Text
                    М. С.БУРАБАЕВ
......... »' : *•' ;
.1
•••*'. • '
I
А
КЕИ1НГ1 ЕК1НШ1УСТАЗ
•
•
•
•
ДУРАН Ж0НЕ
АХМЕД ЯССАУИДЩ
ХИКМЕТТЕРГ
ИСЛАМ ЖЭНЕ
ФИЛОСОФИЯСЫ
¿
«
я
г


ОРТАЛЫК, АЗИЯ УНИВЕРСИТЕТ! М. С. БУРАБАЕВ ФАРАБИ - АРИСТОТЕЛЬДЕН КЕЙ1НГ1 ЕКИШ1 УСТАЗ КУРАНЖ0НЕ АХМЕД ЯССАУИДЩ ХИКМЕТТЕР1 •••• ИСЛАМ ЖЭНЕ БЕКАСЫЛ БИБОЛАТУЛЫНЫИ ФИЛОСОФИЯСЫ Алматы «Мария» 2006
ББК 87.3(0) Б83 Бул к'ипап автордьщ отбасылык, щаражатымен шыгарылып отыр Бурабаев М .С . Б83 Фараби —Аристотельден кейшгт екшин устаз. Куран жене Ахмед Яссауидщ хикметтери Ислам жене Бекасыл Биболатулынын филосо- фиясы. Алматы: «Мария», 2006. —280 бет. ISBN 9965-518-28-9 Бул енбек —бсл гш фарабитанушы галым, профессор Мукаш Бурабаевтын коп жылгы ой-толганыстарынын нэтижесг —Фараби ислам философиясынын н еп зш калыптастырушы, —дейд1 автор. Эбунасы рдын (870-950 жж.) гылыми мура- сы араб, тур1к еркениетшщ бшк шын.ы, ол —адамзаттын мактанышы. Аталган енбекте Фараби неге Шыгыстьщ екшин устазы (Аристотельден кеш н) атанды деген угымдарга жан-жакты жауап бсрьтген. Фараби накыштаган ен езект1 мэсе- лелерге: диалектика жэне онын категорияларына, философиянын, дшнщ адам ом1р1ндеп жэне когамдагы орнына назар аударылган. Ютапка, сондай-ак, Фара- бидщ казак тш не б1ршай рет арабшадан тжелей аударылган тандаулы уш трак­ таты да енпзинп отыр. Екшил бел1м «К,уран ж эне Ахмет Яссауи хикметтсрЬ> деп аталады. Ислам дшш кешпендшер арасында уагыздаушы гулама Хожа Ахмет Яссаушпн (1103— 1166 жж.) алатын орны оте зор. Турш халыктары оны Мухаммедтен кеш нп екшин пайгамбар, ал Турюстан каласын екшин М екке, немесе тур1ктердш рухани аста- насы деп санайды. Онын хикметтерш кураннын жалгасы, дэрш теунна деп быедЕ Ютаптын уипнип бол1м1 Бекасыл Биболатулынын (1822—1915 ж ж.) 2005 жылы Астанадагы «Култегш» баспасынан жарык керген «Жулдызнама» енбепне ар- налган. Бекасыл эулиен1н бул к1табы —дши енбек емес, ол гылыми-философия- лык шыгарма. Эулие ислам дшш е, куранга гылыми тургыдан ез шюрш айтады. Ол коптеген галымдардын, оны н ¡шшде е зш ш жерлестер1 Фарабид1н, оны н шэк1р- т\ Ибн Синанын, Ахмет Яссауидш енбектер1н жаксы б1лген. Бекасыл —кеп жаса- ган, копт1 керген 61лг!р, адал, алдагыны болжагыш эулие болтан: казактарды б1рл1кке, халыктарды татулыкка, жастарды бш мге шакырган. Казактын уш гуламасы туралы бул к1тап галымдарга, аспиранттарга, ф ило­ софия гылымынын тарихын зерттеуш1лерге арналган. г 0301000000 00(05)-06 Б БК 87.3(0) 9965-518-28-9 © Бурабаев М.С., 2006
Данная работа посвящается моим родителям, безвинным жертвам тота­ литарной системы Сейсембч Бурабаеву (Еликбаеву) (1896 —1942), Бужек Изатовне Бурабаевой ( ¡904-1967), а также любимой, верной подруге жизни Светлане Валнхановне Кайназаровой; моим ученикам и последователям ( верным и неверным); Жуматаю, Серику, Улугбеку, Зубайде, Ернару Алиевым; Сагади Булекбаеву; Меруерт Абусеитовой и Болату Казгулову; Тимуру Кшибекову; Дулатбеку Кыдырбекулы; Мамбету Койгельдиеву; Асхату Закирьянову; Серику Нурмуратову; Жалгасу Сандыбаеву; Гсите Курмангалиевой; Наиле Хусайновне Жолмухамедовой; Гаухар Барлыбаевой; Куанышу Альжанову; Натсыье Львовне Фокиной ( Сейтахметовой); Тынымбаю Искакову; Асылхану Джунушееву; Аяжан Сагикызы; Кумисжан Халеловне Ахметовой; Айгуль Есеновне Берниязовой; Алме Рашитовне Кангожиной; Джамиле Такеновне Алтынбаевой; Александру Михайловичу Яшаеву; А йдару и Жулдыз Амребаевым; Кларе Хажимовне Таджиковой; Алтын Бажиевой; Мухтару Зиядаевичу Изотову; Гульжихан Абугалиевой; Раисе Тасболатовне Бримжаровой; Дине Жандосовой; Еркетай — Еркежану; Алие А бдраевне Кенжиной и Дине Амангельдиевне Амангельдиевой; Гулъчихре Метхатовне Юнусовой; Зауре Анарбековне Курышжановой (Болатхановой), ее сыновьям: Ернару и Елдару; Бопен Джургенбаевой: ее детям Эрику и Анаре; Болатбеку Асанбаеву, Ханзиле Ишимовой; Кульсие Конырбаевой, Раушан Султановне Сартаевой; Рите Жиесовой, Надыму Валиевичу Хамитову. 3
М. С. БУРА БАЕВ «ФАРАБИ - ОСНОВОПОЛОЖНИК ИСЛАМСКОЙ ФИЛОСОФИИ... ФИЛОСОФИЯ ФАРАБИ - ВЕРШ ИНА АРАБО-ТЮ РКСКОЙ ЦИВИЛИЗАЦИИ... ОНА - ГОРДОСТЬ ВСЕГО ЧЕЛОВЕЧЕСТВА...» Тираны... видели свое существование иразвитие не в свободном выражении мнений и идей, а в истреблении соперников... ...Тирания —причина упадка интереса к философии Фараби... Хатами Сейед Мохаммад, Президент Исламской Республики Иран (1997—2005), доктор философии Изучением наследия Абу Насра Фараби (около 870—950) и изданием его трудов занимаются во многих странах мира: в Египте, Сирии, Ливане, Фран ­ ции, Германии...Усилиями советских ученых (с разрешения Политбюро ЦК КПСС) имя и труды Фараби (с конца 60-х годов XX в.) были возвращены российским тюркам. Значительный вклад в «советское» фарабиеведение внесли М.М . Хайрул- лаев, А.Х. Касымжанов, А. Шарипов, А. Казибердов, А. Сагадеев, Г. Кур- мангалиева, А. Кубесов и др. В их трудах были охвачены почти все стороны многогранной деятельности Аристотеля Востока, как называли Фараби. Но этим «советским» авторам, кроме А. Сагадеева, А. Шарипова и А. Кази- бердова, не пришлось пользоваться оригинальными (арабскими) текстами средневекового мыслителя. Они оперировали переводами трактатов Ф а­ раби на русский, узбекский, казахский языки. Все мы, получившие русифицированное европоцентристское образова­ ние, старались «подтянуть», сравнить оригинальные мысли Фараби с запад­ ными учеными. Более того, руководствуясь классовым подходом, пытались присоединить мыслителя к какому-либо лагерю. «Фараби, - пи шет М.М . Хай- руллаев, - естественно, не смог подняться до понимания законов обществен­ ного развития, классовой борьбы, определяющей роли производственных отношений, подлинных причин изменения нравственных норм и т.д. Но, тем не менее в условиях средневековья его социологическая концепция явилась шагом вперед» ( Очерки истории общественно-философской мысли в Узбекис­ тане. Ташкент, 1977. С. 84). Примерно с таких же позиций были опреде­ лены социологические взгляды Фараби в исследованиях М. Бурабаева, 4
А. Касымжанова , Г. Курмангалиевой , А. Сагадеева ( Социальные, этические и эстетические взгляды аль-Фараби. Алма -Ата, 1984. 174 с.;Духовное наследие аль-Фараби: история и современность. Алматы, 2004. 218 с. и рр.). Новым словом в мировом фарабиеведении является монография док­ тора философии Сейеда Мохаммад Хатами «Традиция и мысль во власти авторитаризма» (пер. с персидского X. Вахриза . М .: И зд -во МГУ , 2001). Господин Хатами избран Президентом Исламской Республики Иран в 1997 году, получив на выборах более двух третей голосов избирателей . Родился в 1942 г. в г. Ардакане (провинция Йезд) в семье священнослу­ жителя. Достигнув 19-летнего возраста , Хатами для продолжения образо­ вания переезжает в Кум. В 1965 г. поступает на философский факультет Исфаганского университета и начинает заниматься религиозно-полити­ ческой деятельностью. Позднее продолжает свое образование в Тегеран­ ском университете, где получает диплом магистра и успешно защищает докторскую диссертацию. Спустя некоторое время вновь возвращается в г. Кум и проводит исследования в области исламских наук , прежде всего философии, права и законодательства , сочетая научную работу с актив­ ной политической деятельностью. В период Исламской революции в Иране в 1978 г. он назначается ди­ ректором Гамбургского исламского центра, сыгравшего весьма значитель­ ную роль в деле организации революционных выступлений иранского общества.В1982—1992гг. —министр культуры и исламской ориентации. 1992—1997гг. —директор Национальной библиотеки Ирана,одновременно преподает в университете. Он в совершенстве владеет арабским , англий­ ским и персидским языками. Является автором большого числа научных работ, в том числе ряда монографий , которые были изданы крупнейшими восточными и западными научными центрами. К их числу относятся такие монографии, как «От урбанизированного мира к мировому городу: эволю­ ция западной политической мысли», «Страх перед бурей», «Традиция и мысли во власти авторитаризма». Некоторые его труды изданы и в Алматы . Без сомнения, доктор Хатами является одним из самых выдающихся людей в научной, идейной и политической истории не только Ирана , но и всего мира конца XX —начала XXI столетия. В книге «Традиция и мысль во власти авторитаризма» Хатами, кроме краткого анализа положения мусуль­ манского мира на протяжении почти двенадцати веков, основное место за­ нимает анализ политических мыслей некоторых исламских философов и политиков, начиная с Фараби и заканчивая Ибн Халдуном. До и после этих мыслителей тоже были люди, считает он , которые занимались политической мыслью и политической практикой, однако все, что создавалось до и после, — ни что иное, как повторение оригинальных мыслей этих великих ученых. 5
Хатами раскрывает и отвечает на вопрос: почему была забыта практи­ ческая философия Фараби, особенно ее самая жизненная часть , то есть экономика и политика. Почему это произошло, несмотря на широкое рас­ пространение философии в исламском мире и многочисленные открытия в этой области; несмотря на разделение философии на теоретическую и прак­ тическую —что является инициативой именно мусульманских философов и признаком распространения философской мысли в мире. Но это разделе­ ние, на самом деле, не явилось признаком отказа от философских размыш­ лений о политике. Доктор Хатами отвергает мысль о том, что исламский мир стал отста­ лым в силу того, что там главным господствующим фактором была религия . По его мнению, главной причиной отказа от политической мысли в исламс­ ком мире после Фараби и господства суфизма в мыслях и литературе му­ сульман является ни что иное, как политическая власть , опирающаяся на оружие, деньги и обман . И то , что вера и мысль оказались во власти само­ державия, привело к многочисленным бедствиям в истории не только мусульман, но и христиан . «Власть тиран ии , которая не признает никаких соперников на практике, не терпит и никакого теоретического спора о сущ­ ности политики, в том числе о сущности деспотизма и путях выхода из него. Он создает такую атмосферу, в которой мыслители, опасаясь за свою жизнь , не задумываются над этими вопросами, и их мысли направлены в другое русло. Таким образом , эти люди или будут стараться оправдать существую­ щую власть, или , став безразличными к судьбе человечества и отрицая политику, обратятся к суфизму и мистике» ( Традиция и мысль во власти авторитаризма/Пер. сперсидскогоХ. Вахриза. М.: Изд-воМГУ, 2001. С. 11 —12). И сегодня менталитет мусульман, считает он , рожденный многовековым деспотизмом, является главной причиной их отсталости и их неудач. И не­ обходимо приложить все усилия на то, чтобы мудро, терпеливо и реалис­ тично лечить этот недуг, чтобы здоровый и освобожденный дух мусульман имел возможность вырастить «дерево успехов, которое принесет сладкие плоды». И с помощью политической философии Фараби и с верой в Аллаха мусульманский мир избавится от горькой и трудной жизни в условиях деспотизма, колониализма , несправедливости , алчности и постоянного кровопролития.. Господин Хатами, напрочь отвергает мнение группы ученых , в основ­ ном западных, которые считают , что дух культуры и литературы большин­ ства мусульманских народов, в том числе и иранцев , главным образом суфи­ стский, мистический , нежели философский ; и даже рационализм в вопро­ сах о начале и конце также находится под влиянием суфизма. «И мудрый основоположник исламской философии Фараби считает, что мистика или, 6
во всяком случае, ее экстремистский подход является формой мысли «анти- утопических городов». Это образ мышления, заключающийся в том, что достижение истины требует отказа от естественного бытия, отказа от мир­ ской жизни, в том числе и от гражданской политики (Хатами. С. 11 —12). Можно считать, пишет Хатами, что восход философии в исламском мире произошел тогда, когда в области шариата и суфизма был уже полдень . С приходом так называемых «первичных наук», особенн о их рац ион альной части, исламский мир все больше обращал внимание на разум , и одним из результатов этого было возникновение и развитие явления под названием «исламская философия». С приходом фи лософии в ислам, при более серьез­ ном подходе к разуму, возникла сильная конфронтация между разумом и шариатом, с одной стороны, и сердцем и головой —сдругой. Эта конфронтация в итоге оказала огромное влияние на цивилизацию и культуру мусульман. В то же время в сложную область философии могли войти только те, считает Хатами, кто развивал свои умственные способности и изучал мно­ гие ветви науки. Социальное и личное положение далеко не всем давало возможность посвящать всю свою жизнь накоплению знаний для серьезных занятий философией. К тому же людей , способных заниматься философи­ ей, было не так уж и много. Поэтому так трудно проходила жизнь тех, кто решил посвятить себя этой науке, кроме тех из них, кто имел достаточные средства, чтобы, не думая о хлебе насущном , полностью посвятить себя философии. Кроме того, ею могли заниматься люди , не имевшие богатства, но внутренне увлеченные стремлением к знаниям и способные отказаться от всех удобств и удовольствий ради наслаждения, которое дает сам процесс познания. Таким человеком оказался мусульманин из тюрок Абу Наср аль-Фара­ би. В конце девятого и начале десятого века благодаря усилиям великого «Второго учителя» Фараби (на Востоке первым учителем считают Аристо­ теля, а вторым —Фараби), был заложен великолепный фундамент исламс­ кой философии, призванный создать условия для гармоничного сосуще­ ствования «Откровения с разумом и религии с философией». В то же время, мистицизм и суфизм продолжали существовать как мощная тенденция сре­ ди не воспринимавших реалии и тех избранных, которые так или иначе не могли терпеть сложившуюся ситуацию, но также и не могли найти путей выхода из нее. Философия и философские идеи, несмотря на то, что привле­ кали высокообразованных и талантливых людей, в исламской цивилизации остались в качестве приложения и не смогли проникнуть в общество, как другие тенденции (Хатами. С. 57 —61). Однако с распространением исламской цивилизации и соответство­ вавшей ей культуры, указывает Хатами , религия ислама столкнулась с 7
другими цивилизациями, религиями и культурами . Знакомство мусульман с рациональным и культурным наследием других народов, с одной стороны , и появлением новых сложных вопросов —с другой , породили необходимость обращения к разуму, т.е . к философии . В итоге возникли различные явле­ ния в идейном развитии мусульманского мира, одним из которых является исламская философия, а вторым —атеистическая или еретическая тенден­ ция. Между тем, исламская философия , пытавшаяся привести религию и философию к единогласию, стала более долговечной . Философы , такие , как Фараби и Авиценна, не выходят за рамки разумных суждений в попыт­ ках доказать существование Бога, Его могущества и необходимости веры в Него, но, благодаря тому, что они были убеждены в совместимости религии и философии, их выводы соответствуют правилам и нормам религии и ша­ риата. Они предлагают философскую интерпретацию шариата, и на религию смотрят таким образом, чтобы ее принципы соответствовали рациональ­ ным философским суждениям, в то время как их противники полностью снимают с себя ограничения религиозного Откровения и, не затрудняя себя сложностью философских толкований религии, предоставляют решение всех задач только разуму. Создание исламской философии, Хатами связывает только с именем Фараби. Абу Наср Мухаммад Бен Мухаммад Бен Тархан Бен Узлаг, известный большеподименемФараби, —самый выдающийся философ четвертого века х.л.к., родоначальник великолепной системы мышления, ставшей извест­ ной как исламская философия, —яв ля ет ся п ред ш еств ен н и ком и п утеводн ой звездой для всех, кто занимался ею в мусульманском мире. Хотя после него было сделано множество открытий в философии и в естественных науках, однако: во-первых, его превосходство заключается в том , что он был пер­ вым во всех сферах знаний; во-вторых, все, что было создано после него, строилось на основе им уже открытого. Не будет преувеличением сказать, подчеркивает Хатами , что заслуги последователей Фараби заключаются только в формулировке тех резуль­ татов, которые исходили из выработанных им принципов , на что у него самого не хватило времени. Другими словами , Фараби посадил саженец , который со временем, благодаря заботливому уходу его верных последо­ вателей, превратился в могучее дерево , давшее многочисленные плоды . Фараби —основоположник исламской философии и первый , кто создал прочную рациональную систему мышления. Его школа , несмотря на все сходство и родство со взглядами великих греческих философов, в целом и в частности является новой и уникальной. Исламский мир задолго до Фараби познакомился с научным наследием других народов и цивилизаций. История знакомства ислама с «первичными 8
науками» и другими произведениями культуры начинается за два столетия до рождения Фараби. Кроме того, за сто лет до Абу Насра аль Исхак Кинди (Канди) стал относиться к всестороннему изучению философии серьезнее, чем к простому переводу философских трудов на арабский язык, и, полу­ чив титул «первого арабского философа», отличался от других, занимав­ шихся просто переводом древних мыслителей. Однако различие между Фараби и Кинди —это различие между философов —основоположником, имевшим свою собственную школу, и ученым , который если и предлагает нововведения, то это является больше смешением разных взглядов , чем приданием нового духа всему тому, что заимствовано у других. Не без основания и мусульмане и немусульмане считают Фараби «Вторым Учителем», основоположником исламской философии . Такая слава гово­ рит о его особом привилегированном месте в области философии. Другие мыслители, несмотря на свое величие и открытия новых путей в удивительный мир идей и размышления, не удостоились такого титула, ибо они находили себя за столом, уже богато накрытым Фараби . Мусульманские ученые в области рационализма и философии открыли новые горизонты, но они были логичным завершением путей , открытых Фараби и предложенных им будущим поколениям мыслителей. По мнению Хатами, Фараби превзошел своих последователей в разработке системати­ зации философских тем, сделав им этим своими должниками . Кроме того, он открыл такие темы, которые были настолько сложны , что когда ими занимались в дальнейшем, то либо сбивались с пути разума, либо заходили в тупик. Фараби —это не только создатель философии ислама , но и самый вы­ дающийся исламский политический философ. Политическая философия — это тенденция, начавшаяся в мусульманской цивилизации с Фараби и иссякшая примерно одновременно с его кончиной. Универсальность Фараби в разнообразных научных областях того вре­ мени и, особенно в «первичных науках», его глубокое проникновение, сила разума в понимании идей греческих философов, в частности Платона и Ари­ стотеля, объяснение и толкование их запутанных мыслей —все это показа­ тели величия этого мусульманского мыслителя. Даже несравненный гений мусульман Авиценна со всей своей гениальностью преклонялся перед этим великим наставником. Авиценна кроме обычных похвал открыто заявляет , что своим пониманием идеи Аристотеля о метафизике обязан произведе­ ниям Фараби. Однако и всего вышеперечисленного недостаточно для того, чтобы удо­ стоить Фараби титула «Философа-Новатора и Второго Учителя». Д ля д ок а­ зательства, почему Фараби считается основоположником исламской , да и 9
всей средневековой философии, Хатами делает анализ трудов и заслуг мно­ гих предшествовавших ему мыслителей и идейного состояния тех эпох. Если обратить внимание на особенности того периода, считает он, когда филосо­ фия вошла в исламский мир и тем самым подняла не существовавшие ранее вопросы, в ответ на которые Фараби основал свою великолепную философ­ скую школу, то в некоторой степени объясняется причина его славы как «Второго Учителя» и основоположника исламской философии . Наиваж­ нейшая особенность этого периода заключалась в его религиозности. Сам ислам появился тогда, когда все и везде носило религиозный оттенок , и Бог-творец находился в центре идей и эмоций . Его слова, которые были ниспосланы как Откровение, служили главным критерием в оценке истины и лжи и являлись определением задач каждого индивидуума для достиже­ ния вечного счастья, что было знакомо народам и до прихода ислама. Но с возникновением ислама расширилась сфера влияния религиозных идеалов, особенно в повседневной жизни мусульман , где критерием вечнос­ ти или ущербности каждой конкретной идеи являлось ее отношение к Богу, религии и Откровению. Мусульмане не были первыми, считает Хатами , под­ нявшими вопрос об отношениях между религией и философией. Задолго до них этот вопрос возник в знаменитой Александрии, которая была местом столкновения восточного и западного мировоззрений, школ и религий , и мыслители, так или иначе , отвечали на него . Александрия стала точкой соединения греческой философии и религиозности мусульман и христиан, основанной на вере. Александрийский еврейский философ Филон (родив­ шийся около 25-го века дох .э . и умерший в 40 г.х .э .), может быть, первый , ответивший на вопрос об отношении между религией и философией, оказал тем самым большую услугу будущим поколениям. Его философские размышления позволили ему сделать вывод о том, что Священная книга и греческая философия говорят об одной и той же истине. Филон, заявляя , что философы использовали Священную книгу , как ис­ точник, в то же время сам в философском ее толковании приложил усилия для раскрытия ее тайн, притч и понятий . Филон был убежден в том, что, оставаясь верным внешнему виду текста Священной книги, не следует забывать о ее духовном внутреннем значении . Таким образом, он сделал первый шаг к примирению Откровения и разума, философии и религии. Восприятие Филоном религии было не только фи­ лософским, но и в какой -то мере мистическим , оказывавшим влияние в течение всего средневековья и на ислам, и на христианство. Далее, выделив заслуги Плотина (который прочно сосредоточил рацио­ нальную и созерцательную философию Греции с аналитико-мистической философией ислама) и роль Августина (времен начала христианства), но 10
поднимаемая Фараби проблема, подчеркивает господин Хатами, та же, что, так или иначе, поднималась раньше, но его ответ в целом по сравнению со всеми прежними ответами отличается новизной и свежестью (Хатами. С. 69-71). Фараби появился на небосклоне исламской цивилизации, когда шариат и суфизм предлагали свои ответы жаждущим душам того религиозного вре­ мени. И в такой атмосфере философия могла получить возможность при­ сутствия только после того, как она выяснит свое отношение с этими двумя мощными психологическими явлениями в жизни человечества той эпохи. Большое мастерство Фараби заключалось в его ответе на эту необходи­ мость и в разработке и создании такой философии, которая определила свое отношение с ними. « ...(По мнению самого Фараби) он занялся вос­ созданием философии в то время, когда шариат и религиозность являлись ядром всех деяний. Поэтому философ должен определять отношения рели­ гии и философии (Хатами. С. 69-71). Большая заслуга Фараби заключается не только в его глубоком пони­ мании философии и в выдвижении новых идей, но и в твердом выражении определения отношений между религией и философией и в попытке гармо­ низировать сосуществование этих удивительных явлений в человеческих умах. Вот то исключительное превосходство , благодаря которому он удос­ тоился славы философа-основоположника, считает Хатами . Величие «Второго Учителя» в том, что Фараби приложил серьезные усилия и разработал такую систему размышления, что его потомкам оста­ валось только растолковывать его идеи. Так или иначе, уместно называть его «Вторым Учителем» по той причине, что он применил термин «филосо­ фия» в разных областях науки и познания и создал исламскую философию Но, как отмечено в «Политической философии » Фараби его попытка гармонизировать суть религии и истину философии не происходила, вопре­ ки его убеждению, и по требованиям целесообразности в качестве сокры­ тия сущности его философских идей от глаз толпы и ревностных фанатиков поверхностного понимания религии. Ибо: «...Влияние религиозности в ф и ­ лософии Фараби надо рассматривать, исходя из того , что он не выступил против религии, как другие, а, наоборот , серьезно отнесся к ней и вместо того, чтобы отрицать поверхностный вид шариата, придал философский смысл его сущности. Другими словами , религия как социальный фактор не оказала влияния на его философские размышления, и он вообще не зани­ мался совмещением религии с философией» (Хатами. С. 69—71). Слава родоначальника исламской философии принадлежит Фараби, пред­ ложившему четкий философский ответ на вопрос об отношении между рели­ гией и философией, который существовал и до него. Говоря «философский 11
ответ», Хатами подчеркивает особую заслугу Фараби по сравнению с дру­ гими мыслителями, ибо он первым занялся поисками ответа, основанного на рациональных аргументах, который является заключением на основе фун­ дамента естествознания и философской антропологии, то есть того, во что верил сам Фараби. Конечно , согласно условиям своей эпохи , когда ядро общества составляла религиозность, основанная на Откровении , выдаю­ щийся философ сталкивался со специфическими, объективными и субъек­ тивными вопросами, с которыми Платон и Аристотель не сталкивались во­ обще или, по крайней мере, перед ними эти вопросы не стояли в той форме, как во времена Фараби. Нельзя называть Фараби каламистом, предостерегает Хатами , только из-за того, что он занимался проблемами, которые являлись предметом спо­ ров и разбирательств каламистов и сторонников шариата, ибо Фараби ина­ че относился к этим проблемам, и его итоговая цель не адекватна той цели , что ставили перед собой последние. Он вникает в такие проблемы , которые не существовали в философии и свойственны лишь религии. Фараби , раз­ мышляя даже о таких проблемах, как справедливость и воля , не забывает о религии. Из -за этого его нельзя назвать каламистом . Хотя Фараби и зани­ мался проблемами, не являвшимися философскими , но это не наносит ущер­ ба его высокому положению в философии. И если в соответствии с требова­ ниями своего исторического периода он поднимает не совсем философские проблемы, то его взгляд на них и выводы полностью философские. Устойчивая философская система, подчеркивает Хатами, основу кото­ рой заложил Фараби, особенно в части установления отношений между религией и философией, была настолько всеобъемлющей, что до наступле­ ния новой исторической эпохи умы и мысли всех философов и ученых философии находились под его влиянием. Они не делали ничего большего, чем интерпретация и истолкование слов Фараби. Рассуждения Хатами о наследии Фараби (об отношении философии и религии) совпадают и с нашими выводами по этой проблеме. Во многих со­ чинениях Абу Насра проблема веры и знания представлена как централь­ ная, прежде всего, это взаимоотношения между научным знанием (филосо­ фией) и религией, зависимость религиозных воззрений от типа науки и ее методологии. Согласно Фараби: 1. Религия , хотя и овладевает умами человечества, по времени возникла позже философии, т.е. религия следует за философией . . . Усилия Фараби и его единомышленников были направлены только на то, чтобы представить философию сутью религии. 2. Передача религиозных взглядов от одного народа к другому происхо­ дит в идейной борьбе. 12
3. Существует научная философия, главенствующая над религией в системе духовного производства, ею должен руководствоваться истинный правитель в своей государственно-правовой и богословской деятельности. 4. Религия сама по себе не может быть определителем «добродетельных порядков», так как ее основные части заимствованы у философии... 5. Фараби не отрицал и не отметал религию как форму общественного сознания и нравственно-идеологического регулятора общественной ж из­ ни; однако он —философ, а не ортодокс и, следовательно, с философской точки зрения делает попытку исследования религии. 6. Фараби в своих рациональных поисках приходит к выводу, что рели­ гия и философия —это две стороны одной истины, содержание которой составляет философия, а форму —религия. Втрудах «Второго Учителя» получил всесторонний ответ вопрос: како­ вы отношения между религией и философией, Откровением и разумом? Фараби отвечает так: Философия —это выражение Истины, как таковой, а религия —это ее символичное и образное отражение. Ф илософия —основа и суть. Религия - образ и форма. Диалектическое выражение —это выраже­ ние, подходящее для элиты общества, численность которой не так уж и велико. А выражение Откровения —это то, что подходит для понимания, обучения и воспитания народных масс. Но работа Фараби как философа-основоположника не заканчивается этим ответом и объяснением. В философской системе Фараби, заявляет Хатами, рациональное суждение является необходимым и обязательным принципом. Он старается вылечить бессилие разума...Фараби не ограничи ­ вается выяснением отношений шариата и философии . Он так же высказывает свое суждение об отношении мистицизма и философии, суфизма и рациона­ лизма. Об этом подробно изложено в работе Фараби «Фесус аль-хакам» («Гемма мудрости»), которую считают «пособием по теоретическому су­ физму», составленным для решения именно этой задачи. Эта книга, отдавая должное рациональным аргументам, старается при помощи изложения я с ­ ных идей представить суфистский путь достижения цели дополнительным средством для познания истины рациональными суждениями философии. В двадцать второй главе этой работы Фараби говорит о сути счастья и несчастья, наслаждения и страдания, первые из которых исходят из воспри­ ятия, гармоничного характеру воспринимающего, а вторые соответственно наоборот. Затем он добавляет, что наслаждение каждого, способного вос­ принимать, заключается в осознании его совершенства, и это совершенство (то, в чем человек превосходит других) состоит из истины, особенно истина, сама по себе являющаяся и возлюбленной, и любовью, и высшим разумом человечества... 13
Кроме всех вышеперечисленных достоинств Абу Насра, особо подчер­ кивает иранский ученый, у него есть еще одно отличие от других: Фараби не только философ-метафизик, он к тому же —политический философ. Поли ­ тическая философия во всей его философской системе находится на таком высоком уровне, на который не смогли подняться его последователи или, по каким-то причинам, они сознательно не занимались ею, что и дало воз­ можность политикам-тиранам, при помощи и поддержке оправдывающих их продажных философов заявлять о себе на политической арене. Таким образом, практическая философия либо полностью игнорировалась уче­ ными, либо оставалась в рамках личных, нравственных правил каждого. «Не будет преувеличением сказать, что звезда политической философии в ис­ ламском мире загорелась при Фараби и погасла с его уходом. Если после него и мерцали какие-то ее отблески в идеях таких мыслителей, как Разим и Амери, то для полного ее угасания не нужно было дожидаться черной бури монгольского нашествия... Спустя приблизительно три столетия после ко н ­ чины Фараби, Хаджа Насир Туей в своем трактате «Ахлак Насири» («Этика Насири») в разделе гражданской политики сам признается, что он не добавил ничего нового к словам Фараби, а лишь повторил их (Хатами. С. 75—76). В своих трудах Хатами всесторонне и глубоко анализирует мировоззре­ ние Фараби, вклад последнего в разработку диалектики, логики, риторики, поэзии, софистики и политической философии. Фараби, так же как и вели­ кие греческие мудрецы, серьезно относился к политике и отводил ей цент­ ральное место в своих размышлениях. Произведения Фараби о политике, которые одновременно содержат основы философии, если и нельзя назвать самыми важными, то, по крайней мере, можно считать одними из важней­ ших его произведений. Всистеме размышлений Фараби философия, утверждает Хатами, дающая уверенность, основанная на аналитике, —это последняя стадия совершенства человеческих идей, и человеческое общество к моменту ее достижения уже оставляет позади софизм, интуитивную и обманчивую философию. Иерархия ученых и представителей элиты у Фараби в зависимости от их значения выглядит следующим образом: среди представителей элиты каж ­ дого народа наивысший статус по значению и превосходству принадлежит только философам. Вслед за ними идут приверженцы диалектики и софис­ ты. Затем стоят составители законов. Следующими идут каламиды и факи- хи. Философы, по мнению Фараби, занимают первое место в обществе, а философия, несмотря на то, что сформировалась позже диалектики и рито­ рики, опережает их и по значению, и по своей совершенности. Она также первична по отношению к религии, потому что философия —это мозг, а 14
религия —кожа, точнее сказать —орудие первой . Поэтому в иерархии элит факих и калм занимают последнее место. Согласно Фараби, констатирует Хатами, философы , конечно , являют­ ся светилами всех обществ, однако не следует забывать о том , что филосо­ фия, как и другие человеческие достояния , вне сердцевины этих обществ не имеет возможности возникновения, проявления и развития . А главную часть и основу общества составляет народ, которому больше всего подходит язык религии, чтобы воспринимать истину через религиозные символы и анало­ ги, тем самым , осознавая свои задачи и находя нравственные примеры в соответствие с атмосферой «города Утопии». Путь к истине через размышления и разум, заявляет Фараби в книге «Гемма мудрости», одн ако , недостаточно для достижения данной цели. Он считает, что для познания истины, необходимо использовать духовные методы, основой которых является освобождение души от рабской цепи природы и ложных заявлений политических тиранов. Многие биографы считают, что Абу Наср по нравственности и скром­ ности превосходил большинство философов. Его книги рассказывают о том, что Фараби не стремился к почестям. Служение истине было для него пре­ выше всего, в то время как некоторые последующие философы проявляли большой интерес к земным благам... Однако , есть одна деталь , заявляет Хатами, —«которая сожжет интерпретировать специфический стиль жизни Фараби и не обращать внимания на которую равнозначно игнорированию величия личности выдающегося философа. Она заключается в том, что, по мнению Фараби, действие является результатом мысли . Мысль и действие в его мировоззрении находятся в неразрывном контакте друг с другом. Он считает, что действие без мысли губительно , а мысль без действия тщетна. Его практическая философия исходит из теоретической , и только в этом контексте ее следует воспринимать... Однако Фараби , будучи вели­ ким философом и основоположником исламской философии, не мог ради каких-то сиюминутных выгод или целесообразности закрыть глаза на свои философские принципы и ценности. Он , осознавая невозможность совер­ шения добрых поступков, не запятнал себя неблаговидными действиями как многие суфии и те, кто изображал из себя мистиков , безответственно занимаясь оправданием произвола и тирании правителей» (Хатами. С. 84 -85). Раздел своей книги, посвященной философскому мировоззрению Фараби, господин Хатами завершает следующими словами : «Великий му ­ сульманский философ в ответ на наболевший вопрос своей эпохи создал великолепную систему, которая является основой тою , что стало известно как исламская философия. 15
Правда, что философская традиция Фараби развивалась и усовершен­ ствовалась в значительных и глубоких идеях Авиценны, и именно там от­ крылись новые горизонты, которые оставались закрытыми при Фараби из-за отсутствия возможности или времени . Авиценна выработал новые выводы из тех теорий, которые создал «Второй Учитель». Ф ак т и ч е ск и , он собрал плоды с того дерева, которое посадил Фараби . Интересно отметить , что Авиценна, несмотря на свою гениальность и величие, никогда не утруж­ дал себя размышлениями о философском аспекте политики, может быть , по той причине, что он осознал , что воплощение правильной политики в действие невозможно... Поэтому , кроме очень коротких замечаний , на ко­ торых из-за множества его трактатов в других областях философии можно не останавливаться, он не занимался политикой вообще. Гений Авиценны был обращен на логику, а философию он рассматривал только в простор­ ных аспектах физики и богословия... (Хатами. С. 87). Весьма интересными являются заключения Хатами об идейной борьбе против философии Абу Насра. Рациональная исламская философия с мо­ мента своего возникновения столкнулась с двумя мощными соперниками в обществе. Первый —это догматическое восприятие религии и разума, а вто­ рой —суфизм и мистицизм . Слабая позиция философии в исламской циви­ лизации, в частности , объясняется социальным и официальным положени­ ем ее соперников. Имама Мохаммада Газали можно считать самым выдаю­ щимся героем на обеих аренах столкновений философии с ее противниками. Газали в своих трудах «Дары философов» и «Цели философов» основ­ ное внимание посвятил критике идей и убеждений Фараби и Авиценны. При этом, прекрасно понимая их суть, а, не рассуждая о том, в чем сам не разби­ рается (Хатами. С. 87—97). Затем он пытается доказать противоречия и не­ состоятельность идей этих выдающихся философов по двадцати проблемам. Добраться до причин, считает Хатами , побудивших Газали к его наступ­ лению на философию Фараби, очень затруднительно . Газали , имея почет­ ный титул ходжа-туль (защитник) ислама, выступая против философии , не заметил того, что, и сама религия часто эксплицировалась им для достиже­ ния корыстных целей. Всю жизнь он служил халифам и их приближенным , а также при династии тюрков Сельджукидой. Реакционные идеи Газали сыграли важную роль в притеснении свобо­ домыслящих людей. Защищая шариат , резким тоном и в грубых выражени­ ях, он наносил сокрушительные удары философам. Вконечном итоге Газа­ ли достиг покоя в мистицизме и суфизме, что, по сути дела, является другой формой размышлений о бытии. Было немалое число халифов, эмиров и даже богословов и факихов, которые, выступая с позиции Газали , якобы за­ щищают шариат и религиозность, истребляли противников деспотизма п 16
догматизма. Многие самые праведные и религиозные люди были либо уничтожены, либо жестоко наказаны ими. В исламской философии , считает Хатами, родоначальником которой является Фараби, не существует противоречия между философией и рели­ гией, ибо философия —это выражение истинной сути бытия, а религия — это отражение сути Вселенной и задача человечества в мире. Таким обра­ зом, истинная религия неизбежно одно и то же, что и истинная философия. Только философия принадлежит элите, а язык религии понятен и народным массам. Такие философы, как Фараби, Ибн Раванди и Рази, не только не сделали из философии антирелигиозных и антишариатских выводов, но и рациональным истолкованием религии и разумным ее восприятием пыта­ лись придать религии такую гибкость, чтобы она смогла твердо держаться в идейных конфликтах и социальных кризисах. Эти философы так же резко, как и сторонники шариата, выступали против идей тех, кто, опираясь на философию, боролся с религией. Последователи «Второго Учителя» свои идеи выражали разными слова­ ми, с разных точек зрения, однако все, что существует на протяжении всей истории исламской философии, это только истолкование и углубленная интерпретация теории Фараби, а также исправление некоторых ее недо­ статков, за которые упрекали Абу Насра его последователи. Они приложи­ ли усилия к тому, чтобы придать теориям Фараби такую форму, которая была бы в состоянии оградить их от критики недоброжелателей. Несмотря на это, философия даже в таком преобразованном виде никогда не воспри­ нималась всеми однозначно. Это происходило потому, что, с одной сторо­ ны, уровень понимания масс людей и даже средне образованных был ниже того, чтобы познать глубину философии, и в результате основная масса и многие ученые проявляли меньший интерес к философии, нежели к другим областям науки. С другой стороны, большая часть сторонников догматизма и богосло­ вов, принимающих внешний вид шариата, в некоторых случаях, будучи и мыслителями, считали философию угрозой религиозности. И, исходя из этого, эти люди не только отстранялись от нее, но и выступили против ф и ­ лософии Фараби как разрушительной и неблаговидной тенденции. Таким образом, в исламском мире к философии не стали относиться серьезно. Хотя некоторые мыслители, углубленно занимавшиеся ею, считали философию самым серьезным, значимым и уважаемым видом познан ия, но их количе­ ство было очень невелико, и они не имели авторитета в обществе. По этим причинам, большинство философов либо жило в трудностях и лишениях, либо, находя приют у эмиров, интересовавшихся ф илософией, занималось преподаванием, составлением и сочинением Философских трупов. Так как 0л-Фараби атындагы Каз¥У-нщ к!тапханасы Г
философия не составляла основы общественной системы, то, естественно, не могла играть первостепенной роли, и ее необходимость практически не ощущалась. Однако великолепная традиция исламской философии не была полностью забыта, хотя осталась лишь в приложении. Разнообразие и систематичность исламской философии можно видеть при ее сравнении с богословской философией христианства, которая позаимствовала многие философские выводы Фараби (Хатами. С. 88; Макиавелли Н. Правитель. Книга об искусствеуправления людьми и государством. Алматы, 20 02.128 с.). Согласно величайшего в истории политического философа Фараби, под­ черкивает Хатами, политика является частью философии или частью об­ щей организованной системы, которая предлагается философом как единая организованная философская структура. В политике речь идет о том, как должны обстоять дела в государстве и о правильном поведении человека в коллективе. Однако все это должно соот­ ветствовать действительности. Политика также исходит из системы цен­ ностей, но она должна соответствовать действительности. Политика также исходит из системы ценностей, но она должна находиться в контексте рацио­ нальной системы бытия. Принцип политики Фараби основан на том резуль­ тате, который исходит из его мировоззрения и отношения к бытию. И если в них появятся недостатки, то рухнет вся его великолепная политическая система. Традиции, которой следует Фараби в разработке своей политической мысли, является традицией великих философов Греции и всей челове­ ческой истории —Платона и Аристотеля. И политические идеи философа- мусульманина, как и его гносеологические идеи, берут свое начало из гре­ ческой философии. Фараби, отдавая дань Платону и Аристотелю, считает их своими идейными учителями, и даже свой великий труд называет «Воз­ рождение философии». Подобное размышление о политике является спе­ цифическим подходом Фараби, и, как говорит Хатами, политическая мысль начинается с него и почти с ним и заканчивается. Политическая филосо­ фия, которая появилась после него, имеет мало общего с гражданской политикой Фараби. Рационализм в политике и размышление о «городе» (государстве) в ис­ ламском мире были начаты Фараби и, к сожалению, с ним же и закончились. После него философская мысль в политике либо полностью была забыта, либо исследователи занимались главным образом теоретической филосо­ фией и метафизикой. Если некоторые и отдавали должное политической мысли, находясь под влиянием политики доисламского периода, то вместо того чтобы принести рационализм в политику занимались оправданием деспотизма и самодержавия своего времени. Если же им и приходилось 18
говорить о «гражданской политике», то большинство из них повторяло без размышления мысли «Второго Учителя» и время от времени мысли древне­ греческих философов. После Фараби политическая мысль главным образом развивалась в рамках определения и оправдания текущей политики. И если деспоты и при­ зывались к соблюдению справедливости и народных интересов, то на самом деле это делалось в целях сохранения их власти и уменьшения вреда той политики, в центре которой находился сам тиран . Это были мысли , направ­ ленные на укрепление существующего положения вещей, а не на коренное его изменение (Хатами. С. 103—104). Возможно, полагает Хатами, если после Фараби мыслители относились к размышлению о сущности политики и политической судьбе мусульман серьезно, то было бы больше условий для более ответственного участия ученых и мудрецов на политической арене. Однако , к сожалению , этому не суждено было произойти. И таким образом , социальная жизнь мусульман стала ареной тирании и насилия, и деспоты приобрели оправдание своим жестокостям в трудах «псевдофилософов» и малограмотных богословов. И от народа требовалось только повиновение, чинопочитание и лесть (Хатами. С. 150). В истории исламского мира, считает Хатами , были целые эпохи борьбы с инакомыслящими учеными. Втакой атмосфере основоположник мусуль­ манской философии Фараби и его последователи открыли и прошли путь, который позволял им, оставаясь верными по сути религии и соблюдая ее нормы, открыть новые горизонты мысли для человечества. И если бы му­ сульмане серьезно отнеслись к этому пути, и идеи тех мыслителей воспри­ нимались бы с большей ответственностью в исламской цивилизации, то эта религия могла бы встретиться с проблемами и вопросами гораздо мощной и подготовленной. Тогда сегодня цивилизация и культура мусульман имели бы иную суть и судьбу. В своем труде, Хатами всесторонне рассматривает «политическую фи лософию » и этические установки Фараби; проблемы различных учений, виды человеческих обществ (добродетельное и дурное), в каком обществе обеспечивается счастье; место главы (его особенности) в цивилизованном обществе; о достойных правителях, о пророке -философе; идеи граждан утопического и неутопического города и его классы и т.п . Государство, которое имеет в виду Фараби , это не самодержавие, а государ­ ство, в становлении и действиях какового воля и желания народа играют непосредственную роль. Государство, не основанное на воле народа, не яв­ ляется идеальным. И нация , представители которой во всех добрых городах сотрудничают друге другом во имя достижения всеобщего счастья, —э т о совершенная нация. Таким же образом вся Земля будет совершенной и 19
доброй, если все населяющие ее нации станут взаимодействовать и помо­ гать друг другу ради общего счастья. После Фараби, кризис духовности в мусульманском мире, и особенно во власти, стали причиной постоянных столкновений , жестокой и кровавой борьбы за власть. Беспокойство правителей , в основном , вызывала опас­ ность, угрожающая изнутри исламского мира (противостояние шиитов и суннитов), опасность более серьезная , нежели беспокойство , доставляе­ мое немусульманами. Даже крестовые походы, которые продолжались око­ ло двухсот лет, не смогли объединить мусульман и уменьшить разногласия внутри исламского мира, пока не появились многотысячные тюркские вой­ ны во главе с монголами и не свергли Аббасидский Халифат. И хотя эти тюрки постепенно приняли исламскую (в частности, иранскую) культуру и традиции, однако это не ликвидировало непримиримые противоречия меж­ ду шиитами и суннитами. Новая власть тюрков во главе с Чингизидами не могла не принять новую политическую форму кроме как тирании. По нашемумнению, —считает Хатами, —тирания под маской религии является важнейшим фактором горькой судьбы исламского мира, которую справедливо называют судьбой отказавшегося народа от политического раз­ мышления (по крайней мере, в области социальной и материальной жизни народа). Экстремистский суфизм является уже следствием этой причины (Хатами. С. 203). Одна династия сменяла другую пока не пришла очередь тюрков Газневидов и Сельджукидов, которые силой оружия уничтожили своих соперников и по причине суннитстского экстремизма и нетерпения к шиитам, увеличили свою зависимость от халифата, чтобы тем самым полу­ чить большую поддержку суннитов. Однако в управлении государством и страной они придерживались традиций древних иранцев. Тюрки Сельджу - киды (с 447 по 590 гг. х .л .к .), которые победили своих сильных соперников , особенно Буидов, и правили огромным краем , начинающимся в восточной и заканчивающимся в западной части исламского мира. Государство тюрков Сельджукидов укреплялось с самого начала и до периода правления Малик- шаха. Из -за войн и междоусобиц оно ослабло, потеряло часть своей терри­ тории. Но в Малой Азии их царствование продолжалось вплоть до 700 х.л.к., то есть до начала укрепления Османской империи. 20
М. С. БУРАБАЕВ ПОЧЕМУ ФАРАБИ НАЗЫВАЛИ «ВТОРЫМ (ПОСЛЕ АРИСТОТЕЛЯ) УЧИТЕЛЕМ» ИЛ И «УСТАЗОМ» В странах Востока не всякого, даже дипломированного, но липового ученого называют «устазом». « Человек, —писал А бай, —идущий в наукуради богатства, славы и почета, никогда не поймет ее сущности. Больше того, когда человек преследует корыстные цели, он теряет человеческий облик» Абай. Слова назидания Что означает слово «устаз» и откуда оно произошло? Древнетюркский вклад в среднеазиатскую культуру, науку, в ремес­ ленное производство, военное дело и т.п . был очень велик. Еще до завоева­ ния Россией в Туркестане «мусульманская культура достигла высокой сте­ пени развития задолго до приняти я русским народом христианства и где население в эпоху принятия ислама уже имела продолжительный период культурной жизни... «В средние века не могло быть и речи о том, —пишет В. Бартольд, —чтобы европейские путешественники, когда они приходили на Восток, чувствовали себя более культурными людьми, по сравнению с наследием тех стран, куда они приезжали, так как в средние века культура в Европе стояла ниже, чем в Азии (Бартольд В. Сон. М., 1963. Т. 2. 4 .1 . С. 171, 223,224 , 760). В области различных наук Восток, в частности Средняя Азия, как счи ­ тает академик В. Бартольд, дал арабскому халифату все, что мог; «ученые, привлекавшиеся в Багдад, не возвращались к себе на родину и не оставляли там учеников». К числу не вернувшихся на родину выдающихся ученых от­ носятся аль-Фараби и Ибн Сина. «Впоследствии случалось, что отдельные просвещенные среднеазиатские владетели привлекали к своему двору уче­ ных, в том числе и представителей точных наук, большей частью выходцев из Багдада и городов Западной Персии. Были и ученые среднеазиатского происхождения, обязанные своими сведениями приезжавшим с Запада учителям или сами ездившие учиться на запад; к числу их принадлежал и величайший ученый из Туркестана Бируни, живший в XI веке. В отличие от ученых светского направления представители богослов­ ской науки в Мавераннахре также ездили учиться в Багдад, Мекку и другие города Халифата и обыкновенно возвращались на родину. Они своими 21
занятиями и письменными трудами передавали свои познания следующим поколениям. Вообще мусульманское богословское преподавание происхо­ дило почти исключительно на арабском языке. Примерно с VIII века персидское слово «устад» («учитель») вош ло в арабский язык и постоянно встречается как вообще в научной, так и в бого­ словской литературе; кроме того, тем же словом, помимо преподавателя и научного руководителя, называли «мастера», обучавшего своих учени ков искусству или ремеслу, так же авторитетного советника тюркских, араб­ ских, персидских правителей. Это арабо-персидское слово в условиях Средней Азии превратилось в тюрко-кыпчакское слово «устаз». У Сократа, Аристотеля, аль-Фараби, Ибн Сины, Бируни не было ника­ ких ученых степеней, званий, дипломов, аттестатов, но тысячи людей на протяжении столетий называли их «устаз». Воспевают обычно того мудреца, как считал аль-Фараби, кто достоин этого. Создание научного наследия более достойно, чем наслаждение мир­ скими делами, оно не мешает науке и помогает улучшить земные потреб­ ности людей. «И возможно, другие люди науки, его коллеги (или ученики) используют это (наследие) —это будет благом (ему)... Сократ имел своих учеников, Платон и Аристотель тоже, ведь наука —как закрытый родник, добиться пути к нему можно только с помощью знаний и учеников...» (Аль- Фараби. Историко-философские трактаты. Алм а-Ата, 1985. С. 356—257). «Истинный Устаз» не должен пренебрегать наукой и обучением. Ю но­ шей Абу Наср глубоко познал, по достоинству оценил идеи Аристотеля и сумел не только обобщить его разбросанные, несистематизированные положения, но и всесторонне развить их. Эпоху аль-Фараби отделял от Аристотеля более чем тысячелетний период, несмотря на это мыслитель Востока н азвал его свои м «устазом —мудрым учителем». Если Аристотель первым в мире осознал преемственную связь в мысли­ тельной деятельности между поколениями ученых и заложил фундамент систематического рассмотрения различных отраслей знания, то вторым был аль-Фараби. Созданная аль-Фараби целая энциклопедическая система, подобная аристотелевскому учению, принесла ему широкую известность во всех стра­ нах мусульманского Востока. Тюркоязычные современники почтительно называли его «Вторым после Аристотеля —учителем», а также «Аристоте­ лем Востока». В средние века и позже были многочисленные идейные последователи мыслителя из Отрара. Видимо, первым ученым, который назвал аль -Ф ара­ би своим «Вторым устазом после Аристотеля», был Абу Али Ибн Си на (980—1057), уроженец Бухары. «Многочисленные факты сами по себе свидетельствуют о глубоком родстве и преемственности, —писал А.В. Сага- 22
деев, —которые связывают двух великих мыслителей и в силу которых их иногда называют «двумя аль-Фараби» ( СагадеевЛ.В. Ибн Сына (Авиценна). М., 1980. С. 37,64). Не без основания и на Востоке и на Западе считают Фараби «Вторым учителем», осн овоположни ком исламской фи лософи и . Такая слава говорит о его особом привилегированном месте в области философии. Другие мыс­ лители, отмечает доктор Хатами , несмотря на свое величие и открытия но­ вых путей в удивительный мир идей и размышлений, не удостоились такого титула, ибо они находили себя за столом , уже богато накрытым Фараби . Так или иначе, уместно называть его «Вторым Учителем» по той причине, что он применил термин «философия» в разных областях науки познания и создал исламскую философию. Даже Ибн Сина, несмотря на свою гениаль­ ность, собрал плоды с того дерева, которые посадил Фараби (См.: Х ат а­ ми С.М. Традиция имысль во власти авторитаризма. М., 2001. С. 68 —87). С образованием медресе в Бухаре, Таразе , Туркестане , Самарканде по­ явились и первые устазы («Устад-и авват» —б укв . «Первый учитель») и шакирды (учащиеся медресе). Медресе —это место, где передаются сокро­ венные знания от сердца к сердцу. Не все здесь постигается умом, терпением и поэтому от «устаза» требуются не только интеллектуальные познания, но и душевная открытость, основанная на искренней вере, иначе «шакирды» будут уходить с «полной» головой и «пустым» сердцем. М. С. БУРАБАЕВ К ВОПРОСУ ОБ ИСТОРИИ ДИАЛЕКТИКИ И ЕЕ КАТЕГОРИЯХ Понятие «диалектика» и законы диалектики всегда были в центре вни­ мания философов на протяжении тысячелетий. Втрудах аль-Фараби имеется подробное описание всех логических форм мышления: понятия , суждения , умозаключения . Его логическое учение начинается с выяснения сущности, природы понятия как основной клеточки , начала суждения и умозаключения. Проблемы понятия (категории) под­ робно рассматриваются им в сочинениях: «Вводный трактат в логику», «Диа­ лектика», «Книга «Эйсагоре», или Введение, «Кн ига «Катагурийас», или Категории и в др. Понятие, по мнению ученого, имеет объективное и строго определенное содержание. Основой содержания понятия являются реально существующие предметы. Свойства, характерные черты тех или иных пред­ метов или их совокупность путем анализа, сравнения и синтеза, абстракции и обобщения становятся определенными понятиями. Он отмечает , что 23
понятия бывают простые и сложные. Аль -Фараби особо подчеркивает , что понятия носят универсальный характер, они дают «знание о чувственно воспринимаемых предметах» и называются «категориями » (Аль-Фараби . Логические трактаты. Алма -Ата, 1975. С. 210 -211). Причины чувственного явления, т.е. понятия он находит только в мате­ риальном мире. Понятия не могут существовать независимо от отдельных вещей, но правильное понятие отражает «суть бытия», общ ее, присущее этим единичным предметам, и пренебрегает ее «случайными признакам », т.е . несущественными сторонами . Он заявляет , что понятия нельзя отры­ вать от предметов, так как оно лишь результат абстракции . Понятие можно отделить от вещи только мысленно. Отдельные предметы и материальный мир предшествуют понятиям. Понятия —не простые конструкции ума, они являются лишь «подобием предметов в душе», отображ ени ем , мысленным образом реально существующих вещей, которые воздействуют на вообра­ жение и сознание человека (Там же. С. 210). Большое внимание в логическом учении аль-Фараби уделяется пробле­ ме суждения, а также умозаключению как связи суждений . Понятие и суж­ дение —это тесно взаимосвязанные формы мышления . Он дает подробную классификацию и обоснование видов суждений по объему и качеству ( Там же. С. 118 ,123 ,125,238 -268 , 337-338). Ученый делит всю структуру логики на две основные части, состоящие из восьми подразделов. Первая часть касается общих законов логики —сил­ логистических рассуждений и их трех основных элементов. Вторая часть охватывает следующие методы и способы рассуждений: 1) аподиктические, т.е. доказательные; 2) диалектические; 3) софистические; 4) риторические - убедительные; 5) поэтические —воображаемые (Аль-Фараби . Философские трактаты. Алма -Ата, 1972. С. 131 —138). Все эти пять видов суждений являются, утверждает аль -Фараби , разно­ видностями силлогистического искусства, но подлинная наука опирается на один из них, т.е. на аподиктический метод. Он квалифицирует дока­ зательное рассуждение как абсолютно истинное, диалектическое —как в основном истинное, софистическое —как в основном ложное , риторичес­ кое —как в равной степени истинное и ложное , а поэтическое —как абсо­ лютно воображаемое. 1. Аподиктический, или доказательный способ , считает аль -Фараби , служащий для аргументирования и подтверждения истины, для нахождения ее в рассматриваемых предметах, не приводит к ошибкам и заблуждениям и всегда дает достоверное знание. Он в своих сочинениях неоднократно под­ черкивает, что философия основывается именно на достоверном знании и пользуется методом доказательства. Основным признаком этого метода является не только достоверность, но и противоречивость . 24
2. Такой метод силлогизма, как диалектика , согласно аль -Фараби , не только подразумевает способ вопроса и ответа, но является стратегией и тактикой дискуссии, спора, в результате чего обеспечивается победа над противником. 3. Словесным ухищрением , вводящим в преднамеренное заблуждение, ложным способом получения предполагаемой легкой победы над собесед­ ником, считает аль -Фараби , софистические рассуждения. Они преследуют цель —вводить собеседника в заблуждение посредством обманчивых дово­ дов и внушения ему неверного представления либо о себе, что он мудр, учен и превосходен, либо о другом , что он обладает пороком , хотя это в действи­ тельности не так; либо о правильном мнении —что оно неправильно , а о неправильном —что оно правильно . В целом аль-Фараби настроен непримиримо к софистике, которая пред­ ставляет собой обман и ставит своей целью введение в заблуждение: «По- гречески это слово слагается из София —что значит , мудрость и истое —что значит ложная; его смысл —ложная мудрость . Каждый , кто умеет лгать и вводить в заблуждение путем рассуждения о чем бы то ни было, называется этим именем; о нем говорят, что он софист» (Там же. С. 133. Аль -Фараби , видимо, переводит слово «истое» как «ложь» не дословно, а по контексту . По-гречески «истое» не значит ничего, это окончание слова софист , т.е. человек, пользующийся софистикой —М.Б.). 4. Риторические рассуждения направлены на то, пишет аль -Фараби , что­ бы убедить человека в любом правильном или ложном мнении, и успокаива­ ет его ум без достижения достоверности. Как показывает опыт , говорит ученый, эти рассуждения превосходят друг друга по силе , чем их больше, тем они кажутся более убедительными, так как они удовлетворяют и успо­ каивают душу. «Однако, при всех различиях убеждений , ничто не вызывает предположения, близкого к достоверной истине . В этом смысле риторика противоречит диалектике» (Там же. С. 135). 5. Поэтические рассуждения , по мнению аль -Фараби , слагаются из тех вещей, которым свойственно предполагать в каком -либо рассматриваемом вопросе некое положение, хорошее или безобразное . «Поэтому и мен но поэтические рассуждения, а не какие другие, приукрашиваются , расцвечи­ ваются, подчеркиваются , наделяются великолепием и блеском с помощью вещей, рассматриваемых логикой» (Там же. С. 137). Эти рассуждения при­ меняются также, чтобы побудить собеседника к какому -либо положитель­ ному или отрицательному действию. Это происходит тогда, когда вовлекае­ мый в диалог человек не обладает твердыми знаниями и уверенностью, он побуждается к желаемому действию согласно своему воображению, заме­ щающее ему разумное рассуждение. 25
Все виды силлогизмов и силлогистического искусства, методы рассуж ­ дений, согласно аль-Фараби, применяются для подтверждения чего-либо во всех делах. Каждое из пяти видов рассуждений имеет как характерные только для него особенности, так и общие для всех. Он полагает, что в философских и логических рассуждениях первой цели, т.е. абсолютной истины, добиваются аподиктическим способом, а остальные методы об­ служивают его. Подкрепления абсолютной достоверности аподиктическо­ го метода, утверждает аль-Фараби, можно добиться только путем созна­ тельного использования диалектического способа, но при этом необходимо знать особенности законов, приемов других искусств, чтобы не отклонить­ ся от истинного положения. Аль-Фараби отмечает, что философы применяли длительное время рито­ рические методы при исследовании умозрительных вещей, до того момента, пока они, наконец, не обнаружили новые —аподиктические и диалектичес­ кие —методы. Первым, по аль-Фараби, кто обнаружил и изложил аподик­ тический метод, был Платон, он и отделил этот вид суждения от диалекти ­ ческих, софистических, риторических и поэтических методов, но не смог показать их различие и метод применения. Так было до того времени, утверждает аль-Фараби, пока Аристотель не установил для них общие правила и ясно не изложил диалектический спо­ соб достижения истины. «С той поры философы оставили старые методы, которые применялись (древними мыслителями) в умозрительных науках для достижения достоверного знания, и стадии применять диалектические методы в математике, и стали часто применять их в обучении масс умо­ зрительным вещам. А софистические методы они объявили приносящими несчастья и предостерегали пользоваться ими (Аль-Фараби. Логические трактаты. С. 466). Следовательно, только со времен Аристотеля диалектическое знание становится предметом логики. А логика, по аль-Фараби, —научная сово­ купность законов, способствующих совершенствованию интеллекта. Настав­ ляя, таким образом, человека на путь истины, она применяется во всех слу­ чаях постижения объектов интеллекции и ограждает от ошибок. Диалектические рассуждения, говорит аль-Фараби, применимы в двух случаях: 1) если спрашивающий желает в известных, признанных всеми ве­ щах победить отвечающего в вопросе, который обеспечивает отвечающему сохранение своих позиций или победу, а отвечающий желает защитить свою позицию или победить путем ложных рассуждений, то их действие не будет действием диалектического метода; 2) если человек желает внести веское предположение в то мнение, которое он стремился подтвердить либо в себе, либо в другом, предполагая, что оно достоверно, в то время как оно не я вля ­ ется таковым (Аль-Фараби. Философские трактаты. С. 432). 26
В философии и логике, утверждает аль -Фараби , второй цели , т.е. отно­ сительной истины, добиваются диалектическим искусством . Ученый пред­ лагает: «если человек пожелает быть превосходным диалектиком», то он должен обладать достаточными знаниями всех других четырех искусств и уметь «проверить на себе и на других эти рассуждения, чтобы знать, идет ли он в них диалектическим путем или нет», а если хочет быть превосходным оратором или поэтом, должен хорошо владеть диалектическим способом . Аль-Фараби , так же, как и Аристотель, говоря о близости диалектики к софистике, настойчиво предлагал различать их, распознавать и предотвра­ щать действие софистики —как заранее обдуманного ложного вывода. Если человек не желает быть обманутым, писал ученый , то он должен уметь «проверить каждое суждение и каждое мнение» путем диалектического рассуждения (Тамже. С. 142 —144). Имея в виду, что софистика и диалектика есть способ ведения прений , диалога, аль -Фараби строго различал их и беспощадно разоблачал софис­ тику как стремление, предназначенное «для того, чтобы отклонить разум от правильного пути во всем» и заранее обдуманно представить ложь в об­ лике истины, для введения человека в заблуждение, в то время как диалек­ тика есть способ поиска и достижение истины. Втрактате «Софистика» аль- Фараби рассматривал в основном те же цели, т.е . изучал и обосновывал диалектические способы рассуждений, что и в «Риторике», «Диалектике» и в произведениях о поэтике. Хотя в учении аль-Фараби диалектическое рассуждение как в основном истинное стоит на втором месте, а абсолютно истинным является аподикти­ ческое, но последнее не может добиться своей цели без диалектического способа. Поэтому он обращает особое внимание на раскрытие содержания , сущности диалектического знания, которому посвящает специальную книгу «Диалектика» (Аль-Фараби . Историко -философские трактаты . Алма-Ата, 1985. С. 359—592). Коренное отличие диалектики отаподейктики, подчеркивает аль -Фа­ раби, заключается в том, что это искусство может доказывать какое -либо положение и опровергать это же положение. Вдиалектическом споре про­ исходит столкновение противоположных силлогистических заключений об одной и той же вещи, в одно и то же время . Вследствие этого возникает противоречие и порождается сомнение, когда подобное не имеет места в аподейктике. Что означает понятие «диалектика» в сочинениях аль -Фараби? Он час­ то употребляет это понятие и написал специальный трактат «диалектика». Его понимание диалектики в основном совпадает с аристотелевским, но в отдельных моментах отличается от него. «В философии Аристотеля диалек­ тика фигурирует уже не как искусство беседы, дискуссии (кстати, такое 27
искусство он не отрицает), а как метод научных, и в первую очередь фи ло­ софских исследований, имеющий целью познание основных и общих опре­ делений бытия и мышления. Диалектика, по Аристотелю, имеет дело с об­ щими моментами реального (ДжохадзеД. В.Диалектика Аристотеля. М., 1971. С. 11—12). Хотя в наследии Стагирита «превалирует методологическое по­ нимание роли диалектики», он, конечно, не придавал этому искусству все­ общего значения, однако он впервые рассматривал диалектику как метод научного и философского исследования и тем самым «внес в историю диалектики известный сознательный элемент» ( Там же. С. 5 ,1 6 —17). Безусловно, понимание Аристотелем диалектики не тождественно современному. Но в истории формирования диалектики как метода иссле­ дования логики не только историко-философского, но и вообще научного знания важна принципиально новая постановка вопроса Стагиритом. Важно и то, что Аристотель подошел к диалектике как к методу, с помо­ щью которого можно сделать истинное заключение из вероятных посылок. Он обосновывает тезис о том, что диалектические положения могут быть перенесены и на другие науки, что они должны соответствовать принципам наук. Диалектика не касается какой-либо одной науки, как, например, методы физики не могут быть применены к области политики, этики, она является общей для различных областей знаний. Аль-Фараби в целом исходит из трактовки Стагирита и понимает диа­ лектику как искусство, посредством которого человек приобретает спо­ собность вырабатывать силлогизм из общепринятых посылок для опровер­ жения любого состояния общего тезиса, полученного спрашивающим от отвечающего в виде вопроса, и, причем таким образом, что в ответе на вопрос не будет содержаться ничего противоречивого. Такой метод силлогизма, как диалектика, согласно аль-Фараби, не толь­ ко подразумевает способ вопроса и ответа, но является стратегией и такти­ кой научных дискуссий , спора, в результате чего обеспечи вается победа над противником при прениях. Мыслитель «диалектику» относит к искусст­ вам, к ремеслам. По-арабски этот термин означает «ал-джалал», имеющий следующее лексическое значение: спор, диспут. В сочинениях аль-Фараби называет иногда этот вид логического искусства методом, способом, рассуждением, знанием. «Человека называю «диалектиком», —писал он, — из-за его занятия, способа рассуждения и умения применять свое ис­ кусство» (Аль-Фараби. Философские трактаты. С. 134). В трактатах «Диалектика», «Софистика», «Риторика» и других аль- Фараби прослеживает эволюцию термина «диалектика», наполнение его разным содержанием, и, наконец, превращением его Аристотелем в метод поиска и познания истины. Аль-Фараби правильно подмечает, что древне­ греческие философы Гераклит и Зенон хотя и не применяли термина 28
«диалектика», но именно они положили начало такому роду искусства, каковым является диалектика. Далее аль-Фараби отмечает , что элеаты , затем софисты использовали диалектику в свою угоду для доказательства мнимой истины, ложного и неправдоподобного. Первым выступил против софистов Платон , который не только развил сократовское понимание диалектики, но и окончательно ввелэтоттерминвнауку. «Так, —пишет аль -Фараби, —философы в древ­ нюю эпоху применяли длительное время риторические методы при ис­ следовании умозрительных вещей, так как они не обнаружили других ме­ тодов. И так было до того времени , когда они , наконец , не обнаружили диалектические методы и отказались от риторических в философии и стали применять в ней диалектические. Многие из них применяли также (в фило­ софии) софистические методы и практиковали их вплоть до времени появ­ ления Платона» {Аль-Фараби. Логические трактаты. С. 456—466). Известно, что Платон под термином «диалектика» понимал метод веде­ ния дискуссии, способ обнаружения противоположных понятий в мышле­ нии собеседника путем сведений, разделения и доказательства «объективно существующих идей» как первообразов вещей, т.е. задачей этого искусства, он полагал, является только область мира идей. Таким образом , он развил дальше диалектику Сократа в объективно-идеалистическом духе (подроб­ ную оценку «диалектики» Платона можно найти в книгах: История антич­ ной диалектики. М., 1972. С. 178—201; Асмус В.Ф. Античная философия. М., 1976. С. 210 —233; Платон и егоэпоха. М., 1979). Отдавая должное заслугам Платона в истории становления научного способа мышления, аль -Фараби замечает , что он не смог выработать пра­ вильный метод поиска истины. И так было до тех пор, пока Аристотель не установил общие правила для различных методов. Аль -Фараби отмечает противоречивый характер «диалектики понятий» Платона и подчеркивает, что Аристотель решительно выступил не только против платоновского «мира идей», но и его понимания «диалектики» и начал вкладывать в этот термин новыйсмысл. «Он является первым, —пишет аль -Фараби, —кто, ясно вы­ явив эти методы, установил для них общие правила (расположив их в искус­ ном порядке), которые обосновал в логике» (Аль-Фараби . Логические трак­ таты. С. 466). Трактат «Диалектика» всем своим содержанием опровергает мысль, про­ таскиваемую западными исследователями, будто аль -Фараби занимался только комментарием или переложением аристотелевских сочинений. В трактате «Диалектика» он не только анализирует основное содержание «Топи ки» и других произведений Аристотеля, но и обобщает развитие рациональных идей во всей предшествующей ему истории философии. При этом он уделяет внимание к послеаристотелевскому периоду развития 29
научного мышления, в частности учению стоиков , которые «находили, — замечаеталь-Фараби, —что диалектика есть философия,ичтомеждуис­ кусством диалектики и между искусством философии нет различия» (Аль- Фараби. Историко-философские трактаты. С. 486). Аль-Фараби характеризует заслуги Демокрита , Левкиппа , Эпикура , Лукреция, Протагора в становлении научного мышления . Он определяет роль Пифагорейцев в истории античной науки, считает заслуживающим вни­ мания их учение о числах, но подчеркивает ограниченность их метода и т.д. Рассуждения аль-Фараби о «диалектике» питаются древнегреческими идеями, забытыми или полузабытыми в эпоху средневековья . Но основным источником его философии было учение Стагирита. Аль -Фараби вслед за Аристотелем рассматривает «искусство диалектики » как способ философ­ ского, логического и вообще научного исследования . Поэтому он уделяет большое внимание раскрытию и развитию прогрессивных идей аристоте­ левской «Топики», кот орая , по мнению аль -Фараби , включает материалы, «с помощью которых проверяются диалектические рассуждения и качество диалектического вопроса и ответа, в общем, —з а к он ы , распространяющие­ ся на диалектическое искусство; законы, благодаря которым их действие становится совершенным, превосходным и эффективным» (Аль-Фараби. Фи­ лософские трактаты. С. 140). Несомненной заслугой аль-Фараби является выявление, определение и классификация видов диалектических посылок (суждений). Мыслитель выделяет и подробно характеризует следующие типы посылок, которые используются во всех логических рассуждениях и науках в качестве начал: 1) содержащие общепринятые, т.е . диалектические знания; 2) содержащие приемлемое знание; 3) содержащие чувственное знание; 4) содержащие достоверное знание, т.е. аподиктическое . Если в диалектических посылках истинное получено через акциденталь- ное, говорит аль -Фараби , то в посылках содержащих достоверное знание и являющихся первоначалами теоретических наук, истинное получено через сущностное. В отличие от диалектических, аподиктические посылки подле­ жат проверке в отношении их соответствия действительности и применяют­ ся только при наличии в них достоверного знания. По мнению аль-Фараби , объектом познания являются вещи , которые делятся натри рода: теоретический , практический , логический . Каждому из них соответствуют особые диалектические посылки, которые использу­ ются в качестве орудия познания теоретических наук, практических дел и для избежания ошибок при умозаключении, ими испытывается правда и ложь в соображениях и высказываниях. Люди , обладающие противопо­ ложными взглядами по отношению к общепринятым, если они желают 30
добиться истины, должны переходить от отрицательных утверждений — к диалектическим посылкам. Чтобы быть способным к диалектическому диалогу, считает аль-Фараби, обе стороны должны обладать необходимым знанием, иметь равные способ­ ности и равное знание искусства диалектики. При этом проявляется пре­ дельная напряженность усилия, постоянное стремление отыскать все новые и новые аргументы. Поэтому, независимо от поражения или победы, сторо­ ны извлекают из диалектической беседы равную пользу. Споры, диалоги, изыскания могут быть диалектически- и софистически-эвристическими. В первом случае победа достигается посредством общепринятых (научных) посылок, во втором —путем поверхностных, весьма запутанных сомнитель­ ных, ложных посылок. Аль-Фараби в трактате «Диалектика» допускает отождествление пон я­ тий «диалектические методы» и «научные методы», «которые используются не дифференцировано, или дополняют друг друга при поисках истины». Он отмечает, что древними философами использовался смешанный метод до той поры, п ока три метода не дифференцировались и не разделились на: 1) научный; 2) диалектический; 3) софистический. Они различаются по своим конечным целям и началам. Так, философия, т.е. научный метод, имеет конечной целью достижение предельной (приближающейся к абсолютному счастью) истины, а диалек­ тика тренирует человека и подготавливает его ум к восприятию филосо­ фии, она является орудием и слугой научного искусства. Софистика имеет конечной целью внушить человеку кажущееся знание, ложную мудрость и мнимое стремление к конечному счастью. Эти три метода, согласно аль-Фараби, различаются и по своим началам. Так, начала философии —истинные общие первые посылки, основанные на достоверном знании; начала диалектики —общепринятые посылки; начала софистики —ложные или мнимо истинные общие посылки о вещах. Только обладая диалектическим искусством, утверждает мыслитель, можно разоб­ раться в софистических рассуждениях и опровергнуть их. Можно достиг­ нуть истины лишь посредством диалектической способности (силы). Диалектика приносит пользу философии, так как она охраняет и защищает нее от софистов (подробный анализ учения о «диалектике» аль-Фараби и его суждения о категориях философии см.: Бурабаев М. С. и др. Ологическом учении аль-Фараби, Алма-Ата, 1982. С. 61—79, 112 —190; Бурабаев М.С. Об отношении к предшествующей философии в учении аль-Фараби//Аль-Фараби. Историко-философские трактаты аль-Фараби. А лм а-Ата, 1985. С. 66 -101; Бурабаев М.С. идр. Проблемы бытия и познания в философии аль-Фараби. Алма- Ата, 1988. С. 136-179). 31
Как и Аристотель, аль-Фараби в категориальную систему включает десять категорий: субстанцию, количество, качество, отношение, время (когда?), место (где?), положение , состояние , действие и претерпевание действия . Трактаты «Диалектика», «Катагурийас», или «Категории», явля ю тся осн ов­ ными произведениями аль-Фараби , в которых он отражает свое отношение к категориям как высшим родам бытия. Он всюду проводит мысль об объек­ тивном характере категорий, о том , что они являются результатом позна­ ния явлений и предметов, возникают вследствие практического освоения окружающего мира. Известно, что труды Аристотеля «Риторика», «Об опровержении софистических аргументов» и в особенности «Топика» были незаслуженно забыты в истории философии, особенно с точки зрения анализа и теорети­ ческого осмысления их диалектической направленности и ценности. Лишь спустя тысячу лет аль-Фараби высоко оценивает их научное значение в историко-философском процессе и в становлении диалектического спосо­ ба исследования. Логика Аристотеля была «первой исторической формой... диалектичес­ кого изучения логических форм человеческого мышления» (ДжохадзеД.В . Основные этапыразвития античной философии. С. 141, 142, 146, 147). Она была воспринята аль-Фараби и развита им дальше . В его логических рассуж­ дениях, как и в аристотелевском учении , имеется и диалектическая тенден­ ция, отражавшая объективную диалектику мышления . Однако эта тенден­ ция не привела (тогда это было невозможно) к последовательной научной концепции. Для того чтобы законы (формальной, да и вообще) логики стали трактоваться с диалектико-материалистической позиции , потребовалось еще тысячу лет. Логико-гносеологические идеи аль -Фараби и многие проблемы диалек­ тики, философских категорий , разрабатывавшиеся им, получили дальней­ шее развитие в сочинениях его выдающегося ученика Ибн Сины и многих других ученых Востока и Запада. Усвоив идеи античных философов и средневековых мыслителей Востока, пишет Ж. Туленов, представители буржуазного метафизического материа­ лизма XVII—XVIII вв. Ф . Бэкон , Б. Спиноза , Т. Гоббс, П. Гольбах и другие высказали ряд интересных идей о сущности категорий «причина» и «следст­ вие», «необходимость» и «случайность», «единичное» и «общее» и др. Наряду с материальной и действующей причинами Гоббс различал также «полную», или «достаточную», причину как совокупность всех акциденций в активном и пассивном телах, при наличии которых с необходимостью вызывается действие или эффект (ТуленовЖ . Взаимосвязь категорий диалектики . М.: Высшая школа, 1986. С. 8 —16). 32
Гольбах считал, что всякое тело имеет свойственные ему законы дви­ жения и постоянно действует согласно этим законам, если только более сильная причина не приостанавливает его действие. Так , огонь перестает сжигать горящие вещества, как только прибегают к воде, чтобы приостано­ вить действие. Однако, будучи метафизиками , материалисты XVII—XVIII вв., п и ш ет Ж. Туленов, не смогли сколько-нибудь полно выявить диалектику взаимо­ связи, взаимоперехода категорий друг в друга. Категории философии они рассматривали в целом как застывшие, неподвижные и взаимоисключаю­ щие. Причина противопоставлялась следствию , необходимость —случай­ ности, единичное —всеобщему, и наоборот. Противопоставляя категории необходимости и случайности, Гольбах пришел к фатализму. Он утверждал, что фатальность —вечный , незыбле­ мый, необходимый в природе порядок. В объективном мире, говорил Голь­ бах, «все подчинено фатальности . Двигаясь —часто помимо своего ведома и даже вопреки себе —по предначертанному нам природой пути, мы уподоб­ ляемся пловцам, вынужденных плыть по течению , уносящему их...». Как философия Аристотеля, наследие «Второго Учителя» аль-Фараби неисчерпаемо. Всестороннее и глубокое изучение его трудов , в том числе и «Диалектики» продолжается. АФОРИЗМЫ, ИЗРЕЧЕНИЯ АЛЬ-ФАРАБИ ОБ УЧЕНЫХ ( Составил М. С. БУРА БАЕВ) О человеке говорят, что он разумен и что он разумеет , когда в нем со­ четаются две вещи: 1 ) то, что он отлично различает действия , которые следует предпочитать или избегать, и 2 ) то, что он использует самое превосходное в исследованиях из всего, что познал благодаря отличной (способности) различения... Хорошее здравомыслие заключается в том, чтобы (в человеке) возник­ ло убеждение в истине, либо в том, чтобы он был способен выделить то, что ведет к ней. Плохое здравомыслие заключается в том, что человек не убежден в истинности или ложности того, что он предпочитает познать . У мудрого человека вырабатываются понятия, представленные и запе­ чатленные в его душе, и мы говорим о нем, что он разумен , понимая под этим, что в его душе выработались понятия , т.е . что он знает их, ибо здесь нет разницы между высказываниями «он разумеет» и «он знает», «разумный» и «знающий». Рассудительный —этот тот, кто обладает совершенством 33
рассуждения в выявлении того, что... следует сделать и з действий, вытека­ ющих из этической добродетели... Он (мудрый человек) заботится о своем творении так же, как правитель заботится о своих подданных и их благе... Он ответственен за многие пороч­ ные предосудительные, безобразные поступки и за дурные деяния своих последователей, за ошибки заблуждающегося , за отвратительные слова и действия. Он должен поступить так, как требуют истина и справедливость ... направить заблуждающихся на правильный путь. Некоторые люди считают, что немудрый человек становится мудрым после только отделения его души от тела..., а если п р е ж д е он бы л м удрым, то его мудрость из-за этого возрастает , становится полной и совершенной или становится более совершенной и превосходной. Тренируй свое тело, глаза, сердце, разум , волю . Постоянно совершен­ ствуй свой разум. У всех людей (ученых) были наставники и учителя. Они потому и стали великими, что всегда учились и умели слушать и слышать . Твердо следуй за указаниями своего наставника или учителя. После ученого остаются его книги, преданные последователи, записки... Правдивость по отношению к самому себе возникает только тогда, ког­ да человек приписывает самому себе благие качества, добрые поступки , которые у него имеются. Когда же человек приписывает себе благие качества, добрые поступки , которых у него нет, то в нем вырабатывается ложное самомнение. Когда человек приписывает себе что угодно, но не то , что ему присуще, то это вырабатывает в нем притворство. Дружественность —это хорошее нравственное качество , которое воз­ никает благодаря умеренности в общении одного человека с другим, ввиду чего он получает удовольствие в разговоре или поступках. Избыток в этом влечет за собой подобострастие, а недостаток —высокомерие . Если при этом он делает другому то, что того огорчает , то это влечет за собой недружелюбие. В своих действиях надо выявить, что же в них соответствует середине, чрезмерности и недостаточности. Мой учитель Аристотель говорил, пишет аль -Фараби в трактате , по­ священном Зенону, что он слышал от Платона, а тот от Сократа , как он говорил! «Тому, кто говорит от [имени] науки о мудрости, следует быть молодым человеком со свободным умом, не заботящимся о мирской жизни с правильным характером, любящим науку так , что он не должен предпо­ читать мирские дела науке, быть правдивым , искренним , честным , вос­ питанным, заниматься физической работой , религиозной деятельностью выполняя ее требования». 34
Мой учитель Аристотель говорил [со слов] Платона, что самые обыкно­ венные знания выше полета птицы, а самая простая палатка для путника лучше, чем ничего. Далее аль-Фараби заявляет , «тот, кто оставляет знание, т .е . научное наследие после смерти, является более проницательным , чем тот , который занимается лишь делами своей жизни, ибо занятие добыванием больших средств мешает науке. Оставление научного наследия более достойно, чем жизненные издержки, оно не мешает науке и не препятствует достижению степени в загробной жизни. И, возможно, другие люди науки , его коллеги используют это [наследие] —это будет благом [ему] при его жизни и после его смерти другим. Человек не должен пренебрегать обучением. Ты не должен пренебрегать наукой, обучая юношей , тех, кто ниже тебя , выше тебя или подобен тебе, чтобы улучшить земные потребности. Язык человека должен повторять хорошие и правдивые слова. Воспева­ ют обычно того, кто достоин этого. Тот , кто исполняет все это , является истинным мудрецом, который наслаждается своей мудростью и ее тайнами . Противоположный ему ослепляется подобно позолоченной меди. И если ты лишишься всего этого, ты останешься несчастным . Упаси боже нас от мучений в загробной жизни» ( См.: Аль-Фараби. Историко-философские трак­ таты. Алма -Ата, 1985. С. 25—440). М. С. БУРАБАЕВ АЛЬ-ФАРАБИ: О ФИЛОСОФИИ И РЕЛИГИИ (Вместопримечания) У Абу Насра имеются трактаты, посвященные отношению философии и религии. Произведение под названием «Трактат о религии» впервые было опубликовано в книге «Возвращение учителя. О жизни и творчестве Фара­ би» ( Перевод с арабского Б.К. Тайжанова. Алма -Ата , 1975. С. 76 —93), кото­ рая по указанию партийных органов необоснованно была изъята из обра­ щения и уничтожена. Затем, по моей инициативе, с некоторыми уточнениями это сочинение было опубликовано в кн.: Аль-Фараби . Естественнонаучные трактаты (Алма- Ата: Наука, 1987. С. 315—354). Я был инициатором , составителем и ответ­ ственным редактором этого сборника. За включение в книгу этого трактата я получил выговор от парторганизации. Дело в том , в 1975 году по решению советских цензоров, была изъята из обращения книга «Возвращение учителя. 35
О жизни итворчестве Фараби». Одним из составителей ее и переводчиком трактата был Болат Тайжанов, затем он и другие составители этой книги : А.Х. Касымжанов, Мурат Ауэзов , как «потенциальные буржуазные нацио­ налисты», были отстранены от научной работы в Институте философии и права. После развала Советской империи , на свои сбережения я издал книгу «Аль-Фараби . Избранныетрактаты», куда вновь включил сочинение «Отношение ф и лософ и и к религии» (Аль-Фараби. Избранные трактаты. Алматы, 1994. С. 168 —188). В наследии аль-Фараби имеются оригинальные мысли о месте и роли философии и религии в жизни общества, они не потеряли актуальности по сей день. Мы сочли возможным включить в данную книгу отрывок из сочи­ нения аль-Фараби «Книга букв» —«О свя зи между религией и философией». Перевод осуществлен кандидатом философских наук, доцентом К.Х. Тад - жиковой. Наряду с изучением возникновения слов в языке, пишет она, обозначе­ ния словами философских понятий, разработкой научной терминологии Фараби рассматривает также, каким образом возникают слова , обозна­ чающие каноны религии и в целом специальную религиозную лексику Размышления его по этому поводу сводятся к тому, что если у одного наро­ да не было никакой религии, а перейдя к нему от другого народа религия и религиозная лексика, отражающая каноны этой религии , должны быть при­ способлены к языку того народа, к которому перешла эта религия . В «Кни­ ге букв» мыслитель достаточно четко и ясно говорит о том, что могут быть и безрелигиозные общества и общества, имеющие религию , что религия и отдельные ее идеи могут быть заимствованы одними народами у других, при этом обязательно существует реальный человек, «вводящий эту религию» и «определяющий» в своем языке названия имеющимся в этой религии кано­ нам, которые им совершенно не были знакомы . Из этого со всей очевид­ ностью следует, что религия —явление , далекое от пророчества , и более того, религия имеет большее отношение к человеку и человеческому обще­ ству, нежели к Богу. Согласно Фараби , «религия —взгляд и действие, пре­ допределенное для всех первой главой» (Аль-Фараби . Естественнонаучные трактаты. Алма -Ата: Наука, 1987. С. 317). Под Первым главой Фараби , безусловно, подразумевает основателя мусульманской общины Мухаммада и, как нам кажется , с ним же он связывает происхождение религии , по­ скольку считает сопричастность человека к возникновению религии, п не божественный промысел. Религия в «Книге букв» рассматривается Абу Насром в соотношении с философией. Понятие философии Фараби определяет следующим образом: «Искусство, целью которого является только достижение прекрасного , на­ зывается философией или, в абсолютном смысле, мудростью» (Аль-Фараби 36
