ISBN: 5-94113-017

Text
                    qdvaoiro

‘iX'jOowif.

Ф.С.САФИУЛЛИНА КАРМАННЫЙ ТАТАРСКО-РУССКИЙ И РУССКО-ТАТАРСКИЙ СЛОВАРЬ КАЗАНЬ: ТаРИХ 2001
Ф.С.САФИУЛЛИНА КАРМАННЫЙ ТАТАРСКО-РУССКИЙ И РУССКО-ТАТАРСКИЙ СЛОВАРЬ ТАТАРЧА-РУСЧА ЬЭМ РУСЧА-ТАТАРЧА КЕСЭ СУЗЛЕГЕ Казань, ТаРИХ. 2001. - С. 568. ISBN 5-94113-017 1 Формат 60x84 1/32. Объем 18 усл.п.л. 576 с. Гарнитура школьная. Тираж 20000. Заказ Б-5. Лицензия на полиграфическую деятельность ПД № 01207 от 30.08.2001. Отпечатано в типографии ГУП ПИК ‘ИДЕЛЬ-ПРЕСС ’ в полном соответствии с качеством предоставленных диапозитивов. 420066. Казань, ул. Декабристов, 2. ISBN 5-94113-017-1 Татарское Республиканское издательство “Хэтер” (ТаРИХ) Лицензия 184 от 16.04.1997 420014, Казань, Кремль, а\я 54 тел.: (8432) 92-56-01 © ТаРИХ, 2001 © Ф.С. Сафиуллина, 2001
тозучедэн Татарча-русча Ьем русча татарча бу кесе сузлегенда hap ике телдэ да еш кулланыла тор- гам 10 мецга якын суз haw фразеологии берамлеклэр тупланып бирелде. Сузлернец, ни- гезда, туры мэгънэлэре алынса да, куп мегънале сузларнец активрак магъналаре да курсателде. Татарча-русча сузлектэ, башлыча, тамыр сузлар естенлек ита. Шулай да рус балалары татар теленец тезмэ суз ларей, тезма фи- гыльлэрен ацлы рэвештэ узлештерсеннер ечен, мондый формалар да сузлек маддэсе буларак китерелде: поши баласы. печэн есте, кар бвртеге: мемкинлек бирергэ, игътибар итэргэ, экэмият бирергэ. укып чыгарга. Бу сузлекнец башка сузлеклэрдан аермасы шунда: сузнец язылышы белен бергэ аныц дерес айтелеше да гадилаштерелган транскрип- цияда бирелде; соцгы ижекка басым тешмаган очракта, басымныц урыны да курсателде. Татарча-русча сузлекчэда фигыльлар -pzaf-pza, ырга/ ергэ. арга/эргэ форма лары н да бирелде; бу кушымчалар алдыннан тамырны Ьам нигез- не аера торган сызыкча куелды; «—>» билгесе белен сацгырау [ц, к, п] авазларыныц [р, г, б] авазларына кучеше, [й] авазыныц я, е, н> харефлэре белен язылышы, у херефенец [w] аназын бел дергэн кучеше курсателде. Маса лен,
эйт-ергэ, сора-рга; чы(к-»г) арга, ти(п-*б)-эргэ. те(к->г) эргэ, ку(й->я)-рга. са(у-ж) арга. Русча-татарча елешендэ фигыльнец инфини- тив фор мал ары исем фигыль формасы (у/у) белэн тэржемэ ителде. Сузлеккэ кушымта итеп кыскача татарча- русча Ьэм русча-татарча фразеологии сузлекчэлэр дэ бирелде. Сузлек татар телен башлап ейрэнучелэр ечен чыгарыла.
Авазларны Ьэм басым- нарны билгелэу |Х] — сацгырау кече тел тарты гы [г] — яцгырау кече тел тарты гы [w] — ирен-ирен авазы f ] — аваз кыскаруны белдера торган тамга: ы—ё', о—в (хэреф естенэ куела) а — иренлэшкан a я,ю,е харефларе белан белдерелган авазлар тубэндагеча бирелде: яра [йара] яшел [йэшел] юрган [йуртн] юеш [uyweui] елан [иылан] егет [йегет] Татар алфавиты Аа Ээ Жж Жж Нн Цц Уу Yy Щщ Ъъ Бб Вв Зз Ии Оо 0е Фф Хх Ыы Ьь Гг Дд Йй Кк Пп Рр hh Цц Ээ Юю Ее, Ёё Лл Мм Се Тт Чч Шш Яя
ОТ АВТОРА- СОСТАВИТЕЛЯ Настоящий русско-татарский и татарско- русский словарь предназначен для изучающих татарский язык и содержит в себе около 10000 наиболее употребительных слов и фразеологи- ческих единиц. Отличие данного словаря в том, что в нем указано произношение слов в транс- крипции; проставлены ударения в татарских словах, в которых ударение не падает на по- следний слог; семантика слова раскрывается в предложениях, приведенных после перевода слов. Глаголы даны в форме инфинитива ргаГргэ, ырга/ ергэ, -арга/-эргэ, причем дефисом отделя- ются корень и основа глаголов, к которым мо- гут присоединяться глагольные аффиксы зало- га, времени, наклонения, числа, лица и вопро- сительные аффиксы. Знаком «—>» обозначены переходы глухих [ц, к, и] в звонкие [р, г, б], а также [и] в я, е, ю. Например, эйт-ергэ, сора рга; чы(к—>г)-арга, ти(п-*б)-эргэ„ те(к—>г)-эргэ, ку(й-+я)-рга, са(у—>в)арга. В «Русско-татарском словаре» глаголы пере- ведены в форме имени действия на -у/-у. К словарю приложены «Краткий татарско- русский фразеологический словарик» и «Краткий русско-татарский фразеологический словарик».
Словарь предназначен для изучающих татар- ский язык. Обозначение звуков и ударений [к] - глубокозаднеязычный глухой к [f] — глубокозаднеязычный звонкий г [w] — губно-губной звук Г ] - знак над буквой обозначает редукцию глас- ных ы.—ё, о — в Буквы я, ю, е передают следующие звуки и в транскрипции обозначены следующим образом: яра [йара] яшел [йэшел] юрган [йуртн] юеш [iiyw^iu] елан [йылан] егет [йегет] ' — ударение
ТАТАРЧА-РУСЧА СУЗЛЕК А АБЗАР [а'бзар]—хлев (Сыерны абзарга ябып куй) АБЗЫЙ [а'бзый]—дядя (Гали абзый, балта би- реп тор эле) АБРУЙ [абруй]—честь, авторитет; достоинство (Президентныц абруе зур) АБЫЙ [а*бый]—старший брат; дядя (а) Абы- ем—шофер; э) Самат абый—очучы) АБЫН-ЫРГА [а°бынырра]—спотыкаться (Ишек тебендэ абынып егыла яздым) АБЫСТАЙ [а’быстай]—жена муллы (Кызларны мэчеттэ абыстай укыта) АВАЗ [a’waa]—звук ([а] авазы) А(У-^В)-АРГА [a°wappa]—валиться; опрокиды- ваться (Агачны давыл аударган) АВТОБИОГРАФИЯ//ТЭРЖЕМЭИ ХЭЛ [афтобиографийэ]—автобиография (Мин тэрж;емэи хэлемне яздым) АВТОВОКЗАЛ [афтовокзал]—автовокзал (Автовокзалда кеше куп иде) АВТОР [афтор]—автор (Китапныц авторы да килгэн иде) АВЫЗ [a wbia]—рот; вход; опушка (а) Авы- зыцны ач; э) Мине урман авызында кетэлэр)
АВЫЛ [ажыл]-деревня, село (Мин авылда ял иттем) АВЫЛДАШ [аЧуылдаш]—односельчанин (Марат—минем авылдашым) АВЫР [a*whip] — тяжелый; трудный (а) Кап- чык авыр; а) Мэсьэлэ авыр; 6) Кайгысы авыр) АВЫРЛЫК [аилырлык,] тяжесть, вес; труд- ность (а) Авырлыклар артта калды; э) Бу кеше- нец авырлыгы—90 кг) АВЫРТТЫР-ЫРГА [а'у/ырттырырра]— причинять боль (Мин кулымны авырттырдым) АВЫРТ-ЫРГА [a’wbipTbipra] — болеть (Башым авырта) АВЫРУ [a“wbipy]—больной; болезнь (а) Авыру- лар янына табиб керде; а) Наркомания— куркыныч авыру) АВЫР-ЫРГА [a'wbipbipra]—болеть (Галиянец анисе грипп белан авырый) АГА [а“га]—старший брат, дядя; уважаемый человек (Карим ага, рахим итегез) АГАЙ [агай]—дядя, дяденька, дядюшка (Шакир агай, утырыгыз) АГАЙ-ЭНЕ [а гай не]—родня, родственники; старшие и младшие братья (Авылдан агай- энелар килде) АГАЛЫ-СЕЦЕЛЛЕ [а‘галы-сёцёлле]—брат с се- строй (Алар агалы-сецелле килделар) А(К->Г)-АРГА [а гарга]—течь; плыть (а) Авыл аша елга ага; а) Битеннан яшь ага; б) Суда яф- раклар ага)
АГ АРГАН [а’гарран]—поседевший, седой (Агарган чэчларец сица бик килешэ) АГАРГАНЧЫ [а°гарранчы]—добела (Керларне агарганчы юдым) АГАРТ-ЫРГА [а“рартырра]—белить (Бутен мин мич а гарт ты м) АГАРЫН-ЫРГА [ а* гарынырра]—побледнеть (Ул кинэт кенэ агарынды) АГАР-ЫРГА [а'рарырра]—побелеть; побледнеть; поседеть (Энинец чаче агарды) АГАЧ [а*гач]—дерево; лес (Безнец бакчада еч агач бар) АГАЧЛЫК [а’гачлык.]—роща; лесочек (Без агачлыкта уйныйбыз) АГУ [а ру]—яд; протрава (Еланнардан дару ясарга агу алалар) АГУЛАН-ЫРГА [а'руланырга]—отравиться (Гембэ ашап агуланырга да мемкин) АГУЛА-РГА [атуларра]—отравить; протравить (Басуда барэцгене агуладылар) АГУЛЫ [а’рулы]—ядовитый (Чулда агулы ел ан нар бар) АГЫЗ-ЫРГА [а'рызырга]—лить; наливать; на- бирать; подливать; переливать; сплавлять (Краннан су агыз!) АГЫМ [а’рым]—течение (Елгада агым бик кечле) АГЫМДАГЫ [а гымдагы]—текущий (Йортларга агымдагы ремонт кирэк) АДАШ [а°даш]—тезка (Без—адашлар) АДАШ-ЫРГА [а’дашырра]—заблудиться (Кызлар урманда адашканнар)
АДЭМ [адам]—человек; Адам (Урамда бер адэмне курдек) АДВОКАТ, ЯКЛАУЧЫ [адвокат, йа’цда^ы]- адвокат (Судта яклаучы озак сейлэде) АДМИНИСТРАТИВ—административный (Тартип бозган кешегэ административ чаралар курелэ) АДРЕС Л АН-У—адресоваться (Хат сезга адрес- ланган) АДРЕССЫЗ—безадресный (Бу хат адрессыз) А ДЫМ [а°дым]—шаг (Ике адым ал га!) АЕК [а йыц]—трезвый, здравый (Аек акыл белан эш итэргэ кирэк) АЕК БАШТАН [а°йык бачптан]—на трезвую го- лову (Аек баштан сейлэрга кирэк) АЕРАТА, АЕРУЧА [айырата/айыруча]— особенно, наиболее, в особенности (Аеруча кыз- лар шатланды) АЕРГЫЧ [айыргыч]—определение; отделитель, разделитель (Бу суз—аергыч бул а) АЕРМА [а’йырма]—различие; расхождение (Алар арасында нннди аерма бар?) АЕРТ-ЫРГА [а’йыртырга]—сепарировать (молоко) (Эни сет аерта) АЕРТКАН СОТ [айыртцан сет]—снятое (пропущенное) молоко, обрат (Эби аерткан сеттэн катык ясады) АЕРМАЧЫК [айырмачыц]—ясно, четко (Аньщ бу сыйфаты аермачык курена) АЕРТМАГАН СОТ [а’йыртмаган сет]—цельное молоко (Катык—аертмаган сеттэн тэмле була)
