайри эшон сухбат дошта.
Охири умр ба Макка рафт. Абуусмони Маррибй
пазираи вай омад ва ба тибат ба у 'гуфт^ ки М акка чй
Чои туст?!
Вай гуфт:
— Балки М акка чи чои туст, чои ман аст!
Басе барнаёмад, ки сабабе афтод, ки Абуусмон ба
Нишопур омад ва он чо бирафт ва Насрободй ба М ак­
ка мучовир шуда, хамон чо бирафт дар санаи иснайн ва
сабъин ва салосамиа (372/982).
Абубакри Фолизбон. Аз Бухорост. Бузург буда. Чунайдро дида буд ва умри вай дароз кашид. Шайхул34

ислом гуфт, ки Шайх Аму бо ман гуфт, ки дар санаи
сабъин ва салосамиа (370/981) ба Бухоро шудам, ба
зиёрати Шайх Абубакри Фолизбон. Вайро талаб к ар­
дам. Хонае буд, як дар дошт. Вай дар он чо буд. ГТеши
вай даромадам ва салом кардам. Маро бинишонд ва
сурфае овард, нон буд ва чазву намак. Ман гурусна
будам, даст дароз кардам ва мехурдам. Д ар миёни
хурдан ба вай нигох кардам. Вай мегирист. Ман даст
бозкашидам. Маро гуфт:
— Бихур, ки ман аз шодй мегирям.
Абулкосими Чунайд маро гуфт, зуд-зудй бувад, ки
ин суханон чунон шавад, ки дар куе ду хучра бувад,
дар яке аз он ду хучра аз ин суханон бувад ва дар они
дигар набувад. Он касро киро накунад, ки аз он хучра
ба ин хучра ояд ва аз ин суханон шунавад ва акнун,
ки аз Хирот касе ба Бухоро меояд ба талаби ин кор,,
дануз ин кори нек аст.
Абуабдуллох, ибни Хафиф аш-Шерозй. Номи
вай
Мухаммад ибни Хафиф ибни Исфикшоро аст. Ба Шероз буда ва модари вай аз Нишопур аст. Д ар вакти
худ шайхулмашоих18 буд, вайро шайхулислом мехонданд. Шогирди Шайх Абутолиби Хазрачи Багдодист.
Руямро дида буд ва бо Каттонй ва Юсуф ибн ал-Хусайн ар-Розй ва Абулхусайн ал-Моликй ва Абулхусайн
ад-Дурроч сухбат дошта ва бо Тодири Мукаддасй ва
Абуамри Димишкй ва гайри эшон низ. Аз дидори ма­
шоих марзук буда, олим буда ба улуми зодиру улуми
хакоик.
Шайхулислом гуфт:
— Хеч касро дар ин илм чандон тасниф нест, ки вай­
ро. Эътикоди поку сирати неку дошта ва шофеъимазх,аб19 буда, дар санаи ихдо ва салосин ва салосамиа
(331/942) бирафта аз дунё.
....Шайх Абуабдуллохи Хафиф гуфтааст, ки навча35

воне аз Хуросон хамрохи хочиён ба Шероз омад ва бемор шуд, беморе сахт ва пеши мо марде буд солех ва
зане дошт солеха. Он чавонро ба хонаи вай фиристодем, то хидмат ва риояти вай кунанд. Ногох рузе он
мард омад, ранги вай мутагайир шуда ва гуфт, ки он
чавон даргузашт.
Гуфтам:
'
— Ранги руи ту мутагайир чарост?
Гуфт:
— Душина он чавон моро гуфт: «Имшаб хозири
ман бошед, ки имшабе беш надорам!» Ачузаи худро
гуфтам:
—■ Аввали шаб ту вокифи вай бош ва баъд аз он
маро бедор кун ва ту дар хоб шав!
Чун он ачуза маро бедор кард, ман то сах,ар риояти
Холи вай мекардам ва маро хоб даррабуд. Ногох касе
овоз дод, ки дар хоб мешавй ва худой таъоло дар сарои
ту нузул кардааст. Аз хоб даромадам бар худ ларзон...
Он чавон дар нафаси охир, чашми вайро пушонидам
ва дасту пои вайро дароз кардам ва чон бидод. Он
мардро гуфтам:
—■ Ин суханро ба кас магуй.
Ва ба тачхизу такфини20 вай машгул шудем.
Абубакр аш-Шаъронй. Шайх Абуабдуллохи Хафиф
гуфтааст: ...Рузе каеди зиёрати вай кардам дар Истахр
ва шаб бар вай даромадам.
Гуфт:
•— Биё, Абдуллох, ба баракати сухбати ту таъоме
чарб хохам хурд.
Пас бархост ва деге сафолин дошт бар бор ниход.
Порае гушти каднди хушк дошт дар дег андохт ва об
дар вай рехт ва андаке намак дар он чо афканд ва
дегро бар чуш овард ва бо вай дар он работ дигаре
мебуд. Вайро гуфт:
36

— Хеч, нониорае чанд дорй?
Гуфт:
— Оре.
Ва чанд порае нон овард, онро тарид кард ва аз
шурбои он дег бар он чо рехт ва гуштро ба рун он ниХод в а гуфт:
— Бихур.
Ман аз он тарид мехурдам ва вай мегуфт:
—- Гушт бихур.
Порае аз он гушт гирифт, то маро лукмае дихад.
Гуфтам:
-—■ Намехохам.
Гуфт:
•
— Шояд ту фалон ва фалон таъом хохй, он фардо
хохад буд. Ба шахр дароем ва хамаи ондоро барон ту
бигирам.
Чун бомдод кардам, ба шахр даромадам. Фукаро
чам ъ шуданд ва таъоме дозир карданд. Чизе аз он
таъом баргирифтам ва ба вай даромадам.
Гуфт:
— Бигу, чй кор кардй?
Гуфтам:
— Хануз чизе нахурдаам. Аз ту илтимос мекунам,
ки бо ман таъоме хурй.
Бо хам таъоме хурдем. Ман ба Шероз равон шудам.
Абумухаммад ал-Акоидй. Вай яке аз устодони Абуабдуллохи Хафиф аст. Вай гуфта, ки харгиз косибе,
ки хакикати касбро риъоят кунад, чун Абумудаммад
Акондй надидам. Хар руз ним донак касб мекард ва
куввати вай аз он буд ва хаббаеро нухола мехарид ва
аз он ду нон мепухт. Ба яке ифтор мекард ва дигареро
с а д а к а медод. Ва дам вай гуфта, ки рузе бар вай д аро­
мадам. Пеши вай чузве буд, ки муш пора карда буд.
37

Гуфтам:
— Ин чист?
Гуфт:
— Инро муш пора кардааст ва ман низ аз мушон ба
ташвишам. Шабхо ба сару руи ман бармедаванд.
Гуфтам:
— Чаро чарог равшан накунй?
Гуфт:
— Чихил сол аст, ки чарог равшан накардам, ки
аз хисоби он метарсам, ки онро чанд чиз бояд то муяссар шавад ва хамаро хисоб аст.
Хушшом ибни Абдон. Кунияти вай Абумухаммад аст.
Шайх Абуабдуллохи Хафиф гуфтааст, ки чун Хушшом
ибни Абдон дар намоз меистод, вайро вачду хол мегирифт ва дар мехроб пасу пеш мерафт ва Куръов мехонд. Год будй, ки аз хусни намози вай яхуду насори
ва мачус чамъ шудандй ва наззораи вай кардандй. Вай­
ро як гусфанде буд, ки шири вай хурдй, вайро бармедошт ва барои чаронидан ба сахро мебурд. Рузе Хуш­
шом дар хоб рафта буд. Чун бедор шуд, дид, ки дар
зироъати шахсе даромадааст ва мечарад. Вайро пеши
сохиби зироъат бурд ва гуфт:
— Вайро бистон, ки зироъати ту хурдааст.
Сохиби зироъат гуфт:
— Ман туро бихил кардам.
Гуфт:
— Маро ба он хочат нест.
Харчанд чахд кард, кабул иакард, бигзошт ва би­
рафт.
Шайх Абуабдуллохи Хафиф гуяд, ки рузе бо Хуш­
шом дар даъвие будам. Сохиби даъват як чом халво
оварду ба пеши Шайх ниход, ки Шайх бихурад. Гуф­
там, ки насиби мо хам буда.
Гуфт:
38

— Маро изн накард, ки шуморо бидидам.
Харчанд гуфтам, фонда накард. Аз пеши вай бирабудам ва бихурдам. Хушшомро вадшате ва дайрате
расид, ки як. сол аз намоз истод ва мардум вайро такфир мекарданд ва киссаи вай ба машоихи масчиди Чомеъ расид. Рузе ба дам бар вай даромаданд ва Ибни
Саъдони Мудаддис бо эшон буд, гуфта:
— Маро мешиносй?
Гуфт:
— Оре, ту Ибни Саъдонй!
Гуфт:
— Чаро намоз намегузорй?
Х,ушшом гуфт:
— Маро оразе чанд руй менамояд ва монеъи ман
мешавад аз намоз.
Гуфт:
— Мисли чи?
Хомуш гашт ва деч чавоб надод. Аз Шайх Абуабдуллоди Хафиф пурсиданд, ки сабаб чи буд, ки Хушшом намоз иамекард.
Гуфт:
— Пайваста мутолиаи гайб мекунад. Умури гайби
бар вай голиб омад, дар макоми дайрат афтод ва аз
аъмоли зодирй бозмонд.
Рузе машоихи масчиди Чомеъ чамъ шуданд ва Хуш­
шомро дозир карданд, ки шунидаем, ки ту ба мушодид а комилй ва дар кй ба ин коил аст, вайро тавба мебояд дод ё адаб мебояд кард.
Хушшом гуфт:
— Маро талкини тавба кунед.
Талдиии тавба карданд, тавба кард. Рузи дигар бомдод омад ва дар баробари машоих биистод ва гуфт:
— Гувод бошед, ки ман аз тавбаи дируза тавба к а р ­
дам.
39

Машоих бархостанд ва пои вай баргирифтанд ва мекашиданд, то аз масч,идаш берун карданд.
Абумадраз. Д а р наводии Шероз аст в а аз асдоби
зуфунуни мисрй. Шайх Абуабдуллоди Хафиф гуфтааст, ки Абумадраз гуфта, ки аз Нисо ба азимати Шероз
берун омадам ва бо коиди султон ва атбоъи вай дамрод
шудам. Чун афъол ва адволи эшонро мушодида кар­
дам, дар сири худ бар эшон инкор кардам ва эшонро
душман гирифтам ва касд кардам, ки аз эшон муфоракат кунам. Ногод овозе баромад, ки камари коид гум
шудааст. Коид савганд хурд, ки дамаи кофиларо тафтиш карданд, дамин ман мондаам. Калонтари лаш кар
гуфтанд:
— Хамаи кофиларо тафтиш кардем, деч кас боки
намондааст, магар ин Шайх ва мисли вайро чун касе
муттадам дорад?
Коид гуфг:
— Ман савганд хурдаам, аз ин чора нест.
М ураккаъи маро боло доштанд, камар бар миёни
ман буд.
Гуфтам:
— Маро ба ин илм нест.
Коид гуфт:
— Ин аз дуздй азимтар аст.
Б аъд аз он гуфтанд:
— Ба вай чй бояд кард?
Хар касе чизе гуфт.
Коид гуфт:
— Вайро бар сари кофила биншонед, то дар кй дар
кофила аст як-як бар вай бигзаранд ва дар руи вай
вайро тавбед ва сарзаниш кунанд, баъд аз он вайро
бигзоред ва дамродй макунед.
Хамчунон карданд ва маро бар ч,ои май бигзоштанд ва бирафтанд...
40

Абдурадими Истахрй. Кунияти вай Абуамр аст. С а­
ф ари Хичоз ва Ирок; ва Шом карда буд ва бо Руям
сухбат дошта ва Садл ибни Абдуллохи Нуштариро ди­
да буд. Тарикати вай ситр ва издори шаторат буд. Чомадои шотироиа мепушид ва сагон дошт, ки ба шикор
мебурд ва кабутарон низ дошт. Шайх Абуабдуллоди
Хафиф, гуяд, ки чун ба Руям даромадам, маро аз холи
Абдурахими Истахрй суол кард.
Гуфтам:
— Д ар дамин солхо аз дунё бирафт.
Гуфт:
— Худой бар вай радмат кунод. Мо басе аз ин кавм
дар куди Лигом сухбат доштем, аз вай собиртаре надидем.
Гуянд, ки вакте ба сайд берун рафт, шахсе пиндон
аз вам дар акиби вай бирафт. Чун ба миёни куддо ра­
сид, сагонро бигзошт ва дурроъа бо худ дошт, дарпушид ва бар пой биистод ва ба зикри худой таъоло машгул шуд. Овозе дар куд баромад, ки маро тасаввури он
шуд, кн деч дачару шачар нест ва деч чондор нест. Магар ки ба мувофикатн вай зикр мегуянд.
Гуянд, ки дар хонаи вай як пусти гов буд, ки шохдо
низ бар он чо гузошта буданд. Чун тобистои даромадй,
шохдоро бигирифтй ва он пустро ба садни сарой кашидй ва чун зимистон шудй, дар хона кашидй.
Чаъфари Чаззо гуфтааст, ки ба Истахр рафтам, то
Абдурадимро зиёрат кунам. Ба дари сарои вай расидам,
ки хароб шудааст. Бар вай даромадам, дидам, ки дар
зовияи хона иишаста бо куднахирка ва ба руи палосе,
ки дайрон шудам ва тараддум кардам.
Маро гуфт:
— Гуро чй шуд?
Гуфтам:
— Вайдак, доле мемирй!
41

Аз чои худ бархост ва ба поёни capo фуруд омад
ва санге азим буд, бардошт ва бар бом бурд ва гуфт:
— Бархез, эй кавй ва инро фуруд ор!
Ман ачаб мои дам.
Гуфт:
— Имруз хафдах руз аст, ки х,еч нахурдаам. Берун
рав ва дар чи тавонй биёр. Шояд, ки маро иштихо ояд
ва бо ту бихурам.
Ман берун рафтам ва хар чй дар бозор ёфтам, чизе
овардам ва пеши вай нихдцам. Д ар он нигарист, гуфт:
— Биншин ва бихур, шояд, ки маро рагбат шавад.
Биншастам ва ба рагбат хурдан гирифтам. Д а р
миёни он чи оварда будам, як харбуза буд, онро буридам.
Гуфт:
— Аз он борикаке ба ман дед.
Б а вай додам. Дандон дар он зад ва хоидан гирифт,
Натавонист, ки фуру барад, бияндохт ва гуфт:
— Бардор, ки дар баста шудааст.
Вайро аз падар бист хазор дирам мерос расид, ам­
мо дар зиммаи кавме буд. Эшонро гуфт:
— Д а х хазор ба ман дихед ва дахи дигар шуморо
бихил кардам.
Ба вай доданд, онро дар тубра кард. Шаб вайра
васвасае ташвиш дод. Гохе мегуфт:
— Ба он тичорат кунам ва суди онро ба руфадо нафака кунам. Ва гохе мегуфт:
— Ба хона бинхам ва руз ба руз онро нафака ку­
нам.
Д ар миёни шаб бархост ва тубраро бар бом бурд
ва мушт-мушт мегирифт ва ба хар чониб меандохт, то
тубра холй шуд. Чун бомдод шуд, хамсоягон гуфтанд:
— Хамоно, ки душ дирхам боридааст.
Абдурахим тубраро бияфшонд, ним дирхам бияфтод.
42

Бо асхоб гуфт:
— Башорат бод, ки нону бокалй шуд.
Эшон бо хам гуфтанд:
— Ин девонаро бинед, дах хазор дирам пошидааст
ва ба ним дирам шодй мекунад.
Вакте Абдурахим ба Уббодон рафт ва бисту як руз
он чо икомат кард, хар чи шаб ба чихати ифтори вай
меоварданд, бомдод хамчунон ба чой мебуд. Ахли Уб­
бодон машгуфи вай шуданд. Чун онро дид, аз он чо касди Сахли Нуштарй кард, бар вай даромад ва гуфт:
— Мехмони туам.
Гуфт:
— Чй мебояд кард?
Гуфт:
—. Сабукбоч мебояд пухт.
Садл гуфт:
— Чун кунам, ки асхоби ман гушт намехуранд.
Гуфт:
— Чи донам, ту ба зиёфати ман киём намой.
Сахл фармуд, ки сабукбоч пухтанд.
Гуфт:
— Хамчунон ки дегро биёранд.
Чун оварданд, соиле бар дар барои худой хайре талабид.
Гуфт:
— Дегро бар вай дихед.
Доданд ва вай хеч нахурд. Рузи дуввум Сахл бо
вай гуфт:
— Чй мехурй?
Гуфт:
— Хамон чй дй гуфтам.
Чун онро пухтанд гуфт:
— Хамчунон дегро ба ман оред.
Оварданд ва гуломи Сахл бе он ки вай донад, бар
43

дар истод, то агар, соиле биёяд, манъ кунад. Сахлро
гуфт:
— Руломи худро бигуй, то манъи соил накунад.
Сахл руломро манъ кард. Ногох, соиле суол кард.
Гуфт:
— Дегро б а вай дих,ед.
Доданд. Рузи саввум гуфт:
— Чй мехохй?
Гуфт:
— Хамчунон ки пештар гуфта будам.
Чун пухтанд берун омад ва хеч нахурд, то мох, та­
мом шуд. Б аъд аз он мардеро дид, ки чанд пора нони
хушк дорад ва бар лаби об нишаста ба об тар мекунад
ва мехурад. Вайро истидъо кард, бо вай биншаст ва
бихурд.
Абутолиби Хазрац ибни Алй. Шайх Абуабдуллохи
Хафнф гуфтааст, ки Абутолиби Хазрач аз асхоби Чунайд
буд. Ба Шероз омад ва иллати шикам дошт. Машоих
гуфтанд, ки хизмати уро кй ихтиёр мекунад? Ман ихтиёр кардам. Хар шаб кариб ба понздах-хафдах бор
бармехост. Яке аз шабхо нишаста будам ва хеле аз
шаб гузашта буд, чашми ман гарм шуд. Як бор своз
дода буд, нашунида будам, дигар овоз дод, бархостам
ва ташт пеш бурдам.
Гуфт:
— Эй фарзанд, вакте ки хидмати махлукеро худ не­
ку иатвони кард, хидмати холикро чй гуна ба чой тавонй овард?...
Абдулазизи Бах,роий. Шайх Абдуллох гуфтааст, ки
Абдулазизи Бахроий дар зимистони сахт сард ба Ш е­
роз омад ва чомахои кухна дошт ва хар футухе, кн вай­
ро мерасид, сарфи факирон мекард. Се руз дар Шероэ
буд. Бо вай дар ин боб сухан гуфтанд.
Гуфт:
44

— Нафси ман мегурезад аз чомадои шумо!
Пас маро гуфт:
— Бобо Абдуллод, маро аз ин шах,р берун кун, ки
дар нияти ман нест, ки дар ин шахр чомаи пав пушам.
Гуфтам:
— Ба кучо меравй?
Гуфт:
— Ба нохнят!
Бадри мушояъаи вай кардам ва ба дарвоза, ки ба
он чоииб буд, берун рафтам. Ногох дидам, ки Абулхайри Моликй бар астари худ нишаста ва пой мечунбонад
ва моро овоз медидад ва бо худ хурданй дамрод дорад.
Биистодем, то ба мо расид.
Гуфт:
— Тафаззуле кунед, то ба хам ин таъомро бихурем!
Пас бииишастем ва бихурдем. Бахронй бархост ва
саччода бар души худ андохт.
Абулхайр гуфт:
— Кош аз ин таъом чизе бо худ бардорй!
Гуфт:
•—• Матбахи май неш рафтааст.
■ :
Абулхайр гуфт:
— Мо ба ин таъомдо чй кунем?
Бахронй гуфт:
— Пеши сагон андоз.
Ва бирафт.
Шайх Ах,мади Нуволгар. Шайхулислом гуфт, ки вай
низ аз ёрони эшон аст. Д ар судбати якдигар будаанд.
Аз Фаргона буд ва дар дарам мучовир.
Шайхулислом гуфт, ки Шайх Аму гуфт, ки вакте ба
М акка тангй афтода буд, аз суфиён кавме мутааддил
шуданду зан хостанд ва валимадо медоданд, то хол фарохтар гашт ва бар маълум афтоданд, Шайх Чу во л га р
45

хам зан хост. Чун шаб гузашт, рузи дигар ба тибат бо
суфиён гуфт:
— На бихил ояд аз чонибн ман, ки ин кор чунон
хуш набувад ва чандин гоххо бо ман нагуфтед.
Шайхулислом гуфт, ки Шайх Ах,мади Чуволгар танхо нон хурдй.
Гуфт:
— Барой он ки рузе бо пире хамкоса будам. Пораи
гушт бардоштам. Писанд наёмад, боз ба чой ниходам.
Вай бонг бар ман зад.
Гуфт:
— Чизе, ки худро написандй, чаро дигареро писандй? Д ар дахан нех!
— Аз он вакт боз танхо таъом мехурам, то баадаб
шавам.
Шайх Аму гуфт, ки пас аз он вайро ба Хуросон дидам, хам танхо мехурд.
Абулхусайн Хаддоди Х,аравй. Шайхулислом гуфт, ки
вай бузург буда, дарвеши мучаррад ва зариф аз зурафои суфиён. Вай хам ба М акка мучовир буда бо машо­
их ва аз Макка ба Шайх Абулаббоси К,ассоб омад ва
пурсид, ки чавонмардй чист? Вай чавоб дод, ки бигуям,
эй Абулхусайн, чавонмардй он бувад, ки хариса бар
ёрон сард накунй бар хавои дил ва хамон, ки Шайх
Абулхусайн ба чихати иштигол ва баъзе корхои худ
ёронро интизор дода будааст ва хариса бар эшон сард
карда.
Шайхулислом гуфт, ки дар чаъбаи ман аз Шайх
Ахмади Куфонй як хикоят аст, ки чизе арзад. Гуфт, ки
Абулхусайн дар охири умр дар Астаробод мебуд. Яке
бо вай гуфт, ки он шабе, ки туро мизбоне набуд, ба хо­
наи ман ой.
Гуфт:
— Ин худ гох-гох мебуд ва он маро барои худ ме­
бояд.
46

Ва хам Ах,мад гуфта, ки Абулхусайн ба охири
умр аз баъзе ахволи суфиёни расмй изхори маломат
кард ва гуфт:
— Маро бари касон намебувад, аз онам малол гирифт. Маро пеши худ бубар.
Пас аз он дуо се руз бизист. Рузи чахорум ба чавори хак пайваст.
Амирчаи Сафолфуруш. Шайхулислом гуфт, ки нада­
ри ман гуфт, ки Амирчаи Сафолфуруш каждум аз дуккон бардоштй ва ба бора бурдй ва он чо бигузоштй.
Шайхулислом гуфт, ки падари ман хамчунин хеч чонвар накуштй. Ин мазхаби абдол аст. Ва эшон аз абдол буданд ва ахли каромот.
Мардеро вакт хуш гашт, фариштаи худро дид. Вайро
гуфт:
— Чй бояд кард, то мард шуморо бинад?
Гуфт:
— Хеч чонвар набояд озурд.
Он мард хеч чонвар намеозурд, фаришта медид.
Рузе мурча вайро бигазид. Чизе бар вай зад, мурча
бияфтод ва пас аз он харгиз фаришта надид.
Шайхулислом гуфт, ки вакте Амирчаи Сафолфуруш
бар дари дуккон буд, яке пеши вай нишаста буд.
Ачузе омад ва гуфт:
— Хин, эй заррок, фалон кас бирафт, ба чаноза намеой?
Ва бирафт. Амирча ба пешони дуккон даррафт. Соате гузашт, берун наёмад. Он мард ба дуккон дарун
рафт, вайро надид. Б аъд аз он Амирча берун омад.
Гуфт:
— Кучо будй?
Гуфт:
— Д ар пешони дуккон.
Гуфт:
47

— Ман даромадам, туро надидам.
Гуфт:
— Он ачузро дидй, ки ин чо омад ва гуфт:
«— Фалон кас бирафт». Ба Яман касе бирафта буд.
Рафтам ва бар вай намоз кардам ва бозомадам...
Амирчаи Сафолфуруш гуфта, ки вакте ба Балх мегузаштам, дари хавои кубба баста буданд, бар кубба
хунёгаре чизе мезад ва ин байт мехонд:
Х амчун алам шере пур карда зи бод,
Гуфтй ишкам ва сим натвонн дод.

Ман онро ёд гирифтам ва вакте яке ба вай расид,
гуфт:
— Ин каробахо, ки мефурушй, медоий, ки чй мекунанд?
Вай гуфт:
— Ту пеши он бирав ва бубин, ки чи мекунанд!
Шайхулислом писари вайро дида буд.
Шариф Х,амзаи Ак,илй. Харавй буда ва ба Балх муким гашта. Сохибн каромот ва макомот... буд. Мустачобуддаъва21 ва пири Шайхулислом аст. Ва ёрон дошт
хама бузургон ва худовандоии каромот, чун пири Фор­
си ва Абулмалики Аскоф ва Абулкосими Хаттона ва
Хасан Табарй ва Орифи Айёр ва падари Шайхулислом
Абумансур Мухаммад ибни Алй ал-Ансорй... Ш айхул­
ислом гуфт, ки падари ман гуфт, ки Абулмузаффари
Тирмизй гуфт: «— Хар кй ба чои ту некуй кард, туро
бастаи худ кард ва хар кй бо ту чафо кард, туро растай
худ кард. Раста бех аз баста». Шайхулислом гуфт, ки
дар осмон ва замин аз хар кй раста бошй, суд кунй.
Пире хикоят кард маро аз пири дигар, ки М ухам­
мад Абдуллохи Козурро ба ибтидои иродат боисти сафар хост, ба Нишопур рафт. Рузе дар масчиде буд, пи­
ре даромад бобахо, гуфт:
48

— Кучо меравй?
Г уфт:
— Ба сафар.
Гуфт:
— Маълумие дорй?
Гуфт:
— Не.
Г уфт:
— Пас, чй гуна кунй?
Гуфт:
— Зарурат шавад, биходам.
1
Гуфт:
— Киро дуст дорй, онро, ки чизе дидад ё онро, ки
надндад?
Гуфт:
■
— Онро, ки чизе дидад.
. Гуфт:
— Х,ануз норасида, онро дусттар бояд дошт, ки туро чизе надидад. Он кй туро чизе дидад, туро аз у ба
худ мехонад, яъне дили ту ба вай мегиряд ва он кй ту­
ро чизе надидад, туро бо вай фиристад. Пас, на инро
аз он дусттар бояд дошт, ки туро аз худ ба у род менамояд.
Гуфт:
— Бозгардам, то худро ба ин рост кунам.
Пойафроз дар пой кард ва омад ба Харй ва пас аз
он бибуд, он чи буд. Ва дам он пир дикоят кард, ки пире
гуфт ба Нишопур, ки муътабаре ин чо омад ва гуфт:
— Гирди чадон бигаштам, на раста дидам ва на худ
растам!
Абудомиди Дустон. Вай ба Марв буда. Шайхулислом
гуфт, ки ман як тан дидаам, ки вайро дида, Адмади
Чиштй. Ва вакте дигар гуфт, ки Адмади Чиштй гуфт,
ки Абусаиди Молний гуфт ва ин дурусттар аст, ки Абу4— 5901

49

саиди Молинй Абухомидро дида буд...
Шайхулислом гуфт, ки Ахмади Чиштй гуфт, ки Абухомндн Дустон дар Марв бар дари дукконе нишаста
буд. Саккое ба вай об дод, соате обро дар даст нигох
дошт. Сакко гуфт:
— Эй Шайх, чаро намехурй?
Гуфт:
— Магасе об мехурад, сабр мекунам, то вай обро
бихурад...
Ва гуянд, ки вай харгиз ба худ чома напушидн, бал­
ки муридон чома бар вай пушидандй ва агар касеро
ба он хочат будй, фурсат нигох доштй. Чун пеши вай
касе набудй, чома аз вай гирифт ва пушонандаву кашандаро нагуфтй, ки чаро чунин мекунй.
Абухомид бо рафике мерафт дар рохе. Он рафик
гуфт:
— Маро ин чо касе аст, ту ин чо бош, то даршавам
ва силаи рахимро ба чой оварам.
Вай даршуд ва Абухомид биншаст. Он мард он шаб
берун наёмад ва барфе азим омад. Дигар руз он мард
берун омад, Абухомид дар миёни барф мечунбиду барф
аз вай мерехт. Он мард гуфт:
— Ту хануз ин чой?
Гуфт:
— Нагуфта будй, ки ин чо бош? Дустон вафои дусгон ба чой оранд.
Абумансур Муъмин ибни Ахмад ал-Исфахонй. Ш ай­
хулислом гуфт, ки вай Шайхи Исфахон буда ва бузург
ва имом. Олим ба улуми зохир ва улуми хакоик. Ягонаи машоих дар вакти худ. Х,анбалимазхаб22 буд. Шайх
Ахмади Куфонй вайро дида буд. Вайро гуфтам, ки аз
вай хеч сухан ёд дорй?
Гуфт:
50

— Рузе дар миёни сухан мегуфт, ки «ал-факиру азизун»23,
Вайро гуфтам:
— Тамом буд аз пире як сухан?
Абунасри Сарроч. Вайро «Товусалфукаро»24 гуянд.
Д а р фунуни илм комил буд ва дар риёзату муомилот
шаъне азим дошт. Сохиби китоби «Ламъ» аст. Вайро
тасонифи бисёр аст ва рои он дар илми тарикат ва хакикат. Ва маскани вай Туе будааст ва кабри вай он
чост ва аз муридони Абумухаммади Муртаиш аст...
Гуянд, ки мохи рамазон ба Багдод расид. Д ар мас­
чиди Шуиайзия вайро хилватхона доданд ва имомати
дарвешон ба вай тафвиз намуданд. То ид имомат кард
ва дар таровех панч хатм кард. Хар шаб ходим курсе
ба хонаи вай овардй. Чун рузи ид шуд, бирафт. Ходим
нигох кард, курехо хама барчой буданд.
.
Вакте шаби зимистон буд ва дар оташдон оташ месухт. Д ар маъориф сухане мерафт. Шайхро холате падид омад. Руй ба оташдон ниход ва дар миёни оташ худойро сачда овард ва руи вайро аз оташ осебе нарасид. Шайхро аз он савол карданд.
Гуфт:
— Касе, ки бар даргохи у оби руи худ рехта буд.
оташ руи вай натавонад сухт.
Аз вай оранд, ки гуфта:
— Хар чаиоза, ки пеши хоки ман бигзаронанд, магфур бувад.
Ва ба хукми ин башорат ахли Туе чанозахоро пеши
хоки вай овардандй ва замоне бидоштандй, он гох бибурдандй.
Холуи Нишопурй. Номи вай Ахмад аст. Ба Сарахс
буда ва ба Сарахс бирафта. Бузург буда ба вилоёти
зохир ва каромоти бисёр.
51

Вайро муриде буд Мухаммад ибни Хасан ном. Хама
дунёии худ бар вай пошида буд.
Шайхулислом гуфт:
— Шайхро як муриди тамом буд, суханро як гуши
тамом буд, то дама чадон равшан шавад, як субди та ­
мом буд.
Холуи Нишопурй фаровон бо Мудаммад Хасан гуфтй:
«— Он чй фарой ман медиданд, тоза фарой ман ме­
диданд, фарой ту медидам тоза».
Шайхулислом гуфт:
— М удаккик он буд, ки сухани тоза фарой вай медиданд ва вай тоза фарой муридон медидад.
Вакте ки Холу аз дунё мерафт корсозии кафани вай
мекарданд, гуфт:
— Ман кафани шуморо находам, ки у худ маро дар
канори иноят шрифт.
Ва чон бидод.
Шайх Абулкосими Курагонй. Номи вай Алй аст. Д ар
вакти худ беназир буд ва дар замони худ бебадил. Нисбати вай ба се восита, ки Шайх Абуусмони Магрибй ва
Шайх Абуалии Когнб ва Шайх Абуалии Рудборианд
ба сайидалтоифаи25 Чунайдй мерасад. Вайро долате кавй будааст. Д ар кашфи вокеъаи муридон ояте бз^дааст
зодир.
Содиби «Кашф-ул-мадчуб» гуяд, ки вакте маро вокеъа афгод, тарики далли он бар ман душвор шуд. К,асди Шайх Абулкосими Курагонй кардам. Вайро дар масч,иде ёфтам, ки ба дари сарои вай буд. Таидо буд, во­
кеъаи маро биъайнидо бо сутуне мегуфт. Ман нояурсида чавоби худ ёфтам.
Гуфтам:
— Айюдашшайх, ин вокеъаи ман аст.
Гуфт:
2U
52

— Эй писар, ин сутунро худой таъоло ин соат бо
ман нотик, гардонид, то аз ман ин савол мекард.
Рузе Шайх Абусаид ва Шайх Абулкосим... дар Туе
бо хам нишаста буданд бар як тахт ва чамъе дарвешон
пеши эшон истода. Бар дили дарвеше гузашт, ки оё
манзалати ин ду бузург чист? Шайх Абусаид руй ба
он дарвеш кард ва гуфт:
— Хар кй хохад ду подшох ба хам бинад дар як
чой бар- як тахт, ку, дарнигар!
Он дарвеш чун бишнид дар он хар ду бузург нигарист. Хак таъоло хичоб аз пеши чашми вай бардошт, то
сидки сухани Шайх бар дили вай кашф гашт ва бузургвории эшон бндид. Пас ба дилаш бигзашт, ки оё худованди таборак ва таъолоро имруз дар замин хеч банда
хает бузургвортар аз ин хар ду шахе. Шайх Абусаид
руй ба он дарвеш кард ва гуфт:
— Мухтасар мулке бувад, ки хар рузе дар он мулк
чун Абусаид ва Абулкосим хафтод хазор фаро нарасад,
яъне биёяд ва хафтод хазор бирасад, яъне бигзарад.
Маъшуки Туей. Номи вай Мухаммад аст. Аз укалои
мачонин будааст ва сахт бузургвор ва сохибхолат ба
камол. Д ар шахри Туе мебудааст ва кабри вай он чост.
Д ар он вакт, ки Шайх Абусаид Абулхайр аз Михина
азимати Нишопур карда буд, ба яке аз деххо, ки дар
навохии Туе буд, расид. Дарвешро гуфт:
— Ба шахри Туе бояд рафт ба наздики Хоча Мухаммади М аъшук ва ба вай гуфт, ки дастуре хает, ки
ба шахру вилояти ту дорем.
Чун он дарвеш бирафт, Шайх бифармуд, то асп зин
карданд ва бар асари вай савор шуданд ва хамаи суфиён дар хизмати Шайх. Чун ба якфарсангии шахр расиданд, ба мавзеъе, ки аз он чо шахрро битавон л ид,
аспи Шайх биистод. Ва хама чамъ биистоданд. Чун он
53

дарвеш пеши М аъшук расид ва пайроми Шайх бигузорид, М аъшук табассум кард ва гуфт:
— Бирав ва бигуй, то дарояд.
Чун М аъшук ин сухан бигуфт, Шайх аз он чо асп
биронд ва чамъ равон шуданд. Д ар рох он дарвеш ба
Шайх расид ва сухани М аъшук бозгуфт. Шайх хам аз
рох пеши М аъшук омад ва вай Шайхро истикбол кард
ва дар бар гирифт ва гуфт:
— Форир бош, ки ин навбат, ки ин чо зананд, рузе
чанд бар даргохи ту хоханд овард.
Айнулкуззоти Хамадонй26 дар баъзе аз расоили худ
навиштааст, ки Мухаммади М аъшук намоз накардй.
Аз Хоча Мухаммади Хаммивия ва аз Хоча Ахмади Раззолй... шунудам, ки рузи киёмат садиконро хамаи ин
таманно бувад, ки кошке хоке будандй, ки рузе Мухам­
мади М аъшук кадам бар он хок нихода будй.
Ин Мухаммад турке кабобаста буд. Як руз дар Чомеъи Туе омад. Шайх Абусаид Абулхайр... мачлис медоштй. Ин М ухаммад банде бар кабо зад. Шайх Абу­
саид гуфт, ки эй султони аср ва эй сарвари вучуд, банд,и каборо кушой, ки банд бар хафт осмону замин ниХодй!

Шайх Абузироаи Ардабилй. Номи вай Абдуваххоб
ибни Мухаммад ибни Аюби Ардабилй аст. Олим буда
ва зохид. Сафари бисёр карда буд ва умри бисёр ёфта, бо Шайх Абуабдуллохи Хафиф дар рохи Хичоз то
f»a Мадина хамрох буда.
Гуянд, ки Шайх Абуабдуллохи Хафиф азимати саф ар карда буд, пеши Абузироа омад. Абузироа мнкдоре гушти пухта ба вай гирифта овард, Шайх нахурд.
Чун ба сафар берун рафт, дар биёбон рох гум кард ва
чахор руз гурусна монданд, ки хеч нахурданд.
Шайх асхобро гуфт:
•— Талаб кунед, шояд, ки сайде биёбед.
54

Ногох саге диданд, хиллае бисёр карданд, то вайро бигирифтанду бикуштанд ва... кисмат карданд. Са­
ри вай насиби Шайх [яъне Хафиф] афтод, хар касе насиби худ бихурд...
Хоча Юсуф ибни Мухаммад ибни Самъон. Вай хохарзодаи Хоча Мухаммад ибни Абуахмад аст ва муриди тарбиятёфтаи вай. Хоча Мухаммад то шасту панч
сол мутааххил нашуда буд ва хамшира дошт, ки хизмати вай кардй ва хурдану пушидани вай аз дасти
ришти у будй ва сии ба чихил расида буд ва ба сабаби хизмати бародар ва иштигол ба тоъати худой таъоло майли тазвич надошт. Шабе Хоча Мухаммад падари бузургвори Хоча Абуахмадро дар хоб дид, ки
гуфт:
—
Д а р вилояти Шофилон марде Мухаммад Самъонном тахсили улум карда ва рузгори басалох гузаронида. Хохари худро бо вай акд кун.
Хоча вайро талаб дошт ва хамшираро ба ван акд
кард ва вай хам дар Чишт мутаваттин шуд. Хоча Юсуф
аз эшон мутаваллид шуд. Хоча Мухаммад баъд аз
шастсолагй мутааххил шуда буд. Аммо вайро хеч пи­
саре ба бузургй нарасида буд, Хоча Юсуфро ба манзилаи фарзанд медошту тарбият мекард ва ба тахси­
ли улум... далолат менамуд. Ва баъд аз вафоти вай
коиммакоми вай шуд.
Хоча Юсуфро баъд аз панчохсолагй майли инзивову инкитоъ шуд... Тувуффй... санаи тисъ ва хамсин за
арбаамиа (459/1067) ва умри вай хафтоду чахор сол
буд ва дар вакти рафтан писари мехини худ Хоча Кутбиддини Мавдудро ба тахсили улум васият 'кард ва
коиммакоми худ гардонид...
Хоча Мавдуди Чиштй. Вай дар синни хафтсолагй тамоми Куръонро бо возехи он хифз карда буд ва ба
тахсили илм и ш т и р о л медошт. Чун ба синни бисту
55

шашсолагй расид, волиди бузургвори вай Хоча Юсуф
аз дунё бирафт ва вайро ба ной худ биншонд. Вай ба
хисоли дамида мавсуф буд ва афъоли писандида маъруф ва мардуми он вилоят дама дар макоми эътикоду
му.\аббат ва инкиёду иродати вай буданд ва тавфики
■шарафи судбату давлати тарбияти Шайхулислом валмуслимин Адмад ач-Чомй низ ёфта буд дар он вакт,
ки дазрати Шайхулислом Адмад аз вилояти Чом ба
Хирот ташриф оварда буданд. Ва хавосу авом мушодидаи каромоту хаворики одот, ки аз эшон зодир мешуд, менамуданд ва дама муриду муътадиди вай шуданд ва ин кисса дар атрофу акиофи он вилоят интишор ёфт. Ва аз наводил Хирот мутаваччеди мазори
Чишт шуд. Хабар омад, ки Хоча Мавдуди Чиштй мурндони бисёр чамъ кардааст, меояд, то Шайхулисломро аз вилоят берун кунад. Асхоби Шайхулислом онро
пушида медоштанд ва вай худ аз хама бехтар медонист. Чун рузе бохмдод суфра даровардаид, гуфт, ки
соате сабр кунед, ки чамоъате расулон дар роданд. Чун
соате баромад, ходими дар омад, ки он чамоъат расиданд. Эшонро дароварданд ва салом гуфтанду чавоб
шуниданд ва таъом хурданду суфра бардоштанд.
Шайхулислом гуфт:
—
Шумо мегуед ё мо бигуем, ки шумо ба чй ко
омадед?
Эшон гуфтанд:
—■Хазрати Шайх бифармоянд.
Фармуданд, ки Хоча Зоднди Мавдуд шуморо фиристодааст, ки Адмадро бигуед, ки ту ба вилояти мо
ба чи кор омада, ба саломат бозгард в-агар на чунон
ки бояд гардонид, туро бозгардонем. Расулон тасдик,
карданд. Пас бифармуд, ки агар мурод аз вилоят ин
дед аст, ин мулки мардумон аст, на аз они уст ва на
аз они ман ва" агар мурод аз вилоят ин мардумонанд,
56

эшон раоёи Саичаранд. Пас Шайхушшуюх Санчар бо~
шад ва агар мурод аз вилоят он аст, ки ман медонаму
авлиёи азза ва ч ал л а 27 медонанд, фардо бо эшон намоям, ки кори вилоят чист ва чун аст!
Чун ин сухан бигуфт, абре азим баромад ва як шабонарузй бнборид ва хеч мунтакеъ нашуд. Рузи дигар
бомдод Шайхулислом фармуд, ки сутурон сохта ку~
нед, то биравем. Асхоб гуфтанд:
— Имкон надорад, ки дар ин ду-се руз баъд аз он
ки дигар наборад, хеч маллохе аз об натавоиад гу­
зашт.
Шайх фармуд, ки сахл бошад, имруз мо маллохй
кунем. Пас равон шуданд. Чун ба сахро берун омаданд,
Шайхулислом нигох кард, дид, ки чамъе анбух силоххо
баста хамрохи эшонанд. Пурсид, ки ином киёнанд.
Гуфтанд:
— Муридону мухнбони шумоянд. Шунидаанд, ки
чамоъате ба адовати шумо меоянд.
Фармуд, ки инхоро бозгардонед, ки тегу тир корн
Санчар аст ва силохи ин гурух силохи дигар аст.
Шайхулислом бо тане чанд руй ба рох ниход. Чун
ба канори об расиданд, об бисёр буд. Шайхулислом
фармуд, ки имруз карор он аст, ки мо маллохй кунем.
Сухане аз маъориф огоз карданд. Чандон завк ба дилхо расид, ки хама волаву хайрон шуданд. Пас фармуд,
ки хама чашмхо бар хам нихед ва бигуед: «Бисмиллох-ир-рахмои-ир-рахими»28. То се бор такрор кард.
Хар кас, ки чашм зуд воз кард, пойафзор тар кард ва
хар кй дер кушод, худро бар он тарафи об ёфт, пойаф­
зор хушк. Чун расулон он мушохида карданд, ба таъчил пеши Хоча Мавдуд рафтанду он хол бозгуфтанд.
Кас бовар надошт.
Хоча Мавдуд бо ду хазор мурид силох баста мутаваччех шуданд ва дар рох ба Шайх расиданд. Чун на57

зари Шайх бар вай афтод, аз асп пиёда шуд ва буса
б ар пои Шайх дод. Шайх даст бар пушти вай мезад
ва мегуфт:
— Кори вилоят чун мебинй? Надонистай, ки ви­
лоят мардони дашаму силод набошад. Бираву савор
шав, кудакй ва намедонй чй мекунй!
Чу ба деда даромаданд, Шайхулислом бо асдоб дар
мадалла фуруд омаданд ва Хоча Мавдуд бо муридон
ба мадаллаи дигар. Муридон Хоча Мавдудро гуфтанд,
ки мо омада будем, то Шайх Адмадро аз вилоят бе­
рун кунем. Имруз бо мо дар як деда биншастааст. Д ар
ин маънй андеша бояд кард.
Хоча Мавдуд гуфт:
— Маро савоб чунон менамояд, ки сабод бархезему
ба хидмати вай равем ва ичозат ходему бозгардем,
ки кори вай на ба куввати бозуи мост.
Муридон гуфтанд, ки мо бо дам машварат карда■ем, савоб он аст, ки чосусй бар кор кунем, ки чун вакти кайлула шавад ва пеши вай касе набошад, тане
чанд дар хизмати ту биравему самоъе бунёд кунем ва
долате барорему дар он миён чизе бар вай занем.
Хоча Мавдуд гуфт:
— Ин савоб нест, ки вай содиби вилояту каромат аст.
Аммо фоида надошт. Чун вакти кайлула шуду асдоби Шайх мутафаррик шуданд, ходим хост, ки чома
бигустарад, то Шайх кайлула кунад. Фармуд, ки як соат таваккуф кун, ки коре дар пеш аст. Ногод касе дар
бикуфт. Ходим чун дар бикушод, Хоча Мавдудро дид,
ки бо чамъе анбуд. Даромаданду салом гуфтанд ва
0F03H самоъй нидоданд ва наъра задан гирифтанд.
Шайхулислом cap бароварду гуфт:
— Хй-дй, Садлан кучой?
Ва ин Садлан марде буд сарахсй аз аклани мачонину содиби каромот ва пайваста дар хизмати Шайхул58

ислом будй. Хам дарладза хозир шуду бонг бар эшон
зад. Эшон кафшу дастор мегузоштанду мегурехтанд.
Хамин Хоча Мавдуд монд азим хичил. Бар пой хосту
ба истирфор cap барахна карду гуфт:
— Бар шумо равшан аст, ки ин навбат ман ба ин
ризо надоштам.
Шайхулислом гуфт:
— Рост мегуй, аммо чаро бо эшон даромадан мувофикат кардй?
Хоча Мавдуд гуфт:
— Б ад кардам, афв бифармоед.
Шайхулислом гуфт:
— Афв кардам, бираву ин кавмро бозгардон ва ду
хизматгор нигох дор, се руз таваккуф кун.
Чунон кард. Пеши Шайхулислом омаду гуфт:
— Чунон ки гуфта будед, кардам в а дигар чи мефармоед, то чунон кунам.
Шайхулислом фармуд, ки аввал мусалло бар ток
неху бирав, илм омуз, ки зохнди беилм масхараи шайтон бошад.
Гуфт:
— Кабул кардам, дигар чй мефармоед?
Фармуд, ки чун аз тахсил форир шавй, эхёи хонадони худ кун, ки обову ачдоди ту бузург буданду сохиби каромот.
Хоча Мавдуд гуфт:
— Чун маро зхёи хонадон мефармоед хам шумо
бар вачхи табарруку таяммун маро ичлос фармоед.
Шайхулислом гуфт, ки пештар ой. Пештар омад. Дасти вай бигирифт ва бар канори чахор болиши худ биншонд ва се бор гуфт, ки ба шарти илм. П ас се руз дар
хизмати Шайхулислом буд ва фавоид бигрифту навозишхо ёфт. Ва бозгашту баъд аз он ба андак фурсате
ба чихати тахсили улум ва такмили маъориФ ба чо59

ниби Балху Бухоро ташриф бурд ва муддати чадор
сол ба кадри вусъу имкон дар он боб ичтиход намуд
ва дар он диёр хар чо аз вай оёти гариба ва каромоти
лчиба, ки тафсили он ба тавил меанчомид, зодир шуд.
Ва баъд аз он ба Чишт мурочиат карду ба тарбияти
муридону мустафидон машгул шуд. Ва аз атроф толибон руи иродат ба судбату хизмати вай оварданд. Шод
Санчон, ки лакабу номн вай Рукниддин Махмуд аст
ва аз дехи Санчони Хавоф аст, шарафи судбати вайро
дарёфта будааст.
Ва чанд вакт дар Чишт икомат намуда ва мегу­
янд, ки дар муддати икомат даргиз дар Чишт накзи
тадорат накарда. Чун хостй, ки тадорат кунад, саворй
шудй ва аз Чишт берун омадй ва дур рафтиву тадорат
сохтй ва мурочиат намудй. Мегуфтй, ки мазори Чишт
манзили мубораку макоми мутабаррик аст. Раво набошад, ки он чо беодобй кунанд. Ва гуянд, ки пештар
вайро Хоча Санчон мегуфтанд. Хоча Мавдуд «Шод»
лакаб нидод ва вай дамеша бо он менозидй ва мафохират мекардй.
Вафоти Хоча дар санаи сабъ ва ишрин ва дамсамиа (527/ 1133) будааст ва вафоти Шод Санчон дар
санаи сабъ ва тисъин ва хамсамиа (597/ 1200).
Абувалид Ах,мад ибни Абирричо. Вай аз карияи
Озодон аст, ки муттасил аст ба Хирот. Олим буда ба
улуми зодириву ботинй. Аз шогнрдони Имом Адмади
Чанбал аст... ва Бухорй, дар «Садед»-и худ аз вай дадиси ривоят кардааст.
Д ар авоил моли бисёр дошта, дамаро дар талаби
дадису дач ва газо сарф кардааст. Аз Хирот сафар ме­
кард ва дар год моли вай бирасидй, ба Хирот мурочи­
ат кардй ва баъзе аз амлоки худ бифурухтй ва боз ба
сафар рафтй, то чумла моли худ бад-ин тарик нафада
кард.
60

Гуянд, яке аз дустони вай ба чадор дазор дирам
мудточ шуд. Пеши вай издори он кард. Чун ба хонаи
худ рафт, Абувалид чадор дазор дирам дар сурра кард
ва ба вай фиристод. Чун он дуст мудими худ кифоят
кард ва муддате баромад, он маблагро накд сохта дар
сурра кард ва ба вай бозфиристод. Абувалид кабул
накард. Он дуст ба наздики вай омад ва салом кард.
Абувалид гуфт:
— Агар на радди салом вочиб будй, чавоби ту боз
надодаме. Охир, чадор дазор дирамро чи кадр бошад,
ки онро бозфиристй!
•
Тувуффй... санаи иснайн ва салосин ва миатайн
(232/847) ва кабри вай дар карияи Озодон аст.
Султон Мачдиддини Толия. Гуянд, ки вай аз адли
аскар буда, дар тарку тачрид ягона буда. Дарвеш Мудаммади Чаргар, ки яке аз абдол буда, дар Чомеъи
Х,ирот басар бурдй. Рузе дар масчид хуфта буд ва кузаи оби вай рехта буд. Ходими масчид он чо расид,
пиндошт, ки вай бавл кардааст. Вайро ончунон бизад,
ки аъзои вай мачруд гашт. Чаргар оде бизад ва би­
рафт. Масчид аз чуб буд, оташе пайдо шуд ва масчид
бисухт ва аз он чо ба бозоре, ки онро бозори «Чумла-.
фурушон» гуфтандй, даромад. Султон Мачдиддини Толияро аз он хабар карданд ва дар акиби Чаргар р а ­
вен шуд, чун ба вай расид, гуфт:
— Чаргар, шадри мусулмононро чаро месузй?
Чаргар бозгашт ва оби чашми худ бар оташ афканд. Оташ фуру мурд, ин рубой бигуфт. Байт:
Он оташ и душин, ки бараф рухта буд,
У сухтан аз дили ман омухта буд.
Гар оби ду чашми ман надодй ёрй,
Чи «Ч,умлафурушон», ки Харй сухта буд.

.

Гуянд, вакте сел омад, наздик шуд, ки Хиротро би61

барад, хабар ба Султон Мачдиддин бурданд.
Гуфт:
•— Хиркаи маро пеши сел них,ед.
Чунон карданд, филхол сел бозгашт.
Имом Фахриддини Розй дар вакти вай будааст ва
ба сухбати вай табарруку такарруб чустй. Чун вайро
вафот расид, дар андаруни шахри Хирот миёни Дарби
Хушку Фирузобод дафн карданд. Ва Шайх Мухаммади
Ушнавй, ки сохиби рисол.аи «Гоят ул-имкон фй маърифат уз-замон ва-л-макон» аст, дар гунбазаи макбараи
вай мадфун аст ва ин Шайх Махмуд аз асхоб ва таломизаи Мавлоно Шамсуддин Мухаммад ибни Абдулмалики Д айламй аст, ки аз акобири машоиху мухаккикон аст ва сухан дар хакикати замон ва тахкики он
чунон ки дар «Мусаннафот»-и вай мазкур аст, дар «Мусаннафот»-и дигарон камтар ёфт шавад.
Абуабдуллох Мухтор ибни Мухаммад ибни Ахмад
ал-Харавй. Вай аз акобири машоихи Хирот аст. Чомеъ
буда миёни нлми зохир ва илми ботин, сохибкаромат
ва валоят будааст. Гуянд, ки дар лавхи кабри вай чунин ёфтаанд, ки дар санаи сабъ ва сабъин ва миъатайн
(277/890) аз дунё рафта.
Вай гуфтааст, ки таъом чунон хур, ки ту уро хурда
бошй, на у туро. Агар ту уро хурй, хама нур шавад ва
агар у туро, хама дуд гардад ва чома чунон пуш, ки руунату фахр ва хайлоро дар ниходи ту бисузад, на оташи он иллатхоро барафрузад. Ва хам вай гуфта, ки
дар коре, ки бошй, чунон бош, агар Азроил туро дарёбад, аз он кор туро ба кори дигар набояд шуд ва дар
он кор хамаи холоти ту бо ту бошад. Агарчи таъом
хурдан бувад ё амале... Вайро дар гуристони Ханонча
[дар Хирот] дар поёни пои Абдулвохид ибни Муслим
дар кабр кардаанд...
Шайх Абубакр ибни Абдуллох ат-Тусй ан-Нассоч*
62

Вай низ аз асхоби Шайх Абулкосими Курагонй аст ва
бо Абубакри Динаварй низ сухбат доштааст. Аз вай
пурсиданд, ки дидори матлубро ба чй тавон дид?
Гуфт:
— Ба дидаи сидк дар оинаи талаб.
Вай фармуд, ки тасаввури об ташнагй наншонад ва
фикрати оташ гармй набахшад ва даъвои талаб ба матлуб нарасонад. Ва хам вай гуфта:
— То хастии мавхум сухта нашавад ва дидаи дил
ба сузани гайрат аз гайри у духта нашавад, хилватхонаи чон ба шамъи тачаллиёти чонон афрухта нагардад» зеро ки тухми дар замии кошта накоранду накши
дар когаз нигошта нанигоранд.
Гуянд, ки дар бидоят талаби мучохида бисёр кашид ва мучохидаи вай ба мушохида наянчомид...
Хуччатулислом Мухаммад ибни Мухаммад ал-Раззолй ат-Тусй. Кунияти вай Абух,омид аст ва лакаби
вай Зайниддин. Интисоби вай дар тасаввуф ба Шайх
Абуалии Формадй аст...
Вай дар авоили хол дар Тусу Нишопур ба тахсили
улум ва такмили он иштигол намуд. Б аъд аз он бо
Низомулмулк буданд. Д а р мачолиси мутааддида мунозараву мучодала кард ва бар эшон голиб шуд. Тадриси «Низомия»-и Багдодро ба вай тафвиз карданд.
Д ар санаи арбаъ ва самонин ва арбаамиа (484/1091)
ба Багдод рафт. Х,амаи ахли Ирок шефтаву фирефтаи
вай шуданд. Кадре баланд ва манзалате арчманд ёфт.
Баъя. аз он хамаро ба ихтиёр тарк кард ва таоики зухду инкитоъ пеш гирифт ва касди хач кард. Д ар санаи
самон ва самонин ва арбаамиа (488/1095) хач гузорид
ва ба Шом мурочиат кард ва муддате он чо буд ва аз
он чо ба Байтулмукаддас рафт ва аз он чо ба Миср.
Ва муддате дар Искандария буд. Б аъд аз он ба ватан
бозгашт ва ба холи худ машгул шуд ва аз халк хил63

ват гузид ва кутуби муфида тасниф кард, чун китоби
«Эдё ул-улум ва чаводир ул-К,уръон» ва тафсири «Ёкут
ут-таъвил» {чидил мучаллад] ва «Мишкот ул-анвор» ва
гайри он аз кутуби машдура. Ва баъд аз ин дама ба
Нишопур авд кард ва дар «Низомия»-и Нишопур даре
гуфт ва баъд аз чанд год тарк карду ба ватан бозгашт ва аз барои суфия бинои хоиакоде кард ва аз б а­
рон талабаи илм бинои Мадраса ва авкоти худро бар
вазоифи хайр тавзеъ кард аз хатми Куръон ва тадриси улум то он замон, ки ба чавори радмати дак
пайваст дар робеъи ушри чамодиюлухрои санаи хамса
ва хамсамиата (505/1112)...
Шайх Адмади Газзолй. Вай аз асдоби Ш айх Абу­
бакри Лассоч аст. Таснифоту таълифоти муътабар ва
расоили беназир дорад ва яке аз. ондо рисолаи «Савонед» аст, ки «Ламаъот»-и Шайх Фахриддини И роки
бар сунани он вокеъ аст, чунончи дар дебочаи «Ламаъот» мегуяд. Аммо баъди калимае чанд дар баёни маротиби ишк бар сунани «Савонед» забони вакт имло
кард. Ва яке аз фусули «Савонед» ин аст:
—
М аъшук ба дама доли худ маъшук аст, пас ис
тигно сифати уст ва ошик ба дар дол худ ошик аст,
пас ифтикор сифати уст. Ошикро дамеша маъшук дармебояд, пас ифтикор дамеша сифати уст ва маъшукро
деч чиз дарнамебояд, ки худро дорад, лочарам сифа­
ти у истирно бошад. Байт:
Х,амвора ту дил рабудаву маъзурй,
Рам хеч наёзм удаву маъзурй.
М аи бе ту хазор шаб ба хун дарбудам ,
Ту бе ту шабе иабудаву маъзурй.

Гуянд, вакте ки мудтазир буд, чадорпоёни вай кушода шуданду рам карданд. Пеши вай бигуфтанд ё
ба фиросат донист, гуфт:
64

Чуп мо фуруд омадем, хар кй хохад, гу, савор
шом
Дпр санаи сабъа ашр ва хамсамиа (517/1124) аз
душ- рифта ва кабри вай дар Казвин аст.
Хоча Юсуфи Хдмадонй. Кунияти вай Абуяъкуб аст...
Днр нбтидо ба Бардод рафт ва мулозимати мачлиси
III,ills Абуисхоки Шерозй кард ва кори вай боло гирпф| mi бар акрони худ дар илми фикху гайри он, хусуоам дар назари илм фоик, омад. Ва Шайх Абуисхок
вайро дар сирари сип бар бисере аз асхоби худ такдпм мскард. Ва аз чамъе касир дар Бардоду Исфахону
Самарканд хадиси самоъ29 кард. Б аъд аз он тарки х а ­
ма кард на тарикп ибодату риёзат ва мучохада пеш
шрифт. На машхур он аст, ки интисоби вай дар тасаввуф ба Шайх Абуалии Формадй аст ва гуфтаанд, ки
бо Шайх Абдуллохи Чувайнй ва Шайх Хасани Симнонй низ сухбат доштааст. Ва дар Марв сокин шуд ва
аз он чо ба Хирот омаду чанд гох икомат кард. Б аъд
аз он ахли Марв аз вай илтимоси мурочиат ба Марв
карданд. Ба Марв омад. Боз ба Хирот рафт ва баъд
аз он азимат мурочиат ба Марв кард. Д ар рох фавт
шуд дар шухурп санаи хаме ва салосин ва хамсамиа
(535/1140). Хамом чо ки фавт шуд, дафн карданд ва
баъд аз чанд гох ба Марв накл карда шуд ва мазори
вай дар Марв зохиру машхур аст.
Шайх Мухиддин ал-Арабй дар баъзе аз мусаннафоти худ мегуяд, ки дар санаи иснайн ва ситамиа
(602/1205) Шайх Авхадиддин Хомиди Кирмонй дар
шахри Куния дар манзили ман буд. Вай гуфт, ки дар
билоди мо Хоча Юсуфи Хамадонй..., ки зиёдат аз шаст
сол бар саччодаи шайхй ва иршод нишаста буд, рузе
дар зовияи худ буд, ки хотири берун рафтан дар дили
вай хутур кард ва одати вай он набуд, ки дар гайри
чумъа берун ояд ва он бар вай гарон омад ва наме5—5901

65

донист, ки кучо мебояд рафт. Ва бар маркабе савор
шуд ва сари вайро бигзошт, то хар кучо, ки худой таъо­
ло хохад, вайро бибарад. Он маркаб вайро аз шахр
берун бурд ва ба бодия даромад, то вайро ба масчиде
вайрон расониду биистод. Шайх фуруд омад ва ба мас­
чид даромад. Дид, ки шахсе cap даркашида. Б аъд аз
соате cap боло кард. Чавоне буд бохайбат, гуфт:
— Ё Юсуф, маро масъалае мушкил шудааст.
Ва зикр кард.
Шайх онро баён фармуд, баъд аз он гуфт:
— Эй фарзанд, хар гох туро мушкиле шавад, ба
шахр дарой ва аз ман бипурс ва маро дар ранч маяфкан.
Шайх гуфтааст, ки он чавон ба ман назар карду
гуфт:
—- Хар гох маро мушкиле шавад, хар санге маро
Юсуфест мисли ту.
Шайх ибн ал-Арабй мегуяд:
— Ман аз он чо донистам, ки муриди содик ба сид­
ки худ тахрики Шайх ба чониби худ метавонад кард.
Шайх Начибуддин Бургаши Шерозй каддаса сирруХУ 30 фармуда, ки вакте чузве чанд аз сухани машоих
ба дасти ман афтод, мутолиъа кардам, маро багоят
хуш омад. Толиби он мебудам, то бидонам, ки он таснифи кист ва аз каломи вай чизе дигар ба даст орам.
Шабе ба хоб дидам, ки пире бо шукуху викор, махосине сафед ва багоят нуронй ба андаруни хонакох д а ­
ромад ва ба мутаваззо рафт то вузу созад. Чомаи сафеди неку пушида буд ва бар он чома ба хатте дурушт ба оби зар «Оят ал-курсй»31 навишта, чунон ки
cap то пои чомаро гирифта буд ва ман дар акиби вай
мерафтам. Чомаро берун кард ва ба ман дод. Д ар зери он чомаи сабз пушида буд, аз он некутару ба хамон
66

тарик, «Оят ал-курсй» бар он навишта. Онро низ ба
ман доду гуфт:
— Нигох, дор то вузу созам.
Чун вузу сохт, гуфт:
— Аз ин ду чома якеро ба ту медихам, кадомро
мехохй?
Ман ихтиёре накардам, гуфтам:
— Хар чй ту хохй, нек ояд.
Чомаи сабзро дар ман пушониду сафедро худ пушид.
Пас гуфт:
— Маро мешиносй? Ман мусаннифи он чузвхоям,
ки толиби вай будй, Абуюсуфи Х,амадонй ва онро «Рутбат ул-хаёт» ном аст ва маро дигар мусаннафот аст
аз он хубтар, мисли «Манозил ус-соирин» ва «Манозил ус-соликин».
Чун аз хоб даромадам, азим хуррам шудам.
Чунин гуянд, ки вакте дар «Низомия»-и Багдод
ваъз мегуфт, факехе маъруф ба Ибн ус-Сакко дар мач­
лис бархост ва м асъалае пурсид.
' Гуфт:
— Биншин, ки дар каломи ту роихаи куфр меёбам
ва шояд, ки марги ту на бар дини ислом бошад.
Б аъд аз он ба муддате насроние ба исми Рисолат
аз подшохи Рум ба чониби халифа омад. Ибни Сакко
ба чониби вай рафт ва аз вай илтимоси мусохибат кар­
ду гуфт:
— Мехохам, ки дини исломро бигузорам ва ба ди­
ни шумо дароям.
Насронй онро кабул кард ва бо вай ба Кустантания
рафт ва ба подшохи Рум пайвасту насронй шуд ва бар
иасроният мурд.
Гуянд, Ибни Сакко К,уръон хифз дошт. Д ар мар67

зи мавт аз вай пурсиданд, ки хеч аз Куръон бар хотири ту мондааст.
Гуфт:
■
— Хеч боки намондааст...
В а баъзе киссаи Ибни Саккоро бар гайри ин вачх
х,икоят кардаанд...
Хулафои Хоча Юсуфи Хамадонй... чахоранд: Хоча
Абдуллохи Б араки ва Хоча Хасани Андакй ва Хоча
Ахмади Ясавй ва Хоча Абдулхолики Гичдувонй. Ва
баъд аз Хоча Юсуф хар як аз ин чахор дар макоми
даъват будаанд ва хулафои дигар ба тарики адаб дар
хизмати вай буда. Ва чун Хоча Ахмади Ясавй ба тарафи Туркистон азимат кард, чамеъи ёронро ба мутобиъати Хоча Абдулхолик далолат кард. Хамчунин аст
дар рисолаи баъзе аз мутааххирони машоихи ин хонадон.

Мавлоно Яъкуби Чархй. Д ар асл аз Чарх будаанд,
ки яке аз деххои Газнин аст. Ва аз асхоби Хоча Алоуддини Атторанд ва чаноби Махдумй... ба сухбати эшон
расидаанд. Фармуданд, ки дар Хирот будам. Маро доияи хидмати Мавлоно Яъкуб пайдо шуд. Мутаваччехи
вилояти санъониён шудам ва ба мехнату машаккати
бисёр ба он чо расидам. Ва аз суханони эшон чунон
маълум мешуд, ки он рохро тамом ё аксар пиёда рафта буданд. Фармуданд, ки чун ба сухбати эшон мушарраф шудам, бар руи мубораки эшон андак баёзе, ки
мучиби нафрати табиат мебошад, буд. Ва бо ман дар
либоси сиёсату дуруштгуй зохир шуданд ва чунон снёсат намуданду дурушт гуфтанд, ки наздик буд, ки ботини ман аз эшон мункатеъ шавад ва маро боиси т а ­
мом хосил гардида. Бисёр махзуну магмум шудам. Бо­
ри дигар, ки ба мачлиси шарифи эшон расидам, бар
ман ба сифати махбубе чунон зохир шуданд, ки харгиз
хеч касро чунон махбуб надида будам ва бо ман лутфи
68

бисьёр намуданд. Ва дар ин вакт, ки хизмати Хоча ин
сухан мефармуданд, дар назари ин факир ба сурати
азизе баромаданд, ки маро робитаи иродату мухаббати тамом ба нисбати вай буд. Ва чанд гох буд, ки аз
дунё рафта буд. Филхол халъи он сурат карданд. М а­
ро тасаввури он шуд, ки шояд, ки он сурат х,амнн дар
хаёли ман буда бошад. Б а ъ д аз он аз баъзе хамрохон
шункдам, ки вай хам онро мушохида карда буд, ба акидаи ин факир он аст, ки он халъу либси сурат ба шууру
ихтиёри эшон буд. Исботи он маъниро, ки аз хизмати
Мавлоно Яъкуб накл карданд, чунин истимоъ афтодааст, ки Мавлоно Яъкуб мефармудаанд, ки толибе, ки
•ба сухбати азизе меояд чун Хоча Убайдуллох мебояд чаpoF мухаё сохта ва равгану фатила омода карда, хамин гугирде ба он мебояд дошт.
Абуалии Сирчонй. Овардаанд, ки вайро мусофире
расид ва барои сузане хафтод бор уро ба бозор фиристрданд, ки бехтар аз ин мебояд ва Шайх Абуалй
бо бузургию иирй ва заъфи хеш мерафт ва дигаре меовард, то хафтод бор. Б аъд аз хафтод бор сузангаре
биёвард, то чунон ки уро бояд, сузане ихтиёр кунад. Он
мусофир гуфт:
—
Дарего, ки ним ходим беш набудй, ки дилат
бигрифт ва ман аз барои тачриба мекардам ва агар
сузангарро наёвардй, хафтсад борат фиристодаме.
Мухаммад ибни Хуммавия ал-Ч,увайнй.
Кунияти
пай Абуабдуллох аст. Аз асхоби Шайх Абулхасани Бусти аст. Вай ба улуми зохирй ва ботинй ороста будаасг. Айнулкуззот дар яке аз мактуботи худ мегуяд, ки
■кам касе аз ин тоифа улуми зохирй донад. Хоча Имом
Абухомиди Раззолй ва бародараш Шайх Ах,мади Баззоли аз ин чумлаанд ва Хоча Мухаммади Хуммавия...
пп.! ал он чумла аст. Чи донам, ки илм донад ва аз
Лулургон аст. Д а р сулук вайро китобест дар тасаввуф
69

«Салвот ут-толибин» ном ва дар он чо басе хдкоик
ва дакоики ин тарик дарч кардааст.
Айнулк,уззоти Хдмадонй. Куният ва номи вай Абулфазонл Абдуллох ибни Мудаммад ал-Мнёнчй аст ва
Айнулкуззот лакаби вай аст. Бо Шайх Мухаммад ибни
Хуммавия сухбат доштааст ва бо Шайх Имом Ахмади
Раззолй низ. Ва фазоилу камолоти суварй ва маънавй
аз мусаннафоти вай зохир аст, чи арабй ва чй форси.
Он кадар кашфи хакоик ва шархи дакоик, ки вай к ар­
дааст, кам касе кардааст. Ва аз вай хаворики одот чун
эхёву имотат ба зухур омада ва миёни вай аз хазрати
Шайх Ахмад мукотиботу муросалот бисёр аст ва аз
он чумла рисолаи «Айния» аст, ки Шайх ба вай навишта, ки дар фасохату балогат ва равонию салосат
тавон гуфт, ки онро назире нест.
Айнулкуззот дар китоби «Зубдат ул-хакоик» мегу­
яд, ки баъд аз он ки аз гуфтугуи улуми расмй малул
шудам, ба мутолнаи мусаннафоти «Хуччат ул-ислом»
и ш т и р о л намудам ва муддати чахор сол дар он будам.
Чун максуди худ аз он хосил кардам, пиндоштам, ки
ба максуди худ восил шудам... ва наздик буд, ки аз
талаби илм бозистам ва бар он чи хосил карда бу­
дам аз улуми мусаммо иктисор намоям ва муддати як
сол дар ин бимондам. Ногох... Ахмад ибни Мухаммад
ал-Ба,ззолй ба Хамадон, ки муваттини ман буд, ташриф овард ва дар сухбати вай дар бист руз бар ман
чизе зохир шуд, ки аз ману талаби ман райри худ чизе
бокй нагзошт. Ва маро акнун шурле нест чуз талаби
фано дар он чиз ва агар чунон чи умри Нух ёбам ва
дар ин талаб фонй созам, хеч накарда бошам ва он чиз
хама оламро фуруд гирифтааст. Чашми ман бар хеч
чиз наяфтад, ки руи вайро дар он бинам ва хар нафасе, ки на истирроки ман дар он биафзояд, бар ман муборак бувад.
70

Ва хам вай гуфта, ки падараму ман ва чамоъате аз
аиммаи шахри мо хозир буданд дар хонаи Мукаддами
Суфй. Пас мо раке мекардем ва Бусайиди Тирмизй
байтаке мегуфт. Падарам бингарист, гуфт:
— Хоча Ахмади Газзолиро дидам, ки бо мо раке ме­
кард ва либоси у чунину чунин буду нишон медод.
Бусайид гуфт:
— Маргам орзуст.
Ман гуфтам:
— Бимир!
Филхол бехуш шуду бимурд.
Муфтии вакт хозир буд, гуфт:
— Чун зиндаро мурда мекунй, мурдаро низ зинда
тавонй кард?
Гуфтам:
— Мурда кист?
Гуфт:
— Факех Махмуд.
Гуфтам:
— Худовандо, факех Махмудро зинда гардон.
Дарсоат зинда шуд.
Ва хам вай гуфта:
— Эй азиз, коре, ки бо гайре мансуб бинй, ба чуз
аз худой таъоло, он мачозй медон, на хакикй...
Шайх Рузбехоии Кабири Мисрй. Вай Козуроннюласл
лет. Аммо дар Миср мебуда, аз муридони Шайх Абулначиби Сухравардй аст. Д ар аксар авкот дар макоми
HCTHFpoK мебуда ва Шайх Начмиддини Кубаро ба сух­
бати вай расида ва он чо ба риёзат иштигол намуда
ва хилватхо нишаста ва Шайх Рузбехон вайро ба домодй кабул_ карда ва вайро аз духтари Шайх ду писар
омада ва фи китоби «Тухфат ул-барра»...
Шайх Начмиддини Кубаро. Кунияти вай Абулчанноб
аст ва номи вай Ахмад ибни Умар ал-Хаюкй ва лака71

би вай Кубаро. Ва гуфтаанд, ки вайро Кубаро аз он
лакаб кардаанд, ки дар овони чавонй, ки ба тахсили
улум машрул буд, бо дар кй мунозираву мубодиса кардй, бар вай ролиб омадй...
Вайро шайхи валитарош гуфтаанд ба сабаби он,
ки дар ралаботи вачди назари муборакаш бар дар кй
афтодй, ба мартабаи вилоят расидй.
Рузе бозаргоне бар сабили тафарруч ба хонакоди
Шайх даромад. Шайх долате кавй дошт. Назараш бар
он бозаргон афтод, дардол ба мартабаи вилоят расид.
Шайх пурсид, ки аз кадом мамлакатй?
Гуфт:
— Аз фалон мамлакат.
Вайро ичозати иршод навишт, то дар мамлакатй худ
халкро ба дак иршод кунад.
Рузе Шайх бо асдоб нишаста буданд. Бозе дар даво саъваро дунбол карда буд. Ногод назари Шайх бар
он саъва афтод. Саъва баргашт ва бозро гирифта пе­
ши Шайх овард.
Рузе тадкик, ва такрири асдоби кудан мерафт. Шайх
Саъдиддини Хуммавиро, ки яке аЗ муридони Шайх буд,
ба хотир гузашт, ки оё дар ин уммат касе бошад, ки
сухбати вай дар саг асар кунад? Шайх ба нури фаросат бидонист. Бархост ва ба дари хонакод рафт ва биистод. Ногод саге он чо расид ва биистоду дунбол мечунбонид. Шайхро назаре бар вай афтод, дардол бахшиш ёфт ва мутадайиру бехуд шуд ва руй аз шадр баргардонид ва ба гуристон рафту cap бар замин мемолид.
То овардаанд, ки дар чо ки меомаду мерафт, панчод—
шаст саг гирдогирди у далка кардандй ва даст пеши
даст нидодандй ва овоз накардандй ва деч нахурдандй
ва ба дурмат биистодандй. Окибат, ба он наздикй бимурд. Шайх фармуд, то вайро дафн кунанд ва бар сари
кабри ван иморат сохтанд.
72

Шайх дар Табрез ба яке аз шогирдон «Мудйй юссунната»-ро, ки санаде олй дошт, китоби «Шарх уссунн ата»-ро мехонд. Чун ба охир расид, рузе дар хузури устод ва чамъе аз аимма нишаста буданд, «Шарх
ус-сунната» мехонд, дарвеше даромад, ки вайро намешинохт. Аммо аз мушохидаи вай тагйири тамом ба
Шайх рох ёфт, чунон ки мачо л и кироаташ намоид,
пурсид:
— Ии чй кас аст?
Гуфтанд, ки ин Бобо Фарачи Табрезй аст, ки аз
чумлаи мачзубон ва махбубони хак аст субхона. Шайх
он шаб бекарор буд. Бомдод ба хизмати устод омад
ва илтимос кард, ки бархезед, ки ба зиёрати Бобо Ф а­
рач равем. Устод бо асхоб мувофикат карданд. Бар
д ари хонакохи Бобо Фарач ходиме буд Бобо Шодон
ном. Чун он чамоъатро дид, дарун рафт ва ичозат хост.
Бобо Фарач гуфт:
— Агар чунон ки ба даргохи худованди таъоло меравандй, тавонанд омад, гу, дароед.
Шайх гуфт:
— Чун аз назари Бобо бахраманд шудем, маънии
суханаш донистем, хар чи пушида будем, берун овардем ва даст ба сипа ниходем. Устод ва асхоб мувофикат карданд. Пас пеши Бобо Фарач даромадем ва биншастем. Баъд аз лахзае хол бар Бобо мутагайир шуд
ва азимате дар сурати вай падид омад ва чун курси
■офтоб дурахшон шуда ва чомае, ки пушида буд, бар
пай шикофта шуд. Чун баъд аз соате ба холи худ бозомад, бархост ва он чомаро дар ман пушид ва гуфт:
— Туро вакти дафтар хондан нест ва вакт аст, ки
сари дафтари чахон шавй.
Хол бар ман мутагайир шуд ва бо таии ман хар чи
гайри хак буд, мункатеъ гашт. Чун аз он чо берун
омадем, устод гуфт:
73

— Аз «Шарх ус-сунната» андаке мондааст, ба дусе руз онро бихон ва дигар ту донй.
Чун ба сари даре рафтам, Бобо Фарачро дидан, ки
даромад ва гуфт:
— Дируз хазор манзил аз илмулякин бигзаштй. Имруз боз бо сари илм меравй!
Ман тарки даре кардам ва ба риёзату хилват маш­
гул гаштам. Улуми ладуннй ва воридоти гайбй намудан гирифт.
Гуфтам:
— Хайф бошад, ки он фавт шавад.
Онро менавиштам, Бобо Фарачро дидам, ки аз дар
даромад ва гуфт:
■
— Шайтон туро ташвиш медихад. Ин суханонро
манавис.
Давот ва каламро бияндохтам ва хотирро аз хама
бозпардохтам.
Амир Икболи Систонй дар китобе, ки дар он чо
хама суханони шайхи худ — Шайх Рукниддин Алоуддавларо... чамъ кардааст, аз Шайх нак,л мекунад, ки
Шайх Начмиддини Кубаро ба Хамадон рафт ва ичозати хадис хосил кард ва шунид, ки дар Искандария мухаддисе бузург хает бо асноди олй. Хам он чо ба Ис­
кандария рафт ва аз вай низ ичозат хосил кард ва дар
бозгаштан шабе расулро... дар хоб дид ва аз он хазрат дархост кард, ки маро кунияте бахш. Расул... фармуд, ки Абулчанноб. Пурсид, ки Абулчанноб мухаффафа?
Фармуд:
— Ло, мушаддада!
Чун аз вок;еъа бозомад дар маънии ин вайро ин руй
намуд, ки аз дунё ичтиноб мебояд кард. Дархол тачвид кард ва дар талаби муршид мусофир гашт ва ба
Хар кас, ки мерасид, иродат дуруст намекард ба саба74

би он ки донишманд буд ва сари у ба деч кас фуру
намеомад. Ва он чо ранчур шуду деч кас уро макоме
намедод, ки он чо нузул кунад. Очиз гашт, аз касе пурсид, ки дар ин шадр хеч каси мусулмоне набошад, ки
мардуми ранчуру гарибро чой дидад, то ман ин чо ру­
зе чанд баросоям.
Он кас гуфт:
— Ин чо хонакоде хает ва шайхе. Агар он чо равй
туро хидмат кунанд.
Гуфтам:
— Номи у чист?
Г уфт:
— Шайх Исмаъили Касарй.
Шайх Начмиддин он чо рафт, уро чой доданд дар
суфаи мукобили суфаи дарвешон ва он чо сокин шуд
ва ранчурии вай дароз кашиду мегуфт:
— Бо ин хама аз ранчурй чандон ранч ба ман намерасид, ки аз овози самоъи эшон, ки ман самоъро
бароят мункир будам ва куввати накл кардани маком
надоштам. Шабе самоъ мекарданд. Шайх Исмаъил аз
гармии самоъ ба болини ман омад ва гуфт:
— Мехохй, ки бархезй?
Гуфтам:
— Бале!
Дасти мам бигрифт ва маро ба канор кашиду дар
миёни самоъ бурд ва замоне нек маро бигардонид ва
бар руи деворам такя дод. Ман гуфтам, ки дардол хо­
дам афтод. Чун ба худ омадам, худро тандуруст дидам, чунон-к деч беморй дар худ намедидам, маро ирод ат досил шуд. Рузе ба хизмати вай рафтам ва дасти
иродат гирифтаму ба сулук32 машрул шудам ва муддате он чо будам. Чун маро аз адволи ботин хабар
шуду илми вофир доштам, маро шабе дар хотир омад,
ки аз илми ботин бохабар шудй ва илми зодири ту аз
75

илми Шайх зиёдат аст. Бомдод Шайх маро талаб кард
в а гуфт:
— Бархезу сафар кун, ки туро ба Аммор бо cap
мебояд рафт.
Ман донистам, ки Шайх бар он хотири ман вок.нф
шуд. Аммо хеч нагуфтам ва бирафтам ба хизмати шайхи Аммор в а он чо низ муддате сулук кардам ва он чо
шабе маро хамин ба хотир омад. Бомдод шайхи Аммор
фармуд, ки Начмиддин, бархезу ба Миср рав ба хиз­
мати Рузбехон, ки ин хастиро вай ба силй аз сари ту
берун барад. Бархостам ва ба Миср рафтам. Чун ба
хонакохи вай даррафтам, Шайх он чо набуд ва муридони у хама дар мурокиба буданд. Хеч кас ба ман
напардохт. Он чо касе дигар буд. Аз вай пурсидам, ки
Шайх кадом аст.
Гуфт:
— Шайх дар берун аст ва вузу месозад.
Ман берун рафтам. Шайх Рузбехонро дидам, ки дар
оби андак вузу месохт. Маро дар хотир омад, ки Шайх
намедонад, ки дар_ин кадар об вузу чоиз нест. Чй гу­
на шайхе бошад? У вузу тамом сохт ва даст бар руи
ман афшонд. Чун об ба руи ман расид, дар ман бехудй
пайдо шуд. Шайх ба хонакох даромад, ман низ даромадам ва Шайх ба шукри вузу машгул шуд. Маи бар
пой будам, мунтазири он ки Шайх салом боздихад, уро
салом кунам. Хамчунон бар пой истода гоиб шудам..
Дидам, ки киёмат коим шудаасту дузах зохир гашта
ва мардумонро мегиранду ба оташ меандозанд. Ва бар
ин рохгузар оташ пушта аст ва шахсе бар сари он пушта нишастаасту хар кй мегуяд, ки ман тааллук ба вай
дорам, уро рахо кунанд ва дигаронро дар оташ меан­
дозанд. Ногох маро бигирифтанду бикашнданд. Чун он
чо расидам, гуфтам:
— Ман тааллук ба вай дорам.
76

Маро радо карданд. Ман бар пушта боло рафтам.
Дидам, ки Шайх Рузбехон аст. Пеши у рафтам ва дар
пои у афтодам. Вай силии сахт бар кафои май зад,
чунон ки аз куввати он ба руи вай дарафтодам
ва
гуфт:
— Беш аз ин ахли хакро инкор макун.
Чун бияфтодам, аз гайб бозомадам. Шайх саломи
намоз дода буд, пеш рафтаму дар пои у уфтодам. Шайх
дар шаходат низ хамчунин силие бар кафои ман зад
ва хамон лафз бигуфт. Он ранчурй аз ботини ман би­
рафт. Б аъд аз он амр кард маро, ки бозгард ва ба
хидмати шайхи Аммор рав. Ва чун бозмегаштам мактубе ба шайхи Аммор навишт, ки хар чанд мис дорй
мефирист, то зари холис мегардонаму боз бар ту мефиристам. Аз он чо ба хидмати шайхи Аммор омаду
муддате он чо буд. Чун сулук тамом кард, вайро амр
фармуд, ки ба Хоразм рав.
Вай мегуфт:
— Он чо мардумони ачибанду ин тарикрову мушохидаро дар киёмат низ мункиранд.
Гуфт:
— Бирав ва бок мадор.
Ба Хоразм омад ва ин тарикро мунташир гардоииду муридони бисёр бар вай чамъ омаданд ва ба иршод
машгул шуд. Чун куффори татор ба Хоразм расиданд,
Шайх асхоби худро чамъ кард ва зиёдат бар шаст бу­
данд. Ва султон Мухаммади Хоразмшох гурехта буду
куффори татор пиндоштанд, ки вай дар Хоразм аст ва
ба Хоразм даромаданд. Шайх баъзе асхоби худро чун
Шайх Саъдиддини Хуммавй ва Шайх Разиуддин Алии
Лоло ва гайри зшон талаб дошту гуфт:
— Зуд бархезед ва ба билоди худ равед, ки оташе аз чониби Машрик, барафрухт, ки то наздик ба
77

Магриб ходад сухт. Ин фитнаест азим, ки дар ин уммат мисли ин вокеъ нашудааст.
Б аъзе аз асдоб гуфтанд:
—■ Чи шавад, ки хазрати Шайх дуое кунад. Шояд,
ки ин бало аз мусулмонон мундафеъ шавад. Шайх
фармуд, ки ин казиятест мубрам, дуо дафъи он наметавонад кард. Пас асхоб илтимос карданд, ки чадорпоён омода аст. Агар чунончи хазрати Шайх низ бо
асхоб мувофикат кунанд, то дар мулозимати эшон ба
Хуросон мутаваччед шаванд, дур наменамояд. Шайх
фармуд, ки ман ин чо шахид хохам шуд ва маро изн
нест, ки берун равам. Пас асхоб мутаваччехи Хуросон
шуданд. Чун куффор ба шахр даромаданд, Шайх асхоби бокимондаро бихонд... ва ба хона даромаду хиркаи худро пушид ва миён махкам бубаст. Ва он хирка
пешкушода буд, багали худро аз хар ду чониб пурсанг
карду найза ба даст гирифт ва берун омад. Чун ба
куффор мукобил шуд, дар руи эшон санг меандохт
то он гоят, ки хеч санг намонд. Куффор вайро тирборон карданд, як тир бар синаи мубораки вай омад, бе­
рун кашиду бияндохт ва бар он бирафт.
Гуянд, ки дар вакти шадодат парчами кофиреро гирифта буд, баъд аз шаходат дах кас натавонистанд, ки
вайро аз дасти Шайх халос диханд. Окнбат, парчами
вайро бибурданд. Ва баъзе гуфтанд, ки хазрати Мавлоно Чалолиддини Румй... дар разалиёти худ ишорат
ба ин кисса ва ба интисоби худ ба хазрати Шайх кар­
да, он чо гуфтааст. Байт:
Мо
На
Ба
Ба

аз ои мух;ташамонем, ки coFap гиранд,
аз он муфлисакон, ки бузи лорар гиранд.
яке даст май холиси имон нушанд,
яке дасти дигар парчами кофар гиранд.

Ва конат шаходатуху каддаса оллоду таъоло руда78

Ху фй шухури сана самони ашара ва ситамиа (618/
1222). Хазрати Шайхро муридони бисёр буданд. Аммо
чанде аз эшон ягонаи чахон ва муктадои замон буда­
анд, чун Шайх Мачдиддини Бардодй, Шайх Саъдиддини Хуммавй ва Бобо Камоли Чанднву Шайх Разиуддин Алии Лоло ва Шайх Сайфиддини Бохарзиву Шайх
Начмиддини Розй ва Шайх Ч,амолиддини Гелй. Ва б аъ­
зе гуфтаанд Мавлоно Бахоуддини Валад волиди М ав­
лоно Ч,алолиддини Румй низ аз эшон будааст.
Шайх Мачдиддини Бардодй. Куниятн вай Абусайид
аст ва номи вай Мачдиддин Шариф ибн ал-Муайян
ибни Абулфатх ал-Багдодй. Вай ба асл аз Бардод аст.
Хоразмшох аз халифаи Бардод илтимоси табибе
кард. Падар вайро фиристод. Ва баъзе гуфтанд, аз
Бардодак аст, яке аз деххои Хоразм. Вай аз мукаррабони султон буд.
Шайх Рукниддин Алоуддавла фармудааст, ки он ки
мегуянд, ки вай амрад будааст, ки ба сухбати Шайх
расидааст, хилофи вокеъ аст. Марде тамом буд, аммо
сурати латиф дошт. Вайро Шайх аввал ба хизмати мутаваззо машгул сохт. Волидаи вай бишнид ва у табиба буду Шайх низ табиб буд. Волидаи вай касе пеши
Шайх фиристод, ки фарзанд Мачдиддин марде нозук
аст ва ин кор бас ачиб аст. Агар Шайх бифармояд, ман
дах гуломи турк биф,иристам, то хизмати мутаваззо
кунанд ва вайро ба хизмати дигар машгул
кунад.
Шайх фармуд, ки уро бигуед, ки ин сухан аз ту ачиб
аст, ки илми тиб медонй. Агар писари туро бути саф­
рой захмат дихад, ман дору ба гуломи турк дихам, пи­
сари ту сихат наёбад.
Шайх Рукниддин Алоуддавла гуфтааст, ки рузе яке
аз муридони Султон Боязид, ки марде дар хисоб буду
коркарда, бо ман гуфт:
79

— Чун аст, ки ту ба ин хонадон иродат овардй ва
сулук чуз ба мутобеъати Боязид кардй?
Гуфтам:
— Ман ин намедонам, аммо як навбат вузу месохтам. Д ар аснои он дидам, ки девори кибла бикшод ва
аз он су фазое пайдо шуд ва осмону ситораву Муштарй менамуд.
Пурсидам, ки ин чист?
Яке гуфто:
— Ин нури Султон Боязид аст.
Соате шуд осмони дигар дидам, тамом нуронй, хамчун хуршед.
Гуфтам:
■
— Ин чист?
Яке гуфт:
— Ин нури Шайх Мачдиддини Бардодй аст.
Он дарвеш мутааччуб шуд. Б аъд аз он гуфтам:
— Ин сухан на ба он мегуям, ки дар маротиби эшон
баёне мекунам ё тарчех, менидам Шайх Мачдиддинро
бар Султон Боязид. Аммо хар касро хак таъоло хаволй карда аст ба машрабе. Чун у таваччух ба он машраб кард ва мутобеъи он тарик шуд, х ак таъоло чихати суботи кадам уро дар он тарик. Шайх уро дар аъломаротиб бар у чилва кунад ва гар на ало ат-тахкик33
маротиб дар киёмат пайдо ш авад ва нишони улувви
мартаба дар ин олам чуз ба мутобеъати хабиби мутлак... нест. Х,ар кас, ки мутобеътар, мартабаи у олитар.
Рузе Шайх Мачдиддин бо чамъе аз дарвешон нишаста буд, шукре бар вай голиб шуд, гуфт:
— Мо байза будем бар канори дарё ва шайхи мо,
Начмиддин MypFe буд боли тарбият ба сари мо фуру
овард, то аз байза берун омадем. Мо чун бачаи бат бу­
дем, дар дарё рафтем ва Шайх бар канор бимонд.
Шайх Начмиддин онро ба нури каромат донист, ба за80

бони эшон гузашт, ки дар дарё мирод. Шайх Мачдиддин онро шунид, битарсид. Пеши Шайх Саъдиддини
Хуммавй омад ва тазарруъи бисёр кард, ки рузе, ки
хазрати Шайхро вакт хуш бошад, маро хабар кун, то
ба хизмат оям ва узре бихохам. Вакте Шайхро дар са­
моъ холи хуш шуд, Шайх Саъдиддин Шайх Мачдиддинро хабар кард. Шайх Мачдиддин пои барахна биёмад ва таште бар оташ кард ва бар cap ниход ва ба
чои кафш биистод. Шайх ба вай назар кард ва ф ар­
муд, ки чун ба тарики дарвешон узри сухани парешон
мехохй. Имону дин ба' саломат бурдй, аммо сарат
биравад ва дар дарё мирй ва мо низ дар сари ту шавем ва сархои сардорону мулукн Хоразм дар сари ту
шавад ва олам хароб гардад.
Шайх Мачдиддин дар кадами Шайх афтод ва ба
андак фурсате сухани Шайх ба зухур омад.
Шайх Мачдиддин дар Хоразм ваъз мегуфт ва модари султон Мухаммад аврате буд багоят чамила, ба
ваъзи Шайх Мачдиддин меомад ва гох-гохе ба зиё­
рати вай мерафт. Муддаиён фурсат чустанд, то шабе
султон, ки багоят мает буд, арза доштанд, ки модари
ту ба мазхаби имом Абуханифа... ба никохи Шайх М ач­
диддин даромадааст. Султон бисёр ранча шуд. Ф ар­
муд, ки Шайхро дар Д ач л а андозанд, андохтанд. Ха­
бар ба Шайх Начмиддин расид. Мутагайир гашт ва
гуфт:
— Инна аллах, фарзанд Мачдиддинро дар об андохтанду мурд.
Пас cap ба сачда ниход ва замоне нек дар сачда
буд. Пас сарро аз сачда баровард ва гуфт:
— Аз хазрати иззат дархостам, то хунбахои фарзандам мулук аз султон Мухаммад бозеитонад, ичобат
фармуд.
Султонро аз он хабар доданд, багоят пушаймон шуд.
6 — 5901

81

Пиёда ба хазрати Шайх даромад ва таште пурзар биёвард ва шамшеру кафан бар сари он нихода. Ва cap
барахна карду дар саффи ниол биистод ва гуфт:
—
Агар дийят мебояд, инак зар ва агар касос ме­
кунад, инак шамшеру cap.
Шайх дар чавоб фармуд, ки «кона фй «Ал-китоб»-и
мастуран».34 Дийяти у чумла мулки туст ва сари ту
биравад ва сари басе халк ва мо низ дар сари шумо
шавем. Султон Мухаммад иавмед бозгашт ва анкариб
Чингизхон хуруч, кард ва рафт он чи рафт. Рузе каввол дар мачлиси Шайх Мачдиддин ин байтро хонд, ки
байт:
Хуш боф таанд дар а зал чомаи ишк.,
Гар як хати сабз бар канораш будй!

Шайх махосини худро бигирифт ва теги даст бар
гулу ниход ва гуфт:
Г ар як хати сурх бар канораш будй.

Ва хамоно, ки ба ин ишорат ба шаходати худ карда
бошад ва баъд аз он ин рубой бигуфт. Байт:
Д ар бах,ри мух,ит рута хо^ам хурдан,
ё рарка шудан, ё гухаре овардан.
Кори ту мухотар аст, хохам кардан,
Е сурх кунам руй зи ту, ё гардан!

Д ар хизмати Шайх Мачдиддини Кубаро дарвеше
буд аз карияи Бискардобод ва вайро Зангии Бискардй
мегуфтанд ва ба макоми олй расида буд, то гояте ки
то вай аз хилват берун наёмадй, самоъ барнахостй.
Рузе дар аснои самоъ вакти у хуш шуд. Аз замин бархосту токе баланд буд, он чо бар он ток нишаст ва дар
вакти фуруд омадан аз боло бар гардани Шайх Мач­
диддини Бардодй част ва пойхо фуру овехт. Ва Шайх
82

\
Мачдиддин хамчунин чарх мезад ва ин Зангй марде
баланду гарон буд ва Шайх Мачдиддин бас нозуку
латиф. Чун аз самоъ форир шуд, гуфт:
— Надонистам, ки зангист бар гардани ман ё гунчишке.
Ва чун аз гардани у фуру меомад, рухсораи уро
ба дандон бигрифт, чунон ки нишон бнмонд. Борхо
Шайх Мачдиддин гуфтй, ки маро дар киёмат хамин
муфохарати тамом аст, ки асари дандони Зангй бар
рун ман бошад...
Чун Шайх Мачдиддинро дар санаи сабъ ва ситамиа (607/1210) ва кила (ва мегуянд — А. М.) санаи
ситта ашар ва ситамиа (616/1220) шахид карданд,
хотуни вай, ки аз Нишопур буд, вайро ба Нишопур
накл кардаанд.
Шайх Сайфиддини Бохарзй. Вай аз хулафои Шайх
Начмиддини Кубаро аст. Баъд аз тахсилу такмили улум
ба хидмати Шайх омад ва тарбият ёфт. Д ар авоил,
ки вайро ба хилват менишонданд, дар арбаъини дуввум ба дари хнлвати вай омад ва ангушти муборак бар
дари хилвати вай зад ва овоз дод, ки эй Сайфиддин!
Байт:
М анам ошик, маро рам созвор аст,
Ту маъш укй, туро бо рам чй кор аст?

— Бархез ва берун ой!
Он гох дасти вай бигрифт ва аз хилват берун овард
ва ба тарафи Бухоро равона кард.
Вакте барои Шайх Начмиддин аз Хато канизаке
оварда будаанд, шаби зифоф бо асхоб гуфтааст, ки
мо имшаб ба лаззати машруъа иштигол хохем на му д.
Шумо низ дар мувофикат тарки риёзат кунед ва ба
фарогату осудагй ба cap баред. Чун хазрати Шайх ин
бигуфт, Шайх Сайфиддин он шаб ибрике бузург пур83

об кард ва бар дари хилвати Шайх биистод. Чун вакти
сабух, Шайх берун омад, вайро дид, гуфт:
— На мо гуфта будем, ки имшаб ба лаззату хузури худ машгул бошед. Чаро худро ба ин риёзат дар
ранч андохтй?
Гуфт:
— Шумо фармудед, ки хар кас ба лаззату хузури
худ машгул шавад. Маро хеч лаззату рое он нест, ки
бар остонаи хазрати Шайх ба хизмат биистам.
Шайх фармуд, ки башорат туро, ки султон дар рикоби ту бидаванд.
Рузе яке аз салотин ба зиёрати Шайх Сайфиддин
омад ва дар вакти бозгаштан аз Шайх дархост, ки аспе назри Шайх кардаам. Илтимос менамоям, ки Шайх
кадам ранча намоянд, то ба дасти худ савор кунам.
Шайх илтимоси вайро мабзул дошт, ба дари хонакох
омад. Подшох рикоб бигрифт, то Шайх савор шавад.
Асп саркашй кард ва инон даррабуд, кариб ба панчох
гом дар рикоби Шайх бидавид.
Шайх подшохро гуфт:
— Хикмат дар саркашин ин асп он бувад, ки мо
шабе дар хизмати Шайхулислом Шайх Начмиддин бу­
дем. Моро башорат дод, ки подшохон дар рикоби ту
бидаванд. Акнун ин мисдохи сухан шуд...
Рубоиёт:
Х ар шаб ба мисоли посбони куят,
М егардам у гирди остони куят,
Бош ад, ки барояд, эй санам, рузи хисоб,
Номам зи чаридаи сагопи куят.

* * *
Х арчанд гахе зи иш к бегона ш авам,
Б о офият ошнову хамхона шавам.
Ногох, парирухе ба ман баргузарад,
Б аргардам аз он хадису девона шавам.

84

•

Рузе ба чанозаи дарвеше хозир шуд.
Гуфтанд:
— Шайхо, талкин фармоед!
Пеши руи манит омад ва ин рубой фармуд. Байтг
Гар ман гунаад чумла чах,он кардастам ,
Л утф и ту умед аст, ки гнрад дастам.
Гуфтй, ки ба вакд'И ачз дастат гирам,
Очизтар аз ин махох,, к-акнун х,астам.