Социально-этические трактаты. Алма-Ата: Наука, 1973. С. 34). Религия же по отношению к философии, «хотя и овладевает умами человечества по времени позже философии и...противодействует философии», а ее» люди являются противниками философии в такой же степени, в какой та рели­ гия —философии». Таким образом, философия и религия и с точки зрения их теоретических установок, и с точки зрения их практических целей диа­ метрально противоположны и не совместимы, ибо философия связана с идеей разума и научными методами познания, а религия, как утверждает Фараби, обучает умозрительным вещам при помощи «воображения и убеждения». Проблему соотношения философии и религии Фараби рассматривает в различныз ситуациях. Первая ситуация такова: выработанная одним наро­ дом на основе совершенной философии религия воспринимается другим народом, который принимает подобия истины за саму истину. Но когда до этого народа доходит сама философия, то возможны два варианта соотно­ шения между ними: либо противоречие и даже конфликт, либо примирение философов с религией, поскольку она является порождением их филосо­ фии. Однако последователи этой религии будут всегда находиться в состоя ­ нии антагонизма к философам, вследствии чего философам необходимо вести постоянную борьбу за безопасность своего положения, убеждая адептов религии в том, что религия противоречит философии . По мнению Фараби, если бы философам удалось достичь успеха в этом деле, то в об­ ществе была бы полная гармония, а философы могли бы доказать людям, что источником истинного знания является философия, а религия лишь подчинена ей. Во второй ситуации привнесенная извне религия основана на «порочной» философии, а вслед за ней приходит правильная аподиктическая филосо­ фия, то здесь возникает полный конфликт между религией и философией вплоть до уничтожения одной из них другой. При третьей ситуации народ уже имеет «устойчивую и укоренившую­ ся» религию, когда к нему привносятся диалектические и софистические методы рассуждения, которыми, как правило, пользуются теологи —му- такаллимы, внося сомнения и замешательство в души людей, вера кото­ рых была традиционно «правильно». Фараби считает, что в данной ситуа­ ции законодателям и правителям необходимо внести строжайший запрет на использование диалектики и софистики в деле укрепления положения религии. Рассуждения Фараби в «Книге букв» о том, что «первое» —ф илософия или религия, вроде бы и подводят к мысли, что философия предшествует религии. Говоря о первичности философии, мыслитель вовсе не имеет ввиду историческую или хронологическую последовательность возникновения 37
философии и религии. Здесь он скорее усматривает значимость философии перед религией и не только перед «ложной» религией , а даже «правильной» и «добродетельной». Поставив религию в зависимость от философии Фараби утверждает, что ведущее место в сфере теоретического знания принадлежит именно фило­ софии. Философия не «служанка богословия», и с точки зрен ия Ф араби философия как адекватное постижение мира по существу «первее», чем ре­ лигия, а религия есть лишь ее образно -символическое выражение (Таджи- кова К.Х. Трактат Лбу Насра аль -Фараби «Книга букв». Алматы: К,азак, университет/, 2005. С. 3 6 —39). АБУ НАСР О ВЗАИМОСВЯЗИ ФИЛОСОФИИ И РЕЛИГИИ Если религия следует за философией, которая достигла совершенства после того, как она стала отличаться от всех силлогистических искусств местом и порядком, о которых мы уже говорили , то эта религия является правильной и совершенной. А что касается философии , если она при дости­ жении [уровня] достоверной аподейктики не стала абсолютно совершен­ ной, и после исправления своих взглядов путем риторических , диалекти­ ческих и софистических [приемов] она не воспрепятствовала тому, чтобы в нее во всю или в большую ее часть незаметно вкрались все ложные мнения, то она является философией сомнительной и ложной. И если создавалась какая-то религия (с. 154), и она следовала этой философии , то в нее вкрады­ валось множество ложных взглядов. А если те ложные мнения принимались касательно роли религии при бедственном положении народа, то она во мно­ гом отдалялась от истины и становилась религией порочной, но люди не ощущали ее порочности. Самым сильным пороком [можно считать] то, что после этого приходит законодатель и не привносит в свою религию воззре­ ния из философии, присущей своей эпохе, а воспринимает за истину взгля­ ды, существующие в первой религии . Он следует им, воспринимает их [об­ разы] и подобия и обучает с их помощью народ. Но самым а пьным пороком можно считать то, что если после этого приходит другой законодатель , и он следует религии во втором направлении. Религия , которой следует народ, бывает правильной тогда, когда следование это идет в первом направлении , и порочной —тогда, когда следование ей бывает во втором направлении . Но религия в обоих направлениях возникает после философии: либо после до­ стоверной философии, которая и есть философия истины , либо предпола­ гаемой философии, о которой люди думают, что она и есть философия , но на самом деле она таковой не является. [Во всяком случае] возникновение 38
религии у людей происходит от их способностей и врожденных свойств, и они к этому причастны. Что касается того, что религия передается от народа , у которого эта религия, к народу, у которого ее не быдо, то в этом случае религия , приня­ тая от [другого] народа, преобразуется , увеличивается или уменьшается , в нее вносятся другие изменения, [с тем чтобы] она стала устраивать другой народ и, [опираясь на нее люди, занимались бы] воспитанием, обу­ чением и управлением [своими делами]. Возможно , что религия у этого народа возникает до появления у него диалектики, софистики и филосо­ фии, которые не появляются у него в силу [отсутствия таких] способнос­ тей, а переходят к нему от другого народа, у которого они имелись прежде, и [следовательно], они появляются у него уже после того, как к нему пере­ ходит эта религия. (с. 155) Если бы религия следовала совершенной философии и теорети­ ческие положения рассматривались бы в ней не так, как они рассматрива­ ются и объясняются в философии посредством определенных словесных выражений, а использовались лишь как их подобия либо в полном объеме, либо большей частью, если бы эта религия перешла к другому народу, ко­ торому было бы неведомо то, что эта религия следует философии , и то, что в ней имеется, представляет собой [лишь] подобия теоретических вещей, которые [только] в философии становятся достоверными благодаря дос­ товерным доказательствам, то народу [было бы свойственно] думать, что подобия [теоретических вещей], содержащиеся в этой религии , являют­ ся истинными, и что они и есть те же самые теоретические положения , [присущие философии]. Затем [случилось бы так], что к этому народу [могла] перейти философия, которой эта религия следовала бы полнос­ тью, тогда не было бы никакой гарантии в том , что религия стала бы противостоять философии, а ее представители стали бы противиться ей и отвергать ее, а философы —отвергать эту религию , не ведая того , что эта религия есть подобие того, что имеется в философии . Но когда фило­ софы узнали бы об этом, тогда они не стали бы противиться им, но пред­ ставители религии [продолжали бы] противостоять представителям этой философии. Религии не свойственно как-то значительно влиять на философию , но нет абсолютной гарантии в том, что философия и сами философы могут получить огромный вред от религии и ее людей. Возможно , поэтому фило­ софы вынуждены противостоять людям религии, требуя для себя благопо­ лучия. Не желая противостоять самой религии , они [тем не менее] противо­ стоят людям религии в том, что религия , как они думают , противоречит философии, и стремятся внушить им , что то, что имеется в их религии есть [лишь] некое подобие [философии]. 39
Но если религия следовала бы порочной философии, а затем к [рассмат­ риваемому] народу пришла бы правильная аподиктическая философия, то философия эта противостояла бы той религии во всех отношениях, и рели­ гия [так же] противостояла бы этой философии. Каждая из них желала бы (с. 156) уничтожить другую. Та из них, которая одержала бы верх и укрепи­ лась в душах [людей], уничтожила бы другую. А если диалектика или софистика перешла бы к народу, позиции кото­ рого в религии были прочны, то каждая из них вредила бы той религии и [заставила бы] пренебрегать ею в душах тех, кто твердо верил в нее, по­ скольку сила каждой из них, в сущности , состояла бы в ее доказательстве [существования] вещи или ее отрицания. А поэтому диалектические и софи­ стические методы стали использоваться во взглядах, которые укоренились в душах [людей] через религию и продолжают укрепляться, в них вкра­ дываются сомнения. Все это приводит к тому , что после этого невозмож­ но установить истину, или ожидать , что она [появится], или это приво­ дит людей в замешательство, когда они размышляют над тем, что являет­ ся истиной и что —ее противоположностью . А поэтому законодатели вынуждены были запретить диалектику и софистику самым строгим образом. Точно также и правители , которые для укрепления религии , какой бы то ни было, распорядились усилить этот запрет и предостеречь от двух [последних] (диалектики и софистики —К. Т.) самым сильным предостережением. Что касается философии, то [кое-кто] из людей питает к ней симпатию, [некоторые же] отказываются от нее, [некоторые] о ней умалчивают, [неко­ торые] ее запрещают: либо потому, что не приемлют ее в качестве своего метода в достижении явной истины и теоретических вещей как таковых, а считают ее методом, который присущ их представителям с учетом их врож­ денных свойств или с учетом того, что они [ставят перед собой] цель не познавать саму истину, а лишь только воспитывать [людей] на [образах] и подобиях истины, а также только посредством практических вещей , не прибегая к теоретическим вещам или даже их незначительной части, либо потому, что религия , которая была привнесена к ним , была порочной и невежественной, она не сулила им счастья , а сулила счастье самому устано­ вителю религии, который использовал ее для того , чтобы быть счастливым самому. Есть опасность , что народ может впитать в себя ее порочность , которая доискивается того, чтобы укрепиться в их душах, когда они отка­ зываются от философии. Очевидно, у каждого народа есть противники фи­ лософии. Поистине, искусство калама противодействует философии , а его люди являются противниками философов в такой же степени, в какой ре­ лигия —философии . 40
М. С. БУРАБАЕВ КОРАН И «ДИВАН-И -ХИКМЕТ» АХМЕТА ЯСАВИ Каждый народ, каждый век смотрел на священную книгу мусульман своими глазами. Каждое поколение вычитывало в Коране свое . Поэтому комментарии Ахмета Ясави, как и сотни других, придающих своеобразное понимание этой священной книге, являются уникальными не только рели­ гиозно-политическими , но и историческими документами . Коран в не мень­ шей степени, чем Библию , можно считать «записной тетрадью человече­ ства» (Пастернак Б. и др. См.: Хрестоматия по исламу. М., 1994. С. 35). Особая роль в распространении ислама среди кочевников Евразии при­ надлежит Ходже Ахмету Ясави (Иасауи) (1103—11666/67), который среди тюркских мусульман считается вторым святым после Мухаммеда, а город Туркестан, где он проповедовал —малой Меккой или духовной столицей тюрков. Ясави родился в Испенджабе (Сайраме). Первые уроки брал у свое­ го отца Ибрагима и в местном медресе. Некоторое время жил в Отраре и в Бухаре, где изучал философию , медицину, математику , астрономию , географию..., а так же труды аль-Фараби (около 870—950), аль-Бухари, аль-Фаргани (Фергани)... ВIX —X вв. в мусульманском мире получили повсеместное признание имена шести наиболее авторитетных мухаддисов, авторов достоверных сбор­ ников хадисов. Почти все они были уроженцами Средней Азии и Хорасана . Среди них особое место принадлежит имаму Абу Абдаллах Мухаммад ибн Исмаил аль-Бухари . Получив богословское образование в Бухаре, он от­ правился в Мекку, затем в течение многих лет путешествовал, постигая науку о хадисах, по городам Ирака, Египта, Хорасана и Хиджаза. Из громадного количества преданий имам составил свод достоверных хадисов «Ал-Джами ас-Сахийх» («Сахийх-ал-Бухари»), Его капитальный труд занимает первое место среди сборников хадисов, поэтому в мусульманском мире он считается «Второй книгой» после Корана. На сочинениях имама Исмаила в XII веке в Бухаре учился прародитель тюркских суфиев Ходжа Ахмет Ясави. Здесь он познал не только богословское наследие великого хадисоведа, но и философию ислама (основоположником которой был аль- Фараби), он сформировался как выдающийся поэт и суфий . Другим тюркским ученым-богословом , оказавшим огромное влияние на формирование мировоззрения молодого Ясави, был аль -Фараби . Наряду с Бухарой, Хивой , Самаркандом , Таразом , Туркестаном , в период ислами - зации Центральной Азии, Фергана и юг Казахстана превратились в один из очагов тюркской цивилизации и культуры. Об этом свидетельствует богатое 41
наследие аль-Фаргони , аль -Фараби , аль -Тюрки и его сына Абдуллы Хасана (живших в конце IX —начале X века) и многих других ученых. В1Х-ХП вв. Ферганская долина превратилась в крупный политический , экономический и духовный центр всего Мавераннахра. ВIX веке вся Сред­ няя Азия оказалась под властью Караханов, занявших также Ферганскую долину. Здесь родился выдающийся тюркский ученый Абдул Аббас Ахмад ибн Мухаммад ибн Кассир аль-Фаргони . Его сочинения , посвященные раз­ личным отраслям естественных наук, начиная с IX века, были переведены на латинский и другие европейские языки, которые не утратили своей науч­ ной ценности до настоящего времени. Ходжа Ахмет Ясави совершил длительную поездку в Мекку и Медину, посетил Багдад и Басру. Всюду он продолжал изучать Коран , много внима­ ния уделял его толкованию, нередко вступал в острую полемику с богосло­ вами, философами . Вернувшись на родину, поселился в г. Ясы и основал свою школу, получившей название «Ясавия», или туркестан ский суфизм. С тех пор г. Ясы, переименованный в г. Туркестан , стал основным центром суфийского учения и пропаганды. Возможно под влиянием суфийских идей сам Ахмет в 63 года отошел от общественной жизни, уединился и целиком посвятил себя комментированию Корана и научной работе. «Наряду с крупными Туранскими городами, —отмечал А. Вамбри, —что «заслуживают быть названными Хазрети-Туркестан с высоко почитаемой могилой Ходжа Ахмет Ясави, книга которого о морали и религии («Меш- реб»). Мне удалось привезти в Европу один экземпляр этой в высшей степе­ ни оригинальной книги, написанной по-турецки , и я надеюсь издать ее вмес­ те с переводом» (ВамбриА. Путешествие в СреднююАзию. СПб., 20 03. С. 275). Идеалы суфизма, изложенные Ясави , быстро нашли себе последователей во всем тюркском мире. О различных направлениях суфизма, широко распространенных среди мусульман, особое место занимают Хикметы и др. сочинения Ясави . На зем­ лях с преимущественно тюркоязычным населением (от Анатолии до Вос­ точного Туркестана), помимо хаяватиии важную роль играли несколько суфийских братств. Пожалуй , наиболее типичным «тюркским» суфийским братством можно считать иасавййу, которая была широко распространена в Мавераннахре и Восточном Туркестане. Начиная с У1/ХН века, это слабо структурированное братство принимало активное участие в распростране­ нии ислама среди кочевых тюркских народов и монгольских правителей Зо­ лотой Орды. Его основатель Ахмет Ясави , или Йасевй (умер в 562/1162 г.), был, по всей видимости , учеником знаменитого подвижника Абу Йусуфа [ал-Хамаданй] (умер в 534/1140г.), который , в свою очередь, возводил свою духовную родословную к Абу Йазйду ал-Бистамй . Записанное на тюркском наречии собрание подвижнических и морализаторских стихов Ахмета 42
Ясави под названием «Мудрость» (Хикмет) стало идеологической и тексто­ логической основой созданной им общины. Отрывки из «Хикмета» распева­ лись во время ясавийских собраний, которые часто сопровождались танцами и экстатическим поведением участников. Сподвижники и ученики Ахмета Ясави, такие, как Хаким Ата (умер в 582/1183 г.) и С а’йд Ата (умер в 615/1218 г.), распространили духовный метод своего шайха (учителя) в бассейнах Сырдарьи и Волги, в Хорезме и даже в Восточном Туркестане. Процесс распространения йасавййи шел рука об руку с исламизацией степных районов Средней Азии. Однако после монгольско­ го нашествия в УП/ХШ веке многие видные шайхи ясавийского братства вынуждены были эмигрировать в Анатолию. Уже в Средней Азии, а еще более в Анатолии, ясавийское братство оказалось тесно связанным с дви­ жением «неассоциированных дарвишей под названием каландарййа. В Ан а­ толии его представители находились в постоянном контакте с местным от­ ветвлением каландарийского движения, известным как хайдарййа. Что же касается Средней Азии, то здесь уже к Х/ХУ1 веку йасавййа была тесно связана с накшбандийским братством. Во времена Золотой Орды Туркестан был признан «второй Меккой». Двукратное его посещение мусульманами, приравнивалось одному хаджу в Мекку. Важное ответвление ясавийского братства под названием ’азйзййа ос­ новал в районе Самарканда духовный учитель Джамал ад-дин ’Азизан (умер в 912/1507 г.). Общины ’азйзййи не имели строгой иерархической структуры, присущей централизованным тарикатам. Эту особенность можно отнести на счет их бытования в среде кочевни ков-скотоводов, которые не имели и не признавали централизованных государственных и общественных струк­ тур. Центры йасавййи обычно располагались вокруг могил знаменитых яса­ вийских шайхов, разбросанных по всей Средней Азии, в частности в южных регионах Казахстана, в Кипчакской степи, Туркестане, Таразе, Сауране (Кн ы ш А.Д . Мусульманский мистицизм. СПб., 2004. С. 312—313). Популярное изложение Ахметом Ясави постулатов и идей ислама и его мистики на тюркском языке, в стихотворной форме способствовало широ­ кому распространению и внедрению монотеистической религии в среде ко­ чевников —Кипчакского царства (Золотой Орде) и в других регионах с тюр­ кским населением. «Нет сомнений в том, что суфизм с его особенностями, появился в период становления исламской цивилизации... Суфизм...стал популярным среди простого народа, где имел все условия для развития» (Хатам и С.М. Традиция и мысль во власти авторитаризма. М.: Изд-во МГУ, 2001. С. 56-57). Истинный суфизм —это школа, проповедующая духовность, признание мира через созерцание, что присуща каждому человеку. Суфизм был реак­ цией человека, страдавшего от конфли ктов и, особенно от несправедливости 43
самодержавных властителей. Суфизм как влиятельное и долговечное тече­ ние, считает Хатами , продолжал свой путь в истории исламского общества и своим развитием оказал влияние не только на религию, но и на филосо­ фию... Суфизм наряду с философией и гораздо эффективнее ее развивался на протяжении всей истории мусульман. «Таким образом , задолго до того (имеется в виду ранний суфизм, суфизм до А. Ясави), как Абу Наср Фараби положил основу тому, что впоследствии стало известно как исламская фи­ лософия, суфизм уже имел свои традиции и прочные основы . Даже после появления философии ислама, это течение воспринималось с почтением и послужило источником для многих произведений социального и полити­ ческого характера (Хатами. С. 24 —25). Ахмет Ясави был основателем и руководителем дервишского ордена, который сыграл большую роль в распространении ислама среди многочис­ ленных тюркских племен. Учение Яссави послужило основой для появле­ ния таких крупных суфийских орденов, как Бекташийа и Накшбандийа . Благодаря усилиям последователей Хазрет Султана ислам укрепляется в Золотой Орде. Этот процесс начался там при хане Берке (1255—1266). В 1283 г. ислам принимает хан Тудеменгу , а за ним хан Узбек . Еще более усиливаются позиции ислама в XIV веке при Тимуре. О высоком духовном авторитете Ахмета Ясави свидетельствует и величественный архитектур­ ный комплекс, построенный на его могиле по приказу Тимура. Историчес­ кие источники, повествующие об эпохе эмира Тимура, изобилуют ссылка­ ми на повсеместное господство учения Ясави и его последователей ( Темур- нома. Ташкент, 1991. С. 5 9 ,2 8 1 —296). После возведения Мавзолея Ахмета Ясави его окружение стало местом погребения многих знатных людей. Здесь похоронены: Рабига Султан Бегум, дочь великого Улугбека , святой Баба Саммит Юлбарс-хан , многие могольские эмиры из династии дулат -шагата - ев, а также казахские батыры и правители: Есим-хан , Абылай -хан . . .Специ­ алисты полагают, что записи высказываний , проповедей , комментариев к различным сурам и айатам у А. Ясави составляют около тридцати сочине­ ний. Символико -аллегорическое, высоко художественное толкование тек­ стов священной книги позволило Ахмету Ясави выработать ряд положений, отражающих специфику, быт и жизнь кочевых тюрков . Все это сыграло большую роль в укреплении в их сознании коранических идей. Он заявлял, дело не только в поклонении Аллаху, а в искренности к нему, к окружаю­ щим, самому себе (разуму, сердцу). Человек не приобретет знания , если в своих делах, поступках не придет к искренности (ал-ихлас). Он постоянно призывал своих последователей не забывать требования Аллаха —«делать добро и воздерживаться от неодобряемого». Ахмет Ясави широко пользовался кораническими категориями: искрен­ ность (ал-ихлас), нетерпение (ал-джаза), невежество (ал-джахл), действие 44
[по своей воле] (ал- ’ам ал), терпение (ас-сабр), знание (ал- ’и лм), отказ от своей воли (тарк ал-ихтийар), божественная справедливость (ал- ’ад л), бо­ жественные атрибуты (ас-сифат) и др. Поэтому не случайно в языках мно­ гих тюркских народов (в том числе среди казахов) укоренились кораничес­ кие слова: ихлас (согласие, искренность), махаббат (любовь), аль -джанна - тун -жаннат (рай), жаза (наказание), амал (действие), сабыр (терпение), ихтияр (согласие), адал бол (будь честен), сипат (окажи почести), сап (ряд) и многие другие. Труд Ахмета Ясави как литературный, так и научный памятник возник не случайно, он вырос не на пустом месте. Он впитал в себя духовные ценно­ сти не только тюрков, но и арабов , персов и всех соседних народов. Итак , сказания и нравоучения «Диван-и -Хикмет» не являются откровением Ал­ лаха, а духовным продуктом древней цивилизации тюрков и других народов, в непрерывном общении с которыми они находились. Литературно -корани­ ческие категории и положения «Диван-и -Хикмет» —результат общ ности системы художественного и религиозно-философского мышления, поэти­ ческих образов и приемов той эпохи. Однако труд Ясави Ата сохранил само­ бытность и специфику, порожденные отличительными условиями социаль­ но-политической и духовной жизни тюрков . Значительная часть сочинений великого мыслителя до нас не дошла, возможно, они еще хранятся где-то . Однако его монументальный труд «Диван-и -Хикмет», который подвел итог его многолетнему поиску, также включает в себя толкования многих, не дошедших до нас сочинений его пред­ шественников. Являет собой блестящий результат кропотливого труда и свидетельствует о колоссальной энциклопедической эрудиции ученого. По широте охвата материала, беспристрастности , с которой Ясави приво­ дит разнообразные, уникальные мнения , его труд не имеет себе равных в истории мусульманской науки. На труды Ясави , не дошедшие до нас, опира­ лись многие суфийские мыслители тюркского мира. Труд самого Ясави и его имя, приводимые им поэтические примеры, риторические красоты тек­ ста были широко распространены по всему мусульманскому миру. В под­ тверждение этого сошлемся, к примеру, на один из главных источников по истории тюрков «Тарих-и Рашиди» Хайдара Дулати. Как видно из содержа­ ния этого труда, суфийское мировоззрение господствует как во взглядах самого Ясави, так и является отличительной чертой эпохи , пронизывая со­ бой дворцовую и обыденную жизнь. В этом произведении неоднократно подчеркивается, что правители были последователями «шейхов йасавййе» и выполняли их установки (Мирза МухаммадХайдар. Тарих-и Рашиди. Ташкент, 1996. С. 466 —468). На наш взгляд, нельзя изучать историю , культуру тюр­ коязычных народов раннесредневековой и средневековой эпохи вне рамок суфийско-исламского контекста и наследия Ясави . А учет этого контекста 45
возможен только в комплексе всех обществоведческих наук, которые были бы свободны от идеологических штампов и клише эпохи социализма. Имперским деятелем России особенно был ненавистен город Туркес­ тан. Вот с чем это связано . В своей многовековой истории (более 1500 лет), город пережил многие драматические моменты, но вскоре вновь восста­ навливался. IX—XI и XIV—XVI вв. для города были временами наивысшего расцвета. Этому , помимо всего прочего способствовало и то , что здесь жил и похоронен великий тюркский суфийский проповедник Ходжа Ахмет Ясави —Ата Ясави . К началу XX века в Туркестане действовали 41 мечеть, 5 медресе, 23 мектеби, которые были разрушены большевиками (Туркес­ тан. Международная энциклопедия . Алматы , 2000 . С. 59 0 —591 ( на казахс­ ком языке)). В российской историографии (период царизма) проблемы изучения суфизма у тюрков, большей частью обуславливались , как отмечают спе­ циалисты, целями колониальной политики царского правительства и шли в контексте этой политики (КнышА.Д . Суфизм // Ислам. Историографический очерк. М., 1991. С. 125). Это и неудивительно , так как суфийские шейхи, ишаны, как правило, стояли во главе антиколониального движения тюркс­ ких народов XVIII—XIX вв. В условиях господства марксистской идеологии исследования мировоззрения Ясави в бывшем СССР проводились в русле воинствующего и все разрушающего атеизма. Среди работ этого периода весьма показательна книга «Тень средневековья » Ю.Г . Петраш , в которой ясавизм тенденциозно объявлялся реакционным и антинародным учением (Алма-А та, 1981). В условиях тоталитаризма специалисты за попытку объек­ тивного изучения наследия тюркского адепта были подвергнуты беспощад­ ной критике и гонениям. Так случилось в 1972 году с узбекским ученым Э. Рустамовым . «Этот пример показывает всю сущ н ость идеологической картины недавней эпохи, когда целый пласт тюркской народной культуры был закрыт для всестороннего и объективного изучения учеными... Все это позволяет сказать, что из истории культуры Туркестана был вычеркнут целый период тюркской культуры, теснейшим образом связанный с суфиз­ мом Ясави. И более того , суфизмом Ясави были проникнуты и поэзия , и политика, и искусство , и история , и экономика, а шире —весь ментали­ тет тюркоязычного общества» (А буовА.Л . Ходжа Ахмет Ясави . Алматы 1997. С. 8). С личностью Ахмета Ясави связан целый пласт духовной культуры тюр­ ков. Над его могилой , спустя сотни лет , совершал обряд зирата (поклоне­ ние) полководец Тимур. По его приказу был воздвигнут величественный мавзолей, которому нет аналогов в Средней Азии . К тому времени среди верующих мусульман появляются тысячи почитателей учения Ясави, кото­ рые ежегодно приезжали к праху великого мудреца. «Частотуда п риезж аю т 46
из очень отдаленных местностей киргизы и киргизки [казахи и казашки] на поклонение святому и проводят ночи в слезах и молитвах в надежде полу­ чить облегчение от тех или других недугов» (Кастанье И.А . Древности киргизской степи и Оренбургскогокрая//К,орк,ыт А та. Энциклопедиялык, жинак, ( на казахском языке). Алматы, 1999. С. 89). Ахмет Ясави вел аскетический образ жизни и простым, доступным языком, убежденно призывал людей следовать справедливости , послуша­ нию и смирению. Ахмет заложил основу тюркского суфизма , в дальнейшем сформировавшегося в стройную философскую систему. Благодаря Ясави и его последователям Туркестан становится духовной столицей тюркских народов. Город и мавзолей стали местом паломничества, сюда стекаются мусульмане Средней Азии, Китая , Крыма , Северного Кавказа , Поволжья , Сибири, Турции ... С именем Ясави суфийские элементы проникают в поэзию. Именно поэзию ввиду ее доступности, духовности и силы воздействия на массы выбрали суфии, с целью распространения своего учения среди кочевых тюрков, поддерживали их дух и веру в людях. Замечательный труд мудреца «Диван-и -Хикмет», написанный на основе кипчакского диалекта, гдеЯсави призывал тюрков к добру, великому терпению , учил преодолевать жизнен­ ные невзгоды, был почитаем не менее, чем Коран . На основе его хикметов и других сочинений были созданы десятки, сотни поэтических произведений , где воспевались и пропагандировались идеи Корана и Ясави ("См.: Бабалар свзЦНазидание предков]. Религиозные дастаны ( на казахском языке). А стана, 2003. Т. 1 -3). Примечательно и то, что Туркестан стал официальным местом пребы­ вания казахских ханов Старшей и Средней орды. Этот город для поклонения праху Ахмета Ясави посещали не только ханы, султаны , эмиры , богословы, но и выдающиеся мыслители тюркского мира для пополнения своих знаний в местной Китабхане при медресе. В середине XVIII века в этом городе по­ бывал великий поэт, классик туркменской литературы , видный философ , овладевший системой научного суфизма —Махтумкули (1733—1813). Он про­ должает свое обучение в медресе Ходжа Ахмета Ясави. Туркменский мыс­ литель «без устали изучавший рукописи на тюркском, арабском, греческом языках, а также на языках фарси и хинди, сумел усвоить достижения науки своего времени. Он основательно усвоил и впитал в себя наследие аль - Хорезми, аль -Фараби , Ибн Сины , Ахмета Ясави , Бируни , М. Кашгари , Ю. Баласагуни и др. Махтумкули (его отцом был выдающийся мыслитель, последователь Ахмета Ясави —Азади) благодарил судьбу за то, что побывал в Туркестане , поклонился праху Ахмета-Ата и считал этот город средоточием ислама . Махтумкули, возвратившись на родину , создал литературно -философскую 47
школу, имел многочисленных последователей . В своих произведениях он призывал не только туркменские племена, но и всех тюрков к единению , к созданию единого государства. Причину зависимости от иноземцев , деспо­ тизма, массового истребления тюрков Центральной Азии он видел в отсут­ ствии в течение долгого исторического периода единого государства, муд­ рого и сильного лидера, способного их объединить . Махтумкули воспевал и защищал интересы не только туркменского на­ рода, но и казахов , узбеков , каракалпаков и др. Для сплочения тюрков , подчеркивал мыслитель, необходимо их духовное единство. А возможность обретения духовности он видит в постоянном просвещении, в усвоении су­ фийской философии Ясави. Морально -этические формы суфизма, изложен­ ные Ясави, были усвоены многими мыслителями Средней Азии . Они счита­ ли, что его идеи можно использовать для консолидации тюрков , в качестве орудия для исправления пороков (высокомерия, корыстолюбия) людей, мира и его объяснения. Философия суфизма —это не только философия призна­ ния Бога, но и философия чистоты души , чистоты во всем (См.: Гандумов С., Тагандурдиев Т Золотой век туркменскойлитературы. Тексты (на туркменс­ ком ирусском языках). Ашгабат, 2002. С. 68 —90; 96—97). *** Самые трагичные страницы истории Туркестана связаны с захватом его русскими войсками в 1864 году отрядом Веревкина. Двенадцать пушечных выстрелов было сделано только по усыпальнице Ахмета Ясави. Конечно , это не прошло бесследно. После оккупации города часть помещений мавзо­ лея была занята под конюшню, а другая —под провиантский магазин офи­ церов, здание напротив мавзолея —Рабига Султан Бегум —стало служить артиллерийским складом... Еще в середине XIX века у изголовья гробницы Ходжа Ахмета посетите­ лям, наряду с Кораном, показывали и огромный фолиант рукописи «Диван- и-Хикмет», написанной на кож е газели . Но после завоевания Туркестана русскими войсками сочинение мудреца, Коран и многие другие ценные ру­ кописи были вывезены в Петербург или же уничтожены. Местное населе­ ние и последователи Ясави всегда оказывали противодействие антимусуль- манской политике царизма. Осенью 1902 года в Туркестане конспиративно собрались более ста представителей духовенства со всего Казахстана и Сред­ ней Азии (среди них были 60 уважаемых аксакалов, биев, 9 волостных пра­ вителей и др.) . Они согласовали и выработали программу борьбы против идеологического наступления царизма. В целях противодействия политике христианизации хазрет Науан вместе с депутатом Госдумы Кошагуловым и с двумя джигитами тайно совершили поездку в Турцию. Они проинфор­ мировали султана об общественно-политическом положении в России , 48
сообщили об активной политике царизма по христианизации тюркского населения России. По их просьбе Султан направил царю ноту протеста с требованием прекратить насильственную христианизацию тюрков. С помо­ щью тайных агентов было установлена, что поездка в Стамбул была ини­ циирована Хазретом Науаном. Без суда и следствия его (вместе с семьей) отправили на каторжные работы в Восточную Сибирь (Адырбулы К. Сто лет доэтого...// Туркестан. 2002 . 7 ноября). *** Большевики продолжили осквернение, разрушение не только города, но и мавзолея, а также мест захоронения выдающихся людей Великой сте­ пи. В 50—60-х гг. XX века был подвергнут уничтожению многовековой куль­ турный слой, многочисленные исторические памятники . Большевики вы­ везли под различными предлогами все, что осталось после царских грабите­ лей. Еще по приказу эмира Тимура из бронзы был отлит знаменитый огром­ ный Тайказан, в чем готовили плов для ста посетителей . Он был вывезен в 1935 году в Ленинград, якобы на выставку и был объявлен собственностью Эрмитажа. Неоднократные обращения советских правителей Казахстана, даже самого Д.А. Кунаева, оставались без ответа. Только, чувствуя прибли­ жение краха СССР, с согласия М.С . Горбачева, через пятьдесят четыре года, в 1989 году этот котел, один из символов города, «по просьбе жителей Тур­ кестана», наконец , вернули из Эрмитажа. Большевики , осознавая духовное значение для народов Евразийского пространства Туркестана, Мавзолея Ходжа Ахмета Ясави и захороненных там исторических личностей, наложи­ ли строгий запретна посещение этих мест. Были преданы забвению выдаю­ щийся памятник литературы древних тюрков «Диван-и -Хикмет», п очи тае­ мый не менее, чем Коран . Видимо, красные комиссары боялись , что вели­ кая аура Ахмета Ясави, задушевные суфийские проповеди его последовате­ лей, поддержат дух и веру в людях и мобилизуют их против безбожников . Возрождение и расцвет Туркестана, восстановление мавзолея Ахмета Яса­ ви произошли после обретения Казахстаном независимости и в связи с празд­ нованием в 2002 году, по специальному решению ЮНЕСКО , 1500-летия го­ рода. Показателем духовного возрождения города стал Международный Казахско-Турецкий университет им . А. Ясави . . . Тысячи паломников из тюркских стран получили возможность вновь совершать зират по святым местам. «Д и ван -и -Хикмет » и другие сочинения Ахмета Ясави переведены на многие языки. В последние годы его хикметы на казахском языке трижды издавались большими тиражами. Наследие Ясави больше всего исследовано в Турции. Это не случайно . Там имеется определенная традиция , благодаря которой вот уже на протяжении нескольких столетий изучается тюркский 49
суфизм, в котором просматриваются исторические корни турецкой мысли и ее связь с учением Ясави. Втурецкой традиции Ясави неизменно ставит­ ся в ряд столпов всеобщей тюркской культуры, и более того —ее нацио­ нальных мыслителей. Только за 1992—1993 гг. количество научных статей и книг, посвященных Ясави , перевалило за двести публикаций . Вопросам изучения мировоззрения Ясави были посвящены два международных сим­ позиума, которые проводились в Турции в 1992—1993 гг., п о м а т е р и а л а м этих симпозиумов изданы два сборника научных статей. В исследовании духовно-нравственного наследия Ясави активное участие принимают яса - виеведы Европы и Америки (Лбуов А.П . Мировоззрение Ходжа Ахмета Ясави. С. 9). Вокруг наследия Ясави и сегодня идет упорная борьба, и не только в лагере его верных последователей (которые защищают кандидатские и док­ торские диссертации), оппонентов , но и среди различных направлений «ис­ ламского возрождения». В качестве примера м ож но привести концепцию джахилии, разработанную КутабомС . (1906—1966). Он вкладывал в понима­ ние джахилии, прежде всего, моральный и интеллектуальный смысл и ни­ когда не призывал к такфиру (насилию). Для Кутаба в состоянии джахилии (упадка нравов) пребывает весь мир —не только страны , где господствует «торгаш еский капитализм» или «материалистический социализм», но и мусульманские страны, где, по его мнению , принципы веры подверглись насилию, длительному и значительному искажению . Кутаб для разъяснения своей концепции обращается к «ценной книге», написанной ученым-мусульманином Абу -л -Хасан ал -Надави , под назва­ нием «Что утратил мир с упадком мусульман»: «...Человечество уже века опускается, окатывается и нет на земле силы , которая удержала бы его своей рукой и помешала бы ему падать... Растет скорость его падения и морального разложения... Человек забыл своего Творца, забыл себя и свой удел, потерял благоразумие и способность различать добро и зло, хорошее и плохое... Люди религии ушли с арены жизни , ища спасения в монастырях, церквях и кельях, обратившись со своей верой в бегство от смут и спасая свои души, желая покоя и тишины , бежали от тягот и трудностей жизни , потерпев неудачу в борьбе религии и политики, духа и материи . Тот же из них, кто остался в потоке жизни , примирился с царями и мирскими людьми и содействовал им в их грехе и несправедливости. «. . .И п ож ирал и мущества людей попусту... ( Ср. Коран 4:161/159; 9:34). Великие религии стали добычей забавляющихся и играющих, развлече­ нием преступников и лицемеров, так что утратили свой дух и образ . Если бы их первые последователи воскресли, они бы не узнали их. Колыбели циви­ лизации, культуры , власти и политики стали ареной анархии , разложения , 50
беспорядка, дурного устроительства и насилия правителей . Они занялись собой, не неся миру Послания и народам призыва . Они обанкротились в своей морали, источник их жизни иссяк , не имея ни чистого родника не­ бесной веры, ни твердого порядка земной власти. ..» (Хрестоматия по исла­ му. С. 84). Кутаб призывает к возрождению величия исламской цивилиза­ ции через возвращение к «подлинному Корану» («истинному исламу»), широко пропагандируя его этические концепции, изложенные еще аль - Бухари (VIII—IX вв.), аль -Тюрки и его сыном Абдуллой Хасаном (живших в конце IX —начале X вв.) и Ахмета Ясави (XII в.), искаженному поздними безбожными (или многобожными) правителями и религиозными авто­ ритетами. Возродить и обновить современное общество, считает Хатами , прези­ дент Ирана с 1997 года, можно путем восстановления «истинного ислама» и «исламской философии аль-Фараби», их обновления и приспособления к урбанизированному миру. Он также предлагает, что необходимо создать политические условия, «чтобы здоровый и освобож ден ны й дух мусульман имел возможность вырастить «древо успехов, которое принесет сладкие плоды» и с божьей помощью мусульманский мир избавится от горькой и трудной жизни в условиях деспотизма, колониализма , несправедливости , алчности и постоянного кровопролития (Хатами С.М. Традиция имысль во власти авторитаризма. С. 12). Новым прочтением Корана в XXI веке является «Рухнама» Сапармурада Туркменбаши (Ашгабад, 2002). «Рухнама не только продолжение Корана, но и Огузнама и суфистской философии туркмен... Рухнама должна воспол­ нить... пробел, образовавшийся после Корана... Туркменская (как вся тюрк­ ская) земля согрета дыханием таких святых пиров, как Коркут ата, Ходжа Ахмет Ясави, Нагшбанди , Нежмеддин Кубра, Салыр баба, Навои , Несими , Физули ...Читая их произведения , мы понимаем их как самих себя , черпаем в них мысли и переживания, созвучные нашим собственным ( Там же. С. 23, 66, 86 ,185). Нация , как и человек , подчеркивает С. Туркменбаши , имеет плоть, сердце и разум . Ее плоть —национальная культура, ее сердце —язык и музыка, ее разум —сознание и философия народа . А духовность - из­ начальная формула жизни. С духовности начинаются все дороги . Там , где нарушаетсядуховная гармония, —жизни приходит конец . Если мир —это цельный организм, то духовность —это его жизнь (Там же. С. 164 ,185). Поэтому он призывает туркмен и братские народы, «по ж илам которых т е ­ чет предков кровь —нетленная весть», воскреси ть свою духовность путем восстановления исторической памяти... 51
ФАРАБИДЩ ТАЦДАМАЛЫ БАПТАРЫ (Лударган, тустттемелершбергенЖаягас САНДЫБАЕВ) АЗАМАТТЬГК САЯСАТ/1/ Рахымды да Мешр1мд1 Алланьщ атымен бастаймын Б1Р1НШ1 Б0ЛIМ ЖАРАТЫЛЫС ДОРЕЖЕЛЕР1 (21-бет) Эбу Насыр былай дедк Денелер мен акциденциялардын болмы- сына [себепкер] бастама алты турге белщед1 жэне онын улкен -улкен алты сатысы бар; булардын эрб!р1 белгип б!р разрядты камтиды: б 1р1нш 1 себеп — б1ршпп дэрежеде болады / 2/, екшпп себептер /3 / —екшин дэрежеде, эрекетппл акыл-парасат —ушшпп дэрежеде, жан —тортшип дэрежеде , форма —бесшпп дэрежеде , материя —алтыншы дэрежеде турады . Б1ршпп дэрежеде туратыннын, кеп болуы мумк1н емес, ол тек б!реу, жеке-дара тана болады . Калган дэрежедегшердщ эрб 1р1нде к э т а к бар. Булардьщ ушеу1 дене емес жэне денелердщ [¡панде] де емес: булар жан , форма жэне материя. Денелер алты текке болшедк 1) аспан денелер1; 2) акыл-парасатты жануарлар (22-бет); 3) акыл-парасатсыз жануарлар; 4) еамдж тер; 5) мине- ралдар; 6) терт элемент. Денелердщ осы алты тегшщ орайласуынан пайда болатын жиынтык, —дуние /4 /. 1. Алла Б1ршпп [Тулта] жоншде —Алла деп сену керек . Ол Екшин себептердщ жэне эрекетш1л акыл-парасаттын ем 1р сурущщ ен жакын себеб1 болып табылады. 2. Екншп себептер Екшин себептер аспан денелершщ болмысына себеп болып табылады, осылардан барып сол денелердщ субстанциялары пайда болады. Екшин себептердщ эрб1ршен аспан денелершщ б 1р болмысы туады. Жотарты дэ - режедеп Еюнпп себептерден б1ршпп аспанньщ болмысы кажетп турде туа­ ды, теменпсшен - Ай сферасыньщ болмысы туады , ал осылардыц арасын - да орналаскан аралык себептердщ эрб1рщен эрб 1р аспан денелершщ бол­ мысы пайда болады. Екшин себептер аспан денелершщ санына [тура келедП 52
(23-бет). Екшпп себептерд1 «рухтар», «п ерш телер» жэнетагы сол сиякты сездермен атау керек /5/. 3. Эрекетшы акыл -парасат Эрекетшы акыл-парасатгьщ эрекеп акыл -парасатты жануардьщ [адам- нын], камын жеуде жене езш щ кабы еп жететш жогаргы дэрежеде оны жетыд}руге тырысуда, этап айтканда, бакытка жетюзуде. Бул [жагдай] адам эрекетшы акыл-парасаттын , мэртебесше кетерыгенде жузеге асады. Ал мунын 03i адам езш щ болмысына муктаж болмай, озшен темен турганньщ , мейл1 бул дене болсын, мейл1 материя болсын немесе акциденция болса дагы олардыц em6ipiHe муктаж болмай, денеден ажыратканда болады / 6/. Сонда ол ылги кемелденген куйде болады. Эрекетшы акыл-парасаттын MOHi 6ip мэртебе жене [осыган сэйкес] акыл-парасатты жануарлардын [материядан] арылганын жоне олардын ба­ кытка жeткeнiн корсетедг Эрекетшы акыл-парасатты «адал рух», «касиетп рух» жене баска да осындай атаулармен атаган жон, ал мэртебе дегешм1зд1 - перштелер жайы деп жэне баска осы сиякты атаулармен атау керек /7 /. 4. Жан Жан мэртебеанде турган кептеген бастама себептер бар: (24-бет) булар — аспан денелершщ жандары, акыл-парасатты жануарлардын жандары жэне акыл-парасатсыз жануарлардын жандары . Акыл -парасатты жануарга акыл-парасат купи , талпыну купи , киялдау купи жэне туйсш купи тэн . Акыл-парасат кушшщ жэрдем1мен адам гылымдар мен онерлерд1 менгеред1 жэне оньщ кемепмен мшез-кулыктар мен эрекеттердщ жамандарынан жаксыларын ажыратады. Оньщ кемепмен ол неш icrey, HeHi жасамау керек екенш пайымдап, сонымен 6ipre пайдалы мен зияндынын, жагымды мен жагымсыздык айырмасын танитын болады. Акыл-парасат кули теориялык жэне практикалык куштерге болшедь Практикалык куш кэсштш жэне ой-сана куштерше белшедь Теориялык [куш] дегежм1здщ аркасында адам o3iHin колынан мулдем келмейтш HOpceHin мэнш танып быедк Практикалык [куштщ] аркасында ол коцш ©3iHiH калауымен соккан жагдайда ез колымен ютей алатын нэрсенщ мэнш танып быедь KocinTiK [куштщ] кемепмен [адам] енерлерд1 жэне кол енерлерш мец- гередг Ой-сана [кYшiнiн] кемепмен ол езш щ неш icTeyi, HeHi жасамауы тию екен1 жошнде ойды жэне п!к1рд1 колданады. Талпыну кушшщ арка­ сында адамда ол не нэрсеге талпынуы керек деген немесе ол [неден аулак болуы керек] деген, неге катты кумартуы керек немесе неш жек кору! ке­ рек, HeHi артык Kepyi немесе неден бой сактауы керек дегендердщ арасында курес журедк Сейтш онын, аркасында одан ошпендшк пен суйюпендшк , 53
достык, пен кастык , корку мен сену , ашу-ыза мен ризашылык , тасжурекпк пен мешр1мдш к жэне баска жан аффектшер1 туады. Киялдау [kyujíhíh] аркасында жан ce3ÍMÍ аркылы кабылданган нэр- селердщ сырткы бейнелерш олар ещй сез1мдермен кабылданбай турганда сактайды, онда ©цшде жэне тусшде уштастыру жэне ажырату эрекетш журпзед1де, сонын ¡шшде кайсыб1реулер1дурыс, ал кайсыб!реулер1 —жал - тан болып шыгады. Мунымен öipre ол пайдалысы мен зияндысын, жатымды- сы мен жагымсызын ажыратады, 6ipaK эрекеттер мен мшез-кулыктардагы жаксы мен жаманды [ажыратпайды]. TyñciK мэселесше келеек, бул анык нэрсе: ол c e3ÍMаркылы кабылдана- тын нэрселерд1 жалпыга белгш бес сез1м мушелер1 (25-бет) аркылы бейне- ленд1ред1, атап айтканда, жагымды мен жатымсызды бтпедц 6ipaK зияндыны пайдальщан жэне жаксыны жаманнан ажырата алмайды / 8/. Акыл-парасатсыз жануарларга келер болса, онда олардын ¡тшнде кайсы б1реулер акыл-парасат кушшен кур алакан болгандыктан баскаларша кара кушке ие болады. Киялдау купи буларда акыл -парасатты жануарларга [тэн] акыл-парасат кушшщорнына журедк Олардын кeйбipiндe туйак куип жэне талпынушы KyuiTepi тана бар акыл-парасатсыз жануарларда болады . Аслан денелершщ жандарына келетш болсак, олар осы [жер бетшдеп] куштер мен Typi жатынан да жэне езш щ субстанциялары жатынан да баска- ша болады. Солардыц аркасында аспан денелер1 субстанцияланады жэне айналмалы козгалыскатуседк Аспан денелершщ жандары, ез1м1здщтош- репм1зде болатын жануарлардын [вр килы] турлерше Караганда анагурлым epeci 6hík, анатурлым жетшген жэне анатурлым тамаша болмыска жатады . Ce6 e6 i олар мулдем де потенциалды [болмайды] жэне азын-аулак [кана] уакыт OMip сурмейдт Булар эркаш ан да [тек кана] эрекетте болады, дегенде булардьщ акылмен пайымдалатын mohí эуел бастан -ак ылти оздерше тэн жэне олар эркашан да ездершщ эрекетш орындайды, ал б 1здердщ жанда- рымызболса, оларалташында потенциалды [болады], тексодан кешн тана шындыкка айналады, ойткеш буларда алташында акылмен пайымдалатын мэщц кабылдауга 93ip жэне кабшетп форма болады. Тек содан кешн тана булар акылмен пайымдалатын мэнге ие болып, шындыкка айналады. Аспан денелершщ жандарында не сез1мдш кабылдаулар, не киял бол­ майды. Олардын жандары тек акылмен пайымдалады . Осы жоншен алганда олардын акыл-парасатты жанмен 6ipa3 туыстыты бар. (26-бет). Аспан жанда - рын акылмен пайымдайтындар акылмен пайымдалатын субстанциялар болып табылады, ал бул материядан безген субстанциялар. Олардын opöipeyi 6 ipÎHiui [себепп], ©3íhíh mohíh жэн е екшип себептерд1 акылмен пайымдайды, пайым- даганда олардын оздерше тэн субстанциясын бере отырып пайымдайды. Ал [адам] акылмен пайымдалатын материялык заттардагы мэндердщ кеш ш лтне келеек, олардын аспан жандары акылмен пайымдамайды: аспан 54
жандары вздершщ субстанциялары бойынша аса бшкке шыркаганы сонша, олар взшен темен жаткандарды пайымдамайды. Б1рщгш [Тулга] езш ез1 пайымдайды, ал Онын, меш белгш б1р шамада дуниедеп барлык нерселерд1 камтитын болгандыктан, Ол взш -ез 1 пайым- дай отырып, белгш дэрежеде сол аркылы денеде бар барлык нерсеш пайым­ дайды. Себеб1 денеде бар барлык баска нерселердщ ерб1реу1 вз болмысын Сонын, болмысынан алады. Екшип [себептердщ] ерб1реу1 Б1ршпп [СебептП пайымдайды /9/. Ал ерекетгшл акыл-парасатка келетш болсак , ол Б1ршгш [Себетз], бар­ лык Екшип [себептерд1] пайымдайды, 9зiн -eзi пайымдайды. Сондай -ак , вздшнше акылмен пайымдалмайтын нерселерд1 пайымдайды. О здтн ш е акылмен пайымдалатын мендердегешм1з —денеден безген материядан мулдем тыскары ем1р суретш нерселер. Булар вздершщ суб - станциясы бойынша акылмен пайымдалатын нерселер, вйткеш булардын субстанциялары акылмен пайымдайды жене акылмен пайымдалады. (27-бет). Булар акылмен пайымдалатын болтандыктан акылмен пайымдайды жене олардаты акылмен пайымдалатын нерсе акылмен пайымдаушыта парапар болады. Акылмен пайымдалатын баска мендер булардай емес, мысалы, тастар мен еамдштер акылмен пайымдалады, б1рак булардагы акылмен пайымда­ латын нерселер сонымен б1рге акылмен пайымдаушы бола алмайды. Дене - лер немесе денелердщ [¡шшде болатындар] взшщ меш бойынша акылмен пайымдалмайды жене булардын, меншде ешб1р нерсе шын акыл-парасат болып табылмайды. Атап айтканда, ерекетилл акыл -парасат буларды шын акылмен пайымдалатын нерсеге айналдырады. Олардыц ¡гшнде кейб1реуш шын акыл-парасат жасайды жене вздерш дуниеде бар етш туртан жараты - лыстан жотары квтерш, буларта жаратылыс вз1 берген бшкпктен б1р саты болмыска квтершедг Адамды адам еткен акыл-парасат купи взшщ меш жатынан шын акыл-парасат болып табылмайды, ал баска нерселер шын акыл- парасат аркылы акыл-парасат куилмен пайымдалатын нерсеге айналады . Егер акыл-парасат купи шын акыл -парасатка айналатын болса, онда б1ршпл катарда туртан бул акыл-парасат акылмен пайымдай бастайды жене [материядан] безген нерселерге уксай туседг Ол шын акыл-парасат болып табылатын вз менш акылмен пайымдайды. Демек , мундагы акылмен пайым­ далатын нерсе акылмен пайымдаушыга пара-пар болады , ал акылмен пайымдаушы акылмен пайымдалатын болады, сондыктан мундагы акылмен пайымдаушы акылмен пайымдалушы жене акылмен пайымдау сайып кел- генде б1р нерсе болып шытады да, ол ерекетилл акыл -парасат сатысына кетерыедг Егер адам осы мертебеге жетсе, онда ол бакытгы болады. (28-бет) Адамныц квз жанарына Караганда Кун кандай орын алатын болса, ерекетилл акыл -парасат адамга Караганда нак сондай орын алады. Куннен тарайтын сеуленщ аркасында квз шын керуилге айналады, ал бурын 55
ол потенциалды керудп едг Кун шын коретш болуына оз! себепкер бола отырып, осы сеуленщ аркасында ол озш ез 1 коред! жене дол сол сэуленщ аркасында бурын потенциалды болып келген турл1 тустер ешп шын тус- терге айналады, потенциалды коруцп болып келген коз ецш шын корушше айналады. Нак сол сиякты эрекетп л акыл-парасат адамнын парасат кугшнде бейнеленетш нэрселерд! адамга жетшзедг Бул нэрсенщ парасат кушше катынасы сэуленщ коз жанарына катынасы сиякты. Осы нэрсенщ арка­ сында акыл-парасатгы жан эрекетшш акыл -парасатгы пайымдайды, дол осы нэрсенщ аркасында акылмен пайымдалатын потенциалды норсе акылмен пайымдалатын шын нврсеге айналады жэне тагы да сонын аркасында адамда бурын болып келген потенциалды акыл- парасат шын акыл -парасатка айна­ лады жене ол соншалыкты жетшп, эрекетгшл акыл -парасаттыц дэрежесше жакындайды. Сойтш , ол взш щ мэш жагынан акыл -парасатка айналады , ал бурын ол акыл- парасат емес едц кешн ол акылмен пайымдалатын нерсеге айналады, ал бурын ондай емес ед1 жэне тэщ рш кке айналады, ал бурын материялыкедп Эрекетгшл акыл-парасатгыц к©piнici, мше, осында жатыр, сондыктан да ол эрекетгшл акыл-парасат деп аталады . Форма жэне материя Форма —денедеп денелж субстанция . Мысалы, тосекагаштыц формасы - тосекагашта, ал материясы —сол тосекагаш [жасалган] агашта. Форма дегешм1з —денелш субстанцияны шындыкететш норсе. (29-бет) Мысалы, тосекагаш агаш болгандыктан ол потенциядагы тосекагаш болып табылады жэне агаш тосек агаштыц сырткы формасына келгенде, ол шын тосек - агашка айналады. Сойтш, форма материяныц аркасында ом1р суредп ал материя форма- лар ушш субстрат болып табылады. Формалар езшен оз1 бола алмайды. Олар ©зшщ болуы ушш субстратты кажет етедг Олардыц субстраты —ма­ терия. Материя тек форма ушш ом1р суредг Материяныц б1ршгш максаты - формалардыц вм1р суруй Формалар кандай да болсын б1р субстатта ом1р суретш болгандыктан, материя формалардыц субстарты болып табылады . Сондыктан форма болмайынша материяныц ом1р суру! бекер болар едг Б!рак, табиги нэрселердщ !шшде бекер ештеце де жок, сондыктан оуелп материя кандай да болсын формасыз болмайды. Сонымен , материя форма­ лардыц субстраты ретшде алгашкы бастама жэне себеп болып табылады, б1рак материяныц оз1 эрекетшш [себепте емес], максатта емес. Оныц устше ол ©зшше алганда, формасыз ешб1р ©м1р суре алмайды / 1 1 / . Материя да, сондай-ак форма да «табигат» деп аталады, алайда бул атауга форма анагур- лым лацык. Буган кору мысал бола алады. Кору - субстанция . Кездщ денеа оныц материясы, ал коздщ кору кабшет! соныц формасы болып табылады. 56
Тек осыларды б1р1кт1ргенде гана керу шындыкка айналады. Баска табиги денелердщ боршщ де жагдайы осылай. (30-бет) Жандар кашан жет1лгенше жене езш щ орекеттерш ¡ске асыр- ганша, заттардын бейнесш кабыл алуга 03ip турган формалардын кабыет- TÚiiri гана болыптабылады. Мысалы, керу кашан ол коретш болганша жене онда кершет1н заттардын бейнелер! пайда болганша; киялдау купи кашан мунда киялданатын формалар болганша; акыл-парасат купи , кашан мунда акылмен пайымдалатын бейнелер пайда болганша, —о ларды н 6opi, буларда шын бейнелер туатын болса да, ягни туйсшу куппнде ce3ÍM аркылы кабыл- данатын нврселердщ бейнелер1, киялдау куппнде киял заттары жоне акыл - парасат купине акылмен пайымдалатын мондердщ бейнелер! пайда болган­ ша форма болып табылады, 6ipaK булардын, ягни материядагы формалар­ дын айырмашылыгы бар. Егер бурынгы формаларда пайда болган бул бей­ нелер материянын формаларына уксас болса, онда бул формалардын аты тек уксастыгына карай койылады. Акыл -парасат куппнде алынатын акыл­ мен пайымдалушы мондердщ бейнелер! материядагы формалардан бвршен де алые жатады. Олар материядан толык безген дерл1к жоне олардын акыл- парасат куниндеп болмысы материядагы форманын болмысымен уксастыгы ©теаз болады/12/. Егер шын акыл-парасат врекетппл акыл -парасатка уксайтын болса, онда ол формада болмайды, формата уксас та болмайды. Алайда кейб1реулер /13/ денес1з субстанциялардын бэр1н олардын атынын б1рынгайлыгына карап, оларды да «формалар» деп атайды. Олар формаларды материядан безген , ойткен1 оган зору емес деп жоне материядан ажырамаган деп боледк Бул туралы 6Í3 [бурыныракта] айтканбыз. (31-бет) Булай болу атаудын ортак болуына непзделген. Материяны керек ететш формалардын вр килы сатылары болады. Ен томенп сатыда торт элементгщ формалары турады. Олар сан жагынан тортеу жоне олардын 6opi де 6ip турге енет1н торт материянын ¡ппнде болады: от уппн форманын кызмет1н аткаратын норсе, aya уппн ©3Í де материя бола алады. Барлыкбаскаэлементтердедеíctíhжайы накосы сиякты. Жаралган денелерд1н формалары элементтердщ араласуынан жоне 6ipÍMeH 6ipÍHÍH орайласып уштасуынан туады /1 4 /. Б1реулер1 жогары, б1реулер1 томен болады. Мысалы , элементтердщ формаларына Караганда минералдардын формалары анагурлым жогары сатыда турады. 0с1мд1ктер ©3íhíh барлык ор алуан турлершщ формалары минералдардын формаларынан анагурлым жо­ гары сатыда турады. Акыл -парасатсыз жануарлардын барлык алуан турлер1н 1н формалары оамджтер формаларынан анагурлым жогары саты­ да болады. Сонан сон , акыл -парасатты жануарлардын формалары акыл - парасатсыз жануарлардын формаларына Караганда, жогары сатыда турады. 57
ЕК1НШ1 Б0 ЛIМ ЖАРАТЫЛЫСТЫД Б1Р-Б1РШЕН АРТЬЩШЫЛЫГЫ 1. Форма жэне материя (33-бет) Форма жэне б1ршцп материя оздерЫн, болмысы жатынан бастамаларга Караганда кем жетигген. Себеб1 олардын эркайсысы озш щ болмысы ушш жэне ом1р суру1 ушш баскасына зэру. Форма материяда тана ом1р суре алады, ал материя озш щ субстанциясы ж эне жаратылысы бойынша формата бола ©м1р суредк мунын, м эш форма- ны алып беруде. Форма ом1р сурмесе, онда материя да ом1р сурмес едп Сондыктан, формасыз материянын е м 1р суру1 боска ом1р сургендш болады. Алайда табигатгагы нэрселердщ ¡шшде ешкайсысы да боска ом1р сурмейщ. Сондыктан, егер материя ом1р сурмеген болса, онда форма да болмас едт Ойткеш езш щ ом1р суру1 ушш форма белгш б!р субстратты керек етедк Кейш, булардын, эркайсысында (34-бет) тек озше тана тэн жетшмегещцк ж эне жетыгещик болады [бул мына магынада]: форманынаркасында дененщ болмысы анагурлым жетшген болады, атап айтканда, актуальды болады, ал материянын аркасында онын болмысы кем жетшген болады, ятни потенциал- ды болады. Форма материянын ом1р суру1 уннн ом1р сурмейд1 жэне жара­ тылысы бойынша материяга арналтандыктан ©м1р сурмейдт Керюшше, ма­ терия формата бола ©м1р суред1, ятни форманьщ болмысы соган непзделген. Осылай болгандыктан форма материядан басым туседт Ал материянын формадан басымдылыгы сол, ол езш щ болмысында кандай б1р субстратгын болуына муктаж емес, ал форма болса субстратка муктаж болады. Материяда карама-карсылык та жок, оган карама-карсы туртан бол- мыссыздыкта жок, ал формата келеек, онда болмыссыздык жэне карама- карсылык бар. Ал болмыссыздыгы немесе карама-карсылыгы бар нэрседе ылти, туракты ом1р суруш шк болмайды. Формалар акциденцияларта уксас. ойткеш олар екеушш ом1р суру! ушш субстраты болуы тшс. Формалардын акциденциялардан айырмасы [мынада]: акциденциялардынсубстраттары акциденциялар уннн ом1р сурмейд1 ж эне солардын иес1 болу ушш тагайын- далады. Ал формалардын субстратына, атап айтканда, материяга келетш болсак, олар формалардын, и е а болу уипн арналган. Материя сондай-ак карама-карсы формалардын субстраты болып табы- лады. Материя формасы да, осы форман ын карама-карсылытын да немесе онын болмыссыздыгын да кабыл алады. Ол ылти форма пан формата отш отырады. Сондыктан ешкандай форма озш щ карама-карсылыгынан басым туспейш жэне осыдан шыккан форма озшщ карама-карсылыктарына тен болады/15/. 58
2. Екшин себептер мен эрекетшш акыл-парасат (35-бет) Формата жене материята тен жетшмегещцк д ен еаз субстан- цияларда жок. Булардын еркайсысы субстратта баската бола ем1р сурмецщ, материянын аркасында, баска уилн кол курал ретшде, баската кызмет ат- кару аркылы ем1р сурмейдк Д ен еаз субстанциялардын б1р де б1р1 косымша болмыска, езш щ болашактаты есершщ жepдeмi мен баска [болмыска] не- месе баска [болмыстын] есерш езше таратуына болатын косымша болмыс­ ка муктаж емес. Буларда карама-карсылыктар немесе болмыссыздык жок. [Сонымен, бул денеаз субстанциялар], форма мен материята Караганда, субстанция болута анагурлым лайык. Екшнй [себептер] жене ерекетши! акыл-парасат Б1рЫип [Себептен] темен турады. Оныц устше, егер буларта осы тер1здес жетшмегещцк тен болса, онда баска турл1 де жетшмегещцктерден де кур емес, атап айтканда, булар­ дын субстанциялары баскадан алынады жене булардын болмысы да баска- нын болмысына ере журедг Булардын субстанциялары езш е е з ш ш жетю- л}кп болатындай ж ен е баскан ын болмысын оз кажет} не алмайтындай дере- жеде жетшген емес. Ол, ол ма, булардын болмысынан гер1 анагурлым жетыген болмыстан шыгады. Бул тер}зд1 жетш мегендж Б1ршцп [Тулгадан] баска барлык тулгага ортак нерсе. Сонымен б1рге екшил себептер де, ерекетипл акыл-парасат та езш - ез1 тана акылмен пайымдау аркылы ез болмысына сеулет, еш екей, шаттык, ракат жене сулулык берумен канагаттанып коймайды. Бул уилн оларга ез межмен б1рге анагурлым жетыген жене анагурлым сеулетп тулганын менш акылмен пайымдауы кажет. Сондыктан осы магынада булардын еркайсы- сынын меншде кепшелж бар, ейткеж б}р нерсеж акылмен пайымдаганда олардын меж ейтеу1р б1р себептерден сол затка айналады, бул ретте солар- га тен межи сактап калады, ал булардын меш ш н артыкшылыгы кепше (36-бет) болудын аркасында гана жузеге асады. Алайда кепше субстанция- лану болтан жерде затгардын болмысынын ке м ю т т н е айналады. Алайда болмыстын, онын сулулыгынын жене сеулетшщ непз} болып кызмет аткару буларга жаратылысынан бершгенде, булар болмысы жагы- нан езш ен темен тургандардын мен ш акылмен пайымдайтын болгандыктан емес, булардын еркайсысы ерб1р ем}р суруип нерселердш болмысынын н е п зш беретш болгандыктан берыген. Бул жагдайда олармен ештене де б1ржпейд1 жене олардын ¡шшде ештене садсш кетпейдг бздерш ен баска б1рдене пайда болганда, булар езш щ езш дж меншщ баска ештенеш, не куралды немесе баска ештенеш кажет етпейд1 /17/. 3. Аспан денелер1 Аслан денелершш жандарына келетш болсак, онда олар кемшш ктер- ден таза. (37-бет) Алайда, олар субстраттарда болады жен е осы магынада 59
олар формалармен уксас. Б1рак аспан денелершщ субстраттары материя- лык емес, булардын эркайсысынын тек озше тана тэн субстраты бар. Олардын формалардан айырмашылыты дал мше, осында. Аспан денелершщ жандарында Еюннп [себептерге] тэн кемш ш ктердш барлыты бар, б1рак булар мунан кор1 жетшмеген, ейткеш буларды субстанцияландырып отыртан кепшелш Еюннп [себептерд1] субстанцияландыратын копшесшен артык. Себебк аспан денелершщ жандары озшен кейш Еюннп [себептерд1] ж эне Бipiншi [себепт1] акылмен пайымдай отырып, сулулыкка ж эне рахат- ка ие болады. Онын устше олардын болмысынан баска болмыстар туады. Буларда [баска мэндердщ] болмысы шыкканда олар куралсыз баска жатдайсыз бола алмайды. Мысалы, буларта олардын мэндершщ устше тэты ею жатдайда баска да нэрселер керек. «Ею жатдай» деп б!з, б1ршннден, булардын ом1р суруш жэне [еюншщен], болмыстын баската бершуш айтамыз. Eкiншi себептер эз мэншен тыскартыта катысы жок, эйтсе де ею жаг- дайдын екеушде де олар сэулет пен сулулыкка ие болады, ойткеш бутан себеп олардын ом1р суру1, баска болмыска куйылмай, тек оз1мен оз1 шек- телетш болтандыктан емес, булар оздершен томен жаткан бар нэрселерд1 акылмен пайымдайтын болтандыктан ие болады /18/. Жануарлардын жандары туйсшед1 ж эне киялдайды, оларды туйс1нет1н ж эне киялдайтын нэрселерд1н бейнелер1 аякталтан формада (38-бет) пайда болтан кезде олар кайсы б1р жолдармен материялык емес нэрселерге уксай- ды, б1рак бул уксастык оларды болмыс жаратылысынан, ал материяны форма жаратылысынан айырмайды. | Егер жаннын парасатты бел1г1 аякталу дэрежесше жет1п, актуальды акыл-парасатка айналса, онда ол материялык емес нэрселерге уксайды. Онын болмысынын жетшук онын шын куш, оньщсэулетк эшекейл1к пен сулулыты ез 1нен жогарыда турган нэрселерд1 акылмен пайымдатандыктан тана емес, сонымен б1рге ез сатысынан томен турган нэрселерд1 де акылмен пайымдалгандыктан игершед1 жэне мунын копшеа онын нен1наркасында субстанцияланатындыгынын, онын кушт1 есушщ аркасында болады. Онын устше жаннын барлык баска белштершен толык безе отырып, жан­ нын акыл-парасатты б о л т болмысын баската айналдырмай, вз1мен оз1 шектелед1. Баската болмыс бергенде талпынушы, киялдаушы жэне туйс1нуш1 куштер аркылы беред1. Ал басканьщ мунан алатыны сон ын бол- м ысына анагурлым жет1лген тур беру уннн кызмет етед1. Ал одан курал безш шыкканда онын баската эсер ету1 мумк1н бол май калады, ойткеш мунын субстанциясынан баската болмыс шыкпайтын тэр1здк сондыктан ол оз1н1н болмысын оз субстанциясында унем1 сактаумен канататтанады немесе себепке, б1рак эрекетш1л себепке емес, максаттыксебепке айна- лады/19/. 60
4. Б1ршцн Тулганын артыкшылыгы (39-бет) Б1ршин Тулга /20 / абсолютпк жэне онда барлык жагына да кемшшктер болмайды. Оныц болмысынан артык жетшген жене Одан артык лайыкты болмыс болуы мумюн емес, дэл сол сиякты Одан бурын болып еткен, болмысы жагынан Онымен б1р сатыда турган, Оган тэуелд1 емес тулга болуы мумюн емес. Сондыктан Ол ез болмысын езшен бурын болтан баска бip нэрседен алуы мумюн емес. Ойткеш ол болмысын Онын озше Караган­ да кем жетшген б1р нэрседен алуынын ешб1р кисыны келмейдг Сондыктан езшщ мэш жагынан Ол баскалардын бэршен мулдем ерекше болады. Оныц болмысы жалгыздан артык болуы мумюн емес, ойткеш ом1р суру1 мунымен б1рдей болган кунде сол барлык [нэрсе] баскаларыныц болмысы осыныц озшщ болмысына уксас болар едг Олардыц арасында ешкандай айырма- шылык болмас едг Егер ол бар болса, онда ол осыларды б1р1юпретш нэрсе емес. Баска б1р нэрсе болар едц ол кезде буларды б1ршен б!рш айырып турган нэрсе булардыц вм1р суруше себепкер болган нэрсенщ б1р б о л т болар едг Демек, Ол Б 1рш 1ш болмыс болмас едг Онан баска б1ртулга болар едц озшщ болмысында Одан бурын эткен баска б!р тулга болар ед1 —бул кисынсыз нэрсе, себеб1 бул —Б1ршнл [Тулга]. Ал айырмашылыгы ж окн эр - седе копше де, ею немесе онан коп мэн болуы мумюн емес. (40-бет) Егер Одан баска б1рдеце [ем1р суредП деп есептесек, онда бул болмыс Оныц болмысынан тыскары болмыс. Одан тэуелаз жэне оз1де сол сатыда туратын б1рдеце болар едг Б1рак ол кезде Оныц болмысы бул ею угымды б1р1юпрш отырган болмыстан томен турган болар едг Демек, Оныц болмысы жетглген болмыс болмас едц ойткеш жетыген нэрсе ешб]р жаг- дайда озшщ мэншен тыскары турган б1рдецешц ешб^р болуы мумюн емес. Сондыктан, Онда озше карама -карсы б!рдеце болуы мулдем мумюн емес, себеб1 мундай нэрсе Соныц озш щ болмысымен б1р сатыда турган болар едг Б1рак Онымен б1р сатыда туратын, Одан тэуелшз болмыстыц болуы мулдем мумюн емес, булай болган кунде Оныц болмысы жетшмеген болмыс болар едг Оныц устше озше карама-карсыльны бар нэрсенщ бэр1 де жетшмеген нэрсе, ал Оныц болмысыныц жетыгендш озшщ карама- карсылгы болмауыныц аркасында даусыз нэрсе болады. Кдрама -карсы - лыгы бар нэрсенщ болмысы оныц карама-карсылыгы болган кунде гана мумюн. Олай болса , Ол тыстан [шыгатын] нэрселердщ жэне соныц мэш мен субстанциясынан [шыгатын] нэрселердщ аркасында сакталады. Осы ею карама-карсылыктыцэркайсысыныцсубстанциясы озшщ карама - карсылыгынсыз оз мцндерш сактауга жеткш кш з. Бул жагдайда Б1рщцн Тулганын оз болмысы ушш баска б1р себеб1 болуга тиic, б1рак турган саты- сы жагынан Оган [тецтусет]н] ештеце болуы мумюн емес. Кер]сшше, ол — б1реу, дара жэне жалгыз. 61
Сондай-ак , Онын m0hí болжбейдг Ce6e6i Оныц не ана, не мына 60лiпн iк магынасын eui6ip соз б1лд1ре алмайды. Егер ол осылай болса, онда аныктау - шыныцболшектер1мен белпленетш норселер (40-бет) аныктаушыныцомф cypyÍHÍHce6 e6 i болатыны сиякты жене материя мен форма оздершен куры- латын норсенщ себептер1 болатыны сиякты, Оны субстанциялайтын болшектер BipiHmi [Тулганын] ce6 enTepi болган болар едц б1ракбул mymkíh емес. C e6e6 i, Ол —Bipimni. Егер Ол былайша болшбейтш болса, онда онын сан жагынан жоне болшудш баска да турлер1 жагынан болшуше e m 6 ip мумкшдш жок. Ол бул жоншде де 6ipey. Сондыктан да дуниедеп баска нэрселерден ерекше туратын Онын болмысы баскаша болуы, баска 6 ip норсе болуы мумюн емес; осынын аркасында Ол —оз мошндеп Тулга . Сон­ дыктан Оны калган баскалардын боршен ажыратып туратын жагы —Онын mohíh куратын жалгыздыгы. «Жалгыздык» деген сездщ магыналарынын 6ipi 0p6ip тулганы баскаларынан ажыратып туратын ерекше болмыска тарай- ды. Днл осы мапянада кез келген тулга туралы ол жалгыз деп айтуга болады, ойткеш онын ©зше гана тон болмысы бар. Бул ©3i «тулга» деген [созге] сойкес келетш магыналардын 6ipi. Осы тургыдан Караганда, BipiHmi Тулга да 6ipey. Ол одан тыскары барлык б1реулерден ropi, жалгыз дегеншц аныктамасы мен магынасына анагурлым лайык. Оны кай жагынан алып Караганда да материяга катысы жок. Ол ©3íhíh субстанциясы бойынша акыл-парасат болып табылады . Нак осы материя норсенщ акыл-парасатка айналуына жоне шын пайымдауына богет жасай - ды. Акылмен пайымдаушы тургысынан алганда Ол акылмен пайымдалушы, ойткеш, акылмен пайымдаудын шыгатын k©3í акылмен пайымдау nopceci, ягни акылмен пайымдалушы болып табылады. Ол баска 6ip тулганын сырт- тан акылмен пайымдалушысы болуга зору емес. (42-бет) KepiciHme, Ол оз mohíh ©3Í акылмен пайымдайды. Ол оз mohíh акылмен пайымдайтын болган- дыктан, ол ©3Íакылмен пайымдаушыга [айналады]. Ал онын mohí оны акыл­ мен пайымдайтын болгандыктан Ол акылмен пайымдалушыга айналады. Нак осы сиякты акыл-парасат болуы ymiii жоне акылмен пайымдаушы болу угшн ол сырттан алуга thíctí болатын баска 6 ip монге зору болмайды, KepiciHme Ол оз mohíh 03i акылмен пайымдаудын аркасында, ол акыл -парасат болып жоне акылмен пайымдаушы болып табылады. Акылмен пайымдалушы мон жоне акылмен пайымдайтын мон. Онын, [бтупп] болып табылу жагдайы да осыган жатады. Б1лу ушш Оган кандай да болсын 6ip mohhíh Keperi ж ок, мон легенде сол аркылы Ол ©3i тыскары артыкшылыкка ие боларлыктай mohhíh кереп жок. [Нак осы сиякты Ол] танымалды болу ymiH баска 6ip монге [муктаж емес]. KepiciHme, бшу ymiH Оган оз субстанциясы ж етт жатыр. 03 i mohí т>ралы Онын 6ÜIÍMÍ онын оз субстанциясынан баска тук те емес. Сонымен оз mohíh тануда Ол —бшуцп, opi 6mÍM, 6ip гана мон, opi 6ip гана субстанция. 62
Онын —Дана екеш женшде де дел [осыны айтуга болады]. Даналыкен абзал нерселерд1 мейлшше жаксы танып бшу деген сез. Ал ез менш акыл - мен пайымдауга жене битуге кабшетп болса, онда ол ен абзал нерселерд1 мейлшше жаксы танып бшедк Мейлшше жаксы бш м ешкашан курып кетпейтш ен жетыген бш м, сондыктан ол бш м етпел1 емес, туракты бшм . Сонымен б1рге Ол —Дана, б1рак Сонын езш щ меншен тыскары б1рденеш тану аркылы ие болтан даналыктын аркасында дана емес, Ол —оз менш танып бшп, дана болута езше ез1жеткшкп. Кандай да болсын тултаныц сеулетп, сулулыты мен сеш ез болмысын мейлшше кер1кт1 етушде жене езш щ жетшуш акырты затына дешн жетюзушде. Егер б 1рш 1ш Тултанын болмысы ен жетыген болмыс болса, ендеше Онын (43-бет) сулулыты баска сулулык иелершщ бершен асып тусед1/ 2 1 / . Дел осыны Онын сатысына, сеулетше жене сулулытына катыс- ты айтуга да болады: муньщ бвр1де Онын субстанциясы мен меншде, ятни сонын езшде жене Ол буларды езшщ мен1мен пайымдайды, ейткеш ракат , леззат, куаныш , шаттык тек кана ен сулудын жене ен сеулеттщ кабыл- дауынан етш пайда болады да, езшщ толыккан дережесше жетедт Б1р1нш1 Тулга абсолютпк магынада сулу, ен сеулетп , ен керш и бол - тандыктан жене Онын ез менш пайымдауы нетурлым жеплген пайымдау, ал Онын бшм1 ен жаксы бш м болып табылатындыктан, Б1рш 1ш [Тулга- нын] бастан кенлретш ракаты б1з ез 1м 1з менше жете алмайтын ракат бола­ ды. Б1з мунын купли тек аналогия аркылы жене ез1м1з ушш ен жет1лген нерсеш, ен жеплген , ентамаша пайымдау болып сезшетш болмашы раха- тымызга салыстырып, елде туйсшу , елде киялдау, влде акыл -оймен танып быу аркылы тана б1лем1з. Бул жатдайда б1здщ алатын леззатымыз езш щ купи жагынан барлык баска рахат-леззаттардан асып тус1п жаткандай кершедк осыган байла- нысты б1з ез 1м1зд1 аскан бакыттымыз деп есептейм1з. Онын ез1нщ куанышы мен ырзалыгына б1здщ ез 1м1зге кершетш кана- гатымыз, куанышымыз бен рахатымыздьщ уксастыгы кандай болса, енаб - залы жене ен тамаша сеулетт1н 1 Онын танып-б1лу1 мен пайымдауына б1здщ тануымыздын жене пайымдауымыздын уксастыгы да дел сондай. Шынында ен тамаша мен ен сеулетпш б1здщ пайымдауымыз бен Онын пайымдауы- ньщ арасында, 61зд1н б ш м 1м1з бен Онын бш м ш щ арасында салыстырар- лык ештене жок. Булардьщ арасында белгш б!р ара катынас бола койган- ньщ ез1нде, ол ппп болмашы гана. Демек, б1зд1нжвне Б1ршпл [Тулганьщ] ракатын, куанышын жене езше езшщ ризалыгын салыстыруга келмейдг Шындыгына келгенде, уакыт жа­ гынан болмашы б!р белшек болып табылатын нерсе мен ушы-киыры жок шекшз мелшердщ, (44-бет) ен жеплген мен жеплмеген нерселерд1н ара­ сында кандай салыстыру болмакшы? 63
0з1м1зге-ез1м1здщ ракаттануымыз канша куш и болса, куанышымыз жене рахатка елту1м1з канша куш и болса, ез1м1зге ©з1м1зд1н суисшуш13 жене курмепм1з канша куш и болса, онда Б1ршин [Тулганын] ©зш-©31 кур- меттейпш, ©зш-оз1 суйепш жене ©зшщ менше ©з1тан-тамаша калатыны соншалыкты Кунги екеш ©зшен-ез1 айкын болады. Б1ршнп себеп п н суию- пeншiлiгi мен б1здщ оз мeнiмiздiн артыкшылыгына суш спеншш пмп арасындагы катынас Онын меншщ артыкшылыгы жене женлгендтмен б1здщ ©з бойымыздагы меннщ артыкшылыгы мен ж еп л ген д т арасындагы катынас сиякты. Бipiншi себепте сукшп epi суш ки , тан-тамаша калатыны - сол тан-тамаша калдыратын нерсе болып табылады. Ол —Б1ршнн Сукшп, ер1 Б1ршгш Сушки. УШ1НШ1 Б0 ЛIМ ЭЛЕМ Жаратылыс теориясы (45-бет) Б1ршпй [Тулга] ©з1 калаганындай ©м1р суренн болгандыктан, мунан табиги мендер каж етп турде пайда болады, бул болмыстардын ©м1р суру ед1ш адамнын калауына теуелд1 болмайды. Булардын кайсыб1реу- лершщ болмысы адам сез1м1мен п келей кабылданады, кайсыб1реулер1 делел- деулер аркылы танылады. 0м1р суру1 Сонын ©зшен туатын болмыс баска б1р нерсенщ болмысы ушш ©м1р суредг Баска нерселердщ [Бipiншi Тулгадан тыскары] ем1р сур\т Сонын ©м1р сурушен туады. Б1рак, солай бола турса да Б1ршил Тулгадан шыгатын нерселердщ ©м1р суру1 ешб1р жагдайда Онын ©м!р сурушщ себеб1 немесе Онын ем1р сурушщ максаты бола алмайды /22/. Б1здщ аркамызда пайда болатын коп нерселер сиякты олар Оны калай да болсын жеплд1ре алмайды (46-бет). Оз1м1зден кептеген осындай нерселердщ пайда болуына бiз куш бурын бешм турамыз. Бул нерселер б1здщ ем1р суру1м1здщ максаты болып табылады. Осы максаттардын к©61 6\зд\ ©з1м1зде бурын болмаган женлуге жепазедг Бipiншi [Тулгага] келепн болсак, Онын ом1р сурушщ максаты баска нерселердщ ем1р суру1 емес, ©йткеш булай болган кунде Онын ©м1р суруше себеп осылар болган болар едк Ал сонда Онын болмысынын Ол жешнде бас- каша сырткы себептер1 болар едг Ол сондай-ак Озше тен жеплгешдктен баска жеплуд1 де кабыл алмайды. Онын меншщ ж еп л ге н д т б1реудщ, мысалы акша немесе баска б1р нерсе берш, осынын колкасына ракат, алгыс, артыкша дере- же немесе баска б1р игшк жене жепспк алганы сиякты жетшу емес Баска б1рденешн болуы, Онын себеп репнде алатын, ©зшде бурын болмаган и гш к немесе болмысты алуы Б1ршнл [Тулгада] мумюн емес. Себеб1 бут О н ы н 64
тунгыштыгына нуксан келщрер ед1 жене одан бурын болтан болмысты жэне Онын болмысынын, себебщ тудырар едт Ол оз 1 уцпн оз1 ем 1р суредк Сондай-ак [ез субстанцияларында болмыс алатын] баска норселер онын субстанциясымен байланысты болады жэне Содан туады. Сондыктан Онын баска норселерге ауысатын болмысы Сонын субстанциясынын езще тон. Оны ез монщде субстанцияландыратын болмыс баска норселердщ Содан алатын ом!р суру1 болмысына парапар болады. [Бipiншi Тултанын болмысы] б1реу1 аркылы Онынез 1 субстанциялана- тын, ал баска б о л т баска б 1р болмыстын ем 1р сурущщ басы болып табы- латын ею бел1кке болщбейдт Накосы сиякты, б1зге жоне ем 1р сурунп кепте- ген норселерге керек болатыны сиякты, баска б 1р болмыстын пайда болуы ушш Б1рщий [Тултата] ез меж мен ез субстанциясынан баска еш норсенщ кереп жок. (47-бет) Баска норселердщ болмысын тудыратын Онын болмысы ез1 субстанцияланатын [болмыстан] артыкжетшген болмыс емес. Сондыктан, баска норселердщ болмысына бастама беретт болмыс уакыт жатынан одан ттщ де кешнп болып табылмайды. Бул болмыс Ол жежнде баска магыналарда кешнп болып табылады. [Б1рш 1ш Тултата] бершетщ атаулар, бул ез1 б1здщайналат©жрепм1здеп норселердщ жетыгендшн жоне тамаша артыкшылыгын керсететщ атау­ лар, алайда бул атаулардын б 1рде-б1реу1 Онын субстанциясындагы Оган тон жетшгещцтсп керсетпейдг Сол сиякты осы алуан турл1 атаулармен керсетшетш жетыгенджтщ турлер1 де алуан турл1 кеп. Онын алуан турл1 атауларымен аталатын осы жетшгенджтердщ турлерш Ол ез1 белщетш жоне 0 з1 солардын оркайсы- сында вз\ субстанцияланатын жен лтени ктердщ сан алуан турлер1 болып табылады екен деп ойламау керек. Керюшше, осы сан алуан атаулармен мулдем белщбейтщ б1р тана субстанцияны жоне б!р тана болмысты тусщу керек. Ал ещц осы атаулардын б1р1мен б1здщтощрепм1здеп б1рденеж, Онын субстанциясынан тыс жаткан б1р 1згш к, жетыгендж ретшде ататан жат- дайда, осы атаумен керсетшетш норсе Б1рщил Тултата тж сп деп аталуы, Сонын субстанциясынын жетшгендт жоне ¡згш п болып табылады деп аталуы керек. Мысалы , айналамыздагы турл1 норселерд1 «тамаша» деп ататанда, олардьщтусщщ , формасынын немесе калпынын жетшгендтн айтады. Б1рак, бул атау сол норсенщ субстанциясын корсетпейдг (48-бет) Б1здщтежрепм1здеп норсенщ жетш гендтн жоне ¡згшгш кер­ сететщ атаулар мыналарга белшедк норседеп бар монш керсететщ, керсет - кенде ол мвннщ баска норсеге катысы бары-жотына байланыстырмай керсе­ тетщ атаулар болады. Мысалы , «Тулга», «Жалтыз» тагы с.с . жоне одан бас­ ка, тыскарты норсеге Караганда ол мвнде не бар екежн керсететщ атаулар. Мысалы, «вдшетпк», «юшшейищж». Айналамызда бар норселерге колданып 65
айтканда, бул атаулар заттын мэшнщ б1рбелепндеп ¡згшк пен жетшген- д1кп бивдредк осы б э л т аркылы зат баска б1р тыскары затпен вз ара каты- наска туседц ал бул катынас осы атаумен белгшенетш жиынтыктын б о л т болып табылады жене бул ¡згш к пен бул жетыгендщ баска затпен озара катынаста болатыны аркасында ©м1р суредь Мундай атаулар Б1ршип Тултата колданылган кезде, Б1ршил Тулганын баска нэрселерге ауысуы аркылы Одан езш щ болмысынын бастамасын алатын нэрселерге Онын катынасын корсету ушш колданса, бул катынас- ты осы атаумен аталатын сонын жетш гендтнщ б1рбелей екен демеу керек жэне бул жетыгещцк осы катынастын аркасында болып отыр деп есеп- темеу керек. Бул атау Онын субстанциясын жэне жетшгендтн керсете- тш болуы кажет, ал катынас осы жетыгендштен туып, осы жетшгенджке тэуелд1 болуга жэне ол ©з1 Онын субстанциясынын жэне сондагы жетш- генджтщ аркасында ом1р суретшш керсететш болуга тшс. Бул катынас кажетп турде Сонын мэнше тэн жетыгенджтен кажетп турде туатын нэрсе жэне соган тэуелд1 нэрсе репнде каралуга тшсп, бул туралы [жогарыда] айтылган. Б1ршид [Тулга] ушш де, баска нэрселер ушш де ортак атаулардын ¡илнде эм1р суругш заттардын барлыгын камтитындары да ж эне ем1р суруип зат- тардын кейб1реулерш камтитындары бар (49бет). Булар —Б1рш1шге жэне баска [нэрселерге] ортак сан алуан атаулар.Ол ушш жэне баска заттар ушш ортак атаулардын копшшп ен алдымен Сонын жетыгендтн керсетепш, сонан кешн барып, Б1рщцд [Тулга] женшде ездершщ болмыста кандай орын алатынына сэйкес баска нэрселердщ жетшгенднш корсетепш анык. Мысалы, «Тулга», «Б1реу», деген свздер ен алдымен Б1ршнп [Тулганын] ненщ аркасында субстанцияланатынын керсетедц тек сонан кешн баска нэрселерд1 керсетедк керсеткенде бул нэрселер Б1ршшшщ аркасында суб- станцияланатын магынада, олар езш щ болмысы Б1ршшщен шыгатыны жэне езш щ нэрш сонан алатыны магынасында корсетедк Егер Б1ршиш [Тулганын] субстанциясын ж эне ем1р суретшш бщщретш коптеген жалпы атаулар сонымен тагы да б1рденелерд1 бшд1ретш болса, онда бул атаулар сол баска н эрселердщ болмысьгнда Б1рщип [Тулгамен] азды -к еп п уксастыгы бар екен ш гана корсетедк Олай болса, бул атаулар- мен Бipiншi [Тулга] бурыннан жэне сезаз акикат нэрсе ретзнде аталады, ал баска нэрселер - кеш ннен туган нэрселер репнде аталады. Б1ракбул ретге Бipiншi [Тулганы] баска нэрселерге Караганда, Оган кешн колданылган атаумен атауга да болады, ей ткеш (Из Б1ршдп Тулганы атайтын коптеген атауларымыз бурын ©з1м1з еамдерш койган баска [нврселерден] алынганы анык. Шынына келгенде, езш щ жаратылысы мен болмысы жагынан бурын­ нан бар нэрселер уакыты жагынан кеш нп болуы мумкш. Бурыннан бар жеплмегендж оган тэн емес. 66
Bi3re бел riл i ж етлгещцктердi корсететш кеп атаулар бар жоне бул атау- лардьщ Ke6i тек сол жетыгендштерд1 керсету ymiH колданылады, 6ipaK ол [нагыз] жетгагендж болып табылатындыктан солай аталмайды. Оньщ жетыгендтнен асып тусетш жетшгендж жоне кажегп турде осы атауга негурлым лайыкты келетш жетшген жок екенщп анык. (50-бет) Сойтш, ордайым 6i3 OMip cypymi затгарда ш епн е жете жетинен- джтерд1 байкаганда, осы жетшгенджтерд1 03ímí3aíh калай TycÍHeTÍHÍMÍ3re карай, осы атауга ен лайыкты Сол болып табылады деп бше\пз. Сондыктан BipiHmi [Тулганы] осы атаумен атайтынымыз ебден табиги норсе. Сонан сон, BipiHmi [Тулгага] сэйкес оздершщ орнына лайыкты баска да нэрселерд1 де осы атаумен атаймыз. Мысалы , «Тулга», «Bipey», деген атау­ лар дэл осындай. Атаулардын 6ipa3bi жeтiлгeндiктiн тек 6ipcbinbipa тYpлepiн гана керсе- тедг Бул турлердщ кeйбipeyлepi сол тур ymiH тек мумкш кaдepiншe артык- ша д0peжeciндe, сол турдщ киялга сиярлык шамада жогаргы дорежеде жетшген BipiHmi [Тулганын] субстанциясына тон болады, олай болса, еш - кандай жетымегенджке [орын] калмайды. Мысалы: бш м , акыл -парасат , даналыкосындай. [Жeтiлмeгeндiктiн] мундай [турлервде] сол турд1 керсе- TeTiH атаулармен атауга анагурлым лайыкты жоне анагурлым дурыс норсе- лер кажетп турде бар. Ал егер жетыгенджтердщ Keftöip турлерше Kaftcbiöip жетымегендж немесе пос сапа араласып KeTeTiH болса жоне осынын зардабына осы турде жататын индивидтердщ субстанциясы жогалатын болса, онда буларды жетшгенджтщ сол typíhíh атымен атамау керек. Ал олай болса, онда дуние- де 0Mip суретш заттардын 6Í3 пос сапаны корсететш атауларын «BipiHmi» [Тулгага] колдану ен онбагандык болып шыгады. Екншп себептер BipiHmi [Тулгадан] кешн EKiHmi [себептер] жоне орекетшш акыл-пара - сат келедь EKiHmi себептер болмыс мортебей бойынша eKÍHmi болып табы­ лады. Булардын оркайсысыньщ тек 03¡He тон, взшщ OMip cypyiHe парапар mohíh субстанциялайтын атрибуты бар, баска норселердщ болмысы осы моннентуады. (51 -бет) Оздершен баскаша 6ip болмыстын тууы ymiH EKÍHmi себептердш оркайсысы 03 моншен тыс ештенеге зору болмайды. Булардын 6opi болмыс- ты BipiHmi тулгадан алып олардын оркайсысы BipiHmi себеп тщ ж он е ©3íhíh mohíh акылмен пайымдайды. Булардын оркайсысы ©3íh ©3i канагаттуту ymiH тек 03 мошмен гана оз1мен 03Í жeткiлiктi болмайды. Ол оз мошмен 6ipre BipiHmi Тулганын mohíh пайымдау аркылы гана о з-озш канагаттутады. Булар оз моншен ropi, BipiHmi [Тулганын] артыкшылыгын жаксы коредт Булар оз mohíh пайымдаганнан Kopi, BipiHmi [Тулганын] KoöipeK канагат 67
алады. Б1ршнп [Тултаны]акылмен пайымдаганда алатын рахаты женшде де ютщ жеш нак осылай, Екшин себептер ез меншщ артыкшылыгынан герц Б1ршип шектен тыс ¡згш пн суйед1 булардын езш - ез! тамашалауы, езш ез 1 суйсшу1 осыдан келш туады. Бipiншi сушкпш жене езш ез1 тамашалаушы- ны Б1р1нш 1 [Тултадан] пайымдаудан табады, ал екшцпс! —ез менш пайымда- уда болады. Демек, Б1рш1ш [Тулта] да екшшшермен осындай ара катынасты унатады. Ол —Б!ршгш Суюгш жене нагыз Б1ршин Сушктн Демек, барлык [Екшин себептер] ездершш ерб!реуше сай жетшген- дштщ жене жетшмегещцктщ дережесше карай белшедг Сейтш булардын еркайсысын Б1ршцп [Тулта] туралы айтылып жургендершен кедеге асыру жолымен атаута тиюшз. Екшин [себептердш] еркайсысы еуел бастан -ак актык болмыска ие болады жене езшде еуел бастан болматан б!рдецеге талпынарлыктай, бутан болашакта бершетш болмыс жок. Сондыктан олар (52-бет) мулдем козгал- майды жене еш нерсеге талпынбайды. Булардын еркайсысынын болмысынан ерб!р аспан болмысы шытып отырады. Б!ршин [Тултадан] кажетп турде Б1ршин аспан болмысы шытады, сейтш аспан орналаскан сонты аспанта дешн осылай журе бередг Эрб1р асПанньщ субстанциясы еш нерседен туады: субстраттан жене жаннан. Олардын еркайсысынатен жан субстратта болады. Булар сонымен б1рге акыл ез менш пайымдайтын болгандыктан, ездершш менш шытаратын Екшин [себептердП акылмен пайымдайтын болгандыктан жене Б1ршчп [Себенп] акылмен пайымдайтын болгандыктан, актуальды акыл-парасат болыптабылады. Аспан жене жер субстанциялары Аспан денелершщ субстанциялары, ез алдына кептеген заттарга белшш, ем1рде бар нерселердш сатыларын курады. Булардын еуелп а акыл -пара - сат сатылары; субстанациялану уипн субстрат кажет. Осы жагынан аспан денелершщ субстанциялары материя мен формалардан туратын субстан- цияларта уксайды. Бул ретте, буларды ездершен баска б1рдецелер шыгуы ушш булардын ез субстанциясы жеткшказ. Егер булар ез меншен тыс баска болмыс алмаса, болмайды. (53-бет) Болмыс дегенде соныц аркасында ездер1 субстанцияланатын нерселерден тыс болмыс болмай жене соныц аркасында, «санныц», «сапаныц» жене баска категориялардын аркасында ем1р суруин нерседен тыс болмыс алмаса, онда баскага есер етерлштей жетшгендш жене ¡згш к буларда бол­ майды. Сондыктан субстанциялардын еркайсысында бел пл 1б{р шама, фор­ ма жене баска да белгш б1р сапалар жене категориялар мен кажетп байла- нысы бар тэты баска нерселердш бер1 болады. Алайда, осыныц нетижеснще 68
ол субстанция ец жаксы субстанцияга айналатын болгандыктан жене оган ез1рленген орын ец жаксы болудыц нетижесшде осыган жететш болган- дыктан, будан кажетп турде шыгатын корытынды —ерб1р дененщ озшщ белгип б!р орыны болады. Бул субстанциялардыц болмысыныц коп ш ш п еуел бастан жетшген болады, булардыц тек азган а белшшде ол еуел бастан болмайды, кер1сшше, бутан келешекте б1ртшдеп ие болады. Сондыктан булар сотан жетуге тыры- сады жене демалыссыз козталыстын аркасында тана жетедт Булар унем1 козгалыс устшде болады жене бул козталыс жалгасын тауып тура бередт Булар тынымсыз козталып анагурлым жаксы бол мыска талпына бередт Ец жогаргы немесе ецжогарыта жакын туртан болмыс [формалары] еуел бастан жетыген куйде болады жене ол болмыс формаларынын ерб1реуше белш ген орын баска ешб1рше тш сп болмайды, тек еуел бастан езш е тен формасымен коса соныц езш е тана тшст1 болады. Бул ретте олардын суб- станцияларында карама-карсылыктар болмайды. Аслан денелершен томен орналасып ем1р сурупл нерселерге келер бол- сак, булардын болмысы мулдем жетымеген, ейткеш булар толыгымен суб- станцияланатындай нерселердщ берш еуел бастан ала алмайды, (54-бет) кер1сшше, булар актуальды мен емес, алые жаткан оздершщ болашак мум- юн мен ш тана алады. Себебц буларга бершгеш тек кана бipiншi материя. Сондыктан олар еркашан ездер1 субстанцияланатын формата талпынуда болады жене б1ршил материя аспан астындаты барлык субстанциялардыц потенциясы болып табылады. Булар потенциялыксубстанциялар болган- дыктан, шын ем1р суруге ие болу ушш козталыста болады. Keйiн, ез1 кешеущдеп калтандыктан ж ене болмысы пес болтандыктан, сырткы козгау- шы аркылы болмаса, олар ездтнш е взшщ кемелетше умтыла алмайды. Ондай сырткы козтаушы болып табылатын —е з ш щ белшектер1мен коса аспан ден еа жене ерекетппл акыл-парасат. Бул екеу1 б!рлесш, барлык аспан астындаты кулл1 нерселердш болмысын жетыд1редт [Аспан денес!] езш щ субстанциясы, жаратылысы мен ерекет1 бойынша езшен кажетп турде алдымен б1ршил материяныц болмысы шытуы ушш арналган, тек одан кешн тана барлык б1ршнп материя ез ш щ жаратылысы- на, мумкшшшгше жене ез1рл1пне карай форманын кандайына болса да ие болуга кабшетп. Эрекетшш акыл-парасат езш щ жаратылысы мен субстанциясы бойын­ ша аспан денесш щ [аспан астындаты нерселерге] ез1рлегендершщ ж ене бергендершщ берш ж ен е оны материядан ажырату ушш буларга бурын бергендершщ берш зерттеуге кабшегп. Материядан осы ажырату жене оларды болмыс емеетшнен ажырату буларды езш е ец таяу туртан сатыга жетюзедт (55-бет) Муныц м ен ю —бурын потенциялы болтан акылмен пайым- далатын мендер актуальды нерселерге айналады жене осыныц салдарынан 69
буган дешн мумюн болып келген акыл-парасат ешп шын акыл -парасатка айналады деген сез. Буган жетуге тек адам гана кабшетл . Бул адамнын колы жете алатын ен бшк бакыт, ен аскан жетшгендш . Аслан денесшде бурын жетшмеген куйде болган жене езшщ болмысын сактау ушш осындай жепл- ген куйге кешуге зэру болып келген нэрселердщ болмысы аспан денеа мен эрекетшш акыл-парасатта жетшедк Аспан денелер1сансыз кеп. Олар козгалыстын эр килы турлер1мен жерд1 айнала козгалып отырады. Олардын бэршде де б1рший аспаннын козгалы- сы тон. Б1рак оларда ездершщ козгалысы жагындн б!р1не-б1р1 уксамайтын баска да куштер бар. Оларга ортак куш - барлык аспан денелершщ себебк ол себептен кажетп турде аспан астындагы барлык нэрселерге ортак б1ршгш материянын болмысы шыгып, б1ршил материяда тYpлiшe формалары болуы- мен ажыратылатын нэрселер шыгады. Кешн, б1р-б1ршщ жэне жердщ катынасы жагынан ездершщ орналасу айырмашылыктарына байланысты аспан денелерше б1рде жакындап, б1рде алыстау, б1рде б 1ртп , б1рде ажырау, б1рде пайда болып, б1рде жогалу, б1рде жеделдеу, б1рде баяулау касиеттер1 тэн. (56-бет) Бул карама-карсылыктар булардын субстанцияларында [турган] жок, олардын б1р-б!рше немесе жерге катынасында болады яки болмаса осы ею катынастын екеушде де б1рдей болады. Кажетп турде осы катынастар тэн болатын бул карама -карсылык - тардан б1ршип материя карама-карсы формалар пайда болып аспан астын­ дагы денелерде де карама-карсы акциденциялар мен езгерютер пайда бо­ лады. Бул б1ршин материяда жэне аспан астындагы денелерде болатын карама-карсылыктардыц б1рш 1ш себебг Карама-карсы нэрселер материяда не карама -карсы нэрселерден пайда болады немесе езш щсубстанциясы мен мэншде карама-карсылыгы жок, б¡рак материянын. аркасында карама -карсы куйде жэне карама -карсы каты - наста болатын б!р тутас нэрседен пайда болады. Аспан денелер1 езшщ суб- станциясы бойынша карама-карсылыктан пэк болганымен олардын б1ршгш материяга катынасы карама-карсы болады . Булар б1ршил материя жешнде карама-карсы куйде болады . Датнрек айтканда, б1ршип материя мен кажетп турде формалардын аркасында ем1р суру1 мумюн нэрселер жасалады. 0м1р суру1 мумюн жэне мумюн емес нэрселер 0м1р суру1 мумюн нэрселер дегешм1з, болмысы мулдем жетшмеген , кешннен келш туатын нэрселер, ягни болмыс пен болмыссыздыктан косыл- ган [нэрселер], (57-бет) ейткеш ем1р сурмеу1 мумюн емес нэрсе мен ем1р суре алмайтынньщ арасында (ал булар-ею шеткерп карама -карсылыкгар) эрб1р шеткершктщ карама-карсылыгын тануга болатын нэрселер турады . Булар эм1р суру! де, сурмеу1 де мумюн. Булар болмыс пен болмыссыздык косылуынан пайда болады. Булар болмыссыздыкка карсы койылатын жэне 70