АЕРЫЛГЫСЫЗ, АЕРЫЛМАС [а'иырылгысыз /а’йырылмас] — неразлучный (Мансур Ьэм Ай- рат—аерылгысыз дуслар) АЕРЫЛ-ЫРГА [а'йырылырга]—расходиться, разводиться; разделиться; разбираться; раздви- гаться; разъединяться; разлучаться; отделяться; разграничиваться; отрываться (а) Без ике якка аерылып киттек; э) Ул апа иреннэн аерылган; б) Бу тос аерылып тора) АЕРЫЛЫП!-ЫР ГА [а'иырылышырга]— расходиться, разводиться; расстаться (Алар ае- рылышканнар) АЕРЫМ [а'йырым]—отдельный, отдельно; еди- ничный; изолированный; особый, особо (а) Хэзер балалар бездэн аерым яшилэр; э) Безнец булмэлэр аерым; б) Бу мэсьэлэ аерым карала) АЕР-ЫРГА [айырырга]—разделить, делить; раздви- гать; отнять; разъединить; отделить, отделять; раз- водить; разлучать; различать; сепарировать; отби- рать (а) Бу алмаларны аерьш куй; э) Баланы имидэн аерганда, ул авырый; б) Аларны тормыш аерган; в) Мин яхшыны яманнан аерам) АЖДАБА [а’оедаЬа]—дракон, змей; изверг, крово- пивец (Куп экиятлэрдэ аждаЬа персонажи бар) АЗ [а°з]~ мало, недостаточно; недолго (а) Кэримнец китабы аз, Булатныц—куп; э) Минем вакыт аз иде; б) Аз гына туктап тор эле) АЗА£Й—>Е] РГА [адайырга]—уменьшаться, убавляться; сокращаться (а) Акча азайды; э) Хэзер кыргый хайваннар азая)
АЗАККЫ [а-заклы]—последний; конечный (Азаккы очрашу куцелле булды) АЗАКТА(Н) [а-зак,та(н)]—в конце, напоследок; по- сле, потом; последний (а) Азакта артист бер матур жыр жырлады; а) Азактан сузе куп булды) АЗАН [а зан]—азан (р мусульман призыв к мо- лебну ) (Мэчет манарасыннан азан ишетелэ) АЗАП [а зап]—мука, страдания (Ул бик куп азаплар курган) АЗАПЛАН-ЫРГА [а'запланырга]— мучиться, возиться; пытаться (Мин бу эш белэн куп азапландым) АЗАПЛА-РГА [а’запларга]—мучить, изводить (Ул кешелэргэ рехсэт бирмичэ, озак азаплады- лар) АЗ-АРГА [а'зарга]—разбаловаться; распускать- ся, развращаться (Балалар шундый аздылар!) АЗАТ [азат]—свободный, независимый: воль- ный (Мин бу эшлардэн азат) АЗАТЛЫК [а°затлык,]—свобода, воля (Азатлык ечен керашучелэргэ йэйкэл куелган) АЗГА [а зва]—ненадолго; немного (Абыйныц улы азга гына кайткан) АЗГЫН [азгын]—беспутный; развратный, рас- путный (Азгын кеше л ар да була) АЗГЫНЛЫК [а’згынльщ]—избалованность, безнравственность, развратность (ЭКамгыятьтэ азгынлык куренешларе шактый артты) АЗИЯЛЕ [а°зийэле]—азиат (Азияле халыклар Казанга куп кила) АЗ-МАЗ [а°з/маез]—небольшой; понемногу (Надир аз-маз татарча бела)
АЗМЫ-КУПМЕ [а'змы/купме]—более или ме- нее; несколько; сколько-нибудь (Сез татарча азмы-купме белэсезме?) АЗЧЫЛЫК [а-зчылыц]—меньшинство (Азчылык карты булды) АЗЫК [а“зыц]—пища; продовольствие, корм (Терлек азыгы быел л^итарлек) АЗЫК-ТОЛЕК [азьщ/телёк]-пищевые продук- ты; продуктовый (Азык-телек кибетендэ кеше куп иде) АЗЭРБАЙЯ^АН [эзэрбаюкан]— азербайджанец; азербайджанский (Азэрбайщан теле татар те- лека кардэш) АЗЭРБАЙЖАНЧА [азарбайжднча]—по- азербайджански (Мин азарбайжднча бераз белам) АЙ [а°й]—луна, месяц (Куктэ ай йезэ) АЙГЫР [айгыр]—жеребец (Айгырныц аягы ак- саган эле) АЙ ПАП [а'йлап]—около месяца; месяцами (Мин авылда ике айлап тордым) АЙЛЫ [а’йлы]—лунный (Айлы кичтэ без коймада йердек) АЙЛЫК I [а'йлыц]—месячные; ежемесячный (Анлык план 102% ка утэлде) АЙЛЫК II [айлыц]—месячник (Матбугатка язылу айлыгы уткарела) АЙНЫ-РГА [а'йнырга]—трезветь; приходить в себя; опомниться (Теге исерек кайчан айныр икэн?) АЙНЫТКЫЧ [а'йнытцыч]—вытрезвитель (Теге кетене айныткычка алып киттелар)
АК I [а'ц]—белый; седой; чистый (а) Килен ак кулмак киган; а) Урамда ак кар ява; б) Ак керларне урамга элдем) АК II [ат;]—белое; светлое; бельмо; белок (а) Кузена ак тешкэн; а) Бизе ясар ечен йомырка агы кирок) АКБУР [а’к,бур]—мел (Тактага акбур бел ан яза- лар) АККОШ [а'ккош]—лебедь (Кулда ике аккош йеза) АКЛАН-ЫРГА [а’цданырга]—оправдываться; окупаться (Мин акланырга телэмим) АКЛА-РГА [а’кларга]—оправдать (Аны судта акладылар) АКЛЫ [а’цды]—белого цвета («Аклы кулмак киган кызлар телагена ирешэ») АКРЫН, ЭКРЕН [атфын/акрен]—медленно (а) Куктэ акрын гына болытлар а гы л а; а) Эби белен бабай экрен гена атлап баралар) АКСАК [ат;сак]—хромой (Булмэгэ аксак кеше килеп керде) АКСАКАЛ [а'цсацал]—седобородый; аксакал, старейшины (Аксакалларньщ сузе акыллы бу- ла) АКСАРГА [ацсарга]—хромать, прихрамывать (Минем бабай бераз аксый) АКСЫЛ [аксыл]—беловатый, белесый, светлый (Аныц кызчыгы—аксыл чачле) АКСЫМ [а'к.сым]—белок (Итта аксым куп була) АКТАР-ЫРГА [а’цтарырга] -рыть; ворошить, перелистывать (Мин китап актарып утырам)
АКТЕР [акт’ер]—актер (Актер сэхнэдэн чыгып китте) АКТИВ—активный (Ул спорт ярышларында актив катнаша) АКТИВ Л АШ-ЫРГ А [активлашырга]— становиться активным, активизироваться (Милли азатлык ечен керэш активлашты) АКТИВ ЛЫК [активлыц]—активность (Россия сэясэтендэ регионнар активлыгы арта) АКТУ А ЛЬ [актуал*]—актуальный (Милли мэгариф усеше — актуаль мэсьалэлэрдэн берсе) АКТРИСА [актриса]—актриса (Кича театрда бу актрисаныц рольларе турында суз барды) АКТЫК [а’цтыц]—крайний, последний; заклю- чительный (Актык акчамны сица бирдем) АКЧА [акча]—деньги; монета; финансы (а) Кассада акча куп; а) Даулатнец акчасы арта ба- ра; б) Синец вак акчац бармы9 У АКЧАЛАТА [ацчалата]—деньгами (Колхозда эшлаган ©чен. безгэ акчалата бирделэр) АКЧАЛЫ [акчалы]—денежный (Акчалы кеше саран була) АКЧАРЛАК [ацчарлац]—чайка (Дицгез ©стенда акчарлаклар оча) АКЧАСЫ3 [а'цчасыз]—безденежный; бесплат- ный (а) Акчасыз бернарса да алып булмый; а) Мэктаптэ бал ал ар ны акчасыз ашаталар) АКЫЛ [а-цыл]—ум, разум; мудрость; мысль; совет (а) Акыл яшьтэ тугел, башта а) Абыйныц акыл теше чыккан; б) Син акыллы, мица да акыл бир еле)
АКЫЛЛЫ [акыллы]—умный, разумный; муд* рый (Акыллы бала энисен Ьэрвакыт хермэт итэр) АКЫЛСЫЗ [акылсыз]—глупый; неразумный: сумасбродный (Акылсыз сузлэр сеилап утырма эле) АКЫЛСЫЗЛЫК [акылсызлык]—безумие, глу- пость; безрассудность (Бу эш — акылсызлык) АКЫР-ЫРГА [а ^ырырга]—орать; реветь; ры- чать (а) Урамда акырган тавышлар ишетелде; а) Арыслан акырып зкибэрде) АЛ I [а“л]—перед (а) Син алга чык; а) Этисе ал- дан бара) АЛ 1Г [а°л]—розовый (Бу сабын ал теста) АЛА [а’ла]—пегий, пятнистый (Безнец колхоз- да ала ат бар) АЛАБУГА [а°лабуга]—окунь (Ул бабай зур ала- буга балыгы тоткан) А ЛАЙ [а°лай]—так; этак, эдак (а) Син ал ай сейлэмэ! а) Алай булса, мин китам) АЛАЙСА [а'лайса]—в таком случае; если так (Син килмим дисец, алайса мин да килмим) АЛАН [алан]—поляна (Теге аланда ж,илак куп) А Л АР [а лар]—они (Ал ар кене буе су коеналар) АЛАРНЫКЫ [а'ларныкы]—их (Сыер аларны- кы) А ЛАЧАК [а’лачак]—долг (Минем Моратта ала- чагым бар) АЛГА [а лга]—вперед (Наил алга чыкты) АЛГЫ [а'лгы]—передний (Алгы раттэ укыту- чылар утырган) АЛДА [а°лда]—впереди (Алда зур ел га)
АЛДАГЫ [а* лдагы]—передний; предстоящий, будущий (а) Алдагы ратлэр кызурак киттелар; а) Алдагы дареслэрдэ без тагы шигырь сеиларбез) АЛДАКЧЫ [а°лдацчы]~ лгун, лжец (Алдакчы булырга ярамый) АЛДАН [а°лдаи]—спереди; прежде; первым; предварительно (а) Алдан этларе чаба; а) Сии алдан эйт; б) Билетны мин алдаи ал дым) АЛДА-РГА [а’лдарга]—обманывать (Беркемне да алдарга ярамый) АЛДАШ-ЫРГА [а лдашырга]—заниматься об- маном; хитрить; говорить неправду (Мин алда- шырга яратмыйм) АЛДЫНГЫ [аглдыцгы]—передний; передовой; прогрессивный (Гариф—алдынгы эшче) АЛИЬЭ [алиИа]—богиня (Борынгы Грецияда алиЬэлар куп булган) АЛКА [а°лца]—обруч; серьги (Мэдинэнец алка- сы алтын) АЛКЫШ [а-лцыш]—аплодисменты, овации (Кочле алкышлардан соц артист чыгып басты) АЛКЫШЛА-РГА [а°лцышларга]— приветствовать (Юбилярны алкышлап карты алдылар) АЛЛА [а-лла]— бог, аллах; боже (Алладан кетеп ятып булмый) АЛЛЫ-АРТЛЫ [а-ллы/а-ртлы]—друг за другом, вереницей (Балалар аллы-артлы тезелгэннэр) АЛМА [а°лма]—яблоко (Безгэ бер чилэк алма китерделэр)
АЛМАГАЧ [алмагач] -яблоня (Алмагач чэчэк атты) АЛМАЗ [а лмаз]—алмаз (Алмаз белэн пыяла кисэлэр) АЛМАЧУАР [а лмачулуар]—серый в яблоках (конь) (Г.ИбраЬимовныц «Алмачуар» хикэясен укыдыцмы?) АЛМАШ [а°лмаш]—смена; обмен; переменный (Ул мица алмашка килде) АЛМАШЛАП [аилмашлап]—поочередно (Без алмашлап эшлэдек) АЛМАШЛЫК [а лмашлыц]—местоимение (Татар телендэ алмашлыклар бик куп) АЛМАШТЫР-ЫРГА [а-лмаштырырга]— обменивать; заменять; сменять; замещать; об- новлять; подменять; разменять (а) Мии банкта акча алмаштырдым; э) Эштэ мине бер иижеиер алмаштырды; б) Бала кулмэген алмаштырды; в) Мин профессиямне алмаштырдым) АЛМАШЫНУЧАН [а°лмашынучан]— переменный (Бугеи ал маш ы ну чан болытлы Ъава) АЛПАВЫТ [a\nnawbir]—помещик (Авы л да та- тар байларын алпавыт днп атаганнар) АЛСУ [а°лсу]—розовый (Кызныц иозе алсу) АЛТАУ [алтау]—вшестером (Егетлэр — алтау) АЛТМЫШ [а лтмыш]—шестьдесят (Этигэ алтмыш яшь) АЛТЫ [а°лты]- шесть (Аларныц алты сарыкла- ры бар) АЛТЫН [а лтын]—золотой; золото (Алтын бал- дак кайдаи алдыц?)