Тувуффй, каддаса сирруху, фй сана самони ва хам­
син ва ситамиа (658/1260) ва кабри вай дар Бухорост.
Шайх Нацмиддини Розй. Вай низ аз асхоби Шайх
Начмиддини Кубаро аст, ки тарбияти вайро хавола
ба Шайх Мачдиддин карда будааст. Сохиби «Мирсод
ул-аббод» ва тафсирн «Бахр ул-хакоик» аст. Вайро
дар кашфи хакоику шархи дакоик куввату кудрати
тамом будааст. Д а р вокеъаи Чингизхон аз Хоразм бе­
рун омад ва ба Рум рафт ва вайро бо Шайх Садриддини Куниявй ва Мавлоно Чалолиддини Румй иттифоКи мулокот афтод.
Гуянд, ки вакте дар як мачлис чамъ буданд, намози шом коим шуд, аз вай илтимоси имомат карданд.
Д а р хар ду ракъат сураи «кул ё айюхал-кофируна»''5
хонд. Чун намоз тамом карданд, Мавлоно Чалолидди­
ни Румй бо Шайх Садриддин бар вачхи тайибат гуфтг
ки зохиран як бор барои шумо хонд ва як бор барои
мо.

Вафоти вай дар санаи арбаъ ва хамсин ва ситамиа
(654/1256) будааст. Ва дар Шунайзияи Бардод беруни
макбараи Шайх Сарии Сакатй ва Шайх Чунайд кабре
буд. Мегуфтанд, ки кабри вай аст.
Аз макулоти вай аст ин рубой:
85

Ш ам ъ арчи чу ман доги чудой дорад,
Бо гиряву суз ошной дорад.
Сарриш таи ш ам ъ бех, ки сарриш таи ман,
К-он ришта cape ба рушной дорад!

Шайх Абдуллохи Рурчистонй. Вай аз асхоби Шайх
Рукниддин Алоуддавла аст ва аз яке деххои Бурчистон аст. Хурд будааст, ки падари вай фавт шуда ва
модари вай шахси дигарро шавхар карда. Рузе аз вай
амре вокеъ шуда буд ва аз он шахе мутаваххим гашта ва гурезон аз деха берун омад. Д ар он навохй дарахте буда бузург ва дар пои он дарахт чашмаи обе.
Ба он дарахт баромада ва дар миёни шоху барги он
пинхон шуда. Иттифоко, чамоъате аз дарвешони муваллах он чо нузул кардаанд, дар чашмаи об акси вайро
дидаанду вайро аз дарахт фуровардаанд ва хамрохи
худ берун бурда. Гузори эшон ба чониби Симнон афтода, ба сухбати Шайх рафтаанд ва вайро хамрох бур­
да. Чун назари Шайх ба вай афтода, ба нури фаросат
камоли кобилияти вайро дар ин тарик дарёфта, баъд
аз он ки дарвешон сафар кардаанд, касон фиристода
ва вайро бозгардонида. Дарвешон изтироби бисёр к а р ­
даанд ва ба хокиму султони вакт ручуъ намудаанд.
Чун хакконияти хазрати Шайх бар хама зохир буда,
кеч суд надошта. Пас хазрати Шайх ба тарбияти вай
машрул шуда ва ба хусни илтифоти Шайх ба макомоти олия расида ва он кадар илтифот ва эхтимом, ки
хазрати Шайхро нисбат ба вай буда, маълум нест, ки
нисбат ба каси дигар буда бошад. Чунон ки аз рубоиёте, ки дар мухотабаи вай гуфтаанд, маълум мешавад.
Чун ба мартабаи такмилу иршоди толибон расида,
хаволаи вай ба вилояти Туе расидааст. Ин чо омада
ва ба иршоди толибон машгул гашта. Подшохи вакт
аз вай истидъо намуда, ки бо вай дар баъзе мухори86

бот, ки бо аъдо дошта, хамрох бошад. Хамрох шуда
ва дар он мухориба мартабаи шаходат ёфта ва насади
мубораки вайро ба Туе накл кардаанд ва кабри вай он
ноет.
Мавлоно Чалолиддин Мух,аммад ал-Балхй ар-Румй,
Валодати Мавлоно дар Балх будааст, дар шашуми рабеъулаввали санаи арбаъ ва ситамиа (604/1207). Ба
хатти Мавлоно Бахоуддин навишта ёфтаанд, ки Ч а л о ­
лиддин Мухаммад дар шахри Б алх шашеола буд, ки
рузи одина бо чанд кудак ба бомхои хонахои мо сайр
мекарданд. Яке аз кудакон ба дигаре гуфта, ки биёг
то аз ин бом ба он бом чахем. Чалолиддин М ухаммад
гуфта, ки ин навъ харакат аз сагу гурба ва чонварони
дигар меояд. Хайф бошад, ки одамй ба инхо машгул
шавад ва агар дар чони шумо кавле хает, биёед, то суи
осмон парем. Ва дар он соат аз назари кудакон гоиб
шуда. Кудакон гиря намуда, фарёд бароварданд. Баъд
аз лахзае ранги вай мутагайир шуда ва дигаргун гардида ва чашмаш мутагайир гашта бозомад.
Гуфт:
—
Он соат, ки бо шумо сухан мегуфтам, дидам
ки чамоъате аз сабзкабоён маро аз миёни шумоён баргирифтанд ва ба гирди осмонхо гардониданд ва ачоиби
малакутро ба ман намуданд. Ва чун овози фарёду фигони шумо баромад, боз ба ин чойгох ФУРУД оварданд.
Ва гуянд, ки дар он синн дар хар се-чахор руз як
бор ифтор мекард. Ва гуянд, ки дар он вакт, ки ба
М акка мерафтанд, дар Нишопур ба сухбати Шайх Фаридаддин Мухаммади Аттор каддаса сирруху расида
буд. Шайх китоби «Асрорнома» ба вай дода буд ва он­
ро пайваста бо худ медошт.
Хидмати Мавлавй мефармудаанд, ки ман ин чисм
нестам, ки дар назари ошикон манзурам, балки ман
он завк ва хушиам, ки дар ботини муридон аз каломи
87

ман cap мезанад аллах;, аллах. Чун он дамро ёбй ва
он завкро бичашй, ганимат медон ва шукрхо мегузор,
ки ман онам.
Дар хидмати Мавлавй гуфтанд, фалон мегуяд, ки ди­
лу чони ман ба хидмат аст. Фармуд, ки хомуш! Д ар
миёни мардум ин дуруг мондааст, ки мегуянд, у чуион дилу чон аз кучо ёфт, ки дар хидмати мардон боrn ад?
Баъд аз он руй ба суи Хисомиддин карду гуфт, ал­
лах, аллах, бо авлиёи хак хамзону бояд нишастан, ки
он курбро асархост азим. Байт:
Яке ладза аз у дурй нашояд,
Ки аз дурй харобих,о физояд.

Ба хар холе, ки бошй, пеши у бош, ки аз наздик будан
мехр зояд.
Фармудааст, ки мурге аз замин боло парад, агарчи
ба осмон нарасад, аммо ин кадр бошад, ки аз дом
дуртар бошад ва бирахад. Ва хамчунин, агар касе д а р ­
веш шавад ва ба камоли дарвешй нарасад, аммо ин
кадр бошад, ки аз зумраи халк ва ахли бозор мумтоз
бошад ва аз захматхои дунё бирахад ва сабукбор гардад. Яке аз абнои дунё пеши у аз хидмат узр мекард,
ки дар хидмат мукассирам. Фармуд, ки хочат ба эътироз нест. Аз он кадар, ки дигарон аз омадани ту миннат доранд, мо аз наёмадани ту миннат дорем. Яке аз
асхобро гамнок дид. Фармуд, ки хама дилтангй аз дилниходагй бар ин олам аст. Хар даме ки озода бошй аз
ин чахон ва худро гариб донй ва дар хар ранг, ки бингарй ва хар мазза, ки бичашй, донй, ки ба он намонй
ва чои дигар равй ва хеч дилтанг набошй.
Ва фармудааст, ки озодмард он аст, ки аз ранчо-

нидани касе наранчад ва чавонмард он бошад, ки мустахаки ранчонидаро наранчонад.
Мавлоно Сирочиддини Куниявй содибсадр ва бузурги вакт буда, аммо бо хидмати М авлавй хуш набуда.
Пеши вай такрир карданд, ки Мавлоно гуфтааст, ки
ман бо хафтоду се мазхаб якеам. Чун сохибгараз буд,
хост, ки Мавлоноро биранчонад ва бехурматй кунад.
Якеро аз наздикони худ, ки донишманде бузург буд,
бифиристод, ки бар сари чамъ аз Мавлоно бипурс, ки
ту чунин гуфтай? Агар икрор кунад, уро дашноми бисёр дех ва биранчон. Он кас биёмад ва бар Мавло савол
кард, ки шумо чунин гуфтаед, ки ман бо хафтоду се
мазхаб якеам.
•
Гуфт:
— Гуфтаам.
Он кас забои бикшод ва дашному сафохат огоз
кард. Мавлоно бихандид ва гуфт, ки бо ин низ, ки ту
мегуй хам якеам. Он кас хичил шуд ва бозгашт. Шайх
Рукниддин Алоуддавла гуфтааст, ки маро ин сухан аз
вай хуш омадааст...
Чамоъате аз хидмати Мавлавй илтимоси имомат
карданд ва хидмати Шайх Садриддини Куниявй низ дар
он чамоъат хозир буд.
1*уфт:
— Мо мардуми абдолем, ба хар чое, ки мерасем
менишинем ва мехезем. Имоматро арбоби тасаввуф ва
тамкин лоиканд.
Ба хидмати Шайх Садридднн ишорат кард, то имом
шуд...
Аз вай пурсидаанд, ки дарвеш кай гунох кунад?
Гуфт, ки магар таъом бе иштихо бихурад, ки таъом
беиштихо хурдан дарвешро гунохе бузург аст.
Фармудааст, ки сухбат азиз аст... ва гуфт, ки дар
ин маънй хазрати худовандам Шамсиддини Табрезй
каддаса сирруху фармудаанд, ки аломати муриди ка~
89

булёфта он аст, ки аслан бо мардуми бегона судбат
натавонад доштан ва агар ногох дар сухбати бегона
афтад, чунон биншинад, ки мунофик дар масчид ва куд ак дар мактаб ва асир дар зиндон.
Ва дар марзи охир ба асхоб гуфтааст, ки аз рафтани ман гамнок машавед, ки нури Мансур... баъд аз
саду панчох сол бар рухи Шайх Фаридаддини Аттор...
тачаллй кард ва муршиди у шуд. Д ар хар холате бо­
шад, маро ёд кунед, то ман шуморо ёд кунам... дар хар
либосе, ки бошам. Дигар фармуд, ки дар олам моро
ду тааллук аст: яке ба бадан ва яке ба шумо. Ва чун
аз инояти хак субхонаху фарду мучаррад шавам ва
олами тачриду тафрид руй намояд, он тааллук низ аз
они шумо хохад буд.
Хидмати Шайх Садриддин каддаса сирруху ба аёдати вай омад. Фармуд, ки «шафокаллоху шафоан ачилан» рафъи дарачот бошад, умед аст, ки сихат бошад.
Хидмати Мавлоно чони оламиён аст. Фармуд, ки баъд
аз ин «шафокаллоху» шуморо бод, хамоно ки дар миё­
ни ошику маъшук пирохане аз шаър беш намондааст.
Намехохед, ки нур ба нур пайвандад. Байт:
М ан ш удам урён зи тан, у аз хаёл,
М ехиромам д ар них;оёти висол.

Шайх бо асхоби [худ] гирён шуданд ва хазрати М авло­
но ин газал фармуд: «Чй донй ту, ки дар ботин чй шохе
хамнишин дорам».
Ва суол кардаанд, ки ба хилофати Мавлавй муносиб кист? Фармуд, ки Чалабй Хисомиддин. То се бор
ин саволу чавоб мукаррар шуд. Чахорум бор гуфтанд,
ки нисбат ба Султон Валад чй мефармояид?
Фармуд, ки вай пахлавой аст, хочат ба васият нест.

90

Чалабй Хисомиддин пурсид, ки намози шуморо ки гузорад? Фармуд, ки Шайх Садриддин. Ва фармуд, ки
ёрон моро аз ин су мекашанд ва Мавлоно Шамсиддин
он чониб мехонад.
Тувуффй... санаи иснайн ва сабъин ва ситамиа (672/
1274). Аз Шайх Муайяддини Чандй суол кардаанд, ки
хидмати Шайх Садриддин дар шаъни хидмати Мавлавй чй мегуфт?
Гуфт:
— Валлох, рузе ба хоси ёрон мисли Шамсиддини
Айко ва Фахриддини Ирокй ва Шарафиддини Мусилй
ва Шайх Саиди Фаргонй ва гайрахум нишаста буданд.
Сухан аз сират ва сарирати Мавлоно берун омад. Х аз­
рати Шайх фармуд:
— Агар Боязид ва Чунайд дар ин ахд будандй, гошияи ин марди мардона баргирифтандй ва миннат
бар чони худ ниходандй. Хонсолори фикри мухаммади
уст. Мо ба туфайли вай завк мекунем.
Хама асхоб инсоф доданд ва офарин карданд. Баъд
аз ин Шайх Муайяд гуфт:
— Ман низ аз чумлаи ниёзмандони он султоиам...
Султон Валад. Вай Сайид Бурхониддини М ухаккик
ва Шайх Шамсиддини Табрезиро хизматхои шоиста
карда буд ва бо Шайх Салохиддин, ки падари хотуни
вай буд, иродати тамом дошт ва ёздах сол Чалабй Хи­
сомиддин коиммаком ва халифаи падари худ медошт
ва солхои бисёр каломи волиди худро ба лисони фасеху баёни сарех такрир мекард ва вайро маснавие хает
бар вазни «Хадика»-и Хаким Саной. Басе аз маъориф
ва асрор дар он чо дарч кардааст. Борхо хизмати М ав­
лоно вайро хитоб кардй, ки «анта ашбахуноса бй халкан ва хулкан»36 ва азим дусташ доштй.
Гуянд, ки ба калами ситабр бар девори мадрасаи
худ навишта буд, ки Бахоуддини мо некбахт аст...
91

Гуянд, ки рузе вайро н а в о зи т мефармуд ва мегуфт:
— Бахоуддин, омадани ман ба ин олам чихати зухури ту буд. Ин хама суханон кавли ман аст ва ту
феъли мани.
Рузе хидмати Мавлоно вайро гуфт:
— Ба Димишк рав, ба талаби Мавлоно Шамсиддин ва чандин симу зар бо худ бубар ва дар кафши
он султон рез ва кафшро ба тарафи Рум бигардон. Чун
ба Димишк расй, дар Солиха хонаест машхур. Яксар
ба он чо рав, ки вайро он чо ёбй, ки бо фарангиписаре
сохибчамол шатранч мебозад. Чун вай барад, зар меситонад ва чун он писар мебарад, силй мехурад. Зинхор, ки инкор наёрй, ки он писар аз ин тоифа аст. Ам­
мо худро намедонад, мехохад, ки вайро. ба вай шиносо гардонад.
Чун Валад ба чониби Димишк рафт, Мавлоно Шамсиддинро хам он чо, ки нишон дода буд, ёфт, ки ба он
писар шатранч мебохт. Бо чамоъати хамрохон пеши вай
cap ниходанд ва риккатхо карданд ва он фарангиписар
чун онро бидид, бузургии вайро донист, аз беадабии
худ хичил шуд. Сар барахна кард ва имон овард ва
ба инсоф биистод ва хост, ки хар чи дорад, ба ягмо дихад. Мавлоно Шамсиддин нагзошт. Фармуд, ки ба Фарангистон бозгард ва азизони он диёрро
мушарраф
гардону кутби он чамоъат бош.
Б аъд аз он Султон В алад зару симе, ки оварда буд,
дар кафши Мавлоно Шамсиддин рехт ва кафши вайро
ба тарафи Рум бигардоиид ва аз забони хизмати М ав­
лоно ва соири мухлисони Рум истидъои вай кард. Вай
кабул кард. Аспе, ки дошт, пеш кашид. Мавлоно Шамсиддин савор шуд ва Султон В алад пиёда дар рикоби
вай равон гашт. Мавлоно Шамсиддин фармуд, ки Бадоуддин савор шав. Сар ниход ва гуфт:
92

— LIIox савору банда савор, ин харгиз раво набошад.
Аз Димишк то Куния дар рикоби вай пиёда рафт.
Чун ба Куния расид, Мавлоно Шамсиддин хизматхои
Султонро ба Мавлоно такрир кард ва мегуфт, ки ман
вайро чунин гуфтам ва вай чавобам чунин дод ва башошати бисёр менамуд.
Пас гуфт:
—■ Маро аз мухити хак таъоло ду чиз аст: cap ва
сирр. Сарро дар рохи Мавлоно ба ихлос фидо кунам ва
сирро ба Бахоуддип Валад бахшидам. Агар Бахоуддин
Умари Нух будй ва хамаро дар ин рох сарф кардй,
оташ муяссар нашудй, ки дар ин сафар аз ман ба вай
расид. Умед аст, ки аз шумо низ насибхо ёбад.
Чу хизмати Мавлоно ба чавори хак пайвастанд, баъд
аз рузи хафтум Чалабй Х,исомиддин бархост ва бо
чамъи асхоб пеши Султон В алад омад ва гуфт:
— Мехохам, ки алявм бар чои падар биншинй ва
мухлисону муридонро иршод кунй ва шайхи ростии мо
бошй ва ман дар рикоби ту гошия бар душ нихода бандагй кунам ва ии байт бихонд:
Б ар хонаи дил, эй ч,он, он кист истода,
Б ар тахти ш ах кй бош ад ч,уз шох;у ш о^зода.

Султон В алад cap ниход ва бисёр гирист ва фармуд,
ки «ас-суфию авло бихиркатихи вал-ятиму ахро бихир­
катихи».37 Хамчунон ки дар замони волидам халифа
ва бузургвори мо будй, хамчунин дар ин замон халифа
ва бузургвори мой.
Вай гуфта, ки рузе волидам гуфт, ки Бахоуддин
агар хохй, ки доимо дар бихишти барин бошй, бо ха­
ма кас дуст шав ва кини касеро дар дил мадор ва ин
рубоиро бихонд. Байт:
93

Бешй талаби, зи х,еч кас беш мабош,
Чун м архам у мум бош, чун неш мабош.
Хохй, ки зи хеч кас ба ту бад нарасад,
Б адгуву бадомузу бадандеш мабош.

Тамоми анбиё... ин кардаанд ва ин сиратро ба су­
рат оварда. Лочарам кофари оламиён маглуби хулки
эшон гаштаанд ва мачзуби лутфи эшон шуда. Чун дустонро ёд мекунй, бустони дарунат аз хушй мешукуфад
ва аз гулу райхон пур мешавад ва чун зикри душманон
мекунй, боги дарунат аз хору мор пур мешавад ва пажмурдахотир мегардй. Гуянд, ки дар шаби вафоти худ
ни байт мехондааст. Байт:
И мш аб шаби он аст, ки бинам шодй,
Д арёбам аз худой худ озодй.

Тувуффй, каддаса сирруху лайлата явмиссабт-илошири мин шахри рачаби саната исно ашар ва сабъам иата3® (712/1313).
Щайх Иброхими Мачзуб. Вай хамон аст, ки зикри
вай дар баёни ахволи Шайх Начибуддини Барраш гу­
зашт.
Шайх Начибуддин гуфтааст, ки девонае ачаб буд
ва халк гуфтанд, ки вакт бошад, ки чанд руз хеч нахурад ва вакт бошад, ки як дафъа сад ман бихурад ва
вайро ахволу каромати ачаб мегуфтанд.
Маро орзуи сухбати у мебуд. Вайро мегуфтам:
— Биё, то як руз бо ту хамсухбат бошам.
Ичобат намекард. Як бори охир рузе вайро дар бозор дидем ва миёни зимистон буд.
Гуфт:
— Ин соат вакти он аст, ки хамсухбат бошем. Лекин ба шарти он ки имшаб дар масчиди бозор бошем.
Бо вай дар масчид рафтам.
94

Гуфтам:
'
— Таъоме биёварам.
Гуфт:
— Ман серам.
Бас барфу борон омадан гирифт ва новадонхо ра­
вен гашт. Чун намози шом ва хуфтан бигзорндем ва
халк аз масчид берун рафтанд ва ман бо вай танхо
бимондам, гуфт:
— Ман гуруснаам, чизе биёвар, то бихурам.
Шаб торик буд ва барфу борони азим меборид. Чанд
дикор зар доштам, вайро додам ва гуфтам:
— Маъзур дор, ки узри возеъ аст, ин зарро фардо
кути худ соз.
Зарро бистуд ва соате сабр кард ва боз гуфт:
—• Ман гуруснаам, бархезу чизе биёвар, то биху­
рам.
Хонаи ман аз он масчид дур буд, аммо наздики он
масчид маро хеше буд мунъим. Ба хонаи у рафтам ва
чун шунида будам, ки вай чизе бисёр мехурад, гуф­
там:
— Маро чамоъате мехмон расидаанд ва ин ба он
маънй гуфтам, ки хар як тан дар хакикат чамъе аст.
Аз бас латоиф, ки дар вай аст аз нафасу калбу рух
ва гайрахо. Эшон гуфтанд:
— Дер гох аст ва таъоме пухта намондааст.
Хизматгорон доштанд. Хар якеро табаке бар cap
ниходанд, баъзе пур аз биринчи хому баъзе пур аз баклои хом ва баъзе паниру баъзе нахуду гандум ва як
адад дунбаву як адад кадид бо ман ба масчид овар­
данд.
Гуфтанд:
— Худ бипазед.
Ман онхоро пеши вай ниходам ва бо худ тахмин
кардам, он хама панчох ман буд.
95

Гуфтам:
— Сабр кун, то инхоро бипазам.
Гуфт:
•— Хамчунйн мехурам.
Хамаро хамчуном хом бихурд. Соате сабр кард.
Овози соиле аз рахгузар баромад, ки дарюза мекард.
Аз масчид берун давид ва хар чи чамъ карда буд аз
вай бистуд. Микдори дах ман нонпорахову таъомхо
ба масчид дарун даровард ва хамаро бихурд. Чун аз
шаб нима гузашт, маро гуфт:
— Бархез ва дар гушаи масчид раву бихусп, ки бис­
ёр захмат аз ман кашидй. Аммо, агар харакат кунй ё
бичунбй, туро халок кунам.
Ман ба гушаи масчид рафтаму бихуспидам ва захраи он надоштам, ки харакате кунам. Чунон ки агар
узве аз ман хориш мекард, захраи хоридан надоштам.
Ва дар он масчид санге бузург нихода буд. Хар соат
бархостй ва он сангро баргирифтй ва ба болини ман
овардиву бо худ гуфтй:
— Ин сангро ба вай фуру кубаму вайро халок ку­
нам.
Пас хам худ гуфт, ки раво набвшад, ки падараш
марде пир аст, фардо чазъ кунад.
Он сангро боз ба чои худ ниходй. Чанд навбат чу­
нин кард ва маро аз таре хоб намеомад. Аммо худро
чунон менамудам, ки дар хобам. Пас маро гуфт:
— Медонам, ки дар хоб най. Туро захмати бисёр
додам. Акнун туро ба худой бахшидам, бар боми мас­
чид меравам, то ту эмин гардй ва хоб кунй.
Пас бар боми масчид рафт ва бар сари нардбони
масчид як хонае буд ва китоби бисёр дар он чо, ки
имоми масчид нихода буд. Ба он хона даррафт ва ман
аз таре бирафтам ва дари хонаро аз берун бастам ва
бихуфтам. Овози чизе хурдани вай аз он хона меомад
96

Назми Номй дигару гуфтаи воиэ дигар аст,
Сирри тавцид чудо бошаду афсона чудо.

ва ман дар тааччуб будам, ки вай чи мехурад, ки медонистам, ки дар он хона деч хурдание нест. Чун бомдод берун омад ва бирафт, даруни хона рафтам. Дидам, ки чилддои дамаи кнтобдоро хурда буда.
Шайх Начибуддин Алй ибни Баргаш аш-Шерозй.
Вай олим буда ва ориф ва сарчашмаи улуму маориф.
Падари вай аз уманои туччор ва агниёи кибор буд ва
аз Шом ба Шероз омада буд ва он чо мутаадхнл ва
мутаваттин шуда, шабе дар хоб дид; ки Амиралмуъминин39 Алй пеши вай таъом овард ва бо вай бихурд ва
вайро башорат дод, ки хак субхона ва таъоло туро
фарзанди начиби солед ходад дод. Чун он фарзанд бизод, онро Алй ном нидод ба номи дазрати Амир ва лакаб Начибуддин кард ва вай аз бадояти дол мудаббати фукаро меварзид ва бо эшон менишаст. Харчанд падар вайро либосдои фохир месохту таъомх;ои лазиз медод, ба он илтифот намекард ва мегуфт:
— Ман чомаи занон намепушам ва таъоми позукон намехурам.
Ва чомадои пашмин мепушиду таъомдои бетакаллуф мехурд, то он замоне ки бузург шуд. В а доияи
талаб дар вай кувват ёфт ва дар хона тандо ба cap
мебурд. Як шаб дар хоб дид, ки аз равзаи Шайхи
Кабир пире берун омад ва дар акиби вай шаш пири
дигар. Д ар як род мерафтаид, яке дар акиби дигаре.
Он пири аввал дар руи вай табассум кард ва дасти
вай бигрифт ва ба дасти пири охирин дод ва гуфт:
— Ин вадиъатест аз худой таъоло наздики ту.
Чун бедор шуд, хобро бо падар гуфт.
Падараш гуфт:
— Ин хобро таъбир наметавонад кард, магар Шайх
Ибродим.
Ва вай дар он замон мачоншш укало буд. Касе
7—5901

97

пеши вай фиристод, ки аз таъбири он хоб суол ку­
над. Чун Шайх Иброхим онро бишнид, гуфт:
— Ин нест магар хоби Алии Баргаш? Пири аввал
Шайхи Кабир аст ва пирони дигар онон, ки ин тарика
аз вай гирифтаанд ва мебояд, ки он пири охирин Зинда бошад, ки хаволаи тарбияти у ба вай кардааст. М е­
бояд, ки он Шайхро талаб кунад, то ба максуд бирасад. Аз падар ичозат хост ва ба чониби Хичоз равон
шуд. Чун ба Шайх Шахобиддини Сухравардй расид,
вайро бишнохт, ки х,амон кас аст, ки дар хоб дида буд
ва Шайх низ бар холи вай иттилоъ дошт. Мазмуни
хоби вайро бо вай бигуфт ва пеши Шайх мулозим шуд
ва солхо ба cap бурд. Ва хирка пушиду мусаннафоти
Шайх ва гайри онро аз Шайх шунид ва ба изни Шайх
ба Шероз мурочиат кард ва мутааххил шуд. Ва хоиакохе бино карду ба иршоди толибон машгул шуд ва холоту каромати вай миёни халк, иштихор ёфт. Ва вайро
суханони латифу рисолахои шариф аст, ки аз он буи
анфоси Шайх Шахобиддин меояд.
Рузе вайро гуфтанд, ки сирри тавхидро ба мисоле
рушан кун.
Гуфт:
— Ду ойина ва себе.
Яке аз фузало хозир буд, ин маъниро ба назм овард
ва гуфт. Байт:
Ш айхи комил, Начибуддин, пири кухун,
Ин харфи нав овард ба сахрои сухун.
Гуфто, ки зи вахдат ар мисоле хохй,
Себеву ду ойина тасаввур мекун.

Рузе дигар мефармуд, ки пайваста васфи холи м аъ­
шук мекунам ва ин ачаб, ки уро худ холе нест. Пас
фармуд, ки мехохам, ки касе ин маъниро ба назм орад.
Х,амон фозили хозир гуфт. Байт:
98

Эй он, ки туро ба хусн тимсоле нест,
Чун холи ман аз холи рухат холе нест.
Вассофии ман хама зи холи рухи туст
В-ин турф а, ки бар рухи ту худ холе нест.

Тувуффй фй шаъбони санаи самой ва сабъин ва ситамиа (878/ 1474).
Шайх Чамолиддини Лур. Шайх Начибуддин гуфтааст, ки вакте маро касе гуфт Лурии гариб бад-ин шахр
омадааст, номи вай Чамолиддин аст ва чазбаи кавй
дорад ва дар масчнди Чомеъ мебошад, ба масчиди Чомеъ рафтам. Дидам, ки чазбаи азим дорад ва истигроке тамом ва ду чашмаш аз асари он чун ду косаи
хун. Пеш рафтам ва салом кардам. Чавоб дод.
Пас гуфт:
— Маро бо сафеду сиёхкунон коре нест, яъне м а ­
ро бо фукаро ва нависандагон коре нест.
Race хозир буд, гуфт:
— Ин шахе аз суфиён аст.
Пеши у нишастам ва аз ахволи у суол кардам.
Гуфт:
— Ман мардеам лури вомй ва чизе намедонам. М а ­
ро бо устурон доштан хуш бувад. Пайваста сутурон
дошта м. Як руз дар поягох баробари сутурон нишаста будам. Ногох хол бар ман макшуф гашт ва чазба
Хозир шуд ва хичоби мани аз пеши ман бардоштанд.
Пехуш шудам ва бияфтодам ва дар дасту пои сутурон
мегалтидам. Чун ба хуш омадам, маро сирри тавхид
макшуф шуда буд.
Ва хам Шайх Начибуддин гуфтааст, ки вай пайвасm шатхиёт40 гуфтй. Чунон ки чамъе аз уламо ва сух,пло ба инкори вай бархостанд ва уро ба иуфр нисбат
карданд ва ба такфири вай фатво навиштанд ва пеши
Атобак Абубакр, ки иодшохи Шер.оз буда, бурданд ва
99

арза карданд ва ичозати катлн у хостанд. Атобак гуфт:
—
Агар ду шахси дигар, ки дар Шерозанд фатв
диданд ба такфири вай, ичозат дихам ба катли вай.
Яке Шайх Начибуддини Баргаш ва яке Шайх Муиниддин, ки бузурге дигар будааст.
Д ар он вакт, ки фатво пеши ман [яъне Шайх Начибуддин — А. М.] оварданд, ман бар он навиштам, ки у
мачзуб аст ва маглуб ва куштани вай чоиз нест ва
Шайх Муиниддин низ камин навишт. Атобак ба катли
вай ичозат надод...
Шайх Шамсиддини Сайфй. Вай аз машоихи кибор
будааст ва сохиби холоти азим ва каромоти бузург.
Д ар вакте ки Шайх Начибуддин ба нияти хизмати
Шайх Шахобиддин азимати Багдод кардааст Шайх
Шамсиддин рафики вай будааст... ва дар хизмати Шайх
бо якдигар сухбат доштаанд. Шайх Начибуддин гуф­
тааст, ки чун ба Шероз мурочиат мекардем, хизмати
Шайх барои ман ичозати илбоси хирка навишт ва б а­
рои Шайх Шамсиддин низ навишт ва чихил адад кулох ба мо.-дод. Бист. ба ман ва бист ба Шайх Ш амсид­
дин. Ва бар хар яке номи яке аз бузургони Шероз навишта ва фармуд, ки чун ба Шероз расед, аввал ба
киёбати мо- инхоро ба онон дарпушонед, ки номхои
эшон бар он чо навиштааст. Он гох.нлбос хиркаи дигарои кунед.
■ Шайх Абдул лох Мухаммад ибни Иброхим ал-К,ур-аишй ал-Хоши,мй. Вай гуфта, ки рузе дар мано буДам, ташна щудам. Хсц чо об наёфтам ва бо. ман хеч
набуд, ки ба он об хурам. Мерафтам, то чохе пайдо
кунам, ки аз он чо об кашам. Чохе ёфтам, ки аъочим
бар он чамъ омада буданд ва об мекашиданд. Яке аз
эшонро гуфтам, ки. кадре об дар ин рикух кун. Маро
бизад ва рикухро аз дасти ман бигирифт ва бияндохт.
Ман бирафтам, то рикухро баргирам ва бисёр шикас100

тахотир будам, дйдам, ки дар бирка оби ширин афтодааст. Об бардоштам ва бихурдам ва рикухро пуроб
карда пеши асхоб овардам, то аз он об бихуранд. К,иссаро ба эшон бигуфтам. Он чо рафтанд, то об гиранд.
На об ёфтанд ва на асари он...
Абулх,асан Алй ибни Х,амид ас-Саидй ал-маъруф ба
ибн ac-Ca66oF. Сохиби ахволи баланд ва макомоти
арчманд буд. Каромоти бисёр ва хаворики одоти бешумор аз вай зохир шудааст. Падари зай саббог буд
ва мехост, ки писараш хам саббог бошад. Ба вай гарон меомад, ки вай ба сухбати суфия мерафт ва тарикаи эшон меварзид ва аз саббогй бозмемонд. Рузе
падараш омад, дид, ки чомахои мардумро ранг пакардааст ва вакт гузаштааст. Д ар газаб шуд ва дар дуккон тагорхо бисёр буд дар хар як ранги дигар. Чун
газаби падарро дид, хама чомахоро гирифт ва дар як
тагор ииход ва газаби падар зиёда шуд ва гуфт:
— Дидй, ки чй кардй ва чомахои мардумро зоеъ
кардй! Х,ар якеро ранге хоста буданд ва ту хамаро
якранг кардй.
Абулхасан даст дар он тагор кард ва хамаро ба
як бор берун овард. Х,ар яке он ранг шуда, ки сохибаш
хоста буд. Чун падараш он биднд, хайрон монд ва вай­
ро ба сулуки рохи суфия бозгузошт ва аз санъати саб6 o f i 1 маъзур дошт.
Одати вай он буд, ки модом ки номи касеро дар
лавхи махфуз аз муридони худ надид, дар сухбати худ
рох надодй.
Рузе шахсе аз вай талаби сухбат кард. Шайх соате
cap дар пеш афканд ва гуфт:
— Наздики мо хеч вазифаи хизмате намондааст,
ки ба он киём намой.
'
Он шахе муболига намуд, ки аз он чора нест.
Гуфт:

j
101

— Хар руз меравй ва як пушта халфой овар.
Баъд аз муддате ки он кор кард, дасти вай ба дард
омад. Он чо халфоро ба он медаравид, бияндохт ва
тарки сухбати фукаро кард.
Шабе дар хоб дид, ки киёмат коим шудааст ва мардум бар Сирот мегузаранд. Баъзе ба саломат мегузаранд ва баъзе дар оташ меафтанд. Чизе талабид, ки
даст дар он занад, наёфт. Мутахайир бимонд. Ногох
дид, ки як баста аз он пуштахои халфо бар руи оташ
меравад. Худро бар болои он андохт ва вайро аз оташ
берун овард, начот ёфт. Тарснок ва хавлзада аз хоб
даромад. Пеши Шайх рафт. Чун чашми Шайх бар
вай афтод, гуфт:
— Нагуфтам, ки туро хидмате беш аз ин намондааст.
Аз Шайх истигфор кард ва ба сари кори худ рафт...
Имом Абдуллох ал-Ёфеъй. Аз кибори машоихи ва к ­
ти худ будааст. Олим буда ба улуми зохирй ва ботинй.
Ва вайро таснифот аст, аз он чумла аст: «Таърихи миръот ул-чинон ва ибрат ул-якзон фй маърифати хаводис
уз-замон» ва китобе «Равзат ул-раёхин фй хикоёт улсолехнн» ва китобе «Дурр ун-назим фй фазоил ул-Кур/ьон ул-азим» ва варои он тасоиифи дигар дорад. Ва
ашъори неку низ гуфтааст.
Вай гуфтааст, ки Шайх Алоуддин Хоразмй мегуфт,
ки шабе дар баъзе аз билоди Шом дар хилвати худ
баъд аз намози хуфтан бедор нишаста будам ва дари
хилват аз андарун баста буд. Ду мард дидам бо худ
дар хилват. Надоиистам, ки аз кучо даромаданд ва
соате бо ман еухан гуфтанд ва бо якдигар ёди ахволи
фук,аро кардем. Зикри марде аз Шом карданд ва бар
вай сано гуфтанд. Ва гуфтанд:
— Некмардест, ки бидонистй, кй аз кучо мехурад,
Б аъд аз он гуфтанд:
102

— Салом ба сохиби Худ Абдуллохи Ёфеъй бирасон.
Гуфтам:
— Уро аз кучо мешиносед ва вай дар Хичоз аст.
Гуфтанд:
^ Бар мо пушида нест.
Ва бархостанду пеш рафтанд суи мехроб. Пиндоштам, ки намоз хоханд кард. Аз девор берун рафтанд.
Ва хам вай гуфтааст, ки шайхи мазкур гуфт, ки
дар баъзе аз сохилхои Шом дар мохи рачаб, санаи:
иснайн ва арбаъин ва сабъамиа (742/1342) ду пир ба1.
хилвати ман даромаданд. Б аъд аз намози пешин ва
надонистам, ки аз кучо даромаданд. Чун бар ман са­
лом карданд ва мусофаха намуданд, бо эшон унс гирнфтам.
Гуфтам:
•—- Аз кучо омадед?
Гуфтанд:
— Субхоноллах, хамчун туе аз ин хол суол меку­
над.
Б аъд аз он хушкпорае нони чав доштам, пеши эшон
ниходам.
Гуфтанд:
— На аз бахри ин омадаем ва туро васият мекунем ба расонидани салом ба Абдуллохи Ёфеъй.
Ва гуфтанд:
■
— Бигу, ки башорат бод туро.
Гуфтам:
•— Вайро аз кучо мешиносед?
Гуфтанд:
— Мо ба вай расидаем ва вай ба мо расидааст.
Гуфтам:
— Шуморо дар ин башорат расонидан изне хает? 1
Гуфтанд:
— Оре!
103

Ва чунон зикр карданд, ки аз пеши бародароне
меоянд, ки эшонро даст дар Шаркй ва филхол гоиб
шуданд.
Ва хам вай гуфта, ки дар авоили хол мутараддид
будам, ки ба талаби илм машгул бошам, ки мучиби
фазилат ва камол аст ё ба иборат, ки мусмири халоват ва саломат аз офати килу кол аст ва дар ин кашокашу изтироб маро на карор монду на хоб. Китобе
доштам, ки рузу шаб ба мутолиаи он мегузаронидам.
Д ар ин бекарорй онро бикушудам. Д ар вай варак,е дидам, ки харгиз надида будам ва дар вай байте чанд
навишта, ки аз кас нашунида будам... Чун ин абётро
хондам, гуё обе бар оташи ман заданд ва шиддати харорати к,алаки маро нишонданд.
Ва вай бинои китоби «Миръот ул-чинон»-ро, ки дар
таърих навишта бар сол ниходааст ва то санаи хамсин
ва сабъамиа (750/1350) баёгш хаводис карда ва маълум нест, ки баъд аз он чанд гохи дигар буда...
Шайх Шахобуддин ас-Сухравардй ал-Мактул. Номи
вай Яхё ибни Х,абаш аст. Д ар хикмати машшоиён ва
ишрокиён41 мутабаххир будааст ва дар хар як аз он
таснифоти лоика ва таълифоти ройка дорад. Ва баъзе
вайро мансуб ба симиё доштаанд.
Х,икоят кунанд, ки рузе бо чамоъате аз Димишк, бе­
рун омаданд, ба рамаи гусфанде расиданд. Он чамоъат
як cap гусфанд гирнфтанд ва дах дирам ба туркмоне,
ки сохиби гусфанд буд, доданд. Вай музояка мекард,
ки гусфанди хурдтар аз он бигиред. Шайх асхобро
гуфт:
—
Шумо биравед ва гусфандро бибаред, ки ман
вайро хушнуд созам.
Эшон пеш рафтанд. Бо вай Шайх сухан мегуфт ва
дили вайро хуш мекард, то эшон дур рафтанд. Вай хам
дар паи эшон бирафт. Туркмон дар паи вай мерафт
104

ва фарёд мекард. Чун ба вай расид, дасти чапи вайро
бигрифт ва бикашид, ки кучо меравй? Дасти чапи вай
аз шона чудо шуда дар дасти туркмон бимонд ва худ
мерафт. Туркмон битарсид, дасти вайро бияндохт ва
бигрехт. Онро бардошт ва ба ёрон расид. Д ар дасти
вай мандиле буду бас.
Имом Ёфеъй мегуяд, ки бадо корхо, ки инхост ва
бадо касоне, ки ин корхо кунанд ва бадо илме, ки муфзй ба чунин корхо гардад...
Амир Сайкд К,осими Анвори Табрезй. Вай дар авоил
иродат ба Шайх Садриддини Ардабилй дошта ва баъд
аз он ба судбати Шайх Бадриддин Алии Яманй, ки
вай асдобн Шайх Авдадуддини Кирмонй буд, расида
ва нисбати иродати вайро ба хатти баъзе муътакидони
вай дидаам. Д ар он чо Шайх Садриддин Алии Яманй
мазкур буд, на Шайх Садриддини Ардабилй. Ва чунин
истимоъ афтода, ки хидмати Сайид Косим каддаса сирруху Шайх Садриддин Алии Яманиро бисёр меписандидаанд ва изхори иродат мекарда ва билчумла ахли
рузгор дар кабул ва инкори вай ду фиркаанд. Ва аз
вай ду асар мондааст: яке девони ашъор муштамил
бар хадонк ва асрори вай, ки анвори кашфу ирфон ва
осори завку вичдон аз он зох,ир аст ва дигар чамоъате,
ки худро мансуб ба вай медонанд ва муриди вай мешуморанд.
Ии факир баъзе аз эшоиро дида ва ахволи баъзеро
шуннда. Аксар эшон аз рибкаи дину ислом хорич буданд ва дар доиран ибохату таховун ба шаръу суннат
дохил ва шояд ки маншаи ин он буда бошад, ки машрабн тавхид бар хидмати Сайид Косим каддаса сирруху голиб буд ва назар дар чамеъи умур бар мабдаъ
дошта ва бисотн эърозу эътирозро бнлкуллия тай кар­
да буд ва ба муктазои карами зотй, ки доштааст, футухоти иузуре, ки мерасида, хама сарфи лангаре буда,

асхоби нафсу хаворо он чо максуд хосил буда ва монеъе на. Чамоъате аз ахли табъ мучтамеъ шуда будаанд ва аз маъорифи вай суханон мешунидаанд ва аз
сари нафсу хаво дар он тасарруф мекарда ва онро мукаддимаи иштигол ба муштахоёти эъроз аз мухолифоти хаво месохта ва дар водии ибохату таховуни шариъату суннат меафтода ва вай аз ин хама пок. Яке аз
дарвешони уро дидам. Пире буд равшанвазоиф, тоъотро ба чой меоварда, давоми зикр огох,й дошт. Х,оли вай
пурсидам, гуфт:
— Ман ду бор ба хидмати вай расидаам: як бор
дар Х,ирот ва як бор дар Балх. Хар бор чун чанд руз
дар хидмати вай будам, гуфт:
— Ба вилоят бозрав ва дар миёни инон мабош,
ки сухбати эшон зарар мекунад туро.
Баъзе аз азизон мефармуданд, ки дар он вакт ки
хидмати Сайид дар Самарканд буд, бо вай мулокот
кардам. Д ар аснои маъорифи, ки мегуфт, аз Сиддики
Акбар накли бисёр мекард ва хар бор, ки Сиддики
Акбар мегуфт, риккат мекард ва катроти ашки бузурги сафед аз чашми вай мерехт. Муридон мегуфтанд,
ки вай акнун дар макоми Абубакрист. Ва баъзе дигар
аз азизон, ки ба сухбати вай расида буданд, мегуф­
танд, ки ман ба карами зотии вай кас надидаам ва
баъзе аз мардуми Харчарди Чом, ки дар кабулу инкор
голибан аз таассуб холй буданд, аз вай баъзе кароматхо, ки ин тоифаро мебошад, накл мекард. Азизе,
ки бар сухани вай хамаро эътикод буду хает, аз баъзе
мусофирони муътамад накл кард, ки аз турбати мукаддасаи Чом ба азимати Машхади мукаддас... шабгири
пагох карда буданд, ки мерафтаанд. Д ар чониби Харчард рушноие дар назари эшон омада будааст, ки аз
замин муртафеъ шуда, ба осмон расида. Д ар тааччуб
монда, ки он чи рушной аст. Хамон щаб ба Харчард

расидаанд. Дидаанд, ки он рушной дар чониби Лангар
хидмати Сайид аст.
Чун ба Лангар омадаанд ва касди зиёрати вай к а р ­
да анд, чунон мушохида афтода, ки он ну реет, ки аз он
хона, ки маркади мунаввари вай дар он чост, метобад.
Ва аз баъзе дарвешон чунон дарёфтаам, ки таваччух ба маркади мунаввари вай мучиби чамъияти тамом аст ва аллоху аълам... Ва хидмати Махдумй Хоча
Насриддин Убайдуллох фармуданд, ки хидмати Сайид
Косим хазрати Хочаи бузург — Хоча Бахоуддинро каддаеа сирруху дар навохии Абевард дида буд ва сухбат
дошта ва тарикаи эшонро муътакид буд ва аз ,вай фадм
мешуд, ки худро бар он тарика медошт ва дигар ф ар­
муданд, ки хидмати Сайид каддаса сирруху мегуфт,
ки хар чо, ки мерасидам, аз мачзубон мепурсидам ва
худро ба сухбати эшон мерасонидам. Чун ба Рум раси­
дам, гуфтанд, ки ин чо мачзубе хает Мавлоно Чонй
ном. Чун пеши вай рафтам, вайро шинохтам, ки дар
овони тахеил дар Табрез дида будам. Бо вай гуфтам:
— Туро чй шуд?
Ба забони румй гуфт:
— Хар сабох, ки бармехостам, марде будам дар
тафрика уфтода. Маро яке аз ин тараф мекашид ва
яке он тараф. Бомдоде бархостам. Маро чизе фуру гирифт, ки аз хама халос шудам.
Фармуданд, ки ин суханро чанд бор аз хидмати С а­
йид шунидам. Хар бор, ки мешунидам, мутагайир мешудам ва катароти ашк аз чашми у мечаст. Маълум
мешуд, ки он сухан дар он вакт он азиз фармуда буда,
дар вай таъсири бисёр карда будааст.
Д а р баъзе аз расоили худ оварда, ки дар таърихи
санаи тисъ ва сабъин ва сабъамиа (779/1378) бувад, ки
дар шахри Хирот дар хоиакохи чадиде дар чавори М ав­
лоно Захириддин сокин будем. Ногох сахаргохе хид107

махи Мавлоно аз хнлвати худ гирен берун омад ва руй
ба хнлвати ман ниход ва фарёд баровард, ки аз барои
худой бигуй, ки мегуяд «ва на дну акрабу илайхи мин
хабл-ул-варид»42 ва шаст сол медавонанд ва хануз
нарасидаам. Аз арбоби факр азизе хозир буд, гуфт:
— Ин хамон хикояти Мачнуни Мовароуннахрист,
ки ба хонахои мардум рафтй ва харчанд чизе хурдй,
чун берун омадй, аз вай пурсидандй, ки хеч хурдй? Ташнеъ кардй, ки чизе аз кучо буд ва хеч нахурдам.
Рузе амирзодае вайро ба хона бурд ва неъмати
фаровон аз хар чине пеши вай ниход ва баъд аз он ки
девона чандон, ки хост, хурд, шамшер кашид, ки дигар
бихур. Девона аз тарси шамшер он микдори дигар,
ки имкон дошт, бихурд ва гуфт:
— Агар мекушй, бикуш, ки дигар гунчоии хурдан
надорам.
Чун девона берун рафт, аз вай пурсиданд, ки хеч
хурдй?
Гуфт:
— Неъмати фаровон буд, аммо аз тарси шамшер,
кй чизе метавонист хурд!
Таърихи санаи салосин ва самониамиа (830/1427)
подшохи вактро дар Чомеъи Х,ирот шахсе захме зад.
Чунон маълум шуд, ки вайро дар Л ангар хидмати Сайид хона мукаффал буда. Б а таваххуми он, ки магар
ба вукуфи вай буда, аз шахр узр хостанд. Ба чониби
Балх ва Самарканд рафт ва аз он чо мурочиат кард
ва дар Харчарди Чом мутаваттин шуд ва дар санаи
сабъ ва салосин ва самониамиа (837/1434) аз дунё би­
рафт ва кабри вай он чост...
Хаким Саноии Газнавй. Куният ва номи вай Абулмухаммад Мачдиддин Одам аст. Вай бо падари Шайх
Разиаддин Алии Лоло абнои ам будаанд. Аз кибарои
шуарои тоифаи суфия аст ва суханони вайро ба истиш108

ход дар мусаннафоти худ овардаанд ва китоби «Х,адикат ул-хакикат» бар каломи вай дар шеъру баёни азвок. ва мавочиди арбоби маърифат ва тавхид далеле
котеъу бурхомс сотеъ аст. Аз муридоии Хоча Юсуфи
Хамадонй аст.
Ва сабаби тавбаи вай он буд, ки султон Махмуди
Сабуктегин43 дар фасли зимистон ба азимати гирифтани баъзе аз диёри куффор аз Разнин берун омада
буд ва Саной дар мадхи ван касида гуфта буд; Ме­
рафт, то ба арз расонад. Ва дари Гулханй расид, ки
яке аз мачзубон аз хадди такаллуф берун рафта, Ки
машхур буд ба Лойхор, зеро ки пайваста лои шароб
хурдй. Д ар он ч,о буд, овози вай шунид, ки бо сокии
худ мегуфт:
— Пур кун кадахе ба курии Махмудаки Сабукте­
гин, то бихурам.
Сокй гуфт:
— Махмуд марди гозист ва подшохи ислом.
Гуфт:
— Пас мардаке нохушнуд аст. Он чи дар тадти
хукми вай даромадааст, дар хаййизи забт наёварда меравад, то мулки дигар гирад.
Як кадах гирифту бихурд ва боз гуфт:
— Пур кун кадахе ба курии Саноияки шоир.
Соки гуфт:
— Саной марде фозил ва латифтабъ аст.
Гуфт:
—• Агар вай латифтабъ буди, ба коре машрул буди,
ки вайро ба кор омадй. Газофе чанд дар коразе навишта, ки хеч кори вай намеояд ва намедонад, ки вай­
ро барои чи кор офаридаанд.
Саной чун онро шунид, хол бар вай мутарайир шуд
ва ба танбехи он Лойхор аз мастии рафлат хушёр шуд
ва пой дар рох ниход ва ба сулук машгул шуд. Д ар
109

суханони Мавлоно ЧалолидДиНи Румй... мазкур, ки Хо­
ча Саной дар в акте ки мухтазир буд, дар зери забон
чизе мегуфт. Хозирон гуш ба пеши дахонаш бурданд,
ин бант мехонд, ки:
Бозгаш там з-он чи гуфтам, з-он ки нест,
Д ар сухан маънию дар маънй сухан.

Азизе инро шунид ва гуфт:
—
Ачаб холеет, ки дар вакти бозгаштан аз сухан
низ ба сухан машгул будааст.
Вай хам-вора мунзавй ва мункатеъ мебуда ва аз
мухолифати ахлн дунё маъразн яке аз арбоби чох ва
чалолро азнмати он буда, ки ба мулозимат ва зиёрати
вай равад. Шайх мактубе ба вай навишта муштамил
бар басе латоиф, аз он чумла он ки ин доиро аклу рух
дар пеши хидмат аст ва лекин байинаи заъиф дорад,
ки токати таф аккуд ва куввати тааххуд надорад... Мундарис чи токати боргохи чабборон дорад ва шерзада
нока чи тоби бачаи шерон орад. Ва мин мафъулотихи
каддаса сирруху:44
Баски шунидй сифати Рум у Чин,
Хезу биё мулкн Саной бубнн.
То хама дил бинй бе хирсу бухл,
То хама чон бинй бе кибру кин.
Пой нех,у чарх ба зери кадам,
Д аст неху мулк ба зери нигин.
З ар наю кони м алаке зери даст,
Ч ав наю аспи ф алаке зери зим.

Ва айзан минхо:45
Ии чахои бар мнсолн мурдорест,
Гар касон аидар у хазор-хазор.
11 0

Ин мар инро хам езанад михлаб
В-он мар онро хам езанад миикор.
О хируламр бигзараид хама
В -аз хама бозмонад ин мурдор.

Рубой:
М арде, ки ба рохи нш к чои фарсояд,
Бояд, ки бидуни ёри худ нагрояд.
О ш ик ба рах,и ишк. чунон мебояд,
К -аз дузаху аз бихишт ёдаш н-ояд.

X**
Эй, май ба ту зннда, хамчу мардум ба нафас,
Д ар кори ту карда дину дунё ба хава'с.
Гармат бинам, чу бингарам бо хама кас,
Сардй хама аз барои ман дориву бас!

**^
Эй нест шуда зоти ту дар пардаи хает,
В-эй савм аъавайронкуну40 зуннорпараст.47
М ардона кунун чу ошикон май дар даст,
Гнрди дари куфр гарду гирди сарн мает.,

^**
Д ар хачри ту гар дилам гарояд ба касе,
Зарра нагузорамаш , ки созад хавасе.
В-ар дида нигах кунад ба дидори касе,
Д ар cap нагузорамаш , ки монад нафасе.

* * *
Чун чехраи ту зи куи мо шуд пургард,
Зинхор ба хеч обе олуда магард.
Андар рахи ошик,й чунон бояд мард,
К -аз дарё хушк ояду аз дузах сард,
Ш

* # #
Эй акл, агарчаид шарифй, дун шав
В-эй дил, зи дилй бигарду хун шав, хун шав.
Д ар пардаи он нигор дигаргун шав,
Б е чашм дарою бе забон берун шав.

Эй ишк, туро рухи м укаддас манзил,
Савдои туро акли м учаррад махмил,
Саёхн чахонн маърифат, яъне дил,
Аз дастн гам ат даст ба cap, пой ба гил.

Ва вайро касидаест «Роия», зиёда аз саду хаштод
байт, ки онро «Румуз ул-анбиё ва кунуз ул-авлиё» ном
нихода. Бас маъорифу хакоик ва латоифу дакоик, дар
он чо дарч, карда, аввалаш ин аст:
Талаб, эй ошикони хуш рафтор,
Тараб, эй некувони ширинкор.
То кай ад хона, х,ин рахи сахро,
То кай аз К аъба, хин дари хаммор.
Д ар чахон шохидесту мо фориг,
Д ар кадах чуръаеву мо хушёр.
3-ин сипае дастн мову домани дуст,
3-пн сипас гуши мову халк,аи ёр.

В а вайро рои «Х,адикат ул-хакикат» се китоби маснавии дигар аст, хам бар вазни «Х,аднка» мухтасар ва
аз оихост ин абст:
Эй ба парвоз барпарнда баланд,
Хештапро рахо ш умурда зи банд.
Бозпар еуи лоячузу я ч у з / 8
Риш та дар дастн сурат аст хануз.
То ту дар банди чинси таълифй,
Тахтаи накши килки таклифй.
112

Таърихи тамомии «Хадика» чунон ки худ ба назм
оварда санаи хаме ва ишрин ва хамсамиа (525/1130)
будааст ва баъзе таърихи вафоти вайро дамин навиштаанд...
Шайх Фариди Аттор. Вай муриди Шайх Мачдид­
дини Бардодй аст. Д ар дебочаи китоби «Тазкират улавлиё» ки ба вай мансуб аст, мегуяд, ки як руз пеши
имом Мачдиддини Бардодй даромадам. Вайро дидам,
ки мегирист.
Гуфтам:
— Хайр аст?
Гуфт:
— Зидй исфадсолорон, ки дар ин уммат будаанд,
ба масобаи анбиёи алайдуссалом, ки «уламоа умматй,
каан биён банй Исроил».49
Пас гуфт:
— Аз он мегирям, ки душ гуфта будам:
— Худовандо, кори ту ба иллат нест, маро аз ин
кавм гардон ё аз наззорагиёни ин кавм гардон, ки кисми дигарро токат иадорам. Мегирям, бувад, ки мустачоб бошад.
Ва баъзе гуфтаанд, ки вай увайей будааст. Д ар су­
ханони Мавлоно Чалолиддини Румй... мазкур аст, ки
нури Мансур баъд аз саду панчод сол ба руди Фаридиддини Аттор тачаллй кард ва мураббии у шуд.
Гуянд, сабаби тавбаи вай он буд, ки рузе дар дуккони атторй машгул ва машъуфи муомила буд. Дарвеше ба он чо расид ва чанд бор «ш а йюл ил л а х.»50 гуфт.
Ба дарвеш напардохт. Дарвеш гуфт:
Эй хоча, ту чй гуна ходи мурд?
Аттор гуфт:
— Чунон ки ту ходи мурд.
Дарвеш гуфт:
— Ту дамчун ман метавонй мурд?
8— 5901

113

Аттор гуфт:
— Бале.
Дарвеш косаи чубин дошт, зери cap ниход ва гуфт:
— Аллах.
В а чон бидод. Атторро хол мутагайир шуд ва дуккон бардам зад ва ба ин тарик. даромад.
В а гуфт:
— Мавлоно Чалолиддини Румй дар вахта рафтан
аз Балх ва расидан ба Нишопур ба сухбати вай дар
холи кнбари син расида аст ва китоби «Асрорнома» ба
вай дода ва вай доимо онро бо худ медошта ва дар
баёни хакоик, ва маъориф ихтидо ба вай дорад. Чунон
ки мегуяд:
Гирди Аттор гашт Мавлоно,
Ш арбат аз дасти Ш аме будаш нуш.

Ва дар мавзеъи дигар гуфта:
Аттор рух, буду Саной ду чашми у,
Мо аз паи Саноию Аттор омадем.

Ва он хадар асрори тавхид ва хахоихи азвок ва мавочид, ки дар маснавиёт ва газалиёти вай индироч ёфта
дар суханони хеч як аз ин тоифа ёфт намешавад. Вя
чазааллоху субхона анил-толибина-л-муштокина хайралчазон мин аифосихи-ш-шарифа.51 Байт:
Эй руй даркаш ида ба бозор омада,
Халк,е ба ин тилисм гирифтор омада.

Ва ин хасида саду бист байт зиёда аст ва баъзе аз
ахолй онро шархе пеку навиштаанд ва дар шархи ин
байт чунин мазкур шуда, ки яъне, эй он ки руи худро,
ки нури зохири вучуд аст ба руйпуши таайюнот дар
сувар даркашидай ва пушида ба бозорн зухур омадай.
Халхе бад-ин тнлисми сувар, ки бар руи ин ганчи махт

фй ка'шида ба воситаи касрати таайюноти мухталифа
ва осори мутабоина гирифтори баъуд ва дичрони гафлат ва пиндори райрат гашта бо худ ба воситаи сирояти партави намоли он рун дар руйпуши мазодир ва
сувари на мил а гирифтори. балои ишк, ва меднати мудаббат гашта, баъзе ошики маънй, баъзе ошики сурат:
Туй маънию беруни ту исм аст,
Туй ганчу хама олам тилисм аст.

Ва ушшоки сурат ба вадми худ аз маъшук дур афтодаанД ва намедонанд, ки ошики кистанду дилрабоии
эшон чист.
М айли халк,и чумла олам то абад,
Гар шиносандат в-агар на суи туст.

Ва бад-ин дастур тамоми ин касидаро шарх кардааст ва аз чидати ихтисор бар ин иктисор афтода ва
хазрати Шайх дар таърихи сабъа ашар ва ситамна
(617/1221) бар дасти куффор шадодат ёфта ва синни
мубораки вай дар он вакт мегуянд, ки саду чадордад
сол буда ва кабри вай дар Нишопур аст.
Саъдии Шерозй ибни Абдуллод. Аз афозили суфия
буд ва аз мучовирони букъаи шариф Шайх Абуабдуллох,и Хафиф... Аз улум бадраи тамом дошта ва аз одоб
насибе комил. Сафари бисёр кардааст ва аколимро
гашта ва борх,о ба сафари дач пиёда рафта ва ба бутхонаи Суманоти Хинд омада буд ва бути бузургтарини
эшонро шикаста ва аз машоихн кибор бисёрро дарёфта ва ба судбати Шайх Шадобуддин расида ва бо вай
дар як киштй сафари дунё карда. Ва гуфтаанд, ки вай
дар Бантулмукаддас ва билоди Шом муддате мадид
саккой мекард ва об ба мардум медод, то ба Хизр алайдуссалом расид ва вайро аз зулоли инъом ва афзори
худ сероб гардонид...
115

Вай дар шаби чумъаи моди аввал, санаи идда ва
тисъин ва ситамиа (691/1292) аз дунё рафта.
Шайх Фахриддин Ибродим ал-мушгадар ба ал-Ирок,й. Вай содиби китоби «Ламаъот» аст ва девони шеъри вай машдур аст. Аз наводни Хамадон аст. Д ар сигари сии дифзи «Куръон» карда буд ва багоят хуш мехонда, чунон ки даман адли Хамадон шефтаи овози
ван будаанд. Б аъд аз он ба тадсили улум й ш т и р о л намуда. Чунон ки гуянд дар синни дафтдадсолагй дар
баъзе мадориси машдураи Хамадон ба ифода машгул
буда. Рузе ч,амъе калаидарон ба Хамадон расиданд
ва бо эшон писаре содибчамол буд ва бар вай машраби ишк голиб. Чун он писарро дид, гирифтор шуд. Мудом, ки ба Хамадон буданд, бо эшон буд. Чуй аз Хамадон сафар карданду чанд руз баромад, бетокат шуд,
дар акиби эшон бирафт. Чун ба эшон расид, ба ранги
эшон ба Хиндустон афтод, дар шадри Мултон ба судба­
ти Шайх Бадоуддини Закриё расид. Гуянд, ки чун
Шайх вайро дар хилват нишонд ва аз чиллаи вай як
дадда гузашт, вайро вачде расид ва доле бар вай муставлй шуд, ин газалро гуфт:
Нахустин бода, к-андар чом карданд,
Зи чашми масти сок,й вом карданд.

Ва онро бо овози баланд мехонд ва мегирист ва чун
адли хонакод онро диданд ва онро хилофи тарикаи
Шайх донистанд, чи тарикаи эшон дар хилват чуз иштигол ба зикр ё ба мурохиба амре дигар набошад. Он­
ро бар сабили инкор ба самъи Шайх расониданд. Шайх
фармуд, ки шуморо аз индо манъ аст, уро манъ нест.
Чун рузе чанд баромад, яке аз мукаррабони Шайх...
шунид, ки он газалро хароботиён ба чангу чагона мегуфтанд. Пеши Шайх омад ва сурати долро бознамуд
ва гуфт:
116

■
— Боки Шайх х,оким&нД.
Шайх суол кард, ки чй шунидй, бозгу? Чун бад-ин
байт расид, ки:
Чу худ карданд рози хещтан фош,
И рокиро чаро бадном карданд?

Шайх фармуданд, ки кори у тамом шуд, бархост
ва ба дари хилвати Ирокй омад ва гуфт:
— Ирокй, муночот дар харобот мекунй, берун ой!
Берун омад ва cap дар кадами Шайх ниход. Шайх
ба дасти мубораки худ сари уро аз хок бардошт ва
дигар вайро ба хилват нагзошт ва хирка аз тани му­
бораки худ кашид ва дар вай Пушонид ва баъд аз он
фарзанди худро ба акди никоди вай даровард. Вайро
аз фарзанди Шайх писаре омад. Вайро Кабируддии
лакаб карданд. Д ар хидмати Шайх бисту панч сол буд
ва чун Шайхро вафот назд'ик расид, вайро бихонд ва
халифаи худ сохт ва ба чавори радмати дак пайваст.
Чун дигарон илтифоти Шайхро нисбат ба вай, мушодида карданд, ирки дасад дар эшон бичунбид. Ба п о д т о ­
ки вак,т расониданд, ки аксар авк,от вай ба шеър мегузарад ва сухбати вай дама бо чавонони содибчамол
аст, вайро истедкоки хилофати Шайх иест. Чун Шайх
Ирокй онро донист, азимати зиёрати Х,арамайни Шарифайн52 кард ва баъд аз зиёрат ба чониби Рум рафт
ба сухбати Шайх Садриддини Куниявй каддаса сиррух,у
ва аз вай тарбият ёфт. Чамоъате фусус мехурданд, истимоъ кард ва дар аснои истимоъ он «Ламаъот»-ро навишт. Чун тамом кард, ба назари Шайх овард. Шайх
онро писандид ва тадсин фармуд.
Муъиниддини Парвона аз умарои Рум мурид ва муътакиди Шайх Ирокй буд. Ба чидати Шайх дар Тавак,кот хонакоде сохт ва хар руз ба мулозимати Шайх меомад. Рузе ба хидмати Шайх омад ва маблаге дамрод
117

овард ва ба ниёзмандии тамом гуфт, ки Шайх моро
деч намефармояд ва илтифот наменамояд. Шайх бихандид ва гуфт:
— Эй амир, моро ба зар натвон фирефтан...
Чуй амир Муъиниддин вафот ёфт, Шайх аз Рум мутаваччеди Миср шуд ва вайро бо султони Миср мулокот афтод. Султон муриду муътакнди вай шуд ва вай­
ро шайхулшуюхи Миср гардоннд, аммо вай хамчунон
бе такаллуф дар бозордо гардидй ва гирди дангомадо
тавоф кардй...
Баъд аз он Шайхро аз Миср азимати Шом шуд.
Султони Миср ба маликалумарои53 Шом навишт, ки
бо чумлаи уламо ва машоих истикбол кунанд... Чун
Шайх дар Димишк маком сохт ва шаш мод гузашт,
фарзанди у Кабируддин аз Мултон биёмад ва муддате
дар хизмати падар ба cap бурд. Б аъд аз он Шайхро
оризае пайдо шуд. Д ар рузи вафот писарро бо асдоб
бихонд ва васиятдо фармуд ва видоъ кард ва ин рубой бигуфт, ки:
Д ар собик,а чун карори олам доданд,
Моно, ки на бар мароми одам доданд.
3-он коидаву карор, к-он руз афтод,
Н а беш ба кас зи ваъда, не кам доданд.

Д ар даштуми знлкаъдаи санаи самона ва самонайна
ва ситамиа (688/1289) аз дунё бирафт ва кабри вай
дар кафои маркади Шайх Мудйиддин ибн ал-Арабй
аст...
Амир Х,усайн. Номи вай Хусайнй ибни Олим ибни
Абулдусайн аст. Д ар асл аз Казив аст, ки дедаест аз
наводии Fyp. Олим буда ба улуми зодирй ва ботинй.
Ва аз китоби вай «Канз ул-рамуз» чунон мутабодир
мешавад, ки вай муриди Шайх Бадоуддиии Закриёст
бевосита ва машдур миёни мардум низ чунин аст. Ам118

мо дар баъзе кутуб навишта чунин ёфтам, ки вай муриди Шайх Рукниддини Абулфатх аст ва вай муриди
надари худ Шайх Садриддин ва вай муриди падари
худ Шайх Закриёи Мултонй... Ва вайро мусаннафоти
бисёр аст. Баъзе манзум чун китоби «Канз ул-рамуз»
ва «Зод ул-мусофирин» ва баъзе мансур чун китоби
«Нузхат ул-арвох» ва «Рух, ул-арвод» ва «Сироти мустаким». Ва мар уро девони ашъор аст багоят латиф ва
саволоти манзум, ки Шайх Махмуди Чабистарй аз он
чавоб гуфтааст ва бинои китоби «Гулшани роз» бар
он аст ва низ аз они вай аст.
Гуянд, ки сабаби тавбаи вай он буд, ки рузе ба шикор берун рафта буд. Охуе пеш расид, хост, то тире
бар вай афканад. Оху нигарист ба вай ва гуфт:
— Хусайнй, тир бар мо мезанй, худой таъоло туро
барои маърифат ва бандагй офаридааст на аз барои
ин.
Ва гоиб шуд. Оташи талаб аз ниходи вай шуъла
баровард. Аз хар чи дошт берун омад ва бо чамоъате
ч,аволикиён хамрох ба Мултон рафт. Шайх Рукниддин
он чамоъатро зиёфат кард ва чун шаб шуд, дазрати
расулуллах алайхуссалом ба хоб дид, ки гуфт:
— Фарзанди маро аз миёни ин чамоъат берун овар
ва ба кор машгул кун.
Рузи дигар Шайх Рукниддин ба эшон гуфт, ки миё­
ни шумо сайид кист? Ишорат ба Амир Хусайнй ка=данд. Вайро аз миёни эшон берун овард ва тарбнят
кард, то ба макомоти олия расид. Пас ичозати муро­
чиат ба Хуросон дод. Ба Хирот омад. Хама ахли Хирот
мурид ва муътакиди вай буданд. Д ар содис ашр (16)-и
шаволи санаи самой ашар ва сабъамиа (718/1319) аз
дунё бирафт ва кабри вай дар мавзеъи Хирот аст.
Шайх Авхадии Исфахонй. Чунин истимоъ афтода,
ки вай аз чумлаи асхоби Авхадуддини Кирмонй аст
И9

каддаса сирруху. Чунон ки ин нис'бат мунаббо аз он
аст ва вайро девони шеър аст дар гояти латофат ва
узубат ва тарчеъоте муштамил бар х,акоик ва маъорнф
ва маснавие бар вазну услуби «Х,адик,а»-и Шайх Са­
ной, «Чомй Чам» ном. Д ар он чо басе латоиф дарч
кардааст ва аз он маснавй аст ин абёт:
Авхадй ш аст сол сахтй дид,
То шабе рун некбахтй дид.
Сари гуфтори мо мачозй пест,
Б оз кун дида, к-ин баёзе нест.
Солхо чун ф алак ба cap гащтам,
То фалаквор дидавар гаштам.
Б ар сари пой чилла дош таам,
Чун на аз бахри зилла дош таам.
Аз бурун дар миёни бозорам,
В -аз дарун хилватест бо ёрам.
К ас набинад чамоли салвати ман,
Рах, и адорад касе ба хилвати ман.
То дили ман ба дуст найваст аст,
Сурхо гирди сирри май бастаст.

Ва вай каспдаи «Роия»-и Х,аким Саноиро чавоби
наку гуфта ва адади абёти он саду шаст ходад буд ва
муфтах, ин абёт аст:
С ари пайванди мо надорад ёр,
Чун тавон шуд зи бахт бархурдор.
Корн мо бо якест дар хам а шах,р
В-он яке тан намедихад дар кор.
Х ам дам е нест, бо кн гуям роз,
М архам е нест, то бимонам зор.
Д ар хурушам зи сити он маъш ук,
Д ар самоъам зи савти он мизмор.

Ва дар таърихи «Чомй Чам» гуфтааст:
120

Чун зи таърих баргирифтам фол,
Х аф тсад раф та буду сию се сол,
Ки ман ин номаи хумоюнфар,
Акд кардам ба номи ин сарвар.
Чун ба соле тамом шуд бадраш,
Хатм кардам ба лайлатулкадраш .54

К,абри вай дар Марогаи Табрез аст ва таърихи вай
он чо санаи самони ва салосин ва сабъамиа (738/1338)
навиштаанд.
Афзалиддин Бадил Хоконй. Харчанд, ки вай шогирди Фалакии шоир аст ва ба шеър шухратн тамом ёфтааст, чунин гуянд, ки вайро варои шеър таври дигар
будааст, ки шеър дар чанби у гум буда, чунон ки х аз­
рати Мавлавй... гуфтааст:
Ш еър чи бош ад ба ман, то ки занам лоф аз у,
Хает маро фан дигар райри фунун шеърро.

Ва суханони вай бар ин маънй шохдц аст, чунон ки
мегуяд:
Сурати ман хама у шуд, сифати ман хама у,
Л очарам кас ману май наш навад андар суханам.
Н азанам хеч даре, то-м нагуянд он кист,
Чун бигуянд маро бояд гуфтан, ки манам!

Ва дар махалли дигар мегуяд:
Ишк, бияфш урд пой бар намати кнбри мо,
Б урд ба дасти нахуст х,астии моро зи мо.
М ову шуморо ба н акд бехудии дар худ аст,
3-он ки нагунчад дар у захмати мову шумо.

Ва аз ин кабил дар суханони вай бисёр аст ва аз инхо
буи он меояд, ки вайро аз машраби суфиёи... хаммашрабии тамом будааст. Вай дар замони хилофати ал121

Мустазо буда ва дар касидае арабй, ки дар мадди Бардод гуфта, зикри вай карда... Низ касидаи «Роия»-и Ха­
ким Саноиро чавоб гуфтааст ва адади абёт аз саду
даштод гузашта ва онро се матлаъ нидода. Матлаъй
аввалаш ин аст:
Ассабух, ассабух, к-омад кор,
Аннвсор, аннйсор, к-оМад ёр!
К ор аз равшанй чавоби хазой,
Ёрё аз хушдаМй чу боди бахор.
Ч арх дар корн мо ба в акт и сабух,
М екунад луъбатони дида иисор...

Шайх Низомй. Вайро аз улуми зохирй ва мусталахоти расмй бахраи тамом будааст. Аммо аз хама даст
боздошта будааст ва руй дар хазрати дак субхонаху
таъоло оварда, чунон ки мегуяд:
Х ар чи хает аз дакикхои нучум,
Бо якояк нухуфтхои улум.
Хондам, сирри хар вар ак чустам,
Чун туро ёфтам, варак. шустам.
Хдмаро руй дар худо дидам
В-он худо бар хама туро дидам.

Умри гаронмояро аз аввал то охир ба каноъат ва
такво ва узлат ва инзиво гузаронидааст. Харгиз чун
соири шуаро аз ралабаи дирсу хаво мулозимати арбоби дунё накарда, балки салотини рузгор ба вай табаррук мечустаанд. Чунон ки мегуяд:
Чун ба ахди чавонй аз бари ту,
Ба дари кас нарафтам аз дари ту.
Х амаро бар дарам фиристодй,
М ан намехостам, ту медодй,
Чунки бар даргахи ту гаш там пир,
3-он чи тарсиданист, дастам гир!
122

Маснавихои иаичгонаи вай, ки ба «Панч ганч» иштихор ёфтааст, аксари опх,о ба истидъои салотини рузгор вокеъ шуда, ба умедвории он, ки номи эшон ба
воситаи назми вай бар сафхаи рузгор бимонад. Истидъо
намудаанд аксари онх,о агарчи ба хасби сурат афсона
аст, аммо аз рун хакикат кашфи хакоик ва баёни маъорифро бахона аст. Як чо дар поёни он маънй, ки су­
фия гуфтаанд, ки толибони висол ва муштокони чамолн хакро далели вучуди у хам вучуди уст ва бурхони
шухуди у хам шухуди у, мегуяд:
П аж ухап даро ёва з-он шуд калнд,
К -аз андозаи хештан дар ту дид.
Касе, к-аз ту дар ту назора кунад,
В аракхои бехуда пора кунад.
Н аш ояд туро чуз ба ту ёфтан,
Иной бояд аз хар даре тофтан.

Ва чои дигар дар хамин маънй гуяд:
Акл обилапою куй торик
В-он гох ра,\е чу муй Сорик.
Тавфики ту гарна рах нашояд,
Ин укда ба акл мекушояд.
Ак,л аз дари ту ба cap ф урузад,
Гар пой дар у нихад, бисузад...

Таърихи итмоми «Искаидарнома», ки охнрин китобхон вай аст, санаи иснатайн ва тисъин ва хамсамиа
(592/1196) будааст ва умри вай дар он вакт аз шаст
гузашта буд...
Хусрави Дехлавй. Л акаби вай Яминуддин аст. Падарн вай аз умарои кабилаи Лочин будааст, ки аз атроки навохии Балханд. Вай баъд аз вафоти султон
Муборакшозд Хилчй ба хидмат ва мулозимати Шайх
123

Низомиддин Авлиё пайваст ва риёзоту мучодидот пеш
гирифт, ки чидил сол савми дадр дошт.
Ва гуянд, ки ба дамродии шайхи худ Шайх Низо­
миддин ба тарики Тай55 арзи дач; гардидааст ва панч
бор дазрати рисолатро дар хоб дидааст ва ба ишорати
Шайх Низомиддин судбати Хизрро дарёфтааст ва аз
вай илтимоси он намуда, ки оби дадони худ дар ладо­
ни вай кунад. Хизр фармудааст, ки ин давлатро Саъдй
бурд. Хусрав ба хотири шикаста ба хидмати Шайх Ни­
зомиддин омадааст ва сурати дол бознамуда. Шайх
Низомиддин оби дадони худ дар дадони вай андохтааст ва баракоти он зодир шуда, чунон ки наваду нуд
китоб тасниф кардааст.
Ва мегуянд, ки дар баъзе мусаннафоти худ навиштааст, ки ашъори ман аз нонсад дазор камтар асту чадорсад дазор бештар. Ва мегуянд, ки Шайх Саъдиро
дар айёми чавоий дарёфта будааст ва ба он маънй ифтнхор мекарда. Вайро аз машраби ишку мудаббат чошнии тамом будааст, чунон ки дар суханони вай зодир
аст. Ва содиби самоъ ва вучуду дол будааст.
Шайх Низомиддин мегуфт, ки дар киёмат дар касе
ба чизе фахр кунад ва фахри май ба сузи синаи ин,
яъне Хусрав ходад буд. Вай гуфта, ки вакте дар хоти­
ри ман уфтод, ки Хусрав номи умарост, чй будй, ки
агар номи ман фукаро будй, ки дар дашр маро ба он
ном хондандй ва ин маъниро ба дазрати Шайх арзадошт кардам. Фармуд, ки ба вакти солед барои ту но­
ме хоста шавад, Хусрав мурокиби ин маънй мебуда,
то он ки рузе Шайх гуфт, ки бар ман чунин макшуф
шуд, ки туро дар киёмат Мудаммади косалес хонанд.
Вай дар шаби чумъа фавт шудааст дар санаи хаме
ва ишрин ва сабъамиа (725/1325) ва муддати умри
вай дафтоду чадор сол буда ва дар иоёни шайхи худаш дафи кардаанд.
124

Хасани Дех,лавй, Л а к а б ва кунияти вай Начмиддин
Х,асан ибни Алоуссачзй аст. Вай котиб ва муриди Шайх
Низомиддини Авлиё буда, ба авсофу ахлоки марзия
муттасиф будааст.
Сохиби «Таърихи Хинд»56 мегуяд, ки дар макорами
ахлоку латофат ва зарофати мачолису истикомати акл
ва равиши суфия ва лузуми каноъату эътикод покиза
ва дар-тачарруду тафарруд аз алоики дунявй ва дар
хуш будану хуш гузаронидан бе асбоби суварй хамчу уе
камтар дидаам ва чунон ширинмачлис буд..., он чи ки аз
мачлисати вай меёфтам аз мачолисати хеч кас намеёфтам.
Ва хам сохиби «Таърихи Хинд» гуяд, ки солхо маро
бо Амир Хусрав ва Амир Хасан таваддуду ягонагй буд
ва на эшон бе сухбати ман тавонистанд буд ва на ман
бе сухбати эшон. Ва ба воситаи ман миёни хар ду устод чунон робитаи мухаббату видод истехком ёфта буд,
ки ба хонахои якдигар омадушуд кардандй.
Ва хам вай гуяд, ки аз камоли эътикоде, ки Амир
Хасанро ба Шайх Низомиддин буд, анфоси мутабаррукаи муборакаи Шайхро дар мачолиси сухбат шунид а буд, дар чанд чилд чамъ карда будааст ва онро
«Фавоид ул-фувод» ном ниходааст ва дар ин рузгор
дар ин диёр [Хирот] дастури арбоби иродат шуда ва
вайро варои давовини мутааддида ва сахоифи насру
маснавиёт бисёр аст.
Мин рубоиёт:
Д орам дилаке рамин, биёмурзу мапурс,
С ад вок,еа дар камни, биёмурзу мапурс.
Ш арм аида ш удам, агар бипурсй амалам
Эй акрами акрамин, биёмурзу мапурс.
125

* :i: *
Як харфи ту чил сабохи оламро нур,
Як харф и ту хаш т чнлдро мояи хУР)^арфи снмин чихил валиро дастур,
З-он чор чахор рукни олам маъмур.

Мавлоно Мух,аммади Ширин машхур ба Магрибй.
Вай муриди Шайх Исмаъил аст, ки вай аз асдоби Шайх
Нурнддин Абдурахмони Исфароинй аст.
Мегуянд, ки дар баъзе саёхот ба диёри Магриб расидааст ва аз он чо дасти яке аз машоих, ки нисбати
вай ба шайхи бузургвор Шайх Махиддин ибн ал-Магрибй... мерасидааст, хнрка пушида. Бо Шайх Камоли
Хучандй муосир буда ва сухбат медоштааст.
Гуянд, ки дар он вакт, ки Шайх ин матлаб гуфта
будааст:
Чашм агар ин асту абру ину нозу ишва ин,
Алвидоъ, эй зухду такво, алвидоъ, эй аклу дин!

чун ба Мавлоно Магрибй расида, гуфтааст, ки Шайх
бисёр бузург аст, чаро шеъре бояд гуфт, ки чуз маънии
мачозй махмиле надошта бошад?
Шайх вайро шунидааст, аз вай истидъои сухбат
карда ва худ ба табх киём намуда ва Мавлоно низ дар
он хизмат мувофикат карда. Д ар он асно Шайх ин матлаъро хондааст ва фармудааст, ки «чашм» «айн» аст.
Пас мешояд, ки ба лисони ишорат аз «айн»-и кадим,
ки «зот» аст ба он таъбир кунанд ва «абру» «дочиб»
аст. Пас метавонад буд, ки онро ишорат ба «сифот»,
ки «хичоби зот» аст, доранд, хизмати Мавлоно тавозуъ
намудааст ва инсоф дода.
Вакте Шайх Исмаъил... дарвешонро дар арбаъин57
менишонда хидмати Мавлоноро низ талаб доштааст.
Мавлоно им газал гуфтааст ва ба арз расонида;
126

То мехрн ту дидем зи зуррот гузаштеМ,
В-аз чум ла сифот аз паи он зот гузаштем.
Д ар хилвати торик риёзот кашидем,
Д ар воке.ъа аз сабъи сумуввот гузаштем.
Дидем, ки йнхо хама хоб асту хаёл аст,
М ардона аз ин хобу хаёлот гузаштем.
БО мо сухан аз каш фу каромот чй гуй?
Чун мо зи сари каш фу каромот гузаштем!
Эй шайх, агар чумла каромоти ту ин аст,
Хуш бош, к-аз ни чумла каромОт гузаштем.
И нхо ба хаКикат хама офоттариканд,
Мо дар талаб аз чумлаи офот гузаш тем,
Мо аз паи нуре, кн бувад М ашрикн анпор,
Аз магрибнву кавкабу мишкот гузаштем.

Чун шайх ин газалро шунид, вакти вай хуш шуд
в а истехсон намуд.
Хизмати Мавлоно дар синни шастсолагй вафот кард,
санаи тисъ ва самонимиа (809/1407).
Шайх Камоли Хучандй. Вай бисёр бузург будааст.
Ва иштиголи вай ба шеъру такаллуф дар он ситру талбисро буда бошад. Балки мешояд барои он буда бошад,
ки зохир маглубн ботин нашавад ва аз гояти сурати
убудият бознамонад, чунон ки худ мегуяд:
Ин такаллуф хои ман дар шеъри ман,
Куллимийнй ё Х,умайрои ман аст.

Аладдавом ба риёзат ва мучохидат машгул мебуда. Хидмати Хоча Убайдуллохи Бакой мефармуданд,
ки вай чанд гох Дар Шош будааст. Волиди ман мегуфт,
ки вай дар он муддат, ки он чо буда, хайвонй намехурд. Як бор аз вай илтимос кардем, ки чй шавад, ки
таъоме, ки дар он гушт бошад, хурда шавад? Маро гове бувад хуб ва фарбех. Хизмати Шайх бар вачхи ти127

бат фармуд, ки ту го в и худро бикушй, мо гушт бихурем. Ман бе он ки вайро вукуф бошад, говро бикуштам ва аз он таъоме мухайё сохтам. Ба чихати хотири
ман он гушт бихурд. Ва дар зовияе, ки дар Табрез
дошта, хилвате будааст, дар он чо ба cap мебурдааст
ва касе дигар он чо кам мерасида. Чун баъд аз вафоти
вай онро дидаанд, гайр аз бурёе, ки бар он чо менишаста ё мехуфта ва санге, ки зери cap менихода ва
мусхафе чизе дигар наёфтанд. [Дар] хизмати Шайх
Зайниддини Хавофй мегуфтааст, ки дар вакти тахсили
улум дар Табрез ба сухбати вай расида мешуд, маро
ба ии тарик далолат мекард ва мегуфт, ки ба нисбати
иродати мо дарой. Ман гуфтам, ки маро нисбат ба шумо дагдагахо ба хотир мегузарад.
Гуфт:
— Бигуй, то аз он чавоб гуям.
Ман хеч нагуфтам, аммо дар авохир, ки ба ин т а ­
рик даромадам ва маро дар он кушоде шуд, донистам,
ки вайро мартабаи иршод, ки пеши вай кор тавои карда
буд. Гуянд, дар он вакт, ки дар сарои ман мебудааст,
мавзее будааст, ки дар он вакт, ки об турён мекарда,
дар он мавзеъ харобй бисёр мекарда. Чун вакти турёни
об наздик расида, он киссаро ба вай гуфтаанд. Фармудааст, ки имсол хаймаи маро дар он мавзеъ бизанед.
Хаймаи вайро он чо бурдаанд, дар он чо мебудааст,
чунон ки вакти турёни об гузаштааст ва дар он мавзеъ
Хеч харобй вокеъ нашуда. Вафоти вай дар санаи салоса ва самонимиа (803/1401) буда ва кабри вай дар Таб­
рез аст. Ва бар лавхи кабри вай ин байт навиштаанд:
Камол аз К аъба рафтй бар дари ёр,
Х азорат офарнн, мардона рафтй!

Хоча Шамсиддин Мух,аммад Х,офизи Шерозй. Вай
лиеоиулрайб ва тарчумонуласрор аст. Басо асрори райбия ва маонии дакикия, ки дар кисвати сурат ва либо128

Х,ар шаб ба сурати шафац аз акси хуни дил
Рангин кунам китобои ин сабзтоцро.

си мачоз намудааст, Дарчанд маълум нест, ки дас!'й
иродати пире гирифта ва дар тасаввуф ба яке аз ин
тоифа ннсбат дуруст карда бошад, аммо суханони вай
чунон бар машраби ин тоифа шудааст, ки деч касро ба
он иттифок наяфтода. Яке аз азизони силсилаи хочагон фармудааст, ки деч девон бед аз девони Х,офиз
нест. Агар марди суфй бошад ва чун ашъори вай аз он
машдуртар аст, ки ба эрод эдтиёч дошта бошад. Лочарам инони калам аз он масруф мегардад. Вафоти вай
дар санаи иснайни ва тисъин ва сабъамиа (792/1390)
будааст.
Амми Хассон. Аз зуддоди адли Куфа будааст. Суфёни Саврй ба зиёрати вай мерафта ва баъзе гуфтаанд,
ки вайро ба заий бихостааст. Суфён гуфтааст, ки вакте
бар вай даромадам, дар хонаи вай гайр аз як пора дасири кудна деч надидам.
Гуфтам:
— Агар рукъае ба писарони амми ту навишта ш а ­
вад, риъояти доли ту мекунанд.
Вай гуфт:
— Эй Суфён, дар чашму дили ман пеш аз ин бузургтар будй. Аз ин ки акнун шудй, ман даргиз дунёро
савол намекунам аз касе, ки молики он аст ва кодир
аст бар он ва мутасарриф аст. Чун суол кунам аз касе,
ки кодир нест бар он. Эй Суфён, валлод, ки дуст намедорам, ки бар ман вакте гузарад, ки дар он вакт аз
худой таъоло ба гайри вай машгул бошам.
Суфён аз он сухан бигрист.
Зайтуна. Номи вай Фотима аст. Хидмати Абудамза
ва Чунайд ва Нурй... карда буд. Вай гуфта, ки рузе
сармое сахт буд, бари Нурй даромадам ва гуфтам:
— Хеч мехурй?
Гуфт:
-— Оре.
9—5901

129

I

Гуфтам:
— Чй чиз биёрам?
■ Гуфт:
— Нон в а ши р.
Овардам. Ва пеши вай оташ карда буданд ва дасти
вай аз хокистар сиёх шуда буд. Ба кар чо аз дасти вай,
ки шир мерасид, сиёкй шуста мешуд. Чун онро бидидам.
бо худ гуфтам:
— ё раб, м аакзар авлиёука мо фнх,им акад назиф.58
Пас аз пеши вай берун рафтам. Ба чое расидам, зане
дар ман овехт, ки ин чо як размай чома буд, ту бурдай
ва маро пеши амир бурд. Нурй онро шунид дар акиби
ман пеши амир козир шуд ва гуфт:
— Вайро маранчон, ки аз авлиёи худой аст...
Амир гуфт:
— Маи чй кила кунам, ки хасми вай онро аз вай
металабад?
Ногок канизе сиёх; пайдо шуд ва он разма бо вай ва
гуфт:
— Вайро бигузоред, ки размаро ёфтам.
Пас Нурй дасти маро бигирифт ва аз пеши амир
берун овард ва гуфт:
— Чаро гуфтй: — «Мо авкаш авлиёука ва акзарХум!»59
Гуфтам:
— Тавба кардам аз он чи гуфта будам.
Духтари Каъб.60 ...Шайх Абусайиди Абулхайр гуф­
тааст, ки духтари Каъб ошик буд бар он гулом, аммо
пирон хама иттифок карданд, ки ин сухан, ки у мегу­
яд, на он сухан бошад, ки бар махлук тавон гуфт. Уро
чои дигар кор афтода буд. Рузе он гулом он духтарро
ногок дарёфт, сари остини вай гирифт. Духтар бонг
бар гулом зад, гуфт:
— Туро ин бас нест, ки ман бо худовандам ва он
130

чо мубталоям, бар ту берун додам, ки тамаъ мекуни?
Шайх Абусайид гуфт:
— Сухане, ки у гуфтааст, на чунон аст, ки касеро
дар махлуке афтода бошад, вай гуфтааст:

.

И шкро боз андар овардам ба банд,
Кушиши бисёр н-омад судманд.
И ш к дарёе каронанопадид,
К ай тавон кардан шитоб, эй мустаманд?
И ш кро хохй, ки поёне барй?
Баски биисандид бояд нописанд!
Зиш т бояд диду ангорид хуб,
Захр бояд хурду ангорид канд!
Тавсанй кардам , надонистам хаме,
К -аз каш идан тангтар гардад каманД.

Фотима бинт ал-Мусно. Шайх Мухиддин ибн алАрабй... дар «Футухот» мегуяд, ки ман солхо ба нафси
шайхи худ хидмати вай кардаам ва синни вай он вакт
бар наваду панч сол зиёдат буд. Ва ман шарм медоштам, ки ба рум вай иигарам аз тозагй ва нозукии рухсори вай. Хар кй вайро бидидй, ниндоштй, ки чахордахсола аст на вайро бо хазрати х,ак субхонаху таъо­
ло холе ач,яб буд. Маро бар хама касоне, ки аз абнои
чинен ман ба хизмати вай мерасиданд, ихтиёр карда
буд ва мегуфт:
— Мисли фалон кас надидаам, вакте ки пеши ман
меояд, ба хамагии худ меояд ва дар берун хеч намегузорад ва вакте ки берун меравад, ба хамагии худ
берун меравад, пеши ман хеч бокй намегузорад...
Ва хам Шайх мегуяд, дар миёни он ки мо пеши вай
нишаста будам, заъифае даромад ва шахреро ном бурд,
ки шавхари ман он чо рафтааст ва доия доштааст, вд
зане дигар бикунад.
Гуфтам:
131

— Мехохй, ки бозояд?
Гуфт:
— Оре!
Руй ба Фотима кардам ва гуфтам:
— Эй модари ман, мешунавй, ки чй мегуяд?
Гуфт:
— Ту чи мехохи?
Гуфтам:
— К,азо, хочати вай он аст, ки шавхари вай биёяд.
Гуфт:
— Самъан ва тоъатан,61 холо «Фотихат ул-китоб»-ро мефиристам ва вайро васият мекунам, ки шав­
хари ин занро биёрад. Ва фотихаро хондан гирифт ва
ман хам бо у хондам.. Донистам, ки аз кироъати фотиха
сурате часадонй нишо кард ва вайро фиристод ва дар
вакти фиристодан гуфт: — Эй «Фотихат ул-китоб», меравй ба фалон шахру шавхари ин занро мебинй ва вай­
ро намегузорй, то намеорй!
Шайх мегуяд, ки аз фнрнстодани Фотима то омадани шавхари вай беш аз он фурсат нашуд, ки катъи
он масофат тавон кард.

ХОТИМА
Ба итмом расид ва- ба эхтимом анчомид китоби «Н а­
фахот ал-унс мин хазарот ал-кудс», ки максуд аз он
шархи ахлоку афъол ва баёни маколоту ахволи карами
равонй буд, ки ба кадами сидк рохи бодияи талабро
снпаридаанд...
•
Рубой:
Ин нусхаи муктабас зи анфоси киром,
К -аз вай нафахоти унс ояд ба машом.
Аз хичрати хайри баш ару фахрн аном,
Д ар хаш тсаду хаш тоду савум92 гаш т тамом,

РИСОЛАИ К.ОФИЯ

Омухтан ва дастрас намудани осори илмию назарии гузаш ­
тагон яке аз вазиф ахои мухими мухаккикони точик мебошад. Д ар
сохаи илми бадеъ, кофияву аруз гузаш тагонамон аз худ осори ра­
ни боки гузош таанд, лекин имруз дар ин м авзуъ силсилаи маколаву асархо таълиф ш уда бош анд хам, мутаассифона, ягон рисо­
лаи кофияву аруз аз осори гузаш тагон ба расмулхати имрузаи
точикй интишор наёфтааст. Ва хол он ки ба таб ъ расондани ри-/
солахои илми сегона — кофияву аруз ва бадеъ барои тахкикй
масъалахои поэтикаи точикй ва дарки афкори назарии гузаш тагон
хеле зарур аст. М асалаи, шоири бузурги асри XV Абдурахмони
Чомй дар илми адабиётшиносй ва поэтика асархои хеле мухим
ва чолиби ди ккат оф аридааст.
Чомй на танхо хамчун шоир ва нависандаи бузург машхур
аст, балки яке аз олимони забардасте мебошад, ки хануз дар ахди
худ бо асархои илмиаш ш ухрат пайдо карда буд.
Асархои илмии ин мутафаккири бузург «Рисолаи аруз», «Ри­
солап кофия», «Рисолаи мусикй», «Рисолаи кабир дар муаммо»,
«Рисолаи мутавассит дар муаммо», «Рисолаи caFnp дар муаммо»,
«Рисолаи асрари манзума дар муаммо», «Фавоиди Зиёия», «Сарфи
135

форсии манзум ва мансур» ва гайра дар таърихи афкори илмй
I ва назарии халки точик хиссаи пурарзише доранд.
Рисолаву асархои илмии Абдурахмони Чомй дар тули карнхо
хамчун манобеи мухими илмй-'назарй мавриди истифодаи мухаккикони илм ва ахли адаб карор гирифтаанд. М ахсусан рисолахои
Чомй оид ба кофия, аруз ва мусикй то имруз ахамияти худро
нигох дош таанд ва аз сарчаш махои мухими иазмшиносиву мусикй
ш уморида мешаванд.
«Рисолаи кофия», ки таълиф аш мувофики ахбороти м ухаккик
Аълохон А фсахзод дар худуди соли 1465 ё каме пештар анчом
пазируф тааст, дар сохаи тахкики созмони шеър дар назмшиносй
аз асархои намоёни назариявии шоир ба шумор меравад.
«Рисолаи кофия» бо хохишу дархости «асхобу ахбоб», яъне
хамсухбатону дустон, асосан дар пайравии «К,офия»-и Ш амсуддини К,айси Розй (Ш амсуддин М ухам мад ибни К,айси Розй. Алмуъчам фй маъоири аш ъори-л-ачам. Б а тасхехи аллома.,. М ухам ­
мад ибни А бдулваххоби Казвннй, Техрои 1327 (1909) ба тарзи
мухтасар тасниф ш удааст. Ин асар хануз дар замоиаш диккати
ахли адабро ба худ каш ида дар таълими м асъалахои бунёди назми форсй хиссагузорй кардааст. М асалан, Алишер Н авой аз аввалин сабакомузон ва бахрагирони хамин «Рисолаи кофия» буд а­
аст.
Асари Ш амси К,айс, ки то ахди Чомй зиёда аз ду аср фосила
дош та, бешубха, дар инкишофи афкори назарии аш ъори форсйточикй роли мухим бозид. Вале услуби нигориши «Ал-М уъчам» бо
он хам а истифодаи ибороту истилохоти арабй махсусиятхои хосе
дош т ва барои толибилмон то дар ач ае мушкилфахм буд.
Чомй дар таснифи асари худ «К,офия» хусусан хамин чихатро
ба назар гирифт ва барои хамзамононаш дастури басе осонтару
ф ахм отарро пешкаш кард. Аз ин чихат, Чомй ба м аксади худ
ноил гащ т ва асари у давохохони беш таре пайдо кард.
Чомй дар мукаддим а баъд аз таъриф оти мухтасари мафхуми
кофия дар бораи ахам ият ва навъхои кофияи шеър дар панч фасл
маълумот медихад, ки аз инхо иборатанд: 1, Х,уруфи кофия; 2. Ха136

ракоти кофия; 3. М утародифу мутавотир ва мутадорику мутарвкиб
ва мутаковис: 4. М укайяди м утлаку мучаррад;. 5. Уюби кофия (ик,тову нкфо ва синоду йто). Чомй дар «Хотима» кофияро ба ду
кисмат: маъмул ва райри маъмул чудо мекунад.
Чомй мавриди маълумотдихй асосан ба асари Кайси Розй
так я мекунад ва дар доираи таъсири ин сарчаш ма фикрхои назарии худро бо услуб ва тарзи баёни хос ба дар ач ае фахмо ва равон ба хонанда мерасонад. М асалан, хангоми таълими ин ё он истилохоти хоси кофия, ки барои мутолиакунанда ф ахмидани он
мушкил бош ад, бо услуби хос ба назм дар о вар да ба тарзи фахмо
ба хонанда дастрас кардани он пеш гирифта шудааст.. Чунончи ин
тавр:
Рассу ишбоу хазву тавчех аст
Б оз мачрову баъд аз уст нафоз.

.