оз1мен болмыссыздык орайласып уштасатын бол мыс болып табылады. Болмыссыздык дегешм1з —сонымен б1рге ом1р суру1 [де] нэрсенщ ом1р сурмеут Мумкшнщ болмысы —дуниеде бардын, турл1 жактарынын б1р1 бол- тандыктан ж оне мумкш болмысы —болмыстын б1р жаты болгандыктан, болмысы ез субстанциясында болатын Б1ршин Себеп ом1р суру1 мумкш болмыска тана емес, ом1р сурмеу1 мумкш болмыска да ыкпал етедк олай болса Б1ршии СебепТщ бермейтш болмыс турлер1 мулдем жок. Озшщ жаратылысы жагынан мYмкiн нэрсенщ тек б1р тана болмысы болмайды. Онын б1рденес1 болуы немесе болмауы мумкш, б1рденес1 болуы мумкш ж оне бутан карама-карсы б1рдецес1 де болуы мумкш. Б1рше б1р1 карама-карсы ею болмыстан [косылган] бул куй б1р куй болып табылады ж оне бул болмыстын. лайыктыгы осытан карама-карсы болмыстан артык емес. Бул арадагы карама -карсы болып табылатын олде болмыссыздык немесе сонын, карама-карсылыгы немесе солардын екеу1 де. Мунан б1рше-б1р1 карма-карсы норселер катары eм ip сурешш жайлы созс1з корытынды шыгады. Осы б1р-б1рше карама-карсы норселер уш турл1 жагдайдыц б1ршде тана катар ом1р суре алады: не ер турл1 уакытта, не б!р уакыпыц ¡нлнде, б1ракэр килы катынаста немесе болмысы бipiнe-бipi карама- карсы ею норседе. Ею турл1 жатдайда тана б1р нэрсенщ (58-бет) б1рше-б1р1 карама-карсы ею болмысы болуы мумюн: не ер турл1 уакытта немесе тек турл1ше каты­ наста тана. Карама-карсы болмыстар формалардын карама -карсылыгына байланысты, ал форма норседе карама-карсы ею болмыстын болуы мумюн жагдайдагы карама-карсылыктардын б1реуш алса, бул материянын аркасы. Норсеге тон болмыс материянын аркасында аякталмаган куйде болады, ал ещн форманьщ аркасында ол аякталтан куйде болады. Сойтш , онын ею болмысы болады: б1рденемен аякталтан болмыс жоне баска б 1рденемен аякталмаган болмыс; сондыктан материянын аркасында нэрсенщ болмысы да кейде б\р турлк кейде еюнип турл1 болады, ал форманьщ аркасында, ол карама-карсы куйте [ауыспастан], тек б!р тана куйде болады. Сондыктан б1р нэрседен б!р уакыттын ¡шшде лажсыз ею болмыс болады, б!р жатдайда материянын болмысы, еюннн жатдайда —форманьщ болмысы . Мумюндж ею турл1 [болады] мумюнджтщ б1р тур1 —кайсыб1р заттын 0 мip суре алуы жоне ом!р суре алмауы да мумкш болуы. Бул —материя. Еюнип [турП —оз мэшнде ом1р суре алуы жоне ом1р суре алмауы да мумкш. Бул - материя мен форманьщ косылуынан шыгатын нэрсе . Ом1р суру1 мумюн норселер /2 4 / сатылары бойынша орналасады. Ол сатылардын ен томенпсше [орналасканы] карама-карсылыктардын еш - кайсысынан болмыс алмайды. Бул —б1рший материя. Еюнип сатыга б1ршип материядагы карама-карсылыктардын аркасында болмыс алатындары [ор- наласкан]. Бул —элементтер . Булар ойтеунр бip формаларда 0 мip суретш 71
болгандыктан, (59-бет) соньщ аркасында олар баска да карама-карсы бол - мыстарга ем1р беруге мумюндш алады. Сонымен булар баска формалар ушш материяга айналады, айналганда егер бул материялар ез формаларына ие болса, онда осылардын, аркасында булар да баска карама-карсы формалармен езге карама-карсы болмыстарга ем1р беруге мумкшдш алады. Ал осы кейш - плер де, [езтарапынан] баска формалар ушш материяга айналады. Сойтш олар оз формаларына ие болган кезде, солардын аркасында булар ездер1 де баска формалардын материясына айналатын баска карама-карсы болмыс - тарга ом1р беруге мумкшдж алады да, осы формалары бар норселер баска формалар ушш материяга айнала алмайтын формаларга жеткенше осылай журе бередг Бул нэрселердш формалары —олем Формалары . Б1ршид материя ом1р суру1 мумкш болган нэрселердш ¡шшдеп ен теменпш болса, ал бул жагдай мумкш болган нэрселердш ш ш деп ен жогаргысы болып табылады. Олардын арасындагы аралык буындар да баскыш-баскыш бойынша орналаскан. Б1ршьш материяга таяу тургандардын бэр1 ен томенплер, ал формалар Формасына таяу тургандардын, бэр1 ен жогарылары болып табы­ лады. Б1ршпп материя эркашан баска [тулгалардын] болмысына бола ом1р суредц ал онын ©31 ушш ом1р суру мулдем тэн нэрсе емес. Мунан шыгатын корытынды: егер онын ом1р суру максаты болмаса, онын оз1 де болмае едг Сондыктан, егер формалар болмаса, онда материя да болмас едг Мунан шыгатын корытынды: б1ршил материя кандай да болсын б1рфор- мадан болек ешкашан ом1р суреалмайды. (60-бет) Ал енд1 формасы форма­ лар Формасы болып табылатын ом1р суретш нэрселерге келетш болсак, олар эркашан да тек озше бола ом!р суредк олардын формалары баскага бола ом!р суре алмайды, ягни баска б1рдененш субстанциялануы ушш немесе баска нэрсеге материя болып ез1 ушш ом1р суредг Олардын арасындагы аралык буындар озше жэне баска нэрселерге бола ом1р суре алады. Олардын материясы мен формасынын аркасында эрб1ршш кукыгы мен ¡згш п болады. Озшш материясы аркылы болатын онын кукы- гынын мэш мынада: ол карама-карсы болмысы бар баска нэрсе бола алады; ал формасынын аркасында болатын кукыгынын мэш мынада: онын озше тэн жогалып кетпейтш туракты болмысы бола алады. Егер карама -карсы еш лайыктык (болатын) болса, онда эдшетпк булардын оркайсысынын оз улесш алуын талап етедг б1раз уакыт б1реу1 ом1р CYpiп, кешн жойылуга тше; сонсон бipiншi болмыска карама-карсы баска форма о\йр сурш, б1раз уакыттан кешн бул да жойылуга тшс. Осылай жалгасын таба бередг Сонсон, осы карама-карсы нэрселердш ¡шшдеп эркайсысынын ка­ рама-карсы нэрсенш [формасын кабылдауга каблетп] материясы боллды. Булардын эркайсысынын баска форма ушш б1р нэрсеа бар болса, сол баска форманын ол ушш арналган б1р нэрсеа бар. ©йткеш олардын ал- гашкы материясы ортак. 72
Бул тургыда алганда, орб1р норсенш кез келген баска норсе женшде кукыгы болады, осы кукыктан барлыгыньщ барлыгына айналу кажетпп келш туады. Эркайсысына тон болган норсенш баска нэрседе де болуын жене оньщ опат болуын одшетпк талап етедг (61-бет) 0 з болмысын сактауга талпыну упнн ©здтнше ом1р суретш заттар, мумкш , жеткшкс1з болар. Себеб1 буларга бершгеш тек б1р1нш1 материяга тана болуы мумк1н. Буларга болмыс берыген кунде де, олардын соны ©здтнше оны сактауы уш1н ол жеткшказ. Дол осы сиякты , егер олар карама-карсы болмыстьщ оз1не ти1ст1 улес1н алтан болса да, онда олар соны аяктау уш1н ©здтнше талпына алмайды. Мунан кажетт1 турде шыгатын корытынды: олардын оркайсысында оздер1н козгалыска келт1рш, олардын оздер1не анагурлым колайлы бол- мыска карай итермелеп отыратын жене алтан болмыстарын оз бойларында сактайтын сырткы орекетш1л себеп болады. 0 м1р суру1 мумк1н норселерд1 олардын формаларына карай козтап отыратын жоне оларда осы форманы сактайтын б1р1нш1 ерекетнпл себеп аспан денес1 мен сонын болшектер1 болып табылады. Мунын вз1 булайша болады деп уйтарылады: б1ршпн орекетш1л себеп кайсыб1р норсен1донекераз жоне курал-аспапсыз оз1сонын шенбершде ом1р суретш формата карай жылжытып немесеол материянын ¡плнде ©з1ом1р суретш формата карай козгалуы уш1н б1р1нш1 орекетшш себеп материяга куш береди немесе ол б1р норсеге ек1нш1 норсен1н оз1ом1р суретш формасына карай коз- гайтын куш беред1; немесе ол бар норсеге куш береди ал бул норсе екшпп б1р норсеге куш береди осынын аркасында осы екшпп норсе материяны озн н1нжаратылысы бойынша материяда болатын формата карай жылжытады. Бул ретге материя ек1, уш жоне онан да коп норселерге аркылы козгалады. (62-бет) Нак осылайша орб1р норсеге осынын озшщ болмысын сактайтьш куш бершедп не сонын озшщ формасымен б1раз ом1р сурет1н баска куш бер1лед1, не болмаса оны н болмысы баска б 1р денеде, оз 1нен тыскарыда, сакталатын куш берьпедг Сонты жатдайда [норсенщ] болмысы осы уппн арналтан баска б!р дененщ есеб1нен болмысын сактайды. Осы екшпп дене [б1ршпп денен1н] болмысын сактау уш1н [б1р1нш1денете] кызмет етед1. Бул оз1 отан не б1р денен1н кызмет ету1 аркылы немесе сонын болмысын сак­ тауга оз1р коп денелердш б1рлес1п кызмет ету1 аркылы болады. Бул ретте коптеген денелер баска кушпен б!р1гед1, осы баска куш материядан соларга уксас [норселер] шыгарады, бул норселерге оздершетон формаларга укса- тан формалар беред1. Ал егер орекетш1л себеп мундай материяга осер жасаса, онда бул жаг- дайда осы карама-карсы формаларды жоятын баска б1р куш кажет болады. Баска [куш] пен орекетпил себептщ арасында озара орекет болып, олар б1р1н-б1р1 тайдыруга тырысатын жагдай болуы да мумк1н. Муньщ магынасы 73
мынада: баска куш карама-карсы [кушке] веер етедк ол карама-карсы куш б1ршшшш езш жойгысы келедг Осындай езара ерекеттесудш нетижесшде баска куш баска болмысты жойып оны езш ш формасынан ажыратады. Бул куш 93 фсрмасымен б1ржкен нерсенш езшде болуы мумкш жене бул денеден тыскары турган баска денеде бслуы да мумкш . Бул дене не курал болады немесе денегетвн карама-карсылыкты материядан айыру ушш оган кызмет ететш бслады. Мысалы, жыландардын т1ршшп дэл ссндай. [Хайуа- наттардын] бул тур1 элементтер ушш курал бслып табылады немесе баска хайуанаттарды элементтер материясынан айырып, сларта кызмет етедк Материядан тур жатынан [нврселер] жасап шыгаруга кемектесетш куш жайында да нак осыны айтута бслады. (63-бет) Бул куш б1рденеге твн фор- мамен уштасып жататын болуы мумкш немесе одан тыскарты болып табы- латын баска денеде болуы да мумкш. Ол ушш курал болып табылатын хайуа- натгын урыты дел осындай куш болып табылады. Бойында осындай куштер1 бар денелерде олар форма болып та табылады. Бул сиякты нврселер баска- ларта бола ем1р суредк ятни булар ездерш ш жаратылысы бойынша баска- нын куралы болу ушш вм1р суредк баскаша айтканда баскага кызмет ету ушш вм!р суредт Егер бул куралдар б1р денеде формалармен б1ржкен бол- са, онда булар ажырамас куралдар болады. Ал егер булар баска денелерге [орн аласкан ] болса, онда булар алыстагы куралдар болып табылады. Дуниеде бар врб1р нерсенш езш ш материясына свйкес белгш кукыгы мен езш ш формасына свйкес келетш кукыгы болады /25/. 0зш ш материясы аркылы болмыстын карама-карсылыгы бола алады, ал езшш, формасы аркылы не вз менше гана бола вм1р суруге немесе бас­ кага бола, немесе оган баска б1р [болмыс] берыу1 ушш, ягни баска б1рдене онын, езш е бола вм1р суруше, немесе б1р турде б1рден ею жагдайды б1рж- т1руге кукылы болады: езшшем1р суруше бола жене басканыц менше бола, б1р нврсеш вз менше бола жасауга, ал баскага бола б1р нврсе жасауга ку­ кыгы болады. в зш щ формасы бойынша мвнге бола ом1р суретш нврсе — бул вз1 не онын материясы немесе куралы, немесе соган кызмет ететш б1рдене. Буган бола баска нерсенш жасайтыны —бул вз1 не материя немесе курал, немесе соган кызмет ететш [б1рдене]. Алгашында аспан денелершен жене солардынтурлше козгалыстарынан элементтер тузшедк сонсон минералдыкденелер, сонан кеш н —еамд ж тер, сонын артынан - акыл-парасатсыз хайуанаттар, кешн - акыл-парасатты жануарлар пайда болады (64-бет) жене квптеген кисаптыз куш тер аркылы врб1р турдщ индивидтер1 тузшедг Эрб1р турге тен бул купггер индивидтердш болмысын жасау жене сактау ушш арналады. Мунымен катар аспан д ен ед е^ ер килы козгалыстар аркылы булардын б1р-б1рше езара есер етуше жагдай жасайды немесе кедерп жасайды, сейттп булар б1рде карама-карсылыктардыц б1р!не жердемдеседк тагы б1рде кедерп 74
жасайды жене осы жоншде баска б1р карама-карсылыкка жордемдеседг Мысады, жылылыктын не кобешп , не азаюына немесе суыктын кобекм, не азаюы жылылык пен суыктыктьщ б1рде кушешп, б1рде босендеу1 осыларта жатады. Б1ршин материяга жакын болудын салдарынан булардан томен орналас- кан денелер жоне осыларта жакын кептеген турлер, кайсыб1реулердш фор- маларыныц уксастытына, баска б1реулершш карама-карсылытына сэйкес б1р!не-б1р1 жордемдесед1 немесе карсы брекет етедг 0здершш формалары- нын уксастытына немесе карама-карсылытына сойкеа кеп , не аз молшерде немесе теп молшерде жэрдемдеседк немесе карсы орекет жасайды. Кдрама- карсылар - карсы орекет жасайды , ал уксастары - жордемдеседг0м1р суру1 мумкш норселердеп бул орекеттер б1р1мен б1р1 косылып, б !рт п кетед1 де, булардан толып жаткан коспалар туады. Алайда булар косылып , б1ршш кеткен жагдайда, тепе-тешпгше , YЙлecтiгiнe жоне молшерше сойкес ом1р сурупп норселердш оркайсысы озшщ материясына немесе формасына, не болмаса материя мен форма б1ршкен жаратылысына карай болмыстан оздершетшсп улесш алады. Формасына сойкес [болмыстан езше тиесЫ улесш алатындар] не езше бола, не баскага бола немесе екеуше де б1рдей ом1рсуре алады. (65-бет) Акыл-парасатты жануарлар болмыстан озше тиесш улесш озшщ формасына сойкес алады. Ол материя ретшде де курал ретшде де, осте баската кызмет аткарушы б1рдене ретшде ом1р сурмейдг Мунан томен туратын орб1р тулга озшщ формасына лайыктыты бойынша не тек баскага тана бола ом1р суред1 немесе оз бойында б1рден ею жатдайды уштастырады: оз мошне бола жоне баска б1рденеге бола ©м1р суредг Булардын оркайсы­ сы жаратылыстан озшщ тиесш ею улесшщ екеуш де б1рге алуын одшеттж талап етедг Клип молшерде коршш ом1р CYpyi мумюн нврсенш жаратылысына кажетт1 турде тон, мунын ешкандай танданатыны жок . Сойтш , ом1р суру 1 мумюн норселер осы турде де орын тебедк буларда да эдшетпк жасалады, олай болса орб1р мумюн [тулга] болмыстан озше лайыкты улесш алады. Б1ракорекетшш жоне коргаушы куштер1 бар норселерде, бул куштер пайда болтаннан кешн, аспан денелер1 буларда олардын пайда болуына богет жа- сап, сол куштерге карама-карсы орекет жасай алады . Булар осыларта богет жасай да алады, жоне б1реушщ еюнппсше карсы орекетш оларете де алады. Эрекетшы куштер1 бар мумкш тулталар не олаздншен, немесе ©здершщ ¡пднде оз карама-карсылыктарыньщ орекеттесу1 салдарынан, немесе оздершдеп карама-карсылыктардып купи салдарынан , немесе булардын карама-карсы - лыктарына ездерше уксас норселер сырттан жордемдескендштен, немесе орекетшш себептщ кершуше бутан баска б1р жагынан карсы орекет жасай- тын баска б1рдене кедерп жасагандыктан акылмен пайымдай алмауы мумкш. 75
Аслан денелерше келетш болсак, булар брекет жасамауы мумюн жене езшен тэмен жаткан субстраттарга булардан ешкандай эрекет бер1лмеу1 мумюн. Булай болатын себеб!, булардын э л а з д т н е н емес, ейткеш элс13Д1К ездерше (66-бет) байланысты, бутан себеп олардын субстраттары . Мумюн тулталарта бул куштер эуел бастан бершгендштен жэне булар б1рше-б1р1 эрекет жасайтын болтандыктан, аспан денелер! оларта карсы эрекет жасаи алады немесе жэрдемдесе алады. Сэйтш , оларта осындай куш бере отырып , аспан денелер1 оларта не жэрдемдесуил немесе карсы эрекет жасаушы больш шыгады. 0м1р суру1 мумюн нэрселердщ ¡шшде езш е бола ем1р суретшдерк баска нэрселерде пайдаланылмайтындары жэне ездершен ешкандай эрекет шыкдайтындары бар; ал енд1 ездершен кайсыб1р эрекет шыгаруга эз1р тура- тындары бар: олар не эз мэншде немесе баска мэншде болады; басканын эрекетш кабылдауга дайын туратындары да бар. 0здер1 уппн ем!р суретш жэне баска нэрсе ушш тштс де ©м1р сурмей- тшдерден баска нэрсенщ болмысына айналуы туршде эрекет шыга алады. Егер осылардын бэр1 эз мэндер1 тарапынан бэгетке кездеспей, ездершен шыгуга тэн, б1р нэрсе шыгатын куйде болса, онда осылардын , болмысынын осындай куш булардын, сонгы жетшу1 болады. Мысалы , кез1 керетш нэрсе б1р нэрсеш керген уакь1тында осылай болады. Ал, егер, булар болмыстьщ сондай б!р кушнде болса, айталык, болмыс- тын, нак сол кездеп кушмен салыстырганда , онан не негурлым мэртебел1 болмыска ауыспайынша, лайда болуга тэн нэрсеш ездшшен жасай алмай- тын куйде болса, онда осы куш б1ршнп жетшу куш болады. Мысалы , хат жазуды алсак, уйыктап жаткан хатшы мен сергек хатшыньщ арасындагы катынас немесе шаршап, дем алып отырган хатшы мен оньщ хат жазып отыртан кушнщ арасындагы катынас осындай. Нэрсе езш щ сонгы жетыу кушнде болып туртанда жэне онан кайсыб1р эрекет шыгуга тшс болганда, бул эрекет онан калыспайды , кешшрек емес, дэл сол сэтте, дереу жасалады . (67-бет) 0 з ш щ сонгы жетшу кушнде бола­ тын нэрсенщ эрекет1 онын мэншен тыс болатын кедерпнщ салдарынан гана кешеушдейдь Мунын эз1 кун сэулеа уйдщ кабыргасы тасасындагыны жасырып туратыны сиякты, материядан ажыратылган нэрселер езшщ субстанциясы бойынша, эуел бастан -ак сонгы жетшу кушнде болады да, булардын б1рде- б1р1 ею турл1 куйде болмайды: б!ршил жетшу жэне сонгы жетшу кушнде болмайды. Не булар болсын, не булардын субстраты болсын , ездерш щ карама - карсылыктары болмагандыктан, буларга ешб1р нэрсе кедерп жасамайды. Сондыктан, булардын эрекеттер1 солармен дел келш отырады. Аспан денелер1 ездершщ субстанциялары жагынан сонгы жетшу кушнде болады. Буларга тэн эрекеттер ен алдымен булардын шамаларды , мелшер - 76
лердк формаларды жене ездерше тен сондай-ак еш уакытта езгермейтш барлык баска нерселерд1 алуында. Буларга тен эрекеттер , екшпп кезекте , козгалыста болады. Бул козгалыстар осылардын соцгы жетшушен туады; бул денелерде карама-карсылык жокжене олардын езшен тыскары карама - карсылыгы жок. Сондыктан булардын козгалысы еркашан узд1кс1з болып отырады. Ал болуы mymkíh денелер кейде 6ipiHmi жетшулерде, ал кейде сонгы жетшулерде бола алады, ейткеш булардын еркайсысында не б1ржола eid ceöenTin eneyi бойынша немесе eid ceöenTin 6ipi бойынша ездершщ вре- KeTTepiH квдртетш карама-карсылыктар бар . Мысалы , хат жазушы не 93Í уйыкдап жаткандыктан врекет жасамайды немесе ол баска шаруамен алан болып, нак сол кезшде хаттын элементтер1 онын ойына келмегендктен врекет жасамайды, не болмаса осы факторлардын 6epi онда бар, 6ipaK тыс­ кары 6ip кедерп онын колын байлайтындыктан врекет жасамайды. (68-бет) Булардын бвршщ болмыс максаты сонгы жетшуге колын жеткн зущ кездейдк Нврсе зорлатандыктан емес, табиги жолмен g3íhíh 6ipÍHini жетшу кушнде болады. Кешн осы жетшу ол уппн курал болып табылатын - дыктан немесе кемекпп болып табылатындыктан, сонты жетшуге ауысады. Мысалы, врекетген калжырау нвтижесшде хайуанатгардын уйыктап, тыны - гуы врекетке кабшетш калпына келт1редг Сонсон, егер булардын акылмен пайымдалатын сапаларынын ¡шшде ездершщ субстанцияларынан тыс баска болмыстар, ягни белгш шамалар, сырткы формалар, катгылык , жумсактык , жылылык , суыктыкжвне баска категориялар болмаса, онда булардын кейб1реулершщ ездершщ жетшу1 ymiH субстанциялары жeткiлiкciз болады. Бул денелердщ кептеген турлершщ вркайсысы 6ip тектес белшектер1 жене белп аз сырткы формалары бар индивидтерд1 камтиды. Терт элемент жене минералдар дел осындай. Булардын формалары ерекетшш ceöenTin веер ету дврежесше, сондай - ак осылардын тещрепндеп нерселердщ формаларына байланысты болады. Ал олардын шамалары двйеказ мвлшерде болады. Алайда булар шамасы жатынан ушы-киырсыз емес . Олардын белшектер1 б1рде öipirin, б1рде ажы- райды. Осылардын ¡шшде, (69-бет) егер 6ipiMeH 6ipi 6ip жерде кездессе, косылып KeTeTinaepi бар. Ал 6ip жерде кездескен кунде де 6ipiMeH 6ipi тек туш ет, 6ipaK 6ipiKneftTÍHflepi бар. Булардын ажырасуы жене öipiryi белгш 6ip TepTinneH [жузеге аспайды]. Осылардын öipiryiH жене ажыратуын тугызатын ерекетшш ceöenTin всерш ен свйкес кездейсок жузеге асады. Сондыктан ep6ip турдщ камтитын нврселершщ 6ipÍHeH 6ipiHin ажырауы Minaerri н врсе емес. Мунын 03Í кездейсок болады, ейткеш буларга, TinTi булардын акциденциялары кандай жагдайда болмасын, жетшгендж твн 77
касиет. Бул нерселерге мумкш заттардын, езш ш пайда болуы Yшiн тепе-тен мумкшшшп болады. ©Ымдштер мен жануарларга келетш болсак, олардын улан-байтак турлер1 ездершщ жаратылысы бойынша б!ршен б1р1белек жене олардын кайсыб!ршш болмысы оньщ езш е гана тен жене баска индивидке тен бол- мыстан езгеше. Сондыктан бул индивидтш жаратылыста белгш саны бар. Бул белшектердш еркайсысында бeлгiлi б1р мелшер, сапа, орын жене тертш болады. 0м1р суру! мYмкiн нерселердщ тектер1 жогарыда айтканы- мыздай, болмыс сатыларынан куралады, оны н бер жагында тем ен и тектер, мумкш болмыстьщ жогаргы тектершщ еркайсысы ушш ем1р суредг Элементтер eздepiнiн ерб1р белшектер1мен оларга уш жагынан кемек керсетед! - материя ретшде, кызмет ету аркылы ж ен е курал ретшде. Минералдар калган н ерселерге кемектеседг Б1рак, ерб1р турге емес жене кемектш барлыктур!мен емес: б1р тур! —материя ретшде, баска б!р тур! - кызмет корсету аркылы, мысалы, таулар булактардан ататын сулардын пайда болуына жагдай тутызады ж ен е уипнип тур! —курал рет!нде кемектеседг 0с!мд!ктердш турлер! жануарларга таты да осындай уш жатынан кемек керсетедг Д ел сол сиякты акыл-парасатгы жануарлар (70-бет) акыл-пара- сатты жануарларта уш жатынан кемектеседк булардын б!реулер! —кызмет керсету аркылы, уш!нш!лер! —курал ретшде кызмет керсету аркылы кемек керсетед!. Акыл-парасатты жануарларта келетш болсак /26/, мумкш тулганын ¡шшде мунан артык кемелетке жеткен тек болмагандыктан, олар ездер!нен жотары кемелетке жеткен баска нерсеге еш уакытга да кемек керсетпейд!. 0йткеш акыл-парасаттыц аркасында булар т!пт! де б!рдененш, ездер!нен жотары турган нын да, темен турган нын да материясы болып табылмайды. 0зш ен тыс баска нерсен!н тшт! де куралы болып табылмайды жене бас- каларта мулдем кызмет аткармайтыны да табиги нерсе. Ал, енд! булардын калган мумкш тулталы нерселерге жене б!рше б!р!н!н типзетш кемепне, табиги кемеп емес, акыл-парасатпен ерк!не непзделген кемег!не келет!н болсак, муны б!з бул арада талкыламаймыз. Акыл-пара- саттын аркасында булар кептеген табиги нерселерге олардын акциденция- сын езгертш кызмет аткарады. Мысалы, суды булак етш агызганда, агаш отыргызганда, жерге тукым сепкенде, мал багып мал еарген де жене тагы- сын тагыларда осылайша болады. Ал табиги кемекке келетш болсак, булардын б!рде-б!рше баска тур кызмет аткармайды, тек булардын еркайсысы на ез тур! кызмет керсетед!. Сондай-ак, булардын б!р! де ез тур! болмаса, баска турдш кызмет!н атка- руга пайдаланылмайды жене курал болып кызмет аткармайды. Анагурчым жогары тектерд!н солгурлым темен п мумкш тулгалы нерселерд!ц кемеп не келетш болсак, [жогарыда] ез!м!з айткандай, акыл-парасатгы жануар парта 78
ешб!р нерсе тур! жагынан ездершен теменплерге ешкандай да кызмет етпейд1 де, кемектеспейд!, мунын осылай болуы булардын формасына байланысты. Турлердщ б!рше- б!ршщ кемепн дэл осылай тусшу керек /27/. Акыл-парасатсыз жануарларга келер болсак , оларды ездер1мен салыс- тырганда, кем жетыгендердщ материясы бола алмайды . 0 з ш щ формасы бойынша булардын б1р де б1р! еамджтер уппн материя болмайды. Б1рак, кызмет корсету!не жене курал болуына мунын кедерпа жок,. Кейб1р жануар- лар ездершщ жаратылысы бойынша элементтерге кызмет етедк атап айт- канда, ездершен алые жаткан нерселерд! элементтерге ажырату аркылы кызмет етедн Мысалы, езш щ жаратылысы бойынша улы жануарлар —жа - нуарлардын баска турлершщдушпаны. Мысал уппн айтканда, жануарлар- дын ер килы турлерш элементтерге ажырату аркылы жыландар езшщ уымен элементтерге кызмет аткарады. Кдтысты магынада болса да, еамджтердщ улары женшде де соны айтуга болады. Бул тур ею нерсеге кызмет етедь Жырткыш андардын жыландарга уксамайтынын бымек керек. Жыландар - дын уы турл! жан-жануардьщ есебшен ездершщ жейтш тамагын жаксарту уппн кызмет аткармайды. Булар тек кана ездершщ жаратылысы бойынша жан-жануарлардын , барлык турше душпан жене осыларды куртуга тыры - сады, ал андардын, б1р!н-б!р! жейтЫ туа б!ткен душпандыктын, салдарынан емес, корепне керек болгандыктан солай жасайды . Сондай-ак , минералдар элементтердщ материясы болып табылмайды , оларга тек курал ретшде гана кызмет аткарады. Мысалы , таулар судын, шыгуына жагдай жасайды. Жануарлар мен еамджтердщ эр килы турлершщ индивидтер! топтарга б1р1ккенде гана езше кажетп затгарды таба алатын турлерге белшед!; мунда ерб1р индивид езше ез1 кажетп заттарды таба алады жене б!ршен-б!р! дара- ланып кетед!, б1рак бул индивидтер б1р1мен б1р1 б!ржкенде гана ей жогаргы дережеде жетшед!. Кешн , ерб1р индивид (72-бет) б!ршен-б!р! онашаланып журсе де, ол турлердщ барлык кажетп нерсеге колы жететш жене ен жо­ гаргы дережеде жетыетш индивидтер! де болады. Алайда, егер булар б!р!гетш болса да, жетшуде б!рше б1р! богетжасамайтындары болады, кешн б!р!ккен жагдайда кажетп нерсеге жетуге немесе ¡стердщ ен жогаргы кемелетше жетуде б!р!не б!р1 кедерп жасайтындары болады. Сондыктан , ер кезде де езшщ пршшгшде, керек десещз, балалаган кездерде де б!р!нен б!р! она­ шаланып шыгатындары болады. Тещзде осет!н кептеген жан-жануарлар осылай болады. Ал ещи тек балалайтын кездерде гана б!р!нен-б1р! онаша­ ланып кететшдер! бар; ездер!н!нт!рш!л!г!н!н кеп жагдайларында б!ршен- б!р! жекеленбейт!ндер! де бар. Олар мысалы , кумырскалар , аралар жене кептеген баска женджтер, сондай -актоптанып ушатын , топтанып корек - тенет!н кустар. 79
Т0РТ1НШ1 Б0 ЛIМ АЗАМАТТЫК КОГАМДАР (73-бет) Адам езш щ барлык ютершде тек кептеген адамдардын б1р ко- ныска б1р1ккенде тана кажетп нэрсеге колы жететш жене ен жотарты дере- жеде жетшетш жануарлар турше жатады. Адам котамы улы, орташа ж ен е шатын котамдарта белшедп Улы котам дегешм1з — б1р1мен б1р1 б1р1ккен ж ен е б1рше-б1р1 комек керсететш кеп халыктардын, жиынтыгы. Орташа котам дегежм1з —б!р халык. Шатын котам —б1р каланьщтеш- репн детоп таскан котам. Когамньщосы уштур1 кемш котам болыптабылады. Кала жетшудщ ен жотарты сатысында болады /28 /. Ауылдар, мелтекаудан- дар, кешелер ж ен е уйлер толык емес котам болып табылады. Булардьщ 1ппнде ен жетшмегеш —кеше когамнын курамды б1р б е л т болып табыла- тын уй ¡ппндеп котам. Кеш е котамы —мелтекаудан когамынын б!р б е л т . Мше осы котам кала когамынын, б!р б е л т . (74-бет) Мелтекаудан котамы ж ен е ауыл котамы калага жатады, б1рак булардьщ айырмасы —мелтекау­ дан каланын, б1р белшеп, ауыл болса ката уппн кызмет аткарады. Калалык котам кайсыб1р халыктын б1р б е л т . Халык калаларга бе- лшедк Халыктардын ерекшелш мен оньщ себептер! Абсолюгпк адамзат котамы халыктарга белш едк Б1р халыктын екшпи халыктан уш табиги айырмашылыгы бар: табиги жаратылысына, табити мшез-кулык белплер1 жене ушшпп, адамдардын мшезше непзделт бе- лшедт Сондай-ак, тш айырмашылыгы, ягни ойды биццрудщ куралы болып табылатын с е з айырмашылыгы. Халыктар улкен халыктар жене кiшi халыктар болып белшедк Осы белплер1 бойынша халыктардын, е р килылыгынын б1ршпп табити себеб1 - ен алдымен аспан денелерщщ белшектершщ б1ршиш сферасына Караганда ездер шщ калай орналаскандыгы. Кейш козгалмайтын жулдыздар сфера- сына Караганда калай орналаскандыгы ж ен ш д еп айырмашылыгы. Келесь келбеу сфераныцжер бел1ктерще карагандаты орналасу айырмашылыкта- ры, олардьщжакындасуы мен алыстауы. Халыктардын коныс орны болып табылатын жер белжтершщайырмашылыктары осытан байланысты. [Жогарьщаты айырмашылык] ен алдымен жердщ усп н деп б1ршпд сф е­ ра белшектершщ орналасу айырмашылыгына (75-бет) кейш, булардьщ устшде козгалмайтын аспан жарыктарыньщ орналасу айырмашылыгына байланысты ж ене келбеу сфералардьщ орналасу айырмашылыгына бай­ ланысты. 80
Жерден жогары кетершетш булану, жердщ ©3i сиякты жерден пайда болатын ap6ip буланудыц айырмашылыгы жер белш тершщ айырмашылы­ гына байланысты. Ал ауанын айырмашылыгы мен судыц айырмашылыгы буланудыц айырмашылыгына байланысты. Жердщ ep6ip ауданындагы су сол аудандагы жер астынан шыгатын бу- ланулардан тузшед1 деседй Жердщ кез келген ауданынын ауасы жерден ауага кетершетщ бумен араласады. Козгалмайтын планета сфераларынын айырмашылыгы, öipiHiui сферадагы айырмашылык, келбеу сфераларынын орналасу айырмашылыгы, ауанын айырмашылыгы , акыл -парасатсыз жа - нуарлар турлерщщ айырмашылыгы, халыктардыцтамактану айырмашы­ лыгы осы тортшпен журш жатады. Олардыц тамактануындагы айырма­ шылык адамдардын урпактан урпакка ауысып келген малы мен епндерщщ айырмашылыгына байланысты. Кулыктыц айырмашылыгы ж©не мшездщ табиги касиеттершщ айырмашылыгы осыдан келш туады. Дол сол сиякты , халыктыц тас тебесщде туратын аспан белшектерщщ айырмашылыгы кулыктар мен мшез касиетгерщщ айырмашылыктарына себеп болып табы- лады. Кешн , осы айырмашылыктардыц езара орекеттесущен жоне орайла - сып уштасуынан турл1 коспалар пайда болады. Осы коспалар халыктардын кулыктары мен мшез касиеттерщщ езгеруше жагдай жасайды. Одан сон бул багытта да осы табиги заттардын 6ipiryi жоне осылардын сатыларыньщ öipiMeH 6ipÍHÍH косылуы журш жатып осы мелшерде аспан денелер1 солардын жетшуше жагдай жасайды. Ал ещц жетшудщ баскала - рына келетщ болсак, олар аспан денелерше тон касиет емес, бул орекетшш акыл-парасаттык унпн гана m y m k í h . BipaK, орекетшш акыл -парасат баска жетшулерд1 адам тепне гана бере алады. Эрекетшш акыл -парасаттын осы жетшулерд1 адамга 6epyi жагынан ол аспан денелерше уксайды. Ол ен ал - дымен адамга куш öepin оуелп бастаманы береди Осынын аркасында адам ездтн ш е барлык баска жетшулерге умтылады. БЕС1НШ1 Б0ЛIМ МШЕЗ-К¥ЛЫК Эрекетшш акыл-парасаттьщ poní Эрекетшш акыл-парасат адамда алдымен жаннын туйшктенуип белiri калыптасып, кешн ондатуйакпен байланысты болатын жаннын талпыну - шы белей дамып жоне ниет пен жирену калыптасканнан кешн гана адамга олп бшмдерд1 жоне акылмен пайымдайтын мондерд1 береди Бул бшмдер оуелп бшмдер мен оуелп акылмен пайымдалатын мондер. К,¥штарлык пен жирешш адамнын табиги ce3ÍMÍHeH болып табылады, ал осы eKeyi дене мушелер1 куралы. Осы екеушщ аркасында epiK купи пайда болады. 81
EpiK Kyuii жэне оньщ Typaepi (78-бет) EpiK купи деген1м1з —ен алдымен туйсштен шыгатын калау — калау жанньщталпынушы болеп н е жатады, ал кабылдау болса сез1мге жа- тады. Осыдан кешн жаннын киялдаушы белен пайда болады, осынын арка- сында калау пайда болады. Bipimui epiK куппнен кей1н екшпп epiK Kyuii к еледг EKiHmi epiK Kymi киялдан шыгатын калау болып табылады. Осы epiK кушшщ аркасында адам жаннын акыл-парасатты белепнде эрекетпил акыл- парасат тудыратын алташкы бш мд; кабылдай алады. Сол к езде адамда ymÍHmi epiK Kymi пайда болады,баскаша айтканда ойлау кабшетшен шыга­ тын калау туады. Бул epiKneH тандау деп аталады. Бул норсе еш жагдайда да баска жан-жануарга тон емес, тек кана адамга тон кубылыс. Ж эне осынын аркасында адам макталатын не датталатын, жаксы не жаман кылыктар жа- сайды жэне сол уппн не сый-курмет коред1 немесе жаза шегедг Алгашкы eKi epiK купи акыл-парасатсыз жануарларда болуы mymkíh. Ал егер epiK куппнщ барлык Typi б1рдей адамда болатын болса, онда ол, кайырымдылык пен зулымдыкты, жаксы мен жаманды ажырата алатын Ka6úieT¡ болып, бакыткаталпына алады. Бакыт жэне кайырымдылык пен зулымдык (79-бет) Ал бакыт дегешм1з —абсолютпк кайырымдылык/2 9/. Бакытка жету уппн жэне бакытка ие болу Yшiн кажет нэрсенщ 6opi де сонымен öipre игш к болып табылады, 6ipaK 03i упин емес, мунын 03i бакытка жету ушш кажет болгандыктан. Деген мен, кандай 6ip шамада болсын бакытка кедерп жасайтын нэрселер aбcoлюттiк зулымдык болып табылады. Кайы­ рымдылык бакьггка жету ушш керек. Ол табиги турде де, калау турвде де бола алады. Зулымдык бакытка жетуге кедерп жасайды. Ол да табиги турде, сондай-ак калау туршде де бола алады, 6ipaK ол табиги турде келменш, керюшше оны аспан дeнeлepi бередг Аслан денелер{ осы аркылы эрекетшы акыл-парасатгын максатка жeтyiнe жагдай жасауга немесе кедерп жасауга тырыспайды; кайта KepiciHuie, материяга жаратылыста бар нэрсенщ бар- шасын 6epin отыру аспан денелершщ субстанцияларына тэн касиет бер- генде, оньщ кездегеш эpeкeтшiл акыл-парасаттьщ максатына жету упин элде пайдалы, элде зиянды камдастырып жатпай, материянын соларды кабылдауы Yшiн бередг Сондыктан аспан денелершен шыгатын нэрселер эрекетпил акыл-парасатгьщ максатына кейде кайшы келу1 де ыктимал. (80-бет) EpiK купине непзделген кайырымдылык пен зулымдыкка, ягни жаксы жэне жаман кылыктарга келетш болсак, булартек адамга ганатон. EpiK купине непзделген кайырымдылыктьщ жолы, адам жанынын бес пай- ымдау Kyurrepi аркылы болады: теориялык акыл-парасаты, практикалык акыл-парасаты, талпынушы, киялдаушы ж эн е туйсшупи куштер аркылы. Адам бакытты eui6ip жагдайда баска куш аркылы емес, тек теориялык 82
акыл-парасат куши аркылы тана пайымдайды . Бул адамга орекетппл акыл - парасат беретш вуелп бастамалар мен оуелп бшмдерд1 адам пайдаланып, пайымдауы керек. Кешн , ол талпынушы куш аркылы бакыт жолдарын 1здегенде, практикалык акыл -парасат купи аркылы бакытка жету уипн ол не icTeyi керек екенш ойластырып жасайды. Сонан кешн талпынушы куш аркылы ойластыру жолымен 61лin алтан врекеттерд1 жасайды. Ол киялдау - шы жене туйсшупп куштер акыл-парасат купли эз 1рлейд1 жоне отан комек- теседй адамды бакытка жету уплн жатдай жасайтын эрекеттерге бастайды, MÍHe сонда адам тоЛык игш кке ие болады. Сейтш ерлж купине непзделген игшкке кол жетюзедп EpiK купине непзделген зулымдыкка келетш болсак, бул e 3i жотарыда мен айткандай, былай болады, атап айтканда: киялдаушы куш те, туйсшупп куш те бакытгы пайымдамайды, ал акыл -парасат купи бакытты пайымдаса да, оныц кез келген кушнде емес, бакыт максатын Tepic кушнде тана пайым­ дайды. Адамныц OMip Heri3i мен OMip максаты осылар деп жорамалдайтын кеп норселер1 болады. (81-бет) Мысалы, дэмш , пайдалы немесе абырой т. б. Адам жаннын акыл-парасатты теориялык бол iпн жетшд1руде баяу кимыл- даганда, бакыттын не екенш тусшбестен , ол сотан асыгыс умтылады жене бакытты 03 OMipiHÎH, максаты етпестен, баска б1рдеценп пайдалы немесе унамдыны, манСапты немесе абыройды максат етедг Ол талпынушы куштщ жетёпмен осыган жетугетырысады, парактикалыкакыл -парасаттын купи аркылы осы максатка калай жету жолын ойластырып муны киялдаушы opi туйсшупп куштердщ колдауымен талпынушы куштщ каруы аркылы соны жузеге асырады. Оне, сонда абсолюттж зулымдыкорын алады . Сонсоц егер адам бакытты пайымдап, таныса бысе , 6ipaK оны o3íhíh neri3i мен максаты етпесе, оны коц ш каламай немесе отан селсок карап , езшщ ©MipniK максаты етш, бакыттан баска б1рдецеш тандаса жоне сотан жету ymiH бар купли жумсаса, онда осыдан да абсолютпк зулымдык келш туады /30/. Адамныц бакытка кенелу1 Егер адамныц OMip сурушщ максаты бакытка —ец жогарты кэмелетке жету болса, (82-бет) онда адамныц осы бакытка жетуш корсету уплн оны мецгеруте кабшетп нэрселердщ 6opiH ал у керек. Бул орекетппл акыл -пара­ сат алгашкы бш м болып табылатын алташкы акылмен пайымдалатын мондерд1 бы ген кезде мумкш болады. Акылмен алташкы пайымдалатын мондерд1 бглуге кез келген адам жара- тылысынан кабшетп бола бермейдь Адам индивидтершдетурлше куштер мен турлше кабшеттер жаратылысынан бершген. Булардыц ¡ппнде алгаш­ кы непздерден жаратылысынан тук алмайтындар бар, ал, ещц öipeynepi оны бурмаланган куйде алады. Булар —eci ауыскандар. Ал оларды бурмаланбаган 83
куйде алатындар бар. Будар табигаты дурыс кабшетке ие адамдар . Бакытка жетуге тек осылар тана кабшетп. Туасы дурыс каб1леттер1 бар адамдардын боршде ортак касиет болады, сол касиеттщ аркасында булар акылмен пайымдалатын, олардын. борще ортак мондерд1 бшуге кабыетп жене булар осыньщ жордем1мен борще ортак куйлерге жене орекеттерге талпынады. Осыдан сон барып олар ж1к- телш, б1ршен б1рщщайырмашылыгын бигедг Сейтш булардын оркайсысы жене орб1р топ ездерше тана тон касиетгерге ие болады. Булардын кайсы б1реулер1 акылмен пайымдалатын баска 61р ерекше сипатгы мондерд1 кабыл- даута бешм болады. Осынын нотижестде булар кайсыб1р текке талпынады. Баска б1реулер акылмен пайымдалатын баска 61р мондерд1 кабылдаута, бас- ката тон касиет б1рдей тон болмайтын кайсыб1р баска текке пайдалануга жарайтын мондерд1 кабылдаута бей1м турады. Кдйсы б1реулер1 белгш б1р текте соньщ б1реуше тана тон акылмен пайымдалатын коптеген мондерд1 кабылдаута оз1р болады. Нак осы сиякты адамдар зерттеу жолымен пайымда­ латын жагдайларды аныктауга кабшеттшп жагынан ор килы болып кездеседг (83-бет) Ек1 адамнын екеуше де акылмен пайымдалатын кайсыб1р текке тон мондердщ тек б1реу1 тана бершген болуы обден ыктимал. Б1рак осы екеушщ б1р1акылмен пайымдалатын сол тектеп мондер аркылы ©зшщ жара- тылысы бойынша азын-аулак норселерд1 тана аныктауга кабшетть Ал баска б1реу1 сол текке жататындардын бо рт аныктауга жаратылысынан кабшетп. Нак осы сиякты, б1р затты аныктау жагынан ек1 адам тен кабшетп бо­ луы мумкш, б1рак сонын б1реу1 осыны тез арада жасап тастайды, ал ек1нш1 б1р1 баяу жасайды. Сондай -ак , осы адамдардын б!р1 сол тектегшщ ен кор- кем1н тез аныктаса, ектш 1 б1реу1 —сол тектегш щ ен п о с т тез аныктайды . Олар сондай-ак б1р норселерд1 аныктауда куш1 мен тезд1п жагынан тен тусу1 мумкш, б1рак булардын б!р! езш щ сол аныктатан норсесш баска адамга тустд1р1п, оны соган окытуга каб1летт1 болады да, екшшютде болса мундай кабыет болмайды. Дол сол сиякты , кара жумысты аткаруга кабшеттшп жагынан адамдарда айырмашылыктар болуы мумкш. Бул табиги касиеттер ешб1реуге куштеп танылмайды жоне бул орекеттерд1 орындауга ешб1реуд1 зорламайды, кертшше , осы врекегп орындауды жещлдететш табиги каси­ еттер болады. Алайда, егер б1реу ез калауы жон1нде ер!кт1 болып ешб1р норсе сырттан оны итермелемесе, онда, ол соган куш бурын карама-карсы - лыкка карай табиги турде бешмделш ез1м1з айткан максатка умтылады. Ал егер сырткы козгаушы оны соньщ езш щ карама-карсылыгына карай итермелейтщ болса, онда ол ез тарапынан осы карама -карсылыкка карай талпынады, б1раконьщталпынуы кинаумен, куштеумен жоне киындыкпен болады. Алайда муньщ ез1 ол ушш орекеттенудщ аркасында жен1лдейд1 (84-бет). Жаратылысы бойынша езше б1р мшез бершген адамдарда болады, б1рак булар катты киналган кезде табиги кулкынан бас тартады. Алайда , 84
бул касиет кеп адамдарга тен болмауы да ебден ыктимал. Адамнын жараты - лысынан д1мк0Сболуынын нетижеа оны акыл-естщ арылмайтын кеселше ушыратуы да мумюн. Осы табиги касиеттердщ 6epi epiK купине непзделген тербиеш [нерсе- лер] аркылы тэрбиелеуд1 кажет етедк ол нерселер жогаргы кемелетке немесе соган жакын дережеге жетшзуге арналган болуы тшс. К,айсыб1р тургыдан алганда асатамаша жене оте-моте абзал касиеттер болуы mymkíh, б1раколарды елеушз калдырып, арнаулы амалдармен ол касиетп дамыт - паса, thíctí нерселермен баулымаса, осынын, нетижесшде уакытын OTKÍ3Ín алса, онда ол касиетп жойып алуга болады. Осылардын ¡ппнде сондай 6ip касиеттер болуы мумкш. Егер оларды ен пес амалдармен тербиелейтш болса, онда оте абзал ерекеттер курып кетш , пос, пасык ерекеттер пайда болуы mymkíh /31/. АЛТЫНШЫ Б0Л IМ КАЙЫРЫМДЫ КАЛА (85-бет) Адамдардьщ тектер1 олардын жаратылысынан, енерлер , гылым- дар сатыларына жiктeлyiнe сейкес ажыратылады. Олар осы норселерге жаратылысынан бешм болады. К,айсыб1ртекке жаратылысынан e3ip тура- тындар сол TeKTÍHболшектерше сейкес жштеледг Бул тектщ негурлым пес болшектерше жаратылысынан бешм адамдар, сол тектщ негурлым лайык - ты болшектерше бешмделгендерден ©згеше болады. К,айсыб1р текке жене TeKTÍH Kaftcbiöip болшегше жаратылысынан бешм адамдар, ©3íhíh алдын ала беш мдтнщ жeтiлгeн -ж eтiлмeгeнiнe сейкес ажыратылады. Сонсон, жаратылысында бершген касиеттер} жагынан тепе-тен адам­ дар осы адамдардын ©3Í бешм туратын нерселер аркылы алатын тербиесше карай ажыратылады. Тербиеа жагынан ©зара тен адамдар сонын салдарына карай ажыратылады. K,aftcbi6ip салада он нетижеге жетуге кабыетп адамдар кабшеш ж ок адамдардын басшысы болады. Нетижеге жетуге K©6ipeK кабш еп бар адам­ дар нетижеге жетуге кабшеш аз адамдарга басшы болады. Бул адамдар тербиенщ нетижесшде кол жетюзген жаксы немесе нашар баскару немесе Kenecmi болу кабшетше карай ажыратылады. (86-бет) Жаксы басшылык жасап, жаксы акылгой болуга кабыеш бар адамдар осы нерсеге кабыеш жок адамдарга басшы болады. Осы сиякты кайсыб1р салада жаксы касиет1 бар адамдармен салыстырганда, жаратылысынан жeтiлмeгeн касиеттер} бар адамдар жаксы тербиенщ аркасында, жаратылысынан ©те абзал касиеттер} бар адамдардын тербиесш кормегендермен салыстырганда, анагурлым лайыкты адамдарга айналады. 85
Кдйсыб1р салада негурлым жетшген тэрбие кергендер нак сол салада согурлым кэмш емес тэрбие алгандарга басшы болады. Осындай салада жа­ ратылысынан ен абзал касиеттер1 бар жэне жаратылысынан оз1 бешм нэрселердщ бэрше сэйкес тэрбие алганда осы салада жаратылысынан тама- ша касиет1 еш уакытта болмагандарга басшы бола алмайды; олар жараты­ лысынан тамаша касиет1 бар, б1рактжсп тэрбие алматандарга тана немесе ж е т к ш к п тэрбие алматандарга тана басшы бола алады. Адам бакытка жетелейтш устазта муктаж Адамнын, eмip суру максаты ен жогаргы бакытка жету болатын болса, ол адам бакыт детеншн не екенш быу1 кажет жэне оны озшщ максаты етш койып, соган умтылуы кажет. Сонан кеш н ол бакытка жету ушш не ¡стеуге тшс екенш б ш п сотан эрекет жасауы керек. Эртурл1 индивидтердщ турл1ше касиеттершщ айтылтанынан (87-бет) мынадай айкын корытынды шыгады: 61лу! тшс болтан [нэрселер] мен ба- кытты кез келген адам б ые бермейдь Бул нэрсе кез келген адамта б1тетш касиет емес. Ол унйн [еюнщ б!р1нде] акылгей устаз керек. Кейб1р юсшер азын-аулак кана басшылыкты керек етедк баска б1радам- дар - коп басшылыкты кажет етедг Б1рак, басшылыктын бул ею тур1 бол­ танный езш де ол адам, егер сырттан итермелеутш, немесе талпындырушы болмаса, уйреткен, беритген акылдын бэрш б1рдей орындай бермейдг Бул жагдай адамдардын копш ш пне тэн нэрсе. Сондыктан ол осынын бэрш уйрететш ж эн е тшсTM амалдарды орындауга итермелейтш адамдарга зэру болады. Басшы баскага уйретш жол корсете/и Баска адамта басшылык ету де эр адамнын колынан келе бермеши жэне тшсTM эрекетTM ж асаута итермелеутш болу кабшеTM де эрб1р адамда бола бермейдг Осы нэрселердщ б1рше итермелеунп болуга немесе оны озге адам­ та жетюзе битуте мулдем к аб ш етаз адам ешб1р жатдайда басшы бола алмайды. Мундай адам тек б1реудщ басшылыгында болады. Ал енд1 б1р жатдайларда басшылык етш жетелеутш болуга жэне оны осы ретге пайдалануга кабитетп адам соны ез д т м е н ютей алмайтындарта осы мэселеде басшы болады. Осы- ган ездтмен жете алмайтын адам, егер сонын езше басшылык етш, оны осыган уйретсе, онда ол осыны тусшедг Кешн баскаларды оз1 танып-бш п, басканы б!р нэрсеге итермелеуге кабшеTM пайда болады. Оларга басшылык етш оны осы жолда пайдаланады. Мше, мундай адам оз1 б1реулерге басшы болып эр1 ез1 б1реулердш басш ылыгын да болады. Басшы б1рштш басшы болуы да ж эне еюнтш басшы болуы да мумюн. (88-бет) Еюнтш басшы дегешм1з - езш е баска ю а басшы, ал 031 баска б!р ю- сн е басшы. Басшылыктын осы ею тур1 белгш б1р салада жузеге асырылады. 86
Мысалы, ауыл шаруашылыгында, саудада, медицинада. Сол сиякты , бул жагдай, ягни адамдардын теп женшде ерекшел1п барлыксалаларда колда- нылуы mymkíh. Bipiiimi басшы Абсолютпк магынада 6ipÍHiui басшы дегешм1з kím? Бул баска 6ipeya¡H басшылыгын мулдем керек етпей гылымдары мен бЫ мдершш жетшгеш сонша, бул женшде езш е басшылык ететш баска адамга мулдем теуелд1 болмайтын дережеде шын жетшген адам. Орындалуга thíctí н ер сен ш бар- лыгын жеке-жеке егжей -тегжейлерше дейш бшуге кабшеп болу оган míидет емес. Бул адам оныц G3Í бшетзидердш барлыгы ж енш де баскалардын бер1не тамаша басшылык етуге кабшетп; бул адам e3i куш бурын бешм жумыс- тын ¡ппнде 6ip кажетш орындауга жарайтын адамнын кандайын болсын пай- далануга кабшетп; бул адам бакытка жетюзетш ерекеттерд1 белгшеуге жене oлapfa багыт сштеуге тамаша кабшетп . BipaK, бул жаратылыс касиетгер1 ете тамаша, абзал адамдарта, ятни жандары ерекетшш акыл-парасатпен 6ipre б1ткен адамдарта танатен . Ал отан мына жолдармен жетуге болады: алга- шында адамда бейекшш акыл-парасат пайда болады, сонсон онда журе келе калыптасатын акыл-парасат пайда болады , осыдан кешн ол , «Ж ан туралы» деген ютапта суреттелгендей, ерекетшш акыл -парасатпен косылады /3 2 / . (89-бет) Мундай адамды ертедегшер натыз 6kím деп ататан. Бул туралы отан аян бершген деуге болады. Егер адам сол сатыга жеткен болса , баскаша айтканда, егер муны мен ерекетшш акыл -парасаттын/33/ арасында ден е- керлеуил ештене болмаса, оган аян бершедг Журе келе туатын акыл-пара - саттын субстратын болатын бейекшш акыл-парасат материяга уксайды , ал журе келе туатын акыл-парасат ерекетшш акыл-парасатгын субстраты бола отырып, материяга уксайды; бул e3i ерекетшш акыл-парасаттан бейекшш акыл-парасатка куш куйылган кезде адамнын нерселер мен ерекеттерд1 белгшеп, осыларды бакытка жетуге багдарлап алуына кемектесетш куш куйылган кезде болады. Эрекетшш акыл-парасат пен бейекшш акыл -пара­ саттан арасындагы катынас осылай болса ж ен е оларга журе келе туатын акыл-парасат денекер болса уахи сонда болады /3 4 / . Эрекетшш акыл-парасат 5ipÍHUii себеп тщ болмысынан шыгатын бо л - гандыктан, ерекетшш акыл-парасат аркылы адамга аян беруш i дел осы BipÍHuii себеп деп айтуга болады. Бул адамнын басшылыгы BipÍHini басшы­ лык болады, ал адамдардын калгандарынын бер ш щ басшылыгы BipÍHini басшылыкпен салыстырганда, кейш п басшылык ж ен е сол Б1ршнпден та- райтын басшылык болып табылады. Бул айкын нерсе . Осы басшылыкка багынатын адамдар кайырымды, абзал ж$не бакытты адамдар болып табылады. Егер бул адамдар халык болып курьшса, онда бул халык кайырымды халык, ал егер бул адамдар берше ортак жерге коныстанып 87
б!р1ксе, онда осындай басшылыкпен б!ржкен бэрше ортак коныс кайырым- ды кала болып табылады. Ал егер булар ортак коныска б1ржпей, эр килы жерде туратын болса жене булардын тургындары (90-бет) бул басшылыкка емес, баска басшылыкка батынатын болса, онда мундай жерлердеп кайы- рымды адамдар буратана болып табылады. Булардын бытыранкылыты, елде булардын б1ртп туратын кала дегещц ол1 кездестсрмегендтнен немесе бурын 61р кезде б1р калада турса да кешннен б1рбакытсыздыкка ушырауынан: жау шапкыншылытына, ¡ндетке, куаншылык- ка немесе таты б1рденеге ушырап, лажсыз ыдырап кеткенди тен болады. Жалгастырушы [¡збасар] басшы Егер де эюмдер б1р калага, б!р халыктын ш енберте немесе коптеген халыктардын шенберше жиналып кала курган болса, онда булардын, жейтш камы, максаттары, тшектерше эрекет ету жолдары б1рыцгай болудьщ арка- сында бейне б1р эюм болгандай болар едг Ж ене булар уакытжагынан б1ршен сон б1р! кезек ауысып, б1р эюм сиякты болар едк ейткеш , еюнгша б1рш- нпнщ эрекет жолын устар едк келешш езш ен бурынгынын ем1р жолын устар едг Накосы сиякты, осылардьщ ¡шшде кайсыб1р1 бурын ез1 енпзген занды белгш б1р уакытта езгерткен дурыс болады деп тапса, озгеру1 эбден- ак орынды нэрсе болып шыгады. Ж эне нак осы сиякты, келес1 б!р эюм езш ен бурынгынын жасап шыгарган занын взгерте алады. Ойткеш , мунан бурынгы эю м каз1рп жагдайды корсе, сон ын ез1 де ол зандарды езгерткен болар едт Ал енд1 ол адам каз1рп жагдаймен келюпесе, онда ол бурын кабыл- данган жэне б1р кезде сакталып келген, осылардын непзшде бурынгы эюм калаларды билеген зандарды жанадан кайта енпзедк Осы жазылган зандар- дын, бурынгы халыктардан ауыскан зандардын непзш де каланы билеуил басшы осы зан бойынша жалгастырушы эю м болып табылады. М э ц г ш к кайырымды кала тургындарыныц багыты Егер каланын эр тургыны соган жазылган занга сай кимыл эрекет жа- сайтын болса, осыны eзi тусшш ютеп отыр ма немесе басшы осыган себеп- кер болды ма, багыт берд! ме, буган карамастан, он ы н осындай эрекеттер1 оган тамаша рухани азык болады. Муньщ ез1 хат, ютап жазуга байланысты узак уакыт шебер эрекет жасаганмен б1рдей, адам хатты шебер, суду жа­ зуга машыктанады ал, мунын ©з1 рухани азык жэне ол осымен каншалык кеп айналыскан сайын, соншалык мол рахатка кенелед1 жэне ие болган кабшетшен соншалыкты кушгп кещ л кош ын табады. Накосы сиякты, бакытка жетуге багытталган белгш б!р эрекеттер жара- тылысы бойынша жаннын бакытка куш бурын бешм туратын белш еп н ныгай- та тусед1 жэне оны актуальды етед1, жет1лд1ре туседь Озш щ жетшуше байла­ нысты жан материяга зэру болудан калады, одан арылады. Ол материянын 88
опат болуымен 6ipre ©3i опат болмайды, ойткеш 03íhíh Ka6merrepi унпн жэне GMip cypyi учли ол будан былай материяга муктаж болудан калады. MiHe, сол кезде ол бакытка жетедп Кдла тургындарынын бакыттан алатын улес1 сан жагынан да, сапа жа­ гынан да 6ipiHeH-6ipi артык, болатыны жене мунын 03Í каланын ic-epeK eTrepi аркасында болатын жетшгенджтердщ 6ipÍHeH-6ipÍHÍn каншалыкты артык- тыгына байланысты болатыны анык нэрсе. Сондыктан осытан сэйкес ала­ тын рахаттарда 6ipiHeH -6ipi артык болады. Егерде жан материядан денес1з белш т шыгатын болса, онда ол денелерге тэн акциденциялардан арылады , солай болтан сон жан туралы одан былай козталады деп айтута болмайды жэне будан енд1 денес1з нэрселерге сай сездерд1 колдану керек болады. (92-бет) Жан денеде болатын кездеп адамныц барлык жан дуниесшде бо- лып жататындар, енд1 материядан ажыратылтан жан жоншде TepicKe шыга- рылатын болута tmíc. Ал, енд1 жаннын осындай кушн тусшу мен козге елес- тету киын жэне эдеттен тыс жумыс, мунын o3i дене болып табылмайтын жэне денелерде болмайтын субстанциялардын формаларын козге елесте- тудщ 03Í киын сиякты нэрсе. Адамдардын 6ip урпаты о л т , олардын денелер1 курытан кезде олардын жандары азат болады да, бакытка жетеди олардын орнына осылардын ор - нын басатын жана адамдар келед1 жэне егер, бул адамдар да озшен бурын откендердщ ícíh ютейтш болса, онда булардын да жандары вздершщ дене- лершен азат болады жэне денелер1 опат болтаннан кейш булар бурынты урпактагы оздершен бурын откендердщ дэрежесше ж етт, денел1 емес нэрсе- лер калам Kopmi 0Mip cypeTin болса, сол матынада булардын жандары кер - иилес болып орналасады жэне бул жандар 6ip урпактагы адамдардын ездерше уксас жандарымен öipirefli. Материядан ажыраган озара уксас жандар 6ipiM eH -6 ip i косылып тускен сайын олардын эркайсысы согурлым зор рахатка жетш, кенеледи Буларга кейшп урпактардын жандары косыла тускен сайын, булардын рахаты бурын- Fbi откендердщ жандарымен кездесу аркылы орши туседп ал бурын откен урпактардын рахаты да кешнплермен косылудын нэтижесшде арта береди ейткеш булардын эркайсысы оз мэнш акылмен пайымдап, озше уксас жан - дардын мэндерщ де элденеше кайтара акылмен пайымдайды жэне пайым- далгандары болашакта сонгы урпактардын жандарымен косылганда арта тусед1 де, олардын эркайсысынын рахаты бара -бара кушейе береди Эр урпакта осылай болып келген. Эрекепшл акыл -парасаттын максаты болып табылатын енжогаргы шын бакыт, мше осында. Адаскан кала тургындарынын багыты (93-бет) Ал егер кайсыб1р каланын тургындарынын ю -эрекел бакытка жетуге багытталмаган болса, онда жамандыкка ушырайды. Бул ic-эрекеттер , 89
мешп оз1хат жазу ©нер1 немесе онердщ кайсыб1р турше катысты орекеттер болсын, ©здер1 онбаган орекеттер бола отырып, жанта да сол онердштегше сэйкес онбаган сапалар калдырады. Бул тургындардын жандары кеселге ушырайды, осыган байланысты олар сол ¡с-орекеттер! аркасында ие болтан пасыксапалардан рахат таба алады. Юно осы сиякты кеселдерден , мысалы, безгек сиякты кеселден, жан азабын шегш журген адамдар денелерш кеуле- ген д1мкэска байланысты ащы татамдардаи рахат, конш кошын табады жене осылардын аузын кермек татытып ж1беретш того тагамта тобет1тартпайды. Нак осы сиякты кесел жанды адамдар ©зшщ киялынын бузылуы салдары- ыан окбатан сапалардан кошл кошын ¡здейдт Тош кеселге ушырагандардын пшнде озшщ кесел1туралы ештене бтлмейтшдер, оздерш аккула саламат- пыз деп ойлап, осы ойта эбден бекш алый , дорнердш кенесше кулак аспай- тындардын кездесейж сиякты, жаны д(мкос адамдардын ¡тшнде озшщ кеселш сезбейтш жене ©зй-пн жанын кайырымды , саламат деп есептеп, басшынын, устаздын , акылгойдщ созш мулдем елен кылмайтындар да болады. Олардынжандары материята бапланган бойда калады да, материя- дан арылып шытарлыктай дорежете котерш п жетшмеиш, сойтш сонында материя опатболумен б1рге, олар даопат болады (94-бет). Кайырымды кала туртындарынын дорежелер1 олемдеп болмыс доре- желерше, ал б1рш 1ш басшы жаратушыта уксайды. Кала тургындары басшылыкжасай бшу жоншде жене ездершщтуасы болатын сапалары мен алтан торбиесше сай аткаратын кызметше карай б1ршен-б1р1 артык-кем туст жатады . Б1ршип басшы деп, туртындардын неге лайыкекежне карай оларта олде кызмет аткарудорежесш, олде басшы болу дорежесш аныктап, адамдардын орб1р тобыныц жоне белгш б1р топтын орб1р мушесшшорнын белгшеутш адамды айтады. Басшылыксатыларында б(ршил басшынын сатысында жакындайтындары, онан б1раз алысырактура- тындары да бар. Басшылык сатылары ен жогарты сатыдан кызмет аткару- шынын, сатысына дешн , ятни басшылыкка ешкандай катысы жок жоне онан томен туртан ешкандай сатыда болмайтын дорежете дешн б1ртшдеп темен- дей бередк Басшы осы сатыларды белплегеннен кеГпн, жаналык енпзпй келетш болса, ол каланын барлыктуртындарына немесе осылардын кайсы- б(р тобына тапсыртысы келетш ¡стер жожнде жана жарлык шыгара алады. Бул жатдайда ол муны озше ен жакын сатыларда туртандарта айтып, жарлык- ты орындатады. Булар оз тарапынан жанатыдан да томен турган келеа саты- лардагы тургындарга айтады, сойтш осы тортшпен бул ¡сте кызмет аткару сатысы бел плен гендерге такалтанга дешн томендеп кете бередт Сойтш кала­ нын турл( болшектер1 жотарыдан томен карай б1ршен сон б\р'\ орналасатын сатылартуршде езара байланыста жоне езара орайласып келКудп болады. Мундай кала табити норселер тор(зд1 болады, онын сатылары Б1рш 1ш Тултадан басталып элементтермен аякталатын омфде бар норселердш 90
сатылары Tepi3fli болады, ал булардыц езара байланыстары жене озара кел1су1 дуниедеп 6ipiHe-6ipi уксамайтын нерселердщ езара байланысы мен езара уштасып кел1су1 тер1зд1 болады. Бул каланыц eMipmici BipiHmi себепке уксас. Барлык баска eMip cypeTiH нерселер озЫ ц болмысы ушш BipiHmi Себепке мшдетп ж ен е осы BipiHmi Себептен шыгады да, (95-бет) тулганын сатылары 6ipTe-6ipTe темен , булар­ дын еркайсысы не баскарушы немесе баскарылушы болып, катан баскару iciHe ешкандай катысы жок, тек баска б1реулер ymiH тана кызмет аткаратын MyMKÎHтултамен барып аякталтанша, e p6ip тулганын сатылары темендеп кете беретЫ сиякты. MyHbm©3i Ke6iHece 6ipiHmi материята, осынын эле - менттерге катысына жатады. Калалар мен халыктарда зулымдык жойылтанда тана бакыт орнайды, зулымдыкдегенде epiKKymiHe непзделген зулымдык кана емес, табиги зулым­ дык та жойылуы керек, сонда олар табиги кушпен epiK KymiHe непзделген барлык игшкке ие болып бакыт орнайды. Кала еюмшщ ici, ягни басшыньщ ici кала болшектершщ езара бай- ланысын жене озара кел^мш орнататындай етт кала баскару, оныц тур- гындары игшкке ие болумен 6ipre, зулымдыктын тамырын жою ¡сшде 6ipiHe-6ipi кемек керсететшдей т е р т т орнату жене бакытка жету y m i H пай- дасы THeTiHHiH6epiH сактап, кобейтт , зиян келпретш HepceHi пайдалы етуге болмайтын HepceHiH зиянын жойып немесе азайтып, аспан денелер} берген игшктщ 6epiH карастыру. Bip сезбен айтканда, ол eKi зулымдыктын екеуш де жоюга жене eKi б{рдей игiлiктi орнатугатырысады. Кайырымды кала тургындарынын бакытка кенелу1 ушш 6biyi кажет болган нерсе (96-бет) Кайырымды каланыц ep6ip тургыны OMip cypymi нepceлepдiн алгашкы бастамасын, олардыц багынышты сатыларын , бакытты кайырым­ ды каланыц басшылыгын, бул басшылыктыц сатыларын , бакытка жетуге бастайтын мактаулы icrepai бш п алуга raie. Бакытка жетелейтш бул icrepai бшумен гана шектелуге болмайды, кайырымды каланыц тургындары оган ерекет колданулары керек. 0Mip cypin турган нерселердщ бастамаларын жене олардыц сатыларын, бакытты, кайырымды калаларга басшылык етут —осылардыц 6epiH адам не угымдартуршде ойлап, акылмен пайымдай алады немесе киялдай алады. Егер, осылар шын болмыстагы калпында адам жанында есер калдыратын болса, адам осыларды угымдармен ойлайды; егер адам жанында осылардыц бейнесц уксастыгы жене елштеу елестер1 есер калдыратын болса, адам буларды киялдайды. Бул 03i коршетш заттарда байкайтынымыз сиякты нерсе. Адам, мысалы, озш 03i немесе озшщ су бетше тускен ceyлeciн коредц не болмаса ол o3iHiH бейнесш су бетшен немесе айна тер1зд1 баска нерсенщ 91
бетшен коре алады. Адамньщ g3íh KepyiMi3 —дуниедеп норселердщ баста - маларын, угымдар аркылы акылмен пайымдаганымыз сиякты норсе. Адам- ды су бетшен KepyÍMÍ3 немесе оньщ соулесш K©pyÍMÍ3 киял сиякты норсе, ал оныц сеулеа айнадан Kopy¡MÍ3 ол норсенщ ©3íh емес, онын ©3Í сияктыны KopreHÍMÍ3re п арап ар. Нак осы сиякты , жотарыда атап откен норселердщ б1здщ киялымыздагы бейнесшщ шындытына келгенде, олардын ©3Í емес, соларды ескетуаретш елеа тана болып табылады. (97-бет) Адамдардыц Keninüiiri 03íhíh жаратылысы немесе уйренген даг- дысы бойынша, муны утым аркылы TyciHyre жэне ойлаута кабш етаз. Олар дуниедеп норселердщ непздерш, олардын сатыларын , орекетппл акыл -па - расатты жоне 6ipÍHmi басш ылыкты осылардын 6opiHe елштеуип бейнелер аркылы елестету1 керек. Атап откен норселердщ утымдары жоне олардын 03i 6ipey жоне озгермейтш утымдар, ал осыларта елштеугш бейнелер ор килы, ор килы дегенде, езш щ елжтейтш HopceciHe Караганда уксастыгы анагурлым жакын болады. Мысалы , адам бейнесшщ су бетше тускен соу- лесшен repi, онын езшщ су бедней коршетш бейнесшщ шын адамга уксас­ тыгы анагурлым жакын. Сондыктан 6ip топ адам немесе 6ip халыкпен салы- стырганда бул норселерд! елштеупп бейнелер туршде баскаша туршде елестетедп Мше, сондыктан да, турлш е кайырымды халыктар мен кайы - рымды калалардьщ барлыгынын сенетш бакыты öipey бола турса да, олар­ дын дшдер1 (зандары) ортурл1 болуы mymkíh. Дш дегешм1з —атап откен норселердщ немесе олардын бейнелершщ адамдардьщ жанында соулеленук Кдльщ копш ш кке бул норселерд1 жоне шын болмыста булардьщ калай OMip суретшш пайымдау киын болгандык- тан, оган муны баска одютермен , атап айтканда елттеугш бейнелер аркылы уйретуге тырысады. 0p6ip топ, адам немесе op6ip халык бул норселерд1 ©здерше негурлым белгш норселерге уксатады. Ал осылардын, б1реулерше негурлым белгш норселер баскаларга негурлым белгш норселерден ©згеше болуы mymkíh. Бакытка сенетш адамдардьщ коп ш ш п буган угым туршде емес, киял еле- сшдеп 6ip норселер туршде сенедг Адамдар кабыл алатын ереже, сыйлай - тын жоне ардактайтын бастамалар туралы да осыны айтуга болады: адам- дардын копш ш п буларды угымдагы емес, киял елеандеп норселер туршде кабыл алады. Бакытка угым туршде сенетшдер (98-бет) жоне бастамаларды угым туршде кабыл алатындар —будар даналар. Жан дуниес1нде киял болып берш- ген адамдар, буларды киялдагы норселер туршде кабыл алып , сенетшдер - булар сенушьлер. Елштеуш бейнелердщ 6ipÍHeH-6ipÍHÍH артыкшылыгы мынада: булардьщ б1реулер1 киялга анагурлым 6epiK орнаган жоне анагурлым жетыген, баскалары киялда онша жетишеген , б1реулер! шындыкка жакын- дау, баскалары - кашыктау , б1реулершде даулы жерлер аздау кездесед1 92
немесе бул жерлер оншалыкты даулы емес, ал баскаларынын даулы жерлер кеп немесе ол жерлер анагурлым айкын, не болмаса окай дауласып , онай эшкерелеуге болады. BipaK, атап еткен нерселердщ жогарыда айткан ер килы елжтеуш бейнелерь ездершшайырмашылыгына карамастан, ö i p i M e n - 6ipi орайласып кел1су1 m y m k íh . Бул кел1сумынажагдайлардаболады: егер атап еткен нерселердщ елштеупн бейнелер1 баска нэрселер ушш елштеу затына айналса, ал сонгыларга удлини нерселер елштесе немесе атап еткен ер килы елштенупл бейнелер тулганын непздерше, бакытка жене онын сатыларынаелштесе,сонда 6ipiM eH -6ipi келюедг Елштеу сапасы тургысы- нан Караганда немесе булардагы даулы жерлердщ санынын аздыгы жене айкындыгынын шамалылыгы тургысынан Караганда, булардын 6 e p i т е н багалыболса,ондаосыбейнелердщ 6epiH немесе кез келгешн пайдалануга болады.Алегербулар 6ipiH eH -6ipi езгеше болса,ондаелжтеусапасытургы­ сынан ен жетшген бейнелер жене булардын ¡лпнде даулы жерлер1 елде мулдем жок, немесе мундайлар аз , немесе мундай жерлер оншалыкты ай­ кын емес жене акырында, шындыкка анагурлым жакын бейнелер алдымсн тандалугатшс. Дегенмен , баска елжтеулл бейнелер кереказ деп тасталады . ЖЕТ1НШ1 Б0 ЛIМ КАЙЫРЫМДЫКАЛАГА TEPIC КАЛАЛАР (99-бет) Кайырымды калага надан кала, адамгерш ш каз кала, адаскан кала, сондай -ак кайырымды калада туратын жеке индивидтер карама -карсы болады. Калалардагы мундай индивидтер/35/-бидайдынарасындагы кара - кастар, епндщ жердеп донбек тастар немесе епндеп жене бау -бакшадагы арам шептер тергздй Осыдан кешн, жаратылысынан хайуан тер1здес адамдар келедй Жаратылысынан хайуан тер1здес адамдар кала тургындары болып табылмайды жене булардын, калалык б1рлест1ктер1 мулдем жок. Булардын imirme Kaftcbiöipi мал тер1здес, баска б1реулернжабайы антер1зд1, ал осы сонгылардын ¡лпнде кайсыб1реулер жырткыш хайуан тер1здес. Сондыктан булардын арасындатагы жерлерде жеке-дара журетшдер{ бар, ал 6ipirin туратын болган кунде де 6ipiMeH-6ipi хайуанша шагылысып тура- тындары да бар. Осылардын кейб1реулер1 тек шию етпен коректенедк кей- б1реулер1 еамдщ ecipefli, ал баска б1реулер1 тапкан олжасын жырткыш анша жулкылап жейдл Булар ел туратын мекендерден шеткер1 (100-бет) жерлер­ де - киыр солтуспкте немесе киыр онтуспкте турады . Хайуандарга калай карайтын болсак, оларга да солай карауымыз керек . Булардын ш ш де уй хайуандары тер1здыерш жене ептеп калаларда пайдалануга болатындарын Tipi калдыруга, оларды кулга айналдырып , уй хайуандары есеб1нде пайдала­ нуга болады. Ал енш пайдалануга болмайтындарын немесе зияндыларына 93
зиянды хайуандарга ¡стейтш амалдарды колдану керек. Дал сол сиякты , кала тургындарынын хайуан тэр1здес болып шыккан балаларына да осыны ютеу керек. Надан кала Надан калалардын тургындарына келетш болсак, булар кала тургында- ры болып табылады. Буларга тан кала ом1р1 жэне калалык б1рлестжтер эр килы болады: булардыц ¡шшде кажет калаларда кажеттж котам бар, айыр- бас калаларында айырбас котамы, пасыктык калада пасыктык котам , дац- гой калаларда дангой котам, мансапкор калаларда мансапкор котам, ужым- дарымен азат калаларда азат котамы бар: А) К аж ете каласы мен кажетпк котам дегежм1з —дененщ ем1р суруп жэне коргану ушш, кажетплердш бэрше ие болу ушш озара кемек корсе­ ту (101-бет) ¡а бар калалар. Буларга ие болудын эд1стер1 ар килы болып келедп бул эдКтер —епншшк , мал ес1ру, аншылык, урлыкжэнет .б . Аншылыкпен урлык [шапкыншылык] эдютершшэркайсысы купия да, жария да болуы мумкш. Кажетпк калаларынын ¡шшде кажетт1 нарселерге ие болу ушш барлыкенерлерд1 пайдаланатындары болуы мумкш жэне сон- дай-ак кажегп нэрселерд1 онерд1н б1р тана тур1 аркылы табатындары болуы мумкш: б1р тана егш ш ш к немесе онерлердш баска б1ртур! аркылы. Булар- дын туртысынан Караганда, ен лайыкты адамдар болып табылатындар сол каланын тургындарына тан кажетп нэрселерд1 тауып алуда негурлым ку, негурлым баскаргыш, нетурлым сак адамдар. Буларга басшы болатындар кажетп нэрселерд1 тауып алу ушш туртындарды пайдалануда негурлым бас­ каргыш, негурлым ку адамдар болады , осы нэрселерд1 оз колдарына сактап калуда амал тапкыш немесе сол нэрселерд1 ез1 бере алатын адамдар болады. Э) Айырбас каласы жэне айырбас котамы деп аукатгы болуды жэне бай болуды коздеп, кажегп заттарды осы заттардынорнына журетш нэрселердг дирхемдер мен динарларды кебейте беру ушш, ез бастарынын вм1р суруше ен кажетп заттары ж еткш кп бола турса да, кажеттшш сыртынан байлык- тын,тойымсызкулкыннынсонынатускенд1ктен тана заттарды жинаган успне жинай беруде тургындары б1р1не-б1р! кемек корсетш отыратын кала мен когамды айтамыз. Мунын взш олар не еселеп жинаудын барлыкэдютерш колдану аркылы немесе тек ( 102-бет) сол калата сап келетш эд1стерд1 кол­ дану аркылы жузеге асырады. Булардын ¡нпнде ен бай адам жэне байлыкка жетуде бэршен де кулыгын асырган адам кад1рменш адам болып есептеледт Тургындардын бай болу камын жейтш жэне сол байлыкты сакгауды жаксы баскаратын адам буларга басшы болып табылады. Мунда квкейтесп муктаж - дарды канагаттандыру ушш бай болудын барлык эд1стер1 колданылады: егшшшк кэаби мал еару, аншылык жэне урлык, сондай -аксауда -саттык . жалдау сол сиякты ержке непзделген эрекеттер жасалады. 94
Б) Пасы клык, кал асы мен пасыктык когамы деп кешл кетеру, езш-кулю немесе осы екеу1мен де айналысып, ш ш -ж еу, ойнас жасау аркылы сез1м рахатына балу тургын адамдарды б!р1не-б1р1 кемектесетш кала мен когамды айтады. Мунда ен зор ракат кун кору ушш кажет нэрселер емес, тен ге пайда- лы норселер, тек кана кеш л рахатшылыгына бату, мысалы, кеш л кетеру, взгп-кулк! ен зор ракат болып саналады. Надан кала тургындарынын ойын- ша бул кала бакытгы, езше- ез1 риза кала болып есептелед1, ейткеш бул кала кажетп затгар мен байлыкка ие болганнан кешн максатына жетедгБулардын ш ш де лэззаттану ушш кажетп каржылары мен заттары ен кеп адам ен кад1рмендк ен бакытгы жене ен риза адам болып табылады. В) Дангой кала жене дангой котам деп, туртындары буларды сезбен де, ¡спен де мадактап, баска калалардын туртындары буларта сый-сияпат жа- сап, ездер1де б1рш -б1р1 мадактап туруы ушш б1рш е-б1р1 кемек керсететш калатургындарын айтады. (103-бет) Б1рш-б1р1 мадактау тепе-тендш непзшде немесе б1ршш баска б1реу1нен артыкшылыгы непзш де жузеге асады. Ек1 жатыныц да тек болу непзшде, кад1рлеудег1 б1р кезде б1р жаты екш1±п жагына белгш б1ртурде курмет керсетсе, тагы б1р кезде екшгш жаты б1рш- гшсше дел сондай немесе одан асырып курмет корсеткенд1 айтады. Артыкшылык непзшде кад1рлеу деп, б1ршгш жаты ек1н ш1 жатына кур­ мет жасаса, ал екшгш жаты б1ршгшге онан асыра б1р курмет жасатанды айтады. Лайыктылык жон1нде де осыны айтута болады. Б1реу пелендей б1р курметке лайык болса, екшгш б1реу одан кеб1рек курметке лайык болады. Ал надан каланынтургындарында лайыктылыкдеген1м1з кайырымдылык емес. Оларда лайыктылык дегешм1з елде байлык, елде ракат керуге немесе кешл кетеру те жетшзетш нерселер. Болмаса, осы екеуш ш де б1рге болуы. Адамнын кажетш етеу уш1н кажетт1 заттарга мейлшше мол болуы неме­ се адамнын пайдалы болуы, ятни сол лайыктылыкка жетуге жатдай жасаута каб1летг1 болуы [оларда] лайыктылыкдеп саналады. Надан каланын кепш1л1к тургындарынын аса курметтейт1н тагы б1р нерсес1 —жешс. Олардьщ кебш щ п1к1р1нше, ж ешп шыккан адам бакытты болып саналады, демек, муны да надан кала тургындарынын лайыктылык ¡стершшсанатына косу керек. Булардын пш р ш ш е, адам б!р жолгы немесе кеп жолгы жагдайларда жешп шытуымен белгш болтаны ушш, не ез1 езд1г!нен немесе езш жактау- шылардын кепт1г1 мен куш! аркасында (104-бет) болмаса осы екеуш щ ар- касында жен1л1с кермеген1 ушш курметтеу керек. Демек, он ын вз1 баска- дан зорлык-зомбылык кермей, калаган кез1нде ез1 баскага зорлык-зомбы- лык корсете алатыны уш1н ол курметтеледт Буларда мундай жатдай бакыт деп саналып мундай адам курметт1, кад1рмен адам болады. Бул жен1нде ен лайыкты адам оларда ен зор курметке ие болады. 95
Атакты адамта келетш болсак, олардын пш р ш ш е , атак, бурын еткен урпактан ми рас болып калады, атап айтканда, егер онын экес1 мен ата-баба- лары бай болтан болса немесе рахат ом1рге кенелу угшн кымбат нэрселерге ие болып каржы-каражат мол болса, немесе олар кептеген норселерде утып шыккан болса жэне сонын аркасында баскаларта пайда келт1рген болса: б1р топ адамта немесе калан ын барлыктуртындарына; немесе олар вздершщ сулулытымен, тез1мдиппмен ж эн е ажалдан каймыкпайтын айбатымен, ятни жешске жету карулары болып табылатын нэрселермен козге тускен болса, атакты болады. Теп-тендк непзде курметтеу туралы айтатын болсак, мунын,ез1 курмет- ке Караганда одан тыскары б1рденемен немесе курметпн ез1мен келетш нэрсе, ез1 кызтанышпен карап журген адам муны кад1рлеу Yшiн сол адамта курмет корсеткенде болатын нэрсе, мундайлар, мысалы, базардагы сауда- саттык устшде болатын курметтеу сиякты. Таты да, олардын пшрш ше, курмет жасаушынын устшен карайтын адам улкен курметке лайыкты. Бул жоншде алтанда, артыкшылыктын сатыла- рымен жотарылай беру каланын баска туртындарына Караганда ен жогары курметке лайыкты адамта барып жеткенше, токтамай журе бередг Кала басшысы жэне онын эюм1 осы болады. Егер бул осылай болатын болса, онда сш рген енбектерш оз1м1з жогарыда атап еткен жагдайлармен салыстыр- ганда, ол адам ен жогаргы дэрежел1 лайыктыкка ие болута тшстг (105-бет) Егер ол калада курмет туту атактылыгына тана нег1зделген болса, онда ол адам сондай-ак баскаларта Караганда анагурлым атакты адам бол уга тшстг Нак осы сиякты, егер оларда курмет туту тек кана байлыкка нег1зделген болса, онда б1реудщ б1реуден артыкшылыгы ж эн е кад1рменд1г1 байлыгы мен атагына карай болады. Ал атагы да, байлыгы да жо к адамдар басшы- лыкка да, курметке де мулдем катысы жок. Булардын артыкшылыгы булар- дан баска ешб1реудщ асып тусе алмайтындыгында болгандыктан осындай адамдар ен жаксы абыройкумар басшы болып табылады. Егер осындай басшы калатургындарынын пайдасы уш1н жэне олардын куштарлыгын кана- гатгандыру уш1н баскалардын бэр1нен асыра эрекет жасайтын болса, онда мунын мэьйс1 сол, ол адам байлыкка жетуде, ракатка, курметке жэне кала халкы т1леген буларга пайдалы адам деген сез, бул адам кала журтына сол нэрселерд1 элде оз жанынан беред1 немесе взш щ дурыс баскаруымен жэне сол нэрселерд1 кала тургындарынын ипл1пне де сактауымен пайдасын тиг1зед1. Кала турпяндарына осы нэрселерд1 бергенде, курметтсн баска ештене талап етпей берет1ндер эш мдердщ ¡ш1нде ен кад1рменд1с1 болып табылады. Мысалы, эюм оларга байлык бергенде онын есесп1е олардан байлык талап етпейд1 немесе оларды рахатка белегеш уш1н оз1не рахат бер\ ;п талап етпеШй, соз1менде, ю1мен детексыйлауды, мадактауды, курметте\ ;и жэне 96
тан-тамаша калуды гана тыейдг Тургындар мунын атын коз1 т1р1сшде, олген- нен кешн де узак заман халык арасында кастерлеп жургенд1 гана тшейдг Дэл осындай адам олардын ¡илнде кад1рменд1 болады. Ол кала тургындары - на сыйлау унлн, олардын байлыкка, рахатка кумарлыгын канагаттандыру улпн немесе осынын екеу1мен де канагаттандыру улпн акшага, байлыкка муктаж боп журедк олардын сол байлыгы мен рахатын сактагысы келедг Оныносы багыттагы ю-эрекет1 каншалыкты аумакты болган сайын, онын байлыгы да соншалык мол болугатшсп, ейткеш бул байлыксол калатургын - дарынын байлыгы сиякты. ( 106-бет) Осындай сый-сияпат жасауды ¡згш к жэне юлдпешлдшк \сдеп санаган эюмдердщ кейб1реулер1 байи тусуге ты- рысады. Бул акшаны олар жер салыгы туршде кала тургындарынан жинай - ды немесе баска халыкты жешп, онын байлыгын тартып алады да, оны казы - нага салады, каланын коптеген шыгынын етеу улпн оз журтынын менлппне айналдырады; сондагы коздеген максаты —осы аркылы бурынгыдан улкен курметке жету. Алайда атаккумар эюм барлык эдю-тэсыдерд1 колдана отырып, озлпн жене ез балаларынын атын мэнп калдыруга, оз балаларын езшщ ескертшлл етт калдыруга, ез балаларына немесе ез руына оюмет б и л тн калдыруга тырысуы мумюн. Сонсон , ол байлыкты кушпен басып алып , оны баскага пайдаландырмауы, баска халык та буган бас и1п туру улпн, оны езше багын - дырып алып, журт кад1рлесш, курмет тутсын деп , дуниеш устнустже жинай беру!, баска ешб1реуге емес, тек езше гана тэн заттармен , мысалы, уйлллнщсэулетцсэн-салтанатымен , улыкдэрежемен , шен -шекпенмен езш ерекше тутуы мумкш. Сонан кешн ол адамдардан алшактай туседг Егер озш щ ошмет б и л т ныгая туссе, атаккумарлык зандар шыгаруы жэне онын ез1 мен руы баска- лардын устшен патшалык куруы тшс деген п1к1рд1 халыктын кулагына куюы мумкш. Бул жагдайда ол адамдарды дэреже -дэрежеге б олт , осы унлн сый - курметке ие болады жэне эрб1р дэрежедеп адамдарга атактын белгш б1р турлерш жэне атак эперетш нэрселерд1, айталык, мыналарды: байлык, кшм- кешек, уй -жай , тшст1 шен, мшетш колштер жэне адам дэрежесш котеретш баска нэрселердщ бэрш тагайындайды. Мунын бэрш ол дэрежесше карай улеспредг Осынын нэтижесшде эюмнщ мэртебесш котерулллердщ оган жасайтын курмет1 артып, комектесулл адамдардын ыкылас-ынтасы ку - шешп, оган бас шп , тагзым ететш тулгага айналады . Кала тургындарынын ¡ллнде атаккумарлар басшыга жш барып, оны ©зшш курмет тутатынын есше сала берген сайын, ол оз1 де сый-курметке ие болады, сойтт булар да езшен томен сатыда тургандар тарапынан да, жогары тургандар тарапынан да кад1рмен адамга айналады. (107-бет) Б1зкарастырган барлык белплер1 бойынша бул кала, эаресе курметтеудщ жэне курмет еттетш сатылардын максаты пайдалы юке 97
айналып осы сиякты нэрселер баскалардын бэрш е де пайдасына айналса, кайырымды кал ага уксас болып шыгады. Бул кала надан калалардын ш пндеп , ягни тургындары надан деп немесе осы сиякты баска атаулармен аталатын калалардын ¡ш шдеп ен жаксысы. Алайда, егер онда атаккумарлык барлык uieriHeH асып тусетш болса, онда ол жендеттер каласына айналады. Ал егер ол озгерш, epiicri калага айналса, онда мансапкор кала болады. В) Мансапкор кала жэне мансапкор когам жешске жетуде 6ipiHe- 6ipi комектесетж адамдардан куралады. Ал бул адамдарынын 6epi мансапкор­ лыктын тошрегшде 6ipiKKen болса гана ¡ске асуы m y m k í h . BipaK булардын арасында мансапкорлыктын азды-KonTirine, жешс турлерше жэне адам- дарды женюке жетшзетш заттардын турлерше байланысты айырмашылык- тар бар. Мысалы, кайсь^реулер адам каны ушш жешсп калайды, баска б1реулер1 —онын акшасына бола жеш сп калайды, ymiHiuüiepi - озгеш кул- дыкка айналдыру ymin жешске умтылады. Бул мэселеде мансапкорлыктын азды-KonTi дэреж есш е карай адамдар айкын жштерге болшедк (108-бет) бул б1рде адам ©Mipine кастанды к жасау, б1рде оны кул етуге кумарту, немесе олардынакшасын алуга кумарту болуы мумкш. Осынынбэршдеде адамнын умтылатын максаты жешс, жешлунпшн муны женетждей eujöip амалы калмайтын eTin жеш п, оны озж е багындыру, кулына айналдыру, ал жепунпнпгтугел кол астында болуы y u j í h , мансапкор адамдар булар жон1нде не каласа, сонын, б эрж е epiKTi болу, жешлуипмен emöip есептеспеу, кар- сылыкка кездеспеу. Булардын кайсыб1реулер1 устемд1к кол астындагыларга жаксы карау деп б1лсе, екжип 6ipeyaepi зорлыкка немесе каталдыкка непзделген деп быедг Сондыктан канкумарлыкпен эрекетжасаушылардын к оп ш ш п , егер ©3ÍHÍH жауы уйыктап жатса, оны олт1рмей, кашан ол оянганша онын ештецесшетимейдк Оны багындырып, жешп алу ушж алдымен онынкар- сылыкжасаганын кутедн сойтш купли асырып, ж ен уге тырысады. Осы адам- дардын кайсысы да жешст1 кумартады. Сондыктан ол кез келген басканы женуге ынтык. Ал енш б1реулер1 баска б1реулердщ канын тогу, акшасын тартып алуды кажетсжбестен, ол ушж куресуден бас тартады. Оларды Tipi калдырып, ©3ÍHe багындырып алады, 6ipiHe-6ipi жэрдемдеспейдк 6ipaK баскаларды ж ен у ymin 6ipiHe-6ipi кедер п жасамайды. Булардын басшысы баскаларды ж еш п багындыруга багытталган бас- и1ылыкка 6apÍHeH к у и т шыгады. Ылги да жешп шыгуга келгенде, баска- лардан жешлем екен деп сескенбей, ен айлакер, ен амалшыл осы болады. Булардын басшысы да, okímí де —осы. (109-бет) Булар баскалардын бэр ш щ жауы, булардын устаган эдет- гурпы, журю-турысы баскаларды женуге мейлжше бетмделген. Булар элде коп жешске ие болганын немесе жешспнн зор болганын, не болмаса 98
курал-сайманы мен кару -жарагын мактаныш етш , босекелеседь Жешске жене соган жетудш айла-амалдарына кабшегпк - не адамнын шшршде немесе онын денесшде, не болмаса денесшен тыскары болады. Денесшде дейтш1м1з мысалы, адам габанды болу магынасында; денесшен тыскдрыда дейт1шм1з онын кару-жарагы сай болуы магынасында; оныц пшршде дегежм1з басканы езше багындыруда акыл-парасатты болуы ма­ гынасында. Буларга тон касиеттер: табандылык, тайсалмаушылык, аяусыз каталдык, ©р кеуделш, ¡шш-жеуге мешкейлш, куштарлыкта, барлык игшкке ие болып алу да, зорлап та, багындырып та барлыгын жецуге талпынуда ешб1р канагатсыздык. Каланы тутас алганда онын тургындарды жешп алуга тырысу себеб1 баскага ие болу емес, оларга б1ршу кажетпп деп есептеу1 мумкш. Б1рак, женшс табушылар б1р каланын 1шшдеп ез корпплер1 болуы да мумкш. Сонсоц, женуиплер басканы жешп алып , багындыруга (1 10-бет) кумарту дорежес1 жагынан олде тепе-тен жагдайда жэне тепе -тен сатыда болуы не­ месе жешлген корнплерш жешп шыгуда б1ршен-б1ршш кабьлет1 не асып, не кем тусетш болуы мумкш. Сол сиякты , бул каланынтургындары баска­ ны багындыру кабыет1 жене оздершш козкарасы жагынан ©здерш баска- ратын жоне багындыру шараларын колдану жошнде нускау берш отыра- тын ошмге жакын болуы мумкш. Ал жешске тырысушы жалгыз гана адам болуы да мумкш. Осы жалгыздын карамагында барлык адамдарды багынды­ ру ¡сше жордем корсететш адамдары болады. Бул адамдар баскалардын б1рденесше ие болуга, б1рденесш тартып алуга тырыспайды, олар тек женуд1 гана квздейдк б!р осыган бола тырысады. Ол адамнын ©м1р бейнеа, табан - дылыгы осылай болган жагдайда, баскаларды жену ушш оган б1р гана осы- нын оз1 жетш жатыр. Мундай адамга колгабыс жасаушылар бул жоншен алганда сол адамнын айтактайтын ил, анга салатын каршыгасы сиякты . Клланын сонгылардан баска барлык халкы сол жалгыздын не тыесе соны ¡стейтш кулдары, оз1мдт дейтш туп жок, жоб1р шеккен, багынышка душар болган кулдары болады. Булардын кейб1реу1 сол ушш жер ©ндейдк баска б1реулер1 сауда-саттык жасайды , ал оюм болса б1р гана максатты коздейдц ол максат —баскэлардын боршш ©зше багынышты болганын, ез1 устем болганын, олардын зоб1р шеккенш кору, баскэлардын , ешкандай пайда келт1рмейтшш, тек кемтарлыкта , багынышта болганын жоне осы мансапкор кала оларды билеп отырганын кору. Бул каланын барлыктургын - дары б1рдей мансапкор бола бермеу1 мумкш , булар каланын тек жартысы гана болуы мумкш, б1рак мансапкор кала деген атакты ондагы тургындар- дын боршетугел колдануга болады. (111-бет) Кала жешстщ тек б!р турше гана талпынып, б!р гана осынын взшен ракаттабатын болса гана оны осы магынада гана мансапкор кала деп атауга болады. Егер калатургындары жеш сп калаганда нетутыну затгарына, 99
немесе байлыкка ие болу, не болмас ракатка кенелу ушш , немесе курметке ие болу ушш, немесе осылардыц берше б1рдей ие болу ушш x e n i c r i калай- тын болса, онда бул баска 6ip турдеп мансапкор кала болып табылады, ал бул калалардын, тургындары туралы бурыныракта енпме еткенб1з. Осын - дай калалардын бэрш кейб1р адамдар мансапкор калалар деп атайды, 6ip aK бул атакка анагурлым лайыктылары осы максаттын ушеуш де зорлык- зомбылык аркылы жузеге асыратын калалар. Бул калалар уш турге болшедп мансапкорлыктургындарынын 6ipeyiHe гана, тургындардын жартысына немесе тургындарынын берше тугел тен болатын калалар /36/. Булар баскаларды озше багындырып, жазалауга тырысканда, не ба- гындыру, не жазалау емес, баска 6ip максатка жене баска 6ip ниетке бола багындырып, жазалаугатырысатын болуы мумкш . Демек, жешспен б1ргетагы баска 6ip максатты кездейтш баскаша кала­ лар да болады. Bip кала жеш ске немен болса да, калай болса да жетуге тырысады . Бул калаларда озше тук пайдасы болмаса да баскага зиян шекДру тэрттке ай- налган. Мысалы , зорлык -зомбылыкжасаугакуныгудын салдарынан 6ipeyai олт1ру осыган жатады. Бул арада кайсыб^р курес пасык нэрсе ушш болып отыр, арабтар туралы осылай деп айтады. EKiHmi 6ip кала ж ен 1ске кумартканда ез тургындары пасыктык деп атамай, мэртебел1 деп, абзал деп артыкша багалайтын нэрселер ушш кумар- тады, ал бул жагдайда, егер соларды зорлык -зомбылык колданбай колга Tycipe алатын болса, онда олар зорлыкка бармайды . Уш1нш1 6ip калада багалы (112-бет) заттардын 6ipiH колга T y c ip y r e комектесед1 деп сенгенде гана баскага зиян шекпред1, басканы елт1ред1. Ал егер сол калаган нэрселерш куш колданбай немесе курес журпзбей-ак молы- нан алуга немесе ж еткш кп молшерде алуга болса, баска 6 i p адамнан epiicri сыйлык рет1нде ала алатын болса, онда олар осыныц ез1мен-ак канагатта - нады, куш колданбайды, курес журпзбейд1. Мунда адамдар да ете орекетшы, оте кад1рменд1 адам болып саналады. Б1р1нш1 турдег1 каланынтургындары, баскаларды жещп шыгып, багындырылгандардан тек кажегп нерселерд1 гана алумен канагат етед). Жешп шыккандар акша ушш немесе баскаларды кулдыкка салу ушш кашан олар осынын бэр1нен журдай болганша курес журпзед1, б1ракжешп болганнан кей1н жене ©3iHin калауын, кездеген тала- бын канагатгандырганнан кейш, солардын 6epiH калдырып кетед1, оз1недеп ештене алмайды —мундай жагдайлар да болады . Мундай адамдар да мадак- тауга, сый -курметке лайыкты адамдар . Атак -курметке ие болу упнн атак - кумар адамдар осы нерселердш koôîcîh колданады. Мансапкор калалар атаккумар калапардан ropi анагурлым катал, аяусыз келед1. Булар кала журтынын коз алдында оз байльшьша масаттанады , 100
ойын-кулкне , тамашага бер1лед1, ейткеш булар ездерш барлык баска кала­ лардын тургындары ¡шшде ен. кад1рменд1с 1м1з деп керсетедк осыган сэйкес баска тургындарды менсшбей карайды. Не куш жок, не атакка деген кумар- туы жок бул калалардын алдында мансапкор калалардын тургындары ектемдшк, текаппарлык керсетедь дацгойланады , мактаныштык бицйредк ол калалар булардын ездер1 устаган дестур-жолды устамаганы ymiH, ба- кыттын елгшдей eKi typíhíh 6ip де 6ipiHe муктаж болмаганы ушш , ездер1 тандаган ем1рдщ мактаулы сапаларына мысалы, еркшдштк сеулеттш кт 1 ¡здегеш ymiH оларды турпайыларга жаткызады. Сондыктан булар ездерш тэкаппармыз, улыкпыз, ектемб1з деп (113-бет) мумкш TinTi ерекетш1л деп атауга да лайыкпыз деп есептейд1. Енд1 булар байлыкка, ойын -кулк1ге, сауык -сайранга кумар болатын болса, олар осыган кол енершщ аркасында емес, ездершш тек жешске кабшеттшп аркасында жетед1. Булар ymiH байлыктын да, сауык -сайран GMipre жетудш жолы да зорлык-зомбылыкжасау . Ал жешс буларды онан бетер дандайсыта туседк Булар катал адамдарга жатады. Ал б1ршпплерге келет1н болсак, олар акылсыздар. Сонымен, атаккумар адамдардыц 1ш1нде сый-курметп тек сонын Q3Í уш1н емес, байлык ymiH 1здейт1ндер бар. Булардын 1шшде баскаларды езде- р1не курмет керсеткенде, тек сол аркылы солардан , не баскалардан байлык кел1п Tycin жатсын деп кана кумартады. Булар еюмет бил1пне кумар бол- ганда калатургындарынын ез1не багынып туруын кумартады. Ондагысы - осынын аркасында байлыкка ие болу. Олардыц кеб1 байлыкка умтылады. 9юметбил1пне жене баскаларды езше багындыруга кумар болганда, k©6íhíh кездейтЫ байлыкка ие болып алып, оны ез рахатына жумсау. Олар былай есептейд1: езд ер1н1н баскага ектемд1г1 жене баскалардын оларга багынуы негурлым KyiiiTi жене толык болган сайын, солгурлым рахаты да кеп болмак. Олар кала тургындарын ез бшигшде устаугатырысады, ондагы максаты - соларга устем болу жене тургындардын 1ш 1нде 6ip де 6ipeyi мунымен тайта- ласа алмайтындай зор байлыкка жету, ол байлыкты кен 1л шаттыгына, ел - шеус1з imin-ж еуге , зинакорлыкка жумсау , бул ж ен 1нде оган ешк1м тенесе алмайтындай байлыктын саны мен сапасына ие болу. (114-бет) ¥жымды кала —бул ерб1р тургыны не каласа, соны icTeyre epiKTi кала/37/. Мунын тургындары 6ipiHe-6ipi тен. Булардын зандары жеке адамдардын ешкайсысына em6ip артыкшылыкжасамайды. Булардын б!р!не- 6ipÍH¡H жене баска калалардын тургындарынын бил1к жург1зуге олардын 6ep ÍHÍH бостандыгын асыратусуд1 кездейд1. Олардын 1ш1ндетурл1 кулык- тар, турл1ш ет 1рш ш к камдары, ниет -тыектер , сансыз кеп заттармен кешл кетеру кездес1п отырады. Олардын тургындары 6ip-6ipiHe уксастыгы да, айырмашылыгы да бар толып жаткан топтарды курайды. 101
Барлык осы калаларды оз бойында 6ipÍKTÍpeTÍH бул калада пасыктык пен абзалдык уштасып отырады, g3ímí3 жогарыда атап еткендей, басшы - лыктын кандайы болса да кездеседп Бул каланын журтынын оздерш баскаратын басшысына ешкандай катынасы болмайды, ©йткеш булар оз басшыларын ездер1 тагайындайды, ал басшылык етуннлер не icTece де оз багыныштыларынын еркш орындайды. Булардын басшылары багынышты - ларынын еркше багынады, ал сонгылар басшылардын буйрыгына мойын усынбайтын болгандыктан, бул калаларда шындыгына кел генде басшы да жок, багынушы да жок . Оларда kím де kím кала тургындарына ерю ш йк берсе, kím де kím солар- дынтшепн, талабын канагаттандырса, олардыносы еркш дтн коргаса жене солардыц 6ip-6ipiHe жоне душпандарына деген алуан Typai тьпек-талапта- рын орындап, kím де kím озшщ TÛieriH кажетп заттарымен Fana тежеп отыратын болса осылардын 6opi мадактауга туратын курмегп адамдар болып табылады. Олар багынатын ен кад1рменд1, ен лайыкты адам осындай болады. Ал булардын баска басшылары оз кол астындагы тургындардын калауы мен талабына сейкес игшктерд1 тауып бере отырып, оздер1 сол туртындарымен тен дережеде болады, осынысы унпн калатургындары булардын cinipren enöeriHe лайык курмет корсетедк мал-мулш сыйлайды . (115-бет) Баска басшыны кала тургындары оз дережесже лайыкты деп санамай, оздерш одан ropi ¡зплеу деп есептенш, ойткеш олар бул басшыга оз муддесше пайдаланбастан, сый корсетш акша берген едк Бул калада сол каланын тургындарынын калауын канагаттандырудын аркасында немесе кала баскаруга ата-бабаларынын откендеп данкы арка - сында жене басшылык етуге деген кукыгына ие болудын аркасында елдщ сый-курметше ие болган басшылар болуы mymkíh. Бул жагдайда осы кала- пын тургындары осындай адамнынбасшылыгында болады да, бул каланын тургындарынын барлык надандык'плектер1 мен максаттары барыншатолык формата ие болады. Мундай кала барлык надан калалардын ¡нйндеп ен га- жайыбы, бакыттысы болады. взшщсырткы öeüneci жагынан енсеулетл, ei i сулу кала болады да, осынын аркасында ерб1реудщ сушки баспанасына айналады, ойткеш бул калада кайсыб1р адам болсын 03¡híh калауы мен та­ лабын канагаттандыра алады. Сондыктан да журт осындай калага агылып келш жатады, осында коныстап калады . Бул каланын шенбер1 ecen ci3 0 ce береди Мунда ер Typai адамдар туып, ор Typai некелер киылып, ор килы жыныс байланыстары болады, мунда теп мен тербнеа ер Typai балалар еседп Бул кала 6ip-6ipiHen озгеше белшектер1 ( 116-бет) бар 6ip-6ipine енетш коптеген б1рлсстжтерден турады, мунда шет ел адамдары тургылыкты журттап ажыратылмайды, олардын калауы мен талабы 6ipiKKeii болады. 102
Сондыктан журе кеде б1р замандарда осы каладан ен лайыкты адамдардын тууы эбден ыктимал. Мунда даналардын, шешендердш, акындардынсан алуаи турлер1 кездесетш болады. Бул каладан б1рсыпыра адам осы каламын езшен туган кайырымды калага белЫ п ауысуы мYмкiн. Сондыктан , баска налам калаларта Караганда, дол осы калада ¡згш к пен зулымдык коб1рек катар ом1р суре алады. Жоне бул кала кенешп , халкы кебейген , толыккан сайын бул онда ¡згшк пен зулымдык соншалык коп жоне куши катар ом1р суре алады. Эрб1р надан кала ез алдында ез максатын кояды.Эрб1р басшылык не ен кажет заттарга, немесе байлыкка, немесе жан рахатына, немесе сый -курмет - ке, данкка, мадакка, не жешске, немесе азаттыкка жетуд1 оз алдына максат епп кояды. Сондыктан мундай басшылык акшаны турл1 норселер сатып алуга жумсайды. Муны ошресе ужымды каланын басшылыгы жвншде айтуга болады: мунда тургындардын б1рде б1р1 басшылык жасауга баска б1реушен кем лайыкты болмайды жоне мунда егер осылардын б1р1не ошмет би лтн берген болса, онда мунынтургындары сол уакытка деп бшнки сол ушш сактаган немесе олар осынын аркасында онан акша алуга жоне баска сый-курмет коруге тырысады . (117-бет) Буларда юмде-юм тургындардын сан алуан п лен мен арма - нын, бул армандары каншалыкты ор тарапты болса да, канагаттандыру , буларды жаудан коргау ушш кажетп жаксы акыл-ой мен тапкырлык керсе - тепн жоне оз1 ен кажетп норселерд1 канагаттутып, ез пайдасына ештене алмайтын басшы ен кайырымды басшы болып есептеледк Оларда нагыз кайырымды басшы калатургындарынын кимыл-орекетш баскарып, оларды бакытты ом1рге бастап отыратын басшы, б¡рак мунда кала тургындары да оз тарапынан онын езше басшылык епп отырады. Ал егер ол оларга басшылык етсе, онда ол кешннен не орнынан ауыстырылады , не сол орында калады немесе тиянаксыз басшылыкорнына ие болып калады. Сол сиякты надан каланыцоркайсысынын тургындары оздершш карым- катынастарына жвнеплектершесай келепн адамнынплегше жету жолын жешлдетш, осыларгадоулетберш , соны сактайтын адамнын басшы болга - нын тшейдк Олар кайырымды адамдардын басшылык жасауын каламайды жоне кабылдамай тастайды. Алайда кайырымды басшылыктардьщ пайда болуы боршен герк варесе, кажеттшк калалары мен ужымдык калаларда негурлым мумк1н жоне онай жузеге асырылады. 0м1рге ец кажетп норселерге, байлыкка , жан ракатына, сауык -сайран мен сый- курметке , зорлык -зомбылык жасау аркылы да, жешс аркылы да ие болады, сондай -ак мунын баска да жолдары бар . вздерЫ н алга койган максатгарына сойкес калалар мен олардын бас­ шылыгы терт турге белшедк 103
Олардыц кайсыб1реулер1 ©знйц максатына жешс аркылы жене зорлык- зомбылык аркылы, ал баскалары баска да жолдармен жетуге тырысады . Буларта женю жене зорлык-зомбылык(118-бет) аркылы жететшдердш жене карсылык жасау мен куш колдану жолымен сол ие болтан нерселерш кортайтындардын денеш шымыр, к у д т болута, ал булардын адамшылык кулкына аяусыздык, дорекыж , ажалдан тайсалмаушылык касиеттер тен болута thíc. Булар мунымен 6ipre ©зшщ коздегешне жету ymiH курал-сай - ман ©Hepine жене баскаларды калай жец ш , батындыру амалдарына жетж болу керек деп есептейдт Бул олардыц 6epiHe тен касиет. Жан рахатына бершетшдер ушш жене imin-жемге, ейел кумарлыкка жумсактык, epiK куш шщ е л а з д т сонша, оларда ашу-ыза купи дегеж\йз Tirnï болмайды немесе мулдем дерлж жоталып кетедт KepiciHiue, баскалар- да жан мен дене мушелер1 ретшде ашу-ыза мен куштарлыктыц куш тшп мен кайсарлыты сонша, булар осынык екеуш б!рдей канагаттандырарлык ерекеттер жасаута мумкшдж береди Олардын, жан дуниесшде ашу -ыза мен куштарлыктыц октем дт б1рдей болады. Сонымен 6ipre оз кумарлытын канататтандырута бар жанын салып, тырысатын жене осытан канша куш керек болса, соншалык куш жумсай- тын адамдар болады. Бул ретте бойдаты ец абзал касиеттер еркашанда мейлшше пес нерсеге сарп етшедк Атап айтканда, ой кабшел ашу-ыза мен куштарлык куштердщ кызметше жепледц ал ашу-ыза кунл тэты да сол куштарлык куиншцкызметш аткарады. Адам бул жатдайдаезинцой -шюрш ашу-ыза ерекет1 мен куштарлык ерекеж нелжтен болады дегешй аныктау ymiH сарп етеди Ол ашу-ыза кушшщ жене онын мушелершщ ерекетш iiuin- жеу рахатын, зинакорлык рахатын канататтандыру унлн жене осыларта колы жетш, соны сактаута жатдай тутызатын нерселерге жумсайды. Мундайларды деулетп туржтер мен арабтардан —шолд1 жер (119-бет) тургындарынан коруге болады, ойткеш оюмет б и лтн е талпыну , iuiin- жеуге мешкешпк пен зинакорлыкка куштарлык бул адамдарта тен касиет. Сондыктан булар ейелге табынады. Олардын ko6 í бузы к жолга тусед1 де. муны азтындык деп есептемейдц рухани дуниеа жыныс куштарлытына белшесшен батса да, одан бойын тартпайды. Осылардын ko6 íhíh жыныстык катынаста корген- бшгешнщ 6epiH ейелдер алдында мактаныш етш айтып отыртанын кездеспруге болады. Олар ейелдердщ коз алдында ездершщ дережесш арттыру ушш еш перееден тартынбайды. Эйелдердщ жамандаган нерсесш олар жамандык , ал олардын мактатандарын жаксылыкдеп санайды. Олар ейелдердщ еуес - койлытыныц берш орындайды, сойтш , булар кобше ейелд1ц жетегйще бо- лып, уй iурмысын ейелдер1 баскарады. Олардыц ko6 í осы себеппен ейелдерш байлыкка уйретш, оларды ауырецбекке жекпейдт Эйелдерд1 сенкойлыкка жене бос отырута уйретш, ен ауыр кара жумыстыц 6epin 0 3 Íорындайды. 104
Бурабаев Мукаш Сейсембасвич (Алма-Ата, 1976).
В к р у г у у ч е н и к о в ( а в г у с т 1 9 8 4 ) .
С супругой Светланой Валихановой. в гостях (Бишкек, 1995);) па Иссык-Куле (2002);
Н а ю б и л е е С и е т л а п ы Н а л i i x a i i o m n . i ( 1 ) . - и у р о ч и щ е А л м а - А р а е а п ( 2 0 0 5 )
Б у р а б а с в М . С . с у ч с и и к а м и / с л е в а н а п р а в о : д о к т о р ф и л о с о ф с к и х н а у к Н у р м у р а т о и С . Е . , Б у л с к б а с в С . Б . , Н а у ч н ы й с о т р у д н и к К о н ы р б а е в К . М .
Ученица М.С. Бурабаева: кандидат философских наук Жолмухамедова Н.Х. Научный сотрудник Сапдыбасв Ж.С
ca О.О 0H HCD XЮ §1Ü 1< 's ■e
«Лучше гор могут быть только горы...». На горных тропах Заилпйского Алата\.