АЛТЫН КУЛЛЫ [алтын куллы]—золотые ру- ки (Илдар — алтын куллы егет) АЛТЫНЧЫ I [а'лтынчы]—шестой (Алтынчы класста рэсем дэресе) АЛТЫНЧЫ II [а°лтынчы] -золотых дел мастер (Болгар дэулэтендэ затлы алтынчылар булган)' ДЛТЫШАР [а лтышар]—по шесть (Бабай безгэ алтышар алма бирде) АЛУ (кэгазе) [а лу (^эгэзе)] -расписка (Акча алуыц турында алу кэгазе яз!) АЛУЧЫ [алучы]—получатель (Хат алучы кеше бик шатлаиды) АЛФАВИТ, ЭЛИФБА [элифба]—алфавит (Татар халкы латин алфавиты на кире кайта) АЛЪЯПКЫЧ [алйапцыч]—фартук (Ху?ка ха- тын алъяпкыч бэйлэгэн) АЛЫМ [а°лым]—прием, способ; манера (Язучы кулланган стилистик алым нар бик терле АЛЫНМА [а°лымма]—заимствованный; заим- ствование (Рус телендэ татар-терки алынмала- ры бик куп) АЛЫП [алып] — великан, исполни (Татарларда Алып батыр турында экият бар) АЛЫП БАР-ЫРГА [а*лыб барырга] -нести, везти, вести (Мии дустыма кучтэнэч алып бар- дым) АЛЫП БЕТЕР-ЕРГЭ [алыб бётёрёргэ] -добрать (Кича без бэрэцгене алып бетердек) АЛЫП БИР-ЕРГЭ [а*лыб бирёргэ]—подать (Е. *т кызга гардеробтан пальтосын алып бирде) АЛЫП КЕР-ЕРГЭ [алып кёрёргэ]—ввести, за- водить (Безие музейга алып керделэр)
АЛЫП КИЛ-ЕРГЭ [оып килёргэ]—принести (Абыйлар безгэ булок итеп телевизор алып кил- делэр) АЛЫП КИТ-ЭРГЭ [а°лып китэрга]—унести (Абый мине узларенэ кунакка алып китте) АЛЫП КУ(Й—>Я)-РГА [а°лып цуйарга]—убрать (Бу сотне суыткычка алып куй эле) АЛЫПСАТАР [а'лыпсатар]—спекулянт (Хэзер алыпсатарлар кубоиде) АЛЫП ТОР-ЫРГА [алып тбрбрга]—занять, взять взаймы (Дустым миннан илле сум акча алып торды) АЛЬШ ЧЫ(К->Г)-АРГА [а°лып чыгарга]— вынести; вывезти (Кечкенв баланы анисе урамга алып чыга) АЛ-ЫРГА [а'лырга]—взять; купить; получить; отнять; принимать; приобретать; захватить; за- бирать; заимствовать; вычитать; стричь; выни- мать (а) Мии китап алдым; а) Мин хат алдым; б) Лэбибэ коедан су ала; в) Аны армиягэ алды- лар; г) Я^идедаи икеие алсац, биш кала; д) Та- тарлар рус теленнан куп сузлар алгаинар) АЛЫШ-БИРЕШ [а°лыш/биреш]—купля- продажа, торговля (Безнец бер абыи базарда алыш-биреш итэ) АЛЬБОМ [альбом]—альбом (Альбомга яца рэсемнар куйдынмы?) АМБАР [а*мбар]—амбар (Орлыкны амбарга салдылар) АМНИСТИЯЛЭ-РГЭ [амнистийэлэрга]— амнистировать (Низамныц абыйсын амнисти- яладелэр)
AHA [а*на]—мать; мама; самка; родиой (а) Ана- сы бик акыллы була; э) Ана буренец ике баласы бар; б) Ана теле кадерле булырга тиеш) АНАЛАРЧА [а°наларча]—по-матерински (Тэрбияче балалариы аналарча ярата) АНАР [а'нар]—гранат (Базардан анар ал- дыцмы?) АНАСЫЗ [а’иасыз]—без матери (Анасыз ускан бала моцлы була) АНДА [а'нда]—там (Анда ж.илэк куп) АНДЫЙ [а’ндый]—такой (Андый сузне сейлэмэ) АННАН [а'ннан]—затем; оттуда (а) Аннан иптэшлэре килде; а) Аииаи хабар бармы?) АННАРЫ [а ннары]—потом (Аннары керерсец, яме) АНСАТ [а'нсат]—легко, легкий (Бу мэсьалане ансат кыиа чишеп була) АНСЫЗ [а'нсыз]—без него (этого) (Ансыз кан- тып керма) АНТ [а'нт]—клятва (Солдатлар ант иттелэр) АНЫ [а'иы]—его, ее (Аны президиумга сайла- дылар) АНЫК [а°ньщ]—точно, точный; определенно, определенный (Сорауга анык ж;авап булмады) АНЫКЛЫК [а°ныклыц]—точность; определен- ность (Бу мэсьэлагэ аныклык кертергэ кирэк) АНЫКЫ [а°нь1цы]—его, ее (Дэфтэр аныкы) АНЫСЫ [анысы]—та, то, тот (Аиысы — атинеке) АНЫЦ [а’ныц]—ее, его (Аиыц йорэге авырта)
АНЫЦЧА [а'ныцча]—по его мнению (Аныцча, мэсьэлэ хэл ителмэгэи) АЦ [а-ц]—сознание; рассудок; ум, разум (Кеше ацы бик озак формалашкан) АЦА [аца]—ему, ей (Аца бер хат биргэинэр иде) А ЦАР ДА [ащарда]—у него (Ацарда минем бер китабым бар) АЦАРДАН [ащардан]—от него, от нее (Ацардаи ж.авап тиз килде) АЦ- БЕЛЕМ [а°н/белем]—знание, просвещение (Кешегэ ац-белем бик кирэк) АЦКАУ [a°nKaw]—небо; нёбный (Кайиар чэй эчкэн идем, ацкавым пеште) АЦЛАЕШЛЫ [а'цлайышлы]—понятный, по- нятно (Укытучы бик акртаешлы сейли) АЦЛАЕШСЫЗ [ащлайышсыс]—непонятный, невнятный; непонятно, невнятно (Бу суз безгэ адлаешсыз) АЦЛАМЫЙЧА [а°цламыйча]—не понимая; без умысла (Бу теманы ацламыйча, икенчесенэ кучеп булмый) АЦЛА-РГА [а'цларга]—понимать (Егет моны яхты ацлады) АЦЛАТМА [ацлатма]—пояснение, объяснение (Ацлатма биреп тору кирэкми) АЦЛАШ-ЫРГА [а‘цлашырга]—объясниться (Икенче кенне без ацлаштык) АЦЛЫ [а’цлы]—сознательный; сообразитель- ный (Безнец класста ацлы балалар куп) АЦСЫЗ [а’цсыз]—бестолковый; несознательный (Ацсыз кешегэ Бич тешендереп булмый)
АЛА [а°па]—сестра; тетя (МаЬруй апа, керегез эле) АППАГЫМ [а ппагым]—-светик мой (Аппагым, су алып кер эле) АППАРАТЧЫ [аппаратчы]—аппаратчик (Абый аппаратчы булып эшли) АППЕТИТ [аппетит]—аппетит (Аппетитым юк эле) АПТЫРА-РГА [а’птырарга]—недоумевать; рас- теряться; затрудняться; нуждаться; мучиться (а) Мин аптырадым: ул поездан тешмэде; э) Эби акча юклыктан аптырады) АПТЫРАТ-ЫРГА [а°птыратырга]—надоедать, донимать; вызвать недоумение; ставить в за- труднительное положение (Илдар, эбиецне ап- тыратма) АРА [а*ра]—промежуток; расстояние; время; разница (а) Бу арада яцгыр ява; э) Безнец ара ике яшь; б) Авыл белэн урман арасы 3 чакрым) АРАДА [а°рада]—пока; в то время, как (Бала йоклаган арада энисе кер юды) АРАДАШЧЫ [а-радашчы]—посредник (Ике саудэгэрнец арадашчысы итеп Мансурны ча- кырдылар) АРАКЫ [а'рацы]—водка (Аракыдан зыян куп) АРАЛАШУ [а°ралашу]—общение (Аралашу инглиз телендэ барды) АРАЛАШ-ЫРГА [а°ралашырга]—общаться; иметь связи (Без дустым белэн русча аралаша- быз) АРБА [арба]—телега, повозка (Мин авылда ар- бага утырып йордем)
АРГАМАК [а-ргамак]—аргамак, скакуи (Ипподромда яхшы аргамаклар куп) АРЕНДАЛА-РГА [арёндаларга] -арендовать (Габдрахман абыи бер кафе арендалый) АРЕНДАЧЫ [арёндачы] — арендатор (Арендачыга куп акча кирэк булды) АРЗАН [а рзаи]—дешевый; недорогой; дешево; недорого (Быел бэрэцге арзан) АРЗАНЛЫ [а рзаилы]—дешевый, недорогой; низкооплачиваемый; низкопробный (Базарда арзанлы товарлар куп) АРКА [а рца]—спина; спинка (Эбинец аркасы авырта) АРКА МИЕ—спинной мозг (Арка мие кешенец яшэве очей бик эЬэмиятле) АРКА СОЯГЕ-спииной хребет (Баланыц арка сеяге йомшак була) АРКАДА, АРКАСЫНДА [а*ркада, аркасында]—по причине; из-за, благодаря (Аныц аркасында без поездга соцга калдык) АРКАН I [арцан]—канат (Сабантуйда аркан тартЫштылар) АРКАН II [аерцан]—спиной; на спине; в спину (а) Поездда мин аца аркан утырдым; э) Кыз ар- кан йезэ; б) Я^ил аркан исэ) АРКЫЛЫ [арцылы]—через; поперек (Елга ар- кылы купер салыиган) АРКЫЛЫ АТЛАП ЧЫ(К-»Г)-АРГА—перешагнуть (Бусаганы атлап чыккач, сине куп эшлэр кота) АРКЫЛЫ Й03ЕП ЧЫ(К—>Г)-АРГА переплыть (Мии Ыкны аркылы йозеп чыктым)
АРКЫЛЫ ТОШ-ЭРГЭ—преграждать: пересечь; возразить (Ул минем суземэ аркылы теште) АРМИЯ [армия]—армия (Улым армиядэ 2 ел хезмэт итте) АРПА I [а°рпа]—ячмень (Татарстанда арпа усэме?) АРПА II [а°рпа]—ячмень (Кузеца арпа чыккан- мы алл а?) APT [а°рт]—за; зад; задняя сторона; спинка (Вй артында шомыртым бар) АРТКА [а°ртца]—назад (Артур, артка борылып кара1) АРТКЫ, АРТГАГЫ [а°ртцы, а°рттагы]—задний; последний (Арткы ратлар бастылар) АРТГА [а°ртта]—сзади; позади (а) Артта урман; а) Ал ар артта баралар) АРТГАН [а°рттан]—сзади; позади (Абый безнец арттан чаба) АРТТЫР-ЫРГА [а’рттырырга]—увеличивать; повышать; превышать; преувеличивать (Килачактэ бу тугарэкларнец саныи арттырырга кирэк) АРТЫК [а°ртьщ]—слишком, чересчур; больше; лишний, ненужный; особый (а) Сии артык бор- чылма; а) Артык акчац булса, мица бир) АРТЫНДА [а’ртында] за глаза (Кеше артында сейлэрга ярамый) АРТЫННАН [а°ртыннан]—за (Кыз егет артын- нан карал калды) АРТЫННАН ЙВР-ЕРГЭ—хлопотать, ходатай- ствовать (Фания апа бу атнада пенсия артыннан йврде)
АРТ-ЫРГА [а’ртырга]—увеличиваться; повы- шаться; возрастать; прибывать (а) ШаЪзрда спорт мэиданчыкларыиыц саны артты; а) Елга- ларда су артты; б) Дэулат хезматкэрлэренец ак- чалары артты) АРХАИК [архаик]—архаичный (Татар Нам рус теллэрендэ архаик сузлэр да бар) АРШЫН [а°ршын]—аршин (Аршын — улчэу берэмлеге) АРЪЯК [арйак]—противоположная сторона; заречная сторона (Елганыц аръягында болын) АРЫГАНЧЫ [а'рыганчы]—до усталости (Балалар бакчада арыганчы эшлэделэр) АРЫК I [а рьщ]—худой (Бу бабай бик арык) АРЫК II [а-рыц]—арык (Арыктан чиста су ага) АРЫ-РГА [а-рырга]—уставать; переутомляться, изнуряться (а) Без эшли-эшли арып беттек; э) Энием буген бик арыган) АРЫСЛАН [а°рыслан]—лев (Зоопаркта бер арыслан бар) АРЫШ [арыш]—рожь (Арыш кыры ж,эелеп ята) АСКА [а скд]—вниз (Иптэше таудан аска тешеп китте) АСРАУ [a cpaw]—прислуга, служанка (Бу ейдэге байларныц асраулары бар) АСТА [а’ста]—внизу (Аста дицгез шаулый) АСТАГЫ [а°стагы]—нижний (Астагы этажларда ж.ылырак) АСТАН [ахтан]—снизу; низом ( а) Астан бер тавыш ишетелде; а) Астан бару иущелрак)
АСТЫРТЫН [а°стыртын]—скрытный, тайный; скрытно, тайно (Сии астыртын эшлэр эшлоп Йорма) АСЫЛ [а°сыл]—сущность; суть; качественный (а) Проблемаиьщ асылы моннан гыйбарэт; а) Асыл сыйфатлар русча «качественные прилага- тельные» дип атала) АСЫЛТАШ [а’сылташ]—драгоценный камень, драгоценности (Бу кибеттэ асылташлар саталар) AT I [а*т]—лошадь (Беэнец атныц колыны бар) AT II [ат]—имя (—Атыц ничек? —Ростам) АТА [а°та]—отец, отцовский; мужской (Аныц атасы — зур галим) АТА-АНА [а’та/а'на]—родители, отец и мать (Ата-ана баласын кешелекле нтеп тарбиялэрга тиеш) АТАКЛЫ [а тацлы]—знаменитый (Безиец атак- лы рэссамнарыбыз куп) АТАЛ-ЫРГА [а’талырга]—называться, зваться, именоваться (Бу урам Тукай исеме белой атал- ган) АТАЛЫ-УЛЛЫ [агталы/уллы]—отец с сыном (Алар концертка аталы-уллы килгэннэр) АТАМА [а’тама]—название; термин (Яца атама ясарга кирэк) АТАМАН [атаман]—атаман, главарь (Тарих дэреслегендэ атаман нар турында куп язылган) АТА-РГА I [а’тарга]—стрелять; бросать; ки- дать; извергать (Таш белой атканга аш белэн ат) АТА-РГА II [а’тарга]—называть; прозвать (Я^ыелышта сннец исемецне до атадылар)