М ушохида меш авад, ки Чомй дар таъриф и м асъалахои илмй
ва бахо додан ба онхо фикрро дар доираи танги илмй нигох намедорад, балки равш антар ва ф ахмотар баёи мекунад.
Чунончи, Чомй дар мукаддим аи «Кофия» ва минбаъд
дар
бахшхон дигар рочеъ ба хусусиятхои кофия ва риояи коидахои
он дар истеъмол пайваста ишорахо мекунад. Аз ни тарзи бахо
додан ба хусусиятхои кофия ва тарзи истеъмолй он дар шеър аён
мегардад, ки у танхо бо таърифи мухтасарн кофия капоатм аид
нест, балки мехохад пеш аз муайяи намудани ху дуди кофия чи
будани чихатхои созмонй ва мавкеи онро дар шеър васеъ ш арх
дихад. М ухаккик пас аз ш арх ва чам ъбасти таъриф оти кофия илова
мекунад, ки «кофия дар урфи шуарои Ачам иборат аз тамоми он чи
такрор дар охнри чамеи абёт вочиб бош ад ё мустахсан, ба шарти
он кн мустакил набош ад дар талаф ф уз, балки чузви калима бо­
ш ад ё ба м анзалаи чузв» (Абдурахмони Чомй. Осор. ч. 8. Рисолаи
кофия, с. 141— 142).
Рисолаи Чомй дар хусуси кофия бо ин тарзи баён ва услуби
равони худ дар Хирот хамоно ба табъи шеърдустону назмшиносон
137

писанд омад ва хамчун дастури таълимй мавриди истифода карор
гирифт.
Б аъ д аз «Рисолаи к,офия»-и Ч,омй бо таъсири он «Кофия»-и
Н уриддин А хмад ибни А бдучалил (ки бо дархости Алишер Н авой
таълиф карда буд), «Д ар кавоиди илми кофия»-и Атоуллохи М ах­
муди Хусайнй ва дигар «К,офня»-хо навиш та шуданд.
И ддас аз ахли адаб ахамияти кофияро инкор намуда, чунин
изхори акида мекарданд, ки кофия гуё садди рохи илхоми шоир
мегаш та бош ад. Ин кабил ашхос мохият ва ба шеър зебоиву
охаигнокй ва рангорангй бахшидани кофияро эхсос намекарданд.
М аълум аст, ки кофия яке аз чузвхои илми 12-гона буда, дар
давоми зиёда аз хазор сол ахли адаб онро хамчун кисми чудонаш авандаи илми шеър меомухтанд.
Д уруст аст, ки кофняшиносон баъзан ба кофия аз будаш зиёдтар бахо дода, дар шеър онро рукни асосй мешумориданд. Х атто
мазмунро тобеи кофия медонистанд, ки ин холат ба ш аклпярастй
мебурд. М аълум, ки ахамияти кофия дар шеър пас аз вазн хеле
|калон мебошад. Онро бояд дар пайвастагии арузу бадеъ омухт.
К,офия маъниро таъкид менамояд, ба шеър рангу таровати тозае
бахш нда худудн онро муайян мекунад ва санъати суханро таквият
Ч«едихад.
Х арчанд мазмун ш аклро муайян намояд хам, ш акл низ дар
навбати худ воснгаи ифодаи мазомин мегардад,
В. М аяковский дар яке аз баром адхояш оид ба кофия ва а х а ­
мияти он дар шеър изхори акида намуда чунин навишта буд, ки
к.офия банду басти шеър аст.
Шоир дар чои дигар риштаи суханро дар хусуси мохирона ис­
тифода бурданн кофия идома дода менависад, ки ман хамеш а
лугати барчастаи ба назар намоёнро чойгир мекунам ва ба хар
захм ат шакли мувофик чустучу карда, кофияе барояш пайдо м е­
кунам. Н атича ин меш авад, ки кофияхои ман хамеш а гайри маъмулй вокеъ мегардаид. («Сухан», № 3).
М ухакдикони дигар низ кофияро дар шеър ^ ъ д аз вазн аз
унсурхои зарурй донистаанд. М асалан, Нимо КЦ:ич дар маколаи
138

худ «И стехкоми шеър («Сухан», № 3) оид ба кофия ва мохияти
он дар шеър фикри бисёр мухим ва чолиби диккатро баён кардааст. Аз назари м ухакдик «шеъри бекофия одами беустухон аст».
Х амаи ин гуфтахо далел бар он аст, ки ба асари Абдурахмони
Чомй, пеш аз хама, ба сифати тахкики назариявии ашъори форсй
бояд мурочиат намуд ва ахамияти онро барои таш аккули афкори
илмй нисбат ба ж анри назм махсус таъкид кард. Ин чихати масъал а харчи зудтар ба алифбои хозира дастраси хонандагон гардонидани ин асарро такозо менамояд.
Н усхахои каламии «Рисолаи кофия»-и Чомй чи дар фехристи
китобхоиахои СССР ва чи хорнчй зиёд кайд гардидаанд. Вале нусхаи каламии «Куллиёт»-и Чомй, ки дар ганчинаи дастхатхои шаркии АФ РСС Узбекистан тахти раками 1331 нпгох дош та меш авад,
аз нусхахои кадимтарин па бехтарин буда, аз тараф и хаттот М у­
хам м ад ибни Хасапшохн Хиротй дар санаи 1502— 1503 дар Хирот
китобат ш удааст. Нусхаи мазкур аз дастнависхои кам галат ва
нодир ба шумор меравад.
Д астхати дигари «Куллиёт»-и Чомй, ки маврндн истнфодаи мо
карор гирифт, дар солхои 1525— 1530 рубардор карда ш удааст. Ин
нусхаи «Куллиёт»-и Чомй дар китобхонаи давлатии оммавии ба
номи Салтыков-Щ едрини Л енинград тахти раками (Д орн—442)
махф уз аст. Н усхаи мазкур аз «Куллиёт»-и ракам и 1331 таф овут
дош та, дар он ду рисолаи Чомй дохил наш уда мондааст. (А. Афсахзод. Рузгор ва осори Абдурахмони Чомй. Д уш анбе «Дониш»,
1980, с. 111— 114).

I

Н усхаи сапвум чопн Х,ннд аст. «Рисолаи кофия»-и Чомй бори
вал дар соли 1867 дар К алкатта (дар як чилд бо «Аруз»-и Сайш Бухорой) аз тараф и Блочман ба табъ расидааст.

Хангоми ба расмулхатн имрузаи точикй баргардонидани «Ри­
солаи кофия»-и Чомй, ки баъзе мушкилихо пеш омаданд, а з чумла
сактаву 1 юсахехих.он калимот, ибораву истилохот, нукси мисраъу
байтхои чудогона дар мукояса бо нусхахои чопй ва дастхати
«Куллиёт»-и дуюм ислох гардид.
Барои равш антар гардидани фаслх,ои «Рисолаи кофия» бо тар139

тиб ракам гузош та шуд. Д а р рисолацои арузу мусикй низ баъд аз
фаслхо м ураттаб ракамхо гузош та шуданд.
Барои такрор нашудани шарх,и баъзе истилох,от ба асари
Б. Сирус «К,офия дар назми точик» (Сталинобод, 1955) мурочиат
карда шуда, дар кавсайн бо ибораи (ннг. ба «К,офия») ишора
гардид.
Мушкилии дигаре, ки вактн матнро ба алнфбои имрузаи точикй баргардонидан пеш омад, ин транскрипция ва транслитерацняи истилодот ва зикри номхон харфхои «алнф», «бо», «со»,
«то», «нун», «мим», «вов», «ё», «хо», «ё-и мах,чул», «ё-и маъруф»,
«айн» ва инчунин талаф ф узн мухталифи касра ва х,аракат\ои
«а», «и», «у» буд, ки ин чо тарзи транскрипцияи анъанавиро бештар бо баъзе тагйирот истифода кардем, ки ба х,однсахои фонети­
ки ва забони хозираи точик мансубанд.

Абубакр Зуцуриддинов

Баъд аз .хай и му н ба мавзунтарин каломе, ки к,офиясанчони анчумани фасохат бад-он такаллум кунанд,
яъне сипос ва ситоиши хазрати вохиб-ул-атийёти чадл а чалолуху ва пас аз тарассул ба матбуътарин маколе, ки андалебони' чамани белорат бад-он тараннум
намоянд... Им мухтасарест вофй ба кавоиди кавофй,
ки ба мучи'би ишорати баъзе аз ачиллаи асхоб ва аиззаи ахбоб сурати тахрир ва симати такрир меёбад,
умедворй ба инояти берояти хазрати боди чунон аст,
ки ба саодати исро махзуз ва ба айни ризо манзур ва
малхуз гардад. К,итъа:
■

Чу гул ба ханда дарояд лаби амал зи нишот
Агар зи гулшани лутфаш в а за д насими кабул.

МУЦАДДИМА
Бидон, ки кофия дар урфи шуапои Ачам иборат
аст аз тамоми он чи такрбри он дар охири чамеи абёт
вочиб бошад ё мустахсан, ба шарти он ки мустакил
141

\'
набошад дар талаффуз, балки чузви калима бошад ё
ба манзалаи чузв. Баъзе тамоми калимаи охирро кофия-Х-уфад^анд1 ва баъзе дарфи равиро.
Радиф калимаеро гуянд ё бештар, ки бар сабили
истмклол дар охири дама абёт биайниди мукаррар
шавад.
Ва шеъри муштамил бар радифро мурдаф2 хонанд
ва ин хосаи шуарои Ачам аст.
Ф А СЛ [I]

Хуруфи кофия нуд аст, чунон ки гуфтаанд. Шеър:
,

Р авиву ридфу дигар кайду баъд аз он таъсис,
Д ахи лу васлу хуручу мазиду нонра дон.
|

Р авй1 охирин дарфи аслй аст аз кофия ё он чи ба
манзалаи он бошад чун «лом» дар ин байт:
Д ар азал иакши ту бар тахтаи гул дидаи дил
Д иду пои дили бечора фуру рафт ба гил.
•УУ-С< ^

Ридф 2 «алиф» ва «вов» ва «ё»-ро гуянд ба шарти
он ки пеш аз равй вокеъ бошад,бе воситаи мутадаррике ва даракоти мокабли эшон аз чинси эшон бошад.
Ва дар кофияе, ки муштамил<^юша^> бар ридф'онро
мурдаф хонанд ба сукуни «ро» ва фатди «дол».3
Пас агар дар миёни равй ва ридф дарфи сокин дарнаёмада бошад, онро мурдаф ба ридфи муфрад гуянд,
чунон ки дар ии байт. Шеър:
Эй аз бунафш а сохта гулбаргро н и ко б^
В-аз шаб тапончах,о зада бар рун офтоб.

V

Ва агар сокине восита шуда бошад, он сокинро ридфи
зоид гуянд4 ва «алиф» ва «вов» ва «ё»-ро ридфи аслй
142

ва он кофияро мурдаф ба ридфи мураккаб. Чунончи,
шеър:
Азбаски танам з-оташ и ишки ту гудохт,
Натвои танам аз шамъи сах,ар бозшинохт.

Ва х,арфи ридфи зонд шаш аст, чунон ки гуфтаанд.
Шеър:
Ридфи зоид шгш бувад, эй зуфунун,
«Хо»-Ву «pox-ну « С Ш 1 » -у «шнн»-у «фо»-ву «нун».

’•

Чун «сохт» ва «сухт» ва «рехт» ва «корд» ва «мурд»
ва «кост» ва «пуст» ва «зист» ва «дошт» ва «гушт» ва
«ёфт» ва «куфг» ва «фирефт» ва «монд» ва «дошт».
Бидон, ки ридф дар кофияи форсй чун «вов» ва «ё»
бошад б а'ду гуна аст: маъруф ва мачхул.
Маъруф он аст, ки замма ва касраи мокабли «вов»
ва «ё»-ро ишбоъ5 тамом карда бошанд, чун «нур» ва
«пир»6. Ва мадчул он ки ишбоъ тамом накарда бошанд,
чун «шур» ва «шер».7 Пас ах,сан, балки вочиб аст, ки
маъруф на мачх,улро дар як шеър чамъ накунанд, чунЬн ки Камоли Исмоил чамъ кардааст.
Рубой:
Бо дил гуфтам, ту боре, эй дил некй,
К -аз ман дурй, ба ёри ман наздикй.
Д ил гуфт, ки бо да,\ону зулф аш умрест,
То месозам ба тангиву торикй.

Ва гох; бошад, ки «ё»-и мачхулро бо калимоти арабй, имола8 карда бошанд, чамъ кунанд, чунон ки Анварй гуяд:
143

То мохи руят аз ман рух дар хичоб дорад,
Не дида хоб дорад, не дил шикеб дорад.

К,айд харфи сокинеро гуянд гайри ридф, ки пеш
аз равй бошад бевосита чун «нун»9 дар ин байт:
Чу Зухра вакти сабух аз уфук бисозад чанг,
Замона тез кунад нолаи маро оханг. ‘

Ва Харфи кайд дар лугати форси дах, аст, чунон ки
гуфтаанд.
Шеър:
Гар хуруфи кайдро гиранд ёд,
Нест дар лафзи Ач,ам аз д ах знёд.
«Бо»-у «хо»-у «ро»-ву «зо»-ву «син»-у «шин»,
«Райн»-у «фо»-ву «иуи»-у «хо» бош ад якин.10

Чун «абр» ва «сабр» ва «тахт» ва «бахт», «мард» ва
«дард» ва «базм» ва «назм» ва «мает» ва «даст» ва
«гашт» ва «дашт» ва «магз» ва «кагз» ва «суфт» ва
«гуфт» ва «панд» ва «банд» ва «чехр» ва «медр».11
Ва агар бинои кофия бар арабй ниханд, риояти
кайд дар чамеи хуруф лозим аст: чун «ваъд» ва «раъд»
ва «бикр» ва «фикр» ва «чайб» ва «гайб» ва амсоли
он.
Таъсис «алиф»-еро гуянд, ки миёни у ва равй як
Харфи мутах,аррик воента бошад.12
Ва кофияи муассаса он аст, ки ин «алиф»-ре дар
чамеи абёт риоят кунанд, чунон ки Камоли Исфах,онй
карда дар каендае, ки матлааш ни аст.
Шеър:
Эй он ки лоф мезанй аз дил, ки ошик аст,
Тубй лак, ар забони ту бо дил мувофик аст.
144

В а'ш уарои Ачам бар хилофи Араб риояти таъсисро
вочиб намедонанд, балки мустах;сан мешуморанд.
Д а х и л 13 он х;арфи мутах;аррикро гуянд, ки миёни таъсис ва равиро вокеъ шавад, чун «шин» ва «фо» дар
байти гузашта.
В асл 14 дарферо гуянд, ки ба равй илх,ок кунанд
чун «мим» дар ин байт.
Шеър:
Маи ба буи ту хавохохи наснмн сахарам,
К-у зи буи ту хабар дораду ман бехабарам.

Хуруч15 х;арферо гуянд, ки ба васл иайвандад, чун
«мим» дар ин байт.
Шеър:
Мо хечкасони куи ёрем,
Мо сухтагони хомкорем.

М азид16 дарферо гуянд, ки ба хуруч; пайвандад, чун
«шин» дар ин байт.
Шеър:
Ало айнайхи айнуллах,, чи чашмони сиёхасташ,
Чи мижгони синоносо, чи мардаф ган нигохасташ.

Ноира17 як х,арф ё бештар, ки ба мазид мулх,ак шавад7^у1Г«мим» ва «шин» дар ин байт:
Он мах, ки ба чашми мехр дидастемаш ,
Аз чумлаи некувон гузидастемаш,
Ф А СЛ [И]

Х,аракоти кофия1 шаш
Шеър:
10—5901

аст, чунон
145

ки

гуфтаанд,

Рассу 2 ишбоу8 х азв у 4 тавчех5 аст,
Б оз мачрову8 баъд аз уст нафоз.7

Расс х,аракати мокабли таъсис аст. Ва пушида нест,
ки гайр аз фатда натавоиад буд.
Ишбоъ х,аракати дахилро гуянд ва он бештар касра
бошад, чунон ки гузашт. Ва фатда низ меояд, чунон
ки Задир мефармояд дар ин байт:
Бигзаш т мох.и руза ба хайру мубораке,
П ур кун к ад ах зи бодай гулбарги роваке.

Ва замма низ меояд, чунон ки дар ин байт:
Эй кушта маро наргиси ш ухат ба тарофул,
Зулфи ту гирифтаст зи cap расми татовул.

Х,азв даракати мокабли ридф ва кайдро гуянд чун
фатхаи «кор» ва «бор» ва «тахт» ва «бахт». Ва хар
гох, ин кофияе муштамил бар дарфи кайд мавсу^а бо- *
шад, ихтилофи х,азвро чоиз доштааид, чунон ки Жамоли Исфахонй гуфтааст:
Гар сузи дилам як нафас охиста ш авад,
Аз дуди дилам рохи нафас баста ш авад.
Д ар дида аз он об хамегардонам,
То хар чи на накш и туст, аз он шуста шавад.

Тавчех, харакати мокабли равии сокии аст ва нашояд, ки мухталиф гардад, магар вакте ки равй мутахаррик шавад ба сабаби х,арфи васл, чунон ки Анвари
дар касидае, ки матлааш ин аст:
Эй мусулмонон, фигон аз чаври чархи чанбарй,
В -аз нифоки Тиру касди М оху сайри Муштарй,
146

«Сомирй» ва «Унсурй»-ро кофия сохтааст.
Мачро харакати равиро гуянд ва ихтилофи он аслая чоиз нест.
Нафоз харакати васл аст, вакте ки хуруч бад-у
пайвандад, чун харакати «ё» дар ин байт:
То чанд ба санглохн F3M афканиям,
В -аз саыги ситам шишаи дил бишканиям.

Ва дар шеъри форси лозим нест, ки харфи васл мутахаррик бошад, чунон ки дар ин байт:
Мо ошик,и рун некувонем,
Девоиаи шакли хар чавонем.

Ва харакати хуруч ва мазидро Низ нафоз гуянд,
чун харакати «мим» ва «шин» дар ин байт:
То кай ба хуни дидаву дил парваремаш он,
Аз рах бурун раванду ба рох оваремаш он,
Ф А СЛ [III]

Арбоби ин саноат хар кофияро, ки ба эътиборн тактеъ дар охири у ду сокин паёпай вокеъ шавад, мутародиф1 хонанд.
Ва он кофия, ки дар охири у як сокин бошад, агар
пеш аз сокин як мутахаррнк аст, онро мутавотир2 гуяид. Ва агар ду мутахаррик аст, онро мутадорик3 хо­
нанд. Агар се мутахаррик аст, онро мутарокиб4 гуянд.
Ва агар чахор мутахаррик аст, онро мутаковис5 хонанд.
Ва кофияи мутаковис дар ашъори Ачам наёмадааст
ва чамеи им алкоб дар ин байт мазкур аст:
М утародиф, мутавотир, мутадорик мехон,
М утарокиб, мутаковис лакаби кофия дои.
147

Ф АСЛ

[IV ]

Чун дарфи равй сокин бошад ва дарфи васл бад-у
напайваста бошад, онро мукайяд хонанд.1
Ва агар дарфи васл бад-у пайваста бошад, онро
мутлак2 гуянд. Ва равии мукайяд агар аз дуруфи ко­
фия деч дарфе дигар надошта бошад, онро мукайяди
мучаррад3 гуянд чун «сарвар» ва «дилбар». Агар дош­
та бошад, ба он дарфаш нисбат кунанд, мисли мукай­
яд ба ридф ё ба дарфи кайд гуянд.
Ва равии мутлак, агар аз дуруфи кофия дарфи васл
дошта бошад, чун «сарварй» ва «дилбарй», онро мутлаки мучаррад гуянд ва агар дарфи дигар аз дуруфи
кофия дошта бошад, ба он дарфаш нисбат кунанд, чу­
нон ки мутлак ба кайд ва ридф ва хуруч ва мазид ва
ноира гуянд.
Ф А СЛ [V]

Уюби кофия чадор аст: икво,1 икфо,2 синод,3 йто.4 Икво ихтилофи дазв ва тавчедро гуянд, чунон ки «дур»
ва «давр» ва «част» ва «чует» ва «пур» ва «бар» дар
як шеър чамъ кунанд.
Икфо табдили дарфи равй аст ба дуруфе, ки дар
махрач бо у наздик бошад, монанди «эдтиёт» ва «эътимод». Ва аз ин кабил аст чамъ кардан миёни дарфдои ачамй ва арабй, чунон ки «раг» ва «саг»-ро бо
«шак» ва «дак» чамъ кунанд ва «чап»-ро бо «тараб»
ва «каж»-ро бо «газ» ва «поча» бо «хоча» ва амсоли
он. Ва ин багоят нописандида аст.
Синод ихтилофи ридф аст, чунон ки «замон» ва
«замин»-ро дар кофия чамъ кунанд. Ва шуарои Араб
ихтилофи ридфро дар «вов» ва «ё» чоиз медоранд, чунои ки «амуд» ва «амид»-ро дар шеър меоваранд ва
ин дар ann oi-H эшон бисёр аст.
148

Йто ифода кардани кофия аст ва он бар ду навъ
аст: чалй ва хафй. Ч,алй он аст, ки такрораш зодир
бошад, чунон ки «некутар» ва «зеботар» ва «фусунгар»
ва «ситамгар». Ва аз ин кабил аст «нун»-и масдар,
чун «гуфтан» ва «шунидан» ва дарфи чамъ чун «алиф»
ва «нун» дар «ёрон» ва «дустон» ва «алиф» ва «то»
дар «сифот» ва «коинот». Ва «алиф» ва «до» дар «лоладо» ва «гунчадо». Ва «алиф» ва «нун»-и сифат чун
«хандон» ва «гирёи» ва «гардой». Ва «ё»-и танкир5 чун
«дасте» ва «марде». Ва «дол»-и истикбол6 чун «дидад»
ва «барад». Ва «нун»-и тахсис7 чун абёт саредан ба
як маънй мукаррар шавад, хох, як дарф бошад, ход
бештар аз кабил и йтои чалй аст.8
Нашояд, ки бинои кофия бар он ниданд ва агар
зарурат афтад, дар касидае беш аз ду ё се натавон
овард, ба кадри он такрори кофия чоиз доштааид ва ин
навъи кофияро шойгон9 гуянд.
Йтои хафй10 чун «об»-у «гулоб» ва инро чоиз доштаанд, чунон ки дар ин байт:
Эй гули рухсори ту бурда зи руи гул об,
Сухбати гулзорхо йарда ба буят гулоб.

ХОТИМ А
К,офия бар ду кием аст: маъмул ва гайри маъмул.
Fайри маъмул он аст, ки бе он ки дар у тасарруфе кунанд, шоистаи он аст, ки кофия вокеъ шавад. Ва м аъ­
мул он аст, ки ба воситаи тасарруфе шоистаи он гардад, ки кофия вокеъ шавад. Он тасарруф год ба таркиби ду лафз бошад, чунон ки лафзи «аст», масалан
ба воситаи таркиб бо лафзи «пайдо» ва амсоли он пай­
до кунад, ки бо лафзи «хост» ва «рост» дар як кофия
чамъ шавад, чунон ки дар ин байт:
149

Д ар оинай руи ту, гар гуям рост,
Анвори тачаллии илохй пайдост.

Ва гох, ба тачзияи як лафз бошад, чунон ки Камоли
Исмоил лафзн «корд»-ро дар касндае, ки матлааш ин
аст:
Бартоф таст бахти маро рузгор даст,
3-онам намерасад ба сари зулфи ёр даст.

к,офия сохтааст бар вачхе, ки харфи «дол»-ро аз чониби радиф эътибор кардааст, чунон ки мегуяд дар ин
байт:
Хасмн шутур дилатро курбон кунад даме,
З-он руи саъди зобех охихта корд аст.

Т аммат-ур- рисола.

РИСОЛАИ АРУЗ

.

г.

Асари дигари Абдурахмони Чомй, ки дар байни ахли адабн
Хнроти асри XV шухрат пайдо карда буд, «Рисолаи аруз»-и уст.
Санаи таълифи рисола маълум нест. Ин асари Чомй низ дар «Куллиёт»-и дастхати якуми у (в. в. 432— 444) чо гирифтааст.
«Рисолаи аруз» аз чихати хачм он кадар калон нест. Чунон
ки аз худи асар ба назар мерасад, дар пайравии «Ал-муъчам фй
маъойири ашъори-л-ачам»-и Шамси К,айс таълиф гардидааст. Аз
рисолахои арузие, ки Чомй мавриди истифода карор додааст ва
ба оп эътимод кардааст, хамин асари Шамси К,айси Розй мебо­
шад.
«Рисолаи аруз»-и Чомй мукдддимаву хашт фаслро дар бар
кардааст. Чомй дар мукаддима аз хусуси ченакхои вохиди шеърй:
ватаду сабаб, ватади мачмуъу мафрук, фосилаи куброву фосилаи
сурро ва мохияти онхо сухан ронда” дар фаслхои I— II оид ба
таърифй каломи мавзуну зихофот ва ахамияти онхо ба тарзи
фахмо маълумоти муфассал додааст.
Дар фаслхои I I I — IV мухтасар дар бораи панч бахри арабй:
Т авилу Мадид ва Комилу В оФиру Басит таваккуф намуда, сипас
аз хусуси бахрхо, вазнхо ва доирахое, ки махсуси назми форсйточикианд, сухаи рондааст.
1153

Фаслхои V— V I ба, бахрхои хоси назми форсй-точикй: Х,азач,
Рачаз, Рамал, Мучтасс, Музореъ, МунсарехУ Муктазаб ва усули
тактеи онхо бахшида шуда, дар фаслхои V I I — V I I I аз хусуси
бахрхои Сареу Чадид, Карибу Мушокил, Хафиф^в а М у так,орибу
Мутадорик маълумот дода шудааст.
Албатта, «Ал-Муъчам» асари муфассале мебошад, ки комилан ба чазарняп шсъри точпкй-форсй бахшида шудааст. Дар ри­
солаи мазкур хар як коидаи арузу кофия ба таври васеъ, бо
шархи хар як кисмати он батафсил баён мегардад.
Аммо «Рисолаи аруз»-и Чомй ба таври малхуз асари мучаз
буда дар он бахсу мунозирахои тулонй дида намешаванд ва коидахо хеле. му.хтзсар таФснп мешаванд.
Максади муаллиф аз навиштаии им рисола хамоно ба тарзи
соддаву равон ба мухлисони шеър фахмондан ва дастрас иамудаии коидахои аруз будааст.
Дар «Аруз»-и Шамси К,айс кариб барои тамоми намудхои
бахрхоjM £ & a £0 оварда шуда, дар айни замон гузориши масъала
барои хамаи коидахои
умумии аруз дида мешавад ва тафсири
батафснли онхо низ ба назар- ме*р~асад.
Дар «Рисолаи аруз»-и Чомй хам барои намудхои мухталифи
бахрхо мисолхо фаровон оварда мешаванд, вале нуктахои назарй
хеле мухтасаранд., Мисолхои оварда ба килки сехрнигори худи
Чомй тааллук дораид ва аз чихати мазмуну шакл барои фахму
шуури хонанда хеле муврфиканд.
— ■— "
Чомй дар рисолаи худ саъй иамудааст, ки арузро то дарачае
содда ва мухтасар карда шарх дихад ва ба толибилмону мухли­
сони назм мохияту нозукихои онро кушода дихад. Аз ин сабаб,
у дар «Рисолаи аруз» аз бахру вазнхое, ки дар адабиёти наза-'
рии аруз факат иомбар ва дар шеъри форсй истифода намешуданд,"сарфи назар кардааст. Масалан, дар асари Чомй шаклхои
бахрхои солимн- Музореи мусаммаи, Мучтасси мусаммаин солим,
Сареу Мунсарехи мусаддаси солим ва Муктазаб ихтисор карда
шудаанд ва бо хамим барои мутолнакуиаидагои бори гарони аруз
то андозае сабук гардонида шудааст.
154

Масъалаи дигаре, ки дар «Аруз»-и Чомй чолиби диккат мебошад, муносибати нав нисбат ба доирахо аст, ки колабдои хоси
арузро дар худ тачассум менамуданд. Албатта, тартиб дода шудани доирадо аз аввалин к у ш и ту хидматдои Халил ибни Ахмад
буд, ки барои осон намудани фадмиши мохияти илми арузи Араб
офарида шуда буд!
Назариячиёни арузи точикй дануз имконият надоштанд, ки
ба системаи доиравии вазин ашъори форсиву точикй аз поэтикаи
араб принципдои Халил эчодкардаро гирифта татбик намоянд.
Табиист, ки ин кори расмии татбик кардани конунхои нави арузи
Арабро дар шеъри точикй дар он шароит дануз райри имкон менамуд. Зеро ки арузи форсй хусусиятхои хоси худро тадричан
касб карда ва колабдои муайяие ба миён оварда буд, ки ба доираи арузи Араб иамегунчид.
Лозим омад, ки ин хусусиятхои хоси арузи форсй каблан
бояд омухта шаванд ва ба системаи доиравии аруз, ки арабхо
мувофнкан аз табиати ашъори араб доснл карда буданд, хамоно
ба колабдои хоси арузи форсй мутобик гардонида шаванд.
Ба хамин тарик, дар масъалаи истифодаи доирахо хам фикрхои хоси татбики он ба ашъори форсй ба- миён омад. Масалан,
Шамсн К,айси Розй ва Чомй аз ду доираи Х алил, ки дар ондо
бадрдов 'Гавилу Мадид. Вофиру Басит ва Компл чо гирифта бу­
данд, даст кашнданд ва доираи дигаре сохтанд, ки он бадрдон
хоси точикиро дар бар мегирифт.
Доирадон дигари бокимонда дам, ки сурати оидоро нисбат|
ба ашъори арузи араб Халил муайян карда буд, дар арузи точикй-форсй нмконияти нурра татбик шуданро надоштанд. Зеро вазндои шеъри форсй-точикй ба он шаклн доирадо, ки Халил кашида
буд, мувофикат намекарданд. Аз ин чост, ки арузиёни точик тадбире чуста ба хулосае омаданд, ки сурати доирадои мавчударо
шикананд ва онхоро аз нав ба табиати назми форсу точик мувофик гардонда кашанд.
'
Олимони форсу точик дар асоси рукндои фаръй бадрдои
фаръиро сохтанд, Бр хамин ирииципдои Халилро эчодкорона ба
455

воКеияти назми форсй-точикй татбик. гардомиданд ва асосу пояи
махсуси илми арузи форсиро ба миён оварданд.
Табиист, ки ташаккули асосхон назарии арузи форсй-точикй
бе ба хисоб гирифтани хусусиятхои хоси шеъри форси истифодаи
колабхои тайёрро эътироф иамекард, балки конуниятх.ои вазни
ашъорн форсиро дар як системан илмй дохил намуданро такозо
мекард. Дар корхои нлмии арузиёни Ачам риояи хамин принцип
мушохида мешавад.
Масалан, Чомй хам барои ба як системаи муайян инъикос
кардани вазнхои ашъори форсй тадбири Шамсуддии К,айси Рознро таквият дода, чоиз мешуморад, ки барои санчиданн авзони
назми форсй-точикй истифодаи эчодкоронаи чахор доираи аруз
кофист ва ин чахор дойра инхоанд: Доираи Муъталифа (Хазач,
Рамал, Рачаз), М ухталифа (Мунсарех, Музореъ ва Муктазабу
Мучтасс), Мунтазиа (Сареу Хафиф, Карибу Надид ва Мушокил)
ва Муттафика (Мутакорибу Мутадорик).
Ч,омп мисли арузиёни мутакаддим ба чои Доираи Муштабихаи
Халил ду дойра: Мухталифа ва Мунтазиаро меорад, ки дар онхо
аз рукнхои музохаф бахрхои хаштгона, шашгонаи доиравй оварда
шудаанд.
Баъзе мухаккикон чунин акида дораид, ки гуё арузиёни фор­
су точик прииципи доирасозии Халилро вайрон кардаанд. Вале
чи иавъе ки мебинем, Шамси Кане ва Номй принцппп доирасозии
Халилро не, балки худи доираро вайрон карда аз руи он мувофнки такозои вазни шеъри точикй ду доираи навро офаридаанд. ^
Дар масъалаи зихоф ва ахамияти он дар арузи точикй ва
арабй Номй бо Шамси Кайс хам акида аст. У хамчун устоди ил­
ми аруз куих ва умки мохият ва мафхуми зихофро дар шеъри
арабй ва арузи точикй муайян ва равшан эзох мекунад. Аз ин
чост, ки у хамин чнхатро ба назар шрифта, доирахон арузи точикиро тартиб додааст. Аз сабабп он ки дар шеъри точикй аксарият
вазихо зихофдор хастаид, ни хусусиятхо мохиятан хоси арузи точикианд ва метавонанд доираи муайянро дар арузи точикй ташКИЛ Пя мо ян д. Масалан, бахри Хазач ва навъхои мусамману му156

саддас, Рамали мусамман, Музореи мусамман ва навъхои оИ,
Муктазаби мусамман ва хелхои он, Мучтасси мусаммани махбун
ва анвои он, Хафифн мусаммани махбун, Рачази мусаммани мах­
бун ва дигархо.
Анвои бахрхое, ки дар фавк иомбар шуданд, махсуси арузи
форсй-точикй буда дар эчодиёти Рудакиву Налолиддини Румй,
Саъдиву Хофиз ва Камолу Чомй зиёд истифода шудаанд.
Вале инхо дар арабй мустаъмал нестаид. Ва агар баъзан дучор шаванд хам, ннхоят камаид. Аз ин чихат, Шамси Кайс ва
Чомй дар доирахо ба ин тарафи масъала махсус ахамият додаанд.
у/
Ва ё барои намуна танхо як бах11и Х азачро мегирем, ки
шаклхои шашгоиаву хаштгонааш тамоман дар назми Араб кор
фармуйа намешавад., Вале дар назми форсу точнк .аз бахрхои
хеле мустаъмал буда, хатто кисми асосии сурудхон халкй ба
навъхои ин бахр тааллук доранд. Дар хусуси рубой хамни ка­
дар гуфтан мумкин аст, ки аз кадим боз ин жанр бо вазну к,офия ва мавзуоташ моли хоси точнкон буд.
Чунон ки дар фавк мушохида намудем, Чомй моиаиди Шамси
Кайс ва Насириддини Туей арузро на хамчун догма, балки аз
руи мухпту шарсит илмн тагйирёбаида ва инкишоФёбаида меннндодад. Бииобар ин, у дар асараш дойр ба аруз шаклхои солнмн номустаъмалро сок'йт аз дойра медонад, ба чон онхо бахр­
хои фаръии мустаъмали форей-точикиро (дар Доираи Мухталифа)
чо додааст.
«Ва чун ачзои солими хеч як аз ни нух бахр дар каломн
Ачам шеъре матбуъ наёмадааст,— менависад Чомй — А^унсарехи
матвй ва Музореи макфуф ва Муктазаби матвй ва Мучтасси махбунро, ки мусамман ул-ачзоанд, дар як дойре ниходаанд ва ном
Мухталифа карда» (Абдурахмони Чомй. Осор, ч. 8. Рисолаи аруз
с. 170).
— -------- «Рисолаи аруз»-и Чомй дар иайравии Шамси Кайс таълиф
гардида бошад хам, аз чихати сохту композиция, услуби ниго157

риш ва дар бар кардаии масъалахои асосии арузи точикй аз аса­
ри Шамси Кайси Розй фарк дорад.
Масалан, агар дар «Ал-Муъчам...» бахрхо, зихофот, доирах,о
бо баёии коидаву конундои мутамаддид ва услуби то дарачае
мушкилгшсанд нигориш ёфта бошад, дар «Рисолаи аруз»-и Чомй
тарзи баён равшану содда ва фадмост. Чунончи, ба маълумоти
таърифоти дар хусуси Доираи Муъталифа додай муаллифро гирем: «Ачзои Х,азач хашт бор мафойлун ва ачзои Рачаз х,ашт бор
мустафъилун ва ачзои Рамал х,ашт бор фоилотун. Ва ин хар се
тан бахрхо дар як дойра ниходаанд ва лакаби он Муъталифа
карда». (Абдурахмони Чомй. Осор, ч. 8. Рисолаи аруз. с. 170).
Хусусияти дигарн «Аруз»-и Чомй дар он аст, ки муаллифи
он ба вазнхои дар байни мардум дар ахди у вучуддошта бештар
ахамият додааст ва мисолхои зиёде овардааст, ки баъзеи ин
вазнхои сабук на дар рисолахои арузии муосиронаш ва на асар­
хои минбаъда дида намешавад.
Аввалин мушкилие, ки хангоми мутолнаи рисоладои арузй
пеш меояд, душворфахм будани баъзе калнмаву истилохоти арабй ва кисме аз нуктахои шархталаб дар гузоришн масъалахо мебошад. Вале забон ва услуби «Рисолаи аруз»-и Чомй нисбатан
со л д а т а фахмост ва ба шар.\у эзохи калнмаву нуктахои чудогонаи он низ хочат камтар ба миён 1леояд, Албатта, набояд фаромуш кард, ки илми аруз дар шакли гузориши классикии худ то
дарачае мураккаб аст. Аз ин сабаб, омузншу тадкик ва фахмидани гузоришоти рнсолахои арузй имруз баъзе душворихо дорад.
Ии чихати кор ба кадри хол тайёр шудани тадкикгаронро талаб
менамояд. Барои ин пешакй бояд ба кадри хочат бо асосхо, мафхуму истилох,х,ои забони арабй, хусусан бо оддитарин рукн ва
ченак.\он арузй афойлу тафойл, ('зих,офх,ои асосии фарън), силсилан тафъилахои ''фоилотун, мафойлун, мустафъилун,, фаулун,
муфтаилун ва райра, ки икгибос аз колабдои лугавии забони ара­
бй мебошанд, бояд шииос шуд. Яъне илми аруз бо илми забон
сахт пайванд мсбошад.
«Рисолаи аруз»-и Чомй баъд аз асархои «Ад-муъчам фй маъо158

йирИ ашъори-л-ачам»-и Шамси К,айс ва «Меъёр-ул-ашъор»-и Насйриддини Туей аз манбаъхои муътамаде шуморида мешавад, ки
чи дар азди шоир ва чи минбаъд аксарияти назмшииосон ва ахли
шеъру адаб дар таълифи рисолахо, эчоди ашъор ва танкиди шеър
ба он бевосита мурочиат кардаанд.
Бо таъсири ин асар дар асри XV силсилаи рисолахои арузияи
«Мизои-ул-авзон>>-и Алишер Навой, «Мухтасар»-и Бобур, «Аруз»-и
Сайфии Бухорой, «Аруз»-и Атоуллохи Махмуди Хусайнй ва дигарон навишта "шуданд.
Гурухи дигар «Рисолаи аруз»-и Чомиро конспект (хулоса)
намуда хамчуп дастури амалй истифода мекарданд. Аз чумла Нуриддин Ахмад ибни Абдулчалил, ки бо дархости Алишер Навой
оид ба кофия рисолаи муфассале навишта буд, «Рисолаи аруз»-п
Чомиро барои худ конспект карда будааст. Хушбахтона, ин аса­
ри Нуриддии Ахмад то замопи мо расидааст, ки мавриди исти­
фода карор гнрифт. Чи тавре ки мебннем, «Рисолаи аруз»-и Чомй
барои ахли шеъру адаб хамчун як дастури амалй низ хидмат
кардааст.
Нусхахои «Рисолаи аруз»-и Чомй харчанд дар Эроиу Хуросон
ва Мовароуниахру Хиндустон пахн шудаанд, вале дар фехристи
китобхоиахои СССР камтар ба назар мерасанд. Хушбахтома, хангоми ба графикаи имрузаи точикй баргардонидани рисолаи мазкур ба Faflp аз нусхаи каламии «Куллиёт»-и дар фавк зикршуда,
дастхатн дигаре аз Панчакенг пайдо шуд, ки ба килки олими
асри XV Нуриддии Ахмади Зиёратгохй тааллук дорад.
Фотонусхан ии асар тавассути мухаккики точик, аъзо-корреспонденти АФ РСС Точикистон А. Мухторов дастраси мо гардид,
ки ба он кас изхори ташаккур менамоем.
«Рисолаи аруз»-и Чомй соли 1287 (1871) бо саъю эхтимоми
Хочй Халил Афандй (бе пешгуфтору тавзехот) дар Истамбул ба
табъ расидааст. Ин рисола низ тавассути олими намоёни Афгонистон устод Човид дастраси мо гардид, ки ба он кас изхори
ташаккур менамоем.
Нусхаи «Рисолаи аруз»-и «Куллиёт»-и Чомй, мутаассифона,
159

нисбат ба «РисоЛаИ кофия»-и у сергалаТ аст ва баъзе нокисихо
дорад. Махсусан галату иштибох дар тарзи навишти тафъилахо,
истилохоту иборахо ва номхои бахрх.0 бештар ба назар мерасанд.
Котиб баъзан номи бахрхо ва ё силсилаи тафъилаву рукихоро
партофта, сахваи ба Чой онхо дигар тафъилахоро гузОштааст, ки
дар тавзехот шархи онхо оварда шуданд.
Баъзан аз матн калимахо афтОда байтхо сактаву халалдор
гардидаанд. Дар ислох ва баркарор намудани тарзи дурусти на­
вишти калимаву" иборахо фотонусхаи мазкур кумак расонд.
Нихоят, дар хошияи варакхои 4416— 444а «Куллиёт» котиб
дертар хамон шаклхои асли бахрхои Сареъ, Мучтасс, Мушокил,
Кариб, Хафиф, ки Номи аз сабаби дар назми форсу точикй мус­
таъмал набуданашон сарфи назар карда буд, илова намудааст.
Мо низ онхоро сокит намудем.

Абубакр Зуцуриддинов

Сипоси вофир кодиреро, ки даракати еареъи давоири афлокро сабаби издивочи усул ва имтизочй аркон гардонид ва дуруди мутавофир комилеро, ки ба
таъйиди фатхи кариб аз басити хок тайи бисоти зулол
ва хазлон кард...
Аммо баъд бидон, ки арбоби саноати аруз бинои
усули1 авзони шеърро бар се рукн ниходаанд: сабаб,
ватад ва фосила. Сабаб бар ду навъ аст: сабаби х а ­
фиф2 ва он лафзест муштамил бар як мутахаррик3 ва
як сокин4 чун «гул» ва «мул». Ва сабаби сакил5 ва он
лафзест муштамил бар ду мутахаррик чун «гала» ва
«гила» ва харфи «до», ки дар амсоли ин калимот менависанд барои баёни х,аракати мокабл мебошад ва ба
талаффуз дарнамеояд.
Ва ватад низ бар ду кием аст: ватади мачмуъ6 ва
он лафзест муштамил бар ду мутахаррик ва як сокин
чунон ки «чаман» ва «суман».
Ва ватади мафрук7 ва он лафзест муштамил бар ду
мутадаррик ва як сокин дар миёни эшон, чун «лола»
ва «жола».
11— 5901

161

Ва фосила низ бар ду навъ аст: фосилаи сугро8 ва
он калимаест муштамил бар се мутахаррик ва як со­
кин, чунон ки «санамо», «бинамо».
Ва фосилаи кубро9 ва он калимаест муштамил бар
чахор мутадаррик ва як сокин, чунон ки «фиканамаш»
ва «шикаиамаш». Ва мачмуи им аркон дар ин калимот
мундарич аст:
Бе гули рухат лола ба чаман нанигарад.
Ф А СЛ [I]
Т А Ъ Л К Ф И К А Л О М И М А В ЗУ Н

Аз х,еч аз ин аркони сегона бе он, ки бо дигаре
таркиб кунанд, мустахсани тибоъ намеафтад на аз асбоби тандо, чунон ки маснавй:
Хар дам пешат дорам зори,
К-аз гам то кай зорам дорй?

Ва на аз автоди мучаррад1, чунон ки:
Ба суям ар гузар кунй, зихй ачаб, зихй ачаб,
Ба руят ар назар кунам, зихй тараб, зихй тараб.

Ва на аз фавосил2 факат, чунон ки:
Писаро, бикушо лабу хуш бисаро,
Ба суруди хушат бинавоз маро.

Пас дар таълиф каломи мавзун ночор бошад аз
ичтимои аркон бо якдигар ва усуле, ки аз ичтимои ин
аркон х,осил меояд ва бинои чумлаи ашъори Арабу
Ачам бар он аст. В а арузиён онро афойлу тафойл гу­
янд, мундасир дар дашт асл аст: фаулун ба такдими
162

ватади мачмуъ бар сабаби хафиф,3 фоилун ба такдими сабаби хафиф бар ватади мачмуъ,*- мафойлуи ба
такдими ватади мачмуъ бар ду сабаби хафиф,5 мустафъилун ба такдими ду сабаби хафиф б%|Г_ватади
мачмуъ,6.. фоилотун ба овардаии ватади мачмуъ дар
миёни ду сабаби хафиф,7 мафоилатун ба такдими ва­
тади мачмуъ бар фосилаи сурро,8 мутафоилун ба та к ­
дими фосилаи сурро бар ватади мачмуъ,9 мафъулоту
ба такдими ду сабаби^ хафиф' бар ватади_м^фрук10- Ва
он чи аз ин усул дар авзони шеъри форсй касирулвукуъ аст, нанч беш нест: мафоилатун, фоилотун, мустафъилун, мафъулоту, фаулун. Ва хар як аз ин усули
панчгонаро ф аръ е11 чанд хает, ки ба сабаби тарйире,
ки арузиён онро зихоф12 хонанд, хосил мешавад. Лочарам дар баёни знхофот ва фуруи он фасле тартиб
дода мешавад.
Ф А С Л [II]

Зихофоти мафойлун ёздах аст ва фуруи он низ ёздах аст, аммо зихофоти у:
К,абз — искоти «ё»-и мафойлун аст то мафойлун би­
монад1.
Кафф — искоти «нун»-и мафойлун аст, то мафойлу
бимонад2.
Харм — искоти «мим»-и мафойлун аст, фойлун би­
монад, мафъулун ба чои он биниханд.3
Харб — искоти «мим» ва «нун»-и мафойлун аст,
фойлу бимонад, мафъулу ба чои он биниханд.4
Ш атр — искоти «мим» ва «ё»-и, (й)-и мафойлун аст,
фоилун бимонад5.
Х азф — искоти сабаби хафифи охири чузв аст, чун
аз мафойлун, «лун» биандозанд, мафой бимонад,6 ф ау­
лун ба чои он биниханд.
163

К,аср — искоти сокини сабаби охири чузв аст ва ис­
кони мутадаррики он, пас мафойлун мафойл шавад-7
Хатм — ичтимои дазф ва каср аст, дар мафойлун,
мафоъ бимонад, фаул ба чои он биниданд.8
Чабб — искоти ду сабаби хафиф аст аз охири ма­
фойлун мафо бимонад, ф аал ба чои он биниданд.9
З а л а л — ичтимои датм ва харМ аст, дар мафойлун
то фоъ бимонад.10
Батр — ичтимои чабб ва харм аст, дар мафойлун
фоъ бимонад фаъ ба чои он биниданд.11
Ва аммо фуруи у мафойлун — макбуз, м аф ой л у—макфуф, м а ф ъ у л у н — ахрам, мафъулу — ахраб, фоилун — аштар, фаулун — мадзуф, мафойл — максур, ф а ­
у л — адтам, ф аал — мачбуб, фоъ-—"азалл, фаъ — абтар.
N/ Зидофотн фоилотун дад аст ва фуруи у понздад
аст. Аммо зидофотн у:
I Хабн ■
— искоти сокини сабаби аввали чузв аст. Чун
иф» аз фоилотун биандозанд, фаилотун бимонад.12
Кафф — искоти собеъ аст, чун «нун»-и фоилотун
биандозанд, фоилоту бимонад.13
V Шакл — ичтимои хабн ва кафф аст дар фоилотун,
фаилоту бимонад.14
Хазф дар фоилотун фоило бошад, фоилун ба чои он
биниданд.
■
Каср дар фоилотун фоилот бувад ба сукуни «то»,
фоилои ба чои он биниданд.
К,атъ дар фоилотун искоти сабаби охир аст ва ис­
коти, сокини в а т а У в к "искони мокабли у, пас фоил би­
монад, фаълун"ба'чои он биниданд15.
Ташъис — искоти яке аз ду мутадаррики ватади
фоийеду-н"' аст, фоотун ё фолотун бимонад, мафъулун
ба чои он биниданд10.
Чадф он аст, ки фонлотунро хабн кунанд, фаи-

7

164

лотун шавад, он год фосиларо бияндозанд, тун бнмонад, фаъ ба чон он биниданд17.
Т а с б е г — зиёда кардани сокине бувад бар сабаби
хафиф и охирини ч у з в ,. пас фоилотун фонлотон шавад,
фоилиён ба чои он биниданд18.
Рабъ — ичтимОи катъ ва хабн аст дар фоилотун, то
ф аал бимонад19.
Ва аммо фуруи у: фаилотун — махбун, фоилоту —
макфуф, фаилоту — машкул, фоилун — мадзуф, , ф аилр-т„— махбуни максур, ф оилот— максур,
фаилун —
махбуни мадзуф, фаълун — мактуъ, мафъулун — мушаълс, фаълон —• мактуи мусаббаг, фаал — марбуъ, фои­
лиён — мусаббаг, фаилиён — махбуни мусаббаг, фоъ —
мачдуфи мусаббаг, ф аъ — мачдуф.
Зидофоти мустафъилун нуд аст ва фуруи у чадордад. Аммо зидофоти у:
Хабн J дар (Мустафъилун мутафъилун бощад, мафоилун ба чои он биниданд20.
Тайй — искоти чузъи чадорум .аст аз мустафъилун,
мустаилун бимонад, муфтаилун ба чои он биниданд.21
К,атъ — искоти «нун»-и мустафъилун аст ва искони
«лом»-и у, мустафъил мафъулун ба чои он биниданд.22
Тахлеъ — дар мустафъилун ичтимои хабн ва катъ
бувад. Муфтаил бимонад, фоилун ба чои он биниданд.23'
Х,азаз — искоти ватади мачмуи мустафъилун а с т(3
мусГтаф бимонад, фаълун ба 401Гон биниданд.24
Раф ъ — искоти сабаби хафиф бувад аз чузве, ки
дар аввали он ду сабаби хафиф бувад. Пас аз мустафъ­
илун тафъилун бимонад, фоилун ба чои он биниданд.25
Хабл — искоти «син» ва «фо» бошад аз мустафъилун,
яъне ичтимои хабн ва тайй мутаилун бимонад, фаилатун ба чои он биниданд.26
Изола — зиёда кардани сокине бошад бар ватади

- f- f
I
if
мачмуи охири чузв, пас мустафъилун мустафъилон ш а­
вад .27
•
Тарфил — зиёда кардани сабаби хафиф аст бар ва­
тади мачмуи охири чузъ,_ пас мустафъилун, мустафъи- *j/?
лун тун шавад, мустафъилотун ба чои он биниханд ’.28 .
Ва аммо фуруи у мафойлун — махбун ва м у ф т а и -■
лун — матвй ва мафъулун — мактуъ, фаулун — мухалчА^
, Л л а ъ ,29 фаилун — ахазз,30, фоилун — марфуъ,31, ф ай л а-''
л)*'' тун — махбун. мафоилон •— махбуни
музол, муфтаи•лон — матвии музол, мустафъилон — музол,
фаилотон — махбуни музол, мафоилотун — махбули мураффал, муфтаилотун — матвии мураффал,
мустафъилотун — мураффал.
Зихофоти мафъулоту нух аст ва фуруи у чахордах.
Аммо зихофоти у:
Хабн дар мафъулоту маулоту 32 бувад, мафойлу ба
чои он биниханд.
Тайй дар мафъулоту маф-улоту бувад, фоилоту б®
чои он биниханд .33
Хабл дар мафъулоту ичтимои хабн ва тайй бошад*
маулоту бимонад, фаилоту ба чои он биниханд .34
Вак,ф — искони «то»-и мафъулоту бувад, мафъулок
ба чои он биниханд .35
Касф — искоти «то»-и мафъулоту бошад, маф ъула
бимонад, мафъулун ба чои он биниханд .36
Салм — искоти ватади мафруки мафъулоту бошад*
мафъу бимоиад, фаълун ба чои он биниханд .37
Ч а д ъ — искоти хар ду сабаб ва искони «т»-и мафъу­
лоту бувад «лот» бимонад, «фоъ» ба чои он ниханд .38
Нахр — искоти хар ду сабаб ва «то»-и мафъулоту
бошад, «ло» бимонад, «фаъ» ба чои он биниханд .39
Р аф ъ — дар мафъулоту «улоту» бувад, «мафъулу»
ба чои он биниханд .40
166

^/

V/

___

Ва аммо фуруи у: мафойлу — махбун, фоилоту —
'матвй, фаилот — махбул. Баъзе мафъулон — мавкуФ.
за ъ л у н — аслам, ф оилон— матвии мавкуф, фоилун —
матвии максуф, ■фаилун — махбуни матвии максуф,
.мафъулу — марфуъ, фоъ — мачдуъ, фаъ — манхур. Зихофотн фаулун шаш аст ва фуруи у низ шаш аст.
Аммо зихофоти у:
,У Т /
К,абз — дар фаулун фаулу бошад ба замми «лом» 41
К,аср — дар фаулун фаул бошад ба сукуни «лом »-42
Хазф — дар "фаулун «фау» бувад, фаал ба чои [он]
биниха’1д .43
\_
Салм — искоти «фо»-и фаулун бувад, фаълун 6 a^j'^*
чои он биних,анд.44
— —.
Сарм — искоти «фо» ва «нун»-и фаулун
бошад,
•«улу» бимонад, фаълу ба чои он биних;анд.45
Батр — дар фаулун искоти ватади мачмуъ бувад,
«лун» бимонад, ф аъ ба чои он биннх,анд.46
Ва аммо фуруи у: фаулу — макбуз, фаул — максур,
ф аал — мадзуф, фаълун — аслам, фаълу — асрам ва
•фаъ — абтар.
\
•
■
Ф А СЛ [III]

Чун усули авзон ва баъзе зих,офот ва фуруи он, ки
мухдочи илайх, бувад, дониста шуд. Бидон, ки бух,уре,
ки аз такрори баъзе аз он ё аз таркиби баъзе бо
■баъзе дигар хосил мешавад, нуздах аст. Баъзе мах•сус ба А раб 1 ва баъзе махсус ба Ачам ва баъзе муштарак ва он ин аст: Тавил, Мадид, Басит, Вофир, Комил,
Хазач, Рачаз, Рамал, Мунсарех, Музореъ, М уктазаб,'
Мучтасс, Сареъ, Чадид, Кариб, Хафиф, Мушокил, Мутакориб, Мутадорик.
Бинои 2 Тавил ва Мадид ва Басит бар ду чузъи 3 мухталиф аст. Яке хумосй 4 ва яке субой .5
167

J

i

Ачзои Тавил ду бор фаулун
мафойлун.
Байт:

мафойлун,

фаулув

Чи гуям, нигорино, ки бо ман чихо кардй,
Карорам зи дил бурдй, зи сабрам чудо кардй.

Ачзои Мадид ду бор фоилотун фоилун фоилотун фои­
лун.
Назм:
Бевафо ёре, гахе ёди рамхоре бикун,
Ошики бечораро чораи коре бикун.

Ачзои Басит ду бор мустафъилун фоилун мустафъи­
лун фоилун.
Байт:
Чун хору хас рузу шаб афтодаам дар рахат,
Бошад, ки бар
ман афтад назар ногахат.

В а бинои Вофир ва Комил бар субоиёте аст мураккаб аз мутахаррик ва ду сокини ачзо .6 Вофир шаш бор
мафоилатун.
Хуш он сахаре, ки охи шабам кунад асаре
Зи рохи вафо ба суи ман УФтаД гу з а р ^ Г 'у

Ва ачзои Комил шаш бор мутафоилун.
Байт:

(

£

Чи кунад чаман, чу чудо шавад шаман аз санам,
Магар он, ки рузу шабон нишаста бувад ба рам.

Ва баъзе аз мутааххирони шуарои Ачам бар Комили
мусамман шеър гуфтаанд ва холи аз узубате нест. Чу­
нон ки Хоча Чамолиддини Салмон фармояд.
Байт:
Ба санавбари кади дилкашаш агар, эй сабо, гузаре кунй,
Ба хавои чони хазини ман дили хастаро хабаре кунй.

Ва х,амчунин мусаммани Вофир аз мусаддаси у ба
к,абули табъ акраб менамояд. Чунон ки:
168

Чи шуд санамо, ки суи касе ба чашми ризо наменигари,
Зи расми чафо намегузарй, тарики вафо намесипарй.

Ва шуарои Ачамро бар ин панч бах;р шеъре, ки мустаъзаби нуфус бошад, камтар иттифок афтодааст, лочарам дар вазъи давоир ва истихрочи фуруи он шуруъ намеравад .7
Ва аммо бинои Хазач ва Р ачаз ва, Рам ал бар субоиёти Тавил ва Мадид ва Басит аст.
Ачзои Хазач хашт бор мафойлун ва ачзои Р ачаз
хашт бор мустафъилун ва ачзои Рам ал хашт бор фои­
лотун. Ва ин хар се тан бахрро дар як дойра ниходаанд ва лакаби он М уъталифа 8 карда, бар ин сурат :9

159

Ва бинои Мунсаред ва Музореъ ва Муктазаб ва Мучтасс ва Сареъ ва Чадид ва К,ариб ва Хафиф ва Мушокил дар субоиётест, ки дар таркиби он ихтилоф аст..
Ачзои Мунсаред чадор бор мустафъилун мафъулоту
Ва ачзои Музореъ чадор бор мафойлун фоилотун
Ва ачзои Муктазаб чадор бор мафъулоту мустафъи­
лун
Ва ачзои Мучтасс чадор бор мустафъилун фоилотун
' Ва ачзои Сареъ ду бор мустафъилун мустафъилун
мафъулоту
Ва ачзои Чадид ду бор фоилотун фоилотун мустафъи­
лун
Ва ачзои Кариб ду бор мафойлун мафойлун фои­
лотун
В а ачзои Хафиф ду бор фоилотун мустафъилун фои­
лотун
Ва ачзои Мушокил ду бор фоилотун мафойлун м а­
фойлун
Ва л у н аз ачзои солими хеч як аз ин нуд бадр д ар
каломи А'чам шеъре матбуъ наёмадааст, Мунсаредв
матвй ва Музореи макфуф ва Муктазаби матвй ва Мучтасси махбунро, ки мусамман ул-ачзоанд дар як дойра
нидодаанд ва ном Мухталифа карда, бар ин сурат :10

Ва Сареи матвй ва Чадиди махбун ва К,ариби мак■фуф ва Хафифи махбун ва Мушокили макфуфро, ки
мусаддас ул-ачзоанд, дар як дойра нихддаанд ва ном
Мунтазиа карда бар ин сурат :11

171

Ва бинои Мутакориб ва Мутадорик бар хумосиёте
аст, мураккаб аз се мутахаррик ва ду сокин .12
Ач,зои Мутакориб х,ашт бор фаулун ва ачзои Мута­
дорик дашт бор фоилун ва ин ду бахр дар як дойра
нидодаанд ва ном М уттафика 13 карда бар ин сурат :14
172

Пас давоири шеъри Ачам чах,ор бошад, чунон ки гуфтаанд:
1

Доираи шеъри Ачам Муъталифа, Мухталифа,
Солиси он Мунтазиа, робей он Муттафика.

Тактеи шеър иборат аз он аст, ки байтро аз х,ам
бикушоянд бар вачхе, ки х,ар микдоре аз байт муво^ л ^ин афтад бо яке аз афойла‘й»^Гах,ре, ки он байт дар он
вокеъ шуда аст .15 ё а тарикаш он аст, ки назар
ба нафси харакат кунанд, на ба адволи даракат, ки он
173

замма ва фатда ва касра аст .16 Ва эътибори м алфуз 17
/у
кунанд, на мактуб 18 ва дар дарф, ки дар лафз ояд,
\ \ ,Л££Р дар китобат набувад, дар тактеъ м адсуб" афтад,
чУн дуруфи мушаддад 19 ва чун «алиф»-е, ки аз ишбои 20
дамза досил шавад. Чунон ки:
Эй кадди ту офати чахоне

Тактеъ:
Эй кад-ди ту о-фа-ти ча-хо-не
м а ф -ъ у-л у м а-ф о-и-лун ф а -у-л ун

Ва чун «е»-е, ки дар мисли «шикаста» ва «баста» ва
«чора» ва «хора» дар доли изофат кардан ва сифат
кардан ва накира сохтан ба талаффуз дармеояд. Чу­
нон ки:
Рамзаи хунхораи айёрае,
Зад рахи саргаштаи бечорае.

Тактеъ:
Рам-за- и хун — муфтаилун хо-раи-ай — муфтаилун
ё-ра-е — фоилун. Ва аммо он чи дар китобат даст ва
дар лафз на, мисли «вов»-и атф аст 21 чун «чону чонон»
ва «вов» — баёни замма чун «ду» ва «ту» ва «вов»-и
ишмомн замма чун «хобу хур» ва чомеи дар се «вов»
афтодааст.
Ин мисраъ:
Хобу хурам зулфи дутой ту бурд
м уф та и л ун м уф та и лун фоилон

Ва дигар дарфи «д» аст. Х,ар «до»-е, ки ба талаффуз
дарнаёяд чун «ки» ва «чи » 22 ва «гуфта» ва «шукуфта», агар дар миёни байт афтад, аз тактеъ сокит ш а­
вад ва агар дар охири байт он дарфи сокин мадсуб
гардад. Чунон ки:
174

Мушкин хати ту, ки тоза раста
м аф ъ улу м аф ойлун ф аулун

Бар гул зи бунафша даста-даста.

Ва дигар харфи «нун» аст. ‘Хар «нун»-и сокин, ки
баъд аз «вов» ва «алиф» ва «е»-е вокеъ шавад, ки харакати мокабли аз чинси у бошад, агар дар миёни
байт афтад ва уро харакат одиз нашавад, аз тактеъ
сокит шавад ва агар охир бувад, ба харфе сокин махсу б афтад .23 Чунон ки:
Чун фишондй зулфи мушкин, мушки Чин омад бурун
ф оилотун ф оилотун ф оилотун ф оилун

Ва дигар харфи «те» аст. Х,ар «то»-е, ки пеш аз у
як сокин бошад, чун «даст», «мает» ва «гуфт» ва «хуфт»
чунУмиёни байт афтад, ба мутахаррике махсуб бувад
ва агар дар охир бувад, дар хисоби сокине бошад .24
Чунон ки:
I
3-он наргиси мает шуд дилам бодапараст

.

м аф ъ улу м аф ойлун м аф ойлу фаул

Ва аз ин кабил аст хар харфи сокин, ки баъд аз сокини дигар вокеъ шавад:
Ёр дорад боз з-ин бемор op
ф оилотун ф оилотун ф оилон

i

~ V

” | “ 1/ —

,

V —’

Ва хар «то», ки пеш аз ду сокини дигар бувад, чун
дар миёни байт афтад, агар ба талаффуз дарояд, бо
мокабли хеш хар як дар хисоби мутахаррике бошад .25
Чунон ки:
2
Сухт дил зи иштиёк, кост тан дар фирок
м уф та и лун м аф оилон м уф та и лун ф оилонм

Ва агар ба талаффуз дарнаёяд, аз тактеъ сокит ш а­
вад ва мокабли у ба мутадаррике мадсуб бувад. Ч у­
нон ки:
Сухт дилам зи иштиёк, кост танам дар фирок,
м уф та и л ун маф оилон м уф та и лун фоилон

— V i/'j v - V - | - i/v -U V rj
Ва агар дар охири байт афтад, ба дар дол аз тактеъ
сокит шавад, зеро ки дар авзони аруз се сокин ба ,вач,Д
ч;амъ нашавад. Чунон ки .1
Бандаро бо ту дустдорй хуст,
ф оилотун м аф ойлун фаълон

•*- V

— | l/— V—

Гарчи ту бандаро надорй дуст.27

Ва аз ин кабил аст 28 дарфи «д» дар мисоли «корд» ва
«бигзорд». Чунон ки:
Корд бардошт, кори у бигзорд
ф о и ло тун м аф ойлун ф аълон

**■'' V

.
" | ^

I

Ва дарфи «бо» дар мисли «Гаштосб»:
Чу Гаштосб Лахросбро дод тахт
ф а ул ун ф а ул ун ф а ул ун фаул

Ва дигар «алиф» аст ва дар «алиф»-и мутадаррик,
ки даракати уро бо мокаблаш накл кунанд, аз тактеъ
сокит ш авад .29 Чунон ки:
Харобии ман аз он наргиси хумориест
маф ойлун ф аилотун м аф ойлун ф аълон

, » (С , U
Q ' Ч

v -- v — vv — Л v _ у - | —
Дигаре дарфи «ё» аст. Х,арфи «ё» вакте ки баъд аз /
«алнф»-и мутадаррик вокеъ шавад, год бошад, ки ба
талаффуз дарнаёяд ва аз он ба талафф узи тактеъ наяфтад. Чунон ки мнсраъ:
—— ■ — -

Рафти аз чашму бурдй аз дил хуш
[ф о и л о тун м аф ойлун ф аълон]
-

V - v - } ----Ва мебояд, ки харфи малфузи гайри мактуб ва мактуби гайри малфузро дар он чи мазкур шуд, мунхдсирнадонанд, зеро ки максуд таибех, бувад бар баъзе аз
сувари он, на баёни инхисор...
Ф А С Л [IV]

'

Арбоби ин саноат чузви аввали мисрои нахустро
с а д р ,гу я н д ва чузви охирашро аруз ва чузви аввали
мисрои сониро ибтидо хонанд ва чузъи ох'ирашро зарб.
Ва он чи дар миёни садр ва аруз ва ибтидои зарб вок,еъ шавад, онро х,ашв хонанд. Ва байтеро, ки да"р [садр]
ва ибтидо ва хашви у зих,офе вокеъ нашуда бошад, со­
лим хонанд, хох дар зарб ва аруз вокеъ шуда бошад
вгГхох нашуда бошад .1 Ва байтеро, ки аз асли доираи
он як чузв кам карда бошанд, мачзуъ хонанд .2 Ва бай­
теро, ки аз у як нима андохта бошанд, маштур 3 гуянд.

*

Ф А С Л [V]

Доираи аввал 1 се бахр аст: Хазач, Рачаз, Рамал.
Бахри Хазач, абёти солим2:
> otc-tAu* ^aufo£.v/qb
Чу руят харгизам накдое ба хотир дарнамеояд,

'

маф ойлун. м аф ойл ун м аф ойлун м аф ойлун

Маро худ чуз ту дар хотир касе дигар намеояд.

[Х,азачи мусаддаси солим]:
х

Кучой, эй

ризоли

м уш кб уи ман,

м аф ойлун м аф ойлун м аф ойлун

Чаро харгиз намеой б а суи ман.

12-5901

177

М ураббаъ 3
ва онро маштур гуянд:
Ба кад сарви гуландомй,
м аф ойлун маф ойлун

Хушо вакте ки бихромй.

Мусаддас ,4 максур — аруз ва зарб:
Дилам пиронасар бо хурдсолест,
м аф ойлун м аф ойлун мафойл

Ки 6 o f h хуснро нозукнихолест.

Мусаддас, мадзуф — аруз ва зарб:
Чунин афтода дур аз чомй хешам,
.

м аф ойлун м аф ойлун ф аулун

Чи гуна зиндаам, хайрони хешам.

Абёти музодаф .5
Мусаммани макфуфи максур:

, - /?

-

<\км~Г<

Туро лаъли шакаррезу маро чашми гухарбор,
м аф ойлу маф ойлу м аф ойлу мафойл

Туро ханда бувад хую, маро гиря бувад кор.

v'

Мусаммани макфуфи м ад зу ф — аруз ва з а р б : ^ с ^ г (
Маро нест чу он бахт, ки бо ёр нишинам,
м аф ойлу м аф ойлу м аф ойлу ф аулун

Дарунрешу чигарчоку дилафгор нишинам.

Мадзуфи максур :6

та

Ман он мадхушн ишкам, ки аз хешам хабар нест,
[м а ф о йл ун м аф ойлу м аф ъ улун маф ойл ]
Маро то шуд
г дил аз даст, дигар парвои cap нест.
178

Макфуфи махзуф :7
Ба рух мохи тамоме, ба кад сарви равоне,
м аф ойлу ф а ул ун м аф ойлу ф аулун

Ба лаб рохати рух,е, ба чашм офати чоне.

,

М
Мусаммани ахраб:

Ман дуст туро дорам, эй дусттар аз чонам.

.

:
Со**и.м. \ &ьиг»—

*

м аф ъ улу м аф ойлун лсафъулу маф ойлун

Шамъи шаби торикам, ганчи дили вайронам.

Мусаммани ахраби макфу.фи' солим — аруз ва зарб:
Дардо, ки илочи дили бемор нафармудй,
м аф ъ улу м аф ойлу м аф ойлу м аф ойлун

Як бор бар ин чони гяронбор набахшудй.

^

Макбузи макфуфи максур :8

&)!р

Маро рами ту, эй дуст, зи хонумон баровард,
[м а ф о йл ун м аф ойлу м аф ойлун м аф ойл ]
Маро фирокат, эй мох, зи чон фирон баровард.

Ахраби макфуфи максур :9
Хар субх хуруше зи дили танг барорем,
м аф ъ улу м аф ойлу м аф ойлу маф ойл

Фарёд зи муррони шабоданг барорем.

Ахраби макфуфи мах,зуф:
Осудадило, холи дили зор чи донй,

Р

м аф ъ улу маф ойлу м аф ойлу ф аулун
I

Хунхории ушшоки чигархор чи донй.

Мусаддаси макфуфи максур:
179

,

M jCU{$PU/

^

i

,

Танам кост аз он'мохи'дилафруз,
м аф ойлу м аф ойлу маф ойл

,

Дилам сухт аз он шамъи чэхонсуз.,

Макфуфи мадзуф:10

^

Накурую накухуй нигорй,
м аф ойлу м аф ойлу ф аулун

Чуз оини вафо хуй надорй.

уУ

Ахраби макфуфи солим — аруз ва зарб • л
Аз лаъли ту як буса талаб кардам,
м а ф ъ ул у м аф ойлу маф ойлун

Аз чашми ту сад теги бало хурдам.

^

Ахраби макфуфи максур :12 A p y f )

fcui+T*

Мехре, ки маро хает, туро нест,
м аф ъ улу м аф ойлу мафойл

Сабре, ки туро хает, маро нест.

. j

м аф ъ улу м аф ойлу мафойл

Ахраби макфуфи махзуф : 13
То бозгирифтй назар аз ман,
[м а ф ъ ул у маф ойлу ф а ул ун ]

Кас нест чигархортар аз ман.

Ахраби макбуз, солим — аруз ва за р б :14
*

*

Эй дуст, ки холи ман намепурей,
[м а ф ъ у л у м аф ойлун м аф ойлун ]
Некуст, ки холи ман намепурей.

Ахраби макбузи максур :15 - о.
180

Ш

,

— V J * — — V I V ■-*

\J —

Харчанд ту шоху мо гадоем,
[м аф ъ ул у м аф ойлун м аф ойл]

Доман мафишон, ки мубталоем.

С*-

Ахраби макбузи мадзуф :16
Ашки ту акнк аз он фишонам,

'c a j
v

м аф ъ улу м аф ойлун ф а ул ун

^

«у,
" f

■-

0 л и -г7

К-аз лаъли ту медихад нишонам,

Ахрами аштар ,17 солим — аруз ва зарб:
Хуреандам аз рухат ба дидоре,
м аф ъ улун ф оилун м аф ойлун

j
«— —

—

/
•— V

I

£ /* — >—

Хушнудам аз лабат ба гуфторе.

Ахрами аиатари максур:
,

Сад борам беш..агар куши зор,
[м а ф ъ ул ун ф оилун м аф ойл ]
Бархезам, то куши дигар бор.

Ахрами аштари махзуф:

<
~ “ /

/ .
^ J $ •"

у

Аз лаълат хати сабз cap зад,
[м а ф ъ ул ун ф оилун ф а ул ун ]

Дар чонам оташе дигар зад.

Мураббаи макфуфи максур:
Биё, эй бути бадхуй,

V

Ахраби мадзуф:

_

у

Биёр он май гулбуй.

J

'

— V -— I
у _
'

м аф оалу м аф ойл

,

M fr u r f f c , Cf

Зи каф теги чафо нех,
м аф ойлу ф а ул ун

4 f

Зи лаб коми маро дех.
181

~ '* /
< V *T , ^ ц Г Г е

-

и O O M (X f
Он рун'чан хандон ку
[м а ф ъ ул у м аф ойлун ]
В-он шухи сухандон ку?

~ ~ - V fu > ~ -

Вазни дубайтиро, ки рубой ва тарона низ гуянд,
аз вазни ахрам — мафъулун ва ахраби бахри Хазач
мафъулу берун овардаанд, он вазне бисёр хуш ва назме
багоят дилкаш
~усто до и и~тгаэм~б-а—о н в я з н .халди муайян м у к а р р а ^ ф а р м у д а а н д . Ва аз гояти латофати он бар ду байт и к т и з о намуда ва он бар бисту
чахор навъ омадааст ва'"Хама дар ду кием мунхасир аст:
Яке оц ки чузви аввал мафъулун бошад, ки ахрам
аст. В а яке он, ки чузви а в.в.а л м аф ъулу'бошад, ки ах­
> раб acT.iBa йн_ки£МРо /бхраё4) хонанд ва ин низ бар
ту луво.чяяу,. гуня яст ва аз барои хар к,исме се рубой
оварда мешавад муштамил бар авзони он кием. Ам­
мо риояти кисми ахрам:
Мехохам, то резам, эй турфа нигор,19
м а ф ъ улун м а ф ъ ул ун м а ф ъ улун фаул

Хар соат дар пои ту чон бахри нисор.
м а ф ъ улун м аф ъ улу м аф ойлу фаул

Кай борам бе лаълат аз дида гухар,
Ки бошад лахзае маро пеши ту бор

* * *
Дар гулшан ашкафшон мегаштам душ,20
м аф ъ улун м аф ъ улун м аф ъ улун фоъ

tv * )
У

Аз гул омад буи ту, рафтам аз
м а ф ъ ул ун м а ф ъ улун
- ■■ Чун гуфтам бо гул аз чамолат
Муррои
Мургои карданд суи ман як-як
182

хуш.
’ ~/л
сухане,
гуш.

a

<£^1*
fy

ч Си,.*.

&Ч2ф* '_,
Годе дорад зулфат дардам моро,21
м а ф ъ ул ун м аф ъ улун м а ф ъ ул ун ф а ъ \

Годе бахшад лаъли ту мардам моро.
м а ф ъ ул ун м а ф ъ ул у м аф ойлун фаъ

Ман монистам чу руст хат гирди рухат,
К-охир сузад рухи ту аз Рам моро.

Ва

аммо

рубоиёти кисми ахраб:

Чун кадди ту бихромад,

fe- ... - — ——*

м аф ъ улу м аф ойлун м а ф ъ улун фоъ

Сад дилшуда хоки рад шавад дар дар гом.
м аф ъ улу маф ойлун м аф ойлун фоъ
<

7

- Аз чаъди ту гар до£ад як шамма шамол,
'- ’у И з ошики шурида рШзояд ором.

**
Бар хоки дарат дар дам руд месоям,23
м аф ъ улу м аф ойлун м аф ъ улун фаъ

3-он равшании басар дамеафзоям
м а ф ъ ул у м аф ойлун м аф ойлун фаъ

Бошад, ки зи дар дарой аз гавдари ашк,
м аф ъ улу м аф ойлун м аф ойлу фаул

Меднаткадаи хеш дамеороям.
м аф ъ улу м аф ойлу маф ойлун фаъ

Бемори туам, чоно, долам бинигар,24
[м а ф ъ ул у м аф ойлун м аф ъ улу ф аал] ’
Чун бадри ту чон дйдам, ба докам бигузар.
[м а ф ъ ул у маф ойлун м аф ойлу фаал ]
Ходй шавй огод зи доли дили реш,
Бин, чедраи ман рарка ба хуноби чигар.

183

Ва баъзе аз барои тамомии забти ин аксом доирае
нихдцаанд 25 ва сураташ цн аст:

>Бах,ри Рачаз, абёти солими мусамман:
Эй зиндагонибахши ман лаъли шакаргуфтори ту,
м уста ф ъ ил ун м уста ф ъ илун м устаф ъ илун м устаф ъ илун

Д ар орзун мурданам аз х,асрати дидори ту.
184

Мусаддаси мач,зуъ :26
Эй харгизам нарафта аз пеши назар,
м у с та ф ъ и л ун м уста ф ъ и л ун м устаф ъ илун:

Рузе ба чашми мархамат суям нигар,

М ураббаи маш тур :27 а а ш

£-? )

Ошик шудам бар дилбаре
м у с та ф ъ и л у н м уста ф ъ и л ун

Сангиндиле, симипбаре

Мусаддас, мактуъ — аруз ва зарб:28'
Рахме бикун, эй нозанин, як боре,
м у с та ф ъ и л ун м уста ф ъ и л ун £м а ф ъ ул ун ]

Бар ошики дилхастаи 6eMgpe.

£

^

Мусаммани м атвй :29 &£uJ~P
ч -- т*-'

То ту чу оина, дило, бо хама якру накунй;
м у ф та и л у н м уф та и л ун м у ф та и л у н м у ф та и л у н

Дидаи чои оинаи он рухи неку накунй.

М атвии махбуи :30

У'

Эй зи ту кух-кухи гам бар дили мубталои ман,.

/

..

[ м у ф та и л у н м а ф о йл ун м у ф та и л у н м а ф о й л у н ]

Нест маро зи хотират чуз раму чуз балои ман:

М ахбуни м атвй :31

>

Фигонкуион хар сахаре ба куй- ту мегузарам,
м а ф о й л у н м уф та и л ун м а ф о й л ун м у ф т а и л у н

Ч у нест рах суи туам, ба баму дар менигарам-..

f r e -~

^ Су
Чузви охир дашв ва боки — матвй:
if
/

& л “'
I

I

Доди маро'чора макун,'ки ман ба дарди ту хушам, 1
[м у ф та и л у н м уф та и лун м аф ойлун м уф та и лун ]

Гар бикашй в-ар бикушй, зи хукми ту cap накашам.

— V v — / — W —/ V -г iAr j —
Матвии махбун, м а к т у ъ — аруз ва зарб:
Сарв нахонамат, ки у нест бад-ин раъной,
м уф та и л ун м аф ойлун м уф та и лун м аф ъ улун

Мох, нагуямат, ки мах нест бад-ии зебой.

— V К" I
\ -U v - 'l
Махбуни матвй, кй муносиоат миёни ачзои мутак,обила маръй нест:
/
\
t
Чи хуш бувад, гар шабаке суи гарибе гузарй,

м аф оцлун м уф таи лун м аф ойлун м уф та и лун

Зи руи ёрй нафасе ба холи зораш нигарй.32

Мусаддаси vматвй:
~ v ' l*f y r v - l v - v - l ~ w
• Нест
и
t
^
I
маро чуз ту, нщ-оро, дигаре,
^ \J

\J

м уф та и л ун м уф таилун м уф таи лун

Менакунй хеч ба корам назаре.

Мусаддаси матвии мактуъ — аруз ва зарб<ч*0 ^ * < '•
«
’|
Ин дили ман хает бд дард арзонй,
м уф та и л ун м уф та и лун м а ф ъ улун

,^ _ Г
*

То накунад бори дигар нодонй.

Мусаддаси махбуни макбуз:
\
I
Кунун ки гардад аз бахор хуш

хаво,

<

м аф ойлун маф ойлун м аф ойлун

Фузун шавад ба хар дил андарун хаво.

1
\ J |/

г

~ VV ^ j ^

Мусаддаси матвии махбун:

^

^— I/

Гар бирахад^дили ман аз^хавои ту,
м уф та и л ун м аф ойлун м аф ойлун

Ку дигаре, ки дил дихам ба чои ту?
м аф ойлун м аф ойлун маф ойлун

Мураббаи матвй: ?

1

"

Эй лаби ту мархам и ман

UV —j

м уф та и лун м уф таи лун

~

i/i,

В-эй рами ту мотами ман.

Бах,ри Рамал, абёти солими мусамман fo.
j
>
I

Х ар касе дар пои гул доманкаш он бо гулъизоре,
ф оилотун ф оилотун ф оилотун ф оилотун

М ан нишаста дар назар хоре^у дар дил хорхоре.

V '
Максур — аруз ва за р б :'33

Руз>и м орс/сохт чун ш а б ‘тира он мох аз фирок,
ф оилотун ф оилотун ф оилотун ф оилон

Ч анд нсухзм аз фирок, ох аз фирок, ох аз фирок!

•V

Мадзуф — аруз ва за р б :34
ч

Гар

IГ

•I

,л

бидон?/ кимати

як ' тори

. '

муи

\

с//

V

/И —

хешро,

ф оилотун ф оилотун ф оилотун ф оилун

Кай дихй бар бод чаъди мушкбуи хешро.
лл
ЧК'
М
усаддас :35

~ V :~ : " 1

~ У

----- / * Г Ч - - ■
’ */ —

—

Ш ухчашме, тезхаш ме, тундхуе,
ф оилотун ф оилотун ф оилотун

!

Аз' хам а хубон фузунй дар накуй.
187

\J — _ I

I

\J „

У

М ураббаъ :36
2 шми 011 д0Рам, К И го ,,

ь/

фоилотун фоиЛотун

Афканй суям Нигохе.
Мусаддаси максур:

1 7 /

'

V ----- 1

^

_____

г 1

Бо з буи гул
J
Маро девона кард,

фоилотун ф0,.„п
.
1
илотун фоилон.

33 аМ а м Сабо бегона кард.

Мусаддаси ма^зуф:

-г

м

>^ ^

М ондаам аз
1
.
е Р ДУРУ з и н д а а м ,

фоилотун
я
t
» фом
Ч>ои.ЛОТуЛ
фоилун

о-ин гунах Тг> „
^
° зиндаам ш армандаам.

Абёти музохафи м у с а м к я ~ ~ L * «
м ани махбун, солим — ибтидо :37
Б а чи кор оядам он Л и „

*имог*я фаилотун

Гул

дар он д „д а

К" *? Дар КОрИ ту ° ЯД’

^ 2 ° ^

*а«логу« фаилотун фйи ' ™ 1 бар Х° РИ ТУ ° ЯД'
__ V/_ -г i
J
^ Члотун фаилотун

Махбун, солим — садр
зарб- •38

-

—

Нозаниниву tvdo во«
фоилотун фаилотун * СЗРИ 3^ И
Назаре кун зи сар„ ФаилотУ“ <*“
_ у» _ _ \
Чозу диламро бинавоз.
Махбун, солйм — садр ва " J k v M- " ) V v - •
_
-ТуЪ за р б ;39
ибтидо, Ладзуф — аруз, макЧирми Хуршед

чу , ,

Фоилотун фа илотун ^

v
Д £ф ° ЯД

б*

Ф а и л о ту н ф аилин

ХаМ ЗЛ ’

,
— * ----- Л V * - * \ >/ А /
}
) l 88
— (У '-'

(■’,

Ашхаби руз к у н ад адхам и шабро архал.
ф оилотун ф а и л о тун ф аилотун ф аълун ~

r -V
t/l/ — I i /u ----I
М ашкул:40 Х^»*А<-£ц ,

—
У * -/& /

^

Б исарову нозанино, ба караш м а гох-гохе,
ф аилоту ф о и ло тун ф аилоту ф оилотун

Агар иттиф окат аф тад, ба фитодагон нигохе.

VV V / »»л/ - '/ i/t/ - U f — г/ ■—
Мусаддаси,^м-ахбун, махбуни максур — аруз ва за р б :41
^ ' г -.v C«5rj)
'
Он чи рухсору чи зулф у чи лаб аст
ф оилотун ф а и л о тун фаилон

В-он чи хатти хуш у холи ачаб аст.

^ v - - \ W - -f
Махбун, махбуни мадзуф — аруз ва зарб :42

t f j

Эй зи cap то‘ ба кадам чони каси,
ф оилотун ф а и ло тун ф аилун

Чон каш ам пеши ту, чонони касй.

- V - ~ ) V itМ ураббаи махбун:

I

Дили ман хеч наярзад,
ф а и ло тун ф а и ло тун

I/V

( у I/

Ба ту гар ишк, иаварзад.
Ф А С Л [VI]

Доираи дуввум чах,ор бадр аст: Мунсаред, Музореъ,
Муктазаб, Мучтасс.1
Бадри Мунсареди матвии уиавкуф: ^j/4/ ^
Рорати иш кат расид, рахти дил аз мо бибурд,
_...Фитна ба кин cap кашид, шахна ба хун(^еф иш урд.

м уф та и л ун ф оилон м уф та и лун фоилон

Ol XA

\пЛ и

fUUA

W

Матвии максуф :2

<х^ ' ^

^

^

1

Н уш лабе даррасид, хуш бибурд аз хасан,
м уф та и лун фоилон м уф таи лун ф оилун

Хамди худовандро, азхаба анна-л-хазан.3

Махбуни матвии максуф :4
j> ^

fa

SolJt/

М аро сахар ч / г у з а р ба тарфи бустон фптад,
[м а ф о йлун ф оилун м аф ойлун ф оилун]

.

Зи шавки он гулъизор зи дида борон фитад.
[м а ф о йлун ф оилон маф ойлун ф оилун]

Матвии мактуъ :5 <- '

С<*

( ?°<*Л <

Хезу ба бустон хиром, к-ом ада айёми гул,
м уф та и лун фоилон м уф та и лун ф оилун

М урги чаман зад -н аво, май нуш аз чомй гул.
м уф та и лун ф оилун м аф ъ улун ф оилун

Матвии мачдуъ :6 6 j-^f} ^

‘L

Х алкаи зулфаш куш уд боди сахаргох,
'

м уф та и лун ф оилоту м уф та и лун фоъ

Ашраки Ш амсуззухо ба нур мухайё.

^

Матвии манхур :7
Он чи ту дорй ба хусн, мох надорад,
м уф та и лун ф оилоту м уф та и лун фаъ

Чоху чалоли ту подшох надорад.

Матвии мактуи манхур:
То ба салом ат ба хулла ом ад Салмо,
м уф та и лун ф оилоту м а ф ъ ул ун фаъ

Х улла шуд аз хуррамй чу чаннати маъво.

Мусаддаси матви:
Боди сабо, гу, марав ба сун чаман,
м уф та и л ун ф оилоту м уф та и лун

Буи ту бояд маро, на буи суман.

Матвии мактуъ:
Аз ту маро

дорхост

пинхонй,

м уф та и лун ф оилоту м аф ъ улун

Д орн ту родатфизост, то донй.

Мураббаи матвии мавкуф:
Фасли гул аст[ эй иигор,
муфтаилун. фоилон

Бодаи гулгун биёр.

Матвии махбуни мавкуф:

»

Д илбари ман кучо раф т
м уф та и лун ф аулон

В-аз бари ман чаро рафт?

Бах,ри Музореи макфуфи мак,сур
Хушам мавсими бах.ор, ки бар тарф и чуйбор,
м аф ойл у ф оилот м аф ойлу фоилон

Н ихад ёри гулъизор ба каф чомй хушгувор.

* * *
Ч у согар ба каф нихад, салон тар аб дихад,
■ м а ф о йл у ф олун м аф ойлу ф оилун 8 :
Дили бедилон рахад зи андухи рузгор
м аф ойлу ф оилун м аф ойлу фоилон'1

191

А храб : 10
Абри бахор гирён в-ин чашми хунфишои хам,
м аф ъ улу ф оилотун м аф ъ улу ф оилотун

Булбул ба 6 o f нолои, ошик ба сад фигон хам.

Ахраби мусаббаг :11
Эй лаъли нуш хандат коми ш акардахонон,
м а ф ъ ул у ф оилотун м аф ъ улу фоилийён

Сирри дахон-т берун аз фахми нуктадонон.

Ахраби макфуфи максур:
Эй рамзазан, ки тири чаф о дар камони туст,
м аф ъ улу ф оилоту м аф ойлу ф оилон

О хистатар, ки дасти дуо дар инони туст.

Ахраби макфуфи мадзуф:
Гирам, ки нест пурсиши озодагон ф анат,
м а ф ъ ул у ф оилоту м аф ойлу ф оилун

Кам з-он ки боре огахие бош ад аз манат.

Ахраби мадзуф : 12
. Эй орзуи чонам, чонам фидои ту,
м а ф ъ ул у ф о и ло тун м аф ъ улу ф оилун

Бозо, ки чон фишонам бар хоки пои ту.

Ахраби макфуф, солим — аруз ва за р б :13
Эй ханчари музаф ф ари ту пушти мулки олам
м аф ъ улу ф оилоту м аф ойлу ф оилотун

В-эй гавхари мутахдари ту руи наели одам.
192

Мусаддаси макфуфи максур:
Н аём езад, эй нигори п ^ и р у й ,

мафойлу фоилоту мафойл
Ш акарлаф зи лолачехри сумаибуй.

Макфуфи мадзуф:
Хушо чилваи чамоли ту дидаи,
м аф ойлу ф оилоту ф аулун

Хушо меваи писоли ту чндан.

Ахраби макфуф: и
Эй карда гирди мох зи шаб хирман,

мафъдлу ф оилоту м аф ойлун
Гирён зи хасрати ту чу борон ман.

В

Ахраби макфуфи мадзуф:

Эй хуни ман гирифта ба гардан,
м а ф ъ ул у ф оилоту ф а ул ун

То чанд аз ин мучодала кардан.

Бадри Мук,тазаби мусаммани матвй:
Бигзар, эй насими сабо, субхдам ба тарфи чаман

фоилоту муфтаилун фоилоту муфтаилун
Накхате биёр аз он гулъизори рунчадахан.

Матвии м актуъ : 15
Вактро ранимат дон он кадар, ки битвонй,
[фоилоту мафъулун фоилоту мафъулун]
Хосил аз хаёт, эй чон, як дам аст, то донй.
1 3 -5 9 0 1

193

Мураббаи матви:
Н ест чун ту сарви чаман,
ф оилоту м уф та и лун

Гулъизору рунчадахан.

Матвии м актуъ : 16
Эй нигори симинбар,
ф оилоту м аф ъ улун

Д ар асири худ бингар.

Махбуни матвй :17
Рухат хуши ман бубарад,
м аф ойлу м уф та и лун

Л аб ат хуни ман бихурад.

Матвй, солим — аруз ва за р б : 18
Гар шаробн гулгун бувад,
ф оилоту м устаф ъ ил ун

Б е лаби туам хун бувад.

Бах,ри Мучтасси мусаммани махбун:
Зи дур нест муяссар н азар ба рун ту моро,
м аф ойлун ф аилотун м аф ойлун ф аилотун

Чи давл ат аст, таолаллах, аз кади ту каборо.

МазГбуни максур :19
Аз он гахе ки дили ман ба суи ёри ман аст,
м аф ойлун ф аилотун м аф ойлун фаилон

Зихй дароз, ки шабхои интизори ман аст.

М ахбуни мадзуф :20
194

I

Ту хдмчу субхию ман ш амъи хилвати сахарам ,
м аф ойлун ф аилотун м аф ойлун ф аилун

Табассуме куну чон бин, ки чун хамесупурам.

Махбуни м актуъ :21

^

Б ираф т аклу дилу дину монд чон танхо,
м аф ойлун ф а и ло тун м аф ойлун ф аълун

Ч у он гариб, ки монад зи корвон танхо.

Махбуни мактуи мусаббар .22
Руломи наргиси масти ту точдоронанд,
м аф ойлун ф а и ло тун м аф ойлун фаълон

Харобй бодай лаъли ту хушёронанд.

М уш аъас :23
Бари ман ом ад хуршеди некувон шабгир,
м аф ойлун м а ф ъ ул ун м аф ойлун фаълон

Б а к ад чу сарви баланду ба рух чу бадри мунир.

Мушаъаси мачдуф :24
Агар кушой торе зи сунбули тар,
м аф ойлун м а ф ъ улун м аф ойлун фаъ

Хамеша ояд боди сабо муаттар.

Мураббаи махбун:
М аро, ки руи ту бояд,
м аф ойл ун ф аилотун

Зи мехри мах чй куш ояд?

М а х б у н и м а к с у р :25
Д илам ба ту хает шод,
м аф ойлун [ ф оилон ]
Туро зи ман нест ёд.

I

195

Ф А С Л [V II]

.Доираи саввум панч; бадр аст:
Сареъ, Надид, К,ариб, Хафиф, Мушокил1
Бах,ри Сареи матвии мавкуф:
Д ил чи кунад сайру тамош ои бор,
м уф та и лун м уф та и лун фоилон

То ба туам аз х ам а олам фарор.

Матвии максуф :2
Рух бинамо, эй кам ари хонагй,
м уф та и л ун м уф та и л ун ф оилун

То накаш ад ак;л ба девонагй.

'М актуъ :3
Х ает калиди дари ганчи хаким,
м уф та и л ун м уф та и лун ф оилон

Бисмиллохи-р-рахмони-р-рахим.
м а ф ъ ул ун м аф ъ улун фоилон

Аслам :4
Гар бикушй в-ар накуш й моро,
м уф та и л ун м уф та и л ун ф аълун

Нест рам, аз cap накушй ёро.

Махбуни матвии максуф:
Нигори ман ба кори ман дарнигар,
м аф ойлун м аф ойлун ф оилун

Зи чурми бешумори ман даргузар.

.'Махбуни матвй, максуф — аруз ва за р б :5
196

Аз ишк,и ту ман д ар чахон самарам,
м уста ф ъ ил ун м уста ф ъ илун ф аулун

X vh ш уд аз ин дарди ннхон чдагарам.

Бадри Надид

\

Аз чумлаи будури мустаддас аст ва инро Рариб низ
гуянд.
М ахбун :5
М алико, теги ту хар бадсиголро
ф аилотун ф аилотун маф ойлун

Бихурад хамчу разанф ар шаколро.

Бадри К,ариб
Ин низ аз будури мустаддас аст.
Макфуфи максур :7
Ф ирон з-он сари зулфайни тобдор,
м аф ойлу м аф ойлу фоилон

Ф уру хишта зи ёкути обдор.

Ахраби макфуф :8
То мулки чахонро мадор бошад,
м аф ъ улу м аф ойлу ф оилотун

Ф армондехи у шахриёр бошад.

Ахраби макфуфи максур:
Ку О сафи Нам, гу, биё, бубин,
м аф ъ улу м аф ойлу фоилон

Б ар тахти Сулаймони ростин.
197

,г'|. ,s:r г ,...

£

Бах,ри Хафифи махбун
Солим — садр ва ибтидо:
С абзахо пав дам ида, ёр наёмад,

фоилотун мафойлун фаилотун
Тоза шуд богу он нигор наёмад.

Н авбахор омаду харифи ш аробам

фаилотун мафойлун фаилотун
Б а тамошои навбахор наёмад.

М актуъ :9
М ухр бикшой лаъли майгуиро,

фоилотун мафойлун фаълун
М ает кун ошикони мачнунро.

Мактуи мусаббаг :10
Пеши ту чо наметавонам кард,

фоилотун мафойлун фаълон
В-аз ту ху во наметавонам кард.

Махбуни м аксур :11
М охруё, ба хуни ман машитоб,

фоилотун мафойлун фаилон
Куш тани ошикон кй дид савоб?!

М ах б у н и м а х зу ф :
Х ар шаб аз ш авк чома пора кунам,

фоилотун мафойлун фаилун
О ш икам, ошикам, чй чора кунам?!
198

М ушаъао :12
В акти гул шуд, хавои гулш ан дорам,

фоилотун мафойлун мафъулун
Завк.и чомй шароби равш ан дорам.

Мачдуфи мусаббаг :13

ч

Г ам за чун тиру турра чун кир,

фоилотун мафойлун фоъ
Чашм пурхобу зулф пуртоб.

Ва Рудакй бар мусаммани ин бах,р разале гуфтааст 14
ва матлааш ин аст:
Гар кунад ёрие маро ба рами ишк; он санам,

фоилотун мафойлун фаилотун мафойлун
Б итавонад зидуд з-ин дили рамхора занги гам.

фаилотун мафойлун фаилотун мафойлун

Бах,ри Мушокил
Ин низ аз бухури мустахдас аст ва ашъори пахлавй
бар ин вазн бештар аз ф орсйаст.
М акфуф : 15
Эй нигори сияхчашми сияхмуй,

фоилоту мафойлу мафойл
С арвкадди накугуи накуруй.

Мураббаи макфуф:
Рузгори хазон аст,

фоилоту мафойл
Боди сард вазон аст.
199

М адзуф :16
Сарви лолачабине,

,

фоилоту фаулун
М овд хонанишине.

Ва бар мусаммани ин бахр низ шеър гуфтаанд:
Хезу тарфи чаман гир бо х,арифи суманруй,

фоилоту мафойлу фоилоту мафойл
Год сунбули тар чину гох, шохи суман буй.17

Ф А С Л [V III]

Доираи чадорум ду бах,р аст
Мутакориб ва Мутадорик.1
Бах$щ Мутакориб2
Зих,й, абруят киблаи покдинон,

фаулун фаулун фаулун фадлун
Б а нози ту хуш хотири нозанинон.

М аксур :3
Д илам бурду хавди вафом надошт,

фадлун фаулун фадлун фадл
Д илаш ро FaMH ошной надошт.

ЭДадзуф:4
Зих,й, руят аз барги гул тозатар

фадлун фаулун фаулун фаал

Мусаддаси солим:
и

Зи дарди чудой чуионам,

фадлун фаулун фадлун
Ки аз зиндагонй ба чонам.

Мах,зуф:5
Чу зулф ат фишондй сабо,

фаулун фаулун фаал
Д или ман бияф тад зи чо.

.

Мусаммани аслам :6
Ошуби чоне, шухи чахоне,

фаълун фаулун фаълун фаулун
Беэътикоде, номехрубоне.

Асрам :7
Рам задаеро дил нанавозй,

фаълу фаулун фаълу фаулун
Д илш удаеро чора насозй.

Асрами максур :8
Эй шаби зулф ат ролиясову эй махи ру ят ролияпуш,

фаълу фаулун фаълу [фаулун] фаълу фадлун фаълу фаул
Н аргиси мастат бодапарасту лаъли хамуш ат бодафуруш.

Макбузи аслам :9
Т арам бихонй в-арам биронй,

фаулу фаълун фаулу фаълун
Дили хазинро ба чои чонй.

Ва Рудакй бар вазни макбузи аслам разале гуфтааст 10
ва дар он сачъ нигох; доштааст ва ин ду байт аз он
аст:
Гули бахорй, бути таторй,
Н абид дорй, чаро наёрй?

фаулу фаълун фаулу фаълун
Н абиди равш ан чу абри бахман
Б а тарфи гулш ан чаро наборй?

Ва баъзе аз шуарои мутааххир бинои макбузи аслам
бар шонздах; рукн них,одаанд. Чунон ки Хоча Исматуллохи Бухорой, рах,матуллох фармояд:
202

Зихй, ду чаш мат ба хуни мардум кушода тиру каш ида ханчар,

фаулу фаълун фаулу фаълун фаулу фаълун фаулу фаълун
Рухи чу мохат сабохи давлат, хати снёхат шаби муанбар.

М ахзуф :11
Нигороыи ман чафо мекунад,

фаулун фаал фаулун фаал
Бути чини манЧсато мекунад.

Бах,ри Мутадорик
Ва ин бах;рро «Ракз-ул-хайр» ва «Савт-ун-нокус » 12 низ
гуянд.
Мутадорики мусаммани солим:
Эй тутук баста аз тираш аб бар кам ар,

фоилун фоилун фоилун фоилун
Тутии хаттат аф канда пар бар ш акар.

Махбун : 13
Санамо, бинамо руху чон бирабо,

фаилун фаилун фаилун фаилун
Ки туро бувад ии бех аз он ки маро.