2. Пасык, кала Пасык кала —бул тургындары еуелп бастамага сенш , бакытты киялдап , соны арман ететш, соган сен т , бакытка жетюзетш ерекетгерд1 басшылыкка алатын, оларды бше, сене турып , б1рак сол ерекеттердщ б1рде-б1рш орын- дамайтын, кайта, вздершщ арманы мен тшеп жагынан белгш шамада надан калалардын (120-бет) тургындары максаттарына: сый -курметке , жешске жене тэты сондайларта жетуге бей1м туратын ездер1н1н барлык ерекеттерш жэне каб1лет1н сотан батындыратын кала. Бул калалардын турлер1 сан жагынан надан калалардын турлер1не дел келедк ейткен1 олардын ерекеттер1н1н бер1 надан ерекеттер болып табылады жене мшез-кулыктарынын бер1 надан м1нез-кулыктар. Булардын надан кала­ лардын тургындарынан айырмашылыгы тек ездер1н1н кезкарастарында гана. Бул калалардагы тургындардын б!рде-б1реу! максатка мулдем жете алмайды. 3. Адаскан кала Адаскан калаларга келетш болсак, булар - тургындары жагдайлар тура - лы тус1н1ктер1 жалган, б!з айткан угымдарга т1пт1 сейкес келмейт1н тусш ж - терд1 ездер1не басшылыкет1п алган калалар. Оларда еуелп бастама туралы б1здщ айткандарымызга сейкес келмейт1н жалган тусшжтер мен бакыт ту­ ралы шын бакытка сейкес келмейт1н тус1н1ктер калыптаскан. Оларда бакыт туралы жалган угым пайда болган. Олар ешкашан бакытка жетюзе алмай - тын ерекеттер мен кезкарастарды басшылыкка алады. Эрекет жасаушылар Кайырымды калалардагы индивидтер кептеген турлерге белшедг Олар­ дын ¡шшде (121-бет) бакытка бастайтын ерекеттер жасаушылар бар, б1рак булар вздершщ ерекетгер1нде шын бакытка емес кайдагы б!р баска бакыт­ ка умтылады, соньщ аркасында адам сый -курметке , бшпкке , байлыкка жене тагы сондай игшктерге жете алады. Булардын 1ш1нде надан каланыц кейб1р кагидалары мен максаттарын басшылыкка алатындар бар, б1рак оларга кайырымды калалардын зандары мен кагидалары кедерп жасайтын болгандыктан, булар зан шыгарушынын аузына карайды жене солардын жазгандарында айтылган сездер1не карайды, сейт1п оларды ©здер1н1н тшепне сейкес тусшедг Осылай тус1ну аркылы олар сол кагидаларды бурмалайды. Мундай адамдар бурмалаушылар деп аталады. Булардын ¡ш1нде бурмалауга тырыспайтындары да бар, б1рак зан шыга- рушыны дурыс тус1нбегенд1ктен ж ене онын айткандарын жете укпагандык- тан, олар кала зандарын зан шыгарушынын тусшд1ру1 бойынша тус1нбейд1, сейт1п бул адамдардын 1с-ерекеттер1 б1р1нш1 басшынын максаттарына сейкес келмейдг Олар мунда дурыс тус1нбегенд1ктен ерекеттер1н кате жа- сайды. Булар —д1нд1 (занды) бурмалаушылар. 105
Баска б!р адамдар ездершш создершде ездерше жене баскаларга арналган зандарды бузып, бурмалауы мумкш , б1рак, осылай ете отырып, олар кайы- рымды калага карсы орекет жасамайды, кайта, керюшше, акикатгы басшы- лыкка алады ж ене шындыкты белуге ынтыгады. Бул тектес адамдар угымы- нын жогаргы сатысына, ешнорсе бурмаланбайтын сатысына котершедг Егер олар осы сатыга котерыгенше канагаттанса, онда олар осында так­ тайды, ал егер канагаттанбаса ж оне оган карама-карсы кагидага ауысатын болса, онда олар жана сатыга котершедк сейтш олар сол сатылардын, б!р!не жетш канагаттанганша осылай журе бередп Ал егер булар тусшштщ бул сатысына да канагаттангысы келмесе, онда олар акикат сатысына жоне заттар ю жузшде кандай болса, сол кушнде тусшу сатысына котер1лед1 де, олардын тк1р1 сол жерде токтайды. (122-бет) Булардын ¡шшде оз1 тус1нет1н норсеш бурмалайтын адамдар- дын тагы баска б1р тобы бар. Булар келеа сатыга котершген сайын , оны бурмалай беред1 де, акикат сатысына жеткенше осылай журе бередг Б1рак, олар оны тагы бурмалайды. Осынын борш олар ок1мет бш нпне жету ушш гана немесе оздер1 бей1м турган надан калалар тургындарыньщ баска б1р максаттары ушш 1стейд1. Олар колынан к елген ш щ бер1н бурмалайды да, жан дуниелер1нде бакыт пен акикатгы ныгайта, жаксарта жоне бек1те тусетш создердщ ешкайсысын ест1г1с! де келмейд1. Олар бакытты бурмалаган угым- нын непзш де кабыл алады. Бакытка жетт1к деп киялдайды, сондыктан да олардын, к оп ш ш п надан калалардьщтургындарына Караганда баска мак- сатгы коздеп ед1к деп , сырттай оздер1н актауга тырысады. Олардын, ¡пднде баска б!р тобы бар: ол топтын бакьгг пен т р т ш к бастама- сы туралы оз туаш п бар. Олар ез акылымен оларды тусшуге мулдем кабн летаз ор1 оз туЫшп бойынша оларды жеткшкт1 молшерде менгеруге олаз. Булар ездерш щ тусЫктерш бурмалайды да, кайшылыктарга тап бола- ды, сойт1п акикатка б!р табан жакын тус1н1кт1н, сатысына котер1лген сай­ ын, олар оны бурмалайды. Булар акикат сатысына котергле алмайды. ©йткеж олардын акыл-парасаты оны танып -бшуге кабш етаз . Булардын коб1 езде- р1н!н тусшштерш бурмалаганда оларды шынында да кайшылыктар болган- нан емес, олардын тус1н1ктер1н1н жетшмегеншен бурмалайды. (123-бет) Олар мунда шындыгында да кайшылыктар болгандыктан емес, ж т ойлама- гандыкган бурмалайды. Олардын к оп ш ш п , егер муны жетк1л1кт1 дорежеде жете усынуга ка- б1лет1 жетпесе немесе шын кайшылыктарга кездесе калгандай болса жоне сонын себебш ен акикатка жете алмаса, онда осынын акикатына жеткен адамды, соган жетт1м деген адамды атак уш1н, бил1к уш1н одеш от1р1к айтып жур деп есептейдк Олардын акикатты бурмалауга тырысу себептерк езде­ ршщ птрш ш е, жет1п отырган козкарасы дурыс болып кершедг Осыдан келш олардын коб1 акикатка жетпк деп ойлаушылардын бор1 де алжасады 106
деген корытындыга келедг Соган суйешп Keftôipeyaepi emôip мэселенщ memiMi жок е к е н д т туралы корытынды жасайды. Енд1 б1реулер1 осыдан келш пайымдадган нэрседе акикат мулдем жок жэне егер 6ipey 6ip нэрсенш акикатына жетпм дейтш болса, онысы алжаскандык болады деген коры­ тынды жасайды. Осы ушш кайырымды каланын okîmî осылар сиякты бре­ кет етуиплердщ эрекеттерш бакылауга алады. Адамдардын бул топтарын белгш 6ip шара колданып, каладан шыгарып ж1беру, жазалау , абактыга отыргызу сиякты баска да жазалау шараларын колдануы керек. Булардын ¡нннде Keftôipi уакыт оте акикат эрюмнш ©зше кершед1 жэне эр нэрсенш акикаты эршмнш сол туралы —ойы деп тусшетшдер1 де бар. Ещц кейб1реулер1 уйыктап жаткан KiciHin корген тусшдей тусшед1 немесе алыстагы акикатты мен керд1м немесе керейш деп турмын деп тусшедг Булардын енд1 б1реулер103iH акикатка ж етпм, мен оны ¡штей ce3in отыр- мын немесе мен акикатты ж^берш койдым, ещц оны кайта табуым ymiH ма- ган ©те кеп уакыт кажет деп ойлайды немесе б1реулер1 акикатты табу ушш барлык жагдай жасалса-дагы ©зшщ акикатты таба алмайтынын бшедг дл-Фараби . Азаматтык , саясат . Бейрут-Любнан:Дар -уа -мактабатуль -хиляль, 1996 . 21 -127 бб. Араб тшнен аударган: Жалгас Сандыбаев Тус1н1ктемелер: 1. « К и т а б а с-сияса эл -мэдания » —«Азаматтык саясат»депаталатынбуленбек тура араб ттлшен Эли Бумильхам эз1рлеген, Эл -Фараби . Китаб ас -сияса эл -ма - дания. Бейрут -Любнан: Дар-уа -мактабатуль -хиляль , 1996. 21-127 б.б. непз1нде казактшше аударылды. Эл -Фарабидщ бул енбеп эуел1де орыс т1л1нен аударылып жарык керген болатын. д л -Ф а р а б и . Элеуметпк -этикалык трактаттар. А., 1975. Енд1 б1здерге эл-Фараби бабамыздын осы трактатын орыс тшнен емес, араб тшнен тжелей казакша сейлетуге мумкшджтуды. Бул аударманын жалпы ерекш елтне келер болсак, к1таптын мазмуны айкындалып керсеплд^ бел1мдер1 мен такырып- шалары белплендк «Азаматтык саясат» араб тш нде б1рнеше рет басылымга шык- кан, солардын алгашкылары: Хайдарабат. 1927 ж., Мабай . 1938 ж., Кай р. 1948 ж. жэне Бейрут. 1964 ж. Сондай -ак , трактатгын кептеген колжазбалары да бар. Олар- дыдкейб1рш атап айтар балсак, онда: Add. 7518 Rich., У ндш тан. M.S . I. О. 3832., Туркия. Аясофия музеш . т.б. 2.дс -Сэбабэл -дууаэл — BipiHmi Себеп, BipiHmi Тулга, BipiHini Козгаушы деп эл-Фараби Алланы айтады . Ce6e6i, Алла элемнщ бар болуына себепшк Эл- Фарабидщ «6ipiHmi себеп», «6ipiHmi козгаушы», «6ipiHLui тулга» туралы угымы Аристотельдщб1рш1ш себеп, 6ipiHmi козгаушы туралы угымына сэйкес келмейдг Аристотельдщ «6ipiHiui козгаушысы», «дуниеш жаратушы» да емес, оны «ойлап шыгарушы» да емес. Бул тек кана езш 03i ойлайтын, 6ip орыннан козгалмайтын дереказ козгаушы, буюл элемге еш катысы жок трансцендентпк акыл. Алла ай 107
астындагы дуниеге пкелей емес, жанама турде, аспандыкакыл -парасаттар аркы - лы эсер етедп Эл-Фарабидщ Б1рший Тулга туралы: «Б1ршш1 дэрежеде туратын- нын кеп болуы мумкш емес, ол тек б1реу, жеке-дара гана болады . Калган дере - жедегшердщ ерб1ршде коптж бар. «Жалгыздык» деген создщ магыналарынын б1р1 эрб1р тулганы баскаларынан ажыратып туратын ерекше болмыска тарайды. Дел осы магынада кез келген тулга туралы ол жалгыз деп айтуга болады, ейткеш онын озше гана тон болмысы бар. Бул ез1 «тулга» деген [созге] сэйкес келетщ магыналардын б1рп Осы тургыдан Караганда, Б1ршип Тулга да б1реу. Ол одан тыскары барлыкб!реулерден гор], жалгыз дегеннщаныктамасы мен магынасына анагурлым лайык. Турган сатысы жагынан Оган тентусетш ештене болуы мумюн емес. Кер1сшше, ол —б1реу, дара жэне жалгыз. Бшу ушш Оган кандай да болсын б1р мэннщ кереп жок, мен дегенде сол аркылы Ол оз1 тыскары артыкшылыкка ие боларлыктай мэннщ кереп жок. [Нак осы сиякты Ол] танымалды болу ушш бас­ ка б1р менге [муктаж емес]», —д ег ен сездер1 К¥РанДагы 112 ш] «Ихлас» суресшщ магынасын айтып тур, ягни «Ол Алла, б1реу-ак. Алла мунсыз . Ол тумады да туыл- мады. Ор1 Оган ешюм тен емес». К¥Ран Кэр1м (казакша магына жене тусшт). Сауд Арабия. 1991ж. Аударган Халифа Алтай . 3. Эсбаб эс -Сэуани — «Еюнпл себептер» деп ел -Фараби жер бет1ндеп дуние денелер1нен баскаша деп есептейтш аспан денелер1 болып табылады. Аспан денелер1 жанды жене толык айналмалы козгалыс жасайды. Булардын бершщ жаны жене акыл-парасаты бар. Еюнпи себептерд1н саны аспан денелершщсаны- на парапар. Эл -Фарабидщ ойынша б1р!н1н. устше б1р! орналаскан тогыз аспан денеш бар. Ен алые сфера б1р орыннан козгалмайтын жулдыздар сферасы т.б. тогызыншы болып ен сонында ай келедг Орта гасырдагы барлык араби тшдеп философияга тен бул езшдж космологияда неоплатонизмнщ элементтер1 Птоло- мейд1н сфералар системасымен уштасып к ел т отыратыны сез1лед1. д л -Ф а р а б и . Элеуметпк этикалык трактаттар. Алматы . 1975 ж. 4. Эл -Фараби: «Денелердщ осы алты теп нщ орайласуынан пайда болатын жиынтык —дуние», —д еп орт а г асы рл ы к араби -лдцеп философияга сейкес дуниеш жеплудщтурл! дережесшдеп объекплердщ иерархиялык сатысы тур1нде керсетедг Иерархияда ерб1р объектжщ орны Аллага катысы жагынан белпленедь Олар: аспан денелер1, акыл -парасатты жануарлар, акыл -парасатсыз жануарлар, ес1м- джтер, минералдар жене торт элемент . 5. Эл -Фарабидщ Ек1нш1 себептерд1 «рухтар», «пер1штелер» жене тагы сол сиякты сездермен атау керек деген создер1 «Кайырымды кала тургындарынын козкарастары туралы трактатта» кездеспейд1. Сондыктан , ¥л ы ойшыл мундай атауларды Ислам дшшен алса керек. Дшде «рух», «п ерш те» деген создер мен угымдар ете кен тараган ер1 мусылмандардын арасында кунделшт] ом1рде кен колданыека ие болган создер. 6. “А к у1 фа«аль — «ерекетпил акыл-парасат», бул ай сферасына сэйкес дуние ж узш к, космостык акыл -парасат . Адамнын акыл -парасаты потенциялык саты- дан бастап, журе кеде пайда болатын акыл -парасатка карай барлык сатылардан отш, акыр сонында ерекетпил акыл -парасаггын эсер1мен осы сонгымен косылып кстели. Эл -Фарабидщ «ерекетпил акыл-парасаты» осыны барлык адам б1рдей жэне 108
ортак деп танитын Александр Афродизийскийдщ «ерекетшш акыл-парасатына» жакын. Э л -Ф а р а б и . Элеуметпк этикалык трактаттар. Алматы . 1975 ж. 7. Эл -Фараби жотарыда айтканымыздай: «Эрекетш1л акыл-парасатты «адал рух», «касиетт1 рух» жене баска да осындай атаулармен атаган жен , ал мэртебе деген1м1зд1 - пер1штелер жайы деп жене баска осы сиякты атаулармен атау керек» - дегенд1 Исламнан алсакерек. Ce6e6i, дшде «Рух эл-К ,удус» (касиетп рух), « р у х э л - Эм ин» (адал рух) - деп Жеб1решл nepimreHi атайды. Жвб1решл пер1штен1н кызмет1 Алла мен пайгамбар арасындаты хабаршы. 8. «Жан мвртебесшде туртан кептеген бастама себептер бар: булар —аспан денелершщ жандары, акыл -парасатты жануарлардын жандары жене акыл -пара - сатсыз жануарлардын жандары. Акыл -парасатты жануарга акыл -парасат куш1, талпыну купи, киялдау купи жене туйс1к купи тен», —деп ел -Фараби Акыл - парасат жанынын ушеу емес, терт куштен куралатынын айтады. ¥ л ы ойшыл жан мэселес1нде Платон мен Аристотельдщ ортасын устанып отыр. «Кдйырымды кала туртындарыныц квзкарастары» трактатында вл -Фараби Аристотель сиякты жан - ныц тертеу емес, бес куштен туратынын айткан болатын , ал бул енбег1нде терт кушпен шектел1п отыр. 9. Аспан денелершщ жандарында не сез1мд1к кабылдаулар, не киял болмайды. Аспан жандары ездершщ субстанциялары бойынша аса бшкке шыркаганы сон- ша, олар жаратылыстагы езш ен томен жаткандарды пайымдамайды , 6 i p a K оздершен жотары туртан « B i p i H i n i Себепт1» пайымдайды. Баскаша айтканда, EKiHini [себептерд1н]e p 6 ip e y i B ipiH m i [Себетз]пайымдайдыда,езшентоментуртан нврселерд1 пайымдамайды. Ал « B i p i H m i Тулта» болса, Ол езш пайымдайды жене 0 3 i H 0 3 i пайымдай отырып, денеде бар барлык нерсеж пайымдайды, ятни жара - тылыста бар нерсенщ барлытын белгш молшерде пайымдайды. C e 6 e 6 i , болмыс- таты жаратылыстьщ e p 6 i p i ез болмысын Сонын болмысынан алады. 10. Эл -Фарабид1н айтуынша адамды адам еткен акыл-парасат Kymi ©3iHiH мэш жатынан шын акыл-парасат болып табылмайды , ал баска нврселер болса шын акыл-парасат аркылы акыл -парасат куш1мен пайымдалатын нерсеге айна- лады, сондыкган мундагы «ел- 'ак и л ь» (акылмен пайымдаушы), «ма'куль» (акыл- мен пайымдалушы) жене «ел- 'А ки л ь» (акылмен пайымдау) сайып келгенде 6ip нерсе болып шыгады да, epeкeтшiл акыл-парасат сатысына котер1лед1. Олай болса, акыл -парасат Kymi шын акыл-парасатка айналып , 6ipiHmi катарда туртан бул акыл-парасат акылмен пайымдай бастайды . CeftTin материядан безген нер- селерге уксайды. 11. Денелш субстанция eKi бастамадан куралады - материя жене форма . Материя субстанциялык куш, ал форма онымен 6 i p i r i n субстанцияны шындыкка айналдырады. Материя форманыц субстраты , форма —материяныц кемелдеуппа , ятни форма материяныц аркасында©M ip c y p e a i , ал материя формалар ушш суб­ стратболыптанылады. C e6 e6 i, форма оз1нен03iболаалмайды,олар 03iH in болуы ymiHсубстратты кажет етед1. Материя тек форма ушш © M ip суред1. М атерияныц 6ipiHiui максаты - формалардыц OMip cypyi. Формалар кандай да болсын 6ip субстатга O M ip суретзи болганды ктан, материя формалардыц субстраты болып табылады. Сондыктан , материя формасыз , ал форма материясыз болуы мумк1н емес. Ендеше вуелп материя кандай да болсын формата ие болтан . 109
12. Эл-Фараби туйсшу куш1нде сез1м аркылы кабылданатын нэрселердщ бейнелерп киялдау кунннде жане акыл-парасат кугшнде акылмен пайымдалатын мендердщ формалары булардын материядагы формасынан айырмасы бар деп есептейдк Эаресе акыл-парасат кунннде акылмен пайымдалатын мэндерд1н фор­ малары материядагы формадан айтарлыктай алшак. Себеб1, адамнын киялында олардын формасы материядан куралады —дейд1 ¥лы ойшыл. 13. “ а л а э н н а к ,ауман — «кейб1реулер» —деп эл-Фараби бул жерде Платон мен Аристотелей айтып отыр. 14. Мундагы терт элемент антикалык грек ойшылдарынын айтканындай: то- пырак, су, ауа жене от. Сондай -ак, табигаттагы жаралган денелердщ формалары терт элементпн араласуынан жене б1р1мен б1р1н1н. орайласып уштасуынан туады. Осы формалардын б1реулер1 жогары, б1реулер1 темен болады. Мысалы, элемент- тердщ формаларына Караганда минералдардын формалары анагурлым жогары сатыда турады. ©амдштер езшщ барлык эр алуан турлершш формалары мине­ ралдардын, формаларынан анагурлым жогары сатыда турады. Акыл-парасатгы жануарлардын формалары акыл-парасатсыз жануарлардын формаларына кара- ганда, жогары сатыда турады. Барлыгы бес турл1 форма болады. 15. Ойшыл форма мен материяны алгашкы алты бастаманын (б1рщнй себеп, екшнн себептер, ерекетгщл акыл-парасат, жан жене форма мен материя) арасын- дагы кем жаратылганын айтады. Б1рак, форма материяда гана ем1р суре алады. Материя езшщ субстанциясы жене жаратылысы бойынша формата бола ем1р суредц мунын мен1 форманы алып беруде. Форма ем1р сурмесе, материя да ем1р сурмейд1. Форма материянын ем1р суру1 уш1н ем1р сурмейд1, кер1сшше материя формата бола ем1р суредй Материянын, ем1р суру болмысы осылай непзделген. Формации материядан ерекшелт осы. Дел сол сиякты материянын да формадан ерекшелт - ол ез1н1н болмысында кандай б1рсубстратгын болуына муктаж емес, ал форма субстратка муктаж. 16. Эл-Фараби денеаз субстанциялар, форма мен материяга Караганда, суб­ станция болуга анагурлым лайык деп Б1ршнп себептц Екшнн себептер мен ерекетнпл акыл-парасатты айтып отыр. Денес1з субстанцияларда карама-карсы- лык немесе бейболмыс касиеттер1 жок. Сондай -ак, олар косымша болмыска муктаж емес. Ал енд1 жогары дорежете б1р саты кетергпетш болсак, онда субстан­ ция болуга Екшнн себептер де, ерекетш1л акыл-парасат та лайык болмай калады. Себеб1 олар Б1ршнн себептен темен турады. Онын. устше, егер буларга осы тер1здес жетшмегендж тен болса, онда баска да турл1 жетшмегешнктсрден де кур емес, дел1рек айтсак, булардын субстанциялары баскадан алынады жене булардын болмысы да басканын болмысына ере журед1. Сейтш, ел-Фараби бул тер1зд1 жетымегендж «Б1ршнн Тулгадан» баска барлык тулгага ортак касиет. Булардын болмысынан анагурлым жетшген болмыс Алла дейд1. 17. Екшнн себептер мен ерекетшш акыл-парасаттыц кепшелж мен1 болуы- нын себеб1 - елем. Булардын кепше субстанциялануларыныц аркасында елем пайда болды. Б1рак, булардын осы кепшелену касиет1 олардын субстанция болмауына басты себеп. Екшнн себептер мен ерекетш1л акыл-парасат болмысы жагынан ездер1нен темен турган нерселердш менш пайымдамайды, тек Алланы жене онын менш гана пайымдайды. ПО
18. Аслан денелержж болмысынан баска болмыстар туады. Сондыктан, ас- пан денелер1 Ekíhuií себептерге тан кемшшктерге не, 6ipaK булар мунан Kopi жетшмеген, ойткет буларды субстанцияландырып отырган коштк касиет Ekíhují себептерд1 субстанцияландыратын коптжтен артык. Аслан денелержж жандары да Ekíhuií себеп пен эрекетипл акыл-парасат сиякты жалгыз Алланы жене Онын M0 HÍHпайымдап G3ÍHeHтомен дэрежедеплерд1 тыс калдырады. 19. Жогарыда ел-Фараби: «Онынболмысынын жетшук онын шын куй1, онын сэулетЕ эшекейлж пен сулулыгы озжен жогарыда турган нэрселерд1 акылмен пайымдагандыктан гана емес, сонымен 6ipre оз сатысынан томен турган нврселерд1 де акылмен пайымдалгандыктан игершедг..», —деп адамнын акылын айтады. Адам ез1нен жогары турган нэрселерд1 акылмен пайымдагандыктан гана емес, сонымен 6ipre оз дepeжeciнeн томен турган нэрселерд1 де ойлагандыктан акылы кемелдене туседЕ ЕндЕ бул арада эл-Фараби, евз жок Аристотельдеп табиги бол- мыстынтертсебеб1 туралы айтып отыр, булар: материялык, формальдык, максат- тык жоне козгаушы себептер. 20. Эл-Фараби Алланын барлыгы мен 6ipairi туралы айтады. «Таухид» —Алла- нын6ipairi Ислам aimnaeri ен бастапкы api непзгт шартгардын 6ipi болып табылады. Мухаммед пайгамбардын (г.с.) пайгамбарлык мждет1 жиырма уш жыл болса, сонын он 6ip жылын Мекке шаЬарында адамдарга Алланын б1рл1г1н насихатта- ган. ЕндЕэл-Фарабидж Алла туралы мына создерж салыстырыныз: «Ол —BipÍHUii. Егер Ол былайша болжбейтж болса, онда онын сан жагынан жэне болжудж баска да Typaepi жагынан болжуже eui6ip мумкждж жок. Ол бул жоншде де 6ipey. Сондыктан да дуниедеп баска нэрселерден ерекше туратын Онын болмысы баскаша болуы, баска 6ip нэрсе болуы mymkíh емес; осынын аркасында Ол —оз мэншдеп Тулга. Сондыктан Оны калган баскалардын бэржен ажыратып тура­ тын жагы —Онын мэнж куратын жалгыздыгы. «Жалгыздык» деген создж магы- наларынын 6ip ap6ip тулганы баскаларынан ажыратып туратын ерекше бол- мыска тарайды». No 2 туФшнрмеге караныз. 21. «BipiHmi Тулга абсолюгпк магынада сулу, ен саулети , ен kopíktí. Егер 6ipÍHmi Тулганын болмысы ен жетьпген болмыс болса, ендеше Онын сулулыгы баска сулулык иелержж бэржен асып туседЕ>, - деп эл-Фараби 6Í3re Алланын сулу екен1н, Онын сулулыгы баска сулулык иелержен асып тусетжж айтады. Ол сулулыкты баска жаратылыстарга 6epymi. Сондыктан, Одан аскан сулулык жок. Егер Одан аскан сулулык болса, онда BipÍHUii себеп 6ipey емес, екеу болар едЕ 6ipaK булай болуы mymkíh емес нэрсе. 22. Эл-Фарабидж: «Баска нэрселердщ [BipiHmi Тулгадан тыскары] ©MÍpcypyi Сонын ©MÍpcypyÍHeHтуады» немесе «Куннен тараган kyhhíh сэулеа сиякты элемде Алладан тарайды» - деген пшрлер1 Платонньщ элемнж жаратылысы туралы тео- риясына уксайды. BipaK, солай бола турса да BipiHmi Тулгадан шыгатын нэрсе- лердж OMÍp cypyi eui6ip жагдайда Онын eMip cypyiHin ce6e6i немесе Онын eMip cypyiHÍH максаты бола алмайды. Ce6e6i, максат дегешм1з влазджтщ белгю, ол Алла нуксансыз кэмш. Баскаша айтканда Алланын 0MÍp cypyi элемнщ болмы- сына теуелд1 емес. 23. Алла мен баска болмыстардын арасындагы ортак eciM создердж болуы Алланын кемелдтн жэне сол заттардын Алладан бастау алатынын биинредЕ BÍ3 111
мундай «ортак еаммен» каласак Алланы атауымызга болады, каласак ез1м1з осы атаулармен ат койган нэрсслерд1 де атауымызга болады. Бул туралы эл-Фараби былай дейдп «Ол ушш жэне баска затгар ушш ортак атаулардын кешш лт сн алдымен Сонын жеплгендтн керсетепш, сонан кешн барып, Б1ршнн [Тулга] жоншде ездершщ болмыста кандай орын алатынына сэйкес баска нэрселердщ жеплгендтн керсетепш анык». 24. Мумкин эл -вуджуд —«мумюн дуга», « уа дж иб эл-вуджуд» —«кажетп тулга». Эл-Фараби бойынша, шын ем1рсурепндердщбэр1 де не «кажетп» немесе «мумюн». «Мумюн тулгалардын» езшщ ем1р сурушш себептер1 бардеп уйгаруды талап етедп Себептер пзбеп ушы-киырсыз бола алмайды жэне себепаз ем1р сурепн тулганын ом1р сурепш туралы наным тугызады. Осы «кажет тулга», эл-Фараби бойынша, Алла тагалага, б1ршин себеп, козгалыстын б1ршцн козгаушысы. д л -Ф а ра би . Элеуметпк-этикалык трактаттар. Алматы. 1975 ж. 25. Мэдда —«материя» жэне сура —«форма» эл-Фараби бойынша, барлык денелер материядан жэне формадан турады. Форма дегешм!з нэрсенщ шын ем1р суру1, ал материя —ол потенция, болашак мумюншшк. Материяга Караганда фор- манын алгашкылыгын мойындай отырып, эл-Фараби сонымен б1рге оларды ажы- ратуга болмайтындыгын атап керсетедн дл -Ф а р аб и . Элеуметпк этикалык трак- таттар. Алматы. 1975 ж. 26. Хайуан натык, —«акыл-парасатгы жануар». «Мумюн тулганын ¡шшде мунан артык кэмелетке жеткен тек болмагандыктан, олар ездершен жогары кэмелетке жеткен баска нэрсеге еш уакытта да кэмек керсетпешн», —деп улы ойшыл адам- ды макулыкаттардын ¡шшдеп ен кэмш жэне «акыл-парасатгы жануар» деп атай- ды. Эл-Фарабидщ ойынша жеке, нактылы нэрселерд1 пайымдаудыц куралы туйсж, киял жэне елестету болып табылады, булар адам ушш де, хайуан ушш де ортак нэрсе, ал ецщ теориялык ойлаудын аркасында абстрактылы угымдарды танып б!лу кабшеп тек адамга гана тэн. 27. Эл-Фарабидщ: «Анагурлым жогары тектердщ солгурлым теменп мумюн тулгалы нэрселердщ кемепне келепн болсак, [жогарьща] ез1м1з айткандай, акыл- парасатты жануарларда ешб1р нэрсе тур1 жагынан ездершен теменплерге ешкан- дай да кызмет етпецш де, кемектеспейдц мунын осылай болуы булардын форма- сына байланысты. Турлердщ б1р1не б1р1н1н. кемепн дэл осылай тусшу керек», - деген сездерш адам кате тусшбеу1м1з керек. Баскаша айтканда, эл-Фарабидщ ойынша адам езшен теменп жаратылыска кемектеспешй деген шюр калыптас- пау керек. Кер1сшше, Улы ойшылдын айткысы келген ойы мынадай: «Адам жер бепндеп макдукаттардын ец кэмш тури Адам езшщтабиги жаратылысынан езге маклукатка кызмет корсету ушш жаратылмаган, кер1сшше олар адамга кызмет кылып оныц барлык кажеп мен пайдасына жарайды. Алайда, адам акыл-пара- сат иеш болганнан кешн, ол саналы турде коршаган ортамсн жануарларга колы- нан келгенше оз кемепн аянбайды». 28. Д ж а м а “а —«когам» \м а д и н а —«кала». Платон сиякты эл-Фараби де когам- нын пайда болу жэне даму себептер1 адамдардыц ездершщ материялдык жэне рухани муктаждарын канагаттандыруда деп бшедн Булардын арасындагы бул жошндеп айырмашылыксол, Платонда «когам»деген угым «мемлекет»деген угым- мен б1ртп кетедц ал эл-Фараби бойынша когам мемлекеттен бурын туады, когам 112
мемлекетаз де ем1рсуре алады, ал мемлекетгщ когамсыз ом1р суру1 акылга сиымсыз. «Адам когамы», «кала», «кайырымды кала», «калалыкб1рлест1ктщбасты мушеФ», «надан кала» жэне баскалар сиякты угымдарга эл-Фарабидщ «Философиялык трактаттар» деген штабындагы «Кайырымды кала тургындарыньщ козкарастары туралы трактатка» бершген ескертулерде талдау жасалган. Э л -Ф ар аб и . Элеуметл к этикалык трактаттар. Алматы. 1975 ж. 29. Эл-Фараби «Бакыт —абсолюттж кайырымдылык» —деп Аристотельге ел1ктеп отыр. 30. «...егер адам бакытгы пайымдап, оны тани бшсе, б1рак оны езшщ непз1 мен максаты етпесе, оны ке н ш каламай немесе оган селкос карап, езшщ ем1рлж максаты ет1п, бакыттан баска б1рденеш тандаса жэне соган жету ушш бар куш1н жумсаса, онда осыдан да абсолютт1к зулымдык келш туады», ягни бул жерде ал-Фараби адамды жамандыкка бастайтын бес нэрсеш айтып отыр. Егер адам бакытгы б ш п турып оны езшщ ем1ршдеп непзп максаты етпей, баска нэрсеш тандап жэне сонын жолында лэззатка бер1л1п, киялдын сонына тус1п оган бар жшерш салса, онда ол абсолютпк зулымдыкка жетедк 31. Эл-Фарабидщ бул жерде адамнын бойындагы касиеттер1 туралы айтады. Фарабид1н п1к1р1нше, адамнын бойындагы жаратылысынан бар касиетгер ол адам­ ды б!р амалга куштемешп немесе оны б1р белпл1 амал жасауга мэжбурлемейд1, кер1с1нше олар сол адамга унем1 жэрдем бер1п, онын амалын ж ещлдетт отырады. Егер адам езшщ бойында бар касиеттер1н ¡згипкке тэрбиелеп, оны бакылап отыр- маса, бойындагы касиеттер1 зулымдык пен пасыктыкка айналуы мумк1н. Сон- дай-ак, мундай даралык касиеттерд1 унем1 жет1лд1р1п отырмаса немесе белпл1 б1р дэрежеде колданыс таппаса, булар мулдем жогалып, еш1п калу к а у т де жокемес. 32. Эл-Фараби «Б1ршип басшы деген1м1з юм?» деген суракка жауап 1здейд1. Ойшыл б1р1нш1 басшынын абсолюта басшы болуы уш1н басканын басшылыгын мулдем керек етпеу1 керек, ол гылымдар мен бшмдерд1 жаксы менгеру1 ти1с, б1рак орындалуга ти1с жумыстардын барлыгын жеке-жеке бшу оган м1ндет емес - дёщп. Сол сиякты эл-Фараби ен. бастысы басшы деген1м1з карамагындагы адамдарды баскара б1лу! керек. Басшы болу дэрежеа кез келген адамнын басына конатын бак емес, басшылык мансап тек жаратылысынан бойындагы касиет1 ете тамаша, абзал адамдарга, ягни жандары эрекетш1л акыл-парасатпен б1рге б1ткен адам- дарга гана тан деп басшы болуга лайыкты адам туралы пайымдайды. Эл-Фараби «Жан туралы» деп Аристотельдщ к1табын айтып отыр. 33. Акр1 ф а “а л ь - «эрекетш1л акыл-парасат», ай сферасына сэйкес дуние жуз1- л1к, космостык акыл-парасат. Адамнын акыл-парасаты потенциялык сатыдан бастап, журе келе пайда болатын акыл-парасатка карай барлык адам б1рдей жэне ортак деп танитын Александр Афродизийскийдщ «эрекетшы акыл-парасатына» жакын. Э л - Ф а р а б и . Элеуметпк-этикалык трактаттар. Алматы. 1975 ж. 34. У а х и йун — «уахи», Алланьщ тарапынан Жэб1рей1л пер1ште аркылы тек пайгамбарларга келет1н ашык хабар. Эл-Фараби осы арада философия мен ша- ригатты келт1р1п отыр, ягни философты пайгамбармен тенеп, ол екеушщ арала- рын б1р-б!р!не жакындату эрекет1 байкалады. Себеб1, пайгамбар эрекетш1л акыл- парасаттын аркасында Алламен байланысуы аркылы анык 61л1мд1уйренед1. Дал осындай тенеуд1 Ибн Рушд ез1н1н “Дш жэне философия аракатынасы турасында 113
шсиим шыгаратын сез”аттытрактатында Аллатарапынан келген “елпн” мен халык, арасынан шыккан “данагейдГ катар кояды. Сейтю, пайгамбарлык миссия мен философиялык даналыктусшжтерш б1р-б1рше жакындату эрекетш жасаган. 35. Науабит —«акылы жетшмеген адам». Адамдардын бул тур1 кез келген мемлекетте ем1р суредй Булар ыдырып жургенджтен шын бакытка жетуге мумкшджтер1 жок индивидтер. Эл-Фараби булардын когамдагы ролю арам шеппен тенейдк «Кдлалардагы мундай индивидтер —бидайдын арасындагы кара- тастар, епндж жердеп денбек тастар немесе егшдеп жэне бау-бакшадагы арам швптер тэр1здЬ>. Себеб1 ¥лы ойшыл олар жаратылысынан хайуан тэр1здес адам- дар. Олар кала тургындары болып табылмайды. Олардын ¡чпнде кайсыб1р1 мал тэр1здес, баска б1реулер1 —жабайы ан тэр1здк сщн кайсыб!реулер1 жырткыш хайуан тер1здес екешн айтады. 36. Модинату тагал -луб —«мансапкор кала», эл -иджтимаг эт -тагал -луб - «мансапкор котам». Эл-Фараби мансапкор каланы уш турге б0лiп карайды: ман- сапкорлыктуртындарынын бэpiнe тон болатын калалар, мансапкорлык тургын- дардын жартысынатэн болатын калалар жэне мансапкорлыктек б1ршцл басшы- та тана тэн кала. Мансапкорлык тургындарынын бэрше тэн болатын калаларта келетш болсак, каладаты туртын адамдарынын бэр1 мансапкорлык максатынын тошрепнде Ыр ауыздан б1ржкен болуы керек. Мансапкорлык тургындардьщжар- тысына тэн болатын калата келетш болсак, кала тургындарынын жартысы тана жеюс ушш кан тогу мен малга ие болуды калайды. Ешй мансапкорлыктек бipiншi басшыга тана тэн калата келеек, б1ршпп басшы мынадай касиеттерте ие болады: табандылык, тайсалмаушылык, аяусыз каталдык, ор кеуделж, ¡шш-жеуге меш - кейлж, куштарлыкта барлык игшкке ие болып алу да, зорлап та, багындырып та барлытын женуге талпынудп ешб1р канататсыздыкты бшмеу. Онын барлыкхалкы сол жалтыздын не плесе соны ютейтш кулдары, олардын ез1мдж1дейпн туп жок, олар б1ршнп басшынын жэб1р шеккен, багынышка душар болтан кулдары болады. Булардын ксйб1реу1 сол ушш жер ондей/и, баска б1реулер1 сауда-сатгыкжасайды, ал эюм болса б!р тана максатты коздейдк ол максат —баскалардын бэршщезше батынышты болуы, оз1 устем болып баскалардын зэб1р шeккeнiн кору. 37. Мэдинату эл -иджтимагия —«ужымды кала». Мунын тургындары б1рше- б1р1 тсн. Булардын зандары жеке адамдардын ешкайсысына ешб1р артыкшылык жасамайды. Булардын б1рше-б1ршшжэне баска капалардын тургындарынынбил¡к журпзуге олардын бэршщбостандыгын асыра тусуд1 коздейдт Барлыкосы кала- ларды оз бойында б1ржпрепн бул калада пасыктык пен абзалдык уштасып оты- рады, оз1м1з жотарыда атап откендей, басшылыктын кандайы болса да кездеседь Булардын басшылары багыныштыларынын еркше багынады. Оларда юм де юм кала тургындарына еркшдж берсе, юм де юм солардын плепн , талабын кана- таттандырса, олардын осы ерюндюн коргаса жэне солардын б1р-б1рше жэне душпандарына деген алуан турл1 нлек-талаптарын орындаса Олар багынатын сн кад1рмешп, ен лайыкты адам осындай болады. Ал булардын баска басшылары оз кол астындагы туртындардын калауы мен талабына сэйкес ишпктерд! тауып бере отырып, ездер1 сол тургындарымсн тен дэрежеде болады, осынысы ушш кала тургындары булардын аюрген енбегше лайык курмет керсетедк мал-мул1К сыйлайды. 114
БАК.ЫТКД ЖЕТУ ЖАЙЫНДА /1 / Б1Р1НШ1 Б0 ЛIМ ТЕОРИЯЛЫК 13ПЛ1КТЕР (25-бет) Адамнын басына дарыган терттурл1 нерсеге халыктар мен кала тургындары кол жетюзсе, олар бул ем1рде дуние бакытына, баска ем1рде алые бакытка жетедт Булар теориялык Í3rüiÍKTep, ойшылдык Í3rúiÍKTep, этикалык ¡згшктер жене практикалык енерлер /2 /. Алгашкы бшмдер мен уйрену аркылы келетш бшмдер (26-бет) Теориялык ¡згшктер деген1м!зд1н тупю максаты —ем1рде бар нэрселерд1 рационалды камтып жене сонымен тана коз жетюзетш бшмдер. Бул бшмдердщ ¡пйнде адам оуел бастан кецшне токытан бшмдер бар. Булардьщ калайша жене кайдан пайда болтанын ол андамай да, бшмей де калады, булар —алташкы бшмдер . Олардын ¡пйнде ойлау, тексеру , зерт - теу, уйрену жене оку аркылы алатын бшмдер де бар. Алташкы бшмдер аркылы мел!м болтан белгш нерселер —алгы шарт - тар, булардан сондай тексеру , зерттеу, уйрену жене оку аркылы келетш гылымдар калыптасады /3/. Fылымныц дэрежелер! мен зерттеу жолдары Адам зерттеу жене оку аркылы танып быуге талпынатын нерселер алташкыда белгюз болады. Ал егер адам оны зерттеп , оган кол типзее , олар кездеул1 максатка айналады, егер де осылайша зерттеп окыганнан кешн адамда сешм, козкарас немесе бш м калыптасатын болса, онда булар корытындыта айналады /4/. (27-бет) 0p6ip кездеул1 максаттыц мазмуны —шынайы акикатка жету, алайда, коп жагдайда акикатка жете бермейм1з. Кейде 6Í3 eñTeyip 6ip нерсе женшде анык бшмге жетем1з, ал екший 6ip нерсе жешнде nÍKÍpÍMÍ3 бен ceHÍMÍMÍ3болады, не болмаса б1здщол жоншде бейнел1 TycÍHÍrÍMÍ3 болады, кейде анык бшм /5/ жешнде оган жеттж деп адасамыз, ал шынында оган жетпеген боламыз. Кейде шындык пен жалганнын eKeyi б1рдей болып KepiHce, онда кайран каламыз. Муньщ ce6e6i, б1здщ коздеул1 максатка ба- рар жолымыздьщ ер турлш пнде. Bip жолдын, 6¡3fli кездеул1 максаттарда ертурл1 ceHiMre келт!ру1 m y m k í h емес. Kepicmme, кездеул1 максаттарта 6i3fli ер турл1 ceHiMre келт1ретш турл1 жолдардьщ болуы тше, алайда, 6Í3 олар- дьщ айырмашылыгы мен алуан турлш гш андамаймыз да, сейтш барлык кездеул1 максатка без-баягы 6ip жолмен барамыз деп ойлаймыз. Bip кездеул1 максатты ¡здегенде 6i3fli анык бiлiмгe жетелейтш жолды пайдалануымыз 115
керек. Кездеул1 максатта 6Í3 сол сиякты баска немесе соган уксайтын жол- мен журем1з. Ол 61зд1 [анык б ш м ге емес] сешмге немесе niKipre алып келгенш андамай да каламыз. (28-бет) Сондыктан, б1зде 6ip гана жол болып KopiHeai, 6Í3 екшпй морте журген жол —нак 6Í3 6ipiHmi рет журген жол сиякты коршедг BÍ3 коп жагдайда оз1м1зде де, зерттеу жене уйрену ícímch шугылданатын адамдарда да осындай кубылысты байкаймыз. Будан айкын kopíhctíh норсе, коздеул1 максаттарды зерттеуге KipicyaeH бурын 6Í3 бул жолдардын, арасындагы айырмашылыкты, жолдардын оркай- сысына тон айырыкша касиеттер1 мен белплерш 6ip-6ipiHeH ажырата 6i- лyiмiз керек. 031м1здщтанып бшу женшдеп туа бпхен,табигат бойымызга дарыткан Ka6üieTÍMÍ3 6i3re осы [жолдар] жайында маглуматтар берет1н онер- мен камтылган. Егер б1зд1нтуа бггкен Ka6meTÍMÍ3 осы жолдардын кайсы 6ipiH баскаларынан ажыратуга ж еткш кш з болса [шамасы келмесе], онда 6i3 зерттеугшж накты жоне осы акикат женш деп анык маглуматка сезаз жетшзу1 угшн оуелп шарттардын кагидалары мен шарттары жэне олардын реттелетш TopTÍ6i кандай болуга th íc; зерттеугш акикаттан алшактап, коздеул1 максаттагы акикат кандай екенш бшмегенде оуелп шарттарды курайтын шарттар мен кагидалар кандай болуга th íc; коздеул1 максаттагы накты бш м осы деген сиякты niKip мен сешм туатын болса, ал акикатта ол накты бш м болмай шыкса, 6ipiHLui алгы шарттарды курайтын шарттар мен кагидалар жоне олардын реттеу TopTÍ6i кандай болуга ra ie ; зерттеугш ада- сып немесе кателесш бул екеушш кайсы 6ipi талап етшген максат екенш бымесе, зерттеугш акикаттын ©зше емес, нускасы мен бейнесше жетсе, оуелп алгы шарттарды курайтын шарттар мен кагидалар жоне олардын реттелетш TopTÍ6i кандай болуга тию екенш 6myi керек. (29-бет) Егер 6Í3 осынын барлыгын бшеек, онда 6Í3 ом1рде бар норселер жолындагы бшм- дерд! не оз1м1здш дербес зерттеу жолымен немесе баскалардан уйрену жо- лымен ¡здеуге KÍpiceMÍ3. Бул жагдайда аталган норселерд1 калай зерттеу ке­ рек екенш жоне оларды танып бшудп калай уйрену керек екенш быем1з. Осы кабыеттщ аркасында 6Í3 оз1м1зд1н зерттеу1м1зд1 анык бш м бе олде niKip ме, бул сол норсенш 03i ме немесе сонын нускасы мен бейнеа ме ажырата аламыз. Сонымен катар , 6Í3 баскалардан бгпгешм1зд1 жоне баска- лардын KOMeriHci3 6meTiHiMi3Äi тексеруден otk í3cmí3. Алгашкы бш м —терт болмыс Heri3¡ Егер ом1рде бар норселердш opöipi женш деп алгашкы бшмдер зерт- теушнп осы тектес коздеул! максаттагы анык бш мге жетшзетш кагидалар мен шарттар болатын болса —ол [сол заттагы] oкy-бiлiмнiн непздерг Белгш 6ip текке жататын турлердщ немесе олардын кобшде болатын себептер аркылы, осы себептерге байланысты жоне осы себептерден айтылмыш тек­ ке жататын турлер OMip cypin отырган болса, онда оларды озшде камтыган 116
жэне зерттелшу1 кажет болтан сол тектщ [нэрсенщ] болмыс бастамалары. Мундагы окып-уйренудщ бастамалары болмыс бастамалары мен сэйкес келедк (30-бет) Болмыстын дэлелдемеа алгашкы бшмдерге байланысты, егер ол «бул ем1рде бар ма» дегенщ быд1румен катар «мунын болуы нел1ктен» дегенщ бьгщдретш болса, «бул нел1ктен»дегеннщ дэлелдемеа деп аталады /6/. Егер аталган кагидалар мен шарттар жаратылыстагы нэрселердщ кайсы б!р тепнде бар маглуматтар осы тектес болмысты танып б1лу1м1зге себептер1 болып, олардын кайсы б1ршщ болмысынын себептер1 болмаса, онда осы текке [турге] катысты оку-бш мш щ бастамасы болмыстын бастамасына сэйкес келмейдг Бул бшмдерден туратын болмыс дэлелдемелер1 «бул ем1рде бар ма» дегеннщ дэлелдемеа болып табылады, б1рак, «бул нел1ктен» деген- нщ дэлелдемеа бола алмайды. Болмыстын бастамасы тертеу: зат «не», «нел1ктен» жэне «калай» ем1р суред1 —осынын бэрщ щ магынасы б1реу гана —онын «нел1ктен» жэне «не ушш» ом1р суретшдш . Б1здщ: «мунын болуы нел1ктен» деум1здщ ез1 эре- кет етунн бастаманы керсету1 де, ттт1 материяны керсету1 де мумкш. Сон - дыктан, болмыстын себептер1 мен бастамалары тертеу болып шыгады /7 /. 0м1рдеп жаратылыс тектершщ ¡нпнде мынадайлары да бар, булар да ез болмысы бастамасынын мулде болмауы гажап нэрсе емес —бул eмipдeгi барлык жаратылыстардын ен алыстагы бастамасы. Бул бастама жешнде б1зде тек бш м бастамалары гана бар. Олардын ¡панде осы терт бастаманын бэрше (31-бет) тэн бастамаларда бар, ал булардын ушеущщ гана иемде- нет1ндер де бар. Олар материя бастамаларынын ¡нпнде ешкашан да бола алмайтындар. Жаратылыс жанында зерттелетш бшмдердщ барлыгы акыл-оймен пай - ымдалатын бш м. Онын максаты ен алдымен —[сол] текке жататын нэрсе бггкеннщ барлыгынын болмысын анык б1лу. Кешн болмыстын бастамала - рын танып бшу. Окып -уйрену бастамаларынан бастап оньщтурлерш тану, онан сон осы бастамаларды бойына дарыткан нэрсе бггкеннщ барлыгынын бастамаларын анык тануга болады. Сейт1п, осы зерттелген тектщ ем1рде бар бастамаларын тугел атап шыгу керек болады. Егер осы терт бастаманын бэр1 де оган тэн болса, онда зерттеуш1 булар­ дын тек кейб1реулер1мен гана шектелмей олардын барлыгын тугел камти- ды, егер оган терт [бастаманын] бэр161рдей тэн болмаса, онда ол осы баста- малардын саны ушеу ме, екеу ме, элде б1реу ме, соны аныктауга тырысады , бул ретте ол бул тектщ ен берп бастамалары мен тынбайды, кайта бул бас- тамалардын бастамаларын жэне [бул бастамалардын] бастамаларынын бас­ тамаларын аныктауга тырысады, сейтш , осы текте ез1 аныктаган ен аргы бастамаларга жеткенше токтамайды. (32-бет) Егер де бул тектеп осы ен аргы бастаманын да бастамасы болса, б1рак бул текте емес, баскасында болса, онда ол муны [зерттеуге] 117
юрюпейш, шыдай турып , муны зерттеущ кешнге калдырады /8 / сойтш осы текл^ камтитын бшмд1 карастыруга тжелей кошед1 де, окып -уйрену баста - малары осы текке тон болмыстын бастамаларына сойкес келетш, осы карас- тырылып отырган тектщ не норсе екенш [бш п алуды] коздейдг Ол осы бастамаларды пайдаланып, алдында туртан максатка кешедт Кандай да бол- сын гылымдагы к©здеул1 максатка талпынтанда ол «бул [ом1рде бар] ма» жене «бул нелжтен » дегенд1 танып бшедк сойтш осы текте ез1 жете алатын ец актык норсеге жеткенше осылай кете бередг Егер eмipдeгi заттардын кайсыб1р теп жайындагы окып-уйрену баста- малары болмыстын бастамаларына сойкес келмейтш болса, онда булар- дагы болмыс бастамаларыныцтек буркеул1 жатканы, оуел бастан мол1маз болтаны, сондыктан болмысы болмыстын, бастамаларына сойкес келмейтш окып-уйренудш бастамалары жоне [жотарыдаты] болмыстын бастамалары женшде кeлeci ретте туруы лазым болтан норселер булардагы окып уйре- нудш бастамалары болып табылады. Олардын орналасу торпб1 сондай, сонын нотижесшде белгш жуйеа мен торт1б1 бар заттар болмысынын бас- тамасы болып табылатын корытынды сезшз келш шыгады. Окып уйрену бастамалары б1зге болмыстын бастамаларын танып бшу куралдары рет1нде кызмет етедк (33-бет) ал булардан жасалтан корытындылар окып-уйрену бастамалары орын тепкен заттар болмысын [танып бшудш] бастамалары мен куралдары ретшде кызмет етедг Сонымен, [зерттеунп] болмыс баста­ маларына каратанда кеш нп болып табылатын норселерд1 танып б1луден, болмыска Караганда бурынгы бастамалар болып табылатын норселерд1 аныктап [быуге карай] кетершедт Ал егер б!з осы жолмен жеткен болмыс бастамасыньщ алташкыдан анагурлым жогары жоне анагурлым алысырак туртан баска б1р бастамасы болса, онда б1з оны алты шарт етем1з де, будан осы бастаманын бастамасына карай кетершем1з. Осы текте ©з1м1з аныктай- тын ен алыстагы бастамага барып жету ушш б1з оркашанда осылайша оре- кетжасаймыз. Егер б1з болмысы осы бастамадан шыккандыгы ©з1м1зге белгЫ болтан норселердш кайсыб1р бастамасына карай келер болсак, онда бул жерде бас­ тамадан шыккандыгы б1зге белпшз, буркеул1 жаткан жоне оуел бастан мол1маз, баска да норселердщ болуы обден ыктимал. Егер б!з ©з1м1зге каз1рдш езшде-ак белгш бастаманы алты шарт ретшде пайдаланып , одан осы бастамадан туатын баска норселерд1 танып-бшуге кешетш болсак, онда, бул бастама б1зге «бул сол [норсе] ма» жоне «бул нелжтен » деген норселер женшде бшд1ретш болады. Таты 6\р ыктимал норсе, квптеген заттардын б1р бастамадан келш шыгуы, б1ракосы толып жаткан заттардын ¡шшен б1зге оуел бастан б1реушщ тана белгш болуы, бул бастаманын , сондай -ак будан келш шыгатын влп баска да заттардын буркеул1 жатуы мумкш.(34 бет) Булай болтан жагдайда 118
ез1м1зге белгш осы б1рден-б1р заттан сол бастаманы танып-быуге кетерЕ лем1з, сонда осы б1рден-б1р зат сол бастаманьщ болмысы туралы гана бш м бередг Онан сон, б1з осы бастаманы сол [бастамадан] келш шыгатын буркеул1 жаткан баска заттардын мешсш тушншретш алгы шарт ретшде пайдалана- мыз да, тек осыдан кешн тана олардын болмысы туралы бш мш д е /9 / жене болмысыныц себептерш де танып бшем1з. Егер осы бастаманьщ баска б1р бастамасы болса, онда б1з елп [б1ршнп] бастаманы туашпру ушш муны да пайдаланамыз, сонда будан бурынгы [еюнгш] бастама б1зге болмыс жоншде бш м бередг Оны б1з ею тургыда пайдаланамыз: б1ршнн, ол б1зге озшщ болмысы жоншде гана бш м бередк ал еюнип жагынан, озшщ болмысы жоншде де, оз болмысынын себептер1 жоншде де бш м береди Сол сиякты, егер осы бастама бастамасыньщ жайы да солай болса, атап айтканда, егер оньщ озшен туатын заттарымен коса баска б!р бастамасы болса, онда б1з бул бастаманьщ бастамасын тушншру ушш жоне осыдан келш шыгатын баска да буркеул1 заттарды тусшд1ру ушш пайдаланамыз. Бул бастама оз тарапынан , б1зге оз бастамасыньщ болмысы жоншде маглумат бередк сонымен катар осы заттардын болмысы жоншде де, болмысынын себептер1 жоншде де маглумат беред1. Математика гылымы (35-бет) Ом1рдеп заттардын зерттелуш, адам акыл -ойынын ауыткуы мен абыржуынан оп-онай куткаратын б1ршпл тек —сан мен шама /10/. Сан мен шаманы камтитын гылым —математика / 1 1 /. Ен алдымен , б1з саннан бастаймыз, одан сон есептеу журпзшед1, сонымен катар есептелуге т ш сп баска шамалардьщ калай есептелеш щип жон1нде бш м алынады. Кей1н, ол [зерттеуш1] шама, кесюн , жагдай, реттшк , уйлеамдшк пен жуйелшк жон1нде бш м алады: ол саны бар шамаларды зерттейд1, санньщ аркасында болатын барлык касиетгер1тургысынан осы шамаларды: аумагын, реттшпн , уйлеамдшгш, жуйелшпн карастырады. Аумактылык, ретт1л1к, уйлеамдшк жене жуйел1л1к касиеттерш ол ею тургыдан аныктайды: олардын шамалар ретшде шамаларга жататындыгы тургысы жене сан ретшде шамаларга жататындыгы тургысы. Ол саны жок , б1ракаумагы, реттшп , уйлеамдшп мен жуйелшп бар шамаларды булар- дьщ шамаларга жататындыгы тургысынан [зерттейд1], (36-бет) содан кешн аумагы мен жуйелшп бар ом1рдеп баска заттарды олардын санга жататын­ дыгы тургысынан карастырады. Будан сон ол шамалык сипаты бар баска заттарды карастырып, буларга шамалар ретшдеп шамаларга тен кесюн , жагдай, аумак, шама, реттшк , уйлеам мен жуйе сиякты касиеттерд1 де, сондай-ак ор1 сан, ер 1 шамалар ретшдеп осы затгарга тен касиеттерд1 де карастырады. Будан ек1 тектеп нерселерд1н бер1 алынады да, мунда сан мен шамалар ретшдеп осы заттар жаткызылатын, ем 1рдеп нерсе бпкещи камту 119
максаты кезделедт Оптика, козгалушы сфералар жайындаты тылым, аспан денелер1 жайындаты тылым, музыкалык тылым, жэне салмак жайындаты, шебер тэсшдер жайындаты гылымдар осыдан келш шыгады / 12/. Карастырылып отырган текте математикан ын бастамалары болып та- былатын барлык заттарды [зерттеутш] сан мен шамалартуршде алып кешн жогарыда айтылган кабыетке карай аныкталатын рет1 бойынша орналасты- рады, сейтш, бул заттардын оркайсысын карастырылуы тш сп болтан орб1р затка сэйкес зерттеуге тырысады, ол осылардын б о р т аныктап шыкканша немесе сол тек жайында (37-бет) осы онердщ непздерш тужырымдауга жеткшкш1ргел1бшм алганша осылай ете береди Егер осы текте калатын жоне сан мен шамаларды карастыратын осы тылымга тон нэрселер жайындаты оку бшмшш непздер1 болмыстыкбас- тамаларымен парапар болса, онда мунын барлык долелдемес1 еш моселеш де камтиды, ятни заттын, болмысы туралы жоне он ын нелштен ом1р сурш отыртандыты туралы да [бшм] береди Булардын бор1 «бул не норсе» жоне «бул нелштен» детеншн долелдемелерше айналады. Болмыстьщ: «немене», «нелштен» ж оне «калайша» деген бастамалары — [орекет етудп бастама, материя жоне «не ушш» деген сиякгы баска] уш бастамадан тыскары пайда- ланылады /13/, ойткеш материядан зорул1кпен дерекФзденш ршп алынган сан мен шамалардын, теп нде олардын болмысынын жогарыда айтылган ба- стамаларынан баска бастамалар болмайды. Оларда баска бастамалардын бо- латын б1р тана себеб1, булартабиги жоне [адамнын] ерюмен [жасалтан зат- таргатон], атап айтканда, булар материядан алынады. Сондыктан бул тылым оларды материядан тыскары алып карайтындыктан жоне олардагы материя- лыкка жатпай жоне сол дорежеде болмайтын норсеш пайдаланбайтындык- тан, б1з ен. алдымен, саннан бастаймыз, онан сон шамаларта, содан кешн саны мен шамалары озшен оз1 болатын баска заттарга, моселен оптикага, аспан денелер1 ретш деп козгалушы шамаларта, онан ор1 музыкага, салмак жай­ ындаты тылым мен шебер тэсыдер жайындаты тылымга котершем1з (38-бет). [Зерттеупп] материясыз т у с ш т , кош лге токуга болатын норседен бас- тайды, кеш н , кош лге току уннн материяны сол тана кажет ететш [норсеге кошедП, одан сононы тусш т , кошлге токып, акыл-оймен пайымдау ушш материясы коб1рек норсеге кошедп Саны мен шамалары болатын норселер жошнде де ол осылай пайымдау удин материяны бурынгыдан да к еб1рек кажет ететш норсеге кетергзе береди сойтш аспан денелерше, онан сон музыкага, содан кешн салмак [жайын- дагы тылымга] жоне шебер тоалдер жайындаты гылымдарга кошедп Сонда ол акыл-оймен пайымдауга киын согатын немесе тек материяда тана бола алатын заттарды лажсыз пайдаланады. Бул жогарыда ол «не», «нел1ктен» жоне «калайша» дегендерден баска непздерд1 лажсыз снпзедп булар еш т ек т т какортасы нд атурган непздер: болмыс бастамаларынан «немене»дегеш тана. 120
ягни болмысы тана бар нерсе мен турлершде барлык терт бастама тугел кездесетш непздер болады. Сонда [зерттеупп] болмыстуралы тылымга юр1сед1, сойтш ол болмыс- т ы н терт бастамасы бар ом1рдеп заттарды б1лед1 жене тек материя аркылы тана акыл-оймен пайымдаута болатын ом1рдеп заттар теп н таниды. Материя атаулыны —табити деп атайды. Табигат туралы гылым (39-бет) Зерттеупп бул ретте математика бастамаларындаты жеке кагида- лардын осы теп нде болатын барлык б1ршип алты шарттарды алута тшс, сондай-ак, оз1 алташкы бш мнен алтан нерсеш карастыруга жоне озшщ б1лушше бул тылымда оку 61л¡м!н!н бастамасы боларлык нерсеш алады /14/. Ол денелердн денелердеп заттарды, дуниен1 курайтын денетектер1н жене дуниеш кушатына алтан заттарды карастырады. Тутас алтанда булар - сез1ммен кабылданатын заттар тектер1 немесе олар ушш сез1ммен кабылда- натын заттары бар тектер, атап айтканда: аспан денелер1, онан сон жер, су, ауа, от, бу жене баскалар, онан сон жер бетшде жене жер койнауында бола­ тын тастар мен минералдар, будан кей1н ос1мд1ктер, парасатсыз хайуандар мен парасатгы жандар елемдерт Осы тектерд1н еркайсысы жене ерб1р тектеп турлерд1н еркайсысы жон1нде [зерттеупп] болмысы мен болмысынын бас- тамалары жайлы болмысынын бастамалары жайлы 61л1м алады. Ал коздеул1 максаттардын еркайсысы жоншде «ол бар», «нел1ктен», ж ене «калайша» (40-бет) ем1р суред1, ол «не нерседен» бар болады жене «не ушш» ом1р суред1 деген туралы [бшм] алады, сойт1п ол ен берп бастамалармен шектел1п калмайды, керюшше, олардын бастамаларынын бастамаларын жене бул бастамалардын бастамаларын нег1зге алады. Мундагы максат —¡ст1 [осы текке] жататын ен актык дене бастамаларымен аяктау. Осы 61л1мн1н бойындаты окып-уйрену бастамалары болмыс бастама­ ларымен парапар/15/; окып уйрену бастамалары болмыс бастамаларын та- нып-бшуге бастайды. Табити пендердщ ерб1р теп жайындаты окып- уйренудщ бастамалары олардын болмысынын бастамалары женшдег! келес1 заттар болып табылады деген соз. Осы тек болмысынын бастамалары окып- б1лу бастамалары болмысынын себептер1 болады. [Зерттеуш1] осы бастама- лардан келш шыгатын заттардын ерб1р т е п н щ немесе тур1н1н бастамала­ рын танып б1лу дережесше жетед1. Егер бул бастамалар ен берп бастамалар болса жене бул бастамалардын баска бастамалары болса, онда окып -уйре­ ну бастамалары ретшде осы ен берп бастамалар пайдаланылады, ал булар- дан кешн [зерттеупп] олардын бастамаларын танып б1луге ден кояды. Бул бастамалар ебден белгш болтан кезде, ол булардан осы бастамалардын бастамаларын [танып б!луте] кошед1 де, осы тек болмысынын ен аргы бастамаларына жеткен ше тынбайды. 121
Егер 6i3 окып-уйрену бастамаларынан болмыс бастамаларына ден кояр болсак, онда болмыстын бастамалары белгш болады. (41-бет) Bi3 ез1\йзге бел riл i осы, алгашкы заттардан элп бастамаларга ден койганда осы баста- малардан келш шыгатын, 6i3re белпс1з баска да затгар бар екенш б1лем1з. Болмыстын бул бастамаларын 6i3 окып-уйрену бастамалары аркылы да та- нып 6meMi3. Bi3 бул бастамалардан етш , булардан кейш келетш заттарды танып-быуге кешем1з, сонда бул бастамалар осы заттар женшде opi окып- уйрену бастамалары, opi болмыс бастамалары болады. Сез1ммен кабылданатын дeнeлepдiн ep6ip тепнде жене op6ip тектш ep6ip туршде 6i3 осы жолмен ЖYpiп отырамыз. [Зерттеунп] аспан денелерш тек- серу iciH аяктап, олардын болмысынын бастамаларын зерттегенде олардьщ болмысынын бастамаларын карап тексеру ici оны табитатка да, табиги [зат- тарга] да жатпайтын, б1рактабигат пен табити заттардан repi негурлым жетж заттар ретшдеп, 6ipaK денелерге жатпайтын жене дене де болмайтын баста­ маларга кетерыуге межбур етедн Бул жагыдайда ол баска зерттеуге жене баска гылымга кегшп, метафизикалык заттарды карастыруга зер салуы ке- рек. Сонда зерттеу жене окып-уйрену peTi тургысынан алып Караганда, ол eKi гылымнын: физика мен метафизиканын арасында болады, ал болмыс сатылары тургысынан алып Караганда, табиги заттардан жогары болып шыгады. (42-бет) Зерттеу барысында хайуандар болмысынын бастамаларын тексере келш, ол калай да жан жуйесш карастыруга немесе психикалык бастамаларга карай, ал булардан саналы жанды карастыруга кетер}ледг Сонын, бастамаларын зерттегеннен кейш ол езшщ зерттейтш пеншщ «не екен1н», «HeHin аркасында», «калайша», «нелштен» жене «не ymiH» [eMip cypeTiHiH] карастыруга raie. Будан кейш ол парасатка жене акыл-оймен танып бгпетш нерселерге дешн жетедц мше сонда ол кажегп турде акыл-ой деген «не екенш», «ненщ аркасында», «нелштен» жене «не ymiH» зерттейдг Ол осыны карастырып будан кейш денелерден езге бастамаларга Kemyi thîc. Булар аспан денелершен темен орналаскан, GMipfleri заттарга жатады. Сол сиякты онын 03i зерттеу кезшде барып жеткен аспан бастамалары аспан денелерше жатады. Жан мен парасатжайындагы меселеден кешн олардын соларга бола eMip cypin отырган бастамаларына, адамныцем1р суруше аркау болып отырган ен аргы максат пен ен мертебел{ кемелетке кетершедг Адамнын ©Mip сургенде кексейтш арманы —кемелетпкке жетуше жене окып-уйренуге дем 6epyi ymiH адамга табиги бастамалардын жeткiлiкciз екен4н ол туешедп Бул жагдайда 3eprreymi езш е баска акыл бастамалары кажет екендт, осы аркылы онын сол кемелеттжке талпынатындыгы оган айкын болады. (43-бет) Зерттеунп бул жагдайда баска, метафизикалык емес теккетап болады. Адам осы тектш камтитын , этап айтканда G3iniH акыл бастамала­ рынан алатын заттарды зерттей алады. Сонын аркасында кемелетпкке 122
жетедк бул онын физиканы танып бглуше кемектеседг Бул жагдайда осы ойшылдык. бастамалар себеп ретшде адамды ем1ршш мураты еткен кэмелетпкке жетюзе коймайтындыгы оган айкын болады. Б1рак, сонымен б1рге ол осы акыл бастамалары толып жаткан табиги нерселердш, онын бойына табигат дарыткандардан езге нерселердш бол- мыстык бастамалары екенш бшедг Ойткеш адам ен жотары мертебел1 кемелегпкке жетедг Осыньщ аркасында ол, егер бастамалардан кеме - летпкке жетугеталпынатын болса, шын мешсшде комш болады. Кептеген тебиги нэрселерд1 пайдаланып Ж0не осы норселер женшде жасаган ¡с-ерекет1 нетижесшде бул [н0рселер]онын ез кабшетше карай ен мертебел1 кеме- леттжке жетуше пайдалы болатын кунде тана бутан талпынбак. Бул жат - дайды онын бул гылымнан тусшетш б1р нерсесй ерб1р адам осы кемелеттж- тен езше белгип б1р улес кана алады, онын алтан бул улеа квб1рек немесе азыракболуы мумкш, ейткеш ол кептеген адамнан кемек алмайынша бар- лык кемелетпкке жападан-жалтыз жете алмайды . (44-бет) Адам жараты- лысындагы касиеттщ б1р1 сол, ол езшщ кездегешне талпынуда баска адам- мен немесе баска журтпен байланыс жасайды. Кез келген адам осындай жаг - дайда болады. Сондыктан , ерб1р адам езш щ шамасы келерлш кемелетке жету ушш баска адамдардын коршауында болуга жене солармен б1р1гуге муктаж болады. Дел сол сиякты осынау жаннын жаратылысындаты б1р касиеш - ол кауымнын ез1 тектес вюлдершен пана ¡здейдк солардын кор­ шауында туруды кездейдг Сондыктан да оны адам немесе азамат жануар деп атайды. Бул арада осы акыл бастамаларын , сонымен катар адамнын кемелетпкке жетуше дем беретш врекеттер1 мен касиеттерш зерттейтш баскагылым мен баска бшм пайда болады. Будан азаматгык гылым туады /16/. Метафизика гылымы [Зергтеуил] физикадан кешн туратын болмыстарды зерттеуге юрюед1 жене мунда накфизикадагы сиякты ед1стерд1 колданады. Ол [метафизикада] осы текке колайлы келетщ б1ршпп алгы шарттарды окып-уйренудщ бастамала­ ры етедк онан сон физикада делелденген кагидаларды жогарыда айтылган терпппен (45-бет) осы тектеп окып-бшудщ бастамалары ретшде пайдала - нады, осылайша ем1рдеп осы тектес заттардын врб1р затына барып жетедг Зертгеутш булардын б1рде-б1ршде материянын мулде жок екенш анык- тап алады/17/. Булардын еркайсысынан ол «мунынне екен1н», «мунын калай- ша ем1р сурет1н1н», «кандай нерсен1н ыкпалымен» жене «нелштен ем1р суре- тшш» зерттеп бшуге ти1с. Буларды белгип бастамалардан : онын болмысы [терюш] «кандай» дегенмен де, онын болатыны «нел1ктен» дегеннен де, онын болу «себеб1 не» дегеннен де мулде аман тулгата барып жеткенше зерттей беру1 керек. Ол —жогарыда енпме болтан ем1рдеп барлык заттардын б1ршнл бастамасы /18/. Ол ез1н1н аркасында ездтнен жене ез1 уш1н ем1р суруцп 123
нэрсе, ал [онын ом1р суру] одютершде ешкандай мш жок, бул ©м1р суру одютершщ мшс1зд1п соншалык, сонын. аркасында зат ем1рде б!р зат б1ткен- нш барлыгынын бастамасына айналады. Егер [зерттеунп] осыны уйренген болса, онда ол будан сон ом1рдеп заттарда болугатшсп озгерютерд1 зерт- тещй, мунда бул болмыс озшщ сатысы жагынан ен оуел бастан бар заттан бастап олардын болмысынын бастамасы мен себеб1 болуы шарт, ал будан кешн ол содан басталатын болмыс аркылы жоне ом1рдеп заттардын ен аргы себептершщ комепмен сол заттар жайында маглумат алады. Б1ршгш бастама —Ол К,удай. (46-бет) Будан кейш келетш жоне денелер- ге жатпайтын, ор1 денелерде [болмайтын] бастамалар Кудай бастамасы болып табылады. Азаматтык гылым Будан кешн ол азаматтык гылымга юрюедк адамнын ем1ршде коздейтш максатын зерттейдк —ал муныноз1 адамнын бойына даритын: «бул не нерсе» жоне «калайша» [ом1р суред1] деген комелетпк болып шыгады. Кешн, ол адамнын осы комелетке жетуше дем берет н немесе осыган жету ушш адам- га игшк, ¡згш к, кайырымдылыктуршде пайда келтретш барлык зат бгг- кещд зерттейщ де, буларды озшщ осы квмелетпкке жетуше богет болатын жамандык, шалагайлык , каскунемдш сиякты заттардан болек алып карайды. Олардын вркайсысыньщ «немене», «не упнн» жоне «ол нел1ктен» болаты- нын бшедк булардын борш б1р-б1ршен озгеше, акыл -оймен пайымдалатын белпл [норселерге айналдырады. Азаматтык гылым дегешм1з осы /19/. Бул - заттар жайындагы гылым, осы заттар аркасында кала тургындарынын ерб1р1 азаматтык б1рлеспкте ездерше табигаттан кай молшерде сыбага белпленген болса, сол молшерде бакытка кенеледг (48-бет) [Зерттеунп] калалык б1рлестштщ жоне каладагы тургындар б1рлестншен пайда болатын жиын дуние курылымындагы денелер твр1зд1 екенш тусшедг Ол сондай-ак , кала мен халыкты камтитын ережелер мен дуниеш камтитын ережелердщ ара- сындагы уксастыкты байкайды. Дуниеде олденендей б!р алгашкы бастама бар, мунын сонынан рет- ретмен баска бастамалар келе бередг Ал олардан ©м1рдеп заттар келт шы­ гады, кешн баска заттар рет -ретмен келе беред1 де, болмыс ретмен алганда ом1рдеп ен сонгы затгарга дешн осылай жалгасып отырады. Дол сол сияк­ ты халыкты немесе каланы камтитын нерселержиынтыгында да олденендей б1р алгашкы бастама болады, онын сонынан да баска бастамалар жоне осы бастамаларга ¡лесунп баска [тургындар] келедк ал осы тургындардын ¡з1мен баска тургындар журш отырады да, азаматтык жоне адамдык [болмысы] жагынан ен сонгы тургындарга жеткенге дешн осылай жалгасып кете береда /20/. Осынын нотижесшде каланы курастырушы нврселер дуние жиынты- гын курастырушы норселерге уксас болады. Теориялык комелетпк дегешм13 124
осы. Сондыктан бул с!з к о р т отыргандай, торттекл бшмдерд1 камтиды, ал осы бшмдердш аркасында кала тургындары мен халыктар ен жогаргы бакытка жетедг Осыдан сон теориялык кагидаларда корселлгендей сэйкес елп [терт текли] халыктар мен калаларда тупкш кл болуын коздеу гана калады. ЕК1НШ1 Б0 ЛIМ ЭТИКАЛЫК 13ПЛ1КТЕР Мынадай сурактуады: осытеориялык [кагидаларга] сонымен катар осы [торт текли,] халыктар мен калаларда тупкш кл болуына сеплгш типзелн затгар корселлген бе, олде жок па? Егер буларда осы заттар акыл-оймен пайымдалатын заттар ретшде K0pceтiлгeн болса, онда булардын [жай гана] корсеты генк Ал егер сол кагидаларда бул заттар вр1 акыл-оймен пайымда­ латын, ор1 ом1рдеп заттар ретшде корселлген болса, онда теориялык бшмдерде бул заттардын TYПкiлiктi ом1р CYpyшi заттар ретшде корсетыгеш. Мвселен, егер курылыс онер1 акыл-оймен пайымдалатын нврсе ретшде жене курылыс онер1мен курылысшыга донекер болган нврсеш акылмен андаган туашк ретшде корселлген болса, онда бул онердщ курылысшынын зердесше вбден калыптасканы, ягни егер курылысшы акыл -оймен пайым­ далатын нврсе ретшде корселлген болса, онда курылыста накты . Теориялык гылымдарда да сол сиякты мунын [бэрП корселлген. (50-бет) Егер де зат акылмен тусш ш п, б1рак оный оз1 акылдан тыс ©м1р сурелн болса, онда заттын бар болганы, ягни егер зат тулгалы нврсе ретшде емес, пайымдалгыш нврсе ретшде корселлген болса, онда муны пайымдауга [талпынган] кунде теориялык гылымга емес, баска б1р нврсеге суйенедп Себеб1 ол акыл-оймен пайымдалгыш зат релнде жаннан тыскары ©м1рсурген кезшде жагдай мен акциденция деген нврселерден бос болады. Удайы б1р турге жататын акциденциялар мулде озгермецщ де ауыспайды, ал удайы б1р турге жатпайтын акциденциялар озгерш отырады. Сондыктан , тур жагынан удайы б1рынгай акыл-оймен пайымдалгыш затгарды жаннан тыскары жузеге асыру керек болган кунде, куй жене акциденциялармен калайда байланыс - тыру тию, ойткеж бул заттардын жаннан тыскары , туп кш кл ом1р суруше тура келген кунде влплермен осылай байланыста болуы дагдылы шарт. Мунын ез1 тур жагынан б1рынгай тулгалар ретшде ом1р сурелн , акыл - оймен пайымдалатын табиги нврселер ушш де, ержке непзделген акыл -ой­ мен пайымдалатын нврселер ушш де ортак кагида. Алайда , жаннан тыскары вмф сурелн, акыл -оймен пайымдагыш табиги мвндер табигаты бойынша тузшп, наксол табигаты бойынша акциденцияларымен байланысты бола­ ды. Ал ержке непзделген жаннан тыскары ом1р суре алатын, акыл -оймен 125
пайымдалтыш нэрселерд! алатын болсак, олардын болмысына байланысты акциденциялер мен куйлер ецаргы epiKKe [катынасы] бар, сондыктан олар тек осы [акциденциялар мен куйлердщ] байланысында тана oMip суре алады /21/. (51-бет) Эдетте ер1кт1нтаукымет1 мен ем1р сурет1н нврсен1н 6opi ©Mip суре алмайды жэне ©уел бастан белгш бола алмайды. Сондыктан ержке непзделген белгш 6ip акыл-оймен пайымдалтыш нэрсе жаннан тыскары тупк1л1кт1 ©Mip сурер болса, онда ен алдымен мунымен байланысты болута thíctí жатдайларды б1лген жен, ал егер бул [нэрселер] саны жатынан емес, Typi немесе теп жатынан б1рынтай затгар болып шыкса, онда булармен бай­ ланысты болута thíctí акц иден ци ялар мен куйлер буларда yHeMÍ ауысып, кобешп немесе азайып отырады, зандар камти алмайтын мулде булжымас, туракты формада 6ip 6ipÍMeH уштасып отырады; булардыц б1реулер1 уппн зац шыгару mymkíh емес, екшип 6ipeynep ymÍH мумюн болады, 6ipaK булар­ дыц 0здepi ауысып, сездер1 ©3repin отыратын зандар болмак/22/. Арнайы зац шытарута мулде болмайтындары —©те жш ©3repin отыратын заттар, ал арнайы зац шытарута болатындары —куш некен -саяк езгеретш затгар. Будан тулта ретшде шытатын нерсе eKÍHÍHб1ршде epÍK бшд1рушшщ [калауымен] сэйкес болып шыгады, (52-бет) деген мен будан ештеце шыкпауы да mymkíh. MyHbiH©3Í оган бегетжасаушы карама-карсылыктардан [келш шытады], булардыц бipeyлepi —табиги заттар, ал екшип öipeynepi ершке непзделген жене ©зге адамдардыц еркшен туады. EpiKKe непзделген осы акыл-оймен пайымдалтыш нэрселер эртурл} уакытта тана [6ip- 6ipÍHeH] ©згеше болып коймайды, сондыктан 6ip кезде болтан нэрсе ©зшщ акциденциялары мен куш жатынан одан ертерек немесе кеппрек болтан нэрсеге карама-карсы келедц булардыц болмыс жатдайлары да, табиги заттардан айкын KepÍHÍn отыртанындай эртурл1 орында [6ip- 6ipÍHeH] ©згеше болады /23/. Мэселен , адамды алып карайык: егер ол жаннан тыскары тупкш кп ©Mipсуретш бол­ са, онда белгш 6ip уакыттаты оган тэн куй мен акциденциялар оныц баска 6ip, ертерек немесе кеипрек уакыттаты куш мен акциденцияларынан ©з- геше болады. Оныц эртурл1 орындары куш жоншде де дэл осыны айтуга болады: 6ip елде бар акциденциялары мен куйлер1 [екшип] елдеп акциден­ циялары мен куйлершен ©згеше болады. [Оныц бер жагында] осы ретгердщ бэршдеде «адам» деген угымныц акыл-оймен пайымдалатын [мазмуны] сол калпында калады. EpiKKe непзделген заттар жоншде де дэл осыны айтуга болады. Мыса- лы, инабаттылык , байлык сиякты нэрселердш 6opi де epiKKe катысы бар, дкыл-оймен пайымдалатын утымдар . Ал егер 6Í3 буларды ту п к ш к п алгы- мыз келсе, онда булармен 6ip мeзгiлдe накты байланысты акциденциялар булармен баска уакытта байланысты болтан акциденциялардан ©згеше келедц 6ip хальп<тыц колында болатын дагдылы нэрсе eкiншi 6ip халыкта кездесетш накты акциденциялардан ©згеше келед1 /24/. 126
(53-бет) Keftöip халыктарда бул акциденцияларсагат сайын, екшнплерде ай сайын, унпнцллершде жыл сайын , тертжнплершде гасыр сайын , бесшнйлершде сан гасырда 6ip р ет е зг ер т отырады. Ал егер осы [акциден- циялардын] кайсы 6ipi ершке непзделгендей болса, онда булардын кайсы 6ipiHe жаннан тыс кары тупкшкп ие болу унпн epiK бшнрупишн болуы керек, ал онын 03i белгш уакыт Mep3ÍMÍ ¡нннде жер жузшщ белгш 6ip мекеншде бул акциденциялардын калай езгерш отыратынын б1лу1 керек, онын бул акциденцияларды 6ûiyi, сонымен катар адамнын epKi бойынша булардын кайсысы сагат сайын, кайсысы ай сайын, кайсысы жыл сайын, кай- сысы гасыр сайын немесе баска 6ip узак уакыт ¡пннде бeлгiлi 6ip уакыт ор- нында, азды-KenTÍ нерседе болатынын öüiyi шарт; булардын кайсыларынын узак уакыт ¡гшнде барлыкхалыктар унпн, кейб1р халыктар уннн немесе 6ip кала ушш ортак болуы мумкш екенш, кайсыларынын кыска мерз1м ¡шшде ортак [болуы мумкш] екенш, ол 9 3 í h í h келт1рер пайдасы жатынан кайсы­ ларынын кыска мерз1м ¡шшде айырыкша [болуы m y m k í h ] екенш 6^yi шарт. YШIНШI БЭЛIМ ОЙШЫЛДЬЩ 13ПЛ1КТЕР (55- бет) Дуниеде не жалпы елемде, не 6ip халыкка, не кала халкынын б1ртобына, не 6ip адамга ортак затгар жаралатын кезде акыл-оймен пайым - далатын нерселердщакциденциялары мен куйлер1 ауысып отырады. ÖMipfleri заттар табиги турде болатын заттар ж ен е адамнын ершмен жасалатын заттар болып белшедк сонгылары теориялыкгылымдар аркы- лы емес, кед1мп угымдар аркылы танылады. Сондыктан булар баска кабшет пен болмыс M0HÍHкажет етпейдк соларга сейкес осы езгеруцд акциденция- лар бойына бггкен нерселермен байланысты угымдар ажыратылып отырады, осынын аркасында олар epiKTin таукыме^мен белгш 6ip орында жене белгш 6ip мезплде т у п к ш к п eMip cypyuii заттарга айналады. (56-бет) Бол- мыстын меш мен кабшет1 дегешм1з ойлау кабшетк осынын аркасында ак- циденциялар аныкталып, ажыратылып отырады , булар едетте акыл -оймен пайымдалатын нерселер женшде езгерпш келедк ал булардын санатын- дагы жеке-дара [заттар] буларды белriлi 6ip, узак немесе кыска мерз1м уакыт ¡шшде, белгш 6ip улкенднюшш орында, белгш 6ip жагдайда журттупкн л1кп етуд1 кездегенде едетте epiKTin таукымешмен eMip суредг Ойлау кaбiлeтiнiн объект ^ болып табылатын заттар олардын тек тупю максатка жету жолында кел^рер пайдасына гана карай аныкталады. Анык - тayшынын'мiндeтi —е з алдына тупю м аксат койып , муны бipiншi кезекке усыну, онан сон осы тупю максатка жетуге жене осы мшдетп орындауга cenTiriH типзет1н заттарды зерттеуде. 127
Ойлау кабшетч заттардын бойынан [тупю максатка] жету жолындагы тек кана пайдалы норсеш аныктатан кунде мейлшше кемелд1 болады. Мунын 03Í натыз игш к болуы да, жамандык болуы да, болюм , жалган игш к болуы да мумюн. Егер аныкталатын заттар i3ri м аксатка жетуде ен кеп пайда келт1ретш болса, онда бул заттардын. тамаша да жаксы болганы , (57-бет) ал егер тупю максаттардын торю ш жамандык болса, онда ойлау кабшет1 анык- таган заттардын жамандык кел^ргеш [булардын] сумпайы да жексурын болганы. Егер козделетш максат жалган игш к болса, онда бул максатка жету ушш KepeKTi заттардын да жалган болганы. Ойлау кабшет1 былайша болшедк Ойшылдык ¡згш к дегешм1з —олде- недей 6 ip i3ri максатта барынша коп пайда келт1ретш HopceHi аныктауга жумсалатын ¡згшк. Жамандыкты коздейтш максатка жетуде барынша коп пайда келт1ретщ HopceHi аныктау уппн жумсалатын ойлау кабшет1 ойшыл­ дык ¡згшк бола алмайды, сондыктан оны баскаша атаган жон . Егер де ойлау кабшет1 жалган игш к жолына барынша коп пайда келт1ретш HopceHi анык­ тау ушш жумсалатын болса, онда бул кабшет ойдагы жалган ¡згшк болганы. Ойшылдык ¡згшктердщ ¡ппнде жалпыга б1рдей жагдайда барлык халык- тарга жоне халыкка немесе калага ортак ¡зп максатка жету жолында барынша кеп пайда кел^ретш HopceHi жаксылап аныктау ушш жумсауга болатындары бар. 1зп максатка кажет жоне ¡3ri максаттагы ен пайдалы нор- се —сол максаттагы ен эдем1 нэрсе. Мундай ойшылдык ¡згш к ойшылдык азаматтык ¡згш к болып табылады. (58-бет) Бул ортак [¡згш к] узак уакыт бойы калпында калып, ©M¡p суре алады жоне кыска Mep3¡NU¡ уакыт ¡нпнде пайда болуы да мумюн. Алайда барлык халыктарга, жеке халыкка немесе калага ортак ен одем4 норсеш гана аныктайтын, аныкталатын норсе жешнде одетте [журттын] зердесшде узак уакыт сакталатын немесе кыска Mep3¡MT¡ уакыт ¡нпнде ауысып отыратын ойшылдык ¡згш к азаматтык ойшылдык ¡згш к болып табылады. Егер мунын 03¡ оркашан барлык халыктарга, жеке халыкка неме­ се калага ортак Hop ceHi, гасырлар бойы немесе баска бел гы i 6ip узак Mep3i\mi уакыт iiJJiнде 0 3 re p i n отыратын Hopc eHi гана аныктайтын болса, онда мундай ¡згшк зан шыгаруга 6op¡HeH де кабглетпрек келед} /25/. Кыска мepзiмдi уакыт ¡нпнде озгеретш HopceHi гана аныктайтын ой­ шылдык KaöbeTi барлык халыктарда, 6ip халыкта немесе калада жуйел1 турде болып туратын окигалар тусындагы белгш 6ip жеке-дара уакытша баскару турлерше деген кабыеттш к болып табылады. Бул еюннп ¡згшк öipiinni ¡згшктен кешн келедг Ен ынгайлы жонеенодем) nopceni, яки кала тургындарынын белгш б;ртобындагы немесе отбасы мушелерадеп ойшыл­ дык максатта болатын ен пайдалы норсеш аныктау кабгпеTM осы топка тон ойшылдык ¡згшктер: моселен, отбасылыкойшылдык ¡згшк немесе оскери ойшылдык ¡згш к болып табылады. (59-бет) Булар, оз тарапынан , тек узак 128
Mep3iivmi уакыт ¡шшде гана ауысатын ¡згшктер жэне кыска мерз1мд1 уакыт imiuae гана ауысатын ¡згшктер болып болшедг 1згшктщ будан да шагын бэлшектерге, мысалы, кайсыб1р енердщ ак- циденциясындагы немесе акциденцияда жеке мезплде пайда болатын epi ен пайдалы, epi ен еде\я нэрсеш зерттейтш ойшылдык ¡згшк сияктыга болшу1 m y m k í h . Осы ойдагы ¡згшк елп енерлер мен кол енердщ белшуше сейкес белшедг Бул кабшет сондай-ак адамнын жеке басында кездеседк онын кездеген максатындагы ен пайдалы жене ен едем1 нэрсеш аныктауынын ¡шшде белшедг Нак осы ойшылдык кабыет аркылы баскаларга катысы бар i3ri максаттагы ен пайдалы ж ен е ен едем1 нэрсе де аныкталады, —Kenecmi ойшылдык кабшет мше осындай. Мунын eKeyi де 6ip адамнын бойына 6nyi жэне эр Typai адамдардын да бойында болуы m y m k í h . Элбетте, кайсыб1р i3ri максат ушш ен пайдалы ж эн е ен эдем1 нэрсеш аныктаушы ¡згшк игшк болып табылады, ал мунын езше онын оз камы ушш козделетш игшкп, не баска 6ip нэрсенщ камы ушш кезделетш накты игшкп аныктайды. 1згш кп калаушы адам баска адамга и гш к калауы ке- рек, эйтпесе онын мундай кабшет1 ойшылдык ¡згш к бола алмайды, ягни бул калаушынын ойындагы ¡згшк болып кала беред1 /26/. Нагыз и гш к кана Í3ri игш к болмак. Дэл сол сиякты, (60- бет) егер адам игшкт1 сонын 03Í уилн т!лейтш болса, онда мунын нагыз HriaiK болтаны, ал мунын 93i онын ойында, TinTi мшез-кулкы мен эрекетшде Í3ri и г ш к болматанымен, ic жуз1нде тек Í3ri игш к болмак, ал онын i3riairi, м ш ез -кулкы мен эрекет1 онын ен пайдалы жэне ен эдем1 HepceHi аныктау женшдеп ойлау KaöiaeTiHe сэйкес келедк егер де ол ойшылдык Í3riaÍK аркылы купи астам ен пайдалы жэне ен эдем i HepceHi зерттейтш болса, мысалы, барлыкхалыктарта, жеке халыкка неме­ се калата ортак, эдетте узак мерз1мд1 уакыт ¡нпнде тана ауысып отыратын Í3TÍ максаттагы ен пайдалы HepceHi зерттейтш болса, онда онын этикалык i3riaÍKTepi де осытан сэйкес болута тшс. Егер онын ойшылдык Í3riaÍKTepi жеке максаттагы жэне жеке жагдайлардагы ен пайдалы заттармен гана [шектелетш] болса, онда онын этикалык ¡зплш де осыган сэйкес келуге thíc. Ойшылдык iзгiлiктep ж етекш ш п негурлым кeмeлдi болып жэне олар- дагы бар нэрселер негурлым к у и т болса, осымен уштасатын этикалык iзгiлiктep жетекшшп солгурлым толык куигп болмак/27/. Барлыкхалыктарга, жеке халыкка немесе калага ортак , узак Mep3ÍMfli уакыт ¡шшде гана езгерш отыратын максаттар мен жагдайлардагы ен пайда­ лы жэне ен эдем1 HepceHi аныктайтын ойшылдык iзгiлiктiн жетекшшп мейлшше кeмeлдi жэне куигп болады. (61-бет) Сондыктан да соган байла- нысты этикалык ¡згшктердщ де жетекш шп мейлшше кемелдн ал купи мейлшше астам болмак. Кыска Mep3ÍMai уакытта кезделетш уакытша мак­ саттагы ен пайдалы HepceHi аныктайтын ойшылдык ¡згшк будан кейш кeлeдi. 129
Кешн, кала рпршшпшн ] эйтеу1р б1р саласымен: ескери , акша немесе баска б!р саласымен шектелетш ойшылдык ¡згшктер келедк Этикалык ¡згш ктер солармен уйлеседт Будан сон ерб1р енермен байланысты, осы онердщ акциденциясына сейкес, ерб1р уймен жене ерб1р уйдеп ерб1р адаммен байланысты, белгш б!р сагатта немесе белгш б1р кунде болатын, сол адамга тен белгш б1р жагдайларга сойкес ойшылдык 1згшктер келедг Оган байланысты [этика­ лык] ¡згш кте осымен уйлеседь Т0РТ1НШ1 Б0 ЛIМ 13ГШК Д0РЕЖЕЛЕР1 МЕН ОНДАГЫ ТАБИРАТТЬЩ АЛАТЫН ОРНЫ (63- бет) Демек, ен купи аса кемелд! iзгiлiктi зерттеу керек. Ол кандай ¡згш к? Бул барлык 1згшктердщ жиынтыгы ма, елде б1р тана ¡згшк пе немесе барлык ¡згшктщ кушш бойына дарыткан б1рнеше ¡згшк пе? /28/ Соны зерттеу керек, сонда ен купи астам ¡згшк болу ушш кандай ¡згшктщ купи барлык iзгiлiктepдiн куплмен тен болута тшс екешнп аныкталады. Мунын ез1 сондай ¡згш к , егер адам онын барлык ерекетш толык ¡ске асыртысы келсе, онда ол муны барлык баска ¡згшктердщ ерекетш пайда- лантан кунде тана ютей алтан болар едк Ал, егер ол ез1нде бар ¡згшктщ барлык ерекетш ¡ске асыртысы келгешмен, мунын бойында баска iзгiлiктep болмай шыкса, онда ол ез бойындаты жеке ¡згшктерд1 пайдаланады. (64-бет) Барлык баска халыктарда немесе калаларда, б1р халыкта, каланын аудандарында немесе ерб1р ауданнын атыраптарында болатын ¡згшктердщ эрекет1 нак этикалык ¡згшкте пайдаланылады. Бул ¡згшк жетекгш ¡згшк ретшде езшен бурын жетекшшк етш езше уксатан ¡згш кп жокка шытарады. Кешн осы сиякты [этикалык] ¡згшктер келедп булардын купи кала [тфшшгшщ ] врб1р саласындаты осындай куш сиякты. Мысалы , ескер басын алайык .Ол юсще жауынгерлерге ортак ен пайдалы да едем1 нерсеш зерттеуте жумсалатын ойлау кабш етщ н катар этикалык ¡згшк те болута тшс, ал егер ол мунын ерекетш аягына дешн аяктатысы келсе, онда ол айтулы жауынгерлерге тен ¡згшктерд4 пайда­ ланады. Мысалы , онын батырлыгы жеке -дара батыл кимылдар кезшде жауынгерлер корсеткен батырлыкка сай болута тшс. Дел сол сиякты [егер] каланын камы ушш каражат ¡здеупп адамдардын ойшылдык ¡згш п аркы- лы каражат ¡здеп табу максатындагы ен пайдалы ер1 ен едем1 нерсе анык- талатын болса, онда каражат ¡здеупп /2 9 / алуан турл1 адамдарта тен жеке- дара ¡згшктердщ берш пайдалануга тшс. внер бпженнщ жагдайы да дел осындай болута тшс. 130
Жетекнпл ¡к жагынан б!р де б!р баска енерд1 алдына салмайтын жетекил ©нер деп эрекетш барлык енердщ ерекеттерш пайдалану аркылы аяктай алатын енерд1 айтады. (65-бет) Бул ез максатына толык жету ушш барлык баска енер атаулыны керек ететш енер. Мундай енер жетекпп жэне купи жагынан ен мыкты енер, ал этикалык ¡згЫк купи жагынан ен мыкты этика- лык ¡згшк болып табылады. Бул енерден кешн баска внерлер келедгбнер дэл сол теюз енерлердщ эрекетш пайдалана отырып, езшщ максатына толык жеткен кунде гана ез тепндеп ен кемелд1 Ж0не купи жагынан ен мыкты енер болып шыгады. Мысалы, ен басты жеке-дара енерлердщ ¡ийнде оскер бастыгынын eнepi нак осындай енер болып табылады, ал мунын ез1 жеке-дара енерлердщ эрекетш пайдаланган кунде гана максатына жетедк дел сол сиякты, калада акта мэселелер1мен айналысатын енер каражат ¡здеп табуда жеке-дара енерлерд1 пайдаланган кунде гана ез максатына жетедг Кала рпршшпнщ] эрб1р баска ¡р! саласы женшде де дел осыны айтуга болады. Тагы б1р айкын жагдай, ен пайдалы да едем1 норсе бггкеннщ бэр1 не барша журт кабылдаган [магынада], не кайсы б1рхалык, не шын ем1рде эдемц сол сиякты ¡зп максаттар не барша журт кабылдаган [магынада], не кайсы б1р халыкта, не шын ем1рде ¡зг! де игшкт1 максаттар болып табылады. (66-бет) Кдйсыб1р халык екыдершщ бойындагы ен едемк касиетп, этика­ лык ¡згшктерд1 сол халыктын ¡згшктерше тон адам гана аныктай алады. Барлык баска нэрсенщ жагдайы да осындай. Ен куд т ¡згшктер мен элаздеу жеке-дара [¡згшктер] женшде де осы­ ны айтуга болады. Ен куигп ойшылдык ¡згшкпен ен к у ц т этикалык ¡згшк б1р б1ршен айыргысыз. Элбетте, ен басты ойшылдык ¡згш к тек теориялык ¡згшктщсонынан журмек, ейткеш мунын ез1 осы теориялык ¡згшк белп- леп беретш акыл-оймен пайымдалатын мэндердщакциденцияларын гана ажырата алады. Бул акциденциялар оган шеспейдг Ктмде -шмнщ бойына ойшылдык ¡згш к дарыган болса, ол акыл -ойы пайымдалатын мэндердщ езгерш отыратын акциденциялары мен кушн аныктайды, ейткеш буларды танып-бшу дегешм1з ез!гци езщ тусш ш , биту деген сез . Сондыктан , егер ойшылдык ¡згшкт1 теориялык ¡згшктен белш алуга болады деп жоритын болсак, ол аныктайтын нэрсесш аныктай алмайды . Теориялык ¡згшк, бас­ ты ойшылдык ¡згшк, басты этикалык ¡згЫк жэне басты енер б1р- б1ршен айыргысыз. Эйтпесе булардын шыркы бузылар ед1 де, кемелд1 болмас ед1 жэне жетекшшк максатын [кездей] алмас едп Б1рак, теориялык ¡згипк эти­ калык ¡згшктерд1 ойшылдык ¡згш к аркылы акыл-оймен пайымдалатын мэнерге айналдырганнан кешн гана олар ем1р сурудн нерселер болмак, (67-бет) ал ойшылдык ¡згшк буларды ажыратып, акциденцияларын анык­ тайды, ейткеш булар жайындагы угымдар осы акциденциялардын сонымен уштасуынан келш шыккан, демек, ойшылдык ¡згшк этикалык ¡згшктерден 131
бурын келш отырады. Мунын ез1 олардан бурын келетшдштен ойшылдык ¡згш ктщ иесл осы аркылы этикалык ¡згшктерд! аныктайды, ал егер ой­ шылдык ¡згшк этикалык ¡згшктен окшау болса, мунын ез1 этикалык ¡згшктерден белек ем1р суре алады, бул ретте ол игш к ретшдеп ¡згшктерд1 аныктай алады, [солай болатурса да] ол б1рде-б1р этикалык ¡згипкте игш кп болмакшы емес. Ал егер ол и гш кп болмайтын болса, онда ол накез1 Yшiн немесе баска б!р нерсе уцпн нагыз игш к болатын игш кп калайша плей алады? Ал егер ол [осындай] и гш кп болмаса, онда муны езш щ максатына айналдырмайынша оны калай аныктай алмак? Демек, егер ойшылдык ¡згшк этикалык ¡згшктен окшау болса, онда бул аркылы этикалык ¡згш кп анык- таута болмайды, ал егер этикалык ¡згш к ойшылдык 4згшктен белшбеген болса, онда ойшылдык 4згшк калайша аныктап, ез1мен калай уштастыра алады? Егер [этикалык ¡згшк] ойшылдык ¡зпл1ктен белшбеген болса, оны ойшылдык ¡згш кн н аныктауы кажет. Егер ол муны аныктамаса, онда [эти­ калык ¡згшк] ойшылдык ¡згшктен белек кетедп Сондыктан да ол не игшкп болады, не ойшылдык ¡згш ктщ аныктайтынынан езгеше баска б!р ¡згшк ойшылдык ¡згшкпен б1р1ккен болып шыгады. (68-бет) Егер де осы этика­ лык ¡згшк еркке непзделген болса, онда муны нак ойшылдык ¡згшк анык­ тайды. Сонда тагы да б1рш1ш куд4к туады. Демек , нак ойшылдык ¡згипк оны [этикалык ¡згшкн] кажетп турде, игш кп ¡згипк пен ¡зп максаттын иесш ынтызар етепн ¡згш к репнде аныктайды. Бул ¡згш к жаратылыс непзшде ем1р сурш отырган ойшылдык ¡згшкпен б4ржкен жене ержке непзделген этикалык 4згшктер аркылы аныкталатын табиги ¡згш к болмак. Ержке непзделген ¡згшк адамдык 4згшк болмак, адам ержке непзделген баска заттарды алардагы жолмен осыган жеткенде адамзатка тен ойшылдык 4згш кке ие болады. Б1ракосы табиги ¡згш ктщ кандай екенш карастырып еткен жен: мунын ез1 ержке непзделген ¡згшкпен б1рдей ме, жокпа; мунын ез1 санасыз жануарлардан ангарылатын касиеттер сиякты, мысалы арыс- таннын, батырлыгы , тулкшщ айлакерлш , каскырдын ептшгп сауыскан- нын урлыкшылыгы жене сол сияктылар. Эрб1р адамнын бойына жараты- лысынан сондай рухани куш-жшер бпу1 мумкш. Ал мунын ез1 белгш б1р ¡згш кп ен немесе б елгш б4р касиетпен байланысты ю-ерекетжасауга кел- генде оп-онай коза кетед1 де, буган карама-карсы ерекетке келгендетарты - лып калады. (69-бет) Адам ен алдымен онап ¡стелепн нерсеге бешм турады, ейтеу1р мунда оган еш нерсе бегет жасамаса болганы. Егер адам, мысалы кауш тенгенде одан жасканбай батылдык керсетуге жаратылысынан беЙ1М болса, ол б1рнеше рет осылай ¡стесе болганы, онын бул касиеп ержке непзделген касиетке айналады, ал онын осыган уксас алгашкы касиеп табиги касиет болатын. Егер жеке-дара ойшылдык ¡згшктермен уштасып отыратын жеке-дара этикалык ¡згЫктердщ жайы осындай болса, онда улкен ойшылдык 132
¡згшктермен уштасып отыратын ортак этикалык ¡згш ктердщ жайы да дел осындай болуга тшс. Сондыктан тек кейб1р адамдарга гана улкен ¡згш кке катысы бар жене улкен табиги ойшылдык кабшетпен байланысты 1згшкке жаратылысынан бешм келедг Барлык баска жагдайлар жешнде де осыны айтуга болады. Осынын нэтижесшде кез келген адамнын енерк этикалык жэне ойшылдык ¡згшктер1 ку и т бола бермейдг Демек, еюм тек ерю бойынша тана емес, жаратылысы бойынша да еюм болмак, дел сол сиякты кызметкерлер де ен алдымен жаратылысы бойын ­ ша кешн барып ерю бойынша да кызметкер болулары керек. Сейтш олар- дын жаратылысынан бершген нерсес1 кемелдене беред1 /30/. (70- бет) Егер осылай болса, онда теориялык ¡згш к, улкен ойшылдык iзгiлiк, улкен эти­ калык ¡згш к жене бшмге непзделген улкен онер жаратылысына бешм туратын адамдар гана болмак. [Бул адамдардын] бойына аса к у н т абзал табиги касиеттер дарыган. Егер мунын [бер1] б1р адамн ын бойынан табыла- тын болса, онда жеке-дара [¡згшктердщ] халыктар мен калаларда пайда болуын кездеу, онан сон осы жеке-дара [¡згшктердЕ бойга дарыту ед1сш бшу керек болады. Осындай улкен кабшет бойына дарыган адамдар осы жеке-дара [¡згшктердщ] халыктар мен калаларга дарытуга да кабшетп бо­ луга тшс. Бул [¡згшктерге] ею турл1 бастапкы жолмен ие болады: уйрету ж ене тербиелеу. БЕС1НШ1 Б0 ЛIМ ТОЛЕМ ЖЭНЕ ТЭРБИЕ (71-бет) Тел1м дегешм1з —халыктар мен калаларга теориялык, ¡згшктерд1 дарыту деген сез. Тербиелеу дегешм1з — халыктардын бойына бш мге непзделген этикалык ¡згш ктер мен енерлерд1 дарыту деген сез. Тел1м тек сезбен т к е асырылады, ал тербиелеу кезшде халыктар мен калалыктарга бш м ге непзделген касиеттерден туатын ю-ерекеттер жасау дагдысы ашргледЕ олар осындай ¡с-ерекетке жшерлещйршедЕ осы ерекетп жасау тыеп коздырылады, сейтш, осы касиеттер жене булармен байла­ нысты ерекетгер [адамдардын] жан-дуниесш баурап алатындай жене [адам- дарды] осыган жан -теш мен куштар ететшдей болуы кезделедг Ал б1рдене жасау ты еп кейде сез аркылы, кейде ю-ерекет аркылы коздырылады /31/. (72-бет) Теориялык бшмд1 не имамдар мен еюмдер, не теориялык б ш м менгеруге кабшетп адамдар [уйрене алады] /32/. Осы ею топ, жогарыда ай- тылгандай, кептеген едюпен тел1м алады. Алгашында олар теориялык бшмдердщ ерб1р тепндеп бастапкы алгы шарттар мен алгашкы бшмдер туралы, онан сон, алгы шарттардыцтурлер1 мен терт1б1 жайында маглумат алады, бул ретге жогарыда айтканымыздай осы нерселер жешнде бш м алып 133
тербиелеп шыкканнан кейш адамзат жаратылысына тон табиги дорежесше сойкес жасесшр1мдердщ жан-дуниесш датдыландыру керек . Олар барлык теориялык бшмде логикалык одютерд1 колдануга дагдыланады, олар торбиенщ баска да кырларымен катар Платон баяндаган тортш бойынша жастайынан окып-уйрене бастайды, сейтт , ен бшк максатка жетущ коздейдд, будан кешн okím бол ута жаралтандары жеке-дара баскару баскыштары мен бшлк дорежесше жеткенше 6ipTe-6ipre кетерше бередт Олардьп t окьт-уйрену Oflici мше осындай. Олар —оздершщ теориялык танымдарында жалпы журт костатан niKipiMeH шeктeлiп кала алмайтын тандаулы (73-бет) жандар. Теориялык нерселерд1 [калын] журтшылыкка иландыру одютер1мен уйреткен жон, ал теориялык [бшмдердиз] иландыру копш ш п киялдау ар- кылы кощлге токылады. Булар адам оте коп HopceHi акылмен пайымдатан кезде тана угына алатын бiлiмдep; ен тупю бастамалар, toh c¡3 бастамалар. Кдлын журтшылык буларды бейнел1 формада менгеру1 тшс, ал буларды [калын журтшылык] окщдершщ зердесше иландыру од1а аркылы уялат- кан жон. Белгш 6ip халыкка будан нетусетш ш, барлык халыктарга жене op6ip каланын барлык тургындарына не норсенщ ортак бола алатынын, ал Kefi6ip калаларта немесе халыктарга жоне кала туртындарынын кейб1р топ- тарына нетиетшш [тандаулылар] ажырата бшедт [Адамдарга] теориялык Í3rmKrepfli дарыткан кунде мунын, борш ойшылдык кабыет аркылы айкын ажыратуга болады. Практикалык ¡згшктер мен практикалык онерлерд1 алатын болсак, булар [адамдардын] оздершетон орекет жасау дагдысы аркылы [угыныла- ды]. Бутан ею турл1 одюпен жeтeдi: 6 ip ÍH in i, иландыргыш накыл соз. сез1мге ©сер етюш накыл соз жоне баска накыл создер &д\с\ аркылы жeтeдi; бул орекеттер мен касиеттердщ кощл те тол ык уялайтыны соншалык, [адамдар- ды] осы касиеттерге байланысты орекеттерд1 оз ерюмен жасауга жшерлен- д1ред1, ал булардын [коншге уялауы] шешеншк OH epin пайдалану кабшеш мен датдысына байланысты; еюнцл, оз ерюмен , оз калауы бойынша женге келмейтш жонесозге [кулак аспайтын] бул iкилл, k ohímcí3 кала тургында- ры мен халыктарга колданылатын куштеу од1Шаркылы жетедк сонымен [бул одю] оздер1 уйрене бастаган теориялык бшмдерд1 угынуга карсылык б1лд1руил адамдарга да колданылады /33/. (74-бет) Демек, OMipfli баскару онершш ¡зп л т , ятнп ¡згшктерге ие болып отырган адамдардын ¡згшктерше байланысты орекетп колдану OHepi жоне жеке-дара онерлермен айналысушы адамдардын OHepi бар, сондыктан халыктар мен кала тургындарын торбиелеуде кайырымды да онерл1 адам- дарды пайданалатын адамдардын да болуы кажегп шарт. [Осындай адамдардын| ею тобы бар: б1рдобы торбиеге оз ерюмен коне- tíh адамдарды торбиелейд1, ал еюнцл тобы куштеп торбиелеуге келелндерд1 134
торбиелейдк Муньщ оз1 отбасы басшыларынын., балалар мен жасосш р1мдер устаздарынын, арасында болып отыратын жагдай тор1здь Отбасы мушелершщ торбиеппа болтан отбасы басшысынын окыту­ шысы, балалар мен жас ерендер устазынын оларга окытушысы болатыны сиякты, эшм де халыктардьщ торбиеппа мен окытушысы . Мше , осылар - дыноркайсысы б1реулерд1 кайырымдылыгы мен иланды ртыштыгы аркылы, екшпп б1реулерд1 куштеу аркылы торбиелейтш болса, 0 кiм де [осылай етед1]. Куштеу аркылы торбиелеу Т0л1м-Т0рбие алушы адамдар болмысынын монше байланысты, булар езш щ аумагы мен купине карай дараланып оты - рады. (75-бет) Халыктар мен калалардын устаздары Ж0 не торбиенплер1 ретшдеп оюмдердщ торбие купи балалар мен жасосшр1мдерд1 отбасы мушелершщ торбиелеу куппнен анагурлым асып туседк дол сол сиякты халыктаргатол1м-торбие беру ¡сшдеде жасосшр1мдер мен отбасы мушелерш торбиелеуден к у н т рек болады. Ержт1 турде торбиелеу енер1 оте-мете коп купгп керек етедк Куштеп торбиелеу енер1 жоншде де осыны айтуга болады, ал муньщ мошек баска - сын былай койганда адамньщ ом1рдеп арманы болып табылатын бакытка жетюзерлщ белгш б1р ¡с-орекет жасау , багынбаган халыктар мен калалар- ды жещп алу упнн оскерд1 шебер баскарып, кару -жарак пен жауынгерлерд1 пайдалана бшу деген соз. Жан бггкеннщ бор1 ен бшк комелетпкке жету уппн жаралган, ол буган езше тон болмыс сатысына сойкес жете алады. Будан [жалпы] адамга тиетш улес енжогары бакыт деп аталады. Адамзат когамында ие болып отырган дорежесше сойкес кайсыб1р адамга тиетш улес осы текке лайыкты ен жога- ры максат болады. Осы максат ушш ем1р сурупл индивид —одыетп индивид, ал осы максат- ты коздейтщ жеке-дара онер —жеке -дара одшетп жоне ¡зп онер. Халыктар мен калаларды (76-бет) ер1кт1 турде окытып, уйрету унпн пайдаланатын [адамдар] —бойьша ¡зп касиеттер мен шешендш енер1 [дарыган] адамдар /3 4 /. Элбетге, оюмнщ акыл-ойымен пайымдалатын теориялык бипмдер жоншен дагдысы болуы кажет. Буларды аныкдолелдемелер аркылы мецгеруге бо­ лады. Булардьщоркайсысынан ол болуы мумкш иландыру од ¡стерт ¡здейд1 жоне олардьщ оркайсысында кандай иландыру одютерщщ [колайлы екенш] зерттейдг Ол муны орб1р кагида жоншде иландыра бы ет ш д т аркылы ¡стей алады, бул ретте ол нак осы кагидаларга жугшбей -ак , булардьщ [аллего- риялык] бейнелерш алады. Бул бейнелер барлыктарга ортак теориялык кагидаларды адамнын зердесш де уялатуга тшс. Иландыру аркылы осы бейнелердщ сипаттамасын табу керек, онын, бер жагында муньщ борш бар - лык халыктар мен калаларга ортак иландыру од1а аркылы оны олардын, барлыгына ортак бейне ету керек. Будан сон ол жеке -дара практикалык ¡згшктер мен онерлерге байланысты орекеттердк жогарыда корсетыген 135
шарттар бойынша, топ -топка (77-бет) белуге жене булар жешнде журтты осы ерекеттергеталпындыратын белгш иландыру едютерш колданугатшс. Бул ретте накты меселеге орайлас накыл сездер де, сез1мге эсер ететш эти- калык накыл сездер де пайдаланылады, булар кала тургындарынын жан - жуйесш баурап, багындырып алады , женге салып , жуасытады , ал буларга карама-карсы реттерде сез1мге эсер ететш этикалык накыл сездер пайдала­ нылады, булар кала тургындарынын жан -жуйесш ныгайтып , кушейтед1, катайтып, кайраттандырады . 0з1 сиякты жене езше карама-карсы еюм жешнде де, ез1 пайдаланатын адамдары мен кeмeкшiлepi жешнде де, кайы- рымды адамдар мен оларга карама-карсы адамдар жешнде де ол осы накыл сездерд1 пайдаланады. Керек жершде ол адамнын жан -жуйесш баурап алып, багындыратын накыл сездерд1 пайдаланады, ал буган карама-карсы жагдай- да адамнын, жан -дуниесш ныгайтып , катайтып , кайраттандыратын накыл сездерд1 пайдаланады, езш щ кезкарастары мен ю -ерекетше карсы адам- дармен иландыру аркылы куресуге кемектесетш накыл [сездерд1 пайдала­ нады], сонымен катар елплердщ кезкарастары мен ерекеттерш маскара- лайтын, сумпайылыгы мен бейбастыгын ешкерелейтш накыл сездерт пай­ даланады. Бул жагдайда ол еш турл1 накыл сезд1 колданады: 1) белгш б1р кундерде, белгш б1р мезплдерде, окта -текте есте сактамай -ак жене кагаз бетше туармей-ак колдануга болатын сездер . 2) Есте сактап кагаз бетше туаруше болатын тург Бул ретте ерб1р жаз- басында ол журтка усынып отырган кезкарастар мен ю-ерекетш , осы усын- ган урандарын журтгын зердесшде ешпестей етш сактап, (78-бет) кеншне уялату ушш пайдаланатын накыл сездерд1 жене карама-карсы кезкарастар мен ерекеттерд1 жактаушы адамдарга карсы колданатын накыл сездерш керсетедг Журтты тербиелеу ушш колданылатын бшмдер уш сатылы болады /35/. Эрб1р бiлiмдi сактауга жаралган юсглер болады. Олар сакталатын осы тек- тес бш мн ш кемесш жерш аныктауга, оны жактауга жене оган кайшы келетш немесе карсы болатын нерсеш тершке шыгаруга кабшетп болады; осынын, берш уйретуге [кабшетп] олар б!ршнп басшынын халыктар мен калалар жешнде кездейтш максатынын жузеге асырылуына жердем бередг Онан сон [еюм] халыктардынтурлерш карастырады, халык 1б1ткенш санап шыгып], еркайсысынын жалпы жаратылысынан тен адамнын касиет- тер1 мен ерекеттерш атап керсетедг Будан кешн халыктардынберш немесе кепшш гш карастыруга кегшп, барлык халыктарга ортак касиеттердк атап айтканда: олардын ездерше тен адамдык жаратылысын, содан кешн ерб1р топтын, ерб1рхалыктынезгешелт кандай екенш аныктайды. Онынколында ерб1р халыкка кандай ерекеттер мен касиеттер тен екеш жешнде, муны бакытка жету ушш калай жумсау керектт жешнде, шамамен (79-бет) алган- да олардын санынын канша екешн, теориялык жене практикалык1згшктерд1 136
[дамыту ушш] иландырудын кандай турлер1 кажет екеж жежнде маглумат алады да, алдын ала топ - топка болгеннен кейш кай халыкка нежн лайыкты екежн аныктайды. К.айсыб1р топ теориялык бшмдерд1 игере ала ма, жок па? журттынойындатыдай менгерет1ж кентараган бш м бе, элде киялдагы [бшм бе], —м ш еос ы ла рд ы карастырады. Егеролар бэрш менгеретш болса, торт [турл¡] б ш м алады/36/: б1ршилсл —теориялык ¿зг1л¡к, осынын арка - сындагы ем1рдеп заттар анык дэлелдемелер аркылы акылмен пайымдалады; будан кейш па —иландыру аркылы кол жететш нэрсежн мэжн акылмен пайымдау; онан сон - осы акылмен пайымдалатын мэндердщ бейнелерж аркау еткен, иландыру аркылы расталган 61л¡м; будан кежн —осы аталган уш [бшм туршен] белгш б1р халыктардын арасында тараган 61л¡м, солай болгасын халыктардын санына карай белшген осы бшмдердщ эркайсысы б1р-б1рш камтып соньщаркасында халыккемелдежп, бакытка жетедг Сондыктан эюм белгш б!р адамды немесе халыкты, бакытка жетюзетш белгш б1р бшм сатысын аныктап, сол халыкты нежн кемепмен тэрбиелеу керек екежн есте сактауга, сонымен катар сол халыкты иландыру эд1с1мен тэрбиелеу ушш колданатын нэрселерд1 быуге тжс. Белгш б!р халыктын быетшш есте сактайтын, (80-бет) сакталуга тжсп игш к жайында [эл1 де] танылып болмаган нэрсеж аныктай алатын, осыны жактап , карама -карсы нэрсеж терюке шыгара алатын, халыкты осыган уйретш , халыктын камын ойлаган, соган барын берген б1ршцл басшынын максатын жузеге асыруга жэрдемдесетш адамнын немесе адамдартобынын болуы кажет. Халыктар - ды ер1кп турде тэрбиелеу ушш накосылардын пайдаланылуы мумюн /37/. [Б1рак] халыктарды тэрбиелеуге уэюлдк алган топтарда эрюмнш бойынан жеке-дара ¡згш к пен ойшылдык ¡згш ктщ табылганы жаксы, ойткеж ол сонын аркасында кажет болатын болса сотыста эскерлерд1 ете дурыс пай- далана алады, сейтш , олардын эркайсысы ез бойында ею турл1 тэрбие бол- мысынын мэнш уштастыра алады. Егер бул [касиеттер] б1р адамнын бойын­ да уштастырылмаса, онда ершш турде тэрбиелейтш адамга болмыстын [куштеп тэрбиелеуге катысты] жеке-дара мэжне не болып отырган адам жэрдемге келедп Эдетте эрб1р халыкты тэрбиелеуге уэюлдш алган юсшщ [карамагында] осы халыкты ер1юп турде немесе куштеу эд1с1мен тэрбиелеуге пайдалана- тын адамдары болады, бул ретте онын пайдаланатын адамдары ею топка немесе осы ею [турл 1тэрбиеге катысты] болмыстын мэнше ие болып отыр­ ган б1ртопка б1р1гедк взтарапынан, бул топ немесе осы ею топ ею бол1мге немесе осы [бол1мдер] ¡гшндеп болшектерге белш едк (81-бет) сойтш ен юшкене болшектерге немесе [болшектердеп] ен шагын тэрбие кушше дежн осылай кете береди Бул [топтардагы] баскыштар оз еюлдершшэркайсысынынойшылдык ¡згш гш е сэйкес орналасады. Белгш б1р белшектерд1 пайдалануга сеп ттн 137