АТАСЫЗ [а°тасыз]—без отца (Бу малай атасыз ускэн) АТАСЫЗ-АНАСЫЗ [а’тасыз/а'иасыз]—без ро- дителей (Тукай бик иртэ атасыз-анасыз калган) АТКАЗАНГАН [атцазацгаи]—заслуженный (Аца Татарстанныц атказанган укытучысы исе- ме бирелде) ЛТЛАНМАЙ [а тламмай]—сливочное масло (Кибеттан атланмай алып кайт эле) АТЛАИ-ЫРГА [атланырга]—садиться верхом (Авылга кайткач, мин атка атланып йердем) АТЛА-РГА [а тларга]—шагать, перешагнуть (Без Казан урамнары буйлап атлыйбыз) АТЛАП БАР-ЫРГА—шагать, идти шагом (Кызлар аллея буйлап атлап баралар) АТЛАП КЕР-ЕРГЭ -перешагнуть, переступить (Минем сезнец ейгэ атлап кергэнем юк) АТЛАП ЧЫ(К—>Г)-АРГА—перешагнуть (Малай идэндэге капчыкны атлап чыкты) АТЛАС I [атлас]—атлас (ткань) (Дустым атлас- тан кофта теккэн) АТЛАС II [атлас]—атлас (Географик атласыц бармы?) АТЛЫ I [а’тлы]—верховой, всадник; конный (Еракта бер атлы куренде) АТЛЫ II [атлы]—по имени; называемый; зовут (Син кем атлы9) АТНА [а тиа]—неделя (0ч атна тиз утеп китте) АТНАЛЫК [атналыц]—недельный; еженедель- ный; неделя (а) Атналык расписание кирэк; э) Мэктэптэ китап атналыгы булды)
АТОМ [атом]—атом (Буген дэрестэ атом тезелеше турыида сейладелар) АТСЫЗ I [атсыз]—безлошадный (Элек атсыз кеше бик ярлы кеше булган) АТСЫЗ II [а-тсыз]—безымянный (Татарча атсыз бармак русча «безымянный палец» бу ла) АТУ [ату]—стрельба, выстрел (Еракта ату та- вышы ишетелде) АТЫН-ЫРГА [атынырга]—качаться, покачи- ваться (Без таганда атынырга яратабыз) АУ [a*w]—охота; сети; западня (а) Козге ау ва- кыты ж;итеп килэ; а) Без кулгэ ау салдык) АУЛА-РГА [а wлapгa]—охотиться (Бабаем телке ауларга йери) АУЧЫ [^чы]—охотник (Аучылар жэмгыяте куптан оешкан) АФЭТ [а°фэт]—бедствие, несчастье; катастрофа (Чериобыльда зур афэт булды) АХМАК [ахмац]—глупый (Ахмак суз сейлама) АХРЫ, АХРЫСЫ [а’хры, а°хрысы]—кажется (Ул килмас, ахры) АХШАМ НАМАЗЫ—вечерний намаз у му- сульман АХЫРГЫ [а°хыргы]—последний; конечный; за- ключительный (Ахыргы очрашуыбыз быел бул- ды) АХЫРДА [а°хырда]—в конце, под конец (Ахырда без килештек) АХЫРДАН [а°хырдан]—в конце, под конец (Ахырдан концерт булды) Ah [ah]—ах! (Мине кургач, ул ah итте)
АЬЭЦ [а°Ьац]—благозвучие, звучание (Сайдэш музыкасыныц аЬэце колагымда яцгырап тора) АЧ [а‘ч]—голодный; бедный (Урамда озак йоргэч, мии буген бик ач) АЧ-АРГА [а’чарга]—открывать, вскрывать; от- пирать; разворачивать; раскрывать; разжимать; обнаружить; выявлять (а) Эби тэрэзэне ачты; а) Йозакны ачу кыен; б) Быел без не ц районда яца мэктэп ачылды; в) И^ыелышны ачып ж;ибэрабез; г) Бу эшиец сере ачылды) АЧКЫЧ [а*чцыч]—ключ (Ачкычны куршелэрдэ калдырырсыц, яме?) АЧЛЫК [а-члыц]—голод (1921 елда ачлык бул- ган) АЧУ [а°чу] -гнев, злоба (Минем аца ачуым килде) АЧУЛАНЫП [а°чуланып]—злобно, сердито (Ачуланып, аныц эшенэ комачаулама) АЧУЛАН-ЫРГА [а’чуланырра]—злиться, рас- сердиться (Юкка ачуланма инде) АЧЫ [а’чы] // ЭЧЕ—горький; кислый (Бу ли- мон ачырак) АЧЫ(К-»Г)-ЫРГА [а'чыгырга]—проголодаться (Малайлар ачыгып кайтканнар) АЧЫК [а'чыц]—открытый; непокрытый; яс- ный; внятный (а) Ачык тарэзадан жыр ишетелэ; э) Аныц башы ачык; б) Ачык итеп укы; в) Ачык йезле бер апа килеп керде) АЧЫЛ-ЫРГА [а'чылырга]—открываться (Кибет иртанге сигездэ ачыла)
АЧЫ-РГА [а’чырга]—киснуть; бродить (Кичаге сет ачып утыра) АЧЫТ-ЫРГА [а“чытырга]—квасить: ставить (киснуть) (Бугеиге сотне ачытырга ярамый) АЧЫШ [а'чыш]—открытие (Бу ачыш двньякулэм айэмияткэ ия) АШ [а‘ш]—суп; еда, пища (Эни тэмле аш пе- шергэи) АШ БУЛМЭСЕ—столовая (Аларныц аш булмэсе зур) АШ КАШЫГЫ—столовая ложка (Всталга 8 аш кашыгы куй) АШ ЧУМЕЧЕ—половник (Базардан аш чумече алдым) АШ 0СТЭЛЕ—обеденный стол (Аш остэлеиа яца эскэтер я^аелгэи) АША [а'ша]—через, сквозь (Мин урман аша килдем) АШАМ ЛЫК [ашамлык,]—пища, еда, кушанье (Ашамлыклар кибетенэ кереп чыгыйм еле) АШАП БЕТЕР-ЕРГЭ—съесть, скушать, доку- шать (Наил, ашыциы ашап бетер) АШАП К АР А-РГ А—попробовать, отведать (Синец папайя ашап караганыц бармы?) АШАП ТУ(Й-»Я)-РГА— наесться, накушаться (Ашап туйгач, рэхмэт эйталар) АША-РГА [а'шарра]—кушать; кусать; подмы- вать; выгорать; есть поедом (а) Без ашарга утырдык; э) Буген урманда черки ашады; б) Су ярны ашый; в) Яулыкиы кояш ашаган)
АШАТ-ЫРГА [ачнатырга]—кормить (Баланы ашатырга кирэк) АШКАЗАНЫ [ашцазаны]—желудок (Ашказаным авырта) АШЛАМА [а’шлама]—удобрение (Кырларга ашлама чыгардылармы?) АШЛЫК [а'шлыц]—зерно; хлеб, хлеба; жито (Колхозда ашлык тапшыру планы утэлде) АШ-СУ [а’ш/су]—еда; хлеб-соль; стол (Энием аш-су эзерлэргэ ярата) АШХАНЭ [а'шхаиэ]—столовая (Ашханэдэ кеше куп иде) АШЪЯУЛЫК [а’шйа^глыц]—скатерть (Остэлгэ ашъяулык жэелгэн) АШЫГА-АШЫГА [а шыга/ашыга] -торопливо, быстро (Без ашыга-ашыга бардык) АШЫ(К—>Г)-ЫРГА [а'шыгырга]—торопиться (Бетен кеше эшкэ ашыга) АШЫГЫЧ [а'шыгыч]—срочный; срочно (Бу малайга ашыгыч ярдэм кирэк булды) АЮ [ай у]—медведь (Урманда аюлар кубэйгэи) АЮ БАЛАСЫ -медвежонок (Зоопаркта кеч- кена гена аю баласы курдек) АЮ БАЛАНЫ—бузина (Безнец ей янында аю баланы усэ) АЮ ИТЕ—медвежатина (Синец аю ите ашага- ныц бармы?) АЯГУРЭ [а йагурэ]—стоя (Ул безие аягурэ кар- ты алды) АЯЗ [а’йаз]—ясный (Буген кен аяз)
АЯЗ-ЫРГА [а'йазырга]—проясняться (Иртэгэ кен аязырга тиеш) АЯК [а'йак]—нога; лапа (Бу туфли аягыма ярам ад ы) АЯКСЫЗ [а-йаксыз]—безногий (Больницада бер аяксыз кеше ята) АЯКСЫЗ-КУЛСЫЗ [а’йа^сыз/цулсыз] безногий, безрукий; калека (Ул сугышта аяк- сыз-кулсыз кала) э Э I [а]—союз а, ио; частица вопроса а? (Э сез курдегезме?) Э II [а]—междометие (—Син барасыцмы? —Барам. —Э-а!) ЭБЕКЭЙ [эбёкэй]—бабуся, бабуля (Бер абекай очрады) ЭБИ [эби]—бабушка; теща (Эбиебезгэ—90 яшь) ЭБИЛЭР ЧУАГЫ—бабье лето (Эбилэр чуагы быел бик матур булды) ЭГЪЗА [эгза]—член (Эпьзаларга билетлар тап- шырылды) ЭГЭР [агар]—если (Эгер ул белее, иачар була- чак) ЭДИП [адип]—литератор; писатель (Г.ИбраЬимов—зур эдип) ЭДЭБИ [адаби]—литературный (Эдаби кичаларда ул актив катнаша) ЭДЭБИЯТ [адабийэт]—литерктура; литератур- ный (Эдабият тормыштаи аерылмаска тиеш)
ЭДЭБИЯТЧЫ [адабийатчы] литератор, лите- ратуровед (Эдабият дэреслекларен эдэбиятчылар язалар) ЭДЭП [эдэп]—учтивость; такт; обычай (Эдэп белой гена сойлэш!) ЭДЭПЛЕ [эдэпле]—вежливый; деликатный; уч- тивый (Эдэпле булырга ейрэи!) ЭДЭПСЕЗ [эдэпсез]—невежливый; неприлич- ный (Эдэпсез сузлэр эйтергэ ярамый) ЭЖ.ЕР [аж.ер]—мзда; гонорар (Эж.ере бармы сон?) ЭЖЭЛ [эл^эл]—смерть; кончина (Эж,эл Ьэркемгэ кила) ЭЖЭТ [аж,эт]—долг (Буген эя^этлэремне биреп бетердем) ЭЗ, АЗ [аз/аз]—мало (Буген гембэ аз очрады) ЭЗЕР [озер]—готовый (Аш азер) ЭЗЕРЛЭ-РГЭ [азёрларгэ] -готовить; пригото- вить (Без этинец юбилеена эзерлэнабез) ЭЙ [ай]—межд. эй, ай, а, ну (Эй, ачуымны ки- термэ эле!) ЭЙБЕР [айбер] -вещь; товар (Бу эйберне тереп куй) ЭЙБЭТ [эйбат]—хороший; хорошо; добрый; добротный (Киявец эйбат икан) ЭЙДЭ [айда]—айда (Эйда, утегез!) ЭЙЕ [айе]—да (—Курдецме? —Эйе) ЭЙЛЭНДЕР-ЕРГЭ [айландёрергэ]—вертеть; пе- реворачивать; перелицовывать; превращать (Пальтоцны эйлэндердецме?)
ЭЙЛЭН-ЕРГЭ [эйлэиёргэ]—вертеться; повора- чиваться; обходить; превращаться (Яшьлэр авылиы эйлэнделэр) ЭЙРЭН [айран]—айран (разбавленный водой катык); пахта (Мунчадан соц салкын айран эчерделэр) ЭЙТЕМ [эйтем]—поговорка: изречение (Эйтемнэрдэ халыкныц тапкырлыгы чагыла) ЭЙТ-ЕРГЭ [айтергэ]—говорить; сказать; сооб- щать; передавать; исполнять; звать (а) Сица айтергэ куштылар; а) Сезгэ деканатка килергэ эйттелар; б) Бу сузне сезгэ эйттелэрме?) ЭЙТЕРСЕЦ [эйтёрсёц]—будто, как будто (Ул очып кайткандаи кайтты, эйтерсец канатлар ускэн) ЭКИЯТ [экийэт]—сказка, сказочный; небылица (Мии халык экиятлэрен яратам) ЭКРЕН [экрен]—медленный; медленно (Экрен генэ ай калка) ЭЛЭКЧЕ [элэкче]—доносчик; ябеда (Элэкче кешеие яратмыйлар) ЭЛЭМ [элэм]—флаг (Капкага элэм элеп куй- дык) ЭЛБЭ [элбэ]—алба (сладкая мучная каша на масле) (Эни чэйгэ элбэ пешергэн) ЭЛБЭТТЭ [элбэттэ]—конечно; обязательно; не- пременно (Элбэттэ, кайтырмыи) ЭЛЕ I [эле]—сейчас; пока (Бу сузне эйтергэ иртэрэк эле) ЭЛЕ II [эле]—частица -ка (Бир эле китапиы) ЭЛЕГЭ [элёгэ]—пока (Элегэ аныц хэле авыр)
ЭЛИФ [алнф]—алиф (название первой буквы арабского алфавита) (Элифне таяк дип та белмагон бит ул) ЭЛИФБА [алифба]—азбука; букварь; алфавит (Элифбаны балалар яратып укыйлар) ЭЛЛЭ I [аллэ]—союз то ли... то ли (Эллэ ул, аллэ мин гаепле?) ЭЛЛЭ II [аллэ]- разве? (Элла курдец?) ЭЛЛИ-БЭЛ ЛИ [элли/бэлли]—баюшки-баю (<Элли-бэлли бау итэ, улым иокыга кита») ЭЛУ КАГЫ [злу каты]—пастила алычовая (Базардан элу кагы алдым) ЭМАНЭТ [аманат]—вещь, доверенная на хране- ние; то, что должно быть передано третьему лицу (Бу эманэтие тапшыр инде) ЭММА [эммэ]—но, однако (Укыдым, эмма ацламадым) ЭНЭ [анэ]—вон (Эна ул кеше!) ЭНИ [ани]—мама, мать (Эиисе аца Ьаман эйтэ иде) ЭНИС [анис]—анис (Бакчада виис уса) ЭНКЭЙ [эцкэй]—мама, мамочка (Энкой! Чай эчасецме?) ЭЦГЭМЭ [вцгэма]—беседа, разговор (Эцгамэ кызыклы булды) ЭРЕКМЭН [эрёкмэн]—репей, репейник (Эрекмэн яфрагы быел зур булып усте) ЭРЕМ [орем]—полынь; полынный (Эрем—дару улане) ЭРЛЭ-РГЭ [эрларга]—бранить; читать нотацию (Эрларга ашыкма еле)
ЭРНЕ-РГЭ [арнёрга]—щемить; сосать; ныть (Йерагем шундый арнеде) ЭРСЕЗ [эрсез]—беззастенчивый; неприхотливый (Эрсез кеше ул) ЭРЧЕ-РГЭ [арчёргэ]—очищать; чистить (Барэцге арче эле, кызым) ЭРЭМ [эрам]—напрасный; жаль; жалко (Бетен йерулэре эрам китте) ЭРЭМ ИТ-ЭРГЭ—тратить понапрасну (Акчаны арам иттек, файдасы булыр микэн?) ЭРЭМТАМАК (арамта-мак]—дармоед, тунеядец (Эрэмтамак булып яшэу оят) ЭРЭМ-ШЭРЭМ ИТ-ЭРГЭ—разбазаривать (Байлыгын ул арам-шэрам итеп бетергэн) ЭРЭМЭ(ЛЕК) [эрэмэлек]—урема; кустарник (Эрамэдэ карлыган жыйдык) ЭСЭР [эсер]—произведение (Бу эсэр мица бик ОШЫЙ) ЭСБАП [асбап]—принадлежность; пособие; при- бор (Уку асбапларын эзерлэгез!) ЭСИР [асир]—пленный; пленник («Кавказ асире»н Л-Толстой язган) ЭТИ [эти]—папа, отец; батюшка (Эти 1913 елда туган) ЭТИ-ЭНИ [атй/эни]—родители (Эти-анисе моца риза була) ЭТКЭЙ [аткэй]—папочка (Эткай! Син борчыл- ма!) ЭТЭЧ [агач]—петух (Этачнец кпкриге шицган) ЭТЭЧ Г0МБЭСЕ—лисичка (Буген жыйган гембэларнец иц кубесе этач гембэсе иде) ЭУ! [aw!]—а? что? (Эу! вйдэме сез?)