Мак,туъ:и
То кай моро д ар гам дорй?

фаълун фаълун фаълун фаълун
То кай орй бар мо хорй?

М а х б у н и м ак,ту ъ :15
Сунбули сиях бар суман мазан,

фоилун фаал фоилун фаал
Л аш кари хабаш бар Хутан мазан.
203

Мусаддаси махбун:
Г узарам хам а бар дари туст,

фаилун фаилун фоилон
Чй кунам? дили ман бари туст.

М актуъ :16
Х,ар дам оям суят,

фаълум фаълун фаълун
Б ош ад, бинам руят.

РИСОЛАИ-- М УСИДИ

ч

'>'»

: r .

■

-

-ч

Ч4,

А бдурахмони Чомй бо «Рисолаи мусик,й»-и худ д ар таърихи
инкишофи афкори маданй ва эстетикии халки точик хиссаи пурарзише гузош тааст. Вале нусхахои каламии он хеле кам ба назар
мерасанд ва то алхол ба райр аз дастхати «Куллиёт»-и вай (Ниг.
А. Афсахзод. Рузгор ва осори А бдурахмони Чомй, с. 112— 113)дар дигар чо нусхае пайдо нашуд. Соли таълиф и рисола низ маълум!
нест. М увофики маълумоти м ухакдик Аълохон А фсахзод «Ри­
солаи мусикй» бо дархости Алишер Н авой баъди соли 1475 т а ъ ­
лиф гардида будааст.
Х арчанд дар ин ахд аз тараф и олимону донишмандони ин
соха, масалан, Ш охбукка («А сл-ул-васл»), Мир М умтоз ва Хоча
Ш ахобуддин А бдуллохи М арворид, М авлоно Виной як силсилаи
рисолахо оид ба илми мусикй оф арида шуда бош анд хам , истифода ва хифз кардани онхо барои иавёдгирон то андозае душ ворй
ва гаронихо дош тааст. Аз ин чихат, Алишер Н авой аз А бдурахмони
Чомй хохиш кардааст, ки асаре оид ба мусикй таълиф намояд.
«Ба ин ф акир,— менависад Алишер Н авой,— инояту илтифот
дош танд, (Ч о м й — Л.
«Рисолаи мусикй ва адвор»-ро навиштанд, ки дар ин фан аз он манфиатноктар ва муфидтар рисолае
нест», Чунон ки аз суханони Н авой бармеояд, рисолаи мусикяи Ч о 207

мй аз сабаби бо забони равону содда таълиф гардиданаш нисбат
б а дигар рисолахои мусикии муосиронаш ахам ият ва ш ухрати
босазое пайдо кардааст. Чи навъе ки мо айнан хамин хусусиятро
д а р рисолахои кофияву арузи у низ муш охида мекунем.
«Рисолаи мусикй»-и Чомй хамагй 23 фаслро дар бар карда,
•аз м укаддим а, ду боб ва хотима иборат аст.
Чомй дар м укаддим а, баъд аз хам ду сано ва сабаби таълиф ,
дар фаслхои I I — III рисола аз таърихи пайдоиши мусикй, ба вучуд омадани овозу каторовозхо, истилохи мусикй, муносибати инсон бо чам ъияту табиат сухан меронад ва ба хамин васила аха.мияту зарурияти мусикиро дар чомеаи инсонй таъ ки д менамояд.
М ухаккик. монанди баъзе муаллифони пешин илми мусикиро
б о бофтахои асотирй марбут надониста, балки асосхои илмиашро
чустучуй мекунад ва тафсироти худро хеле м уъчаз баён кардааст.
У илми мусикиро ба ду боб: илми таълиф ва илми йкоъ, ки хар
яке аз таркиботу чузъиёти созу овоз алохида бахс мекунад, таксим намуда, чунин тафсир менамояд:
«Л очарам мункасим м егардад ин фан ба ду кием: як кисми
он ки д ар вай нагам отро бидонанд ва онро илми таълиф гуянд
ва кисми дигар он, ки дар вай ахволи азминаро бишиносанд ва
онро илми йкоъ хонанд». (Абдурахмони Чомй. Осор, ч. 8. Рисолаи
мусикй).
Д ар фаслхои IV— V сухан аз найма, таъриф у ахам ият ва аз
бахш хои мухими таркиби мусикй будани он раф тааст. Д ар
ин боб тафовути буъд (ф осила), каторовозхо (чам ъ), чине ва нисбати онхо, таносуб ва ф арки фосилахои мавзун, ки д ар кисмати
созхои камонию торй ва нафаей пайдо меш аванд ва то дар ач ае
бо овози табий, равишхои кавлию ф аръй нисбат доранд, ба таври
возех таш рех ёфтааст.
Фаслхои V I—X ба м асъалахои назарии хеле мухим бахш ида
■шудааст, Чунон ки маълум мегардад, тафсиру шарххои Чомй оид
ба таносуби фосилаву каторовозхо беш тар дар атрофи нармахои
хаф тдахгона сурат гирифтааст. Д ар ин фаслхо назарияи мисл,
■меъёри фосила ва дарачаи таизими каробату хамохангии нармахо,
208

каторовозхои хаф тдахгона тахлил гардида, дар рафти тахкики
фосилахо муаллиф бисёртар фосилахои зи-л-кулл (о к тава), зи-лхамс (квинта), зи-л-арбаъ (к вар та), мучаннаб, танинй, бакияву
ф азла (лахни комил)-ро аз фосилахои м уттаф нк (гармоникй) хисоб кардааст. Фосилахои дигарро бош ад «зи-л-кулл ва-л-арбаъ,
зи-л-кулл ва-л-хамс, зи-л-кулл марратайиро м уттаф ику мулоими
кисми дуввум», яъне фосилахои иаздику хамоханги гурухи дуюм
ш уморидааст.
Фаслхои X I—X II рисола ба намудхои мухталифи чинсхо:
тетрахордхо ва п е н т а х о р д ^ ва тарзи ба вучуд омадани ф осилаву
чам ъхо тавассути васл шудани тетрахордхо бо пентахордхо (Аб­
дурахм ан Д ж ам и. Т рактат о музыке. Ташкент, 1960, с. 77) ва
инчунин сохту таркиби, асоси пардаву каторовозхо, ки паи хам ба
вучуд омада хар як аз хаф т навъи каторовозхо ва ей навъи пен­
тахорд, ки хамагй наваду як даври мусикиро таш кил мекунанд,
бахш ида ш уда батафеил ш арх ёфтаанд.
Чомй дар ин бахш беш тар ба осори мусикию илмии м ухаккикони пешни такя намуда бош ад хам, вале фикрхои бикр ва мулохизоти хоси худро дорад. Чомй, чунон ки м ухаккик А. Р ачабов
тасдик мекунад, «роххои амалии истифодаи хаш тоду чор даври
мусикиро тафсир намуда, таъ ки д мекунад, ки тавассути ин равиш
мумкин аст хамаи наваду як даврро
дар соз дохил намуд».
Ф аслхои Х Щ — XIV рисола чолиби диккат буда, он низ ба
масоили мухими, илмию амалии мусикй — мавзуъи бахеи сози уд,
чурсозй, сохту таркиби пардахо дах л мекунад. Ин кисмати рисола
давоми мантикии фаслхой гузаш та буда, ин чо Чомй аз хусуси
хидмати олими бузурги точик — Абунасри Форобй чунин кайд
кардааст: «Ашрафи олоти завот-ул-автор (созхои торй — А. 3 . ) —
удро донистаанд ва пеши мутакаддим он автори вай чахор буд а­
аст: бам ва маслас ва масно ва зер. Ва Хаким А бунасри Форобй
б аъ д аз зер як ватар ва, дигар бар он аф зудааст ва онро ходд
ном нихода» (Абдурахмони Чомй. Осор, ч. 8., Рисолаи мусикй).
Аз мундаричаи фаслхои зикрш уда чунин бармеояд, ки тафсироти назарию амалии Чомй, ки дар ин асар баён ёфтаанд, натичаи
14—5901

209

тахкику мушохидахои хоси у буда, мохиятан такмил ва давоми
комёбиву чустучухои мухаккикони пешин мебошаид.
Устоди ин фан будани Чомй аз тахлили амики назариявии 12
маком, ш аш овоза ва 24 ш уъба баръалоина мушохида мегардад.
Хар макомро алохида дар фасли XV ш арх дода, бахсу ихтилоферо, ки дар атрофи он ба вучуд ом адааст, тафснр намуда, бо
тартиби муайяне дар чадвал каш идааст. Оли-ми заковатм анди мусикишинос аз тамоми бурду м увафф акиятхои илмии ахдаш вокиф
будааст, ки мегуяд: «Аммо он чи арбоби ам ал дар он тасониф
кардаан д ва дар ин замой м устаъм ал аст» (Абдурахмони. Чомй.
Осор, ч. 8. Рисолаи мусикй).
Чомй хангоми тафсиру маънидод намудани макомхо, махсусаи дар таркиби дасотин ва каторовозхои он фикру мулохизоти
тозае дохил к ардааст ва бо хамин дар инкишофу пешрафти афкори назарии илми мусикй хиссаи арзандае гузош та тавонистааст.
Фаслхои XVI—X V III оиди овозот ва даврахои дувоздахгонаи
маком мебошад. М уаллиф дар ин кисмат маком-овозхоро аз чихати амалию назарй амик тахлил мекунад ва инчунин ба шархи
амалиёти мусикй ва бо махорати баланд ичро гардидани созу
овоз низ ахамияти махсус медихад. Чомй низ мисли мухаккикони
пешин овозро василаи мухими тагйирёбии оханг ва аз нав баргаштани онхо дар макому ш уъбахо ш уморидааст.
Фаслхои XIX—XXII рисола ба яке аз м асъалахои мухими илмй ва амалии мусикй — йкоъ (зарб) ва ба мавзуъи созу овоз бахшида ш удааст. М аълум аст, ки кабл аз Чомй илми йкоъ — зарб
дар фаслу бобхои осори мухаккикони форсу точик А буалй ибни
Сино, Абунасри Форобй, М ухаммади Омули, Кутбиддини Ш ерозй,
Абдулкодири Гуянда ва дигарон ш арху тафсири худро ёфта буд.
Чомй дар бахшхои асари худ йкоъро вобаста ба м асъалахои ил­
ми' арузу кофия ва бадеъ дар робитаву пайвастагй тахлил наму­
да, ба натичахои тозаи назарию амалй ноил гардид. П айдост, ки
у дар тахкики илми мусикй донистани конунхои илми сегона:
арузу кофия ва каломи бадеъро зарур ш уморидааст, Б ехуда нест,
210

ки дар ин боби асари Чомй аз ахамияти зихофу рукнхо, аз хусуси хичохои дарозу кутох, сабаби хаф иф у сабаби сакил, ватади
мачм уъу ватади м аф рук ва фосилаи куброву фосилаи сурро, таксим шудани вохидхои шеърй сухан м ер авад ва вобаста ба ин дар
илми йкоъ роли накрахо, савтхо, каторовозхо, замонхо, овозхои
хичосоз, ки авзони зарбиро ифода мекунанд, махсус к ай д мешаваид. М уаллиф йкоъро ба м увассал ва йкоъи муттасил чудо намуда, аз ин хусус чунин навиш тааст: «Х,ар ду харф и мутахаррики
мутаокибро сабаби сакил гуянд чун та-н а ва як м утахаррик ва
як сокинро сабаби хафнф чун таи ва ду м утахаррик ва як сокинро ватади м ачмуъ чун та-иан. Ва се м утахаррик ва як сокинро
фосилаи cyFpo чун та-на-иан. Ва хар чам оати накарот, ки хает ё
азминаи м утахаллала миёни онхо мутасовианд ва онро йкоъи м у­
вассал хонанд ва ё мутаф озала ва онро йкоъи муттасил гуянд»
(Абдурахмони Чомй. Осор. ч. 8. Рисолаи мусикй). Чомй дар ин
бахш ёзд ах зарби маъмул, таркиботи замонй, суръати зарбй —
охангнокии зарбхоро ба тарзи равон ш арх дода, баробари ин чихатхои умумии зарбхои маъмулро барои сарояндагону навозандагон кайд кардааст. Инчунин муаллиф сохти зарбхоро ба ду таксим кардааст, ки аз шаклхои хичоии овозхои мусикй накрахо иборат буда, дар шеър ба ватаду сабаб ва фосилахо баробар меоянд.
М уаллиф дар ин хусус навиш тааст: «Ва он бар ин анвоъ аст:
сакили аввали замони даври он баробари замоне бувад, ки дар
он ба хаш т сабаби сакил талаф ф уз тавон кард муштамил бар
ш онздах н акра ва аркони он ду в атад аст ва як фосила ва як
сабаби хафиф ва боз як фосила чун танан танам таианан тан тананан бар вазни мафойлун фаилуи муфтаилун» (Хамон чо). Чунон
ки мебинем, ин чо пайвастагии хичохои кутохи аввалй бо хичохои
дуюми кутох, сурату шакли

давр, чихатхои васеи азмина

нисбат

ба ш акли сунъии рукнхои зарбй, ки бо таф ъилахо мувофикат ме­
кунанд, равш ан ш арх ёфтаанд.
Хамин тавр, Чомй дар фасли

охирин

(X X III)

сухаиро дар

атрофи 12 маком ва шуаботи он идома дода, мувофивд анъанаи

211

пешиниён дар заминаи таъсири мутакобилаи лахну наво ш уъбаи
созию овозиро ба чор таксим кардааст.
М ухаккик хосияту таъсири хосе дош тани хар яке аз ин даврахоро махсус таъкид намудааст. Аз чумла Ушшоку Н аво, Бусалик ба инсон тавоноию ш учоат ва Рост, И рок ва И сфахон ф арадмандй мебахшад.
«Ва аз овозот,— менависад Чомй,— Н авруз ва Гардониё ва
аз шуаботи Панчгох ва Зовулиро хамин таъсир аст» (Абдурахмони
Чомй. Осор. ч. 8. Рисолаи мусикй).
■
В але бахшхои Бузургу Зераф канд, Раховш о Зангула аз руи
гуфти муаллиф инсонро ба андуху махзуният мекаш идааст. Аз
овозот Гувошт, Ш ахноз, Х,исор, Хумоюн, М убаркаъ, Бастанигор,
Сабо ва Н аврузн араб, Р ак аб , И сфахонак, Руй ва И рок хам
хамин н авъ таъсир дош таанд.
Аз ин чихат, Чомй дар хотимаи рисола дар ичро намудани
маком у охангхои мазкур интихобн шеъри баландм азмун, масъулият, м ахорат ва табъи салиму саликаи баландро а з «асхоби амал»
дархост менамояд.
«Рисолаи мусик,й»-и Чомй бори аввал аз тараф и ду олими
маъруфи советй А. Н. Болдырев ва В. М. Беляев бо тарчум аи русй ва ба ш арху тавзехот дар соли 1960 д ар Тошканд ба табъ р а ­
сид. Ин асари пурарзиш барои ахли мусикй то хол яке аз сарчаш махои мухими илми ба хисоб меравад.
Мо низ хангоми ба нашр хозир кардани асари мазкур, ба
матни русии ин рисола мурочиат намудем, ки баъзе м асъалахо
хал гарданд ва махсусан тарзи сахехи накш ахо дуруст инъикос
ёбанд.

Абубакр Зуууриддинов

Ф А С Л [I]
М УЦ А ДДИ М А

Б аъд аз тараннум ба нарамоти сипоси худовандй,
ки шуъбадонони макомоти бандагиро гуши умед бар
овозаи навиди латоифинъом ва афзоли уст, чал лат аза­
мата чалолихи. Ва пас аз таганние ба суруд, дуруд ба
пешраве, ки накшбандони лавхи кавлу амалро саодати човид дар пайравии савти сити вазоифи ахвол ва
аъмоли уст...
Гуяндаи ин * в з ва созандаи ин накши дилнавоз, ки
дар унфувони шабоб, ки овони тахсилу унвони сах;ифаи колу кил буд, ташхизи хотирро ба тааллуми ил­
ми мусикй оханг карда будам ва кавоиди амалии он­
ро ба чанг оварда, гох дар кавонини таълифи он лабе
мекушодам ва гох дар мавозини йкоъии он дасте мезадам, аммо ба воситаи такаллуби адвор ва тараллубн
хаводиси лайлу нахор хотир аз он афсона фаромуш
карда буд ва лаб аз он тарона хомуш монда, то дар ин
айём аз носияи ахволи баъзи киром, ки он дастонро
шунида буд ва ба он достон орамида, чунон тафаррус
кардам, ки макнуни замири мунираш он аст, ки аз он
213

афсона харфе ба руи кор орам ва аз он тарона садое
дар гуши рузгор бигузорам, харчанд ба мучиби ин казия, ки:
Н аф ас тан дону чон доди худованд,
Ки чонх,оро ба танх,о дода пайванд.
Б а раф лат гуфтани тан-тан дар алх,он
Зи кавволон бувад танкой бечон.
Тани бечон нихон дар хок бехтар,
Бисоти зиндагон з-он пок бехтар.

Икдом бар он маром на муктазои макомии факир
буд ва иштигол бад-он макол на мувофики холи ин
хакир. Аммо аз ин маънй тачохул кардам ва руи таваччух ба чамъи рисола овардам аз кутуби ин кавми
мутанаккит ва аз усули ин тоифаи мустанбит. Мултамас аз мутолиакунандагон он ки мизроби таассуб бар
ватари тачхил ва тасфих, назананд.
Ф А С Л [II]

Тамх,ид. Бар арбоби закову фатнат пушида нахохад буд, ки аксари хайвонотро таайюш ва ибкои навъ
чуз ба чимоъ бо абнои чине мутасаввир нест. Ва он
ичтимоъ ба воситаи такассури харакоти мутахолифатул-чих,от, ки мунбаис мегардад аз танаввуъи хочот дои­
мо муяссар не, пас мухточ гаштан ба амре, ки баъд аз
ифтирок доъй ба ичтимоъ тавонад буд.
Чун овоз, ки нисбати дурй ва наздикй ва равшанй
ва торикй ба он яксон аст ва йсоли он ба чи^оти мутакобила ва худуди мутагойира осон, хеч сотире монеъи
он натавонад шуд ва хеч монеъе дофеи он натавонад
гашт. Лочарам хазрати хак субхонаху ва таоло ба
иноятн беиллати худ дар табиати онх;о куввати исдори
214

он бар автори мухталиф ба дасби автори мутанаввеъ
вадиат ниход. Ва хар якро бар идроки он автор аз он
атвор тавоной дод. Ва чун инсонро баъд аз иштироки
вай бо соири хайвонот дар ин навъ хочат хочатхои ди­
гар бувад, ки дар изхори он ихтилофи табии асвот кофй
набувад. Мулхам шуд ба тасарруфе саноъй дар он ба
тактеъи он ба хуруф ва таркиби хуруф ба калимот ва
вазъи он ба йзои1 маонии максура.
Пас чихати эхтиёчи инсон мутазоиф шуд ва шакк
нест, ки хар мухточ илайхи матлуб ва маргуби мухточ
аст ва мухточро дар вусул ба он анвои лаззат ва ибтихоч. Пас вайро дар истимои асвот лаззате харчи тамомтар хосил тавонад буд. Ба тахсис вакте ки он дар
зимни нагамоти2 мулоима ва таълифоти муттафикаи
мавзуна вучуд гирад. Чи таълифи нагамотро хусусияте
Хает, ки дар соири таълифот3 нест, зеро ки чун ногох
нагмаи мулоим бар нафс ворид шавад, ба он мултазз
гардад ва чунончи ба вичдони саросар чадиди мулоим.
Ва чун аз идроки он лаззат гирад ва он филхол руи
видоъ дар никоби таворй орад, аз вахшати видои вай
мунКабиз гардад ва боз бе тарохии вахшат видои вай
ба ибтихочи вуруди нагмаи дигар, ки гуё хамон нагмаи иешин аст, ручуъ карда мунзамм ба таносубе таълифй мубаддал гардад.
Пас ifSp ин хол чанд чиз хосил шавад: яке вуруди
амри чадиди мулоим ногох. Дигар талофии вахшати
видои он ба бахчати ручуъ. Дигар инзимоми таълифе
муттафики мавзун ба он. Ва хар як аз инхо сабаби
навъе аз лаззат. Пас ба чамъияти инхо мултазз га р ­
дад — гоят ул-илтизоз.
Ва гох бошад, ки адволи пушида дар нафс чун хузн
ва фарах ва хавф ва ричо ва хузуъ ва истеъло ба х а ­
мон овон хайъате ворид гардад ва онро мунсабег б»
сабги худ гардонад ва ба воситаи он мустамеъ бар он
215

ах во л и пушида иттилоъ ёбад. Ва дар ин низ навъи лаззате бошад. В а год бошад, ки асаре аз он ба нафси
мустамеъ сироят кунад. Ва чун хусули он матлуби вай
бувад, бехтарин васила гардад дар тахсили он ва ин
чиз мучиби лаззате дигар гардад.
ФАСЛ [ i l l ]

Кудамои хукамо, бинобар он чи маълум шуд аз
таъсири таълифи нагамот ва йкоъи1 он дар нафс ва
иститбои он мар лаззате комилро эх,тимом намуда, такмил ва итмоми онро илме тадвин карданд ва онро му­
сикй, ки маънии он ба х,асби лугати Юнон алх,он аст,
ном ниходанд.
Пас, мусикй дар истилох, илме бошад, ки бидонанд
дар он адволи нагамотро аз хайсияти мулоимат2 ва мунофарати3 эшон бо якдигар ва ахволи азминаи мутахал л а л а 4 дар миёни он нагамотро то ба риояти дурй
аз он азмина, ки нисбати он ба алхон хамчу нисбати
вазн бошад ба ашъор, зинати дигар гирад ва равнаки
харчи тамомтар пазиранд. Лочарам мункасим мегардад ин фанн ба ду кием: як кием он, ки дар вай ах­
воли нагамотро бидонанд ва онро илми таълиф гуянд.
Ва кисми дигар он, ки дар вай ахволи азминаро бишиносанд ва онро илми йкоъ хонанд.
Ва ин рисола ба хамин мулох,аза ба ду кием инкисом меёбад.

ФАСЛ [IV]
КИСМИ АВВАЛ
ДАР ИЛМИ ТАЪЛИФ

Н а гм а 1 овозеро гуянд, ки чандон диранг кунад, ки
хисси замон2 онро дартавонад ёфт. Ва ин кайд эхтироз
аз овозхое аст, ки аз накароти3 гайри лахния чун дафу каф шунида мешавад, ки онро нагма намегуянд. Ва
мебояд, ки диранг кардани овоз дар он замон бар хадде вохиди4 муайян бошад аз хиддат.5 Ва сакл, яъне
тезию гаронй, ки онро зеру бам6 гуянд. Ва ин кайди
эхтироз аз мисли абъод7 ва ачнос8 ва чамуъ9 аст, зеро
ки хар як аз инхо овозеанд дирангкунанда, лекин на
бар хадди вохид аз хиддат ва сакл, балки бар худуди
мухталиф. Ва мебояд, ки махнун илайх бошад табъан, яъне табиати он овоз ё табиати мустамаъ такозои
он кунад, ки нафсро бо он майл афтад ва аз он лаззат
ёбад ва исгои он кунад. Ва ин кайд эхтироз аз овозест,
ки чун чубе ё сангеро масалан бар замин бикашанд,
масмуъ шавад, зеро ки он овозест, ки диранг мекунад
замоне, ки замони кашидан аст бар хадде муайян аз
хиддат ва сакл. Чи шакк нест, ки он овоз ба хасби салобат ва раховати чисми мачрур ва мачрур алайх салохияти хиддат ва сакл дорад. Аммо ба иттифок инро
нагма намегуянд. Агар касе гуяд, ки аз ин таърифи
нагмахои номатбуъ, ки аз гулуи бадовозон ва гайри
он аз созхои номулоим шунида мешавад, хорич аст,
гуем: ло1?уссалим, махнун илайхи нест, зеро ки он мулоими табъи лофиз ба он ё мустахричи10 он хохад буд.
Ва агар мулоими табъ набошад, лонуссалим, ки онро
нагма гуянд. Ва агар гуянд, гуем: ин таърифи нагмаест, ки максуд бо лаззот баёни холи вай аст дар фаин,
на мутлаки нагма.
217

ФАСЛ [V]

Чун нагма аз яке даргузарад, онро буъд хонанд ва
чун буъд аз яке даргузарад, онро чине хонанд ва чун
чине аз яке даргузарад, онро чамъ гуянд ва чун чамъ
дар зимни нагамоти муттафика1 маддудатулазминаи2
мавзунатуладвор3 вучуд гирад, онро ладн4 ном ниданд.
Ва чун мулоимат ва мунофарати абъод, ки мизон дар
шинохтани он кабул ва адами кабули табъдои салим
аст, мабнй бар ннсбатдое, ки миёни нагматайн дар
буъд даст. Ва донистани нисбати миёни нагамот ба
донистани нисбати миёни махоричи5 он тавонад буд.
Ва махрачи нагма ё х,алкй аст чун дулуки дайвонот ва
ё саноъй аст чун олоти маснуа.
Ва машдур аз маснуот олоти завотулнафх6 ва завотулавторанд ва донистани нисбати миёни махоричи далкин халкй ва махоричи саноъин олоти завотулнафх мутааззир, балки мумтанеъ. Лочарам баёни он нисбат дар
олоти завотулавтор7 кардаанд, ки махоричи он авто­
ранд ва автору ачзои он макодири муайянаи маддуда. Ва аз нисбати махорич нисбати нагамотро донистаанд ва нисбати бокии нагамотро, ки аз хулук; ва
олоти завотулнафх ва гайри он масмуъ шавад, киёс
ба он маълум карда.
ФАСЛ [VI]

Асдоби амал дар ин саноат чун ватареро ба ачзои
вай яке буъд аз дигаре истинток кардаанд, пеш аз вусул ба мунтасафи он ватар дафтдад нагма ёфтаанд
мумтоз аз якдигар ва мутагойир дар масмуъ, ки деч як
аз ондо назири якдигар нестанд ва ба чои якдигар наменишинанд ва дар лодике1 ададд аст аз собики худ.
Ва чун ба мунтасаф расидаанд, нагмаи онро назири
мутлак ёфтаанд, ки дар як ба чои якдигар менишцнанд
218

ва тафовут миёни эшон чуз ба хиддат ва с а к,л нест.
Ва аз мунтасафи мутлак, ё мунтасафи нисфи ахир, ки
рубъи мутлак2 бошад, хафтдах нагмаи дигар ёфта­
анд назоири хафтдах нагмаи собик чунон ки нагмаи
мунтасаф назири нагмаи мутлак бошад ва нагмаи чузви сонии ин рубъ назири чузви сонии нисфи аввал ва
нагмаи чузви солиси ин назири нагмаи чузви солиси
он, хамчунон то охир. Ва мешояд ки рубъи ахирро низ
тансиф кунанд ва нисфи аввали вайро ба хамин дастур кисмат кунанд ва нагамоти ачзои вай назоири нагамоти ачзои кисмати аввал. Ва бар ин киёс аст, то
он чо, ки хоханд.
ФАСЛ [VII]

Мохирон дар ин фанн аз барои тасвири ин кисмати
аввал ва бар ин киёс аст, то он чо ки хоханд, хатте
фарз карданд ба манзалаи ватаре ва онро кисмат кардаанд бар вачхе, ки чун мисли он кисмат дар ватар
вокеъ шавад ва махоричи нагамоти хафтдахгона ва
назоири он мутаайин гардад.
Пас бар аввали он хат, ки дар уд онро чониби анф
гуянд, алиф
«I» (А) ракам ниходаанд ва бар охири
он, ки онро чониби мушт гуянд ракам
“f” «мим»
(М) бар ин сурат. Пас кисмат кардаанд аввалан хатти
алиф — мим (АМ)-ро ба ду кисми мутасовй ва бар
мукассам раками «ех»
(^>)
ниходаанд. В а максуд
аз ин таксим он аст, ки чониби аскал аз ахадд чудо
ш авад ва мабдори таксими сонй мутаайин гардад ва
доираи нагамот, ки онро буъди зи-л-кулл1 хонанд, чу­
нон ки биёяд, тамом шавад.
219

Ва агар на «ед» (^>)
махрачи деч як аз нагамоти дафтдадгонаи асл нест. П ас шонздад таксими
дигар кардаанд, ки аз дар таксиме махрачи як нагма
маълум мешавад ва мутлаки ватар махрачи як нагмаи
дигар аст. Пас мачмуъ дафтдад бошад. Ва аз ин таксимоти шонздадгона се бар мутлаки ватари «алиф —
мим» (AM) вокеъ мешавад ва боки бар ачзои вай. Ч у ­
нон ки «алиф — мим» (АМ)-ро се кием кардаанд ва
бар нидояти кисми аввал «е-алиф» (Ь)
нидодаанд.
Боз «алиф-мим» (АМ)-ро чадор кием кардаанд ва бар
нидояти кисми аввал «до» (^) нидодаанд. Боз «алифмим» (АМ)-ро нуд кием кардаанд ва бар нидояти кис­
ми аввал «дол»
(Д) нидодаанд.
Пас «дол-мим»
(ДМ)-ро се кием кардаанд ва бар нидояти кисми ав­
вал «е — дол» (-^>) нидодаанд. Пас «е-дол-мим»((»-Ч) - ро
се кием кардаанд ва дар нидояти кисми аввали «алифзо» О)
нидодаанд. Боз «до-мим» (р^) - -ро дашт
кием кардаанд ва мувозии як кием аз чониби «алифдо» (АХ,) изофа кардаанд ва бар нидояти он «де» (.+)
нидодаанд. Пас «де-мим»(*р) « -ро дашт кием карда­
анд ва аз тарафи аскал мувозии як кием изофа кар­
даанд ва бар нидояти он «бе» (<->) нидода. Пас «бемим» ( f v ) — -Р° се кием кардаанд ва бар нидояти
кисми аввал «е-бе» ( ^ ) нидода. Боз «бе-мим» (v p ) —
-ро чадор кием кардаанд ва бар нидояти кисми аввал
«то» (1>) нидода. Пас «то-мим» (kf) —-ро чадор кием
кардаанд ва бар нидояти кисми аввал «е-вов» ( y j —
нидодаанд. Пас «е-вов-мим»
( f j j ) - -ро ду кйсм
кардаанд ва аз тарафи аскал кисми дигар изофа кар220

даанд. Ва ба нидояти он «вов» (_з) нидода. Пас «вовмим» Ор) — -ро дашт кием кардаанд ва кисми дигар
изофа кардаанд ва бар нидояти он «чим» (^) нидодаанд. Пас «чим-мим»
-ро кием кардаанд ва
бар нидояти кисми аввал «ё» (ij) нидода. Боз «вовмим»- Ор) — ро чадор кием кардаанд ва бар нидояти аввал «ё-чим» ( ^ ) нидода. Пас «ё-мим
(,jp) ро чадор кием кардаанд ва бар нидояти аввал «ё-зо»
<Ji> нидода. П ас «зо-мим» (jp) - -ро чадор кием
кардаанд ва бар нидояти аввал «е-дол» ( ^ ) нидода.
Ин аст махоричи нагамоти дафтдадгона.
Б аъд аз он кисмат кардаанд нисфи бокии ватари
«алиф-мим» Ор) -ро, ки чониби диддати вай аст,
ба ду кием, бар нидояти кисми аввал «коф-де» ( < 0
нидода. Пас кисмат кардаанд «ё-до-коф»
-ро
ба дафтдад кием, чунон ки кисмат карда буданд «алифё-до» ( &]) — -ро. П ас досил кардаанд дар баробари дар
як аз нагамоти дафтдадгона чониби сакли як нагма аз
чониби диддат. Пас чунончи «е-до» ( ^ ) — назира бу­
вад «алиф»-(1) ро дамчунин иагмаи чузви сонй аз нис­
фи сонй назирае аст мар чузви сонй аз нисфи аввалро
ва сонй мар сониро ва солис мар солисро то охир.
Ва бибояд донист, ки бинои кор2 дар ин таксим
бар тавассуъ ва такриб аст, на бар тадкик, зеро ки
агар ангушти содиби амал аз ин махорич андаке зеру
боло афтад, дар масмуъ тафовуте намекунад. Пас агар
дар ин таксим андак тафовуте бошад, назар ба он чи
тадкик аст, мадалли таън ва эътироз набошад, бо он
221

ки умда дар тахкики махоричи хафтдахгона завки
марзоти ин фанн аст, зеро ки ба чихати кусури олот
тахкику махоричи камоянбагй наметавон кард, на бадин таксим ва на ба таксимоти дигар, ки аз ин ба тахкик наздиктар донистаанд. Ва аз ин чихат дар хамин
иктисор карда шуд.
Ф А С Л [V III]

Х,ар мивдореро, ки нисбат ба микдори дигар кунанд
ё мисли вай хохад буд, ё аъзам, ё асгар. Ва чун аъзамро бо асгар нисбат диданд ё мисл ва чузв хохад буд ё
мисл ва ачз ва ё зиъф ,1 ё зиъф ва чузв ё зиъф ва ачзо
ва ё амсол ,2 ё амсол ва чузв ё амсол ва ачзо ва ё азъоф ,3 ё азъоф ва чузв ё азъоф ва ачзо.
Чун салоса масалан, ки чун арбаъаро ба вай нис­
бат диханд мисл ва чузви вай аст|^-^-]ва хамса мисл
ва ачзо ва ситта зиъф ва сабъа зиъф ва ч у з в [ - у ] в а
самония зиъф ва ачзо [-д~] ва тисъа амсол ва ашара
г 1 1
амсол ва чузви [-jj-jBa эхдо ашара — амсол ва ачзо ва
исно ашара-— азъоф ва салоса ашара — азъоф ва чузв
ва арбаъа ашара — азъоф ва ачзоф. Ва ф арк миёни
амсол ва азъоф адади он ва азъоф он аст, ки азъоф
ба тансифи марратан баъда ухро .4
Ф А С Л [IX]

Хар ду нагма, ки бо хам таркиб ёбад ва аз он буъде хосил шавад, ё муттафик 1 хохад буд, ё мутанофар2.
222

Ва мурод ба муттафик он аст, ки табъи салим онро
мустахеан шуморад ва бар истимои он икбол намояд.
Ва мутанофар он аст, ки табъи салим онро макрух до­
рад ва истимоъи он бар вай гарон ояд. Ва муттафик
ё дар камоли иттифок бошад, ки агар хар ду нагма
бо хам шаванд, гумон баранд, ки магар як нагма аст.
Ва агар яке баъд аз дигаре шунаванд, мулоим 3 бошад
ва хар як бадали они дигар тавоиад буд
Ва дар
таълифи алхон чун ва аз ин кабил аст, хар нагмае бо
назираи худаш. Ва инро буъди зи-л-кулл гуянд, ба
эътибори шамули вай хама нагамотро, зеро ки хеч;
нагмае нест, ки дар ин ватар ва чи дар мавозеи дигар,
ки вай биайнихо ё мисли вай, ё назираи вай дар миёни
тарафайн вай дохил нест. Ва хамчунин муштамил бар
кулли абъод аст, усул ва нисбат миёни тарафайни ин
буъд нисбати зиъф аст, зеро ки микдори ватар
зиъфи микдори ватар аст
ва ё дар камоли
иттифок нест, балки хар ду бо хам мулоиманд. Ва яке
баъд аз дигаре низ мулоим аст, валекин хеч, як бадали

[с.]

[V]

они дигаре натавонад буд хамчун нагматайн
Ва нисбати

[ 'Ч

[ ,Ь~] нисбати мисл ва нисф 4 аст, зеро ки

ватари нагмаи [!р] мисл ва нисфи ватари нагмаи [-тр]
аст. Ва инро буъди зи-л-хамс 5 хонанд, зеро ки мушта­
мил аст бар панч буъд.
[I
3 £ Ч] •

Ва хамчу нагматайн [•с] ва нисбати миёни мисл
г 1 1
в а [ ^ с у л с аст, зеро ки микдори ватар [If] мисл ва
сулс/’ микдори ватар

[сг]

аст. Ва инро буъди зи-л-

223

#

а р б аъ 6 хонанд, зеро ки муштамил аст бар чадор буъд,
аънй
[* С* ) с ! '
Ва ё худ бо дам мулоим нестанд, лекин яке баъд аз
дигаре мулоим аст, дамчу ду нагма [I £»]• Ва онро
буъди танинй 7 хонанд. Ва нисбати миёни тарафайни

он мисл ва сумн[-д-]аст, зеро ки микдори ватар [I f]
1
'
.
[ 1-д-]мивдори
ватар аст
(•] . Ва 'нисбати
дамчу ду нагма [> ■=] в а онро буъд хонанд. Ва онро
номе таъйин накардаанд ва лекин дар таксими дасотин 8 онро мучаннаб 9 хонанд. Агар мутлакан онро мучаннаб ном ниданд, дур менамояд. Ва нисбати миёни
тарафайни он мисли чун нисбати шонздад бо понздад
ва сулс^-^~] хум с[-|~]аст такрибан. Ва дамчу ду нагмаи
буъд [I <_;] ) ки 0 Нр 0 буъди бак,ия 19 ва ф азл а 11 хонанд.
Ва нисбати миёни тарафайни он мисл ва чузве аст аз
тисъа ашара такрибан.
Ин абъоди муттафикаи гузаштаро муттафик, ба иттифоки аввал гуянд, зеро ки иттифоки эшон лизотидост
на ба воситаи мушобидат ба буъди дигар ба хилофи
буъд [ ! < } ] , зеро ки иттифоки он ба воситаи он аст,
ки назира аст. Ва онро буъди зи-л-кулли м арратайн 12
хонанд, зеро ки муштамил бар ду буъди зи-л-кулл яке
[I £>] ва дигаре
«С]. Ва нисбати миёни [I] ва
[«0]
азъоф аст, зеро ки микдори ватар
[I f]
зиъфи зиъф мивдори ватар [ <3 (-] аст. Ва ба хилофи
буъди [I е П зеро ки иттифоки он ба воситаи он аст,
ки

[^ 1

назира аст

Ва нисбати миёни та224

Биё, соцй, ки шуд бо майпарастон <цди гул тоэа,
Фиганда овози 6у лбу л дар чаман з-ин маънй овоза.

рафайни он амсол аст, зеро ки микдори ватар
[I с]
салоса амсоли ватар аст.
[■£ f] .
В а инро буъди зи-л-кулл ва-л-хамс 13 хонанд ва ба
сабаби иштимоли вай бар як буъди зи-л-кулл ва як
буъди зи-л-хамс. Ва ба хилофи буъди (I
, зеро ки

К]

иттифоки он ба сабаби он аст, ки
назира аст [ ^ ] •’
ва нисбати миёни тарафайни он зиъф ва сулсайн аст
[-§-] Ва онро буъди зи-л-кулл ва-л-арбаъа гуянд ба воситаи иштимоли вай бар як буъди зи-л-кулл ва як буъ­
ди зи-л-арбаъа. Пас ин абъод муттафиканд ба итти­
фоки сонй, зеро ки эшон дар мартабаи дуввуманд аз
иттифок бад-он сабаб ки гуфта шуд. Пас абъод дама
нуд бошанд: буъди зи-л-кулл ва буъди зи-л-хамс ва
буъди зи-л-арбаъа, ки индо муттафиканд ба иттифоки
увло ва буъди зи-л-кулли марратайн ва буъди зи-л-кулл
ва-л-хамс ва буъди зи-л-кулл ва-л-арбаъа, ки индо
муттафиканд ба иттифоки сонй ва сеи дигар буъди
таиинй ва буъди мучаннаб ва буъди бакият.
Пас буъди зи-л-кулли марратайн тарафайни
он
муштамил аст бар абъоди тисъа ва буъди зи-л-кулл
ва-л-хамс ба дашт буъд ва буъди зи-л-кулл ва-л-арбаъа
бар дафт, буъди зи-л-кулл бар шаш, буъди зи-л-хамс
бар панч ва буъди зи-л-арбаъа бар чадор. Вачди тасмияи ин ду буъд ба зи-л-хамс ва зи-л-арбаъа иштимо­
ли эшон аст бар панч буъд ва чадор буъд. Ва буъди
танинй муштамил аст бар се буъд. Ва буъди мучаннаб
бар ду буъд, бакият бар яке ва он асгари абъод аст.
16—5901

225

ФАСЛ [X ]

Ашрафи абъоди тисъа буъди зи-л-кулл аст, зеро
шарафи буъд ба эътибори зиёдатии илтизози нафс аст
ба он ва нафс аз истимои деч буъде чунон мултазз нагардад, ки ба буъди зи-л-кулл.
Ва хука мо сабаб дар ин маъно онро доштанд, ки
лаззати нафс дар донистани чиздост ва дар чиз, ки
зудтар мадраки нафс гардад ва вайро дар он дайрате,
фикре пеш наёяд, алазз бошад. Нисбат миёни нагматайн, ки тарафайни буъди зи-л-кулл аст, зиъф аст, чун
нисбати иснайн ба водид. Ва шакк нест, ки чун иснайн
ва водид нафсро малдуз гардад, бе собикаи фикрй
дарнамеояд, ки иснайн зиъфи водид аст, дамчунин буъ­
ди зи-л-кулл бар сомеа ворид шавад, нафс миёни нагматайн, ки тарафайни он буъд аст, дамин нисбатро
дарёбад, бар сабили ичмол ва завк. Агарчи таъбир аз
он натавон кард, лочарам ба он мултазз гардад бар
хилофи соири абъод, ки нисбати миёни тарафайни деч
як ба ин зудур нест. Ва баъд аз зи-л-кулл буъди зил-хамс аст, ки нисбати миёни тарафайни он мисл ва
нисф аст. Ва он аздар аст аз мобакй. Ва баъд аз он
буъди зи-л-арбаъа, ки нисбати миёни мисл ва сулс[-^-]
аздар аст аз мобакй.
Пас буъди зи-л-кулли марратайн ва пас зи-л-кулл
ва-л-хамс, пас зи-л-кулл ва-л-хамс ва зи-л-арбаъа, пас
танинй, пас мучаннаб, пас мобакия. Ва дар ладне, ки
абъоди шарифа дар вай бештар бувад, шарифтар бу­
вад ва илтизоз ва нафс ба он бештар вучуд гирад.
226

Ф А С Л [X I]

Ачноси мумкинаи 1 мураттаба аз абъоди мултамиса 2
аз нагамоти даштгона, ки зи-л-арбаъа, ки мутазаммини
он аст, бар аксоми бисёр метавонад буд. Аммо макбули тибои салима дафт кием аст, ки эътибори он дар
зи-л-арбаъаи аввал, ки дар чониби аскал аст, табакаи
увло гуянд. Ва дар ин аксом ва гайри он аз буъди танинй ба «то» И
ва аз буъди мучаннаб ба «чим»
ы
ва аз буъди бакия ба «бе» (<_>> таъбир карда
ходад шуд.
Кисми аввал —
(ТТБ), нагамоташ:
! j ■> с
(АДЗХ,)
]а
Кисми дуввум —
(ТБТ), нагамоташ: I ^ о ^
(АДХХ)
(БТТ), нагамоташ: I <_> о ^
Кисми саввум — ■
(АБВД)
Кисми чадорум —
(Т Д Д ), нагамоташ: I л j £
(АДВЧ)
Кисми панчум —- v
(ДДТ) нагамоташ: I £ £
(АЧХХ)
Кисми шашум — - -5 Ь -э (ДТД) нагамоташ: I ^ j ^
(АЧВХ)
(Д Д Д Б ) нагамоташ: I £
Кисми дафтум — з з з
(АЧХЗК)
Ва пушида намонад, ки нагамоти моадои кисми ахир
чадор аст. Пас мешояд, ки буъди зи-л-арбаъаро з«я-ларбаъа аз барои он гуянд, ки аксар аксоми он мушта­
мил бар чадор нагма аст. Ва ачноси мумкинаи
227

мураттаба аз абъоди мултамисаи аз нагамоти ёздахгонаи буъди зи-л-хамсй, ки ба инзимоми он бо зи-ларбаъаи буъди зи-л-кулл тамом мешавад, бар аксоми
бисёр бештар аз аксоми мумкинаи зи-л-арбаъа метавонад буд. Лекин муътабар аз он, ба х,асби кабули
табъи салим сездах, кисмат, ки онро ба эътибори вукуъ
дар мартабаи дуввуми табакаи сония гуянд.
Is i_J L
(ТТБТ)
нагамотухо:
Кисми аввал —
(КЁЕДБХМ)
L v U ]р
(ТБТТ)
нагамотухо:
Кисми дуввум
Iо __о <U
(ХТБЕЙХ.М)
С. 30
^ сг0
(БТТТ)
нагамотухо:
Кисми саввум —■ v ^ ^ ^
с 1. vo <0 £» (КТБЙБХЕ)
(ТДДТ) нагамотухо:
Кисми чах,орум — Ь ^ j t
Ь угу* <Ъ
ХЁКМЙХМ)
J Л Is Is
(ДДТТ) нагамотухо:
Кисми панч;ум —
(ХЁБЙЕХМ)
С,
Ч
(ДТДТ)
нагамотух,о:
J Is i Is
Кисми шашум —
<0
(КЁЧМЙХМ)
Кисми хафтум —
m y b
(Д Д Д Б Т ) нагамотухо:
s£
>-Aj 4j
(ХЁБИДИБХМ )
b i i u
(Т Д Д Д Б ) нагамотухо:
Кисми хаштум —
(Х
ё
ч
м
й
з
х
м
)
с
^
ч
у.
i
ь
i
i
у
(Д
Т Д Д Б ) нагамотухо:
Кисми н ухум --(ХЁЧМ БИЗЧМ )
£ ^
*4 J i
лv Ь ла
(Д Б Т Д Д ) нагамотухо:
Кисми дахум —
(Х,ЕЁДЙЮХ,М)
Xi ^ Ч *4 Л
(Д Д Б Т Д ) нагамотухо:
Кисми ёздадум — i ^ у Is J
(ХЁБЙМЧМЮХМ)
с ^ ‘гч ^ л
228

К и ш и дувоздахум —
I» j> L j
(ТДТД) нагамотухо:
с Ь Q, л о»
(ХЕЧМЮХМ)
К,исми сездахум —
t Ь a j
(ТТДД) нарамотухо:
с Ь
ут
(Х,ЁДИЙЗХ,М)
Ин аст чамен аксоми табакатайн. Ва пушида намонад, ки нарматайни «алиф-хо» /I
дар чамен аксоми
табакаи увло мавчуд аст. Ва нармаи <(<4 )S дар нух кием
аз аксоми табакаи сония низ мавчуд аст. Ва бад-ин
сабаб чахор нагма: I £■ -о
(А X Б X, И)-ро савобит
хонанд аз чидати суботи эшон дар хама ё дар аксар.
Ва бокй нарамотро мутабаддилот гуфтаанд.
ФАСЛ [XXI]

Чамеи хосила аз изофати аксоми табакаи увло он
аст, ки тарафи ахадди аксоми табакаи увло тарафи
аскали аксоми табакаи сония созанд, то сурати тамоми
дойра шавад. Ва чамеи хосилаи аз ин изофотро давоир хонанд. Вайро, ки иктизои эшон аз
«I» аст ва
интихои эшон
ва
ки назираи
«I» аст, ки
гуиё айни ус/г. Пас чунон ки нуктаи охирини дойра
мунтабик аст бар нуктаи аввалини вай, ин чо низ нар­
маи аввалин мувофик аст бо нагмаи охирин, пас мисли
дойра бошад. Пас доираи увло хосил аст аз изофоти
кисми аввал аз табакаи сония бар кисми аввал аз т а ­
бакаи увло ва доираи сония хосил аз изофоти кисми
сонй аз табакаи сония бар кисми аввал аз табакаи ув­
ло ва доираи солиса хосил аз изофоти кисми солис аз
табакаи солиса бар кисми аввал аз табакаи увло.
229

Ва бар ин дастур, боки аксоми сездадгона табакаи
сонияро ба кисми аввали табакаи увло изофа кунакд,
баъд аз он бар кисми солис, то кисми собеъ. Пас мач­
муи он наваду як дойра шавад, ки тафосили он ба
тааммул зодир мегардад ва эдтиёч ба вазъи чадовил ва
давоир надорад. Лочарам ихтисор карда мешавад бар
зикри машдура ва абъози он аз макомоти дувоздадгона
ва овозоти ситта ва шуаботи бистучадоргона ва гайри
ондо аз таркибот.
ФАСЛ [XIII]

Чунон ки аз таълифи дар ду нагма буъди мулоим
досил намешавад ва аз дар ду буъд ё бештар чинсе 1
мулоим вучуд намегирад, дамчунин лозим нест, ки дар
чинсро аз аксоми табакаи сония, ки бар чинсе аз а к ­
соми табакаи увло изофат кунанд, макбули табъи са­
лим бошад. Агарчи дар як аз он чинсайн фй нафсиду
макбул афтад, зеро ки мешояд, ки аз изо'фати эшон
дайате ориз шавад, ки мучиби нафрати табиат гардад
ва мешояд, ки мучиби зиёдатии мулоимат шавад, чу­
нончи дар давоири дувоздадгонаи машдура дашт, ки
онро макомот гуянд. Ва чора нест аз ишорат кардан
ба ин давоир ва абъод ва нагамоти дар як вакъатайни
махоричи ондо аз дасотини олоти завотулавтор, ки комилтарини ондо уд аст.
ФАСЛ [XIV]

Ашрафи олоти завотулавтор удро доштаанд ва пе­
ши мутакаддимон автори вай чадор будааст: бам ва
230

маслас 1 ва масно 2 ва зер3. Ва Хаким Абунасри Форобй 4
баъд аз зер як ватари дигар бар он афзудааст ва онро
додд 5 ном нидода. Ва нстидобб, яъне соз кардани он
бар анвоъ метавонад буд. Аммо машдур он аст, ки
мутлаки дар ду ватари зеринро
(ХМ) мусовии се
рубъи ватари билоини у кунанд ва дастондо онро бар
ватари ! р (AM) ва аз «алиф» то
£ вазъ кунанд,
«I»
[алифи] бам бувад, v
(Б)-ро зоид 6 гуянд.
Ва £
(Ч.)-ро мучаннаб ва
«л» (Д)-ро саббоба 7
(В)-ро вустои
ва
*
(Х)-ро вустои фуре 8 ва
зал зал 9 ва
Ь
(З)-ро бинсир 10 ва
с W - p°
динсир 11 бад-ин сурат:

У *Л
а/ /
4/

У

>

1

ь
1

h

(S

L

0,'

*J

J

/

■/

С

!&

J

г

ь

>
•

\АДД

9

$

■
Виз
«.с и:
-о о

J

-Г

js/ з Е Р

мдено
.

>
£

tУ

ф

МАСЛАС

С - БАМ

-Г
(
,

/*

СоО?
О

2 » 1C

Ватари £ с (ХМ), ки мутлаки маслас аст, агарчи
дар микдори мусовй мутлаки бам аст, аммо дар кайфияти диддат ва сакл мусовии ^ Г бам аст, ки салоса
арбоъи 12 уст. Ва бо дамин дастур ватар «о р (БМ ),
ки мутлаки масно аст мусовии
р (БМ) маслас аст,
231

ки салоса арбоъи уст. Ва р ^
(МБК) мутлаки ватари
зер аст ва мусовии р v-T (МБК) аст, ки салоса арбоъи
масно аст ва Ъ? р (ТКМ), ки мутлаки ватари додд
аст, мусовии
^ (ТКМ) аст, ки салоса арбоъи зер
аст.
Ф А С Л [XV]
Д А Р БА Ё Н И ДА ВО И РИ М А Ш Д У РА И МАЦОМОТИ
ДУВОЗДАХ.ГОНА ВА ТА Ф СИ Л И H A FA M O T ВА А БЪ О Д
М А Х О РИ ЧИ ОНДО А З ДА СО ТИН И У Д

БА

Доираи аввал доираи Ушшок, аст. Ва ин доираи
аввал аст аз давоири навадуякгона ва нарамоти вай
хашт аст: I л j
U
^
(АДЗХЁЙДХ.М) ва абъоди
вай х,афт аст: J=> Ь «--> Ь 1»
k
(ТТБТТБТ).
Махоричи у аз дасотини уд бар ин сурат:

h

M ACtIO

ф
МУТЛАКИ
МАСНО

и
J s СА ББО БАИ МАСНС!

Ф

L

Z/
М УТЛ А К И
М А СЛ А С

М АСДАС

СА Б Б О Б А И МАСЛАС

J?

МЭТЛАХ.И БАМ

^ [ Б И Н С И Р И МА.СЛАС']

САББОБАй БАМ

БАМ

БИНСИРИ БАМ

Доираи сония — Наво. Ва ин доираи чах,ордах;ум
аст ва нарамоти вай х,ашт аст: Ь о ^
^
ва
232

абъоди вай хафт:
L ^ Ь L ^ L Ь
аз дасотини он бар ин сурат:

Ва махоричи он

МАСНО
4/
М 9ТЛАКИ
МАСНС

У

V

с

САББОБАИ
МАСНО

L

МЗТЛДКИ БАМ

МАСЛАС
4/

САББОБАИ
МАСЛАС

У

МУТЛАКИ
MACЛАС

Г

М С ™ ; С«
С"
МАСЛАС

САББОБАИ БАМ

^

БАМ

ВЬСТОИ ФЧРСИ
БАМ

Доираи солиса — Бусалик. Ва ин доираи бисту х,афтум аст. Ва нагамоти вай хашт аст: I у . ^ t v i Ч
ва абъоди вай хафт: <_> L Jo у» 1» L L>.
. Махоричи он
аз дасотин бар ин сурат

ь

МАСНО

S&J
■Mi г л л к и

f.
^

'МАСНО

САББОБАИ
МАСНО

ЗОИДИ МАСЛАС
С'ШГЛАК.И
МАСЛАС

I

У

(ЯЯИ^
5 AM

ЗОКД’,1
БАМ

dj

1’зваас*^
Ф арс»
МАСЛАС

h
I

МАСЛАС

У

У

е-^стои
Ф УйС И

БАЙН

БАМ

V

Доираи робиа — Рост. Ва он дойра чидилум аст.
Нагамоти он хашт: I л j £ I £>. «о
ва абъоди он
хафт:
1» л л \» л л 1» Махоричи он бар ин сурат:
233

ЙД>СИО
4l
МУТЛАКИ
МАСНО

V
МУТЛАКИ
М АСЛАС

&

h

САБЬОБАИ
МАСНО
m acm

t

Ls
САББОБАИ
МАСЛАС

у

9

>

МУТЛАКИ БАМ

Ф

ЗАЛЗАЛИ
МАСЛАС

)

У-

ЗАЛЗАЛИ БАМ

САББОБАИ БАМ

e

ВАМ

V

Доираи хомиса — Хусайнй. Ва он доираи панчоху
саввум аст. Нагамоти вай х;ашт аст: I £ в £ j уЧ <>
ва абъоди вай х;афт:
а л 1» л i
1»
Ва махоричи он
бар ин сурат:
W.RlhO

С

4/
МУТЛАКИ
МАСНО

V

МУТЛАКИ
МАСЛАС
МУТЛАКИ БАМ

САББОБАИ МАСНО

У

МАСЛАС

Ф
МУЦАННАБИ
МАСЛАС

ъ

МУЧАКМАБИ
БАМ

>

ФУРСИ
МАСЛАС

6

ФУРСИ

у

БАМ

С/

Доираи содиса — Х,ичоз. Ва он доираи панчоху чах,орум аст. Нарамоти вай хашт аст: I £ ® £ ti
ва абъоди вай дафт аст:
k л J» л 1э Ва махоричи он
бар ин сурат:
234

M ACHO

t

&
М Ь ГЛ А ^И
МА.СНО'

(J

L'
М9ТЙДКИ
М АСЛАС

}

С А 5 5 0 Б А И М АСНО

А/­

С
ЗАЛЗАЛИ
М АСЛАС J p

[М У Ч А Н Н А Б И

J

I М эП 1AW.V SAM

М АСЛАС

4/

)

МАСЛАС]

2^
[МУЧАННАБИ

БАМ

БАМ

%

]

V

ФЙРС.И Б А М

Доираи собиа — Рохдвй. Ва он дойра шасту панчум
аст. Ва нагамоти вай дашт аст:
"Чс* ва а бъоди зай хафт:
Ва махоричи он бар ин

сурат:
МАСНО
&
м а га м *
МАСНО

А
>

С А 6 5 0 Б А И МАСНО
>

МАСЛАС

Jf

4 f
[ Ф ЗРСМ

[м а Ч А М Н А Б И

МУ ГЛ А Д О
М АСЛАС

МАСЛАС

]

м а с л а с

]

?

1»

БАМ

^

| « У Г Л А Х * БАМ
М Ь Ч АН К А Б И Б А М

З А Л З А Л И SAM

Доираи сомина — Зангула. Ва он доираи чихилу
дуввум аст. Нагамоти вай хашт аст ва баъзе гуфтаанд, нуд аст. Аммо бар кавли аввал нагамоти вай
I J J ^ J g , 4 j*
ва абъоди вай
235

Ва бар кавл и дуввум миёни
ва
j зиёдат
кардаанд. Ва абъоди вай бар ин кавл аст: j 1= л j у»
Ь j л
. Ва махоричи он бар хар ду кавл бар ин су­
рат:
тем
dj
М УТ Л А К И
МАСНО

t

С АББ О Б АИ
М АСНО .

if

V
М АС Л А С

J?

*

М АСААС

Ф

.6

МУЧАННАБИ
М А С ЛА С

м углак и

S М УТЛАК И БАМ

)

ь

>

ЗАЛЗАЛИ
М АСЛАС

9

САББОБАИ
БАМ

САМ

>
.

ЗАЛЗ АЛ И
БАМ

ш

Доираи тосиа — Ирок,. Ва он бар ду гуна аст: било
бакият ва маъа-л-бакият. Било бакият доираи шасту
шашум аст, нагамоти вай хашт аст: 1 £
с ti С*gL
ва абъодаш хафт:
Ва маъа-л-бакият доираи шасту нухум аст ва нагамоташ нух аст:
ва абъодаш
хашт:
Ва махоричи он бар ин сурат
аст бар такдири аввал:

236

В а б а р и н с у р а т а с т б а р т а к д и р и со н и :
WACHO
ф
МУТЛАКИ
МАСНО

С
р

V
£
БАМ

Д,

_

V
ьгуТЛА.кй
МАС&АС

Л
ЬШ

[ЗАЛЗАЛИ
ЫАСЛАС ]

^

БАМ

ш

[ ЗАЛЗАЛИ БАМ ]

МАСНО

t-аж^

*

$

МАСЛАС

1>\

Ц *,)
[ КУЧАИНАБИ БАМ ]

т ш ш ьъ

м зт/эд м
мАСКО

МУГЯА&Й

з>

t

[ ЫКЧДНМАКИ
М*,СЛАС ]

>

\

b

if

Ь^ТЛА^И
МАСЛАС

j

[САБЬОБАИ
МАСНО ]

ШС310

t
CASEОБдм
МАСНО

у

у

4Г

6

[MSHAHSSAOK
МАСЛДС !

[ЗАЛЗАЛИ
ЫАСЛАС]

У

МДСДА(

[ 4/1
у

БАМ

?

V
1МУЧАННАВй ЬАК ;

' ЬАуПАЛ* ьам]

Доираи ошира — Исфах,он. Ва он бар ду гуна аст?
яке васат-ул-бакият, ки буъди бакият 1 дар миёни нара­
моти y j
ва
<4
вокеъ шудааст. Ва яке ададд-улбакия ,2 ки буъди бакият дар вай охири абъод аст ва
ададди •«'» Доираи панчоху панч аст ва дуввум дой­
ра — чидилу чадорум. Ва нарамоти вай нух; аст. [Дар
намуди аввал ондо ба ин тарзанд]: I £ ° £ 6
-Ч "Ч {Ч
Ва абъоди вай хашт: j j t i
j u t Ва бар ин сурат
бар такдири аввал.
237

В а б а р и н с у р а т б а р т а в д и р и со н и :
МАСНО

ь

У У ГЛ А М И
м дсно
9

С АББ О Б АИ
М АСНО

>

>
Ж

4 /
М 2ЧАИНА6И
М АС Л АС

М й ТЯ А Ц И
М АСЛАС

t

9

Ф У Р СИ
М АС ЛАС

Ы УТЯ АК Й CA.V?

.

м у т л а к ,и

МАСНО

У

МЫТЛАЦИ
М АСЛАС

*■*»*

t
[С А Б Б О Б А И
МАСНО ]

^М Я Г Л Л Ц И Б Л Ы

V

^

L
h

5Ш

МАСНО

М УЧ А Н Н А Б И
МАСНО

---------------- ________ J

[ БИН СЙРИ
М АСЛАС]

.

>*

V

OJ

*
Ф У Р СИ
БАМ

М УЧ^Н АБИ
БАМ

4)

У

М АСЛАС

.

г

Ф

й/

[С А Б Б О Б А И
М АСЛАС]

О

у

ЗАЛЗАЛИ
М АС ЛАС

■»______ 1?

[С А Б Б О Б А И

БАМ ]

,

'

М АСЛАС

9

j

И

9

БАМ

[ ЗАЛЗАЛИ

БАМ ]

Доираи ёздахум — Зерафганд. Ва ин дойра иаичоху
нухум аст. Ва нагамоташ нуд аст:
Ва абъодаш хашт:
Ва махоричи
вай бар ин сурат:

238

М АСНО

У

ЗОИДИ
МАСМО

У

САББОБАИ МАСНО

6

>

У

L

i f

ФУРСИ МАСЛАС

МУЧАННАБИ МАСЛАС

МУТЛАКИ
МАСЛАС

J?

ЗАЛЗАЛИ
МАСЛАС

/
у

МУТЛАКИ БАМ

БАМ

h
Ь

Ь

V

ФУРСИ БАМ

МУНАННАБИБАМ

МАСЛАС

Доираи дувоздахум — Бузург. Ва он доираи хафтодум аст. Нагамоти вай нух, аст:
Ва абъоди вай дашт аст: i L j : y i t i J
Ва махо­
ричи вай бар ин сурат:
МАСНО

)

зоиди
МАСНО

С

У

С АБ Б О Б А И МАСНО

ь

>

V
М УТЛАКИ
М АС ЛА С

)

М АС ЛАС

Л/

сГ

С

М УЧАННАБИ
М АС ЛАС

САББОБАИ
МАСЛАС

>

I МУТЛАКИ БАМ

БИНСИРИ
МАСЛАС

J,

>

БАМ

$
МЧЧАННАБИ БАМ

З А Л З А Л И БАМ

Ф А С Л [X V I].
Д А Р БА Ё Н И ОВОЗОТ

Ва он шаш аст: Наврузи асл, Салмак, Гардониё, Гувошт, Моя, Шахноз. Ва арбоби амал дар талхин 1 ба
инхо ибтидо аз тарафи ахадд кунанд.
1.
Наврузи асл ва он бар ду кием аст: сагир
кабир. Сагир ду буъди Р ) аст [мучаннаб] ва як [буъди]
танинй, мураккаб аз чахор нагма бар ин сурат:
239

Ва кабир нагамоти он дафт аст: I £ а £ j y j <j ва
абъоди он шаш:
j i t j j Ь
Ва махоричи он бар ин
сурат:
.

\

хУ
ь

@

i
v

^
^

1

°

у
з

Ва арбоби амал истихрочи Навруз ба тарики аввал
кунанд ва бар он се нармаи дигар, аънй: iS v*! *4 барои
тазйини талдин сайр кунанд ва боз ба нагамоти арбааи
увло авд кунанд. Ва махоричи он аз дасотини уд пеши
баъзе бар ин тартиб аст: Ь — саббобаи маслас.
залзали маслас, <>, — мутлаки масно, ^ ~ саббобаи
масно,
il — залзали масно, < S _ мутлаки зер,
—
саббобаи зер. Ва пеши баъзе бар ин тартиб: ' — мут­
лаки бам, £ — мучаннаби бам^ л _ фурси бам, £ —
мутлаки маслас, t5 — мучаннаби маслас,
— фурси
маслас, <» — мутлаки масно.
2.
Салмак. Ёздах, нагма дар у мавчуд аст. Ва дар
тавдим ва таъхир чунин:
Истихрочи он аз дасотини уд миёни асх,оби амал ба ин
тартиб аст: ^ _ саббобаи бам, j — бинсири бам,
зоиди маслас, Ч — саббобаи маслас, & — за л ­
зали маслас,
— мучаннаби маслас, £ мутлаки
маслас, j — залзали бам, л _ саббобаи бам,
I—
мутлаки бам.

\

3. Гардониё. Нагамоти он дашт аст ва абъоди он
хафт. Бар ин тартиб:
У

f

,

>

t

)

>

k-f

О

J

jl>

>

ь

>

*

/

Низ эътибор кунанд ва бар он т а в д и р нагамоти вай
нух бошад ва абъоди он хашт. Ва онро Гардониёи зоид хонанд. Ва дар истихрочи нагамоти он аз дасотини
уд сохиби «Адвор » 2 Гардониёи зоидро эътибор к ард а­
аст бар ин тартиб: ^ — мутлаки маслас, Ь _ саббобаи маслас, g* — залзали маслас,
_
мутлаки
масно, Л — мучаннаби масно,
- саббобаи масно,
VT _ бинсири масно,
— зоиди зер,
_ саббобаи
зер.
4. Гувошт. Нагамоти он нух аст ва абъоди он хашт,
бар ин сурат:
,t

’

b

V

"

>

r ~

У

v

У

’ й~ ' ^

iw

.

•*

,

ь

Ва истихрочи он аз дасотини уд бар ин тартиб аст:
£ мутлаки маслас, & — мучаннаби маслас,
залзали масно, *4 - мутлаки масно, j i - мучаннаби
масно, Ц — фурси масно, 3 — залзали масно,
—
зоиди зер,
саббобаи зер.
5. Моя. Сохиби «Адвор» гуфтааст, ки он ба панч наг­
ма тамом мешавад бар ин сурат:
16—5901

241

Ва истихрочи он аз дасотин бар ин тартиб аст: Ь —
саббобаи маслас. [ Ч - мутлаки масно],
— саббобаи
масно,
_ мутлаки зер,
_ саббобаи зер. Ва ам­
мо он чи арбоби амал дар он тасониф 3 кардаанд ва
дар ин замон мустаъмал аст, нагамоташ ин аст ва тарики истихрочи он аз дасотинн уд бар ин тартиб аст:
е

>

У

I — мутлаки бам, j — залзали бам, £ — мутлаки
маслас, Ь _ саббобаи маслас.
6 . Шадноз. Ш аш нагма аст ва панч буъд. Абъоди
вай:
л л ^ <_> ва нагамоти вай, чунончи содиби
«Адвор» таайюн кардааст, ин аст: ^ - мутлаки зер,
дГ _ мучаннаби зер, 'J — залзали зер, £ — фурси
зер, -*Г - мучаннаби зер, ^ — мутлаки зер. Се нагма:
дГ _jf добит аст, яъне аз чониби сакл ба хиддат
мераванд ва се нагма:
дГ j f
соида, яъне аз хид­
дат ба сакл мераванд.
фасл

[x v n ]

Д А Р БА Ё Н И Ш У АБО Т

Ва он бисту чадор аст.
I.
Дугод. Ва он ду нагма аст, ки буъди танинй
мустаграки он аст. Ва адли амал, чун ба он талдин

\
кунанд, ибтидо аз тарафи аскал кунанд ва истихрочи
он аз дасотини уд чунин аст:
ь

Ва арбоби амал истихрочи Дугод аз маслас кунанд
бар кн сурат:

2.
Сегох,. Ва он се нагма аст: ^ Ч с* ва ду буъд Ь
ва ду махоричи он бар ин сурат:

С

L

ty

8.
Чах,оргох,.Ва он чадор нагма бувад ва се буъд,
бар ин сурат:
________________________________________________________МАСЛАС

ЬШЛДЦа

МАСЛАС
____________ .
} магмой sam

.

j

>
,„ J
[ САбБОоАИ
5АМ ]

?
г

)

[ЗАЛЗАЛИ
БАМ]

БАМ
_
Т у

*»'

4,
Панчгох,. Ва он бар ду гуна аст: аввал Панчгох
асл ва он ианч нагма аст ва чахор буъд, бар ин сурат:
243

4/

4-

М УТЛА КИ
М АСНО

С /

МУТЛАКИ
МАСЛАС

.

f*y

[САББОБАИ
‘
МАСЛАС]

^

Ва сони Панчгох,и зоид ва он чунон бувад, ки нагмаи
j} — зоиди маслас, бар он бияфзоянд.
5.
Аширо. Баъзе гуфтаанд, ки он дах, нарма аст ва
бар ин сурат:

у
[з о и д и

■■

f

>

У

_ г

Л
масно]

МАСНО

[ ЗАЛЗАЛИ БИМ •
СИРИ МАСНО ]

[С А ББ О Б А И МАСНО ]

ь

j>

м а слас

Л*

ь

[

МУТЛАКИ
МАСЛАС

[ би н с ири

саббобаи

маслас

]

МАСЛАС]
БАМ

*

*

|М У Г /1 А К И Б А М

г

СДББОБАИ БАМ

Т.

,

[З А Л З А Л И БАМ J

Ва аммо он чи ах,ли амал бар он тасониф сохтаанд,
шаш аст ва махоричи он аз дасотини уд ин аст:
|
ЗОКДИ

к

У
СДББ0Б?Й
БА^>м а с н о .

МАСКО

L
/Чмятлдки
М АСЛАС

WACHO
БИНСИРИ МАСНО

L

L

у

^

[СДББОВДМ М А С Л А С ]

244

БИНСИРИ М АСЛАС

МАСЛАС

6.

Наврузи араб. Ва он шаш нагма аст ва панч буъд
бар ин сурат:
_______ ____

t

М УЧАННАБИ
МАСИО

САББОБАИ
МАСЛАС

7

М УТЛАКИ

/

^МАСЛАС

А*

£

М УЧАННАБИ

Ф УРСИ

БИНСИРИ

МАСЛАС

МАСЛАС

МАСЛАС

Ва аз тарафи аскал дигар нарамот бар он бияфзоянд
барои тазйини алх,он, аммо мадатта хама бар нарман
^ кунанд.
7. Мох,ур. Баъзе гуфтаанд он х,ашт нагма аст ва
махоричи он аз дасотини [уд] бар ин сурат аст:
'

- •1

>

МАСНО

6

ЗОИД И М А С Н О

САББОБАИ
МАСНО

ь
£/ МУТ ЛАК.И

БИНСИРИ МАСЛАС

МАСЛАС

ь

У
)

[М Ь Т Л А Ц И БАМ

М АСЛАС

J

БИ НС И РИ

БАМ

БА М

БАМ

Ъ
W

МАСНО

с
САББ О Б АИ
МАСНО

j*

у

Jy

и
,, - - ■

.

пакч нагма аст ва бар ин тартиб:

.

ь

^

САББОБАИ

За баъзе гуфтаанд
У
зоиаи У

м у тл а к и
М АС ЛА С

М АСЛАС

А

САББОБАИ

М АСЛАС

£/

^

ь
и

САББОБАИ М АС ЛАС

245

БИНСИРИ М АСЛАС

М АСЛАС

1

8 . Наврузи хоро. Ва он шаш нагма аст, бар ин
тартиб: ^
<-о
j ) Ц Махорнчаш аз дасотин бар
ин сурат:
»

->

4/

J&J

•

МАСНО

*

МКТЯАКИ

МУЧАННАБИ МАСНО

ФУРСИ МАСНО

МАСНО

J

Г, МУТЛАКИ
^

J?

lC

»»—*✓

МАСЛАС

dj

МАСЛАС
М У ЧАН Н А Б И М А С Л А С

ФУРСИ М АСЛАС

9. Наврузи баётй. Ва он панч нагма аст. Нагмаи
увло - £> < сония — <i « солиса — нагмае, ки аз миёни
V i ва g i
масмуъ шавад ва робиа — нагмаи
^5
ва хомиса — нагмаи
£

4/

t

МУТЛАКИ

САББОБАИ

М АС Н О

М АСНО

ьМ У Т Л А К И
МАСЛАС

Г
М У ЧАН Н А Б И

H A fM A Б А И Н И

М АС ЛАС

ЙУСТОИ Ч>УРС БА
ВУСТОИ З А Л З А Л

Ва аз тарафайн изофати нагамот ба он кунанд аз
барои тазйини алх,он, аммо мадатта бар нагмаи
£
кунанд.
10.
Х,исор. Ва он дашт нагма аст бар ин мисол:
^ ^ ^
4
Ва махоричи он аз дасотин
бар ин сурат:
246

{^матлдци

(J

М А С /1А С

*»r‘/

M SH AHHASM

Ф аРСИ

ЗАЛЗАЛИ

М АС Л АС

М АС Л АС

М АСЛАС

11.

Нудуфт. Ва он доираи шасту чадорум аст, дашт
нарма бар ин тартиб: I £ j £ Ч
Ч С*- ®а махоРи'
чи он аз дасотин бар ин сурат аст:

МАСНО

t

$
МУТЯАК.И

САББОБАИ

МАС Н О

М АС Н О
М АСЛАС

МЗТЛАК.И
М АСЛАС

[ГЗ А Л З А ЛЬИ М АС ЛАС J1

САББОБАИ МАСЛАС

>

ь

>

[ МаГЛАЦИ БАМ

4J

L '

6

БАМ

>

ь

[ЗАЛЗАЛИ БАМ]

МаЧАНИАБИ БАМ

12. Уззол. В а он панч нагма
ричи он аз дасотин бар ин сурат:

247

1С

-»

с ь-

О

Ва махо-

b

М АСЛАС

L

L

САББОБАИ

М УТЛАКИ

МАСЛАС

М АСЛАС

h
М УТЛАКИ БАМ

&

М УЧАННАБИ

С

З А Л ЗА Л И БАМ

БАМ

13.
Авц. Ва он доираи дафтоду дуввум аст ва нара­
моти он дашт аст, бар ин тартиб:
I jr j £ k, gt Ji
В а махоричи он аз дасотин бар ин сурат:
МАСНО

6

зоиди
МАСНО

САББОБАИ
МАСНО

V

U

МУТЛАКИ

САББОБАИ
М АС ЛАС

МАСЛАС

М УТЛАКИ

J?

БАМ

^

Ь
МУЧАННАБИ

[гЗ А Л З А Л И
М АСЛАС]

М АСЛАС

БАМ

ЗАЛЗАЛИ
БАМ

БАМ

14.
Найриз. Ва он бар ду гуна аст. Аввал панч
нагма аст бар ин тартиб: £ Ч £* Л £•
махоРи“
чи он аз дасотин бар ин сурат:
ЗОИДИ
МАСНО
САББОБАИ МАСНО
М АСЛАС

, МУТЛАКИ
М АСЛАС

САББОБАИ

ЗАЛЗАЛИ

МАСЛАС

МАСЛАС

248

Ва дуввум хашт нагма аст ва он аз наваду як доираи
деч; кадом нест. Ва нагмаи
^
дар вай мафкуд аст.
Ва нагамоти вай ин аст:
I j I® Ч -Ч Л £*
Ва
махоричи он аз дасотин ин аст:

;
ЗОИДИ

J

6
С А Б Б О Б А И МАСНО

М АСНО

>
Jy

М АСЛАС

>

ЗОИДИ М АСЛАС

[С А Б Б О Б А И М АС ЛАС ]

ь
МУТЛАКИ БАМ

)

ь

БИНСИРИ М АСЛАС-'
fa

)

БАМ

>
С АББ О Б АИ БАМ

З А Л З А Л И Б АИ

15. Мубаркаъ. Ва асли он ду нагма аст, аъни.

Ва буъди «а»- мустаграки он аст ва аз барои тазйини алдон аз тарафи ададд се буъд ^ з
изофат
кунанд ва аз чониби аскал се буъд.
Ва махо­
ричи он аз дасотин бар ин сурат аст:

249

У

'

4 /

V

[ММГЛАЦИ
МАСНО]

М УЧАННАБИ
МАСНО

$

2
и

МАСНО

ь

МАСЛАС

0
[М У ТЛ АК И
М АС ЛАС 3

Ф УРСИ

МУЧАННАБИ

М АСЛАС

М АС Л АС

»

.

j| М У ТЛА Ц И Б А М

р

.

ь

^

БАМ

>

МаНАНИАБИ БАМ

ЗА Л З А Л М

БАМ

16. Ракаб. Ва он се нарма аст бар ин тартиб £ J! ^
Ва махоричи он аз дасотин бар ин сурат аст:
?
£v

МАСЛАС

(J

Ш Т Л А К .И

МАСЛАС

МаЧАННАБИ МАСЛАС

е д р с м М АС ЛАС

Ва аз тарафайн барои тазйини алдон изофот ку­
нанд.
17.
Сабо. Ва он панч нагма аст бар ин тартиб:
£ ^
«о jj Ва махоричи он аз дасотин бар ин сурат
.аст:
МАСНО

4)

у

маглдни

зоиди

МАС Н О

М АСНО

cf
м аглдк,и

мачАН М Аби

ф врси

.М А С Л А С

М АС ЛАС

М АСЛАС

250

18.
Х,умоюн. Ва он хафт нагма аст, бар ин тартиб:
' J J £ <5 y i Ч Ва махорич,и он аз дасотин бар ин су­
рат аст:
МАСНО

4?
М УТЛАК И
MACHO

>

У

>

М АСЛАС

kmmrzaAS

V М УТЛАКИ
М АСЛАС

.

>

к

( М УТЛАКИ БАМ

САББОБАИ БАМ

А)

Ф УРС И
М АСЛАС

МУЧАННАБИ
М АСЛАС

3

>

БАМ

9

З А ЛЗ А Л И БАМ

19.
Зовулй. Ва он се нагма аст:
£ Ч
ба шарт
он ки болои
буъд аз
зиёдат кунанд. Ва он
,ба микдори рубъи танинй аст ба он тарика, ки исбаъи
байн-ат-тарафайни он мутазалзил ва мутахаррик бо­
шад. Чунон ки аз тарафи ахадд нукат ба микдори буъд
аз (j® тачовуз кунад. Ва боз ба нагмаи
g*
оянд.
Ва ахли амал онро молиши дастон гуянд. Ва махори­
чи он аз дасотин бар ин сурат аст:

20.
Исфах,онак. Руии Ирок. Исфадонак х,афт нагм
аст, бар ин мисол: I ^ j £ (J
251

t

&

>

С

&

Ва Руин Ирок, панч нарма аст бар ин мисол;
. ________ ■>

Ь

у

ь

, ___________

у

v

5
Ва чун Руии Ирок мундарич аст дар Исфахонак, дар
дуро як шуъба доштаанд. Ва махоричи дар як аз дасо­
тин зодир аст.
21.
Бастанигор. Ва он чахор нагма аст: с i5 v i g
Ва махоричи он бар ин сурат аст:
>

?

с

^

if

^

ь

22.
Нахованд. Ва он хафт нагма аст бар ин тартиб
* л s с ^ "Ч “Ч
Ва тарики талхин дар он ин аст, ки
аз нагмаи «I» ибтидо кунанд ва чун ба нармаи « “Ч”
расанд, боз авд кунанд ва нагмаи (<£ м -ро махатта созанд. Ва махоричи он аз дасотин бар ин сурат аст:
МДСНО

ф
М УТЛАКИ
МАСНО

VМУГЛАК.И

JL '
БИНСИРИ
МАСЛАС

САББОБАИ
МАСЛАС

МАСЛАС

.

9
САББОБАИ БАМ

4/

'

*

}

h
\ МЬТЛАКИ БАМ

М АСЛАС

ь

j>

$
ЗАЛЗ АЛ И БАМ

252

О

БАМ

23.
Чавзй. Ва он шаш нагма аст, бар ин тартиб:
j ^ Ь ju ^
Ва махоричи он аз дасотин бар ин
сурат:
МАСНО

4/

1и

МУТЛАКИ
МАСНО

С АББОБАИ
МАСНО

У

ь

МАСЛАС

Л,

Ф

1йаТЛА!<.И

С АББОБАИ

БИНСИРИ

МАСЛАС

МАСЛАС

М АС Л АС

У

БАМ

З А Л З А Л И БАМ

24.
Мудайяр. Ва он дашт нагма аст бар ин тартиб:
1£ о ^ Ь
<0
Ва махоричи он аз дасотин бар ин
сурат аст:
Ъ

М АСНО

4J

t

МУТЛАКИ

С АББОБАИ

МАСНО

М АС НО

^
[ САББОБАИ МАСЛАС ]

М УТЛАКИ

'

У

h
X/

:г>
.

*

>

МАСЛАС

fy
З А Л З А Л И МАСЛАС

М АС ЛАС

У

j
М У ТЛ А К И БАМ

Ьу
М У Ч А Н Н А Б И БАМ

У

5АМ

Ь
Ф УРС И БАМ

1 Ин буд баёни шуаботи бистучадоргона ва моадои ин
тартиботанд хар навъ, ки ходанд таркиб кунанд ва ба
дар ном, ки ходанд, гирд оранд.
253

Ф А С Л [X V III]

Мешояд, ки хар як аз ин давоири дувоздадгонаро
дамчунон ки аз нагмаи
«1 » ибтидо мекунанд, аз- нагмаи дигар ибтидо кунанд чун «*->” масалан ва
«£» •
Д ар даври Ушшок авло гирифти махрачи
'V ”
бояд
кард, пас «°» < пас «£» < пас «Ь» < пас " v i ” ‘ пас « Ч в ‘
пас <(_^» < пас (fi*” . Ва бар ин киёс аст соири нагамот.
Пас адвори Ушшок ба дасби нагамоти дафтдадгона,
дафтдад бошад, ки аз дар кадом ходанд, ибтидо кунанд
ва инро табакоти даври Ушшок хонанд. Ва дамин
дукм дорад соири адвори дувоздадгона, балки овозот
ва шуаботро низ дамин дукм аст, ки аз мавозеи мухталифа ибтидои ондо метавон кард, зеро ки зарурй
дар адвор ва абъози он риояти абъоди он аст, на хусусиёти нагамоти он.
Ва бар ин хатм карда шуд кисми таълиф. Ва акнун шуруъ меравад бар кисми йкоъ.
Ф А С Л [X IX ]
КДСМ И ДУВВУМ
Д А Р И ЛМ И Щ О Ъ

Чун нагма иборат аз овозест, ки замони онро филчумла имтидоде бошад, ночор онро мабдаъ ва мунтадое ходад буд. Мабдаи онро накра хонанд. Ва чун накарот мутатобеъ гардад, азминаи мутахаллалаи миёни
ондо маддуд ходад буд. Ва мешояд, ки дар чамоате аз
ин азминаи маддударо давре бошад, ки чун ба охир
254

расад, боз аз cap бояд гирифт. Ва эроди ин чамоат
накароти
маддудатулазмина 1 мунтазаматуладворро
нкоъ гуянд. Ва бояд, ки ин даврах,о бар тартибе бувад,
ки табъи салим идроки тасовии азмина ва адвори он
тавонад кард, бар мисоли авзони шеър, ки чамоате аз
дуруфи мутадаррика 2 ва сокинаро тартибе хос додаанд, ки табъи салим бе тааммул ва тактеъ идроки вазни он тавонад кард.
Ф А С Л [XX]

Хар замой, ки мутахаллал гардад, миёни ду накра
аст ё аз он кабил хохад буд, ки дар миёни эшон гунчоии накраи ладнияи дигар набошад ва онро замони
«I» хонанд. Ва микёси соири азмина он аст, ки як
имтидоди ондоро киёс ба вай тавдир мекунанд. Ва ё
зиъфи он ходад буд ва онро замони «Vй гуянд. Ва ё
салоса амсоли он ва онро замони «£» гуянд. Ва ё
азъофи он ва замони онро замони
хонанд. Ва ё
хамсата амсоли он ва онро замони <<л>) гуянд. Ва з а ­
мони «5» тандо калилулистеъмол аст, зеро ки ба воситаи курби накарот аз эътидол берун аст. Ва дамчунин
замони «л» -ро эътибор накардаанд, зеро ки чун з а ­
мони <<А)> миёни ду накра мутахаллал гардад, имкони он даст, ки наздики истимоъ нагмаи масмуа аз н а к ­
раи сония сурати нагмаи масмуа аз накраи увло аз
сомиа зоил гардад. Ва таълифи байна-н-нагматайн ву­
чуд нагирад. Пас муътабар се замон « у £ -э» аст.
255

Ф А С Л [X XI]

Хар ду харфи мутахаррики мутаокибро с абаб и .сак,ил гуянд, чун «тана» ва як мутахаррик ва як сокинро
сабаби хафиф, чун «тан» ва ду мутахаррик ва як со­
кинро ватади мачмуъ, чун «танан». Ва се мутахаррик
ва як сокинро фосила, чун «тананан». Ва хар чамоати
накарот, ки хает ё азминаи мутахаллала миёни онхо
мутасовианд ва онро йкоъи мувассал хонанд ва ё
мутафозала ва онро йкоъи мувассил гуянд. Аммо му­
вассал, агар замон хама «I” бошад, чун замонхое, ки
мутахаллал миёни накароти асбоби сикол 1 аст онро сареъулхазач 2 хонанд, чун тан тана тана. Ва агар замон
хама мадд бошад
чУн замонхои мутахаллал миё­
ни накароти асбоби хифоф 3 онро хафифулхазач 4 гуянд,
чун тан тан тан.
Ва агар замон хама

«£»

бошад, чун замонхое, ки

миёни «то»-оти автод аст, дар масали танан танан танан,
онро хафифи сакилулхазач гуянд. Ва агар замон хама
«а» бошад, чун замонхое ки миёни мабодии фавосил
аст, онро сакилулхазач гуянд, чун тананан тананан т а ­
нанан.
Ва аммо муфассал он аст, ки азминаи онхо мутафовит бошад. Ва он ба хасби тааддуди азмина, ки даври
он ду-ду бошад, ё се-се, ё чахор-чахор, ё зиёдат ва ба
Хасби танаввуъи ихтилофоти он, ки баъзе
ва баъзеи дигар

«<->»

ё

«£» < ё,
256

«I»

бошад

<о» s ё гайри ин.

Ораз зи хшт ороста шуд нушлабамро.
Бардам зад аз он оразу хат рузу шабамро.

Аз суппри мух,тамала ак,сомй бисер метавон бувад, ки
тафосилм он туле дорад ва мутафаттини лабиб ба тааммуди содик, истихрочи он метавоиад кард.

17 — 51)01

257

Ф А СЛ [X X II]

Чун аз усули йкоъ бар начдц куллй маълум шуд,
акнун дар тафосили баъзе сувари чузъияи он, ки пеши
ин тоифа, чи дар Араб ва чи дар Ачам мустаъмал аст,
шуруъ меравад ва он бар ин анвоъ аст.
1.
Сакили аввал. Замони даври он баробари зам one
бувад, ки дар он ба дашт сабаби сакил талаффуз тавон кард, муштамил бар шонздад накра ва аркони он
ду ватад аст. Ва як фосила ва як сабаби дафиф ва боз
як фосила, чун танан танан танаиан тан тананан, бар
вазни мафойлун фаилун муфтаилун. Ва муътод он аст,
ки содиби ладн аз чидати дифзи азминаи йкоъи ва тасовии адвори он ба даст ё ба олати дигар дар мукобалаи накароти ладния накароти гайри ладния меорад.
Ва ё ба мададгории он бар мудофазати азминаи йкоъй
ва адвори он кодир бувад. Ва маъдуд чунон бувад, ки
он накароти макрун ба накароти авоили аркон бувад.
Ва ин тоифа ба дасби мадорат аксари ондоро искот
мекунанд ва дар зарбй доирае бар ду накра ё бештар
иктисор менамоянд. Ва мебояд ки он накаротро дар
тадайюли дойра ва тасвири он мадхали пеш аз н а к а ­
роти дигар бошад ва онро зарбй асл гуянд. Ва ба
(то)-и дар як аз автод ва фавосил ва сабаби я к к а к р а
макрун мегардонанд. Ва бокиро замон месозанд. Пас
накарот панч бошад ва мешояд, ки ба «нун» (о) -дои
мутадаррики ин алфоз низ накарот макрун гардонанд.
Пас дуруфи ин дойра се навъ бувад: «то»-от» ва
онро умдаи даракот гуянд. Ва «нун»-оти сокина ва он258

ро умдаи саканот хонанд ва «нун»-оти мутахаррика ва
онро мударрачот хонанд. Агар хоханд, накарот бад-он
макрун гардонанд ва онро дар олоти завотуннарам бо­
шад ва агар хоханд, адроч, кунанд. Ва он дар олоти
завотуннакарот бошад, чун даф ва каф ва райрухумо.
Ва зарбн асл дар он ду иакра доштаанд. Баъзе гуянд,
ки он накра солиса ва хомиса аст аз накароти хаме. Ва
баъзе гуянд, ки он накраи макрун ба харакати саввум
аст аз фосилаи увло ва накраи макрун ба харакати
увло аз фосилаи увло, дуввум ва мухтор он аст, ки
ба аввали хар калима аз калнмотн хамса накра м ак­
рун гардонанд, то хеч калима аз он холй набошад. Ва
дар хаёл давре мавзун мунтабаъ шавад. Ва бар такднрн кавли мухтор миёни накраи увло ва сония ва
миёни сония ва солиса замони «£» бошад ва миёни
солиса ва'робиа замони
«а» ва миёни робиа ва хо­
миса замони «<->» ва агар давр авд кунанд, миени хомисаи увло ва замони «Ь» ва ахли Ачам ин даврро
виршон гуянд:
танан танан тананан тантананан
2.
Сак,или соий. Замоин он мусовип замони Сакили
аввал аст ва аркони он ду ватад ва сабаби хафиф ва
боз ду ватад ва сабаби хафиф чун:
танан танан тан танан танан тан, бар вазни мафоилун фаъ мафонлун ф а ъ 1. Ва «то»-и хар як аз автод ва
асбоб як накра макрун гардонад ва «р» миёни нак­
раи увло ва сония ва миёни сония ва солиса замони
«£»
бошад ва миёни солиса ва робиа замони
'V ”
259

ва миёни робиа ва хомиса ва миёни хомиса ва содиса
замони «£» ва миёни содиса ва увло, агар давр авд
кунад, замони
«у”
[танаиан танан тан танан танан тан]2.
Пас дар ин ду замон «л» мафкуд бувад. Ва баъзе
аз ахди амал як накра ба х,аракати увло аз ватади ав­
вал ва як накра ба харакати сония аз ватади робеъ макрун гардонанд ва онро зарби асл гуянд.
танан танан тан танан танан тан
З.Хафифи сак,ил. Даври он низ мусовии даври Сакили аввал бувад ва аркони он дашт сабаб аст. Як с а ­
баби хафиф ва як сабаби сакил бар ин тартиб, то дашт
сабаб тамом шавад ва чун:
тан тана тан тана тан тана тан тана,
бар вазни фоилу фоилу фоилу фоилу.
Ва зарби асл дар ин давр ду накра аст: як накраи
увло аз сабаби аввал, дуввум накраи увло аз сабаби
собеъ
[тан тана тан тана тан тана тан тана ].3
Ва равшан аст, ки дар ин ду чахор замон
«у”
мавчуд аст ва хашт замон
«I» бар такдири иодаи
давр. Ва ду замон«£ а» дар ин ду мафкуданд. Ва баъ­
зе дар вачхи тасмияи адворн сикол чунин гуфтаанд:
чун замони «л» атвали азмина аст ва ба аввал махсус, онро Сакили аввал гуфтаанд ва чун замони «£»
ки аксар аст ва замони
ва «I»

<о» ва атвал аз замони

«у »51

махсус аст ба сонй, онро Сакили сонй гуянд.
260

Ва чун замони

j >:

дар ду мафкуданд дар солис, он­

ро Хафифи сакил гуянд.
4. Рамал. Замони он баробари замоне аст, ки дар он
ба шаш сабаби сакил талаффуз кунанд, муштамил бар
дувоздад накра ва аркони он чадор сабаби хафиф ва як
фосила чун:
тан тан тан тан тананан, бар вазни мафъулотуи фаилун.
Ва накароти он панч бошад ва зарбй асл дар он
накраи увло ва накраи хомиса:
[тан тан тан тан тананан ] . 4
5. Музоафи Рамал. Замони он зиъфи замони Рам ал
аст ва накароти он бисту чадор. Пас азмина ва иакароти он мисл ва нисфм азмина ва накароти Сакилн ав­
вал бошад. В'а аркони он ду фосила ва шаш сабаби
хафиф ва боз як фосила дар охир чун:
тананан тананан тан тан тан тан тан тан тананан
бар вазни мутафоилатун мафъулун мафъулун фаилун.
Ва зарбй аслаш «то»-и фосилаи увло ва «то»-и сабаби
содис бувад:
танаиаи тананан тан тан тан тан тан тан тананан.
Ва баъзе аз мутааххнрин зарбй асли ин доираро чадор нидодаанд. «То»-и сабаби аввал, «то»-и солис ва
«то»-и сабаби робеъ ва «то»-и фосилаи ахнр. Ва инро
доираи Чадорзарб ном кардаанд.
[тананан тананан тан тан тан тан тан тан тананан]5.
Ва аксари басоит ва амалдои Ачам бар ин вази аст.
6 .Хафифи Рамал. Мадори он бар дад замон аст ва
261

аркопи он як сабаби хафиф ва як ватад ва боз як са­
баби хафиф ва як ватад чун:
тан танан тан танан, бар вазни фоилун фоилун ва зарбн аслй он накраи увло аст аз сабаби аввал аз нак­
раи увло аз ватади ахир.
[тан танан тан танан ] 7
7. Х,азач. Сохиби «Адвор» гуфтаанд, ки замони дав­
ри он мусовии замони Хафифи Рамал аст ва аркони он:
танан тан танан тан, бар вазни фаулун фаулун. Ва з а р ­
би аслаш накраи увло аст ва накраи «нун»-и ватади
сонй: танан тан танан тан.
Ва баъзе гуянд, ки хар ду даври Х,азач мусовии як
давр аз Рамал, ки дувоздах накра аст, бошад.
Пас хар як даври вай шаш накра бошад, бар ин
сурат: тананан тан ва бар вазни фаилотун.
Ва баъзе ахли амал ин доираро Чанбар гуянд.
8 . Чахорзарб. Даври он мусовии замони даври Сакп-

ли Рам ал аст, яъне бисту чахор накра ва аркони он
шаш фосила аст, бар ин сурат: тананан тананан тананан
тананан тананан тананан, ба вазни мутафоилатун мутафоилагуи, мутафоилатун. Ва зуруби он чахор аст. З а р ­
би аввал бар «то»-и фосилаи увло вокеъ мешавад ва
зарби дуввум бар «то»-и фосилаи чахорум ва зарби саввум бар «то»-и фосилаи панчум ва зарби чахорум бар
«нун»-и дуввуми фосилаи панчум:
[тананан тананан тананан тананан тананан тананан]8.
Ва бо тааммул боки харакати фавосилро бознамояид.
Ва гох бошад, ки онро музоаф созанд, то чихилу
т

Хашт накра Шавад. Ва гох бошад, ки онро НИЗ музоаф
созанд, то наваду шаш шавад. Ва дар ин давр замонхои
миёни накаротро низ музоаф созанд, то дар инхо хам
чахор зарб масмуъ шавад. Ва истихрочи он муфавваз
ба табъи салим аст.
9.
Фохитй. Ва он бар ду кисмат. К,исми аввал он
ки бар бист замой (иакра) мегардад, мураккаб аз ча­
хор фосила ва ду сабаб
[тананан тананан тананан тананан тан тан]. Ва мешояд,
ки як сабаби хафифро бар фавосил мукаддам доранд
ва яке дар миёни эшон бошад чун: тан тананан тананан
тан тананан тананан, бар вазни муфтаилун фаилун
муфтаилун фаилун. Ва мешояд, ки хар сабаберо дар
миёни ду фосила ниханд, чун:
тананан тан тананан тананан тан тананан, бар вазни
фаилотун фаилун фаилотун фаилун.
Ва кисми дуввум (даври Фохитй) он, ки бар дах з а ­
мон мегардад, мураккаб аз як сабаби хафиф ва як в а ­
тад ва боз як сабаби хафиф ва як ватад, чун: тан танан
таи танан, бар вазни фоилун фоилун.
Ва баъзе гуфтаанд: мураккаб аз як сабаби хафиф
ва ду фосила, чун: тан тананан тананан, бар вазни муф­
таилун фаилун.
10 .

Даври Турки. Ва он бар чахор кисмат. Аввал —
Туркии асли ч,адид. Ва он бист накра аст. Ва алфози
он чахор фосила аст, дар миёни ду сабаби хафиф чун:
тан тананан тананан тананан тананан тан, бар вазни
муфтаилун мутафоилатун 9 фаилотун.
263

Дуввум — Туркии асл и кадим. Ёа он б нету чадор
накра аст ва алфозн он алфози Туркии асли ч,адид аст
бо зиёдатии як фосила баъд аз сабаби хафифи ахир,
чун: тан тананан тананан тананан тананан тан тананан,
бар вазни муфтаилун мутафоилатун фаилотун фаилун.
Саввум — Туркии хафиф. Ва он дувоздад накра аст,
бар ин тартиб: тан тан тананан тананан, бар вазни
фаълун фаилун фаилун, ба сукуни айн /£_/ дар рукни
аввал ва касрй он дар ду рукни дигар. Ва зуруби он
се аст: бар «то»-и сабаби аввал ва бар «то»-и дар як
аз фосилатайн.
Чадорум — Туркии сареъ. Ва он шаш накра
аст,
муштамил бар ду ватад, чун: танан танан, бар вазни
мафойлун. Ва дар он ду зарб аст, бар «то»-и ин ватадайн.