типзетш белг!л1 б1р ойшылдык ¡згш кп алатын болсак, мунын вз1 б1реулерде екшнп б1реулердегщен кеп болады, сондыктан булардын. меж ойшылдык ¡зпл ¡к купине сэйкес келмек. Ал егер осындай еш топ орб1р халык пен кала- да болса, онда булардан темендете баска бол1мдер курылады. Адамтатэн , адамдар мен калаларды ен жотары бакытка жетюзетш жоне торттурл1 норсе- ге кенелтетщ амалдар мен одютер мше, осындай . АЛТЫНШЫ Б0 ЛIМ ФИЛОСОФИЯгылымы (83-бет) Бул барлык бшмдердщ оуелпа /38/ —дуниеде бар норселерд1 аныкдэлелдемелер аркылы акыл-оймен пайымдалатын мондер ретзнде ацгар- татын бш м . Бул долелдемелер болмысты сол калпында алып оны (адам- нын) кен ш н е токып немесе отан иландырады сой тт халыктар мен кала- лардаты карапайым адамдарта окытып-уйрету ¡сш жендлдетедк ейткеж халык арасында тандаулы адамдар да, кальщ журтшылык та бар. Кдльщ журтшылыкдегешм1з*баршага мел1м пшрлер аркылы расталатын бшммен олардынтеориялык бшмдерш шектеуге болатын адамдар. Тандаулылар дегешм1з —теориялык бш мдержщ ешб1ршде баршага мол1м пш рлер аркылы расталатын бшммен шектелш калмай, ceнiмi кэмш жоне шынайы '‘гексершген алгы шарттар жоншде жетж бглетш адамдар. (84-бет) Сондыктан каралатын моселеде баршага мол1м п ш р бойынша кажет деп танылган бшммен шектелмейтш орб1р адам осы моселеде езш тандаулы деп есептейдк ал озгеш катардагы [адам] деп санайды. Сол себепп, кай онерде болса да жетж [адам] оз саласынын маманы аталады. Ол озшщ саласында баршага мол1м п ш р кажет деп есептейтш бшммен шектелш кал- майды, кайтаосы [онердП терен зерттеп, акырына дешн тексередг Тшсшше ешкандай азаматтык жетекш шп жок жоне озш калада жетекнп етерл1ктей ешб1р онер бойына дарымаган орб1р адамды катардагы жан деп атайды. Ол адамга ешкандай онер дарымаган, не болмаса калада карапайым кызмет корсету онерш гана бiлeдi. Ол белгш б1разаматтыкжетекшшп бар немесе калада онын жетекш шпн баянды етерлжтей белпл 1б!р онер бойына дары- ган орб1р адам тандаулы адам болып табылады. Сол сиякты ол оз1 жошнде калада белгш б1р жетекни орын алуына себепкер боларлыконер бойына дарыган деп ойлайды немесе оз ойынша калада жетекни жагдайга не болып отырган орб1р адам озш тандаулы адам деп атайды. Мысалы , тект1 жерден шыккан адамдар мен коптеген байдар осындай. 0те-моте кемелд1 онер бойы­ на дарып соныц аркасында жетекнп орын алуга лайыкты орб1р адам (85-бет) тандаулылар [санатына] жаткызылады/39/. Адамдар ¡нпндеп ен тандаулы жан б1ршнн басшы болуга тшс, ол,тепнде, баршага мол1м п ш р кажет деп санайтын бшммен осте шектелш калмайды. 138
Б1рш1ш басшы мен ентандаулы жанга лайыкты адам жэне жаксы касиетпен бшпрл1к бойына дарыган юсшер де осындай болулары уэжш . Колында аза- маттык бш пп бар эрб1р адам осы бил ¡к аркылы б1ршип басшынын макса- тын ¡ске асыруга кемектесугеталпынады, тексершген кезкарастан акыры- на дешн айнымайды. Алайда онынез1 колданатын козкарастары жэне б1ршпд басшыга вз онер1мен кызмет етуге тшсп екенш тусшетшд1п баршага мэл1м п1к1р кажет деп есептейтш бш м ге тана непзделедк сондай-ак , онын, тео - риялыкбшмдер1 де баршата мэл1м пш р кажет деп есептейтш бшмге непз- деледг Сондыктан, б1ршцд басшы анык дэлелдемелер келаре отырып, акыл- мен пайымдалатын нэрсе бтгкеншнбарлыгын камтитын бшм1 бар адам тан,- даулы жан болып, калгандары карапайым халык, калынжуртшылыкболып табылады. Демек , иландыру 0дicтepi ж э н е киялдатуатын ту сш к т ер халык- тар мен калалардаты карапайым халыкты, жэй адамдарды окытканда тана колданылады, ал еши анык дэлелдемелер келаре отырып заттардын ¡шк1 мэнш акылмен пайымдау ощстер1 тандаулылар катарына юре алатындарды окытканда колданылады /40/. Мундай бш м жетекшшк тургысынан алган- да бурын келетш ен кемелд1 бшм . Ал баска басты бшмдердщ бэр1 элп бшмнщ жетегшде болады —менщ баска басты бш мдер деп отыртаным еюнчп бш м жэне б1рш!шс1 мен еюннпсшен келш шытатын уцпннп бш м , бул бш мдер [б1ршип] бш мнщ сонынан келед1 де, адамнын колынан келерлщ ен жогары бакыт пен актык кэмелетпкке жету максатын орын- дап шыту ушш колданылады. Ерте заманда бул бш м Иракты мекендеген хальданилерде болтан, онан сон мысырлыктарда пайда болтан , будан кешн гректерге, олардан сириялыктарга, содан барып арабтарта ауыскан делшед1 /41/. Бул гылымнын бар мазмуны грек тш н де баяндалтан, онан сон Сирия тшне, одан кешн арабтшне [аударылган]. Осы бшмд1 менгерген гректер муны абсалютданалыкжэне улы даналыкдеп ататан, ал оны менгерушшкп гылым философия деп б1лген, ал философия деп улы даналыкты ерекшс кад1рлеп, соны жаксы керуд1 тусшген, ал осы гылымды менгерген адамды философ деп бшген, ятни улы даналыкты жаксы керш кад1рлейтш адамды осылай деп тусшген. Олар [философия] м ум ю н дт жатынан барлык ¡згш к атаулыны камтиды деп есептеген, [сондыктан] оны гылымдардын тылымы, тылымдар анасы, даналыкатаулынынданалыгы , (87-бет) онер атаулынын енер1 деп бшген, булай дегенде онер бггкенд1 камтитын енердк барлык 1зг1л1к бггкенШ камтитын 1зг1л1кт1, барлык даналык [турлерш] бойына жинатан даналыкты айткан, ойткеш журт даналыкты онерд1н кай саласында болса да шеберл1к деп бтпедк Осы онерд1 колданушылар к оп ш ш п н щ колы жетпейтш тетенше онер к е р ш а адамзат даналыгы деп аталады, ал кайсыбф онерге оте-мете жет1к [адамды] сол енердщ турщде дана деп атайды. Сол сиякты беделф де ушкыр ойлы адамды ой толгауы жатынан беделдтн корсете бшген онершде дана деп атайды. Алайда , даналыкдеп осы гылымга жэне 139
оны менгерушшкке айтылады /42/. Егер теориялык гылымдар окшау болса жэне буларды менгерген адам бул гылымдарды баска [гылымдарда] пайда- лануга кабглетс1з болса, онда булардын кемелс1з болганы. Кемелд1 философ эр1 теориялык гылымдарды менгерт алады, эр1 булар­ ды ©зшщ мумюнд1пне карай баска гылымдарда колдануга каб1летп келедг Егер философтын жагдайы, нагыз шын магынасында, кандай екенш алып карайтын болсак, онда муны мен б1ршиш басшынын арасында айырмашылык, жок. ©йткеш юмде-юм теориялык бипмдер [саласына] юретш нэрселерд1 колдануга кабыетп болса, онын буларды барлык баска [салаларда да] акыл- мен пайымдалатын етуге, (88-бет) ал ержке байланысты [бшмдерщ] эрекетп етуге кабшетл болганы. Онын бойында осындай кабшет негурлым коп болса, солгурлым кемелд1 философ болганы. Шын магынасында кемелд1 [философ] деп эуел1 теория­ лык ¡згшктерге жетш, кешн практикалык ¡згшктерге жеткен, будан кейш халыктар мен калаларга эркайсысынын шама-шаркына карай жене соларга колайлы эдюпен осы ею [1зг1л1к] туршде дарытуга кабшетп адамды айта- мыз. Ол теориялык жэне практикалык ¡згшктерд1 бойга дарытуга, тек анык дэлелдемелерд! иландыру эд1с1 аркылы гана колдануга, ой -пш рге ержл турде немесе куштеу аркылы эсер етуге кабшетп болгандыктан, философ шынайы магынасында [эр1] б1ршпл басшы болыптабылады. Философия жэне дш Зерттеу атаулы ею турл1 нэрседен куралады: зерттеп отырган нэрсеш угыну жэне онын магынасын коняге току, онан сок угынылып, квншге токылган нэрсе жоншде шюр корыту. Нэрсеш угыну ею жакты болады: б1ршцпа —сонын нак езш акылмен пайымдау, еюннпа —соган уксас нэрсенщ бейнесше ой жупрту. П ш р ею турл! жолмен: не анык дэлелдеме аркылы, не иландыру аркы­ лы корытылады. Егер де журт ©м1рде бар нэрселерд1 танып бiлepдe немесе зерттегенде булардын манызын пкелей пайымдап, (89-бет) анык дэлелде- мелер аркылы булар женшде шюр корытатын болса, онда осы танымдарды камтитын гылым философия болмак. Ал булар оздер1 сиякты, ©здешне уксас нэрселерге ой жупрту аркылы пайымдалып жэне ой-толгауынын аркасын - да иландыру жолымен кандай тусшж алынганы жешнде п!к1р корытылатын болса, онда осы денгейдеп бшмд1 ерте замандагылар «дш немесе шаригат» / 4 3 / деп атаган. Егер осылай танылатын заттарды сол калпында алып карап иландыру аркылы пайымдайтын болсак, онда муны «дши шм » деп атаган жон. Ерте замандагылардынтусЫпнше, « т и п ш м » дегежм1з —философияга елштеушшк; булардын [философия мен «дши шмнщ »] екеу1 де белгш б1р заттарды камтиды, екеу1 де тупю принциптердг ем1рдеп заттардын баста- маларын усынады, булар ем1рдеп заттардын алгашкы бастамалары мен 140
алгашкы ceGemepi жоншде бшм бередк адамнынтупю ом1рдеп максатын, этап айтканда, ен жогары бакыт пен тупш максатка калай жететшш тусш - д1редг Егер философия мунынбэрш пайымдалгыш [мэндер] немесе угым- дартуршде корсететш болса, «джи ¡лím» муны ойдагы tycíhík туршде корсе- тедк Нотижеде философия бэрш осы тургыдан дэлелдейдк ал «дши üiím» соган иландырады. Философия туша принциптер ретшдеп алгашкы себеп - термен eKiHmi T0HCÍ3 бастамаларды акылмен пайымдалатын [мандер] туршде корсетедг (90-бет) Ал «дши ш м » буларды тэнш бастамалардан алынган бейнелер туршде ойша корсетедк буларда азаматтык бастамалардагы ул ri- лерше уксатады, тэнipдiн куд1ретш азаматтык, бастамалардын ic-эрек етш е уксатады, табиги куштер мен бастамалардын apeKerrepi Платоннын «Ти- меяда» да жасаганы сиякты оларды epiKKe н eгiздeлг eн куштердеп , касиет - тер мен енерлердеп улплерше уксатады, акылмен пайымдалатын нэрселерд1 олардын ce3ÍMÍMeH ангарылатын нэрселердеп улплерше уксатады: мыса- лы, материяны aya кещ сттн е , тунекке , суга уксатады немесе болмыссыз - дыктытунекке уксатады; адамзат Í3ruiÍKTepi эрекеттершщ максаты болып табылатын ен жогары бакыттын, эр алуан турлерш олардын [тек кана] ко- шлге туйген максат ретшдеп игш к ретшде болатын улплерше уксатады; бакытты онын,тек кана кошлде тушлген бейнесше уксатады ; нэрсе бггкен- нщ баскыштарын олардын пайда болып отыратын, уакытша баскыштагы улплерш уксатады, мунда [заттардьщ] улплерш олардын оздерше жакын- дату максаты козделедг Философия анык дэлелдемелер келт1ретш жердщ бэршдеде «дши шм » кошлге сешм уялатады /44/. Философия уакыт жагынан «дши шмнен » бурын журедг Элбетге, егер практикалык философия зерттейтш epiKKe байланысты акылмен пайымда­ латын (91-бет) мандер тупкш кп OMip cypciH дейтш болсак, онда олардын тупкшкп OMip cypyiH mymkíh етерл1ктей жагдай жасау керек, егер осындай жагдай жасалган болса, онда буларды зандарга 6ipÍKTÍpy керек. 0 з ш щ ой толгауынын артыкшылыгы аркасында жагдайды аныктауга кабшетп адам гана зан шыгарушы бола алады, ал мундай жагдай тусындагы зандар ен ж о­ гары бакытка жетуге мумкшдж беретш, тубегейл1 OMip cypymi зандарга айналады, элбетге буган дейш зан шыгарушы жагдайды байыптап , аныктай алмайды. Зан шыгарушы ен жогары бакытка жетюзетш жагдайды анык­ тауга немесе ен жогары бакытты акылмен пайымдауга, бул заттарды акыл­ мен пайымдалатын нарсеге айналдыруга шамасы жетедг Зан шыгару мэж алдын-ала философияны менгергеннен кейш гана ен басты нарсе болмак . Демек, зан шыгарушы адамнын ер ек ш елт кызметсш емес жетекгш болуы ce6enTi, философ та болуы кажет. Сол сиякты, философ теориялык ¡згшктерд1 бойына дарыткандыктан ол бул ¡згшктердщ баскалардын бойында удайы ep6yÍHe mymkíh кадерш ш е cenTiriHтипзбек. 03 íhíh бойында ойшылдык ¡згшк болмайынша, ол акыл - 141
мен пайымдалатын ершке байланысты орекеттердщ хал-жагдайы мен шарт - тарын ашып корсете алмакшы емес. Онын бойындагы ойшылдык ¿згшк практикалык ¡згшкшз бола алмакшы емес, (92-бет) сонымен 6ipre ол жак- сылап иландыра быу жэне кошлге жаксылап уялата бшу аркасында тана барлык баска адамдардын бойында ойшылдык 1зг1лí k t í т у гы за алады . Демек, «имам», «философ», «зан шытарушы» деген угымдардын, магы- насы 6ip угымдар /45/. Алайда «философ»деген e c iM теориядык ¡згшкпц бар екенш керсетедк ал онынтеориялык1згшп мейшнше кемелд1 болуга t h íc , сондыктан онын баска да каб!леттер1болуыкерек. «Зан шыгарушы» деген ec i M практикада акылмен пайымдалатын мондер жагдайын оте жаксы бшепнджп, буларды аныктап , халыктар мен калалар арасында зандартугы- за бшепндшп корсетедг Ал практикада акылмен пайымдалатын мондердщ танымаркылыOMip cyp reH i лэз1м,сондыктан,сонгынынOMipcypyiH eH бу- рынгынын Q M ip c y p y i келш шыгатыны сиякты, еналдымен теориялы^згипк OMipсуругеthíc. «Патша» деген eciM /4 6 / бшпк пен куд1ретп корсетедг Толыккуатты- лык дегешм1здщ —кугш жагынан аскан куаттылык деген соз , ал онын куш- куаты ©3ÍHeH, тыскары норсе (93-бет) жоншде гана KepiHin коймайды, егер онын OHepi, жаратылысы мен Í3rúiiri мешинше жогары дорежеде болса, онда аскан кабыеттшп аркасында мундай куш-куат онын оз бойында да болуы мумкш. Танымдык кабыеп мен ойшылдык кабыеп мол, i3rüiiri мен OHepi аса к у ш п болган кунде гана осылай болмак. Эйтпесе онын бойына шынайы куш-куат бiтпeйдi, колында бшнк болмайды . Егер ол будан былай да бурын-гы кушнде кала берсе, ягни мунын бойында куш -куат болмаса, онын кайраты азая бермек. Сол сиякты онын кабшеп ен жогары бакытка жатпайтын игшктер жошнде гана k g p í h c t í h болса, онда бул кабшет кемелд} болмай кеми бередг MiHe сондыктан да, нагыз патша opi философ, opi зан шыгарушы болады /47/. Араб тшнде «имам» /4 8 / деп opi колбасы, opi жетекнн репнде бой KopceTeTÍH адамды айтады, бул ретте ол не езшен e3i, не коздейтш максаты жагынан жетекнн болып коршедг Егер журт шекшз ic-орекет, игшк пен онер салаларынын бopiндe онын жетекшш пне ден коймайтын болса, онда ол шын мэншде жетекнн болмакшы емес. Ол онерлершщ , i3rüiÍKTepi мен орекеттершщ б1рде-б1ршде оз максатынан ©зге максат коздемеппшнктен, онын OHepi ен кунгп онер, ойлауы ен кушп ойлау, 6inÍM¡ ен куш п бшм болады, ейтпесе ол оз максатын жузеге асыру унпн оз бойындагыдан тыс­ кары [тагы да] баскалардын куштерш жинауга th íc tí болар едг Ол Kiciae теориялык бш м, ен кушп ойшылдык ¡згшктер жоне философия [саласы- на] жататын норселер болмайынша, булай eTyi m y m k íh емес. (94-бет) Элбетте, «фи лософ», «6ipÍHLui басшы», « o k ím ». «зан шыгару­ шы» жоне «имам» деген угымдар 6 ip угым болып табылады. 142
Егер б1здщ тшм1зде сейлейтш кальщ журтшылыктын пш рш ш е, осы сэздердщ эрб1ршщ мэшс1мен танысар болсак, онда сайып келгенде, булар- дьщ бэршщ жиынтык магынасы б!р екенш байкаймыз. Егер теориялык гылымдарда дэлелденетш осы теориялык, нэрселер калын, журтшылыктын зердесщде уялайтын болса, егер квщлге конган нэрсе женшде п ш р коры - тылатын болса, егер буларды кальщ журттьщ зердесщде уялатып , оны бау- рап алуга сеп ттн типзерлш жагдайларымен коса практикалык нэрселер туган болса, егер журттьщ тыеп оны будан баска б1р ¡с ¡стеуге итермелейтш болса, онда теориялык жене практикалык нэрселер зан шыгарушыньщ зердеанде уялаган кунде де философия болмак, ал кальщ журтшылыктын зердесщде болса —дш болмак , ейткеш зан шыгарушыньщ танымы анык бшмге непзделедк ал кальщ журтшылыктын [танымы] киялдау жэне илан- дыру аркылы кещлшетокылады. (95-бет) Алайда зан шыгарушы бул зат- тарды киялдау жэне иландыру жолымен емес, анык акикаттар аркылы тусшд1редт Ол киялдау мен иландыру эд1сш колданганда оны кещлге то- кып алу ушш колданбайды, ейткеш буларды дшге балаган кунде де кещлде онсыз да бола береди тек оган [бул нэрселер] женшде киялдап иландыру эд1сш колданса болганы, ейткеш булар баскалар ушш дш болса , онын ез1 ушш философия болмак. Шын философия мен шын философ, мше, осындай. Шын философ Патристикалык философияны /4 9 / жэне жалган, думбыез жэне epeciз философтьщ философиясын алатын болсак, тиют1 даярлыгы жок болса да гылымды зертгей бастайтын адамнын сикы осындай болады /50/. Юмде-юм [гылымды] зерттеуге юрюем десе, онда бул теориялык бшмдерге жараты - лысынан бешм болганы абзал. Бул шарттарды Платон езш щ «Мемлекет» деген ютабында баяндаган. Нэрсе бггкеннщ паркын тусшш , угынуга кел­ генде адам мейлшше зерек болуга тшс, ол ол ма, гылымды менгеру ¡сшде адам шыдамды да табанды болуга тию, жаратылысы бойынша акикат пен оньщ курескерлерш, эдшеттшк пен онын жактастарын суйетш болуы керек, езшщталап-тыегшде дерекшк пен ез1мшицик мшез керсетпеук (96-бет) аска, ¡гшмдшке келгенде комагай болмауы, дерхем мен динарды , тагы сол сияктылардьщ барлыгын жаратылысынан жек керетш болуы керек. Журттьщ терю деп быетш нэрселер! женшде ол эдеп сактап, инабатты бо­ луга тию, жаксылык пен едшеттшкке онай багынып , жамандык пен эдшет - Ыздшке кене бермеу1 керек, мунда мейлшше естиярлы болган жон . Оньщ уелне, адам езшщтабиги бешмдшпне сэйкес келетш зандар мен эдет-гурып непзшде тэрбиеленген болуы шарт, взш аялап варген дш жайындагы кез - карастарында кэмш сешмд1 болуы, езш щ дш1 [парыз] еткен ¡зп эрекеттер- ден айнымауы, буларды тугелдей де, там -тумдап та бузбауы кажет , бул ретге баршага мэл1м [пшр] бойынша онды деп танылган эрекеттерге карсы 143
шыкпауы керек. Егер осы касиеттер жас уланнын бойына дарыган болса, онын устше [философияны] зертгеуге юрюш оны менгерген болса, онда ол жалган, думбшез, ©реаз философ болмауы мумкш /51/. бзш щ бшмш ез шама-шаркына карай езге [адамдардын] бойына дары- тарлыктай ен би1к кемелдинкке жетпей-ак , теориялык бшмдерд1 менгере бастаган адам ерес1з философ. Теориялык бшмдерд1 бурмаламай-ак зерттейт1н, б1рак белгш б!р д1нге тен жэне баршага мэл1м [п1к1р] ойшата- нылган 1зг1врекетгерд1 жасамайтын, жаксы амалдар жасамайтын , кер1с1нше, борш де ез куштарлыгы мен нэпс1с1не бешмдейтш адам —думб1лез фило­ соф /52/. (97-бет) Жаратылысынан бешмдшп жок бола турса да, теория­ лык гылымдарды зерттей бастаган адам - жалган философ /53/. Теориялык гылымдар жагынан кемелдене турса да жалган жене думб1лез философтар, сайып келгенде, гылымнан б1рте-б1рте алшактай беред1, ал ¡згш к аркылы кемел-денерл1к жаска жеткенде ондай адамдардын бшм1, Платон ескертетш Гераклит кун1 тор1зд1 /54 /, толыкс©н1п б1тедн ©йткеш б1рш1шсшщ [жалга- нынын] жаратылысы мен екшшклнщ [думб1лез1н1н] дагдысы жастайынан олардын бойын курмеп, ездершщ колы жеткен нэрселер1н сактап калуын киындатады, олар колы жеткенш умытады да, б1рте-б1рте гылымнан алшак­ тай бастайды, сейт1п олардагы [б1л!м] оты свнш б1тед1, сондыктан олар бул бипмнщ жем1с1н тата алмайды. Философия кездейтш максатты сез1нбейт1н адам ерешз философ бо- лып табылады. Ол тек теориялык бшмдер немесе теориялык [бшмдердщ] б1р болнш гана алады, мунда ол философиянын максаты кол жеткен алдам- шы бакыттын, ягни журт игш к деп [атайтын] бакыттын шамасына [байла- нысты] деп есептейдг (98-бет) Ол вз1н1нтанымын осыган непздеп, осынын аркасында максатына жетпек болады. Осынын аркасында онын максатка жетш, соган токтап калатын кездер1 де болады жене максатына жете алмай, киналатын кездер1 де болады, сонда ол осы [бшмдерден] алганын 1згшкпн дэл ез1деп есептейд1. О реаз философ м1не осындай /55/. Шын философ б1зд!Нжогарыда айтканымыздай болады. Егер ол осын­ дай [шын философка] тен дорежеге жеткен1мен, б1рак емфде езш щ орнын таппаган болса, онда мундай философтыц ©зшщ паркы жагынан емес, оган кулак аспайтын немесе кулак асуды кажет деп бшмейтш адамнынтургысы- нан пайдасыз болып шыкканы /56/. Патша немесе имам озжщ кабшет1 мен енер1 жагынан патша жоне имам болмак, ал онын айтканына багынып , деген1н ютейтш адамдары бар ма, жок па, кездеген максатына [жету ушли] езше колкабыс, кемек керсетет1н адамдары бар ма, жок па, мунын кел1п-кетер1 жок. Дол осы сиякты Д0р1гердеез1н1нкос1б1 мен наукастарды емдеу кабшет1 жагынан дор1гер болмак, ал онын наукас адамдары бар ма, жок па, ©з ¡сшде пайдалануына боларлык куралдары бар ма, жок па, ©з1 бай ма, ©лде кедей 144
ме, муньщ келт -кетер1 жок. Тшт1 колында булардыц б!рде-б!р1 жок болса да ол дэр1гер болып кала береди Дел сол сиякты, олардьщ ез ютершде пайдалануына боларлык курал- дары болмаса немесе адамдар ©з максаттарына жету уппн оларды пайдасыз деп тапса да, имам имам калпында, философ философ калпында, патша пат- ша калпында кала бермек. Платон мен Аристотель философиясы (99-бет) Осындай сипаттаты философия б1зге гректерден Платон мен Аристательден келген. Олардьщ ©ркайсысы б1зге философияны берт кана койтан жок, сонымен катар отан апаратын жолды да, онын кулдырап , гайып болтан кезшде оны жасау жолын да кврсетт береди Б1зеналдымен Платоннынфилософиясын жене муньщ сатыларын баян- даудан бастаймыз. Платон философиясыныц б1рщ1ии бел1мше юр1сем1з, онан сон рет-рещмен журш отырып , онын философиясыныц соцты бел 1мше жетем1з. Кешн, Аристотель усынган философия жешнде де б1з осылай жасай- мыз. Б1з оньщ да философиясыныц б1ршпп бел1мшен бастаймыз. Будан ай - кын квршш отыртан нерсе —олардьщ б1зге берген тел 1мшдеп максаттыц б1р екенднп Олардьщ екеу1 де без-баяты б!р философияны - Платонныц философиясы мен оньщ бел1мдерщ, бвл 1мдерщщ сатыларын бастан-аяк баяндап беруге тырыскан. Бул, бiздiн осы ютаптан тапкан ец соцты нврсем1з /57/. Барша влемнщ ем1рппс1 —АллаЬ Таталаныц дацкы арта берсш . Пайтамбарлар басшысы Мухамед Мустафаныц, оныцтендес1 жок бар- лытынан пек орен-жарандары мен жене барлык умбеттершщ мереш устем болсын. дл-Фараби. Бак,ытк,а жету жайында. Бейрут-Любнан: Дар-уа-мактабатулъ-хилялъ, 1995. - С.25-102. Араб тиннен аударган: Жалтас Сандыбаев Тус1н1ктемелер: 1. «Китаб тахсиль ас-са ада» —«Бакытка жету жайында» деп аталатын бул трактат казак тшнде еюнил марте жарык керш отыр. Б1рш1ш марте дл-Фараби. Элеуметпк-этикалык трактаттар. А., 1975, 295-372-66. Алайда, бул аударманыц езд1к ерекшелт сонда, араб тшшдеп нускадан т1келей казак тиине алташ рет аударылып отыр. Бул ею аударманыц арасындагы матыналык тургыдагы айыр- машылыктарды с1з дл-Фараби. Бакытка жету жайында / / эл-Фараби . 2004. No 1. 42-47-66. оки аласыз. 145
Бул аударманын жалпы ерекшелтн айтар болсак, мунда, ягни осы аударма- да ютаптын. бол!мдер1 пайдаболды, эр бел!мшнтакырыпшалары куралды, ютаптын мазмуны калыптасты. Трактат араб тшндеп Эли Бумильхам эз1рлеген, Эл-Фараби . Китаб тахсиль ас-са “ада. Бейрут -Любнан: Дар-уа -мактабатуль -хиляль , 1995. — С. 25—102. непзшде аударылды. Эрине, аударма барысында жогарыда аталган эл-Ф араби . Элеуметнк этикалыктрактаттар. А., 1975, 295-372-66. аудармашыга жанындагы жолдасы ретшде кептеген cenTiriH типздк Трактат араб тшнде б1рнеше рет жарык керген. Олардын ен алташкылары: Хайдарабат. 1926 ж., Бейрут. 1981 ж. т.б. Сондай-ак, трактат кол жазба ретшде б1рнеше жерде сакталган, атап айтар болсак; Донишке 3/2110, Клтаптар сарайы 120, 420 философия. Машкет 10/240, Табгу сарайы, аманат казынасы 11/1730 жэне Британия музеш, Add. 7518 Rich. Трактаттын араб тшндеп нускасын эз1рлеген Эли Бумильхамнын юрюпеде айткан мынау создерш аздердщ назарларынызга усынганды жен кердш. Ce6e6i, бул Kici оте кызыкэр1 манызды niKip айтады: К1таптын KipicneciH корытынды сез1мен ашайык. Булай деп айтуымыз эл- Фараби ютаптын сонты такырыпшасында былай деген: «... философия 6i3re грек- тер Платон мен Аристотельден келген. Олардын эркайсысы 6i3re философияны 6epin кана койган жок, сонымен катар оган апаратын жолды да, онын кулдырап, гайып болган кезшде оны жасау жолын да керсетш бередк Б1з ен алдымен Платоннын философиясын жэне мунын сатыларын баяндаудан бастаймыз. Bi3 Платон философиясынын 6ipiHini бeлiмiнe KipiceMi3, онан сон рет-реДмен журш отырып, онын философиясынын сонгы бeлiмiнe жетем1з. Кешн Аристотель усын- ган философия женшде де 6i3 осылай жасаймыз. Б1з онын да философиясынын 6ipiHiui бэл!мшен бастаймыз. Будан айкын кершш отырган нэрсе —олардын6i3re берген тэл1мшдеп максаттын 6ip екен дт . Олардын екеуще бэз-баягы 6ip филосо­ фияны —Платоннын философиясы мен онын бел1мдерш, бел1мдершщ сатыла­ рын бастан-аяк баяндап беруге тырыскан. Бул б1здщ осы ютаптан тапкан ен сонгы нэрсем1з: Осы бел1мде эл-Фараби философиянын даму сатысын, еркендеуш жэне токырауга ушырауы мен араб- тарга гректерден сирянилер аркылы келу жолын баяндайды. эл-Фараби енбепнде философияны, метафизиканы, саясаггы т.б. гылымдар- дын курылымын карастырды. Жалпы штапта гылымдардын курылымдары мен оларга жету жолдары ксшнен айтылганымен ютаптын такырыбы «Бакытка жету жайында» соз аз болады. Осы арада «Егер шынымен солай болса, онда эл-Фараби неге кНапты баскаша атамады?», —деген сурак туады.Кттаптын атауы шартты турде гана койылса керек. Клтапка мундай атаудын юм бергеш тагы белпФз, 6ipaK эл-Фарабидщ штапты «Бакытка жету жайында» деп атамаганы анык, ce6e6i, онын замандасы Ибн Надим кел'прген Фарабидщ енбектершщ арасында мундай к1тап жок. Сондай-ак, Ибн Эби Усибга жэне Сагид эл-Эндэлусилер керсеткен «Есю аудармалар» штаптарынын т1з1мшде де мундай ютап кездеспеиш. KiTan «Бакыт­ ка жету жайында» деген атаумен 1345 (мусылман жыл санауымсн) Ушпстанда Хайдарабад каласында басылып шыккан. 146
Осыган оран айтарымыз бул кггап ауел баста б1р жеке ютап болмаган. Клтап эл-Фарабидщ есю ютаптарынын т1з1мшде кездесетш Платон мен Аристотель философияларыньщ б1рлшне катысты жазылган енбек болса керек. Айтылган сезгедалел ретшде эл-Фарабидщ сездерш келт1рсек болады: «...Платоннын фило- софиясын жэне мунын сатыларын баяндаудан бастаймыз. Платон философия - сыньщб1рш!ш бел1мше юр1сем1з, онан сон рет-ре-пмен журт отырып, онын фило- софиясынын сонгы бел1мше жетем1з. Кешн, Аристотель усынган философия женшде де 613 осылай жасаймыз. Б1з онын. да философиясыныц б1ршип бел1мшен бастаймыз. Будан айкын кершш отыртан нэрсе —олардын б1зге берген тэл1м1ндеп максаттын б1р екещпп.» Осы айтылган мэселе тещрепнде Розенталь немесе Штраус сиякты шыгыс- танушылар да ой козгаган. Аталмыш енбекп кецпрген (колжазбадан кагазга туарген) ю а де ютапты кагазга толык туаргендт турасында да анык хабар бермеген, тек кана: «Бул, 613 осы штаптан тапкан ен сон,гы нэрсем1з», —деген. Егер бул сейлемнщ теркшше бойласаныз, онда ютап б1рнеше бел1мдерден туратынын немесе штап толыкжазылмаганын байкайсыз, ягни кeшipyшi юсшщ колындагы барымен гана канагатганганын тYciнeciз. Эл-Фарабидщ б1зге жеткен колжазбаларыньщ ¡шшде кейб1р1 толык емес немесе б!р белщтерщщ тшт1 жок eкeнiз анык быем1з. Сейтш, эл-Фарабидщенбектерш кагазгатYcipyшi к1сшщб1р белжтерщ алып оларга мазмунына карай атау берш, дербес ютап кылып ж 1берш отырган болуы да эбден мумкш. Осы сиякты кубылыстар эл-Фарабидщ енбектер1 мен олардын маз- мундамаларында K0 piнic тапса керек. Клтапта каралган маселелерге байланысты енбеюп алты бел1мге белуге бола­ ды. Б1рш1ш бал1мде теориялык гылымдар турасында айтылады, оларды эл-Фара- битeopиялыкiзгiлiктep деп атайды: «Теориялык 1зпл1ктердегешм1здщтупю мак- саты —ем1рде бар нэрселерд1 рационалды камтып жене сонымен гана каз жетюзетш бшмдер». Бул бинмдер акылдагы мэл1меттер аркылы калыптасады. Ол ушш дене купли сарп етш 1С-эрекет жасаудын кажетз жок, сол себепт, булар практикалык емес, теориялык бшмдер деп аталады. Теориялык бшмдер ею бeлiмre белшедк алгашкы бЫмдер мен уйрену аркы­ лы келетш бшмдер. Алгашкы бшмдер —адам ауел бастан кеншне токыган бшмдер . Адам олар­ дын калайша жане кайдан пайда болганын андамай да калады. Олардын ¡шшде тексеру, зертгеу, уйрену жане оку аркылы келетш гылымдары да бар. Сондай-ак, олар болмыс жане бшм бастамалары, ал болмыс бастамалары дегешм1з тартеу: форма, материя, козгаушы (арекет етупп, себеп), жане максат. Уйрену аркылы келетш бшмдер —математика, табигат туралы гылым, мета­ физика гылымы мен азаматтык гылым. Математиканы ал-Фараби: «Сан мен шаманы камтитын гылым —математика. Ол саны бар шамадарды зерттещи, сан- нын аркасында болатын барлык касиеттер1 тургысынан осы шамаларды: аума- гын, реттшпн , уйлеамдшпн , жуйелшгш карастырады» —дедк 147
Математика тылымы —арифметика, астраномня, музыка тылымына, сал- мактарды олшейтш гылымдарта белшедк Математика ©3 i зсрттеп отырган нэрселердш бастамасы емес жене оныц арка суйеп талпынатын максаты «бул oMipac бар ма» жэне «бул нелжтен» дсгенд1 танып бшу. Эл-Фараби еуел1 матема- тикадан бастау керекттн айтады. Кешн, кошлге токута болатын нэрселерден бастап, кошлге току удин материяны сэл тана кажет ететж несете конпп, онан сон акыл-оймен пайымдау унин материясы кеб1рек нэрселерге кошедк Табитаттуралы гылым —дснелердк денелерд1 курайтын заттарды карастырады. Буларды атап айтканда: аспан дснелерк жср, су, aya от, бу жэне жердщ бетмен койнауындаты тастар мен минсралдар, еамджтер, парасатты хайуандар мен пара- сатты жандар. Бул тарауда эл-Фараби зертгеушшт зерттеу барысында хайуандар болмысынын бастамаларын тексерс келш жан-жуйесш карастырута шакырады. Табитат туралы тылым бел1мшен сон метафизика тылымы басталады. Мунда ойшыл зерттеушнпнфнзиканын артындатуратын болмыстарды зертгеуге Kipice- tíhíh айтады. Зсрттеунп метафизикада колайлы келетш 6 ipÍHLui алты шарггарды oкып-Yйpeнyдiн бастамалары етедк онан сон физика дэлслдеген кагидаларды жогарыда айтылтан тэртшпен осы тектеп окып-бшудщ бастамалары ретжде пайдаланады. Осылайша эл-Фараби зерттеуипге GMÍpaeri осы тектес заттардын 9 p6 ipi нс барып жстуш айтады. Сойтш, осындай тэртшпен 6 ipÍHLui 6 oai.vm¡ азаматтыксаясатаяктайды. Keaeci бел1м этикалык ¡згьшктерден куралады. Ylhíhují бел1мде эл-Фараби ойшылдык ¡згийктср турасында энпме ерб1тедь Тертшнй бвл1м ¡згийк дэрежелер1 мен ондаты табигаттын алатын орны деп аталады. Бесшил бел1м уйрету мен тэрбиелеу, алтын- шы бел1м философия тылымына арналып мынадай такырыптардан куралады: философия жэне дш, шын философ жэне Платон мен Аристотель философиялары. 2. Фазаиль назария —«теорпялык ¡згийктср»; фазаиль фикрия —«ойшылдык ¡згшктер», фазаиль хулькия —«этикалык ¡зплжтер», санаат амалия —«практи- калык онерлер». Адамнын OMÍpiaiic басты максат —ен жотары бакытка жету ушш осылар кажет. Салыстырыныз: Аристотель . «Нпкомах этикасы», VI KÍTan, пара­ граф eKi; X KÍTan, параграф жетй Эл-Ф араби . Элеуметпк этикалык трактаттар. А., 1975. 414-6. 3. Улум ула —«алгашкы бЫмдер», адам эуел бастан кеншне токыган бЫм- дср. Адам олардын калайша жэне кайдан пайда болтанын бшмен де калады. Алгашкы бшмдердщ ¡шшде ойлау, тексеру, зерттеу, уйрену жэне оку аркылы келетш бшмдер дс бар. Мукаддимат эууаль - «6 ipiumi алты шарттар», мунда аксиомалар жайында айтылып отыр. эл-Фараби бойынша, журс келе пайда бол­ тан бшмнен баска туа бткен, априорлык бшмдер болады. Мысалы, «тутас, бэлшектен улкен» деген сиякты. Булар акыл-парасаттын эрскстжен тжелей «туып», ой-корытындысы жолымсн сез1мд1к мэл1мсттердщ нспз1ндс жасалатын таным шарты болып табылады. 4. Аристотель сиякты эл-Фараби де тек анык бшм тана гылымнын míндет бола алады дсп сссптейдк ол анык бшмд1 nÍKÍp мен сежмнсн айыра б1лсд!\ ягни Pctímch айтканда адамда oyeai cchím болады. Онын аркасында зертгей келш 0 3íhíh 148
(б1р нэрсе туралы) п1к1р! калыптасады, сонан сон тана анык бiлiм келсд!. Анык бшм дегешм1з —ешюмнщ де кумэш мен таласын тудырмайтын бшм . 5. Иак,ин —ешюмнщ кумэнж тудырмайтын анык бшм . No 4 туашпрмегс караныз. Зан-нун — жорамал бшм, бэлюм дурыс болмауы ыктималы да бар. Джубран Масгуд. Райд ат-Туллаб. Бейрут, 1986. Галымдар бшмнщ бул турше аса маныз бермеген. Себебк бул бшмнщ ешб1р непз1 болмауы мумюн. Сондыктан эл-Фараби осы енбепнде «иакин» анык 61- л1мнен «зан-нун» жорамал 61л1мд1айырып отырады. 6. Антикалык дэстурге сэйкес эл-Фараби окып-уйренуд1н бастамалары бол- мыс бастамаларымен сэйкес келед1; болмыстын дэлелдемес1 алгашкы б1л1мдерге байланысты, егер ол «бул ем1рде бар ма» дегенд1 б1лд1румен катар «мунын болуы нел1ктен»дегенд1 б1лд1рет1н болса, «бул нел1ктен»дегенн1н дэлелдемес1 деп атаган, ягни (б1р нэрсе туралы аныктамага) сол нэрсенщ болуы тана емес, онын болу себептер1 де к1руге тшс деп талап еткен жэне тек дэлелдеме тана себептщ мэн1с1н туаншре алмакшы деген. Эл-Фарабид1н айтуынша егер аталган кагидалар мен шарттар жаратылыс- таты нэрселерд1н кайсы б1р тепне катысты маглуматтар осы тектес болмысты танып б1лу1м1з уш1н себептер1 болып, олардын кайсы б1р!н1нболмысынын себептер1 болмаса, онда осы текке [турге] катысты оку-б1л1м1н1н бастамасы болмыстын бастамасына сэйкес келмейд1. 7. «Болмыстын бастамасы тертеу: зат «не», «нел1ктен», жэне «калай» ем1р суред1...». Мунда Аристотельдеп табиги болмыстын мынадай терт турл1 себеб1 талдантан; материя, форма, максат жэне козтаушы куш. Араби тшдес философ- тар сонтысын «эрекет етуни себеп» деп атайды. Бул ютапта осы атаулар мынадай болып аталады; сура —форма, эл-мадда —материя, эл-фагил — козтаушы (эрекет ету1ш, себеп), гайя —максат. Джубран Мастуд. Райд ат-Туллаб. Бейрут, 1986 (арабша туаширме сезд1п). 8. Эл-Фарабише, эрб1р гылым езщщтепмен байланысты жэне ездтнен белпл1 б1рл1ктеболады. Сондыктан б1р тылымнан ек1нш1 гылымга, б1ртектен ек1нш1 тек­ ке аттап ету ешб1р мумк1н емес. Ал егер зерттеунйге терт бастаманын бэр1 де белпл1 болса, онда ол булардын тек кейб1реулер1мен тана шектелмей олардын барлыгын тугел камтып зерттейд1. Егер ол б1л1мте терт [бастаманын] бэр1 б1рдей тэн болмаса, онда ол осы бастамалардын саны ушеу ме, екеу ме, элде б1реу ме, соны аныктауга тырысады, бул ретте ол бул тектщ ен берг1 бастамаларымен шек- телмеу1 ти1с, кайта бул бастамалардын бастамаларын жэне [бул бастамалардын] бастамаларынын бастамаларын аныктауга тырысуы керек, сей-пп, осы текте ез1 аныктаган ен аргы бастамаларта жеткенше токтамай жалгастырады. 9. Кез келген б1рзаттынболмысын аныктау жэне дэлелдеу керек. Ал «болмыс­ тын себептерЬ>деп эл-Фараби элп бар болтан заттын болу себептер1н айкындауды айтады. Егер осы бастаманын баска б1р бастамасы болса, онда зертгеуий элп [б!р1нш1] бастаманы тус1нд1ру ушш муны да пайдаланады, сонда будан бурынгы [ек1нш1] бастама зерттеуш1ге болмыс жен1нде б1л1мбереди Бул бшм ек1турл1 пай- да береди б1рш!шс1, ол зерттеуш1ге ез1н1нболмысы жен1нде б1л1мберсе, ал екшии 149
жагынан, езшщ болмысы жошнде де , ез болмысынын. ce6eriTepi жош нде де бш м беред1 дейд! ойшыл. 10. «Шама» CG3Íтуп нускада «аль-агзам » . Араб тш н деп бул сезд1аль-Фараби С03 «аль-аджсам», «аль - ашкаль», «аль - аузаг» жене «ан-низам» деп те колданады. Ягни «шама» C03Í 03 шшде денелер, кеск1н, олшем жене жуйелшж деген угым- дарды да камтиды. Эл-Фараби «сан мен шаманы» ©м1рдеп затгардын зерттелу1н, адам акыл-ойыньщ ауыткуы мен абыржуынан оп -онай куткаратын 6ipÍHmi тек дейд1. 11. Эл-Фараби математиканы ом1рде 6ip затгардын 6ipÍHini Teri деп есептейш де, зертгеуд1 осьщан бастау керек, ойткеш бул осы заттын не екендт жон1ндеде, мунын не себетз бар болатыны ж©н1нде де 6ip мезплде маглумат берет1н гылым деп есептейдн Ce6e6i, зерттеуш1 саннын аркасында болатын барлык касиеттер1 Тургысынан осы шамаларды: аумагын, ретплтн , уйлешмдшгш, жуйелштн ка- растырады. 12. Математика гылымы ©м1рдеп сан мен шамалар рет1ндег1 нврсе бгскешп камту максатын коздейд1 де жене томендеп гылымдардан куралады: оптика гылы­ мы, астраномия гылымы, музыка гылымы, салмак жайындагы гылым жене шебер тосшдер жайлы гылым (механика). 13. Эл-Фараби формальды себетз гана зертгейт1н математикадан бастап, болмыстын барлык торт турл1 себеб1н зерттейт1н табигй кубылыстарга дешнп та- нымнын бук1л барысын ой елепнен отк1зед1. Э л -Ф араби . Элеуметтж этикалык трактаттар. Алматы. 1975. 415-6. 14. Табигат туралы гылым —дуние оз кушагына алган затгарды карастыра- ды: денелер, денелердеп заттар, дуниен1 курайтын дене тектер1 (турлерО жене сез1ммен кабылданатын заттар тектер1, аспан денелер1, жер, су, aya, от, пайдалы казбалар, адам, жануар жене ошмдж елемдер1. Зерттеуш1 гылымнын бул тур1нде ©3i алгашкы бшмнен алган б1л1мдерд1 карастыруга жене взшщ б1лу1ншебул гылым- да оку бшмшщ бастамасы боларлык барлык нерсеш камтуга thíc. Сондай-ак, ол денелерд1, денелердеп заттарды, дуниен1 курайтын дене тектерш т.б. дунисдеп зат- тарды карастырады. 15. «Табиги пондерд1н ep6ip Teri жайындагы окып-уйренуд1н бастамалары олардын болмысынын бастамалары жон1ндеп келес1 заттар болып табылады. Осы тек болмысынын бастамалары окып-бшу бастамалары болмысынын ce6emrepi болады», - деп Эл-Фараби окып уйрену бастамалары болмыс бастамаларымен парапар деген niKipiH кайталап айтады. Себебн окып уйрену бастамаларынан болмыс бастамаларына ден кояр болсак, онда болмыстын бастамалары белгш болады. BipaK, ойшыл болмыс бастамаларын окып-уйрену бастамаларынан бурын туратынын осте естен шыгармау ксректтн де ескерт1п айтады. 16. Бул снбепнде ол-Фараби кемелетокке жету ушш журттын саяси жагынан 6ipiryi кажет деген niKipiH кайталайды. Ол адамды «жануар адам» (хайуан инси) жоне «жануар азамат» (хайуан мадани) деп атайды, ал мунын 03Í Аристотельд1н «саяси жануарымен» парапар; ал кемелетт1кке жету ушж кажетт1 ерекеттер мен касиеттерд1 зсрттейнн гылымды ол-Фараби «адамзат гылымы» (млм инсани) жоне 150
«азаматтык гылым» (илм мадани) деп атайды, ал мунын оз1 Аритотельдш «саяси гылымына» жэне Платоннын «нагыз патша енерше» («саясатшы», 259 б, 13-бет) сэйкес келед1. Э л -Ф араби . 8леуметт1к этикалыктрактаттар. А., 1975. 415-6. 17. Метафизика гылымынын зертгейтш такырыбы материялык непз1 жок бол- мыс, ягни кезбен керш, колмен устауга мумк1н емес дуние. Алайда зерттеуш1 метафизикада физикадан кей1н туратын болмыстарды зертгеуге к1р1сед1 жэне мунда нак физикадагы сиякты эд1стерд1 колданады. Осы гылымга колайлы келетш б1р1нш1 алгы шартгарды окып-уйренудщ бастамалары етед1, онан сон физикада дэлелденген кагидаларды рет1мен колданады. Зерттеуш1 булардыц б1рде-б1р1нде материянын мулде жок екенш аныктап, кей1н булардын эркайсысынан «мунын не екенш», «мунын калайша ем1р суретшш», «кандай нэрсен1н ыкпалымен» жэне «нелштен ем1р сурет1н1н» зертгеп бшуге ти1с. 18. Зерттеуш1 зерттел1п жаткан нэрсен1нболмыс терк1н1 «кандай», онын бола- тыны «нел1ктен»дегеннен де, онын болу «себеб1 не»дегеннен де мулде аман тулгага барып жеткенше зерттей беру1 керек. Ол —жогарыда энпме болтан ем1рдег1 бар- лык затгардын б1р1нш1 бастамасы. Барлыкболмыстынб1рш11л бастамасы —АллаЬ. Ол —кулл1 болмыстын болу- ына себеп. Эл -Ф араби . «Китаб тахсил ас-сагада» Бейрут. 1995ж. 45-6. 19. Эл-Фарабид1н айтуынша азаматтык гылым —адамды «кэмш инсан» болу максатына алып баратын жолдарды зертгеп карастырады. Бул жол кайырымды- лыкпен ¡зп амал жолы. К,алатургындарынын эрб1р1 азаматтыкб1рлестжте ездер1не табигаттан кай мелшерде сыбага белпленген болса, сол мелшерде бакытка кене- лед1дейд1. 20. «Халыкты немесе каланы камтитын нэрселер жиынтыгында да элденедей б!р алгашкы бастама болады, онын сонынан да баска бастамалар жэне осы бас- тамаларга шесунп баска [тургындар] келед1, ал осы тургындардын 1з1мен баска тургындар журш отырады да, азаматтык жэне адамдык [болмысы] жагынан ен сонгытургындарга жеткенге дей1н осылай жалгасып кете бередЬ> —деп ойшыл бул жерде алгашкы бастамаларды; халык патшасы немесе кала эк1м1, сондай-ак, патшанын немесе б1р1нш1эк1мн1нсонынан келетш шенеушктер мен лауазым иелер1 деген сезд1 мензеп отыр. 21. Табиги мэндер табигаттан туындаса, 1с-эрекеттер мен амалдар ер1ктен туын- дайды. Эдетте ер1кт1нтаукымет1 мен ем1р суретзн нэрсен1н бэр1 ем1р суре алмайды жэне эуел бастан белпл1 бола алмайды. 22. Эл-Фараби адамдардын эрекеттер1 когамда орнатылган зандарга коп жаг- дайдабагына бермейт!ндер1н айтады. Себеб1, адамнын ерю табигат пен когамнын турл1 кубылыстарына байланысты кубылып турады. 0те жи1 езгер1п отыратын заттар уш1н арнайы зан шыгаруга мулде болмайды, ал кер1с1нше куш некен-саяк езгерет1н затгар уш1н арнайы зан шыгару колайлы дейд1. 23. Адамнын ю-эрекетз мезпл мен мекен талаптарына сай озгер1п отырады. Мысалы, адамнын эртурл1 жердеп куй1 женшде де дэл осыны айтуга болады: б1р елде бар акциденциялары мен куйлер1 [еюнш1] елдеп акциденциялары мен куйлершен езгеше болады. 151
24. Этикалык ¡згипктер мен акциденциялар турл1 халыктарда артурл1 болып жене мезпл мен мекен езгерген сайын ол екеу10 зrepiп отырады. Мысалы, инабат- тылык, байлык. сиякты нэрселердщ бэр1 де ершке катысы бар, акыл-оймен пай- ымдалатын угымдар алатын болса, онда булармен б1р мезгшде накты байланысты акциденциялар баска уакытта байланысты болтан акциденциялардан езгеше келедц б1р халыктыц колында болатын датдыл ы нерсе екжип б!р халыкта кездесетш накты акциденциялардан баска болады. 25. «Алайда, барлык халыктарга, жеке халыкка немесе калага ортак ен эде\п нэрсеш тана аныктайтын, аныкталатын нэрсе женшде эдетте [журттын] зердеанде узак уакыт сакталатын немесе кыска мерз1мд1 уакыт ¡шшде ауысып отыратын ойшылдык ¡згЫ к азаматтык ойшылдык ¡згЫ к болып табылады», —деп эл- Фарабидщ айтып отыртаны халыктар мен калаларта тшеп зандар. 26. 0 зге адамта жаксылык жасап немесе отан ¡згш к тшемешнше аздщ бой- ыцыздаты ©з1шз калатан и г ш т щ з нак ойдагы ¡зг!л1к бола алмайды. Сондай-ак, ойдагы ¡згш к кабшет адамныц жеке басында кездесед1 оныц коздеген максатын- даты ец пайдалы жене ен одем1 нэрсеш аныктауынын ¡шшде коршедь Нак осы ойшылдык кабшет аркылы адамнын баскаларга катысы бар ¡зп максаттагы ен пайдалы жене ен, эдем} норсе де аныкталады, —кенесин ойшылдык кабшет мше осындай. Муныц екеу1 де б1р адамнын бойына б1ту1 де немесе эр турл1 адамдардын бойында да болуы мумюн —дейд1 ойшыл. 27. Эл-Фараби ойшылдык ¡згшк пен этикальи<лзгшктщб1р-б1ршен ерекше- л т н айтады. Адамнын ойындагы ойшылдык ¡згш п негурлым жаксы болтан сай­ ын, адамнын амалдаты этикалык¡згшктер! де кемелдене туседь Ал егер адамнын ойшьшдык ¡згшктер1 жеке максатымен жэне жеке жатдайынын ен пайдалы зат- тарымен тана шектелсе, онда оныц этикалык ¡згш п де осыган сэйкес келуге тшс Адамнын амалы ойындаты ниенмен б1рге болады. 28. Аса кемелд! ¡згш к езшщ бойына барлык ¡згшктщ жиынтытын камтыган ¡згшк. Ол кемелд1 эр1 куигп ¡згшк. Егер адам онын барлык эрекетш, ягни кемел ¡згш кп толык ¡ске асыргысы келсе, онда ол муны барлык баска ¡згшктердщ эре­ кетш б1рге пайдаланган кунде тана ¡ске асырады. Ал, егер ол ©зшде бар ¡згшктщ барлык эрекетш ¡ске асыргысы келгешмен, мунын бойында баска ¡згшктер бол- май шыкса, онда ол оз бойындагы жеке ¡згшктерд1 пайдаланады. 29. «...каражат ¡здеунн алуан турл1 адамдарта тэн жеке-дара ¡згшктердщбэрш пайдаланута тшс». «Кдражат ¡здеуцц» —халыктан сол дэу1рлерде салык жинау- шылар. Бул кюшер турл! саладагы адамдардан жеке-дара барып салык жинай- тын болтандыктан эл-Фараби «каражат ¡здеуцц» онер адамы сиякты вз бойында турл1 ¡згшктерд} алып журу! кажет. Себебц ол барлыкадамдармсн ортак тш табуы керек деп есептейдь Сол сиякты энциклопедист ойшыл «Ен басты жеке-дара онерлердщ ¡шшде эскер бастыгыныц внер1 нак осындай онер болып табылады, ал мунын ез) жеке-дара онерлердщ эрекетш пайдаланган кунде тана максатына жетедЬ>, —дейдь Ягни, кез келгенсаланынбасшысы, б1рщцп жстекинаоз} баска- рып отырган салата тшсп ¡згшктерд} оз{нде камтуы кажет, ол ¡згшктер басшы- 152
нын. бойында коршу1 керек. Басшы осы ¡зплжтерд1 колдануы аркылы гана езж ш кездеген максатына жетедг 30. Эл-Фараби адамнын. жаратылысы мен табигатын ойшылдык онер жене этикалык ¡згшктердщ непз1 етш табады. Сондыктан тек кейб1р адамдарга гана улкен ¡згшкке катысы бар жене улкен табиги ойшылдык кабшетпен байланысты ¡зплжке езшщ жаратылысынан бешм келедк Патша оз жаратылысынан патша, философ оз жаратылысынан философ, кызметгш табигатынан кызметнп жене баскару жуйеа адамдардын тек жаратылыс касиепмен болады деп сенедг 31. Эл-Фараби тел1м мен тербиенщ арасын тэл1м дегсжм1з —халыктар мен калаларга теориялык ¡зплжтерд1 дарытады, ал тэрбиелеу дегешм1з —халыктардын бойына бинмге непзделген этикалык ¡зплжтер мен онерлерд! дарыту деп ажыратады. Тел1м —тек сез аркылы, ал тэрбие —сез де, эрекетте аркылы болады, ягни терби- елеу кезшде халыктар мен кала тургындарына бшмге непзделген касиеттерден туатын ¡с-ерекеттер жасау дагдысы ащршедк олар осындай ¡с-ерекетке жшерлен- д1ршед1, осы ерекегп жасау тгпеп коздырылады, сойтш, осы касиеттер адамдар­ дын жан-дуниесш баурап алатындай жене оларды осыган жан-тежмен куштар етет1ндей болу эрекет1 козделедп 32. Им ам —соз1 келеа магыналарды бищредк «алдагы адам», «бастаушы адам», «жамагаттын алдында намаз кылушы», «адамдар ушш жауапты юсЬ> т.б. Эл Фа­ раби бул жерде «еюм» созжен бурын «имам» созж жэй келТ1рмедт Себебк Ислам- да имам деген ете жауапты лауазым. Имам болып талас туган б1р меселеге шсипм шыгару АллаИтын атынан руксат бергенмен тен. Эл-Фараби «имам» турапы: «...оньщ енер1 ен кунгп онер, ойлауы ен кунгл ойлау, бипм1 ен к у н т бш м болады, ейтпесе ол оз максатын жузеге асыру ушж оз бойындагыдан тыскары [тагы да| баскалардын куштерж жинауга тшстт болар едЬ>. Дегенмен, ел-Фарабиде езжен бурынгы грек ойшылдары сиякты философтардын орнын ерекше кояды. Эл-Фа- раби «имам», «еюмдЬ> жене «философ» туралы былай деп айтады: «Олар —ездержж теориялык танымдарында жалпы журт костаган пж1р1мен шектелш кала алмай- тын тандаулы жандар». No 30 тусжд1рмеге караныз. 33. Патша калын журтшылыктын ен жогары бедел и еа ретжде тербиелсу бары- сында сез1мге есер еткш накыл сездермен иландыру жене керек болган жагдайда куштеу тесшдерж де колдануы керекттн айтады, ягни ел-Фараби кала тургын- дарын адамгершшк касиеттер мен практикалык дагдыларга баулып, тербиелеу жоншдеп патшанын релж баса корсетедь Ол тербиенш ею турл1 ед1Фн; гылымды менгеруге бешмдыж таныткандарга колданылатын ержтыж едшж жене теория­ лык бш1мдерд1 угынуга карсылыкбщгнруцп адамдарга колданылатын куштеу ед1сж усынады. Сонымен катар халыктар мен кала тургындарын тербиелеу барысында кайырымды да онерл1 адамдарды пайдалану к а ж е т п л т н айтады. 34. Эл-Фараби бойына ¡зп касиеттер мен шешендж енер1 дарыган адамдар деп отырганы —философтар. Себеб1, шешендж онер философиянын курамына шредк ал бул онерд1 философтар колданатыны анык. «Халыктар мен калаларды ержи турде окытып, уйрету уш1н пайдаланатын [адамдар] - бойына ¡зп касиеттер 153
мен шешендж онер! [дарыган] адамдар», - деген сездержен эл-Ф арабидщ Платон философиясымен эсерленгенш байкауга болады. Халыктар мен кала- лардын баскару т1зг!н! философтардын, колында болу керек деген Платон бо- латын. Эл-Фарабидж айтуынша халыкты баскарган патша, ек1м немесе имам философ болмаса да философияны биту! лазым дейш. Себсбк эюмдер мен имам- дар букара халыктын жан-жуйесж баурап, баскарып, багындырып, оларды жвнге салып отыру ушж иландыру эд1с1мен баскарады, осыган орайлас олар накыл создердк сез1мге эсер ететж этикалык накыл создерд! де пайдаланады. 35. Адамдарды баскару ушж басшылыкетш устанатын пiкipлep мен ю-ша- ралар жэне осы гпюрлер мен ¡с-шаралардын дурыстыгын дэлелдейтж сездер. Сондай-ак, осы п шрлер мен ¡с-шараларды колдамайтын эрекеттерд! терюке шы- гаратын создер. Осы бшмдерд! сактауга жаралган ю алер болуы керек. Олар осы тектес бшмдердщ квмеси жерш аныктауга, оны коргауга жэне оган кайшы келш карсы болатын пшрлерд! тершке шыгаруга кабшетп болуы керек. Бул адамдар б1ршип басшынын халыктар мен калалар жонжде коздейтж максатынын. жузеге асырылуына жэрдем берш отырады. 36. Б ш м н ж торт тур! бар, олар эл-Фарабидщ айтуынша: б1ршцдс1 - теория- лык 1згшк, осынын, аркасында ом!рдеп заттар анык дэлелдемелер аркылы акыл- мен пайымдалады; будан к еш и н а —иландыру аркылы кол жететш нэрсенщмэнж акылмен пайымдау; онан сон —осы акылмен пайымдалатын мэндердщ бейнелерж аркау еткен, иландыру аркылы расталган бш м; будан кешн —осы аталган уш бшмнщ туршен белгш б1р халыктардынарасындатараган бш м. Булардын эрб1р1 б1р-б1р!н камтып сонын аркасында халык кемелденш, бакытка жетед1 дейт. Ал Батые перипатетип Ибн Рушд болса бул мэселе туралы соз козгаганда ол бул бшмдердщ эрб!рш адамдардын акыл денгейлерше байланысты белгш топтарга мен- ппктеп берген. Олар: дэлелдеу, тартысу, мысал келтзру жэне практикада колдану. Дэлелдеу бшм! —тандаулы адамдар ушж ягни философтар ушж, тартыс бн л!м! —мутакаллимдер ушж, мысал келДру мен кэркем сез —букара халык ушш. 37. Патшанын максатын жузеге асыруга жэрдемдесетж адамнын немесе адам­ дар тобынын болуы кажет дедж. Олар халыктарды ер!кп турдс тэрбиелеп б!ршш1 басшыга жэрдем беру ушш кызмет кылады. Халыктарды тэрбислеуге уэюлдж алган топтагы эрюмнщ бойынан жеке-дара ¡згшк пен ойшылдык ¡згшктж та- былганы абзал. Бул жаксы адамдардын тобы мыналар: дэлел колданатын фило­ софтар, тартысты пайдаланатын мутакаллимдер, накыл создер мен мысалдарды колданатын сез шеберлерг 38. Барлык бшмдерд! н эуелгю —философия. Философия акылмен пайым­ далатын болмысты анык дэлелдер аркылы корсет!п адамдарга окытып-уйрсту ¡с!н жен!лдетед!, ойткен! халык арасында тандаулы адамдар да, калын журтшы- лык та бар. Енд! мундагы эл-Фарабид!н «тандаулы» мен «калын журтшылык» создер!нс тус!нд!рме берсек. Араб-ислам мэдениетжде когамды «букара» жэне «элита» топтарына болу урд!с! тэн едн Олар: «хасса» жэне «амма» немесе «жумхур» —кара халык деп аталады. 154
“Кара халык” сезш шыгыс —араб ойшылдары эр турл1 угымда колданды. Мыса- лы Ибн - Туфейл «кара халык» сезж кедей-кепилктерге смес, байлыктын кулы, мансапкумарларга колданды. Ибн - Баджа дуние мен кшм —кешек жинап мэз болатын дуниекорды «кара» деп атады. Ал Ибн Рушд Мухамед пайгамбардын езш «кара» халыктан шыкты деген, ягни Ибн Рушд «кара халык» деп букара халыкты атады. Ал эл-Фараби болса «амма» калын журтшылык пен «хасса» тан- даулыларга мынадай аныктама береди калын журтшылык дегешм1з —баршага мэл1м шжрлер аркылы расталатын б1л1м мен олардынтеориялыкбшмдерш шек- теуге болатын адамдар. Тандаулылар дегешм1з - теориялыкбшмдершшешб1ршде баршага магпм шжрлер аркылы расталатын бпиммен шeктeлiп калмай, сежм1 кэмнп жэне шынайы тексержген алгы шарттар жежнде жетж бжетш адамдар. 39. Уакытында адамдарды еж сыныпка, ягни тандаулылар мен калын журт- шылыкка болумен Джахиз де, кежн Газали де жэне Ибн Рушда айналыскан болатын. «Адамдар ¡нйндеп ен тандаулы жан б1ршш1 басшы болуга тшс, ол, тепнде, баршага мэл1м п шр кажет деп санайтын бшммен эсте шектелш калмайды. Б1ржпл басшы мен ен тандаулы жанга лайыкты адам жэне жаксы касиет пен бишрлж бойына дарыган жсшер де осындай болулары уэжш», —деген эл-Фараби осы еж топтын арасындагы ерекшелжт1 айкын корсетуге тырысты. Эл-Фарабидщ бул ерекшелт тандаулы адамдардын когамдагы баскару жуйесше ие болулары едп No 38 туашпрмеге караныз. 40. Эл-Фараби белгшеп берген eкi турл1 уйрету эд1с1н: бipiншiдeн, тандаулы жандарды аныкдэлелдемелер аркылы, ежндиден, калын журтшылыкты иландыру аркылы уйрету эдютерш айтады. Э л -Ф а р а б и . Элеуметпк зтикалыктрактаттар. А., 1975. 416-6. 41. Эл-Фарабидщ: «Ерте заманда бул биим (философия) Иракты мекендеген хальданилерде болган, онан сон мысырлыктарда пайда болган, будан кей1н грек- терге, олардан сириялыктарга, содан барып арабтарга ауыскан делшедЬ>, —деген бул шжр1 кейб1р философия тарихшыларынын философия эуел1 грек жер1нде пайда болды деген тужырымдарына карсы п1к1р б1лд1ред1. 42. Кепшшктщ колы жетпейт1н тотенше онер к е р М а адамзатданалыгы деп аталады, ал кайсыб1р енерге ете-мете жет1к адамды сол енерд1н тур1нде дана деп атайды. Сол сиякты беделд1 де ушкыр ойлы адамды ой толгауы жагынан беделд1г1н корсете б1лген онершде дана деп танылады. Эл-Фараби болса, даналык деп осы гылымга, ягни философияга жэне оны менгеруш1л1кке айтылады деп «даналык» соз1не мынадай аныктама береди Тллдеп магынасы кайсыб1р нэрседе ете-мете жетж менгеруш1л1кке эр1 шеберл1кке айтылатыны рас, б1рак, гректер «даналык» деп гылым мен актык 61л1мд1айтады. Ал осы даналыкка куштарлыкты —филосо­ фия деп бйпедп 43. «Ерте замандагылардынтусштнше, «д1ни ним» деген1м1з —философияга ел1ктеуш1л1к; булардын [философия мен «д1ни 1л1мн1н»] екеу1 де белпл1 б!р заттар- ды камтиды, екеу1 де тупк1 принциптердк ем1рдег1 заттардын бастамаларын усы- нады...», —деген эл-Фараби шаригат пен философияны б1р-б1р1мен уштастыруга 155
тырысады. Ол екеушщ зерттейтш дуниелер1 де, квздеул1 максаттары да 6ip нэрсе, тек соны дэлелдеу жэне соган жету eaicTcpi мен тэсшдер1 эртурл! —дейд1 ойшыл. Сол сиякты эл-Фараби философия пайымдалгыш мэндер мен дэлелдемелер ар- кьглы корсетсе, дш ойдагы t y c íh ík туршде иландырады. Ал иландыру Oflici —пат- шаньщ немесе 6ipiHini басшынын халыкты баскару эдютершщ 6ip тэсип. Филосо­ фия тупю принциптер1 ретшде алгашкы себсптермен екшпп тэншз бастамаларды акылмен пайымдайтын мэндер туршде кэрсстедк Ал «дши ним» буларды тоща бастамалардан алынган бейнелер туршде ойша ашыктайды —деп туаншредп 44. No 43 туфщцрмеге караныз. 45. Эл-Фараби «философ», «имам» жэне «зан шыгарушыны» 6ip-6ipiHeH ажы- ратпайды. Эйтсе де, булардын 9p6ipi 6ip-6ipiHeH аз болса да ерекшелену1 керек дейш. Мысалы, «философ» деген eciM теориялык ¡зплжтш бар екенш корсетедк ал онын теориялык Í3 m i r i мейлшше кемелд1 болуга t h íc , сондыктан онын баска да кабшсттср! болуы керек немесе «зан шыгарушы» деген eciM практикам акылмен пайымдалатын мэндер жагдайын ете жаксы бшетшджтк буларды аныктап, ха- лыктар мен калапар арасында зандар тугыза бшетшджтз корсетедг Сонымен катар эл-Фараби занды философиянын практикалык саласы ретснде, ал философияны дшнш теориялык саласы ретшде карастырады. 46. Бул енбепнде эл-Фараби эшмге негурлым толык аныктама беред1 жэне онын бакытка жету унлн кажетп терт сатылы кэмелегпкке байланысты аткара- тын мшдеттерш белплейдг 0 k í m h í h 03Í осы торт ¡згшктш neci гана болып коймай, сонымен катар уйретш, тэрбиелеу аркылы буларды ез карамагындагылардьщбо- йына дарыта 6wyi t h íc . Теориялык ¡згшктер бойга анык дэлелдемелер аркылы ашршсс, баска ¡згшктер мен енерлер иландыру мен киялдау аркылы ашршедг 0 k ím жетж менгеруге t h íc t í иландыру мен киялдау букараны тэрбиелеу амалдары болады. 0л-Фараби саяси жетекшшк — тек тандаулы жандардын гана сыбагасы дсп есептейдг 47. Патша ce3i бшпк пен куд1регп бшд1редг Бул куд1рет адамнын анатомия- лык немесе физикалык куд1рет1 емес, акылдын куигплт . Патшанын танымдык кабшеш мен ойшылдык кабшет1 мол, Í3rLniri мен eHcpi аса к у п т болган кунде гана осылай болмак. 0йтпесе онын бойына шынайы куш-куат бггпешн, колында бшпк болмайды Сондыктан да патша - философ. 48. No 32 туФгаирмеге караныз. 49. Бат раиия —«патристика» (латынша pater —эке) деген c 03í h í h арабша нус- касы. Патристика дегешм1з I-VIII гасырлардагы христиан хадись Ill гасырдан бастап патристика жана платоншылдыктын комепмен христиан дшш орныкты- руга тырысты. Александрия мектебшш басшысы жэне Мысырда христиандык жана платоншылдыктын непз1н салушы Ориген (185-254 жылдар) патристика ошлдерипн 6ipi болды. Э л -Ф а р а б и . 0леумсгпк этикалыктрактаттар. А., 1975. 418-6. 50. Аталган философтардын философиясы шынайы философия емсс. Егер, философ жаратылысы бойынша акикат пен онын курсскерлерш, эдшеттшк пен 156
онынжактастарын суймейтш болса, озшщталап-тшепнде дорекшк пен вз1мш1ашк мшез корсетсе жене аска, ¡нпмд1кке келгенде комагай болса, акша мен мал- мулжп жаратылысынан жек кермесе онда ол жалтан, думбшез жене ореаз фило­ соф болтаны. Журтгын терш деп бшетш нерселер1 жоншде ол едсп сактамаса, инабатты болмаса, жаксылык пен едшетплжке онай багынбаса, жамандык пен едшетазджке еркш кенетш болса, шын философ емес. 51. Шын философ —зандар мен едет-гурып непзшде тербиеленген болуы шарт, взш аялап варгсн дш жайындагы козкарастарында кемтл сешмд1 болуы, озшш д!н1 |парыз] еткен ¡зп ерекеттсрден айнымауы, буларды тугелдей де, там- тумдап та бузбауы кажет, бул ретге баршата мэл1м [п1к1р] бойына онды деп таны- лтан орекеттерге карсы шыкпауы керек жоне адам езшщ табити бешмдЫпне сэйкес келетш зандар мен эдет-турып непзшде тербиелену1 шарт. Сондай-ак, шын философ ел-Фараби атап шыккан касиеттерге ие болуымен катар табити дарындылыкка да муктаж. Журт оны кажет деп тапса да, таппаса да немесе одан пайда алса да, алмаса да ол шын философ болып кала бермек деп ел-Фараби мысал ретшде двршерд1 келпредк ДерДер езшщ кеаб1 мен наукастарды емдеу кабшеп жатынан дершер болмак. Онын емдеп жатыртан наукас адамдары бар ма, жок па, вз ¡сшде пайдалануына боларлык куралдары бар ма, жок па, немесе ол бай ма, елде кедей ме, мунын келш-кетер1 жок, - дейд1 энциклопедист. 52. Думбшез философ —теориялык бшмдерд1 мецгерш оларды бурмаламай- ак зерттейтш, б1рак ¡зп ерекеттермен жаксы амалдарды жасамайтын философ. Ол адам баршата мвл1м [п!к!р] ойша танылтан ¡зг! ерекеттерд1 орындамай керГ анше, бер1н де ез куштарлыты мен непасше бешмдейтш адам. Думбшез фило­ соф пен жалтан философтардын бшм оты елсш-елсш сен т бпедц сондыктан олар бул бшмнщ жемюш тата алмайды. 53. Жалтан философ —теориялык бппмдерд1 мецгерген, б1рактабити дарын- дылыш жок философ. Жалтан жене думбшез философтар, сайып келгенде, гылым- нан б1рте-б1рте алшактап Платон ескертетш Гераклит куш тер1зд1 толык сонш б1тед1 —дешн ел-Фараби. 54. Бул фраза Платоннын осыган уксас накыл свзше сейкес келед! («Мемле- кет», 489 б, 302-303-бетгер): «Ал картайган шатында олар, ¡луде болмаса, Герак­ лит куншен гор! тез1рек cвн¡п бпедц ейткеш ешп ешкашан да кайтадан маздап жанбакшы емес». Э л -Ф араби . Элеуметпк этикалык трактаттар. А., 1975. 418-6. 55. в р е а з философ теориялык бшмдерд1 мецгергешмен шын бакыттыц нс екенш бишейдГ Ол тек теориялык бшмд1 немесе осы теориялык бшмдердщ б1р бвлшш тана игерген. вреаз философ философиянын максаты журт итшк деп атайтын бакыттыц шамасына байланысты деп есептейдц вреаз философ езшщ танымын теориялык бшм аркылы алтан ¡згшктерге тана непздеп, сонын арка- сында максатына жетпек болады б1рак, онын осы максатка жетт-жетпеу1 б1рталай нерсе. вреаз философ философиянын квздейтш максатын сезшбейтш адам. 56. No 51 туащцрмеге карацыз. 57. No 1туашйрмеге карацыз. 157
КПШ СИЛЛОГИЗМ НЕМЕСЕ СИЛЛОГИЗМ М0СЕЛЕЛЕР1 ТУРАЛЫ КЫСКАША ТУС1Н1КТЕМЕ КГГАБ ЯКИ КАЛОМ 0К1ЛДЕР1НЩ ТУС1НШНДЕП ЛОГИКА ТУРАЛЫ КЫСКАША ТУС1Н1К КГГАБЫ/1/ Рахымды д а М е ш р 1мд| Алланьщ атымен бастаймын Сенен жэрдем сураймыз жэне Саган тэуекел кыламыз (65 -бет ) Клтаптыцбел1мдерп Б1ршип сез —жалпы пайымдау/2/туралы, олар не нэрседен куралады жане олардыц канша тур1 болады. Екшил соз —карама-карсылыкты п айымдау/3/ туралы олар кандай жаг- дайда карама-карсы болады. О нынтурлерц шындык пен о^рш тен алатын орны. Ушшин соз —шындыгы силлогизм аркылы емес жететш пайымдаулар турлерк Тертшип соз —категориялыксиллогизмдер/ 4 / туралы, олар не нэрсе- ден турады, ж ене калай куралады. Бесшгш соз —шартты силлогизмдердщ/5/ непзц жагдайлары туралы, олар не нэрседен турады, жене калай куралады. Алтыншы соз —карсылык/6/ аркылы болатын силлогизм туралы, олар не нэрседен турады, калай куралады. Жетшгш соз —полисиллогизм туралы. Сепзшин соз —индукция / 7 / туралы. Индукциялык пайымдаудыцсил- логизмге оралуы. Оны пайдаланатын ж ен е пайдаланбайтын жэйттер. (68-бет) Тогызыншы соз —корытынды жасау жолы жен е онын белпазге дэлел болатын дедукция туралы, ол кандай дедукция ж ене ол не нэрседен куралып калай силлогизмге оралады, озш е кажетп турде карсы болмысы уцпн калай озгеред! ж эн е кандай жагдайда ©зше карсы келу1 мумюн. Оныншы соз —Аристотель «Силлогизм туралы» кггабыныц сонында соз кылган кукыктануда колданатын силлогизмдер туралы. Ондай силло- гизмнш канша тур1 бар ж ен е олар кандай болады. Ютап жарык корген сон карастырылатын бол1мдер осылар. Бул кггаптыц максаты адамдарга диалектика ж ен е кукыктану онер- лершде логикалык силлогизм ретшде колданатын силлогизмшц кандай бо- латынын корсету. Олардын [калем иелершщ] айткан создершдеп делелдер1 мен сылтауларындагы силлогпзмдердщ дурыс болуын жене логика онершде дурыс колдануын [уйрету] ж эн е олардыц курылымы мен формасына терю немесе карсы келмеу1 уцпн жасалды. Сондыктан да мундагы барлык мысал- дар немесе олардын басым коп ш ш п диалектикалыкжэне кукыктыкболып жасалды. 158
Рахымды да Мешр1мд1 Алланын, атымен бастаймын Ютапта Э бу Мухамед бин Мухамед эл-Фараби мутакаллимдердщ делелдер! / 8 / мен муфаккиЬтердщ [шаригаткукыктанушылары] / 9 / пайым- дауларындагы логикалык силлогизмдерд! антикалык мектеп сарынымен ашыктайды. Э бу Насыр былай дедк Эуел1 силлогизмдк дедукцияны жене б1лу1м1з керек болган беймел1м норселердщ калай аныкталатынын туанд!ру1м!з кажет; силлогизмнщ канша тур! бар, олардын ерб1р1 калай байланысады, олар не н 0 рседен куралады, онда кандай ережелер сакталады, бул жерде Аристотель сол логика енершде колдантан заттардын накездерг Олардын копшшпнде араб тш иелерше белгш сездерден куралган арнайы калыптаскан сездердщ болуы лазым ж оне осы зандылыктарды туспшру упнн б!здщ замандастарымызта тусЫкт! мысалдар болуы керек. Аристотель оз ютабында сол заттарды делелдегенде оларта ез тш н де кара- пайым сездерден куралган сейлемшелерд1 колданды жоне ез замандастары- на белгш ор1 кен колданыста болган мысалдарды кел^рдг Егер осы тыдщ иелершде сейлемшеш курастыру езге елдердщ салтында болмаса жене сол деу!рде белгш мысалдар баска доу1рде белгш болмаган да, онда (69-бет) Аристотель сол заттарды тус1щцру ушш колданган мысалдары булынгыр болып 61зд1н заманнын адамдарына т у с ш к а з болар едг Тшт! б1здщ доу!рдщ кеп адамдары ездерш щ логика туралы кггаптарын пайдасыз санап [ысы- рып] тастауга жакын болар едг Егер б1з сол зандарды тусшд1руд! максаттутсак, онда оларды аныктау- ымыз ушш б1з ез замандастарымыздын арасындагы зерттеуиллерге таныс мысалдарды колдануымыз кажет. Б1здщ бул 0 рекет1м1з зандылыктарды туаншру ушш Аристотельдш шын моншде колданган долелдер1 мен сез т1ркестерш делме-дел кел ^ршаныкелштеушшкке салынбаймыз. Муны бш м а з адам жасайды. Б1рак, оган елштеу дегешм1з —онын максатына сол амалымен сойкес болу, уйренуин адамнын кггаптагы мысалдар жоне сездер - мен шектелш, олардын не айткысы келгенш бишей сонымен гана канагат- тану емес. Б1рак, Аристотель адамдардьщ ездерш е сондай жагдайлардын аркасында белгш болатын норселерд! уйрету максатын устанды. Сол сиякты олп заггар туралы сейлемше б1здщ т1лдеп адамдар ушш грек тш нде жетюзысе Аристотельге елштеу болып есептелмейдг Егер сейлем­ шеш орнаткан ол болса онда оны грек тш нде белплейдг Б1рак, онын юта- бында бар нерсеш кез келген тш иесше ездершщ тшнде баян етшсе елштеу сол болады. Сондай -ак , егер тек Аристотельдш мысалдарын гана келт1рсе оган елштеу болып есептеледь (70-бет) Б1рак, оган елштеу деп — оньщ штабындагы зандылыктарды кез келген енер мен гылымды игерген, кез кел­ ген тшдщ иесше барлык уакытта ездерш е уйреннлкт! мысалдармен жетю - зуд! айтады. Сондыктан , онын келт1рген мысалдарынан б!зд!н заманнын 159
зертгеугшлерше жат болгандыктан бас тартуды ж ен кордш. Б1з оларда белгш болганды пайдаландыкжене штабымызда кыскаша тана жалпы турде силлогизмнш ен кажетп меселелерж баяндадык, [оз1м1здш] силлогизм ту- ралы пайымдауымызды рет1мен келюрдш ж ене мунда онын н еп зш калау угшн шамамыздын келгеншше оны жешлдетпк. «Б1Р1НШ1 С03» НЕМЕСЕ Б1Р1НШ1 Б0Л1М Жалпы пайымдау туралы, пайымдау неден куралады жене онын канша тур1 бар. Пайымдау дегешм1з —б1р нерсе еюнгш б1р нерсе туралы шендм шыгарады, б1зд1н, мына соз1м1здеп сиякты «Зейд бара жатыр», «Эм1р кетт бара жатыр», «адам келедЬ. Зейд [соз1] бара жатыр [соз1 мен] сипатгалып оган ушм шыгарылды жене ол туралы хабар бердк Зейд «Зейд» барушы касиетше ие болып соган багынады ж ене ол сол «ЗейдтЬ> баскарушы. Баяндауыш зат ес1м немесе етююк те болуы мумкш, мынау сойлемшедеп сиякты «Зейд журе- дБ>, «Зей д журдЬ>. Кейб1р етютштер б1здщ мынау «Зейд барады» сойлемше- м1з сиякты келер такты бищдредк кейб1р етютштер осы такты косетедг Арабтипндеп осы такты бшд1ретж ею сп к /Ю / «Зейд келедЬ> келер так етю ттнщ де формасында келедг (71-бет) Егер б!з шшрдеп аныктауышты уш шакка жжтейтш болсак, онда б1зге «болды», «болады», «бар едЬ>, «бар», «каз1р ол» т .с . создерд1 пайдалануымыз кажет. Сонда б1з «Зейд кет1п бара жаткан болатын», «Зейд к етт бара жаткан», «Зейд,ол каз1ркет1пбаража­ тыр». Адамдар «болды», «болады», «ол каз1р» деген создер1 бар пайымдау- ларды упгпк птарлер, ал бул создер жок пайымдауларды ек ш к деп атайды. Аныктауышты предикат, ал аныкталып жаткан [нерсеж] —субъект деп атайды /1 1 /. Расында, предикаттар жене субъекттер ес1м создер мен етютжтердщ дел ез1 емес, олардьщ магынасында жумсалатынын бшген дурыс. Егер , бастапкы кезде -ак оларды ауыстырган создерд1 магыналарын тусшуде киындыктуса, онда оларды предикат жене субъект ретшде карай- ды, ерб1р пайымдау «Эм1р к етт бара жатыр» сойлемшедеп сиякты б1р нерсе туралы б1рден,еж растайды немесе «Зейд к е т т бара жаткан жок» сейлем - шедеп сиякты б!р нерсеж теркке шыгарады. Осы ек1 пайымдаудыц ерб1р1 я кес1мд1 болады, я шартты болады . Кес1мд1 пайымдау деп кез келген тиянакты жене к е т и п «Зейд журед1», «Эм¡р журмейд1» - деген сиякты терютейтш пайымдауды айтады. Шартты пайымдау озшде шартты баскаруды камтитын пайымдау. Шарт­ ты пайымдау «егер кун котершсе , кунд1зд1н болтаны» сойлемшес1 сиякты озшде б1р нерсе мен екшлп нерсен1нбайланысын бицнредк Мундагы «егер» соз1 «еркашан», «кашан да» сиякты создер1 мен алмастырылып пайымдау- дагы куждздщ болуын куннш шыгуымен б1лд1рсе, ягни б1ршшшщ екшнп- мен байланысын б1лд1рсе; немесе [шартты] пайымдауда б1р нерсенщ екш- плден болшу1 немесе айырмашылыгы айтылады. Мысалы, «бул уакытя тун, 160
я куншз» мундагы «я» сезш немесе осыган уксас сездер кун мен туннш айырмашылыгын корсетедь «Адам жануар» сейлем ш еан деп сиякты субъек­ т а жалпы универсалды тусЫ к болатын шюрлер болады (72-бет) жоне «Зейд - ак» сойлемшесшдеп сиякты субъекта жалкы тусЫ кт [шюрлер] болады. Жалпылык дегешм!з —б1р норседе б1рнеше зат б1р б!ршде уксастык табады, жалкылык —ею зат б1р б1рше мулдем уксас емес. Мысалы, «Зейд жоне Эм1р». Сонымен, предикат «Зейд —адам» сойлемшеа жалпылык бола­ ды, «адам» жалпылык тусЫ к жоне ол «Зейдке» предикат, ал Зейд —тулта. Предикаттар тулталар болып келулер! де мумюн , «мынау отыртан —Зейд». Жалпылык субъекта бар пайымдау бутшдей немесе б1р болш т баскаруды корсететш пайымдауга алып келу1 мумюн. Бул барлы к растау жоне терютеу пайымдауларына катысты. Субъект! ге кетершген норсенш барлыты санды керсетюш болады /12/. Б1з «барлыты», «кейб1р1», «ешб1р», «барлыты емес» деп ай т ам ы з. Осы корсетюштер «бут1нд1», «кейб1рд1» растау ушш немесе олардын кейб!рш растау ушш пайдаланылады. «Ешб1р» соз1 барлык [угымын] терютеу ушш пайдаланылады, «барлыты емес» —кейб1р [угымын] тер1стеу ушш пайдала­ нылады. Ещц предикат оз субъектюш бут1ндей растайтын пайымдауга келер болсак, онда «барлык адам —жануар» си якты жалпылык растау деп атала- ды. Егер предикат субъекттш барлыгын емес, тек б1р бол1г1н растайтын бол- са, онда «адам сол —юм а к болса» немесе «адам болтан —ак» соз1м1здеп жене осыган уксас сойлемдер жалкылык пайымдау деп аталады. Енд1, терютеу [пайымдауына] келеек, онда «ешб1р адам ушпайды» сойлемшес1 сиякты предикат субъект ж толыктерютейтш болса, жалпылык тер1стеу деп аталады. Сол сиякты терютеу пайымдауына келер болсак «кез келген адам —ак емес» немесе «адам сол —юм ак болса» сойлемшелершдеп сиякты предикат субъекттщ б!р б е л т н терютесе, жалкы терютеу болады. ЕК1НШ1 С03 Карама-карсылык, пайымдаулар турасында (73-бет) Растау мен терютеу пайымдаулары карама-карсы болмауы мумюн. Б1рак, олардагы субъект б1р болып б1р б1р1мен б1рюетш болса кара- ма-кайшылык болуы мумюн. Бул жагдай предикаттарта да катысты. Бул кезде предикаттьш субъект! растау уакыты немесе тер!стеу уакыты б!р мезг!л болуы керек. [Бул нерсе жагдайта да катысты]: субъекттш терютеу кезшдеп жагдайы субъектт! растау уакытындагы жагдай болады; предикат- тьщ субъектЫ растау кезшдеп жагдайы, предикаттыц субъектЫ терютеу уакытындагы жагдай болып табылады. Калган артык деп саналатын шарт- тар б!з этап к©рсеткендерд!н курамына юредЬ бул «жазушы Зейдт!н кеше коз! ауырды» деген сез!м!здеп сиякты. [Мунда] Зейдтщ ауырганы расталып 161
откен такта баяндалды. «З ой д аур у ем ес» сез1 оган карама-кайшылык терютеу емес. «Жазушы Зей дтщ кеше кез1 ауырган жок» сойлемшеа тер1стеу болады. Сол сиякты «негр —акткгп» сойлемшесше терютеу ретснде «негр —ак тзсп емес» сойлемшеа келедг ал «негр —ак емес» деп оны терютей алмаймыз. Растау мен терютеу пайымдаулары карама-карсы болу шартгары осындай. Карама-карсы пайымдауларынын б1рнеше тур1 бар, мысалы сол б!р гана субъектшщ оз1нде: «Зейд —ак», «З ей д —ак емес». Булар м ш детп турде кара­ ма-карсы аталып кешн барлык жагдайда шын ж эне онрш болады . Егер бipeyi шын болса, кандай жагдайда екеу1 болганымен еюншкл опрпс болады, екеу1 де б1рдей я оп р ж болмайды, я шын болмайды . (74-бет) Жал- пы туашкке ие пайымдауларды жалпы карама-карсылык деп аталады. Егер орб1р универсалды субъектге орб!р ею карама-карсы пайымдау да универ - салды санды корсетюш косылса, ол корсетюш баскарудын ею субъектке де ортакекенш б1лд1ретш [болса], онда мундай пайымдаулар карсы деп атала­ ды, б1здщ «барлык адамдар —жануар», «ешб1р адам —жануар емес» сойлем- шелер1м1з сиякты. Бул ею пайымдау рас болып , кейде отсрж болады, б1здщ «барлык адамдар —жануар» жене «ешб1р адам —жануар емес» сейлемшелер сиякты, болмаса [мынау] «барлык адамдар —ак» ж ене «ешб1р адам - ак емес» деген онрш сойлемшелер сиякты. Егер ею универсалды карама-карсы пайымдаулардыц субъектшер1мен байланыскан корсетюш субъектщ бip б о л т н щ баскарылуын бшд1ретш жекелш болса, б1здщ «кейб1р адамдар ак емес», «барлык адамдар ак емес» сойлемшедеп сиякты «кейб1р адамдар ак емес», «барлык адамдар ак емес» мундай пайымдаулар карсылык астындагы деп аталады, олар б1здщ сой­ лемшедеп сиякты шын кейде опр1к болады «кейб1р адамдар —жануар», «барлык адамдар жануар емес», немесе «кейб1р адамдар ушады», «барлык адамдар ушпайды». Егер карама-карсылык пайымдау субъеюпсшщ б1р1мен байланыскан санды корсетюш жалпылык болып, ал еюниша жекелж сандык корсетюш болса, бул ею пайымдау карама-карсылык деп аталады. Жалпы сандык корсетюш растау пайымдауынын, субьеюпамен , ал жеке сандык корсетюш терштеу субъекпамен байланысады б1здщ мынау сойлемшем1з сиякты, «бар­ лык адамдар —жануар», «адамнын барлыгы жануар емес». Терютеу субъекпсЕ мен байланыскан жалпы сандык корсетюш болса ол растау субъеюпамен байланыскан жалпы сандык корсетюш б1здщ мына сойлемшем1з сиякты «кейб1р адамдар —жануар», «ешб1р адам —жануар емес». Осы ею турде карама- кайшы пайымдаулары болып ер кезде жене барлык жагдайда шын мен епрж турлерше болшедг Кдрама-карсылыкпайымдауы субъект1лершщб1р1мен байланыспаса б1здщ мынау сойлемшем1з сиякты «адам —жануар», «адам - жануар емес». Бул ею пайымдау б е л п а з деп аталады. Булардык шындык пен отсрштен алатын орны карсылык астындагы пайымдаугасойкес болады. 162
УШ1НШ1 С03 Пайымдау турлер! (75-бет) ГПюрлердщ болмысында белгш жене белпаздер1 болады. Бол- мысында белгш [пайымдаулардын] аркасында б1з олардын пэлен-туген екеш туралы растау аламыз. Болмысында б е л п а з [пайымдау] болса олардын, пэлен-туген немесе ондай емес екеш туралы хабар бермейдк Пайымдауды растау силлогизм жэне силлогизм аркылы емес болады. Тануы мен растауы силлогизм аркылы емес келетш шюр уш турл1 болады /13 /; кабылданган /14/, танымды/15/ жэне сез1м аркылы кабылданган /16/. Кабылданган —б1р немесе б1рнеше сен1мд1 к1с1лер аркылы келген пай- ымдаулар. Танымды —барлыкадамдардын арасында немесе олардын к епш ш п не , галымдардын 1ш1нде ж эн е осы юсшердщ б1р1не де тер1с келмейт1н адам- дарга да белг1л1 болган пайымдаулар. Белгш пайымдаулар онер адамдары- нын жэне бул онерлерд1 жаксы б1лет1ндерд1н арасында ж эне буларга карсы келмейт1ндерге де белгш . Сез1м аркылы кабылданатын —сез1мнщ кабылдауы аркылы пайда бола- тын пайымдау, мысалы «кун жарык», «тун карангы». Пайымдаудын осы уш туршен/17/баскаларынынбарлыгы силлогизм 61л1м1аркылы келедп Силлогизм —сейлеуш1н1н сез1нен [ой-шюршен] туратын эр1 курасты- рылуы акцидентальды емес мэнд1 болган пайымдау, логикалыктурде б!р заттан б1р кажетт1л1ктен туындайды. Т0РТ1НШ1 С03 Категориялык пайымдау туралы Силлогизм аркылы белгш болган бш м корытынды жэне нэтиже деп аталады. Силлогизм, кейб1р кезде торт бш м н щ б1р1мен айкындалган п1к1рден куралады. Енд1 б1р кезде п1к1рлер [осы] торт бипмнщ б1р1не оралатын баска (76-бет) силлогизмнщ нэтижес1нен пайда болады. Ен азында силлогизм ек1 турл1 пнарден турады. Бул екеу1не ортак б1р бел1кт1н болуы кажет. Кейде силлогизм шартты ж эн е кес1мд1 пайымдаулардан куралады. Категориялык силлогизмнщ он торт тур1 бар. Б1ртш1силлогизм'. Ек1 п ш рде б1зге м1ндетт1 турде [белпл1] торт бш м н щ б1р1 аркылы мэл1м болуы керек; «барлык дене куралган», «барлык куралган жаратылган», ендеше логикалыктурде «барлыкдене куралган». Бул е ю бут1н шюрден 163
куралган б1рший силлогизм; «барлык д ен е куралган» жэн е «барлык курал- ган жаратылган». М ун да «куралган» [сез1] ортакболш бул сез ею шюрде де келед1, б1ршде предикат болса, еюншще —субъект . Силлогизмде ортакбелж ортаигы термин деп танылса, калган ею б о л т шетю термин деп аталады. Ортацгы термин! предикат болып келген т ю р киш пайымдау деп аталады. Ортацгы термин субъект болган шюр улкен пайымдау болады. Ектш1силлогизм: «Барлык д е н е —куралган», «ешб1р куралган —моцп емес», осьщан логи- калыктурде «ешб!р дене —м оцп емес» болады. Бул пайымдау ею шюрден куралды, олардыц юшкл жалпылык растау ал улкен! —жалпылык терютеу, корытынды жалпылык терютеу болды. Уш/яш/силлогизм: «Бар болган —куралган», «барлык куралган —жаратылган». Бул силло­ гизм ею шюрден куралды, олардын ю и л а жалкылык растау, улкен! —жал­ пылык растау, ортангы термин «куралган», корытынды жалкылык растау болды. Тврт1нии силлогизм: «Бар болган —куралган», «ешб!р куралган —мэнп емес» (77-бет) осы- дан логикалык турде; «бар болган —моц п емес» немесе «бар болганньщ барлыгы —моцп емес» туындайды. Бул ек! шюрдщ юшю! жалкылык растау, ал улкен! —жалпылык терютеу , корытынды жалкылык тер!стеу болды. Осы торт силлогизмде ортацгы термин ек! шетю терминдер ушш субъект, ал баскасына предикат болганы байкалды. Ек! шетк! терминнщ ортасында ор­ тангы терминнщ / 1 8 / орналасу торт!б!мен куралган силлогизмдер —б!ршди формадагы силлогизмдер деп аталады. Мундай силлогизм тортеу, жогарыда корсетшген сиякты олардан нэтиже шыгаруга болатынынаездержен белгш. Егер силлогизмдер осындай жолмен куралса —ком!л [толык] силлогизм. Буларга жатпайтындар о зд т н ен логикалык корытынды шыгармайды. Б!рак, оларды ашыктаганда осы торт комы силлогизмдерге оралады /1 9 /. БесЫш'ьсиллогизм : «Барлык д е н е —куралган», «ешб!р моцп —куралган емес» осьщан логи­ калык турде «ешб!р дене —моцп емес» болады. Пайымдаудыцею шюрвде де ортак сез «куралган» ж ен е ол ек! шетк! терминдер ушш предикат. Осы арада, юпл шюрдеп субъект —корытынды субъектам «бардык дене —курал­ ган» сойлемшесшдеп сиякты.Ортацгы термин ек! шетк! термин ушш преди­ кат болып куралган силлогизмдер еюнил фигура силлогизмдер! деп аталады. Бул силлогизмнщ улкен т ю р ! жалпылык терютеу, ал юшкп —жалпылык растау. Силлогизмнщ бул тур! озш де логикалык корытындынын болуын кажет санамайды, б!рак оз!нде сол логикалык корьггындыныц кджетплтн байкататын баскасына муктаж. Бул «ешб!р куралган — моцп емес» свй- лемшес!не де катысты. Бул жагдайлар «ешб1радам ушпайды» мысалындагы 164
сиякты жалпылык терттеу. (78-бет) Ендеше, бул жагдай «ушатын нэрсенщ еш кайсысы адам емес» сойлемшесшде де болады. Егер б!з бул ею создщ бipeyiн айтсак, онда екшппсшде айткан боламыз ж эне бул екеушщ б1р1 шын болса, eкiншici де шын болады. Себебк жалпылык терютеу пайымдау- ында эуелп птар шын болса екшпй карама-карсы шюр де шын болады , ал егер ол езш щ карама-кайшы [шюрщщ] шындыгын растамаса, онда ез1 де шын емес, ягни , егер б1з б1р нэрсеш б1р жагдайга байланысты терютейтш болсак, онда бул жагдайга байланысты сол заттардын барлыгын да терю - теу1м!зге болганы. Егер «ешб1р адам ушпайды» десек , онда «ушатын нэрсе — адам» деп айта аламаймыз себебк «егер ушатын нэрсе —адам» [деп айтылса], онда «адам —ушатын нэрсе» болады. Ендеше б1здщ «ешб1р адам ушпайды» деген соз1м1з шын бола алмады, себеб1 кус деген уакытта адам туснилер ед1. Б1рак, «ешб1р адам ушпайды» деген сойлемшем1зд! шын эр1 дурыс болуын каласак, онда б1з «ушатын нэрсе —адам» деп айтпауымыз керек. бйткеш , буныц б1рш айткан уакытта екш ппа де айтылган болады. Сол сиякты осы нэрсе «ешб1р мэнгшк —куралган емес» сейлемшесшеде катысы бар. Егер б1з оны айткан болсак, онда «ешб1р куралган —мэнгшк емес» деп айткан боламыз. «Барлык де н е —куралган» пайымдауы екшпй силлогизмде келген бола- тын / 2 0 / . Ендеше, бесшпп силлогизмнщ курылымы екшпй силлогизмнщ курылымымен тенеседь Демек, бул ею силлогизмнщ б1ршен шыккан логика- лык корытынды олардын, екшпйсщен шыгатын корытындымен тек болады. Алтыншы силлогизм: Бул екшпй фигуранын екшпй силлогизмы. «Ешб1р дене сылтаусыз ыды- рамайды», «барлык м э н г ш к сылтаумен ыдырайды», ендеше «ешб1р дене мэнп емес». Клип жалпы терютеу жэне улкен жалпы растау пшрлершен куралган бул силлогизмнщ корытындысы жалпы растау. «Ешб1р дене сылтау­ сыз ыдырамайды» деп айтар болсак , онда «сылтаусыз ыдырайтын нэрсенщ ешб1р1 дене емес» болып шыгады. «Кулл1 мэн гш к сылтаумен ыдырайды» соз1 екшпй силлогизмнщ курылымына лайык келедк осыдан логикалык турде «ешб!р м эн гш к дене емес» туады. Егер мундай корытынды болса , онда мынадай карама-карсылык болуы керек едк «ешб1р дене мэн п емес». Жеттш1силлогизм: Екшпй [фигуранын] упйннй силлогизм!. «Бар болушы —куралган нэрсе» жэне «ешб1р мэнгшк —куралган емес» (79-бет) ендеше «бар болушы — мэнп болмаган нэрсе». Клип жалкылык растау ж эн е улкен жалпылык теркггеу пшрлершен куралган бул силлогизмнщ корытындысы жалкылык терютеу. Жогарыдагы «Епйнр мэн гш к —куралган емес» сойлемшеш баск - аша айтканда «ешб!р куралган —мэнп емес», осыдан «бар болушы —куралган нэрсе» туады. Бул тертшнй силлогизмнщ шыгуына алып келедг Сондыктан , тортшпй силлогизмге сэйкес логикалыктурде «бар болушы —м энп болма­ ган нэрсе» корытындысы болады. 165
Сегтнш'1силлогизм: Екший фигуранын тертшпй силлогизм!. «Бар б о лу ш ы —дене емес», «бар- лык козгалушы —дене» олай болса «бутл бар болушы —козгалушы емес». -Бул силлогизм ею тю рден куралады. Б!р!н1шс! т и п жалкы терютеуип, ею ннпа улкен жалпы растаушы, корытынды —жалкы терютеу . Жогарыда айткандай егер «бар болушы —дене емес» болса, онда «кейб1р бар болушы - дене емес» деген магына туындайды. Сейтш кулл1 денелердщ ¡шшен «кей- б!реуш» алып шыктык. Осы «кейб!реулер» жеке атауларга ие болады. Сол «кейб1реулерге» мысалы «кара» жатады делж , онда «ешб1р кара —дене емес», 613 жогарыда «барлык козгалушы —дене»деген сейлемшеж алтыншы сил- логизмге катысты айткан едж. Ендеше, алтыншы силлогизм екший [силло­ гизма!] камтиды, осыдан логикалыктурде «ешб!р кара —козгатушы емес» жене «кара —бар болушынын кейб!р!», «кейб!р бар болушы —козгалушы емес» осыдан кешн «бук!л бар болушы —козгалушы емес». С еп з ш и й сил- логизмн!н корытындысына жаткызуымыз да осы. Жогарыда туанд!ргешм!з- дей, сепзший силлогизм алтыншы силлогизм аркылы ек!нш! [силлогизмге] оралады. Силлогизмнщ сепзший тур!н ек!нш! тур!не алып келген осы тэсщщ «болжау» тесий деп атанды. Калган силлогизмдерде колданган тесгпдер «¡Карама-карсылык» тос!лдер!. Ек!нш! формадагы силлогизмн!ц барлык турлер! осы терт силлогизм болып табылады. Тогызыншы силлогизм: Унпнин фигуранын б!р!нш! [силлогизм!]. «Бук!л козгалушы —дене», «бук!л козгалушы —жаралган» осыдан логикалыктурде «кейб!р жаралган - дене» болады. Бул улкен жене юни жалпылыкрастау п!к!рлер!нен курал- ды, ек! жерде де ортактермин ер! субьект «козгалушы». Улкен термин «жа- ратылган» ек 1 тетю терминдер уш!н бртангы термин! субъект болган силлогизмдерд!н барлыгы уш!нш! формадагы силлогизмдер деп аталады. Бул силлогизм осы фигуранын б!ршиис!, мундагы корытынды —жекелк растау. (80-бет) Жогарыдагы «букы козгалушы —жаратылган» сейлемшес!нде «кейб!р жаратылган —козгалушы» сез1н камтиды. Осы «буюл козгалушы - жаратылган» п трш щ дуры с болуы уш!н «жаралганнын» ¡шшдеб!р козга- лушысы болуы лазым, егер олардын ¡ш!нде «козгалушысы болмаса», онда «ешб!р жаралган — козгалушы емес» корытынды туады. Осы тер!стеу [силлогизмшде] «ешб!р козгалушы жаралган емес» карама-карсылыккам - тылган. Ал енд! «бук!л козгалушы —жаралган» да егер жаралган затта коз- галуга алып келетш б!р нерсе болмаса, онда «букш козгалушы —жаралган» пайымдауы да болмас едг Ендеше, егер «букш козгалушы —жаралган» деп айтар болсак, м!ндетт! турде «жаралган -козгалатын нерсе» деу!м!з кажет. Ос^ган орай «буюл жаралган —козгалушы емес» болуы шарт емес, ол кез- де жалпылык растау [пайымдауы] жалпылык карама-карсы болуы лазым . Ендеше «букш адам —жануар» немесе «букш жануар —адам» болады , ал 166
бул ет1р1к. Сонымен , жалпы растау пайымдауы мшдетп турде озшде жал­ пылык карама-кайшылыкты емес тек жалкы карама -карсылыкты камтиды . Сондыкдан «буюл козгалушы - жаралган» силлогизм! «жаралган —козгал - ган норсе» болады, б1з ушш пайымдау мынадай «буюл козгалушы —денё» деген тогызыншы силлогизм угшннп силлогизмге оралып корытынды «жа­ ралган -д ен е болган норсе» болады. Оныншы силлогизм: Учинил форма [силлогизмшщ] еюнпп тури «Ешб1р мэнп —дене еме£», «буюл м о н гш к —эрекет ступи» осыдан логикалык турде келш «орекет етугшнщбарлыгы —денеемес». Бул си ллогизм ею шю рден куралады; юпи жалпылык растау мен улкен жалпылык терютеу, корытынды —жалкылык терютеу. Б!здщ жогарыда айткан «буюл монгш к —орекет етугш» С0з1м13 «орекет етунп —монгш к норсе» сойлемшесше ауысады. Сойтш , «ешбгр монгшк - дене емес» тортшпп силлогизмге оралып логикалык жолмен «кейб1р орекет етупнлер —дене емес» болады. Осыдан сон «буюл орекет етупнлер —дене емес» силлогизмше айналады. Он 61р'1нш1 силлогизм: Упинии фигуранын ушшпп тур!. «Буюл дене —куралган» жоне «дене - орекет етугш норсе» осыдан «орекет ступи —куралган норсе» [силлогизм!] туады. Бул силлогизм ею п!к!рден куралды; улкен жалпылык растау жоне юпи жалкылык растауы, корытынды —жалкылык растау . (81-бет) Жога- рыда «дене —орекет етупл норсе» сойлемшес! болган ед!, ол озшде орекет етупл «дене» созш камтиды, б!з уш!н дурысы «дене —орекет етупл норсе» сойлемшес!. Мунда денеге осер ететш б!р норсе болуы керек, егер орекет етупл норседе дене болмаса «ешб!р орекет етуш! —дене емес» шюр! пайда болады. Бул жалпылык терютеу, нотижеде «ешб!р дене —орекет етуш! емес» деген дурыс емес угым туады. Дене орекет етуш! болуы уплн «оре­ кет етуш! - дене» дурыс болуы керек. Бастапкы «буюл дене —куралган» сойлемшес! уплнпл силлогизмге оралып логикалык турде «орекет ступи - куралган» корытынды шыгады. Он б1ршпл силлогизмде корсетюм!з келген нотиже осы. Он ектш1силлогизм: Упинии форманынтортшпн турк «Дене —козгалатын норсе» жоне «бу­ юл дене —жаралган» осыдан логикалык турде «жаралган —козгалган норсе». Бул силлогизм улкен жалпылык растау жоне юпи жалпылык растау шюр- лершен куралды, корытынды - жалкылык терютеу . Бастапкы «дене - козгалатын норсе» сойлемшес! «козгалатын норсе —дене» сойлемшесше ауысады. Сойтш , «буюл ден е —жаралган» мысалы угшнип силлогизмге оралып логикалык турде «козгалган норсе - дене» болды. Бул силлогизм - нен «жаралган норсе —козгалган » силлогизм! пайда болады. Он еюнпп силлогизмде керсетюм!з келген нотиже осы. 167
Он yiuimui силлогизм: YuiiHLui фигуранын бестий модусы. «Em6ip дене —мэнгг емес»жене «дене болган нэрсе —орындаушы » осыдан логикалык турде «эрекет етушшщ бар- лыгы —мвнп емес» куралды . Бул силлогизм улкен жалпылыктерютеу мен Kimi жалкылык растау шюрлершен турады. Бастапкы «дене —эрекет етуий нэрсе» свйлемшеа «эрекет eTymi —дене» сейлемшесше ауысады . Сондай - ак, б1здеп «em6ip дене —мэнл емес» мысалы TopTiHmi силлогизмге оралып логикалык турде «барлык эрекет eTymi —м э н п емес» силлогизм1 шыгады. Он mopmiHuii силлогизм: YmiHmi фигуранын, алтыншы модусы . «Дене —эрекет eTymi нэрсе емес» жэне «букш дене —жаралган » осыдан логикалык жолмен «жаралган —эре­ кет eTymi нэрсе емес» шыгады . (82-бет) Бул [силлогизм] улкен жалкылык TepicTey мен Kimi жалпылык растау шюрлершен куралды, корытынды - жалкылык TepicTey. Эуелщ е бiздiн пайымдауымызда «дене —козгалатын нэрсе емес» болатын , одан «кейб5р денелер —козгалмайды » [силлогизм^ шыгады. Осы «кейб1р денелердщ» em 6ipi козгалмайды, не баска нэрсеш козгалыска туармейдк осындагы «кейб1р» сезш «тау» сез1мен ауыстыра- лык, онда «ешб1ртау —козгалмайды » болады . «Б ар л ы к ден е —жаратылган» ал «тау д eг eн iм iз—дене» сондыктан «барлык тау —жаратылган » жэне «eui6ip тау —куралмайды » деп онынш ы силлогизмге кайтады . Олай болса логикалык турде оныншы силлогизмде «жаратылган —козгалмайтын нэрсе» деген коры- тындыга келедк Кррытынды турасында б1здщ ойлаганымыз да осы ед1/21/. Булардын, барлыгы категориялык силлогизмдер . БЕС1НШ1 С03 Шартты силлогизмдер Ka3ip шартты силлогизмдер жайлы айтамыз. Шартты силлогизм кара - пайым болады. Ол eKi пш рден куралады: улкен шартты жэне Kimi кеамдг Сондай-ак [шартты силлогизм] eKi турден турады: 6ipiKKeH ж эне белек/22/. BipiKKeH деп аталатын силлогизмнщ 6ipiHinici eKi турге белшедг BipiH- mici: «егер элем жаратылса,оньщ жаратушысы бар» 6ipaK, «элем жаратыл­ ган» ендеше «элемнщ жаратушысы бар». Осы eKi п т р д щ улкеш «егер элем жаратылса, онын жаратушысы бар» ce3iMi3 шартты болады. ГНюр eKi сейлем- нен туратын 6ip 6yTiH болып тур, 6ipiHmici «элем жаратылган », eKiHmici - «элемнщ жаратушысы бар». BipiHiuici еюнниамен шартты турде байланы- сып тур, ягни «егер» шартты ce3i аркылы eKiHmi пайымдаудын 6ipiHmiMeH 6ipiry¡не шарт койылып тур. Бул сез б1здщ «жаралган» ce3i бар пайымдау мен «жаратушы » сез4мен 6ipiryiH KepceTin тур. (83-бет) Сол сиякты осы демеулш шылауга уксас демеулш шылаулартуралы да [айтуга болады] мы­ салы, «егер эркашан», «сиякты», «болса»жэнет.б . 168
Б1ршш1 [болт] «непз» деп аталады /23/, бул б1здщ «егер елем жаратыл- са» сез1м1з, екшина «салдар» деп аталады /24 /, бул б1здщ «олемнщ жара- тушысы бар» соз1м1з. Сойтш , шартты силлогизм ею бел1мнен турады, б1ршшкл - непз , еюнппа - салдар. Ею пш рдщ юипс1 кес1мд1 [силлогизм], оган ерекшелж демеулш шылауы косылады. Ол расында шартты пш рдщ ею б ол тн щ б1р1мен байланысып «ерекшеленген » деп аталады. Непзде салдар да ерекшеленулер1 мумюн. Б1рак, шартты силлогизмнщ б1ршпп пайымдауында «непз» ерекшеленедц ал кортындыда салдардыцоз! болады. Шартты силлогизм ею растау пайымдауларынан гана куралмайды, кер1сщше ею терютеуден куралуы мумюн, б1здщ «егер кун кетерымесе , кущпз бол - майды» —дегешм1з сиякты. [Силлогизм] растау мен терютеу пайымдауларынан куралуы мумюн, «егертун болмаса, кущпз болады» сойлемшеа сиякты. Осы мысалдагы си­ якты «непз» кептеген соз болуы мумюн, «егер дене шекшз болып ж ен е козгалатын болса, онын козгалысы тузу, ал тузу козгалыс улкен ара кашык - тыкпен жене козгалыс колеммен байланыста, бул ара кашыктык колеммен тенеседп ал колем денемен б1рге болады», ендеше «шекшз емес нерсе баска дене» болады. Мундай жагдайда «непз» коп создц ал нетиже б1р созд1 камтиды. Еюнпн шартты б1рну [силлогизмшщ] еюнпп модусына келер болсак, онда ол: «егер Кудай жалгыз болмаса елем ретшз орналаскан болар едЬ> б1рак, «елем ретп орналаскан» ендеше «Кудай —жалгыз». Бул силлогизм еуелп пайымдаудын улкен пш рщ е карсы келмегешмен онын ерекшелеу п1к!р1не карсы. Егер шартты пайымдау силлогизмщде непзп бол1м ерекше- ленсе, онда бул шартты силлогизмнщ б1рщгш модусында болганы, ал егер бул жагдай кер1сшше онын салдарында ерекшеленсе, онда бул шартты силлогизмнщ еюнпп модусында болганы, нетижеде непздщ карама -карсы корытындысы шыгарылады. Еюнпп силлогизмде салдар карама-карсы (84-бет) пш рлер болуы мумюн, мысалы: «егер дене ш е к а з болса, онда ол карапайым болады немесе куралган болады» бipaк, «дене ш е к а з емес» ендеше «дене карапайым да, куралган да емес» олай болса «шекс1з дене жок». Шартты силлогизмнщ еюнпп тур1 шартты болщу деп аталады. Оныц коптеген модустары бар, мысалы б1здщ мынау сез1м1з сиякты: «олвм м в н п немесе жаралган» б1рак, «елем —жаралган» ендеше «олем - мвщч емес». Мундагы мысалда пшрдщ шарттылыгы «не» [немесе] жоне осы сиякты тагы да баска создер аркылы болады. Олар б1р жагдайдын еюнпп жагдайга кай- шылыгын, б1р-б1рщщайырмашылыгын жоне ерекш елтн корсетедг Шарт­ ты пайымдаудын пшрде кайсы б о л т б1ршпп келсе жоне оныц б1ршпп келу1 зору болса сол б о л т непз болады. Ол б1здщ мынау сез1м1з сиякты: «олем —не жаралган, не монп» [бул жерде] непз «олем —не жаралган» соз1м1з. 169
Ал егер 6Í3 осы создщ алдына баска сез коятын болсак ж эне ол сез непз болатын болса, онда шартты силлогизмжн , ею б о л т ылги альтернатива болады. Сол сиякты шартты пайымдаудын , екеуден де коп бол1ктер1 болуы m y m k í h [олай болтан жатдайда] олар да альтернатива болады. Ekí бол1кп тана альтернатива шюрлерге б1здщ мынау создер1м1з сиякты шюрлер жа- тады: «олем —не мэнп , не жаралган » немесе саны екеуден коп болатын шюрлер: «Зейд —не ак , не кара , немесе кызыл». 0p 6ip пайымдау толык баламалы немесе толык емес баламалы болуы m y m k í h . Т олык баламалы пай- ымдаута eKÍ немесе одан да коп керсетшген баламалы пайымдаулар жатады, б1здщ мынау co3ÍMÍ3fleri си якты: «элем —не мэнп , не жаралтан» немесе «бул су —не ыстык, не суык немесе жылы». Т о лы к емес баламалы пайым- дауларга келер болсак, оларда балама толык камтылмайды , б1здщ c o 3 í m í 3 - деп сиякты: «Зейд —Иракта немесе Сирияда» немесе «Зейд —ак немесе кара, немесе кызыл». Барлы к шартты болш ген (85-бет) силлогизмдер ек! тана баламалык болса жэне ол eKeyi де ерекшеленсе, онда корытынды карама-карсы болады. Ал егер ол екеуш щ кез келген карама-карсысы ерекшеленсе , онда ез решмен баскдсы калады/25/. Мысалы, «бул сан —не так, не жуп» 6ipaK, «ол—жуп» ендеше «ол —так емес» немесе «ол —так» ендеше «ол —жуп емес» немесе «ол - жуп емес» ендеше «ол —так» немесе «ол —так емес» ендеше «ол —жуп». Егер балама екеуден коп болса ж эне олар толык баламалы болса, онда олардын кез келгешн ерекшелегенде ол калгандарына карама-карсы болады , мыса­ лы: «бул сан —коп немесе аз, немесе тен» 6ipaK, «ол —тен », он д а «ол —кеп емес жэне аз да емес». Егер булардын ею карама-карсысын алар болсак, онда калган б о л т корытынды болады. Бутан мысал: «сан —улкен немесе Kiiui, немесе тен,» 6ipaK, «ол —не аз емес , не коп те емес» ендеше «ол —тен». Нак осы жагдайдыц o3i толык ж э н е уштен коп болтан баламага да катысты. Егер олардын 6ipÍHÍH, карасысы ерекшеленетш [алынып тастатылатын] бол­ са, онда калган сонтылары корытынды болады . Егер «бул сан —тен емес» деген мысал алынатын болса, онда нэтижеде «ол —не улкен емес , не kíhií де емес» калады. Эркашан птрлер дщ ш ш деп 6ipÍHÍHкарама-карсысы алы­ нып тасталатын болса, калуы керек болтан ею балама корытындыта айна- лады. Сол сиякты егер eKi ш юрдщ карама-карсысыньщ 6ipeyi алынтан жат- дайда баскасы корытынды болады. Егер балама толык болмай ол екеушщ 6ipi алынатын болса, онда калган баска б о л т корытындымен тен,есед1, ал ешп олардын 6ipeyÍHÍH, карама-карсысы алынса, онда ешнэрсе де болмай- ды, не еюнин [балама], не де еюнни [баламаныц] карама-карсысы . Мысалы: «З ейд —Иракта немесе Сирияда , немесе Хижазда» 6ipaK, «ол —Иракта», ендеше «ол —Сирияда да , не Хижазда да емес». Егер «ол Иракта емес» алы­ натын болса, онда бул арада мшдегп турде «ол Сирияда да немесе Хижазда да емес» деген корытынды шыкпайды 6ipaK, ол бул жерде мулдем жокемес 170