ЭУВЭЛ [атовал]—раньше; сначала (Эувал син свила) ЭУЛИЯ [атолия]— святой (Кеше эулия була ал- мый) ЭФЛИСУН [эфлисун]—апельсин (Эфлисун бик там ле) ЭФЭНДЕ (эфэнде]—господин (Рашит эфэнде, рахим итегез) ЭФЬЮН [афйун] опиум (Эфьюн, 1адатта, кеньяк-кенчыгыштан кила) ЭФЬЮНЧЫ [эфнунчы] -наркоман; торговец опиумом (Соцгы елларда афыончылар артып китте) ЭХЛАК [эхлак;]—мораль, нравственность (Эхлак нормаларын сакларга кирэк) ЭХЛАКЫЙ СЫЙФАТЛАР—моральные (этические) качества (Яшьларда эхлакый сый- фатлар кими бара) ЭЬЭ [aha]—ага! (ЭЬэ! Элэктецме?!) ЭНЭМИЯТ [эНэмийэт]—значение, смысл, роль (Рухи тормышта эдэбиятныц эЬамияте зур) ЭНЭМИЯТ БИР-ЕРГЭ (БИРМЭСКЭ) (не) при- давать значения (Бу проблемага аЬэмият би- рергэ кирак) ЭНЭМИЯТЛЕ [аЬамийэтле]—важный; значи- тельный (ЭЬэмиятле вакыйгалар куп булды) ЭЧЕ, АЧЫ [эче, ачы]—кислый, горький (Эче катык белэн чач юдым) ЭЧЕ-РГЭ (эчёрга]—киснуть (Камыр нык эчеган) ЭЧКЕЛТЕМ [ачкёлтем]—кисловатый (Компотка эчкелтем там керган)
ЭЧМУХА [эчмуха]—восьмуха (Вер эчмуха чай 50 грамм була) ЭШЭКЕ [эшэке]—плохой; похабный; пошлый; мерзавец (Бу эшэке сузлэрне бутан айтма!) ЭШНЭ [ашнэ]—приятель; друг; свой человек (Аныц ашнэларе килеп керде) Б БАБАЙ [ба’бай]—дед; дедушка: старик (Гариф бабай, акият сейлэ эле) БАВЫР [6a’wup]—печень (Бавыр авыртудан дару бирделар) БАВЫРСАК [баЧуырсац]—баурсак (нац. куша- нье) (Эни бавырсак пешерде) ВАГАНА [ба’гана]—столб (Бу багана биеграк) БАГЛАНЫШ [багланыш]— связь, отношение (Ике ил арасында багланышлар нык) БАГЬППЛА-РГА [ба’гышларга]—посвящать (Бу щыр аниларгэ багышлана) БАЕ-РГА I [байырга]—разбогатеть (Быел алар бик баедылар) БАЕ-РГА II [ба'йырга]—закатываться (Без ко- яш баеганны карап утырабыз) БАЗ [ба'з]—подпол; погреб, яма (Бэрэцгене баз- да саклыйлар) БАЗАР [ба'зар]—базар (Буген базар бик бай) БАЙ [ба’й]—богатый; изобилующий; богач (Экнятлэрдэ бай кешелэр белан ярлылар каршы куела) БАЙЛЫК [ба йлыц]—богатство (Саламотлек— бай лык)
БАЙРАК [ба'йрац]—знамя (Тубэлэрдэ байрак- лар жилферди) БАЙТАК [ба'итац]—довольно много; достаточ- ный (Н^ыелышка байтах кеше килгаи) БАКА [ба ца]—лягушка (Бу кулда бака куп) БАКА КАШЫГЫ [ба°ка ца-шыгы]—ракушка, раковина (Елга янында бака кашыклары жыйдык) БАКА ЯФРАГЫ—подорожник (Юл буенда бака яфрагы усеп утыра) БАКЧА [ба'цча]—сад; огород (Бакчадан кыяр алып кер эле) БАКЧАЧЫ [ба’цчачы]—садовод (Бакчачы ке- шенец эше куп була) БАКЫР [ба’цыр]—медный; медь (Бакыр—тесле металл) БАЛ [ба л]—мёд, медовуха (Энисе кучтэиэчкэ бал алып килгэн) БАЛ КОРТЫ [бал порто]—пчела (Чэчэккэ бал корты куцган) БАЛА [ба°ла]—дитя, ребенок; детеныш; сын, дочь (Бала беренче тэрбияне гаилэдэ ала) Б АЛ А К [ба“лац]—штанина (Малай ныц бер ба- лагына тигэнэк ябышкан) Б АЛА Л АР [ба’лалар]—дети; детский (Балалар бакчасында бэйрам булачак) Б АЛ АЛ АРЧА [ба лаларча]—по-детски (Ул ба- лаларча куанды) БАЛАН [ба лан]—калина (Балан балеше бик тамле була) БАЛА-ЧАГА [ба ла/чага]—дети, детвора (Урамда бала-чага йегерешэ)
БАЛАЧАК [ба'лачац]—детство (Минем балачд- гым авылда узды) БА Л ДАК [ба'лдац]—кольцо (Кияу белэн калаш балдакларын алмашалар) БАЛДЫЗ [ба‘лдыз]—свояченица (Минем балды- зым бик чибэр) БАЛЕТ (балет]—балет («Шурале» балеты батен деньяга магълум) БА Л К АШ Ы К [ба'лцашыц] чайная ложка (Эбием мицв кемеш балкашык булэк итте) БАЛЛЫ [ба-ллы]—медовый, сладкий, с медом (Мин баллы чай яратам) БАЛЛЫ Г0МБЭ—опенок (Кез коне баллы гемба куп була) БАЛТА [ба‘лта]—топор (Балта ой алдында ята) БАЛТА ОСТ АСЫ -плотник (Безнец бабай — балта остасы) БАЛЧЫК [ба’лчыц]—глина; почва; глиняный (Балчыктан чулмак ясыйлар) БАЛЫК [ба’лыц]—рыба, рыбий (Безнец елгада балык куп) БАЛЫК ТЭЦКЭСЕ—чешуя (Балык тэцкасе ял- тырый) БАЛЫК ТОТУ—рыбачить (Мин дустым белен балык тотарга йерим) БАЛЫК ШУЛ ПАСЫ—уха (Яр буенда балык шулпасы тамлерак) БАЛЫКЛЫ [ба’лыцлы]—рыбный (Бу кул ба- лыклы) БАЛЫКЧЫ [ба'льщчы]—рыбак (Балыкчы кар- мак белэн балык тота)
БАНКА [банка]—банка (Быел нича банка кыяр тозладыц?) БАР I [ба р]—есть (Минем ике каламем бар) БАР II [бар]—весь (Бар кеше китеп беткач, ял итэргэ кирэк) БАР Ш [бар]—бар (Барда бераз боркурак) БАРАБАН [ба’рабан]—барабан (Барабанчы ба- рабанда яхшы уйный) БАРАК [барак]—барак (Баракта озак торырга туры килмаде) БАРЛА-РГА [ба рларга]—учитывать; проверять (Укытучы балаларны барлап чыкты) БАРЛЫК [ба рлык]—все, всякий (Барлык илларнец пролетарийлары, берлашегез!) БАРЛЫККА КИЛ-ЕРГЭ—возникать, образо- ваться; происходить (Болгар даулате VII гасыр- да барлыкка кила) БАРМАК [бармац]—палец (Иман бармагым шеште) БАРС [барс]—барс (Барс Ерак Кенчыгыш ур- маннарында яши) БАРСЫ, БАРЫСЫ [ба’рсы, барысы]—все (Кунакларныц барысы да жыелып бетте) БАРЫ [ба'ры]—только (Бары Сания гена килмэган иде) БАРЫБЕР [ба-рыбер]—все равно, безразлично (Мин барыбер чемпион булачакмын) БАР-ЫРГА [ба рырга]—идти; продолжаться; проходить; выходить замуж (а) Улым буген бе- ренче тапкыр мактапка бара; а) Очкычта баруы бик тиз булды; б) Имтиханнар егерме кен бар- ды; в) Кияуга барырга сица ирта эле)
БАРЫШЛЫЙ [ба°рышлыи]—мимоходом, по пу- ти, попутно (Барышлый, син кибеткэ кереп чык эле) БАС-АРГА I [ба'сарга]—вставать; ступать (Мин торып бастым) БАС-АРГА II [ба’сарга]—давить; печатать; ме- сить; зарастать; затоплять; прикладывать; за- растать; грабить (а) Гембэне тоалаганда, авыр эибер белэн бастыралар; а) Мин камыр басарга яратам; б) Безне китап басу Ьенэренэ ейрэтэлэр; в) Безнец бак чаны улэн басты; г) Куршелэрнец ейлэрен басканнар) БАСКЫЧ [ба'сцыч]—лестница (Безнец баскыч бик биек) БАСМА I [ба°сма]—ступень; мостики (Беренче басмага басма — егылырсыц) БАСМА II [ба*сма]—издание; печатный (Бу бас- ма эйбэт эшлэнгэн) БАСТЫР-ЫРГА [бастырырга]—издавать; по- давлять; ставить (а) Минем танышым быел ки- тап бастырачак; э) Хекумэт крестьяннар вос- станиесен бастыра) БАСУ [ба*су]—поле; нива, пашня (Басуда арыш чэчалэр) БАСЫМ [ба-сым]—давление; нажим (Кан басы- мын тешерергэ кирэк) БАСЫМСЫЗ [ба-сымсыс]—безударный («Сейла» сузендз икенче и>цек басымсыз) БАТ-АРГА [ба-тарга]—утонуть; вязнуть, зале- зать (в долги); заходить (Быел суга баткан ке- шелар булды)
БАТКАК [ба тцак,]—грязь; топкий (Баткакта кияр ечен резин итек кирэк) БАТКАКЛЫК [ба-ткакльщ]—грязь, трясина (ШэЬэр читендэ бер баткаклык бар) БАТЫР [ба тыр]—храбрый; герой; батыр (Сугышта батыр егетлэребез бик куп орденнар алды) БАТЫР ЛАРЧА [ба’тырларча]—храбро, отваж- но, смело (Наилнец бабасыньщ этисе сугышта батырларча сугышкан) БАТЫР ЛЫК [ба°тырлыц]—смелость; отвага; подвиг (Камил абыйга ♦Батырлык ечеи» медале бирелде) БАТЫРЧЫЛЫК ИТ-ЭРГЭ—отважиться, ре- шиться (Мин бу сузне эйтергэ батырчылык итмэдем) БАТЫР-ЫРГА [ба-тырырга]—топить, погру- жать (Пычрак керлэрне суга батыр) БАУ [ба w]—веревка (Керлэрне бауга элеп куй) БАШ [ба‘ш]—голова; ум; вершина; верхушка; кочан; заголовок; начало; хозяин (а) Башым авырта эле; э) ТаЬирныц башы эшли аныц; б) Тау башында ж.ил кочлерэк; в) Агач башына карга оя корган; г) ©ч баш кэбестэ тозладык; д) Мэкалэнец башы бик ук ошамый; е) Эшнец ба- шы ждщел булмый; ж) Кэрим—безнец булеккэ баш) БАШАК [ба шац]—колос (Бодайныц башаклары быел эре) БАШВАТКЫЧ [ба'ш\¥атцыч] —головоломка (Дэреслектэ куп башваткычлар бар)
БАШКА [ба°шка]—другой (Башка кешелэр мо- ны белмасен иде) БАШКАЛА [баЪщала]—столица (Россия баш- каласына Казанная махсус поезд Йери) БАШ КАРМА [ба'шца’рма]—испол нител ьн ый (Буген башкарма комитет утырышы була) БАШКАР-ЫРГА [ба'шцарырга]—исполнять, со- вершать (Бу жырны ИлЬам Шакиров бик матур башкара) БАШКАЧА [ба’шцача]—по-другому (Бу эшне башкача да эшлэп булыр иде) БАШКОРТ [ба'шцорт]—башкир (Авылга баш- корт театры килде) БАШ КОРТЧА [баш ш цортча]—по-башкирски (Татарча белган кеше башкортчаны да ацлый) БАШЛАНГЫЧ [ба'шлацгыч]—начальный (Башлангыч мэктэптэ дурт класс бар) БАШЛАН-ЫРГА [ба'шланырга]—начинаться, возникать, выступать (Концерт сагать жидедэ башлана) БАШЛА-РГА [ба-шларга]—начинать (Дэресне башларга ике минут калды) БАШЛЫ [ба'шлы]—умный, способный, башко- витый (Бу малан бик башлы) БАШЛЫК I [ба'шлыц]—капюшон (Башлыгыцы кнсац, щылырак булыр) БАШЛЫК II [ба-шлыц]—начальник, руководи- тель; главарь (Безнец башлык—бик талэпчан кеше) БАШМАК [ба'шмац]—башмак (Татарлар теккэн башмаклар бик матур булган)
БАШСЫЗЛЫК [ба-шсызльщ]—глупость; бесша- башность, отчаянность (Болай эшлэу — баш- сызлык) БАШТА [ба'шта]—вначале (Башта син сойла) БАШТАН [ба-штан]—сначала (Баштан ук ях- шылап уйлашыйк эле) БАШТАН АЯК [ба'штанайак]—с головы до ног; целиком (Без баштанаяк чыландык) БАЯ [ба’йа]—недавно, давеча (Бая сейлэгэн сузецне кабатла эле) БАЯНЧЫ [ба йанчы]—баянист (Баянчы бик ос- та уйный) БАЖА [ба*жа] —свояк (Минем бажа бик уцган) БАЬАДИР [ба-Надир]—богатырь; богатырский (♦БаЬадир» сузе фарсы теленнэн кергэн) БАЬАДИР ЛЫК [ба-Ьадирлык]—мужество, храбрость (Безнец бабаларыбыз сугышта баЬадирлык курсаткэннэр) БЭБИ [бэби]—дитя, ребенок; младенец (Бу бэби ннк елый икэн?) БЭБИ ТУЕ—родины (Галия дусларына бэби туена барды) БЭБКЭ [бэпкэ]—гусенок, утенок (Бэбкалэрне тилганнэн сакларга кирак) БЭБЭЙ [бэбан]—дитя, новорожденный (Бабэйне коендырырга вакыт) БЭДРЭФ [бэдрэф]—туалет (Безнец бадрэфта чиста) БЭЕТ [байет]—байт (Бэет фольклор эсэре була- рак татарларда гына бар) БЭЙГЕ [бэйге]—состязание (Байгеда катнаша- сыцмы?)