11.
Мухаммас. Ва он се кием аст. К,исми аввал—Мухаммаси кабир.
Ва он шонздад накра аст мункасим бар чах,ор ва­
тад ва ду сабаби хафиф ба ин тартиб: танан танан
тан танан танан тан, бар вазни мафойлун фаъ мафоилун фаъ.
Ва онро се зарб бувад ва бар «то»-и ватади аввал
ва ватади солис ва ватади робеъ:
[танан танан таи танан танан тан ] .10

Дуввум — Мухаммаси авсат. Ва он дашт накра аст,
нисфи Мухаммаси кабир, чун: танан танан таи, бар ваз­
ни мафойлун фаъ. Ва зуруби он се аст, бар «то»-оти
аркой.
264

Саввум — Мухаммаси сагир. Ва он чахор накра аст.
Чун тананан, бар вазни фаилун ва зарби он бар «то»-и
фосила аст.
Ин аст давоире, ки машхур ва мустаъмал миёни
арбоби саноат. Ва баъзе мутааххирон давоири дигар
вазъ кардаанд. Ва инро хеч хадду хасре нест, дар кй
ходад, дарчанд ходад, аз он иакарот, ки ходад, йкоъи
зарб метавонад кард.
Аммо бояд, ки аз дадди эътидол дарнагузарад ва
ба чое нарасад, ки аз идота ба вазни он очиз ояд ва
забти он тавонад кард.
ХОТИМА
ФАСЛ [XXIII]

Бидон, ки дар як аз давоири исно ашар ва овозот
ва шуаботро таъсири хос даст баъд аз илтизозе, ки
аз дама досил аст. Чунон ки Ушшок ва Иаво ва Бусалик кувват ва шучоат мебахшад ва овозот аз ин навъ
таъсир холианд. Аммо аз шуабот Модур ва Надованд
дамин навъ таъсир доранд дар нуфус. Ва аммо Рост
ва Ирок, ва Исфадон муфиди ифроти басту фараданд.
Ва аз овозот Навруз ва Гардониё ва аз шуабот Панч,год ва Зовулиро дамин навъ таъсир аст.
Ва аммо Бузург ва Зерафканд, Родавй ва Зангула
маврусн дузн ва андуданд. Ва аз овозот Гувошт ва
Шаднозро ва аз шуабот Xjicop ва Хумоюн ва Мубаркаъ ва Бастанигор ва Сабо ва Наврузи араб ва Ракаб
ва Исфадонак ва Руии Ирокро дамин навъ таъсир. Вд

аммо Хичозй ва Хусайнй мавруси завк ва баете машуб
ба хузн ва андуханд. Ва аз овозот Моя ва Салмак ва
аз шуабот Нухуфт ва Наврузи баётй ва Дугох ва
Уззол ва Авч ва Чавзй ва Найриз хамин навъ таъсир
доранд. Ва сохиби амал мебояд, ки то хар як аз ин
мачмуъ шеъреро мукорин гардонад, ки муносиби асари
он бошад, то таъсири он дар нуфус бештар ва пештар
бошад.
Ин аст баёни он чи аз усул ва фуруи ин фанн муяссар шуд. Валлоху субхонаху мулхим.

ШАРХ.И РУ БО И Ё Т

.

■

■ I'
"

'

'

«Ш арки рубоиёт» аз рисолахои ирфонй-фалсафист, ки хануз
дар рузгори шоир дар байнп ахлн илму адаб ш ухрат пайдо карда
буд.
Таърихи таълиф и рисола маълум нест. Аз руи маълумоти Аълохон А фсахзод аксари мухакхихон замони таснифи онро соли
1473 доннстаанд. (Рузгор ва осори Абдурахмони Чомй. с. 184).
Нусхахои каламин «Ш архи рубоиёт»-и Чомй дар М овароуннахру Эрон ва Хиндустону Турция хеле интишор ёфтааст. М атни
интиКодии ин асар аз тараф и донишманди Афронистон .Моили Харавй дар саиаи 1964 дар Кобул ба табъ расидааст, ки мавриди
истифодаи мо карор гирифт.
«Ш архи рубоиёт» аз чихилу шаш рубой иборат аст, ки Чомй
ба хар кадоми он алохида ш арх бастааст. М авзуоти асари мазкурро махфилхои маърифати раббонй таш кил медихад ва он ба мазомииу маонии вахдати вучуд, таназзулот ва сифоти вучудй оламу
одам ва соири матолибе, ки дар ниромуни вахдати вучуд бошад,
шомил аст. М уаллиф барои татдомт додани фнкру максади худ
аз оётн Куръон ва гуфтахои иешвоён ва соликони тарикати суфия
С аъдиддини Кошгари, Б аховаддш ш I !акш банд, Мухйнддини К.убаро ва дигарон иктибос меорад.
269

Хамон навъе ки аз мавзуоти «Ш архи рубоиёт» ва мазомини
соири осори Абдурахмони Чомй ба назар мерасад, дар чахонбиниву
акоиди фалсафй, ирфонй ва пантеистии у мавкеи асосиро хамоно
м асъалаи вахдати вучуд ишгол мекардааст. «Таълимоти вахдати
вучуд як навъи идеализми объективй буда, ягонагии оф аранда ва
офаридахо, холику махлук, хастию зоту сифот, вахдати мохияти
тамоми ашё, мавчудияти хакикати мутлак ва тазохури оп будани
тамоми мавчудотн оламро таргиб мекунад. Ин таълимот инсонро
ойинаи нури илохй ва ахсанн м ахлукот меш уморад,— кайд меку­
над мухак.к.ик, М. Рачабов». (Ниг. А. А фсахзод. Тахаввулн афкори
Абдурахмони Чомй. с. 32). М ухаккики осори Чомй А. А фсахзод
оид ба чи маком дош тани м асъалаи вахдати вучуд дар ин рисола
таваккуф намуда, чунин хулоса кардааст: «Абдурахмони Чомй иде­
алиста объективй буда, дар «Ш архи рубоиёт» худро низ тараф дорн он мактаби фалсафй-ирфонй нишон медихад, ки ба акидаи
о н \о вучуди хакики яке Сеш нест в а 'и н айни вучуди х ак ва хдстии м утлак буда, олами мавчуд хама партави чамоли у... ин хастии мутлак зоти мутлаки ягона бош ад хам, сифати гуиогун дорад
ва махз хамин сифатхо боиси оп меш аванд, ки хакикати мутлак
дар хар сурате аз суратхои мумкин зохир гардад» (Хамоп чо,
с. 43).
Чунон ки дида меш авад, масъалаи вахдати вучуд, ки шархи
матлабхои дакики ирфониро дар таълимоти ин мактаби фалсафй
таш кил менамояд, кабд аз Абдурахмони Чомй дар силсилаи рубоиёти Ш айх Аттор, Чалолиддини Румй, Авхадиддини MapoFfl,
Абусаиди А булхайр
хосса дорад.

ва

инчунии А бдулхаки

Ахрорй

низ мавкеи

Кариб хамаи «Ш архи рубоиёт»-и Чомй хам асосан аз масоили
дар ф авк зикр гарднда, яъне хакикати вахдати вучуд, дарки асрори вучуд, маротиби мавчудот, вахдати вучуд ва асрори оламу
инсон ва ашё ва амсолн он иборат аст.
«Ш архи рубоиёт» аз рисолахои муфассалсст дар

бораи в ах ­

дати вучуд. Бо таъсирм ин асари ф алсафй минбаъд низ силсилаи
270

рисолахо, аз чумла «Ш архи рубоиёт»-н Чалолиддини Давонй, Муллошохи Бадахш онй ва райрахо таълиф гардиданд.
Б архак, «Ш архи рубоиёт»-и Чомй дар тахкики афкори ирфонй ва ф алсаф аи пантеистии форсу точик ахамняти нихоят калон
дорад, repo ин асар дар равш ан намудаии м асъалахои асосии тафаккури ф алсафии гузаштагон, аз чумла масъалаи вахдати вучуд
хам мавкеи муайяни маърифатй дорад.
Хангоми ба расмулхати имруза баргардонидани рисолаи «Ш ар­
хи рубоиёт» аз ду нусхаи каламии «Куллиёт»-и шоир ва матня
интикодии дар ф авк зикр гардида (Ш архи рубоиёти Ч,омй. Б а тасхехи Моили Х аравй. Кобул, 1964) ба тарзи м укобалаву мукоиса
истифода карда шуд.

Абубакр Зуцуриддинов

...Ва аммо баъд намуда меояд, ки пеш аз иншои
ип номаи номи ва ифшои ин сах;ифаи киромй, рубоие
чанд дар исботи вавдати вучуд ва басни таназзулоташ
ба маротиби шухуд бо танбех, бар кайфияти дарёфтани
он «ало сабили-л-кашфи ва-л-ирфон » 1 ва расидаи ба
он «би-т-тарик-уз-завки ва-л-вичдон » 2 самти
итмом
гирифта буд ва сурати интизом пазируфта. Аммо чун
тарчумони забонро ба воситаи риояти кофия майдони
иборат танг буд ва раднаварди баёнотро ба чидати мухофазат бар вазн пои ишорат ланг, мухаддароти маънии он бе никоби ичмол чамоле наменамуд ва мастуроти х,акоики он бе дичоби ишкол чедра иамекушуд.
Лочарам дар зайли он рубоиёт аз барои тафсили мучмалот ва тавзеди мушкилот калимаи чанде маншур аз
суханони кубарои дин ва урафои адли якин маркум
мегардад ва мастур. Умед ба макорими ахлоки мутолиакунандагони мунсиф он, ки чун ин заиф ба ач,з муътариф аст ва ба кусур муттасиф, агар бар мавозеъи халал
ва мавокеи залал мутталеъ шаванд, дар ислох,и он кушанд ва ба зайли афв ва игмоз бипушанд ва аз сурати
272

айбчуй ва сирати бадгуй ичтиноб карда, дар чизеро
ба масрафе шоиста сарф намоянд ва бар мадмили боиста дамл фармоянд.
Вочиб, ки вучудбахш и иавву кух,ун аст,
Тасвири вучуд бахшиши к,авли «кун» аст.3
Гуям сухане нагз, ки марзи сух,ун аст:
Хастист, ки х,ам х,астшо х,ам х,асткун аст.

Ва айзан миндо : 4
Х ар бесару поро н арасад даст ба ту,
Хуш он ки зи худ бирасту пайваст ба ту.
Хастй ту ба хастй, ки ба чуз зоти ту ласт,
Фонист ба зоти худ, вале х,аст ба ту.

Д ар ин рубой ишорат аст ба иттидоди вучуди во­
чиб, таоло ва такаддас, бо дакикаташ чунон ки маздаби дукамо ва суфияи муваддида аст ва баёнаш он аст,
ки мавчудотро ба таксими аклй се мартаба метавонад
буд:
Аввал мавчуде, ки вучуди вай муройири зоти вай
бошад ва мустафод аз гайр, чун мумкиноти мавчуда.
Дуввум мавчуде, ки хакикати вай муройири вучуди
вай бошад ва муктазон он бар вачде ки инфикоки ву­
чуд аз вай мадол бошад, агарчн бинобар тароюр миёни
зот ва вучуд тасаввури инфикок мумкин аст, чун вочибул-вучуд бар маздаби мутакаллимин.
Саввум мавчуде, ки вучуди у айни зоти у бошад, я ъ ­
не ба зоти худ мавчуд бувад, на ба амре муройири зот
ва лошак, чунин мавчуд вочиб бувад, зеро ки инфико­
ки щайъро аз нафси худаш тасаввур наметавон кард.
ф ак ай ф а ,5 ки ба дасби хорич вокеъ тавонад буд. Ва
пушида намонад, ки акмалн маротиби вучуд мартабаи
савву м аст. В а фитрати салима чозим аст бо он ки
273

вочиб таоло ва такаддас мебояд, ки бар акмали маротиби вучуд бошад, пас зоти вай айни вучуди вай бошад.
Танбех,. Ва аз ин чо маълум шуд, ки чун лафзи ву­
чуд ва дастй бар вочиб таоло итлок кунанд, мурод бад
он зотест, ки мавчуд аст ба нафси худ ва мучид асг
мар гайри худро на кавну хусул ва тахаккук, ки маонии
масдария ва мафхумоти эътиборияанд, ки онро тахаккуки вучуде нест магар дар зех,н.
Айзан минхо:
Хар чиз, ки чуз вучуд дар чашми шухуд,
Д ар х,астии хеш хает мух,точи вучуд.
М удточ чу вочиб набувад васфи вучуб,
Бош ад ба вучуд хосу хува-л-мак,суд.

Ин рубой ишорат аст ба далели исботи иттиходи ву­
чуди вочиб бо хакикаташ. Ва тахрираш он аст, ки гу­
ем хар чизе, ки мугойири вучуд аст, ба хайсияте, ки
на айни мафхуми вучуд бошад ва на чузъи вай чун инсон, масалан модом ки мунзам нагардад, вучуд ба вай
муттаенф памегардад ба вучуд «фй нафеи-л-амр » ,6 пас
хар чизе, ки мугойир аст, мар вучудро дар мавчудият
фй нафсп-л-амр мухточ бошад ба гайри худ, ки вучуд
аст ва хар чи мухточ аст ба гайри худ, дар мавчудият
мумкин аст. Зеро ки мумкин иборат аз чизест, ки д ар
мавчудиятн худ мух,точ ба гайр бошад. Пас хар чизе,
ки мугойир бошад, мар вучудро, вочиб натавонад буд.
Ва ба барохини аклия собит шудааст, ки вочиб мав­
чуд аст, пас вочиб натавонад, магар вучуд. Агар касе
гуяд, мумкин он аст, ки дар мавчудият худ мухточ бо­
шад ба гайре, ки мучиди вай бошад, на вучуди вай. Чавоб гуем, ки хар чи дар мавчудият мухточ ба гайр асг,
истифодаи вучуд аз гайр мекунад ва хар чи истифодаи
вучуд аз гайр мекунад, мумкин аст, хох он гайрро ву,
чуд гуянд, ход мучид.
274

В а айзан Минхо':
Хастй, ки ба зоти худ хувайдост чу нур,
Зарроти мукавванот аз у ёфт зухур.
Д ар чиз, ки аз фурури у аф тад дур,
Д ар зулмати нестй бимонад мастур.

Айзан минхо:
Хуршеди ф алак ба нурй хеш аст муннр,
Чирми К амар аз партави у нурпазир.
Р авш ан ба худ аст иур, агар акли хабир
Афзун нихадаш ли мехру мах, хурда магир.

Д ар ин ду рубой ишорат ба тамсиле аст, ки аз барои
баёни маротиби мавчудот дар мавчудият кардаанд ва
гуфтаанд, ки ашёи иурониро дар нуроиият се мартаба
аст:
Аввал он ки нурй вай мустафод бошад ба гайр, чу­
нон ки чирми Камар, ки дар мукобилаи Офтоб равшан
гардад ба шуо ва дар ин мартаба се чиз бошад. Яке
чирми Камар, дуввум шуо, ки бар вай афтодааст, саввум Офтоб, ки муфиди шуо аст.
Мартабаи дуввум он ки нурй вай муктазои зоти вай
бошад чун Офтоб ба гарази он ки зоти вай мусталзим
ва муктазои нурй вай бувад, Д ар ин мартаба ду чиз
бошад: яке чирми Офтоб, дуввум нурй вай.
М артабаи саввум он аст ки ба зоти худ зохир ва
равшан бошад, на ба нуре, ки зоид бошад бар зоти вай
чум нурй Офтоб, чи бар хеч окдл пушида намонад, ки
нурй Офтоб торик нест, балки ба зоти худ зохир ва
равшан аст, на ба нурй дигар, ки ба зоти вай коим б о ­
шад. Ва дар ин мартаба як чиз аст, ки ба худ дар дидахои мардум зохир аст ва дигар чизхо ба воситаи вай
зохир .мешаванд ба он мнкдор, ки кобилияти зухур доранд ва хеч мартабае дар нуроиият болотар аз м арта­
баи саввум нест. Ва чун ин мукаддамот дар махсусот
275

мутасаввир гашт, маротиби сегонаи мавчудот, ки пеш аз
ин мазкур шуд, равшан гашт ва акмалиятй мартабаи
саввум мубин шуд.
***
Айзан миндо:
Хастй,
Бо он
Кавме
К,авме

ки хакикати
омад алхак,
ки бувад ба х а к музофу мулхак.
ба таайюнаш м укайяд доранд,
дигар аз кайди таайюн мутлак.

К,оилон ба нттидоди вучуди вочиб таоло бо даки­
каташ ду. фиркаанд. Фиркаи аввал арбоби фикр ва н а­
зар, чун дукамо ва эшон мегуянд нашояд, ки вочиб-алвучуд кулл'й бошад, яъне. нашояд, ки уро куллият ва
умум ориз тавонад буд, зеро ки вучуди куллй дар хорич бе таайюн сурат набандад. Пас лозим ояд, ки вочиб-ал-вучуд мураккаб бошад аз ои амри куллй ва т а ­
айюн ва таркиби вочиб мадол аст, чунон ки машдур
аст, балки вочиб бояд, ки «фй дадди зотуди мутаайин»7
бошад, яъне таайюни вай зоти вай бошад, чунон ки ву­
чуди вай айни зоти вай аст, то ба деч вачд дар у тараккуб ва тааддуд сурат набандад ва динаизин мавчудияти ашё иборат аз он бошад ки эшонро бо дазрати вучуд
тааллуке хос ва нисбате муайян даст. Ва аз он дазрат
бар эшон партаве аст, на он ки вучуд мар эшонро ориз
ё дар эшон досил аст. Ва бар ин такдир мавчуди мафдуме бошад куллй мадмул бар умури мутакассира ва
вучуди чузъии дакикии мумтанеъ-ул-иштироки байн-алкасирин.8
Савол. Агар касе гуяд, ки табодур ба зедн ва лафзи
вучуд мафдуме аст муштарак, миёни чиздои бисёре,
пас чун чузъе дакикй бошад?
Чавоб гуем, ки сухан дар дакикати вучуд аст, на он
276

чи мутабодир мешавад ба зех,и лафзи вучуд. Пас ме­
шояд, ки хакикати вучуд чузъе хакикй бошад. Ва мафхуми кулли табодур аз лафз араз нисбат ба он хаки­
кат чун мафхуми вочиб, киёс бо хакикаташ.
Фиркаи дуввуми суфия коилин ба вахдати вучуд,
ки мегуянд, уро тури акл, турест, ки дар он тур ба тарики мукошифа ва мушохада чизе чанд мункашиф ме­
гардад ,ки акл аз идроки он очиз аст, хам чунон ки хавос аз идроки маъкулот, ки мудракоти акл аст. Ва дар
он тур мухаккак шуда, ки хакикати вучуд, ки айни вочиб-ул-вучуд аст, иа куллй аст, на чузъй, на хос ва на
ом, балки мутлак аст аз хама куюд, то хадде ки аз кайди итлок низ муаррост бад-он киёс, ки арбоби улуми
аклия дар кулли табий гуфтаанд. Ва он хакикат дар
хама ашё, ки мавсуфанд ба вучуд, тачаллй ва зухур
кардааст ба он маънй, ки хеч чиз аз он хакикат холи
нест, ки агар аз хакикати вучуд ба куллй холи будй,
аслан ба вучуд муттасиф нагаштй.
А.йзаи минхо:
Эзид, ки хазор дар ба
Рохе ба ка моли кунхн
То захмати бехуда ба
Д ар зоти худ аз фикр

рух бикшудат,
худ бинмудат.
худ рах надихй,
хазар ф армудат.

Айзан минхо:
IТуре, ки бувад чахон аз у моломол,
М аш худи дилу дида бувад дар хама хол.
Тахсили шухуд он чи маш худ бувад,
Д ар коидаи акл махол аст, махол.

Айзан минхо:
Эй он ки дилат зн хачр дар навха гирист.
То кай хохй чу П ух9 дар навха гирист.
277

Д ар айни шухуде гами хичрон пай чист,
Чаш ме бикушо, бубин, ки машх,уди ту кист?

Маърифату идроки дак субхонаху бар ду кием аст:
кисми аввал идроки уст ба эътибори кунхи зот ва тачарруди у аз таайюноти асмои сифот ва талаббус ба
мазохири коииот ва ин мумтапеъ аст аз тачарруд ва
асмоъ ва сифотро мар райри хакро субхонаху, зеро ки
аз ин хайсият ба дичоби иззат мух,тачиб аст ва ба ридон кибриё мухтафй, х,еч нисбат миёни у ва миёни мосивои у. Пас шуруъ дар тарики маърифати у аз ин изоат
бизоати вакт аст. Ва талаби он чи мумкин нест, зафар
бар тахеили у, магар бар вачхе ичмолй, ки иадопанд,
ки дар у он чи мутаайин шудааст, амрест, ки зухури хар
мутаайин бад-уст. Ва у «фй хадди зотихи» аз таайюн
мубарро...
Савол. Агар гуй, чун тафаккур дар зот мах,ол аст,
пас нах,йи мутаваччех; чист?
Навоб гуем: Мутаваччех пиндори зот ва фикр дар он,
чунон ки дар «Маснавй» гуфтааст:
Он ки дар зоташ таф аккур карда нест,
Д ар \ак,икат он иазар дар зот чист?
Хает ом шгадори у, зеро ба рох.
С ад х,азорон иарда ом ад то илох;.

Ва бад-ип кисми маърифат ишорат рафтааст ба рубоии
аввал.
К,исми дуввум идроки уст, субхонаху ва таоло, ба эъ­
тибори таайюноти нур ва мутанаввиоти зухури у дар
маротиби таназзулот ва мароии мукавванот. Ва ин идрок низ бар ду гуна аст: аввал, идроки басит. Сонй,
идроки мураккаб. Ва дар зухури вучуди х,ак ба хасби
идроки басит хафое нест, зеро ки хар чи идрок купи,
аввал хастй мудрак шавад, агарчи аз идроки ин идрок
гофил бошй ва аз гояти зухур махфй монад, чунон ки
278

идроки алвон ва ашкол ба воситаи идроки зиёийят, ки
мудит аст, ба онхо ва шарти руъятест ва бо вучуди ин
бинанда дар идроки онхо аз идроки зиёъ гофил меша­
вад ва ба гайбати зиёъ маълум мешавад, ки моварои
ондо амре дигар мудрак будааст, ки зиёъ он аст дамчунин нури хастии хакикй, ки мухит аст ба зиёъ ва а л ­
вон ва ашколи бинанда ва ба чамеи мавчудоти зехнй
ва хоричй ва кайюми хамаи уст ва идроки шайъй бе
идроки у махол аст, агарчи аз идроки у гофил бошй
ва он гафлат ба воситаи давоми зухур ва идроки уст.
Агарчи зиёи ин нур низ го и б шудй, зодир гаштй, ки
дар вакти идроки мавчудот амре дигар, ки нури вучуди
дак. аст субдонаду, мудрак будааст, зеро ки байт-Зухури чумлаи ашё ба зид аст,
Вале хак,ро на зид асту на нид аст.
Чу зоти х,ак, н адорад нак,лу тадвил,
. Н аёбад андар у тагйиру табдил.
Агар хурш ед бар як хол будй,
Шуои у ба як минвол будй.
Надонистй касе, к-ин партави уст,
Н абудй хеч фарк, аз маиз то пуст.

Ва назар ба ин идроки басит аст, он ки гуфтаанд:
Б увад дар зоти хак. андеш а ботнл,
М ахоли махз дон тахсили хоснл.

Ва бад-ин идрок ишора рафтааст дар рубоии сонй. Ва
аммо дар идроки сонй, ки идроки мураккаб аст, мадалли фикру хафо ва савобу хато уст. Ва дукми и мои ва
куфр рочеъ ба уст. Ва тафозул миёни арбоби маърифат
ба тафовути маротиби у ва ишорат ба он аст, кавли
Сиддики Акбар разй аллоду таоло анду, ки «ал-ачзу
ани-л-ндроки адраку».10
Назм;
279

Чи нисбат хокро бо олами пок,
Ки идрок аст ачз аз дарки идрок.

Ва бад-ин идроки сони ишорат рафтааст ба рубоии со­
лис.
**
Айзан минх,о:
Андеша ба асрори илохй нарасад,
Д ар зоту сифоти х ак камохй нарасад.
Илме, ки танохй санъати зотии уст,
Д ар зоти мубарро зи танохй нарасад.

Д ар ин рубой ишорат аст ба вачхи имтииои тааллуки илм,' ба кун^и зоти х,ак, субхонаху таоло ва такрираш
он аст, ки гайби дувияти зот, ки мутлак аст, ба итло.ки
хакикй муктазо он аст, ки мунзабит ва мутахайиз на­
шавад ва дар тахти инхисор ва ихота дарнаёяд. Ва х а ­
кикати илм ихота аст ба маълум ва кашфи у бар сабили тамайюз аз моадо. Пас агар х;акикати илмия мутааллик шавад, ба вай лозим ояд тахаллуфи муктазои зот
аз вай с инкилоб ва табдили хакикати илм ва «килохумо махолон».11
Пас хакикат сифатн илми мухит натавонад шуд ба
зоти хак субхонаху таоло, «мин хайси-л-итлок-нл-мазкур»12 Ва нисбати он чи мутаайин мешавад, мар орифонро аз зоти хак субхонаху таоло, ба он чи мутаайин
нашудааст, нисбати мутанохй аст ба гайри мутанохй ва
нисбати мукайяд аст ба мутлак ва хамчунон ки мутааззир аст ихотаи илм ба зоти хак субхонаху аз хайсияти адами танохии умуре, ки мундарич ва мундамич;
аст дар гайби хувияти у ва мумкин нест таайюн ва зухури он «дафъатан, бал би-т-тадрич,».13

Айзан минхо, рубой:

■

Идроки бутун X a te y яктоий у,
Мумкин набувад зи ак,лу доноии у.
Он бед, ки миръоти маротиб бинй,
Тафсили танаввуоти пайдоии у.

■

Идроки зоти х,ак субхонаху таоло ба эътибори бутун
ва тачарруд аз мачоле таанюиоти шууи агарчи мумтанеъ аст, аммо ба эътибори зухур дар маротиб мумкин,
балки вокеъ аст. Ва тобеъ аст мар ин зухурро ахком
ва тафосил ва ахвол ва осоре, ки маърифати тафсил ба
он мутааллик, аст, чустучуи толибои ва мубтадисни мабнй бар хусул он аст. Ва гуфтугуи восилони мунтахиён
мабнй аз вусул бад-он ва баъзе аз маротиби зухур ч.узвиётанд ва онро р о я т ва ннхоят нест ва баъзе куллиётаид ва аз ин куллиёт баъзе хамчун махалхоанд мар
зухури соири хакоики куллй ва чузъй ва лавозими эшонро, чунон ки хар хакикате чанд куллй ё чузъй, ё матбуъ, ё тобеъ ба яке аз он мах,ол мутааллик бошад. Ва
эшонро аволим ва х,азарот хонанд ва маротибро «мин
х;айсу х;ия»14, маротиб вучуде нест мутамайиз аз вучуди умури мутааййнаи мутараттиба дар
эшон, балки
мартабаи х,ис ва шаходат, масалан мартабаест куллй
шомил мар чамеи махсусоти чузъияи мутаайинаро аз
афлок ва анчум ва аносир ва маволия ва вучуди он
мартабаи куллй биайнихи ба вучуди хамин чузъиёти мутаайина аст, на он ки хар як аз куллй ва чузъии уро
чудогона вучуде бошад мумтоз аз якдигар.
* * *
Айзан минхо:
Вочиб чу кунад тан аззул аз хазрати зот,
Панч аст таназзулоти уро дарачот:
Райб асту шах,одат ба васат рух.у мисол,
Ва-л-хомису чам ъияту ти лка-л-хазарот.15
281

Маротиби куллия мунхаеир Дар панч мартаба аст
ва онро дазароти хаме хонанд. Х,азароти аввалро мартабаи гайб ва маонй гуянд ва он хазрати зот аст. Ва
дуввумро, ки дар мукобалаи уст, мартабаи шадодат ва
дис хонанд. Ва он аз д азраМ арШи радмон аст, то ба
олами хок. Ва он чи дар ин миён аст аз сувари ачнос
ва ашхоси олам. Ва саввумро, ки талваи мартабаи гайб
аст, мутанозилан мартабаи арвох гуянд. Ва мартабаи
чахорумро, ки талваи олами хис аст, мутасоидан олами
мисолу хаёли мунфасил хонанд. Ва панчум, ки чомеи
эшон аст, тафеилан хакикати олам аст ва ичмоли сурати унсурии инсонй... Ва «кола баъзухум каддасаллоху
асрорахум».18
Маротиби куллия шашанд, зеро ки маротиб мачолй.
ва мазохиранд. Пас холй нест аз он ки, он чи зодир аст:
дар эшон зохир аст бар хак субхонаху таоло, танхо на?
бар ашёи кавния ё хам бар хак зодир аст ва хам 6api
ашёи кавния.
Кисми аввалро мартабаи гайб гуянд, ба сабаби гои б'
будани ашёи кавния дар вай аз нафеи худ ва аз гайри:
худ. Пас хеч чизеро зухур нест, магар ба хак субхона­
ху таоло ва такаддас. Ва ин кием мункасим мешавад,
ба ду мартаба, зеро ки адами зухури чизе бар ашёи кав­
ния ё ба сабаби интифои аъёни эшон аст «билкуллия
илман ва айнан».17 Ва ин мартабаро таайюни аввал ва
мартабаи увло аз гайб хонанд ё ба сабаби интифои си­
фати зухур бар аъёни эшон. Ва агарчи эшон мутадаккик ва собит ва мутамайиз бошанд дар илми азалй ва
зохир бошанд бар дак субдонаду ва таоло на бар худ
ва амсоли худ... Ва ин мартабаро таайюни сонй ва о л а ­
ми маонй ва мартабаи сония аз гайб хонанд.
Ва аммо кисми сонй аз маротиб, ки он чи зодир аст
дар вай дам бар дак зодир аст ва дам бар ашё.
Кавния мункасим мегардад ба се мартаба, мартабаи
282

аввал арвох ва он мартабаи зухури хакоикн кавнняи
мучаррадаи басит аст мар нафси худро ва мнсли худро,
чунон ки арвох дар ин мартаба мудраки аъёни худанд
в а амсоли худ.
Мартабаи дуввум, мартабаи олами мисол аст. Ва ин
мартабаи вучуд аст мар ашёи кавнняи мураккабаи латифаро, ки кобили тачзия ва табъиз ва харк ва илтиём
набошад.
М артабаи саввум олами ачсом аст ва ин мартабаи
вучуди ашёи мураккабаи касифа аст, ки кобили тачзия
ва табъизаид. Ва ин мартабаро мартабаи хис ва олами
шаходат ном кардаанд.
Пас мачмуъи ин маротиб панч мартаба бошад ва
мартабаи содиса мартабаи чомеъият аст мар чамеи маротибро ва он хакикати инсони комил аст, зеро ки у
чомеи чамеъ аст ба хукми барзахияте, ки дорад.
* * *
Айзан минхо:
Д ар рутбаи аввал, ки сифоти чабарут
Аз зот чудо набуду м алак аз малакут.
Аъсни вучуди у падидор на буд,
Дар айни зухур, балки дар илми субут.

.

Д ар мартабаи нахустин, ки таайюни аввал аст, ма­
лак аз малакут, ки мартабаи арвох аст ва малакут аз
чабарут, ки мартабаи сифот аст ва чабарут аз лохут,
ки мартабаи зот аст, мумтоз нест, балки вахдатеет сирф
ва кобилияте аст махз. Ва ин маротиб хама давре мундарич ва мундамич мин гайри имтиёз.
Ва хусусиёти ин эътиборотро ба зътибори индироч
ва индимоч дар ин мартаба бе имтиёзи эшон аз якди­
гар ва агарчи он имтиёз ба хасби илм бошад ба шуунотн зотня ва хуруфи олиёт ва хуруфи улвия ва хуруфи
аслия мехонанд. Ва баъд аз имтиёзи эшон аз якдигар
283

дар мартабаи сония ба сабаби нуронияти илми сувари
шуунн мазкураанд ва мусаммо ба аъёии собита ва моХиёт.
ф * *
Айзан минхо:
Д ар олами маънй, ки набош ад ашё,
Аз зоти худу райри худ огах; асло.
Х астанд х,ама зи руи х,астй якто,
Н урияти илмашон зи дам кард чудо.

Д ар мартабаи дуввум, яъне таайюии сонй, ки мусаммй мегардад ба эътибори тахаккук ва тамайюзи чамси маонии куллия ва чузъия дар вай ба олами маонй,
ашёи кавнияро ба зоти худ ва завоти амсоли худ ас­
лан шуур нест, балки тахаккук ва субути эшон дар ин
мартаба муктазои изофати вучуд нест бад-эшон ба хайсияте, ки эшон муттасиф шаванд ба мавчудият. Ба ву­
чуд ба сабаби изофат ва нисбат бад-эшон мутааддид ва
мутакассир гардад. Ва чун ба вучуд муттасиф нашаванд, ба тарнки авло лозим меояд, ки муттасиф набо­
шад ба камолоте, ки тобеъ аст мар вучудро чун шуур ба
худ на ба мисли худ.
Пас эшон дар ин мартаба мутааддид ва мутамайиэ
набошанд ба тааддуд ва тамайюзи вучуде, балки тааддуд ва тамайюзи эшон ба эътибори илми хак бошад бс
хилофи мартаба, вале ки дар он мартабаи тамайюз ва
тааддуди илмй низ малхуз нест. Ва мисоли ин биайниХи донаест, ки аслй шачара аст. Вакте ки вайро дона
фарз кунем, пас таайюн ва тачаллии дона бар худаш
бе он ки тафосилн хусусиёти беху сок ва шоху барг ва
шукуфаву мева, ки дар вай мундарич ва мундамичанд,
малхузи вай бошад, ба масобаи таайюни аввал аст, ки
ашёро дар вай на тааддуди вучуде аст ва на тамайюзи
илмй. Ва таайюну тачаллии дона бар худаш ба сувари
284

тафоснли ин хусусиёт, ки бар худ ба су рати беху шох
ва баргу шукуфа ва мева чилва намояд ва ин муфассалро дар мучмал мушодида кунад, ба манзалаи таайюни
сонист, ки ашеро дар вай агарчи тааддуди вучуде нест,
аммо тамайюзи илмй хает. Ва ин хусусиёти мазкура ба
эътибори индирочу индимоч дар мартабаи увло бе та ­
аддуди вучудй Еа тамайюзи илмй намудори шууноти
зотия аст. Ва сувари маълумияи онхо дар мартабаи соиияи мисоли даконки мавчудот, ки мусаммост ба аъёни
собита дар урфи суфия ва ба модиёт наздики хукамо,
чунон ки гузашт.
* * *
Айзан минхо:
,
Аъён, ки мухаддароти сарцадаманд,
Д ар мулки бако пардагиённ хараманд.
Х астанд хама мазохири нури вучуд,
Бо он ки мукими зулумоти адам анд.

Ин рубой ишорат ба он маънй аст, ки сохиби «Фусус»
рази аллоду аиду дар фасли Идрис мефармояд: «Аъёни
собита, ки суратн илмияанд бар адамиятн аслии худанд
ва буе аз вучуди хориче ба машомн эшон нараеидааст». Ва маънии ни сухан он аст, ки аъёни собита назди нфозаи вучуд бар эшон собнт ва мустакиранд бар
бутуни худ ва бе деч-вачд зодир находанд шуд, зеро
ки бутун ва хафо зотии эшон аст. Ва зотй чизе аз он
чудо намешавад. Пас он чи зодир мешавад аз ин аъён,
адком ва осори ин аъён аст, ки ба вучуд ё дар вучуди
дак, зодир мешавад, на зоти ин аъён.
•!■ Ф •{•
Айзан миндо:
Аъён х;ама оинаву хак; чилвагар аст
Е нури хак, оинаву аъён сувар аст.
285

.

..

Д а р чашми мухаккик, ки хадид-ал-басар аст,18
Хар як зи ии ду оина они дигар аст.

Аъёнро, к и хако'ики мавчудог аст, ду эътибор асг:
Аввал он ки аъёни мароё вучуди хак, ва асмоъ ва сифоти уст субхонаху. Ва эътибори дуввум он ки вучуди
Хак миръоти он аъён аст. Пас ба эътибори аввал зохир
намешавад дар хорич, магар вучуде, ки мутааййин аст
дар мароёи аъён ва мутааддид аст ба тааддуди ахком
ва осори эшон. Пас бар муктазои ин эътибор гайр аз
вучуди хак дар хорич хеч машхуд нест в а ин басни хол
муваххадест, ки шухуди хак, бар вай голиб аст.
Ва ба эътибори дуввум дар вучуди гайр аз аъён хеч
шухудият ва вучуди хак, ки миръоти аъён аст, дар г а Г.б
аст ва мутачаллй ва зохир нест, магар «аз варои тутуки
гайб».19 Ва ин баёии холи касе аст, ки шухуди халк бар
вай голиб аст.
Аммо мухаккик хамеша мушохвдаи хар ду миръот
мекунад, яъне миръоти хак ва миръоти аъён. Ва мушохидаи суваре, ки дар хар ду миръот аст, бе инфнкок ва
имтиёзи илмийят ва дарачоту кобилиятхо.
*

❖, .1:

Айзан минх©:
Х,астй бе шарти ваадаташ иомзад аст
В-ар з-ои ки ба шарти лост, иакдш ах,ад аст.
М алхуз ба шарти ш айъ, ки бош ад вохид,
М айдонгахи зухураш зи азал то ба абад аст.

Аввал таайюне, ки т о л ш гайби хувият ва мартабаи
лотаайюн аст, вахдатест, ки аслн чамеи кобилиёт аст
ва уро зухур ва бутун мусовй аст. Ва машрут ва му­
кайяд ба хеч як аз интифои иборот ва исботи он нест,
балки у айни кобилияти зот аст, мар бутун ва зухур
286

л
ва азалият ва абадият ва интифои эътпборот ва исботи
онро. Ва мар ин ваздатро ду эътибор аст: аввал эъти­
бори уст ба шарти адами эътиборот ва сукути он би-лкуллия ва ин эътибори ахадият аст ва зотро ба ин эъ­
тибор ахад хонанд ва мутааллики ин эътибор бутуни
зот аст ва азалияти у.
Ва дуввум эътибори уст ба шарти субути эътибороти
райри мутанохия мар уро ва ин эътибор вохидият аст
ва зотро ба ин эътибор вохид мегуяид ва мутааллики
им эътибор зухурп зот аст ва абадияти у. Пас аз ахадияти маком инк,итоъ ва нстехлоки касрати нисбияту
вучудия аст дар ахадияти зот. Ва вохидият агарчи кас­
рати вучудия мунтафй аст аз вай, касрати нисбия му^ааллик-ул-тахак,кук. аст дар вай ха мчу и иисфият ва
сулсият ва рубънят дар вохнди ададе, ки интишои хама
аъдсд аз уст. Ва чамеи таайюноти вучудия райри му­
танохия мазохири ин нисбати мутааллика дар мартабаи
вохидият аст.
^ ^ $
Айзан минхо:
Х,асти ба маротиб чу таназзул фармуд,
Д ар пардаи бозпасип, к-инсон буд.
Хар чо зи рухшон дигар парда кушуд,
Х ар як зи шуун ба васфи мачмуъ намуд.

Эчод иборат аст аз иститори вучуди хак субхонаху
таоло, ба сурати аъёни собита ва мохиёт ва инсибори у
ба ахком ва осори эшон. Ва р о я т ва самараи иститори
вучуди хак, ба сурати хар айн собитаи зухури уст суб­
хонаху ба хасби шаъне, ки ин айни собита мазхари уст
бар худаш субхонаху ё бар хамин шаън, ё бар мисолн
у «чамъан ва фуродаи»20 ё худ зухури он шаън аст бар
хак, субхонаху ё бар худаш, ё бар амсоли худаш казо287

Лика чамъан ва фуродан ё худ чамъи байна-з-зудурайн.
Ва дар шаъне, ки зодир мешавад, дак субдоиаду ба
дасби вай ё шаънест куллй, чомеъ мар чамеи афроди
шуунро ё шаъне аст, ки баъзе аст аз афроди ин шуун
ва зудури у субдоиаду ба ададияти чамъи худаш мутадаккик намешавад, магар нисбат ба ~ин щаъни куллии
чомеъ, ки дакикати инсони комил аст. Пас дак субдонаду дар миръоти инсони комил бар худаш аз дайсиятч
шаъни куллй чомеъ ба куллият ва ададияти чамъия зо­
дир бошад.
Пас иктисоб кунанд дар шаъне дукми чамеи шуунро
ва дар яке ба ранги дама барояд ва дар фарде ба васфи мачмуъ бинамояд. Зеро ки дамчунон ки дар марта­
баи ададият чамъи дар шаъне бар чамеи шуун мушта­
мил аст, дамчунин дар мартабаи инсони комил, ки он
шаъни кулли чомеъ аст, дар як аз он шуун бар дама
муштамил аст ва гояти гоёт аз зудури вучуди дак субдонаду ба дасби дар шаъне ин иктисоб мазкур аст, на
он ки зодир шавад ф акат ё зодир шавад дак субдоиаду
ба дасби он шаън.
Тамсил—дакикати навъи иисониросанъати китобат
ва шеър ва илму фазл ва гайрудо би-л-кувва досил аст
ва ин авсоф дар вай мундарич «мин гайри имтиёз баъзидо ан баъзй». Ва чун ин дакикат дар дар яке аз аф ­
роди худ ба яке аз ин авсоф зудур кунад, масалан, дар
Зайд ба шеър, дар Умар ба китобат ва дар Бакр ба
илм ва дар Холид ба фазл. Ин авсоф бар якдигар макул
нашаванд ва ба адкоми якдигар мунсабег нагарданд,
натавон гуфт, ки котиб шоир аст ва олим ва фозил ё
шоир котиб аст ва олим ва фозил аст ва алодоза-л-киёс.
Аммо агар ин авсоф дар зоти водид, ки башар аст, ма­
салан чамъ шаванд, дароина дар як аз ин авсоф ба
моадои худ мавсуф гардад.
Пас тавон гуфт, ки котиб шоир аст ва олим ва фозил
288

ва шоир котиб a c t ва олим ва фО'Зйл, райри з о л и к а . Хамчунии хар як аз ин авсоф музоф гардад, он шаъни кул­
лй \ак,ик,ати инсониро, ки к,обили авсофи мазкур аст,.
дар пттнсоф ба дама ва адами хусусият ба васфе «ду-навасфй».21 Пас хакикати напъи мнсонй «валаху-л-ма-салу-л -аъло»22 ба манзалаи хазрати ахадият чамъи илб'-ХЙ аст ва сифати китобат ва шеър ва гайрухумо ба ма*
собаи шууии илох,й ва Зайд ва Умар ва Бакр ва Холид
намудори мазохири тафсилии фурконй, ки олам асту
башар мисоли мазхдри ахаде цамъе инсонй, ки дар вай
хар як аз афроди шууп ба ранги хама баромадааст ва
музо\ии шаъни куллй, ки ми(|)тохи мафотехи гайб аст,
гашта.
Ч«

Н<

*

Айзаи минх;о:
Гар ТОМИЛИ шар бупаду гар омнли хайр,
Гар сохиби хопакаху гар рохиби дайр.
Ап руи таайю н хама гайранд, на айн
В-аз руи хакикат хам а айнанд на гайр,

Пештар гузашт, ки хакоики ашё иборат аст аз таайюиоти у дар мартабаи айн. Пас хакоики ашё ва вучудоти эшон аз хайсияти махз хакикати вучуди айни як ­
дигар аз айни вучуди мутлак бошанд ва тамоиз ва таройир би-л-куллия муртафеъ бошад. Ва аммо аз хайси таайюн муройири якдигар ва муройири вучуди мут­
л ак низ бошанд. Аммо муройирати эшон мар якдигарро
ба л.тибори хусусиёте аст, ки «мо бихи-л-имтиёзи»23
эшон аст аз якдигар. Ва аммо муройирати эшон мар вучудп мутлакро ба сабаби он аст, ки хар як аз эшонро
таайюн аст махсус мар вучуди вохидро, ки муройир аст
мар сопри таайюнотро ва вучуди мутлак муройир нест
марка фп на мар баъзеро, балки дар куллй айн аст ва
19

ГИМН

289

дар баъз айни баъз ва муихасир нест дар кулл ва баъз.
Пас гайрияти у ба эътибори итлоц бошад аз куллият
ва баъзият ва аз итлок низ.
* * *
Айзан минхо:
Эй он ки ба фахми мушкнлотй мансуб
В-аз нисбати имкону вучуби махчуб.
Имкони сифат зохири илм аст ф а хасб,
М ахсус ба зохири вучуд аст вучуб.

Годе зохири вучуд гуянд дар мукобили ботини ву­
чуд, ки мартабаи лотаайюн ва тачарруд аз мазохир аст
ва хинаизин мурод ба зохири вучуди маротиби таайю ­
ноти куллия ва чузъияи вучубия ва имкония аст. Ва
гохе зохири вучуд мегуянд дар баробари ботини вуЧУД, ки сувари илмия ва аъёни собита аст ва хинаизин
мурод ба вай хайсияти олимияти хазрати вучуд аст,
зеро ки чун хазрати вучуд бар худ тачаллй кунад ба
зоти худ ва шууну эътибороти зоти худ, лошак уро ду
Хайсият пайдо мешавад: хайсияти олимият ва хайсияти
маълумият. Ва хайсияти маълумият, ки сувари илмия
ва аъёни собита аст, ботин ва пушида аст дар зоти
олим ва зоти олим нисбат ба он зохир, чунон ки ин
маъниро дар худ ва амсоли худ бозмеёбем.
Пас зохир аст, ки хар як аз хайсиятайни мазкуратайнро, агарчи тамоюз байна-л-олим ва-л-маълум ба махзи
эътибор бошад, иктизое чанд хос хает: чун вахдату ву­
чуб ва ихотаи таъсири олимиятро ва мукобилоти ин
умур, аънй касрат ва имкон ва мухотият ва таассур
маълумиятро. Пас вакте ки гуянд, ки вучуб сифати зо­
хири вучуд аст, мурод ба он зохири вучуд бошад ба маънии сонй, на ба маънии аввал, чи зохири вучуд ба маънии аввал шомил аст мар хама таайюноти вучубия ва
имконияро, чунон ки гузашт.
290

Пас сифати вучуб то м и л и чамеи таайюноти зохири
вучудро ба маъиии аввал набошад ва мутабодир аз нис­
бати вучуб ба вай шумул аст «камо ло яхфй».24 Ва мурод ба зохири илми сувари илмия ва аъёни собита аст,
ки аз лавозими эшон аст, сифати имкон, ки иборат аст
аз тасовии нисбати эшон ба зухур ва бутун, ки маъбар
мешаванд, ба вучуд ва адами хоричй ва ботин ва зо­
хири илми айни вучуд аст, ки шомнли шуун ва эътиборот аст ва «мин хайси зохирихумо тамоюзи иисбате во­
кеъ».25 '
* * *
Айзан минхо:
Хак. олиму аъён халоиц маълум,
Маълум бувад хокиму олим махкум.
Бар мучиби хукми ту кунад бар ту амал
В-ар ту ба масал муаззабй дар мархум.

Айзаи:
Хукми кадару казо бувад бе монеъ,
Бар мучиби илми лоязолй вок,еъ.
Тобеъ бошад илми азал аъёнро,
Аъён дама мар шууни хак.ро тобеъ.

К,азо иборат аст аз хукмн илохпи куллй бар аъёни
мавчудот бо ахволи чория ва ахкоми тория бар эшон
«мина-л-азали ила-л-абад».26
Ва кадар иборат аст аз тафсили ин хукмн куллй бо
он, ки тахсис карда шавад эчоди аъён ба авкот ва азмоие ки истеъдодоти эшон иктизои вукуъ мекунад ва
дар он таълик карда ояд, хар холе аз ахволи эшон ба
замони муайян ва сабабе махсус. Ва сирри кадар, ки
мумкин нест мар хеч айнеро аз аъёни собита, ки зохир
ш авад дар вучуд зотаи ва сифатан ва феълан, магар ба
кадри хусусняти кобилияти! аслй ва истеъдоди зотии
291

хеш ва сирри кадар он аст, ки аъёни собита умури хоричия нестанд аз зоти хак, субхонаху таоло, ки маълуми хак шуда бошаид азалан ва абадан ва мутаайин гашта дар илми вай ало мохия илайхи,27 балки нисабу
шууни зотияи хаканд. Пас мумкин нест, ки мутарайир
гарданд аз хакоики худ, зеро ки зотиёти хак субхонаху
таоло муназзаханд ва мубарро аз кабули чаъл ва тагйир ва табдил ва мазид ва нуксон. Ва чун ин умур дониста шуд, бидон, ки хукми хак субхонаху таоло бар
мавчудот тобеи илми вай аст ба аъёни собитаи эшон
ва илми вай субхонаху ба аъён тобеи аъён аст ба он
маънй, ки мар илми азалиро хеч асаре нест дар маълум ба исботи ахмре уро, ки собит набуда бошад ё нафйи амре, ки собит буда бошад, балки тааллуки илми
вай ба ул-ум бар он вачх аст, ки он маълум фй хадди
зотихи бар он аст ва илмро дар вай хеч гуна таъсире
ва сирояте нест ва аъёни собитаи сувари нисабу шууни
зотияи хазрати хаканд субхонаху таоло. Ва нисабу шуу н и ' зотияи хазрати хак мукаддас ва муназзах аз таi-айюр ва табаддул азалан ва абадан. Пас аъён низ
мумтанеъ-ут-тарайюр бошанд аз он чи бар онанд «фй
хадди анфусихо» ва хукми хак бар эшон ба муктазои
кобилиёт ва ба мучиби истеъдодоти эшон бошад, хар
чи ба лисонн истеъдод аз хазрати хак вучуди мутлак
«азза шаънаху»28 талаб доранд, чунон ки бояд ва чаидон ки шояд ато намояд ва инъом фармояд бе нуксон
ва зиёдат, хох аз даракоти шаковат ва хох аз дарачоти
саодат.
Айзан минхо:
Аъён, к-омад зи макмани райб падид
В-аз хазрати хак; хилъати хастй пушид.
Бар мучиби хукми «ва хува ябдй юид»29,
Д а р хар оташи халъе либсест ч.адид.

Айзан минхо:
Чизе, ки намоишаш ба як минвол аст
В-аидар сифати вучуд бар як х,ол аст.
Дар бадви назар гарчи бакое дорад,
Он нест бако, тачаддуди амсол аст.

Х,акикати одами, бал хар зарра аз зарроти олам
«би-н-иисаба ило зотихи ва хакикатихи ло ило илми
мучидихи таоло бихо»30 нести аст, ки ба робитаи вучуде илмй, ки сурати маълум пяти уро дар илми кадими
хак, таоло буда, аз файзи вучуди хак таоло вучуд бар
вай ба хасби кобилияташ ориз ва тори мешавад.
Ва баъд аз ёфтаии ин хастй, ки уро ориз аст бар
мучиби «куллу шайъин ярчау ало аслихи»31 хар дам
уро ба асли худаш, ки нести аст, би-з-зот майя хосил
мешавад ё худ гуем, ки аз нафози фармони кахрамони
вахдати! хакикй дар махаллй зухури осори исми бузургвор аз зохир хеч чизро бахра аз суботу карор аслап нест, хатто замони мутаорифи мавхум-ул-иттисолро,
ки маънии бакои мулохизаи он тасаввур наметавон
кард, ё худ гуем, ки зоти илохй аз он чо ки асмоъ ва сифоти уст, хамеша бар аъёни олам мутачаллй аст ва чу­
нон кн баъзе аз асмоъ нктизон вучуди ашё мекунад,
хамчунон баъзе аз асмоъ нкдизои адами ашё мекунад
М1ЮЛ11 «муънду мумнт ва каххор»32 ва ганрахо. Пас
Хак, субхоиаху гохе тачаллй мекунад ба асмое, ки муктазои вучуди ашёст ва гох,е тачаллй ба асмое, ки муктазон адами ашёст, балки дар замоне, ло, балки дар
хар one ба хар як аз ин ду павъ нем мутачаллй аст.
Пас бинобар ин умур ашё дар хар оне ба адами аслй
ва фанон зотии худ рочеъ мешаванд ва аз либосн ори,зи ва хилъати ориятин вучуд мутахаллеъ мегарданд,
валекии ба сабаби мададе, ки дам ба дам аз сифати
бакои хак таоло бад-эшон меиайвандад ва дар хамон он
293

ба вучуде дигар муталаббис мегарданд. Ва им халъу
либс доиман вокеъ аст, деч вакте асари мучидй ва холики да к таоло аз эшон мункатеъ нест, дарчанд эшонро
аз вусули ин асар огох,й нест.
Ва баъзе умур, ки барои руъят боки намонад ва
намоишаш бар як ва тира муддатдо монад, он намояндагй ва пояндагиро аз тачаддуди таайюноти мутамосилаи мутавофика бояд шинохт ва худро ба галат набояд андохт, чи фано ва бако ду амри эътиборанд, ки
аз тачаддуди таайюноти мутабоина мутавофика намуда
мешаванд (бакои дакикй лозими зоти вучуд бувад ва
мачорй ба дасби имтидоди музодараи мутавофика). Ва
фано исми иртифои таайюн аст махсус ва ин лозими
зоти таайюн аст... ки зох,ир шудааст дар миръоти вучу­
ди дак, ё худ таайюноти вучуди дак ва танаввуоти дастии дакки мутлак аст, ки зодир шуда дар сувари дакоики олам ва аъёни собита ва вучуди мутлаки «доим-улфаязон ва-с-сараёи аст»33 аъён. Пас оп чи кобил аст
аз вучуди дак мар суратп айнеро аз аъён бар вачди
аввал ё он чи мутаайин аст аз вучуди дак дар сурати
айне аз аъён бар вачди сонй мултабас мешавад ба су­
рати он айн наздики мулобасати вучуд ва мудозоти у
мар он айнро ва ба сабаби иттисоли файзи вучуде, ки
тобеъ аст мар файзи аввалро, мутахаллеъ мешавад он
файзи аввал аз сурати он ва муталаббис мегардад ба
сурати дигар, ки мар оп айнро дар мавотини дигар
даст, то зодир шавад вучуд ба сурати ин айн дар чамеи
маротиб ва мавотини вучуд. Ва дар дамин он низ мута­
лаббис мегардад вучуди мутаанини сонй, ки тобеъ аст
мар аввалро ба сурати он айн чун вучуди мутаайин аввалан ва «доказо-ул-амру доиман абадан»34 ва мисоли
ин биайниди оби чорист, ки чун аз вай мачорй шавад,
мавзеъеро аз надр ба шакли оп мавзеъ барояд ва ба
сурати он намояд. Аммо дар он мавзеъ набояд, балки
294

хамон дам бигузорад ва мавзеъи худро ба чузъй дигар
супурад. Ва ин чузъй сонй низ ба шакли он муташаккил гардад ва филх,ол ба чузъй солис мутабаддил ш а­
вад ва хоказо... Лекин хис ба воситаи ташобухд ачзои
моия ва ташаккули эшон ба шакли вохид миёни эшон
тамайюз натавонад ва чузъй сониро масалан биайнихи
хамон чузъй аввал донад, агарчи хукми ак,ли сах,ех; ва
кашфи сарех, ба хилофи он аст.
* * *
Айзан минхо:
Дар кавну макон нест аён чуз як нур,
Зохир шуда он нур ба анвори зухур.
Хак. нуру таиаввуи зухураш олам,
Тавхнд хамин аст, дигар вахму fypyp.

Нурй хакикй яке беш нест ва он нурй худоист. Ва
нурй худой мунбаситу номахдуд ва номутанохй аст. Ва
олами тачаллй нурй худоист, ки ба чандин хазор сифат тачаллй кардааст ва ба ин суратхо худро зохир
гардонидааст.
Бидон «ваффакакаллоху таоло ва ийёно би фахм-лхакоик»,35 ки таайюноти хак ва тамайюзоти вучуди мут­
лак ба хасби хусусиёти эътиборот ва шууне, ки мустачан аст дар гайби зот, холй аз он нест, ки дар мартабаи
илм аст ё дар мартабаи айн. Агар дар мартабаи илм
аст, ха КОик ва мохиёти ашёст, ки мусаммо аст дар истилохи ин тоифа ба аъёни собита. Ва агар дар мартабаи
айн аст, вучудоти ашёст. Пас хакоики ашё иборат бошад
аз таайюноти вучуди хак дар мартабаи илм ба эътибо­
ри хусуснёт ва эътиборот ва шууни мустачанна дар гай­
би зот. Хар гох, ки вучуд тачаллй кунад бар худ муталаббис ба шаъне аз шуун, тачаллии илмии айни хакикате бошад аз хакоики мавчудот. Ва чун тачаллй кунад
295

муталаббис ба шаъни Дигар, дакикД1’е Дигар бошад аз
дакоик ва ало хозо-ал-киёс. Ва вучудоти ашё иборат
бошад аз таайюнот ва тамайгозоти вучуди хак дар мар­
табаи айн ба эътибори ахком ва осори ин хакоик ва
мохиёт ба он тарика, ки хакоик ва модиёт хамеша дар
ботини вучуд, яъне мартабаи илм собит бошад. Ва осор
ва аДкоми шаън, кй зилолу укусанд, мар эшонро дар
зодири вучуд, ки мучалло ва оина аст, мар ботинашро
пайдо ва хувайдост. Хар вакт ки зохнри вучуд мутайййин гардад, ба сабаби иисибог ба осор ва адкоми х,акикате аз дакоики мавчуде бошад аз мавчудоти айнии
хорйч;й. Ва чун мунсабаг гардад ба адкоми дакикате
дигар, мавчуде дигар бошад аз мавчудот ва доказо.
Пас ин мавчудоти мутакассираи мутааддида, ки мусаммост ба олам, набошад, магар таайюноти нур ва танаввуоти зухури вучуди хак субхонаху, ки зодир ба хас­
би мадорик ва машоире, ки аз ахком ва осори он хакоик
аст, мутааддид ва мутакассир менамояд ва хакик,атуду
бар дамон ваддати дакикии худ аст, ки манбаъ аст мар
дар касрату вахдат ва бисотату таркиб ва зухуру бутунро. Ва пушида намонад, ки таайюн сифати мутаанйин
аст ва сифати айн мавсуф аст мин хайси-л-вучуд, агарчи гайри уст мин хайси-л-мафхум ва казо.

H0M AX.0

’

'
■ '

■

i

,

Номанависй ва ё интиколи хаттии бех,ин андешаву эхсосоти
инсонй аз гароимоятарин дастовардх,он тамаддуни башарият дониста мешавад. Номаву номаиигорй дар забони форсии дарй низ
аз ни коъида мустасно нест ва сохиби таърихи рановатманди ту­
лонце буда, аз замоин пайдоиши хатту алнфбох,ои гуногуни мардуми форсинажод ибтидо мегирад. Тибкн маълумоти дастрас, иншонависин расмин форсй (точикй) хануз дар овони хукуматдорин
Сосоииён (226—651) ба чараён даромада, дафтари алохидаи девони давлатй ба иншонигорй тахсис ёфта будааст. Баъдан як рукни мух,имми девони давлатй Сомониён (875—9 9 9 )-ро х;ам дафтар
(шуъба)-н иишонавнсй ташкил дода, котнбоиу мирзоёни хушнависи
бисёре машрули кор буданд. Ва м а \з аз хамин давраи орози тачаддуди тамаддуни форсй номанависии расмиву хусусй доманаи
васеъ густарида, ба як шохаи назарраси фарханги мардум табдил ёфтааст.
Дар чодаи ташаккулу тахаввули номанигории форсу точик
суханварону донишмандони мутааддидае
хнссагузориву
хунарнамой кардаанд. Ва то чое, ки иттилоъ дорем, аввалин номах;ои
дастраси форсй ба калами нобигагони фан ва сухан Абуалии Сино
(980— 1037) ва Абурайдони Берунй (973— 1048) таъаллук дораид, ки
299

ба унвони хаМдй-ар йрсоЛ доштаанду дар сутури онхо басо Myttiкилаву муаммохои илмиву фалсафй халлу фасл ёфтаанд. Дар
«Мачмуъа» ног. дастнависи Доиишгохи Казон (№ 1124— 1136, вар.
327 а—334 а), ки такрнбан дар асри XIV кнтобат шуда, як мактуби шоири мутасаввиф Абусаид Абулхайр (968— 1049) ба Абуалии Сино ва чавоби он оварда мешавад, кн мубохасаи нлмии
ононро фаро шрифта. Бар замми ни, ахли дониш аз номаи ба
«фахрулвузаро» Низомулмулки Туей (с. в. 1092) ирсолдоштан суханвари суфия Абдуллохи Ансорй (1006— 1088) хабар доранд, ки
андешахои ахле-хии мусаинифашро тачассум намудааст (Е. Э.
Бертельс. Суфизм и суфийская литература. М., 1965, с. 300—309).
Тавассути сарчашмахои мухталнфан калами аз Абухомиди Раззолй (1058), Абулмачди Сапой (1070—такр. 1140), Рашиди Ватвот
(соли фавташ 1177), Хоконии Шервонй (1126— 1198), Чалолнддиии
Румй (1207— 1283) ва дигарон номахон гаронбахое мерос мондаанд, ки ганчури афкори бикрашон мебошад.
Гузашта аз ин, дар таърихи адаби форей бахшида ба назарияау амалня ва сабку усули иоманигорй асархои мукаммале руи
кор омада, бобхон алохидан куллп осори таълимиву ахлокй ба
зикри муфассали ойини дабириву котибй ихтисос ёфтаанд. Чунончи, фасли сиву нухумн «Наси.\атнома»-и маъруфи Унсурулмаолй
Кайковус (1020— 1099) «Андар ойини котику шарти котибй» (Ун­
сурулмаолй Кайковус. Насихатнома, Д., 1968, с. 115— 121) ном
дошта, мацолаи якуми «Чахор макола»-и Низомии Арузии Самаркандй (а. XII) «Дар мохияти дабирй ва кайфияти дабири комил
ва он чи тааллук дорад бар ин» (Низомии Арузии Самаркандй.
Чахор макола, Д., 1986, с. 31—49) бахс мекунад ва «рисола»-хои
якум то ианчуми «Эъчози Хусравй»-и Амир Хусрави Дехлавй
(1253— 1325) ба таъйини конуну коидахои иншоиавией ва намудхон хатти арабни алнфбои форей тахеие дода шудааст. (3. Хаса­
нова. Эпистолярные традиции в таджикской литературе. — «Изве­
стия ООН АН Таджикской ССР» Д ., 1971, № 2 (6 4 ), с. 75—76),
Назарияву амалияи иншонпгорпи форей дар даврахои минбаъда хам ривоч ёфга, ба хусус дар асри понздахи милодй нук300

тай волои ййкишофро дармеебад. Мах,з дар хамин асри заррин
ойини чамъоварии мактуботу рукаъот ва нишону фармоихо ройич
гардида, хамагй дар колаби «мураккаъ» (альбом) барои ояндагон
меросгузор мешуданд. Аз чумла, дар хазйнаи Матенадарани Арманистои такти раками 231 дастиавпсе нигахдорй мешавад, ки зери номн «Фармоихо» забт гашта, соли 1457 мураттаб шудааст ва
фармонхои Хотупхон ва Яькубхои ибни Хасан Баходурро фарохам меорад. Дар он фармонхо дар хусуси тороч накардани молу
мулкн арманихо ва зараре нарасонидан ба амволи калисои онхо
супорнш дода мешавад. «Аз китобхои назари, дастурй ва амалии
фании иншо ва номанпгорй (дар садаи иопздахум — А. Р.) «Махзан-ул-иишо»-и Кошифй, «Хамсиии Имодй»-н Юсуфи Ахл, «Тарассул»-и Абдуллохи Марворид, «Мамшаъ-ул-нишо»-и Абдулвосеъи
Низомн, «Рукаъот ва муишаот»-и Хакирй, «Тарассул»-н Хоча Бурхои, «Манозир-ул-иишо», «Риёз-ул-иншо» ва «К,авоид-ул-иншо»-и
Махмуди Ковонро метавон ном бурд, ки харчаид дар махалхои гуногуи тасниф шудааид, аз чихати услуб ба хам каробат дошта,
онд ба коидахои ин фан бахс пайваста, асосан намунахои муросилоти шахсй, пурсишу посуххои илмй, номахон давлатй, мактубхои дипломатй ва амсоли инхоро дар бар
вой низ мачмуахоп рукаоти худро тартиб
алохида дар куллиётхояшон чой додаанд»
форсу точик дар нимаи дуввуми асри XV.
с. 58).

мегираид. Чомй ва На­
дода, оихоро чуй асари
(А. Афсахзод. Адабиёти
Кнтоби аввал, Д., 1987,

Бархак, аз шоири шахир ва донишмаиди беназир Мавлоно
Абдурахмони Ч°мй (1414— 1492) иомахои зиёде ёдгорй мондаанд,
ки алхол анкариби чахорсаду ситои онхо дастрасу маълумаид.
К,исмате аз ин микдори номахо дар таркиби «Рисолаи муншаот»
ба «Куллиёт»-и осори Чомй ворид омада, борхо ба дасти табъу
нашр расндааст. Кисмати дигари мактуботи уро иомахои дастнавис (автограф) ташкил медиханд, ки шумораи онхо ба 336 мерасад. Дар вахташ дуст ва шогирди вафодори Чомй, иоягузори адабнёти классикии узбак Алишери Навой (1441— 1502) номахои мазкураро чамъ оварда, хамрохи мактуботи чанд тан ашхоси дигари
301

таърихи дар «М ачмуъаи муросалот» чой додааст. М ачмуъаи мавсуф имруз дар ганчинаи дастхатхои И нститута ховаршиносии Академиян улуми Узбакистон дилсузона нигахдорй шуда, дар халкаи
донишмандон зери унвони «Альбоми Навой» иштихор ёфтааст.
Н омахои дастнависи Чомй, ки барои Алишери Н авой нигошта
ш удаанд, як н авъ хуччати нодири таъриханд, ки дар аврокаш он
ахволи ахлй замон, рухдодхои сиёсиву адабй, вазъи бочу хирочситонй, тарзи давлатдориву хукуматроий, холати ободонин ш ахру
дехот, низоми кори идорахои давлатй, окибати горатгариву лашкаркаш ихо, симои ахли рикобу хунару адаб ва пахлухои дигари
хаёту ичтимоиёт аз забони шохиди зинда басо муддалалу муътамад ба калам омадаанд.
Н омахои дастнависи Чомй кутоху м уъчазу фахмо ва дур аз
такаллуф оту худнамоихо буда, аз ш ахру кишварх.ои гуногун дар
хини саф ару гузархояш ингао ёфта, дар хамаи онхо аз ибтидо то
интихо эхтироми тараф и дигар ба куллй риоят меш авад, ки мактуби зерин далели даъ во буда мставонист: « Б аъ д аз рафъи ниёз
м аъруз он, ки дар понздахуми мохи рабеъулохир ба чихати истидъои хазрати Хоча ба чониби Тошканд тапаччух вокеъ шуд. Ха­
маи ёрон дар замони сиххату саломатанд. Умед аст, ки анкариб
м урочаъат вокеъ ш авад. М аъзур доранд, ки ин китобат бар пуштя
асп вокеъ шудааст. Тавфик раф ик бод, вассалом. Ал-факир-Абдурахмон ал-Ч,омй».
Адиби инсонпарвар дар номахои дилпазираш аз тамоми тонфахои ахолй, ки ба онхо зулму таъ адд и ву беадолатие раф тааст — кассовой, точирон, факирон, солехон, котибон, толибилмон,
девониён, чилдсозон, саййидон, ходимон, хочагон, махдумон, сипохиён, миршабон, мусофирон, хофизон, маризон, заъифагон, махбусон, калонтарон, мехтарон, даллолон, барзгарон, шоирон, олимон, посбонон ва райрухум пуштибониву чонибдорй карда, ба кумаки вазири доио «Мир Алишери олигухар» (таъбнри худи Чомй •—
А. Р.) хакро ба хакдорон мерасонад. Чунончи, дар мактубе менависад, ки «заъиф аи доранда» [-и нома]-ро дар вакти рорати Бадахш он лаш кариёни Амир М узайяд асир карда будаанду холо
302

/

халос ёфтааст, аммо фарзанди вай хамчунон гирифтор аст. Илтимос, иноят намуда, вачхе ш авад, ки ф арзанди вай низ халос ш а­
вад». Ва ё дар мавриди дигар менависад, ки «дорандаи барзгар
шайхи мазори А булвалид будаву карамеро, ки у барзгар буда,
ф урухтаанду дар хиссаи у таъ ал лу л мекунанд ва баъзеро аз он
хавола ба касе кардаанд, ки намедихад. И лтимос он, ки иноят
намуда, чунон кунанд, ки хакки у бад-у расад». У махсусан нисбат ба донишчуёни камбагали м адрасахо рахму ш аф кати зиёде
раво дош та, аз Алишери Н авой борхо такозо мекунад, ки барои
чуиинхо аз а в к о ф — хазииаи давл ат хакки маъош, яъне кумакхарчие чудо бикуиад: «Мавлоно Бурхоииддин ва М авлоно Ч,алолиддин
М ахмуд мардуми ф акиру рарибу солехаид ва ба тахсил машгул.
Агар чунончи иноят намуда вачхе ш авад, ки мояхточи зарурии
эшонро аз авкоф ба эшон бирасонанд, аз коъидаи ш аф цату мархам ат дур наменамояд».
Д ар иддае аз навиш тахояш у пеши рохи чангу хунрезихоро
гирифтанй ш уда, Навоиро ба дастгирии чунии амри хайр мехонад
ва менависад, ки «мактуби шариф мабнй аз сиххату саломату офият расид ва анвоъи бехчату сурур расонид ва казияи сулх, ки
навишта шуда буд, умед аст, ки анк,ариб ба вукуъ пайвандад».
Ва гохо дар газаб афтода менависад, ки «хеч касро фикри холи
мусулмонон нест ва хама дар макоми тахсили холи хешанд!», ки
бехин ойинаи холнамои он рузгор аст. Ва ё дар номаи зерин а х ­
воли бади мардум аз сабаби хирочситонихои пайваста руи когаз
омада, нигоранда чиддаи пешгирии онро такозо мекунад: «Холи
раъоёи шах,ру булукот ба воситаи хаволот (пардохти маблаг, як
навъ хироче — А. Р.), ки нисбат ба эшон вокеъ меш авад, ба м а ­
коми изтирор расидаасту наздик аст, ки силсилаи зироъату сойири
ахволи эшон аз интизом бияфтад... Аз урду (дарбор) хаволоти
бисёр вокеъ асту пеши раъоё чизе боки нест. Хар чй буда, ба
азъоф гирифтаанд. Илтимос он, ки иноят намуда, эхтимом фармоянд, ки дар хаволот тахфифе вокеъ ш авад, ки агарчи баъзи
онхоро зарурй эътикод доранд, тарки таъаддй бар мусулмонон а?
он заруритар аст».

303

Д астаи дигари помадой Чомй ба хифзи табиати киш вару ободоиии диёр бахш ида ш уда, вазифаи суннатии ахли адабу хуиар
будани халлу фасли ин масоилро бори дигар гуш зад менамояд.
Аз чумла, дар номае м асладат медихад, ки «Чуйи М азорро ба чихати девори доруннаъими Н еъматобод... микдоре болотар мебойист бурд» ва чои дигар ба самъи зимомдори окилу одил мерасонад, ки «музориъоти Б асокуд тазаллум менамоянд, ки корездои
эшон хушк ш удаасту дар махсулотн эшон нуксоии бисёр вокеъ
ш удааст. И лтимос он, ки инояти илтифоти хотири шариф аз холи
эшон дарер надоранд ва таф аххус ф арм уда нагзоранд, ки бар
эшон дайфе равад». Ва дар чанд номаи дигараш аз ободониву таъмири обидахо ва пешгирии хушкидани бору дарахтон изхори ташвиш намуда, котеъона василаи бедбуди корро мегуяду мечуяд.
Ана ин аст намунаи аълои ф аъолиятм андии ичтимоии шахсияти
таърихи, ин аст мисоли равш ани чонфарсой барои халку мамлакат!
Гурухи дигари номахо ба рухдодхои рузгори ш ахсиву мудити
адабй пайвастагй дош та, аз онхо таърихи мусофаратхои Чомиву
Н авоиву Алй Кушчй ва днгарон, санаи офариниши ин ё он асари
манзуму мансури замон («Заф арнома», «Н афахот-ал-унс», шардхои «Касидаи бурда» ва гайрадо), хатто вокиъаи гирифтори дарди
по шудани устоду шогирд ва м анзараи хаёти як идда хунарварони хамахди онхоро метавон дарёф т. Барои мисол, у дар чое ба
Н авой менависад, ки «аз чумлаи китоби «Нафах,от-ал-унс мин хазарот-ал-кудс» чузве чанд, ки навишта ш уда буду м укобала ёфта,
сурати ирсол ёфт ва тамомй химмат м аъруф ба он аст, ки он чй
бок,й монда, анкариб ба он самт интизому интикол ёбад». Ва ин
хам а гувохи дустшо хамкории бегаразонаи эчодии миёни ду ш ах­
сияти беназири таърихи ва чиддияту
тавоиад.

хоксории онхо низ буда ме-

Хулласи калом, номахои меросин Чомй ба куллй сохахои хаёти
мардуму чомиъаи онруза дахл карда, дар ягонтои онхо манфиати
шахсии мусаннифашон пеш гузош та намеш авад. Байту рубоиву
китъахои дар мактубот омада дам барои «зебу оро» набуда, ха304

магй бори маъниву м аксади муайянеро бар душ доранд., Хамчунин, номахо гувохи онанд, ки Чомй донандаи беназири забоии пурранои форсии дарй буда, дар ифодаи фикру андеш ахо чирадастиву абаркудратй нишон додааст, ки аз ин чихат низ намунаи ибрати
хомакашони муосири форсигуй бояд бошад. Н ихоят, номахои нодири Чомй дал ол ат бар он медиханд, ки дар миёни шахсияти адибу навиштачоти у пайванди кавии ботиий чой дош та, гуфтораш
мутобику мушобехи рафтораш будааст.
М утаассифона, то кунун ин дурдонахои макнун аз доираи тахкику баррасии саррофони сухани Точикистои берун мондаанд. Т ан­
хо ба саъю эхтимоми ховаршиноси маъруфи узбак Асомиддич
Урунбоев соли 1982 дар Тош канд китоби гаронбори «П исьма-авто­
графы А бдуррахмана Д ж ам и из «Альбома Навои» ба табъ расид,
ки дорой м укаддим аву тавзехоти муфассали илмй ва тарчум аи русии номахо буда, нахустин икдоме дар ин самти чомишиносй ба
хисоб меравад. Б аъдан , соли 1984 Урунбоев дар ин м авзуъ рисо­
лаи докторй диф оъ намуда, соли 1987 дар Кобул китоби «Н ома­
хои дастнависи Чомй»-ро дастраси умум гардонд, ки дебочаи он
ба калами шоир ва донишманди номй Мойили Х аравй таал л у к
дорад.
Ш умораи мактуботи Чомй, ки баъдхо худи у ба «Рисолаи муншаот»-аш ворид овардааст, ба 91-то мерасад. Кисмате аз ин но­
махо ба «дарвешоии махдумии иршодмаобй», яъне Хоча Убайдуллохи Ахрор, дастае ба «мулозимони хазрати са'лтанатшнъории хилофатпанохй», яъне султон Хусайни Бойкаро, иддае ба «аркони
давлат», яъне Алишери Н авой ва дигар дарбориёни сохибмансаби
онруза нигошта ш удааид. М актуботи м азкура хам аз чихати забону
тарзи баён ва хам аз лихози хачм у мазмун аз номахои дастнависи
Чомй ф арки куллй доранд. Агар номахои дастнавис мухтасару м у ъ ­
чазу фахмо бошанд, мактуботи сонй дарозу мурлак ва гохо аз
афкори муш аххасу муайяие орй хам мебошаид. Онхо дар услуби
расмии дабирй ва хамчун намунаи муншаоти маъмулй навишта
шуда, ролибан тавассути ш еъру ф икрахои арабй «зинат» ёфтаанд.
Б о вучуди ин, дар ин тоифаи номахо низ хеле аз андеш ахои му-

8 0 -5 9 0 1

305

фиди ахлокиву ичтимоии муаллиф изхор ёфтаанд, ки дар шинохтн аф кору ангори шахсй ва омузиши мухити ицтнмоиву сиёсию
симон хамзамонони сохибкудрати у манфиати бебадал хоханд
дошт.
Д ар мунтахабе, ки холо пешкаши хонандаи гиромй мегардад,
162 номаи аввал аз «М ачмуъаи муросалот» в а номахои бокимонда
аз «Рисолаи ыуншаот» баргузида шудаанд.

Ac pop Рацмонов

1
Аз нури азал дилат мунаввар бодо!
Асрори абад дар у м усаввар бодо!
Бе оп ки инони азм тобй суе,
М улки х;ама олам ат мусаххар бодо!

Бар замири мунири давлатхохони он хазрат, ки ойинаи савобнамои масолехи диниву дунявй ва миръоти
сураткушои макоснди суриву маънавист, рушан хохад
буд, ки чун хазрати зулчалол валикром аз o f o 3 то ан40м аксари матолнби эшонро, бе он ки тахияи асбоби
зохириву ботиниро дар он мадхале тамом буда бошад,
муяссар сохтаасту ба воситаи хусни нийяту сафои тавийят, ки нисбат бо умуми раъоёву кофаи бароё доранд,
басе халоики аз атрофу акнофро мусаххар гардонида.
Умедворй чунон аст, ки бе он ки вучуди эшон дар миён бошаду саъйи эшон хичоби фазлу итминон гардад, ба
муктазои казияи
Л а к а л ахсана аллоху фнймо маза,
К азолик юхсаий фй м обакй1,
307

хамсчиа Дар мусоъиди чоху хашмат мутасоъид бошаду
дар марокии фатху нусрат муртакй. Сабр дар умури
мутийя зафар асту истеъч,ол дар он музаннаи хатар.
Лоязол асокири нусратасар бо зафар хаминон боду дар
сафару хазар аз хатову хатар дар амон!
Вассалом валнкром.2
2
Эй мусаллам туро мусалмонй,
Коми исломиён саломати туст.
С уят аркони хамсаи ислом3
М ефиристам, ба гайри рукни иахуст.
К-он на бо нонам ончунон омехт,
Ки нудой аз он тавонам нуст.

Баъдаху маъруз он, ки аз чумла и китоби «Нафахот
ал-унс мим хаза рот ал-кудс» чузве чанд, ки навишта
шуда буду мукобала ёфта, сурати ирсол ёфт ва тамомй
химмат маъруф ба он аст, ки он чи боки монда, анкариб ба он самт иптизому интикол ёбад. Лоязол машомп
завкагаои аз равоехи нафахоти унс мутанассим боду лаби ннбисот аз баворики хазаротн кудс мутабассим.
Вассалом валнкром.
3
Биио мезад: зихй, маншурп шох,й,
Б а эродаш дуъогусн мубохй.
Б а номи бандаи дар кайди гам банд
Хати озодй омад аз худованд,

Иноятномаи хумоюнн ба анвоъи иноёти машх,ун дар
ашрафи соъоту атяби авкот хоксорони водии вифоку
бодпаймоёни баводии иштиёкро
Сари зиллат ба авни иззат афрошт,
Б а дасти м архам ат аз хок бардошт.
308

Ёоястй, кй ин хакири факир ба худ чун хома кадам
аз cap сохта, чавобнома будй, балки бехуд кадам аз
cap бознашнохта, тарики мулоз'амат паймудй. Аммо ба
воситаи ач,зу беихтиёрй ва бекадриву беэътиборй худро
дар маърази ин максади баланду матлаби арчманд намедорад ва илло галаботи шавку низоъ ва чазаботи таъаттушу илтиёъ ба заминбусии атабан сипехрмартаба
на бар мартабаест, ки ба хуруфи мураккабаву ибороти
мураттаба шарх тавон дод. Рач,о восик аст, ки анкариб
кариби мучиб, изза шонаху, латнфаи мутазаммини ин
амният муфзй ба фарогату ампнят аз хучуми шадоиди
эхзон ва хумум аз макмани бутун ба зухур орад ва
муштокони орзумандро бсщ аз им дар мазики дуриву
тангнои махчурй нагзорад.
Хак, субхонаху калъу кдмъи асхоби шакоку нифокро ало ахсанулвучух муяссар гардонод!
Вассалом валикром.
4
Б ар варак аз кнлки ту як-ду-се катра чакид,
Сунбули сероб руст, сабзаи мушкии дамид.

Тавотири ахбори макдами шарифи эшон ба рухи факирону дарвешом чандон лаззату хузур ва бехчату сурур расонида, ки гуичойии шадойиди фироку мачоли
басти навоири ашвок намондааст.
Умедворй чунон аст, ки анкариб ба тахкнку тахаккук найванд бод!
Биннабй валмухтори ва олихи валахёр.4
Вассалом валикром.
5
Ло зола фй хулуди давлатуху ва шумули неъматуху
ъавналислома валмуслимин ва ъавн аласхобнссидки ва
арбобилякин.5
309

Гуфтам, ки кунам пас аз дуъо х.арфе чанд
Б ар одати ахли раем бо дам пайванд.
Д ил гуфт, ки аз такаллуф и одату раем
Бигзар, ки х;амин дуъо басанда-ст, басанд!

Баъдаху фазле чанд иавишта мешавад, агар маслахату вакт бошад, ба арзи хумоюн бирасонаид; шояд,
ки фикри холи мусулмонон бикунанд. Аввал чамоъати
рунуду авбош аз пиёдараву ятим ва гайрухум истилои
тамом ёфтаанду дар ин муддат хуихои мутаъаддид во­
кеъ шудаасту хеч кас напурсидааст ва дар шабе, ки
рузаш ин арзадошт иавишта шуд, чамъе аз ин тойифа
ба сари мазоре, ки факирон мебошанд, даромадаанду
яке аз факироиро ба шамшер захмхои бисёр задааид
ва бар бистари халок афтода, то х,ол чи шавад. Дигар
он ки овоза ба атроф рафтааст, ки касе минбаъд мутаъарризи доли туччор намешавад; баъзе аз эшон чуста-чуста бад-ин чониб мутаваччех мешаванд, аммо б аъ­
зе аз аввонону золимои ба васотати баъзе аз даллолон,
ки иештар махчур мебудааид, ба кар навъ ки метавонанд, варои тамго чизе меситоианду туччорро аз омадаи
пушаймон месозанд. Дигар он ки тахсису тавчех бар
коъидаи дуди6 аз хад гузаштаасту хеч навъ зобита дар
он маръй нест; ба андак бах,онае чизи бисёр мегиранду
мулозимони хазрати хилофатпанохиро, идомуллоха т а ъ ­
оло адлаху ва эхеонаху, аз он чуз бадномй хосиле на.
Алкисса, хеч касро( фикри холи мусулмонон нест ва
х,ама дар макоми тахсили холи хешанд!
Вассалом.
6
Б ар канори Д ач л а дур аз ёру махчур аз диёр,
Д орам аз ашки чигаргун дачлаи хун дар канор.
Чун саводи дидаам дарё куиад Багдодро,
Сели чашми дачлаборам гар ш авад бо Д ачла ёр.
310

Дуъое ба иззи нчобат карин аз Машхади мукаддаси
айиммаи мухаййидин ва масъалате ба шарафи истичобат хамрох аз мазороти мутабаррикаи авлиёуллох, тухфаи мачлиси т а р и ф у х,адяи мавкифи маниф мегардад
ва шавку низоъу тахсину илтиёъ ба дарёфти саъодати
мулокот, ки aFappn матолибу ачалли муродот аст, беш
аз он аст, ки ба имдоди хоман забоновару аъдоди номаи сухангустар аз ухдаи адои он тафзй тавон намуд.
Лочарам инони баён аз он савб маътуф дошта, маъруз
мегардад, ки ба авни инояти бегояги хазрати иззат иллату нззату ахволи фукарое, ки руфакои сафару чуласои бадару хазарапд, бар нахчи саломату манхачи
истикомат гузарон асту аз хар дагдагаву нигаронй, ки
мучиби таф рака бошаду парешонй, бар карой. Иншооллохалазиз, ки мучовирии ахволи давлатхохоин он хазрат низ бар савби ачмалу маъние акмал вокеъ бошад.
Ин рукъаи тазарруъу ибтихол мунтасифи шавволу дар
хини иртихол аз Бардод ба чониби харамайии шарифайи, зодухумуллох шарафайн тах,рир ёфт.
Вассалом.
7
Х,умоюн номае чун ёр днлбар,
Б а руй аз аибарн тар баста зевар.
Хати мушкину назми чонфазояш
Чу гесуи мурассаъ дар кафояш ,

дар атяби авкоту ашрафи соъот муниси хилвати махчурону чалиси сухбати ранчурон гашт.
Гаде парда зи рун у кушоданд,
Зи ш авкаш бусадо бар руй доданд.
Гаде суи к,афояш даст бурданд,
Зи найди гесуяш гавдар ш умурданд.

311

Д ар мушодадаи хар карашмаи он шодиди райбй, ки
бар мииассаи покиву беъайбй чилваи зухур намуд, анвоън таъаллуку дилбастагй ва ниёзмандиву шикастагй
ба мавкифи арз расонида мешавад. Ва тадомиян ъан
алатолаталмафзията илалмалолата бад-ин ду байт иктисор карда меояд:
.
Б увад восик рачои ман, ки во.\нб
Зи м ахзи вахб д а р бори макосиб.
Чунонаш дар бар орад шохи уммед,
Ки бош ад м евааш икболи човид.

Вассалом валикром.
8
М урги чон кардй хавои донахои холи у,
Гар набастй риш таи лорартани май боли у.
Гар ба касди чои фиристад косид он максуди дил,
Д ил кунад ф арсангхо чон бар каф истикболи у.
Б аски бар дил хома бори рам ниход, аз шархи хачр
Хамчу «иун» дар нома хам шуд пушти «лом»-у «дол»-и у.
Хун кунам1дилрову молам дар рикоби у зи чашм,
То чу пой ан дар рикоб орад, ш аиад помоли у.
Руяш ар бииад ф ариш та, гар куш ад сад бегунох,
Як гунах нанвисад андар номаи аъмоли у.
Суфии дил холхо кар даст душ аз зикри дуст,
Сикаам чун хирка пок, инак гувохи холи у.
Ёрчуён Чомиву таъии раф нкон аз кафо,
Д арб ад ар дарвеш у pauFoii сагон дунболи у!

9
Садифаи аз фатдаи «сод» содиконро гулдои фатд
кушода ва аз касраи «до» досидонро хордой каср нидо­
да, баъд аз тамодии айёми интизору таволии оломи ис>
тибор аз чониби чаноби Амир Алищери олигудар,
312

Л о язол фй равията масолехУДДорайн,
К -исмахушшариф алм аф тухулъайн,7

ки и ом и шарифаш ба сурате латиф нигоштаи калами
тадриру такрир гашт, симати вуруд ёфт. Мунтазирони
зовияи ихлосу умедворони кошонаи ихтисосро муравведи руду муфаттеди абвоби футуд омад ва дар мукобалаи он тадийёти даётанчому таслнмоти муфтатед тасаллии тамом муттадифу мудадДй ва мусаллигу муваддй мегардад ва шарди таъаттуш ба рашдн зулолу висол дадди забони лолн маколу дол мест. Лочарам аз он
тако 1 )уд намуда, бар дуъои мутазаммнн бар мутаманное нктнсор меравад.
Зи TCFii ф атх шох,и сафшиканро
Ацолими чах,он бодо мусаллам!
П аи хар ф атх оламро сукуне
М уяссар бод хамчун лаф зи «олам»!
Хамеш а дар дили хассоди мулкаш
Чу «син» нукн синонхо бод мудгам!

Вассалом.
10
Х астам зи сафои хотиру бекиий
Маи ойииаи ту, эй нигори чинй!
Рузе, ки ба ман руй ба ру биишиий,
Д ар ман хам а акси хубии худ бинй.

* * *
Хар дам зи рахи дида дилам хун резад,
То бу, ки к,азо латиф ае ангезад.
В-ин иомаву косид аз миён бархезад,
Бевосита дар домани васл овезад.
313

Агар на номаи номиву сахнфаи гиромй, ки масабби
рашахоти каламу махабби нафахоти карами он киблаи
икболу Каъбаи амониву амон бошад, дар хар чанд ру­
зе аз айёми дуриву авкоти махчурй гулбуни умеди дуронро ба рашхае тоза гардонад ва гунчаи максуди махчуронро ба нафхае бишкуфонад.
Як гулбуни уммед ба сад фасл наруяд,
Як гунчаи максуд ба сад сол иахандад.

Не таййи номаро гунчоин адои шукри ин макрамат
асту не забони хомаро тавоноии анхои узри ин мавхабат, лочарам дар адои он шуруъ нанамуда, бар дуъое
иктисор меравад. Лоязол равзаи чоху чалолн давлатхохон ба рашахоти илохй тоза бод ва дарачоти тараккиёти он тозагй ба нафахоти файзи номутанохй беандоза. Вассалом.
* * *
Хидмати шайхулисломй дар тамсийяти умури шаръй
ва масолехи урфй хасбалмакдур масоъии чамила мабзул медорад. Агар дар он боб истехсобе вокеъ шавад,
юмкин, ки сабаби мазиди он гардад.
11

Рукъаи муштамил бар1 китъаи ба мизони латофат
санчида, балки когази китъаи чавхарн сероб дар у иечида ба муфлисони уру наздикони дур самти вусул
ёфт:
Аз гояти таъзим нишонданд онро
Б ар далкаи чашм чун нигин дар хотам.

Навоби он ба килки ихлос бар лавхи ихтисос мар­
кум гашт ва ба дуъои хусни окибату хубии хотимат
махтум омад, карини ичобат бод.
Биннабй ва олихиламчод.
314

* * *

Он чй хамроди рукъа номзади он толибилми гариб
карда буданд, бисёр дармадал вокеъ шуд. Умед аст, ки
василаи, начоту зариъаи рафъи дарачот бошад.
12
Д у ъ о .\о е , ки бар л а б и ораси д а,
Н а в и д и ф астачабиох,о ш ун и да.
Т ахий ёте, ки бо он х,аст р уш ан ,
Хуруч, а з у а д а и х а й в о б и ах саи ,

ба шарафи арз расоинда мешавад. Шавку орзумандй
ба мулокоти шариф беш аз он аст, ки ба тахрири банону такрири забон шархи он тавон. Таваккуъ чунон
мебуд, ки мухлисонро пайваста ба навиштае ёд фармоянд, иншооллох,, ки монеъи фаромушй буда бошад.
Агар минбаъд бугзи он коъида кунанд, докиманд.
Д авлату саъодат мустадом, вассалом.
* * *
Илтимос он, ки хотири шариф ба мудимми хидмати
Хоча Атоуллох, масруф доранд, шояд, ки саранчоме ёбад.
13
Дуъое, ки бадояти он мазмум маъашшавки валгиром ва нидояти он мамдудилявмилкиём валъайни байнадумо мафтухата илаличобата мин алмаликилаълом
аст,а ба сурати ниёз бисотн чуръату инбнсот мегардад,
майлу шаъаф ба найлн шарафи мулокот беш аз он аст,
ки ба сарфи ашийёту ъазавот дар аъмоли адавоти к а ­
ламу давот адои шаммае аз он тавон кард. Лочарам
инони касду нийят аз савби он амният маътуф дошта,
ба ин ду байт масруф мегардад;
315

Зирак ои кас, ки дар харобаи дахр
Д ари ганчинахои роз запад.
Нохи кутох зери пой нихад,
Д аст бар давлати дароз запад.

Лоязол них,оли равзаи умед баруманд боду шохн
давхаи саъодат човидон пайванд!
Вассалом валикром.
* * *
Хидмати Хоча Султоибек марде нек аст, мултамас
он, ки ба назари иноят малхуз гардаду аз хусни риъоят
мадзуз.
.
14
Майи килки ту тнфли маъниро
Б а наботи хасаи бииарварда.
Рурраи субхро зи турран шом
Раш ки рухсори иавхатон карда.
1\нсса кутах, шаби дарози маро
П ора-пора ба руз оварда.

Садифаи шарифи машдун ба маъонй ва ибороти латнфа наздикони дуру дурони паздик ба х,узурро мушарраф сохт. Д ар суратн хар ха1гте хаззе руй намуд ва аз
акси хар харфе фарахе партав андохт, аз шавки шикоят кунчахон шукру сано дамонид ва аз хори гнла гулХои махмадату дуъо шукуфонид. Оре,
Гар х(в)ай й и ту бигзарад ба хористоихо,
Хористонхо ш авад бахористонхо.

Х.икояти гилаву шикоят бииобар он вокеъ шуд, ки
зшон аз рукъаи ни факир тасаввур кардаанду дар .тах­
ти тахриру такрир оварда ва илло,
316

Н -ояд аз ту чунон муъомилае,
Ки касеро расад дар он гилае.
И ест аз ту ба чуз гила гиламанд,
3-он ки лутфи туаш зи бех биканд.

Хазрати хак, субхонаху ва таъоло хамвора дар на­
зари рофати худашон дород ва ба офати назар ба худащон магзород.
Вассалом валнкром.
15

-

Чунин ки ёри маро хуи хубу рун пакует,
А чаб мадор, ки гарданд душ манон дама дуст.
. Зи чаш му рамзаву абру чи дочаташ ба синод,
Чу киш вари дилу иклими чон мусаххари уст?!

Номаи мухбир аз мусолахаи мутазаммнни масолехн
чамхурн аному сахнфаи мушаъарр ба мувофпкат мувофики марофики кофаи хосу ом аз сохати мухайямн чоху
чалол ва муъаскари давлату икболи хазрати хилофатпанохии сулаймондастгохй ба хокнйшинони остони
ниёзу ифтикор, ки фй аноуллайли ва атрофнниахорл
ба дуъогуйии давоми давлату хайрхохии аркони мулку
миллат мегузаронаид, расид ва кулохгушаи кадру манзалаташои ба авчи иззату каромат расонид. Хама якдилу якзабон ба вазомпфи шукргузорй киём намуда вэ
кавоиди миннату сииосдорй кор фармуда мегуянд:
Хусраво, коъидаи адл фузун кун, ки зи адл
Арсаи мулки ту дар руз фузун ходад шуд..
Ф атду нусрат зи худо ход, ки бе миннати дак;
М уддаъй, гар дам а шер аст, забун ходад шуд.

Лоязол давлатй мувофикон дар маърази издиёд бо
ду гардани мухолифон дар рибкаи инкиёд!
31?

16

Зих,й, карда аз ш авки ш ахбозн табъат
Х,умоённ кудсй хавои тазарвй!
Зи М арвам фиристодай м атлаъе хуш,
К -аз ахли сухан мисли он нест марвй!

Алхак, матлаъест анвори лутфи зако аз маъонии он
толеъу осори хусни адо аз ибороти он ломеъ. Агар дар
баъзи авк,от ба итмоми он пардозанду нартави андеша
бар такмили он андозанд, шак нест, ки байтулкасидаи
назми айёму воснтатулнкди шухури ъавом ходад буд.
Хак, субхонаху аз хар чи набояд, масъун дорад ва
аз хар чи нашояд, маъмун!
Вассалом валикром:.
17
Б аъд аз арзн ниёз маъруз оп, ки хидмати Мавлоно
Чалолиддин Сайид Махмудро ба касди зиёрати модару
бародар азиматн Самарканд шудааст. Илтнмосн он до­
ранд, ки иноят намуда илтифот фармоянд ва ичозати
ин сафар аз мулозимони он хазрат хосил кунанд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
18

.

Бо килки ту гуфт нома, к-эй гохи хиром
С ад тухф аи хуш ба Рум оварда зи Шом!
Гар пои ту дар миён набошад, нарасад
М ахчуронро зи чониби дуст наём.

Чун рукъаи шариф ба хатту иборати латиф мутазамминн рубоъй,
Чунон дар ч,авдату хусни баён фард,
К -аз qii хущтар тасаввур кам тавон кард,
318

ба мутолаъаи ин заЪиф расид, аз х;ар мйсраъ бар дилй
махзуну синаи мачрух дари таф ракае масдуд гашт ва
боби чамъийяте мафтух,- Ноираи шавки висол иштирол
ёфту доъияи сафар мафзй ба давлати иттисол истикмол
пазируфт. Хотир чунон мехост, ки анкариб имзои ин
миннату тахкики ин амният карда ояд, аммо ба воси­
таи тамодии айёми рузаву тазоъифи заъфи харруза муваъъади ин мурод баъид афтод.
Хак субхонаху ва таъоло хамгинонро тавфики масолехи диниву дуиявй рафик гардонод!
Вассалом валикром.
19
Б аъд аз арзи ииёзмандй маъруз он, ки мактуби т а р и ф
мабнй аз сиххату саломату офият расид ва анвоъи бехчату сурур расонид ва казияи сулх, ки навишта шуда
буд, умед аст, ки анкариб ба вукуъ пайвандад, ки маслахати чамеъи мусулмонон аз хар ду чониб дар он асту
факирони инчойиро тамомй химмату нахмат мутаваччехи он аст, ки он зудтар вокеъ шавад. Ш ак нест, ки
хотири шарифи эшон низ бар он хохад буд ва хасбулмакдур дар он боб эхтимом хоханд намуд.
Макосид бар вачхи акмал мухассал бод!
Вассалом валикром.
20

Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки дорандагон мардуми рарибу толибилму факиранд. Агар чунончи иноят намуда нисбат ба эшон навъи эхсоне вокеъ шавад,
бисёр дармахал менамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
319

2 i

Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати саёд^гг*
маобй мардуми азизанду чанд год аст, ки ба чихдти
имзои нншоне9 ташриф овардаанду он ба имзо нарасидаасту бисёр музтар гаштаанд. Агар чунончи иноят н а­
муда нлтифот намоянду имдод фармоянд, ки мухимми
эшон ба кифоят анчомад, бнсёр дармахал менамояд.
Тавфик рафик бод!
22

Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки дорандаи барзгар
шайхи Мазори Абулвалид будаву карамеро, ки у барз­
гар буда, фурухтаанду дар х,иссаи у таъаллул мекунанд ва баъзеро аз он хавола ба касе кардаанд, ки намедихад. Илтимос он, ки иноят намуда, чунон кунанд,
ки хакки у бад-у расад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
23
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки бисёре аз табаррукони Кавсавия илтимоси он медоранд, ки Сайид Мирон
дар миёни эшон калонтар10 бошад ва катъи мухиммоту
дафъи музиррот бикунад. Агар чунончи иноят намуда,
мултамаси эшонро мабзул доранд, дур наменамояд.
Тавфик рафик бод!
24
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлоно
Чалолиддин Боязид мулке11 ба меъоди муъайян ба шахсе фурухтаасту аз меъод гузаштааст ва вачхи онро адо
намекунад. Илтимос он, ки иноят намуда ишорат равад, ки он вачхро адо кунаду таъаллул накунад.
Тавфик рафик бод!
320

25
Саломе, ки чун ба лисони рамз аз усулу мабонии он
нуктае гуим, цуз валон азалй дарсам несту чун ба машомн ланк, аз вусул ба маъонии он шаммае буям, аз ду­
му ми абади тарсам не, бо фотидаи ихлосе макрун ба
роятн таааллулу ибтидол ва нидояти таваччуд ба давлати иттнсол тудфаи мавкифи шарнф ва дадяи мачлиси
маниф мегардад ва д о р и дили сухта аз фирок дар аснои аламп оташи иштиёк рушантар аз он аст, ки дар
шарду баён и он ба когази дурую хомаи дузабон эдтиёч, афтад. Лочарам танин он бисот намудаву забони
инбисот кушуда, нндо меравад, ки дар ин вало вараке,
балки нх,ли мудаббату палоро сабаке, машдун ба нук­
тае чанд, ки дар аспои мутолаъаи шарддои охирини «К,асидаи бурда», ки бешак, гуйи сабк аз шархдои аввалии бурда, руй намуда буд ва мамлув ба латоифи арчмаид, кп бар он китоби латофатинтисоб.
Чун катран шабнам, ки чакад бар гули сероб.