немесе [осы калалардын] б1ршде болуы мумю ндтн баяндайды, ол уакытта ол толык баламалы болады. Шартты силлогизмдердщ ережелер1 (86-бет) осындай, б1з оларды ютабымыздынортангы белтн де этап кэрсетпк. Кал - тан модустар осыларта жатады. АЛТЫНШЫ СЭЗ Карама-карсылык аркылы келетш силлогизм Кдз1р карама-карсылык аркылы болатын силлогизм жайында сез кыла - мыз. Категориялык силлогизмнщ ею шюр1 де шын болса дурыс силлогизм деп аталып шын корытынды пайда болады, мысалы: «буюл дене —куралган» жене «буюл куралган —жаралган» ендеше «буюл дене —куралган». Егер кез келген шюрдщ б1р1 шын болып, еюннпш кумэщй [ягни] ет1рк немесе шын екеш белпаз болса, ал корытынды ет1рк екеш анык болса, онда бул силлогизм карама-карсылык аркылы болатын силлогизм деп аталады . Бул силлогизм аркылы ею бел1мнщ де кумэнд1 шюрлершщ карама-карсылык шындыгын туаншредк корытындыны аныктайды, мысалы: «элем —мэнп » жэне «ешб1р мэнгш к —куралган емес» ендеше, нэтижеде «элем —куралган емес». Бул жалган корытынды эт1р1кп керсетш тур сейтш , силлогизмде еттрктщ бар екеш айкындалады. Б1рак, силлогизмдеп шюрлердщ езш щ шын екенш байкатады: «ешб1р мэнгш к —куралмаган» ендеше корытынды­ ны б1з баска шюрден аламыз. Егер ол езшде вт1ркт1 камтитын болса, онда корытынды жалган болады. Осыдан логикалыктурде «элем —мэнп » деу1м1з эт1рк болып оган карама-кайшылык ретшде «элем —мэнп емес» шюр1м1з шын болады. Силлогизмнен карама -кайшылык аркылы алынатын корытын­ ды осылай болады. Егер б1з карама-карсылык силлогизм аркылы б!р нэрсенщ корытынды- сын шыгаруды калайтын болсак, онда ез1м1здщ калаган нэтижем1зге жету1м1з ушш былай деу1м1з кажет: «элем —мэнгш к емес» осыган карама- кайшы болып «элем —мэнгшк » шюр1 алынады. Осы шюрге езшш косылса шын екенш корсететш шын шюр косылады (87-бет): «ешб1р м энгш к — куралган емес» ендеше осыдан барып «элем —куралган емес» болады сэй тт , мунда аныквт1рк байкалады: «элем —мэнгш к емес». Буюл карапайым силлогизмдер осындай болады. ЖЕТ1НШ1 С03 Полисиллогизм [Енд1] курдел1 силлогизмдер туралы айтамыз. Б1з [жогарыда] керсеткен силлогизмдер ылги барлык силлогизмдерд1 камти алмайтындары сиякты пшрлер де унем1 колданыла бермейдг Олардын корытындысы кэмш болуы ушш курамынан ешнэрсе тусш отырмаса-дагы курылымы мен белктер1 171
унем1 ауысып отырады. Сонын нэтижесшде онын корытындысына эсер ет- песе де, оган жана нэрселер косылып отырады . Сондыктан , эдетте булар сейлеу барысында жэне эдебиетте квршк: табады. Курылымы б\з айткан силлогизмдерден баска болып келетш кез келген силлогизм улкен немесе юнп болуын, немесе курылымынын езгеру м умю ндтн б1з айткан болатынбыз. Эуелп пайымдаудыц ез жагдайында туаш кп болып калуы силлогизм болады. Кез келген пайымдау тюрлершщ б!ршде б1здщ айтканымыз сиякты езшщ орнын эзгертед! жэне эуелп тюр- лер аркылы езшщ туаш гш езгертедц ал кездеул! максат еюнгш пайымдау­ дын. аркасында б1ршгш пайымдаудагы коздеул1 максат болмай калады, сейтт б!ршгш [пайымдау] силлогизм болмай шыгады. Силлогизм куралатын ею пгардщ де б1рдей [жогарыда айткан] уш тэсгл- д т б 1р1мен белгш болуы мумюн емес, б1рак силлогизм мундай шюрлердщ екеушен куралуы мумюн. Бул [шюрлердщ] б1реу1 немесе екеу1 силлогизм аркылы белил! болады. Силлогизм кураган бул пайымдаулардын б1реу! не­ месе екеу1 де эуел бастан белгш болуы мумюн. Олардын б!р!н!н немесе екеушщ де силлогизм аркылы туашнршу кажеттш п жш кездеседг (88-бет) Сол сиякты олар аякталу ушш унем1 уш тэсш аркылы эуел бастан белая болатын шюрден куралатын силлогизмге муктаж. Егер б1з силлогизм аркылы б1р нэрсеш тусшд!руд1 каласак, онда онын куралатын шюрлер1 де силлогизм аркылы болулары керек. Ал бул сил- логизмнщ шюрлер! туащдрглу барысында шюрлер1 эуел бастан белгш бол­ тан силлогизмдерге муктаж болулары керек, ягни бул эдютщ жолы п!к!рлер1 эуел бастан белгш силлогизмдерден басталады, ал корытындыларды б1р- б!р!мен б!р!кт!р!п немесе баска шюрлерге косудан турады. Ол ею п!к1рд! кос- канда эуел бастан кездеул! корытындыдан туындаган силлогизм болу керек. Егер б1з бул силлогизмнщ буюл бол!ктер1мен баска силлогизмдердш болштерщ толыктурде келшретш болсак, онда б1з пайымдауды барынша созып ж1берген боламыз. Сол себептц коп жагдайда ол белштердщ кейбн р1мен шектелт, ал озше анык карама -карсы келетш пайымдауларды мулдем т у а р т тастау да керек болады. Сонымен силлогизм шюрдщ б!рсу1 немесе б1рнеше белштер! тускен, немесе б1реулер!мен шектелген квптеген силлогизмдердш курамасы бо­ лады. Мысалы , егер б!з бул силлогизмдер аркылы «элем —куралган» екешн керсетюм!з келсе, онда ол: «буюл ден елер —курделн> жэне «буюл курде.я заттар акциденциямен ажырамастай байланысты» ендеше «буюл ден$ акци- денциямен ажырамастай байланысты». (89-бет) Кейш, б1з бул корытынды- ны алып оган: «акциденциямен ажыраусыз байланыскан буюл [нэрсе] - жаратушымен ажыраусыз байланыскан» деп косамыз. Осыдан логикалыктурде: «буюл денелер —жаратушымен ажыраусыз бай­ ланыскан» б1з осы корытындыга: «жаратушымен аж ы раусы з байланыскан 172
букы [дене] - жаратушыдан алдын келмеади» дегещй косамыз. Буган логика- лыктурде: «букы дене —жаратушыдан алдын болмайды» деген осы ушп-шп силлогизмд1 алып буган: «жаратушыдан бурын болмаган букы [дене] —жара- тушынын болмысымен б!рге болып келедп> дегеши косамыз. Сойтш будан: «букы дене жаратушынын болмысымен б1рге болып келедЬ> корытынды туады. Осы корытындыга: «жаратушыныц болмысымен б1рге болып келе жаткан букы [нэрсе] - бейболмыстан кейш пайда болган» дегешц косам ыз осыдан келш: «букы дене - бейболмыстан кейш пайда болтан» шытады. Осы бестии силлогизмге: «бейболмыстан кейш пайда болтан букы [нерсе] - болмыс кубылысы» деген [пайымдауды] косамыз, ендеше «букы дене - болмыс кубылысы». Алтыншы силлогизмнш корытындысына: «элем —дене» [пайымдауын] косамыз сойтш, логикалыктурде «элем —жаралган» болады б1рак, егер силлогизмнш барлык болжтер1 пайдаланатын болса, пайымдау созылып кетедг Сондыктан, алдынгы силлогизмдердш корытындыларын камтыган бул силлогизмдердш бол1мдерш силлогизмнен шыгарып тастау керек. Себебк кортындылар осы корытындыларды шыгаратын шшрлерде камтылады. Кейш, олардын барлыгына сонгы корытынды косылады, мысалы: «бук¡л дене —курделн>, «букы курдел1 нэрселер акциденциямен ажыраусыз байла- нысты», «жаратушымен ажыраусыз байланысты букы [нэрсе] —ж арату­ шыдан алдын болмаган», «бейболмыстан кешн болган букы [нэрсе] —жара- тылган», «жаратушымен б1рге болып келе жаткан букы [нэрсе] —бейбол­ мыстан кейш пайда болган», «акциденциямен ажыраусыз байланысты бол­ ган букы [нэрсе] —жаратушымен ажыраусыз байланыста», «жаратушыдан бурын пайда болмаган букы [нэрсе] —жаратуш ымен б1рге болып келедг», (90-бет) «жаратушымен б1рге болып келе жаткан букы [нэрсе] —бейбол­ мыстан кейш пайда болган», «бейболмыстан кейш пайда болган букы [нэрсе] —жаралган», «жаратушымен ажыраусыз байланыскан букы [нэрсе] — жаратушыдан бурын пайда болмаган», «элем —дене» ендеше «элем —ж а ­ ралган». Бул мысалдар курдел1 силлогизмдердш мысалы. Булар эртурл1 силлогизмдердш турлершен куралуы мумкш. Мысалы, булардыц кейбь реулер1 категориялык, кейб1реулер1 шартты енд1 б1реулер1 карама-кайшы, б1реулер1 —дурыс. [Сондай-ак] олар дурыс силлогизмн ш эртурл1 модуста- рынан куралулары да мумкш, мысалы: «элем мшдетп турде не м эц п, не жаралган», «егер ол мэцп болса, онда ол пайда болган заттармен салысты- рылмайды, б1ракол бурын пайда болган заттармен салыстырылады себебц ол - дене», «егер дене пайда болган денелермен салыстырылмаса, онда ол макурым» ал «олардан макурым нэрсе не курдел1 емес, не козгалуш ы емес» ал бул дегешм1з акылга сиымсыз нэрсе, ендеше «элем жаралган». Бул сил­ логизм шартты болшу, карама-кайшылы каркылы [жасалатын] категория- лыкпен дурыс катего риялык [пайымдаулардан] куралды. 173
СЕГ131НШ1 С 0 3 Индукция туралы Кдз1р индукция туралы айтамыз. И ндукция —белгш б1р пайымдаудыц терютеу жэне растау аркылы дурыстыгын дэлелдеу ушш, б1р ережеге ба- гынатын заттарды зерттеу. Егер б1з б1р жагдайга байланысты б1р нэрсеш растагымыз немесе тер1степм1з келсе, онда осы жагдай камтитын барлык заттарды зертгеп ол заттыц барлыгына немесе кебш е катысты екенш таба- мыз. Сейтш б1з оныц аркасында сол заттыц осы жагдайга катысын б1лем1з немесе б!з бул заттарды ан ы к зерттеп олардын ешб1ршен еш нэрсе таба ал- маймыз. Кешн, ол заттыц бул жагдайга катысы жок екенш аныктаймыз. Аныктап зерттеу барысында б1з оныц индукция екешн б1лем1з. Белгш б!р заттыц белгш ережеге байланысты расталу немесе терштеу корытындысы индукция болады. (91-бет) Мысалы, егер б1з: «арб1р козгалыс —уакытта [болады]» депм1з келсе, онда б1з козгалыс турлер1н зерттейм1з; журу, ж узу, ушу жене т.б. Осылай б!з эрб1р козгалыстыц уакытта [болатынын] айкындап индукция аркылы «эрб1р козгалыс —уакытта [болады]» деген корытындыга келем1з. Индукция силлогизмшщ б1р1нш1 фигурасыныц куш1мен тецеседп Мунда б1з зерттейт1н нэрселер: журу, ушу, ж узу ж ене т.б . ортацгы термин болады ал «уакытта [болады]» соз1м1з —улкен термин. Сонымен, силлогизм мына- дай болады; «кез келген козгалыс —журу, ушу, жузу ж эне т.б.», «журу, ушу, жузу сол сиякты т.б . —уакытта [болады]». Сол сиякты егер де б1з: «орекет етуцп —дене» деп айткымыз келсе, онда барлык «эрекет етуппш» аныктап зерттейм1з, мысалы, курылысшы, т тн и п , етшпп жэне т.б. Булардын ерб1р! дене екенш аныктап болтан сон «эрб1р эрекет етуцп —дене» екен1н аныктап, оны индукци я аркылы туашпрем1з. Ол былай болады: «эрб1р эрекет етуш1 —курылысшы, т т н и п , ет1кш1 жэне сол сиякты т.б .», «кез келген курылысшы, т т н и п , ет1кип жэне сол сиякты т.б. —дене» ендеше «кез келген эрекет етуцп —дене». Эрекет етугшшц барлык турш толык зерттемейшше «кез келген эрекет етуцп —дене» деп айту дурыс болмайды. Егер [эрекететугшш] кандай да тур1 зерттелмей калып оныц дене екеш немесе дене емес екеш бел п а з болса, онда «кез келген эрекет етуцп —дене» деп айтуга тагы болмас. Индукция толык жэне толык емес болады. ГПюрдш н еп зп боимше каты­ сы бар нэрсенш барлык тур1 индукция аркылы зертгелсе —толык индукция болады. Ал егер сол заттыц кеп тур1 [барлыгы емес] зерттелсе, онда толык емес индукция болады. Сондай-ак, б1зге белгш болган нэрсемен гана шектелет1н1н индукция аркылы (92-бет) оны растауды калайтын болсак, 174
оны растау ушш шюрдш непзп бшпмшдеп баска нэрсеш растайтын 613 зертгеген силлогизмнщ п ш р ш колдануга болады. Егер б1з: «кез келген козгалыс - уакытта [болады]» деп керсетк1м1з келсе, онда козгалыстын [барлык] турлерш зерттей \ш . Буган «уакытта [болган] барлык нэрсе - жаралган» деген [пайымдауды] косып корытынды шыгарамыз: «кез келген козгалыс —жаралган». Силлогизм осы тэсшмен туаншру ушш индукцияны колданса [индук­ ция] ете пайдалы. Дэл1рек айтканда индукция аркылы козгалыстагы бар­ лык нэрсе зерттеледц ал ол оз кезегшде «козгалыстын —уакытта болуы». [Осы арада б1зге] ортацгы термин керек болады, ол аркылы козгалыста бас­ ка да нэрсешц бар екенш туащцруге болады, мысалы: «кез келген козга­ лыс —жаралган». Индукция аркылы б1р нэрсеш растау ушш оны мшдетп турде субъекттш турше катысты заттарды дэлелдейтш силлогизмнш п ш р 1 ретшде колдану кажет. Мысалы, индукция аркылы «кез-келген козгалыс - уакытта [болады]» деумен «жузу —уакы тта [болады]» дегещц растау уинн колданамыз. Б1з оны мынадай силлогизм кураганымызга дешн жалгастыра берем1з: «кез келген козгалыс —уакытта болады», «жузу —козгалыс» енде- ше «жузу —козгалыста [болады]». Егер б1з «кез келген козгалыс —уакытта болады» деген [пайымдауды] корсету ушш индукцияны колданатын болсак, онда б!з соныц аркасында кейб1р козгалыстардын мысалы, ж узу немесе т.б. козгалыска жататын н эрселердш уакытта болатынын растаган боламыз. «Кез келген козгалыс —уакытта [болады]» дегенде ешб1р зат зерттелу немесе зерттелмеу мYмкiндiгiнeн айырылып калмайды. Егер олар зерттел- ген болса немесе зерттелмеген болса, сондай-ак, олардын уакытта болып- болмауы белпс1з болса «жузудщ» жагдайы белпс1з болып кала бермек, б1рак ол «козгалыс» турлершш б1рц сондыктан б1з оган «кез келген козга­ лыс —уакытта [болады]» деп айта аламыз. (93-бет) Егер б1з «кез келген козгалыс —уакытта [болады]» дегешц бшмейтш болсак, онда «жузу» козгалыска жататын заттардыц б1р1 екенш жэне козгалыстын, ауада болатынын бгпмес едш. Егер б1з оны аныктап зерттейтш болсак, онда эуел баста «кез келген эрекет —уакытта болатынын» бымей, кейш оны зерттеп талдауымыздын [аркасында гана оны бшгешм1з] мэл1м болады. Осыдан кеш н б1зге «жузу — уакытта [болатынын]» дэлелдеудщ кажет1 жок. Ал егер б1з оны керсетуд1 калайтын болсак, онда св з аз ол нэрсеш езш е катысты жагдайдыц [ере- жeнiн] аркасында растаймыз. Б1зге жаксы белгш болган нэрсешц аркасында белгюз, жасырын нэрселерд1 аныктауды калаймыз. Силлогизмде силлогизмдеп шшрдщ 175
предикаты аркылы субъектке багынатын заттарды индукция аркылы рас- тау немесе терштеу мумкш ем ест т мэл1м. Сондыктан б1з: «кумэншз, Алла-Тагала —эрекет етуил, ал кез келген эрекет етупд—дене» деу1м1з аркылы «Алла—дене» дегецщ делелдей алмаймыз. Егер б1здш «кез келген эрекет етугш —дене» пайымдауымыз индукция аркылы эрекет етуцплердщ турш дэлелдеп шыкса, онда ол индукциянын силлогизмге катысын [ягни] кандай жерде пайдалы жэне кандай жерде пайдасыз екенш керсетедг дл-Фараби. К 'ш '1силлогизм немесе силлогизм мэсешер1 туралы к,ыск,аша тус!(йктеме к т а б я к и калом ок'идершщ туашгтдег1 логика туралы к,ыск,аша тусиик к'ипабы. Басып шыгарган Рафик аль-Аджам. 3 томды дл-Фараби логикасы. Бейрут, 1985. 2 т. 65—93 бб. Араб тш нен аударган: Жалгас Сандыбаев Тус1н1ктемелер 1. Трактат араб тш ндеп Рафик эл-Аджам. Эл-Фараби логикасы. Зертгеулер, юршпе макала, мэтшдер жэне туаширмелер. Бейрут 1985. —263 бет (65—93 бетгер), нускасынан т1келей казак т ш н е аударылып окырманга усынылып отыр. Аудар- манын сонында трактаттын,, ягни «Клин силлогизм» трактатынын кыскаша турде арабша-казакша туашпрме создш жасалды. Создштш жасалуына б1рнеше се- бептер болды; б1ршнпс1, кун1 буг1нге дешн арабша-казакша фнлософиялык созджтерппн тапшылык болуы; ек1нш1с1, Орта гасыр мусылман ойшылдарынын арабтшнде жазылган ецбектерш окып таныскысы келетж ¡зденуиплер уш1н жэне эл-Фараби трактаттарын тупнускасынан окимын деупплерге жешлдш болуы ушш, араб-мусылман элем1н зерттеуил галымдарга, аспиранттар мен жогары оку орындарынын., колледж студенттерше аз болса да комекгш курал ретшде пайдаланулары уш1н жасалып отыр. Созд1кке непзшен эл-Ф араб идт осы енбепнде жш колданые тапкан сездер! мен соз т1ркестер1 к1рг1з1лд1 жэне олардын ¥лы ойшыл колданган магыналары айтылып оларга кыскаша тус1нд1рме бершдг Катап к1р1спе жэне он бол1мнен турады. Эр б©л1м «соз» дсп аталады. Эл-Фараби б1ршип созде жалпы пайымдау туралы туаширш , оган мынадай аныктама бередк п айы мдау дегежм1з —б1р нэрсе ек1нш1 б!р нэрсе туралы шсним шыгарады. ¥лы ойшыл бул бол1мде пайымдаудын курамын аптады жэне араб т ш ндсп «болу» ет1ст1г1н1н. аркасында пайымдаулар е к ш к жэне уш пйк деп аталу ссбсптер1н ашыктайды. Сон- дай-ак, осы бол1мдс субъект пен предикат, категориялык пайымдау мен шартты пайымдау, растау мен терштеу пайымдаулары ашыкталып, пайымдаулардын жалпылык пен жалкылык упдмдарына аныктама б ерт , мысалдар келааршедк Екшнп созшде ¥лы ойшыл б!зд1 тек карама-карсылык пайымдауымсн та- ныстырады. Кдрама-карсылык пайымдауларынын б1рнешс тур1 бар, ссбебк егер 176
пайымдаудын. б1реу1 шын болса, екжийс1 от1р1К болады. Ею пайымдау б1рдей не ет1р1к, не рас болмайды. Ушшгш сезде эл-Фараби акикаттылыгы силлогизм аркылы смес жетстж пай- ымдаулардынжасалу турлерж туашцредг Пайымдаулардын бул туржде уш турл1 шюрдщ маныздылыгы мен аныктамасы айтылды. Бул уш турл1 шюрлср; кабыл- данган, танымды жене сез1м аркылы кабылданатын пайымдаулар. Эл-Фараби буларды «шюр» деп атаганы болмаса, шындыгында буларды «бш мн ж турлсри деген дурыс. Себебц эл-Фарабидж осы пшрлерге берген аныктамасы осыны айтады. Кобылданга н п1к1р - б1р немесе б1рнеше сежмд1 юалер аркылы келген пайымдаулар. Танымды т'к1р - барлык адамдардын арасында немесе олардын кепшийпне, галымдардын арасында белгш болып жене булардын ешб1ржж та- ласын тудырмаган пайымдаулар. Сез'ш аркылы к,абылданатын п1К1р —ссз1м мушелержж б!р1н1к кабылдауы аркасында мэл1м болтан пайымдаулар. Тертжчй созде эл-Фараби категориялык силлогизмнщ он торт тур1мен та- ныстырады. Б1рак бул ашыктауынын алдын Улы ойшыл кез келген силлогизм аркылы белгш болтан б ш м н ж корытынды жене нэтиже болатынын басып керсетедп No 4туащцрмеге караныз. Бестий сез —шартты силлогизмдердщ непзц олардын жагдайлары мен курамы туралы айтылады. Сонымен катар шартты силлогизмнщ белжтсрк ягни «непз» бен «салдар» курылымы, шартты белжу мен растау т.б. жагдайлар баяндалады. Алтыншы сезде эл-Фараби кайшылык аркылы болатын силлогизм туралы баяндаса, жетжий сезжде полисиллогизм туралы айтады. Улы ойшыл-энцикло- педист осындай реттшкпен индукция туралы сепзжпп созж де темамдайды. Эуелп юршпе болгм1нде ютаптын он бел1.мнен туратыны айтылган болатын. Жене сонгы ею бел1м1, ягни тогызыншы, оныншы бел1мдержж жалпы мазмунда- ры келт1ршген. Эйтседе, еюжшке карай б1зтек колымызда бардуниемен шектелж ютаптын сепз бел1мж гана аудара быдж. 2. Пайымдау —сейлем тур1ндс корсетшген 011. Мунда б \р нэрсе объектш т турде купталады, немесе тершке шыгарылады, —деп ел-Фараби оз ж ж пайымдау туралы ойын тужырымдайды. 3. Растау жене терштеу пайымдаулары карама-карсы пайымдау болуы да, болмаулары да мумюн. Бфак, олардагы субъект немесе предикат б!р болып б1р1мен б1р1 б1р1гетж болса, онда кара.ма-карсылык болуы мумюн, —дежи ел-Фараби. 4. Эл-Фараби категориялык силлогизмнщ он терт туржщ бар скенж баянда- мас бурын, кез келген силлогизм аркылы белгш болтан бш м корытынды жене нетиже болатынын басып керсетедк Жогарыда айтылган категориялык силло- гизмнщ он торт тур1 мыналар: 1) ею пайымдау да торт турл1 бшмнщ бф1 аркылы мел!м болуы керек; 2) кшй жалпылык растау мен улксн жалпылык тсрштеу пай- ымдауларыньщ нэтижесц 3) юцп жалкылык растау мен улксн жалпылыктерштсу пайымдауларынын корытындысы; 4) юиш жалкылык растау мен улкен жалпы­ лык терштеу пайымдауларынын корытындысы, ягни осы тертеу1 б1ржил форма- даты силлогизмдер; 5) улкен шюр1 жалпылык терштеу мен к!ш1с1 жалпылык рас­ тау пайымдауларынын нетижесц 6) юпи жалпы тер1стеу мен улкен жалпы растау 177
пайымдауларынын нэти жеа; 7) шиш жалкылык растау мен улкен жалпылык тер1стеу пайымдауларынын корытындысы; 8) юип жалкы терютеу мен улкен жал- пы растаушы пайымдауларынын корытындысы, бул тортеу1екшчп формадаты силлогизмнщ турлерц 9) улкен жене шип жалпылык растау пайымдауларынын нэти жеа; 10) юип жалпылык растау мен улкен жалпылык тер1стеу пайымдаула­ рынын корытындысы; 11) улкен жалпылык растау мен к1ип жалкылык растау пайымдауларынын корытындысы; 12) улкен жалпылык растау мен юна жалпы­ лык терютеу пайымдауларынын нэти жеа; 13) улкен жалпылык терютеу мен шин жалкылык растау пайымдауларынын нэти жеа; 14) улкен жалкылыктер1стеу мен мин жалпылык растау пайымдауларынын корытындысы, булар ушшип форма- нын модустары. 5. Шартты силлогизмдер улкен шартты жэне юип кес1мд1 пайымдаулардан куралады. Силлогизмн1н бул тур1 «егер» шартты соз1мен куралуына байланысты - шартты силлогизм деп аталады. Мысалы, «егер элем жаратылса, онда онын жара- тушысы бар» т.б. Сондай-ак, бул силлогизм еш турге бол1нед1: б1р1ккен жэне болшген. 6. Пайымдау куралатын кез келген пшрлердщ б1р1 шын болып, еюнила отзрж болса немесе шын екеш бел п а з болып, ал корытындысы от1р1к екен1 аныкталса, онда бул карама-кайшылык пайымдауы болып аталады. 7. Эл-Фарабидщ айтуынша индукция - б1р пайымдауды тер1стеу немесе рас­ тау максатында б!р ережеге багынатын заттарды зертгеу жэне ол туралы ой-тужы- рым шыгару. 8. М ут а ка лл и м д ер —Исламдагы «Кэлам» агымыныцок1лдер1. Мутакаллимдер де перипатетик ойшылдары сиякты рационалды дэлелдерге суйенуд1 дурыс керед1 б1рак, философтар кэлам философиясын «дэлелдеу даналыгы» емес «диалекти- калык даналык» деп таниды. Сондай-ак, мутакаллим философка Караганда езш Исламды кору ушш «м1ндеттел1нген философ» деп есептейдк Философ болса, алдын-ала кандай шк1рд1 дэлелдеу керекппн бшмешнше алдындагы максаты эуел1де б елп аз болып кей1н, онын аныкталуы керек болган мэселеге байланысты кэздеул1 максаты айкындалган болатын болса, мутакаллимшц максаты эуел бастан анык, ол —д1нд1коргау. Мортаза Мотахарри. Философия и Калам. Алма­ ты, 2004. С. 33. 9. М уф а кк иИ т ер —дшд! жэне шаригат кукыгын жетзк бшген зангсрлер. Соны- мсн катар олар ом1рдеп турл1 мэселелерге байланысты К,уран мен хадистен дэлел- дср (айгак) келт1р1п джи тургыдан пэтуаберетш галымдар. Кейде мундай юсшерд1 казилар деп те атаган. Муфаккийтщ когамдагы алатын орны ете жогары. 0з дэу1ршдеп ойшылдар муфаккийтермен санасуларына тура келген. 10. Эл-Фараби араб грамматикасында «болу» ет1ст1п деп аталатын ет1ст1ктерд1 келпрш жэне солар аркылы ушт1к деп атаган пайымдауды кслпру! тепн емес. Себеб1, жалац ес1м сез бен ст1ст1ктермен кэмш ойды тэмэмдадым деп айтуга бол- майды. Кез келген ет1ст1к пен еамд1 б1р-б1р1мен байланыстырушы, комскш1 создер керек. Мше сондай комекш1 сездердщ катарына эл-Фараби араб т1л1ндег1 «кана» (болу) епепктерш усынып отыр. Расында да ет1ст1ктерд1н бул тур1 ш-эрекетпн 178
болган мезгшш айкындап беред1 жене кез келген етштщтщ алдында келт еткен шак угымын да бере алады. «Болу»етютт оз ¡панде б!р мезплде еам сезбен етштт! б1рдей камтиды. 11. Аныктауышты «предикат», ал аныкталып жатырган и ер сет «субъект» деп атайды —т.б. осы сиякты сейлемдерде колданылган «аныктауыш», «баяндауыш» терминдершде тш бипмшдеп угымында тус1нбеу1м1з керек. Бул терминдер окыр- манта «субъект», «предикат» сиякты логикалык категориядаты терминдерд! тус1нд1ру уш1н колданылган эрекеттер. Эйтпесе, араб элемшде де бул терминдер тш бшмшде де, логика гылымында да эртурл1 угымдарда колданыс табады. 12. Сур —сезбе -сез магынасы (кора, шарбак). Б1рак орта гасыр логикасында сандык керсетк1ш рет1нде колданылган. Сандык керсетк1ш тертеу. Эл-Фараби осы сандык керсетюштщ твртеу1н де толык атайды; «букш», «кейб1р», «ешб1р» жене «барлыгы емес». 13. Аристотель, логикалык пайымдаусыз болатын растаудын, осы терт бш1м гана (кабылданган бшм, кепшипкке мэл1м бшм, сез1м мушелершщ б1р1 аркылы мэл1м болтан бшм жене сана аркылы келген бшм) аркылы болатынын айтып этап еткен. Эл-Фараби Аристотельдщ айткан осы терт бшмш кездеп отыр. 14. Кабылданган бш м —сешмд! б!р шсщен немесе б1рнеше адамдар аркылы келген бшм (хабар), ягни, бш!мд1 берген к1с1 немесе б1рнеше адамнан мура бо- лып келген бшмнщ акикаттылыгы. Мысалы, б!р манызы зор тарихи мэл1мет айтылып кагаз бет1не туст1 дел1к, егер сол тарихты жазушы к!с1 немесе тарих- шыга тарихты айткан ю а ел арасында ет1р1к айтумен танылган болса, онда ол кйлнщ айткан, жазган тарихи мел1мет1, б!л1м! каншалыкты кунды болатыны айдан анык. Ондай к1с1н1н тарихын галымдар емес, кешедеп к1с1лер взшге айналдырады. Сондыктан, ойшыл бшм уш1н сен1мд1 кшнщ каншалыкты ма- нызды екенш басып айтып отыр. 15. Кепшшкке мэлш болган б1л1м - букара халыктын, арасында кешнен та- рап, гуламалардын. таласын тудырмаган бшм (маглуматтар). 16. Сез1м мушелер1 аркылы келген бшм, ягни сез!м мушелер1н1н б1р! аркылы мел1м болган б1л1м. Б1зд1н замандагы аздщ акпарат куралдарынан кер1п, окып жене еспген бшмдервдзд! айтуга болады. Себеб1 с1зкептеген мэл1меттсрд1 ез кула- гынызбен естш, кез1шзбен керш жураз. 17. Араб тшндеп тупнускада «бшмнщ осы уш турщен» деп келген, алайда, сол сейлемнщ тушширмесшде «бшмнщ осы терт тур1нен» деп туашпредк ягни бул деген1м1з жогарыда Аристотельд1н айткан 61л1мн1н терт тур! айтылады деген свз. No 16 тусшд1рмеге караныз. 18. Тараф —с е зб е-сез магынасы «шет, кыр». Логика бшмшде силлогизмд1 курайтын пайымдаулардьщ «басты», «ортангы» немесе «шетк1» терминдер! ретшде колданады. Эл-Фараби кейде бул терминд! «хад-дун» синоним!мен де алмасты- рып отырган. 19. Эл-Фараби категориялык силлогизмнщ он терт турщщ бар екенш баян еткен болатын. Осы он терт категориялык силлогизмнщ тертеу! гана «толык сил­ логизм» тур!не жатады. Сондыктан, калган силлогизмдер осы «толык силлогизм- 179
дердщ» жолымен туаншршедк No 4 туашнрмеге караныз, он терт силлогизмнщ курылымы айтылтан. 20. Категориялык силлогизмнщ еюннн толык силлогизмшдеел-Фараби «бар- лыклене —куралтан» мысалын колдана отырып, жалпылык тер1стеуд1делелдеген болатын. Беанип силлогизмнщ нетижесщде де жалпылыктерштеу болуы себепй ел-Фараби осы мысалды келттредк Ягни, бесшнн силлогизмнщ жалпылыктерштеу нетижесш еюннн толык силлогизмнщ ережеамен делелдегешн керсетш отыр. 21. Эл-Фараби он торт категориялык силлогизмд1 темендегщей формаларга бел1п керсетп. Б1р1нш1 форма: категориялык силлогизмдерд1н эуелп торттур1, ягни толык силлогизмдер десек те болады. Ек1нш1 форма: категориялык силлогизмдердщ бес1нш1, алтыншы, жет1нш1 жене сепзшпи турлерк Унпннн форма: категориялык силлогизмдердщ тогызыншы, оныншы, он б1р1нш1, он ек1нш1, он уш1нш1 жене он тертший турлер1. 22. Эл-Фараби шартты силлогизмн1н ек1 турден туратынын айтады: б1р1ккен жене бел1нген. Б1р1ккен шартты силлогизм бупнп шартты-категориялык немесе гипотетикалык силлогизмге сейкес десек болады жене белшген шартты силло­ гизм бупндеп категориялык бол1ну силлогизмге уксас силлогизмдерге жакын. 23. Эл -мук^аддим —араб тЫнде созбе -сез «алдьщгы», логика бипмшде болса шартты силлогизмд1 курайтын —«непз» латын логиктер1н1н «антецедент!не»сейкес келедн 24. Ат -тэли —се з бе -сез магынасы «келес1», б1рак логикада шартты силло- гизмд1 курайтын еюннн бел1к «салдар» болады. Ал оныц б^ршнп бел1г1 болса «нег1з». No 23 туашнрмеге караныз. Эл-Фараби белек шартты силлогизмнщ уш модусын керсетедн Мунда келт1р1лген мысалдарды терштеу модусына да, категориялык бел¡ну модустарына да катысты мысалдарга жаткызуга болады. Ойшыл мунда «толык альтернатива» жене «толык емес альтернатива» тюрлерге кещл белуше катысты уш жагдайды айкын керсетуге болады. Б1рщнп жагдай: шартты белек силлогизм «темм ел-'инед» (толыкальтернативага) катысты, ею шюрдентурады. Улкен шюр мен юцн пшрдщ арасынан юнпа дараланып шыгады. Еюннн жагдай: шартты белек силлогизмнщ улкен пайымдауы ею «темм ел-'ин ед» (толык альтернативадан) куралады. Унянин жагдай: шартты белек силлогизмнщ улкен пайымдауы «ел- инед гойр темм» (толык емес альтернативалы) болса болады. 180
М . С. БУРАБАЕВ , философия гылымдарыныц докторы, профессор ИСЛАМ Ж ЭНЕ БЕКАСЫЛ БИБОЛАТУЛЫНЬЩ ФИЛОСОФИЯСЫ Эулие жэне Эулиелер, олар казакты оятты . Данышпан Исмаил Гаспринскийдщ казак бауырларына ашык хаты. Дэу1рдщ саяси жэне рухани ахуалдары. Клмдер кэреген, алдагыны болжагыш бола алады. Рухани жэне мэдени мурамызды урпактарга жетюзуде туржтану ма- мандарынын орны. Бекасыл эулиенщ, Абай атамыздын баска колжазбалары кайда? Сталиннщ казактарта ютеген озбырлыгы (1931 ж.) . ¥лы туржтердщ ен соцгы кеш1. Бекасыл Биболатулыньщ «Жулдызнама» туындысынын философиялык танымдыкмэн1. Большевизмшц жэне Европоцентризмшн, шыгыстану 1л1м1не зияны. ¥лттык сана, не ултжандылык па? Тоталитаризм жуйеа социализм заманынын «¥лтшылдарымен» курес1 — (А. X. Касымжанов , МуратЭуезов , БолатханТайжанов .. .) Казакстаннын муфтш —кажы Эбсаттар Дерб1салинге хат Рухнама жэне ойынхана. Алматынын эюм1 Имантали Тасматамбетов мырзата б1р сауал. Эрб1р эрт канга шомган казактыц (—М . Б .) тарихына царандар!.. М.МАКАТАЕВ Тур¡к тш жэне олардьщ мэдснисп пытай тшнен, мэдениетшен ертеде пайда болган. Академик А.Н . БЕРНШТАМ ( к,арацыз: А.Н . Бернштам. Избранные труды. Бишкек, 1997. Т. I. 40 п. л.; Т. 2 ,1998. —45 п.л.) Турштерге тшспендер, олар б1зден коп жэне оте батыр адамдар. Мухаммедпайгамбардыц шэк1рттершеайтк,ан сезшен. Мен Бекасыл бабамыздыц «Жулдызнама» деген улы туындысын баспа- дан шыгарган Мырзатай Жолдасбеков ш1мд1, аудармашылар: Сэрсенб1 Дэу1тулын, Жапаш Максутты , осы ецбект1 жандандыру ушш улес коскан барлык к1с1лерд1 шын журектен куттыктаймын, оларга зор денсаулык, келе- шекте де халкымыздыц эбден жудеген рухына улес коса бер1ндердеп тшеймш. 181
Бекасыл Биболатулы (1822-1915) бабамыздыц ютабы колыма тускенде, «Эулие» созшщ нендей маглумат беретшш ойландым. Кецес заманында шык- кан ондаган, олардьщ ¡гшнде мемлекетт1к сыйлык алган сезд1ктерде бул терец угымы бар сезге жеткшют орын табылмапты, Маркстж —атеист тургыдан еск1 дши угым деп аталыпты. Ал «Эутлдек » созше жан -жакты тусшжтер берыген. Кецестер заманыныц профессоры Касым Бейсембиев агамыздыц ецбектер1нде «Эулие» деген созд1 - шамандардыц «шайтан», орыс- тардыц «дши мистик» деген угымдарымен катар койыпты. Мен, «Эулие» деген угымды орыстардыц «Богомол» созше тецеспрмек болдым. Дуниеде д1нге сенген коптеген галымдар болган: Моцарт, хрис- тиандыкка сенген, гшркеулерде дши концертгер койган , буган карамай оны улы композитор деп санайды. Дуние жуз1не аты тараган галым физиолог И.П . Павловты (1849-1936) д1нге сенесщ, советгерд1ц кимыл-ерекетгерше карсысыцдеп кудалаган. Ал корил Рессейде Бердяев Николай Александрович (1874—1948) деген философ болды. 1922 жылы Ленинн1цтапсырмасымен оган христиан дшш таста, марксизмд1 уагызда деп усыныс жасалды. Ол бас тартты , моцгшк шет елге жер аударылды. Парижде турган Бердяев «Богослов», «Святой» деген дорежете жеттк ОГПУ-дыц жабыктергеу1нде (18 август 1922г) Н. Бер­ дяев былай дедг ...Я, нижеподписавшийся, допрошен в качестве обвиняемо­ го, показываю: (жиырма шацты суракка жауап берд1). М1не соныцб1реу1... Политические убеждения —являюсь сторонником христианской общест­ венности, основанной на христианской свободе и христианском равенстве, которые не осуществлены ни одной партией, т .е . ... не согласен ни с бур­ жуазным обществом, ни с коммунизмом . ... Тагы тагылар . Заключение ГПУ «в целях пресечения дальнейшей антисоветской деятельности Бердяева Н.А.» ... выслать за пределы РСФ С Р за границу бесрочно(Выпискаизпротокола заседания (судебного) коллегии ГПУ от 21 августа 1922 г.)». Шет елге барын алып, Бердяев большевиктерд1 сынауды токтатпайды: «Соци ализм, в опыте осуществления своего будет совсем не тем, к чему социалисты стремятся. Он вскроет новые внутренние противоречия чело­ веческой жизни, которые сделают невозможным осуществление тех задач, которые выстаивало социалистическое движение. Он никогда не осуществит ни того освобождения человеческого труда.., ни когда не привед ет человека к богатству, не осуществит равенства, а создаст лишь новую вражду между людьми, новую разобщенность и новые неслыханные формы гнета... Вот почему человечество, в своих исторических путях, постоянно сбивается на соблазн подмены путей свободы путями принуждения... Соблазн этот в прошлом породил историческую инквизицию, в настоящем —религию со­ циализма, которая есть не что иное, как религия Великого Инквизитора, основанная на подмене путей свободы путями принуждения, на снятии с 182
человека бремени трагической свободы» (Н.А. Бердяев. Смысл истории. Опыт философии человеской судьбы. Берлин: «Обелиск», 1923. С. 237 -2 48). Патшалык Ресейдежэне Кен,ес заманындатурю халыктарынын эулие- л ерщ щ г а н а емес, сон ымен б1рге «богословтарды», «святойларды» да куда- лады, атты, жер аударды, шыгармаларын ертедп Сонгылардын, кептеген (кейде карама-карсы шюрлердетурган) уйымдары (академиясы), басылым- дары болды. Кейб1р деректерге суйенсек былай деп айтылган: «В религиозно-ми с­ тических представлениях: святой —это обладающий божественной благо­ датью. Святой, человек проникнут высокими чувствами, возвышенный, идеальный, у него святая любовь к Родине» тагы баска теиеулер. Мысалы, Бердяев христиан дЫ н е эбден сенген, бас шп ппркеуде шокынуды ете бага- лаган, большивизмге ем1р бойы карсы болды. Б1рак Бердяев, баска да «Бо­ гослов», «Святой» деген лауазымдары барлар сиякты, Ресейдщтурштерге карсы журпзген и мпериялыксаясатын колдады, баска халыктарды зорлап та болса шокындыру керек деп есептеген, т.е. это «святая обязанность» каждого истинного христианина» тагы тагылар. Христиандардын «Богослов», «Святой» деген адамдарын «Эулиелердщ» катарына косуга болмайды. Себеб1, олар баска халыктардын, жерш басып алып, санасын, д т и сеш мдерш кушпен болса да озгерту керек деген. «Бого- словтар», «Святойлар» арак-ш арап 1шкендерд1 колдаган. Ал б1здщ «Эулие» деп журген адамдарда ондай жаман пийгылдар жок. Сонымен «Эулие» деген не? Кеп ойландым, ¡здещдм. 1974 жылы шык- кан «Казактшнщтушшдрме создт» к1табыньщ 1томы колыма туст1. Ре- дакторлар алкасы И. Кецесбаев, А. Ыскаков, Э . Болганбаевтагы баскалар. Б1рак бершген тусшштемелершде «Эулие» свзш щ туп-тамыры не екеш айтылмаган. Казак жазушыларыньщ шыгармаларынан, эр жагдайда пайда болган шюрлер. Дш и угым дегеннен аспаган. Жазушылардын, шыгармашы- лыкмэнер1 атейстж тургыдан корсетшген. Кейб1р мысалдары: Эулие, Дши наным бойынша адам тагдарына ыкпал жасай алатын «касиетп», киел1 жан. Тэрде отырган эулие енд1 калтасынан ескшеу б1р шуберекке тушлген нэрсеж алып, ¡илндеп кумалактарды текемет устшетект1 («Казак эдебиетЬ>). Бак­ сы —ислам д1н1нен бурынгы заманда пайгамбар, эулие тэр1зд1 болган (С. Сейфуллин. Шыг.). Ит емсе де багып ем мал болсын деп. Б1рер жылга сем1ртш коя бергем. Сойганым сол козы ед1 бул конакка, нйркш-ай, эулие ме, калай б1лген (Е. Берлин. «Ею ойшыл»). Ол Бакыт па Эсет пе —влец-жырдьщ эулиес1, Теб1ренген тещз болып ж ан -ж уйесь Мандайды жарты карыс сек1лд1 б1р, Акылдьщ ак шал кары, ой дуниеа (Е. Кайырбеков, Косбасар). Мен де онын, катыгез мшезше тэзер емесшн. Каншама эулие перизатым болса да, иттерюш басына каптармын 183
эл1 (А. Байтанаев . «Асан»), Бул арада каз1р аттын, эулиеа отыз -кырыксом . Кекшетауда одан да арзан болуы мумюн (С. Муканов . «Есею жылдары»). Эулие болса. Соншама мыкты болса . Касым Кенжехан эулие болса да Жэмеш эр1 катын устше, ол1 шалга бармайды да, уй ¡гшне урыс салып, бер- меу жагына ашык шыгып ед1 (М. Эуезов . «Караш-Караш »). Эулие болса кайда ед1, Ескелд1 би жалпагын? Тереге елш суратып, Нашарларын жыла- тып (Жамбыл. Шыг .). Эулие туп ы . Кдд1рлеп кастерлед1, бас щи. Окымыс- тыны кормеген кыз галым деген атты эулие тутатын (Т. Ахтанов . «КаИарлы кун»). Юмнен эулие едь Кай жер1 артык, кaдipлi едк Йемене? Юмнен эулие едщ? Тен кермей турмысын элде, бекзада неме? —дейд1 Жузтайлакбастыр- малатып (М. Эуезов .Шыг .) . Эулие-энбие . Касиет1, киел1 жандар, пайгамбарлар. Мустапа б1р!не жарытпады. Махаммет пайгамбар, терт шадияр, эулие -энбиелер жайындагы аз энпмесш элдекашан айтып бтрген (Т. Мустафин . «Кез керген»), Кызынын мына кушн керш Калампыр катты абыржыды: «жар бола к е р жасаган...» деп аузынатускен эулие-энбиелерге жагалай жалбарынды (А. Хангельдин. «Табыс. Тагдыр»). Эулиедей, Эулие сиякты. в зщ е взщ болдьщ эулиедей , Баксыга эруак конбайды ел суйемей. Бэлендей затьщтаза коршбейдг Болса да бетщ Кызыл кан шиедей (Айтыс). Мшез1 эулиедей ел айтатын, Кулкынга кул болуды бишейд1 акын; Жаны эз1р суйгеш удпн курбандыкка, Букпеаз журек сы- рын айтар журтка (Э. Тож1баев. Шыг .). Эулиелж. Алдын ала болжаушылык . Мундар таз , соз айтканын онер корген, Жареукел1 келед1 жалшы деген. Ол да б1здей жаралган адам шыгар, соларга оулиелш кайдан келген (Батырлар жыры). Гайнулла каз1ретпн эулиелшше шек келт1рпс1 келмегендер, «садакан ы аз берштЬ> деп сыркат адамнынезшюналайтын(С. Муканов . «Жумбакжалау»). — М у к а н , сен бер1 кел, отыр мына арага. Сопылык пен эулиелж екеум1здщ нетещм1з (Э. Кеплмов . «Еш буркгг»). Эулиесь К¥ДФетт1болгансу, быпшсшу . Э улиеа берменн , таксырым-ай . Тулпар басы токтамас таска урылмай. Эдетщ аландаган кайда калды , Кой жеген Алатаудын каскырындай (Айтыс). Эулиенн. Эулие тэр1здк —Келшпткашып кетшт1, кайтем1з? —деп, Зшрия ж1берген хабарга Ж экец уста эулиеше кулд1 (Д.Эб1лев. «Арман жолы»). Эулиешшк. Эулиелж . —Ей, сыбан молда, «итж окта, шошка уредшщ» кер1 сетш , асып бара жаткан ешкандай эулиешшгщ жок, —деп кетж шал- дын коз1 алаулап орнынан турды (С. Адамбеков . «Атылган кыз»), Сонда сен ойы мен кырында уш жуз алпыс эулиелш куйлерше конган-ау деп туйесщ (М. Сатыбалдиев . «К он ы р козы») (Казах, пш/'ш'н, туа'нд/рме свзд1г1. 1 там. Алматы, ¡974. 651 —652 бет). 184
Мен, «Эулие» деген сезге бершген, мундай аныктамага квнш м толма- ды. Турш -мусылман халыктары онын ¡шшде казактар «Эулие» к1сшерд1 ©те зор кошеметтедк Оларга дак туарм едг «Эулие» деген свз арабтардан келген. 1986 жылы Бей рута шыккан Жубран Масруд деген галымнын «Раид эт-Туллаб» деген «Арабшадан арабша» туащдрме сездтне кез жупртпк: «Эулие» —бул сездщ копш ш к тур1 «эулиелер»; угым араб тшндеп «уэли» созшен шыккан (320 бет). Магынасы: 1. Аллагажакын адам; онынданышпандыгын уагыздайды; 2. Эулие —б1р заттын иеск 3. Эулиелер карапайым адамнын колынан келмейтш кереметтерд1 жа- сайды; 4. Эулие копт1 корген 61лг1р, адал, кореген , алдындагыны болжагыш адам. 5. Эулие —елдк журтты , халыктарды татулыкка шакырады . Жогаргы айтылган, гдюрлерге косарым Эулиелердщ когамдык, керегеншк (жан-жакты бшмд1 болгандыктан), жастарга, халыкка улп -онеге корсетушде. Фараби бабамыздын шок1рт1 Ибн Рушд айткан екен: «Дана-данышпан адам пайгамбар бола алады, ал кейб1р пайгамбар дана бола алмайды». Осы Ибн Рушдын айтканына суйенген сон Бекасыл оулие бабамыз —дана адам. Казактардын арасында молдалар (варесе шала молдалар) коп болган. Б1раколарды «оулие» деуге болмайды. Ал ор «Эулие» молда да бола алады. Эулиелерге ешкандай уюм, ом1р, хан, султан немесе ВАК (жогарты аттес- тациялык комиссия) атак, диплом бермейдк олар халыктын , калауымен «Эулие» дорежесше ие болады. Мен «философия жоне саясаттану» институтынын гылыми кецесшде (2004 ж.) профессор Г.В. МалининнщТуркмен башынын «Рухнама» туралы сурагына мынандай жауап бepдiм. Бул енбек «Талмуд», «Евангелие», «Ку- ран», М аркс пен Э нгельстщ «Коммуниста манифеа» жоне каз1рп заман- ньщ когамдык ой-шшршщ талабына , президент Сапармурат Ниязовтьщ XXI гасырдагы туркмендерге арнап жазган Кураны дед1м. Б1рак ол к1сш1 Эулие деуге болмайды. Себебк президент дуга аркылы 1с ¡стемейдг Адам- дарды жазалауга, соттауга, турмеге жабуга жоне де баска мемлекеттщ сая - сатына байланысты уюмдер шыгарады, куш колданады. Ондай карар кейде халыктын муддесше сай келмейдг Сондыктан оны оулие деуге болмайды. Рухнама коп тыдерге аударылды, ©те тамаша казакшалаган ¡шм1з Дуйсен- бек Канатпаев. Кдзакстандагы букш мусылмандарды баскарып журген бауырымыз, профессор —муфтшм1з Эбсаттар Дербюалищй Эулие деп атай алмаймыз. Ол ю аж президент оюмшшп тагайындады гой. Келешектеп урпак Эб­ саттар кажыны Эулие деп атаулары мумюн. 185
Биболатулынын «Жулдызнама» гажайып енбепне niKip айту устшде кеп ¡зденшм, ойландым . Колыма «Заман Казакстан» бетшде басылган филосо­ фия гылымынын докторы, профессор , академик Досмухаммед Клннбеков- тын, «ЭуЛиелер —халыктын рухани бабалары» деген тамаша макаласы туст1. Аякастынан алтын тапкандай куандым. Ол макалада былай делiHген: «Шиел1 станциясынан Кызылорданы бетке алып, Батыска карай журсещз , 12 ша- кырым жол бойында касиетт1 жет1 еулие кешендер1 орналаскан тарихи корымды Kopeci3. Оны окшы Ата корымы деп жалпы атаганмен , оган 6ip топ еуЛиелер к1ред1. Олар: Окшы -Ата (туган жылы белп аз, дуние салган кез1 1043 ж.), Есабыз эулие , Еайып Ата, Асан Ата, Кышты Ата жэнет .б . Тамыз айында Кызылорда облысынын басты байлыгы Kypim дакылын ору мезгш карсанында, сол арыс еулиелерше багышталган Куран оку, Ас беру pociMi отк1з1лд1. Тамыздын 15 куш (1997 ж.) эулиелерге арналган Куран оку pociMiHe Кызылорда, Шымкент , Актобе облыстары , т .б. жерлерден бес мындай, 16-сы кунг1 ас беруде алты мындай адам катынасты. Бул peciMre сол кездег1 облыс OKiMi, бурынгы басшылар, en6eri сщген кайраткерлер, президент, парламент аппаратынын ©Kumepi, депутаттар, галымдар, т.б. катысып, жиын ©те жогары уйымдаскан дэрежеде © T T i. Ас беру peciMi алдында ©тк1з1лген жиынды баяндамашы жене шыгып сойлегендер аруактар 61зд1 колдасын, аткарып жаткан iciMi3 он болсын, Нурсултан бастаган ел1м1з б1рлжте, тыныштыкта, киындыктардан аман ©Tin, жогары табыска, ел1м1з дамыган мемлекеттердщ катарына жетс!н, тыекте- piMi3 кабыл болсын деген п1к1рлер айтылды. Аткарылган icKe ел ризалыгын бицдрдг Б ерт кез1мен керген, кулагы еспген профессор агамыздын айтканы. Бул аска елдщ жер-жерден агылып келу1 бабалар рухына жасалган таг- зым, халыктын ыкыласы деп санаган . Эулиелерге сыйыну , аруактардын желеп-жебеу1н т1леу, рухына табыну кай халыкта болсын ертеден калып- таскан дестур. Академик К1ш1беков ©улиелертуралы кызыкты деректер айткан: Казак- стан, Орта Азия мусылмандарыньщ : «Турк1станда Туменбаб, ен улкеш Арыстанбаб» деу1 де осындай еулиелерд1 айтканы, оларга сыйынгандыгы. Солардын ¡ппнде Арыстанбабпен катар туратын nipi —Э улие Кожа Ахмет Яссауи. Сондыктан да Турк1стандагы ол еулие атындагы мавзолей, Мекеден кешнп мусылмандардын касиетт1 жер1 «Эз1рет Султан» деп аталды. Жанакорган ауданына жакын жерде Эбд1желил Баб еулие зиратын, ел «Хорасан Эулие» деп кулшылык етед1. «Эулиеге ат айтып, хорасанга кой айтып» деген жыр жолдары соны бейнелейдг Кез1нде Эбд1желил еулие елд1 Хорасан (шешек) ауруынан емдеген жене ел коргаган батыр Kici болган. Туркия ел1ндег1 «New Seheir» (Жана калада) Кожа Ахмет Яссауидт meKipri деп танылган еулие Бекташ (1248-1337) музеш, медресеа бар. Осы жерде ол жерленген. Бекташ epi батыр, epi еулие адам болган. Ka6ipi СамаркандаTM 186
0Mip TeMip, Улыкбекке жасалган сиякты, уй ¡шшдеп Ka6ip устше сандык- тан улкен тас койылып, ycTi жасыл мауытымен жабылган, ейелдер теубе еткенде ели Ka6ip тасты енбектеп айналып, матага мандайын такап, суйед1 екен. Кай халыкта, кай дшде болмасын еулиелерге ep6ip адам озшдш тшектермен келед^ кудайы, садака бередг Агашка шуберек байлау да ерте заманнан келе жаткан, сол дестурдщ 6ip белпс1 Бекташ музешндеп агашка байланган шуберектер ©те кеп. Ол тертш казактар арасында да кентараган. Кызыгы, агаш басына (касиетп жердеп, ©рине) шуберек байлау жапондар елшде детараган. Оны да 1978 ж. K©3iMi3кордг Жапондар непзшен ею дш устайды: синтоизм (1945 жылга дейш мемлекетпк дш) жоне буддизм. Бул ею д1н де катар ©Mipсуредь Э лп агаш ка шуберек ¡лу синтоизм дш ше жата- ды. Жан,а жылды ш ырш а агаш ын безенд1румен карсы алу достур1 сол еск1 шуберек шуден калган деген де болжам бар. Сонымен, дейд1 opi карай академик, Бекташ эулие музешнде ею нэрсе козге ш к т г Bipi «Катынын окытпаган мемлекет —мемлекет емес» деген уран-жазуы, eKiHLiiici музейге Kipe берютеп мандайшада жазылган «Ей кун а- hap жуз1 кара болгандар, кай жузщмен (бетщмен —Д .К .). Алланын алдына барасындар!» —деген создер. Бул ею ураннын да магынасы айтпаса да TyciHiKTi, торбиел1к мон1 бар Эулиелш создер. Казакстандагы Тараз кала- сы бурын Эулие Ата деп аталган. Бул да еулиелерге сыйынудын 6ip б е л п а . Кейде, еулиелерге сыйыну тек ислам дшше байланысты деп тусшедг Эрине, ислам дш1 еулиелерд1 куаттайды, ж о к к а шыгармайды. Б1рак, Ислам д!н1 оларды тер1стемейд1 де. Касиетп «Кааба»-га тагзым ету де ислам д!н! пайда болганга дейш калыптаскан дестур. Олай болса, еулиелерге рухани сыйыну тек ислам дшшде емес, баска дшдерде де болган. Меселе, халык к1мдерд1 Эули е деген ж ен е кай уакытта оларга сыйынган. Дуниеден хандар да, батырлар да, коргендер де, киел1 адамдар да еткен. Б1рак, олардын 6epiH б1рдей халык Эулие деп есептемеген. Халык Эулие туткан- дарын олардын коз1 пр1сшде-ак айта бастап, дуние салганнан кей1н касиетт1 бабаларына айналдырган. Олар батыр да, баска да болуы мумк1н. Эули е деп алдымен халыкка кызмет еткен адал, дуниеконыздыкты бшмеген, барлык жиган-тергендерш кембагалдар мен жепм-жешрлерге улеспрш отырган, халык ушш жанын пида ететш адамдарды атаган. Былайша айтканда, олар халыктын уекип, ж уреп , ойы таза адамдар. Ондай адамдар кай халыктын арасында да болган. Олардын атын жогары устап, nip туткан. Эулиелерге халык басына кайгы-каарет тускенде, киындыкболганда сыйынган, рухын ©3iHeдемеу еткен. Халыктагдыры жеке адам тагдыры сиякты киындыктар мен куаныш тардан турады. Елбасымыз Нурсултан да 6ip созшде, ©3iHin эке-ш еш есш щ Райымбек Эулие рухына табынганын айткан болатын. Ош каласынын дел ортасында Сулеймен тау деген тау бар. Сол тау басында тастан салынган уй болган. 187
Оган жер-жерден ел агылып келш , зиярат етш, садака 6epin турл1 тшектер тыеген. 1980 ж. сол каладагы, эл п тау басындагы уй ж ок, 6ipaK орны сак- талган, ел бурынгыдай кел1п жатады екен. Айтушылар, элп Yйдi Н. Хрущев Ташкентке келген 6ip сапарында Сулеймен тауын дш ошагы деп сынаган. Сол себегт уйд1 буздырып тастаган кершедк Ел Хрущевтщ уюметген ку- лауы сол тас уйд1 буздырудан басталган десед1. Мангыстаудагы Бекет вулие де осындай ел сыйынатын касиетт1 орын. Шынгысхан мусылман емес, баска дш у в к ш . Турл1 себептермен ол Орта Азия, Кавказ, ТМытые Еуропа жерлерше жойкын жорыгын бастамас бурын, ол аруактар Ka6ipiHe барып, уш кун, уш тун тунеп куш -куат, колдау ceHiM сурап, жалбарынган дещц тарихшылар. Эбден мумкш. Мвселен, ЖиЬангер 0Mip TfeMip кереген Кожа Ахмет Яссауи мавзолешн сол кклш ц аруагына сыйынып жасаткан жок, па ед1? Ертеден келе жаткан двстур бойынша елд1 бастаган ерлер, вулиелер халыкка киыншылыктуар алданда, елд1дур сш тнш рдк рухын оятып, жан киярлыкка шакырады. Бул ата-бабалар рухынын жойкын керемет купи де­ ген осы. Аруактарга сыйыну кай халыкта болса да ерте замандардан келе жаткан, тотемизмнен кеш н пайда болган двстур. Шиелще вулиелерге ас беру жиынында свз алып свйлегендер, деп жал- гастырады ез ойын галым агамыз, вулие атагандар кезшде дуниеде болган, кейш дуние салганнан сон аты ацызга айналган бабалар деп, ютеген icTepiH атап жатты. Жиында Асан ата (XV гасырда oMip сурген) Асан-Кайгы деген топшы- лау айтылды. Асан-Кайгы пелен жерде кайтыс болыпты, мазары сонда жа- тыр деген баска niKip болмаган сон, онын, устше Шиел1 ж ерв д е де Асан Эулие Ka6ipi бар деген niKipтагы болмагандыктан, к е п ш ш к Асан Атаны Асан-Кайгы деп жорамалдады. Калган вулиелер женшде осындай пiкipлep айтылды. Осы жет1 б1рдей вулиелер жаткан жер —Шиел1 топырагы Киел1 аймак деген тужырым жасалды. Айталы к, 1992 ж. Дагыстан, Ставрополь даласын- да туратын ногайлар жиылып, Эулие деп ас берген Едне Батыр, осы Шиел1 тещрепнде дуниеге келген. Токтамыс eKeyi Алтын Орданы билеген, 6ipaK карадан шыккандыктан хан болмаган. Суйеп Улытаудын 6ip жотасы «Eaire» тауы атанган 1500 метрлш бш к п кте жатыр. Одан сон, «Каратаудын басынан кош келедЬ>, —деп басталатын ел уранына айналган «Ел1м-ай» eHi де осы жерде дуниеге келген, ж онгарлардыцбетш сыр бойында кайтарган халкы- мызга зор рух берген де осы вулиелер деген пвюр жиында свзге титек болды. Bi3 бупн киын кезегцй бастап етю з ш жатырмыз, деДщ Д. Юплбеков, турл1 киындыктар бурын да болган, «мыц о л т , мын TipmreH казакпыз» - деген содан шыккан болса керек. XX гасыр iшiндe казак халкы басына ею турл1 киындык ушырады. Мен, —т ш Kiшiбeкoв, бул жерде 1932—1933 жыл- гыаш тыкты, 1937 жылгы зулматтарды, 1941-1945 жылдаргы сурапылсогысты 188
айтып отырган жокпын, солардын бэрше себеппл болтан , мындаган жыл мал багып, кошш -конып журген елд1, б1рнеше ай ¡шшде зорлап отырыкшы- лыкка айналдыруды, колхоздастыруды айтып отырмын . Бул халыкка ете ауыр тидт Бул 61р. Екш ннск70 жылдай отырыкшылыком1рге, колхозшы - лыктурмыска уйрене бастаган халыкты нарыктык экономикага да кумп туару киындыгы. Ел бул киындыктардан да ©тер, тек ел аман , ауызб1рл1к мол болсын, Эулие ата-бабаларымыз аруагы 61зд1колдасын дейм1з. Шиелще бершген Эулиелерге багышталган ас та осы жотарты максатка арналтан. Ас беру рэс1м1 —ол тек ¡шт-жейтш той -томалак емес, бул ата- бабалар, еулиелер рухына сыйынтан улкен жалпы халыктык идеологиялык патриоттык бастама. Онын, аукымы кец , мазмуны терен, болуы кажет (Д. КШбеков: «Эулиелер —хаяык1тын1руханибабси1ары »// ^ат апК ,с1зак1тан» 1997,29 тамыз). Досмухамед Клппбеков, Кецес заманында айтута болмайтын , эулиелер туралы, ел аузында журген коптеген деректерд1 жинап, корытындылап тамаша тылыми макала жазтан. Б1рак ол юсшш , санамызта ю р т калган , б1р-неше мысалдарын кабылдай алмаймын . Мен де коп уакыт «европо­ центрист^» , больш еви ктш , орыска жатымдазданудан шыта алмай журд1м. Бул ерекше мэселе. Кррыта айтканда талым атамыз , казак зиялыларынын ой-ор1сш кецейтуге, откен бабаларымызта, мэдени мурамызта козкарасын озгертуге улкен улес косты. Мен макала жазсам ютапханаларга барам , эн - циклопедияларды, созд1ктерд1 караймын. Ал, Досмухамед Клпдбек улынын басында тарихи, мэдени, рухани деректер толып каз-катар тур. Алпыс -жетшс жыл бурын болтан окигаларды булжытпай айтып бередц катазга туаредк Бала кезшде еспген ертеплердц дастандарды, батырлар жырын эл1 умыт- патан. Досекекшн , жадында (память), басында, каз1рп ©те жетшд1ршген ком- пьютерлерден коп мэл1мет бар. Бул ю сЫ натыз академик деуге болады, казак, турш , шыгыс, каз1рп заманньщ саясатын тануда, немк: галымдары Радловтан, В. Бартольттан , еврейлер А. Бернштам , А .Н . Самойловтан кем емес. Досекенжауга ок бораткандай (1943-1945 жылдары Совет эскерлершщ катарында болды), кара домалактарды да кобейттк торт ул, онга жуык немерес1, шоберелер1 бар. Юипбеков улкен котам кайраткерт Ол юсшщ ©зш эулие деуге болады, темею тартпайды , арак -шарап , насыбайды аузы - на алмайды. Оц мен солмен шамасы жок , акты ак , караны кара дейд1. Куле журш ойланады. Жасы улкен болса да, мен1мен тец юадей сейлесед1, коргендер1 оте коп, бшм1 мол. 2005ж. 15 желтоксанда ат шаптырмай, тж ушактан ак та шашпай, шампан шолмектерт тарсылдатпай, у-шу кылмай 80 жылдык мэртебел1 той- ын оз эулет1нде отк1збед1. Мындаган шэк1рттерд1 дайындатан агамыздын, тойына сыйлыкретшде казактын. К- Сатпаев атындагы улттыктехникалык 189
университет! уш томдык тандамалы макалаларын шыгарыпты. Bip eKiHimTici, эр томы жуз тана данадан. Орны келш туртанда айта кету кажет. Досмухамед ецбектер1нде «ултгык саната», «ултжандылыкка», «ултгык идеята» кеп мэн бередт Азатгык ушш, тэуелаздж ушш куресте, дейщ Клпйбеков, баска елдщ ©ктемдтне карсы- лык корсетуде ултшылдык ауадай кажет, елд16ipÍKTÍpeTÍH уран icneTTi. Осы мэселеге байланысты автор, Собетказы Акатаевтын «Казак эдебиетЬ газетшде «Ултсыздык, ултшылдык Иом ултжандылык» деп аталтан келемд1 макаласына/1998 ж., 10c e y i p / жан-жактыталдау жасайды . Макаланынаты - нан байкалып туртандай, онда б1ршама курдел1 теориялык мэселе кете- ригген. Автор уш турл1 категорияны алып карайды. BipiHmici ултсыздык. Оны автор 03ÍHÍH, kím екен ш бшмейтш , есшен айырылтан макау , мэнгуртке тенейдг «Ултсыздыкта (м0нгуртт1кте) саткындык бар», — д е й д1 автор. Макала ултжандылыкты одан б олт карайды. Онда «жалан сез1м басым» деп туйшдейдк Былайша айтканда, макала авторы пшршш е ултжандылык тек ce3ÍM тана, 6ipa K ол сана емес. Ол екеушен де жотары туртан «ултшылдык» - деп карайды Акатаев. «Алайда ултшылдык та, ултжандылык та ултсыздыкка Караганда орел! касиет. Bip aK шынайы ултшылдыкка не жетс!н!» - деп кай- ырады автор. С. Акатаевтын шюршше «ултшылдык —шм » , ал ултжанды­ лык ол ш м емес, ойткеш ол «адам 6 ítkchhíh баршасында бар» кубылыс. Дегенмен Себетказы ултжандылыкты сызып тастамайды, б!раконы ултшыл- дыктан томен деп карайды. «Ултшылдык зеш ндк алды-артын болжагыш асыл азаматка тана тон касиет» деп карайды автор. Ал ултжандылык болса, ол «улттык журекпен тана сезшш , журекпен жаксы корумен ултты бостан- дыкка, онынтарихи арман -муддес!не алып бара» алмайды. Ойткеш ол кара- пайым кубылыс, колдан жасалган угым деп карайтын болса керек. «Ултжан­ дылык» кешн пайда болтан тусшж , жацадан шыккан курастырма «медени» соз. «Ултшылдык, тол соз», —дейд! автор. Сонда бул не, ултжандылык жана пайда болтан соз болса, ултшылдык ертеден келе жаткан соз бе деген сурак озшен 03Í туындайды. Автордьщ niKipiHme: «ултшылдык елеуметтж зац- дылыктар тогыскан ш м екен де, ултжандылык , —туптеп келгенде, кос жас- тыкты шынтакка басып койып, каймак каткан курсак , жон курен шайды сораптан iuiin, сары самаурыннын жанында б о й б ш еа мен бала-шатасынын ортасын ойып отырып, улттуралы казак халкыньщарман муддеа туралы елде сещн ботелке толган дастархан басындагы бeйпiл онпмеге саяды, улт ymiH аса керек насихат, уагыз ешшмнщ басын ауыртпайтын куцмлге айналды». BipaK бул кел^ршген суреттеме баяты патриархалды замандагы когам- дык енбек етпей, баскага акыл айтатын «обыватель» немесе кенес floyipiHaeri кейб1р бастыксымактардын мшез-кулкын коз алдына елестетедт Дегенмен Ka3ipri рынок дву!р1нде ондай армансыз, 6opÍHeH алансыз журген, еш норсеге 190
тжелей араласпайтын селтецбайдын болуы киын. 0MÍp де, талап та баска. Олай болса, ултжандылыкты олай суреттеу кисынсыздау . «Саяси ерек ет- пен астаспаган, езш щ улты ушш , eni мен жер1 ушш бала-шага ушш ешка - шан саяси ерекетке бастамаган адам ултжандылык сипатта гана калады», — дейш автор. Сонда ултжандылык , басына ак калпак кигенмен ултынын таг- дыры ушш жанын пида етуге даяр емес, куыс кеуде адамнын, келбетш жаса - май ма, дейыз . Сонымен , С. Акатаевка ултжандылык нелжтен унамайды? Cipe, ол ултжандылыкты жолдан косылган, гылымга юрмеген, жей кара- пайым (обыденное) сана дережесшдеп угым дептусшетш секций. Эрине, дейд1 Kimi6eKOB, ултжандылык жана угым OMipталабынан ту- ындаса ше, онда ол гылымга юрмей ме? Меселен, б1зде «аялдама», «бал- муздак», «ушак» деген сиякты сездер бурын болган жок , Ka3ip олар oMipre енщ. Оган ешк1м карсылыккорсетш отырган жок. Ултшылдык ше, ол казак- тын ежелп CG3Í ме? Шынын айту керек, ултшылдык деген соз ертеде казак - та болмаган. BipaK кенес деу1ршде сол сезбен айыпталган «казактын бар- лык асыл азаматтары, —ав т о р д ы н соз1мен айтканда, —ас ы л ган , атылган». Ал патшалы Ресейдш отаршылдыгы кезшде де Казактын, талай асыл аза - маттарынын итжеккенге жер аударылганы аз болды ма? Сонда оларды не ymiH, кандай айыппен жер аударды? Ултшыл деп пе? Жок! «Конокрад», баукеспе, бузыкдеп пе? Ал непзшде, ол азаматтар да жер ymiH, бостандык ymiH, едшет ymiH курескеш ymiH жапа ш ею ! Олай болса, оларды ол ултшыл деуге сайган болар едц BipaK олай айыпталмады. 0й ткеш , ол кезде ондай угым болмады, болса да орыстар арасында сирек колданылатын угым едт Акатаевтын шюршше ултшылдык зиялы, зешщй адамдарга гана сай келетш сиякты кубылыс. Ойткеш , ултшылдык автордын niKipiHiue «наркескен», оны орынды пайдалана быу керек. Сытей алмаган сойылын оз басына типзедн —дейд1 автор. Ултжандылыкты Себетказы томенг1 сандагы сана болгандыктан, оны тек жастарды тербиелеуге гана колдануга болады дейдц «Ултжандылык,дейд1ол, —саяси ерекеттен repi медени ерекетке жакын- дау, оган Отан сую, оны коргау , улт ырысыньщ kg3íhíh карашыгындай сак- тап, дамыта быу , оган кызмет ету улттыц намысы мен абыройын арттыру жатады». Ал, ултшылдык, туралы ол «саяси сананыц басты 6ip компонентi, дамнщ туздыгы icnemmi, аз да болса керек, онсыз ас татымды болмайды deüdi. Сейтш Акатаев ултжандылык пен ултшылдыкты ею б олт карайды. Онысы дурыс. Ойткеш булар ею турл1 угым. BipaK, елп автордын келт1ршген узшдыершен де ултжандылыкгын eui6ip кемютж, кeнiл толмайтын сипатын Kepin турган жокпыз. 9p6ip елш суйген азамат ултжанды болса, ол юмге зиян? Элде ол бiздiц егемендтм1зд1 ныгайтуга осалдык жасай ма? Олай дей алмаймыз. Онын устше ултжандылыктан баска, Kepi угым туындамайды. Эрине, улт­ шылдык халыкка, елге керек , 6ipaK барлык жагдайда емес. Азаттык Yшiн, тeyeлciздiк Yшiн куресте, баска елдщ ектемдтне карсылык керсетуде 191
ултшылдык ауадай кажет, елд1 бipiктipeтiн уран ю петп . Б1рак оны удайы колдана берсек санныц сапамен катынас мелшер1 бузылады. Акатаев айтады: «Кдзакка жау тауып беру оцай да, дос тауып беру, еаресе жауды дос ету киын екешн ултына жаны ашыган адам есшен еш уакытта шыгармауы ке- рек». 0 т е орынды, аталы сез. Ал, ол упин ел азаматтары кандай болуы ке- рек, ултшыл болтаны калай? Жок, олай емес. Клпибековтуц шюршше ултшыл емес, ултжанды болу керек. Б1рак ею ш ш ке орай, автор ултшыл- дыкты колдайды. Ондай аш ык питыл, керклн ше бiздiн достарымызды азай- тып, душпандарымызды кебейтуге екеледг Эрине, Акатаев айтуын айтса да, артынша сезш щ т т н басып «менщ ултшылдытым калкан юпеттес, кортаншыл, тендш ¡здейтш сипатта, баска- ша айтканда кш кентай улттын тыеп. Ултшылдык деген бipeyдiн басын жарып, козш шытару емес», дейдг Бул шюрге косылу еюталай. Неге деп тужырымдайды академик? Б1з егемещц ел болдык. 0 з т1зпшм1з ез колы- мызда. Олай болса, б1з юмнщ кыспагын тартып турмыз. Эрине бурынгы шовинизмшн салдары ел1 санада, отаршылдыктын салдары экономикада да бар. Б1рак будан кутылу упин ултшылдыктын шокпарын кетеру бупн б1зге «Аттан казак» деген уранга уксайды. Сонда, кайда аттанамыз? Онын орны- на улттык сез1мдц улттык сананы оятып, ецсем1зд1 кетеру1м1з, дербес, тэуелЫз ел екендтм1зд1 баршага керсету1м1з керек. Ол упин б1зге ултжан- дылык жетедг Ултшылдыкта элп айткандай, онын еюниш жагы кершш тура- ды. Автобуста, троллейбуста т1ресш ыгыскан халык ¡шшде б1р юсш щ аягын екшпи ю а абайсызда басып кеткеш упин, балагаттап, «мунда не ¡степ журес1ндер, кет елще десе», ол не сонда ултшылдык па, элде шовинизм бе? Екеу1 де. Сондыктан б1зге кереп ултшылдык емес, ултжандылык. Одан еюнгш угым туындамайды. Одан сон ултжандылык халыктын барлыкарма- нын жи нактап, камти алады. MeнiнтYciнбeйтiнiм, - деп жалгастырады ойын Клцдбеков, —ултжандылыкты неге тек тэрбиелш жумыста пайдаланып, ал ултшылдыкты саяси ем1рде колдану керек? Бул непз1нде ацгал пиар. Сая- саттек зиялы кауымньщ ул еа деу, елд1 саясатган тыс калдыру. К.ер1сшше, елд1 саясаттандыру барлык еркен и етп елдердщ арманы болуы керек. Б1здщ саясатымыз —тутастык, б1рл¡к, ынтымактастык; максатымыз - егемендтм1зд1 берш колда устап, нарыккаты насына непзделген демокра- т иялы к когам куру, идеологиямыз —ултжандылык, патриотизм, интерна­ ционализм. Б1з интернационализмнен неге кашамыз? Элде ол угым б1здщ т0yeлciздiгiмiздi ¡р т п ж1бермейтш болса, б1з оны колдаймыз. Б1зге бар­ лык улттармен кауымдасуымыз кажет. Атакты Шокан айткан жок па ед1: алдымен ез халкымды, одан сон с1б1р халкын, сосын орыс халкын, акырын- да бушл адамзатты суйемш деп. Сез соцында айтарым, Акатаевтын мына сезш ез1мше тусшш, колдагым келедг «Б1з орыс улт екш м ен саяси билж 192
туткасын журпзуден басканын барлыгына ортактасуга барамыз. Оган тек саяси билí k беруге жол жок». Ойткеж мен муны Президешзм1зтек ©зулты- мыздан болу керек деген c©3i деп тусшемш. Белгш галым Сэбетказы Ака - таевтьщжогарыда келт1ршген макаласынан туындаган кейб1р ойлар мше, осындай. Кррыта айтсак б1здщ тоуелаз ел1м1зге улттык сана, ултжанды - лык ауадай кажет ( Дарацыз: К1ш1бековД. Избранные статьи. В трех томах. Алматы.Т .1. С.33 -37,53-57 , 65-100,107; Т.3. С. 76-91). Бекасыл Эулиенщ «Жулдызнама» енбепне арналган тусаукесер ©лде букш казакстандыктардын гылыми жиыны калай ©тер екен? Бос, даурыкпа создер болмасын. «Зиялылардын» арасында лауазымы ©те жогары фило- софтар да бар. Олар кетрм е созге ©бден тесел ген. «Ана-мына» ютапты окымай-ак 15-20 мин. сейлей алады, жазба туршде де бередг «КомекпплерЬ жазады гой, оларга сыйлык беред1 немесе орынсыз жалакысын кобейтедц MiHe бул да коррупция (жемкорлык) емес пе? Оларга соз беру керек, була- рын шыгарып алсын. Эулие бабамыз Бекасылды Кант пен Гегельмен тецеспрст басымызды ауыртпаса болды. Мыржакып Дулатов айткандай: Алтынды мыс eTin, Бос сезден не енедг Бекасыл бабамыз мусылман дшшщ уагыздарын, бес намазын , оразасын тагы баска талаптарын булжытпай орындап коймай, адалдыктыц , адамгер- ш ш ктщ шыцында турган, туган елд1 зор кошаметтеген, имандылыкка, штипаттылыкка шакырган. Баска адамдарга, халыктарга зорлык -зомбылык корсетуден аулак болуды тгпеген. K,a3ip кунш е мыц рет айтылып журген «мусылмандык фун дам ен тали ста пигылдан аулак болган. Мен сондыктан «Эулие» деген сездц к етч бшетш, корген галым «Дана» k í c í деп тусшд1м. Ертеден туржтердщ, олардын ¡гшнде казактардыц арасында коптеген кореген оулиелер болган. Алыска бармай XIX-XX гасырлардан б1рнеше са- лыстырмалы мысалдар келт1решк. Ka3ipri откен тарихты бшмейтш саясат- танушылар, АКД1-тыц бурынгы мемлекетпк хатшысы Генри Киссинжер , Совет империясыныц жоне оныц ыкпалында келе жаткан мемлекеттерде социализм куйрейдц ол елдер жаца демократиялык жолга тусед1 деп мыц- даган макалалар, жуздеген ютаптар шыгарды. Генри Киссинжерден 60-70 жыл бурын, б1здщ улы данышпандарымыз Романовтыц (патша оюметшщ), большевиктердщ 1917 жылгы казан «жеща» озбырлыгымен жасалган, сондыктан олар, патшалык монархия сиякты , Советтж мемлекетте коп ©Mip суре алмайды деген болатын. Дана еулиелерь м1здщ, оныц ¡гшнде Бекасылдыц керегендж п трлерш топтастырып, гылы­ ми-саяси тургыда ашык айткандардыц 6ipeyi Мухамеджан Тынышпаев едг Ол жалпы рессейлж когамдык салага улкен улес косты. Созд1 Мухамеджан Тынышпаевка берелж. 1905 жылы, будан 6ip гасыр бурын былай дед1: «Из д ок лад а I съезду автономистов, прочитанный 19-го ноября 1905 года. 193
«Ки ргизская степь находится совершенно в особых культурных, социаль­ но-политических и общественно -экономических условиях и управляется на основании особых законоположений. Поэтому для уяснения общего ха­ рактера современного движения в степи и для ознакомления членов союза с народом, с представителями которого ему придется работать и с которыми в России еще очень мало знакомы, считаю нужным дать краткие сведения о киргизах, о системе управления , о политическом , духовном , религиозном и экономическом угнетении, которые послужили главной причиной поло­ жения в степи... Киргизы, принимая русское подданство, никогда не думали и даже не допускали мысль, что в семье русского народа они окажутся пасынками, не имеющими никакого права на материнскую заботу и любовь со стороны России. Политика правительства и современное состояние киргизов ясно показали, насколько обманулись киргизы в своих ожиданиях... В угоду царскому двору и генерал-губернаторам интересы киргизов, по их мнению, должны быть приведены в жертву политике уничтожения всего живого и самобытного туземного населения и русификации края, к нему применяются самые крайние меры. В глазах русских властей киргизы - не люди, а какие -то вредные существа, не имеющие права на существование; поэтому они позволяют себе совершать над ними всякие жестокости. Насе­ ление терроризировано до последней степени; оно стонет под тяжестью не­ слыханного произвола и гнета... Генерал -губернаторы широко пользуются своими правами и лучшие люди совершенно безвинно высылаются в тундры Сибири. Городские тюрьмы вечно переполнены ни в чем не провинившимися киргизами, сажаемыми по приказу начальства; элементарные человеческие права у киргизов отрицаются; жизнью и совестью населения всецело рас­ поряжается администрация. Закрытие мечетей, медресе и молитвенных домов, запечатывание и кон­ фискование духовных книг, раздача евангелия на киргизском языке и угро­ за высылки в Сибирь для нежелавших принимать его, приказы о введении в киргизские духовные училища обязательного обучения русской грамоты, преподаваемой учителями-миссионерами , проект о способе приведения кир­ гизов к присяге целованием дула ружья и острия меча, заключение киргиз­ ских детей в миссионерские стены и объявление их православными, истяза­ ние киргизки стягиванием головы ее веревкой за то, что она отказывалась от принятия православия, запрещение подавать прошения и заявления на киргизском языке и введение пересписки в волостных канцеляриях на рус­ ском языке, и целый ряд других грубых издевательств и насилий над лич­ ностью и совестью людей, —в се э то, господа, совершилось в XIX и в начале XX столетия, и это совершается и по сей день в далекой окраине , забытой 194
людьми и богом. Как называть все это , как не крестовыми походами не­ вежественного теократического и бюрократического правительства вели­ кой державы России против инородцев и иноверцев?! С тех пор, как киргизы приняли русское подданство, не было ни одного светлого радостного дня, ни одной счастливой минуты! С тех пор никто, и решительно никто не подумал о том, чтобы сделать для киргизов что- нибудь доброе, или хотя бы, что-нибудь похожее на доброе! Гонения и притеснения со стороны правительства не ограничиваются одним непризнанием за киргизами политических прав и свобод в исповеда­ нии своей религии; еще большее зло терпят они в области экономической жизни... Событие последних лет показали ясно, что царское правительство стре­ милось: во-первых, дикими и варварскими репрессиями и преследованием языка, обычаев , религии и самобытности вообще уничтожить киргизов как самостоятельную национальность и «обрусить» весь край; во-вторых, раз­ личными административными мерами, распоряжениями и положениями обратить киргизов в бесправную, внезаконную массу; в-третьих, лишить их собственных земель, упитанных их кровью и усеянных их костями , выгнать в объятия смерти, на голые и бесплодные места. Так , вот что получили кир­ гизы взамен прежней независимости и свободы, и за то, что мирно и без кровопролития приняли русское подданство! Как можно после этого доверять правительству, обещающему все толь­ ко на словах и ничего не показывающему наделе. Действия и распоряжения правительства во время всеобщего движения еще яснее показали киргизам, что они имеют полное право не верить всяким манифестам и рескриптам. Различными указами были обещаны полная свобода обратного перехо­ да в религию предков, возвращение высланных в Сибирь за религиозные дела, открытие закрытых мечетей и медресе, которые до сих пор остаются закрытыми, духовные книги —конфискованными , и как бы для того, чтобы показать, что соврешенно игнорируют всякие указы и рескрипты их царя , как раз в это время захватывают насильно киргизских детей и объявляют их православными. Генералы, помощники их и другие паразиты высосали все соки из насе­ ления. До начала революции киргизы терпеливо ждали , что о них вспомнят и освободят из-под пресса произвола . Если про них забыли , то они сами подняли голову и громко заговорили о свободе, справедливости , « зако н ­ ности и равноправии». Мухамеджан Тынышпаев зорлык-зомбылык ¡степ отырган патша эюмдершщ, генерал-губернаторларыныц аттарын атайды . Олардын, кундер1 санаулы екенш айтады. Былай деп ескерту жасайды: «Ки ргизы, наученные горьким прошлым поднимаются на борьбу... смотрите степь волнуется . . . 195
Теперь генерал-губернаторам ничего не остается , как сослать все киргиз­ ское население в Сибирь, самим царствовать в безлюдной степи», сондык- тан сендердщ ем1рлерщ кыска болады деп ескерткен. М. Тынышпаевтыц бул айткандары: «Киргизы и освободительное движение» деген атпен «Рус­ ский Туркестан» газету 1906 ж. б1рш!ш номер1нде басып шыгарды. Мен бул макаланы 1961 жылы уакытша болган «Хрущевское потепление» заманын- да, Ленинградтагы Салтыков - Щедрин атындагы к1тапхананыц «жабык (зак­ рытый) фондысынан» окыдым. Ол кезде, Кенестер Одагында, «ксероко­ пия», «фотокоп ия» дегендер атымен болмайтын . Мухаметжан бабамыздыц бул жене баска да ецбектер1 (толык емес) ел1м1з теуелс1зд1к алганнан кейш гана жарык керд1. Б1р1нш1 орыс революциясынан кей1н тур1к халыктары арасында - Кырымда, Ед1л бойында, Кавказда патшалык Ресейге карсы уйымдар курыла бастады. Зиялылар рухани жумыстарын улгайтгы. Исмаил Гаспринский оныц п1к1р! «жацаша оку», «ж ан аш а ой ойлау», тур1к халыктарыныц б!р т1лде сойлеп, уйымдаскан кауымга шакырады . Джадизм идеялары Жетюуга, Алтайга, Сарыаркага, Сыр бойына, Бухара, Хива, Фергана кыпшактарына тез жегп. Алаш Орда зиялылары жанаша окып , газет -журналдар шыгара бастады. М1не сондыктан Ленин «Джадизм - враг большевизма» деп оларга карсы шыкты. М. Тынышпаев сиякты , оны колданган азаматтар к©бейд1. М. Бекметов- тын, орыс йршмен казак т1л1нде жазган, квтерш ске шакырган елендер1 «Казак жумысш ыларыныц марсельезасы» жазбатурде жене телеграфпен таратылды. ©здершщжалынды сездер1мен, халыкды патша уюметше карсы кетершуге еулиелер1м1з К. Токсов , С. Кубеев , Н. Ирилин , С. Сералин, О. Дощанов жене баскаларыныц орны ете ерекше . Осындай жагдайда Дала (Степной) генерал-губернатор казак елше полициялык , тыцшылык ере- кеттер1н кушейтед1, по которому воспрещалось «оглашение или публичное распространение каких-либо статей или иных сообщений , возбуждающих враждебное отношение к правительству... распространять произведения печати, подвергнутые аресту» ( Рабочее и аграрное движение в Казахстане в 1907-1914 годах. С. 175-176,289). Эр жеке адамга, кггап дукендершде, коймаларда, ютапханаларда, патша еюметше карсы шыккан кггаптар, колжазбалар , листовкалар , газет сак- тауга, сатуга, таратуга тыйым салынады . Бул каулыны орындамагандарга улкен акшалай айыппул салынды, абактыга жабылды немесе Шыгыс Об1рге жер аударылды. Булардыц ¡шшде жуздеген казактар бодцы. Патшанын канды, жантурш1герл1к саясатына казак халкыныц наразылыгы жалгаса берд1. «Многие случаи в достаточной степени характеризуют постепенно возрастающую наглость, —п и сал в 1908 г. степной генерал -губернатор , - упорство и сплоченность действий киргизской (казахской) массы и с несом­ 196
ненностью указывают на происходящее в ее среде противоправительствен­ ное движение» (См: ЦГА КазССР. Ф. 369. Оп. 1 .Д . 959. Л. 2). Омбы жандармерия бел1мшесшщ бастыгы 1911ж. Акмола облысынын губернаторына «Иртыш» жоне «Омский Вестник» газеттерш казак зиялы- лары ултгык, уггг насихат журпзу уипн пайдалангандарын айтты. Ол былай депжазды: «киргиздардынсаяси кайраткерлер1», —«ввиду невозможности путем печати вести свою пропаганду.., решили временами печатать подпольно и выпускать в народ прокламации, что действительно и было сделано». В связи с этим он просил губернатора о закрытии и типографии, и газеты (Рабочее и аграрное движение в Казахстане в 1907—1914 годах. С. 328). Кдзактар XX гасырдыц басында улкен куйзелюке ушырады, оларга жан жактан жанашырлар да табылды. Соныц 6ipi, тур1к халкынын улы улдары- ныц 6ipi Исмаил Гаспринский (1851—1913) едг Ол K i c i Красноводск —Таш­ кент тем1р жолмен ек1 рет келш, казакауылдарын коп аралады . Жет1суга, Алтайга, Сары аркдга, Орынборга, Семейге ез1н1н сен1мд1 к1с1лер1н ж1бердг Олар ел арасында болып, балаларды , газет -журнал шыгарушы казактарды жацаша «джадитше» окып, уйренуге комектесть Исмаилдыцтур1ктерд1 гы- лымга, б1рл1кке шакырган даусы шыгыс Туркютанга, Ундютанга жетт1. 1911—1913 жж. Верный жане баска калалардагы мусылман зиялыларымен , жерпл1кт1 уйымдар ашу туралы хат-хабар алмасып турды . Заманнын кемшш пн айткан улы аулием1з Mip-жакып Дулатов (25 жас- та) былай дедк Узшмей данышпандар шыгып жатыр Миллатке жаны ашып, камын ойлап. Орыста Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Крылов, Тургеневтер кеткен ет1п. Картайып бул уакытта Толстой тур. бзше масшектес ерлерд1 ертш. Казакта булар тендес бар гой шешен Халыктан мойны озып болган косем. Семейден шыкты Ыбырай Кунанбаев, Соз1нде хате бар ма сынап кореец. Акын аз Байтурсынов Ахметгей, Саз1 алтын, магынасы меруерттей. Окыган гибрат алып жас ж1г1тгер Ьэммес1 ез халкына кызмет еткен Оралдан Эубэк1р молла шыкты, Омбыдан Кыпшакбайдай жорга шыкты. Торгайда Акмолла мен Нуржан жатыр, Шеже, Орынбай, Meiuhyp Жусш о да шыкты. Булардынop 6ip C03i файдага аскан, Ьундерш хатка жазып халыкка шашкан. 197
Мактап елец айтпаган нерсе алуга Гажайып хикметгщ (даналык) кштш ашкан. Булардан баска акын кеп сез булдатан, Бергенд1 мактап, саранды жамандаган. Ес1мш оныц ушш жазбаймын мен Болган сон хадимлардан саналмаган. (М1ржак,ыпДулатулы. Алматы «Алтын Орда», 19 9 1. 80 б.). Дана Исмаил Гаспринскийдщхатын М.Дулатулы алып, оны ескертумен «Оян казак!» кггапшасына косып жарияланган . Ескерту: «Тержиман » газетшщ мухеррире МашЬур Исмагил Гасприн- ский женеблер1 б1здщ казак халкына жаны ашып, езш щ газетасыныц 1909 жылгы 46 н©м1ршде темендеп сездерд1 жазган. Кейб1р тус1нуге ауыр лугатларын (сездер1н) казакша ет1п жаздым. Гаспринский жазады: «Келсе сабан-б1тер шобан, жетсе заман-уйр1м1з аман». «Аральскийден А км олага шей1н Ь©монан да ары Ташкенттен Алма- тыга у© Семипалатка кэдвр (шей1н) ягни Руссиядан казак 1штер1не Тур- кютаннан С1б1рге шей1н тем1р жолдар салынуы м1закир0 ет1л1п (кецесл1п алынган) жатыр. ШеЬюрде туратугын халыктар, саудагерлер, Ьем ук1мет те осылайша болуын унатады. Олай болганда бес -он жылдын, 1ш1нде тем1р жолдар тартылып, отарбалар , вагондар казак даласыныц басынан к1р1п, аягына шыгашакдыр. Маглум гой, тем1р жолдармен кеп сатушы, алушы , жер алу уш1н хахол- дар селдей агып келед1. Малдын , жердщ , судьщ багасы бул кунпсшен он есе кетершешек, сауда 1стер1де улкен ©згерер, шгер1 холдер1н ойламаушы- лар йел1к (мерт, жок) болашак. Не уш1н десетиз, бул кунге шей1н казак халкы кала салып б1р жерде отырмай, Ьоман мал багып к©пш1л1кте жур. Россиядан уст1-уст1не к©ш1п келген мужыктар казактын жаксы жер- лер1не орныгып, казактар шел далага шыгып калар . Жер1 тарайса малдын ©р!с1 кыскарар. 0р1с кыскарса куннен кунге аякты мал азаяр. Булай болг- анда казактын еуел1 малы кем1п, бастарына зарар болар. Кудай ез1 сактасын! Муньщ йеммасын квре турып гафил жату адамшы- лыкка лайык емес: казактар ата-мекен жерлерш , кыстау, епщиктерш жак­ сы сактасын, бурынгы кеп жершен айрылып калгандары вздер1н1н каз1рп сыбагасын тиген жерлер1н тербиелеп, ногай , сарт, орыстарша ег1н салсын. Неге десешз, бул заманда байлык аякты малда емес, епнде калды. Бул ©ткен кырыкелу жылды к©з1нен кенирген казак бауырлары мыз ©з феЫм ж1берсе, бул с©зд1 ангарар. Сез басында: «Келсе сабан-б1тер шобан» дегешм1здт межск бурынгы уакытта б1здщ К,ырым халыкынын кеб1 дел казак секций мал асырап, квш1п журед1 екен. Араларына орыстар , немттер кел1п, кала болып , епн сала бастаган сон булардын малдарыныц ©р1с! тарылып, б1здщ сол мал баккан 198
халкымыз елу жылдын ш ш де тамам жойылды десек жарайды. Бул кунде каб1рлершщ (ногай-карашайлар —М .Б .) де кайда екеш М0л1мс1з. Бул кунп Ставрополь, Екатеринославль , Херсон , Бессарабия губерниялары тугел турж жерлер1 едг Каз1рде ол жерде Ьешб1р ауылымыз калган жок. Олар - дын бастарына б1р кыргын келген жок, маглум мал багатын жер -суынан айрылган сон азып-тозды . Б1зге анык маглум, бул жазган сез1м1зд1 мыннан б1рказак окымас, окыган болса бул кунге шешн мундай кызганышты (аянышты) халде калмас едг Бинаи галия, бул сезд1 юм ушш жазамыз? Казактан болган молдалар, сау - дагерлер, мугал1мдер, гылым жолында журген жастарды кездеп Ьэм кешлде тутып жазамыз. Кудайдын ом1р1мен каз1рде Ходжа Ахмед Яссауи хаз1ретлер1 каб1ршен т р ш п шыкса, казак халкына дш уйретпес едг «бздерщ де мусылман екенандер», —деп, дулдулше мшш алып , Кара Едшден Алатауга, Омбьщан Эмударияга шешн казак бар жерд1 аралап: «Тез ж урт салып, шоЬор болын - дар, егш саймандарын алып, жер жыртындар», —д еп ж а р са лар едг Басында ми, кещшнде соулеа бар Ьом юсше кадари хал жоЬщ етш казак халкын оятуга кала болып салуга кызыктыруга м1ндет. Казак ¡шшде имам болушылар бес уакыт намазды окытуды кандай жэЬщ кылса, бул юке де сондай жоЬщ кылсын. Егер казак халкы таршылыктан кыргындыктапса , каб1р басындагы тастарга молланын не кажет бар, намаздын не кажет бар? Жогарыда моллалар, саудагерлер, мугал1мдер деп едш, сез акырында казакган болган социал-демократгарга б1р сез айтамын. Европанын проле - тариясы ушш канды жастар тегущ1з пайдалы, бipaк ез халкыныз казакка артык назар сальщыз, орыстын кара халкы мазлум (тепш керген, жоб1р- ленген) кунелту1 ауыр, сонда да алды ашык. Казак халкы алты миллиондык б1р улы тайпа бола турып, баска халыкка Караганда жордемаз азып -тозып кетер». «Морхамат! (кайырымдылык)». Сез акыры. Жакындап кедш сез1м тамамына, Усындым сынаушынын назарына. Орынсыз хатам болса корсетщз, Гибрат еске тусш аларыма. (Жогаргы ктапты к,арацыз. 78—79 бет). Казак зиялылары елд1 б1рл1кке, татулыкка , канды куреске шакырды . ЛИржацыпДулатовты тындальщ: Ею сункар таласса кузгынга жем, Берекесш бул казак суйтш курткан. Сол кунде жауга карсы корган курса, Кутылып надандыктан гылым тапса. 6зд1 оз1 тату болып турган кунде, 199
Калар ме ед1 Ьер нэрседен мундай боска. Мшеки, бул уакытта турмыз ендц Душманга таба болып, кулю доска. Казагым кермегенщ элi алдында, Боларсыц коне берсец мунай жаман. Босында аяк кольщ кимылдап кал Б1р кунде тыпырлауга келмес шаман,. Тебелес жанжал, керш енпмеге Кумар-ак болып кетп б1здщ халык. (Карацыз сонда, 19, 20, 23 беттер). Казак арасында, тын тындаушы бол1мшщ Верный каласындагы бас- тыгы 191Ож. Жет1су губернаторына былай деп хабарлады: что «нелегальная мусульманская» —«п ан тю ркская » литература... в области имеется , но ка­ ким путем попадет она в область, установить пока не представилось воз­ можным» ( Рабочее аграрное движение в Казахстане в 1907—1914 гг. С. 293). По сохранившимся данным, в 1911 г. в Верном действовала мусульманская (куда входили казахи, татары, уйгуры , дунгане) общины. Они учили посту­ павшие из Крыма (произведения Исмаила Гаспринского), книги брошюры, газеты изданные в Поволжье (Казань), Восточном Туркестане и др. Патша уюметц казактардынтуратын (кошш журетш) жерлершщ мел- шерш (караныз кеп миллиондаган) ескере отырып, олардын кай керша ел- дермен жаксы туратынын, кандай рухани тэрбие алатынын , олардын ¡ийнде Петерборга карсы идеялар таратушылар к1м деп байбалам салды. Они «ве­ дут усиленную агитацию», убеждают диких киргизов в том, деп жазды пат­ ша сакшылары, что «всеобщее спасение может наступить только в случае пробуждения в сознании народа идеи о необходимости всеобщей борьбы против самодержавия». Дала ген ерал -губернаторынын кагаздарында былай делен ген: «среди мусульман ского населения (также) идет распространение антимонархических идей и подготовка лиц к политической деятельности» (См.: ГА00. Ф. 270.Д . 393. Л. 41 -42 , 17). Мамандардыц айтуы бойынша, б1рший орыс революциясы кезшде, пат- шалык цензура уакытша токталганда, 400 жакын газет ж ене журналдар шыгып турды, олардын 4/1 б ел1г1 Ресейдщ тур!к халыктарынын т1л1нде мындаган данамен басылды, таратылды . Патша сарайындагылар , казактар- дын саяси санасынын езгеру1нен коркып , оларды курес жолдарынан тай- дырып, ездер 1нщ упт-насихат жумысын кушейтуд1н жолын 1здест1рд1. Казакстардан шыккан зиялыларды, еулиелердц батырларды , ру басыла- рын. ез айтканына конд1рпс1 келд1. Осы жагдайда, Петерборда казак , Орта Азия халыктарынын саяси, акыл -ой п1к1р1н зерттеп мынадай тужырым жасайды: «Можно безошибочно сказать, что возбужденное состояние русских и мусульман есть прямое последствие всех последних событий... 200
К счастью, пока имеется возможность направить это пробуждение в пользу русского государства... Это возмож но достигнуть только путем печати на различных местных языках... По нашему глубокому убеждению и многолет­ нему опыту, исключительно только печать может помочь делу, но непре­ менным условием продолжать такую работу беспрерывно до видимых ре­ зультатов. Надо иметь в виду мировоззрение мусульман и помнить, чтобы заслужить их доверие и привлечь на свою сторону, необходимо упорно ра­ ботать долгое время» ( См.: ООГА. Ф. 21. Оп. 2 .Д . 618. С. 166, 169). Мше, сондыктан 1913 ж. казак зиялыларына «Казак» газетш (Орынбор- да) шыгаруга руксат етп , М. Сералин «Айкап» (Тройцкще) журналын бас- тырды. Казакстанда Петерборда, Казанда, Уфада, Орынборда басылган ютаптар, ж урналдар, газеттер тарады. Олардын б1разы эдеби тюрк-татар тш н де (Шагатай —Кыпшак диалект1) шыкты. Ол газеттер: «Дин вэ Маги- шат» («Религия и жизнь»), «Уакыт» («Время»), «Орал» ж ене баскалар. Б1р1нш1 дуниежузиик согыс алдында, патша сарапшыларынын (тыщиыла- рынын) ай туынша «ашык панисламист1к», «пантюркистж» газеттер «Азия», «Туджар», «Шухрад» (Ташкентте кыпшактар шыгарды). Будан баска «панктюрпспк» вдебиет Казакстанга, Орта Азияга, Туркиядан, Афганис- таннан, Персиядан, Бухарадан, Крымнан («Таджиман» шыгарушы Исмаил Гаспринский). Толы к емес М0л1метгерге Караганда, тек кана 1910ж. «мусул- мандык» (патша уюметш щ п1к1р1нше) улттык немесе пантюрк1ст1к эдебиет Ресейде казак, татар, езбек, араб, парсы жене баска да тшдерде, уш типог- рафияда басылды, олардын бесеу1 Казанда, ушеу1 батыс казактарынын ор- талыгы Орынборда шыкты. Ю таптардын б1р жылдык тарауы (тиражы) б1рнеше жуздеген мьщга жетт1. Ондаган мын дана болып кундел1кт1 газет, апталыкжурналдар(30-дайатпен) шыгыптурды (Дарацыз: НафиговР.И. «Фор­ мирование иразвитие передовой татарской общественно-политической мыс­ ли». С. 323-325,328/. Будан 25 жыл бурын мен былай деп жазыппын: до недавнего времени многие полагали, что литература, называвшаяся «мусульманской», была непременно вся религиозной. Это неверно: «мусульманской» она называ­ лась лишь потому, что печаталась на языках мусульманских народов, араб­ ским шрифтом. Среди этой многотысячной литературы были социал- демократические, марксистские издания (Дарацыз: БурабаевМ.С. Становле­ ние социалистического сознания в Казахстане. Алма-А та: Наука, 1981. С. 249. Ответ.редактор член-корр. АН К азС С РНД . Джандильдин). Бул басылымдар казак зиялыларына, еулиелерше жетп, оны окыды, зерделедц керепн алды, халык арасында упттедц олардын, саяси санасын оятты, ой-ер1сш кенейтг1. С ей т т 1916 жылы казактар колына найза алып, кылыш устап жауга шапты. 201
Б1здщ вулиелер1м1з халыкты оятты, оларды шыгыстагы , солтустжтеп , батыстагы маглумадтарга (Бекасылдын, C03Í) котерыуге шакырды. Ресей GipiHmi дуниеж узш к согыска Kipin кетп . Женые бастады . Казактарга кару- жарак беруден коркып, согыс журпзу т©сшн уйретпей, кара жумыска (окоп казу, тагы тагылар) майданга, зорлыкпен 400 мындай жшттерд1 шакырды. Ауылда калган боздактар б1рнеше огы бар октаулы мылтыгы, 3 e n 6 i p e r i , оньщ ycTiHe окты карш а борататын «Максим» пулеметше карсы шыкты. Патша YKÍMeTi обден састы. Казак котершсшыерш басу ушш ею жуз мыц ocKepfli батыс майданынан алдырды. 1916 жылгы Торгай котерш Ы коп жендстерге жетт1,1917 жылда келд1. Зиялыларымыздын k o 6 ící кугы н -сурпнде (турмеде) болды. Элихан Бекей - хан майдан шеб1не барып, казактарды калай аман c a y калдырып, елге кайта- ру ушш кеп енбек свдрдп Торгайлыктар батырлыкпен патша эскерлер1мен Kypecin жатканда, олардын арасында, империялык жене болыиевиктердщ саясатынын айласымен, ру руга (кыпшактарга, аргындарга) болше баста­ ды. Олар ездер1не аттары белгы i зиялыларды басшылыкка шакырды. Кыпшактар Мустафа Шокай келед1 деп ум1ттенд1. Ол k íc í империялык саясатты жаксы бы ген, сондыктан согысып жаткан бауырларына бара ал- мады. 1914—1916 жылдары «Айкап», «Казак» беттер1нен 6ip iH e -6ip i карсы кептеген макалалар шыгып жатты. Патша o cK epi мен куресем1з бе, олде коямыз ба? Зиялыларымыздын арасында 6 ip тиянакты niKip болмады. Кан тепп жаткан сарбаздар налыды, не ютерш бымедк Муны бурынгы патша генералдарды Деникин, Колчак , ал февраль тонкерюшен кей1н большевик- тер пайдаланып Kerri (Толыгырак, щрацыздар: Мустафа Шощй ек1томдык, шыгармалары. Алматы, 1998,1999). Торгай котершы патша оскерлершщ карсылыгына карамай, Жетюуга ауысты. Бекболат бастаган Дулат, Суан , Кыргыз агайындар, Красноводск - Ташкент TeMip жолымен жене Слб1рден келген орыс ©скерлериинойранын шыгарды. Дегенмен ел зенб1рекке, пулеметке тотеп бере алмады. Бекболат батыр Боралдайда дарга асылды. Tipi калган сарбаздар, орыс эскерлер1мен кан топп шайкаса отырып Шу, Ыстык кол бойын жагалап Кытайга otctíh асуларга тартты. Казак котершсшыерше дунгандар (мусылмандар гой), XIX гасырдагы Шыгыс Турюстандагыдай кару-жарак пен ок -Двр ^мен азык- TYлiгiмeн KOMeKTecTi, ездер! де согыска катысты. Казактар асудан аса бер- генде, Петербордан , Ташкенттен алдын ала кел4ым бойынша, телеграф ар- кылы Кытай императорыньщ жарлыгымен, ¥лы KopiniMÍ3, котерш сшыерд ^ алдына коптеген ескер1мен жолын богедг Бул кезде калын кар жауып, 6hík асулар муз астында калды. Мындаган котершсип казактар мал -жанымен , алга жылжи алмай, кешн кайта алмай 6epi дерлш кайтыс болды. Ташкент­ тен орыс вскерлер^ генерал -губернатордын буйрыгымен , казактарга 202
болыстын деп Ыстык кел манында, Шу бойында мекендеген дунган бауырларымызды, бала-шагасымен кырып тастады. Tipi калгандарын Ci6ipre жер аударды. Жетюудагы Бекболат кимылы 1918 ж. Кдркара-Албан кетершс1мен жалгасты. Осы кетерш с туралы ете тамаша кггап жазган Сейдэлт Нысан- байулы Тэнекеев агамыздын niKipiHe, гылыми тужырымдарына мен де косы- ламын. Елшщ намысын жыртып, ел дт н , жерш коргап, басын ел1мге бай- лаган букш халыктын ке тер ш сш тарихшылар «улт-азаттык кетершсЬ> деген атпен сипатгап жур гой. Элем тарихында отаршыларга, баскыншы- ларга карсы еркилы улт-азаттык кетерш стщ аз болмаганын керем1з. Азат- тыгы ушш Kypecin журш жойылып кеткен халыктар да ж ок емес. Бостан- дык Kypeci жолында тарткан азабы басынан аскан халыктар да баршылык. Солардын 6ipi —казак халкы. Улт-азаттык кетерш с —0дiлeтciздiккe, баскыншылыкка, канау, тонау, алдау, елд1 ¡нпнен ipiTy сиякты арам ере- кеттерге карсы халыктын карулы Kypeci. Кдзактын жерш басып KipreH отарлаушы ата жауына карсы кетерш с —ерен кубылыс, иманды курес болды ( К.арацыз: Тэнекеев С.Н. 1916 жылгы К,арк,ара-Албан кетерш сLАл м а ­ ты: Экономика, 2002.3 —12 бб.). К,азак халкынын 1916 жылгы улт-азаттык кетерш а —нагыз елдш мен epлiгi, киямет1 мен киындыгы мол, баска амалдыц жолы да, ж еш де, барар жер1 де, басар тауы да калмаган сон, т эуекелге бел байлап, лап ете тускен K¥дipeттiде кушшштшп де мол т1рлш едк «Мынелш, MbiHTipûireH»деген аталы сезде канша ерен ерлш, касырет пен кайгы жатыр?! Соракы, ектем отарлаушы куш тщ салмагы жан ы на эбден батып, кабыр- гасы кайыскан казак халкынын 1916 жылгы к е т е р ш а нагыз едшет, шынайы ерлж курес бодцы. Онын тарихи рел1, коз ушы бш кте, шанырау теренде жатыр. 1916 жылгы улт-азатгык кетерш с 6ip 0нipдe болган (регионалдык) ереуы емес, казактын кен-байтак жерш тугел камтыган, буюлулттык ке­ терш с болды. Сол себенп, казак халкынын тагдыры мен тарихында бул кетершстщ жеш де, жолы да, манызы да ерекше-ак. Бул —казак халкынын улы перзенп Мухтар Эуезов айткандай «казактын бесш тдеп баласынын кезше де елестегендей халык елдшш жойып бара жаткан» каралы кезеннщ туындысы едг Патша YKiMeTiHin сикырлы «белшекте де б и л т н ш журпз» деп аталган отарлау саясатынынсалдарынан, казак сиякты «буратана» атанган кыргыз, езбек, сака, башкурт елдершщ 6epi кузде курай бастаган ш еп тщ басындай бозарып, егемендтнен журдай болып, куруга айналган заман туган eдi. Курыгын алыска cepnireH отарлау саясаты Улы даланын б1рлтн ыдыра- тып, калы н елд1 сул1ктей сора туст1. 203
Иэ, «белш генщ бер1 талайды» деген осы да! Жылдан жылга ел азды. Б1рлт тозды. Абайдьпг. Б!р1нд1, казак, б1рщдос, Кормесен ¡стщ бэр1 бос — деп, жалынды ой шашуынынтерюж осындай тарихи кубылыстын тер1нде жатар. Немесе: Журекте кайрат болмаса, Уйыктаган ойды юм туртпек! — деп, бекер кушщп гой дейсщ бе?! Кенеспк идеология улт-азаттык кетершсп «тап куресшщ б1р керМ а гана» деген теорияга жупнщрш , тарихты сол тужырымга бас ид1рш келген 1 белгш. ¥лт-азатгык шаруалар кетершсшщ б1ртур1деген кагидаларга багын- ган тарих, сол «сара» жолдан шыга алмай келдг Ттт1, осы тургьщан Караганда да, 1916 жылгы ереу1л шын магынасында еды де адал халык кетершс! ед1. Осы «теориянын» туп тамырында отаршылардын, аз улттарга жасаган баскыншылыгы мен опасыздыгын актауга багышталган империялыксая- саттын шубаланкы 1з1 мен рухы жатыр. Кенестер Одагы тусында мынадай тагы б1р «теория» бой квтердп Егер, Ресей Орта Азиядагы аз улттарды басып алмаса, бэр1б!р бул ежрд1 баска мемлекет (К,ытай, Жапония не Агылшын импералистер1) басып алар ед1. Сондыктан , тагдыры каран, елдщ жер1, вйтеу1р, б1реудщ «такымында» кететш болган сон, Кдзактын жер1н Ресей косып алганы тарихи табыс, одыегпк ед1, бул казакка бакыт экелд1 деген жюр калыптасты да, сол тужы- рым саясатка т1рек, тыге тиек болды. Аз улттарды билеп-тестеу саясатын жузеге асыруда Ресей уюмел ажда- Ьадай асыкпай кимылдап, арсыз алдау мен катыгез к у п т катар пайдаланып, ¡шке жрген курт ауруындай жуйкесш жеп, б1р жагынан орынсыз урынбай, екшпл жагынан бас кетергендерш кырып-жойып келген1 тарихкааян жай. Осы калыптаскан ежелг1 «бол1п ал да, билей бер!» (разделяй и властвуй!) саясаты казак жершде б1р емес, б1рнеше гасыр бойы туп жел1сшен шыга- рылмай жузеге асырылып отырган едг Казактарды ру-руга беле туст , ру таласын, барымта дауларын кушейтш , елд1 б ел т , б1рж-б1рше айдап салу саясатын патша жендетгер1 ете бглпрлкпен жузеге асырып келген1н мойын- даугатура келедп Патша ужмет1 Казакстанды елке, облыс, уезге белт . казакты бил1ктен аластап, рулардын дау -дамайы бола калса, кагазга т у а р т туруды талап ет!п, ондай узын серел1 хабарды жазып берген адамдарга 2 мын сомга дей1н кумк а к т а телеп, халыкты арандату саясатын удете тусу упин пулды да аяган жок. Осы жайды ис1 казак терентусшу1м1з керек. ©йткеш, бул апаты мол саясат ел1 каупш де, купли де жойган жок- 204
Ант урган угым —рушылыкты е р б т п журген адамдардын улты казак боп жазылганымен, заты казак емес, олар казактыц кас жауы екенш тусшетш уакытымыз жеткен жок па! Б1рл1п болмаса —ел женм, Басшысы болмаса —ер жепм, Агуы болмаса —су жепм, Багуы болмаса —мал женм! — деген, есиетке ел болып жупнш , журт болып акыл токтататын заман туды. Отаршылар казактын ру-руга белшетш едетш обден пайдаланды гой! Кдшанга шешн арамзалардыцсезше ерш, жем болмакпыз! {К^арацыз: бул да аталган штампа). Х1Х-ХХ гасырдын басындагы, б1здщ оулиелер1м1з ана т ш м е н катар араб, парсы, орыс, татар тшдерш жаксы бшген, сол нлдерде де шыгармаларын жазган Магжян Жумабаев (1893-1938) Уфадагы «Галия» медресешнде окып журш, патша ек1мет1не карсы жасырын (подпольный) уйымына шрген (1912 жыл), орыс, казак, татар т1лдер1нде шыккан «Бакытсыз казак» («Несчастный казах») деген елегинде отандастары на былай дейд1: «Очнись и воспрянь! —Наступила пора. Тебя день и ночь угнетали вчера. . ..Готовься к грядущим, кровавым событиям. ...Дни угнетателей (колонизаторов —М -Б .) сочтены...» —о сы 1912 жылдан бастап патша, одан кеш н ОГПУ тыншылары Магжан- нын артына тусед1. 1920-1925 жылдардагы архив кужаттарында былай дел¡нген: «Он еще до Октябрьской революции был в рядах алашординцев и противником большевиков, так как в стихотворениях «Мой Восток», «Мои казахи» автор печалится по ханской и феодально-байской старине, ее судьбах... Он безответственно утверждает, что: Азиатский мой край родной, Затерявшийся в пестрых горах. Азия, твой он казах! Жумабаев, заключая поэму о Коркуте, утверждает: «Не буду жалеть себя, готов умереть за свой народ, если хоть что-нибудь сумею сделать для него...». Воспевая «вольную» жизнь и быт кочевников, он идеализирует про­ шлое, выступает против существующего строя...» ... тагы, тагылар. Кешн оны Мустафа Шокаймен байланысты бар деп те айыптады... Эулием1з Элихан Бекейхан (1870—1937), большевиктердщ Петербургта уюметп зорлыкпен басып алганын б1р ай отпей жатып ашык айыптаган. Бул саяси кажетс1зд1кт1н нагыз енегес1 болып табылады. Элихан Бокейхан, Керенский, ж ене Ленин окыган Петербургтагы университетт1 б т р д ц олар- ды бурыннан бшген. Ал 1917 жылдыц аягында былай деп жазды: «Памятка 205
(листовка) крестьянам, рабочим, солдатам русским и киргизам. Ульянов- Ленин —Председатель Народных Комиссаров распоряжается единолично, как царь Николай, не желает давать отчета ни перед кем, контроль народа над распоряжениями правителей называет «буржуазным предрассудком». Безответственность правителей мы видели при царе Николае. Больше­ вистский Председатель Ульянов-Ленин, как Николай, считает народ за бес­ словесное животное. Большевики разогнали Московскую и Петроградскую Думы. Они были избраны всеобщим прямым, тайным голосованием всем населением Москвы и Петрограда. Демократия —слово иностранное, оно означает народовластие, а власть народа считают «буржуазным предрассудком». Большевики закрывают газеты. Разгоняют собрания. Они свободу со­ брания и свободу слова называют «буржуазным предрассудком». Запомните, крестьяне, рабочие и солдаты, большевики считают: 1) правители должны нести ответственность перед народом; 2) свободу слова, свободу печати, свободу собрания; 3) всеобщее, прямое, тайное голосование; 4) неприкосновенность граждан депутатов; 5) власть народа —буржуазным предрассудком! Запомните, крестьяне, рабочие и солдаты, с лица большевика спала крас­ ная маска революционера и обнажила его сущность черносотенца!» Элиханныц бул хаты (памяткасы) жиырма мыц дана болып Торгай об- лысында, Орынбор губерниясында, Об1р, Едш -Ж айы к ещрш де таратылды. Генерал Колчактыц (С1б1рд1 баскарып турган кез1), буйрыгымен, Элихан­ ныц хаты, б1рнеше рет, баспаханадан квб ей тш п шыкты. Мен еулие-баба- мыздыц бул «хатын» (памятка, листовка деп атаган), будан 40—45 жылдар бурын (1961—1965) Орынбор, Саратов мемлекет п к партия архивтершдеп кужаттардан кездеспрд1м. Бул «хат» (листовка) Кдзакстан тэуелш здтн алганнан кеш н гана жарык, керд1 (К,арацыз: Алихан Бвкейхан. Избр. произве­ дения. Алма-Ата, 1995, С. 414). Элиханныц кеш нп 20 жылдай ем1р1 кугын-сурпнде егп . Б1ракол гылыми жумыстарын токтатпады. 1937 ж. 27 кыркуйекте КСРО Жогаргы сотынын ескери коллегиясы оны атуга буйырды. Протоколда оныцсоцгы сез1 жазы- лыпты: «Советскую власть не признавал, не любил...». Ал ендц 1918—1919 жылдары, турмеде жазган хаттарында эулие-баба- мыз Бакытжан Царатаев «Из тюремного дневника» не дейдп Гражданская война... Есть ли смысл в этой резне друг друга? Почему не мирятся русские люди? Где их здоровый ум и где их патриотизм? Неужели они не понимают, что нужно найти общий язык и сплотиться, чтобы Россия была цела и зажи­ ла бы новой жизнью, которой не знал доныне весь мир? Ни одна из окраин 206