БЭЙ ЛЕК [бэйлек]—послелог (Бэйлек татар те- лендэ рус телендэге предлогка охшаган) БЭЙЛЭНЕШ [бэйлэнеш]—связь, контакт (Татарстан куп иллэр белэн бэйлэнештэ я ши) БЭЙЛЭ-РГЭ [бэйлэргэ]—связать; завязать; пе- ревязывать, бинтовать (Бу хатларны бэйлэп куй эле) БЭЙРЭМ [бэйрэм]—праздник (Тиздэн бэйрэм Ж.ИТЭ) БЭЙРЭМ АЛДЫ—предпраздничный (Бэйрэм алды кеннэрендэ базарга барырга кирэк) БЭЙРЭМ ИТЭРГЭ—праздновать, справлять (праздник) (Эни туган кенне без бэйрэм итэбез) БЭЙРЭМ КОТЛЫ БУЛСЫН!—С праздником! БЭЙРЭМЧЭ [бэйрэмчэ]—по праздничному (Сабантуй кенне Ьэркем бэйрэмчэ киенэ) БЭЙСЕЗЛЕК [бэйсезлек]—независимость (Бэйсезлек кене бэйрэме ж,итэ) БЭКЕ [баке]—прорубь (Кыш кене суны бэкедэн алганнар) БЭЛА [балэ]—беда (Бала арты бала килэ) БЭЛЕШ [бэлеш]—бялиш (Бэлеш—кунак ашы) БЭЛКИ [балки]—может быть (Бэлки, сез дэ ке- реп чыгарсыэ эле) БЭЛЭКЭЙ [балэкэй]—маленький (Бэлэкай ма- лай елап ломбарде) БЭЛЛУР [баллур]—хрусталь (Бэллур вазага чэчэк куелган) БЭРЕП ТОШЕР-ЕРГЭ—сбить (Сугыш вакытын- да бабай еч фашист самолетын бэреп тешерган)
БЭРЕП ЧЫ(К—>Г)-АРГА—пробиться; выбиться (Тау астыннан чишма бэреп чыккан) БЭР-ЕРГЭ [бэрергэ]—ударить; стукнуть; ки- нуть; сказануть (Ул мица туп белэн барде) БЭРЭН [баран]—барашек; ягненок; козленок (Ике бэрэнебез югалган) БЭРЭЦГЕ [барэцге]—картофель (Барэцге алыр вакыт жд!тте) БЭРЭЦГЕ ОНЫ—крахмал (Кесэл ясаганда барэцге оны кушалар) БЭРХЕТ [бэрхет]—бархат (Татарларда бэрхеттэн киемнэр куп булган) БЭТИ [бэтн]—ягненок; козленок (Каэцэ бэтилэре сикерешэ) БЭХЕТ [бэхет]—счастье (Бэхет бар ул!) БЭХЕТКЭ КАРШЫ—к счастью (Бэхеткэ кар- ты, ул яцгыр башланганчы кайтып эцитте) БЭХЕТЛЕ [бэхетле]—счастливый (Бэхетле ке- шелэр куп бу деньяда!) БЭХЕТСЕЗ [бэхётсез]—несчастный (Бэхетсезлэре дэ куп шул) БЭХЕТСЕЗЛЕК [бэхётсёзлек]—несчастье, беда (Алар гаилэсенэ зур бэхетсезлек килде: уллары Чечняда улеп калды) БЭХЭС [бэхас]—спор (Бэхэс озак барды) БЭХЭСЛЕ [бэхэсле]—спорный; проблематичный (Латин язуына кире кайту шактый бэхэсле бул- ды) БЭХЭСЛЭШ-ЕРГЭ [бэхаслэшёргэ]—спорить, держать пари (Ике кеше бэхэслэшэлэр: «Мэскэу» сузе каян килеп чыккан?)
БЭХЭССЕЗ [бэхассес]—бесспорный (Бахэссез мэсьэлэ турында сайлашеп торма!) БЭХИЛ [бэхил]—прощаю; согласен (Бахил бу- лыгыз инде) БЭХИЛ Л ЭШ -ЕРГЭ [бэхиллашёрга]—прощаться (Без дустыбыз белэн мэцгегэ бэхиллаштек) БЭЯ [бэив]—оценка; цена; стоимость; оплата; достоинство (Бая л эр шактый югары) БЭЯ КУТЭРЕЛУ—повышение цен (Быел еч тапкыр бэялэр кутэрелде) БЭЯ ТОШУ—понижение цен (Бэялэр тешми кутэрелэлэр гена) БЭЯЛЭ-РГЭ [бэйэлэргэ]—ценить, оценивать (Бу диплом эшен югары бэялэделэр) БЕЗ I [без]—мы (Беа М.Я^элил урамында тора- быз) БЕЗ II [без]—шило (Без итек теккэндэ кирэк була) БЕЗНЕКЕ [бёзнёке]—наш (Бу мэктэп—безнеке) БЕЗНЕЦЧЭ [бёзнёцчэ]—по-нашему (Син без- нецчэ сейлэшэ аласьщмы?) БЕЛЭЗЕК [бёлээек]—браслет (Белэзегем кемеш) БЕ Л ЭК [бёлэк]—рука (от плеча до кисти) (Кер юа-юа, белэклэрем талды) БЕЛЭН [белэн]—с; на; и (а) Кича эти белэн ки- нога бардык; а) Тактага акбур белэн язалар; б) Эти белая ани буген карточкага таштелар) БЕЛГЕЧ [бёлгеч]—специалист (Авыл хужалыгы белгечларе ж;ыелды) БЕЛДЕР-ЕРГЭ [бёлдёрёргэ]—извещать, уведом- лять, объявлять, свидетельствовать, оглашать,
докладывать (Казан радиосы иртэга 20 градус Жылы буласыи белдерде) БЕЛДЕРУ [бёлдёру]—объвление (Белдеруне буген ябыштырдылар) БЕЛЕМ [белем]—знание (Китап—белей чишмасе) БЕЛЕМЛЕ [белемле]—знающий; грамотный (Ул яшьтан ук белемле булып уса) БЕЛЕМСЕЗ [бёлёмсес]—необразованный, несве- дущий, незнающий; неграмотный РКамгыятькэ белемсез кешелар кнрэк тугел) БЕЛЕН [белен]—блины (Табада белен пешер- Дем) БЕЛЕН-ЕРГЭ [бёлёнергэ]—становиться извест- ным; выясняться (Беленде: бу китапны ул яз- ган икан) БЕЛ-ЕРГЭ [белёргэ]—знать, узнавать (Син инглизча белэсецме9) БЕЛЕШМЭ [белешмэ]—справка (Мица керемнар турында балешмэ кирак) БЕР [бер]—один; раз; какой-то (а) Китапныц бер бите ертылган; а) Аны бер кур дем мин; б) Бер кеше сине сорап керган иде) БЕР АЙЛЫК -месячный (Абый бер айлык ялга китте) БЕР АТНАЛЫК—недельный (Бу бозау бер ат- налык) БЕР ДИГЭН—отличный (Безнец бабай—бер диган кеше) БЕР ЕЛ ЛЫК—годичный (Бер еллык эшем тэмамланды)
БЕР СЭГАТЬЛЕК—часовой (Бер сэгатьлек тэнэфес булды) БЕР ЯРЫМ—полтора (Бер ярым процент усеш бар) БЕР ЯШЬЛЕК—годовалый (Бер яшьлек бала тапи йори) БЕР АЗ [бёраз]—немного; сколько-нибудь; час- тично (Бераз утырып ял итик эле) БЕРАЗДАН [бераздан]—немного погодя (Бераздан мин сезне чакырырмын) БЕРЭМЛЕК [бёрэмлек]—единица (Суз—тел берамлеге) БЕРЭР [берэр]—по одному, какой-то (Акчаны балаларга берэр сумлап булеп бирдем) БЕРЭУ [6epaw]—один; кто-то (Сезне берэу сора- ган иде) БЕРГЭ [бергэ]—вместе (Эйдэ, бергэ барыйк’) БЕРГЭЛЭП [бёргэлэп]—сообща, вместе (Бу эш- не без бергэлэп зшлэрбеэ, яме!) БЕРДЭМ [бердэм]—дружно, единодушно; дружный, слаженный (Безнец сыиныф бик бердэм) БЕРДЭМЛЕК [бердэмлек]—единство, сплочен- ность (Яшэсен Татарстан халыклары арасында- гы бердэмлек!) БЕРДЭНБЕР [бёрдэмбер]—единственный (Аныц бердэнбер улы була) ВЕРЕН ЧЕ [бёрёнче]—первый (Беренче класслар буген паркка киттелэр) БЕРЕНЧЕДЭН [бёрёнчёдэн]—во-первых (Бэреичедэн, ул белмагэн)
БЕР-ИКЕ [бёр/ике] -один-два (Бер ике кеше килгэн иде) БЕРК АЙДА [берца’йда]—нигде (Малай беркай- да да куренмэде) БЕРКАЙЧАН [бёркайчан]—никогда (Мин аны беркайчан да онытмам) БЕРКАТЛЫ [беркатлы]—простоватый, наив- ный, бесхитростный (Фарит — беркатлы кеше) БЕРКАЯ [бёркайа]—никуда (Буген без беркая да бармыйбыз) БЕРКЕМ [бёркём]—никго (Бу турыда беркем да белми) БЕРКЕТМЭ [беркётмэ]—протокол (Беркетмэне языгыз эле) БЕРКОН(НЕ) [беркен(не)]—однажды (Беркенне бу кеше безгэ кила) БЕРЛЕ [берле]—единица (отметка) (Мэктэптэ берле куялармы?) БЕР ЛЕК I [берлек]—единица; рубль; единст- венное число (а) Минем иске берлеклэрем бар; а) Урман — берлек сандагы исем;) БЕРЛЕК II [берлек]—единство; содружество; общность; союз (а) Язучылар берлегендэ 200 лап язучы исэплэнэ; а) БДБ — бэйсез дэулэтлэр берле ге) БЕРЛЭШ-ЕРГЭ [бёрлэшёрго]—объединяться (Бу мэсьэлэдэ аларга берлэшергэ кирэк) БЕРЛЭШМЭ [бёрлэшмэ]—объединение, союз, ассоциация (Деньяда купсанлы халыкара берлэшмэлэр бар) БЕРНИ [бёрни]—ничего, ничто (Бу укучы бер- ни белми икэн)
БЕРНИНДИ [бёрнинди]—никакой (Аца бернин- ди суз да тээсир итми) БЕРНИЧЕК [бери иче к]—никак, совершенно (Мин аны берничек ацлый алмыйм) БЕРНИЧЭ [бёрничэ]—несколько (Берничэ кеннэн ялым бета) БЕРСЕ [бёрсе]—один из них (Берсе—озын буй- лы) БЕРСЕКОНГЭ [бёрсе кецгэ]—послезавтра (Барсекенгэ сайлаулар була) БЕРТАВЫШТАН [бёртаигыштан]—единогласно (Аны бертавыштан секретарь итеп сайладылар) БЕРТУ Г АН [бёртуган]—родной; родственник, родственница (Бу ала мица бертуган) БЕРУЗЕ [бёрузё]—один, одиноко (Эйдэ бэрузе калган) БЕРУК [берук]—обязательно; пожалуйста (Берук буген тиз кайт!) БЕРЬЕЛЛЫК [бёрйыллыц]—однолетний, го- дичный, годовой (Берьеллык усемлеклэр нин- дилэр?) БЕТ-ЭР ГЭ [бётэрга]—кончаться; завершаться; истощаться; отходить (а) Минем вакытым бетте; э) Эш бетте; б) Кичэге ун мец сум бетте; в) Ба- шыцныц авыртуы беттеме?) БЕТЕР-ЕРГЭ [бётёрёрга]—кончать; уничтожить; выводить; завершить (а) Буген бу китапны укып бетерэсе бар; э) Беэнец илдэ саранча бар- мы?; б) Эшецне бетергэч, урамга чыгарсыц эле) БЕТСЕН [бётсен]—долой (Бетсен сугыш!) БЕТЧЭ [бётчэ]—прыщ, угорь (Битемэ бетчэ чыкты)
БИГРЭК [бигрэк]—слишком; более чем (Бу ал- ма бнгрэк зур) БИЕК ЛЕК [бийёклек]—высота (Бу биеклектэ каичандыр каты сугышлар бул гая) БИЕ-РГЭ [бийергэ]—танцевать, плясать (Мин биергэ яратам) БИЗЭК [бизэк]—узор; отделка; украшение (Тукымага матур бизэклэр тешерелгэн) БИЗЭН-ЕРГЭ [бизэнёргэ]—краситься; наря- жаться (Элфия бизэнергэ ярата) БИК I [бик]—очень (Л^илэк бик тэмле) БИК II [бик]—запор (Ишекнец биген тикшер эле) БИКЭ [бикэ]—госпожа, барыня (Элек бай татар хатын-кызларыныц исемнэренэ «бикэ» сузе естэгэннэр) БИКЛЭ-РГЭ [биклэргэ]—запирать (Ишекне биклэргэ онытмадыцмы?) БИКЛЕ [бикле]—запертый (Ишек биклеме?) БИЛ [бил]— поясница; талия (Эбинец буген би- ле авырта) БИЛГЕ [билге]—отметка; знак; примета (Кызым бишле билгесе алган) БИЛГЕЛЕ [билгеле]—известный, знакомый (Билгеле сузлэрне сейлэмэ инде!) БИЛГЕЛЭ-РГЭ [билгелзргэ]—отмечать, наме- чать, устанавливать, назначать (а) Без энинец 80 еллыгын билгелэп уттек; э) Диплом яклау кенен 10 майга билгелэделэр) БИЛГЕСЕЗ [билгёсеэ]—неизвестный; незнако- мый (Билгесез кешелэр кергэннэр) БИНА [бина]—здание (Бу бина—бик борынгы) 55