ба тозагй афзуда, матради партави андеша гашту
машради акли фикратпеша омад. Алдак, дар маънии
дакик, ки ба тадкики назари муйшикоф шикофта буданду ба куввати муносабат чун муй дардам бофта,
акли борикбинро миёни ону муй фарк нидод ва дар
ибороти пок, ки ба фадми даррок аз бадри заххори хотири гавхарбор гавдарвор истихроч, карда буданд ва
ба алмоси тафаккур суфтаву дар силки интизом оварда,
аз он бо чаводири обдору лаолии шодвор тафовуте чандон надид, лочарам онро зеби вушохи чону зинати дамоили чиной гардонид. Таваччуди хотирн шарнф ба
истинботи ин навъ рароибу бадоеъ, бо вучуди касрати
шавогнлу мавонеъ, аломати он аст, ки хидмати эшонро
тафрак,аи зодир аз чамъийяти ботин монеъ намеояд ва
21 — 5901

321

аз ин маънй умедвор гашта, м асъалат меравад, ки хаз­
рати хак субхонаху ва таъоло, чамъийяте каромат фармояд, ки ин чамъийят дар чанби он махзи таф рака намояд.
.
Вассалом валикром.
Чунин истимоъ афтод, ки нисбат ба хидмати Хоча
Саъдиддин Масъуд, ки дар ин диёр, балки дар ин рузгор гариб афтода, анвоъи алтофу гарнбнавозй ба вукуъ пайваста. Алхамду лиллохи таъоло, ки он чи факиронро аз ахлоки каримонаи мулозимон дар хотир мегашт, ба зухур омадаасту умед аст, ки руз ба руз дар
тараккиву издиёд бошад. Боки ачзои 16 шархи касида
масхуби мактуб фиристода шуд, дар махалли кабул бод!
Саломуллох алайкум.
26
С або аз М арв меояд, фидояш бод чони ман,
Ки мегуяд хадисе марвй аз чону чахони ман!
Зи чонон номае, бал к-аз М асехо нусхае дорад
П аи дарди дили бемору чони нотавони ман!

Номае, ки аз унвони он нафахоти субхи саъодат фоеху сахифае, ки аз мазмуни он ламаъоти офтоби иноят
лоех, мабнй бар интизоми силки чамъийяти заминбусони
сохати мачлиси хумоюн ва мушъир ба издиёди маводи
хашмати борёфтагони боргохи давлати рузафзун машоми умеди махрумони кулбаи фирокро муъаттар сохту
дидаи интизори мадбусони зовияи иштиёкро мунаввар
гардонид.
М иннат эзидро, ки аз назхатгахи лутфу чамол
Хотири гамдидаро сармояи шодй расид!
Аз саробустони шохи киш вари чоху чалол
Тухфаи зиндониён маншури озодй расид!

Азъофи музоъафаи он муъотафаву мулотафа, ки аз
фахвои он мутолаъа афтод, ачзу шикастагй ва шавку

дилбастаги ба мавкифи арз расонида мешавад, тахфиф
тасдеъро бар ин ду байт иктисор карда меояд:
Умедвор чунонам, ки файзи ф азли азал
Х амеш а комдехи шох.и комрон бошад.
Б а кадди давлати у хилъате биёрояд,
Ки атфи домани он мулки човидон бошад!

Вассалом валикром.
27
Хаббат рийху хаййабат ишвокн,
А н р ат д а м м а муК латн мин аъмок,й. 12
A:i рапчи ф н р о к у м ехн ати м уш токй
Х а р ф е гу ф там , ф и к а с ал ай х и л б о к й .

Хар гох, ки калам метарошам, то дар чавоби номаи
шарнфа вараке бихарошам, хеч наёбам, ки борхо нагуфта бошаму нанавишта бошам; аз малолати хотири
шариф андеша кунаму иктисорро ба риъояти ихтисор
пеша созам.
Хар гах бари ман зи хачрат ояд дарде,
Тахрири рубоие кунам ё фарде.
З-он метарсам, к-аз дамн чун ман сарде
Пар хотири отират нншниад гарде.

Паништа шуда буд, ки дар Кибларуяи Хирот таъаддпх,о иокст. аст, тахсисро чих,ате нест, дар чамеъи чих,от ип камин шоеъ аст.
Д ар навбати хуснн он махи авчи чам ол
Ли дастн ракибони накухидахисол.
Чи ш арку чи чанубу чй шимол
Аз чавр нур асту аз чафо моломол.

Ва аммо казияи дуъову истидъо, ки ишорате ба он
рафта буд, дуъоро навхе мебояд, ки «рабба ло тазар
323

алалараз миналкофарин диёран »13 гуён дар деч диёр аз
ин тоифаи дайёр нагузораду истидъоро содибфутуде, ки
дукуки мустадъиёнро гузорида, димор аз рузгори муддаъиён барорад ва дар ин рузгор ин дар ду мафкуд асту
аз чумлаи мудолот маъдуд. Зилли отифат мабсут боду
сояи шафкату мардамат мамдуд!
Вассалом.
28
О мад мурге барги гуле дар минкор,
Б ар вай хате аз сунбули тар карда нигор.
М азмуни хат он, ки «эй хазондида гиёх,
Хуш бош, ки аз ту ёд кард абри бахор!»

Рашадоти акломи дабирони олимакоми суддаи судраоин, лозола мулассаман ли шифодалмулуки вассалотин,14 ки сарчашмаи даёти лабташнагони водии дирмону
сармояи оби даёти саргаштагони баводии буъду дич,рон аст, фй аймани явму асъади соъат ба ин факири
дакири калилулбизоъат расид. Равзаи чонро дузрате
тозаву дадикаи чинонро нузрате беандоза бахшид. Бар
дусули ин давлату вусули ин саъодат вазойифи шукргузориву маросими миннату сипосдорй ба чой оварда шуд
ва «тадэифан лилиброми ва тадошиян ъан итолатуликроми»15 бар дуъо иктисор карда омад:
Б ар точварон шохи чахои cap бодо!
Б ар фарки замона соягустар бодо!
О возаи бандагиву шохй то хает,
Мо бандаву шох бандапарвар бодо!

Вассалом валикром.
29
Ин нома чи нома-ст, ки чун турраи'чонон
С ад чилваи хубист зи хар печу хами у!
324

В-ин тозаракдм аз калам и кист, ки бодо
С ад чони гаронмоя нисори калам и у!

Чун рашхаи хомаи мискиннавоз, ки бар сафхаи но­
маи мушкинтароз муррони улоачнахаро дом ниходааст,
силсилаи шавки муштокони дуру махрумони махчурро
дар чунбиш овард. Инони орзумандй ба рикоббусии х аз­
рати худовандй на чунон аз даст рафт, ки бозуи токату
тавоной ва неруи мусобарату шикебой имсоки он тавон
кард.
О мад иасими силсилаи мушкбуи дуст,
Занчир м едарад дили девона суи дуст.

Лочарам густохй намуда, таслияи хотири муштоку
таскини харорати иштиёкро харфе чанд мабий аз тарфе аз ону сатре чанд мушъир ба шатре аз он нигоштаи
хомаи; ниёзу ихлос ва ракамзадаи калами ифтикору
ихтисос мегардад.
Шавк, чун ролиб ш авад, гирам зи мардум гушае,
Хома аз мижгон, давот аз дидаи пурхун кунам.
Хасби холи худ нависам бар баёзи руи зард,
То бад-ин сурат гами хичрон зи дил берун кунам.

Э;шд тпъоло давлатиёни мухайями чалолу саъодатмапдоии муьискари икболи он хазратро харчи зудтар
ба макаррн да плату мустакарри чоху хашмат бирасо||ад па дидаи рамаддидаи мунтазиронро ба зурваи руборп маикаби иусратшиъор рушан гардонод.

Вассалом.
30
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлонозода, ки рофеъи рукъаи ихлосанд, изхори факру эхтиёчи
бисёр) мекунанд ва собикан нишоне доштаанд, ки аз
325

авкоф16 мух;акдаре дар вачхи маъоши эшон медодаанд ва холо онро бозбастаанд. Илтимос он, ки иноят намуда илтифоти хотири шариф ба холи эшон доранд, то
он мухаккар17 ба дастури собик, ки мувофики шариъати мутахдара буда бошад, бад-эшон бирасад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
31
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чун мувассили рукъаи шариф азимати мурочаъат намуд, ин факир хост, ки
дар чавоби он калимае чанд бинависад. Харчанд гарди
хотири нуфур аз русум орй ва такаллуфот расмй гашт,
аз маъонии фикриву самоъй чизе чуз ин рубоъй ба хо­
тир нагузашт:
К ай
В -аз
Д ар
В -аз

бош аду кай, ки аз чудой бирахем
таф ракаи маниву мой бирахем?!
бах,ри ф анову нестй гар ка шавем
худбиниву худнамой бирахем?!

Хак субх,онаху ва таъоло тавфики каромати харки
одати муфзй ба хар давлату саъодат рафик гардонод!
Вассалом.
* * •

Мир Халилуллох азизе, ки дар силки мулозимони
салтанатшиъорй мунхарит аст ва ба хидмати Мавлоно

Камолиддин Хусайни Хоразмй нисбате дорад, изхори
эхтиёчу изтирор карда ва истидъои супорише намуда.
Агар чунончи илтифот ба холи вай намоянд, дур наменамояд.
32
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки дораида Хоча Ахмадро ба эхтимоми мулозимони эшон аз амалхои дево326

ни18 муъоф дошта будаанду аз он хашт сол гузаштаасту
дар пн вало вайро дар чамъи амала дохил доштаанду
музохамат менамоянд. Агар чунончи иноят намуда, илтифот фармоянд, ки вайро истихлосе тамом хосил ш а­
вад, дур наменамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом валикром.
33
Б аъд аз рафъи ниёз марфуъ он, ки чун аз сафари
муборак ба Хирот расида шуд ва ба хидмати сохиби
аъзам Хоча Сайфиддин М узаффар иттифоки мулокот
афтод, осори хайру салох аз эшон мушохида шуд ва
чунин истимоъ афтод, ки тагйири авзоъу атвори пешина кардаанд ва холо ба мучиби фармони чахонматоъ
мутазаччехи урдуи хумоюн шудаанд. Илтимос он, ки
иноят намуда, илтифоти хотири шариф аз холи эшон
даре? надоранд ва дар имдоду иъонати эшон масоъии
чамила мабзул гардонанд, ки чунин маълум шуд, ки
дар ин муддат аз эшон хеч навъ баднафсй нисбат ба
хеч кас вокеъ нашудааст ва умед аст, ки минбаъд низ
вокеъ нашавад ва маъоши эшон бо мусулмонон бехтар
аз пештар бошад.
Тавфик рафик бод!
Вассалом валикром.
34
Баъд аз арзи ихлос ба лисони мухаббату ихтисос
маъруз он, ки курби султони сохибкудрат ва мачоли кабули сухан дар он хазрат неъмате бузург асту шукри
он неъмат сарфи анфосу авкот аст ба масолехи мусулмонону дафъи мафосиди золимону аввонон ва агар ногох аз мамарри ин шугл, аёзанбиллох, табъи латифро
гароние хосил ояду хотири шарифро парешоние руй на827

мояд, тахаммули он гарониро дар каффаи хасанот вазне азим хохад буд ва мусобарат бар он парешониро
дар чамъийяти асбоби саъодот дахле тамом.
Рохату ранч чун бувад гузарон,
Ранч каш бахри рохати дигарон...
3-он ки бош ад ба м азраъи уммед
Ранчи гу тухми рохати човид.

Хак, субхонаху ва таъоло тавфики дастгирии азпойафтодагон ва поймардии иноназдастдодагон рафик гардонод!
Вассалом валикром.
35
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки маходими узом, ки
худдоми харами шарифи хазрати рисолатанд, салаллохи
алайх ва ало олихи ва саллам, ба чихати забти хосили
мавкуфоти он ва ахзу ирсоли он ба мустахакон ба ин
диёр ташриф овардаанду санадхо хамрох доранд ва
шавохиду осори сидк бар эшон зохир аст. Чунончи ин
факирро дар он хеч иштибохе намондаасту хидмати
пахлавон Шайх Боязидро, хамоно ки бар ин маънй вукуф аст, умед аст, ки анкариб бирасад. Илтимос он, ки
хасбулмакдур дар имдоду таквияти эшон масоъии чамила мабзул доранд, ки бешубха, он василаи имдодоти
суриву маънавй аз рухонияти он хазрат ва хумами олияи мучовирон хохад буд. Чун маълум аст, ки химмати
шариф сарфи ин маънй хохад намуд, зиёдат муболага
намеравад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
36
Баъд аз арзи ниёз арзадошт он, ки ба воситаи хусни маъоши хидмати Хоча Сайфиддин М узаффар раъоёро
умедвории тамом хосил шуда, дар зироъату иморат ку328

шиш намуданд ва бих,амдуллоди таъоло, бисёре аз мавозеъ маъмуру мазруъ гашта. Ачазаву раъоё аз сари
фарори хотир ба дуъогуйии давоми давлатй бандагони
хазрат и ш т и р о л доранду мардуми азиз мегуянд, ки дар
ин муддат кас ин навъ рамхорагии раъийят накардаву
д ар ободоий кушиш ианамуда. Муиосиби давлатй адабиайванд чунон менамояд, ки мучиби мазиди умедвории
раъоё ва сабаби некмаъошии амсоли эшон шаваду фарке
миёни некмаъошу бадмаъош зохир гардад.
Зиллн рофату сояи отифат абадулобод мамдуд бод!
37
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлоно
Хабибуллох мутаваччехи урдуи хумоюн шуданд ва эътимоди куллй бар илтифоту эхтимоми хидмати шумо
медоранд. Илтимос он, ки зиёдат аз он чи мутаваккеъу
мултамаси эшон аст, инояту риъоят нисбат ба эшон ба
махсул анчомад, зеро ки ахлияту истехкоки эшон зохир
аст.
Тавфик рафик бод!
38

:

: /

"

Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки дорандаи рукъаи
ихлос Хоча Точиддин Ахмадро ба урдуи хумоюн19 овардаанд. Ба чихати амре, ки ба арзи шариф хохад расонид, илтимоси он медорад, ки иноят намуда, илтифоти
хотир ба чониби у доранд, ки бар вай ба хилофи шариъати мутаххара таъаддие наравад.
Тавфик рафик бод!
г
, . '

39

Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки саводи нишони суаюрроли20 махдумзодагони ин факир фиристода шуд.
329

:

Илтимос он, ки иноят намуда, илтифот фармояид, то
мудр карда шавад, ки девониён музояка мекунанду ин
чо тадоруки он наметавон кард.
Тавфик, рафик бод, вассалом.'
40
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доли раъоёи шадру
булукот ба воситаи даволоте, ки нисбат ба эшон вокеъ
мешавад, ба макоми истизрор расидаасту наздик аст, ки
силсилаи зироъату сойири адволи эшон аз интизом бияфтад ва ин кисса ба хидмати сохиби аъзам Хоча Муъиниддин гуфта шуд. Эшон аз он чо, ки макоми инсофу
некходии эшон аст, нисбат бо мусулмонон бисёр издори ачзу дармондагй карданд ва гуфтанд, ки музтару
дайрон мондаам. Аз урду даволоти бисёр вокеъ асту иеши раъоё чизе бокй нест. Хар чи буда, ба азъоф гмрифтаанд. Илтимос он, ки иноят намуда, эдтимом фармоянд, ки дар даволот тахфифе вокеъ шавад, ки агарчи
баъзи ондоро зарурй эътикод доранд, тарки таъаддй
бар мусулмонон аз он заруритар аст.
Хазрати дак субдонаду тавфики он чи масладати
дунёву охират дар он бошад, рафик гардонод! Биминнаду вучудаду, вассалом.
41
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чунон ки маълуми
ин факир шудааст, хидмати саёдатинтисобро дар бораи фукарои талабаи илм ва расонидаии вазойифи эшон
саъю эдтимоми бисёр аст. Ба урдуи думоюн ташриф намудаанд, шак нест, ки ба назари иноят малдуз ходанд
шуд.
Тавфик рафик бод!
336

42
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлоно
Амиралй факиру аёлманданд ва ба тахсили улум машрул. Агар чунончи иноят намуда, вачхе шавад, ки ба
фарори болу чамъийяти хотир ба тахсил машрул тавонанд буд, умед аст, ки мучиби издиёди давлату саъодати дучадонй гард ад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
43
Б аъд аз арзи ниёз маъруз ои, ки чаноби акзавии аъзамиро мухиммот аст, ки ба арзи шариф хоханд расонид. Илтимос он, ки иноят намуда, чунончи муктазои
макорими ахлоку маросими ишфоки он хазрат аст, эхтимом фармоянд, ки ба кифоят анчомад.
Тавфик рафик бод!
44
Аз лутфи ту то воситии сурхкдбо
Ш уд катразан аз се румии мохкафо.
О вард гухархои гаронмоя ба мо
Аз луччаи бахри луччии чуду ато.

И! * *
Файёзн карам зн ф азли беандоза
Аидохт зи м акдам ат ба шахр овоза.
Ш уд 6 o f h муроди номуродон хуррам,
Ш уд шохи умеди ноумедон тоза.

Чун косиди хабар мустарнй аз алкоби маънй буд,
аз тасдеъи итноб дар маърази чавоб бар ин чанд кали­
ма иктисор афтод. Омолу амонии дучахонй
муяссар
бод!
Вассалом валикром.
331

45
Эй л у тф и т у ш одии ди ли р а м зад аго н ,
Ч а м ъ и й я т и в а к т и в а к т б а р х а м за д а г о н ,
М о т а м зад аго н и ин диёрему н а к а р д
F afip а з т у к ас е пурсиши м о та м за д а го н .

Харчанд вокиъаи дазрати Хоча мусибатест оми мутасовиуннисба ба кофаи аном, шак нест, ки тафаккуди факироне, ки ба дурур ёр аст, дами ихлосе мезадаанду даъвии ихтисосе мекарда, аз мукаввалаи макорими ахлоку тарикаи маросими ишфок ходад буд. Ачаб доле, ки то
омадани домили рукъа деч офарида дар ин маънй лаби
тафаккуде начунбонида ва кадами тараддуде наранчонида, дак субдонаду ва таъоло мулозимони эшонро
руз ба руз тавфики икомати кавоъиди мурувват ва
ишоъати авоъиди футувват зиёдат гардонод.
Вассалом валикром.
46
Б аъд аз арзи ниёз марфуъ он, ки хидмати Сайид
Кутбиддин ба воситаи таксире, ки дар муддати сафар
дар мулозамат вокеъ шудааст, издори ташвиру шармандагй мекунанд. Илтимос он, ки иноят намуда, назари
лутф аз доли эшон дарер надоранд ва ба тарики маъдуд ба дусни илтифот мадзуз гардонанд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
47
Б аъд аз рафъи ниёз марфуъ он, ки оризае, ки дар
рукъаи шариф навишта буданд, бад-он иМтидоду иштидод маълуми факирони инчой нашуда буд. Бидамдуллад, ки ба хидмат пайвастаасту деч парешонй намондааст. Адволи инчой ба хайр гузарон асту деч тафра332

кае чуз вокиъаи фарзанди хидмати Мавлоно Факех вокеъ нест. Бар вай зулме рафт, ки дар ин муддат бар
хеч кас нарафтааст. Шояд, ки хомили рукъа вукуф дош­
та бошад, ба арз бирасонад.
Д авлату саъодати дучахонй муяссар бод, вассалом.
48
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Сайид Халилуллох ба чихати мухимме бад-он чоииб ташрифи
хузур арзоий доштаанд. Илтимоси он медоранд, ки нис­
бат ба эшои ва сойири каробатону хешон амре, ки мухолифи шариъати мутаххара бошад, вокеъ нашавад.
Тавфик; рафик, боду саъодат зиёдат! Вассалом валикром.
49
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки маблари бист хазор
динори кабакй21 дар хамин сол ба хидмати Хоча Нуриддин Акрам хавола дошта, гирифта будаанду чихоти
вай ба он масруф шуда ва холо мабларе дигар, ки адои
он макдури вай нест, аз вай мутолаба менамоянд ва
ташаддуд мекунанд ва бар хотири эшон пушида нахохад
буд, ки аз сойири ин тоифа ба ахлоки хамидаву афъоли
писандида мумтоз аст. Агар чунончи иноят намуда, илтифот намоянд, ки вайро аз ин варта начоте хосил ояд,
аз макорими ахлоки эшон дур наменамояд.
Тавфик рафик бод!
50
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Хофиз
Шамсиддин, ки камоли эшон дар хифзи К,уръон ва
кироъату тачвиди он аз он зохиртар аст, ки ба шарх
эхтиёч афтад, дар гунбади макбараи Мадрасаи Бегим
333

мусаддари хиффозанд,22 аммо дар он боб нишони хумоюн косил накардаанд. Илтимос он, ки иноят намуда,
эхтимом фармоянд, ки парвонаи хумоюн содир шавад,
то х,еч касро музояка намонад.
Тавфик, рафик бод!
51
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Сайид Хованшох парвонаи хумоюн хосил кардаанд, ки фарзанди
эшонро аз Балх бад-ин чониб равона гардонанд ва мутаъалликони эшонро аслан таъарруз накунанд ва хамон чо ба зироъати худ машгул бошанд. Ва холо илтимоси он доранд, ки ин парвона низ хосил шавад, ки хар
чи ба новачх аз фарзанди эшон гирифтаанд, баргардонанд. Таваккуъ он ки, агар ин парвона хосилшуданист, дар он боб эхтимом намоянд ва илло эълом ф ар ­
моянд.
Тавфик рафик бод!
52
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки факирро бо хид­
мати Устод Салом ошнойии дерина аст. Ба чихати х аз­
рати хилофатпанохй пустине духтаанд, мехоханд, ки
бигзаронанд. Илтимос он, ки иноят намуда, эхтимом
фармоянд, шояд, ки дар махалли кабул вокеъ шавад.
Тавфик рафик бод!
53
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлавй
нишоне доштааст, аммо гум карда, аммо накли дафтар 28
дэрад. И лтим осон, ки иноят намуда, ишорат равад, ки
имзои нишони у бикунанд, ки марде факиру очиз асту
дер гох; аст, ки дар ин вилоят саргардон аст, то ба ви334

лояти худ ручуъ намуда, ба дуъои давлат машгул бешад.
Тавфик рафик бод!
54
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлен®
Чалолиддин Юсуф мадзаре мухаббар аз истеъдоду истедкок ва салодийяту адлийяти эшон, ки ба хутути
акобир мувашшаъ аст, ба даст доранд ва изхори факру
эдтиёч мекунанд. Агар чунончи иноят намуда, вачде ша­
вад, ки форигулбол ба тадсили улуми нофеъа машгул
бошанд, муносиб ва лойик менамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
55
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чаноби Мавлавй
Мавлоно Саъид, ки дар лангари дазрати Амир Виёс
мебошанд, мардуми донишманду соледанд. Аз м ан >
сиби шариъа дар чи бад-эшон муфавваз гардад, аз уддаи он камоянбагй берун метавонанд омад. Хар имдоде, ки дар он боб вокеъ шавад, дармадал ходад буд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
56
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки Хамза ном шахсе
бо завчаи худ ва шахсе дигар, ки завчаи худро ба у
муттадам доштааст, зулме багоят шанеъ ба такдим расондааст, чунон ки мадзаре, ки ба дасти доранда аст,
ба он гуёст. Ва мардуми бисёр ба он чи дар он маздар
навиштаанд, ихбор мекунанд, чунон ки дар он боб шубд ае намондааст. Агар чунончи иноят намуда, ба гаври ен
335

бирасанд, аз тарики шафкат бар мусулмонон дур наменамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
57
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлоно
Раъисиддин, ки фазойилу камолоти эшон чунон зохир
аст, ки аз шарх мустагнист, ба он чониб таваччух намудаанд. Ш ак нест, ки илтифоту эхтимом нисбат ба
эшон дар он мартаба хохад буд, ки бе он ки фузуливу
густохии ин факирро мадхале бошад, ба назари инояту
риъоят малхуз шаванд. Лоч,арам дар он боб итноб намеравад.
Тавфик рафик бод, вассалом валикром.
58
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки Мавлоно Латифй,
ки авлоди хидмати Мавлоно Лутфист, ба чихати мухимме ба урдуи хумоюн ташриф хохад овард. Агар чунончи иноят намуда, дар кифояти мухимми вай эхтимом
фармоянд, аз макорими ахлоки мулозимон дур наменамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом.

5ё>
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда мазлум
менамояд ва тазаллуме дорад. Агар чунончи иноят на­
муда, и с р о фармоянду ба гаври холи у бирасанд, шак
нест, ки сабаби мазиди давлату саъодати дучахонй хохад буд.
Тавфик рафик бод!
60
Б аъд аз арзи ниёзмандиву шикастагй арзадошт он, ки
дер гох аст, ки хидмати Амир Хайдар ба чихати баъзе
густохихо, ки ба воситаи хамсухбатони бад аз вай содир
336

ш уда буд, ба мучиби фармони думоюн дар дабе мондаасту холо чунон маълум мешавад, ки ба сабаби ин риёзати изтирорй вакти вай софй гаштаву аз он кирдорхо пушаймон шудаву аз хамсухбатони бад нуфур ва
д ар садади он аст, ки чун вайро сурати истихлосе хосил
ояд, истирзои хусум бикунад ва минбаъд дар банди ху■сумати хеч мусулмон набошад. Ва умедворй ба инояти
беиллати хазрати парварднгорй чунон аст, ки вайро бар
.ин нияту азимат мустаким дорад ва хамоно, ки хидмати
аморатмаобй низ ба ин маънй мулхим шудаанд, зеро
ки баъзе аз хавоси зшон аз Астаробод рукъаи мабнй
аз майли эшон ба истихлоси вай навиштаанд. Агар чу­
нончи иноят намуда, ишорат равад, ки вайро аз хабе
берун оранд ва дар силки сойири бандагон инхирот
ёбад, аз муктазои авотифи подшохона дур наменамояд.
Х,ак субхонаху ва таъоло зилли рофату сояи отифати он хазратро бар мафорики оламиён поянда дорад.
Би миннаху вучудаху, вассалом валикром. .
61

Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки Амир Алии Сипохиро гирифта, дар зиндон кардаанд ва чамъе мардуми
муътамад пойбарчой замоиу кафили вай мешаванд. Илтимоси он менамоянд, ки ба арзи хумоюн расонида,
навъе созаид, ки истихлос ёбанд. Агар чунончи дар он
боб саъйе чамил мабзул доранд, шак нест, ки масобу
-маъчур бошанд.
Тавфик рафик бод!
62

Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки мегуянд кариб ба
«бист сол аст, ки дорандагонро ба он муттахам медоранд,
ки дар мавзеъе чизе ёфтаанду борхо тафаххус карда2 2 — 5901

337

анд, деч зодир нашудааст. Ва холо боз эшонро ба он
чидат гирифтаанду музодамат менамоянд. Илтимос он,
ки иноят намуда илтифот фармоянд, ки бар эшон дайфе наравад.
Тавфик, рафик бод, вассалом.
63
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда мегуяд, ки
писари козии Хавоф бар вай даъво дорад. Илтимоси он
медорад, ки муъомалаи эшонро козии дигар пурсад, на
падари вай. Агар чунончи илтимоси уро мабзул до­
ранд, чун мадалли тудмат аст, докиманд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
64
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки Мавлоно Шайх
М удаммад ном азизест, ки дар вилояти Рарчистон ме­
бошад ва мардум вайро ба салоду такво таъриф мекунанду ба мутолаъаи улум машгул мебошад. Ба ч,идати
маъунати маъош як чуфти гови дайм а24 зироат меку­
над. Илтимоси он менамояд, ки иноят намуда ишорат
равад, ки чунончи муктазои шариъати мутаддара аст,.
мол аз вай ба чине гиранд, ки дар тадсили зар ба вай
таф рака мерасад. Агар чунончи ишорат равад, ки мултамаси вайро мабзул доранд, шак нест, ки сармояи
саъодати дунявию ухравй ходад буд.
Тавфик рафик бод!
65
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки шаби панчшанбеи шашуми зулдичча хидмати Шотир рукъаи шариф расониданд ва бар мазмуни вай иттилоъ афтод. Шукри бисёр
ба чой оварда шуд, ки иттифоки сафар наяфтода буд„
338

в а гар на азимат баъди казоуллох оц буд, ки пеш аз мохи зулхичча бар хар хол, ки бошад, берун омада ш а ­
вад. Аммо ба хасби иттифок чанд кас дар хаволй, ки
-ф аки рон мебошанд, мариз шуданд, чунончи аз баъзе
ум ед мункатеъ шуда буд, аммо, бихамдуллох, ки ак■сарро мараз ба сиххат бадал шуду баъзе дигарро чонибн сиххат голиб аст ва дар хотир чунон мебуд, ки баъд
аз ид муяссар шавад, аммо он низ дар нофй шуд. Ачзоъи «Нафахот» чанде навишта шуда буд, аммо мукобала наёфта буду доранда мустаъчил буд. Умед чунон
аст, ки баъд аз ин хак субхонаху ва таъоло тавфик диХад, ки харчи зудтар саранчой ёбад..
Тавфик рафик бод, вассалом валикром.

66
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки Мавлоно Алоуддини асас бар афъоли гузашта изхори надомат мекунанд ва мегуянд «азимати он дорам, ки дар оянда ба
•амсоли он киём нанамоям» ва онро таъкид ба аймани
мугаллаза мекунад. Илтимоси он медорад, ки уро мин■£>аъд ба он кор таклиф накунанд ва муъоф доранд.
Тавфик рафик бод, вассалом. .
* * *
Дигар илтимос дорам, ки баъд аз тавба аз чурму
адои чурмона аз чаримаи у даргузаранд.
67
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки Шоххоча ва Кай.хусрав Мирохур ба сиёсати султонй расидаанд, понздах
■фарзанд мондааст, ки аксар сагиранду мегуянд аз ас•боби маъош он чй будааст, баъзеро ба мучиби хукми
хумоюн ва баъзеро бе хукм гирифтаанду мухаккар
339

девонй шавад. Илтимос он, ки чун чамъе сирор дар миёнанд, иноят намудаву давлатходии дазрати хилофатпанохй карда, эхтимом фармоянд, ки хакки эшон зоеъ
нашавад ва илтифот фармоянд, ки нишони хумоюн хо­
сил шавад, ки он мулкро хеч кас мутасарриф нашавад
ва ба эшон бозгардонад, то ба маъоши худ сарф ку­
нанд ва ба дуъои давлат машгул бошанд.
Тавфик рафик бод ва саъодат зиёдат, вассалом.
68

Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки бисёр мардуми азиз
накуйии хидмати Ахмади Д афтардор мегуянд ва фармони хумоюн содир шудааст, ки уро банд карда ба урду
баранду чихати он маълум нест. Илтимос он, ки хотири
шариф ба чониби у доранду нагзоранд, ки бе мучибе
таф ракае ба ахволи у рох ёбад. Ва чун эътимоди тамом
бар макорими ахлоки эшон хает, муболага намеравад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
69
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки баъзи шуракои карияи Кавсавия иттифокнома навиштаанду илтимоси он
медоранд, ки иноят намуда ишорат равад, ки хидмати
Сайид Амирон дар он кария калонтар бошаду нагзорад, ки дар миёни шурако зулму таъаддй равад ва агар
аз золимону аввонон хайфе мутаваччех шавад, д аф ъ
кунад.
Тавфик рафик бод!
70
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хусни маъоши Хо­
ча Мачдиддин Мухаммад нисбат ба раъоё бар хидмати
Шумо зохир хохад буд ва чунин истимоъ афтод, ки д ар
хини вахшате, ки мардуми шахрро бо девониён бинобар
340

таклифоте, ки мутахаммил набудааст, вокеъ шуда, б аъ­
зе мардум шукргузории у мекардаанд. Агар чунончи;
иноят фармуда, навъе созанд, ки уро дар умури девон»
филчумла мадхале бошад, ки аз мазлуме дафъи зулме
тавонад кард, аз макорими ахлоки эшон дур наменамояд..
Тавфик рафик бод!
71
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки К,анбаралй ном шахсест дар байни даллолон, ки бисёре аз точирони макбулулкавл ба шарорату баднафсищ у ихбор кардаанду
ин факир низ аз баъзе тухматхо, ки дар хакки мусул­
монон кардааст, вукуф дорад. Ва ба тачдид аз вай дархакки доранда, чунон ки ба арз хохад расид, мегуянд
амре вокеъ шудааст, ки муштамил аст бар анвоъи ношойист. Илтимос он, ки холисан ли вачхиллохи ва истидоматн ли давлати-л-хазрати-с-султоният, аъзаллоху
таъоло,25 навъе созанд, ки дасти вай аз мусулмонон ку­
тох шаваду аз шарри вай эмин шаванд.
Тавфик рафик бод ва саъодат зиёдат!
72
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлоно'
Бурхониддии ва Мавлоно Чалолиддин Махмуд мардуми
факиру гарибу солехаид ва ба тахсил маштул. Агар чу­
нончи иноят намуда вачхе шавад, ки мояхточи зарурии
эшонро аз авкоф ба эшон бирасонанд, аз коъидаи шафкату мархамат дур наменамояд.
Тавфик рафик, бод, вассалом валикром.
73
Б аъд аз рафъи ниёз маъруз он, ки дар понздахуми
мохи рабеъулохир ба чихати истидъои хазрати Хоча
ба чониби Тошканд таваччух вокеъ шуд. Хамаи ёрон
341

дар замони с и х д а т у саломатанд, умед аст, ки аикариб
мурочаъат вокеъ шавад. Маъзур доранд, ки ин китобат
бар пушти асп вокеъ шудааст.
Тавфик рафик бод, вассалом, ал-факир Абдуррах,.мон ал-Чомй.
74
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда, ки марде
ф акир менамояд, маслахате ба самъи шариф хохад расонид. Агар чунончи илтифот намуда, имдод фармоянд,
аз макорими ахлоки эшон дур наменамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом. 75
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда тазаллуме
дорад. Илтимос он, ки иноят намуда, илтифот намоянд
ва ба гаври холи у бирасанд ва эхтимом фармоянд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
76
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки Дарвешмухаммади
Кафшдузро ба каллобй гирифта, муддатест, ки хабе
кардаанд. Заъиф ае дораду тифле сатир ва дойиман дар
макоми тазарруъу тазаллуманд. Агар иноят намуда,
вачхе шавад, ки уро аз он кор тавба диханду ба он тифли сатир бахшида озод кунанд, умедворй чунин аст, ки
сабаби издиёди давлату саъодати дучахонй бошад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
77

Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чаноби аморатмаоб
Амир Музаффар бар хидмати Миракй разабе фармудаанду вай махзаре, ки далолат бар хусни муъомалаву маъ342

оши у мекунад ва хутути бисёре аз мардуми Кухи стон
ёар ин чониб фиристода. Мултамас он, ки иноят фармуда, вачхе шавад, ки бе вачх бар вай хайфу таъ ад д й
наравад.
Тавфик рафик бод!
78
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки музореъони Басокух тазаллум менамоянд, ки корезхои эшон хушк шудаасту дар махсулоти эшон нуксоии бисёр вокеъ шудааст. Илтимос он, ки инояти илтифоти хотири шариф а з
холи эшон дарер надоранд ва тафаххус фармуда, нагзоранд, ки бар эшон хайфе равад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
79
Б а ъ д аз арзи ниёз маъруз он, ки заъифае чанд д а р ди дилу тазаллум мекунанд, ки хотуни Амир Халили
Ч,орчиро нукарони хидмати Амир Музаффар гирифтаанд. Илтимос он, ки чун Амир Халил ба даст аст, иноят
намуда вачхе созанд, ки он заъифа халос шавад, ки гирифтану нигох доштани у муносиб иаменамояд.
Тавфик рафик бод!
’

80

Б аъд аз арзи ниёзу ифтикор маъруз он, ки хидмати
Девонаи Хушёр ва Устоди Бекалла илтимоси он до­
ранд, ки эшонро ба калонтарони он касаба, ки халлу
акди умур ба дасти эшон аст ва дар киёмат аз ростиву
чоростй дар он машгул хоханд шуд, суфориш равад,
ки бо эшон 6а мучиби ростй амал намоянд ва бар эшон
таъаддй наравад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
343

* * #

Агар чунончи иноят намуда, хидмати Мавлоно Ч,амолнддин, заяда тавфикаху, дар ин маънй эхтимом ф ар­
моянд, аз макорими ахлоки эшон дур наменамояд.
81

Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки дар ин муддат, ки
хидмати Хоча Камолиддин М узаффар ва Хоча Ш ам ­
сиддин Мухаммад ба девон нишастаанд, аз мардуми
бисёр шукргузории эшон истимоъ афтодааст ва дар чо­
ниби риъояти чониби раъоё будаанд. Илтимос он, ки
иноят фармуда, чониби эшонро риъоят намоянд. Ва
агар хилофи вокеъй ба арзи хумоюн расонида бошанд,
тадорук фармоянд.
Тавфик рафик бод!
82

Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки холи маходими вилояти Чом ба камоли ихтилол расидааст. Чунон ки маълуми эшон низ хохад буд ва хамоно, ки дар ин вало расад, лашкар ба он вилоят расонидаанду эшонро катъан
иститоъати он нест ва порина хамин сурат вокеъ буда,
ба арзи хумоюн расонида будаанду эшонро муъоф дош­

та. Имсол низ умедвории тамом доранд. Илтимос он,
ки иноят намуда, дар он боб илтифот намоянд ва эх­
тимом фармоянд.

Тавфик рафик бод, вассалом валикром.
83

.........

Б а ъ д аз арзи ниёз маъруз он, ки аз мардуми азиз
чунин истимоъ афтодааст, ки хидмати Амир Алоуддин
Алии Рурй ба ахлоки хамида мавсуфанду ба авсофи
344

писандида маъруф ва лутфу инъоми эшон бо ояндаву
равандаи вилояти Гарчистон ом. Илтимос он, ки чун ба
дастбуси шариф мушарраф шаванд, инояту илтифот аз
доли эшон дарер надоранд. Ва агар сохибраразе нисбат'
ба эшон сухане гуфта бошад ё гуяд, тарики эхтиётромаръй доранд, ки бе мучибе беъирзй бо эшон лохик
нашавад, ки амсоли ин мардум дар ин рузгор нодир
мебошад ва риъояти чониби эшон мучиби маъмуриивилоятй мегардад.
Д авлату саъодат зиёдат ва инояту тавфик, рафик,,
бод, вассалом.
84
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлоно:
Дарвешалиро дар Шибиррон волидаву хешон хастанд.
Ба нияти силлаи рахм азимати он чониб карда, ба ш арафи мулозимат хохад расид. Илтимос он, ки дар мас­
лахате, ки ба мулозимон ручуъ намояд, илтифот н амоянду эхтимом фармоянд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
85
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки дар он руз, ки ф ар мони хумоюн ба номи Миракии Самаркандй расид, та фаххус карда шуд. Понздах руз буд, ки вай аз шахр*
сафар карда буд ва чунин гуфтанд, ки волида хамрохдоштаву ба чониби кибла мутаваччех буда ва ин ф акир
азимати Самарканд чазм кардаву таваккуф ба он чихат вокеъ аст, ки як-ду уштур аз касе гирифта шудаасту вай ба талаби шутур рафтаву хануз наёмада. Иншооллохи таъоло, чун биёяд, таваккуфе вокеъ нахохад
шуд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
345

86

Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чамоъати кассобон
тазаллуме доранд, ки ба самъи шариф ходанд расонид.
Агар чунончи иноят намуда, багаври холи эшон бира■санд ва. нагзоранд, ки бар эшон тагаллубе равад, шак
нест, ки сабаби мазиди давлату саъодати дучахонй хо­
д а д буд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
87
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки азизе дигар Мавлоно Шадобиддин Исмоъил ном аз чониби Табрез таш•риф овардаанд ба азимати тадсил. Мехостанд, ки ба чид ати вазифае, ки аз авкоф мукаррар шавад, ба он чониб бирасанд, аммо заъфе доштанд. Агар чуненчи иноят
намуда, ба чидати вай низ чизе таъйин фармоянд, дур
ваменамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
88

Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлавй
'факиру рариб аст ва ба тадсил машгул. Агар чунончи
аз авкоф мудаккар вазифае, ки маъош тавонад гузаронид, таъйин ёбад, дармадал менамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
89
М аъруз он, ки Чуйи Мазорро ба чидати девори доруннаъими Неъматобод, ло зола маъмуран ило явмиттанод,26 микдоре болотар мебойист бурд. Хидмати Хоча
К,утбиддин Товус карам намуда, эдтимоми бисёр фар.муданд в а чуйро аз болои Б о р и Назаргод гузарониданд,
34S

бар вачде ки об бисёр хуб, балки бисёру хуб меояд ва?
факирони мазор бисёр аз он миннатдор шуданд ва холо муддатест, ки ба чуе, ки мавъуд буд, ба чидду чахди тамом машруланд ва як бор ба баъзе мамархои он
чуй расида шуд. Осори чахор чуй, ки дар айёми собик,
мекандаанд, зохир аст, аммо хеч як ба нихоят нарасида ва чуе, ки холо канда мешавад, агарчи аз хама
болотар асту мушкилтар менамояд, аммо умед чу­
нон аст, ки ба хусни эхтимоми хочаи мушорилайх, бал­
ки ба юмни илтифоти аркони давлат анкариб бар мучи­
би дилхох чорй гардад. Х,осил он, ки дар кандани Ч,уйи
Мазор эхтимоми тамом намудаид ва фукарои мазорро дастраси шукргузорни он нест. Онро билкуллия б а
лутфу инояти мулозимон бозмегузоранд.
Чун ато аз туст, шукраш х,ам ту гуйй.

Вассалом.
90
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки осиёби к а р я я и
Рашша, он чи мулки шуракои он буда, аксари он таъаллук ба фукарои Сари Мазор гирифта. Илтимос он,
ки он чи расади он осиёб мешавад аз лашкар ва райра, ба он чамоъат хавола надоранд ва бори факиронро
бар гардани эшон наниханд ва агар чизе зарурат аф­
тад хам, ба ин факирон ручуъ кунанд. Умед аст, ки
хазрати хак субхонаху ва таъоло сахл гардонад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
91
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки заъифаи дорандаро дар вакти рорати Бадахшон лашкариёни Амир Музайяд асир карда бурдаанду холо халос ёфтааст, аммо
фарзанди вай хамчунон гирифтор аст. Илтимос, иноят
намуда, вачхе шавад, ки фарзанди вай низ халос ш а­
вад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
347

92
Бисоти заркаши шохй чи накшхо дорад,
Тани барахнаи мо накши бурё дорад.
Бикаш зи натъи амал по, к-аз ин амал Исо
Зи гирдболиши хуршед муттако дорад.
Ба дасти рохати икболи дахр рарра машав,
Ки захми силии у бор дар кафо дорад.
Касе, ки бар махаки химматаш бувад зару мис
Ба як иёр, чй хочат ба кимиё дорад?!
Ба санг cap неху осуда зй зи дарди cape,
Ки бахри точгарон санг подшо дорад.
Хузури дил, ки шах аз мулку мол чусту наёфт,
Ба кунчи мастаба бе чустучу гадо дорад.
Ба мушти по зада Чомй ду кавнрову хануз
Зи факр чашми хичолат ба пушти по дорад.

93
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки мегуянд Бадриддин?рО) ба иллати самаркандигарй гирифтаанду чамоъате
муътамади замони вай мешаванд. Аз хидмати шумо илтимоси он медоранд, ки иноят намуда, дар истихлоси
вай эхтимом фармоянд ва илтифот дарер надоранд.
Тавфик рафик, бод!
94
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда П ахла­
вой Шаме пештар асас мебудаву холо кабохати он
шурл бар вай зох,ир шуда, тарки он карда. Илтимос он,
ки иноят намуда, ишорат равад, ки хеч кас уро ба он
таклиф накунад, то ба фароги бол ба касбе халол, ки
маъоши у ба он гузарад, машрул бошад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
348

95
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки Мавлоно Хусайнй
Нишопуриро бо вучуди факру эхтиёчи тамом маразе
вокеъ будааст. Чунин мегуянд, ки ваъда рафта буда­
аст, ки уро аз хонакохи Мирзо маблаги ду ашрафй бидиханд. Агар чунончи факру эхтиёчи уро мулохаза фармуда, ваъда вафо шавад, дур иаменамояд.
Тавфик рафик бод!
96
Б а ъ д аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Биккабегим аз вилояти Фарох рукъае навишта буданду аз хид­
мати шумо илтимоси иноят ва риъоят карда. Агар чу­
нончи мултамаси эшонро мабзул доранд, аз умуми лутфу рафъат ва камоли шавкату отифат дур наменамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом валикром.
97
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда бар он
шахе, ки муттахам аст, ки домоди уро куштааст, як гувох гузаронидаасту холо мехохад, ки гувохи дигар гузаронад. Мегуяд, ки чамъе ба химояти он шахе ба дорулказо хозир мешаванду гувохонро тахдид медиханд.
Илтимос он, ки иноят намуда, иагзоранд, ки касе химоят кунад, то муъомалаи эшон ба мучиби шариъат ба
к а тъ расад.
Тавфик рафик бод!
98
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чунин истимоъ аф­
тод, ки баъзе мардум нисбат ба хидмати Мавлоно Сояеъй суханон мегуянд. Илтимос он, ки хотири шариф
349

ба чониби у доранду агар сабабе мучаддад вокеъ нашуда бошад, ахволи гузаштаро сабаб насозанд, ки ore
амре буд ому хусусият ба хеч кас надошт.
Тавфик рафик бод!
99
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати МавлоноШайх Мухаммад ва Мавлоно Саъид мардуми ф акиру
гарибанд ва ба нияти тахсил омадаанду аз чихати маъош эхтиёчи тамом доранд. Агар чунончи иноят намуда,
вачхе шавад, ки эшонро садди чуъй аз авкоф муяссар
гардад, бисёр дармахал менамояд.
Тавфик рафик бод!
100

Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати’ Мавлоно
Шайх Абусаъиди М учаллад чилде «Зафарнома» сохта
будаанду аз он чи мукаррар шуда буда, чизе бокй мондааст. Илтимоси он медоранд, ки иноят намуда, илтифот фармоянд, ки он бакийя восил шавад, ки эхтиёчи
тамом доранд.
Вассалом.
101

Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда марде ф а ­
кир асту аз мехтар Ахмади Рикобдор хаммоме ба ичорат ш риф та будааст яксола ва бадали ичорат расоиида ва холо аз муддати ичорати вай як мох гузаштаву
доранда мегуяд, ки бад-он маблаг, ки ба ичорат ш р и ф ­
та будам, зиён мекунад. Мехтари мазкур на аз бадали
ичорат чизе кам мекунаду на хаммомро аз у мегирад
ва вайро таклиф мекунад, ки бадали ичоратро ба хамок
маблаг чавоб гуй. Илтимос он, ки иноят намуда илти350

фот фармоянд, ки ин факир аз тагаллуби вай халос
ёбад,
Тавфик рафик бод!
102

Баъд аз рафъи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлоно
Косим ва Мавлоно Нуруллох мардуми факиру солеху
рарибанд ва аз навохии Хамадон ба касди тахсил ба ин
чониб омада. Агар чунончи иноят намуда, вачхе шавад
ки аз авкоф он чй мояхточи зарурии эшон бошад, ба
эшон бирасад ва ба фароги бол ба тахсил машгул бо­
шанд, бисёр дармахал менамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
103
Б аъд аз рафъи ниёз марфуъ он, ки хабар чунон р а ­
сид, ки хидмати эшонро филчумла дарди пое будааст,
аммо, бихамдуллах, ки дар акаби он муждаи сиххат
низ доданд. Ин факирро низ бо эшон дар ин маънй
мувофакате вокеъ аст.
Вах, ки боз аз дарди зону монд барчо пои ман,
То чй хохад кард бо ман дарди побарчои ман?!

Сиххату саломат мустадом бод!
Вассалом валикром.
104
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки дорандаи рукъаи
ихлос пеш аз ин дар бозор асп харидуфурухт мекард ва
бад-он сабаб тафракахо кашидаву мекашад. Ва холо
мегуяд «тарки ин кор кардаам». Илтимос он, ки бо ву­
чуди он ки дар ин кор махзуре шаръй нест, ки бад-он
м уаххаз бояд шуд, тарки он гуфтааст, илтифоти хотири
351

шариф бад-он масруф гардонанд, ки минбаъд бид он
сабаб музохими у нашаванд.
Тавфик, рафик, бод!
105
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки заъифаи доранда
арзадоште дорад; мехохад, ки ба арзи шариф бирасонад. Агар чунончи иноят намуда, исро фармоянд ва ба
раври он бирасанд, аз макорими ахлоки эшон дур
наменамояд.
Тавфик рафик бод!
Вассалом валикром.
106
Баъд _ аз арзи ниёз м аъруз он, ки Бобохочии Идгохй мегуяд, ки оби Идгох ба дастури собик намедиханд. Илтимоси он медорад, ки ишорат равад, ки бар
дарахтони Идгох хайфе наравад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
107
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Махдумй
Мавлоно мардуми донишманду азизанд. К,азияе доранд,
ки ба самъи шариф хоханд расонид. Илтимос он, ки ба
раври холи эшон расида, навъе созанд, ки бар эшон
хайфе наравад.
Тавфик рафик бод!
108
Баъд аз арзи ниёз м аъруз он, ки хидмати Мавлонозодаи Шахрисабзй ва Мавлоно Абуюсуф мардуми до­
нишманду азиз в а пиру ф акиранд в а а з хеч чо м адхале
надоранду ба андак чизе конеъанд. Агар чунончи ино352

^ацаргоцон, ки аз боди сабо буи бацорон зад,
Ба гулгашти чаман булбул салои майгусорон зад.

ят фармуда, эхтимом фармоянд, ки аз авкоф мудакдар
чизе барои эшон таъйин ёбад, аз макорими ахлоки эшов.
дур наменамояд.
Тавфик рафик бод!
109
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки х,амоно доранд®
Амир Мух,аммади Борак, ки дар силки мулозимон инхирот дошта, бе ицозат ба ин чони б омада буда ва нис­
бат ба вай хукми сиесате вокеъ шуда буда, аз ин ф а ­
кир истидъои шафоъате намуд. Ии факир уро аз хид­
мати Хоча Сайид Ахмад шафоъат карда, нагузошт, к а
уро ба сиёсат расонад ва холо уро ба он чоииб равон
гардонида, илтимос меравад, ки уро ба дастури собик
дар силки мулозимон рох диханд ва чаримае, ки содир*
шуда, афв фармоянд.
Тавфик рафик бод, вассалом.

110
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки дорандаро фарзанде будаву ба шахсе никох карда, аммо хануз дар хонаи падар буда. Шахсе дигар, ки ба шарорат мавсуф
аст, даъво карда, ки «фарзанди туро ман никох кардаам» ва гувохон гузаронида, аммо замони никохи у му,тааххир аст. Фатвои аимаи ислом хосил кардааст, ки
никохи шахси дуввум эътибор надорад. Аммо мегуяд,
ки у багоят сафех аст ва тахдид медихаду изо мекунад.
Илтимос он, ки иноят намуда, вачхе созанд, ки шарри
у аз сари ин мусулмон ва фарзанди вай даф ъ шавад.
Тавфик рафик, бод!
111
Хочаи куммал Убайдуллах,, ки нафси поки у
Чун хитоби арчаъй аз мавтини аслй шунид.
23 — 5901

353

Дар шаби салхи махи фавти набй хамчун набй
Назди шохи муктадир дар мак,ъади сидк орамид.
Чун шахиди инщу мацтули фанофиллох буд,
Ефт ориф соли таърихаш зи «мацтули шахид».
-

112

Саломе карда аз «син» тез дандон,
Хушода укдахо аз риштаи чои.
Саломе аз каманди турраи «лом»
Дили сохибдилон оварда дар дом.
Саломе хуштар аз фирдавси аъло,
«Алиф» дар вай кашида кад чу тубо,
Ба зери он «алиф» аз чашмаи «мим»
Аён дар пойи тубо айни тасним.

ту х ф а и сух,бати шариф ва хадяи мачлиси маниф гашта, маъруз он, ки чун хидмати Атоуллохро шавки рикоббусй инонгир шуда буд, худро бар фитроки у бастан
вочиб намуд. Лочарам, ин рукъаи масхуби рисолае, ки
ба тачдид ба тахрир пайваста буд, ба хузур фиристода шуд. Агар маслахат донанд, ба арзи хумоюн бира£Онанд ва илло,
Хар чи на макбули дили поки туст,
Боядаш аз лавхи баён иок шуст!

Давлати ъочил мафзй ба саъодати очил бар вачхи
;.акмал муяссар боду мухассал!
Вассалом.
113
Д й пайки хучастапай аз он мояи ноз
Овард ба суйи май яке номаи роз.
Харчанд расоиамаш ба поён з - о роз ,
Азбаски хуш оядам, зи cap гирам боз.
354

Номаи мушкинтароз, ки аз рашхаи хомаи мискиннавоз бар махчуронн чарохатрасида когазе буд дар у
мархами рохат печида, дар аъзи авкот чун алзи аквот
ба кахтиёни хушксоли фирок ва безодони бодияи иш~
тиёк расид.
Дил аз у кому бадан куввату чон кут гирифт.

Изъофи алтофу аътофе, ки аз мазмуни он мафхум
гашт, ниёзмандиву шикастагй ва шавку дилбастагй марфуъ мегардад, таф ракае чуз дурии суриву муфоракати
зарурй вок,еъ нест. Умедворй чунон аст, ки он низ ба
зудй муртафеъ шавад.
Айёму соъот ба иктисоби саъодот масруф бод ва ай­
ни охоту офот аз сохати муродот макфуф!
Вассалом.
114
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чамоъати рарибзодагон тазаллуме доранд, ки бар эшон таъаддй меравад. Илтимос он, ки иноят намуда, ба раври эшон би~
расанд ва нагзоранд, ки бар эшон таъаддй равад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
115
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати дарвешон,
ки аз фарк то кадами эшон осори фак;р зох,ир аст, ба
хидмат хох,анд расид. Илтимос он, ки назари иноят ба
чониби эшон доранд ва дар масладате, ки ручуъ кунанд»
эхтимом фармоянд.
Тавфик рафик; бод, вассалом.
116
Чи нома-ст ин, ки гуй «мим»-и у «фо»-ст,
Якин, к-аз хилъат уро даззи авфост!
3(65

Б а нофи нофа з-он ру мушк бошад,
Ки рузе чанд бо у мушк бошад.

Л иллахулхамд валминнаху,27 ки арочифе, ки бо х,а'•аои мухолифон мувофик бувад, муртафеъ шуда, акозибе, ки бо муроди мувофикон мухолиф менамуд, мундафеъ гашт. Лоязол ахволи эшон аз мучиботи тафрака
.масъун боду авкот ба асбоби чамъийят макрун!
Вассалом валикром.
117
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда заъифаест факира, аз дасти шахсе шикояте дорад ва чунон
ки худ мегуяд, хак ба чониби у менамояд. Илтимос он,
ки иноят намуда, ишорат фармоянд, ки муъомалаи эшон
,бар вачхе, ки хайфе вокеъ нашавад, пурсида гардад.
Тавфик рафик бод!
118
Бинмуд абре зи чониби даш ту бирафт,
Б ар таш налабон зи дур бигзашту бирафт.
Б аргаш т умеди мо, чигарсухтагон,
Н орехта нам зи рох баргаш ту бирафт.

Харчанд умеди ноумедон ба хусул нарасиду муро­
ди номуродон ба вусул наянчомид, умед хает, ки хар
ч и маслахати диниву дунявии ходимони он остона ба
^он манут бошад ва саъодати суриву маънавии мулозимонн он давлатхона бад-он марбут, бар вачхи ачмалу
:тарики акмал муяссар гардад.
Вассалом валикром.
119
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки дар сафари мубо||>ак аз хидмати Хоча Шамсиддин Алй ахлоки ха«ида
356

мушехада афтод. Ба чихати чузве мухимме, ки зохиран
маслахати мусулмонон дар он менамояд, ба саъодати
заминбусй мушарраф ходад шуд. Илтимос он, ки дар
кифояти он мухим илтифот намоянду эхтимом фармо­
янд.
Тавфик рафик бод, вассалом валикром.
120

Б а ъ д аз арзи ниёз маъруз он, ки Дарвеш Абдулкарим, ки ходиму ходимзодаи мазори мутабаррики х аз­
рати Хоча аст, каддаса сирруху ва салохияти тамом дораду ба тахсили улум машрул аст, назре, ки дар поёни
ной маркади мутаххари он хазрат медодаанд, ба тарики ирс таъаллук ба эшон медорад ва дар он боб навиштаи мулозимон низ дорад ва дар ин вало шахсе музохим мешавад. Илтимос он, ки иноят намуда, дафъи
музехамати он шахе бикунаид, то ба фароги хотир ба
тахеилу дуъогуйй машрул тавонанд буд.
Тавфик рафик бод!
121
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чаноби саёдатмаобии накобатинтисобй ба урдуи хумоюн ташриф оварда, ба шарафи мулокот мушарраф хоханд шуд. Шак
пес.т, ки нисбат ба эшон чандон илтифоту эхтимом хоХад буд, ки эхтиёч, ба фузулии ин факир набошад. Аммо бинобар фармудаи эшон илтимос меравад, ки ба арз
расойанд, эхтимом намоянд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
122

Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Хоча Риёсиддин азимати урдуи хумоюн карда, ба шарафи мулозамат мушарраф хоханд шуд. Илтимос он, ки илтифоти
357

хотири хатир аз чониби у дарег надоранд ва дар маслахате, ки ручуъ ба мулозимон намояд, эхтимом ф ар­
моянд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
123
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати сохиои
аъзам Хоча Шамсиддин Мухаммади Гаршосф ба чихати нишони салотини Гелон, ки мавчуд будааст, интизори бисёр бурданду мебаранд. Ва чун истимолати он хонаводаи кадим бисёр муносиб менамояд, агар чунончи
иноят намуда, эхтимом фармоянд, ки он ваъда ба вафо
анчомаду хочаи мушорилайх зудтар ба он чониб мутаваччех шаванд, аз маросими ишфоку макорими ахлок мустабъид наменамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
124
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати сайидзода.
нишони салотини собик дорад, ки обову ачдоди эшон
аз мосивои молу лашкар муъоф мебудаанд. Илтимос
он, ки иноят намуда вачхе шавад, ки он нишон ба имзо
расад, то ба фароги бол ба вазифаи дуъогуйиву хайрхохй киём тавонад намуд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
125
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чаноби мавлавии
аъзамй, идомуллоха таъоло фазоилуху,28 ба чихати
маслахате, ки ба самъи шариф хоханд расонид, ба урдуи
хумоюн таваччух намудаанд. Илтимос он, ки иноят н а­
муда, ба хар вачх, ки маслахат донанд, дар ймдоду
358

иъонати эшон эхтимом фармоянд ва тачвизи он накунанд, ки нисбат ба эшон амре, ки хилофи шариъати
мутаххара бошад, вокеъ шавад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
126
Баъд аз арзи ниёз маъруз оп, ки хидмати Ширинбек
ва Шайх Дарвеш, ки дорандагони рукъаи ихлосанд, аз
махсусони хидмати Мавлоиоанд ва хамрохн эшон бо куч
ба хам азимати сафари муборак доштаанду холо ба
чидати ада ми иститоъат дар Хуросон мондаанд. На иститоъати он сафар дорапду па куввати мурочаъат. И л ­
тимос оп, ки иноят намуда, илтифоти хотири шариф аз
Холи эшон дарер нафармоянд; бошад, ки ба ватан муртачиъат тавонанд намуд.
Тавфик рафик бод!
127
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати мавлазода, ки ба анвоъи фазойилу камолот оростаанд, дер
гохест, ки эшонро ба ин факир илтифоти хотире хает.
Холо азимати урдуи хумоюн карда, ба шарафи мулозамат хоханд расид. Илтимос он, ки иноят намуда, на­
зари лутфу риъоят аз холи эшон дарер надоранд ва
дар маслахате, ки ручуъ ба мулозимон намоянд, эхтимом фармоянд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
128
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати мавлоночии аъзамй Мавлоно Нурбахшй, ки бар ахлийяту исгехкоки худ мансаби эхтисоби вилояти Тунро махзаре
359

тавилулзайл, ки ба алкобу асомии акобиру асогири он
вилоят мувашшах аст, ба даст доранду рукъаи козии он
чо низ дар он боб хосил кардаанд. Ба урдуи хумоюн
таваччух намуда, ба шарафи дастбус мушарраф хоханд шуд. Илтимос он, ки иноят намуда, илтифоти ш а­
риф аз холи эшон дарер надоранд ва чун дар он мухимм
ба мулозимон ручуъ намояд, эхтимоми тамом мабзул
фармоянд.
Тавфик рафик боду саъодат зиёдат!
Вассалом.
129
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки муддати хабсу най­
ди хидмати Сайид Насруллохи Касканй нмтидсди т а ­
мом ёфт. Х,арчанд чаримаи эшон азим буда бошад, агар
чунончи иноят намуда, шарафи насаби эшонро мулохаза фармоянду хотири шариф ба он маънй гуморанд, ки
эшонро сурати истихлосе хосил шавад, аз макорими ахлоку маросими ишфок мустабъид наменамояд.
Тавфик. рафик, боду саъодат зиёдат!
Вассалом.
130
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати мавлонвзода, ки рофеъи рукъаи ихлосанд, аз авкоф мухаккар
вазифае доштаву холо онро барбастаанд ва мегуянд,
ки моро аз хеч чихат мадхале, ки маъош гузарад, нест.
Илтимос он, ки иноят намуда, илтифот аз холи эшон
дарер надоранд ва дар мухимме, ки ручуъ намоянд, чун
ба вафки маслахат бошад, эхтимом фармоянд.
Тавфик рафик боду саъодат зиёдат!
----Вассалом.
360

131
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати мавлавй
мардуми азизанду истехдоки тамом доранд. Чаноби
садоратмаобй эшонро бар авкоф мухаккар вазифае навиштааст. Илтимос он, ки иноят намуда, эхтимом ф а р ­
моянд, ки он мухаккар ба эшон бнрасад, ки бисёр дармахал хохад буд.
Тавфик рафик бод!
132
Б аъд аз рафъи ниёз маъруз он, ки чун рукъаи ш а ­
риф мабнй аз расидани маходим дар кунфн сиххату саломат ба макоми маълум расид, мучиби бехчату сурури факирон гашт. Умед аст, ки бар вачхи ахсану тарики айман мурочаъат низ, ки ахамми матолибу атамми маориб аст, муяссар гардад ва он бехчату сурур
музоъиф шавад, би миннаху вучудаху. Давлатй диниву
дунявй ва саъодати суриву маънавй мухассал бод!
Вассалом валикром.
133
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Шайх Хатиб ба он чониб мутаваччех буданд, ба ин чанд калима
густохй карда шуд ва чун мухимми эшон маълуми му­
лозимон аст, дар он шуруъ намеравад.
Тавфик рафик бод!
Вассалом валикром.
134
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати махдумии
аъзамй, идомуллохч фазоилуху само Мухаммадан, чун
аз сафари маълум расидаанд, хеч чиз хамрох надошта361

анд, дама талаф шудааст. Чунон ки маълуми эшон хохад буд, илтимос он, ки ба арзи хазрати хилофатпанохй,
ндомуллоху таъоло зулола чалолаху,29 расонида, навъе
созанд, ки эшонро дар хидмату тарбияти махдумзодаи
оламиён, анбатуллоху наботан хасанан,30 бигзоранду
аз сафари маъхуд муъоф доранд, то ба дуъои давлат
форирулбол машгул бошанд.
Д авлату саъодати мустадом.
Вассалом валикром.
135
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки мусхафи шариф, ки
хазрати салтанатшиъории хилофатпанохй тухфаи равзаи
шарифаи хазрати расолат, салаллохи алайху ва саллам, сохта, фиристода буданд, аз дасти Худойкулй дар
навохин турбати мукаддасан Чом расид ва фараху сурури тамом ба хотири факирон расонид.
Хазрати хак субхонаху он хазратро аз хар чи набояд,
нигох дорад ва аз хар чи нашояд, дар панохВассалом.
136
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Хоча Абдурахмон, ки ба шарафи мулокот мушарраф хоханд
шуд, мардуми солех ба салохи нафсу хусни маъоши
эшон гувохй медиханд. Илтимос он, ки иноят намуда,
илтифот аз холи эшон дарер надоранд ва дар маслахате,
ки ба мулозимон ручуъ намоянд, эхтимом фармоянд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
137
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки Хоча Фахриддин
мегуяд, ки падари уро ба мадади номбардор31 навиштаанду у муддати ду мохест, ки ба сафар рафтааст, бо
362

он ки истеъдоду нститоъатн он хам надорад. Илтимос
он, ки тафаххус фармуда, навъе шавад, ки бар вай хай­
фе наравад.
Тавфик рафик бод!
138
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Амир Вайсро ба ч.их,ати он, ки ба чаримае муттахам шуда, мадбус
доштаанд. Чанд руз аст, ки мутаъалликони у тазаллум
мекунанд, ки холи у ба изтирор анчомидааст. Агар чу­
нончи медонаид, ки чаримаи у нобили афв аст, иноят
намуда, илтифот фармоянд, ки уро сурати истихлосе хо­
сил шавад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
139
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати сайидзода, ки рофеъи рукъаи ихлосанд, ба тахсил машрул мебошанду бисёр мустахакку мухточанд ва аз авкоф мухаккар вазифае медоштаанду аз тараллуби мубоширони авкоф намерасад. Илтимос он, ки нисбати саёдату эхтиёчу истехкоки эшонро мулохаза фармуда, навъе
созанд, ки муфзиюлватар аз ин сафар мурочаъат намоянду ба дуъои давлат ба фарори бол иштирол ф ар­
моянд.
Тавфик рафик бод!
140
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки махдумзодагонро
доъия чунон аст, ки баъд аз ид мурочаъат намоянд.
Илтимос он, ки иноят намуда илтифот фармоянду ичо­
зати рафтани эшон хосил кунанд.
Тавфик, рафик бод!
363

141
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати саёдатмаобй нишоне хосил карда будаанд, ки мояхточи эшонро
аз авкофи М адрасаи Тумои-оро, ки дар касабаи Кавсавия аст, бидиханд. Он нишон ройиб шудаасту мутаваллиён дар он боб таъаллул менамоянд. Илтимоси он
медоранд, ки иноят намуда эхтимом вокеъ шавад, ки
онро бадале хосил шавад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
142
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки содоти уззом хид­
мати Сайид Шарафуддин ва Сайид К,утбиддин ба чихати
баъзе мухиммот ба урдуи хумоюн ташриф хоханд дод.
Илтимос он, ки иноят намуда илтифоти хотири хатир
аз чаноби эшон дарер надоранд ва масоъии чамила
мабзул дошта, вачхе созанд, ки муфзиюлмарому мукфиюлмухом зудтар мурочаъат намоянд.
Тавфик рафик боду саъодат зиёдат, вассалом.
143
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хамгинонро умедворй буд, ки чун хидмати Хоча Сайфиддин М узаффар
бар вачхе маъош карда, ки сабаби маъмурии мавозеъу
рафохияти ачазаву раъоё буда ва камтасарруфин у зо­
хир аст, инояту мархамати бандагони хазрат нисбат ба
у зохир гардад ва акнун тахмиле вокеъ шудааст, ки мар­
думи азиз мегуянд адои он макдури у несту агар тахфифе вокеъ нашавад, мунчарабаи беъирзй хохад шуду
сабаби навмедй хохад гашт. Мултамас он, ки иноят на­
муда эхтимом ба иавъе фармоянд, ки натичаи он ба зу­
ди ба зухур расад, ки якин мучиби издиёди маводи давлати бандагони хазрат хохад буд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
364

144
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Сайид М ухаммади Мачзубро дар рох бо он факир мулокот во­
кеъ шуд. Ба сафари муборак изхори рарбат карданду
фармуданд, ки аз хидмати эшон илтимос кун, ки мухиммоти маро сохта, зуд равона кунанд, ки мехохам зуд
сохтагй кунам ва ба кофила мул^ак шавам. Сурати хол
ин буд, ки навишта шуд. Агар иноят намуда, хар чи салох бошад, ба такдим раеонанд, хокиманд.
Тавфик рафик бод!
Вассалом.
145
Б а ъ д а з арзи ниёз маъруз он, ки нишоне, ки мазмун»
он он аст, ки мухаккар моле аз авкофи Хонакохи Шох;
Абулгайс, каддаса сирруху, муъоф медоштаанд, хамроХи хидмати устод Хочии Абаркухй ба хидмат фиристода шуд. Илтимоси иноят намуда, илтифот фармоянд,,
ки имзо карда шавад, ки он таъаллук ба бандагии махдумй Шайх Абулхайр медорад ва ин факирро нисбатба хидмати эшон ихлосу ихтисоси бисёр аст ва ш ак
нест, ки химмати шарифи эшонро дар масолехи диниву
дунявй асархо хохад буд.
Тавфик рафик бод!
146
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Мавлоно
Чалолиддин Махмуд, ки рофеъи рукъаи ихлосанд, мар­
думи солеху толибилму факиру рарибанд ва аз авкоф
мухаккар вазифае доштаанд, ки маъош бад-он мегузаронидаанд ва холо онро бозгирифтаанду эшон музтар
мондаанд. Илтимос он, ки иноят намуда, эхтимом фар­
моянд, ки факироне, ки факру истехкоки эшон бисёр365

зохир аст, балки тавон гуфт, ки аз эшон хеч кас мустахактар нест, махрум намонанд ва хосили авкоф ба
гайри эшон масруф нагардад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
147
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Хоча Ш ам ­
сиддин Мухаммад аз касабаи Фушанч ба шарафи дастбус мушарраф хоханд шуд. Илтимос он, ки иноят намуда, тазаллуме, ки ба самъи шариф расонанд, ба тав­
ри он бирасанд, ки харобии бисёр ба ахволи эшон рох
ёфтааст ва дар он боб махзаре ба даст доранд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
148
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чаноби саёдатмаобии саъодатиктисобй ба шарафи мулокот мушарраф
хоханд шуд ва баъзи мухиммот ба арзи шариф хоханд
расонид. Илтимос он,, ки хасбалмакдур дар кифояти
он саъйи чамил мабзул доранд, ки бешак василаи начоту рафъи дарачот хохад буд.
Тавфик рафик бод!
149
Баъд аз рафъи салому савки калом дар баёни камоли шавку гаром марфуъ он, ки эътикод он аст, ки
эътинову эхтимоми хидмати шумо ба чониби саёдатмаобй аз он бештар хохад буд, ки ба фузулии ин факир
эхтиёч афтад. Аммо бинобар фармудаи эшон илтимос
меравад, ки илтифот аз холи эшон дарег нафармоянду
д а р риъояти эшон эхтимом намоянд.
Тавфик рафик бод!
366

150
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки мардуми солех ба
салохи хидмати Мавлоно Алоуддин, ки х,омили рукъаи
ихлос аст, гувохД медиханд. Х,амоно, ки шахсе вайро
ба он, ки дар саройи у чизе ёфтааст, муттахам медорад.
Илтимос он, ки иноят намуда, илтифот фармоянд, ки
нишони хумоюн хосил шавад, ки бо вай ба мучиби ша~
риъати мутаххара амал иамоянду таъаддй накунанд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
151
Б а ъ д аз арзи ниёз маъруз он, ки чамъе касир аз фукарои талабаи илм ба овозаи он ки асбоби тахсил дар
ин диёр мухайёст, аз атрофу чавониб саргардон шудаанду ба фикри маъош дармонда ва хидмати Мавлоно
Зайниддин Алй ва Мавлоно Низомиддин аз он чамоъатанд. Агар чунончи иноят намуда, вачхе шавад, ки
мухаккаре, ки ба он маъош тавонанд гузаронид, аз авкоф таъйин ёбад, аз тарикаи шафкату мурувват дур;
наменамояд.
Тавфик рафик бод!
Вассалом.
152
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хофиз Садриддин
Мухаммад, ки рофеъи рукъаи ихлос аст, марде солех
аст; арзадоште дорад. Илтимос он, ки иноят намуда8
онро исго фармоянд ва ба гаври у бирасанду вачхе созанд, ки бар вай хайфу таъаддй наравад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
367

/

153
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чунин мегуянд, ки
Хоча Шахобиддини бародари Мавлоно Алии Сонеъиро
даргиз дар умуре, ки таъаллук ба бародари вай медошта, мадхале намебуда, балки дар умури девонй мутла•ко мадхал нанамудаву чанд гох аст, ки дар зумраи мухлисону муридони хидмати Мавлоно Шамсиддин Мухаммади Табодконй, мадда зиллаху, даромадаасту ба он
тоифа мухаббати тамом дорад. Агар чунончи иноят намуда, илтифоти хотири шариф ба чониби вай доранд,
то бар вай зулму таъаддй наравад, дур наменамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
154
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Амир К о­
сим, ки ахолии мадрасаи эшон ба салохи нафсу хусни
маъоши эшон гувохй медиханд, ба арз мерасонанд, ки
эшонро истеъдоди он, ки яроки сафар ба кадри зарурат
тавонанд кард, бокй намондааст. Илтимоси он медоранд, ки иноят намуда, вачхе шавад, ки марсуми эшон
ба кадри кифоф хосил гардад ё ичозат диханд, то ба
фарори бол ба дуъогуйй машгул бошанд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
155
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати хофиз
Чамолиддин мардуми азизанд. Арзадоште доранд, мехоханд, ки ба самъи хумоюн бирасонанд. Илтимос он,
ки иноят намуда, илтифот аз холи эшон дарер надоранд
ва дар маслахате, ки ручуъ намояид, эхтимом фармо­
янд.
Тавфик рафик бод!
368

156
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Амирхон
Ахмад аз хар номулойимй, ки дар гузашта аз эшон во­
кеъ шуда, нзхорн надомату тавба мекунанд ва мегуянд
минбаъд амсоли он вокеъ нахохад шуд. Илтимоси он
медорад, ки иноят намуда, илтифоти хотири шариф аз
холи у дарег надоранд ва дар маслахате, ки ручуъ ба
мулозимон намояд, эхтимом фармоянд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
157
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хидмати Амир Бахлул илтимоси он медорад, ки илтифоти хотири шариф
шомили холи у доранд ва чун дар маслахате ручуъ ба
мулозимон намояд, эхтимом; фармоянд. Агар чунончи
мултамаси уро мабзул доранд, хокиманд.
Тавфик рафик бод, вассалом.
158
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки хазрати хилофатпанохй, халадта давлатуху,32 дорандаро маблаги понсад динор иноят фармудаанду хамрохони у мустаъчиланд. Илтимос он, ки карам намуда, вачде созанд, ки
он зудтар ба вай бираеад, то аз хамрохон бознамонад.
Тавфик рафик бод, вассалом.
159
Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда тазаллуме дорад. Илтимос он, ки гуш фаросухани у дошта,
ба гаври холи у бирасанд, ки изхори ачзу дармондагии
бисёр мекунад.
Тавфик рафик бод!
24—5901

369

160

Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда марде фа­
кир аст аз вилояти Чом. Мегуяд, ки он чо бар вай дайфу таъаддй рафтааст. Илтимос он, ки иноят намуда, ба
гаври у бирасанду ишорат нофиз гардонанд, ки агар к а ­
се бар вай тазаллуме карда бошад, талофй намоянд.
Тавфик рафик бод!
161
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда Шайх Адмадро номбардор навиштаанду мардуми солех, гуводй
медиданд, ки уро иститоъати он нест. Илтимос он, ки
иноят намуда, тафаддус фармоянд, ки бар вай хайфу
таъаддй наравад.
Тавфик рафик бод!
162
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки доранда Мавлоно
Махмуд толибилми соледи факир аст. Агар иноят намуда, уро аз авкоф мадзуз гардонанд, аз тарикаи шафкату мардамат дур иаменамояд.
Тавфик рафик бод, вассалом.

Рук,ъах,ое, ки ба дарвешони махдумии иршодмаобй
Хоч;а Убайдуллох, маддалох,у таъоло зулола
иршодих,и33
навишта шуда34
163
Х арчанд рол,и заррае бе рох,у руи нест,
К-у хешро вучуд них;ад пеши офтоб.
370

,

То дар хавои у накунад арзи холи хеш,
Аз файзи оми у н абарад руш аииву тоб.

Вазойифи ниёзу шикастагй ва сахойифи шавку дилбастагй ба заминбусии ходимоии он даргох ва муло­
зимони он остон, ки ианохн содикону манзилгохи ростон
аст, ба мавкифи арз расонида мешавад ва илтимоси
илтифоти хотири файёз, ки воситаи давлати диниву
дунявй ва робитаи саъодати сурнву маънавй аст, меравад. Чи зохир аст, ки ин ниёзмандии махласро ба чуз
зилли отифати каримонаи муътакифони он остона панохе нест ва ба ч у з сояи мархамати борёфтагони он
давлатхона оромгохе на.
Эй хоки дар ат К аъбаи арбоби иродат,
Гар руй ба суйи ту наёрам, ба кй орам?

Итноб мучиби саломат асту ибром мусмири риромат, саломуллоху ва тахийётаху ва рахматуху ва баракотаху алайкум аввалан ва охиран.35
164
Сак,иян лиайёми м азат ва м аъ а чирихи,
Конат лаёлин бихим афрохан.
Ахо ало зоказзам он ва таййибихи,
Айёмуи кунту мин ал-луруби марохан36.

Еди он рузе, ки дар майхона манзил дош там,
Чомй май бар дасту чонон дар мукобил дош там.
К,исса кутах, аз шумули файзи пири майфуруш
Б уд хосил хар таманное, ки дар дил дош там.

Ниёзу ифтикор ва ачзу инкисор ба мавкифи арз ра­
сонида мешавад. Мултамас он, ки дурмондагони дармон371

даро билкуллия фаромуш нагардонанд ва год-годе дар
авкоти хузур дар мачлиси шариф ба гушаи хотири маниф бигзаронанд.
Эй ба базми васл хозир, гойибонро даст гир,
З-он ки дасти хозирон аз ройибон кутох нест.

Зиёдат ибром шарти адаб нест, саломуллоду ва радматуду ва баракотаху алайкум аввалан ва охиран.
165
Саломун ало окифй манзилин,
Бихи халлуи мин ф акати куллаланоми.
Саломун а.зо тоифй Каъбатин,
Битавофихо сумма хаччулкироми.37

Чун такаллуф дар иблоги салому тасаллуф дар из­
хори шавку гаром шеваи ахли номус ва шимаи арб©би
ном аст, лочарам хотири фотир дар икдом бар ин маром рухсат надод. Мисраъ:
■

Девона чй донад равиши аклу садод?!

Таваккуъ он ки гох-годе аз динн заминбусй, атия ало
автонахо тудфатулислом ва-т-тахийята,38 хакки ниёзмандй гузоранд ва дурмондагони дармондаро аз гушаи
хотир фуру нагузоранд.
Эй мурри шохсори иноят, ки дам ба дам
Аз гулшаии вафо расадат накхати висол.
Хуш мепарй баланд, ф аромуш ият мабод
Ахволи мо, ки бастапарему шикастабол!

Муродот хосил ва саъодот мутавосил бод!
Вассалом валкалом.
372

16 6

Абкокум-уллоху таъоло ило явмиддин ва лоинсокум
ихлосалмухиббин алмуштокииа,39 чун калам бардоштам
ва андеша гумоштам, ки харфе чанд аз макулаи мукотаботе, ки ёрон ба ёрон нависанду дустдорон ба дустдорон фиристанд, бинвисам, хикоят чуз шикояти фаромушии хидматаш дар дил нагашт ва кисса чуз руссаи
беулфатии вай бар хотир нагузашт. На харгиз ба номае
фаромушони гумыомро ном мебаранду на ба рашхаи
хомае хомтамаъони бесаранчомро пайром мефиристанд.
Намедонам, ки мучиби чандин тачохул аз муктазиёни
тарикаи мухаббату видод аст ё тахошй аз изоъати бизоъати когазу мидод?
Кай. дош там он гумон, ки шодам накунй,
Коре чу замона бар муродам накунй?!
Бо он ки ба ёдат гузаронам х;ама умр,
Умри гузаронй ту, ки ёдам накунй!

Мазо мо мазо, илтимос он, ки бар хилофи гузашта
пайваста ба навиштае ин каминаро мушарраф доранд
ва аз ахволи мулозимони атийяи алийяи хазрати махдумии иршодмаобин вилоятинтисобй малозии авомуллохи таъоло, зилола иршодаху ало муфорик алмухиббин
валмуриддин,.40 он чи дар вакт гунчад, эълом фармоянд,.
бошад, ки хотири шикастаро ба он тасаллй хосил ояд.
Не давлатй он, ки дида руяш иигарад,
Не куввати по, ки рах, ба куяш сипарад.
Эй кош, расонад сухане к,осид аз у,
То як-ду нафас ба гуфтугуяш гузарад!

Вассалом.
373

167
Саломуллоху ва рахматуху ва баракотаху алайкум
тахийётун муборакотун ва даъавотун таййиботун41 мунбаъис аз камоли ихлосу р о я т и эхтисос мутолаъа наму­
д а ва шавку гаром ба такбили аномили шарифа, ки ашрафи матолиб аст, тасаввур фармуда, ниёзмандии ин
каминаро ба сойири азизон ба тахсиси фалон-фалон бирасонанд. Ва чун ин факир аз он хакиртар аст, ки номаш дар он хазрат бурда ояд ё аз силки мулозимон
шумурда шавад
Н агуям ат, ки саломам ба он чаноб расон,
Н иёзи зарраи мискин ба офтоб расон.
В але дуруди ду чашми рам адрасидаи ман
Б а хоки макдам и он шох,и комёб расон.

Давлати дучахонй ва саъодати човидонй мухассал
бод!
168
А чабту ли ман яхвока кайф а истибораху
Ва ман ш окаху зикрока кайфа к арораху42.

* * *
Хар дида, ки рузе ба чам олат нигарист,
Чун аз ту чудо монд, чаро хун нагирист?
Х арчанд ки бе ту зистам, хайронам
3-он кас, ки рухи ту диду дур аз ту бизист.

Аз он вакт боз, ки ин бедаступоро давлати побуси
шариф даст дода ва баъдаху ба дастбурди фирок аз
пой дарафтода, х,амагй химмат мутаваччехи он аст, ки
ба хар вачхе, ки тавон субхан алалвачхи ло машийян
аларраъсн,43 руйи ифтикор ба хоки он остон сояд ва са­
374

ри ифтихор бар осмон фарсояд, аммо на он кимиёест, ки
дар вачхи хар руйандуде нишинад ва на тутиёе, ки чашми хар хоболуде бинад.
Он хоки дар, ки сурмаи ахли басират аст,
Хошо, ки кухли дидаи хар бебасар ш авад.

Ва' маъа хазо, рачо ба шумули карами беинтихо,
ман ябтадо бинниъам кабла истехкокахо,44 он аст, ки
шохиди ин амният анкариб ру аз каноъу итноъ бнкушояд ва аз варои тутуки гайб алалахсаналвучух чамол
намояд.
Гар шохи сабурй ба бар ояд, чи ачаб
В-ар мехнату дурй ба cap ояд, чи ачаб!
Чун дил, ки хулосаи вучуд аст, он чост,
Тан низ, агар бар асар ояд, чи ачаб!

Ахазтум фуодй ва хува баъзи фа мо аллазй юзаррукум лав кона индакумалкулли,45 итноб аз хад мегузарад, зилли олй бар мафорики авонй ва аъолй абадулобЬл мамдуд бод!
169
Би исмихи субхонаху.
Изхори шавку гаром ба такбили туроби икдоми худдоми суддаи судрамакоми кудваи аном ва малчаи хосу
ом, маддаллоху таъоло зулолаху чалолаху ило явмилкиёми,46 на хадди ин факири мустахом аст, лочарам
таййи он макол кардаву руй ба киблаи тазарруъу ибтихол оварда, мегуяд:
Н омаи ш авкам дар он хазрат махон, номам мабар,
3-ои ки метарсам бар он самъи шариф ояд гарон.
375

Чун шавй сероби фавчи мавни он бахри \аёт,
Ташнагони тири хнрмонро ба хотир бигзарон!

170
Б аъд аз арзи ниёзмандиву шикастагй ва шарди таъаллуку дилбастагй ба заминбусии атибаи мачлиси ш а­
риф ва мавкифи манифи ходимони он остона ва му­
лозимони он давлатхона арзадошт он, ки чдноби махдумй таркн мучоварати Каъбаи чону дил карданду руи
мусофарат дар киблаи обу гил оварда, чун кадри неъ­
мати курбатро баъд аз завол донистаанду кимати давлати судбатро баъд аз иртидол шинохта, мазмуни ин
рубоъиро, ки
Умре ба шнкеб месутудам худро,
Д ар шеваи сабр менамудам худро.
Ч ун хачр омад, кадом сабру чй шнкеб?!
А лминната лиллах, озмудам худро!

вирди забон сохта, майли мурочаъат намуданд ва ба
савби инхирот дар силки сойири азизон азамати муъовадат фармуданд. Ш ак нест, ки гарди ин ташвирро ба
остини карам аз чехраи холи эшон ходанд афшонд ва
зангй ин хичолатро ба сайкали иноят аз ойинаи замири
эшон ходанд зудуд. Ин густохй бинобар фармудаи эшон
вокеъ шуд ва илло,
Чй ёро Сухоро, ки рахш анда Махро
Суфориш ба Хуршеди анвар нависад?!
Хамин раф ъату кадри у бас, ки худро
Д ар он х азрат аз зар р а кам тар нависад!

Х,ак субдонаду наздиконро аз бебадрагии даврон
мадфуз дораду давронро аз бадрамандии наздикон мах;зуз.
Вассалом валикром.
376

171
Ниёзу дилхастагй ва ачзу шикастагй ба мавкифи арз
расонида мешавад, ки шавку гаром ба побусии маходими киром зиёдат аз он аст, ки ба такрири забону тахрири банон баён тавон кард. Мучмали ахволи инчой
он, ки киштии Хуросон дар гирдобу асхоби киштй дар
рояти изтироб.
Гар шуртаи химмати азизон бивазад,
Юмкнн, ки ба сохнли начоте бнрасад.

Зилли макориму маъолй бар мафорики акориму аъолй
мамдуд бод!
172
Баъд аз арзи ниёз ба лисони ихтисору эчоз маърузи
ходимони он остона ва мулозимони он давлатхона он,
ки хидмати Мавлавй карам намуда буданд ва ташрифи
кудуми шариф арзонй фармуда. Ба охир чунон маълум
шуд, ки сафари эшон ба ичозат набуд ва аз он харакат
бисёр пушаймону шармандаву парешону парокандаанд. Холо азми мурочаъат чазм карда ва руи таваччух
бад-он чихат оварда, аз ин махчури мустахом ба муболагаи тамом таваккуъи эъ ти зореву там аннову истирфоре медоранд.
К арда д ар гардан ба сад хичлат радо,
Узр мехохам зи чурми у вало.
Пеши фазли оми он шохи киром
Узри мо бош ад фузулй, вассалом.

173
О вард сабо номаи муш кинракамат,
Ш уд равзаи чон тоза зи рашхи калам ат.
377

Ман марди чавоби он паям, лек маро
Андохт дар ин варта камоли карамат.

Б аъд аз арзи ниёз арзадошт он, ки доъиро доъия
он буд, ки анкариб дар силки заминбусони он остони
вилоятнишон, ло золат киблата ли тавчехоти арбобитталаби валирфон,47 интизом ёбад, аммо ба воситаи бурудати хавову шиддати сармо дар таваккуф афтод.
Умедворй ба инояти хазрати бори, изза шонаху, он аст,
ки дар авоили бахор ин сабзаи умед дамидан гирад ва
ин шукуфаи мурод шукуфтан пазирад. Зиёдат ибром
шарти адаб нест, муродоти дучахонй хосилу саъодоти
човидонй мутавосил бод!
Вассалом валикром.

Рук,ъах,ое, ки ба мулозимони х;азрати салтанатшиъории
хилофатпанох,й, халлада мулках;у,48 навишта
шуда
174
Хак субхонаху таъоло зилли рофату сояи отифати
хазрати салтанатшиъории хилофатпанохиро бар мафорики оламиён мамдуд дорад ва аркони давлатро дар
мустакарри иззат тавфики раъийятпарвариву мархаматгустарй рафик гардонод. Баъдаху, чун мулаффазаи
т а р и ф а муштамил бар навозиши раъоёву истимолати
авому бароё мунтавй бар тадоруку талофии мокон ва
кдмъу калъи бебокон ба самъи чамъи факирону шикастагон расид, хама якдилу якзабон дасти тазарруъу
ибтихол бардошта, ба давоми давлат иштигол намуданду менамоянд. Рач,о восик асту умед содик, ки ба юмни
378

ин нийяту баракати ин азимат руз ба руз фатххон тозаву нусратхои беандоза муяссар гардад ва муродоти
диниву хочоти ухравй ба хусул анчомад.
Хак. зи шох,он ба гайри адл нахост,
Осмону Замин ба адл бапост.
С алтанат хаймаест бас мавзун,
К -аш бувад роствву адл сутун.
Гар набош ад сутуни хайма ба чой,
Ч ун бувад хайма бе сутун бар пой?
Ё раб, ии хаймаи саъодатм аид
3-ин сутун то ба хаш р бод баланд!

Зиёдат нбром шарти адаб нест, тавфик рафику саъ­
одат зиёдат бод!
Вассалом валикром.
175

I

Би исмихи субхонаху.
Саной шох,и чах.он фикри шабнишинон бод,
Д уъои давлати у вирди субх.хезон бод!
Б а хар тараф , ки к аш ад тег яксавор чу мехр,
Сипохи хаем чу анчум зи хам гурезон бод!

Чун навозишномае, ки аз фатхи он насими зафар мевазиду аз нашри он шамими нусрат медамид, афтодагони кун ниёзро аз хоки м азаллат бардоштаву кулохгушаи кадру манзалаташон ба авчи нззату зурваи каромат барафрохт, рун тазарруъу ибтихол ба сачадоти
шукргузорй ниходанд ва забони холу лисони макол ба
вазойифн миннату сипосдорй кушоданд.
Ш укри худо, ки шоми умеди замонаро
Субхи тараб зи м атлаъи иззу ш араф дамид.
Х ар новаки дуъо, ки куш оданд ахли роз,
Аз бозуи ниёзи хама бар хадаф расид.
379

Рач,о ба нафадоти лутфи илодй ва рашадоти фазеи
номутанодй он аст, ки давлатходони он хазратро дар
руз аз шохсори фатх рунчаи муроди дигар чедра кушояд ва аз чуйбори зафар нидоли максуди дигар сарсабзй намояд.
Х ар тараф химмати у рои саф ар хо.\ад кард,
Н асру таъйид рафики саф араш хохад буд.
Х ар кучо савлати у куси даро хохад куфт,
Ф атх бар ф атху заф ар бар заф араш хохад буд.

Зилли рофату сояи отифат абадулобод мамдуд бод!
176
Би исмиди субдонаду.
Н ома, к-аз чонон расад, маншури икболи ман аст,
М ухри у бар нома накши лавхи омоли ман аст.
Заррасон чонам хаводорест он хуршедро,
Як ба як зарроти олам шохидп холи ман аст.

Чун иноятномаи думоюн мабнй гз издиёди давлатй
рузафзун буд, хокнишинони остони ачзу ниёзро сарфароз гардонид ва кулодгушаи кадру манзалаташон ба
авчи иззату зурваи каромат расонид. Хама якдилу якзабон «руи ниёз бар замин, дасти дуъо бар осмон» ба вазойифи дуъогуйиву маросими ризочуйй киём намуданд.
Рано ба карами илодй восик асту умед ба шйроифи
номутанодй содик, ки анкариб фатддои тозаву нусратдои беандоза даст дода, инони азимат ба мустакарри
давлат маътуф гар дад.
Умедвор чунонам, ки мунъатиф гардад
Инони азм ба зудй ба мустакарри чалол.
Р асад шикоркунон шохбози давлатй шох
Т азарви нусрату техуи ф атх дар чангол.
380

Вассалом валикром.
177
Би исмих,и субхонаху.
Боз субхи тараб аз м атлаъи уммед дамид,
Н аф ахоти заф ар аз гулш ани ик,бол вазид.
Н омаи бастасар ом ад зи муроди дили ман,
Хосили нома муроде, ки дилам металабид.
Ф атх иокарда чу нофа сари он иома хануз,
Б а машомн днлу чои роихам фатх расид.
Хар киро буд пур аз гавхари ихлос даруй,
Чун садаф шуд хама тан гущ, чу он муж да шунид.

Чун мулаттафаи т а р и ф а мабий аз фатх-и карибу
нусрати чадид ба хокнишинони шохрохи интизор расид,
муждаи он фатхро сармояи хар футух сохтаву мархами
хотири мачрух шинохта, забони холу лисони макол ба
шукргузории мухаймани мутаъол кушоданд.
Л иллахулхам д, хар он накш , ки хотир мехост,
О мад охир зи паси пардаи тавдир падид.
Хори хар кайд, ки бадхох ба рохи ту ниход,
Ханчаре гашт, ки чуз дар чигари у нахалид.

Хосили дуъои мухлисони давлатхоху хулосаи муддаъои доъиёни беиштибох он аст, ки хар руз фатхе нав
бо касри мухолифон зам руй намояд ва нусрате тоза
бо фитрати муъонидон мунзам чехра.
Д ам ба дам Чомй аз ихлос кунад хам рахи бод
Суи ту фотихаи фотехи абвоби мазид.

Зилли рофату сояи отифат абадулобод мамдуд бод!
381

178
Би исмихи субхонаху.
Ч анд бусам дасту по пайки диёри ёрро,
Ф аррух он соъат, ки ёбам давлати дидорро!
Ёр гар таъни фаромуш кориям зад, дур нест,
3-он ки бо ёдаш фаромуш кардаам агёрро.
Хондами тумори рам бе у, вале чун ш уд маро
Н омааш таъвизи чон, тай кардам он туморро.

Азъофи музоъафаи он мулотафаву муъотафа, ки аз
фах,вои номаи иноятомез ва мазмуни сахифаи мухаббатангез ба чозибан шавку зойикаи завк кашидаву чашида, ниёзу ифтикор ва ачзу инкисор ба мавкифи арз
расонида мешавад ва шавку орзумандй ба давлати
дастбуси худовандй зиёдат аз он аст, ки ба такрири забону тахрири банон баён тавон кард.
Д и даам озор з-ои рух, дур меходад дилам,
То дидам берун ба шархи дурй он озорро.
Л ек нозук бош ад он хотир, надонам, чун кунам
Д ар ч дар гуфтори кам дарди дили бисёрро?!

Эзид таъоло ба махзи фазлу итминон он хазратро
хасбалимкон аз макорех масъуну аз макойид маъмун
дар макарри давлату мустакарри чоху хашмат бндорад.
Б ан да Чомиву дуъои у, ки барнояд зи даст
Хидмате з-ин бед дуъогуёни хидматгорро*
Чун муроди номуродон омаду дам вора бод
Б ар муроди у мадор ин гунбади давворро!

Вассалом валикром.
382

179
Би исмих,и субхонаху.
Эй бод, достоне аз он дилситон биёр,
Чонро навиди дилхушии човидон биёр!
Чун к ардааст ик,омат оп шохи чон ба М арв,
М арвй хадис аз лаби он шохи чон биёр!

Инони шавк,у орзумандй ба рикоббусии дазрати худоваидй, ки хамвора фатху фирузй дар рикоби чоху чалол бод ва инони саъодату бехрузй дар кафи дарёнаволи у, на чунон аз даст рафта, ки ба бозуи токату
тавоной ва неруи мусобарату шикебой имсокн он т а ­
вон кард. Лочарам густохй намуда, тасаллии хотири
муштоку таскини харорати иштиёкро харфе чанд мабнй
аз тарфе аз он ва сатре чанд мушъир ба шарте аз он
нигошта, хомаи ниёзу ихлос ракамзадаи калами ифтикору ихтисос мегардад.
Чу лаббастае нест хамчун давот,
Ки чун хома бо у кушоям забои,
Кунам номаро махрам и рози хеш,
Н ихам рози дил бо вай андар миён.

Харруза дарюзаи дарвешони дилрешу хамеша андешаи давлатхохони некандеш аз даргохи вохиб алалитлок ва мубтадй бинпиъам кабла-л-истехкоки49 он аст, ки
лоязол давлатиёни мухайями чоху икболи он хазратро
аз таворики хадсон масъун ва аз баворики балвон маъмун, дар сояи рояти нусрат сарфароз дорад ва аз овози
куси зафаросор гуши чахон пуровоз.
Би миннаху вучудаху, вассалом валикром.

180
Би исмихи субхонаху.
Косид зи М арв киссаи он дилситон расонд,
М арвй хадисе аз лаби он шохи чон расонд.

3S3

Д илро умеди хуррамии пойдор дод,

Чонро навиди бегамии човидон расонд.

Иноятхои тозаву навозншхои беандоза, ки аз мулозимони хазрати хилофатпанохй, ки мазхари авсофи пло­
хи ва масдари алтофи номутанохианд, нисбат ба ин дуъогуву дуъогуёни якдилу якруй ба зухур мепайванданд ва
харойина робитаи имтидоди давлату воситаи издиёди
чоху хашмат хоханд буд.
Чу шохон хотири дарвеш чуянд,
М азиди кадру чохи хеш чуянд.
Фурури точи шохи маъдалаткеш
Б увад аз гавхари ихлоси дарвеш.
Зи дарвеш он чу харф е мегузорам,
Напиндорй, ки касди хеш дорам.
М ану лофи чунин, хайхот, хайхот,
Кавй ш арм аидаам з-ин нафю исбот!
Б ас аст ин чохам аз даргохи зшон,
Ки бошам хокбуси рохи эшон.

Х,ак субхонаху таъоло авлиёи он хазратро руз ба
руз фатххову нусратхои гуногун рузй кунод ва соъат ба
соъат ба давлатхову саъодатхои
рузафзун
бирасонод! Би Мухаммади аа олихилкироми алайхумуссалоту50 вассалом.
181

Би исмихи субхонаху.
М улаттафаи пурмалотафа мабнй аз интизоми умури мулку миллат ва илтиеми масолехи корхои дину давлат ба дуъогуёни мухлису давлатхохони мутахассис
расид. Забон ба санову даст ба дуъо кушода, гавхари
шукргузорй суфтанду ба лисони хайрхохй гуфтанд:
384

Ба остонаи майхона кай тавон зад даст,
Ба зери пой накарда cunejfpu аълоро.

Ш укр худоро, ки ба авни азал
Ш уд ба сафо чангу хусумат бадал.
Мабнии икбол дар ин кухиадайр
Рулрула аидохт, ки ассулх,у хайр!
Он ки задй дам зи ш акову шикок,
М есипарад рохи вафову виток..
Ин хама хосийяти адл асту дод
В-ин хама ф арзанди нав аз адл зод,
М аъдалати шок гар им сои бувад,
Ф ат \и мамолик хама осой бувад.
Под cinn,о шохи чахоиро ба ком,
То пуиад пмкоии бак,о, вассалом.