не хочет отделяться от России, несмотря на различие национальностей, религий и бытовых условий... Но может ли продержаться у власти большевизм? Он, по-моему, про­ держится до тех пор, пока люди им верят... Большевизм, сослужив службу переходного времени, сойдет со сцены, уступив место властям мирного, созидательного и, надо сказать, социали­ стического характера. Пока большевизм имеет значение разрушителя всего и гнилого. Созидатели же будут иные люди, социалисты же, но не те, кото­ рые ныне... у власти... ( К,арацыз: Баратаев Б. Из тюремного дневника. Уральск; Бурабаев М. С. Общественная мысль Казахстана 1917—1940 гг. Ллма-А та, 1991. С. 238—239. Приложение). Жогарыдагыдай эулиелж шюрлерд1 Ахмет Бяйтурсынулы (1883—1937) да сан рет аш ык айтты: «Если раньше куча людей чинила над казахами вся­ кого рода насилия, то такую же деятельность проявляла на окраинах кучка тех же и других людей, покрываясь именем большевиков-коммунистов. Я и мои единомышленники, не примирившиеся с таким положением раньше при царской власти, не можем мириться и теперь, и, думая, что подобные дела творятся повсюду в Советской России, были против признания Советской власти... То что делают на окрайнах большевики противно и духу и целям преследуемым большевиками в центре». Бул сездерд1 Ахац, 1919 жылы та- мызда Мэскеуде шыккан «Жизнь национальностей» «Революция и казахи» деген макаласында жазды (М., 1919. 3 августа, No 3(37)). Будан кейш де, Ахац большевиктердщ O M ip i кыска болатынын сан рет айтты. Ол Kicm i ком- мунистер алдады, арбады, жумыссыз калдырды, жер аударды. Алаш баба- ларымыздыц арасында Ахмет Байтурсынов ею рет ел1м жазасына буйы- рылды. Кужаттарга кез жупртеш к: «Заседание коллегии ОГПУ от 4 апреля 1930 г. приняло решение расстрелять Ахмета Байтурсынова и других. Одна­ ко впоследствии коллегия... в своих заседаниях от 8 января и 13 декабря 1931 года аннулировала свое прежнее решение в отношении расстрела А. Байтурсынова и других, заменила расстрел заключением этих лиц в кон ­ цлагерь сроком на 10 лет». Таким образом, Байтурсынов девять месяцев находился на положении смертника. Отметим, что приговорен к расстрелу он был ровно в девятую годовщину своего заявления о приеме в партию (См.: А Минин Ф.Д., А лпатов В.М., НасиловД.М . Репрессированная тюрко­ логия. М.: РАН, 2002. С. 188). Тагы да Акацныц еулиелшне келешк: 1930 жылгы окига —«Наконец, задень до ареста Байтурсынов, предвидя это, «... заставляет своего зятя Абдулгафарова писать воззвание. Воззвание сле­ дующего содержания: «Советская власть падет в этом году... Надо убедить население, чтобы не записывались в совхозы (видимо, в колхозы. —Авт.), ибо после колхозов будут коммунхозы и тогда своего ничего не будет, т.е. право собственности будет уничтожено совсем... В нынешнем легко 207
добиться цели, ибо большевики нынче боятся сжимать протестующих стро­ гими мерами из-за боязни повсеместного волнения со стороны кустанайс - ких мужиков (русских), и одновременно с ними нужно действовать откры­ то, но осторожно , не убивая никого , ибо может нагрянуть войско и разог­ нать народ, тогда трудно будет организоваться» ( Сонда, 186 б.). Акырында, 1937 ж. кузшде , Акац кайтадан турмеге жабылды , 20 кара- шада 15 минутка созылган сот: «Ресейдеп п ан тю ркистердщ басшыларыныц 6ipi» деп айыптайды. Сол куш атып ж1бердк Большевиктердщ озбырлы- гын, кара пейш н , социалист1к мемлекетгщ OMipi узак болмайтынын Алаш зиялыларыныц копиллiri айтгы ("См.: Бурабаев М.С. Общественнаямысль Ка­ захстана в 1917-1 —40 гг. Алматы, 1991. 256 с.). XX гасырдыц 20-30 жылдары ете гажап керегещцк айткан kící Мустафа Шоцай. Ол kící тур1к халыктарыныц б 1рлтн ацсауы, ©3íhíh отандастарын e3in, ж ан ш ы п , кырып жаткан больщевиктерд1ц озбырлыгын, дуниежуз1 алдында Кенцестж империяныц куйрейтшш айтты (Толыгырак, к,аран,ыз: М. Шок,ай, Тацдамалы. 1 том. Алматы, 1998; 2 том. 1999). Иосиф Сталиннщ 03Í1925 ж. 29 мамырда быдай деген: «Я имел возможность на днях познако­ миться с журналом «Акжол». (1920-1928 жылдары, Ташкентте, казак tíл iнде шыгып турган —М .Б .) Я вспомнил в связи с этим некоторые статьи небезыз­ вестного Чокаева в бблогвйрдейской печати (о скором разрушении Советс­ кой страны —М .Б .) , и я к ужасу своему открыл некоторое , так сказать духовное «единство» между этими статьями и журналом «Акжол». Сталиннщ корыкканы сонша, ол улт зиялыларын советик жумыска тартпау керек (тубiнде курту керек) —деп жарлыкбердг «Олай етпешнше Шокаевтардын Казакстанда жецу1 акикатка айналуы mymkíh» дед!. Бул сездер кыскарты- лып Сталиннщ шыгармаларыныц 5-iui томында жариялантан ( Толы-гырак, к,арацыз: Койгельдиев М. Улттык, саясиэлита. Алматы, 2004 .221 бет). Менщ айткандарымнан тек кана казактар мен американдыктардан гана келешект1 болжагыш еулиелер1 болады екен деп ойламау керек. Б1здщ K epinÍM Í3 Ресейде де ондай KÍcurep кеп болган. Жогарьща аты аталган акаде­ мик И.П . Павлов Отаны , халкы уилн , жаны кушп , большевиктердщ озбыр- лыгы, олардыц жумыстарыныц нотижешздшш жиырма шакты топка болт Кецес Одагынын куйрейтшш керсет1п, 85 жасында (1934 ж.) Кремльге хат жаЗады, сонын кыскаша мазмуны: «Из письма в Совет Народных Комиссаров СССР 21декабря 1934г.: ...Я решительно не могу расстаться с родиной и прервать здешнюю работу, которую считаю очень важной, способной не только хорошо послужить репутации русской науки, но и толкнуть вперед человеческую мысль вооб­ ще. Но мне тяжело , по временам очень тяжело жить здесь —и это причина моего письма в Совет. Вы напрасно верите в мировую революцию .. . Вы сеете по культурному миру не революцию, а с огромным успехом фашизм . 208
До вашей революции фашизма не было. Ведь только политическим младен­ цам Временного правительства было мало даже двух Ваших репетиций перед Вашим О ктябрьски м торжеством. Все остальные правительства вовсе не желают видеть у себя то, что было и есть у нас, и, конечно, вовремя догада­ ются применить для предупреждения этого то, чем пользовались и пользу­ етесь Вы —террор и насилие... Да, под Вашим косвенным влиянием фашизм постепенно охватить весь культурный мир... Но мне тяжело не от того, что мировой фашизм попридержит на извест­ ный срок темп естественного человеческого прогресса, а от того, что делает­ ся у нас и что, по моему мнению, грозит серьезной опасностью моей родине. Во-первых, то, что вы делаете, есть, конечно, только эксперимен т и пусть даже грандиозный по от ваге ,... но не осуществление бесспорной на­ сквозь жизненной правды —и, как всякий эксперимент, с неизвестным пока окончательным результатом. Во-вторых, эксперимент страшно дорогой (и в этом суть дела), с уничтожением всего культурного покоя и всей культур­ ной красоты жизни. Мы жили и живем под неослабевающим режимом тер­ рора и насилия...». Далее Павлов считает, что социализм надо строить только цивилизо­ ванным путем, народ, который воплотит-таки в ж изнь ядро социализма: лозунг - труд как первую обязанность и главное достоинство человека и как основу человеческих отношений, обеспечивающую соответствующее суще­ ствованию каждого —и достигнет этого с сохранением всех дорогих, стоив­ ших больших жертв и большого времени, приобретений культурного чело­ вечества... то что, происходит у нас, пусть может быть, это временно. «Но надо помнить, что человеку, происшедшему из зверей, легко падать, но труд­ но подниматься. Тем, которые злобно приговаривают к смерти массы себе подобных и с удовлетворением приводят это в исполнение, как и тем, на­ сильственно приучаемым участвовать в этом, едва ли возмож но остаться существами, чувствующими и думающими человечно. И, с другой стороны, тем, которые превращены в забитых животных, едва ли возможно сделаться существами с чувством собственного человеского достоинства. Когда я встречаюсь с новыми случаями из отрицательной полосы нашей жизни (а их легион), я терзаюсь ядовитым укором, что остался и остаются среди нее. Не один же я так думаю и чувствую. Пощадите же родину и нас» ('См.: Своевременные мысли, или пророки в своем Отечестве. СПб., 1989. С. 93 -95). Академикке жауапты В. Молотов бередц содан узшдк «Ваше письмо от 21 декабря Совет Народных Комиссаров получил. Дол­ жен при этом выразить Вам свое откровенное мнение о полной неубеди­ тельности и несостоятельности высказанных в Вашем письме политических положений... 209
добиться цели, ибо большевики нынче боятся сжимать протестующих стро­ гими мерами из-за боязни повсеместного волнения со стороны кустанайс - ких мужиков (русских), и одновременно с ними нужно действовать откры­ то, но осторожно , не убивая никого , ибо может нагрянуть войско и разог­ нать народ, тогда трудно будет организоваться» ( Сонда, 186 б.). Акырында, 1937 ж. кузшде , Акац кайтадан турмеге жабылды , 20 кара- шада 15 минутка созылган сот: «Ресейдеп пан тю ркистердщ басшыларыныц 6ipi» деп айыптайды. Сол куш атып ж1бердп Большевиктердщ озбырлы- гын, кара пейшн , социалист1к мемлекетгщ eMipi узак болмайтынын Алаш зиялыларыньщкепш1л1г1 айтгы (^См.: Бурабаев М.С. Общественнаямысль Ка­ захстана в 1917-1 - 4 0 гг. Алматы, 1991. 256 с.). XX гасырдыц 20-30 жылдары ете гажап керегещцк айткан Kici Мустафа Шоцай. Ол Kici TypiK халыктарыныц б1рлтн ацсауы, езшщ отандастарын e3in, жаншып , кырып жаткан болыцевиктердщ озбырлыгын , дуниежуз1 алдында Кеннесик империянын, куйрейтшш айтты (Толыгырак, к,арацыз: М. Шо^ай, Тацдамалы. 1 том. Алматы, 1998; 2 том. 1999). Иосиф Сталиннщ 03i 1925 ж. 29 мамырда былай деген: «Я имел возможность на днях познако­ миться с журналом «Акжол». (1920-1928 жылдары, Ташкентте, казактшнде шыгып турган —М .Б .) Я вспомнил в связи с этим некоторые статьи небезыз­ вестного Чокаева в белогвардейской печати (о скором разрушении Советс­ кой страны —М .Б .), и я к ужасу своему открыл некоторое , так сказать духовное «единство» между этими йд-гьями и журналом «Акжол». Сталиннщ корыкканы сонша, ол улт зиялыларын советпк жумыска тартпау керек (тубшде курту керек) —деп жарлыкбердн «Олай етпешнше Шокаевтардыц Казакстанда жецу1 акикатка айналуы мумкш» дедк Бул сездер кыскарты- лып Сталиннщ шыгармаларынын. 5 -шi томында жарияланган ( Толы-гырак, к,арацыз: Койгельдиев М. Улттык, саясиэлита. Алматы, 2004 .227 бет). Менщ айткандарымнан тек кана казактар мен американдыктардан гана келешекп болжагыш еулиелер1 болады екен деп ойламау керек. Б1здщ кврцим1з Ресейде де ондай кюыер кеп болган. Жогарыда аты аталган акаде­ мик И.П . Павлов Отаны, халкы ушш , жаны кушп , болыпевиктердщ озбыр- лыгы, олардыц жумыстарынын нетижеаздщш жиырма шакты топка белш Кенес Одагыныц куйрейтшш KepceTin, 85 жасында (1934 ж.) Кремльге хат жазады, соныц кыскаша мазмуны: «Из письма в Совет Народных Комиссаров СССР 21декабря 1934 г.: ...Я решительно не могу расстаться с родиной и прервать здешнюю работу, которую считаю очень важной, способной не только хорошо послужить репутации русской науки, но и толкнуть вперед человеческую мысль вооб­ ще. Но мне тяжело , по временам очень тяжело жить здесь —и это причина моего письма в Совет. Вы напрасно верите в мировую революцию . . . Вы сеете по культурному миру не революцию, а с огромным успехом фашизм . 208
До вашей революции фашизма не было. Ведь только политическим младен­ цам Временного правительства было мало даже двух Ваших репетиций перед Вашим Октябрьским торжеством. Все остальные правительства вовсе не желают видеть у себя то, что было и есть у нас, и, конечно, вовремя догада­ ются применить для предупреждения этого то, чем пользовались и пользу­ етесь Вы —террор и насилие... Да, под Вашим косвенным влиянием фашизм постепенно охватить весь культурный мир... Но мне тяжело не от того, что мировой фашизм попридержит на извест­ ный срок темп естественного человеческого прогресса, а оттого, что делает­ ся у нас и что, по моему мнению, грозит серьезной опасностью моей родине. Во-первых, то, что вы делаете, есть, конечно, только эксперимент и пусть даже грандиозный по отваге,... но не осуществление бесспорной на­ сквозь жизненной правды —и, как всякий эксперимент, с неизвестным пока окончательным результатом. Во-вторых, эксперимент страшно дорогой (и в этом суть дела), с уничтожением всего культурного покоя и всей культур­ ной красоты жизни. Мы жили и живем под неослабевающим режимом тер­ рора и насилия...». Далее Павлов считает, что социализм надо строить только цивилизо­ ванным путем, народ, который воплотит-таки в ж изн ь ядро социализма: лозунг - труд как первую обязанность и главное достоинство человека и как основу человеческих отношений, обеспечивающую соответствующее суще­ ствованию каждого —и достигнет этого с сохранением всех дорогих, стоив­ ших больших жертв и большого времени, приобретений культурного чело­ вечества... то что, происходит у нас, пусть может быть, это временно. «Но надо помнить, что человеку, происшедшему из зверей, легко падать, но труд­ но подниматься. Тем, которые злобно приговаривают к смерти массы себе подобных и с удовлетворением приводят это в исполнение, как и тем, на­ сильственно приучаемым участвовать в этом, едва ли возмож но остаться существами, чувствующими и думающими человечно. И , с другой стороны, тем, которые превращены в забитых животных, едва ли возможно сделаться существами с чувством собственного человеского достоинства. Когда я встречаюсь с новыми случаями из отрицательной полосы нашей жизни (а их легион), я терзаюсь ядовитым укором, что остался и остаются среди нее. Не один же я так думаю и чувствую. Пощадите же родину и нас» (Си.: Своевременные мысли, или пророки в своем Отечестве. СПб., 1989. С. 93 -95). Академикке жауапты В. Молотов бередц содан узшдп «Ваше письмо от 21 декабря Совет Народных Комиссаров получил. Дол­ жен при этом выразить Вам свое откровенное мнение о полной неубеди­ тельности и несостоятельности высказанных в Вашем письме политических положений... 209
...М ожно только удивляться,чтоВыберетесьделатькатегорические выводы в отношении принципиально политических вопросов, научная ос­ нова которых Вам, как видно, совершенно неизвестна. Могу лишь добавить, что... руководители СССР ни в коем случае не позволили бы себе проявить подобную ретивость в OTHOineHHHSBonpocoB физиологии, где Ваш научный авторитет бесспорен. Позволю себе на этом закончить свой ответ на Ваше письмо. Председа­ тель СНК Союза ССР В.Молотов 2 ноября 1935 г.» (Там же. С. 95,96). Ал жуз жасаган Бекасыл бабамыз адамзат тарихынан кептеген мэл1меттерд1 корытындылап, тощ репндеп елге, талай керегецщк создер айтгы. XX гасырдыц басында болып жаткан дурбелендерд1 керш былай дедг «Зулмат заман келе жатыр, кул-кутан котершп , ылги жалацаяктар ел бас- карып, канынды судай шашады. «Жылан такыр» боласындар. Кемуаз адам кебейедг Кыргын согыс болады. Ж еар кебейедт Согыста утасындар. Сойтш корер козге жаркын, 6ipaK ¡штей ipin жаткан 6ip заман басталады. Колж торт доцгелект1 тем1р болады. (Эулие Исмаил хатын окыган). Аспан жол болады. Bip уй орыс, 6ip уй казак болып отырасындар. Олар жерлер1щй тартып алады. Коипремш деп оуре болмандар , жетшс жылдан сон ке- л1мсектер ездер1 кошедй Имандылык азаяды. 0н егетозады , касиетазады . Жастар ит ¡шпейтш сусынга кумар болады. Еркек уйшш , ойел базаршыл болады. Катын ел билейдй К,ыска етект1 койлек KHin, есектуя кты етшпен журедй Катын ж1беру кебейедц ойел еркект1 сыйлаудан калады. Tipi жет1мдердщ саны артады. BipaK осыныц борше ертелькеш Алланыц 6ip тиымы болады», деген Бекасыл оулие (Жулдызнама. Астана, 2 005 .5 -бет). Данышпан бабамыздыц айтканы айнымай келдг Ол Kici болжаган OMipfli казактар басынан кеигп, K03iMeH кердй Бекасыл халыкты б!рауыздылыкка, б1рлшке шакырды, бостандык ушш куресу керек деп дуга окыды: Fазамат галайкум, Иа, диюлар, иа першер! Зиян жетюзген перитер, Kanip nepici, мусылман ncpici, Христиан nepici, Куншыгыстан келгендер, Кунбатыстан келгендер. Жулдыз элсмшен келгендер, Бейшараны дертпен женгендер, Бойынан шыгып кетсндер, Eндi кайтып кврмендер! Бабамыздыц малгундар деген} баскыншылар, жаулап алушылар деген угым береди 210
Малгундар, зиянкес першер Кекке ушкандар, Тауларды аскандар, Дарияны кешкендер, Жеруйыкта отыртандар, Жемсауы толмастар, Жогарыда отыргандар, Сайран салгандар, Адам баласыньщ Жет1 агзасын устаушылар, Апат салушылар, Алланын жарлыгымен кеилргел1 келд1м, иа, малгундар!... Кешкш, кеткш, иа малгундар! Батые ка кет, Тенззге кет, Онтустжке кет, СолтусЛкке кет, Кайда кетсен, онда кет, Каранды батыра кет! — дейщ халыктын душпандарына Бекасыл оулие ( Сонда. 64, 71 б.). Айта кетешн, Бекасыл Биболатулыньщ «Жулдызнама» ютабы дш и ен,бек емес, ол гылыми-философиялык шыгарма. Эулие гылыми тургыдан ислам д ш т е , Куранга ез тургысынан шю рш айтады —ол коптеген галымдардьщ енбектерш жаксы бьзген. «Жулдызнамада» толып жаткан гылыми-филосо- фиялык деректер, есиет-дугалар бар. Бекасыл ертедеп халифтердщ (философтардын,) ©л-Фарабидщ Ахмет Иасауи (Ясауи), Мухаммед Хайдар Дулатидщ, Улыкбек, Тауасарулынын ецбектерщен нэр алган. Олар алла деп енбектерш жазган, алла деп астарын ¡шкен, б1ракбулар сокыр кудайш ылыкка бас урмаган. Бутан дэлел олардын ецбектерн эс1ресе вл-Фараби гылыми философияны дшнен жогары кой- ган, б1рак д ш нщ адам ом1рщде, когамда алатын орны зор дед1 ( К,арацыз: Фараби. Отношение философии ир ел и г и и // Аль-Фараби. Избранные тракта­ ты. Алматы: Гылым, 1994. С. 168—188). Ал Ахмет Ясауи езшщ хи кметтершде, Бекасыл вулие «Жулдызнамада» кудайга сенген, алланын ом1ршедуга окып, халыкты б1рл1кке, имандылыкка, ©дыеттшкке шакырган. Ерекше айтатын норсе, Биболатулыньщ дуниеге козкарасын байыптауга, оган эсер еткен коптеген дана юешер болды. Буган делел Бекасылдын «Данышпан eciмi» деген баяны: «Арысто хаюм Багдади, Жали нус хаюм, Аристотилис хаюмдер-дур. Арысто хаким Багдадидын, устазы Ьом Афлатон хаюм. Афлатон хаюмнщ устазы Бифрат хаюмнщ устазы Со­ крат хаюм. Сократ хаюмнщ устазы Лукман хаюм. Лукман хаюмнщ устазы хаз1рет Д 0yiт Халифатулла-дур. 211
Философ хаюм, Асиф ибн Бархия хаюм . Аристотель хаюм —Афлатон хаюмнщ шэюртг Алгашкы шейх Сина. Жимас хаюм Эбугали Сината шэюртдур. Гайса Исфатани ж©не шейх Мухаммад Зокэрия Эбулхарис хаюм, Жалбус Жалинус хаюм жэне баска коптеген хаюмдер еткен. Шайх Эбугали Сина Ыж1ранын, уш жуз жетшс ушшгш жылы туган» (Бекасыл эулие. «Жулдызнама». 145 бет). Биболатулы философтарды хаюмдер дейдк Фарабидщ устаздары Сок- ратты, Платонды (Афлатон) Аристотельдк Абу Насырдын гипюра Ибн Синанын, енбектерш жаксы бглген, Эулиеге аса ©сер еткен Ахмет Ясауи ол ойшылдын сопылык (суфизм) туралы ш мг Данышпан бабымызга сез берелк: Арыстан бабам тунеген, Кул Кожа Ахмет, Ниет етш "плетен, Ниет eзiмдe жок, шр1мде бар. Аят-хадис тшмде бар. Умилен кетердк бшекл, Биумп кылма тглектн.. Бекасыл Турюстанды, Мекке , Мэдинеге тенеспредь Эзш щ дугасын былай жалгастырады: Дерттшерге шипа бер, Ауруларга дэрмен бер. Эр мумкш пендеге муратын бер, Дш-исламга куат бер. Кэшрлерге нвсш бер, Текаппарларга тауфик бер, Б1з мумшдерге бак-даулет бер... (Сонда. 5 7 —5 9 б.) . Тарихта ел аузында Хазрет бабамызды «Сопы ата» деп те атайды. «сопы» деген соЗ —таза, битпр, адал адам деген магына бередг Муны орысша, евро- паша —«суфизм» деген дши -философиялык ш м деп таниды , онын турлер1 коп. Кейб1р деректер бойынша Хазрет ата (Азрет емес дурысы Хазрет курметп деген магынада) отыздан аса колжазба-ютаптар калдырган . Онын б1реу1 гана «Дивани Хикмет» б1зге жетп. 1865—1866жылдары Ташкент каласында болтан Венгриялыкгалым А. Бам­ бри Турюстанды орыстар басып алганнан кешн оган жете алмаганы туралы былай дейдп «Я не смог посетить высоко почитаемый мавзолей Ходжа Ах­ мета Ясави, книгу которого «О морали и религии» («Межреб») мне удалось привести в Европу, один экземпляр этой в высшей степени оригинальной книги, написанной по -тюркски , и я надеюсь издать ее вместе с переводом» (Бамбри А. Путешествие в Среднюю Азию. СПб., 20 03. С. 275). Ахмет ата туралы кандидаттык, докторлык диссертация коргап журген бауырлары - мыздыц бул ютап туралы хабарлары жок- 212
Б!здщ гулама бабаларымыз туралы шет елдерде кеп жазады. Б1р мысал кершыес Иранда он жылдай Президент болтан философия докторы, про­ фессор Хатами Сейд Фарабидщ мураларына жэне суфизмге арнап кггап жазды. Москва университет!нде орыс тш не аударылды. Ол ю а былай дед!: «... Суфизм с его особенностями , появился в период становления исламской (втом числе, тюркской —М .Б .) цивилизации... Суфизм . . . стал популярным среди простого народа, где имел все условия для развития» (Хатами С. Тра­ диция имысль во власти авторитаризма. М.: Изд-во МГУ, 2001. С. 56,57). Хатами мырзаныц Ясауи жене суфизм туралы айткан свздерщщ копшшп тжелей Бекасылдыц птрлерше сай келедг «Истинный суфизм, — дейд! ирандык галым - это школа, проповедующая духовность , познание мира через созерцание, что присуще каждому человеку ... Суфизм, как вли­ ятельное течение, продолжал свой путь в истории арабо -тюрко -персидс - кого (исламского) общества и своим развитием оказал влияние не только на религию и на философию... даже после появлении философии Фараби это течение, т.е . суфизм , воспринималось с почтением и послужило источни­ ком для многих произведений социального и политического характера (Там же. С. 24 ,25). Хатами мырзатагы да былай дед!: «Араб-турю -парсы филосо - фиянын, оныц мэдениетщщ шарыктау кезенд —Фарабидщ атымен жэне оныц ецбектер!мен байланысты» ( Сонда). Ясауи, Бекасыл, эл! б!зге бейматм, коптеген эулиелер!м!зд!ц (ецбектер! табылган жок) аркасында халык санасында куранныц есиеттер!, сурелер! калыптасты. Непзп шарт тек кудайга бас урушылыкта емес дед! олар, адал- дыкта, имандылыкта, оз!н!ц журег!ц мен акыл-ойыц гана емес, бул касиет - тер буюл тец!рег!ндег!лергетэн болуы кажет. Бекасыл, Ясауи есиеттерш орб!те отырып былай дед!: «Адам б ш м д! бола алмайды, егер ол сойлеген сез!нде, ютеген !с!нде адал, таза пей!лде болмаса». Бул бабамыздыц алланын —«жаксылык ¡стендер, жамандыктан аулак болындар» деген всиетш мусылмандар умытпау керек. Бекасыл, Ясауи бабамыз сиякты Казак , турж , латын , шагатай свзде - р!нде, куранныц баптарын (категорияларын) жи! пайдаланган: ал-ихлас (адалдык), ал -ризас (шыдамсыздьж), ал -амал (вз еркщмен кимыл), ал-шпм (б!л!м), ал-джахал (надандык), ас -сифат (алланын кимылдары) т.б . Ясауи мен Бекасыл эулиелердщ арасында сепз жуз жылдыктарих жа- тыр, солардыц жэне жуздеген шэк!ртгер!н!ц ецбектершщ нэтижес!нде жалпы тур!к, соныц ш ш де казак халкыныц арасында кептеген куранныц сездер! с!щп кетт!: ихлас, акыл махаббат , аль -джаннат (жумак), амал, са- быр, ¡л!м, ыктияр , адал, сап , сипат , кимыл, калам , кггап. Элш би —жазу дуниесше арналган эр!птер жинагы, тагы баскалары . Бекасылдыц «Жулдызнама» ецбепн!ц шагатай т!л!нде жазылганыныц эз! араб, парсы тагы баска халыктардыц рухани купияларына к!ргенд!п. 213
Турж, онын, ¡шшде казак халкыныц бес мыц жылдык тарихы, модениет1 бар, одан да кеп болуы мумюн. Туржтердщ ежелден келе жаткан т ш жене жазбасы болган, тарихтыц ыцгайына сай кептеген корни елдермен сауда, медени карым-катынаста болды, олардыцты ш, жазбасын уйренди Онда- ган, жуздеген, мындаган гулама бабаларымыз, ан ат ш м ен б1рге кытай, грек, парсы, армян, араб, орыс жене баска тыдер1жаксы игердк Ой-птрлерш кагазга туырди Мысал ретшде айта кeтeйiн, Фараби кептеген ецбектерш непзшен араб т ш н д е жазды. Мухаммед Хайдар Дулати араб, турю тыдер1мен катар дуниежузше белгш ецбектершщ —«Тарихи Рашидши» парсы тш нде жазды. Жусш Баласагун турж , парсы, араб тыдерш катар пайдаланады. Осыдан б1рнеше жыл бурын Ашгабатта, президент Сапар Мурат Ния- зовтьщ тапсыруымен, уш тшде (турюмен, орыс, агылшын) «Турюмен эдебиетшщ алтын гасыры (18 г.)» деген ютап шыкты. «Многие тюркские ученые, поэты, - деп айтылган онда —хорошо знали арабский и персидский языки. Создавали свои труды на этих языках. Но и были такие, которые использовали этот метод при составлении своих стихов, т.е. перемешивали сразу два языка, это свидетельствует, что они в совершенстве знали оба язы­ ка». ( Гандумов С. «Золотой век туркменской литературы». Тексты. Ашгабат 2002. С. 91-92). Осындай мысалдардьщ б1р! бупн колымыздатурган Бекасыл кеменгердщ «Жулдызнама» шыгармасы. Ал к олж азба араб, парсы тшдер1 араласкан есю шагатай тш нде жазылган. Бул тыд1 ертеде кептеген гуламалар бы ген. Б1рак большевиктердщ саясатыныц аркасьщда «шагатай т!лдеген д! умыттык, оны быетш юсглер атылды, асылды. Шагатай казак, кыргыз жене баска турж тшдерш зерттеуге улес коскан академик Александр Николаевич Самойлович (1890—1938) болатын. Б1рак оны НКВД, «пантюркист», жапондардын шпионы деп 1938 ж. атып ж1бердь кептеген шыгармаларын ертедц немесе «спецхрандарга» тыкты. Бул улы галымнын ецбектерш бглу, турж халыктарынын одеби тщдершш тарихын тусшуге гана емес, олардыц ой-шюрлершщ, санасынын, когамдык-фило- софиялык дамуларынын непзп кезендерш аныктауга жоне Жусш Баласа- гуннын, Мухаммед Хайдар Дулатидын,, Бекасыл оули енщ ол1 де табылатын кезепн кутш турган ертедеп колжазбаларды каз1рп дуние туспппм1зге ауда- руга болады. Сондыктан академик Самойлович акталган, ал кешн онын курметше тендеш жок туржтанушылык ецбектерше арналган, 1973 жыл- дьщ 5—7 маусымында Ленинградта болган VIТюркологиялык жиьшнан б1раз дерек келт1решн: «Прежде всего, Самойлович выступил против расшири­ тельного толкован ия термин а «чагатайский» (XII—XIX вв.), против столь же неопределенного термина «восточнотюркский». По его мнению, «было бы правильнее признавать единый «среднеазиатско-турецкий (а не «чагатайский» 214
или «восточнотурецкий ») литературный язык исламской эпохи» и устано­ вить внутри этого языка несколько периодов его развития, в зависимости от культурных и этнических и иных условий каждого из этих очагов, разных для разных периодов, а именно: образование караханидского государства охватывает приблизительно Х1-ХШ вв. и представлен , в первую очередь, «Кутадгу-билиг» Жусупа Баласагуна; второй период, названный позже золо­ тоордынским, «с центрами в бассейне нижнего течения Сырдарьи и в Хорез­ ме и с исходным моментом укрепления ислама среди огузов и кыпчаков» (приблизительно ХШ-Х1У вв.) и представлен такими произведениями, как «Мухаббат-наме» Хорезми, «Хосров и Ши ри н» Кутба, «Гулистан» Саади, «Нахдж ал-фарадис», отражающие кыпчакские и огузские диалекты, суще­ ствовавшие в пределах Джучиева улуса; третий, собственно чагатайский период —«с рядом центров в оседлой части Чагатайского улуса и с исходным моментом укрепления культурной жизни в тимуридских владениях» - длится с XV в. вплоть до начала XX в. и представлен творениями Алишера Навои , диваном Хусейна Байкары, сочинениями Атаи и многими другими, составив­ шими вместе золотой фонд в истории среднеазиатской тюркоязычной лите­ ратуры; наконец, четвертый период развития литературного среднеазиатско­ готюркского языка —это период, который пришел на смену чагатайскому и связывается уже всецело с современным литературным узбекским языком. Эти периоды определяются Самойловичем на основании тогдашнего состояния разработки темы и трактуются как разные этапы развития одной и той литературной традиции. Отсюда, между прочим , следует, как вполне возможное, что староосманский и староазербайджанский литературный язык уходят своими корнями в Среднюю Азию и Казахстан, откуда могли быть вынесены под давлением кочевых орд, предводительствуемых монго - ло-тюрками , они —семена среднеазиатского тюркского литературного языка . Во всяком случае, несомненно , что ко второму, золотоордынскому , или кыпчакско-огузскому периоду относится зарождение основной массы со­ временных тюркских языков (Тюркологическийсборник. М., 1978. С. 6 ,8 —27). Бул ю а турштанудыц барлык мвселелерш шешкен жок, Кремльдщ турктерге карсы империялык саясаты, оган мумкш ш ш к бермедг Оныц кептеген шеюрттер1 «пантюркистер» деп атылды, кугын -сурпнге тустг Олардыц ¡илнде б!здщ агаларымыз Кецесбаев Смет, Асфандияров Санжар (1889—1937), Жубанов Кудайберген (1899—1938) болды. Кешнп екеу1 «халык жауы», «п антюрки стер» деп жазыксыз атылып кетштг Ал Смет Кецесбаев «ултшыл адам», партиямыздыц ты саясатын бузды деген сылтаумен гылым академиясыныц вице-президент! кызметшен босатылды. 1951 ж. К,ызылор- дага жер аударылды, партиядан шыгарылды. 1953 ж. Сталин кайтыс болган - нан кешн, Алматыга келуге руксат берыдь Бвл1м бастыгы, кешн «Ты жене едебиет» институтыныц директоры болып тагайындалды. 215
Ертедеп араб 0pi6iMeH жазылган колжазбаларды, "пл меселесш, турштануды большевиктер улкен саясатка айналдырды. Мен кеш нп отыз жылдан 6epi Фарабидщ туындыларын жарыкка шыгаруда коп киындыктар керд1м, партиялык ceric те алдым. Шыгыс тшдерш быетш юсшерд1 жогары багалаймын, олардыц ен,бектер1 ете ауыр. Сондыктан бабамыздыц «Жулдызнамасын» аударган iHuiepiMe: М а к суж а, Серсенб1ге тагы да улкен алгыс айтамын, денсаулыктарын мыкты болсын, келешекте де, рухани, мэде- ни мураларымызга улес коса бер1щздер. Будан 20-30 жылдай бурын Фараби бабамыздын, ецбектерт аударганда, бул меселеге улкен мен берд1м. Ол кез- де Алматыда, букы Кдзакстанда араб тш н жаксы бшетш философиялык ецбектерд1 аудара алатын б!рде 6ip маман болтан ж ок. Больш евиктер ондай Kicmepfli 1940жылга дешн-ак кырып бтрген. Ал сол кездеп, менщ жазгандарым топтастырып айтсак былай: «без­ условно, имеются трудности при переводе и издании трактов аль-Фараби, которые осуществлялись компетентными специалистами А.В. Сагадеевым (Москва), А.Дж. Шариповым, А.Л . Казибердовым (оба из Ташкента), К.Х . Таджиковой (она после окончания восточного факультета универ­ ситета Узбекистана, с 1987 г. работала в Институте философии и права), Б.Я. Ошерович (прибыла из Москвы) и др. Они непосредственно осуществ­ ляли перевод с арабского на русский, затем на казахский язык. Были и такие переводчики, которые недобросовестно и пренебрежительно относи­ лись к духовному наследию тюрков, в том числе и казахов, потому они не заслуживают того, чтобы называть их имена. Многие рукописи сочинений в результате неквалифицированной пере­ писки и долгого хранения трудночитаемы, отрывочны и т.п . Они хранятся не только в Санкт-Петербурге, Ташкенте, но и во многих зарубежных городах (Каир, Лондон, Стамбул, Калькутта, Бомбей, Мадрид, Тегеран, Берлин, Бра­ тислава, Лейден), в частных коллекциях, что очень затрудняет их получение. Для переводов и издания использованы тексты рукописей аль-Фараби, хра­ нящиеся в институтах востоковедения в бывших АН СССР и Узбекской ССР, из братиславской рукописи (Чехословакия), а также арабские издания тес­ тов в Каире, Бейруте, Хайдарбаде, Ан каре, Риме, Берлине, Лондоне и др. Трудность усуглублялась тем, что, по мнению арабов, согласной осно­ вы слов и общей синтактической схемы достаточно для передачи только общего смысла и гласные при письме опускаются. Вот почему, как правило, арабский текст содержит только семьдесят пять процентов смысла, а ос­ тальные двадцать пять процентов должны быть восполнены читателем. Следовательно, можно знать значение каждого слова в предложении и по­ нимать син такси ческую конструкцию , но все же колебаться между двумя абсолютно противоположными толкованиями. Подобные затруднения вста­ ют не только перед арабскими учеными, даже сами арабы могут подчас 216
впасть в ошибку, если только они не знают устной традиции, восполняю­ щей написанный текст. Кроме того, следует учитывать естественные лекси ­ кографические трудности и текстологические ошибки, проистекающие от невежества, невнимательности переписчика, которым арабские памятники ввиду особенностей своего-письма подвержены еще более, чем рукописн ые памятники другихчлитератур. Октябрь тоцкерюше дешн казак даласында араб эршмен жазылган шыгармалар кеп тараган. Мундай туындыларды халык ©те жогары багала- ган. Оларды пайгамбардын c©3i деп есептеген Бекасыл Биболатулыныцайт- кандары ж эн е ecuerrepi, тек аллан ын буйрыгы гана емес, сол замандагы халыктын кекей тесп мэселелерг TypiKTepre (олардын ¡гшнде кеш пещц- лердгцде) мындаган галымдары, гажаптуындалары, колжазбалары болган. Олар кайда? Осы ютаптын алгысвзшде былай айтылган «BipiHiui дуниежузшк согыс кезшде Бекасыл ата сумдыктыц келе жатканын анык сезген... алты канат уй толган ютаптарын eKi туйеге тендеп, тауга апарып тыккан екен». Бул айтылган сездердщ шындыгын делелдейтш 6ip -eKi мы- сал. Осыдан, ею -уш жыл бурын Оцтустш Казакстанда жасырын жердеп тау тастын арасында Куран, Мангыстау ещршде арабша жазылган ондаган колжазбалартабылган . XVIII гасырдын ортасында Турюстанда улы туркмен ойшылы Мунтам Кули eKi жылдай турып, онда бгрнеше медресе, мектептер, ютапханалар болганын айтады. Кептеген колж азбаларды окиды, зерттейдк Бул каланы ондагы Ахмет атамыз кешенесш —ислам д М н кабылдаган ха- лыкТардыц журеп , акыл-ой шогырланган Мекке, Мединеге Тецест1редг Турюстанда болгандыгын: Муктам Кули, езш е бакыт конган уакыт деп есептецщ, онда Каз1ретэулиешцхикметтершен нэралганын айтады. Бекасыл бабамыздын «Жулдызнама» ецбепн е суйенсек, ол Kici Мекке, Медине, Бухара, Хивада болган Ахмет атан ын хикметтерш жэне баска да ецбектерш окыган, зерттеген, халык арасы нда уагыздаган. 1864 жылы орыс эскерлер1 кешенеге зецб1рекпен 12 рет ок атып талкандайды, ондагы тайка- занды гана емес, жуздеген колжазбаларды, Куранныц ютаптарын жинап алып, Петербургкаж1бередг Мешптер, медреселерталкандалды. Осындай жагдай барлык жаулап алган елкелерде болды. 2002 жылы Алматыдагы гылыми кггапхананыц 70 жылдыктойына арналган шыгармада былай деп жазылыпты: «Многие ценные арабо-тюркские рукописи и книги после за­ воевания Россией среднеазиатских ханств: Бухары, Хивы и Коканда, а затем после Октябрьского переворота, были вывезены в Петербург и Москву. Поэтому не случайно среди пятидесяти стран, где сохранились подобные рукописные фонды (40 тыс. томов), СССР оказался на четвертом месте. Самые богатые фонды тюрко-арабских рукописных кни г сосредоточе­ ны в библиотеках и частных собраниях Турции - около 155 тыс. томов. Д а­ лее по убывающему количеству томов следуют Египет - свыше 80 тыс., 217
Иран —60 тыс., С С СР —40тыс. и т.д. Всего более чем в 50 странах хранится п орядка 600 тыс. томов тюрко-арабской рукописи, представляющих копии 100—150 тыс. сочинений...» (Бурабаев М.С. Китапхана имедресе в средневековом тюркском мире и среди казахов. Алматы: Мура ( Наследие), 2002. С. 122 —168). BÍ3 —казактар еткен жаксыларымызды, адал адамдарымызды элпеш- тей, мадактай алмаймыз. Мундай касиеттерге езбек, тэж1к агайындардан уйрену кажет. Егер Бекасыл Биболатулындай даналары болса, ала такия- ларын аспанга лактырар едг Kepuii Ресейд1, кеш нп он бес жылдын ¡пднде, большевиктер кудаланган жуздеген, мындаган галымдардын, саясаткер- лердщ, генералдардын, Романовтардын урпагына дейш актап, мадактап жатыр. Мысалы, бурын «богослов» деп журген Бердяевты —XX гасырдын улы дiншiл философы дережесше кетердг Онын кггаптарын мындаган да,- намен бастыруда, мурасына арнап диссертациялар коргалды. Ал 6Í3 ше? «Жулдызнама» си якты туындаларды, ел1м1з егемендж алган- нан кеш н гана, жарыкка шыгаруга мумюнщк жасалды. Меселе мынада, ел1 де империялык, турштерге карсьл, ой-п ш рден айырылмай журген адамдар- га бул гажап енбек унамауы мумкш. Мен осы кггаптын алгысезшде жазылган п!к!рд1 келтсрешн: «Теуелаз- дшпен келген ек1 асыл муранын (Казбек бек Тауасарулынын «Туп тукиян- нан 03ÍMe шейш», Этейбойдак Тшеукабылулынын «Шипагерлж баяны») тагдырынын 6ipa3 таласка тускеш мол1м. Жогалып, табылган кымбатымыз- га куанудын, 6ip-6ipÍMÍ3fleH суйшпп сураудыц орнына, «жер астынан жiк шыкты, eKi кулагы t í k ш ы к т ы » деп ере турегелгешм1зд1, cay басты сакинага салып, артын дау-дамайга ай налдырганымыздын eKÍHimi ел i де естен кеткен ж ок. Осынын 6epiH ecKepin, epi em6ip кумен тумасын деп, еруактын кула- гын боска шулатып алмайык деп, Бекасыл Биболатулынын колжазбасы- нын факсимельесш коса жариялап отырмыз» (6 бет). 10-12 жыл бурын еткен орынсыз дау-дамайга epÍKCÍ3 мен де катыстым. Казыбек бек Тауасарулынын «Туп-тукияннан ез1ме шейш» деген ютабы Алматыдагы «Жалын» баспасында, 1993 ж. келем1416 бет болып шыкты. Буган куанган юсыерден repi, ере карсы болгандар кеп болды. Непзп ай- ыптауш ылардын гылыми лауазы мдары да бар. Олардын птарлер1 мынадай: 6ipÍHiui, Казбек бек Тауасарулы деген «галым», еулие, батыр, когам кай- peTKepi казактар арасында бол маган. Егер ондай k í c í болса да жогарыда ай- тылган енбект1 жазуы m y m k í h емес, ce6e6i ол кезде —XVIII гасырда казак­ тар ондай дережеге жеткен жок?! E k í h l j u í улкен соракы айып. Бул ютаптын авторы «Жалын» баспасынын дайындап берген еткен бабаларымнын атагын шыгару ушш, icTereH Балга- бек Кыдырбекулы, тагы тагылар осындай дерекп птрлерд1 жазып жур- гендердщ уйымдастырушысы, демеун па де болды. Енд1 айтуга болатын шыгар, ютапка карсы ккллердщ жанына катты тиген сездер, мыналар: 218
«Шапырашты Казыбек бек Тауасарулы —XVIII гасырда ом!р сурген, ар- тындагы урпакка улкен мура жазып калдырган адам. Сонын, б!зге ез!рше жеткеш —«Туй-тукианнан оз1ме шешн» атты штабы. Автор —жас кезшен Букара, Самарканд, Шам, Багдат, Ыстамбул, Рим калаларында окып, еде- биет, тарих, астрология, музыка, кескш деу салаларынан коп б ш м алган жан. Оган коса ел! уилн урыста калмак батырларына карсы каскайып, жек- пе-жекке шыгып, ей гш Анырак^й согысында улы жуз колына бас болып, душпанды жер жастандырган батыр да. в ш ресе бул кггап —казактын жон,- гар шапкыншылыгынан оз жерш калай азат еткенш баяндау жоншен ез1рге еш тендеш ж ок б!рден-б!р сол заманнын сырын ашатын дара туынды. Казыбек бектщ к1табы —халкымыздын тарихына талай-талай тын бет косатын кггап. Муны окып шыккан ерб1р адам, сез жок езш щ казак екен- д т н мактаныш тутады. Б1з бшмейтш, бымей оту!м!з мумкш жагдайлар- дын; б1з бурын да бшетш, б1рак кайсысы шын, кайсысы жалган екенше коз жетюзе алмай журген дереКт1н акикатына бул к!тап айгак болып, автор оз коз1мен корген ман п касиетп тарихи окига аныкталды, талай козкарас кайта калыптасады, талай тын еа м халкымыздын тарихынан т ш сп орнын алады. Бул —ор казактын тор1нде, ерб1р ул-кыздын журепнде сакталуга тш сп кггап. Жамал баба К арты баласынын, Жалайырдан шыккан Кадыргали Косымулынын, Дулаттан ш ыккан Мухаммед Хайдар бабамыздын, Эбшгазы ханнын к1таптарынан мунын куны мен манызы артык болмаса, б!р де кем емес; ал казактын Ж онгар шапкыншылыгынан ©з жерш калай азат еткенш баяндау жон!нен вз1рге еш тендеа жок, б1рден-б1р сол заманнын сырын ашатын дара штап. Бул кггапка мен кол типзген жокпын (Балгабек Кыдыр- бекулы —М.Б.) ондемед!м де, окушыга калп ымен жетсш деп ойладым. Б!рл жарымды араб, парсы создер!нетус1н1к берд!к. ЕндШ одш-казы окырман- ныноз! болар деп жорамалдаймын. Балгабек Кыдырбекулы, Казыбек бектщ ©з ю н д т н е н шыккан урпагы ( К,азыбек бек Тауасарулы. « Туп тукряннан взше шешн». (2,3 ,2 2 беттер)). Тауасар бабамыздын туындысы шыга сала колыма туст!. Мен «Былым» баспасынан жарыкка шыгуга дайын турган Фарабид1н «Тандамалы енбек- тер!н!н» алгы созше Казбек бек жене Фараби туындыларынын рухани ундесттн, халкымыздын ши де жарык кормей жаткан коптеген муралары- нын бар екеш н пайымдадым. Тауасарулы нын 400 беттен артык кггабына, кы скаш а (уш-торт бет) орыс т!л!нде н еп зп тужырымын айттым: «Имя аль-Фараби было широко извест­ но казахам, но его труды, написанные в основном на арабском языке, были недоступны читателям. Их знали только отдельные люди. Так, выдающийся ученый, философ, историк, государственный деятель и дипломат Казыбек бек Тауасарулы (1692—1776), пробыв около восьми лет в странах Ближнего Востока, глубоко изучил и перевел многие труды аль-Фараби. Более чем 219
через двести лет, в 1993 г. впервые опубликована книга Казыбек бека «С древности до моих дней», написанная в 1776 г. Вней много внимания уделяется наследию аль-Фараби . В этой работе бек часто называет Абу Насра «мудрым предком», «нашим предком», «дедом» и т.п . Особое влияние на цего оказали философские, социально -этические , эстетические трактаты мыс­ лителя. Однако, признавался он , труднодоступными оказались сочинения по математике и тригонометрии. Казыбек беку импонировали многие идеи Абу Насыра: положения об управлении государством, нормы общественного поведения , взаимо­ отношения между простыми людьми и администрацией, накопление и уничтожение богатства, приведение общества первым правителем госу­ дарства в состояние гармонии, организация взаимопомощи между людь­ ми и т.п . Восхищаясь энциклопедичностью наследия философа , бек с го­ речью замечает: что толку от того, что написанные в основном на араб­ ском языке труды выдающегося предка знает он один. И сетовал «Когда мудрые советы аль-Фараби дойдут до казахской степи , кто их будет рас­ пространять, или они останутся достоянием только арабо -персидской общественности». Не каждому природа дает способности и мудрость, как аль-Фараби , пи­ шет бек, но тем не менее люди , живущие после своих предков , должны , казалось бы, быть более образованными и цивилизованными . Однако на деле мы не знаем того, что знал наш предок , поэтому и отстали от других народов. «Если, как у просвещенных народов, были бы у нас школы и медре­ се, то воспитали бы молодое поколение на идеях (учениях) аль-Фараби , Махмуда Кашгарского, Юсуфа Ахмета Ясави . Как было бы прекрасно, если освоить хотя бы сотую часть или пусть даже каплю их мудрости». Считая, что много поучительного в философском учении мудрого пред­ ка остается недоступным нашему народу, Казыбек бек , отдав все свои сбе­ режения переписчикам, привез некоторые его рукописи на родину. К сожа­ лению, во времена джунгарского нашествия они были утеряны . С горечью он в своей книге вопрошает, будет ли теперь возможность новой поездки в Багдад и Дамаск за находившимися там рукописями. Не только в философии, логике , поэзии , но и в математике и астроно­ мии, подчеркивает бек, Абу Насрбыл весьма просвещенным. Никто с ним не мог соперничать (сравняться): ни Афлатун (Платон), ни Афтулемайус (Птоломей), ни Эуклейдис (Евклид). Сам предок наш считал гениальным только Аристотеля и преклонял перед ним голову. ВДамаске Казыбек и его напарник Утеген посетили большое городское кладбище, где он прочитал молитву над могилой аль-Фараби . На ней не было надгробного камня, надсмотрщик объяснил , что он взят для реставрации надписи. 220
Всю свою жизнь, пишет Казыбек бек, он руководствовался идеями аль- Фараби, Юсуфа Баласагуни , Махмуда Кашгарского и Ахмеда Ясави, и они всегда оказывали на него только плодотворное влияние. Он также постоян­ но разъяснял другим, что наши предки учили стойко переносить трудности на пути к достижению цели, и чтобы их учения не ушли в забвение —надо их изучать. А чтобы быть счастливым, надо помнить слова мудрого аль -Фара­ би, который считал, что им можно стать , только применив к потребностям жизни твердо усвоенные различные виды знаний и искусств. Сам Казыбек бек считал, что хорошая одежда изнашивается , богатства истощаются или достаются другим, а вот полученные знания становятся не только твоим, но и достоянием родного народа, в этом он видит великое счастье. Казбек бек писал: «Приходится сожалеть, что трактаты (рукописи) на­ ших великих соотечественников аль-Фараби , Юсупа Баласагуни , Ахмета Ясави, Махмуда Кашгарского находятся в Тегеране, Багдаде, Стамбуле... Когда наступит день для изучения в мектебах, медресе хотя бы фрагментов их трудов, они принесут великую пользу казахам» (Аль-Фараби. Избранные произведения. Алматы: Гылым, 1994. С. 5 ,1 8 ,1 9 —20). Тагы да Фарабидщ «Тандамалы шыгармаларына» алгы сезшде былай деппш: «Ученые Средней Ази и и Казахстан а уже в 20-е годы начали прояв­ лять большой интерес к деятельности и жизни аль-Фараби . Родина и колы­ бель тюрков —Туркестан , писал Мустафа Чокай , впитавший значительное влияние арабо-персидской духовной жизни , дал общемусульманской куль­ туре и науке ряд блестящих имен. Среди наиболее крупных и имевших влия­ ние на развитие научной мысли в Европе он называет Абу Насра. «В вы ска­ зываниях Фараби о происхождении человеческого общества, —пиш ет М ус ­ тафа, те же самые мысли , что много столетий позже изложены Ж .Ж . Руссо вего «Контра Совиаль». Далее имеются странным образом приближающие­ ся к некоторым совсем недавним концепциям Ницше мысли о роли насилия и силы вобществе. «Но отношение к силе и насилию и оценка их роли в обществе у Фараби совсем иные, противоположные, чем у немецкого фило­ софа» (См. : Чокой-оглы Мустафа. Туркестан подвластью Советов. Алматы: Айк,ап, 1993. С. 118). Ол кезде Мустафа Совет жауларыныц касында болган деген угым, б1здщ зиялыларымыздыц арасында басым болды ( «История Казахстана: белые пятна» дегенмак,алалар жарык, корд/. Алма -Ата: Казахстан, 1990). Редакци - ялык алканы баскарган академик М. Козыбаев . Кгтап 15 м ыцдана болып таратылды. Ол кезде кандидат , каз1р гылым докторы жана Казакстан тари- хыныц 4,5 томдарыныц кейб1р тарауларын жазып журген Павел Сергеевич Беланньщ «Правда о Тюркестане» и «Тюркестанском регионе» деген келемд1 макаласы шмкты. Мен н епзп такырыптан аулактап кетпм бе? Фарабидщ «Тандамалы ш ыгармалары» жарыкка шыга сала, ¡ле-шала «Казахстанская 221
правда» (1995,26—27 сентября) газетшде од кезде Абай атындагы педагоги- калык институттын тарих кафедрасынын менгерупвсц гылым докторы, про­ фессор Б. Ермуханов ертедеп тарихка арналган , б1рнеше улкен макалалар шыгарды (серия статей), ол ктс1 Жет1суда 2—3 мын жыл бурын турган тай- паларга: кацлыларга, ошресе уйсшдерге жаман айыптар татады: бузакы- лар, саткындар дегенге дешн барды . Бул автор тарих мэселесш койып , Каз­ бек бек туралы терю туаш ктердщ борш карап, Фарабидщтандамалы шы- гармаларына алтысез жазган Философия институты Фарабитану бел1мшщ мецгеруцлсц профессор Бурабаевка ею айып такты: б1рш1ша, Тауасарулы дуниеде, Шыгыс елдершде болтаны мумюн , б1рак, ол 18—20 жасында, Фарабидщ, Аристотельдщ , Баласагуннын , Ибн Синанын енбектер1н керсе де оларды оки алмады, тусшбедп Оган дайындыгы жок болатын . Ал, Бура- баев Казбек бектщ дорежес1н оте котер1п ж1берген, т.е . идеализует «его личность». Ею ш ш сц —Бурабаев «реабилитирует, восхваляет «врага наро­ да» Мустафа Шокая. Мен «Казахстанская правда» газетшщ редакциясында юТейтш В. Ми­ хайлов («Хроника Великого Джута» деген кггаптын авторы, ол кезде редак- тордын, орынбасары), Кукушкин Юрий —жауапты хатшы, Добрата Л .бол!м мецгеруипсг Солармен сейлескешмде олар былай дед1: макаланныц и еа - Уважаемый автор —«тарихты ет е б!лг1р к1с1» макала шыгар алдында б!з академик М. Козыбаевпен акылдастык (советовались), сейчас у нас свобода слова, плюрализм мнений , Казахстан встал на путь демократии Вы можете тоже выступить в нашей газете...» Мен олардыц айтканына бармадым, уакыт шындыктын акикатын шыгарар деп ойладым. Б1раз уакыт еткен сон «Казахстанская правдада» КазПИ-д1н профессоры «оригинальный» макалаларынын иесше жауап рет1нде тарих гылымынын докторы Момбет Койгелдиевтщ макаласы шыкты. Ол ертедеп уйс1ндер, олардын урпактарынынтарихына коскан улкен улестер1 туралы жазды. М. Койгелдиевт1н шюршше: «Статьи Б. Ирмуханова затрагивают принципиальные проблемы отечественной историографии». Ч то касается характеристики усуней как ненадежных, «упорных в пороках и в жадности», то здесь следует признать, что Б. Ирмуханов без всякой критики восприни­ мает показания ханьской историографии, для которой некитапский мир - «дикие варвары». Не выдерживают критики и утверждения Б. Ирмуханова о бесследном исчезновении усуней и о том, будто «вся дальнейшая история» их «состояла из мелких распрей, доносов, измен и предательских убийств». Кто так отзы­ вается о целом народе, государственном образовании? Последовать приме­ рам великоханьской или европоцентристской исторических школ —дело несложное. 222
Казактардын рухын кетеретш, тарих саясатын калыптастыратын тел дуниелер1м1зд1 неге дэрттемейм 1з? 1956 жылы болган коммуниста партиянын XX съезшде, еткен -кеткен зорлык-зомбылыктардын берш Сталинге жаптык , жылдар ете , айыптын берк тоталитарлыкдоу1ргетен нерсе болып шыкты. Ал, бул бул ма ултгык санамызды уландыруга, еткен -кеткен тендес1 жок, бай рухани муралары - мызды жоккашыгаруга, оларды каралауга, ез1м1здщ казак-кызыл кешрдек - тердщ (коммунист-интернационалист) агайындарымыздында улес1 ете зор. Мен, орысша айтсак: «профессиональный» философпын. Б1рак кептеген б1здщ зиялы агаларымыз, достарымыз, эс 1ресе едебиетпллер философтар- ды жек кередг Осыдан ею-уш жыл бурын , Ираннан келген б1р окымысты Нурболат Ыдырысов (сол елд1н Алматыдагы елш ш ктщ медени орталы- гында 1стеген) радиодан да, теледидардан да, макалаларында да (маган да ке)пц) «Казактардын жер1 кен, бай ел екен , б1рак езж щ улттык филосо- фиялык, рухани муралары жок екен » дед1. Мен ол юЫге ренж1гендей болдым, кеп ойландым, уакыт керсетт1 ол агайыннын айтканы дурыс екен. Большевиктер империялыктюрктерге карсы саясат журпзушщ себебш 12—13 жылдын (1928—1941) ¡шшде арабша окудан латыншага кешт1, одан кешн кирилицага ауысты. Сонымен мын жылдык, рухани , медени , д1ни, ты байлыгымыздан айырылдык. ОГПУ сакшылары арабша, латынша жазба- ларды ертедк оларды оки алатын к1с 1лерд1н бер1н жойды, атты, асты. 20—30 жылдардагы кунделжт! басылымдардын беттер1нен «корениза- ция партийно Советского аппарата» деген сездер туспейтш . Баскарушы мекемелерд1 «казактандыру» деген магынада. 1с ж узш де аткарушы орын- дардынбер1 шовинистж (сионистж) пигылда турган Еуропадан келген «ма- мандармен» толтырылды. Бул компания Голощекин заманында ерби тустг Б1рен-саран арабша бшетш жогаргы лауазымды бауырларымыз (Нуртас Ондасынывты айтам) еск1ше бшмеген боп, келген кужаттарга «в архив» деп кол коя бертть Нуртас агамыздын керегенд1г1 осьща емес пе? Ол к1с! тота- литарлык жуйе куйрегеннен кей1н, пенсияга шыгып алып , ертеден дайын- дап журген гой «арабша-казакша» тагы баска енбектерд1 буркыратты. Тоталитарлык заман куйрегеннен кей1н Н. Ондасынов (1904—1989), бы- лай деп жазды: Б1ршнл —сонша жыл ел баскарганда, накактан жала жауып, киянатка барган емеспш, арым таза; екшнп — 1937-38 жылдардагы каралы кундерде, боздактарды атып жатканда, б1р кагазга кол койган емесп1н, сен- бегендер архива актарып керс1н, колым таза; унпннй —адамдарды жер - ш1лд1кке, атага, руга, жузге бел ген емесп1н, жуз1м таза. Кремльдщ «орта гасырлыкартта калган ем 1р1мен арабизммен» куресуи нщсаяси, идеологиялыкмеж бар. Тюрктерд1н, онын ¡ишнде казактардын тш н , ой ойлау жуйесш (менталитетш) тазартты, орыстандыруга дайын - дады Откен замангы еулиелер1м1здщ жазгандары тугы аттарын умыгтырды. 224
оньщ орнына батыстын гуламалары Кант, Гегель, Фихте тагы тагалар п айда болды. Мысалы Алматыдан (радиотеледидардан) батыстын компо- зиторлары, артистер1 туралы кеп хабарлар берш п турады, сонымен ултгык санамыз калай дамиды? Кейшл кезде жазган енбектер1мнщ б1ршде, теменп деректерд1 келть ршпш: в 30-х годах Главлит (основной орган советской юстиции) развил бурную деятельность по искоренению документации, изданий в особеннос­ ти на тюркских языках... С помощью Главлита в спецхранах уничтожалась неугодная литература, перечень информации, представляющей тайну... «В перечне тайн 1936 г. насчитывалось 372 позиции, в 1937 г. к ним приба­ вилось еще 300. В 1938 г. были объявлены политическими вредными 10375 706 книг; 223 751 плакатов на национальных и иностранных языках, уничтожены 55 514 газет и журналов» ( История цензуры в России XIX—X X вв. М., 2001. С. 339). Бул айтылган шыгармалардыц ¡гшнде буюл Алаш -орда зия- лыларыныц, Бекасыл сияк,ты эулиелер1м1здщ кептеген енбектер1 бар едп Кремльдеплер, неден, юмдерден корыкты, олардыц шюршше, сырткы жаулармен куресер алдында, немютж фашизммен, содан кешн империа- листж Америкамен согысу ушш, ¡шю жауларды «пантюркистердЬ>, «троц- кистердЬ немесе Америка колдап отырган сионистерд1 жою керек. Большевиктердщ арасында да корегецдер болган. Б1р мысал, В. Молотов- тыц академик И.Павловка жазган хатынан, «чего стоит, например, одно про­ тивопоставление таких представительниц «культурного мира,» как импери­ алистических держав —Англии и Соединенных Штатов, огнем и мечом про­ кладывающих себе путь к мировому господству и загубивших миллионы людей в Индии и Америке, а также и теперь ни перед чем не останавливаю­ щихся, чтобы охранять интересы эксплуататорских классов, —противопо­ ставление этих капиталистических государств нашему Советскому Союзу, спасшему от гибели миллионы людей путем быстрого выхода из войны в 1917 году и провозглашения мира и успешно строящему бесклассовое соци­ алистическое общество, общество подлинно высокой культуры и освобож ­ денного труда, несмотря на все трудности борьбы с врагами этого нового мира». Председатель СНК Союза СССР 2 января, 1935 г. (К,арацыз: Своевре­ менныемысли или пророки в своем отечестве. С. 95—96). Кешнп влемде болып жаткан халыкаралык жагдайга ой жэне коз жупрт1ндер. Ал ещц Сталиннщ жеке басыныц, казак зиялыларына олардыц рухани в м 1рте каты сты бар ма? Ол к!с1 ел1м1здщтарихы мен мэдениет1мен 1918 ж. бастац араласты. 1925 ж. «Акжол» газет1 туралы хатында былай дедк «Я ре­ шительно против того, чтобы беспартийные интеллигенты были допущены к делу борьбы на политическом и иделогическом фронте. Я против того, чтобы беспартийные интеллигенты занимались политическим и идеологическим 225
воспитанием киргизской молодежи. Не для того мы брали власть , чтобы политическое и идеологическое воспитание молодежи предоставить бур­ жуазным беспартийным интеллигентам. Этот фронт должен быть оставлен целиком и без остатка за коммунистами»... (К^арацыз: Казахстанская правда. 1991,31 мая, No 2104). Сталин айтканын ютедц тез арада улт зиялылары жумыссыз калды. Олар- ды кудалады, жер аударды, турмеге жапты . 1940 ж. дерек бойынша 290 мыц- нан аса «халык жаулары» (Кдзакстан бойынша) атылды. Оларды ултка болген жок, «троцкистер», «пантюркистер» деген лакаппен жазагатартты. Патша заманында казак даласында араб эршмен жазылган шыгармалар едэу1р тараган. Мундай туындыларды халык ©те жогары багалаган. Оларды пайгамбардын сэз1 деп есептеген Бекасыл бабамыздыц айткандары жене есйеттерц тек алланын буйрыгы гана емес, сол замандагы халыктын коКейтест1 мэселелерк Бекасыл Биболатулы езшщ касиетп дугаларын, замандастарына, эаресе келешек урпактарга арнайды. Зиянкестердщ , Шыгыстан болса да, Батыс- тан болса да, Оцтустштен болса да , Солтуст1ктен болса да, дейд1 эулие керегендшпен сырын аштым, барлыксикырлардьщ жолын кест1м. Киямет куш келмесш, ал келешек урпактарым бейкам болмандар, айдай жаркырап ем!р сур1ндер, адал ецбекпен мол олжага жет1ндер, узыкгумырлы болын- дар. Эулие жастарга акыл салатын , неше турл1 дугалардыц, баяндардын, сырын ашып бередк Адамзат баласын согыс кундершен сактасын дейдг Бекасыл эр сагаттын, куннщ , айдыц , жылдыц аспандагы жулдыздардын сырын айтканда, Фарабид1н астрономияга, математикага арналган ецбек- терш окыганы айкын кершш тур (Карацыз: «Естественнонаучные тракта­ ты» аль-Фараби . Подред. БурабаеваМ.С. Алма -Ата: Наука, 1987). Б1зге жеткен ютабында Бекасыл бабамыздыц «Наурыздыц белпсЬ>жэне «Наурызнама» деген ею ецбеп юрген. Кек карга он бесшде келер, Жиырма еюсшде Кун мен тун тецелер. Бул кезде жыл есеб1 бершер. Хамал мен сэу1р Отыз б1р куннен келер, Сэу1р юргенде бэйбшек шакырар. Наурызда дейд1, эулие тарих жаца жыл болып басталады . Одан эр1 эр айдын аты, келетш уакыты , мелшерц гылыми -астрономиялык тургыдан баяндалады. Егер: Мухаррам серсенб1ге келсе, Епншшк мол болтай, Кыста кар калын болгай. 226
Жаз Ke3i жацбырлы болгай. Ел-журт жаксы болгай... (Бекасыл Биболатулы. «Жулдызнама». 101—118 беттер). С. То/шггь/ровНаурызмейрамынказактарежелдентойлаган, 1914 ж. «Айт» деген елешнде былай деген: Жер жузш кек шеп басып, турленгендей, Кызарып бэйшешектер гулденгендей, Кшнш кыз, келшшек жаркылдайды, Bip турл1 жана турмыс турге енгендей. Шаттыкта oui ашынкы бала-шага, Оларды ecipKeüai камкор ана. Жастар да ©з безмен кырындап жур. Буран бел, жас свулемд1 eciae ала. Эр уйдщ тшегенге eciri ашык, Шаттык бар, жамандык ой кетпен кашып, Сойган кой, берген кымыз курметше Байлар да кердендейд1 алшан басып. (С. Торайгыров. Магынасызмеш 'т . Алматы . 1953. 33 —34 беттер). Казан тенкер1с1нен кешн тур1к халыктарынын ежелден келе жаткан мейрамы «Наурызга» катер твида Бул мерекеге журт кеп жиналатын , боль- шевиктер осыдан корыкты. Эр жерде кенес ек1мет1н1н ек1лдер1 «Наурыз- ды» атауга тиым сала бастады. Бул мерекен1 жактаушылардын 6ip iH m i ката- рында зиялыларымыз болды. Мартайы казакша «наурыз» айы деп аталады деп жазды Мухаметжан Сералин( 1872—1929). Марттын 22-ci кун1 наурыз кун1. Бул кун баягыдан бермен казактьщ жыл басы гып устап келе жаткан вдет1. Бул кун1 казак халкы наурыз кеже асып, наурызнама беретш кун . Самарканнын кек тасы ерид1, жана жыл келд1 деп казак кариялары айтады. Сейт1п наурыз куш казактар y m iH улыктайтын зор кун болып баягыдан бермен карай келе жаткан кун. Б1ракжыл басын наурыздан бастап санар жалгыз казактарда гана, взбек- терде гана емес, жер ж узш к халыктын бвр1нде де бар десек бекер болмас. Жалгыз-ак эр кауым наурызды вртурл1ше улыктайды. Наурыздын булайша улык кун болуыныц туп ce6e6i мынау дейд1 Сера- лин: мартта кун мен тун тенелед1 де, жылынады . Кузд1 куш суыктьщ ызга- рынан ел1п калган табигат аспаннан куйылган жылынын эсер1мен кайтадан т1ршед1. Кар еридц, квл бузылады , езен , сай тасиды . Кек шыгады . Дуниен1н жуз1 жана тускен кел1ншектей кулпырып, турлен1п кетед1. Желюлдеген кек шеп, гулденген орман агашы , неше турл1 жупарланган бейшешектер, сафраныц хош nici кыстан кысылып шыккан адамзаттын болсын, жан -жануардын болсын бойын жазып , кец1л1не коштыктус1ред1. Табигаттын, осы керюнен баЬар алган шайыр: 227
Адамзат сайран етер кенш жай, Сеюрш ойын салар кулын мен тай. Кой манырап, сиыр мещреп шат болады, Тасиды KYpкipeciп езен мен сай, — деп эщд ыктиярсыз шыркап ж1бередг Табигаттын жацадан т1ршп жумыска юрюкен курметше адам баласы б!р куши тагайындап, ер журт ездершщ ьщгайына карай , юрген жылга ездершше еам берш, курметтеген . Казак халкы мал баккан шаруа халык. Казактын мал багу шаруасы та­ бигаттын турл1 езгерю калпына байланысты. Сонын ушш казак табигаттыц долы мшездерше мойынсунып, кул болып келген . Март айында казактын малы телдейдг Б1р малы шаруанын екеу болып, юр1с юретш ай. Сонын ушш казакта наурыздын кад1р1 таты да артыгырак. Наурыз соз1 —парсы сезк «нау» —жана, «руз» —жыл деген сезден алынган ( СералинМ. Топжарган: Шыгармалары. Курастырган Т. Обд/рахманов, Алматы: Жазушы, 1985.164 —165 бб.). Наурызды колдап жазушы, акындармен б1рге партия-кенес кызмет - керлер1 де коптеген макалалар жазды. Белгш когам кайраткерк казактын елкелш партия комитетнпнсекретары СултанбекК^ожановез улесш косты. Сондай макалаларынын б1р1 «Енбекпп казак» газетшщ 1925 жылгы 23 март кунп санында «Токпак» деген едеби, буркеншек атпен жарияланган «Наурыз туралы» ойлары. 22 март —Наурыз мейрамы , Куншыгыс халкына тепе мейрам кылып етюзу салт болган кун. Муны кеп быпштер дш мейрамы деп жиренш , лажы болса куртып ж1беру керек деп сопышылсынып, анкау елге арамза молда- лык согатын казак коммунист жолдастар да бар екен. Наурызга арналган намаз жок. Наурызда курбан шылынып , куран окылмайды . Наурыз —жыл басы. Наурыз —кун мен туннщ тенелш, куннщ асып кетш бара жаткан уагына дел келетш мейрам. Наурыз мусылмандыктан бурын шыккан мей­ рам. Наурыз ел шаруасымен кун керш , табигат шарттарына турмасы туды- рып отырган мейрам. Журт кысымшылыктан кысылып , малы жут каупы- нан кутылып, аман калган малы балалап , корасы кебешп жаткан . ездер1 епн шаруасына кам кылып, касиегп жаз маусымында байлыгын молайту- дын, табигатгын шп турган кезшде колынан келгенше кеп ещдрш калудьщ шарасын ютеп, абыр -сабыр болып жаткан ел шаруаларыньщталабы козг - ан, ен кещлд1 уакыты —кектем . Сол кектемнщ басы —Наурыз . Ел шаруаларынын Наурызды мейрамдайтын себеб1 осы дейщ Кожанов. Жердш б1з журген беткешнде 22 марттын мейрам болуынын, жыл басы саналуынын жалпы ардактайтын, жалпы куанышпен етюзетш куш болуы­ нын ешб1р бшпштер есектерл1к келюпейтш жер1 жок. Бул наурыз еш коммунистщ «деретш сындырып , намазын бузбайтын» мейрам: ондай ел 228
турмысынан тым кол узш кеткен коммунисток вулиелт езшен баскага кереп жок, ©зше де зиянды. Журттын пайдалы салтын , кур салт екен деп, жаман - дау, журтган шыккандыктан баска пайда бермейдг Наурыз мерекесше, халыктыц ежелп салтына карсы шыгудан улкен надандыкжок. Казакстанга уксаган ел шаруасы мемлекетшщжалпы халык мейрамы деп уюмет белплеген мейрам кундершщ ¡шшде Наурыз ен еске- pyлici болуы керек. Бупн —буюл Казакстаннын мейрамы . Токпак . 22 март, Орынбор. Наурыз туралы М. Дулатов, С. Денентаев тагы баскалар келемд1 мака- лалар жазды. Олардын бэршде Бекасыл эулием1здш рухы, дем1 бар ( «Жара мектеп» журналы (1927,3 —4 ,65—66 беттер)). «¥лыстыц ¥лы куш наурыз» деген атпен Магжан Жумабаевтын макаласын басты. Эр халыктын езшше жана жылы, жыл басы болады . Кдй уакытта, кай халыктын , сол уакыттын шаруа жагдайына карай белпленген. Азияда жана жыл —жазгытурым, казак ел1нде —22 -сг Кай елдщ жана жылын алсак та непзшде шаруашылык жагдай болады. Дш осер1 жана жылдарда аз, жоктын касы болса, молдалардын мал табу ушш жалган кондырмасы (надстройка). Казак жана жылы дш эсершен таза. Бул куш ешб1р кулшылык, дш эдеттер1 жасалмайды. Бар болганы ел б!р- б1р1мен кер1сш: «Жасын кутты болсын!», —дейдг Жан,а жыл куш казак кун райына карай алдагы жазды ракатты, ракатсыз болады деп болжау жасай - ды. К,ар тез кете ме, жаз жылдам бола ма деп болжау жасайды . Жана жыл куш казак эдетшше эр уйде казан, казан коже пкпршедк Журт б1рш-б1р1 кутгыктайды. Мше, казактын жана жылынын барлык манызы —шаруашы­ лык маныз. Казак жана жылы —жазгытургы кун мен туннщ тенелген куш (22-март) болады. Жана жылдын ертешне жарык , жылы кун карацгы суык туннен узара бастайды. Бул ретген казак жана жылы гылым койнына да барып ю р т калады. Казак жана жылын «Наурыз» дейдг Наурыз эулиенш , энбиенщ аты болмаса керек. Наурыз кун райын , шаруа ынгайын дурыстап зерттеген 6\р шонгал, «окымаган астроном» казактын , я туржтщ аты болуга керек. Сондыктан казактын наурызы —дш мейрамы емес, дейд1 М.Жумабаев турмыс мейрамы, шаруашылык мейрамы , гылыммен байланыстырып , когамга пайдалы ип ¡с жасайтын, ауыл адамдарын топ -ж тмен уйымдасты - ратын мейрам ету керек. Наурызды окыту программасына еншру керек . Жастар уйымдары, партия уялары наурыздан баска ел тонайтын молдалар, елд1 адастыратын дш мейрамдарына карсы койып, халыктын басын , денесш дш дуасынан куткаратын, сактайтын упт -насихат журпзу керек . Ауылдын коз1, кулагы —мугал1мдерд1, жас буын окушылардын вркендеуш , жана - жана татымды жемютер беруш шаруашылыгынын жана жолмен шгершеуш тшейм!з. 229
Зиялыларымыздыц айтуын жогарыда ешюм тындамады, халыктын, тари- хи дестурше карамады, Кремльдщ ше1ш м1мен наурыз мейрамы букш Ресей бойынша токтатылды, тек кец еспк империя куйрей бастаган сон 80-цц жылдардыц аягында кектем жене шаруашылык, мейрамы тойлана бастады. Турштерге (олардыц ¡нпнде кеш пенд ыердщ де) мындаган галымдары, гажап туындылары, колжазбалары болтан. Олар кайда? Осы кггаптын алты сезшде былай айтылган «Б1ршцл дуниежузш к сотые кезшде Бекасыл ата сумдыктын келе жатканын аны к сезген... алты канат уй толтан ютаптарын ею туйеге тендеп, тауга апарып тыккан екен» (5 бет). КПСС-тын XX съез1 (1956 ж.) откен-кеткен зорлык-зомбылыктардьщ берш Сталинге жапса да, партия Лениншц есиеттерш орындай отырып улттык сана-сез1мге куресп удете тусти Эртурл1 сылтаулар мен идеологиялык курест1, Кенес деу!ршде тутан, тербиеленген, жас казак, зиялыларынатне бастады. 1975 ж. ел-Фарабидщ 1100-дын туган жылына дайындык рет1нде «Устаздыц кайтуы» деген атпен (орыс тш нде: Возвращение учителя) курастырушылар: Мурат Ауезов, Б. Тайжанов, спец, редактор А. Касымжанов, кггап дайындап жатты. Б1рак бул туынды кенес цензорларыныджарлыгымен баспасдан («Жазушы») шык- пай калды. Мен сол кезде жазтан шюр1мде былай деппш: «Видимо, партий­ ным цензорам не понравилась мысль Касымжанова о том, что марксизм- ленинизм «усвоил и переработал важнейшие достижение двухтысячелет­ него развития человеческой мысли... в том числе гуманистический идеал, идущий от аль-Фараби и Ибн-Рушда...» . Аль-Фараби дорог нам, людям XX века, прежде всею потому, что внес крупицу собственного обоснования в фундамент нравственного определе­ ния идеала человеческой жизни. Стремление способствовать достижению человеческого совершенства пронизывает все наследие мыслителя. Именно поэтому мы не можем воспринимать это наследие как устаревшее (Возвра­ щение учителя. Алматы: Жазушы, 1975. С. 115 —127). Советские цензоры увидели коварное в том, что идеи аль-Фараби «О равной способности всех людей» послужили предвестником учения Гель­ веция, а Маркс и Энгельс это заимствовали у него. Получается основопо­ ложники марксизма-ленинизма переняли многое и у аль-Фараби, выходца давно стертого с лица земли Отрара. Подобного «издевательства» над вели­ ким революционным учением коммунисты не могли допустить. Соверш ен но не устраи вали блюстителей «превосходства идей марксиз­ ма» те положения и мысли о национальном сознании, изложенные Муратом Ауэзовом в его небольшой статье. «Возвращение имени и трудов Великого Учителя, на свою «прародину», —п исал он, —стало возмож но впервые за всю историю казахского художественного (национального —М.Б.) созна­ ния с такой остротой и актуальностью ощутило неизбежность восхождения 230
на альпийские высоты человеческой духовности» (Там же. С. 183 —187). Само собой разумеется, идеологи партии никак не могли допустить , что духовное наследие, казахов , еще в раннем среднековье , благодаря усилиям Абу Насра развивалось в русле событий общечеловеческой истории...Сам он был феноменом масштаба мировой культуры... Вот краткое изложение «на­ ционалистической статьи Мурата Ауэзова» ( Фараби в литературе и искус­ стве Казахтана). С тех пор, как впервые в Казахстане прозвучало это имя —Абу Насыр Фараби, успело подрасти целое поколение людей, которые воспринимают его привычно, в ряду других имен великих сынов нашей земли . Многие поэ­ ты посвятили ему стихи. Талантливый прозаик Д. Досжанов написал о нем повесть. Один из лучших казахских драматургов Ш . Хусаинов в соавторстве с О. Бодыковым предложил алмаатинскому театру юного зрителя пьесу «Фараби», постановка которой стала значительным событием в жизни казахского театра; научно-популярный фильм о ее творческом наследии создал кинорежиссер А. Машанов . Образ Фараби волнует воображение скульпторов и художников. В эти же годы специалистами по истории общественной и философской мысли Казахстана были переведены фундаментальные исследования по изу­ чению научного наследия Фараби. Труд их отмечен признанием в широких научных кругах и признательностью со стороны массового читателя. Нет необходимости выяснять, кто первым —ученый или художник — нашел в архивах всемирной истории блистательное имя великого земляка и решился ввести его в контекст истории духовной культуры казахского на­ рода. Уместнее задаться вопросом: удается ли это намерение? Проблема интересует нас, прежде всего, в связи с литературой и искусством . Мы вряд ли сумеем ответить на поставленный вопрос без уяснения некоторых осо­ бенностей исторического жанра в современной казахской художественной культуре. Духовное наследие принадлежит нам в той мере, в какой мы им овладе­ ваем. В Казахстане осознание этой истины стимулировало развитие куль­ турного движения 60-х годов, главным содержанием которого явилось ин­ тенсивное изучение и попытки художественного осмысления древней и сред- невекой истории народа. Исследовательский пафос лег в основу литературы и искусства исторического жанра этого периода. Писатели , художники , со­ здатели кинофильмов и театральных спектаклей —все, кто в струе законо­ мерно пробудившегося интереса к прошлому окунулись в море историчес­ ких фактов, были вынуждены совмещать творчество с изысканиями . В ряде случаев художественные произведения брали на себя миссию историческо­ го, этнографического и других видов знания о прошлом , поскольку состоя­ ние последних в то время не удовлетворяло возросшей, в связи с общим 231
ростом национального самосознания, потребности в просвещенности отно­ сительно собственной истории... Но постепенно, пишет Мурат Ауэзов , в масштабах общекультурного процесса в республике, вызревала потребность в концептуальном , реалис­ тическом осмыслении прошлого. С другой стороны , становилось очевид­ ным, что освоение истории художественным сознанием не может осуще­ ствиться без основательного изучения ее наукой. Знание должно быть на­ учным, чтобы творчество стало подлинным —этот вывод, подтверждающий взаимозависимости форм общественного сознании, был актуален для од­ ного из периодов развития исторического жанра в современной казахской художественной культуре. В последние годы в Казахстане появились труды ученых, в которых объектом углубленного изучения стали различные грани традиционного культурного наследия. Историки , археологи , этнографы , специалисты по эстетике, этике , истории общественной и философской мысли , фолькло­ ристы, в процессе всеобщего культурного движения осознавшие свой долг быть создателями не только подлинного, но и популярного знания , предло­ жили вниманию читателей работы, в которых представлена более полная и объективная картина, прошлого . Художественное творчество , благодаря этому обстоятельству, избавляется от необходимости быть «всеведением», получает возможность участвовать в историко-культурном просвещении народа средствами, соответствующими его собственной природе и специ­ фике. Именно теперь литература и искусство обретают способность , проницательно вчитываться в страницы истории, постигать и критически переосмысливать их глубинную сущность, брать на вооружение ценности, заключенные в духовном опыте народа. Экскурс в историю жанра нам был необходим, во-первых, для того, что­ бы косвенным путем высказать неудовлетворенность решением образа Фа­ раби в существующих произведениях литературы и искусства и попытаться дать объяснение причинам неудач. Во -вторых , чтобы выразить и аргумен­ тировать уверенность в том, что выполнение этой задачи вполне под силу современной казахской художественной культуре, которая по существу нынешнего своего состояния готова к осмыслению самых значительных и самых сложных страниц национальной истории. Если пристальней вглядеться в судьбу Фараби в художественной памяти его далеких потомков, можно обнаружить явление , которое , с учетом вы­ шеизложенного, может показаться парадоксальным . Чем основательней изучают Фараби специалисты, тем заметней остывает в отношении к нему художественное сознание. Чем явственней проступает из глубины тысяче­ летия величественная фигура мыслителя, подчеркивает М. Ауэзов, тем мень­ ше энтузиазма слышится в песнопениях в его честь. Дело здесь , видимо. 232
вовсе не в том, что литература и искусство сочли свой долг перед памятью великого соотечественника выполненным. Реальный , достоверный Фараби оказался намного сложнее, чем все те локального значения события и лич­ ности, относительно которых литература и искусство научились просве­ щать современников. Перед современным казахским художественным сознанием, хотя и об­ ретшим за последние полтора десятка лет навыки осмысления биографии живших в отдаленное историческое время предков, но в мерках, чаще всего родовых и племенных кумиров, Фараби с его поразительной судьбой , с его выдающимися знаниями возник как джинн, выпущенный из лампы Аллади- на —феномен масштаба мировой культуры . Прошла счастливая пора не­ ведения, приблизительного , по возбужденным и настойчивым слухам , представления о Фараби, давшая простор для вольных интерпретаций его судьбы и степени родства с казахским этносом. Ученый, занявшийся исследованием сложных обстоятельств жизни и творчества Фараби, тогда еще молодой Мурат Ауэзов заявляет , сообщили много достоверных сведений, осмысление которых требует от современно­ го художественного сознания активизации его интеллектуальных возмож­ ностей. Можно понять чувство смятения , охватившее деятелей литературы и искусства после первых восторгов и ликований. Но ясно, вместе с тем, что возникшее замешательство может быть преодолено лишь в результате ста­ новления качественно новой ступени в художественном освоении прошло­ го, а именно —способности рассматривать собственное духовное наследие в русле событий общечеловеческой истории. Если вспомнить , что культур­ ное движение 60-х годов имело своим следствием не только творческое ос­ мысление отдаленных пластов истории, но и через связь с культурными борющимися народами Азии и Африки выход к острейшим социально-по - лити-ческим , идеологическим, духовным проблемам современности , мож­ но сказать, что литература и искусство Казахстана имеют определенные предпосылки для решения этой задачи. В художественном воссоздании образа Фараби, видимо, следует учесть предостережения и рекомендации, высказанные академиком АН СССР Б.Г. Гафуровым и членом-корреспондентом АН КазССР А.Х. Касымжановым . «Неполнота исторической картины, —пишут они, вчастности, —связанной с воспроизведением эпохи, в которую жил великий старец , скупость сведе­ ний о его биографии не дают права на раздувание сенсаций, спекуляций . Последние вообще чужды науке и вредят делу подлинной популяризации. Точно так же попытки обрисовать образ аль-Фараби за счет более или менее трафаретных остро-рыцарских элементов без глубокого проникновения и действительного знания его жизни и творчества лишены настоящего истори­ ческого колорита и мало дают в познавательно-эстетическом отношении . . . 233
Не столько внешние эффекты, сколько внутреннее напряжение мысли , дра­ ма идей должны быть в центре внимания» (Там же. С. 184 —185). Разумеется, каждый художник волен в выборе темы , в ее художествен­ ной интерпретации. Однако существуют объективные критерии оценки про­ изведений литературы и искусства. Критерий общественной значимости является одним из них. Когда речь идет о сокровищах духовной истории народа, роль этого критерия возрастает многократно . Мы обратили свои взоры на прошлое, чтобы в процессе его осмысления окрепнуть для лучшего понимания современности. Воссоздание образа Фараби в художественном творчестве, являясь задачей, успешное осуществленние которой возможно в условиях мобилизации духовного потенциала современной культуры, яв­ ляется одновременно испытанием уровня зрелости последней и школой, способствующей ее дальнейшему развитию. Труды Фараби приближают к нам философское и общекультурное на­ следие греческой античности, мусульманского и западноевропейского Ре­ нессанса. Если вспомнить , что арабоязычный мир эпохи Фараби вобрал в себя знания, выработанные и втаких очагах мировой цивилизации, как Индия, Иран, станет ясным , что, вводя его наследие в историю духовной культуры нашего народа, мы сталкиваемся с необходимостью мыслить в масштабах крупнейших историко-культурных категорий . Возможно , впервые за всю свою историю казахское художественное сознание с такой остротой и актуальностью ощутило неизбежность восхождения на альпийские высоты человеческой духовности. Философское учение Фараби родилось в атмосфере антихалифатских народных движений. Обращение плеяды средневековых мыслителей арабо­ язычных мира к античному наследию, их неустанные усилия по изучению, систематизации, обогащению научного знания носили закономерный , ис­ торически глубоко обоснованный характер, потому что подлинное знание во все времена является не только благородным, но и эффективным оружи­ ем борьбы. Об этом со всей убедительностью свидетельствует научно -фи­ лософское наследие Абу Насра Фараби, оказавшее сильнейшее влияние на умы его современников и последователей. Спустя столетия , когда в памяти человечества обрел реальные очертания поступательный процесс утверж­ дения человеческого разума, эпоху, в которую жил Фараби , назвали в соот­ ветствии с качеством, которое он и его единомышленники ей придали, — эпохой «жизнерадостного свободомыслия» (Ф. Энгельс). Случайно ли то обстоятельство, спрашивает и отвечает М. Ауэзов , что выходец из Отрара, неспокойной тюркской окраины Халифата, выдвинулся в число крупнейших мыслителей своего времени? В какой мере в характере мышления, в формировании мировоззрения и философских убеждений Фа­ раби сказывается то, что он был личностью на рубеже культур? Является 234
ли он, с его философией , ядро которой составляют космогонические идеи, историческим аналогом Иосифа Флавия, написавшего в период завоевания Иудейского царства римлянами «Псалом гражданина Вселенной»? Не есть ли жесткое, ироничное , неприязненное , хотя и не лишенное известной доли внутреннего преклонения, отношение к нему крупнейшего мусульманского теолога, получившего громкие титулы «обновитель веры» и «довод ислама», перса по происхождению , Газали продолжением и моди­ фикацией древнего антагонизма Ирана и Турана в условиях нового социаль­ ного образования —арабского халифата? Когда-нибудь наука, основательно изучив культурную атмосферу пра­ родины Фараби, исследовав характер духовных исканий среды, в которой он оказался в годы зрелости, сумеет обстоятельно ответить на эти вопросы . Что же касается художественного (национального —М.Б.) сознания, то оно, в силу своей специфики, имеет право задумываться над этими и аналогич­ ными вопросами, уже сейчас. Важно только , чтобы оно действительно было сознанием своего времени, чутким к его запросам и верным идеалам искус­ ства ( Тамже. С. 183 -187). В ту пору, в 60—70 годах, считал Мурат, чувство смятения охватило дея­ телей литературы и искусства, можно добавить , и стратегов Кремля . Не устраивало идеологов империи неоднократное повторение в этой книге по­ ложения о том, что восточные народы, в том числе тюрки , способны созда­ вать превосходные приборы, лаборатории , делать выводы по сложнейшим вопросам философии истории, в состоянии сохранять и приумножать свое духовное наследие, они внесут громадный вклад в интеллектуальный про­ гресс всего человечества (Там же. С. 196-197). Судьбе этой книге не помогло даже обращение тогдашнего президента Академии наук Ш. Есенова (автора одной из статей сборника) к члену по­ литбюро ЦК КПСС Д.А . Кунаеву —снять запрет на выпуск в свет книги «Возвращения учителя». Советские цензоры оказались сильнее члена П о ­ литбюро, «личного друга» Л .И. Брежнева, десятитысячный тираж книги был уничтожен. Ал ещц Сталиннщ жеке басыныц, казак зиялыларына олардыц рухани ом1рше катысы бар ма? Ол юш ел!м1здщтарихы мен мвдениет1мен 1918 ж. бастап араласты. 1925 ж. « А к ж о л» газет! туралы хатында, кайталап айтам, былай дедп «Я против того, чтобы алашординские интеллигенты занима­ лись политическим и идеологическим восстанием киргизской молодежи. Не для того мы брали власть, чтобы политическое и идеологическое вос­ питание молодежи предоставить буржуазным интеллигентам. Этот фронт должен быть оставлен циликом и без остатка за коммунистами (К,арацыз: Казахстанская правда. 1991,31 мая, No 2104). 235
Будан кешн Сталин не ютедц Троцкийдщ соз1мен айтсак: « ¥лы косем Гегель мен Маркстын диалектикасымен рухтанды, Лениннщ есиеттерш Гитлердщ фашистж тосшдер1мен жузеге асырды». Мундай сездерд1 Муста­ фа Шокай да айткан. Сталин тек кана улт зиялыларын кугын-сурпнге салган жок . 1924—1925жыл- дары, Ресейдщ тюрктерге карсы империалиста саясатын «право нации на самоопределение» деген жалган лакаппен буркемелеп Орта Азия халыкта- рын республика, облыстарга болшектеп ж1бердк Олардын б1ртутастыгын жойды. Буган карсы шыккан Бокейханов , Байтурсынов, Тынышпаев, Рыс- кулов, Шокай тагы баскалар , партиянын улттык саясатыныц «душпанда- ры-пантюристер» деп жарияланды. Откен гасырдьщ 20—80 жылдарына «жоюга» жаткызган ютаптарды сак- таган юсшер «халык жауы» немесе солардыц сыбайластары деп жазага тар- тылган. 40-жылдардын басында, Сталиннщ атына тускен б!р хатта былай деген: «Коймаларда коптеген араб, латын ерп1мен жазылган ютаптарды, газетгерд1 окитын юсшер болмаган сон жойып (ортеп) ж1бердж». Буган улы кесем риза болады. Согыс алдында арабша окитын юсшер калмаган . Озбекстанда б!р ауданныц хатшысыныц ушнде «К,уран» жэне баска «п антю ркистж» одебиеттер бар деген ОГПУ -га дерек туседк К1таптар та- былады. Тез «уп т к» (тройка) жиналып хатшыны ату жазасына буйырады, бала-шагасын «халык жауыныц туыстары» деп жер аударады. Артынан тексерш корсе, кезшде Нез1р Терекулов баскарган 1926 ж. Кецес халыкта- ры. Москвадагы баспасында , араб эршмен таспага тускен Маркс пен Энгельспц «Коммунистж партиясынын манифеа» екен. Архивтер Сталиннщ ерекше камкорлыгында болган. Ол —«не трогайте архивы» (онда ж1бермендер дегеш) «архивы —это джинны в бутылках». Сон - дыктан болар, коптеген кужатгар ерекше фондтарда сакталады («особо сек­ ретный») спецхрандарда, ондагы деректерд1 ешюмге де бермейдг Президент Путин, архив женшде, Сталиннен асып кетп . Ресей империясыныц 300 жыл- дан бер1 жиналган кужаттарын 2005 жылы жуздеген галымдардыц карсылы- гына карамастан, б!р орыннан (уйден) баска жерге кеипрдГ Мунда улкен саясатбар. К,аз1рп заманда, Ресейдщаймактарында , улттык сана, кадрлар осе бастады. Олар оздершщ ата тепн , халкыныц тарихын бшпп келш архивтердеп кужаттарды зерттей бастады. Империяныц буратана халык- тарга жасаган зорлык-зомбылыктарын кордь Буган тусау салу ушш ен «утымдысы» (эффективный) сол архива копиру керек болды. Тагы б1р айтатын норсе НКВД, ГКБ -нщ коймаларында ол1 де болса, шац басып жаткан Алаш зиялыларынын баска да мындаган кандастары- мыздыцтуындылары бар (Мысалы: 2 0 0 2 ж. МэскеудеАшнин ФД . , Алпатов В.М., НасиловД.М. «Репрессивная тюркология: 1917—1940жж.») деген кызык ецбек шыгарды. Э ю ж ц т а ©те коп кырылган, казак зиялылары туралы аз 236
жазылган. Б1здщ тэуелс1з ел!м1здщ еткен кездердеп «халык жауы», «пан- тюркистерге» арналган кужаттарды сактайтын орындар ете аз мал1мет бер- ген. Ал Элихан Бекей 1922 жылдан бастап, жазыксыз атылганга дешн , куш - туш Москванын. чекистершщ «багуында» болыпты. Б1раконын «делосын», кужатын Ресейдеп КГБ архившен таба алмапты. Ол Алматыда жок . Екшнп мысал. Казбек , Бекасыл тагы сондай кептеген бабаларымыз енбектерк колжазбалары (тартып алынган немесе туыстары тапсырган), Кецес партия архивтер1нде мол болды. Мен 1965—1968 жылдарда партия тари- хы институтында ага гылым кызметкер болып ¡стед1м. Онын коймаларында орыс тшнде гана емес, 60 (алпыс) мын 1920 ж. 1940 жылгадешн, араб эршмен жазылган хаттар, улкен -улкен колжазбалар «ерекше бел1мшеде» («спец- хранда») сакталды. Б1рак, оларды окитын арабша танитын кызметкерлер жокекен. Ал сол кезде, партиянын, ерекше камкорлыгына алынган 20 т а к ­ ты юсп Маркстщ «Капиталын», Л ен ин нщ , Хрущевтщ , Брежневой енбек - терш куш-туш аударып жатты . Казакстанда тоуелаздш алганнан кешн ол «ерекше архив бел1мЬ> кайда кеткешн , бар ма, жок па кам быед1? Онда, ка- зактардын XIX—XX гасырдагы, мумюн одан ертедеп тарихы, медениетк куй - жеш, кас1реттер1 туралы б1ршцн колдан (из первых рук) шыккан деректер оте коп. Оларды модени , рухани мураларымызга кашан косамыз . Осы туста, Сталиннщ казактарга жасаган зорлык-зомбылыктары тура­ лы тагы айта кетешн. 1931 ж. ¥ л ы далада, 40 млн. аса мал кырылды , 3 млн. жакын казактар елдг Бул окига тарихка «кыпшактардын, ен соцгы кеш жылы» деп юрдг Ашаршылыктан зорлап етшзген , коллективизациядау - дан, жаппай репрессиядан озер калган халыкты «¥лы кесем» алдап-сулап екшип Дуниежузшк согыска айдап салды. Мундай согысты кермеген , дай - ындыгы жок жас боздактар жаппай кырылды. Бул аз болгандай , 1943 ж. Панкратова мен Абдыхалыковтьщ басшылыгымен жазылып ютап болып шыккан «Казак ССР -нщ тарихы» (1-том) ежелп доу1рден каз1рп заманга дей1н деп аталатын енбект1 «орыстарга карсы» («антирусский») деген бага берд1. Бул кезде, жуздеген мын, казактар «Сталин ушш», «Отан удин» деп кан майданда кырылып жатты. «Правда», «Известия» газеттершде жогаргы енбек туралы тер1с, улттык пигылда жазылган ютап деп бага да берипп журдк 1944 ж. Казакстан б1рнеше жуз мын «сатылган халыктар» деген лакап атпен ежелп Кырым, Кавказ , Едш бойы (немютердО тургындарын кушпен жер аударды. Бул аз болгандай согыс б1тер б1тпестен сионистерге, ултшыл- дарга карсы курес дами туст1. Онын ¡р1курбандарынын б1р1дарынды галым, профессор Ермухан Бекмаханов болды. Казак консерваториясынын дирек­ торы профессор Ахмет Жубанов жумыстан босатылды, онын бауыры Кудай - берген Жубанов халык жауы деп 1937 ж. атылган , 1951 ултшылдар деп Казак университетшщ ректоры Телеген Теж1баев жене академиянын президент! 237
Каныш Сатпаев та кугынга тусти Булар жеке каралатын меселелер. Голо - щекин атылар алдында (1940ж.) былай деген: «самое страш н ое это в ели ко­ русский шовинизм в белых перчатках». Согыс б т а м е н улы державалык саясат Кенес Одагында удей туей, ©зшщ шьщырау бшгше ж егп . Кызыл Армияныц жогаргы колбасшыла - рынын алдында, 24 майда 1945 ж. , сойлеген соз1нде Сталин былай дед1 «...рус­ ский народ является самым выдающимся из всех других, проживающих в СССР, и в этой войне заслужил всеобщее признание как руководящая и цементирующая сила в борьбе против фашизма. У русских людей ясный ум, непоколебимый твердый дух и терпеливый характер, и их вера в советское правительство привела к победе над германским фашизмом» (Царацыз: Тань Жунь Цянь. «Национальные противоречия ираспад Советкого Союза». Вестник пединститута. Хэбэй: Шизцячжан, 1994, No1. С. 23). «¥лы косемнщ» бул сезь нен кешн елдеп ултаралык карым-катынас нашарлай тустг 1949 ж. Кремль - де, Т. Дмитриевтщ курметше берген конакасында Сталин былай дед1 «Б1з халык жауларын жет1 атасына дей1н табамыз, кудалаймыз». Айтканын 1стед1. Сталиннщ т1келей катысуымен ете купил жагдайда, казак жер1 (Семей он1р1) атомдык кару-жаракты сынайтын орынга (полигонга) айналды. Жуздеген мын казактар зардап шект1, жер1, ауасы , суы ластанды . Бул аз болгандай, Кызылорда облысында (Байконыр аймагында) дуниежуз1нде тендес1 жок космодром, биологиялык сынактар салына бастады , атомдык жарылыстар республикамыздын коптеген ощрлершде отк1з1ле бастады. Сталиншцтапсыруымен 1948—1950 жылдар арасында, казактарга —жал- пы тюрктерге карсы, кеш1р1м жок ек1 зомбылык 1стелд1. Б1р1нш1с1,1948 ж. жаз айында согыстан кей1н жанадан осш-онш келе жаткан 60 казак зиялы- ларын 14 ИЛ ушагымен Мэскеуге, гылыми конференцияга катысасындар деп апатка ушыратгы. Мен сол к1с1лерге арналган, ол кезде Коминтерн аланы деп аталатын (каз1р ол жерде Б. Мус1репов атындагы жасосп1р1мдер театры орналаскан) мындаган ю а катыскан каралы жиынга катыстым. 1948 ж. Шыгыс Турюстанда (Синцзянда) казак-уйгырлар бастаган улт- азаттык курес жец1скежетт1. Олартэуелс1з мемлекетболамыздеп Мескеу мен Пекинн1н кел1с1м1н сурады. Алпыс шакты к1с1н1 Кремльде ©те жаксы карсы алды, Сталинн1н ©з1конактармен жуздес1п, жылы С0йлест1. Твуелс1з, жеке дара мемлекет болуларынды колдаймыз дед1 «улы к©сем». Б1рак «буган ол юсшщ улы досы Маоцзедуннын кел1с1м1 керек». Шыгыс турк1стандыктар Пекинге ушып шыкты, ертещне ТАСС -тыц хабары берицд, белен километр 5и1кте ушактехникалыкжагдаймен апат болды. Осылай ек1 империянынулы косемдер1 Шыгыс Туркютан халыктарына тендес1 жок кастандык жасады. Осы кунге дей1н кейб1р к1с1лерд1ц аузынан Казбек Тауасарулынын, Отейбойдак Тлеукабылулыыыц «Шипагерл1к баяны», А хмет Яссауидщ хикметтер1, Фарабид1н трактаттары, Бекасыл эулиенщ , Мухамет Хайдар 238
Дулатидыц казактарга «катысы жок» деп айтатындар бар. Мен солардын ортасында журмш. Б1р мысал, осыдан ею жыл бурын «Философия жэне саясаттану институтынын» тылыми Кенесшде философия гылымыныцдок- торы, профессор С.Ю . Колчигин: «Фарабидщ казактарга катысы жок» деп сокты. Мен оган мундай «реплика» философия тарихын бшмейтш шыгыста- ну гылымдарымен хабары жок ю а айтады дед!м. Ал директорымыз ундеме- умен калды. Мше сондыктан бiздiн еткен гуламаларымыз туралы агылшын, турж, орыс, баска тшдерде кеп мел!метгер жариялап туруымыз керек, олар- дын енбектерш оку жоспарларына, окулыктарга юрпзген жен , сонда тана халыкаралыктылыми айналымгатуседь Келешек буындарымыздын жадында сакталады. Ахмет Ясауи, Баласагун бабаларымыздыц дуниеге, адамга, дшге, бутюл шмдершщ мазмунын айтып жату мумкш емес. Дегенмен , Бекасыл адамзат- ты, дуниеш жаратушы галамат куш бар деп санады , адамзаттын келешеп - бостандыкта, барлык т!рш!лж иелер1 теуелдш кте болуы кажет. Мундай жагдайга енбек жене шындык пен алланын аркасында акикатты аныктау- мен жетуге болады. Гылыми мураларды игеру деп мол каражат б ол т , уран тастап, улттык медениет1м1зд1 дамытатын улплерд! жинау, басып шыгару- дьщорнына, Платоннын , Аристотельдщ , Гегельдщ , Канттын , Бердяевой , таты баска батыстын «бшмкойларынын » енбектерш шыгарудамыз. Бул калай? Бутан себеп б!здщ медени, тылыми ею мш ш к басщыларымыз евро­ поцентриста питылдан шыта алмай жур. Улттык мураны , откен гуламала- рымыздын енбектерш бшмейдц менанбейд!, немкурайды карайды. Сондык­ тан котамдыксанамыз ел! кенестж деу1рден алыстатан жок. Мысалы жотары б!л!м! бар мамандардын кандидаттык, докторлык дис - сертацияларыныцтакырыбы казактарихынан, рухынан ете алшак . Б!здш туламаларымыздын котамдык, философия, саясат, медениеттуралы такырып- тардыцорнына европоцентрист!к батытка умтылады. Кешнп 15 жылдан бер1, теуелаздж алтанымызта карамай котамдык тылымдардан корталтан диссер- тациялардыц 90—95 пайызы казактардьщ улттык, патриоттык ой -ор!сше, намысына, бой кетерш келе жаткан мемлекеттж тшм!зге катысы жок. Н. Бердяевка , В. Соловьевка, таты баска батыстын туламаларына арна- лтан конференциялар, семинарлар болып турады , ал улт зиялыларымыз кайда? Неге булай европоцентрист!к багытта «ой-ор!с!м!з дамып барады?» Б!ршш1ден, «устаздардын» басым бол!г! десе болады, батыстык питылдан шыта алмай келе жатыр. Философтарды дайындайтын Фараби атындагы университет жене Абай атындагы педагогикалык университеттерд!н рухани жагдайлары б!зден де томен. Б!здет!л! орысша, м!нез-кулкы, фамилиясы (аты-жон! тус!н!кс!з) галым- дар кеп. Кейде тылыми Кенесте казакща сойлесен «регламент» деп столды такылдатып немесе «не забывайте официальный язык» деп кояды. Еюншщен , 239