БИОГРАФИЯ [биография]—биография (Бу язу- чыныц биографиясен свила эле) БИРЕ [бире]—сюда (Бире кил эле) БИРЕГЭ [бирегэ]—сюда (Бирегэ кнлегез эле) БИРЕДЭ [бирёда]—здесь (Биреда Ьарвакыт чис- та була) БИРЕДЭН [биредэн]—отсюда (Биредан ял итеп чыгасыд) БИРЕМ [бирем]—задание (Бирем авыр тугел) БИР-ЕРГЭ [бирёргэ]—дать; подать; передать; задавать (а) Ада китап бирдем; а) Официант беагэ аш китереп бирде; б) Ул ми да бурычын бирде; в) Укытучы ей га эш бирде) БИРЛЕ [бирле]—с, со (Яздан бирле еч ай вакыт утте) БИРНЭ [бирнэ]—приданое (Элек кызлар бирнэ азерлэганнар) БИРЭЧЭК [бирэчак]—долг (Ада бирачагем бар) БИСТЭ [биста]—слобода (Элек шаЬэр узаге бнсталар белей айлэндереп алынган) БИТ I [бит]—лицо (Битемне кояш ашаган) БИТ II [бит]—страница (Егерме бит укыдым) БИТ 1П [бит]—ведь (Мин ацламаган идем бит) БИТАР АФ [бита’раф]—равнодушный; ней- тральный (Ике кеше битараф булды) БИШ [биш]—пять (Безнец бакчада биш алмагач бар) БИШЭУ [бишауг]—пятеро (Малайлар бишау иде) БИШЭУЛЭП [бишэуулэп]—впятером (Без бишэулап урман га киттек)
БИШБ АРМАК [бишба°рмац]—бишбармак (Энием бишбармакны бик оста пешера) БИШЕК [бишек]—колыбель (Хэзер бишеклэр сирэк очрый) БИШЕНЧЕ [бишенче]—пятый (Мин чиратта— бишенче) БИШИНЭ [бишинэ]—спицы (Эби бишинэ белэн оекбаш бэйли) БИШЛЕ [бишле]—пятый (о размере), пятерка (Бугеи улым бишле алган) БИШЛЕК [бишлек]—пятерка (Бишлек житэрме?) БИШЬЕЛЛЫК [бишйыллыц]—пятилетка (Бу бишьеллыкта торак куп тезелэчэк) БИЮ [бийу]—танец; пляска (Татар биюе безга бик ошады) БИЮЧЕ [бийуче]—танцор, танцовщица (Биюче кызлар бик сылу) БИЯЛЭЙ [бийэлэй]—рукавицы; варежки (Биялэйне эбием бэйлэде) БОДАЙ [бодай]—пшеница (Бездэ бодай ун,а) БОЕ(К->Г)-ЫРГА [ббйбрырра]—грустить, печа- литься (Нигэ бик боегып утырасыц?) БОЕК [ббйоц]—грустный, печальный (Нигэ бик боек куренэсец?) БОЕРЫК [ббйбрыц]—приказ (Бу боерыкны утэмичэ ярамый) БОЗ [боз]—лед; ледяной; град (Елганы боз кап- лаган) БОЗ КИТУ—ледоход (Без боз китуне карарга барды к)
БОЗ-АРГА [ббзарга]—испортить; извращать; развращать (Курсатмаларне бозарга ярамый) БОЗАУ [6o3aw]—теленок (Безнец сыерныц бо- завы бар) БОЗГЫЧ [ббзгоч]—резинка, стиралка (Бозгычыцны би реп тор эле) БОЗЛЫ [ббзло]—ледяной (Бозлы суда коенучы- ларны «морж* дилер) БОЗЫК [ббзоц]—испорченный; неисправный; тухлый; распутный (а) Йомыркалар—бозык; а) Бозык кешелар балаларга куп зыян китерэлар) БОЗЫЛ-ЫРГА [ббзблырга] -портиться; разла- живаться; испортиться; тухнуть; развращаться; нарушаться (а) Теге ит бозылган; а) Кон бо >ыл- ды; б) Кагыйдалар бозылырга тиеш тугел) БОЛАЙ [болай]—так (Болай эшларга кирак) БОЛАК [бблац]—ручей, ручеек, речка (Казанда Сул Болак урамы бар) БОЛАН [бблан]—олень (Боланнар тоньякта — тундрада яши) БОЛГАНЧЫК [бблганчыц]—мутный; суматош- ный (Болганчык суда балыкларны куреп бул- мый) БОЛГАР [болгар]—булгарин; болгар (Болгарлар ислам динен 922 ел да кабул итканнар) БОЛГА-РГА [бблгарга]—махать, помахать (Мин аца яулык болгап калдым БОЛГАТ-ЫРГА [бблгатырга]—мешать; болтать; путать (Ботка пешергэнда, болгатырга кирак) БОЛ ДЫР [бблдор]—крыльцо (Ул мине болдыр- дан озатып калды) БОЛЫН [бблон]—луг (Болында печан чабалар)
БОЛЫТ [болот]—облако, туча (Куктэ болыт КурвНМИ) БОЛЫТЛЫ [бблбтлы]—облачный (Иртагэ кон болытлы булачак) БОЛЫТСЫЗ [бблбтсыс]—безоблачный (Болытсыз коннар быел аз булды) БОР АУ [6opaw]—бурав; сверло; долото (Кибеттэн борау ал але) БОРАУЛА-РГА [ббраууларга]—бурить (Геологлар бу тирада бораулыйлар) БОРАУЛАУЧЫ [66pawaaw4bi]—бурильщик (Рамилнец атисе бораулаучы булып эшли) БОРЧАК [ббрчац]—горох (Борчакны урып бе- терделэр) БОРЧУЛЫ [ббрчулы]—тревожный, беспокой- ный (Безнец очен борчулы коннар башлана) БОРЧЫЛ-ЫРГА [ббрчылырга]—тревожиться, беспокоиться (Сез борчылмагыз) БОРЧЫ-РГА [ббрчбрга]—беспокоить, волновать (Минем Сезне борчыйсым килми) БОРЫЛ-ЫРГА [борол ырга]—повернуться; сво- рачивать, заворачивать (Ул артка борылды) БОРЫЛЫШ [боролыш]—поворот; перелом (Ул борылышта Ьарвакыт милиция басып тора) БОРЫН I [борон]—нос (Борыныцны бик кутарма!) БОРЫН II [борон]—в древности (Борын заманда бер карт булган) БОРЫН ТОБЕНДЭ—под носом (Карандашыц борын тобенда гена ята бит, ник курмисец?) БОРЫН ТОБЕННЭН—из-под носом (Борын тебеннан акча янчыгын урладылар)
БОРЫН-БОРЫН ЗАМ АНД А—давным-давно (Борын-борын заманда булган, ди, бер ярлы кеше) БОРЫНГЫ [ббрбцгы]—древний (Борынгы ке- шелар тау куышларында яшагэннар) БОРЫНДЫК [борондык]—бурундук (Урманда малайлар борындык курганнар) БОР-ЫРГА [ббрбрга]—повернуть; вертеть; за- вернуть; закрутить; заводить (Рульне уцга бор!) БОРЫЧ [бброч]—перец (Ашка борыч салсац, тамле була) БОРЫЧ САБЫТЫ—перечница (Борыч савытын осталга куй эле) БОТ [бот]—бедро; ляжка; нога (Каз ботын ку- накларга куялар) БОТ БУЕ—очень маленький, с ноготок (Аныц бот буе малае да бела моны) БОТАК [бота!;]—ветка, ветвь (Ботакка сыерчык кунган) БОТКА [ббтца]—каша (Борчак боткасын суда пешералар) БОДРО [бедра]—кудрявый (Бодра чачле кызлар куренде) БОЕК [ббйек]—великий (Тукай—беек шагыйрь) БОЕР [бейор]—почки (Беере авырткан ке- шеларгэ кавын ашарга кирэк) БОЭДОК [бещэк]—насекомое (Болында беж;эклар куп) БОКЕ [беке]—пробка (Шешайец бекесе пласт- массадан ясалган) БОККЭН [беккан]—пирожок (Эбием ит беккане пешерде)
БОКЛЭ-РГЭ [бёкларгэ]—загнуть; загибать; складывать (Киемнарецие чемоданга беклап сал) Б0КРЕ [бекро]—горбатый (Бекрене кабер гена тезата) БОРЕ [боре]—почки (Агачлар береда утыра) БОРКЭН-ЕРГЭ [бёрканёргэ]—покрываться; за- крываться (Эби шален берканеп утыра) БОРКЕТ [бёркот]—беркут; орел (Кукта беркет оча) БОРКУ [борку] душно; душный (Буген бик боркуме?) БОР ЛЕГЭН [бёрлоган]—костяника (Урманда борлегэн купме?) БОРТЕК [бортек]—крупинка, крошка; зерно (Кырда бод айны урып суктылар: бер бортек та жирдэ калмады) БОРТЕК ЛЕ АШ ЛЫК—зерновые (Кез коне бертекле ашлыкларны щыеп бетерделар) БОТЕН [ботен]—целый; весь; цельный (Ботен эшне эш л ап бетердецме?) БОТЕНДОНЬЯ—всемирный, мировой (Казанда Ботенденья татар конгрессыныц башкарма ко- митеты бар) БОТЕНЕСЕ [бётёнёсё]—все; итого, всего (Сыйныфта 20 бала, бетенесе да килгэн) БОТЕНЛЭЙ [бётённай]—всецело; целиком; со- всем; совершенно (Мин аны бетенлай оныткан- мын) БОТЕНЛЭЙГЭ [ботенлайга]—навсегда; совсем (Алар Изранльга бетенлайга киттелар)
Б6ТНЕК [ботнок]—мята (Бетнек улане бик файдалы) БРОШКА [брошка]—брошка (Бу брошканы дустым булак итте) БТИУ [бтиу]—Бетендонья татар ижтимагый узаге БУ I [бу]—этот, это, эта, эти (Бу йорагем ник яна икан?) БУ II [бу]—пар (Казаннан бу кутарела) БУА [6ywa]—пруд, плотина (Бу авылда зур буа бар) БУ-АРГА [6ywapra]—душить, задушить, затя- нуть; прудить (Халыкныц азатлыкка омтылы- шын буарга мемкин тугел) БУГ АЗ [бу газ]—горло; перешеек (Бугазда та- выш ярылары бар) БУГАЙ [бугай]—кажется (Ул килган бугай) БУЕ [буйы]—по, вдоль; в течение (Ел буе семи- нарлар булды) БУЕНЧА [буйынча]—по (Тема буенча copay бирам. Син жавап бир) БУЙ [буй]—рост; длина; полоса (Аныц буе — 174 сантиметр) БУЙДАК [буйдак.]—холостой (Халим—буйдак) БУЙЛАП [буйлап]—по («Су буйлап отряд ба- ра») БУЙСЫНДЫР-ЫРГА [буйсындырырга]— подчинять, укрощать (Ул миие узена буйсын- дырырга тырыша) БУЙСЫН-ЫРГА [буйсынырга]—подчиняться, повиноваться, покоряться (Мин сезга буйсы- нырга телами м)
БУЛДЫКЛЫ [бул дыцлы]—способный, деловой (Булдыклы кеше hap эшне булдыра) БУЛДЫКСЫЗ [булдыцсыс]—неспособный, бес- помощный (Безнец сыиныфта булдыксыз бала- лар юк) БУЛКА [булка]—булка (Ипи кибетеннан бер булка ал) БУЛ-ЫРГА [булырга]—быть; иметь; оказаться; происходить (а) Революция булды; а) Акчам юк нде—булды; б) Мин аларда булдым; в) Кича зур концерт булды) БУЛЫШЧЫ [булышчы]—помощник; подруч- ный (Мин узем гена эшли алмам, син минем булышчым булырсыцмы?) БУЛЫШ-ЫРГА [булышыргя]—помогать, под- держать (Безнец оида барыбыз да ан и га булы- шабыз) БУР I [бур]—мел (Тактага бур белэн язалар) БУР II [бур]—вор (Эбиларнец келэтена бер бур керган) БУРА [бура]—сруб; закрома (Быел бура бурый- быз) БУРАЗНА [буразна]—борозда (Буразналар бик тигез) БУРАН [буран]—буран (Буран вакытында кыр- да калу куркыныч) БУРАНЛЫ [буранны]—вьюжный, буранный (Буранлы кичтэ юлга чыкмыйлар) БУРСЫК [бурсыц]—барсук (Безнец авыл янын- да бурсык кургэннар) БУРЫЧ [бурыч]—долг (Безнец бурыч— табигатьне саклау)
БУСАГА [бусага]—порог (Бусагада бер кеше куренде) БУТАЛЧЫК [буталчыц]—запутанный; путаный (Аныц буталчык жаваплары укытучыны канагатьландермэде) БУТА-РГА [бутарра]—путать; мешать; портить (Син безнец араны бутама эле) БУШ [буш]—свободный; пустой; напрасный; бесплатный; холостой (Мин буш урынга утыр- Дым) БУШКА [бушка]—впустую; без денег (Син бушка килгэнсец) БУШ Л АЙ [бушл ай]—бесплатно, даром (Театрга бушлай билет бирделар) БУЫН [6ywbiH]—поколение (Яшь буын зур эшларга сэлатле) БУЯ-РГА [буйарра]—красить (Иданне буярга вакыт инде) БУЯУ [6yftaw]—краска (Буяу бармы кибетта9) БУЯУЧЫ [буйа\учы]—красильщик; маляр (Буяучы бик оста булып чыкты) БУГЕН [буген]—сегодня (Буген—байрам) БУГЕНГЕ [бугёцге]—сегодняшний (Бугенге кичага барасыцмы?) БУЛЭК [булак]—подарок (Эниеца булэк ал- дыцмы?) БУЛЭК ИТ-ЭРГЭ—дарить; награждать (Энинец туган кенена бер алка булак иттелар) БУЛ-ЭРГЭ [буларга]—делить; разбивать; пре- рывать (Безнец группаны икегэ булэлар) БУ ЛЕК [булек]—отдел; глава; раздел; отделе- ние (Бу булекне укып чык але)