182

Ни исмпх,и субхонаху.
11| 1оятп()маи мучиби сарбаландиву мусмири саъодатмапдп мябин аз таваччухи ливои нусратшиъор ба чонибн оп диёр ба мухлисони дуъогую дуъогуёни якдилу
якруi"i расид. Хилватсарои дилро руфтурубе додаву дидап умед бар шохрохи иитизор нидода, нагмаи рамхонан фирок,у таронаи вайронаи иштиёки эшон ин аст:
М уборак со'ьатс, к-ои мах кунад бар шахри мо маизил,
Чи ппслшн cap ф арозад чои, ба икболаш бииозад дил.
'In х,оцмт нхтиёри соъати саъд аз барои у,
К и соънтро саъодатхо бувад аз м акдам аш хосилг-

Д а р ми матошш иноятномаи истифсор аз он маънй,
ки чах,оршаибан охири мохи сафар ба он иштихор ёфтааст, рафт а буд, дамоно онро маншаъи хумоюн тавонад буд, ки баъзе аз муфассирони ояи «явми нахсу мустамир»-ро, ки дар Каломи Мачид вокеъ шудааст, ба
чахоршанбаи охири сафар фуруд овардаанд ва пушида
намоиад, ки мухусати он руз нисбат ба асхоби шакову
25 — 5901

385

шикок аст, ки кофарону бадкешонанд, зеро ки пакбату
иакол ва халоку истисоли эшон дар он руз будааст. Ам­
мо нисбат ба арбоби вафову вифок, кн анбиёву мутобеъоии эшонанд, дар р о я т и муборакиву фархундагист, чи
камоли куввату ралабаи нусрати эшон дар он руз буда­
аст:
Б ар дуст муборак асту бар душ ман шум!

Чахоршанбаи сафари имсолин бародари сешанбаи
порин аст. Рачо восик, ки хамчунон сешанбаи порина
духул дар ин шахру вилоят бар мулозимони он хазрат
мубораку маймун омад, дар ин чахоршанба низ мубораку фархундаву хумоюн ояд.
Бибанд гуш зи бедонишон, ки кадри туро
Ф арогат аст зи дукме, ки дар фузул кунад.
Б а ихтиёри муначчим чй дочат аст он чо,
Ки офтоб ба бурчи ш араф нузул кунад?

Х,ак субхонаху ва таъоло давлате аз хадди идрок
афзуну саъодате аз ихотаи анчуму афлок берун рузи
кунод!
Вассалом валикром.

183
Д од анд нишон касон, ки он чони чадои
Ш уд чораи дарди ош корову нидон.
Ч,ондо ба нисори пои он муж дадедон,
Хар чо, ки куш оянд ба ин м уж да дадон.

Л оязол хотири давлатхохон ба нийятхои хайр машхун боду нийятхои эшон бо амалхои солех макрун ва
амалхои эшон аз мухитоти сумъаву риё масъуну маъмун. Д а р ин вило сахифаи хумоюнраками фазл бар унвону румузи лутф дар мазмун ба дуъогуёни давлати
рузафзун расид. Хусни адаб ба изои он чуз ба адои
386

вазифайи дуъо рухсат надод, лочарам бад-ин чанд кали­
ма ихтисор афтод.
Вассалом валикром.
184
Баъд аз тачдиди вазойифи мадмадат ва тамдиди к,а~
воъиди м аъзарат хомаи абирафшони дабирони азимулкадри кабирушшон, ки аномили т а р и ф а ба тахрики он
ранча фармудааиду фаромушони зовияи хумулро ба
рашхаи калам ёд оварда,
Дуъое, ки иабвад ба доъй музоф
Зи учбу риё, бал к-аз ихлоси соф.
Чу фонй бувад бандае дар дуъо,
Н а ихлос гунчад дар у, не риё.
Б у вад хохише аз ш авоиб салим,
Д ар у тоф та аз кадиру алим,

нисори мухайями чоху чалол ва муаскари иззу икбол
мегардад ва хамвора аз хазрати вохибулатоё ба хукми
«асраъуддуъои ичобат гоиб лигоиб»51 бо дили хозир
майли хотири аркони давлат ба риъояти раъоё ва бароати сохати химмат аз зулмати зулм бар бароё, ки
саъодати диниву дунявй ба икмоли он манут аст ва
чамъийяти суриву маъиавй ба адами нхлол ба он машрут маеъалат меравад, ба самъи ичобат масмуъ боду ба
raii piI истицобат машфуъ.
Вассалом в а ли к ро м .
185
Чун шох таф акк у д ба гадое бикунад
В -аз лутф назар ба бенавое бикунад,
А з дасти гадои бенаво н-ояд хеч,
Ч уз он ки ба сидки дил дуъое бикунад.
387

Х,ак субхонаху таъоло хотири давлатхохони он
ратро ба риъояти раъоё ва шафкат ба оммаи бароё
дат гардонод ва онро дар ин чахон сабаби имтидоди
лату дар он чахон чихати издиёди саъодат дород,
салом валикром.

хаззиё­
даввас­

186
Би исмихи субхонаху.
Осеби сарсари ачал аз ногахон расид
Б ар норасида мевае аз шохсори мулк.
Е раб, мабод сояи сарви чалолу чох
То нафхи сур мунцатеъ аз чуйбори мулк!

Ачру масубати арбоби мусибат чуз ба кадри шиддату саъубат наметавонад буд ва ашадди масоибу асъаби навоиби муфоракати авлод аст, ки курратулъайну
сумратулфаводанд. Рачо ба шумули карами илохй ва
умуми ниъами номутанохй он аст, ки ачру масубати
он хазратро дар ин мусибат имтидоди давлати чахонй
бошаду издиёди саъодати човидонй!
Вассалом валикром.
187
О мад аз рах косиде, бо у навозишномае
Суи дарвеш он зи шохи комбахш у комёб.
Чун расад маншури иззат з-осмони кадр у чох,
Хокиёиро чуз дуъогуйй чй ёрои чавоб?
Х ар кучо ронад сипах, бош ад алорагми хасуд
Ф атху нусрат хамъинон, ик,болу давл ат хамрикоб1

❖* *
Зи боргохи халофатпанохи шох расид
Н ав о зи те, ки ш удам очиз аз адои чавоб.
388

Чи х;адди ман, ки нигорам ба лавх,и андеша
Б а чуз вазиф аи раф ъи дуъо ба чои чавоб?!

Лоязоли зулчалол валафзол думами хотири авлиёи
он дазратро аз навозили дадр масъуну аз залозили кадр
маъмун дар макарри шавкату чод мустакарри давлатй
таяккузу интибод ба таквияти кавоъиди раъиятпарварн ва тамшияти маъдалатгустарй масруфу машруф дород!
Биннабй ва олидиламчод, вассалом.
188
Б,и ксмиди субдонаду.
Ш араф иомае з-офтоби баланд
Суви зарран бесарупо расид.
Зи ташрифи он м акрам ат зарраро
Сари фахр бар чархи воло расид.

Чун нноятномаи думоюн мабнй аз издиёди давлатй
рузафзун хокнишинони остони ачзу ниёзро сарфароз
гардонид ва кулодгушаи кадру манзалаташон ба авчи
иззату зурваи каромат расонид, дамгинон якдилу якза'бои руи ниёз бар замину дасти дуъо бар осмон ба вазойифи дуъогуйиву маросихми ризочуйй киём менамуданду менамоянд. Х,азрати мудаймани маннон ба мадзи
ф азлу итминон авлиёи он дазратро дасбулимкон аз макоред масъуну аз макойид маъмун дар макарри давлату
мустакарри чоду дашмат бидород!
Б ш т а б й ва олидиламчод, вассалом валикром.
189

Ба ч;ониби салтанатинтисобй дар х,ини х,абс
навишта шуда
Хирадмаид, агар чо ба зиндон кунад,
Зи табъи хуш онро гулистон кунад.

389

Чу дар фусхати бает рах ёфт дил,
Чй рам дорад аз кабзи ин мушти гил?!

Бар ройи чахонорой ва замири мушкилкушой пушида
нахохад буд, ки чун неъмати олам ба табдили харфе
никмат мешавад ва мухаббатн он ба тарйири лафзе
мехнат мегардад, озодаву хушмандеро ба икболи он дил
хуш менашояд кард ва ба идбори он хотир мушавваш
набояд дошт.
Б а икболи чархам аз он кор нест,
Ки икболи у гайри идбор нест.
Ч у икболи у ранги идбор ёфт,
Хуш он кас, к-аз Икболи у руй тофт!

Дарвешони дилреш ва давлатхохони некандеш дамвора дасти ниёз ба дуъо бардоштаанду тамомй химмату нахмат бар он гумошта, ки анкариб ба умуми ино­
ят бе иллати мукаллабулкулуб хама кудуратхо мафзй
ба сидку сафо ш авад ва ба касрй макрамат барои аз
калби муфаррахулкуруб хама хусуматхо мунказй ба
мухаббату вало гардад.
Хуш он дам ки ин чангу ин довари
Ш авад сарбасар ёриву ёварй!
К ухан дустонро ба икболу ком
Ш авад тоза ахду вафо, вассалом!

Б аъд аз арзи ниёз ба лисони ихтисору эчоз маъруз
он, ки ин факир мехохад худро пайваста ба навиштае
бар хотири хатир бигзаронад ва хамвора дар коразпорае чавохири ихлосро ба назари кимиёасар бирасонад.
Аммо чун хар косиде рох бад-ин максуд наметавонад
барад ва хар толибе тарики ин матлуб наметавонад сипарад, ин маънии хайр гох-гох сурат намебандад ва аз
сирри райб дер-дер ба зухур мепайвандад.
390

Тарки ирсоли косиду нома
Ш еваи хуш манди огах, нест.
Л ек суи харими хурмати ту
Б одро чою муррро рах нест.

Умедворй чунон аст, ки анкариби кариби мучиб,
изза шонаху, латнфае ангезад, ки хичоби косиду нома
а з миён бархезад ва давлати идроки мулокоти шарифу
истимоъи маколотн латиф ало айманн колу ахсани хол
мегардад.
i
Вакти ои омад, к -аз ин нилй хисор
Руй бинмой аёи хуршедвор.
Д идаи уммедро руш ан кунй,
Тангнои айшро гулш ан кунй.
Мухлисону дустдорон шодком
Д аст бусандат ба хидмат, вассалом.

Рук,ъах,ое, ки ба арбоби давлат
навишта шуда
191
Б аъд аз арзи ниёз маъруз он, ки чунин истимоъ
афтод, ки дар урдуи хумоюн мабларе ба исми хидмати
Хоча Камолиддин Музаффар ракам задаанд, ки ба
расми пешкаш бидиханд. Д а р ин муддат маълум нашудааст, ки эшон аз касе чизе гирифта бошанду аз
бисёрии мардум шунида шудааст: эшон чизе намегиранд. Илтимос он, ки чун хол бар ин мучиб бошад,
иноят намуда, дафъи он бикунанд ва гар на аз ин кисса
таваххуми он мешавад, ки эшон тачвизи он мекунанд,
ки чизе бигиранд.
Тавфик рафик боду саъодат зиёдат! Вассалом.
391

192
Тахийёте, ки чун аз дил барояд,
Д ам а рухониёнро чон ф азояд.
Ш амими он дар ин фируза манзар
Димоги кудсиён дорад м уъаттар.

Хар сабох,у масо бо сахоифи дуъову сано мунбаъис
аз камоли мухаббату вало масхуби шамолу сабо марфуъ мегардад ва чун такаллуф дар шарх,и шавку их­
лос аз тавахдуми сумъаву риё орй нест ва муболага дар
изхори ниёзмандиву илтимос ч,уз бар коъидаи зохдрбинони худнамой чорй не, лочарам аз самти он баргаштаву ба бисоти он дарнавашта мегуяд:
Ч у з ин корат мабодо гох.у бегох;,
Ки дар зилли залили давлатй шох,
Хати хаззи худ аз дил бартарош й,
Б арои х а к ианохи халк, бошй!

Вассалом валикром.
193
Ш уд найи хома диламро тарчумон,
«Биш нав аз най, чун хикоят мекунад»,
Бо забони тезу чашми ашкрез
«Аз чудоихо шикоят мекунад».

Хикояти тамодии айёми фироку шикояти таволии
оломи иштиёк беш аз он аст, ки ба мададгории давоти
дах,онбаста ва дастёрии хомаи забоншикаста дар тули
ин нома арзи он макдур бошад ва дар таййи ин сах,ифа нашри он майсур, лочарам садди он боб карда, ил­
тимос меравад, ки
392

Д ар он соъат, ки бе ташвиш и арёр
Д а р он ф архунда мачлис бош адат ёр.
Замин бусй ба таъзиме, ки донй,
Заминбуси дуъогуён расонй!

Д авлате аз интидой масъуну саъодате аз инкитоъ
маъмун муяссар бод! Биннабй ва олидиламчод.
194
Б аъд аз рафъи садифаи ихлос ба лисони ифтикору
ихтисос марфуъ он, ки дар ин чанд руз аз натоичи фик­
ри седрандуз разале чадид ба мухлисони кадим расид.
Нуктадонони суханвару ширинзабонони назмгустар икди чаводири манзуми онро гушвораи самъи кабулу таслим, балки хамоили гардани дузуъу таъзим сохта, тариад татаббуъи он бардоштанд ва маъонии бадеъ бар
лавди баён ннгоштанд. Доъй низ дафъи гумони такосилу рафъи тудмати тасодилро бад-он, ки
Зи пирон дар киёси хурдадонон,
Н аёяд чиддати табъи чавонон,

гавх,аре чанд аз х (в) айни хичолат гирд карда, дар садафн сидки иродат парварда ва ба риштаи дакики мудаббат фародам оварда ва тудфаи силки судбату дадяи назми чамъийят мегардонад.
Риш таи он назм, ки гавхарнамост,
Н ест гухар, балки садафпорахост!
Зевари афсар н асазад шохро,
Бод кам ар бандан даргохро!

Х,амеша риёзи сухан аз рашахотн табъи гавдаррезашон тоза бод ва фазой чадон аз нарамоти назми диловезашон пуровоза!
Вассалом валикром.
393

195

Муъаммо саломун ъалайкум
Л офи ш авки туст дарсам , лек дар умри дароз,
Гарчи ф арсояд забои, як ш амм а натвон гуфт боз.

Баъд аз таблиги салом ба лисони таъмияву ибхом
маъруз он, ки чун иноятномаи муштамил бар муъаммох,ои номдор, ки номзади ин гумноми зовияи факру инкисор шуда буд, расид, дидаро нуру синаро сурур бахшид. Алхак,' хар яке дар бахо равнаки рунча ёфт, ки
аз шукуфтани он боги табъ хандон шаваду ноф-а донист,,
ки аз шикофтани он д н м о р и хирад атрафшон гардад.
Не, не,
Д урче дидам латиф у мавзун,
Аз дурчи гухар ба ким ат афзуи.
М акиун дар вай дуре носуфта,
Д арб аста, калиди он нухуфта.
Дилхо шуда хун зи фикри пайваст,
Н оёфта бар куш оданаш даст.

Ба изои он чавохири хазафй, аммо шомили гавдари
обдор ва дар мукобили он лаолии садафй, лекин хомил
ба луълуи шохвор дар силки ниёзу шикастагй ва риштаи таъаллуку дилбастагй интизом дода, ба мавкифи хузур фиристода ва он ин аст:
К арда зулф ат саркаш й бо руи хуби иш вагар,
Офтобе чилвадех, хар су ба конуни дигар.
И; *

*

Эй зери сари зулфи качат мохи тамом,
Кавси кузахдт бар авчи хур карда м аком ,

394

•

Д и л д а р х а м и гесуи т у с а р г а ш т а м уким ,
Г ул пеш и мах,и руи т у ош у ф та м удом .

Умедвор чунон аст, ки агар зевари хусну чамолро
нашояд., гураи айнулкамолро дархур бувад.
Х а р ч а н д с а д а ф ш и к а с та в у хор б увад,
И н бас, ки м а к а р р и д у р и ш ах.вор б у в ад .

Мушкили дар муъаммо ба илтифоти табъи латифашон хал бод ва муъаммои дар мушкил ба эдтимоми хотири шарифашон мундал!
Вассалом валикром..
196
Б а ъ д аз адои вазойифи д уъ о м а кр у н ба ичобат, самъуллодн биман дуъоан,52 марфуъ он, ки ба тозаги косиде расиду касидае тоза расонид:
Ч у х,арфе чан д х о н д ам з-он к ас и д а,
Д и л и хосонаш а н д а р к а й д ди дам .
Д а р он асно чу ш уд чаш м и б а си р ат
К у ш о д а, чум л а днлк,о с ай д ди дам .

Харчанд аз матлаъ то мактаъ дар дар байту
мисраъ

дар
__

Б а с у р ъ а т хоти р ам н оф и з м убохй,
Б а х,ар х,арфе ф у р у ш у д чун сиёх,й,

деч нуксон, чуз он ки дафъи айнулкамолро дар дусни
калому лутфи макол кушида буданду аз деч чизе сохта, ин нокнсро либоси авсофи камолпушида ба на­
зари андеша дарнаёмад. Оре,
395

■

i-

М аш ш о та чу ч е к р аи бутон о р о яд ,
А з нил х а т е к а ш а д п аи д а ф ъ и газа н д .

Аз фахвои он чунон маълум шуд, ки хидмати эшонро иродати икбол ба киблаи максуду эъроз аз намуд­
хои бебуд мутааккид шудааст, а л х ам д у л и л л о х алалоя,
аммо агар чунончи тагйири умури сурй ва тарки ашголи гайризарурй чун мулойими мизочи шарифи азизон
нест, муболага наравад, дур иаменамояд. Хеч чое нест,
ки максуд зохир нест ва чамоли тухурашро чуз камоли
зухур сотир не.
Г а р н а х а р чое ч ам о л и х у д н ам уд ,
« В а х в а м аъ к у м иннам о к у н ту м » 63 чй буд?!
М охй ан д а р оби чуй аст обчуй,
М е за н а д б а р ч аш м у гу ш аш оби чуй.
Г ар ш а в а д а з об о гах хам , ба об
В о р а х а д чои аш зи б ан ди эхтичоб.

Хак субхонаху ва таъоло хамгинонро аз хакикат пай
бурдан ба максуд огох гардонод ва дасти химмат а з
намудхои бебуд кутох, вассалом валикром.
197
Б аъд аз рафъиссалом илалмачлисилаъолй валмавкифилмахфуф билмакорим валмаъолй маъруз он, ки дарчанд ин шикаста хануз аз маломату гаромати касидаи
пешин нараста, аммо чун нафси шуми аз саъодати та р ­
ки одат махрум ба сабохати бахри шеъру саёхати киёфии кавофй муътод гашту тарики газал, ки бе таваччухи хасбо ба баъзи аз мазохири сурй чошнй намедихад, билкуллия инсидод ёфта, гох-гохе тасчиди хотирро, балки танбехи гавоибу хозирро ба татаббуъи баъзи
касоиди омулфавоид, ки бар сунани каломи илохй ва
396

хадиси набавй муштамил бар насоеху кашфи фазоехи
фурурафтагои дар козуроти дунявй ва бозмондагон аз
лаззоти камолоти маънавист, и ш т и р о л намуда меояд.
Чамоъате, ки аз он намад кулохеву дар он накоиз аз
худ бар худ гувох,е доранд, тасаввури он мекунанд, ки
рараз аз он таъбиру ташнеъ ва тавничу такреъи эшон
аст, хошо ва сумма хошо!54
. Х ор ё вуш н ае, ки х у н р ез аст,
Ч у н д а р авсоф и х у д за б о и т е з аст,
Н ест х о ч ат, ки д а р хари м и чам ан,
Б а хич ояш за б о и к а ш а д с ав саи .

Факире, ки худро ба хазор чарри сакил аз мулокоти
сурии хар карон бар карон кашидаву бо буду нобуд
худро дар зовияи хумулу хирмон орамида, киблаи талабн вай нестист, ки харгиз руи хастй набинад ва вачхаи касди вай нобудй, ки харгиз гарди вучуд бар вай
нанишинад; вайро чй токати он ки дар гушае нишаставу абвоби духулу хуруч бар худ баста, тасвири сувари хаёлии чамъе парешон ва эхзори ашбохи мисолии
эшон кунад ва аз он нишонаи хайру шар барсозаду
достони махмадату мазаммат пардозад?! Хайхот, хайхот,
О нро, ки д и л а з сулхи к асо н т ан г б увад,
Б о хечкасои ку чо сари чанг бувад ?

\

В -онро, ки зи ф а х р и ин ч а х о н н ан г б у в ад ,
Б о нанги чах о н и ён чй ох;анг б у в ад ?

Маъа хазо, дар ин вало ба вазну кофиян касида, ки
ба чавдати фикри афзалулмутакаддимин Хоконин Шервонй сурати ихтироъ ёфта ва амлахулмутааххирин Хусрави Дехлавй, хазвуннаъли биннаъл,55 дар тарики иттибоъи он шитофта, байте чанд гуфта шуда буд, ба хидмат фиристода шуд. Умед аст, ки ба чашми ризо мал397

дуэ гардаду аз дусни сафо малдуз ваддуъо бн зудурил
гайб акраб илаличобата билорайб.58
Вассалом валикром.
198
Баъд аз рафъи ниёз марфуъ он ки чун аз рашадоти садоби фазлу афзолн он чаноби содот шодоб гашта,
асдоби нишонгумшуда ба лисони таъаттушу ташаввук,
Ч у таш н ае , ки к у н а д об д а р би ёбон гум,
Н и ш они гу м ш у д а и хеш тан х;амечуянд.

Агар маросими ишфоку макорими ахлок кор фармудаву дар он боб эдтимом фармоянд, докимаид. Лоязол
мачлиси шариф мачмаъи руфакову марчаъи фукаро
бод!
Вассалом.
199

Мавлюно Чомй ба Бадеъуззамон Мирзо навишта
Баъд аз арзи ниёз ба лисони ихтисору эчоз маъруз
он ки ин факир мехохдд, ки пайваста ба навиштае худро
бар хотири хатир бигзаронад ва хамвора дар когазпорае чавохири нхлосро ба назари кимиёасар бирасонад.
Аммо чун х,ар косиде род бад-ин максуд наметавонад
бараду дар толибе тарики ин матлуб наметавонад сипарад, ин маънии хайр год-год сурат намебандаду аз
сирри гайб дер-дер ба зудур мепанвандад.
Т арки ирсоли к оси д у ном а
Ш ев аи хуш м ан д и огах нест,

398

Л е к суи х а р и м и и зза т и т у
Б о д р о чою MypFpo pax нест.

Умедворй чунон аст, ки анкариби курби мучиб, изза
шонаху, латифае ангезад, ки х,ич,оби косиду нома аз
миён бархезад ва давлатй идроки мулокоти т а р и ф у
истимоъи маколоти латиф ало аймани фолу адсани дол
мегардад.
В ак ти он ом ад , к -а з ин нилй х,исор
Р у й биимой аён хурш едвор.
Д и д а и у м м ед ро р у ш ан к унй,
Т ангнои ай ш ро г у л ш ан кунй.
М ухл и сон у д у с тд о р о и ш одком
Д а с т б у с а н д а т ба хи д м ат, в ассал ом .

200

Мавлоно Чомй ба Амир Алишер навишта
З-он д а м ки ф н тод и тти ф оки с а ф а р а т ,
То бу, ки к унам г ах е ба хотир г у за р а т ?
Г ар мурр п а р а д суи т у ё бо д в а з а д ,
Хох,ам, ки дих,ам б а и ом ае д а р д и сарат!

Чун калам бардоштаму андеша гумоштам, чуз эътизори рукъах,ои мутатобеъ, ки дар ин чанд руз вокеъ
шуда, маъние дар дил нагашту сурате ба хотир нагузашт, агарчи ин низ холй аз дагдагаи тасдеъе несту авкоти шарифро бе шойнбаи тазйеъе не.
Г ар б и н ол ам пеш и т у , он н о л а д а р д и c a p б увад,
В -ар би хохам узр, он д а р д и с ар и д и гар б увад.

Муродоти дунявиву саъодоти ухравй мухассал бод!
Вассалом.
399

201

Руцъаи манзума
Т у х ф а и м ач л и си ш ар и ф и р а ф е ъ
М еф и ри стам салом , б ал ки се «лом».
Г аш та бо х а м д у «лом»-и нахуст,
М о н д а бокй саю м се х а р ф и там ом .
Б а р хам и н н у к т а р у к ъ а р о к а р д а м
М у х та са р , в ассал о м в ал и кром !

202
К и л к ат, ки ба ком и дустон ком ниход,
Б а р р урраи су б х т у р р а и ш ом ниход
Н е, не, ки зи ч а ъ д и х у р б ар с аф х а и нур
М уррони у л о а ч н а х а р о д о м ниход.

Мактуби марруби мабнй бар кавоъиди ихлосу мухаббат ва мубаннй аз шавохиди ихтисосу муваддат фй аймани холу аксари соъат бад-ин залили калилулбизоъат
расид. Х,ар сатре ба шатре аз мавочциби хурмату таъзим ва хар харфе ба тарфе аз маросими убудийяту таслим мукобил гашт ва чун пораи такаллуф дар муросалот даъби муншиёну дабирон аст, на шеваи шикастагону факирон, аз он эъроз намуда мегуяд:
Х уд о ёр б о д ат, ки т о м етавон й ,
Б а неку б а д н х а л к некй расонй!

Вассалом.
203
Ло зола мачдалкубарои ва мачдан фй иъонатилфукарои.57 Б аъд аз рафъи тахийяту таслим макрун ба лавозими тавкиру таъзим марфуъ он, ки масмуъ афтод,
400

ки г^ндак ориза ба бадани шариф ориз гаштаву бихамдуллохи субхонаху, бахайр гузашта. Мебояд, ки шукронаи онро аксари авкот бе шойибаи аразу бе мутоябаи
аваз ба корсозии мазлумону мухимпардозии махмумон
гузаронанду онро василаи хусули начоти диниву дунявй
ва воситаи улувви дарачоти суриву маънавй донанд.
Шеър:
Д а р м а з р а ъ и ум р т ухм и некуй кор,
Т о ном б а р о я д а т б а некуикор!

Вассалом.
204
Н аси м ун х,абта мин акн о ф и Н ач д и н
В а а в к а д ф ю щ аш о н а й р о н а вачдин .
В а к ар р а м н о бианн ах д й алай н о
К и то б ан мин за р й а з з а в а м ач д и н ,58

Азъофи алтофе, ки фаромушонро ёд кардаанду азчорафтагонро ба хотир оварда, вазойифи дуъогуйиву
маросими ризочуйй муваддй мегардад ва тахошиян чанилатноби филкаломилмуфзй илаламлоки
валиброми59
бар дуъо иктисор менамояд. Хак субхонаху хамгинояро аз хар чи набояд нигох дораду аз хар чи нашояд дар
панох.
Вассалом.
205
Ух,й ванх,й к и с са ту л б а ъ д у н н а б а в й
И л а л м ач л и с и л х у ф у ф и би лм ачд и в а л ъ о л й .80

Истимоъ чунон афтод, ки чузъй маразе вокеъ будаву ба зудй сиххати куллй ру намуда. Алминнаталлохи
валиюлэхсон,
26—5901

401

.

Х абари заъ ф у м уж даи сивдат
Г а р н а м асх у б и я к д и г а р буд й,
Б е х аб ар м о н д аго н и х и ч рон ро
3 -о н х а б а р ч о н у д и л б и ф ар су д й .

Хак, субдоиаду ва таъоло дамгиионро аз оризаи амрози суриву маънавй масъун дораду аз гоилаи офоти
диниву дунявй маъмун!
Вассалом валикром.
206
Ло золаталафлоку давла маркази иродати доирати
в-ан нучуми фй асобати садми саъодати чоирати.
Г у ф та м , ки ч а в о б и ном аи ч о н п а й в ан д
Б а р л а в х и баён р а к а м за н а м х а р ф е чанд.
Д и л гуф т, ки а з т а к а л л у ф и о д а т у раем
Б и гза р , ки хам и н д у ъ о б а с а н д а -с т, басанд !

207
Хотири шариф аз такдйюд ба матлуботи мачозй мутлак, боду авк;оти азиз ба истигрок, дар мак;суди дакиКй мустаграк.
Ч у н ёф т ба чони зор к и л к а т п ай ван д,
3 -о н х а тт и м у с а л с а л х и р а д а ф т о д ба банд.
Г у ф та м , ки ч ав о б и он н ави сам , ди л гуф т:
« Б а с кун, ки хам и н д у ъ о б а са н д а-с т, басан д !»

Саломуллоди таъоло ва радматуду ва баракотаду
ъалайкум.
208
О ф тоб а з т о р ам и и з за т ч у с о за д за р р а р о
П о я и к а д р у ш ар а ф олй ба таш р и ф и хитоб.

402

\

Д а р ч авоби он хи тоб а з з а р р а авдш х у р д а б и н
Х еч н а ш м о р а д с а в о б илло т а к о ъ у д а з чав об .

Асбоби давлатй инчахонй макрун ба мучиботи саъодоти човидонй муяссар бод!
Биннабй ва олидиламчод.
209
Ба оличаноби накобаткибоби иёлатоёб махдумии аъзамии акмалии акрамиюллазй аяксарулбаён мин инна
тадийяталкобо бал алиттикоба матрухата дун садди
боби маддуллохи таъоло зилола афзола гиёсан лиддунё ваддин мураййисилислом валмуслимин.
Д у ъ о х о е, ки бар л а б н ораси д а,
Н а в и д и ф астачаб нох,о ш у н и д а ,
Т адийёте, ки бо он нест р у ш ан
Х уруч а з у х д а н х;айво би ахсан .

мубаллиру муваддй мегардад. Баъдаху маъруз он ки чун
мачорни ахволи инчой бихамдуллодил-л-муфаззалилчавод мустадъии икомати мароснми шукру муставчибм
идомати вазойифн эдмод аст, аъёни мулку миллат ва
арконн дину давлат аладдавом валистимрор дар макоми
тарассуду интизоранд,
К -а з авчи ч о х у д а в л а т чун хуросо руй бинмой,
Б а ф а р р и т а л ъ а т и ф а р р у х Х уросонро биёрой!

Рачо ба мароснми ишфоку макорими ахлок восик
аст, ки ба исъофи ин максаду инчоди ин мурод бар ахо­
лии ин билод тафаззул хоханд намуду миннат хоханд
ниход ва зилли олй мадиюлайём валлаёлй бар мафорики акориму аъолй мамдуд бод!
403

Ч^авоби мактуби салтанатшиъори Х,асанбек
Л а к а д хаб атат варкоъу зота
И ло ф акри ахлилф акри мин касри кайсар.
С ахиф ата начах ал ак ат бичинохихо
Би ф азли муваффй в-эътинои м увавдар.

Рашахоти акломи дабирони олимакоми суддаи сидраойину атийяи сипехртамкини подшоди чахонпаноху
шахриёри маъдалатшиъор султонилгаззот валмучохидин кахрамонуттугот валмуъонидднн ло золат роёту нусратихи мансубати фавкассамоъ ва оёту давлатихи мактубатун алаллавхилбак,оихи.
М уъиззиддин Х асан ибни Алй ибни Усмон,
К -аз уст муитазам имруз амри хаччу газо.
Ч у гаш т бодия обод аз у, ба чои самум
В азад зи реги биёбои насими рухафзо.
Д ам е ки пой дар о р ад паи газо ба рикоб,
Б ар ахли куфр ш авад сурати гарош газо.
.
Зи тавки тоъати у хеч сохиби афсар
Н атоф т cap, ки надодаш ба теги тез сазо.
Ч ахон зи ходиса, гу, бош д ар амон, ки зи хирм
Бибаст рохи ситам бар сипехри ходисазо.
Б а ахди м аъ далаташ нест зулмкеш онро
Ч уз оху нола, чазодаллоха хайра чазо.

Мушъир ба истихлоси эхромиёни Байтуллох аз таваххуми дароздастии харомиёни дур аз роху мабнй аз
таваччуху асокири оламгири чахонситон ба азимати га ­
зон куффори навохии Рарчистон равзаи чони лабташнагони бодияи шавк ба чамоли К аъбаи муродро хузрате тоза дораду хадикаи чинони чигарсухтагони маъракаи чиходу ичтиходро нузрате беандоза бахшид. Х,ам-

гннони хамдилу хамзабон рун ниёз бар замину дасти
дуъо бар осмон вазойифи дуъогуйй адо карданду маросими шукргузорй ба чо оварданд. Лоязол баракоту акдоми тоифон давла байтуллох,илх,аром ва маёмини ик,доми газоти нусратанчом бар калъу камъи адоти миллати ислом мамадди х,олу маъадди анчохи омоли му­
лозимони мухайями чоху чалол ва муаскари иззу икбол
бод!
Биннабй ва олихиламчод.
211

"Ч^авоби мактуби дигар
Чун тахаллуф аз муктазои ано ва иткиёи баро минаттакаллуфи шимаи муктабисони анвори набавй ва
шеваи муктазиёни осори мустафавй нест, лочарам тадийяте бе даъвии суханварй ва убудийяте бе руъунати
мадхгустарй, лобал,
Д уъое, ки н абвад ба доъй музоф
Зи учбу риё, бал к-аз ихлосп соф.
Чу фоий бувад бандае дар дуъо,
На ихлос гунчад дар у, не риё.
Б увад хохише аз шавоиб салим,
Д ар у тоф та аз кадиру алии.

Нисори сохати чоху чалол ва арсаи иззату икболи
давлатмандй, ки хар чи акли дурандеш аз шамоили суриву маънавй ва фазоили диниву дунявй, ки бинои санои мидхатгузорон ва асоси сипоси махмадатшиъорон
бар он аст, андеша мегуморад, ба масоъии чамилаву
аворифи чазилаи он хазрат изъофи музоъифаи он дар
атрофу акнофи чахон сурати интишор ёфтаасту самти
иштихор гирифта. Лочарам онро аз кабили тавзех во405

■зедот доштаву аз макулаи табииййин мабниёт ангошта,
ба лисони эътизору забони ачзу инкисор мегуяд:
Чй
Ки
Ба
Ки

гуям дар авсофн сохпбдиле,
мадх;аш бувад нукли хар махфиле?
хар васфи лоик, ки руй оварам,
рохи мадехаш ба он биспарам.

Ба он васф маш хур бош ад чунон,
Ки донанд хурду бузурги чахон.
К унам сарф аз исботи он васфи руй,
Ки бесарфа бош ад дар он гуфтугуй.
Зи бедонишй ояд андар хисоб,
Ки гуяд касе: «Руш ан аст офтоб».
Н агуяд забоновари х,ушманд,
Ки гардун раф еъ асту кайвон баланд.
Ва ин кона яш ш уду бобассано,
Ф ало буддун ман ф атаха бобаддуъо.
В а кохуллазй мулкуху ло ябур,
М адо умруху мин суруфид-духур.
Ва абкоху биттули валимтинон,
Ало маснадилъиззи тулуззамон.
В а ракоху м аркад азизулманнон,
Бихи сора магбуту ах,лилкамол.

212

Мароии машоъири хасбии чисмонй ва мачолнн мадорики аклию рухонй чунон аз фуруги таволеъи анвори
чамолу акси лавомеъи асрори камоли он хазрат моломол аст, ки наздик аст, ки таваххуми дуиву такаллуфл
маниву туй аз миён бархезад. Лочарам изхори шавку
раром ва таъаттушу хавомро, ки манофии айнняту муктазии аснийят аст, аз савби савоб дур медорад ва аз
тарики тахкик баъид мешуморад.
406

Зи бас сурати он чамолу камол
К унам гох,У бегох, бо худ хаёл.
Д и л у ди да з-он пурбар омад чунон,
Ки бархост вахми дуй аз миён.
Рам и дам зи номй висолу фирок,
Р ахи дам зи ш архи гамн нштиёк.
Н агу я д хирадм анд бо хештаи,
Ки месузам, эй май, май аз шавки ман!

Ва маъа хазо, чун дурни сурн вокеъ асту он камоли
иттисолу иттиходро монеъ, аладдавом хамагй хнммату
эхтимом ба он масруф аст ва тамоми хотир ба он машъуф, ки хазрати хак субхонаху ва таъоло аз макмани
райб латифае ба зухур расонад, ки суратро ба он м аъ­
нй мутобик шуморад ва зохирро бо ботин мувофик гардонад, то чунон ки дили махзун махзани чавохири асрори камоли уст, дида матрахи лавомеъи анвори у ш а ­
вад ва чунон ки забон мазхари сунуфи манокнбу суфуфи маоснри уст, гуш хам мустакарри румузи раройибу
нукоти наводири у гардад.
Хуш оп дам , ки бо маъиин чоиу дил,
Ш авад м уттахид сурати обу гпл.
Б а ранги баспрат барояд басар,
Зи дидори чоиои ш авад бахравар.
Ч у бош ад забои тутпи ш аккараш ,
Ш авад гуш хам хуккаи гавхараш .

Ва чун дар ни вало хочаи факирпарварда, ки аз чавонмардй ба пирй ном бароварда, ливои валои он хазрат бар душу хамойили шархи шамойили он чаноб дар
оруш бо мактуби марруби мутазаммини хар максуду
матлуб хуршедвор партави икбол бар вайронаи мискинон андохт ва ба нури хузури худ кошонаи торикнишинонро мунаввар сохт, он дардара мутааккид шуду он
доъия мутааййид гашт, муносиб, балки вочиб чунон ме407

намуд, ки ба дар чи ишорати олия нафоз ёфта буд, бе
чуръату густохй ва таанниву тарохй камари мутоваъат
бар миёну борагии мусораъат зери рон карда, тарики
инкиёд сипардй ва тарикаи хусни эътикод пеш бурдй.
Аммо чун боли химмат ба риштаи алоик баста буду пои
азим ат дар санглохи авоик шикаста, он нийят дар хаййизи тавкиф монду он амнийят дар маърази таълилу
тасвиф афтонд.
Д арего, ки дар дасти ман нест кор,
Ки орам ба каф халкаи зулфи ёр.
М укаддар, ки пардохт кори чахон,
Зи ман дош т сирри казоро нихон.
Чу гирам пайи кохи д ав л ат каманд,
К азо аф канад з-он кам андам ба банд.
. Чу бар шох санг аф каиам мевачуй,
Н а бар мева, бал-к оядам бар сабуй.

Мултамас он, ки чун хочаи мушорилайх ба шарафи
побусй мушарраф шаваду мухиммоти ончой ба хусни
эхтимоми мулозимон кифоят намояд, ишорат равад, ки
зудтар мурочаъат фармоянд. Бошад, ки ба авни инояту
фазли бегояти хазрати хак субхонаху дар мурофакату
мувофакати эшон сафари муборак муяссар гардад. Хдзрати мухаймани маннон ба махзи фазлу итминон авлиёи он хазратро хасбулимкон аз макорех масъуну аз
макойид маъмун дар макарри давлату мустакарри чоху
хашмат бидород!
Биннабй ва олихиламчод.

Бар унвон навишта шуда буд
Эй баста лаб аз ш архи рами танхой,
Б ар худ ш уда печон зи дили савдой.
Хуш он, ки расй ба ёру лаб бикшой,
Сирри дили хеш якб аяк бинмой.
408

213

Ч,авоби мактуби дигар
И н хумоюн нома ом ад тоза аз 6 ofh бих,ишт,
Д ар вай аз кофур руста сабзаи анбарсиришт.
Ё худ аз навбар баёзи саф хаи нурй вучуд,
Чанд харф е килки суиъ аз зулмати хичрон навишт.

Рашахоти сахоби бирру навол ва катароти гамоми
фазлу афзол аз ноираи килки мушкбору калами гавхарнисор файзои карда буданд, мазраъи рачои лабташнагони водии фироку киштзори умеди чигархастагони
баводии иштиёкро тозаву тар сохт ва нафахоти басотини нутку баён ва футухоти илму ирфон аз махабби сутури анбарнасиму хутути абхаршамим вазидан гирифт
ва боги чони наздикони дуру машоми чинони восилони
махчурро муъаттар гардонид.
Раш хи калам и ту чаш маи оби бакост
В-анфоси хуши ту нафхаи бори вафост
Ин раш хаву наф харо зи ман бозмагир,
Зеро ки дилам зинда ба ин обу хавост.

Б а имдодн он рашахоту аъдоди он нафахот найи абрсон, балки абри найсони хома маводи чавохири тахийяту дуъо ва лаолии махмадату сано нисори бахри макрамату дарёи чуду мавхабат мегардонад. Умед аст, ки;
садафи самъи кабул ба он мунфатех гашта, хар якеро
кадри дурри сомиву кимати гавхари гиромй арзонй дорад.
Суханам катр а бувад, самъи шарифи ту садаф ,
К атраро давлатй дурдона ш удан аз садаф аст.

Дили мустахому хотири беором мехост, ки файзхонаи
мухаббираро дар кушудаву аз моида мидоди истимдод
намуда, харфе чанд дар шархи шуълахои хиркати фи409

рок, хомаро бар забои дихаду сатре чанд дар баёни гармнхои меднати иштиёк бо нома дар миён нихад. Аммо
хома ба он тезрафторй аз икдом бар он сурат cap кашидаву нома бо ин тангруй аз кабули ин маънй бар
худ печида. Оре, оре,
Най нест марди оташ у когаз харифи об!

Аладдавом хотири фотир ба воситаи собикаи таъоруфи рухониву орзуманди робитаи тааллуфи чисмонй
мебошад. Аммо чун хар амре дар ин нишемани хикмат
манут ба вучуди асбоб асту марбут ба тахкики шароит аз хар боб ва он хануз дар макмани кут орамидаасту ба зухур дар муваттини феъл наянчомида, лочарам чамоли он матлуб ба хичоби нззат мухтачиб менамояд ва чехраи он максуд ба никоби нмтиноъ мунтакиб.
1
Ер рухсор нухуфтаст паси пардаи ноз,
Ох, гар боди сабо пардакуш ой бикунад!

К,офиласолор химмати шадоид ба водии кушиш гузаронида, вучудро ба сохили дарёи кашиш расонида,
мехост, ки дар киштии беихтиёрй лангар андозад ва
бодбони фурутаниву афтодагиро барафрозад ва дар асраъи муддатеву акраби фурсате матоъи факру фано ва
колой мухаббату валоро, ки рахравонн шавореъи ниёзу
ифтикор ва соликоии кавореъи ачзу инкисор аз он сармояе азизтар надидаанду аз он армугоне нафистар нашунида, ба он атабаи рафеъмартаба, ки масаббй янобеъи фазилату камол ва макарри сафойини амониву
омол аст, бирасонад. Аммо чй суд, чун маллохи такднр
мусоъадат нанамуду шуртаи тавфик мувофакат нафармуд?
j
Ф авдри м ум тахан аз бар ба рохи бахр шитофт,
Ки бар висоли ту бе ранчи пой ёбад даст.
410

М атоъи худ ба лаби бахр нокашида хануз
Ш икает киштиву маллох мурду бод нишаст.

Сухан дароз кашиду ибром аз хадди эчоз даргузашт, лоязол мачории ахвол бар нахчи истикомат во­
кеъ боду издирори иззу икбол аз матлаъи саъодату
каромат ломеъ!
Вассалом.

Бар унвон иавишта шуда буд

'

Эй нома, ки хома рози ин дилхаста
Гуфтаст ф уру ба гуши ту охаста.
Зинхор, чу бар диёри чонон гузарй,
Онро бирасон ба суи у барбаста!

214
Саломун кавл аан мин раббиррахим
В а тахийятун ф азлан мин баррин карим.
Ало муф аззалин к ад шоканй бивисолихи
Ва пн лам афзутилло бнтайфи хаёлихи.
А ш акту ва мо басара райру иннанй
С амиъту мин хокин васф а чамолихи.

* * *
То гухари васфи туро шуд садаф ,
Сомиъа бар босира до р ад ш араф.
Д и да фиш онад зи хасад хун, ки чанд
Аз х абарат гуш бувад бахраманд?
К ай бувад оё, ки бувад бахравар
Д ида зи дидор, чу гуш аз хабар?

Ш авку орзумандй ба шарафи дастбуеи хазрати худовандй, ки р о я т и химмати давлатмандону нихояти дав411

лати димматбаландон беш аз он аст, ки ба мададгории
давоти дадонбаста ва дастёрии калами забоншикаста
дар таййи садоиф нашри он макдур бошад ва дар тули
тавомир арзи он майсур! Аммо чун дар ин вило чаноби
зубдатулуламо ва умдатулфузало, кошифи дакоикулулум ва муваззеди тароидулфудум, зулмалакатилкудсийя валкамолотилунсийя, алмавлоилакрамиламчад нурулмиллата ваддина Мудаммада, ки аз ои вакт боз, ки
мутаваттини ин диёранд, ба таваддуду тафаккуди ин
фадир эдтимоми тамом доранд, азимати он чониб карда
буданд ва руи таваччуд ба он чидат оварда. Ин рукъ­
аи масдуби вараке чанд дар шарди «Касидаи мимияи
форизия» ала нозимудурризвон ва тадийята издоралхулус-илэътикод ва таъкидан арравобит-алмудибба валвидод маркуми раками ихлос гашта, тухфаи мачлнси
т а р и ф у дадяи мавкифи маниф мегардад.
Зихй, саъодату давлат, агар кабул афтад!

Ва чун шаводиди фазлу камол ва истедкоку истедмоли мушорилайд аз он ачлй аст, ки ба тавсифу таъриф эдтиёч афтаду бавоъиси икрому афзоли худдоми
суддаи судрамисол аз он аквй, ки ба тахрису тахриз
муфтакар бошад, дар он боб шуруъ намеравад.
Шох, шиносад гудари шохвор,
С анъати даллол наёяд ба кор.

Хидмати хочаи дарвешмашраби дар чавонй ба пирй
мулаккаб макдами шариф арзонй дошта, хамвора ба
■зикри макорими ахлоку нашри марохими ишфоки ходимони он остона ва мулозимони он давлатхона забон
т а р доранд ва машоми чони муштокон муъаттар, оре,
Бод, ки хамсухбатии гул кунад,
Ролия дар домани сунбул кунад.
412

Н офа чу бо мушк ш авад роздор,
Чайби сабо гардад аз у мушкбор.

Зиёда ибром шарти адаб нест, тавфик рафик бод!
Бихурматиннабй ва олихиламчод.
215
Баъд аз рафъи ихлос ба лисони ифтикору ихтисос
марфуъ он, ки хидмати ахавй ва чаноби Мавлавиро, ахсануллоху окибатаху ва идома офиятаху, ки азимати он
Каъбаи омол кардаву руи таваччух бар он киблаи икбол оварда, аз борёфтагони он остон, ки сармакзили ростон аст, илтимос тафаккудеву истидъо таваддуде мебошад, аммо
Чй
Ки
Чу
На

хочат, ки гуянд бо офтоб,
бар ф арк наздик ё дур тоб?
хуршеди тобон ди хад файзи нур,
наздик махрум монад, на дур!

Тавфик рафик бод, вассалом валикром.
216

Ило баъзаласдик;о
Сахифаи шарифаи муитавй бар ибороту ишороти
латифа дар атяби авкот расиду кахтрасидагони хушксоли хичронро тиби аквот расонид, чонро хурсандиву
танро нерумандй дод. Шеър:
И ттацаво бихи калгадо ил-лазй,
Т атакавво бихи михчат ал-муфтазй,

Д а р он чо аз куллиёти умури ин факир истичор на­
муда буданду аз чузъиёти ахвол истифсор фармуда.
413

♦

Вакти хозир дар чараёни умур бар нахчи собик аст ва
замони хол дар тахаввули ахволи мозй мувофик. Ва
чун он солхо мушохид буда, бар замири мунир рушан
хохад буду бар хотири отир мубайян.
Эй карда хадиси ошикон дерпазир,
Б ар пурсиши холи бедилон гаш та далер.
Б ар ошики аз чону чахон омада сер,
И мруз бувад чу диву дй хамчу парер.

Х,ак, субхонаху хамгинонро аз гирифторй ба худ бирахонад ва ба гирифторй ба худ гирифтор нагардонад!
Биминнаху вучудаху.
217

Ило баъзалух,иббо ил-мутаваттин ба Ч^арун,
аънй Дурмуз
Ш амсун тан аввар ат ва изоъат бихо Ч,арун,
Мо асъ ад ал -л аз ина илайхо йухо Чаруй.

3-ин сон ки зи абри дида дарё борам,
Р узе ф иканад ба мавчи дарёборам.
Ч ун ёр гирифта чо ба дарёбор аст,
Хохам б арад ин сел ба дарёборам.

Марфуъ он, ки ахволи инчой ба мучиби дилхох аст
ва дидаи интизор ба муктазои ваъдаи хидматаш бар
рохи давлату саъодат мустадом, вассалом.
414

218

Ба цози Мачдиддин Дасани Язди навишта
шуда
В арадд ат ало садифати мин фозили,
Филфазли ф ока афозилалофок.
Л о зола мачдан лил-иноми мучаддан,
Хусну шамоилнн таййибулахлок.
*

*

*

Н аи килкаш баноти ф икратро
Б а наботи хасан бипарварда.
Рурраи субхро зи турраи шом
Раш ки рухсори навхатон карда.
Кисса кутах,, шаби дарози маро
П ора-пора ба руз оварда.

Номаи чун рунчаи навшукуфта тубартуй мушкбезу
анбарбуй, ки дар бахори хадди эътидол аз шохсори лутфу чамол дамида ва аз хар муй он насими вафову шамими муваддату ахо ба машоми чону д н м о р и чинон р а ­
сида. Д а р атяби авкоту радияталфутухот, инна ли-раббикум фй айёми дахрикум нафахот аз риёзи фазлу камол ва хадоики икрому афзол хидмати мавлавии акзавии аъламии акрамии афзалй назхатбахши вайронаи
ранчуронн фирок, ва атрафшогш кошонан махчурони
мушток гашт.
Рунчаи уммед бишкуфт аз насими лутфи у,
дил з-он рунчаи хандон чу гулш ан тоза шуд.

Б ори

Изъофи музоъафаи он муътафаву муъотафа, ки аз
фахвои он мутолаъа афтод, ачзу шикастагй ва таъаллуку дилбастагй ба мавкифи арз расонида мешавад ва
415

чун такаллуф дар шархи орзумандиву иштиёк муваххам аст, ба муболараву иррок ва он даъби муншиёну
дабирон аст, на шеваи шикастагону факирон, аз он эъроз намуда, бар дуъо нктисор меравад вй лоязол зилли фазоил бар мафорики афозил мамдуд бод, вассалом.
219

Мактуб ба баъзе аз машоихи Мех,на, ки бар
канори мактуби дигаре шикоятгуна
навишта шуда
М аро чй захра, ки ин орзу ба дил гузаронам,
Ки бахри ман самар аз пахли килки хеш афшонй?
Б ас ин карам , ки зи когаз чу бар т а б ак кунй онро,
Туфайлии дигаронам бар он капора нишонй!

Шукри хоман латонфнигор, ки бар хавошии номаи
номдор ин махчури баркаронмонда аз мачлиси хузурро
орзун дил дар канор нихода ва ин ранчури нотавон афтода бар бистарн ачзу кусурро нусхаи ш’и фои очил фиристода, ба забони шикаста адо натавон карду ба суханони бархамбаста истнкзо натавон намуд. Лочарам
таййи бисоти шукр кардаву руй бар басити узр оварда мегуяд:
Г ар зи хар барги гиёхе дихадам дах р забои,
Ш архи як раш ха зи абри кар ам ат натвонам.
В -ар зи хар шохи д а р ах те кунадам чарх калам ,
Ш укри як нукта зи нуки к ал ам ат натвонам.

Илтифоти хотири хатир, ки холиё ин факир аз муъотабаи дилпазир так,сири таваччух аз навохии Марву
Мохон ба мавокеъи ишроки он офтоби Ховарон дармеёбад, агар он замон дарёфтй, харойина аз cap кадам
416

сохтану ом по сари х;ама саъодатхо шинохта, ба хидмат
шитофти Аммо чй суд, чун офтоби ин иноят он руз
партии м.ишдохт ва сари муфохарати ниёзмандонро б а
а в ч м h i i.i гу мурваи каромат наяфрохт.
Мкчпнд ба хоки М арвам аф тод нузул,
Мпрвй хабаре зи ту н аёвард расул.
I о ёфтаме аз он хабар буи кабул,
Ь ардош таме ба суи ту роди вусул.

Min.il хазо ин хнкоят на изхори хотирмондагисту шикоят, балки такаллуфест дар узри таксиру тамаххуле
дар дифъи хичолату ташпир на илло зарраи хакирро
ба офтоби хоиари чи мачоли пн навъ забоновариву ёрои
ин руна хуччату довари?!
Эй руи ту з-офтоби Ховар анвар,
Хоре ба масал, к-аз ту дам ад дар бистар.
Он хорам агар зи гул наёяд хуштар,
Хоки хам а даш ти Ховаронам бар cap.

,

Сухан дароз гашту густохй аз хадди имтиёз гузашт.
адо-

З и л л и оливу сояи макорими маъолй бар мафорики
н и в у аъолй маддиюлайём валлаёлй мамдуд бод!

Биннабй ва олихиламчод ва алайду алайхум аттахийята, вассалом.
220

Дар ч;авоби мактуби баъзе аз судур, ки
истидъои чавоб карда буданд
В арадту ало сахифати мин м аф зал,
Х атталаиоми бифазлихи ва наволихи.
М ам адда ало куллилваро,
Фй маснадиликболи зиллу чалолихи.
27— 5901

417

* * *
Б а номи рахй номае номзад шуд
Зи оличаноби садоратпанохй.
М агу нома, маншури лутфе, ки бошам
Б а ташрифи он то киёмат мубохй!

Шукри номаи мушкинтарозу узри хомаи мнскиннавози мулозимони остони рафеъ, лозола малозапалкулли шарифин ва вазеъ, майсури калами максуруллисон
ва макдури забони косирулбаён набвад. Лочарам такоъуд аз адои он вочиб намуд.
Агар ахдхо узри ин лутф хохам,
Бурун н-оям аз ухдаи он камохй.
Дамон бех, ки аз м аъ зар ат лаб бибандам,
К и хам лутфаш а з худ кунад узрхохй.

Ва чун шархи маъонии ниёзмандиву ихлос аз тазах,хуми такаллуфу риё орй нест ва изхори сурати иктисор чуз бар коъидаи зохирбинони худнамо чорй не, садди он боб низ карда шуд.
Зи ш авки нихонй иборат чй хочат,
Ч у бар сирри дил м едихад дил гувохй?!

Доъии каминаро чуръати ин калому густохии ин ибром набуд, аммо ба хукми алмаъмуру маъзур мусаддеъ гашт.
Зи дарвеш и содик дар ин рах чй лойик
Д уъои ш абу химмати субхгохй?
Б а он сон, ки хохй, насиби ту бодо
Б акои масъун з-эхтимоли танохй!

Эзид таъоло зоти малакисифотро дар макарри иззату мустакарри давлат бидород!
Вассалом.
418

221

Ч^авоби мактуби Шайх Сайид
Муъиниддин Мухаммад валади Шайх
Сафиюддини Амчй
Рихуссабо аад ат ило наъимо,
Мин балдатин ф ихалчайбу мукимо.
Иннй азанну насимахо мин таййибати
Ва хубубухо мим индахи иаеимо.

* * *
С убхдцам накх,ати гесуи ту овард насим,
Тоза ш уд бо дили ман ишки туро ахди кадим.

Рашхаи хомаи мискиннавоз, ки бар сахфаи номаи
мушкинтароз муррони улоачнахаро дом ниход, чун саводн дидаи арбоби биниш хама нуру чун сари синаи
асхоби дониш саросар сурур фй аймани вакту акрами
соъат бад-ин калилулбизоъат расид.
К,ад карранй ахдалакамм и мо наситух
Ва хеч эхзоналф уод ва шавкам.
Алам бикалбп ммиху ш авкун мубаррих
Ва ахрам филэхшоъи норам ф ааф лако.

Аз хар харфе фарахе руй доду дар хар лафзе лутфе мушохада афтод.
222
Б акиту бакоъан лоюзолу фанннамо
Б акоун хасануззахмони ва тиб.
В ало кона лилмакрухи нахвак мазхаб
В ало ассуруфуддахри фика насиб.
у

419

■t-

t-

%

Ш уд найи хома диламро тарчумои*
«Бишнав аз най, чун х;икоят мекунад».
Б о забони тезу чашми ашкрез
«Аз чудоихо ш икоят мекунад».

Мехнати тамодии айёми фироку шиддати таволии
оломи иштиёк зиёдат аз он аст, ки ба имдоди когазу мидод ва аъмоли адавоти каламу давоти таъаддиву тафаззй уадаи адои он тавон намуд.
Б а сад тумору сад даф тар наш ояд шарх,и муштокй!

Аммо чун хидмати бародари хакикй ва дусти тахкикй, вафкатуллох лимо ях,ба ва ярзох, ба бахонаи обу
гил руй дар Каъбаи арбоби дил карда, мутаваччехи он
савб буд, худро бар гушаи хотири мучовирони он остон, ки киблагохи ростон аст, гузаронид ва бар фитроки
мулозимони он даргох, ки панохи хушмандони огох аст,
бает.
Н агуям нисбате дорам ба наздикони даргох,ат,
Ки худро бар ту мебандам ба солусиву заррокй.

Харчанд саломи катра ба дарё ачаб асту пайгоми
зарра ба хуршеди воло хилофи адаб, аммо чй тавон
кард.
Н абзи ош ик беадаб барм ечахад,
Хешро дар каф ф аи шах; менидад.

Хайрулкаломи мо халла ва дилла, агарчи ин калимоти парешон аз далолат орист.
Бихамдуллах, ки киллат ихтиёрнст!
Сояи олй бар мафорики авониву аъолй мадиюлайём
валлаёлй мамдуд бод!
Биннабй ва олихиламчод, вассалом валикром.
420

223
Эй мурр, агар ш авй суп Табрез, тез пар,
Аз холи мо бибар бари табрезиёи хабар.
К-имшаб ш удаст хиркаи арбоби ф акрро
Домону чайбу хиш таку тирез низ тар.

М аъруз он, ки чамъе фукарову масокини адаму арбайнш ш оъи ваттин дар карияи Неъматобод, ки аз заволи неъмат эмин бод, даст аз худ шустаанду машрул
ба дуъогуйнву хайрходй ва интизори иавиштаи шодй нишаста.
.

Чи хуш бош ад, ки аз ф азли илохй
Гадоёнро расад маншури шохй!

Д авлати дудадониву саъодати човидонй
•бод! Вассалом валикром.

мудассал

224
Хувалдайю иннолиллод ва инноилайди рочиъун.81
К адом давхаи икбол cap ба чарх кашид,
Ки сарсари ачалаш окибат зи бех накаид?!
Кй рехт тухми амоий ба киштзори чахон,
Ки барки ходиса оташ ба хирмаиаш нафиганд?!

Чй гуям аз ахбори вок,иъаи душвори падари бузургвор, дашаруллохулмаликулгаффор фй зумратал-аброр
валахёр,62 бад-ин дигархастагони дилафгор чй расиду
чй нависам, ки аз кашидани бори мусибати мушкилу
додисаи доили он кудваи амосил тармадада аллоду яфзалалкомил ва руввадалшомил63 бар ин аздастрафтагони пойдаргилмондагон чй афтод?
Д азо гамму амми таф озилулачзо
Ва алам лам битабоъизилаъзо?64

421

Чон решу чигар пораву дил пурхун аст,
Аз дидаи гам дида чй гуям, чун аст?
■

9

Аммо чй тавон кард? Хеч падар ба дари вучуд дарнаёмад, ки рахт ба дарвозаи адам накашид ва хеч писар ба сари хони хаёт нанишаст, ки шарбати мамот начашид.
Гахе Я ъкуб з-осеби рами Ю суф хамемирад,
Гахе Ю суф ба доги ф уркати Я ъкуб месузад.

225

Суфоришнома ли баъзииласдик,о
Баъди рафъи салому савки калом дар баёни камоли
шавку гаром маърузи акобири узом ва мафохири ки­
ром он ки хочаи дарвешмашраби дар чавонй ба пирй
мулаккаб, ки гумонн ин факир он аст, ки максуди вай
аз мухочарати автону муфоракати ихвон зиёратн дарвешону такарруб ба мулозамати эшон аст, на хусули омолу амонй ва вусул ба музахрафоти фонй, ки бар хеч
окил пушида намонад.
Ки коми ин чахон чандон наярзад,
Ки гоме бахри у бардорй аз чой.

М утаваккеъ аз макорими ахлоку маросими ишфоки
эшон он, ки макдами шарифн уро муртанам шумурдаву шароити икрому эхтироми у ба чой оварда, дар хар
мухимме, ки ручуъ кунад, эхтимом намоянд ва дар маслахате, ки ба арз расонад, илтифот фармоянд, ки бешак имдоди хар кй аз ин тойифа дам задаасту иъонати
хар кй дар ин тарика кадам нихода, василаи начоту
воситаи рафъи дарачот хохад буд.
Х ак субхонаху ва таъоло хамгинонро тавфики са­
422

ф ари аз худ бар худ, ки сармояи давлатй абаду саъодати сармад аст, рафик гардонод!
Вассалом.
226
Хидмати фазойилмаоби латойификтисоб Мавлоно
Сайфй, ки дар лутфи газалу хусни макол адимулмисоланду дар хиддати зехну диккати хаёл мушарраф ба
мартабаи Камол ва дар саноъати таъмийя номдоронро
номгум кардаанду дар халли муъаммиёт ба мушкилкушойй ном бароварда, майдони кофиясанчон дар макомя
муковалаи эшон танг асту мизони арузиён дар маърази муъоразаи эшон бесанг, муддате мадид партави ил­
тифот бар кулбаи торикнишинон андохтаанд ва машоми
завкашон ба равоехи анфоси худ муъаттар сохта. Маъмул аз макорими ахлоки эшон он, ки дар райбату хузур
риъояти хукуки сухбату шаройити мухаббат лозим до­
ранд ва дар сафару хазари икомат вазойифи дуъои
хайр вочиб шуморанд.
Хак субхонаху ва таъоло хамгинонро аз зулмати гирифторй ба худ бирахонод ва бар ошной ба худ бирасонод!
Биннабй ва олихилкиром алайху ва алайхум ассалавота, вассалом.
227

Суфоришномаи дигар
Сохиби фазли чалй Мавлоно Дарвешалй, ки дар
санъати китобат ангуштнамосту дар саноъати назми разал фарду бехамто, миёни асхоби калам ба хушнависй
машхур асту ба забони арбоби баён ба Вайей мазкур.
423

Он ки поку латиф мегуяд,
Гар касида ва гар газал, Вайсист.
Д ар хисоби хунар, агар дигарон
Бист бошанд, ф илмасал вай сист1

Дер год аст, ки гушаи хотире ба чониби ин ф акир
медораду аз зумраи мудиббону мухлисон мешуморад.
Мултамас аз макорими ахлоку маросими ишфоки маходим он, ки дар чо ташрифи дузур арзонй фармоянд,
макдами шарифи уро мугтанам шуморанд ва шаройити
таъзиму такриму тавкир ба такдим расонанд. Харчанд
бо зудури фазойилу шамойили у машгулй ба ин суфориш фузулй менамояд, чун он бинобар илдоду ифтироди
у буда бошад, дар кй донад, бешубда маъзур фармояд.
Хак субдоиаду ва таъоло дамгинонро аз худ радоиву
бо худ ошной каромат кунод! Биннабй ва олидиламчод.
228

Рукъаи мушъир ба вусули он чи подшохи
Рум фиристода буд
Орифае, ки мулозимони дазрати подшоди динпаноду
шадриёри маъдалатшиъор бе василаи сабабеву воситаи
талабе аз билоди Рум номзади фукарои аз шарафи хид­
мати мулокот мадрум ба Хуросон фиристода буданд,
расиду аз он дазрати башоратикбол бар дарвешон ва
кабули тарикати эшон расонид.
Атохое, ки шохи маъдалаткеш
Ф иристад суи дарвешони дилреш,
Д алели раъ ф ату эхсони ш оханд,
Б ар икболу кабули у гувоханд.
Хусусан, ин гувохоне, ки пайдост
Фуруги сидк аз эшон бекаму кост.
424

5

Д урахш он руяшон чун барки ломеъ,
Зи Куръон васфаш он сафрой фокеъ.
Сурурангез дилхои парешон,
Тасарраннозирин дар шаъни эшон.
Ф арангиасл, лекин шохи диндор,
Рахонидасташ он аз кайди куффор.
Гирифта пеш хамрохи каримон
С аёхат дар диёри ахли имон.
Зи касрат гарчи берун аз шуморанд,
Чу бахшишхои ш ах дадде надоранд.
Ч у гири аз шумор орозу анчом,
Р асад холй шумори он ба итмом.
Ало, то офтоби олам аф руз
З ар аф ш онад зи чайби субх хар руз.
Кафи ш ах хамчу хуршеди дурахш он
Б а ф арки хокиён бодо зарафшон!

Зулоли олии мадиюлайёмуллаёлй мухаллад бод!
229

Муъаммо ба исми Усмони Чалабй, ки х;ам аз
назму
х,ам аз наср бармеояд
О варда ба айни К аъб а дил хачч'и дуруст,
Л екин чу хисоб кард аз он рукни нахуст.
Л аббай к зад аз х ад бадару руй ниход
Д ар К аъбаи омол, ки хоки дари туст.

Ин муъаммои номдор садафест шомили дурри шохвор, аънй номй хучастафарчоми дарёкаффе, ки як гавхар аз осори чуди у аз хар чи дар Уммон аст, бар cap
омада ва чайби омолу амонй бо самти бепоён аз мабодия лутфу бари у барбаромада.
425

И ш к ба зуру зар нест, ба зорист,
Х ар кй бе зорист, дар худбезорист!
Ч ехраи зард бояд, на бадраи зар,
Т арикат хамин аст, аз ин магзар!
Мо на сими сара, на зар дорем,
3-он лаби хуш ку руи зар дорем.
Ошиконро кучо дихад зар даст?
Вачхи эшон хамин рухи зард аст!
К арда аз аш к остин пурсим,
Кимати дурри васл мепурсем.

'

*#*
Д ар ин рох номи нек мучиби нанг аст,
Номус ба як тараф нех, ки вакт танг аст!
Б ар ак и в ар ъ у зухд дарпеч,
Ч ари да рав, ки рохест печдарпеч!

* * *
Д а р хароботи ошикон, зинхор,
Аз сари ифф ату в ар аъ н-ойй!
3-он ки бо якдигар наёяд рост
Д аъ ви и ошикиву раънойй!

230

Ба султон Ца^оншох,, ки Зцак;ик;й тахаллус
мекарду девони
худ фиристода буд, навишта шуда
Бидех, сокй, он чомй гетинамой,
Ки хастирабой асту мастифазой.
Б а мастй зи хастй рахоем дех,
426

Б а мастони иш к ошноем дед!
Б изан, мутриб, он нармаи дилнавоз,
Ки дар пардаи дил бувад пардасоз!
Б а шукрона, к-аз пардаи гуфтугуй
Арусони маънй намуданд руй!
Зи гулзори фирдавс ом ад гуле
Б а сарманзили бенаво булбуле.
Зи борони чуду садоби карам
Зулоли бако ёфт хоки дарам .
Зи дарёи асрор файзи чадид
Б а лабташ нагони саводил расид.
Сухан кутад, аз зодаи табъи шод,
Ки донишмаоб асту ирфонпанод,
Хумоюн китобе чу дурче зи дур,
Р аси д аз гудархои тадки к пур.
Д ар у дам еазал дарчу дам маснавй,
Х ам асрори суриву дам маънавй
Ш уда толеъ аз м атлаъи дар разал
Фуруги табош ири субди азал.

Зи

м ак таъ чи гуям, ки дар мактаъе,
Ки файзи абадро бувад манбаъе.
Б а суратпарастони куи мачоз
Зи шоди дакикй нишон дода боз.
Ч у дар маснавй дода доди сухан,
Н авй ёфта роздои кудан.
Д ар идроки асрори уммулкитоб
Зи дар мисраъаш аклро ф атди боб.
Зидй, номаи дилкаш у дилкушой,
Ки шуд чони Аттор аз у атрсой!
Б увад маснавй, лек он маснавй,
Ки шуд фойиз аз хотири М авлавй.
Зи бас гул, ки аз роз дар вай шукуфт,
Х аме ш оядаш гулш ани роз гуфт.
Б увад пояи он сухан бас баланд,
427

К ай он чо расад васфи моро каманд?
Суханхои ш ах, к-аз дили пок хост,
Б а покон, ки шохи суханхои мост.
Б ар ин нукта бош ад далеле тамом:
«Каломалмулуки мулукалкалом».
М ан аз васфи гуфтори ш ах косирам,
Б а мадхаш чй сон рах барад хотирам?
Ч у хаффош ро нест нури басар,
Ки бинад ба руи замин акси х (в )а р .
Кучо оварад харгизаш дида тоб,
К и бинад бар авчи ф алак офтоб?
Ф уру банд, Чомй, забони макол,
Ки танг аст ин чо суханро мачол!
Ч у расмест д ар ин ки хатми сухун
Б увад бар дуъо, бар дуъо хатм кун!
Ало, то кавобил зи файёзи чуд
П азиранд хамвора ф айзи вучуд.
Дили поки ш ах кобили роз бод,
Д ар и ф айз бар хотираш боз бод!
Сипехраш ба фармон, чахонаш ба ком,
Дуъогуйи у инсу чон, вассалом!

.

л.-' .. I.‘rSV:,.-•
231

Мавлоно Ч^омй ба султон Дусайн Мирзо
навишта65
Ф айёзи карам зи файзи беандоза
Андохт зи м акдам ат ба ш ахр овоза.
Ш уд боги умеди номуродон хуррам,
Ш уд шохи умеди ноумедон тоза,

Муродоти суриву маънавй
диниву дунявй муяссар бод!
428

мутазаммини

саъодоти

232

Мавлоно Цоми дар ч;авоби мактуби цози Исои
Ирок,й навишта
Килкат, ки ба коми дустон ком ниход,
Б ар рурраи субх, турраи шом ниход.

233

Мавлоно Цомй ба яке аз дустон навишта
Раф тиву бахона он, ки бозоям зуд,
Ш уд зуди ту деру дер. хам ру нанамуд.

Мунтазиронро дида бар род буду шикастахотироиро
сина пурох, аммо чй тавон карду руссаи ин кисса бо кй
тавон х(в)ар д ? Байт:
Х.ачре, ки бувад маро зи дилбар,
Аз васл хазор бор хуштар!

Муродот мухассал боду тафракахо ба чамъийят мубаддал! Вассалом.
234

Ба Амир Алишери Навой
дар суфориши Хоч,а Махмуди Тойибодй
М ахмуд, ки судааст умре чу Аёз
Б ар хоки дар ат ба бандагй руи ниёз.
Р аф та зи д ар ат зи берахй рохи дароз,
3-он берахй акнун паи узр омада боз.

429

Илтимоси он дорад, ки маъзарати вай кабул намудаву чурми вай афв фармуда, ба назари иноят малдуз
гардад ва аз кусни риъоят мадзуз.
Д авлати мустадому саъодати аладдавом!
235

Мавлоно "Ч^омй ба яке аз ёрон навишта
Д ар дида зи ту абри бахоре дорам,
Б ар чедра ш укуфта лолазоре дорам.
Л утф е бинамову буркаъ аз талъ ати хещ
Бикшо, ки азим интизорй дорам!

Муддати дурй дер кашиду меднати мадчурй ба нидоят нарасид. Беш аз ин факиронро тадаммули интизор
несту зиёда аз ин мадчуронро сабру карор на!
Эй хонда ба азми раф тан афсуни хама,
Бигрифт рамат даруну беруни хама!
Мо зинда ба онем, ки бозой зуд,
Гар дер ой, ба гардан ат хуни хама!

Асбоби табдили айнийят ба дузур мудайёву майсур
бод! Биннабй ва олиди.

ТАВЗЕХ.ОТ

Нафах,от ал-унс
1. «Табакот ус-су,фия»-и Абдуллохи Ансорй, (М урочиат кунед
ба нашри кобулии он: Абдуллохи Ансорй. Табакот ус-суфия. Б а
тасхеху таъ л и к ва тахш ияи А бдулхай Хабибй. Кобул, 1341/1962,
м укаддим аи ношир, с. 4—35).
2. «Табакот ус-суфия»-н Абдурахмони Суламй асарест, ки дар
он бузургони суфия (аз Фузайли Аёз то М ухам мад ибни Абдулхолики Диноварй) ба 5 т аб ак а чудо кар да ш удаанд. М уаллиф дар
4 таб ак аи аввал 20 нафар ва дар табак аи 5-ум 23 нафарро чой
дода, дойр ба хар кадоме бист дикоя овардааст. (Суламй. Т абакот ус-суфия. Табъи Н уриддин Ш ариба, Кохира, 1953).
3. Б а монанди «Китоб аз-зухд»-и Сахл ибни Осим, «Китоб
аз-зухд»-и имом А хмад ибни М ухам мади Х анбал (с. в. 241/855),
«Эътикод»-и И брохими Хавос (с. в, 291/904), «Асмои машоихи
форс»-и А буабдуллохи Хафиф ва райра.
4. <Кашф ул-мацууб ли арбоб ил-^улуб» («Кушоиши нидохо
барои ахли дин») — асари илмиву фалсафии Чуллобии Хачвирй ва
аввалин асари таълиф й ба забони форсй-точикист, ки таърихи тахаввул ва мохияти тасаввуф ро муф ассалан баён менамояд. Ки­
тоб аз мукаддим а (14 фасл) ва матни асосй (11 фасл) иборат
431

.
/
буда, дар он максад, маъно ва мохияти сайру сулук, каромот в а
таълимоти адли тасаввуф баён шудааст.
5. Мавлоно Абдураумон ибни Ахмада Чомй. Н аф ахот ул-уне,
Б а тасхех. ва мукаддимаи М ахдии Тавхидипур, Техрон, 1337 х. К.
6. Шайхулислом ■
— лакабест, ки аз чониби давл ат ба пири тарикати ислом дод а мешуд. Х,амчунон, лакаби машхури Абдуллохи
Ансорй аст.
7. А бдурахмони Чомй дар «Н аф ахот ал-унс» санахоро ба хуруфу забони арабй овардааст. Барои он ки ба хонандагон фахмотар бош ад, мо санахоро дар кавсайн бо ракамХо (хам санаи
хичрй ва хам санаи милодиашонро) тафсир додаем. (Соли 1476
соли орозн навишта шудани «Н аф ахот ал-унс» мебош ад).
8. « Сияр ус-салаф» — рисолае дар сирати орифону машоихи
гузаш та буда, м уаллифу таърихи таълиф аш алхол номаълум аст.
9. Шунайзия — номи яке аз масчидхон машхури Бардод.
10. Сакалайн — инс ва чине: олами инсои ва олами чине.
11. Абдол — наздикони худо; хосони худо, ки шумораи онхо
гуё 70 нафар будааст.
12. «Ман-язид» — ибораи арабй буда, маънии «кй зиёд мекунад»-ро ифода менамояд ва дар муомилоти тичоратй (дар вак,ти
фуруш ) барои баланд бардош тани бахои м олу м атоъ истифода
бурда мешавад.
13. Х.убайра — шахрест вокеъ дар Миср.
14. Ладуннй — он чи райри иштироки табиату зехн ва гайри
кушиш гуё аз тараф и худо ато ш удааст; худодод.
15. И нро гуш кун ’
16. Ацамй — мардумони райри
гочикзабон,

арабро гуянд; кавмхои форс$

17. Усул — кавоъиди асосии хар илм, асосхои хар илм, кисматхои мухимтарини илм; номи илми дини ислом, ки дар он аз
хар чахор усули фикх бахс меш авад: якум — китоб (К,уръон);
дуввум — суннат (хадис); саввум — ичмои умм ат (иттифоки сахоба ё м учтахйдди н); чахорум — киёс (хукм баровардан дар бо«
432

|> аи \д алоли ву даромии кору ам але аз чихати зарари сиддй ва ё
ахлокй ба воситаи таш бед кардани чизе ба чизе).
18. Шайхулмашоих— муршиду пешвои рудониён.
19. Шофеъимаз^аб — пайванди яке аз чадор маздаби ислом,
ки асосгузори он имом А буабдуллод М удам м ад ибни Ш офеъии И д­
р и с ,будааёт.
.
20. Тащизу такфин— омодаву тайёр намудани асбоби зарурати мурда ва каф ан кардан.
21. М у с га Ц о б у д д а ъ в а — касе, ки дуъодои вай посух дода ме­
ш ав ад ва аз тараф и мардум пазируф та мегардад.
22. Х,анбалимазуаб — касе, ки пайравии имом Ахмад ибни М у­
х ам м ад ибни Х,анбалро кунад.
23. Ф акир азиз аст.
24. Ф ахру зинати факирон.
25. Сайидултоифа — тоифаи сайиддо; сайид — лакаби авлоди
М ухам м ад пайрамбар аст,
26. А й нулк,уззоти Х,амадонй — Абулмаолй ибни А бдуллод ибни
Алии Миёнчии Хамадонй (1099/1131 дар Х амадон) олиму нависандаи мутасаввифи форс-точик буда, дар илмдои ф алсаф а, мантик, калом, дадис, дисоб, адаб, сарф у надви форсиву арабй шудрати зиёде дош тааст. У яке аз назариячиёни тасаввуф буда, бештари таълиф оташ дар ин сода аст. Айнулкуззотро дар аддаш бо
таъбирхои «пешвои орифони замон» ва «саромади асри худ» тавсиф кардаанд. М уаллифи як силсила асардои илмй ба забондои
форсй-точикй ва арабй: «Зуб дат ул-дакоик», «Яздоншинохт», «Тамдидот», «М актубот», «Тафсири дакоики Куръон» ва райра мебошад,
Айнулкуззот ба воситаи таълиф оти худ афкори оппозиционии адла
тасаввуф ро нисбат ба исломй хеле инкишоф додааст. Як силсила
рубоиёт низ дорад, ки аслан андеш адои тасаввуф ии уро тачассум
иамудаанд,
27. А зизу тавоно.
28. Б а номи худой бахш ояндаву медрубон.
29. Самоъ — долати
дакгом н хондани зикр.
28—5901

ш авку

завк ,

433

вачд

ва

чазбаи

дарвеш он

/
30. Турбаташ м укаддас бод!
31. «Оят ал-курсй» ■
— номй ояте аз Куръон аст.
32. Сулук — дар тасаввуф роху тарика ва зиндагонии ахлв
тасаввуф , зиндагонии дарвеш она ва пархезгоронаи суфиён бош ад.
33. Д ар тахкик,.
34. Он дар «Ал-китоб» (яъне К уръон) сабт шуда.
35. Бигу, эй кофирон!
36. Аз байни одамон ту ба ман шабехтаринй.
37. Суфй бо чандахои худ ва ятим бо газаби худ авлост.
38. Ш аби шанбеи 10-уми мохи рачаби соли 71-2 х. ф авт к а р ­
дааст, турбаташ м укаддас бод!
39. Амиралмуъминин— сарвари мусулмонон, лакаби халиф ахои араб аст.
40. Шатх, — дар тасаввуф суханони мухолифи зохири ш ар ъ
гуфтан ва калимоти мухолифи ш ариат ба забон овардан аст.
41. Машшоия — маш хуртарин чараёни озодандеши ф алсаф аи
асрхои миёнаи мардумони Ш арки Н аздику Миёна буда, дар карни
IX пайдо ш удааст. Асосгузори вай ф айласуфи араб Киндй ба шу­
мор меравад. М анбаъхои назариявии он мероси ф алсафии Афлотуну А расту аст. М ашшойён гурухе аз файласуфони Юнони Кадим,
буданд, ки масоили мураккаби фалсафиро бо рохи музокираву
мубохиса, дар пайравии А расту хал мекарданд, Машшоиёни Ш ар к
Киндй, Форобй, Ибни Сино, Ибни Руш д, Насириддини Туей ва
райра онхоро пайгирй намуда, д ар таълиф оти худ мулохизоти
озодандеш онааш онро баён дош таанд, ки Ш ахобиддини С ухравардй
аз зумраи онхост. Хамчунон: ишрокиён — пайравони ф алсаф аи ишрок; саромади ишрокиёни Рарб Афлотун аст. Д ар Ш арк бош ад
саромади ин гурух Ш ахобиддини С ухравардй м аъруф ба Ш айхи
М актул мебошад, ки дар авохири асри X II ва авоили асри X III
зиндагй ва эчод кардааст.
42. Ва мо аз раги гардани худ дида ба у наздикем.
43. Султон Маумуди Сабуктегин — дар байни солхои 998— 1030
хукмронй кардааст.
44. Ва аз офаридахои он марди турбаташ м укаддас аст.

434

V

.

45. Ва хамчунон аз он.
46. Савмаъа — ибодатгох.
47. Зуннор — риштае, ки дарвеш ону зардуш тиён ва кашишони
«асронй ба миён мебастанд.
48. Раво ва иораво.
49. Олимони пайрави ман баробари пайгамбарони банй Исроиланд.
50. Аз барои худо чизе садак а кун.
51. Худованди бузург аз нафаси шарнфн у ба толибоии мушт о к бехтарин мукофоти мукофотхоро ато ф армояд.
52. Х,арамайн (уарамайни шарифайн) •— ба маънии М аккан му■каррама ва М адииаи мумаввара меояд.
53. Маликалумаро — сарвару рох,бари амиронро гуянд.
54. Лайлатулк,адр — шаби муайянш авии такдир, голнбан шаби
27-уми мохи рамазон, ки бехтарин шаб барои ибодат медонанд,
Г уё он шаб дуову ибодат зу д ичобат меёбад.
55. Тай — номи яке аз кабилахои араб мебошад, ки онро Той
хам мегуянд ва Хотами Той аз ин кабила будааст.
56. «Таърихи Х,инд» — ин чо «Таърихи Фирузшохй»-и Зиёиддини Б аранй (с. таъл. 1356 м.) дар назар дош та шудааст.
57. Арбаъин — дар ин чо ба маънии «чилла» ом адааст; яъне
муддати чил рузе, ки суфиён дар гушае ба танхой нишаста риёзату ибодат мекунанд.
58. Эй худо, чи гуна ифлосанд авлиёёни ту ва дар байни онхо
покизае нест.
59. Чи вахш иянду ифлосанд авлиёхои ту!
60. Духтари Каъб — ин чо сухан дар бораи Робиъаи Балхй
(ш оираи асри X) меравад.
61. Б а чашм!
_
62. Соли 883 хичрй баробар аст ба соли 1478 милодй, ки дар
ин сол Абдурахмони Чомй кйтоби «Н аф ахот ал-унс»-ро анчом додааст.

Алй Мууаммадиез
435

РИСОЛАИ Ь’ОФИЯ
М УЦАДДИМА

Г. Чомй мувофики анъана маънохои кофияро дода, м сн ан дв
Ш амси Кайс ба таъриф и он гузаш тааст. М уаллиф ин таърифронисбат ба Ш амси Кайси Розй ва Насириддини Туей равш антар
баён кардааст, ки ба ш арху эзох эхтиёч надорад. Мушкилии таъриф танхо дар он мебошад, ки таъриф дар асоси истилохоти забоншиносии арабй асос ёфтааст.
Б ахром Сирус тамоми таъриф хои кофияро, ки дар рисолахои
форсй-точикй зикр ёф таанд, овардааст. (Кофия. с. 16— 18).
2.
Мурдаф — номи ин ё он навъи кофия, ки аз руи нштирокк
ин ё он унсури кофия таш кил меёбад. Д а р назмшииосии имрузаи
точик ду мафхум: кофияи ридфнок ва кофияи радифнок дар я к
калимаи м ураддаф омехта ш удааст. Х арчанд ки аз калим аи «радиф» мураддаф сохта намеш авад, барои ф ар к кардан кофияи ридфнокро мурдаф ва кофияи радифнокро м ураддаф номидан сахехтар
аст.
Ф асл [I]
1. Раей — харф и асосии кофия аст. Ин харф таъриф хои зиёд
дорад: «Харфи охирини калимаи кофият, чун аз нафеи калима
бош ад, равй хонанд». («Ал-Муъчам...» с. 204). «Харфи охирини решагии к а л и м а — кофия». (Б. Сирус. Кофия. с. 22).
Д а р байти овардаш уда д ар калимахои «дил» ва «гил» «л» равй
аст,
2. Ридф — яке аз садонокхои дароз — мам дуд, ки бевосита
пеш аз равй меояд. И н унсур д а р зимни кофияи ш еъри точикй
коидахои ба худ хос дорад. Таъсис, дахил ва ридф се унсуранд,
ки дар коф ия пеш аз харф и равй меоянД. Ридф ду навъ бош ад:
ридфи м уф рад (аслй) ва ридфи зоид (Ниг. Б . Сирус. Кофия»
с. 28).
3. Ниг. М укаддим а, эзохи 2.
4. Х арфи хамсадое, ки дар байни равй ва ридфи м уф рад во­
к еъ гардида бош ад, ридфи зоид ном дорад. Ш амси К айс ва Чомй
436

харфхои ридфи зондро ш аш то номбар кардаанд: X, Р , С, Ш, Ф, Н .
Д ар байта зайл дар калимахои «гудохт» ва «шинохт» ва «сохт» ва
«сухт», «рехт», «корд», «кост», «зист» ва «дошт», «гушт», «ёфт»,.
«куфт», «фирефт», «монд», «доид» харфхои: X, Р, С, Ш, Ф, И
ридфи зоид мебошанд.
5. Ишбоъ — истилохи фонетики аст, ки бо он яке аз унсурхоикофияро номидаанд, яъне ишбои х ар акат — пурраву том талаффузкардани садонокхо (харакатхо)-и «а», «и», «у» то дарачае, ки б а
садонокхои дарози «о», «й» ва «у» табдил ёбанд.
6. Манзури назари муаллиф — дар калимахои «нур» ва «пир»овозхои «у» ва «ё» мебошанд, ки аз «у» ва «й»-и д ар о з дар т алаф ф уз ф арк доранд.
7. М уаллиф «у»-и дароз ва «у», «и»-и дароз ва «ё»-ро дар н а ­
зар дорад.
8. Имола — дар фонетика овозхои «о» ва «а»-ро монаиди «и»,
ё «е» тал аф ф уз кардан аст. Чунончи китоб — китеб, хисоб — хи~
себ, катеба — китеба.
9. Яъне харф и хамсадои пеш а з равй омадаро, ки пас а з онхарф и садоноки дароз вокеъ ш удааст, кайд команд. Д а р мисоли
зайл д ар калимахои «чанг» ва «оханг» харф и «н» кайд аст.
10. Чомй низ мисли Кайси Розй харфхои кайдро дахто хисоб
кардаан д: Б, X, Р, 3, С, III, F, Ф, Н, X.
11. Д ар калимахои хамкоф ияи «абр» ва «сабр», «тахт»
ва
«бахт», «мард» ва «дард», «базм» ва «разм», «мает» ва «даст»,
«гашт» ва «дашт», «марз» ва «нарз», «суфт» ва «гуфт», «панд» ва
«банд», «чехр» ва «мехр» харфхои Б, X, Р, С, Ш, F, Н , X кайд
мебошанд.
12., Таъсис — унсури кофия буда беш тар бо номй «алиф»-и таъ сис маълум аст. Чунки он ба гайр аз «алиф» чизи дигар ш уда
наметавонад, яъне «о». Таърифи хамин унсури кофия дар тамоми
рисолахо як хел аст. «Д ар шеъри точикй ш арт нест, ки тамоми
кофияхои як шеър «алиф» дош та бошад». (Кофия. с. 34). Вале дарш еъри арабй, чи навъе ки Чомй дар ф авк кайд намуданд, ак св
хол аст; масалан, агар кофияи якум бо ин харф бош ад, пас бу~
437

дан и он дар кофияхои дигари хамон шеър ш арт аст.
13. Дахил — ш унсури кофия хам- дар аксари рисолахо як
н авъ маънидод карда меш авад ва хулосаи таъриф ин аст: харфе,
ки байни равй ва «о»-и пешистода меояд... Д ар шеъри точикй
риояи ин унсур ш арт намебош ад. (Кофия. с. 34)
14. Васл — уисури кофия аст, к и .б а ъ д и равй меояд, ба шарти
ин ки равй харак ат (садонок) дош та бош ад. Д а р хусуси ин ун­
сур Б. Сирус шархи муфассал додааст. (Кофия. с. 35—40).
15. Хуруч — унсури кофия мебошад, ки баъди васл меояд.
Б. Сирус хамаи таъриф хои рисолахои дигарро хулоса намудааст,
■яъне «харфхои хамсадои баъ д аз васл омадагй». (Кофия. с. 40).
16. Мазид — унсури кофия аст, ки харфхои хамсадо ва садоноки дарози баъд аз хуруч ом адаро гуянд, чунон ки дар байти
овардаш уда калимахои «сиёхасташ», «нигохасташ» «ш» м азид аст.
17. Ноира — унсури кофия аст, ки баъд аз харф и мазид меояд ба истиснои садонокхои кутохи «а», «и» ва «у», ки дар забоншиносй онхоро хар ак ат меноманд, дар алифбо ш акл надоранд.
Барои ифодаи садонокхо аломатхоро истифода мебаранд, ки дар
боло ё зери харф гузош та меш авад. Д а р байти овардаш уда, дар
калимахои «дидастемаш» ва «гузидастемаш» харф и «ш» ноира
аст.
Ф асл [II]
1. Х,аракоти к,офия — харакот ва хуруф ; дар забони арабй са­
донокхои кутохи «а», «и» ва «у»-ро х ар акат меноманд ва онхо
д ар алифбо ш акл надоранд. Барои ифодаи ин садонокхо ал о м ат­
хоро истифода мебаранд, ки дар боло ё зери харф гузош та меш а­
вад. Аммо хуруф (харфхо)
дар ин мафхуми истилохии имруза
хам харф ва хам овозро ифода мекунанд.
2. Расс — унсури кофия аст. Аз ин унсур cap кар да муаллиф
ба ш арху эзохи харакатхо (садонокхо) мепардозад, ки ба кофия
т а а л л у к доранд. Ин унсурхоро Б. Сирус дар асари худ (Кофия,
с. 42—47) батаф сил ш арх додааст. «Ин унсурхоро бо истилохот
ва алифбои имрузаи точикй ш арх додан райри имкон аст. М асалан, расс — ф атхае (а), ки пеш аз «о» (таъсис) ба назар дош та
438

меш авад». (Кофия, с. 42). Аммо «о»-и таъсис «алиф»-и мад аст ва'
он чо ки «алиф»-и м ад аст, хамеш а пеш аз он ф атха хает, аз­
ин ру, д ар баъзе рисолахо зарурат надош тани чунин истилохро
таъ ки д кардаанд.
З.Ишбоъ — (ниг. Ф асл [I], эзохи 5). Ин харакати дахил буда,.
риояти он дар шеър, бар хилофи худи харфи дахил, зарур аст.
4. Х,азв — низ яке аз унсурхои кофия, харакате, ки бевосита
пеш аз ридф меояд. Д ар навишт ва маънои истилохии арабй, ки
унсур мафхум аст, лекин дар точикй азбаски ридф ба навъхо
таксим меш авад, шархи он ба мушкилй дучор меояд, а з ин чихат
Б. Сирус садоноки пеш аз кайд ом адаро хазв номидааст. (К,офия,.
с. 43).
5. Тавцец'— унсури кофия, ки бо ишбоъ такрибан як маф хум ро ифода мекунад. Тафовут дар он аст, ки агар равй сокин бошад^
садоноки пеш аз он ом адаро тавчех меноманд.
6. Мачро — унсури кофия, харакати равй., Б.. Сирус чунин меш уморад, ки он садоноки кутохи «а» аст. Аммо дар арабй хар як
аз се садонок метавонад мачро бошад. Аз ин сабаб, Хоча Насириддин ва Чомй дар таъриф и он ф акат ба таъбири «харакати
равии мутахаррик» иктифо кардаанд.
7. Нафоз — низ яке аз унсури кофия мебошад. Чомй низ он­
ро «харакати васл» номидааст.
Ф асл [III]
1. Мутародиф — муродифи якдигар аз чихати микдори унсурхо, навъи панчуми кофия.
2. Мутавотир — пайваста, пай дар пай; навъи чоруми коф ия
чихати микдори унсурхо.
3. Мутадорик— якдигарро дарёф тан, бо якдигар наздик шудан; аз хели сеюми кофия аз чихати микдори унсурхо мебошад.
4. Мутарокиб — ба болои хам савор ш уда, нишаста; хели д у ­
гами кофия аз чихати микдори унсурхо.
5. Мутаковис — руи хам хобида, анбухи ба хам печида; истилохан навъи пурраи кофия, ки тамоми унсурхои кофияро дар бар

439

■мегнрад. Аз чор харфи мутахаррик, ки байни ду сокин вокеанд,
здборат мебошад.
Ф асл [IV]
1. Номй хар як хели кофия ба унсурхои дар он иштирокку« ан д а ва вазъи он унсурхо вобаста аст. Равй — унсури асосй дар
хар як кофия, сарфи назар аз навъи он иштирок дорад, бинобар
ин номй кофия, пеш аз хам а, ба вазъи харф и равй вобаста мебо­
шад. Кофйяи м укайяд — кофияи такйидш уда, вобаста, зеро равии
он бо сукун баста аст.
2. К,офияи мутлак, — яъне кофияи итлоцшуда, озод. Кофия
вобаста ба холатхои унсурхояш, пеш аз хама, унсури асосиаш —
равй, ба навъхо чудо меш авад, ин навъро мутлак; аз он сабаб
туф таанд, ки равй озод аст, яъне баъди он садонок меояд.
3. Кофияи мук,айяди муцаррад — кофияи тачридш уда, яъне
содда, танхо. Чомй низ кофияи аз таъсис ва ридф холиро мучарр ад номидааст; чунончи дар калимахои «сарвар» ва «дилбар» хиссаи «ар» к,офия баста шудааст.
Ф асл [V]

•

1. Ик,во — холй, тарк кардан. Яке аз айбхои кофия мебошад,
ки д ар тарйири мачро — садоноки равй руй медихад, Б. Сирус
онро «акво» ва таъриф и онро «ихтилофи хазв ва тавчех» номида­
аст. (К,офия. с. 65}
2. Икфо — вожгун, чаппа кардан аст. Яке а з айбхои кофия
аст, ки дар омезиши харфхои гуногунталаффузи равй зохир ме­
шавад. Б. Сирус ин айбро «акфо» навиш та бо он табдили харф хои
а з чихати фонетикй ба хам наздикро номидааст. (Кофия. с. 6 5 ).
3. Синод — маънои луравии ин калимаро Ш амси Кайс «ихтилоф» гуфтааст. Аммо дар луратхо ба маънои «эътимод», «дастгирй» ом адааст. Д ар илми кофия хар айби пеш аз равй руйдодаро
•синод гуфтаанд.
4. Йто — савор шудан, пахш гардидан; дар кофия яке аз айб-

440

хои он шуморида меш авад, яъне як калим а бо як ш аклу м азм у »
такрор меёбад.
5. «Е»-и танкир — «ё»-и номуайянй.
6. «Дол-и исти.к,бол — дарф и «дол» (д) дар охири феълхои за ­
мони оянда.
7. <Нун»-и тахсис — харфи «н»-е, ки дар таркиби суф ф икс»
«ин» бош ад, чунончи дар калимахои «заррин», «панчумин», «порин» (Ал-М уъчам. с. 235)
8. Кофияшиносон яке аз навъхои шойгонро йтои чалй меш уморанд, зеро ки ин навъи кофия ба тарзи ошкор аз суффикс таш кил меш авад. (Кофия, с. 68).
9. Кофияи шойгоц — ниг. Кофия, с. 68.
10. Йтои хафй — йтои номаълум, пинхон.
Абубакр Зуууриддинов>

РИСОЛАИ А Р У З
1. Псул — чамъи асл; рукнхо — дар рисолахои арузй афойлутаф ойл ачзо, аркой низ гуянд.
2. Сабаби хафиф (сабук) — вохиди хурди вазни ш еър дар
аруз, ки ба як хичои дароз (— ) баробар мебошад. Аз як м ута­
харрик ва як сокин иборат гуфтани Чомй чунин маъно дорад, кихичо бо харф и мутахаррик (бо садонок) ш уруъ ш уда, бо х ар ф »
сокин (хам садо) поён меёбад. Чунончи: «бар», «зар», «хам». Х,ичохои кабили «то», «зу», «к.й» ва райра аз он чихат сабаби хаф иф ’
номида м еш аванд, ки дар ин калимахо «алиф», «ё» ва «вов» х ар ­
фи сокин хисоб меёбанд, зеро х ар акат (садонок) аз харф и пеши»
(дар мисолхо) «те», «зе» ва «коф» o f o 3 ёфта, то «алиф», «ё» ва*
«вов» ишбоъ, яъне дароз ш уда, дар онхо сукун мекунад.
3. Мутадаррик— харф и
хам садое ба воситаи аломати забар«а», зер «и» ва пеш «у» ба ягон хам садо хамрох ш авад: а з ка­
били «тар», «гил», «гул», «буз», ки дар ин сурат харфхои «т», «г»,
«б» мутахаррик ва хамсадохои «р», «л», «з» сокин (истанда) ною
мегиранд.
4. Сокин — харф и сокин, харф е, ки дар истилохи забоншиносии*

441

Кадим харакат надорад. Д ар хати форсию арабй харф хои хамсадо
(б, в, г, д, ж , з, х ва райрахо) харф номида, садоноки кутох (а,
у, и)-ро харакат мегуянд. Харфхои садоноки дароз (о, у, э, й)-ро
■бошад, харф и иллат меноманд.
5. Сабаби сак,ил (вазнин) — вохиди вазни шеър, ки ду харф и
д ар ак атд о р паи хам оянд, яъне аз ду хичои кутох иборат аст:
(УУ) «тара», «хама», «сана».
6 .Ватади мачмуъ (пайваст) — вохиди вазни шеър буда, аз
як хичои кутох ва як хичои дароз (У — ) иборат мебошад: «чам ан», «тараф», «бак,о», «махо», «рахй», «сихй» ва райра. Ва ё ба
ибораи дигар, ватади м ачмуъ — кисми калим ае ва ё таф ъилае, ки
аз ду хичо: «и-лун» ва ё «ма-фо» иборат бошад. В атади мачмуъро
д а р баъзе рисолахои арузй, м асалан «Ал-М уъчам» ватади макрун
« и з номанд, ки синоними «мачмуъ» аст.
7. Ватади мафрук, (чудо) — вохиди вазни шеър, ки аз хичои
дароз ва як хичои кутох (—У) иборат буда, дар аввал ва ба-йни
■мисраъ вокеъ ш авад, дар охири мисраъ ояд, м ад ( ~ ) мегирад.
М асалан, дар таф ъилахои фоилотун, кисми «фои» ва дар м устаф ъи­
лун «тафъи» ватади м аф рук аст. Ва ё калимахои «жола», «лола»,
«пашша», ки баробари (—У) мебошад, ватади м аф рук аст.
8. Фосилаи сурро (хурд)
ченаки вазни шеър, ки аз се харф и
х аракатдори паихам оянда ва як харф и сокин ё ду хичои кутох
ва як хичои дарози (УУ—•) куш ода: «санамо», «ачабо» ва пушида:
«биравам», «бидихам» — фаилун иборат аст.
9. Фосилаи кубро (калон)— вохиди вазни шеър, ки аз чор
харф и харакатдори паихам оянда ва як сокин, яъне се хичои ку­
тох ва як хичои дароз (УУУ •—) иборат аст: «бизаиамаш», «бибарамаш », «бубарамо», «бидихамо», «шиканамаш».