жогаргыдай болатын ce6e6i «кой дейтш Кожа, эй дейтш Эже жок», идеоло­ гия тагы да жок, «свобода волеизъявления, демократия» деген угымдар казак- тардын, рухына зиянын типзуде. Сонда б1здщ рухымыз не болады, келешекп уысында устайтын жасосшр1мдер1м1з кандай тел1м-тврбие алады . Б1здщ Кецестщ Mymeci философия гылымынын докторы, профессор, Орал каласындагы 6ip жогары оку орнынын кафедра менгерунпа Тыекжан Хасенов, 6ip сейлеген сез1нде (стенограммасы бар), былай деЩц ол, Абай- ды, Шек0р1мд1 жэне баска казак галымдарынын енбектерш тусшу ymiH оуел! Гегельдц Кантты окимын. 0 3 i «Гегельдщ историзмнен» кандидаттык жоне докторлык диссертациялар коргады (гылыми жетекияа академик Жа- байхан Абдильдин). Булар «Гегельдщ тарихнамасы» Германияны фашизмге алып келгешн бше ме екен? Кецес заманында д1шм1зге, ойымызга 0бден сщген евроцентриспк, Ресейдщ жаксылып буркелеген тюрктерге карсы саясатынын, зардабын тез уакытта жоя алмау 03iMi3re байлан ысты. Улкен кесел ©з1м1здщ ¡ш!м1зден шыкты. ОГПУ , НКВД , КГБ кызметкерлершщ аркасында, —деп айтылган «Репрессивная тюркология» деген ютапта, согыс алдында казактардыц арасында 6uiiMi бар, сауатты Kicuiep калмаган. Профессор Тастановтыц «Формирование советской казахской интеллигенции» деген ецбепнде 1940ж. жогары оку орындарына тусетш, орта мектептерд! 6iTipreH, он -ак казак баласы болады. Мундай дереетч кецестж цензура калай ж1берд1 екен? Элемде тендем жоктулгаларымыздан, асыл мураларымыздан айырылдык. Олар- дын аты-жошн умыттырды, енбектерш вртедь Ал Keft6ip кызыл кещр-дек коммунистер жанып турган отты урлеп, оны удете TycTi. Bip мысал, фило­ софия гылымынын;докторы, профессор Касым Бейсембиев (1919/1920-1980), осы KiciHin баласы Тимурдыц айтуына Караганда, Касым агамыз торелер- ден екен. Казак халкыныц XVIII—XX гасырлардагы когамдык, саяси, фило- софиясына арналган, 50—70 жыддар аралыгында он шакты, монографиялар- ды шыгарады. Ертедеп деректер , колжазбалар , б1рен-саран ютаптар Пе- тербордан, Казаннан , Москеуден алдырылды. XVIII гасырда ©Mip сурген Бухар жыраудан бастап, Мустафа Шокайга дей!н (олардыц катарына Гасп- ринский де бар) тугелдей улттык зиялыларымыз, хан , султандарымыз, 0улиелер1м1з караланды, беттер!недак жагылды. Олар феодалдык заманды коргагандар, ацсагандар, монархистер, д!ни жын-шайтандарды мадактаган, ултшылдык, пантюркист1к-кертартпалык багыттагылар деп айыпталды. Партия Касым агамызды ©те жогары багалады, нагыз маркстж , таптык тургыдагы галым деп есептедг Ол Kici ©гкендеп коптеген казак зиялыларынын ¡согамды тану философиясына, ой -niKipiHe кудайшыл-мистикалыкбагыт - гагылар ед! деп аныктама берд! жоне «долелдедЬ>. Mine осыдан бастап 6i3fli философтарды, баска зиялылар , ocipece одебиетш1лер жек коре бастады. Бейсембиев Тауасарулыньщ, Бекасыл оулиен!ц ецбектер!н бшмегенше 240
кудайга шушр, себеб1 оларды да монархистердщ, ултшылдардыц , мистик - тердщ катарына косар едп Бейсембиевтщ ецбектер1 эл1 де болса ютап сорелершде тур, оларды студенттер, кандидаттык, докторлык атакка умтылушылар пайдаланады . Себеб1 ол дау1рге арналган баска философиялык шыгармалар жок. К1тап- тарыныц бор1 орыс тшнде шыкты. Мше солардыц т1з1мп Общественно- политические взгляды Абая Кунанбаева. Алма -Ата, 1954; Мировоззрение Абая Кунанбаева. Алма -Ата: Изд-во АН КазССР , 1956. 172 с.; Из истории общественной мысли Казахстана второй половины XIX в.: (О мировоззре­ ниях И. Алтынсарина и Ч. Валиханова). Алма-Ата: изд-во АН КазССР , 1957. 212 с.; О социально-политических и философских взглядах казахских про­ светителей. Алма -Ата: Об-во «Знание», 1958. С. 54; Идейно-политические течения в Казахстане конца XIX —нач. XX в. Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1961.380 с. идр . Бейсембиевтщ ецбектер! мындаган данамен шыккан, жастарымызга, кейб1р галымдарымызга, жалпы казак когамдык санасына кер1 эсер етт1, оларга сщген ой-птрден , ол1 кутыла алмай журм1з. 1989-1990 жылдары партия Алашорда интеллегенциясын (Элихан Бокейден) баскаларын акта- ды, ецбектерш шыгарды. 1991 ж. Кенестж империя куйредг Б1рак «больше- виктерд1н жауынгер идеологы» Бейсембиевтщ кептеген ецбектер1 жана тоуелаздщ дэу1рде жарык корген, когамтану, тарихшылардын , еЫресе одебиетшшердщ, философиялык енбектерде, озще сай багасын алган жок . Ол к!с1 каралаган ондаган данышпан бабаларымыз, гылыми тургыдан бага­ сын алган жок. Ол ол ма, Казакстанда саяси , философиялык ой -шюрдц улттык идеяны калыптастыратын, оган тшелей катысы бар академиктер1м1з: С.Зиманов , А.Эбдшдин , А .Нысанбаев , А. Кошанов , Е .Еам тагы баскалар Бейсембиев караган акын-жырауларды , оулиелерд1 ауыздарына алар емес. Оларды мен «улттыкакадемиктер» емес советпк атка мшерлер деп багалаймын, себеб1 олар Европоцентрист!к —оган коса орыстыкбасылымдыктан шыга алмай жур. Кецес империясы куйрегеннен кешн «Жаца Россия» «богославтарга» ашык жумыс 1стеуге руксат етг1. Олардыц ецбектерш шыгаруга мумкш шшк тугызды. Тагы да «жаца христиандык» (неохристиане) багытта турган Бер­ дяев туралы айтайын, оныцецбектер! кеп. Дуниеге козкарасы ете аумалы - токпелп Ол большевиктерге гана емес, евроазиаттык багыттагыларга да, оныц 1шщде Гумилев та бар, карсы шыкты . Ресейдеп улт моселесш шешу уцпн оларды христиан дшше алу керек, орыстандыру керек деп санаган . Айткалы отырганымыз баска моселелер. 1991ж. кешн Бердяевтщ ецбектерш де Ресейде мындаган тиражбен шыгара бастады. Оншакты диссертациялар да коргалды. Б1здщ «Философия жоне саясаттану» институтымызда да б!р- ек1 диссертация Бердяевтщ гылыми мурасына арналды. Эрине олар 241
европоцентриста багытта жазылган енбектер. Мен диссертациялык кецесте кортаушы жастарга дауыс берд!м. Б1рак, ондаган , жуздеген оз1м1здщ улттык зиялыларымыздыц муралары зерттелмей жатыр, соларта басты кешл ауда- ру кажет дед!м. Казактын корамдык, улттык ой -санасын калыптастыратын гылымдар- дын, ¡ийнде философия да бар, б1рак ол меселелерд1 шешу ушш откен улы тулгаларымыздын мураларына мойын бурып, ецбектерш кептеп шыгару кажет, окушы , студент , аспирант жастарымызга кен маглумат бер1лу1 тшс. Тендеш жок ецбектер1мен оз замандарында ралым, оулие атанган Ахмет Яссауидщ, оныц шеюрттер1мен, Жусш Баласарунныц, Фарабщцц , Дулатидщ, Бухардын,, «Зар заман» акындарыныц, Алаш зиялыларыныц , Казбек Тауа- сарулыныц, Бекасыл еулиенщ , Шекер1м Кудайберд1улыныц ецбектерш рылыми айналымга тушру керек, баска елдер бшу1 ушш, тек кана казак емес, агылшын , турш , орыс, немш , кытай т.б . тшнде шырару кажет . Ceбeбi олардын мураларында кептеген моселелермен катар дуниетанымдыктари- хи-философиялык мол1меттер бар. Бекасыл Биболатулы Платон (Афлотон), Сократтыц , Аристотель (Аплотоннын) Ш0юрттер1 ед1 дейдк Эулие бабамыз, езш щ жерлестер1 Фарабидш (оныц шеюрт1 Ибн Синаныц) рылыми ецбектерш жаксы бшген. Келешекте «Жулдызнама» философия тарихында озшдш сипатка ие бола- ды, рылыми тургыда когамдык бшмдер1 тарапынан коп зерттелмей келген моселелер бар. Казак халкыныц езшдш санасын , рухани тануда Бекасыл еулиенщ дунитанымын философиялыкталдаудан ©тюзу каз1рг1 когамдык гылымдар жуйесшщ манызды меселелершщ б1р1 болуы керек. Себеб1 келе- шекке сешмд1 кадам жасау ушш алдымен еткещц танудын мацызы ерекше. Сондыктан ютапты шыгарушы М.Жолдасбековтыц , бул кклшц комекил- лершщталпынысы аса колдайтын жоне куптарлык ¡с. Халкымыздын киын-кыстау замандагы муц -муктажын азаматтык гума­ низм денгешне кетере бшген ойшыл тулгалардын дуниетанымын зерттеудщ Казакстаннын теуелЫзд1гшщ ¡ргетасын беште тусудег1 мацызы ерекше, казак халкыныц тарихында, дуниетанымдык , рухани катынастарды, олар­ дын, менш Бекасыл Биболатулы сиякты данышпандардыц дуниетаным дережесшде зерттеу когамдык шмдерд1 дамытуга зор улес косады. Ал Бекасыл жоне баска да кептеген ойшылдарымыздыц шыгармалары- ныц жарык керуше кешег1 откен тоталитарлык жуйеде тиым салынып келгещцг1 елге аян. «Ж улдызн аман ыц» дуниетанымыныц бугшг1 куш зерттелу1 халкымыздьщ рухани медениетш куаттандыра тусет1нд1г1 созшз. Бул тургыдан алганда Биболатулынын дуниетанымын, ислам дшшщ уагыз- дарын зерттеудщ, модени мура багдарламасындары максат-мураттармен сейкеспк табатындыгы айкын кершш тур. Бул шыгарманыц мазмуны 242
мемлекет1м1здщ алга койган максаты мен мшдеттерк ел1м1здщ рухани жан- гыру жолындагы мудделер1мен толыксойкес келедг Бул ете кунды енбек философия тарихы бойынша, модениет тан ым, ис­ лам дшшщтарихын, болашакта ол1талай галымдардын зерттеу нысанасына айналатындыгын айта кету керек. 0йткеш шыгармадагы моселелердш аукым- дылыгы соншалык мол, ол б1р жиыннын немесе б1р ецбектщ шенбершде шектелмей жоне зерттеу келешекте жалгасын табады деген ойдамыз. 1928ж. дешн казактардын 80 пайызы сауатты болган. Большевиктер араб - ша жазбаны латыншага аударып, санак ж у р п зт , казактардын 98 пайызы сауатсыздар деп тужырам жасады. Сауатгылар деп орысша бы гендер, жаз - гандар гана болды, осындай мысалды келт1ре отырып, Бекасыл оулиенщ кпабын окып-зерттеп , мен мынадай корытындыга келд1м. Кенес заманында окып, торбиеленш , шыгыска болыневиктердщ козыд1ртмен карагандар, гылым докторлары, профессорлар , академиктер (олардын ¡шшде мен де бармын) шала сауатты екенб1з. Себеб1 Кенестж тоталитарлык саясаттын аркасында б1з ©ткен тарихы- мыздан, модениет1м1зден, одет-гурпымыздан журдай болдык, 1300 жылдай жанымызга, канымызга , тшм1зге шрген араб, парсы тагы баска шыгыс елдершщ свз1, ой ойлау ер1сшен айырылдык. Содан барып дуние таным, философиялык мумкшшытм1з тарылды, одет-гурпымыз, достур1м1з, психологиямыз озгердк таза ислам дшшен де айырылдык. Бекасыл бабамыздын «Жулдызнама» туындысында толып жаткан ©неге, ©сиет, этикалыктужырымдары к©п. Гылымнын ортурл1 саласынан: астро­ номия, география , математика , химиядан (гул, шоп , ©ымдштердщ курамы туралы) айтылган. Бала кез1м1зде суыктисе, жетелсек , шешем1з (80-дерге келгенде), жусан жоне ермен жеген токтылардын йиек -карнын п1с!р1п берш, етш жепзш, сорпасына тойдырып , буркеп жаткызатын , тушмен терлеп , жаксы уйыктап ертен1не ойынга к1рюетшб1з. Бекасыл заманында казак да - ласыныц тау, дала жуаларынын жайнап турган кез1 едк Б1рак сол заманда, батыстан , солтустштен каптаган жауыздар казак жершщ шурайын кет1ре бастады. М. Дулатов айткандай: Тарылып жылдан жылга жер суымыз Мужыктын кетп бэр1 каласына. Шалкар кел, аккан булак , жайлы коныс Орман-тогай , кетп гой агашын да. Б1р кун1 (карата айынын басы, 2005 ж.) гылыми Кенесте касымда отыр- ган профессор: тунде неше рет турасын деп сурады. 0з1 уш-т©рт турады екен. ЕЫме Бекасыл оулием1здщ: «Егер ер к ек т ер д щ зор1 токтамаса, дала шепрткелершщ сорпасын кайнатып 1шу керек» деген1 тусш, соны айттым. 243
Профессор маган ренжшд, содан бер! хабарласпайды. Ал оулиенщ бул есиетМ н, рылыми нeгiзi бар болатын. Биболатулы Ф арабидщ медицинага арналган енбектерш бьлген ( Карацыз: Фараби: Об органах человеческого тела возражение Галену по поводу егоразногласий сАристотелем об органах челове­ ческого тела, тагы тагылар. Аль-Фараби. Избранные трактаты. Алматы. 1994. С. 370-389). Кешнг! 40—50 жылдан берр Батые Европа, Американьщ дэрьдэрмек жасайтын ошпрютер! улкеи куйзелюке ушырады. Олар химиялык дорглердщ орнына, жемю-жидектершщосетш жерлерш ¡здеуде. Казакстаннын, Алтай, Алатау кен даласынын кунарлы шоптерш , кызгалдак гулдерш, жем1стерш тонап алып кетуде. К,аз1рг1 дорПдормек тщ нег1зшде мысалы, Церебро- лизин (Австрия) шошканын миынан, ¡шегшен, тары баска органдарынан жасалады. Бекасыл оулиенщ айтканын салыстырып корешк: Актовегин - бузаулардыц канынан жасалган, радиациядан болган циститке (Австрия) зорд1 токтатуга арналган. Осы куш коптеген шетел компани ялары, б1здщкецдаламыздын,тукшр- тукшрш ен жуздеген тонна шоптер1м1зд1 алып кетедк Мысалы, дэрНдэр- мектердщ 80 пайызына мия (корень солодки) юредь ол нег1зшен б1здщ елде ©сед). Ш ет елдерде оларды ондейдк болшектейд1, кораптарга салып Казак- станга о к е л т жуз, мын есе кымбат барамен сатады. М же сондыктан Бекасыл бабамыздьщтабиратты коррандар деген осиетш есте устау керек. Бекасыл Биболатулынын «Жулдызнамасын» туешу ушш оныц 0р созш, сойлемш, бабын талдау кажет. Ол оулиенщ ен,бег1 мазмундыгы, салмакты- лыры жагынан откен улы бабаларымыздьщтуындыларымен парапар туседк Эр сойлемщ , мысалы, Абайдын, «Кок туман - алдындагы келер заман...». Мустафа Шокайдьщ «Егер Варшавада б!р еврейдщт1с1 ауырса, АКШ- та миллиондаган еврейлердщкан кысымы котер1ледЬ> деп айткандарымен салыстырыныз. Эул иенщ «Жулдызнамасында» философиялык, этикал ык, дши, дуга оку, куранды талдау, пайгамбардын аты, болжагыштык, табигаттын сан гажай- ып кубылыстары, eмдeyшiлiк ш трлерщ ен баска сан алуан мол1меттербар. Муфтишгз Эбсаттар кажыга! Казакстанда канша мешгг барын жаксы бьпеаз. Ал молдалардынсаны канша? Олардьщ сауаттылары (шын моншде) бар ма? Мен ©з коргешмнен айтайын. Каз1рг1 заманда, XIX гасырда Абай, Ш окан, Ыбырай айтып кеткен арамза, шала молдалар казактьщ канын сорып жатыр. Мысалга СултанмахмутТорайгыровтын 1911 жылы (18 жасында), дуние- тану гылымынан жана тана тамакж1бгпп, сусындап. коз ашып келе жаткан ш оюрт кезпще жазган «Дш» деген олещн алып каралык. 244
Дш деген —eTipiKKe нану деген, Кецшге енбес хиялды аду деген... Бул —молданын етюрлюне сену деген, Жетепне сокырдын еру деген. Алдамшынын алдаган сезше epin, Колда барын сыпырып беру деген. Торайгыров молдадардьщ шаригатта айтатын «олдуние»туралы ертепсшш бос сез екенш эшкерелейщ. «Ол дуниеде ужмак бар, мэнгшк ©Mip, шынайы бакыт,ерюндш сонда», —дейтш лакаптьщ мулде н е п з а з д т н айта келш .ол: Мига юрмес eTipix сез емес пе, Мунын6epi бос мылжын уру деген, — дейхц. Бул —сол кездеп надандык nie6i тутасып, аспаны мен Keri астасып жатк- андшшщдш дуниесшшкиканы котермейтш батыл niKip, шэюртойына шак келмейтш кесек соз. Дол осындай ашына эшкерлеу сарыны «Магынасыз мешпт» деген еленнен де айкын кершедп Мунда автор казак аулына халык- тыцкезше кур сырты жылтыраганмен, imiHeH «KacipeT пен кайгынынкара толкыны» каптаган, халык угымынан алые, жат , магнасыз мешптш KepiHiciH бередп Сарнады, манырады , дангырады , Кей уакыт уата-уата сангырады . Анда-санда тартады катты -катты , Кециим сезбей, басым канырады . Журт отыр жуан созган дауысты андып, Bip сезд1 де уга алмай текке кангып, Карга ма каркылдаган, яки булбул , Бите алмай мен отырмын буган тан гып. Мунда Торайгыровтын ез басынын куюшип, дшнен керегш ала алма - ган, ¡здегенш таппаган ©з кенш нщ кайтуы, ©з тауынын шагылуы ангары- лады. Ислам дшшш осындай куыс кеуде н эр азд тн , еюжузд1 аярлыгын, тек кана алдаушы таптын куралы екенш ол коп ©лендершде катты эшкере- леп к©pceтeдi. Аузымен «алланынсезш» айткансып, журтгы жаманшылыкган, «кунвдан», «пэлекетген» сактандыргансып журетш, ал шынында ©з бастары неше турл1 онбагандык мшезге, еюжуздшкке белшесшен батып, зорлыктын кол - шокпары болып журетш кожа-молдалар бейнесш жасаган акыннын коп влендер1 бар. Айнуды, азгындыкты молда бастар , Ce3i онды, ici жауыз, арам настар. Баскага «пелен ет!» деп буйырганын 0 з басы ем1ршде кылмай тастар. 245
Молданы ол сеюлд1 керд1 кез1м Бузатын e3i айткан бата сезш. Баскага шаригатты суша агызып, 03i оны ютемейтш сокыр сез1м —дейд1 акын «Жан кайда 0дiлeттi ¿здейтугын» деген шыгармасында. Осы сарындас «Шубар кожа», «Сокыр сопы» деген елендершде Торайгыров молдалардын надандыгын катты эжуалап, келеке eTin: Кеп дерет борбай жагын акжем еткен, Намаздьщ 6ip шарты жоктугел б1ткен. Жарылкар ол дуниеге барганда деп, Елее сезге иланып, ужмак куткен, — десе, ещй б1рде сол кожа-молдалардын халыктын канын сулштей сорып журген зымиян арамдыгын ашык ешкерелейдк Сурайтыны ат, айгыр, кошкар, бука, Тук бымей-ак куб1рлеп окыр дуга. «Емдеймш» деп елт1рген ауруларды Елдеп улкен Kecip Шубар кожа... Торайгыров ендк «Bip адам кеп жасады жер бетшде», «Тушмде» деген сиякты елендершде сауатсыз молдалардын куран, пайгамбарлар туралы жалган уагыздарьш эшкерелеп, халыктын санасын улап, ел imiH бузып журетш тапкыр тенеу, шебер шендест1ру, мысалдау аркылы жанамалап та жетюзе бгледк Мысалы, «Bip адам кеп жасады жер бе^нде» деген еленде молдалар­ дын «ол дуние» туралы сандырагын ешкерелеу ymiH, акын халыктын сол кездеп угымына сай келетш, кенш не конымды , утымды едю колданады. Жасанды окигага курылып, жартылай аныз , мысал ретшде жазылган бул еленнщ мазмуны мынадай: ез eMipinae кун е, кылмыс, жаманшылыкты кеп жасаган 6ip адам кундердщ куншде ажалы жетш елед1 де, молдалардын айтуы бойынша, ол дуниеде кудайдын каЬарын , пер1штелердщ кер азабын кут1п жатады. Сол жатумен ол узак жатады, ешкандай перштелер келмейщ, акырында елштш денеа жидш, суйеп курап , mipin кетедг Эрине шыгарманын непзп идеясы, журпзш отырган морал1 —ем1рде кандай жолсыздык ¿стеуге де болады, оган ешкандай тыйым , зауал жок дегендж емес, молдалардын журтты шатастырган шындыкка жанасымсыз- дыгын керсету. Казак жастарын Торайгыров гылымга, терен бшмге , окуга шакырган , егер олардьщ санасы бш мге толса, дши нанымдарга, шала молдалардын «есиетше» орын калмайтынын айткан: Бупнде жастарга оку мшдет. Тек кана окуменен онер бшмек... «А кудай, - 03in бер» - ден тук шыкпайды, Талаптанып, талпынсан, сонда бермск 246
-д еп ж ас т а рг а уран таст ай д ы (Карацыз: С. Торайгыров. Магынасызмешйп. Алма­ ты. 1959. 6 —9 ,12 —13 ,32 —35 беттер). Революциядан бурынгы заманныц вз1нде, кептеген зиялыларымыз дши агартушылыкмэселелерше улкен мен бердк М. Дулатулы «Оян, казак!» поэмасында былай дед1 (1909): Ортага жарар ед1 мещгг салсан, Намазды каза кылмай барып турсан. Дау десе умтылатун сорды казак, Дш десе шалкаятын болды казак. «Мынауын еДр1к» деп бетке туюр Жок бодса бул сез1мнщ орны, казак. Кдзактын кеп жершде меш т жок, Жогына себеп болган миссионер поп. Екшыл, халыктын ез1 ыкылассыд. Не гылып исламга ашылсын ход? «Эйтеу1р ата-бабам мусылман» деп ДурмекД коятугын келед1 кезщ. Тартшт! медресе жок бул казакта, Салады сэбилерд1 тек азапка. Молдекем шарт жупнш каИар етш, Босатар кун батканда арен шакка. Б1р бала езу тартып кулер болса, Кытайша дуре садар сод сагатта, Уш-торт жыл окып шыккан болса магер, Сонда да устамавды жазар хатка. Бшмешв борышын кейб1р молла. «Ел1ртш таксыр» деген кур атакка. Клмеледк к1м кояды —тшеп сол Кебшщ байкасаныз бул уакытта. Халыкка кайтш улп шаша адсын, Мшез1 терю болса шаригатка? «Куш-туш бадаларын окытпакта. Отырса молла сордын колы босап, Б1р ¡ске ептеп кана жумсамакта. Гылымды гылымменен курметтемей, Элбетте, мунын бэр1 надандык та. Орыны бала окыткан таза емес, Дэрю тындар котыр бузау, ешк1, лак та. 247
М.Дулатулы, халыктын, санасын ояту ушш , онындши мэдениетш , 6wi- MiHкетеру керек екен д тн жш квтередк 03i бул мэселелерге барлык куш- xirepiH салады; кара сезбен де, елецмен де айтады: Келер ме оздтнен б!зд1 ¡здеп. Кол созып умыта алмаймыз бшмге. Ьунерл1 халыктардан ернек алып, Кел ещц, бул гадетп тасталык та! Заманга карай моллалар наданырак, Ke6i кара казактан жаманырак. Быер бшмес окумен молла болып Орынсыз сезге умтылып Ke6i урыншак. Уйкыда жатыр казак KG3iH ашпай, Кетпк кой отка кушп ерттен кашпай. hep халык айга жатсадагы Бiздiн. журт шепнед1 кадам баспай. 03ai e3iMi3душман болып жургенде, Жарар ед1 баската жем болмаеак. Б1рлж жок алты ауызды халыкпыз гой Катардан сол себептз калыппыз гой. Fылым мен магфиратты керек кылмай Надандык шербетше каныкпыз гой Fылым уйрен, ашылсын козщ , жастар, Тербиеле ©3imy озщ, жастар. 0зщ бипп ешк1мге айтпай койма, Бшгещц тез1рек халыкка шаш, бар. Алмайтын айткан тшд1 сорлы казак, 0з обальщ озще болсын шок, шок. Карасам irnimri ашып дене денеме жок, Не десш надан демей журт 6epimn. Малга кедей болганын жетшерсщ, Fылымга кедей болганын, окшерсщ. Моллалар олжа алады, аямайды, Жылаган коз жасына карамайды. Олжа алган сон жумысын бтред1, Обал, сауап болганын санамайды. Тагы да 1УПржакып Дулатулы бабамыздын, казактарга арнаган есиетш кайталайын: K©3irwi аш, оян, казак, котер басты, Отшзбей карацгы бекер жасты! Жер Kerri, дш нашарлап, хал Нарам боп, Казагым, ещи жату жарамас-ты! (К,арацыз: М. Дулатулы . «Оян казак,» (Уфа 1909). Алматы, 1991. 17—376.). 248
Элде болса, казактардын арасында, саяси , дши сауатсыз адамдар ете кеп, олар дуниеде канша мемлекеттер, кандай дши нанымдар бар екенш олардын тарихынан хабарлары жок,. О зд ер ш , «мусылман» деп санаса да, исламнынуагыздарын, «Кураннын» сурелерш бшмейдг Ыбырай Алтынса- рин казактын дши сауатсыздыгын ашу ушш XIX гасырдын соньгнда «Ислам дшшш непздерЬ> деген енбек жазды. K,a3ipri демократиялык Ресейде, бас- тауыш мектептерде «Основы провославия» деген сабак журедг Казакстан жагдайына бешмдеп ислам дш1 туралы да окулыктар дайындап мектептеп m6KipTTepiMi3fli сауаттандыру керек. Рухнама жене ойынхана (Алматыныц эк¿Mi И. Тасмагамбетовке 6ip сауал) Кешпендыер гасырлар бойы арак-шарап дегещц бглмеген . BipiHm i бо- лып, турштерд1 мундай жаман едетке уйретушшер кытайлыктар болган. Олар кешпендыерден жешлгенде, тыныштык туралы шарттарга, кел1амге келгенде, тайпа басыларына, батырларына, хандарына сыйлык (кешннен салык ретшде), оздершш жуздеген кыздарымен (оларды кутетш кулдары- мен —непзшен тыншылар, мындаган метр ж1бек маталарын, шелек -шелек арак-шараптарын тарткан . Кытайлыктар 6ipa3 табыска да жетп, туржтердщ арасында алауыздыктар пайда бола бастады. Б1здш бабаларымыз, шыгыс керипм1здщ, арам пигылын дер кезшде тусшш , TnicTi шаралар колданды. Салыкка арак-шараппен алуды токтатты , барын тепп тастады. Кешнп ею мын жылдай, туржтер орыстармен араласты , кейде дастар - хандары ортакболады. Тарихшы Н .К . Костомаровтьщайтуынша: орыстар арак ¡шуд1 батырлыкпен тенест1рд1 («Русские придавали пьянству какое-то героическое значение» (КостомаровН.К . Собр. сон. Х1Х—ХХвв . СПб., 1906. С. 105—112). Арак ¡шу, Борис Годунов патшалыкеткен жылдары (1587—1605), улкен каркынмен дами бастады. Ол «арак кабактарын » салдыруга руксат етт1, одан тускен пайда мемлекетпк казынага efloyip улес косты. Тойып арак imy Кремльден басталып буюл империяга тез тарады. Кешнп кездеп хабар - ларга Караганда ресейлжтердщ терттен 6 i p i, алкоголизмге шалдыккан , сон - дыктан олардын кеп ш ш п жумыссыз, ауру. 1988 ж. салыстырганда, K a3 ip дукендерде орта жалакыга 4 есе артык арак, ал сут пен erri 1,25-2 есе кем болады (Дарацыз: Труд. Москва. 11 мая 2005). Муны орыс халкыньщ хал - жайыныц, рухани азгындауы деп санайды жазушы Г. Успенский (на Руси, люды —«вообще уж асно извращены, испорчены...» ( Успенский Г. Праздник Пушкина// Ф .М . Достоевский врусской критике М., 1956. С. 250). Империяда «патша кабактары» кен epic жайды, халыкка аракты кеб1рек ¡шшзу тек кана акшалай пайда емес, саясатка айналды. Ocipece бул кешпещи елдердш арасында ipiTKi салуга, оларды шокындыруга улкен пайдасын типздг 249
Патша генералдары, арак-шарапка, эуел1 казактардын хан, султандарын, тайпа басшыларын, батырларын тойдырды. Бул туралы Э б ш Кеюлбаевтьщ Эбшкайыр ханды (онынтещрепнде жуз елудей аткамшерлердщ) орыс ге­ нералы Татищевой, Ор езешшн, бойындагы камалда, б1рнеше кун той-думан ©тюзгенш тамаша жазады. Кептеген шетелджтер, казактардын XIX гасырга д ей т арак-шарапка эуес болмагандыгын айтады. Орыс офицерлер! (шпион- дары) былай деп жазган, что «кайсаки вообще сильны и проживают до глубокой старости, очень мало чувствуют они жестоких болезней... не видно так же здесь и уродов...». Казактардын бул касиетш, олардын арак-ш арап ¡шпеушен деп есептеген. Коммунистердщ аркасында, казактар аракка эуестене баста- ды, кенес заманында жастарымыз, Эулие Бекасыл айткандай «ит ¡шпейтш сусынга» обден тойды да, Мамандардын айтуынша... «по крайней мере, до 30-х годов, XX в., казахи считали водку сатанинским напитком и при виде ее отшатывались как черт от ладана. Странным было то, что советское государ­ ство рабочих и крестьян продавало тогда в магазинах яд для народа —водку, в то время, когда народ голодал, люди умирали от голода...» ( ШаяхметовМ. Судьба. Документальная повесть. Жидебай —Семипалатинск. 2002. С. 314). Кенес империясы кирады, б1рак Кремль дщ халыктардын санасын улан- дыру ©л1де болса Казакстанда журш жатыр. Ею мысал. Б1здщ (Алматыда) ютап дукендер1м1зде сатылып жаткан шыгармалардын квп ш ш п , тек кана орыс тш нде гана емес, оларды Ресейлш империялык (тюрктерге карсы,) пигылдар таратылады, т.е . продолжается «российская, антитюрская, им­ перская, идеологическая экспансия» (Мысалы твменг/' еш кипапты ок,ыцыз- дар: Буданов В.П. Варварскиймир эпохи Великого переселения народов. М.: Наука, 2000.544 с.; КаргаловВ. Русь и кочевники. М. : Вече, 2004). Тагы б1р кызык мвселе, улы державалык пигылда жазылган ютаптар ондаган мын дана болып шыгады, ал ертеден келе жаткан «тюрк (казак)- орыс» жаксы катынастарын дврштейтш ютаптар б1рнеше жуз (100, 200) гана дана болып шыгады. Казакстан тоуелаздшке жеткенше он бес жыл болды, ал рухымыз каншага кетершдьвю мет хабарларына карасак жузде- ген жана казак мектептер1 ашылды, ондаган мын балалар колледждерде, лицейлерде, университеттерде окиды, ш еюрттердщ к е п ш ш п жаксы дип- ломдармен б тр ед к 61рак олардын квпш ш к мекемелер «сауатсыздар», «ма- мандыктан хабары жок» деп жумыска алмайды. Ал олардын мэдениетш, рухани байлыгын калай елшеуге болады? Алматы каласында ресми деректер бойынш а 1 млн. ЗООмынхалыктура- ды дейдн олардын 70 пайызы ез1м1здщ казактар. Арасында кей ш п ек1-уш жылдан бер1 каракездер кобейд1 —ете куанышты. Б¡рак олар уйде де, далада да орысша сейлесед1, к е б ю студенттер. Кдладагы оку орындарындагы ютапханалар сагат кешю 6-га немесе 7-ге дешн жумыс ¡стейди Асханалар да солай, олардын кейб1реулер1 «тунп 250
ойынханага», мейрамханага немесе кази нога айналып кетеди Тунде ару Ал- матыны аралап керщ1з. Тустен кейш дукендерге, нан , сут тагамдары аз екелгендштен б т п калады, —олард ын орн ы н а турлнтурл1 всем шелмек- тер толып тур. Алматыда елуден астам «кунд1з-туш» ¡стейтш ойынханалар («Биби-Ана», «Мелд1р кез», «Ару ана» —аттары кандай жаксы), одан да кеп арак -шарап сататын дукендер бар екен, олардын ¡пн толтан казак, балалары , кыздары . Жастарта каз1р театрларга барудын кажет1 жок. Себеб1 неше турл1 дулдшдер (артистер) сол ойынханаларда би билеп, эн салып шыркап жур. Ал, 15 млн халкы бар Мескеуде, кушпз-туш ¡стейтш ойынханалар Алматыдатыдан аз, барлыты 40 кана. Сонда 61зд1н келешепм1з —урпатымыз кандай енеге, тербие, рухалады. Ертен1не ойынханалардан шыккан жтттердщ , бойжеткендердш колдарында к1тап емес, б1р-б1р шелмек шарап немесе пиво, бастарын жазу керек кой. Мундайжастар , Фарабидщ , Ахмет бабамыздын , Баласутуннын , Элиханнын, Бекасылдын мураларын оки ма? Окыса да бастарына юрмешп, тус1нбейд1. Алматыда, ойынханалардын кобею1н кезшде В.В .Храпуновка жаптык, бутан улесш З .Нуркадшов , Ш .Кулмахановтар да косты . И .Тасма - тамбетов калата еюм болып келген1не б1р жылдан асты, б1рак ойынханалар кебеймесе, азайтан жок . Тасматанбетов мырзата б1р сурак: ойынханалар тэул тн е казыната, кейб1р ю алерге канша миллион пайда екеледн канша мын жастарымызды уландырады, канша молд1р кезд1 кыздарымыздын арын саткызады? Б1здщ халыкка улкен кесел болып турган арак-шарап , орынсыз, мелшер- с1з той-думан , нарыктык карым -катынас мундай шсыерге рахат заман ту - тызды. Жол шыта сурасан кайдан келеандер? —Тойдан . Кайда барасындар? — Тойта деп жауап береди АКШ-тын бурынты Орталык Барлау Баскармасы - нын директоры Аллен Даллестщ: «Б1з кез келген котамды дискотекалар, тунп клубтар, теледидардаты сериалдар мен турл1 турл1 батдарламалар ар- кылы аздыра аламыз...» деген жазбалары бар ( “Да. Казахстан ” -халы к^ара- лык^мэдени-интеллектуалды журнал. 2005. No 2 ,30 бет). Б1здерге рухымызды кетеру уш1н, керш1 бауырлас елдерден енеге алу керек. Каз1р Душанбе каласында б1р миллион халык бар, онда б1рде-б1р ойынхана жок. Кдлада жуздеген шайханалар 1стейд1, оларда арак-шарап аты - мен жок. Келуш1лерд1н ¡шетш тамагы турл1-турл1 жем1стер, кекен1стер, шай, тагы баска шыгыстынтагамдары . ©збекстан, Турюменстан , Эзербай - жан президенттер1 «болашак урпактарымызга зиянын тиг1зед1» деп екнуш жылдан бер1 барлыкойынханаларды, арак -шарап сататын орындарды жау - ыптастады. Б1з,халкымыздынкелешепн ойласак , барлыкойынханаларды жабу керек, арак -шарапты сатуды да тежеу кажет . Тертшт1 (сонын ¡шшде д1ни имандылыкты), тербие жумысын кушейту керек . Казак тш н , едет - гурпын, тарихын окытуды жогаргы дэрежеге кою парыз . 251
Досмухамед К1Ш1БЕКОВ, Казахстан гылым академиясыныц axadm uei ЖУРЕП ТАЗА, ОЙЫ АЛГЫР ТАЛЫМ Мукаш Бурабаевты шамамен 1956 жылдан бше бастадым. Ол кезде мен Казакстан F ылым Академиясы философия жэне Кукык бел1м1нде кызмет ютеймш. Мукаш Бурабаев КазМУ -д1 философия мамандыгы бойынша аяктап, 6iTipreH сон,, Казакстан Талым Академиясы Президиумы аппара- тында кызмет icTen журетш . Содан мамандыгы бойынша 61зд1н бел1мге ауысьш, гылыми жумыспен айналыса бастады. Сол кезден-акМукаш жумыста укыпты, ойы ушкыр, алгыр, болашагы мол екенш байката бастады. 1957 жылы Fылым Академиясынан «Офеодально­ патриархальных пережитках и их преодолении» атты мешн колем!6 баспа табак енбепм орыс тшнде жарык кордк Ютапшам коп узамай Батые елдер1 идеологтарынын (6i3 оларды советологтар дейт1нб1з) кезше шалынып, Лон- донда шыгып туратын «Central Asian Review» (Орта Азиялык Шолу) т.б. журналдарда Казакстанда жас талым шыкты, котерген масел eci езектк осы- ган дешнп жазып журген апологет А.Турсынбаевтай емес деп бага бердг Артынша кггапшанын Keft6ip тараулары Пекинде шыгатын улт мэселелерше арнаган журналдын 1957,1958 жылдардагы eKi HOMipinae Кытай тшнде жарык кордн BipaK, ол кезде калыптаскан Tepic niKip идеологияда устемдж ететш. MaHici егер сеш шет ел мактаса ойлан, кандай окыстык ж1бердш деген. Элп Батые идеологтарынын берген онды багасы отка май куйгандай болды. Ютапшам Казакстан Орталык Партия KoMiiTeTiHin кезект1 Пленумында арнайы anriMe болып, Казакстан Fылым Академиясы атына сын айтылды. Пленумга Казакстан Fылым Академиясы Президент! академик К.И . Сатбаев та шакырылган. BipaK, Канекен Пленумнан сон Tic жарып, мэселе котермедг BipTayip болтаны Пленумда айтылган мэселе кунделшы басылымдарда жарияланбады. Дегенмен Н .С . Хрущевтын идеологияга тонд1рген шуакты кезен1 болатын. Пленумга меш шакырган жок . BipaK, болган энпмеш Пле­ нумга катыскан сол кезде Алматы облыстык партия KOMiiTeTiHin хатшысы Ж. Жандосов маган егжей-тегжейл1 eTin айтып бердг Сыннынол Kicire унама- ганын да бшд1рд1. Дегенмен «Ел кулагы елу» дегендей, анпме тарап жатты. Бул гылымга жана араласа бастаган маган онай тимедг Меселсжнакырын KyTin, не болар екен деп ойланып журд1м. Сол кундердщб!ршде Мукаш маган келт, сол кпапшанды бернп, окып Kopeiiin, деп сурады. Берд!м. Оган Мукаш мака­ ла жазады-ау деген ойда болган жок, танысайын деген шыгар деп ойладым. Bip куги, ол! еамде 1958 жылдын 6 cayipi едг Жумыс аягы болатын, Теле- баев Koujeci мен Гогольден жогары котерш п келе жатсам, дал сол кешемен 252
жаяу тусш Н. Жэндшдин кеде жатыр екен. Од кезде Н. Жэндыдин Казак- стан Орталык партия комитетшщ идеология жен ш деп хатшысы болатын. Од к1сш1 байкап калган мен, бурылып кетуге ынгайланганымда, меж токта- тып, Нурекен катты колымды кысып, кггабынтуралы «Казправда» да жа- зылган макаланы окыдым, дурыс жазылган дедн Авторы юм деп сурады. Осы жерде айта кетешн. Дол сол куш «Казахстанская правда» газетшде Мукаш Бурабаев, Габит Уэлихановпен б1р1пп «Решительно бороться с фе­ одально-байскими пережитками» деп жазган келемд1 макаласы жарык керген болатын. Э лп сурауга мен Мукашты сурап турган шыгар деп, б1зде кызмет аткарады, ф илософ дед1м. Aты -ж eнiн айтып, талантты талым деп, сырттай таныстырдым. Габиттарихшы болатын. Оресураган ы ол емес деп ойладым, онын устше «авторы юм» деген соз де себеп болды. Байкадым, макала ол юсше унаган сиякты кершдп Уйткеж, Н. Жэндыдин идеология хатшысы болгандыктан Пленумда котершген мэселе алдымен ол ш а ге де тиш жатты. Екшшщен Нурекен 1954—1955 жылдары 61зд1н «Философия жене кукык» бол1м1н баскарды. Элг1 пленумда эц п м е болтан к1тапша такырыбын маган усыньан да сол к1с1 болатын-ды. Б1рак мен1 катты ескерт1п, такырып ©те жауапты, отк1р, алмаймын десен озщ 61л деген, мен кажет, езект1 проблема деген болатынмын. Мен такырыпты алып, к1р1с1п кеткен ед1м. Шынында такырып, 30—40 жылдан кейшп цитатага непзделген тымырсыктэртттен кей1н, ем1рд1н идеологиялыктын кыртыстарын казбалайтын багыт берд1. Бул жаналык едг Шамасы Н. Жэндыдин мэселен1нбул жагын да есше ал- ган болса керек. Дегенмен такырыпты тандауда, ол к1с1н1н катысы болды. Мукаш жазып , ж арияланган олп макала, агзторлардын жастыгына кара- мастан, идеологияда улкен бетбурыс жасады. Алдымен, турл1 сып-сып внг1ме су сепкендей басылды. Макала тек авторды гана емес, Гылым Академиясын, одан калды бук1л идеология жумысын туртпектеп, ти1спек болгандардын жолын кесД. Макаланын манызы да, кундылыгы да м1не осында болды. Артынша, сол 1958 жылдын 22 мамырында «Ленинш1л жас» газетшде М. Дуйсенов пен Э. Нарымбетовтын «Кажет кДап» деген, X. Бисеновтын сол жылдын казан айында «Блокнот агитатора» (1958, No10) журналында «Настойчиво преодолевать феодально-байские пережитки» атты макала- лары жарык корд1. Сойт1п, жас Мукаш улкен азаматтык мэселе котер1п, гылымда уст1ртт1ктен байсалдылыкка, жец1л кайырудан терец зерттеулер жург1зуге багдар жасады. К е п ш ш к Мукаш макаласына ризалык б1лд1рд1. Мукаш - батыл, тура- шыл, ойткеш оныцжурег1 таза. Макала Канекецн1цде кец ш н е н шыкты-ау дейм1н. Кейпн келе Мукаш Бурабаев копте ген монографиялардыц авторы, улкен галым, галы м докторы, профессор дэрежеДне котер1лд1, беделд1 котам кайраткер1 болды. 253
Кезшде жумысын философия гылымдары докторы, профессор К,Бей- сембиев карамагында шэюрттжтен бастаган ол, кеш н онын гылыми баста- масын ыгер1 дамытумен катар, 1р1 гылыми проблемаларды зерттеп, улкен гылыми дережеге кетерые бiлдi. Жолдастыкка адал, айнымас мшез1мен езше достар, шоюрттер кобейтп. взбекстан Гылым Академиясы академии, кезшде Казакстанда туып ескен Жандар Толеновпен мызгымас дос бола быдг Ею халык арасында салынган к е т р болды. Кыргызстан Еылым Академиясыныц академии Эзиз Нарын- баевта онын досы. 0з1мд1 айтпасам датуш ш кп. Ойымды тужырымдасам, Мукаш Бурабаев бели л! талым, котам кайрат- керп Айткандарым осынын, айтагы. Г. К . КУРМАНГАЛИЕВА, кандидат философских наук О МОЕМ УЧИТЕЛЕ И НАСТАВНИКЕ Я пришла на работу в отдел, возглавляемый Мукашем Сейсембаевичем, в 1978 г. Наш Институт тогда еще был Институтом философии и права Академии наук Казахской ССР, а отдел —отделом истории философии и общественной мысли. Директором был Жабайхан Мубаракович Абдиль- дин, уже тогда хорошо известный в Советском Союзе своими трудами по диалектической логике. Он руководил творческим и успешно работающим в философии коллективом, ставшим одним из ведущих центров страны. Мне только исполнилось 25 лет, впереди была вся жизнь, как тогда казалось долгая, долгая и полная надежд и ожиданий. Возможно, я ошибаюсь, но думаю, что в тот период, когда я появилась в стенах Института философии и права, Мукашу Сейсембаевичу пришлось много и упорно работать, утверждаясь на новом месте. Прежний руководи­ тель отдела Агын Хайруллович Касымжанов, также хорошо известный в стране ученый, перешел на работу на философский факультет университе­ та, а работать с коллективом, сформированным им и долго работавшим под его руководством, Мукашу Сейсембаевичу приходилось нелегко. Поэтому новые молодые сотрудники стали его главной опорой в работе отдела. Не знаю, как складывались его отношения с коллективом раньше, но, когда я пришла в отдел, из старых сотрудников в нем работали Акинбек Уразбеко- вич Уразбеков и Клара Хажимовна Таджикова, с которыми у меня устано­ вились хорошие взаимоотношения. Поскольку Институт в те времена пользовался огромным авторитетом в СССР, и в нем работали многие выдающиеся философы нашей страны, то я 254
испытывала волнение и трепет, когда присутствовала на Ученых советах Института, где за столом заседания сидели маститые ученые. Среди них были не только известные в стране философы М.И . Баканидзе, М .М . Сужиков , В.А . Черняк , но и юристы С.З. Зиманов, М.Т. Баймаханов, А.Е. Еренов и многие другие сотрудники, высокопрофессиональные в своем деле, пере­ числять фамилии которых мне пришлось бы достаточно долго. Безусловно, особое место среди них занимал мой научный руководитель, заведующий отделом, учитель по жизни Мукаш Сейсембаевич Бурабаев. Он отличался независимостью суждений, бойцовским характером, от­ сутствием подобострастия и энергичностью. И еще тем , что всегда носил очень тяжелый портфель, который зачастую приходилось носить нашим молодым научным сотрудникам. С ним он постоянно ходил и продолжает ходить в библиотеку, в нем были рукописи в нескольких вариантах, прото­ колы, справки и многие разные бумаги , которые приходилось писать в то время для партийных, профсоюзных органов разного ранга. Но, кроме того, в этом портфеле можно было найти и банку настояще­ го, наивкуснейшего кумыса, ценителем и знатоком которого Мукаш Сей­ сембаевич остается и по настоящее время. Он любит угощать своих друзей хорошим кумысом, в том числе поил им и нас, молодых, еще не опытных и робеющих перед авторитетами, сотрудников. Он и сегодня остается желан­ ным и узнаваемым покупателем у продавцов кумыса, национальных мясных деликатесов на знаменитом Зеленом базаре Алматы. И когда однажды моему будущему мужу пришлось взять в руки портфель Мукаша Сейсембаевича, он от неожиданности воскликнул: «Мукаш Сейсембаевич, Вы что в этом портфеле гири носите?». Н а что в ответ Мукаш Сейсембаевич разразился громким и заразительным смехом. Мое научное сотрудничество с Мукашем Сейсембаевичем и школа ис­ следовательской деятельности начались буквально с первого дня. Не успев даже познакомиться с Институтом и его сотрудниками, я уже получила свое первое задание написать за две недели статью по проблеме противоре­ чия в философии аль-Фараби , с творчеством которого я была знакома ров­ но настолько, насколько бывают знакомы студенты с нормативным курсом истории философии. Всрочном порядке мне пришлось читать и осваивать содержание логических трактатов аль-Фараби и, изрядно мучаясь , писать статью. Текст получился не ахти какой , но я уложилась в сроки и уже тогда поняла, что Мукаш Сейсембаевич весьма требовательный и строгий руко­ водитель, которого , как потом оказалось , даже многие побаивались . Думаю, его школа научного воспитания помогла мне в жизни , так как он научил работать ответственно и внимательно, особенно в отношении под­ готовки научных рукописей, оформления бумаг, справочного материала, 255
успевать делать все вовремя, что особенно сказывается в настоящем , когда мы стали работать в условиях рынка. Еще задолго до него он говорил часто в отделе, что мы —сотрудники , если мы профессионалы , —д о л ж н ы уметь быстро перестраиваться, работать в разных областях философии , а не за­ мыкаться на узкопрофессиональных вопросах и на одних и тех же темах. Собственно сама жизнь сейчас заставляет нас делать это и поступать в соот­ ветствии с потребностями времени. Но к таким изменениям , как оказалось , мы были уже готовы. Мукаш Сейсембаевич —прямой человек , он может резко и открыто, невзирая на регалии, выступить на собрании , Ученом Совете, производ­ ственном совещании или заседании отдела. Такое нравится не всем, и мне не раз приходилось, как реакцию на такие выступления , слышать далеко не лестные отзывы о нем, но тем самым он никогда не изменял себе, своим жизненным принципам и установкам. Мне тоже приходилось спорить с ним, не соглашаться . Но при этом, по большому счету, я никогда не испытывала серьезных обид и разочарования по поводу работы под его руководством, так как потом я понимала, что все, что мне говорилось, было продиктовано желанием помочь и быстрее дос­ тигнуть того, что я могу сделать. Проблемы были во мне, а не в нем и не в его методах работы. Эти черты его характера говорят о том, что он сильная , энергичная и волевая личность, что очень хорошо понимает сам Мукаш Сейсембаевич. Я помню как-то мы, сотрудники отдела, сидели в отделе и разговарива­ ли на разные темы. И вдруг речь зашла о кочевниках , Чингисхане, войнах. И тогда весело улыбаясь, Мукаш Сейсембаевич заметил , что будь он в то время, он непременно был бы покорителем и завоевателем. Да, с ним можно согласиться, потому что по духу он настоящий боец , который не сдается и целеустремленно идет к цели, поднимая за собой других. Но, как ни странно, при этом он может быть удивительно внимательным и заботливым, хотя, наверное, в этом нет ничего странного , так как чело­ век, ведущий за собой других и умеющий брать на себя ответственность за них, естественно должен быть заботливым . Поскольку в начале моей рабо­ ты в отделе, в нем было много молодежи , еще не обзаведшейся семьями , в том числе и сам руководитель отдела, то Мукаш Сейсембаевич часто соби­ рал нас вместе и с нескрываемым удовольствием угощал нас обедами. Мы обедали или в отделе, или шли в столовую , кафе. Особенно часто это происходило тогда, когда мы дружно считывали рукописи, готовили к сдаче наши плановые темы , писали разные важные отчеты и готовили документы в вышестоящие инстанции. После обеда мы непременно ходили пешком, прогуливаясь в районе Академии наук, потому что Мукаш Сейсембаевич ведет здоровый образ жизни. 256
Он очень любит природу, пешком исходил все окрестности Алматы , особенная страсть —поход в горы, которые он прекрасно знает. Нет , ерное, ни одной тропинки , по которой бы он не проходил, всегда нахо- амечательные места отдыха и родники с изумительно вкусной водой, таясь которой невозможно не испытывать восхищения и благодарно- природе. Где еще можно найти такого научного руководителя, который несет в ;м рю кзаке большой спелый арбуз, о существовании которого и не по­ зевают его тяжело дышащие сотрудники, с трудом передвигающие ноги оем желании побыстрее достигнуть места отдыха? И какие дикие вопли эсти, восторга и победного клича раздаются потом в горах, эхом раска - аясь по вершинам при виде такого неожиданного подарка, утоляя жаж - ахарными струйками, растекающихся по губам. Втакие моменты самым жиданным образом раскрывается человек, его удивительно тонкая душа, каждое мгновение общения наполнено человечностью, искренностью и ротой. Я вижу, как эти черты наиболее выразительно проявляются у Мукаша сембаевича в его отношениях со своей женой Светланой Валихановной, вительной женщиной, творчески и жизнерадостно относящейся ко все- Iжизни. Он всегда трогательно и трепетно говорит о ней, очень внимате- к ней, провожая и встречая с работы , помогая ей творческими советами ря на себя ответственность в главных семейных вопросах. Я помню, как давно Мукаш Сейсембаевич , говоря мне по телефону об зедных делах в отделе, невзначай , где-то между разговорных строк, впер- сказал фразу «Ваша женгей...», чем вызвал у меня бурю восторгов и зравлений по этому поводу. И когда я впервые увидела Светлану Валиха- ну, которая уже потом угощала весь наш отдел домашними вкусными огами и вином из малины, выращенной Мукашем Сейсембаевичем на з, я, наверное, впервые по -настоящему поняла , как много может зна- эв семье мужчина. И когда на протяжении ряда лет вижу, как трепетно относятся друг к другу, я понимаю , что в человеке заложено много красного, и надо только бережно хранить то, что ему дано . Сегодня Мукаш Сейсембаевич продолжает активно работать, как и тог- :огда я п ришла на работу в отдел, возглавляемый им. Он полон энергии , >вит к реали зации новый научно-исследовательский проект . Под его ру- эдством защищены докторские и кандидатские диссертации. Практичес - ,се сотрудники отдела в настоящем - егоученики .Ядумаю,ихтруди ;хи отдела - прямой показатель научного вклада Мукаша Сейсембае - з в развитие философской науки Казахстана. И хочу пожелать моему телю новых больших свершений. 257
Н.X .ЖОЛМУХАМЕДОВА, кандидат философских наук УРОКИ УЧИТЕЛЯ Приступив к работе над статьей о своем Учителе —Мукаше Сейсембае - виче Бурабаеве —я с ужасом поняла, что ничего-то о его жизни я и не знаю. А ведь это очень горестно, поскольку биографии незнакомых , совсем по­ сторонних людей мы заучиваем наизусть, а жизнь близкого человека, пол­ ную творческих перипетий, пропускаем мимо . Этому факту , конечно же, нет оправдания, но наши дружеские и доверительные отношения с Мука- шем Сейсембаевичем немного его скрашивают. Мы познакомились в далеком уже 1993 году. Я только что окончила университет, и в силу ряда обстоятельств, не исключая счастливой случай­ ности, поступила в аспирантуру самого престижного Института —Институ­ та философии Национальной академии наук Республики Казахстан. Меня переполнял страх перед неизвестностью, как меня примут в Институте, смогу ли я не упасть «в грязь лицом», волновалась перед встречей с учеными, чьи труды мы штудировали, будучи студентами . Наступил тот день, когда на Ученом Совете Института меня приняли в аспирантуру и назначили руководителя —Мукаша Сейсембаевича Бу- рабаева. После Ученого совета мы зашли в кабинет и состоялся первый разговор. Мукаш Сейсембаевич спросил меня: «Что Вас больше всего интересует в творческом наследии аль-Фараби , и чем бы Вы хотели заниматься?». Я ответила, что областью моих интересов является культурология , эстети­ ка, античная мифология , проблема любви , прекрасного . На что Мукаш Сейсембаевич с большим возмущением высказался: «Как Вас могли напра­ вить ко мне, если Вы не интересуетесь и не занимаетесь наследием аль -Фа - раби?! Нет, Вы мне не нужны». Это выглядело как приговор. Я расстроилась , но виду не подала. Но, спустя некоторое время, он успокоился и сказал: «Хорошо, я иду к Вам навстречу, как Вы смотрите на то, чтобы заниматься исследованием эсте­ тических взглядов аль-Фараби? Здесь, Вы сможете реализовать свои твор­ ческие интересы». Я согласилась , и спустя три месяца мы утвердили тему кандидатской диссертации «Истоки и содержание эстетических воззрений аль-Фараби и Ибн Сипы». Н ачался трудный период исследовательской работы. Позже, проработав в отделе несколько лет , я поняла , чем было вызва­ но это возмущение. Мукаш Сейсембаевич —человек прямой , открытый и 258
относится к наследию аль-Фараби бережно, как к собственному ребен­ ку, не допуская поверхностного, недобросовестного отношения к иссле­ дованию. Отдел фарабиеведения —это коллектив, всецело состоящ ий из учени­ ков Мукаша Сейсембаевича. Наверное, каждый из учеников в своей жизни прошел этот первый разговор с Учителем и навсегда для себя определил, что исследование наследия аль-Фараби —дело всей жизни. Среди учеников Мукаша Сейсембаевича доктора философских наук Н.Л . Сейтахметова и Ж.А . Алиев, кандидаты философских наук А.М . Кенисарин, Г.К. Курман- галиева, К.У . Алжан, Г.Р. Коянбаева, А.М . Амребаев, Ж .Т . Амребаева и другие —это те, кто год за годом, кропотливо и усердно создает своими трудами прочную солидную базу перспективного научного направления — казахстанского фарабиеведения; исследуют различные аспекты многогран­ ного творчества великого мыслителя: онтологию, логику, гносеологию, ди ­ алектику, этику и эстетику, социально-гуманистическую и религиозно-нрав­ ственную проблематику. За все время написания диссертации Мукаш Сейсембаевич ни разу не пожелал взглянуть на мою работу, временами мне даже казалось, что ему нет до меня никакого дела, и возникало ощущение, что из меня не получит­ ся человека науки. Я думаю, Мукаш Сейсембаевич не обидится на эти строки! Единствен­ но, что я слышала постоянно, так это то, что, если я не напишу в срок, то меня уволят. И это здорово постегивало в исследовательском плане, потому что я очень хотела заявить о себе с лучшей стороны. Но, тем не менее, меня регулярно заслушивали на заседаниях отдела о ходе работы над диссертацией, делались важные корректирующие замеча­ ния, и, я думаю, Мукаш Сейсембаевич пристально следил за всем процес­ сом написания, но не подавал виду.Только перед самой защитой Мукаш Сейсембаевич вычитал мою работу, как говорится, с карандашом в руке, сделал важные поправки и отдал мне. И вот уже настал долгожданный день моей защиты. Никому не надо, наверное, объяснять, что чувствует человек в день своей защиты. Скорее он ничего не чувствует, он себя не ощущает, он не ждет ничего хорошего. Переломным моментом защиты, позволившим мне перестать нервни­ чать и собраться духом, было два момента. Первое —это выступление моего научного руководителя. Мукаш Сейсембаевич написал отзыв, в котором определил одни лишь достоинства моей диссертационной работы, чем я была очень удивлена, ведь до дня защиты я не слышала ни одной похвалы. В его выступлении на защите К.Ш . Шулембаев увидел даже попытку воздействия на диссертационный совет. 259
Вторым ободряющим моментом на защите стало выступление второго оппонента кандидата философских наук Валерия Александровича Иевско- го, который сказал буквально следующее: «Сегодня —пятница, священный для мусульман день, кроме того, это —первый день мусульманского празд­ ника Айт, диссертация посвящена эстетическим воззрениям арабо -мусуль­ манских мыслителей. Как Вы думаете, какое может быть отношение к дис­ сертации и диссертанту в такой священный день?» В зале все оживились, и мой страх сам собой улетучился . С момента моей защиты отношение Мукаша Сейсембаевича ко мне кар­ динально изменилось. Возможно , я прошла испытание. По настоящее время я ощущаю уважительное и искреннее отношение ко мне со стороны моего руководителя. Он всегда с интересом выслушает, даст нужный совет, независимо касается ли это исследовательской работы или любой другой информации. У него всегда в запасе интересные сведения, факты из различных областей, которые вызывают неподдельный интерес при обсуждении. Это стало вторым уроком для меня. Оказывается , все время моей под­ готовки к защите Мукаш Сейсембаевич не хотел давить, как говорится, авторитетом на мои исследовательские взгляды. Он дал мне полную сво­ боду и до самого ответственного момента ни одним словом не правил мою работу, говоря , что если ее выправить , то это будет уже не мой текст. И как приятно, что я смогла оправдать ожидания руководителя и заслу­ жить его уважение. Интересно, сколько еще уроков преподаст мне Мукаш Сейсембаевич в будущем. Знаю одно , что самим фактом своего присутствия в моей жизни Мукаш Сейсембаевич внес неоценимый вклад в становление меня как научного исследователя. Его открытость , уважительное отношение, широкий исследовательский кругозор, жесткая трудовая и научная дис­ циплинированность являются образцом того, как надо каждому рабо­ тать над собой, чтобы совершенствоваться год за годом , день за днем , час за часом. Закончить мне хотелось стихами, которые, как нельзя лучше характе­ ризуют Мукаша Сейсембаевича: Бывает, что люди стареют. Бывает. Бывает, что время людей забывает. А сердце за временем не успевает. А бывает, что сердце не остывает. Новый день открывает, новый путь затевает, И друзей молодых за собой созывает... Так бывает на нашей земле. Так бывает, Если сердце себя для других забывает! 260
Г. Р. КОЯНБАЕВА , преподаватель КазНПУ им. Абая, кандидат философских наук УЧЕНЫЙ И УЧИТЕЛЬ Мукаш Сейсембаевич Бурабаев —один из виднейцшх представителей казахстанской философии, доктор философских наук, профессор, чье пло­ дотворное научное творчество навсегда соединено с именем знаменитого мыслителя средневековья аль-Ф араби , изучением наследия которого он за­ нимается большую часть своей жизни. После окончания философского факультета Казахского государственного университета Мукаш Сейсембаевич твердо избрал трудный, но благодарный путь изучения историко-философского процесса в тюркском и исламском мире. В пору, когда большинство философов республики были увлечены изу­ чением проблем онтологии, диалектики, добиваясь в этом значительных успехов, Мукаш Сейсембаевич был одним из немногих казахстанских фи ло­ софов, для которого именно история философии стала любовью реей ж из­ ни и надо отметить, что эта любовь не осталась безответной. Не знаю чем именно руководствовался Мукаш Сейсембаевич в выборе собственной тематики исследований, но он не ошибся в нем. Аль-Фараби, Ю. Баласагуни и другие мыслители тюркского мира, а так же видные пред­ ставители казахской общественной мысли стали властителями дум филосо­ фа, осветив своим творчеством его жизнь, дав пример и став образом для подражания. Мыслитель, наставник, воспитатель, все, что характеризова­ ло философов прошлого, есть и в Мукаше Сейсембаевиче. Конечно, главной любовью жизни стал Абу Наср аль-Фараби. С начала шестидесятых годов прошлого века, уже почти полстолетия, научная жизнь профессора Бурабаева тесно связана с этим именем. Он не только стоял у истоков казахстанского фарабиеведения, он был во главе его все эти годы, основав собственную школу фарабиеведения. Десятилетиями, руководя основными научными проектами по исследо­ ванию научного наследия средневекового арабо-мусульманского филосо­ фа, М.С . Бурабаев внес значительный вклад в развитие фарабиеведения и сейчас, когда в связи с новыми культурно-историческими реалиями, инте­ рес к творчеству средневековых философов стал огромен, значимость его научного наследия усиливается. Втечение долгого времени коллектив единомышленников, под руковод­ ством М.С . Бурабаева вел интенсивную работу по исследованию многогран­ ного наследия аль-Фараби, освещая, комментируя различные аспекты его учен ия и в последнее время занимаясь сравнительно-сопоставительным ан а­ ли зом творчества аль-Фараби с философскими поисками других мыслителей. 261
Результатами этой огромной, многотрудной деятельности под руковод­ ством М.С . Бурабаева стало осуществление наиболее важного дела —пере­ вода на русский и казахский языки и издания большинства трактатов аль- Фараби. Это «Историко-философские трактаты аль -Фараби», «Трактаты о музыке и поэзии», «Избранные трактаты аль-Фараби» и др. И сейчас эта работа продолжается. Но перебод и издание были лишь одной стороной дела. Не менее важной была исследовательская работа, получившая свое выражение во множестве монографий, главными из которых являются: «О логическом учении аль- Фараби», «Соц иальн ые, этические и эстетические взгляды аль -Фараби», «Проблемы бытия и познание в философии аль-Фараби», «Философия Абу Насра аль-Фараби», «Духовное наследие аль-Фараби: история и со­ временность», «Фи лософия аль -Фараби и исламская духовность», а также в десятках статей и других публикаций. Необходимо отметить, что выбор Мукашем Сейсембаевичем направле­ ния научных исследований был осложнен многими факторами. В условиях тоталитарного общества, с его сильно идеологизированной духовной составляющей, обращение представителей различных этносов к собственной истории, и в частности к истории общественной и философс­ кой мысли, требовало особого такта , умения , поскольку объективная ее оценка была затруднена. И так же как Второму учителю в свою эпоху при­ ходилось искать некое равновесие между философией и религией, так и Мукашу Сейсембаевичу приходилось лавировать между действительно на­ учным, объективным анализом философского наследия аль -Фараби и тре­ бованиями современной ему марксистско-ленинской идеологии . И к чести профессора Бурабаева надо сказать, что он справился с этой задачей , остав­ шись истинным ученым. Доказательством этого является то, что сейчас, когда многие философы, старательно забыв о своих предшествующих взгля­ дах, проповедуют совершенно иные положения , М .С . Бурабаев этого не делает, более того , он отстаивает свои позиции . И если новые времена и изменили что-то в его научном творчестве, то только то, что с его стороны усилился интерес к духовной культуре собственного народа. Одним из направлений его научных поисков был анализ общественной мысли Казахстана. Он занимался исследованием творчества Абая , Ч. Вали- ханова и других казахских мыслителей и раньше. Большой интерес вызыва­ ло в нем и творчество тюркских мыслителей Ю. Баласагуни , М. Кашгари и др., а также труды представителей казахской интеллигенции конца XIX - начала XX вв. Этот его интерес разделяют его ученики , многие из которых защищают научные работы в рамках этой тематики. Сейчас у Мукаша Сейсембаевича обострился интерес к истории казах­ ского этноса и, выступая на различных научных семинарах , он с горечью 262
говорит о том, насколько сильно была сфальсифицирована официальной наукой в СССР история казахов, в том числе и духовная , и возможно его новые работы будут посвящены объективному анализу этого процесса. А что новые работы будут нет сомнений, поскольку отличительной чертой Мукаша Сейсембаевича является исключительная работоспособность. Именно эта черта характера и поразила робкую выпускницу философско- экономического факультета Казахского государственного университета, когда 20 лет назад она переступила порог отдела фарабиеведения и обще­ ственной мысли Казахстана ИФиП АН Казахской ССР. Надо сказать, что первое впечатление от руководителя отдела, профес­ сора М.С . Бурабаева, было сложным. Сначала создалось ощущение, что это холодный, суровый человек, и только по прошествию времени стало ясно, что суровый вид вовсе не отражает внутренней сути этого человека. Просто ему требовалось время, чтобы лучше разобраться в человеке, проверить его в работе и только тогда предстать перед ним понимающим, справедли­ вым и очень, очень требовательным человеком . Трудолюбие, требовательность, ответственность, организованность , доб­ росовестность —это основные черты характера, свойственные Мукашу Сейсем- баевичу, и от своих коллег и учеников он требовал именно этого. Он всегда брал на себя основную часть работы, представляя нам больше времени для луч­ шего погружения в исследуемую область, что всегда давало свои результаты. Он не был деспотичным научным руководителем, постоянно контроли­ рующим ученика, но всегда мог направить его в нужное русло, подтолк­ нуть, помочь , когда было необходимо и заставить работать. Были люди , которые возможно так и не стали бы защищенными специалистами, если бы не настойчивость и требовательность Мукаша Сейсембаевича. И сейчас я могу только поблагодарить его за то, что он не сдался в отношении меня , когда даже я сама поставила крест на своей диссертации. Возможно, у М.С . Бурабаева за его долгую научную деятельность было не так много учеников, но каждый из них представлял к защите работу, за которую никому не было стыдно. И это тоже заслуга учителя , который мог правильно подсказать направление научного поиска. Анализ различных аспектов философского учения ал^>-Фараби, ценно­ сти систем тюркских мыслителей, творчество казахских мыслителей (Абая, Шакарима Кудайбердиева), общественная мысль Казахстана в первой поло­ вине XX века —вот спектр интересов учеников, многие из которых трудятся сейчас в сфере образования и науки Республики Казахстан. Работы М.С . Бурабаева и его учеников необычайно актуализировались в наши дни, им отдается должное. Но Мукаш Сейсембаевич не останавлива­ ется на достигнутом и, несмотря на свой возраст , продолжает активную научную деятельность, которая еще преподнесет нам новые идеи. 263
Н. Л . СЕЙТАХМЕТОВА, доктор философских наук СЛОВО ОБ УЧИТЕЛЕ И УЧЕНОМ Мукаш Сейбембаевич Бурабаев —известный ученый-ориенталист. Всю свою ж изнь посвятил он философии Востока, но интерес этот был не праз­ дный схоластический, а глубокий, состоял он в прояснении не только сути этой философии, а в прояснении жизненной философской правды. Долгие годы возглавлял он отдел фарабиеведения, изучая и пропагандируя великое наследие сына тюркского народа —Абу Насра аль-Фараби. Мукаш Сейсембаевич Бурабаев —профессор, доктор философских н аук —сегодня полон энергии и разнообразных плодотворных идей в изуче­ нии неизвестного философского наследия тюрков. Большое количество его трудов известно за пределами Республики Казахстан. М ножество его уче­ ников, вдохновленных его идеями, изучают наследие аль-Фараби и его пос­ ледователей. Впервые я встретилась с Мукашем Сейсембаевичем в 1987 году, под его руководством прошла научно-исследовательскую стажировку, затем аспи­ рантуру, защитила кандидатскую и докторскую диссертации. Будучи ответ­ ственным и требовательным руководителем, он оставался и остается чело­ веком гуманных принципов, всегда относился и относится к своим учени­ кам внимательно, поддерживая и направляя их в научной, педагогической и обыденной жизни. Мукаш Сейсембаевич Бурабаев —человек принципов, как в науке, так и в жизни. Его научные труды всегда вызывали и вызывают неподдельный профессиональный интерес со стороны ученых и общественности Мукаш Сейсембаевич сегодня в отделе фарабиеведения и мировой философии работает ведущим профессором. Всегда отзывчивый, об­ щительный человек с чувством юмора Мукаш Сейсембаевич помогает молодым ученым, консультируя их, направляя их в научно-исследователь­ ском поиске. В последнее время Мукаш Сейсембаевич занимается вопросами тюрко­ логии и вопросами связи тюркско-арабских отношений. В своих трудах он показывает значимость тюркского языка и тюркских исследований в мировом культурном пространстве. Одна из последних работ Мукаша Сейсембаевича была посвящена «Идей­ ным связям Абу Насра аль-Фараби и Юсуфа Баласагуни». В этой работе он раскрывает смыслообразующее значение диалога тюркской и арабоязыч­ ной философии, показывает роль и значение творчества Юсуфа Баласагуни 264
для всего тюркского народа. Книга «Кудатгу билик» для тюрков, как счи­ тает Мукаш Сейсембаевич, является кн игой мудрости великой тюркской культуры и цивилизации. Профессор Бурабаев всю свою жизнь посвятил изучению историческо­ го, философского и культурного наследия Востока. Но не оставалась вне поля зрения его научных интересов и западная философия и культура. Так известны его труды по марксизму: «Начало распространения марксистско- ленинских идей в Казахстане» и многие другие, в которых он с научных позиций раскрывает сущность и значение марксизма. Широта философских взглядов и стремление к научному поиску и ф и ­ лософским идеалам позволила Мукашу Сейсембаевичу создать прекрасные работы по русской философии. Философия диалога и взаимопонимания —эта та философия, к реализа­ ции которой Мукаш Сейсембаевич Бурабаев стремится всегда. С позиций современных методов герменевтики и компаративистики он раскрывает под­ линные глубины философского наследия прошлого. Такие его труды, как: «Идейные связи аль-Хорезми и Абу Насра аль-Фараби», «Об отношении к предшествующей философии в учении аль-Фараби», «Преемственность во взглядах аль-Фараби и Ибн Сины и проблема противоречия в их учении». «Мухаммед Хайдар Дулати и академик Бартольд», «Тюрки и казахи в арабо­ мусульманском мире (от аль-Ф араби до Абая)» показывают стремление Мукаша Сейсембаевича в контексте современного мира показать диалог культур, который наполняет гуманистическим смыслообразующим значе­ нием современную мировую цивилизацию. Профессор Мукаш Сейсембаевич Бурабаев всегда остается, несмотря на свою открытость и мобильность к новым научным взглядам, привержен­ цем классических методов и принципов в освещении историко-философс­ кого наследия прошлого. На Востоке всегда существовала традиция неформальных и глубо­ ких отношений между Учителем и Учеником, в которых осуществлял­ ся опыт научного профессионального, этико-нравственного и глубоко личного общения. Учитель всегда был готов поделиться знаниями, помочь выбрать Ученику тот путь, который будет для него дорогой правды и жизни. Всегда стремящийся постичь до самых основани й творчество Абу Насра аль-Фараби, который считается Вторым Учителем, Мукаш Сейсембаевич к своим ученикам относится именно с позиций этих великих восточных отно­ шений «Учитель и Ученик», в которых заключается глубина и смысл бытия человека. 265
Ж.САНДЫБАЕВ, гылыми к,ызметкер ФАРАБИТАНУШ Ы - ТАЛЫМ , ПРОФЕССОР БУРАБАЕВ МУКДШ СЕЙСЕМБАЙУЛЫ ХАКЫНДА ¥ з а к жылдар бойы казак халкынын, тарихы елш суйген , халкын , туган жерш, тш мен дшш кастерлей бшген , буюл саналы гумырын солар угшн арнаган ¡р1 галымдармен толыгып келедг Сонын б1р1 —галым , философия гылымдарынындокторы, профессор Бурабаев Мукаш Сейсембайулы . Мукаш агайдын Кдзакстандагы Фарабитану мектебшщ улкен тулга- ларынын б1р1 екендшн тарих гылымынан хабары бар эрб!р азамат жаксы бьледк Мен галым Бурабаев Мукаш Сейсембайулын 2003 жылдан бастап бигемж. Осы уакыт ¡шшде ол ю сЫ кажымас кайраткер жэне енбеккор фарабита- нушы ретшде таныдым. Мукаш агайдын Философия тарихындагы ¥лы гулама эл-Фараби жэне онын олмес мурасы жайлы узак та тушымды ецбек жазып, Фарабитану тылымына зор улес косып отыртаны баршамызга аян. Бул туралы атайдын жетшске жуыктерентылыми-зерттеу макалалары мен монографияларын айтуга болады. Антикалык грек ойшылдарынан бастап эл-Фараби , Ибн Сина сиякты орта гасыр мусылман даналарымен б1рге турк1 туламалары эл-Хорезми , Жусш Баласагун, казакданасы Абай юпеттес ¡р1 тулгалардьщ дуниетаны- мына философиялык сараптама жасау Мукаш Сейсембайулынын зерттеу нысанасына айналган. Осындай жемют1 енбектердщ аркасында ел1м1здщ бшм, гылым саласы ндагы мындаган жас галымдар сусындап халкымыздын аргы-берп тарихымен жэне онын эл -Фараби сиякты дана улдарымен жа- кын танысуда. Бурабаев Мукаш Сейсембайулын Казакстандагы галым, Фарабитану- шы ретшде корил ТМД мемлекеттер1нде де жаксы таниды. Бул кзсшщтэл1м берш еарген философия гылымындагы докторлары мен кандидаттары жэне аспиранттары агайдан тэл1м алгандарын мактаныш тутады. Мен де ез1мд1 осы шэюрттердщ б1р1мш деп санаймын. 266
М. С. БУРАБАЕВ ТЭУЕЛС13Д1К ДОУ1Р1НЩ ЖАНД БУЫНЫ, ШЫГЫСТАНУШЫ ЖЭНЕ ФАРАБИТАНУШЫ Жал гас Сандыбаев Садуахасулы К,ызылорда облысы, Шиел1 ауданына карасты Акмая ауылында 1974ж. нллде айынын 24жулдызындадуниеге келген. 1997-2001 ж.ж . Онтуспк Казахстан Гуманитарлык академиясы шет тшдер факультетшщ «Араб тш мен вдебиетЬ> мамандыгы бойынша узд1к тамамдаган. 2003-2005 ж.ж . эл -Фараби атындагы К ,¥У философия жене саясаттану факультет1н1н магистратура бел1мш «Дштану» мамандыгы бойынша ете жаксы дэрежеде бтрген. Жалгас Сандыбаев араб, турш , орыс жэне казак т1лдер1н жет1к менгер- ген маман. Онынгылыми -зерттеу кызыгушылыгы непзшен ол -Фараби , ол- Еазали, Ибн Рушд жене Жусш Баласагун сиякты Шыгыс ойшылдарынын философиялык ецбектерше багытталган. Жалгас Сандыбаев мемлекетт1к «Медени мура» атты гылыми -зерттеу багдарламасынын «Ежелп доу1рден бупнп кунге дешнп казакхалкыньщ философиялык мурасы» атты серия- сында ол-Фарабидщ бурын -сонды казак тш нде жарык кермеген трактат - тарын араб тш нен ана т1л1м1зге аударып, 0Л-Фараби трактаттарынын кыс - каша арабша-казакша тушщдрме с©зд1г1н курау уш1н улес1н косуда. Жалгас мемлекетпк «Талантты жас галымдар» (2005—2006 жж.) стипен- диясынын степендианты, оньщ жиырмадан астам гылыми -зерттеу макала - лары мен аударма ен,бектер1 басылымдар мен гылыми-теориялык конфе - ренцияларда жарык керген. Солардын 1ш1нде: — Ибн Рушд. Дш Ж0не философия аракатынасы туралы шеш1м шыгара- тынсез//Эл-Фараби . - Алматы. 2004ж.No2.4 -9 бб; —Э л -Фараби . Бакытка жету жайында// Эл-Фараби . Алматы . 2004 ж. No1.42 -47 66.; —Э л -Фараби . Клин силлогизм / / Эл-Фараби . Алматы . 2004ж. No 2; — Эл-Фараби . Ею данышпан . Платон мен Аристотель шюрлершщ б1рлт туралы / / Эл-Фараби . Алматы . 2004 ж. No 4.32-43 бб.; —Тандамалы сахих хадистер. 1-2 том. Алматы . 2003 ж. Сондай -ак , вл - Фарабидщ «Азаматтык саясат», «Бакытка жету жайында» т.б. трактатта- рын араб т1л1нен казак тш н е толык аударган. Жалгас К.Р БЕМ Философия жоне саясаттану институтынын . Фараби - тану жоне олемд1к философия бел1мшщ гылыми кызметкер1. Келешекте бабамыздыц енбектерш жан-жакты зерттеуде еуропацентризмд1к пигыл- дан аулак Жалгас Сандыбаев сиякты алгыр мамандар зерттеп жалгастыра берс1н, оумин! 267
С.В .КАЙНАЗАРОВА, кандидат исторических наук, доцент АВТОБИОГРАФИЧЕСКАЯ СПРАВКА О М. С. БУРАБАЕВЕ Мукаш Сейсембаевич Бурабаев родился в 1930 (1931) году 12 апреля в Каскеленском районе Алма-атинской области, в семье крестьян-скотово- дов среднего достатка. Отец —Бурабаев (Еликбаев) родился в 1898 г., ушел добровольцем на фронт и погиб в начале 1943 г. под Сталинградом. Мать - Бужек Бурабаева (1904—1967 гг.) работала на с/х предприятиях. М.С. Бурабаев с 1944 по 1950 гг. находился в интернате при казахской средней школе No18 в г. Алма-Ате. В 1950-1955 гг. учился на философско-экономическом факультете КазГУ. Специальность —преподаватель философии. С 1956 г. работал воспитателем-комсоргом спецшколы No20 г. Алма-Аты. С 1956 г. до конца 1958 г. был на различных должностях в аппарате Пре­ зидиума Академии наук Казахстана. С ноября 1958 г. по март 1965 г. работал в Институте философии и права АН Республи ки Казахстан н аучн ым сотрудником. В университете, в Президиуме АН РК и др. выполнял разные обще­ ственные поручения. Избирался членом пленумов районных, городских, областных и республиканских молодежных организаций. В мае 1964 г. защитил диссертацию и был утвержден в ученой степени кандидата философских наук. С 1965 г. —старший преподаватель кафедры философии КазГУ. С октября 1965 г. по июль 1967 г. работал старшим научным сотрудни­ ком Казахского филиала Института марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. С ноября 1965 г. по июль 1967 г. по совместительству работал старшим преподавателем кафедры философии КазГУ. С октября 1967 г. по октябрь 1969 г. —работал по совместительству, а затем и.о. доцента кафедры философии Алма-Атинского зооветеринарного института. С октября 1969 г. —доцент кафедры философии Казахского государ­ ственного университета. В октябре 1970 г. был назначен зам. заведующего кафедрой. С 1971 г. исполнял обязанности заведующего кафедрой филосо­ фии естественных факультетов университета. В 1972 г., на объединенном Совете по гуманитарным наукам при АН Кир­ гизии, единогласно защитил диссертацию на соискание ученой степени док­ тора философских наук, посвященную проблемам истории общественного сознания в Казахстане. Позже был утвержден в ученом звании профессора по кафедре истории философии. 268
С декабря 1973 г. по июнь 1977 г. заведовал кафедрой фи лософии Алма- Атинского государственного медицинского института. С июня 1977 г. —зав. отделом истории философии и общественно-поли­ тической мысли Казахстана Института философии и права АН Республики Казахстан. Одновременно возглавлял творческую группу по изучению на­ следия аль-Фараби. С декабря 1991 г. —зав. отделом фарабиеведения (с кон ­ ца 1998 г. отдел восточной философии и фарабиеведения). Как философа, ученого, занимающегося научно-исследовательской деятельностью, его характеризует интенсивный творческий рост, активный научный поиск. В области истории философии его работы отличаются ох­ ватом различных ею сфер —от истории общественно-политической мысли Казахстана, Средней Азии и России до проблем истории философии антич­ ности и средневекового (восточного) перипатетизма. Особо следует отметить способности М. С. Бурабаева как организатора научных исследований и педагогического процесса, умело направляющего и координирующего усилия коллектива на решение актуальных проблем философии и политической мысли Казахстана. М. С. Бурабаев уделяет большое внимание подготовке научных кадров высшей квалификации. Под его руководством защищены 15 кандидатских и 2 докторских диссертаций; четверо готовят докторские и около десяти аспирантов и соискателей завершают кандидатские исследования. Научная школа, созданная им, плодотворно разрабатывает проблемы истории философии и общественной мысли, а также успешно изучает и популяризирует творческое наследие выдающихся средневековых мысли­ телей: аль-Фараби, Ибн Сины, Ибн-Рушда и др. М.С . Бурабаев —участник многих межреспубликанских, общесоюзных и международных конференций и симпозиумов, посвященных изучению на­ следия аль-Фараби, Ибн Сины, аль-Хорезми и актуальных проблем исто­ рии философии и социологии народов Востока. В монографиях М.С . Бурабаева анализируются малоисследованные и актуальные проблемы общественно-политической и философской мысли Казахстана XVIII, XIX, XX веков. Ряд его'специаЛьных научных публика­ ций посвящены жизни, деятельности и творчеству ^ухара-жырау, Толе би, Казбека би, Айтеке би, КазбекбекаТауасарулы, Мухаммеда Хайдара Дула- ти, Кадыргали Жалари и др. М.С. Бурабаев в 1991 г. выпустил монографию, посвященную трудным вопросам 20—30-х годов и истории общественно-политической мысли в рес­ публике в этот период, где рассматриваются взгляды алаш -ордынской ин ­ теллигенции: А. Букейханова, К. Тогусова, М. Тынышпаева, А. Байтур- сынова, А. Дулатова, М. Жумабае&а, Ж . Аймауытова, Ш. Кудайбердиева, 269
С.Садвакасова,С.Ходжановаидр ., ранее необоснованно репрессиро­ ванных деятелей культуры. Большой научный интерес представляют его монографические иссле­ дования, написанные совместно со своими учениками , М.С . Бурабаев явля­ ется основным исполнителем, научным руководителем авторского коллек­ тива следующих книг: 1) 0 логическом учении аль-Фараби (1982,11 п.л.); 2) Социальные, этические и эстетические взгляды аль -Фараби (1984, Юп.л .); 3) Проблемы бытия и познания в философии аль-Фараби (1988,12 п.л.); 4) Философия Абу Насра аль-Фараби (1998,13 п.л .). М.С . Бурабаев внес определенный вклад в изучение и популяризацию научного наследия не только Абу Насра аль-Фараби , но и его идейных пос­ ледователей: Ибн Сины, аль -Хорезми , Давида Анахта и других средневеко­ вых мыслителей. М. С. Бурабаев является составителем , научным редактором , автором предисловия и комментариев следующих книг: 1) Аль-Фараби . Историко -философские трактаты . Алма -Ата: Наука, 1985.624с. 2) Аль-Фараби. Естественнонаучные трактаты . Алма -Ата: Наука, 1987. 496 с. 3) Аль-Фараби. Трактаты о музыке и поэзии . Алматы: Гылым, 1992. 456с. А) Аль-Фараби. Избранные трактаты . Алматы: Гылым, 1994.448 с. Большинство трактатов аль-Фараби , включенные в вышеперечислен­ ные сборники, были впервые переведены на русский язык . М .С . Бурабаев является автором ряда работ , изданных в Москве , Ду­ шанбе, Ташкенте, а также на иностранных языках . Им опубликована в жур­ нале АПН (Москва, Лондон , 1984, No1) на английском и др. языках статья «Выдающийся мыслитель Востока —аль -Фараби», а также работа «Об изуче­ нии наследия аль-Фараби в Казахстане» в «Бюллетене ЮНЕСКО» (Париж, 1985, No 1), издающемся на 25 языках народов мира и др. Наиболее важные публикации М . С . БУРАБАЕВА М. С. Бурабаев —высококвалифицированный специалист в области истории философии. Он внес большой вклад в исследования, посвященные проблемам общественно-политической, философской мысли в центральноазиатском регио­ не с древнейших времен до наших дней. Его исследования в основном охватывают три крупных направления: 1. Разработка проблем истории общественно-политической и философской мысли Казахстана и Средней Азии. 270
2. Научная организация перевода с арабского языка и публикации трактатов выдающегося мыслителя Абу Насра аль-Фараби. 3. Изучение и популяризация творчества и наследия аль-Фараби. М. С. Бурабаев является автором около ста научных работ общим объемом более 200 печатных листов, из них следующие монографии и крупные публикации: 1. Распространение идей марксизма-ленинизма в дооктябрьском Казахста­ не. Алма-Ата: Казахстан, 1965. 228 с. 2. Становление социалистического сознания в Казахстане. Алма-Ата: Нау­ ка, 1981. 340 с. 3 .0 логическом учении аль-Фараби. Алма-Ата: Наука, 1982. 200 с. (в соав­ торстве). 4. Социальные, этические и эстетические взгляды аль-Фараби.Алма-Ата: Наука, 1984. 176 с. (совместно с Курмангалиевой Г.К., Сагадеевым А.В. и др.). 5. Идейные связи общественно-философской мысли Казахстана и России (вторая пол. XVIII —начало XX вв.). Алма-Ата: Наука, 1987. 232 с. В этой моно­ графии рассматриваются социально-философские воззрения Ч. Валиханова, А. Кунанбаева и И. Алтынсарина в контексте мировоззрения русских народных демократов XIX века. 6. Проблемы бытия и познания в философии аль -Фараби. Алма-Ата: Наука, 1988. 224 с. (совместно с Курмангалиевой Г.К., Кенисариным А.М.). 7. Философия Абу Насра аль-Фараби Алматы: Акыл штабы, 1998. 207 с. (со­ вместно с Кенисариным А.М., Курмангалиевой Г.К., Амребаевым А.М., Коянба- евой Г.Р.). 8. Общественная мысль Казахстана в 1917—1940 гг. Алма-Ата: Наука, 1991. 9. Абай Кунанбаев и Ислам Каримов. Философское творчество Жандара Туленова. Алматы, 1998. 80 с. 10. Об отношении к предшествующей философии в учении аль-Фараби / / Аль-Фараби. Историко-философские трактаты. Алма-Ата: Наука, 1985. 11. Аль -Фараби в истории науки / / Аль-Фараби. Естественнонаучные трак­ таты. Алма-Ата: Наука, 1987. 12. Философия искусства аль -Фараби / / Аль-Фараби. Трактаты о музыке и поэзии. Алматы: Гылым, 1992. 13. Выдающийся мыслитель средневековья Абу Наср аль -Фараби //Аль- Фараби. Избранные трактаты. Алматы: Гылым, 1994. 26 с. 14. Философские воззрения Абая / / Энциклопедическая книга «Абай» (на каз.яз .) Алматы: Атамура, 1995. 1 п. л. 15. Социально-политические взгляды Абая / / Энциклопедическая книга «Абай» (на каз.яз.) Алматы: Атамура, 1995. 1 п. л. 16. Выдающийся мыслитель средневековья (к 1500-летию Д. Анахта) / / Вес­ тник АН КазССР. 1980. Вып. 7. С. 71—72. 17. Проблема противоречия в учении аль-Фараби / / Вопросы философии. 1980. No 8. 18. Великий ученый и мыслитель (к 1000-летию со дня рождения Авиценны) / / Вестник АН КазССР. 1980.No 11. 271
19. Об отношении к предшествующей философии в учениях Аристотеля и аль-Фараби / / Вестник АНКазССР. 1982. No 11. 20. Истоки формирования прогрессивной общественно-политической мыс­ ли / / Коммунист Казахстана. 1982. No 2. 21. Влияние прогрессивных идей России на формирование общественно- политической мысли в Казахстане //Навеки вместе (к 250-летию доброволь­ ного присоединения Казахстана к России) Алма-Ата: Наука, 1982. (в соав­ торстве). 22. Выдающийся мыслитель средневекового Востока / / Журнал АПН. 1984. No 4 (на англ, языке). 23. Об изучении наследия аль-Фараби в Казахстане / / Бюллетень ЮНЕСКО. Париж, 1985. No 1 (на 25 языках). 24. Идейные связи аль-Хорезми и Абу Насра аль-Фараби //Великий ученый средневековья аль-Хорезми. Ташкент, 1985. 25. Абу Наср аль-Фараби / / Немеркнущие звезды. Из жизни велйких ученых (\ЧН-Х1У вв.). Алма-Ата, 1989 (на каз. языке). 26. Преемственность во взглядах аль-Фараби и Ибн Сино и проблема проти­ воречия в их учении//Торжество разума. Душанбе, 1988 (совместно с Курманга- лисвой Г.К.). 27. Социально-философские взгляды Ч.Валиханова / / Ч.Ч.Валиханов и со­ временность. Алма-Ата, 1986. 28. Идейные связи Чернышевского и Абая / / Сб.материалов IV региональ­ ных философских чтений. Душанбе, 1988. (в соавторстве). 29. Знать прошлое, чтобы помнить о будущем. Круглый стол о деятельности «Алаш-Орды» / / Казахстанская правда. 1989, 19 июня. 30. Научное наследие Мухтара Ауэзова и проблемы истории общественной мысли / / Вестник АН КазССР. 1983. No 6. 31. Логико-гносеологические аспекты творческого наследия Абая Кунанба- ева / / Известия АН КазССР. Серия общественных наук. 1988. No 5. 32. Общественно-политические взгляды Магжана Жумабаева / / Известия АН КазССР. Серия филологическая . 1989. No 3 (в соавторстве с Кайназаро- вой С.В.). 33. Политические воззрения Ахмета Байтурсынова / / Вестник АН КазССР. 1989. No 8 (в соавторстве с Кайназаровой С.В.). 34. Шакарим Кудайбердиев: жизнь и воззрения//Вестник АН КазССР. 1991. No 11 (в соавторстве). 35. Мировоззрение Ибрая Алтынсарина (на каз. языке) //Уроки Ибрая Ал- тынсарина. Алма-Ата, 1991. 36. Левацкие ошибки при проведении коллективизации в Казахстане: анти­ научная сущность теории больших жертв / / Коллективизация сельского хозяй­ ства в республиках Средней Азии и Казахстана: опыт и проблемы. Алма-Ата, 1991. 37. ...У вас блестят только погоны и пуговицы, а в голове пусто// Казахстан­ ская правда. 1992, 9 июня. 272
38. Цивилизации имеют один исток. Рецензия на кн. «Познание мира тради­ ционным казахским искусством» / / Казахстанская правда, 1992. 8 августа. 39. Мудрость была его жизнью (к 325-летию Бухар-жырау) / / Казахстанская правда, 1993. 40. Бухар-жырау / / Дауа. Павлодар, 1993. июль. No 5. 41. К вопросу изучения этнокультурных оснований философии аль-Фараби / / Аль-Фараби и духовное наследие. Алматы: КазГУ, 1995. 42. Мухаммед Хайдар Дулати и академик Бартольд / / Материалы Между­ народной конференции, посвященной 500-летию Мирза Мухаммеда Хайдара Дулати. Тараз, 1998. 43. Об отношении аль-Фараби к классическому наследию: Платон и Арис­ тотель / / Духовное наследие аль-Фараби: история и современность. Алматы: КазГосИНТИ, 2001. С. 142-172. 1,2 п. л. 44. Бурабаев М.С ., Ташпулатов А. Академик Жандар Туленов. Философия жизни и творчества. Алматы, 2002. 18 п. л. 45. Учитель философов Казахстана. Сб. статей, посвященных 100-летию профессора М.Н. Чечина. Алматы, 2003. 8 п. л. 46. Китапхана и медресе в средневековом тюркском мире и среди казахов / / Мура. Сб. статей, посвященных 70-летию ЦНБ. Алматы, 2002. 4 п. л. 47. Идейные связи Абу Насра аль-Фараби и Юсуфа Баласагуни / / Филосо­ фия аль-Фараби и исламская духовность. Алматы: КИЦ ИФиП МОН РК, 2005. С. 265-295. 2 п. л. 48. Ценностные аспекты эстетических воззрений аль-Фараби и Ибн Сины / / Аль-Фараби. 2005. No 2(10). С. 44—56. (совместно с Жолмухамедовой Н.Х.). Кроме вышеперечисленного, начиная с 1957 года М.С.Бурабаевым опубли­ ковано более 200 статей в КСЭ, различных журналах и др. изданиях на обще­ ственно-политические и философские темы. Рецензии на труды М . С. БУРАБАЕВА Все монографические исследования М.С.Бурабаева, а также публикации им трактатов аль-Фараби получили широкое признание научной общественнос­ ти не только в Казахстане, но и в Москве, Ташкенте, Киеве, Душанбе, Бишкеке, о чем свидетельствуют многочисленные отзывы, рецензии на его труды. Вот некоторые из них: 1. А ж е н о в М .С . Рецензия на кн. М.С.Бурабаева и др. «О логическом учении аль-Фараби» / / Вопросы философии. М., 1983. No 12. 2. Т алипо в К .Т . Рецензия на кн. М.С. Бурабаева и др. «О логическом учении аль-Фараби» / / Коммунизм туги. 1983. 7 января. 3.Динаршоев М., Сайфуллаев Н., Султанов М. Рецензия на кн. М.С.Бурабаева « О логическом учении аль-Фараби» / / Известия Таджикской ССР. 1984. No 3. 4. Две рецензии Лукьянова А.Е. и Парахонского Б.А. в одном номере журна­ ла на монографию М.С.Бурабаева и др. «О логическом учении аль-Фараби» / / Философские науки. М., 1984. No 4. 273
5. Бейсенбаев Ж . Путь к нравственному совершенствованию. Рецензии на кн. М. С. Бурабаева и др. «Социальные, этические и эстетические взгляды аль-Фараби» / / Лениншш жас. 1984, 27 апреля. 6. А к а т а ев С .Н . Бисары улы. Рецензия на монографию М.С. Бурабаева и др. «Социальные, этические и эстетические взгляды аль-Фараби» / / Бшм жене ен- бек. 1984. No 12. 7. А ж ено в М .С . Обзор на кн. М.С.Бурабаева и др. «О логическом учении аль- Фараби» / / Информационные материалы ФО СССР АН СССР. М., 1985. No 4(46). 8. Хайруллаев М .М . Рецензия на кн. М.С.Бурабаева и др. «Социальные, эти­ ческие и эстетические взгляды аль-Фараби»//Вопросы философии. М., 1986. No 1. 9. А к а т а е в С .Н . Рецензия на книгу, выпущенную М.С.Бурабаевым (состави­ тель, ответ.редактор, автор предисловия и примечаний). Аль-Фараби. Историко- философские трактаты / / Жулдыз. 1986. No12. 10. К азибердов А Л . Рецензия на кн. «Аль-Фараби. Историко-философские трактаты» //Общественные науки в Узбекистане. 1986. No 5. 11. Бондарь С .В . Рецензия на кн. «Аль-Фараби Историко-философские трак­ таты» //Философская думка. Киев, 1988. No 3. 12. Рецензия Козыбаева И., Кулмухамбетова М. на монографию М.С.Бура­ баева «Идейные связи общественно-философской мысли Казахстана и России (вторая половина XVII —начало XX веков)». Стремление к истине / / Казахстан­ ская правда. 1988, 25 февраля. 13. Рецензия на монографию М.С.Бурабаева «Идейные связи общественно­ философской мысли Казахстана и России (вторая половина XVII —начало XX веков)» / / Философские науки. М., 1989. No 9. 14. В айд м анЛ . Ключ к замку истории (Размышления над книгой философа М.С. Бурабаева «Общественная мысль Казахстана в 19171940-е гг.» / / Казак эдебиетг 1991, 29 акпан. No 9. 15. К публикации трактатов о музыке и поэзии Абу Насра аль-Фараби / / Вестник НАН РК. 1993. No 3. 15. Вайдман Л. Ключ к замку истории (Размышления над -шгой философа М.С . Бурабаева “Общественная мысль Казах- 'ан а в 1917—1940 гг.” ) //Казахстанская правда. 1991. 14 июня. 16. Кирабаев С . Ценное исследование (Рецензия на моногра- ию М. С . Бурабаева ” Общественная мысль Казахстана в 1917— >40 гг.” / /К а зак эдебиетк 1991. 28 февраля. No9. 274
МАЗМУНЫ - СОДЕРЖАНИЕ М.С . Б ур аба ев «Фараби —основоположник исламской философии.. . Философия Фараби —вершина арабо-тюрской цивилизации... Она—гордостьвсегочеловечества...»...................................................................... 4 М.С . Б ура ба ев Почему Фараби называли «Вторым (после Аристотеля) Учителем» или «Устазом»....................................................................................... 21 М.С . Б ура ба ев К вопросу об истории диалектики и ее категориях................ 23 Афоризмы, изречения Аль-Фараби об ученых ( Составил М.С . Бурабаев)....................................................................................... 33 М.С . Бурабаев Аль-Фараби: о философии и религии (Вместо примечания)...............................................................................................35 Абу Наср о взаимосвязи философии и религии............................................. 38 М .С . Б ур аба ев Коран и «Диван-и-Хикмет» Ахмета Ясави............................. 41 ЭЛ-ФАРАБИДЩ ТАНДАМАЛЫ БАПТАРЫ ( аударган, туашктемелерт берген Ж алгас Сандыбаев) АЗАМАТТЫК, САЯСАТ 1 б олт . Жаратылысдэрежелер1.............................................................................. 52 2 бвлш . Жаратылыстын б1р-б1ршен артыкшылыгы................................................ 58 3 бвлш. Элем............................................................................................................64 4 бвлш. Азаматгык когамдар...................................................................................80 5 бвлш. Мшез-кулык.................................. 81 6 бвлш. Кдйырымды кала........................................................................ 85 7бвлш. Кдйырымды калагатерю калалар.............................................................. 93 Тус1н1ктемелер..............................................................................................107 БАК.ЫТКА ЖЕТУ ЖАЙЫДА Бф ш ш 1 бвлш . Теориялык ¡згийктер........................................................................ 115 Е кт ш ’1 бвлш . Этикалык 1зпл1ктер.......................................................................... 125 Уштш'1 бв лш . Ойшылдык ¡зплжтер....................................................................... 127 Тврт ш ш 1 б влш . 1згшк дэрежелер1 мен ондагы табигаттыц алатын орны............130 Бесшш1 б в л ш .Т э л т жэне тэрбие............................................................................ 133 Алтыншы бвлш. Философиягылымы.................................................................... 138 Тус1 н1ктемел ер..............................................................................................145 275
кпш силлогизм Kipicne................................................................................................................... 158 «Eipimui свз» немесе öipimiii бел1м.................................................................. 160 EiciHiui свз. Кдрама -кдрсылык пайымдаулар турасында . . .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. . .. .. 161 Уш/нш/ свз. Пайымдау турлер1............................................................................ 163 Tepmimui свз. Категориялык пайымдау турлер1............................................. 163 Eecimuiсвз.Шарпы силлогизмдер...................................................................168 Алтыншы свз. Карама -карсылык аркылы келет1н силлогизм...................... 171 .yKemimuiсвз.Полисиллогизм .............................................................................171 Сегтнш1свз. Индукциятуралы ..........................................................................174 Т у с i н i к т е м е л е р .......................................................................................... 176 М.С. Бурабаев Ислам жэне Бекасыл Биболатулынын философиясы ........... 181 Муфтшм1з Э бсапар кажыга.........................................................................244 Рухнама жэне ойынхана (Алматыныц экш1 И. Тасмагамбетовке 6ip сауал)..........................................249 *** Досмухамед КШбеков Журеп таза, ойы алгыр галым ............................... 252 Г.К.КурмангалиеваОмоемучителеинаставнике......................................254 Н.Х.ЖолмухамедоваУрокиУчителя ............................................................258 Г.Р.КоянбаеваУченый иУчитель.................................................................261 HJI. Сейтахметова Слово об учителе и ученом ........................................264 Ж. Сандыбаев Фарабитанушы -галым профессор Бурабаев Мукаш Сейсембайулы хакында.......................................................266 М.С. Бурабаев Тэуелс1зд1к дэу1ршщ жаца буыны, Шыгыстанушы жэне фарабитанушы.......................................................................................... 267 С.В. КайназароваАвтобиографическая справка о М.С. Бурабаеве................ 268 Наиболееважныепубликации М.С. Бурабаева........................................270 Рецензиинатруды М.С. Бурабаева..............................................................273 Пояснения к иллюстрациям и фотографиям смотрите в тексте книги меж­ ду стр. 104-105. М.С . Бурабаев относит к своим ученикам к .ф .н . Гульнару Коянбаеву и Асию Камалиденову. Благодарит их за верность, помощь и сочувствие. Это первая книга автора, которая не прошла советскую цензуру. Пер­ вая работа, где автор не довел корректуру до конца, поэтому все ошибки, в том числе технические, допущенные в книге он берет на себя . 276
Гылымибасылым БУРАБАЕВ Муцаш Сейсембайулы ФАРАБИ - АРИСТОТЕЛЬДЕН КЕЙ1НГ1 ЕК1НШ1 УСТАЗ. К,УРАН Ж 0Н Е АХМЕД ЯССАУИДЩ ХИКМЕТТЕР1. ИСЛАМ Ж 0Н Е БЕКАСЫЛ БИБОЛАТУЛЫНЬЩ ФИЛОСОФИЯСЫ (К,азак; жэне орыс тыдертде) Книга издана за счетсемейных сбережений автора
Составители-редакторы Н.Х. Жошухамедова, Ж . Сандыбаев Корректорлары Р. Б1рл1щызы, Г. Евгеньева Техникалык редакторы X. Иш имова Компьютерам тузетулерш салып, беттеген Н. К енж еханк,ы зы Басута 20.03.2006 ж. кол койылды. Шартты баспа табагы 18,5. Есепт1 баспа табагы 18,0. ГП1шм1 60x84 */16. Таралымы 500 дана. Тапсырыс 41. ЖШ С «Мария» баспаханасында басылды
Для заметок
1-*•-.*Р ,..;Л:?•I’•»•.? Г I -**"‘ и *"** •) • | ¿Д . ". Г1){ -?Ч -' >Т- '1- ’■ _______: ... I \: ■Й• . /■ ■■■: \■■■'■■■' ' . . ::...: 4•:=:• т; 'I й ....... Г .']... • .. " • ■Лх-.й: • " — “ ■ ............ - : : г.1 '..! •* ■ • г;.“ •‘ :1п: ШШ М. С. БУРАБАЕВ *• /4../ I - ж,1 хь :No■ / и:. г-не ' 1 --*7 Г&УиР;- !Г 5'4 :_%:г ВгЗИ-зГ ;г-?;" ■ ' =?аа»гж ййг. - "И!1?: Ф- ФАРАБИ - ВТОРОЙ УЧИТЕЛЬ ПОСЛЕ АРИСТОТЕЛЯ ‘ ЦЙЬС |ЩщП~ -г ¡Щ ?!.1ШГ КОРАН И ХИКМЕТЫ АХМЕДА ЯССАУЙ • • • • 1||;: | ¿Г?;: ИСЛАМ И ФИЛОСОФИЯ БЕКАСЫЛ БИБОЛАТУЛЫ