Ф асл [I]
1. Автоди муцаррад — танхо ватадхо, ф акат аз ватадхо иборат
«ст.
2. Фавосил — чам ъи фосила.
442

3.
Яъне фаулун аз як ватадн м ачмуъ (У— ) «фау» ва як са­
баби хафиф (— ) «лун» таркиб ёф тааст (У— ■
—).
' 4. Фоилун — аз як сабаби хафиф (« ф о » — ) ва як ватади м ач­
муъ («илуи» У — ) иборат аст.
5. М афойлун аз як ватади м ачмуъ («мафо» У — ) ва як са­
баби хафиф («й» — ) ва боз як сабаби хафиф («лун» — ) таркибёф тааст, яъне мафойлун (У ------ -— ).
6. Мустафъилун — аз ду сабаби хафиф («мустаф» — — ) ва
як ватади мачмуъ («илун» (V— ) таркиб ёфтааст.
7. Фоилотун — ин чо мачмуъи ватади («ило» У — ) д ар байни
ду сабаби хафиф («фо» — ) ва («туи» — ) к,арор гирифтааст.
8. Мафоилатун — аз як ватади мачмуъ («мафо» У — ) ва фо­
силаи сурро («илатун» УУ — ) таркиб ёфтааст.
Б ояд кайд кард, ки ба чои баъзе таф ъилахо а з чумлаи муфоилатун, ф аълан, муфойлан ва райра, ки тарзи навишти хоси арузйарабист, шакли нигориши арузиёни форсу точик: мафоилатун, м афоилотун, фаълун, мафойлунро гузоштем.
9. Мутафоилун— аз фосилаи сурро («мутафо» У У — ) ва в а ­
тади м ачм уъ («илун» У — ) иборат аст.
10. Мафъулоту — аз ду сабаби хафиф («мафъу» — — )
ваватади м аф рук («лоту» — У) таркиб ёфтааст.
11. Фаръ — чам ъ ф уруъ.
12. Зщоф (за%ф) — нишаста ба зону охиста х ар ак ат кардан,,
хазидан; захфи сахм — ба нишон нарасидан; дар дохили як шеър.
аз асл дур гардида, тарйир ёфтаии таф ъила аст.
Ф асл [II]
1. К,абз — партофтани харф и «й» а з рукни мафойлун ва харфи«н» аз охири таф ъилаи фаулунро гуянд. Ин ду рукн ба «мафоилун» ва «фаулу» табдил ёфта, дар аруз номй музохафи м акбузро
мегирад. Зихофхои мазкур дар бахрдои М утадорик, М узореъ, Х азач
истифода мешаванд.
2. Кафф — аз рукнхои мафойлун ва фоилотун партофта шуданш
443

харф и охирини «и»-ро гуянд. Д ар аруз зихофхои мафойлу фоилот у -р о музохафи макфуф меноманд.
3. Харм — партофтани харфи якуми мутахаррики таф ъи ла аз
аввали байт ва номи ин таф ъилаи хосилш ударо ахрам гуянд ва ё
•ки а з а в в а л и рукни мафойлун «ма» партофта ш уда фойлун мемонад ва он ба мафъулун табдил ёфта, ахрам иом мегирад. Худи
хамин ам алия дар нисбати таф ъилахои дигар ном хои дигар д о ­
р ад.
4. Харб — маънои хароб карданро дош та, д ар истилохи аруз
■аз рукни «мафойлун» сокит гардидани «ма» ва аз охири таф ъила
х ар ф и «н», ки «фойлу» мемонад ва ба чои он «мафъулу» гузоранд
ва онро ахраб хонанд. А храб бо зихофи харб хосил м еш а в а д . В а
харб иборат аз кафф ва харм аст: мафойлун-»-мафойлу (кафф)-»—>-фойлу->мафъулу,
Ахраб дар бахрхои Х азач (махсусан вазни рубой), М узореъ
якчоя бо таф ъилахои дигар вазнхои зиёдеро месозад. Ва дар ш еъ­
р и форсй-точикй серистеъмол аст.
5. Шатр — тагйир, м ураккаб аз к абз ва харм. Ин тагйир хоси
-тафъилаи мафойлун аст, ки дар натича фоилун меш авад. Яъне
аз рукни мафойлун партофтани хичои аввали «ма» ва кутох кардани «й»-и дароз, ки он гох фоилун мемонад, инро дар аруз аштар меноманд.
6. Маузуф — партофта шудани кисми рукне, ки бо иллати
хазф хосил ш удааст. Х азф партофтани сабаби хафиф аз охири
таф ъилаи мафойлун-»-мафой->-фаулун ва ё фоилотун->-фоило->-фоилун ва фаулун->-фау->фаал бошад. Б а ибораи дигар, аз таф ъилаи
мафойлун партофта шудани як сабаби хафиф «лун» — (як хичои
дароз), «мафой» мемонад ва ба чои он ф аулунро гузоранд.
7. К,аср — партофтани харфи сокини сабаби хафиф ва сокин
гардонидани харф и мутахаррики бокимонда. Яъне аз охири рукни
мафойлун, фаулун кутох карда ш удани «ун», ки «мафойл» ва
«фаул» бимонад ва онро максур хонанд.
8. Хатм — таф ъилаи мафойлунро хазф намуда «мафой» хосил
мекунанд. Сипае аз мафой «и»-ро кутох карда, «мафо» бокй мемо-

444

а а д ва ба чои «мафо» рукни хамиёр «фаул»-ро гузош та ахтам
хосил мекунанд. Б а ибораи дигар, аз рукни мафойлун ду хичоа
д а р о з (« й л у н » -------)-ро ИСК.ОТ намуда, ба чои «мафо» «фаул» гузоран д ва онро ахтам хонанд,
9. Чабб — андохтани хар д у сабаб аз охири рукни мафойлун,
яъне искот намудани «йлун» (ду сабаби х а ф и ф -------), ки «мафо»
•бимонад ва ба чои он «фаал» биниханд ва ин амалияро дар аруз
музохаф и мачбуб номанд.
10. Залал (азалл) — аз рукни мафойлун, ки ду хичои дароз
(«и» — «лун» ду сабаби хафиф) сок,ит ш уда, ба чои «мафо» .«ф а­
ул» ом ада, ахтам ном гирифта буд, боз «ма» аз он партофта шуда
«ф оъ» бок,й мемонад ва ин амалияро дар аруз азал л гуянд,
11. Батр — дум бурида. Д ар истилох партофтани харф и «айн»
<(й) аз рукни мафойлун аст, «мафолун» монад ва ба чои он фаулун гузоранд ва аз ф аулун ватади м ачм уъ («фау» У — ) сок.ит
гарди да ,«лун» боки бимонад ва ба чои он рукни хамиёри «фаъ»-ро
гузош та онро абтар номанд.
12. Хабн — партофтани харф и дуюми рукн, агар сокин ва х а р ­
ф и дугами сабаб бошад. В ба ибораи дигар, хичои якуми таф ъила
хичои д ароз бош ад, хичои дароз кутох кар да м еш авад, масалан,
фоилотун->-фаилотун,
фоилун-^-фаилун;
мустафъилун-*-мутафъи.лун-нмафоилун; мафъулоту->-маулоту->-фаулоту. Ин рукнхои дар
натичаи таъсири хабн хосилш ударо махбун меноманд.
13. Кафф — партофтани харф и хаф туми таф ъила, агар харфи
сокин ва дуюми сабаб бош ад, чунончи: мафойлун — мафойлу; фои­
лотун — фоилоту; мустафъилун — мустафъилу. Рукне, ки бо таъси ­
ри зихофи кафф хосил меш авад, макф уф ном дорад.
14. Шакл — зихофи аз хабн ва кафф таркибёфта, яъне фоило'тун->ф аилотун (хабн)-)-ф аилоту , (кафф)> мудтафъилуН->мафоилун->-мафоилу. Рукне, ки аз зихофи ш акл хосил меш авад, маш кул
меноманд.
15. Катъ — маънои буридаро дош та, дар истилохи аруз ан ­
дохтани харф и сокини ватади м ачмуъ ва сокин гардонидани х ар ­
ф и м окабли он аст. Яъне партофтани хичои кутох, ки дар охири
445

таф ъи ла пеш аз хичои дароз меояд, м асалан мутафоилун->-мутаф оил-^фаилотун; фоилун->-фоил-э-фаълун; мустафъилун-*-мустафъил-*-мафъулун. Рукне, ки бо иллати к а т ъ хосил меш авад, дараруз м актуъ ном дорад.
16. Ташъис — таксимш уда. Д а р истилохи аруз аз байни таф ъи ­
ла партофтани як хичои кутохро гуянд. М асалан аз рукни фоило­
тун «и»- «айн»-ро сокит намояид, «фолотун» боки бимонад, ки о в
баробари таф ъилаи м аф ъулун — м уш аъас аст.
17. Х,ачф — он аст, ки таф ъилаи «фоилотун»-ро хабн кунанд,
яъне ба махбун — фаилотун баргардонанд ва сипас аз ф аилотук
фосила, яъне «фаило»-ро сокит созанд, «тун» бимонад ва ба чояш
«фаъ»-ро бпниханд. Ии тагйиротро дар аруз мачхуф хонанд.
18. Д ар охири таф ъилахои фоилотун, мафойлун, ки бо сабаби
хафиф («тун») дар охир меоянд, «алиф» изофа гардида, фоилотуи
фоилотон ё фоилиён ва мафойлун мафойлон меш авад, ки инроь
тасбер ё мусаббар мегуянд.
19. Рабъ — таф ъилаи фоилотунро аввал салм карда, «фоил»
хосил мекунанд. Сипас «фонл»-ро ба махбун —■«ф.аал» табдил н а­
муда, онро м арбуъ мехонанд.
20. М увофики коидаи аруз аз таф ъилаи мустафъилун харфи.
«с» сокит гардида «мутафъилун» мемонад, А збаски он дар ш еър
м устаъм ал нест, бинобар он ба чои «мутафъилун» рукни хамиёри.
«мафоилуи»-ро гузош та онро махбун номидаанд: мустафъилун-»мутаф ъилун-^маф онлун.
21. Тайй — аз таф ъилаи мустаф ъилун андохта ш удани харф и
сокини «айн», ки мустафилун бимонад ва ба чои он рукнхои хамиёр «муфтаилун»-ро гузоранд, матвй хосил ш авад.
22. К,атъ — ннг. Ф асл [II], эзохи 15.
23. Ш амси Кайс ба хам омадани хабн ва катър о зихофи тахлеъ номидааст ва бо он мустафъилун фаулун сохта, онро м ухалл а ъ гуфтааст.
24. Х,азаз — андохта шудани ватади мачмуъ —- «илун» (V — )
аз таф ъилаи мустафъилун, «мустаф» бимонад ва ба чои он рукни
хамиёри «фаълун» гузоранд ва онро ахазз номанд: мутафоилун->-

446

мутафо->-фаилун. А хазз рукне, ки бо иллати х азаз хосил меш а­
вад.
25. Рафъ — партофтани як сабаби хафиф, яъне х;ичои дароз
{«мус») аз рукнхои мустафъилун ва маф ъулоту, ки «тафъилун»
ва «улоту» бимонад, ба чои он таф ъилахои хамиёр фоилун ва
м аф ъулуро гузоранд ва ин тарйиротро м арф уъ хонанд.
26. Хабл — иборат аз хабн ва тайй аст, яъне аз таф ъилаи
мустаф ъилуи партофта ш удани харфхои «с» ва «ф», ки «мутаилун»
бокй монад ва ба чои он рукни хамвазни «фаилатуи»-ро гузоранд
в а онро махбул гуянд: мустафъилун-*-мутаилун->-фаилатун.
27. Изола (изолат) — афйудаии харфи сокин ба таф ъила, ки
охи раш ватади м ачмуъ аст, яъне табдил додани як хичои дароз
ба якуним хичо дар охири руки: мустафъилун->-мустафъилон,
фоилун->-фоилон, мутафоилуи—кмутафоилон, маънои
изолат ва
тасбег такрибан як аст. Рукне, ки бо иллати изолат хосил мегар­
д а д , музол номида меш авад.
28. Тарфил— (аф зудани як сабаби хафиф ба охири рукн) —
таф ъ и л а, як хичои дароз зиёд меш авад. М асалан ба мустафъилун
хичои дароз (т у н — ) илова гардида, (м у стаф ъ и лу н — тун) меш а­
вад. Б а чои он рукни хамиёр мустафъилотунро мегузоранд.
29. Мухаллаъ — ниг. Фасл [II], эзохи 23.
30. Ауазз — ниг. Ф асл [II], эзохи 24.
31. Марфуъ — ниг. Ф асл [II], эзохи 25.
32. Д ар нусха таф ъилаи м аф ъулоту баъд аз хабн ш удан боз
м аф ъ улоту навишта ш удааст, ки сахех нест. Зеро мувофики тагйири рукн, яъне сокит гардидаии «айн» аз м аф ъулоту «мафулоту»
бок,й мемонад ва ба чои он рукни баробарвазни «мафойлу»-ро гузош та макф уф хосил мекунаид.
33. Д ар ин чо низ аз таф ъилаи м аф ъулоту «айн» партофта
ш уда, маф улоту бокй мемонад,' ба чои он таф ъилаи баробарвазни
«фоилоту»-ро мегузоранд: мафъулоту-*-мафулоту~>-фоилоту.
34. Д ар ин чо низ дар таф ъилаи м аф ъулоту чамъи хабн ва
тайй буда «айн» ва «ф» сокит м егардад ва маф улоту бокй монда,
«ба чои он рукни баробарвазни «фаилоту»-ро мегузоранд.
447

35 . В ацф — сокин гардонидани харфи охирини ватади м аф р у т
(—У) дар охири таф ъила, яъне як хичои дарозу кутохро ба м ад д
табдил додан. Ба. ибораи дигар, аз охири рукни маф ъулоту партофтани харфи «ту» аст, ки «мафъуло» бимонад ва ба чои он таф ъи­
лаи баробарвазни «мафъулон»-ро гузош та мавкуф гуянд.
36. Касф — сокит гардидани харф и мутахаррики ватади м аф р ук (—У) аз охири рукн аст. Яъне партофтани харф и «то» аст,
ки м аф ъуло монад ва ба чои он таф ъилаи хамиёри «мафъулун»-р©
гузоранд. Рукне, ки бо иллати касф хосил меш авад, максуф номанд: маф ъулоту->мафъуло-*-мафъулун. Д ар рисолахои арузй зи~
хофи касф бо номй каш ф ва рукнаш макш уф ом адааст, ки Замахш арй ва Чомй бо «син» навишта шудани онро сахех мешуморанд. К асфу вакф дар бахрхои Сареъ, М унсарех, М уктазаб ба кор
бурда меш аванд.
37. С а л м — партофтани ватади м аф рук (—У) а з охири таф ъи­
лаи маф ъулоту, ки «мафъу» бимонад ва ба чои он рукни баробар­
вазни «фаълун»-ро гузоранд: м аф ъулоту — м аф ъу — ф аълун хосил
мешавад.
38. Чадъ — аз таф ъилаи м аф ъулоту андохтани хар ду сабаби
хафиф (------ ) «мафъу» ва сокин гардонидани «т», ки «лот» бимо­
над ва рукни баробарвазни «фоъ»-ро ба чои он гузоранд ва м ачдуд номанд.
39. Наур — партофтани ду сабаби хафиф «мафъу» (------)
аз таф ъилаи маф ъулоту, ки «лоту» бокй монад, сипас аз «лоту»
харфи «т» ва м утахаррикро сокит намуда, рукни хамиёри «ф аъ»-ре
ба чои «ло» гузош та, манхур номанд.
40. Ниг. Ф асл [II], эзохи 25.
41. Ниг. Ф асл [II], эзохи 1,
42. Ниг. Ф асл [II], эзохи 7.
43. Ниг. Ф асл [II], эзохи 6.
44. Салм — (бо «се»-и се нукта) партофта ш удани харфи «ф>
аз аввали таф ъилаи фаулун, ки «улун» бимонад ва ба чои он р ук­
ни баробарвазни «фаълун»-ро гузош та аслам хосил кунанд.

448

4!1
ва гм
«ф» ил
ки <I.I
Рукш ‘,

Сарм - ба («се»-и салоса) зихофи м ураккаб буда, аз салм
иборат мебошад. Яъне аз. таф ъплаи со л и м — фаулун харфи
и I охир харфи «нун» партофта шуда «улу» боки мемонад,
ч,()11 он рукни баробариазни «фаълу» (м акбузро) гузоранд.
ки бо таъсири зихофи сарм хосил шапад, асрам гуянд.

<И>, Инг, Ф асл [II], эзохи II,

Фаол [Ш.|
I Пн чо Чомй шшч бпхрн мпъмулн араб Тавнл, Басит, Вофир, Комил ни Мпдидро, ки мийд истифода меш аванд, дар назар д о ­
рад. / 1,пр 1 Ш.1 Мп форсу том,нк бахрхои дар фавк, зикр гардида, (ба
истигнои оп,ч,| >11 Комил) м устаъм ал нестанд. Ф авдт баъзе аз намуиахОН онхоро мо дар рисолахои арузнён дучор мекунем. Б аъ зе
пкжронп форсу точик барои куввасанчй дар ин бахрхо бо такаллуф чинд июъре гуфта бош анд хам, ш ухрате пайдо накардаанд.
2. Нино — ин чо муаллиф сабабу ватадхои таф ъилахои се бахри номбарш ударо дар назар дорад.
3. Чузъ (чамъаш ацзо) — дар ин чо низ Чомй бо ин калима
сабаб у ватадхоро дар назар дош та, вале дар поинтари хамин рисо я а мисли дигар муаллифони арузй рукнхоро бо ачзо номгузорй
кардааст.
4. Хумосй — панчгона.
5. Субой — хафтгоиа.
6. С абабу ватадхои бахрхои Комил (мутафоилун) ва Вофир —
(м аф оилатуи) аз харакатхон хаф тгоиа ва ду сокини таф ъилахо
иборатанд.
7. Аз сабаби дар назми форсу точик м устаъмал набудани ин
бахрхо, Чомй д ар хусуси доирахо, фуруот ва таф ъилахои он та»
ваккуф накардааст.
8. Халил ибни Лцмад —- аз аввалии олнмонест, ки д а р асоси
назми араб системаи илми арузро ба вучуд овардааст, бахрхоро ба
панч дойра таксим намуда, чунин номгузорй кардааст: 1 М ухта­
лиф а; 2. М уъталиф а; 3. М учталиба; 4. М уш табиха; 5. М уттаф ика.
Д ониш манди маъруфи форсу точик Ш амси Кайси Розй ин прннцнпн Халилро, ки дар асоси назми араб сохта шуда буд, тагйир
29—5901

449

додааст. У ду доираи аввал: М ухталифа ва М уъталиф яро, ки махсуси назми араб мебошад, партофта, мувофики такозои рух» ш еъ­
ри точикй номи доираи сеюм М учталиба (чалбш уда)-ро низ тарйир дод. Ш амси К,айси Розй баробари ин тарйирот се бахрн дар
назми форсу точик нихоят интишорёфта — Х,азач, Р ачаз, Рам алро
дар ин дойра чо дод ва онро дар радифи аввал гузошта, ба он
М уъталиф а номгузорй кард. Чомй низ ин чо анъанан Ш амси К,айси Розиро давом дода системаи доирахоро аз М уъталиф а ш уруъ
намуда каш ндааст.
9.
Д ар нусхаи асл доирахо бо хати форсй навнш та ш удаанд
доираи таф ъилахои хумосй ба панч ва субой ба хаф т хона таксим
ш удаанд. Ва табиист, ки хондани таф ъилахо хам дар дохили дар
як дойра аз рост ба чап сурат мегирад. Б арои арузи имрузаи то­
чикй хоначахои хар як дойра бояд мувофики адади хичохон таф ъи ­
лахо бошад.

450

Ин принцип дар доирахои дигар, ки баъд аз ин дар арузи
Чомй оварда меш авад, риоя мегардад:
10.
Ин нух, навъй солими бахрхо, ки Чомй номбар кардааст,
хануз дар замони Ш амси К,айс дар назми форсу точик мустаъм ал
иабудааст. Ш аклхои солими ин бахрхрро танхо дар рисолахои илмии арузшиносон, ки хамчуи намуна оварда меш аванд, дидан мумкин аст.
Чомй низ мисли Ш амси К,айс доираи чоруми М уш табихаи Х а­
лилро ба ду таксим намуда аз он ду дойра оф аридааст: Д оираи
М ухталифа ва Д оираи М уъталиф а. Ва ба Д оираи М ухталифа он
вазнхое, кн дар назми форсй-точикй зиёд ба кор бурда мешуданд,
аз чумлан М унсарехи мусаммани матвй, М узореи хаш тгонаи м ак­
фуф, М уктазаби матвй ва М учтасси мусаммани махбуиро чо до д а­
аст.
Д ар ин чо низ принципи ф авк риоя гардида, хонахои хар як
дойра мувофики адади хичохои дар о зу кутохи рукихои бахрхо
оварда ш удаанд:

11.
Доираи Мунтазиа — бахрхое, ки аглаб дпр шеъри форсию
точикй д ар ш акли музохаф истеъмол ш уда, ба iuini.ii райри солим
дохил меш аванд, а з чум ла Сареъи мусаддаси м атн и ... муфтаилун
муф таилун фоилот, Ч адиди мусаддаси махбуи — фаилотун ф аило­
тун мафойлун, К,ариби мусаддаси макфуф — мафойлу мафойлу
ф оилот, Хафифи мусаддаси махбун — ф аилотун мафойлун фаилотун,
Мушокили мусаддаси макфуф — фоилоту мафойлу мафойл дар
ин дойра чо доранд. Д ар ин чо низ хонахои хар як дойра мувоф ивд адади хичохои таф ъилахои панч бахр оварда ш удаанд:

452

12.
Д ар рисолахри арузй барои фахмо гардидани ш акл
ш умораи хонахои доирахо харф хои мутахаррик бо аломати (1)
ва сокин бо аломати (о) ишора карда ш удаанд. Арузиён инро
дар доирахо истифода к ардаан д, ки мо ин
таф икаи бахрхои М утакорибу М утадорик
аст, ки хар як харф як уисур мебош ад: ё
доиоки кутох), ё сокин (бидуни садопок),

чо барои Д оираи Мутмисол меорем. М аълум
мутахаррик (дорой савале садонокхои дароз

аз кабили «о», «й», ва «у» ду унсуранд; садонокхои кутох «а», «и»
ва «у» буда харакати «х» мокабл хисоб меёбанд ва ба хам сн
харф васл хоханд гардид., Д игар харфхои «о» (али ф ), «й» (ё) ва
«вов» (в)-анд, ки онхо ифодакунаидаи дарозии садонок (харакат)
буда, дар онхо овози садонок сукун (ист) мекунад. Бинобар ин,
харакатхо сокин хисоб меёбанд. Д а р баъзе рисолахои арузй дои­
рахо аз руи хамин дастур тартиб дода ш удааид. Ш акли дойра
бо аломатхои хар ак ат ва сукун:

I - МаТАКОРИБ,

2 - мутадорик

453

ва

13. Доираи Муттафща (уамоуанг) — доираи иаичуми арузи
Х алил мебош ад, ки бах.рх,ои М утакорибу М утадорикро д ар бар
кардааст. Чомй низ мувофики анъанаи Шамси Кийсу Н асириддини Туей дар доираи чорум базфдои М утакорибу М утадорикро чо
дода, онро М уттаф ика номидааст.
14. С урати Д оираи М уттаф ика бо аломатхои хичои:

454

15. Тактеъ— к атъ кардан, буридан. Яъне ба китъахо таксим
нам удан аст. Д ар илми аруз мисраъхои як байт мувофики дастури
он ба хичохои кутох ва дароз таксим карда меш авад. Ва аз руи
дарозиву кутохй мисраъхо бояд ру ба руи якдигар чо гиранд. Ин
чо Чомй хаминро дар назар дорад.
16. Х,аракат (чамъаш уаракот) — аломатхо ва овозхое, ки дар
забони арабй садонокхои «а», «и» ва «у»-ро нишон медиханд ва бо
номй ф атха, касра ва зам м а ифода мегарданд.

П . Хуруфи малфуз — харфхои талаф ф узш аванда, таш диддор.
18. Х арфхое, ки навишта меш аванд, мактуб ном доранд.
19. Х арфхое, ки талаф ф уз ш аванд хам, навишта намеш аванд,
вале хангоми так теъ ба хисоб гирифта меш аванд, аз чумла харф хон таш диддор: «кадди», «хадди» ва гайра. Таш дид бо ш иддат
хондани калима, аломате, ки руи харф и мукаррар — ду кар ат т а ­
лаф ф узш аван да гузоранд, вале он харф як бор навиш та меш авад.
20. Ишбоъ, ишбои уаракат — комилу пурра талаф ф уз намудани садонокхо (харакатхо)-и «а», «и» ва «у». Аз руи принципи
касраи изофй ё баидаки изофй бояд хамчун хичои кутох хисоб
кар да ш авад. Вале азбаски бо ишбоъ (тулонй) талаф ф уз карда
меш авад, бинобар ин дароз хисоб меёбад.
21. «Вов»-и атф — пайвандаки «ва», ки дар миёни калимахо
ояд «у» хонда меш авад; чону чонон, гулу лола, хобу хур, ин чо
ишмоми зам м а «хобу хурам» аст.
22. Яъне хангоми такгеи шеър пайвандаки «ки» ва
хам кутох ва хам дароз меиависанд.

«чи»-ро

23. Яъне харфи «и» хангоми так теъ дар калимахои «хун»,
«кон», «дон» меаф тад ва ба так теъ дохил намеш авад. Вале агар
кадимахои «чон», «хон», «чун» д ар байн омада, изофа кабул ку­
нанд ва ё садонокхои «а», «у», «о», «ё» ба мисли «чо-ни», «хо-ни»,
«ху-ни», «чо-но» дар он сурат ба так теъ дохил меш аванд.
455

24. К алнмахон «даст», «мает», «гуфт», ки аз се хам садо ва як
садоноки кутох иборат аст, хамсадои охирин дар ин калимахо хи­
чои кутохро таш кил медихад. Ва ин калимахо дар охири мнераъ
ояд, як хичои комил, яъие м адд мегиранд. Яъне хар як харф е,
ки дар охири хнчои дароз хох дар байн, хох дар охири ш еър ояд
ва агар дар талаф ф уз иагунчад, аз так,теъ сокит мегардад. (Ниг.
С анъати сухан. с. 252).
25. Б аъ зан аз руи такозои вазн, хар ду хамсадои охирин, м а­
салан дар калимахои «сухт», «кост» (—УУ) баробари як хичои д а ­
роз ва д у хичои кутох дар шеър ба так теъ дохил меш авад ва дар
баъзе маврид харф и «т» сокит мегардад.
26. Мисоли овардаш уда бо бахри Р ачази мусаммани матвии
махбуни музол ва мачхуф муфтаилун мафоилон муфтаилун фоилон (—УУ— |У —У— [— УУ— | — У ~ ) буда, котиб дар нусха сахван
муфтаилун фоилоту муфтаилун фоилун навиш тааст, ки м увофикат
намекунад.
27. Яъне агар калимахои ба мисли «хуст», «дуст», дар охири
байт ояд, д ар он сурат як хичои комили дароз ( ~ ) хонда м еш авад.
28. Д ар ду мисоли зайл низ харфхои «д», «б» дар калимахои
«корд» ва «бигзорд» ва «Гаштосб» ва «Лахросб» хангоми так теъ
сокит гардидаанд. Д ар ин чо низ котиб ба чои таф ъилаи фаулун
сахван м аф ъулунро овардааст.
29. Инчунин дар охири калимахо баъзан «алиф» партоф та
ш уда, ба тац теъ дохил намеш авад. М асалан: хуморие аст — хумориест.
•
Ф асл [IV]

1.
М увофики коида хар як байт хох он хаш тгона, хох шаш
гона бош ад, ба се кисмат: садр, ибтидо, хаш в ва арузу зарб чу­
до меш авад. Кисмхои аввали миераъхои якум у дую мро садру
ибтидо, чузвхои охири байтро аруз (ё зарб) ва мобайни онро
хаш в меноманд:

456

Байт:
садр
хаш в
аруз
Зи бахри тухф а андар хидм атат гулдаста овардам,
ибтидо
хаш в
зарб
Зи хубй лоф м езад гул, ба пешат баста овардам.
2. Байти мацзуъ — байтеро гуянд, ки микдори таф ъилахои
мисраи он нисбат ба вазни доиравй якто кам бувад. Яъне агарвазни доиравии бахр хаш тгоиа бош ад, м а ч зу ъ — мусаддас, агар'
шашгоиа бош ад, мачзуъ — м ураббаъ мебошад.
3, Маштур — аз калимаи «шатр» аст.
Вазни доиравй ду ш атр аст. Хангоме ки аз вазни доиравй
як ш атрро сокит иамуда, шатри бокимоидаро ду кисмат карда а з
он як байт созанд, онро маш тур номанд. Агар вазни доиравй хаш тгона бош ад, маштур м ураббаъ меш авад.

Ф асл [V]

:
,

Ниг. ба Д оираи М уъталиф а (Ф асл [III ], эзохи 9 ).
'
Х азачи мусаммани со л и м — хаш т бор мафойлун аст.
Х азачи мураббаи солим.
Х азачи мусаддаси максур.
Байтхои зихофдори гайрисолим.
Х азачи мусаммани макфуфи муханнаки максур. Д ар мисран дуюм ду рукни солим омадааст.
7. Х азачи мусаммани макфуфи махзуф.
8. Х азачи мусаммани макбузи макфуфи максур.
9. Х азачи мусаммани ахраби макфуфи максур.
10. Х азачи мусаддаси макфуфи махзуф.
И . Х азачи мусаддаси ахраби макфуфи арузу зарб — с о л и т
12. Х азачи мусаддаси ахраби макфуфи максур.
13. Х азачи мусаддаси ахраби макфуфи махзуф.
14. Х азачи мусаддаси ахраби макбуз, аруз ва зарб — солим.

1.
2.
3.
4.
5.
6.

457

15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
'23.
24.
25.
26.
27.
28.

29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.

Х азачи мусаддаси ахраби макбузи максур.
Х азачи мусаддаси ахраби макбузи мадзуф.
Х азачи мусаддаси ахрами аш тари аруз ва зарб — солим.
Х азачи мураббаи ахраб.
Х азачи мусаммани ахрами максур.
Х азачи мусаммани ахрами азалл.
Х азачи мусаммани ахрами абтар. •
Х азачи мусаммани ахраби як рукн солим муханнакй азал л —
м аф ъулу мафойлун м аф ъулун фоъ.
Х азачи мусаммани ахраби ахрами абтар.
Х азачи мусаммани ахраби як рукни солими мачбуб.
Д ар доираи зикрш уда муаллиф 24 ш ачараи рубоиро чо
додааст.
Р ачази мусаддаси мачзуи солим.
Р ачази мураббаи маштур (чоргона).
Д ар матн котиб сахван ба чои таф ъилаи маф ъулун мустаф ъилунро овардааст, ки ба вазни шеър мувофикат намекунад.
Р ачази мусаммани матвй.
Р ачази мусаммани матвии махбун.
Р ачази мусаммани махбуни матвй.
Х арчанд Р ачази мусаммани махбуни матвй такрор гардида
бош ад <ам, вале мисоли овардаш уда нав аст.
Рамали мусаммани максур — аруз ва зарб.
Рамали мусаммани мадзуф — арузу зарб.
Рам али мусаддаси солим.

36. Рам али мураббаи солим.
37. Байтдои зидофдори даш тгона, ки дар мисраи якум ф аило­
тун махбун ва дуюм — ибтидо бо рукни фоилотун 0 F 0 3 ёфтааст.
38. Рам али мусаммани махбун, садр — солим, яъне фоилотун
ибтидо махбун — фаилотун, аруз ва зарб — махбуни м ак­
сур — фаилон.
39. Рам али мусаммани махбуни садр ва ибтидо солим — фон458

лотун, аруз — махзуф — фаилун, зарб — м актуъ — фаълун.
40. Рам али мусаммани маш кул.
41. Рукнхои охири байт аруз ва зарб максур мебошад.
42. Р ам алн мусаддаси махбун.

Ф асл [VI]
1. Ниг. ба Д оираи М ухталифа (Ф асл [III], эзохи 10).
2. Мупсарехи мусдмманн матвии максуф. Д а р баъзе рисолахои арузй ин зихоф бо номи «макшуф» зикр ёфтааст.
3. Б урд аз мо андуху хузнро.
4. Ин чо мисолн овардаш уда ва таф ъилахои он там ом ан ба
вазни махбуни матвии максуф мувофикат намекуиад, Аз
руи мисоли зикрш уда, хамиёр и байт бояд мафойлун фоилун,
мафойлун фоилун, мафойлун фоилон, мафонлон фоилун бо­
ш ад, ки котиб ба чои он сахван
мафойлун мафойлун мафойлун фоилун I
муфтаилун фоилун мафъулу фоилун навиштааст.
5. Мунсарехи мусаммани матвии максуфи мактуъ.
6. М уисарехи мусаммани матвии мачдуъ. 7. М унсарехи мусаммани матвии манхур.
8. Музореи. мусаммани макф уфи махзуф.
9. М узореи мусаммани макфуфи максур. Д а р ин бахр д ар бо­
ло низ мнеол оварда шуда буд.
10. М узореи мусаммани ахраб.
11. М узореи мусаммани ахраби мусаббаг.
12. М узореи мусаммани ахраби махзуф.
13. М узореи мусаммани ахраби макфуфи арузу зарб — солим —
фоилотун,
14. М узореи мусаддаси ахраби м акф уфи як рукн солим — м а­
фойлун
15. М уктазаби мусаммани матвии мактуъ.
16. М уктазаби мураббаи матвии мактуъ.
459

17. М уктазаби мураббаи махбуни матвй.
18. М уктазаби мураббаи матвии аруз ва зарб — солим, яъне
мустафъилун.
19. М учтасси мусаммани махбуни максур,
20. Мучтасси мусаммани махбуни мадзуф.
21. М учтасси мусаммани махбуни м а к т у ъ — ф аълун, ки онро
аксарияти арузиён аслам номидаанд.
22. М учтасси мусаммани мактуи мусаббаг — фаълон, ки онро
баъзе арузиён аслами мусаббаг гуфтаанд.
23. М учтасси мусаммани махбуни муш аъаси мусаббаг
24. М учтасси мусаммани махбуни муш аъаси мачдуф
25. М учтасси мураббаи махбуни максур, мувофики мисоли
овардаи Чомй бояд таф ъи лааш мафойлун фоилон бошад.
Вале котиб д ар нусха садван мафойлун фоилотун навиш тааст.
Ф асл [V II]
1.
2.
3.
4.

Ниг. ба Д оираи М унтазиа (Ф асл [H I], эзодИ| II).
Сареи мусаддаси матвии максуф.
Сареи мусаддаси мактуи мавкуф.
Сареи мусаддаси матвии аслам (бо сод). Рукне, ки бо иллати салм хосил меш авад. Салм сокит намудани ватади
м аф рук (лоту) аз охири руки, яъне партофтани як хичои
дароз ва як хичои кутох а з охири таф ъила.
5. Сареи мусаддаси махбуни матвй, аруз ва зарб — максуф —
фаулун.
6. Бахри Ч адиди мусаддаси махбун.
7. Бадри К,ариби мусаддаси макфуфи максур.
8. Кариби мусаддаси ахраби макфуф.
9. Б адри Хафифи мусаддаси махбуни м актуъ (ва ё асл ам ).
10. Хафифи мусаддаси махбуни мактуи мусаббаг (ва ё асл а­
ми мусаббаг).
И . Хафифи мусаддаси махбуни максур.
12. Хафифи мусаддаси махбуни муш аъас.
460

13. Хафифи мусаддаси махбуни мачдуф и мусаббар.
14. А буабдулло Рудакй аз аввалии шоиронест, ки дар бадри
Хафифи мусаммани махбун шеър гуфтааст.
15. Мушокили мусаддаси макфуф.
16. Мушокили м ураббаи мадзуф.
17., М ушокили мусаммани макфуф.

Ф асл | V III]
Ниг. ба Д оираи М уттаф ика (Ф асл [III], эзоди 13).
М утакориби мусаммани солим.
М утакориби мусаммани максур.
М утакориби мусаммани мадзуф.
М утакориби мусаддаси мадзуф.
М утакориби мусаммани аслам. Ин ш еър бо ду вазн: М ута­
кориби аслам ва ё бо Р ачази м ураббаи м ураф ф ал — мустаф ъилотун мустафъилотун навиш та ш удааст.
7. И н шеър бо вазни М утакориби асрам и мусамман — ф аълу
фаулун ф аъл у фаулун ва ё бо Р а ч а зи мураббаи матвии м у­
раф ф ал — муфтаилотуп муф таилотун навишта ш удааст.
8. И и байт бо ду паян — М утакориби ш оиздадгонаи асрами
максур — ф аълу фаулун ф аълу ф аулун ф аълу фаулун ф аълу
ф аул ва ё бо ваэии Р ачази мусаммани мураф ф али матвии му­
з о л — муфтаилотун муфтаилотун м уф таилотун
муфтаилон
иавиш та ш удааст.
9. М утакориби мусаммани макбузи асл ам . Д ар ин чо низ
котиб дар матн ба чои таф ъи ладои ф аулу ф аълун ф аулу
ф аълун садвап мафойлу ф аълун м аф ъулу фаълунро овардааст, ки м увофикат иамекунад.
Б ай та мазкур бо ду вазн: М утакориби мусаммани макбузи
•аслам ва Вофири мураббаи солим — маф оилотун мафоилотун на®ишта ш удааст.
10. Ин разали Рудакй дам бар вазни м акбузи мусаммани ас ­
лам ва ё Вофири мураббаи солим эцод гардидааст.
1.
2.
3.
4.
5.
>6.

461

11. М утакориби мусаммани мадзуф.
12. Бадри М утадорик аз тараф н олими забоншинос А хфаш ихтироъ шуда ба 15 бахри Халил ибни Ахмад плова гардида
буд. Ни бахр дар рисоладон арузи ми точикй ва чи арабй
бо номхои мухталиф: М утадорик, Рариб, Ракз-ул-хайл, Мухтараъ , М ухдас, М унтасак, Тансик ва Сант-ун-нокус зикр ёф ­
тааст.
13. М утадорики мусаммани махбун — хаш т бор фаилун.
14. М утадорикн мусаммани м актуъ-— хаш т бор фаълун.
15. Ин чо низ дар номй вазн иштибох руй додааст. Агар М утадорики мусаммани махбуни м актуъ мебуд, бояд таф ъилахои фаилун ф аълун оварда мешуд. Ии байт бо вазни
М утадорики мусаммани махзуф навишта ш удааст.
16. М утадорики мусаддаси м актуъ — шаш бор фаълун.

Абубакр Зуууриддинов

РИСОЛАИ МУСИЦЙ
Ф асл [II]
1. Изо — ру ба ру, баробар.
2. Нагамот — чам ъи нагма — садохо, савтхо, охангдо. Д а р истилохи мусикй ифодадои савт, одангдеи мусикиро гуянд.
3. Таълифот — чам ъи таълиф — ба хам пайвастани чанд оданг,
ба тартиби муайян овардани чузъиёти мусикй, низомнокии таркиботи мусикй, таносуби охангй, гармония. Таълифоти м уттаф ика —
гармонияи овозхои форами мусикй.
Ф асл [III]
1. Йк,оъ — зарб, вазндо дар мусикй, таълиф оид ба системаи
зарб, вазни мусикй.
2. Мулоимат — хамохангй, мувофик, нармй, равонй.
3. Мунофара — нохуш, нохамвор, ношоям, акси мулоимат., я ъ ­
не номавзунй, номураттабии овоздо дар мусикй.
4. Азминаи мутахаллала — замонхои халалдори фосила, монеъш аванда, яъне халали ф осилаву замондо.
462

Фасл [IV]
!. Ниг. Фасл [II], эзохи 2.
2. X исси замон — холати чойги р ш а в j ги овозхо, тартиби вокеъш авии муайяни фосилахо, каторовозхо.
3. Нсщарот — чамъи

нащра— садохо, овозхо, замон д ар му-

сикй.

4. Х,адди воцид — суръати тези овозхо, охангхо.
5. Хиддат — ш иддатн овозхо, садои созхои мусикй.
6. Зер — садои баланд, холати вокеъш авии садои баланд. Бам —
овоз, садои паст; парда дар сози мусикии барбат (уд).
7. Мисл — сеяк, хиссаи сеяки мисли абъод, сеяки фосила, зам он хои мусикй, меъёри гузариш , иитикол аз як хиссаи муайяни
нарма, буъд. Буъд — фосилаи байни овозхо, ф аркияти пастию баландии садохо.
8. Ацнос—-чам ъи цине — навъе аз каторовозхо, навъи чор,
панчзинадори каторовозхо (тетрахорд, пентахорд).
9. Цамуъ — чанд овоз, чам ъи савт, овозхо, садохо, ки аз Я1 С
мачмуи муайяи иборат буда, оханг эчод меш авад.
10. Мустахриц— хоричгардида, хосил намудани
ва каторовозхо.

фосила, садо=

Ф асл [V]
1. Нагамоти муттафик;а — нармаву охангхои
баробар, мавзуи, охангхои мавзуну хуш оянда,

аз

чихати

сохт-

2. Ма.удудатулазмина — м ахдудияти фосилахои м уваккатй дар
рафти ба вучуд омадани овозхои мусикй.
3. Мавзунатуладвор — даврахои мавзун.
4. Л ащ — таркиботи мусикй, ки хусусияти хоси иарма, оханг,
суруд ва ифодаи асари мусикй, даврахоро дар худ тачассум сохта._
463

5. Махорич — чам ъи махрац — чои баром ади овоздо, ки ба
васйлаи халк, дахан ва лаб та.лаффуз мешаванд.
6. Завотуннафх—• асбобхои бодй аз кабили пай, кушнай ва р.
7. Завотулавтор — созхои тори, асбобхои тордор.
Ф асл [V I]
1. Лоцак, — навъи харакати каторовозхо; харакати пай
хами каторовозхо.
2. Рубъи мутлак; —■чоряки кисми пурраи тори мусикй.
.

дар

Ф асл [V II]

1
.Буъди зи-л-кулл, фосилаи зи-л-кулл (октава): зи -л -к у л л —
дорой хам а чиз; номи фосилаи мусикй ва калонтарин фосила аст.
Зи-л-кулл хама навъи овозхоро дар худ дош та, зинааш хаштум
аст ва аз ин ру, октава (хаш т) гуянд.
2, Кор — ам ал; ш акли мусикй, асари мусикии овозй.
Ф асл [V III]
1. Зиъф — ду баробар, дукаратй.
2. Амсол — чам ъи мисл — сеякхо, нимпардахо.
3. Азъоф — чам ъи зиъф.

4. Тансиф — нима кардан, нисф кардан. Тансифи марратан
б аъ д а ухро — ададеро нисф кардан ва нисфро боз нисф кардан
ва хОказо.
Ф асл [IX]
1. Буъди муттафика — баробар, фосилахои баробар; хуш оханг,
равон, мавзунии фосилахо.
2. Буъди мутанофар — номавзун,
нодамвории фосилахо дар мусикй..

номураттаб,

н обаробарив^

3. Мулоим — муносиб, мувофик, хамохангй, равоий.
464

4. Нисф— ним парда, ним савт.
5. Буъди зи-л-хамс — фосилаи паичтой, фосилае, ки аз чахор
дарача таркиб ёфта ва он байни тори кушоди бам ва саббобаи
маслас вокеъ аст. Д ар истилохн мусикии имруза зи-л-хамсро квин­
та гуянд.
6. Буъди зи-л-арбаъ — дорой чор чизе, фосилае, ки а з чахор
дармча таркиб ёфта бош ад ва он байни тори кушоди бам в а саббобаи маслас чо дорад (кварта).
7. Буъди

танинй — фосилаи танинй, фосилаи калони нармаи

пуррв.
8. Дасотин — чамъи дастон— риштахои махсус, ишорахое, ки
дар дагтаи сози мусикй мебанданд, Хоча Абдуллохи Крдирй дар
Шмрм.и адпор» чунин навиш тааст: «Дастонхо иборатанд аз аломлп', км мавзеъе бар савоиди (дастаи олоти завотулавтор), яъне
С1 1 |'|\(Ш (тори), то бад-он истидлол кунанд бар махоричи нарамот,
то бидонанд, ки хар нагма аз кадом чузъи аз ачзои ватар берун
меонд»,

'I Му\аннаб — номй парда аст, дастони сози мусикии уд, нагмш 1 нардам хурд. Таносуби он аз як мисл ва тули тор ва таснифи
дш 'иш м ш сози мусикиро мучаннаб номанд.
II) Нуги)и бащия — фосилаи бакия, ним нармаи хурд.
11 Бцъди фазла — ним нагмаи хурдро гуянд.
Г,! .7» л-кулли марратайн — октаваи дукарата.
1:1 НЦъОи зи-л-кулл ва-л-хамс ■— квинта, тавассути октава ё ду
одсцпмп Пи фосила аз як фосилаи зи-л-кулл ва як фосилаи зи-лхпмг нборит мебошад.
Ф асл fX I]
I Л'Iноси мумкина — навъи чор, панчзинадори каторовоздо —
тетрахорд пи пентахордхое, ки ба кор бурда ш аванд.
Ло годи мултамиса — буъдхои хосташ уда, фосилахо ва пастииу Палаидии садохои лозима.
30—Г.<)01

465

Фасл [XIII]
'!

1. Чине— паихамй, низомнокии фосилахо.
Ф асл [XIV]

1. Маслас — номи парда (у д ); дар парда овоз се баробар зиёд
■шавад.
2. Масно — дугона, дунавъа, дутор; пардаи сеюми сози мусик,ии уд.
3. Зер — тор, пардаи чорум дар уд; садои нозуктар, овози пурр а мукобили бам — овози баланд.
4. Каким Абунасри Форобй (870— 950) — м утаф аккир, олим,
мусикишиноси точик, муаллифи рисолахои «Китоб-ул-йкоъот», «Ки­
тоб ул-мусикй» ва «Китоб ул-мусикй ал-кабир» («Китоби бузурги
мусикй») аст.
.
5. Ходд — тори гафеи уд, барбат, тори панчум, садои аз он
'Варомада хеле баланду тез аст.
6. Зоид — зиёдш уда, фосилаи иимпардай, ки д ар миёни тори
« у ш од ва саббоба сурат мегирад.
7. Саббоба — номи ангушти иш орат; пардаи саббоба тавассути
ангуш ти ишорат ба сомон расад, нахустин парда дар сози уд.
8. Вусто— миёна, номи парда, тори сози уд; баъд аз саббоба
ом ада, навохта ш удани он тавасрути ангушти васат сурат меги­
рад. Вустои фуре — пардаи миёна, тори миёнаи уд. М увофики маълумоти м ухаккик А. Рачабов он аз ихтирооти маш ш оки номии
-форсу точик Нашити Форс (661—738) будааст.
9. Вустои залзал — номи парда (б а р б а т ); ба воситаи ангушти
•миёна навохта меш авад. Аз руи маълумоти м ухаккик А. Рачабов,
ин п арда аз ихтирооти мусикишинос ва мутриби номии форсу т о •чик М аисури Зал зал (с. в. 791) аст.
10. Бинсир — поми парда, тори сози мусикии уд.
11. Хинсир — пардаи хинсир; ба воситаи ангушти хурд вокеишти ин парда муайяй меш авад. М ухтареъи ии парда мусикишииоси
«маъруфи форсу точик Сохиби Хинсир (с. в. 693) аст.
12. Арбоъ — чамъи рубъ — чоряк, кисми тори сози мусикй.
466

Фасл [XV]
1. Буъди бак,ият— фосилаи бакия, ним пардаи хурд, ки ба
комма (24 цент) ифода ёфтааст.
2. А%аддулбак,ия — ним садои баланд аз октаваи бал ан д.
:
Ф асл [X V I]

j

1. Таллин — сурудан, гармонизация, композиция.
2. Ин чо Чомй «Китоб ул-адпор»-и Сафиуддини Абулмуъмйпр©
дар назар дорад.
3. Тасониф — чам ъи тасниф — ба навъхо чудо кардан ва м ураттабии асархои мусикй.
Ф асл [X IX ]
1. Маудудатулазмина — махдудии замону фосилахои муваккатй.
дар чараёни ба вучуд омадани овозхои мусикй.
2. Хуруфи мутауаррика (Ниг. ба шархи ар у з).
Фасл [X X I]
1.
2.
3.
4.

Асбоби сицол — сабабхои гарон, вазнин.
Сареъулуазач — Х азачи тезу шух.
Асбоби хифоф — сабабхои сабук.
Хафифул^азау — Х азачи сабук.
Ф асл [X X II]

1. Ниг. ба тавзехоти аруз.
2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10. Барои равш антар шудани м асъ ал а ин
мисолхо а з тарчумаи- русии рисола оварда ш удаанд.
9.
Д а р ин чо котиб ба чои таф ъилаи мутафоилатун «муф таи
лун»-ро сахван овардааст, ки ислох кар да шуд.

Абубакр Зуцуриддинов

Ш АРХ.И РУБОИЁТ
1. Б а тарики кайду донистан.
2. Б а тарики завк у вичдон.
467

3. Ин калим а аз таъбири «кунфа якуи» ш риф та ш уда, маънояш «бибош ва меш авад» аст.
4. Низ аз онхост.
5. Чи гуна.
6. Д ар худи хамин амр.
7. Д а р худаш муайян ш уда.
8. Яъне боздошта аз иштирок дар байни бисёр.
9. Д ар замони кадим, дар ахди Н ух ном пайгамбар гуё обхезии калоне ш удааст, ки саросари дунёро фаро гирифта будааст.
Аз ин гаркоби чахонй ф акат Н ух дар киштие бо пайравони содик,
хешоваидонаш ва хайвонот чо гирифта а з туфон иачот ёфтаанд.
10. Нотавонй аз идрок худ дарккунанда мебошад.
11. Х ар дуй онхо махол аст.
12. Аз вачхи мутлаки мазкур.
13. Як даф ъ а, балки ба тадрич.
14. Аз он чо, ки уст.
15 П анчум гирд омадани хамаи он хазарот.
16. Худо сирри онхоро м укаддас гардонад.
17. Б а куллй дониставу дида.
18. Тезбин, борикбин.
19. Аз паси пардаи гайб.
20. Б а тарики м ачм уъ ё танхо.
21. Б е васфи дигаре.
22. Уро ю я и олй аст.
23. Он чи ки дар он имтиёз б о й а д ,
24. Чунон ки пушида нест.
25. Аз чихати зохирии онхо.
26. Аз азал то абад.
27. Д ар он чи ки он хает.
28. Ш аънаш азиз бод!
29. Ва у ороз мекунад ва такрор менамояд.
30. Б о нисбат ба зот ва хакикати худаш, на ба илми офаридгораш , таоло ба он.
31. Х ар чиз ба аслй худ бозгардад.
468

32.
33.
34.
35.
донад.

Д убора офаринанда
ГТайваста ф айзбор ва
Ва дамчунин аст кор
Худо туро ва моро

ва миронанда ва кдхркунанда.
коракунанда.
пайваставу човид.
ба фахмидаии х аки кат мувофик гар-

Абубакр Зуцуриддинов

■

НОМАХО
1.

Гуяаш таро худо нек фармуд,
Вбкиро низ нек хохад ф армудан.
2. Ин нома ва номахои 2— 162 аз китоби «Номахои дастнави­
си Чомй», ки соли 1987 дар Кобул (дар тахияи проф. Асомиддин
Урунбоев) аз чои берун омад, интихоб карда ш удаанд.
3. Чунон ки дар поёнтари нома ишора меравад, муаллиф т а х ­
ти таъбири «хамсаи ислом» асари маъруфи худ «Н аф ахот ал-унс
мин х азарот ал-кудс»-ро дар назар дорад, ки дар хини таълифи
мактуб хануз дар арсаи тахриру танзим будааст.
4. Туро ба паямбари мухтору оли у ва некон месупорам.
5. В усъати давл ату доманаи неъмати у барои ахли ислому
асхоби сидку арбоби якин безавол бод!
6. Дуди — як навъ аидозе, ки дар он рузгор аз ахолии киш вар
ситоида мешуд.
7. Оне, ки исми ш арифу чашми бино дорад,
Д а р халли масоили дорайн бобако бод!
8. Д уъое, ки нихояти он рузи дарози киёмат асту чашмони
жушода бар ичобати малики аълом.
9. Нашон, нишони ро>;— хуччате, ки ба равандаву ояндагон
медоданду бе мухрн султоии мулк курб надошт.
10. Калонтар — яке аз мансабхои онруза, ки аз тараф и султон
таъйин карда мешуд; яъне калони деха, сарвари кария.
11. Мулк — замине, ки ба фуруш ё ичора гузош та мешуд.
12. Боде расиду ш авке барангехт
В а хун аз аъмоки чаш монам бирехт.
13. Худоё, киш варро аз зарари кофарон эмин дор!

469

14. Дурустй дар сухани шоху султоион бардавом бод!
15. Б а нияти дур андохтанн ибром па давом додани икром.
16. Авк,оф — ч,амъи вак,ф. В а к ф — молу мулки давлатй, ки аз
хисоби он ба беваю бечорагои ва ф акиру толибилмон кумакхарчй
медоданд.
17. Муца^ар — кумаки андак, кам е пулу мол ва р.
18. Амалуои девонй — корхои идораи давлатй.
19. Урдуи уумоюн — дарбори подшох.
20. Саводи нишони суюргол — сиёхнависи фармои дар бахши
суюррол. Суюргол — замине, ки аз тараф и подшох ба таври бахшиш ба амалдорон бахш ида мешуд.
21. Динори кабакй — диноре, ки ба номи яке аз салотини чингизии ба ном К абак сикка зада мешуд.
22. Мусаддари циффоз — сардори посбонон.
23. Дафтар — ш уъба; яке аз ш уъаботи девон ё идораи д ав л а­
тй. Н акли даф тар — кучондани шуъба.
24. Як цуфт гови дайма — ченаки замине, ки барои кишту зироъат ба барзгарон дода мешуд, ки баробари 6—7 га буд.
25. Холисан ба номи худо ва ба хотири давоми давлатй х аз­
рати султон, худойн таъоло бузург дорадаш .
26. Худо то рузи охир ободаш дорад.
27. Сипос худойро ва миннат уро.
28. Худойи таъоло фазилатхои уро идома дихад.
29. Худойи таъоло чалоли уро бардавом дорад.
30. Худо рустании хубе бирасонад.
31. Мадади номбардор — як навъ андозе, ки аз ахолй ситонда
мешуд.
32. Д авл аташ поянда бод!
33. Худойи таъоло нурй иршодаш ро бардавом дорад.
34. Ин нома ва иомахои баъдй (№ 163—230) аз «Рисолаи
муншаот» интихоб ш удаанд.
35. Салому тахийёту рахм ату баракоти у аз аввал то охир
бар шумо бирасад.
36. Д ар гузаш та май буду ёр буд,
470

Ш абхо хамрохаш он бо хушнудй мегузаш танд.
Он рузгор бо шириниву хушидо гузаш т,
Руздое буданд моломоли шодихо!
37. Салом ба гушанишинони манзил,
К и дарёф тгари куллй муаммох,о эшонанд.
С алом ба тавоф гарони К аъба,
Кн дар тавофаш он хуччати бузургист.
38. Тухфаву тах,ийёти ах,ли ислом бар ахли ватан.
39. Худойи таъоло шуморо то рузи киём осуда бигзорад ва
ихлоси мух,иббону муш токонро фаромуш накунад.
40. Сояи иршодаш бар ф арки мухиббону муридон тобанда бод!
41. Салому рах,мату баракоту тахийёту табрикоти худовандй
ва пешнпдодоти некаш ро бароятон такдим мсдорам.
42. Д ар хайратам аз касе, ки дустат дорад,
Аммо чй гуна сабру карор дорад?!
43. Субх, дар дидор аст, на д ар сари хокхурда.
44. Касе, ки ба неъматхо кабл аз истехкок ибтидо гузошта.
45. Д илам аз даст раф т, то назди ту бошад, агарчи назди
шумо х;ама чиз хает.
46. Худойи таъоло оряи чалолаш ро то рузи киём ат бардавом
дорад.
47. Б арои тавчехи арбоби талабу ирфон киблавор бардавом
бод!
48. Хокимияташ абадй бод!
49. Аз даргоди бахш андаи озодй ва гузорандаи неъматхо пеш
а з пурсишу истехкок.
50. Б а М ухам мад ва оли сохибикромаш салавот!
51. Д уъояш зуд кабулш аванда дар ройибй.
52. Гуш дидед худоро бо гуяндаи д.уъо.
53. О я чй ки бо шумост, хамрохи шумост.
54. Хуш бодо ва боз хуш бодо!
55. Н аъ л хамранги н аъл аст.
56. Зухури гайб наздиктар аст бар ичобати бешубда.
471

57. Бузургии бузургон ва саховатн эшон ба ф укаро бардавом
бод!
58. Насиме аз атрофи Н ачд вазид
Ва даргириф т дар дилам чарори вачд.
Ва карам намудем дар ахди худ
Китобе бузургу мачид.
59. Д ур аст аз суханпардозиву суханфуруш ихо дар мулки
исрор.
60. Зиндаву рад кардам киссахои баъдинабавиро
Д ар мачлиси пурвачди олй.
61. У зиида асту мо худоро таал л у к дорем ва дар вай бармегардем.
62. Ч ам ъ м еорад малики раффор дар тудаи покон ва некой.
63. Худой аф зали комилхо ва шомили хам а гуна ахбор аст.
64. Оё чам ъ кард бо тобеъоне, ки аъзо хастанд?
65. М актуботи 231—235 а з «М ачмуъаи рукаъот ва муншаот»
(дастхати раками 226 И нститута ховаршиносии АУ РС С Узбакистон) интихоб шудаанд.
.
Асрор Ра^монов

Ш А Р Д И ЛУГОТ
Абно — чам ъи ибн — писарон, фарзаидон
Абъоз — чам ъи баъзи — чанде, иддае
Авд — бозгашт, баргаш т, м урочаъат
Ав^от — чам ъи вакт — умру руз, як давраи даёт
Азвок; — чам ъи завк
Азмина — чамъи замой — даврахо
Азроъ — зани бикр, бокира, иок
Азъоф — чамъи зиъф — дучандон, дукарата
Аиммо — чамъи имом — имомхо
Азцар — зодиртар, равш антар, ошкортар, намоёнтар
Акмал — комилтар, пурратар, тамомтар
Акрам — киромитарии, бузургтарин
Алазз — лазиз, форам, дилкаш
Алам — найзаи оташ , ш уълаи оташ
Алвон — чамъи лавн — гуна, рангхо
Ало — бар (иловаи, болои...)
Амсол — чам ъи мисл — сеяк, як хисса, сеякхо
Аном — мардум, халк,
Анфос — чамъи нафас — оху нолахо, лахзахо, сониядо
473

Арбоби амсол — хофизон, бастакорон ва мусикишиносон
Арбоби саноати аруз — донишмандоии аруз, арузиён
Асбаъ (исбаъ) — ангушт; ченаки дарозн ба микдори 3, 125 см.
Ассам — кар, гаронгуш
Асар — хурдтар, хурдтарин
Ащал — вазнинтарини зарб, фосилахои гарон дар мусикй
Атаба — остона, зина, дарбор, даргох.
Атвол — дарозтар
Атноб — чам ъи тунуб — таноб, ресмон
Атрок — чамъи турк
Атф — ш ерозаи доман
Атяб — бехтар, хуштар, накутар
Ашвок; — чамъи ш авк — ш авку шури зиёд
Ашкол — мушкилй, сахтй, душ ворй; банд, расан
Ашраф — шарифтарин, бузургтарин
Аъдо — душманон, адувон
Аъдод — чам ъи адад
Аъзам — бузургтар, бисёртар,
Аъмол — амалхо; кору ф аъолият
Аъоуим — ачамиён, мардуми Ачам
Агар(р) — марди неку бош араф; аспи каш ка
Аглаб — бисёр, беш тар, аксар
Армоз — чам ъи раммоз
Ацлан — мувофики акл, аз руи акл, окилона
Ак;раб — карибтар, наздиктар
Ащлом — калам хо, хомахо
Ак^сар — кутохтар
А^сом — чамъи кием — киемхои созиго овозии макомхо, таркиботи
охангу сурудхо; каламхо

А%ад — октаваи баланд, овозу садои баланд
Ауадд — тезтар
Ащббо — хабибон; дустон, ёрон
Ачал(л) — чалилтар, бузургтар, калонтар
474

Аулй — рушан, чалй
Аумал — чам илтар, некутар, зеботар
Ацнща — чамъи ч а н о х — бол, канот
Бавл — пешоб, шоша
Баводи — бодияхо, биёбонхо, сахрохои беобу алаф
Баворик, — чамъи борика —• тобнш, дурахш
Бадо — биёбон; даш ту сахро; киш вару мулк; доираи кореву ам але
Байина — далели возеху ошкор
Байнуттарафайн — байии ду тараф , миёни ду тараф
Баннон — сарангуш т; аигуштон
Банот — бинтхо, духтархо
Барзахият — гардаиа
Бар «нунот»-и ар к о н — ба харф хои «нундори рукихо»
Баронин — бурхонхо, далелхо
Бар сабили ичмол — ба тарики хулоса, ба тарзи хулоса
Бар <гто»-оти ар к о н — «те»-хои рукнхо
Басити хок — руи замин
Басотин — богу бустонхо; чойхои обод
Басоит — чам ъи басит
Бает — хушхолй, хурсандй, куш одаруй; интишор кардан
Бат — мурробй; моми як навъ асбоби мусикии точикй
Башошат — шодй, хушй, хурсандй
Бидоят — ибтидо, шуруъ, ороз
Бщил — бахшидаии чурм, афв кардани гунох
Бутун — чамъи бати — шикамхо
Бук,ъа — хоиа, сарой
Вадиат — амонат, чизи амонат гузош таш уда
Вайхак — вой бар холи ту!
Валима —- зиёфат, базм, туи аруей
Ватадайн — ду ватад, ватадхо
Вом — карз
Восик, — боваринок, дилпур, мутмаин
475

'’

Boiuyupd — Вошгарди кадим а, ки д ар худуди нохияи Ф айзободн
имрузаи Точикистон м авкеъият дорад.

Воуибулатийёт — бахш андаи атохо
Дабир ■— котиб, хаттот; ходими даф тари идорй
Дар бадои — дар назари...
Даеовин — чамъи девон — девонхои ашъори ш уъаро
Дарб — дарвоза
Дийят — хунбахо, товони хун; маблаге, ки котил ба наздикони
м актул мепардозад.

Доия — хохиш, к,асд, ният
Доъй — дуъогуй; камина, банда; муаллиф
Дук — дастгохи пунбаресй
Залафат — хавзи пуроб; пуриву бешй
Заррот — чам ъи зарра — заррахо
Заък,а — тарсу харос
Зачр — зулм, ситам, чавр
Зиъф—цу баробар, ду кара
Зилол — чамъи зилл — соя, панох, химоя
Зилолу укус — сояхо ва аксхо
Зирва — куллаи кух, сари кух; торак
Зифоф — туй, туи никох
Зоик,а — чашой, м азаву таъм
Ибрик, — номй гардани уд аст ва он кисмате аст, ки торхо ба он
ба охир расанд

Ибром— исрор, истодагарй, побарчой
Ибтщол — зорй кардан
Иззат — бузургиву арчмандй, азизй
Изо(ъ) — м укобалаву муш охада; омузишу баррасй
Изофот — чам ъи изофа — афзоиш, зиёд кардан
Изоъ — мукобил, ру ба ру, баробар
Изоъат — зоеъ гардонидан, нобуд кардан
476

Илбос — фуру пушондан.
Иллат — сабаб, боис, вачх
Илтиёъ — сузиш, харорат, гармй
Илтизоз — л аззат бурдан, л а зза т ёфтан
Илят — бехтарин, олитарин
Илуоц — дархост, илтимос; бо зорй дархост кардан
Имсок — худдорй дар таъом хурй; хасисиву бахилй
Имтидод — каш идаш авй, д ар о з каш идан, дарозй
Инзиво — гушагнрй, гушанишинй
Инзимом — зам ш удан, пайвастани чизе ба чизе, илова гардидан
Ипсибог — ранг гирифтан
Интимо — ба касе нисбат ёфтани чизе; нисбат, таал л у к
Интисоб — алока, хеши
Интифоъ — наф ъ гирифтан, фоида намудан, суд гирифтан
Инфикок — аз хам чудо ш удан, чудо ш уда дур ш удан; чудой;
озо дй

Инк^иёд — дар кайд будан, итоат н ам удан
Ин/^итоъ — танхой, дурй аз мардум, гушанишинй
Инчоу — раво ш удани хочат, муваффак, шудан
Иода — такрор намудан ва дубора овардан
Иртицол — куч кардан, рахт барбастан, рехлат намудан
Иснин ва во^ид — нисбати 2 ба 1
Истеулок — халок кардан, нест кардан
Йсол — расоиидан
Истидъо — илтимос кардан, пурсидан, хостан
Истиксоб— талаби хусул
Истимоъ — ш унидан, гуш додан
Истихрочи фуруъ — берун овардани ф аръхо
Истиш^од — далел овардан, мисолу гувох овардан барои исботи
фикре

Истигрок, — хам аро фарогирй, гарк,и коре будан
Истиной — соз кардан
И стилобат — кабул кардан, пазируф тан; кабул, ичобат
Исъоф — баровардани хочати касе
477

Исуоб — бисёр ran задан, сергапй кардан
Итлок; — чудо кардан, озод кардани садохо аз монеъахо
Иттисоф — сифат гирифтан, дорой сифате шудан
Ифоза — ф айз расонидан, бахра додан; ф айзу хайр
Ифода — даре гуфтан, таълим додай
Ифтикор — мухточй, ниёзмандй
Ифрот — аз хад гузаш тан, аз андоза берун баромадан
Иштимол — шомил шудан, дар бар гирифтан
Иштщор — ш ухрат, овозаи нек
Ишфок, — ш аф кату мехрубонй кардан
Ибтидо— пайравй, таклид
Йцои мувассал — йкои васл кардаш уда, пайванд
Йк,ои муттасил — йкои паихам, пайваст
Йк;тисор — кифоя донистан, иктифо кардан
Казн — вучуд, мавчудият, хастй, олам, дунё, кавну макон, мавчудот

Кавния — мавчудият, хастй, олам
Кайд — макр, хила, фиреб, найранг
Калак, — беоромй, ташвиш, бекарорй
Камад — андухгин ш удан, хиратабъ гардидан
Камоянбагй — чи тавре ки бояд, чунон ки сазовор аст
Касирулву^уъ — бисёртар истифода меш авад
Катм — пинхонкунй
Кущ — нихоят, умк, асл, хакикат, чавхар
Лабиб — доно, окил.
Лавоъиц — шуришхо, исёнхо
Лак — сад хазор, бисёр, бешумор, хазор-хазор
Лака — бар ту, барои ту
Либс — либос, чома, пушок
Ли зотщост — ба зоти худаш
Лое.у — зохир, ошкор, хувайдо

Лонуссалим — таслим намешавем
478

Лофиз — талаф ф узкуианда
Лоуик, — он чи ки ба чизе пайваст меш авад, п айвасташ аванда
Лучу — миёиаи дарё (б ахр), чои чукуртарини дарё (бахр)
Луччй — дарёи сероб, бахри лабрез
Мабдаъ — аввал, ибтидо
Мабзул — базл кардаш уда, бахш идаш уда
Мабнй — биноёфта, асосёфта; биио, асос, поя
Мавоцеъ — чамъи мавк,еъ
Мает — фавт, марг
Мавтин — ватаи, зодгох, механ; бошишгох
Мавк,иф — чои тавакдуф ; истгох; бошишгох
Мадрак — м аъхаз, саиад, далел, макони идрок, махалли дарккунй
Мазо^ир — чамъи м азхар — м ахалли зухур, чои ошкоро ва намоёншавй

Майзар — дастор, салла
Майит — мурда, часади бечон
Макман — камингох
Макойид — бадаидешй, макру фиреб
Макореу — чизхои м акруху нафратовар
Макорим— чамъи макрума; арбоби м ак о р и м — сохибони хулку ат~
вори писандида

Малцуз — мулохизаш уда, иазардош та
Мандил — руймолча, миёнбанд
Мано — пахно, даш т
Маншур — нашр кардаш уда, интишорёфта; тааллукдош та, фармон,
имтиёзиома

Марзук; — ризк. кардаш уда, рузй ва иасиб кардаш уда
Марозй — чамъи марзй — хушнудй, фарахмандй
Маророт — чам ъи м арора (м арорат) — талхй
Мароъй — чам ъи миръот — оинахо
Марфуъ — пешииход, матлаб, дархост
Масаб(б) — резишгохи дарё; нуктаи охирин, мунтахо
Масмум — хонаи хаспуш, каппа
479

Масохит—• разаб кардан, сахтй раво донистая, чазо додан
Мастурот — пушидагихо, пинхонихо
Масъалат — мавзуи бахсу гуфтор, мабхас
Масъун —• дар панох (дош тан)
Матбах — ошпазхона, чои хурокпазй
Матовй — печидагихо, чигилихо, дархам -бархам ихо
Мафзй — пахишуда ва ба чизе расида, вобастагиву барбаста
Мавдуд — гумш уда, азмиёнрафта
Машоир — чамъи м аш ъар — оину дин; чои ичрои мароснми хешгузорй дар М акка, ибодатгохи мусулмонон

Машфуъ — ш аф оат кардаш уда
Машцуд — дидаш уда, ошкор, зохир, намоён
Маъалба^ийя — бо бак,ия
Маъбар — гузаргох, чои муайяни киш тигузари дарё (бахр)
Маъраз — махалли намоиш, намоишгох
Маъруз — арзадош т, гуфтанй
Марфур — аф вкардаш уда, бахш идаш уда
Ма^улот — чамъи м акула — гуфтор, сухан
Ма^аб(б) ^ -т а р а ф е , ки аз он чо бод мевазад; уручгохи шамол,
нуктаи ибтидо

Мацзуз — бахрам анд, хурсанд
Мацмул — хам ла карда ш уда, нисбат дода ш уда, хисоб карда шуда

Мацнуни илайц — ба он мушток,
Мацосин — рнш
Маусусот — чизхои хис кардаш уда

(ба воситаи узвхои
ш аванда, хискарданй
Мачзуб — чазб кардаш уда, шефта, девона
Мацонин — чамъи мачнун — мачнунхо, девонагон
Мацорй ■— чараён, вазъият, мачро
Мачрур — каш идаш аванда
Мачрури шайх — бар он каш идаш аванда

Мизмор — най
Мирод — бимирад
480

х и с), хис-

Мисдок; — далел, исбот, гувох
Михлаб — чангол, мушт
Мишкот — токчаи чарормонй; чарогдон, ч а р о т о я
Мо адои — райри, ба райрк...
Моваро — он су, он сутар
Молояънй — чизхову корхои бехуда
.
Мосиво — райри он, ба чуз он, дигар аз он.
Муаддй —-боне, сабаб; пардозандаи бочу хнроч
Мубин — ош коркунанда ва равш анкунанда, возех
Мубаддй — ибтидокунанда, саркунанда
Мубоуй — ф ахркунанда, сарф ароз
Мубрам — ногузир
Муваддат — дустй, хамдастй, мехрубонй
Муваллах; — вола ва шайдо, ш ефта ва девонаш уда
Муваррас — ирей, мероей, чизе кн ба мерос мондааст.
Муваууид — касе, ки худоро якка ва танхо медонад, эътиком анд
ба худой ягона аст.

Мувозй — баробар, хамвазн, мусовй
Муддй — дарозй; дерпой
Мудракот — чамъи м удрак — дарк кардаш уда, ф ахмидаш уда, идрокшуда

Музаккир — вирдгуй, дуъохон; шайх
Музоф — изоф акардаш уда, тобеъ, мансуб
Музоафа — дучаид, ду баробар
Музояк,а — тангй, сахтй
Мулотафа — лутфу мархам ат, ш аф кату навозиш
Мултабас — пуш идаш уда, шубханок, д ар маънй носарех, норавшан

Муллам шуд — илхом гирифт
Мумтауан — мехиатзада, ранчдида
Мундамич — ба хам омехта гардидан
Мундарис— махву нобудш уда
Мунзавй — гушагир, гушанишин
Мунзам — замш уда, пайваста, м улхак
481

Муниф — олй, баланд
■
Мунифа — баланд, аф рохта, кулла
Mynca6eF — ба сибри худ гардонад
Мунсиф — бовичдон, боинсоф, боазим ат
Мунтабеъ — накш баста
Мунтабик; — к абат-к аб ат болои хам гузош таш уда, баробар, мувофик

Мунтавй— дар бар гиранда, шомил
Мунтафй — несту нобудш уда, дурш уда
Мунфасил — чудош уда, ба фаслхо таксим гардида
Мунъим •— сохиби неъмат, давлатм ан д
Мунцатеъ — катъш уда, дургаш та, баохиррасида
Мущасир — иборат, шомил
М ущ й —■хабардиханда, пайромрасон
Муодил — афоили хичохо дар мусикй, атонин (баробари танхо)
кароргирифта, ки «тан»-ро сабаби хафиф ва «тана»-ро сабаби
сакил мегуянд (баръакс)
Муонасат — унс гирифтан, улфатй кардан
Мураххас — ичозат додаш уда, озодш уда
Муращаъ — чомаи курок, альбом
Муросала — мукотибаи дутараф а
Мурхис — рухсатдиханда
Мусаддасулаузо — шашгона, ш ашрукна
Мусамманулацзо — хаш трукна, ^аш тгона
Мусмир — мевадор, сам аровар, хосилманд
Муставлй — росиб, истилогар
Мусталауот — истилоххо, иборахои мачозй
Мусталзим — сабабгор, боис, сабаб
Мустаррик, — дарбаргиранда, ф урурафта
Мустак>ар(р) — кароргох, бошишгох, чои истикомат
Мустак^ирр — кароргирифта, чойгирш уда, устувор, мустахкам
Мустак,дас — навбунёд, нав ба вучуд ом ада, пайдош уда

Мустаусани тибоъ — писандидаи ахли табъ, шоистаи тахсин.
Мустацан —■мастур, пушида, пинхон
482

Мустацоб — ичобатш уда, кдбулш уда (дар бораи дуъо)
Мутааззир — кори ичрояш номумкин, мушкил, душ вор
Мутааййин — таъйинш уда, мукаррарш уда
Мутабаддил — бадалш уда, ивазш уда, аз холе ба холе бозгаш та
Мутабаууир — бисёр доно, касе, ки дар илме м аълумоти бисёри
хам атараф а дорад, аллома

Мутабодир — пешгиранда, ш итобанда
Мутабоина — таф овутдор, аз якдигар чудош аванда
Мутаваззо — тахоратхона, чои вузугирй (дар масчид)
Мутаваттин — сокин, мук,им
Мутава^им — вохимакуианда, каси дучори вахм у таре гардида
Мутакаллим — такаллум кунандахо, гуяндахо
Мутавотир — паи хам оянда, пай дар хам
Мутазилзил — чунбанда, ларзан да
Мутазаммин — дарбаргиранда, шомил
Муталаббис — либоспушанда, либоспушида; муталаббис сохтан —
либос пушондан

Мутамайиз — аз хамдигар фарк,кунанда ва чудош аванда, имтиёзёбаида аз дигарон, мумтоз

Мутаощиб — паси хам, пай дар пай
Мутатобеъ — аз паи чизе раф та, пайрав
Мутафаттани лабиб — зирак, хушёр, сохибфитрат
Мутафовит — таф овутдор, ф аркдор аз якдигар
Мутахаллеъ — кандаш уда, каш идаш уда, чудо, озод
Мутаъаддида — сершумор, бисёр
Мутлак, — озод, озодш уда, комил, тамом
Мутаазс^ил — оиладор, зандор, сохиби зану бача
Мутталеъ — огох, хабардор
Муттасил — панваст, хампахлу
Муттасиф — дорой ягон сифат
Муфавваз — таф виз кардаш уда, супурдаш уда, таслимш уда, вогузош таш уда, вобаста

Муфзй — бурдарасонанда ба чизе, анчомдиханда
Муфоракат — чудой, фурк,ат
483

Муфохарат — фахр кардан, ифтихор намудан
Мухаддирот— чизхои наш ъабахш у кайф иятовар, моддахои масткунанда, афъюи, банг, кукнор

Мухаммаси авсат —■мухаммаси миёна
Мухтафй — махфй, пинхон, пушида
Мушаддад — таш диднок, шиддатнок (дар боран харф )
Мушаъар — пушонидаш уда, мастура
Мушояъа — гусел кардан
Мушриф — дар баландй вокёъш уда, баланд, воло, ш араф манд
Мушъир — хабардихаида, огохкунанда
Муъонид — душ ман, мухолиф, инодкору ситезагар
Муъораза — рубаруш авии ду хариф, мубохаса
Муъотафа — мехрубоий
Мугойир — ф арккунанда аз чизе, мухолиф ба чизе
Мук,ассим — таксим кунанда, кисматкунанда
Мураффал— кулф карда шуда, баста
Муровала— бо хамдигар гуфтугу кардан, бо хам кавлу карор
бастан

Мук,табас — иктибос карда ш уда, гнрифташ уда
Мук,тасир — ихтифокунанда, конеъш аванда
Муцаддис — хадисхон
Муцадот— хадя карда ш уда, бахш ишёфта
Мууазот— рубаруш авй, дучоройн, вохурй, баробарй, мусовот
Мууозй — рубаруш уда, мукобил
Муцотият — ихота кардан
Мучавваз — раво, чоиз, чоиз ш умурда шуда
Муцмалот — чамъи мучмал — ичмол кардаш уда, ба таври хулоса
додаш уда; суханони ичмол кардаш уда, мухтасаран

Мууовир — муким, бош анда, наздик, хамсоя
Муътариф — эътироф кунанда, икроркуианда, мукир
Муътоду маъ^уд — расму одат, аз руи раем ва одат
Му^тазир— дар холати чонканй
Му^тачиб — пардапуш , зери хичоб, махфй
484

Назира — эквивалент, хамто
Нажандй — рамгиниву фурумондагй, хориву залили, хоксориву ночизй

Натъ — фарш, фарши чармин
Нак,ра — захма задан, кубидан. Д а р мусикй иб-гидои хар садои
мавзунро накра мегуянд.

Нагамотухо — нагм ахои он, иарамоташ
Нагмаи мубтадилот — нагм аву савтхои табдилш аванда, тарйирёбанда

Нагмаи савобит — нагм аву савтхои устувор, мустахкам
Нагматайн — ду нагма (тан)
Нидд — мисл, монаид, назир
Нон — таъом , хурок
Нок,а. — шутури мода
Нузцат — тозагй, покй, зебой
Н ухола — сабус
Овозоти ситта — шаш овоз, шаш овоза
Одина — чум ъа, рузи шашуми хаф та
Ориз — пайдош аванда, рухдиханда
Ориза — ходиса, рухдод, дард у беморй
Ориз шудан. — руй додан
Ошира — дахум
Оуихта — охтан — баркаш идани тег аз рилоф
Разма ■— баста, бугча
Рафъат (рифъат) — баландй, улвият
Рауй — банда, рулом, чокар
Рацо (рщо) — орзу, мнят, умед, чашмдошт
Рибщ — халкаи ресмон, гарданбанд
Ридо — болопуш, чома
рикуц — зарфи чармй барои нигох дош тани об
Ришт— табиат, ниход, сиришт
Роик, — равон, фасех, салис
485

.Рофат — мехрубонй, дилсузй, paMxopff
Рунуд — чам ъи ринд
Руунат — нодонй, беаклй, худорой
Руъят — дидан, мушохида, биниш
Саббог — рангрез
Сабукбоу — навъе аз таъоми хамирй
■Савб — тараф , чониб, суй, самт
Савм — руза, рузадорй
Савмаъа — ибодатгох, хучра барои ибодат
■Саласа арбаъ — се таксими чор
Саласа лаяния — савт, савтхои сегона
Салват — хурсандй, шодкомй, оромй
■Самат — хаш тяк, хаш тяк аз хиссаи фосилахо
Сарецан — зуд, тез
Сарир — хиш-хиши калам (хангоми навишт)
Саффи ниол — пойгах, чои кафш каш й
Сауб — сохнб; поку тоза кардан
Симат — нишон, аломат, сифат, маш к
Симиё— яке аз илмхои хурофотии асримиёяагн, илми тилисм ва
сехру чоду, илми найрангу ш уъбада

Симох — сурохи гуш, сурохй, равзана
Синоъй — сохтаи инсон
Сит — овоз
Ситр — покдоманй, тозагии ахлок
Ситта — шаш
Сика — м уътамад, марди шоёни боварй
■Собеъ — хафтум
Сомат — андуху рам, ранчиш
Сотеъ — дурахш он
Судда — остона, даргох
Сувари. — зохирй, берунй
■Сувари мдутамала — суратхои эхтимолй
■Сукр — мастй, холати мастй
486

Сумув(в) — баландй
Сунан — цамъи суннат
Суннат — рафтор, амал, анъана
Сурра — хамёни тангаву тилло
С Утур — шутур
Сууулат— осонй, бемаш аккатй
Тааддуд — афзунй дар адад, бисёрии микдори чизе
Табак;атайн — ду т аб ак а, хар ду таб ак а
Табодур — шитоб, шитобкунй
Табх — пухтан, пазиш
Таваддуд — мухаббат дош тан
Таваззул — лутфу мархам ат
Тавассуъ — фарохй, васеъй, пахной, кушодагй
Таваууум — таре, вахм
Тавацчу% — диккат гуморидан
Тавбец — малолат, сарзаниш
Тавсанй — саркашй, гарданкаш й, якравл,
Тавуид — ягонагй, вахдат, эътикод ба ягонагии худо
Тазарруъ— илтичо, зорй
Тазйин — зинат додан, ороиш
Такфир — ба бединй нисбат додан, бедин хисоб кардан, коф ар
донистан

Ташаббус — чизеро ба чизе (наф ахмида) омехта кардан
Таллин — сурудаи, гармонизация
Тамайюз — ф арк пайдо кардан, ф ар к доштан
Танзил — фуруд овардан, поён фнристодан; вахйи К,уръон
Тараккуб — таркиб ёфтаи, иайдоиш
Тарассул — номаиависн, рисола навиштан, сармаш к
Тасмия — тартиби номгузорй
Тафарруд — танхой
Тафарруч — сайругаш т, тамошо
Тафвиз — ба ухдаи касе гузоштан, вогузорй
Тафосил — чам ъи тафеил — ф асл-ф асл намудан, кисм-кисм
дан, ба таври муфассал баён кардан
487

к ар ­

Тавфй — рахой, халосй
Тахаллуф — хилофи ваъда
Ташаввук, — ш авкмандй, зухури ш авк, иштиёк
Ташнеъ — бадгуй, сарзаниш , малом ат
Таищиз — тез кардан
Таъайюн — муайянй, равшанй, аникй
Таъаттуш — ташнагй, таш наш авй
Таъйид — м адад, муовинат, ёрй
Таяммун — табаррук, м укаддас
Тауа^ук , — ба исбот расидан, дуруст баром адан
Тацарруд — гушанишинй
Тацвид — хар кореро дуруст анчом додан
Тачзия — тахлил кардан, чузъ-чузъ кардан
Тщрид — аз дигарон дур кардан, танхо монондан
Тибат — тозагй, хубй, тарй
Тилва — аз пай, аз каф о
Тисъа — нухум
Тобу% — ба хамдигар монанд будан, монандй
Толй — аз пай
Тори (тория) — ба ногох вокеъш аванда, руйдиханда, руй додан
Тувуффй — вафот кардааст
Тутук, — парда, чодар
Убудийят — бандагй, хидматгузорй; ихлосу эхтиром
Узубат — ширинй, хуш ояндагй ва форамии сухан
Урафо — чамъи ориф — орифон
Улув(в) — балаидй, бартарй, болой
Фауво — мазмуну маънй
Ф и ^ — илми конуншиносй дар ш ариати ислом
Фое>( — хушбуии пахиш аванда
Хабир — хабардор; хабаррасон
Хайло — такаббур, еурур
Халъ — кандан, бекор кардан
488

Халъу либо— каш идану пушидан
Халцй — табий, оф аридаи худо
Хафй — пушида, пинхон
Хомил— гумном, НОЧ113
Xуддом — чамъи ходим
Хузрат — сабзй, шодобй
Хулд — хамешагй
Хуму л — гумномй
Шаввол — мохи дахум и соли камарии хнчрй
Шавоиб — омезишхо; гарду гурдхо, олудагихо
Шайъ — чиз
Шаман — бутпараст
Шатр — нимаи чизе; чузъ, пора; кадаре, андаке, каме
Шуабот — ш уъбахо, бахш хо, бобхо
Шуун — чам ъи шаън
Шууур — чам ъи ш ахр — мохи сол; моххо
Эсор — пошидан, нисор кардан
Ямин — хакди шахсй, моли худй
Ямину ясор — росту чап; тавоноиву тавонгарй
Янобеъ— чаш махо, сарчаш махо
Райбат — гойибй, нопадидн; айбчуй, бадгуй
Рамом— абр, абри саф ед
Роила — бадй, кина
Fyppa — аввали мох, рузи аввали мох
К,адид — гушти хушк ва намакй
К,азф — кай кардан, партофтани таом
Кайлула — хоби нисфирузй, хоби баъд а з пешин
Калак, — бекарорй, беоромй
К,алилулистеъмол — камнстеъмол
К,алъ — реш акан кардан, нест кардан, аз миён бурдав
К,амъ — зад ан, шикастан, нобуд сохтан
Кароба — обдон, зарф и об
Доей — номи дигари буъди танинй

489

К,оид — асокаш, рахнамо
К,оимм.ащом — чонишин, ноиб, ворис
Кубба — гунбад
Хаб — дона
Хабба — микдори бисёр кам, заррае
Х,адду jfаср — андоза, хадд у андоза
Хадсон — ЧИЗХ.0И нав иайдошуда
Хазар — сукунат кардан; зистан, будан
Хазимат — шикает хурдан, гурехтани лаш кар
Хазлон кардан — худдорй намудан аз ёрй расонидак
Хаййиз — сахн, макон, м ахал
Хайцот — ба арабй: дур шуд, дурш авй; ба форей: афсус, хайфо!
Халфо — гиёхе, ки аз он бурё мебофанд
Хариса — оше, ки аз гандуми куф та, гушт ва р авган тайёр м еш а­
вад

Хасби аузо — чузъиёти созию овозии макомх.0 , кисматхои савтй ва
овозй дар мусикй

Хасир ■— бурё
Хауару шацар ■— сангу чуб
Хиддат — тезию тундй, ш иддату газаб
Хинаизин — он вакт, он гох
Хобит — ф уруаф танда
Хойт — девор, боги атрофаш девор каш идаш уда
Xi/б — дустй, мухаббат, дустдорй
ЧаОарут— кудрат, тавоноии тамом, бузургй, азам ат
Чадовил — чам ъи чадвал
Чазъ — мацозан чашм
Чалй — равш ан, возех, ошкор
Чаъба — киноя аз хотир, ёд, хофиза
Чозим — чазмкунанда, устувор
Чониби асцал — тараф и вазнину гаронтарини зарб, фосилахои гаронтарин д ар мусикй

Чониби мушт — устухонхонаи пушти даст ва пой
Чузве аз тисъа ашара — нисбати 9 ба 10

МУНДАРИЧА
Н аф ахот ал-унс (гауияи Алй Мууаммадиев)
. . .
М укаддам от ва у с у л .............................................................. 10
И брохим Ш аммоси С а м а р к а н д а .......................................12
Ш акик ибни Иброхим а л - Б а л х й ...................................... 12
Х отам ибни Унвон А с с а м ..................................................... 13
Ато ибни С у л а й м о н ............................................................... 14
А буабдуллохи Хокон а с - С у ф й ............................................. 15
Абуаббоси Д инаварй
.
.
...............................................16
А буаббос А хмад ибни Яхё аш -Ш ерозй
. . . .
Ахй Ф арачй Занчонй
.
.
.
......................................17
А хмад ибни Х усайп ибни М ансур ал-Х аллоч
.
.
А бумансури Говкулох
.
......................................................
А бучаъфари Ф а р р о н й .............................................................. 18
А бучаъфари С о м о н й ................................................................ 19
А бучаъфари Х аддод
................................................................ 20
Абулхусайн а л - В а р р о к ............................... .......
Абулхусайни Д у р р о ч ............................................................... 20
Абулхусайни Х о ш и м й .............................................................. 21
Абулхусайни С а л о й ................................................................. 21
Абулхусайни М о л и к й ............................................................... 21
Абубакр ибни Тохир ал-А бхарй
....................................... 21
А бубакри Сурдй
........................................................................
Хошим С а ъ д й ...............................................................
А бубакр а с - С у с й ........................................................................ 23
А бубакри М уфид
........................................................ .......
.
491

5

16
17
18

20

22
22
24

А бубакри К , а с р й ........................................................................ 25
А бубакри Х амадонй
................................................................
25
,
,
25
А буалй а р - Р у д б о р й .....................................................
А бдуллох ибни Мух,аммад ал-м аъруф ба ал-М уртаиш.
26
А бухайр а т - Т а й н о т й ................................................................ 27
Абухайри Х а б а ш й ..................................................................... 28
А бузайди М арразии Хуросонй
. . . . . . .
28
М узаф ф ари Кирмоншохй
.
.
. . . . . .
29
А б у л а д ё н ........................................................................................ 29
А бусаид а л - А ъ р о б й ....................................................................30
Абуумар а з - З а ч ч о ч й .................................................................. 30
Ч дъф ар ибни М ухам мад ибни Н а с и р ..............................31
Бундор ибн ал-Хусайн ибни М ухаммад аш-Ш ерозй
.
32
Абуамр ибни Н ачид
............................................................... 33
Абдуллох ибни М ухаммад ибни А бурахмон ар-Розй
а ш - Ш а ъ р о н й ........................................................................... 34
Абулкосими Н а с р о б о д й ......................................................... 34
А бубакри Ф о л и з б о н ................................................................ 34
Абуабдуллох ибни Хафиф аш-Ш ерозй
.
. . .
35
Абубакр а ш - Ш а ъ р о н й ..............................................................36
А бумухаммад а л - А к , о н д й ........................................ .......
.
37
Хушшом ибни А б д о н .............................................................. 38
А б у м а х р а з ......................................................................................<0
А бдурахими И с т а х р й ............................................................... 41
Абутолиби Х азрач ибни А л й .............................................. 44
А бдулазизи Бахронй
................................................................
44
Ш айх Ахмади Ч уволгар
.
.
,
. . . . .
А булхусайн Х аддоди Х а р а в й .............................................. 46
Амирчаи С а ф о л ф у р у ш ............................................................. 47
Ш ариф Х амзаи Акилй
.
..................................................... 4-8
Абухомиди Д у с т о н .....................................................................49
Абумансур М уъмин ибни А хмад ал-И сфахонй
.
.
Абунасри С а р р о ч ...................................................................... 50
Холуи - Н и ш о п у р й ....................................................................... 51
492

45

50

Щ айх Абулкосими Курагонй
.
.
.
,
.
.
.
52
М аъш уки Т у е й ............................................................................ 53
Ш айх Абузироаи А р д а б и л й ............................................... 54
Хоча Ю суф ибни М ухам мад ибни Самъон
. . .
54
Х оча М авдуди Ч и ш т й ............................................................. 55
Абувалид Ахмад ибни А б и р р и ч о ...................................... 60
Султон М ачдиддини Т о л и я ................................................ 61
А буабдуялох М ухтор ибни М ухам мад ибни Ахмад алХ а р а в й ....................................................................... ......................62
Ш айх Абубакр ибни Абдуллох ат-Тусй ан-Нассоч
.
62
Хуччатулислом М ухам мад ибни М ухаммад ал-Раззолй
а т - Т у с й ....................................................................... .......
.
63
Ш айх Ахмади Р а з з о л й .............................................................64
Хоча Юсуфи Хамадонй
.
.................................................... 65
М авлоно Яъкуби Ч а р х й ....................................................... 6 8 ..
Абуалии С и р ч о н й .......................................................................69
М ухам мад ибни Хуммавия ал-Чувайнй
. . . .
69
Айнулкуззотн Х а м а д о н й ........................................................ 70
Ш айх Рузбехони Кабирн М и с р й .......................................71
Ш айх Начмиддини К убаро
. . . . . . . . .
72
Ш айх М ачдиддини Б а р д о д й ................................................... 79
Ш айх Сайфиддини Б о х а р з й ............................................... 83
Ш айх Начмиддини Р о з й .......................................................85
Ш айх Абдуллохи Р у р ч и с т о н й ..............................................86
М авлоно Чалолиддин М ухам мад ал-Балхй ар-Румй
.
87
Султон В алад
.............................................................................. .......91
Ш айх И брохими М а ч з у б .......................................................94
Ш айх Начибуддин Алй ибни Барраш аш-Ш ерозй
. 97
Ш айх Чамолпддипн Л у р ......................................................99
Ш айх Ш амсиддиии С а й ф й ..................................................... 100
Ш айх А бдуллох М ухам мад ибни Иброхим ал-К урайшй а л - Х о ш и м й ......................................................................100
А булхасан Алй ибни Хамид ас-Саидй ал-маъруф ба
ибн a,c-Ca66oF
....................................................................... 100

4уа

И мом Абдуллох, а л - Е ф е ъ й ..................................................... 102
Ш айх Ш ахобуддин ас-Сухравардй ал-М актул
.
. 104Амир Сайид Косими Анвори Т а б р е з й .............................. 105
Хаким Саноии Базнавй
. . . . . . . . .
108
Ш айх Ф ариди А т т о р .............................................................. 112
Саъдии Шерозй ибни А б д у л л о х ...................................... 115
Ш айх Ф ахриддин Иброхим ал-муш тахир ба ал-И рокй. ! 15
Амир Х усайн
.
.
.
.
.
,
,
. . . .
119
Ш айх Авхадии И с ф а х о н й .............................................. , 1 1 9
А фзалиддин Бадил Хоконй
................................................121
Ш айх Н и з о м й ..............................................................................122
Хусрави Д е х л а в й ...................................................................... 123
Х асаии Д е х л а в й ........................................................................ 124
М авлоно М ухаммади Ширин машхур ба Маррибй
. 126
.................................................... , 1 2 7
Ш айх Камоли Хучандй
Хоча Ш амсиддин М ухам мад Хофизи Ш ерозй
.
.
. 128
Амми Х а с с о н .............................................................................. 129
З а й т у н а ............................... ....... ....................................................129
Д ухтари К аъб [ Р о б и ъ а ] ........................................................130
Фотима бинт а л - М у с н о ............................................................ 131
Х о т и м а ............................................................................................ 132
Рисолаи кофия (тауияи Абубакр Зуууриддинов)
133
М у к а д д и м а ............................................................................. , 1 4 1
Фасл [ I ] ...........................................................................................142
Фасл [II]
.................................................................................. ............145
Фасл [ I I I ] ......................................................................................147
Фасл [ I V ] ...................................................................................... 148
Ф асл [ V ] ....................................................................................... 148
Хотима

.

.

.

.

............................................................. 149

Рисолаи аруз (тауияи Абубакр Зуууриддинов)
151
Фасл [I] Таълифи каломи мавзун
.
.
.
.
,
.162
Фасл [ I I ] ......................................................................................... 163
Фасл [ I I I ] ......................................................................................167
Фасл [ I V ] ..........................................................................
.177

494

Ф асл [ V ] .................................................. .......
. . . .
177
Ф асл [ V I ] ...................................................................................... 189
Ф асл [V II]
.
.
,
............................................................. 196
Ф асл [ V I I I ] ................................................................................... 201
Рисолаи мусикй (тщияи. Абубакр Зуууриддинов)
205
Ф асл [I]. М укаддима
.
.
.
...................................... 213
Ф асл [ I I ] ......................................................................................... 214
Ф асл [ I I I ] ......................................................................................216
Ф асл [IV]. Кисми аввал. Д а р илми таълиф
.
.
. 217
Фасл [ V ] ....................................................................................... 218
Фасл [VI]
.
.
...................................................................... 218
Ф асл [V II]
..................................................................................... 219
Ф асл [ V I I I ] ....................................................................................222
Ф асл [ I X ] .......................................................................................222
Ф асл [ X ] ..........................................................................................226
Фасл [ X I ] .......................................................................................227
Ф асл [ X I I ] ......................................................................
.
.
229
Фасл [ X I I I ] .....................................................................
.
.
230
Ф асл [ X I V ] .................................................................................... 230
Ф асл [XV]. Д ар баёни давоири маш хураи макомоти
дувоздаххоиа ва тафсили нагам от ва абъод ва м а ­
хоричи онхо аз дасотини у д ............................................ 232
Ф асл [XVI]. Д ар баёни овозот
.
......................................239
Ф асл [XVII]. Д ар баёни ш у а б о т ...................................... 242
Фасл [ X V I I I ] ................................................................ ,
.
254
Ф асл [XIX]. Кисми дуввум. Д ар илми йкоъ
.
.
. 254
Фасл [ X X ] ......................................................................................255
Фасл [ X X I ] .................................................................................... 256
Ф асл [ X X I I ] ...................................................................................258
Хотима. Фасл [ X X I I I ] .............................................................. 266
Ш архи рубоиёт (тщияи Абубакр Зуууриддинов)

267

Н о м а х о (тауияи Acpop Рау м о н о в ) ..............................297
Т а в з е х о т ............................................. .....................................431
Ш а р х и л у г от
.
............................................................... 473

Абдурахман Джами
С О Ч И Н ЕН И Я
ТОМ V III
(на таджикском языке)
I.

Мухаррири нашриёт Б. Мавлонова
Ороиши К. Туренко
Мухаррири оронш А. Мухаммадиев
Мухаррири техники М. Саидова
Муса^хех. О. Исматй
БИ № 326
Б а м атбаа 12.06.89 супурда шуд. Б а чопаш 30.10.89. имзо шуд. < b i|ilA
ти 7 0 X 108 V32. Когази типографии № 1. Гарнитурааш ад.-iViH. Чкниш
барцаста. Чузъи чоиии_ шартй 21,7+0,525. Чузъи рангаи ш арш
Ч узъи нашрию хисобй 19,944. Адади нашр 10000. Супоршнп I* 1И»01.
Н архаш 2 с. 10 тин.
Д уш анбе, нашриёти «Адиб», кучаи Рудакй, 33.
М атбааи аввалини Коыитети давлатии РСС Точикистон оид Он митбуот
Д уш анбе, хиёбони Ленин, 37.