BY ЛЕК БАШЫ заглавие (Бу китапныц булек башлары бик кызык язылган) БУЛЕНЕШ -деление; распределение (Буген без дарестэ Татарстан ньщ админ истратив буленеше турында тыцладык) БУЛЕЙ АЛ-ЫРГА—отгараживать; отделять (Елга буенда бераз жир булеп алдык) БУЛЕЙ БИР-ЕРГЭ—выделять; разделить (Балаларга 50 китапны булеп бирдек) БУЛЕЙ КУ(Й-*Я)-РГА—разделять; подразде- лять (Ьар кешега бул эк л ар булеп куелган) БУЛМЭ [булма]—комната (Безнец булмэ зур) БУРЕ [буре]—волк (Хэзер бурел эр куп тугел) БУРЕ БАЛАСЫ—волчонок (Эти урманда буре баласы курган) БУРЕ ЛЩЛЭГЕ—волчьи ягоды (Буре жилэген ашарга ярамый) БУРЕ ЭТЕ—волкодав (Безнец авылда бер кеше- нец буре эте бар) БУРЕК [бурек] -шапка (Яца бурек алырга кирэк эле) БУРЭНЭ [бурана]—бревно (Шураленец кулы бурана ярыгына кысылган) БУТЭН [бутан]—другой, иной; дальше; другой раз; кроме (Бутан кеше карасын иде) БЫЕЛ [быйыл]—в этом году, нынче (Быел кар куп булды) БЫЕЛГЫ [быйылгы]—нынешний (Быелгы сту- дентлар бик тырыш)
БЫЛБЫЛ [былбыл]—соловей («Былбыл булып, талга кунып, керэсец тошларема»...-Бу жырны беласецме?) БЫЛТЫР [былтыр]—в прошлом году (Былтыр безгэ яца фатир бирделэр) БЫЛТЫРГЫ [былтыргы]—прошлогодний (Былтыргы экскурсия эйбат булган иде) БЫРГЫ [быргы]—горн (Пионер быргысы— балачак истэлеге) В ВАЗА [ваза]—ваза (Чачакне вазага куйдылар) ВАЗИФА [ша*зифа]—задача; обязанность; должность (Ул директор вазифасын баш к ара) ВАК [wa*K]—мелкий, маленький; несуществен- ный; мелочь; мелочный (Елгада вак балык куп) БАК АКЧА—разменная монета; мелочь (Минем акча илле сумлык кына, синец вак акчац юк- мы?) ВАК БЭЛЕШ—вак бэлиш (нац. кутанье) (Татарларда бэлеш зур була, лэкин вак бэлеш та пешералар, ул кечкенарак була) БАКЛА-РГА [waTyiapra]—размельчать, кро- шить; разменивать (Йозлекне ваклап кер эле) ВАК-ТОЯК [wai;/TOHaK]—мелкий; несущест- венный; мелочь (Бак-теяк эшлар бар иде шул) ВАКЧЫЛ [мгащчыл]—мелочный (Ул бик вак- чыл кеше, аныц белан эшлэу бик авыр) БАКЫЙГА [\¥а*цыйра]—событие (Бу вакыйга узгаи ел булды)
ВАКЫТ [wa’Kbrr]—время; срок; момент; пора (Йокларга вакыт) ВАКЫТ БАР ЭЛЕ—время еще есть (Тиздэн уку елы башлана. лэкин бераз вакыт бар эле) БАКЫТ ЖИТТЕ—наступило время; пора (Бу зшне башларга вакыт щитте) БАКЫТЛЫ [wa-кытлы]—временный; своевре- менно (Син бик вакытлы килдец) БАКЫТЛЫ МАТБУТАТ—периодическая пе- чать (Татарстанда вакытлы матбугат киц тара- ла) БАКЫТЛЫЧА [waXbiTHbiHa]—временно (Ул вакытлыча директор булып калды) БАКЫТЫ БЕ ЛЭН—временами (Бакыты бел ан мин ул кешене ацдамыйм) ВАКЫТЫ ЧЫККАН—просроченный (Паспортымныц вакыты чыккан) БАКЫТЫНДА [waXbiTbiHfla]—вовремя; свое- временно (Бакытында килсоц, мин онда булыр- мын) БАЛЛА11И [ва'ллаЬи]—ей богу (БаллаЪи, иртага килермен) ВАЛЧЫК [луалчьщ]—крошка; частичка (©стэлдэге ипи валчыкларын щыеп ал) ВАЛЬС [вальс]—вальс (Бер вальс биик эле) ВАРИС [варис]—наследник (Аныц варисы гари- за язган) БАСЫЯТЬ [wacbiHar]—завещание (Этисенец ва- сыятен уку бик авыр иде) ВАСЫЯТЬ ИТ-ЭРГЭ—завещать (Энием мина бу китапны сакларга васыять итте)
BAT AH [waTan]—родина (Ватаннан да кадерле нарса юк) ВАТАНДАШ [waтандаш]—соотечественник (Без Германиядэ йорганда, ватандашларыбызны очраттык) БАТ-АРГА [мга’тарра]—ломать; разрушать; ко- лоть; разменивать (Малай уенчыкны ваткан) ВАТЫК [wa'TbiK,]—сломанный; неисправный; разбитый (Фотоаппарат ватык икан) ВАТЫЛ-ЫРГА [wa’Tbuibippa]—разбиваться; сломаться (Илдарныц яца уенчыгы ватылган) БАФАТ БУЛЫРГА [watfrar булырга]—умереть; скончаться (Быел Мансурныц атисе вафат бул- ды) БЭ [wa]—и (Балалар укый ва яза) ВЭГЪДЭ [wapfla]—обещание; обет (Ул тозэлергэ вагъда бирде) БЭГЪДЭ БИР-ЕРГЭ—дать обещание; обещать (Малай тартип бозмаска анисеиа вагъда биргэн) ВЭГЪДЭ ИТ-ЭРГЭ—обещать (Мин сица ул эшне эшларга вагъда итэм) ВЭГЪДЭ ИМАН—уговор дороже денег (Багъда—иман: иртага мин сица ул даруны алып килермен) ВЭКИЛ [шакил]—представитель (Узактан кил ген веки л эцыелышта чыгыш ясады) БЭССЭЛАМ [адассалам]—и баста (Барасыц, шу- ныц белан вассалам!) ВОЗДДАН [воэкдан]—совесть (Синец вожданьщ юктыр) ВНЖДАН ИРЕГЕ—свобода совести (Ьар кеше- нец веэцдан иреге булырга тиеш)
г ГАДЭТ [га дат]—привычка, обычай, повадки (Татар халкында кунак сыйлауда бик матур гадатлар бар) ГАДЭТИ [гэдати]—обычный; посредственный (Бу—тадати хал) ГАДЭТКЭ КЕР-ЕРГЭ—войти в привычку (Соцга калу аныц гадатена керган) ГАДЭТТЭ [гэдэтта]—обычно (Гадатта кичке ашны без сагать 8 да ашыйбыз) ГАДЭТЛЭН-ЕРГЭ [рэдэтланерга]— привыкать; повадиться (Мин ирта торырга гадатлаиган) ГАДЕ Л [радел]—справедливый; справедливо; беспристрастный; объективный; объективно (Мэсьалане хал итканда, гадел булырга кирак) ГАДЕЛЛЕК [гаделлек]—справедливость, объек- тивность (ЭКитакченец топ принцибы гаделлек булырга тиеш) ГАДЕЛСЕЗЛЕК [гаделсезлек]— несправедливость; нечестность (Гаделсезлекка юл куярга ярямЫй) ГАДИ [ради]—простой; рядовой; несложный (а) Бу—бик гади мэсьэла; а) Улы—гади солдат) ГАДИ С0ЙЛЭМ—просторечие (Гади сойлам сузларе тубан стильда кубрэк була) ГАЕП [гайеп]—вина, проступок, недостаток (Аныц гаебе зур тугел) ГАЕЦ ИТ-ЭРГЭ—осуждать (Соцга калдым, гаеп итмагез: трамвайлар туктаган иде) ГАЕП ЛЕ [гэйепле]—виновный, виноватый (Гаепле кешеларне хокем иттелар)
ГАЕПЛЭ-РГЭ [гэепларга]—обвинять (Аны бик юкка гаепладелар) ГАЕПСЕЗ [гэйепсез]—невиновный; безвинный (Гаепсез кешене хекем итарга ярамый) ГАЕТ [гэйет]—религиозный праздник у му- сульман; торжественное богослужение у му- сульман (Гает конне аби парамач пешерде) ГАЯ^ЭП [гажэп]—удивительный; дивный; странный; необыкновенный; очень (а) ШэЬарегез гажэп матур; а) Мин бер гажэп ва- кыйгага очрадым; б) Ул — гажэп кеше) ГАЖЭПКЭ КАЛУ—удивиться, восхищаться, изумляться (Аньщ жырын тыцлап. мин гажэпка калдым) ГАЯфПЛЭН-ЕРГЭ [гажапланёрга] — изумляться, поражаться (Мин ул галимга Ьарвакыт гажапланам: шулай куп язарга ничек олгера икан?) ГАЗАП [га'зап]—мука; пытка (Бу газапка ни- чек тузарсец?) ГАЗАП ЧИГУ-—терпеть муки (Чечня халкы куп еллар буе газап чигеп яши) ГАЗАПЛА-РГА [га*запларга]—мучить, терзать, изнурять (Бу сузларец белан син мине ник га- заплыйсыц) ГАЗАПЛАН-ЫРГА [га°запланырга]—мучиться, изнуряться (Улы армияда чагында, анисе аныц ечен бик газапланды) ГАЗАПЛЫ [га'заплы]—мучительный (Алар ечен газаплы кеннар башланды) ГАИЛЭ [га°ила]—семья (Аларныц гаиласенда 5 кеше)
ГАЙБЭТ [рэйбат]—сплетня (Гайбатка игьтибар итма) ГАЙБЭТ САТ-АРГА—сплетничать (Ишек ал- дында апалар гайбат сатып утыралар) ГАЙБЭТЧЕ [гайбатче]—сплетник, сплетница; клеветник (Энием гайбатчеларне бер да ярат- мый) ГАЛЭМ [галам]—космос; вселенная; мир (Беренче булып галамга безнец ил кешесе очты) ГАЛИМ [га‘лим]—ученый (Гыйльми совет уты- рышына галим нар >цыелды) ГАМЭЛ [гэмал]—дело; средство, способ; мате- матическое действие (а) Ул изге гамэллар кы- лып яши; б) Арифметикада 4 гамал бар: кушу, алу, тапкырлау, бул у) ГАМЭЛГЭ АШЫР-ЫРГ А—претворять в жизнь (Татарстанда харабэ торак программном гамэлга ашырыла башлады) ГАМЭЛДЭН ЧЫГАРЫРГА—изъять из упот- ребления; аннулировать (Законный бер пара- графын гамэлдан чыгару турында суз бара) ГАМЭЛИ [рамалн]—практический (Безгэ гамэли ярдам кирак) ГАРЭП [гэрап]—араб; арабский (Гарэп теле иц авыр теллардэн санала) ГАРЭПЧЭ [гэрапчэ]—по-арабски (Син гарапча сойлаша беласецме?) ГАРИЗА [гариза]—заявление (Директор минем гаризага кул куйды) ГАРИП [гарип]—калека, урод (Авариядан соц ул гарип булып калган)
ГАРМУН [гармун]—гармонь (Тальян гармун— моцлы гармун) ГАРМУНЧЫ [гармунчы]—гармонист (Гармунчы гармунны тартып жибарде) ГАСЫР [гасыр]—век, столетие (Тукай XX га- сыр башында ижат иткан) ГАФУ [гафу]—извинение (Сез мине гафу ите- гез) ГАФУ YTEH-ЕРГЭ —извиняться (Хэзер ук укытучыдан гафу утенегез) ГАШЫЙК [гашыйк]—влюбленный, любящий (Гашыйклар беркемне да курмилар) ГАШЫЙК БУ Л-ЫРГ А—влюбиться (Мин бер матур кызга гашыйк бул дым) ГЭЛуИТ [гажит]—газета (Буген гаж,ит бармы?) ГЭРЭБЭ [гарэба]—янтарь (Гэраба Балтыйк дицгезенда куп була) ГЭРЧЭ [гарчэ]—хотя (Гэрча анда тумасам да, мин бераз торган идем . . (Г.Тукай)) ГЭУДЭ [rawfla]—тело; фигура; туловище; бюст (Аныц гаудасе Ьаман сылу, зифа эле) ГЭУЬЭР [rawhap]—ценный камень; жемчуг (Ювелир кибетенда гэуЬарлар куп) ГЕКТАР [гектар]—гектар (Кырык гектарда борчак чачелде) ГЕЛ [гел]—постоянно; совсем; совершенно (Ул татарча гел белми) ГЕНЭ [гена]—только, лишь (Син гена килми калдыц) ГЕР [гер]—гиря (Улчауга бер килолы гер куй- дылар)
ГОМЕР [ремор]—жизнь; жизненный (Гомерне намуслы яшэп уткарерга кирак) ГОМЕР БУЕНА—всю жизнь (Гомер буена ире яны гына яратып яшаде) ГОМЕР ГЭ [гоморга]—вечно, навеки, навсегда (Ул гомерга уз авылында калды) ГОМЕР HTY—жить, проживать (Алар бик бахетле гомер иттелэр) ГОМУМИ [гомуми]—общий (Гомуми жыелышта делегатлар сайланды) ГОМУМИ БЕЛЕМ МЭКТЭБЕ— общеобразовательная школа (Россияда гомуми белем мактабенда реформалар бара) ГОМУМИЛЭШТЕР-ЕРГЭ [гомуми л аштёрерга]- обобщать, суммировать (Син фактларны куп айттец, хазер гомумилаштер) ГОМУМЭН [гомуман]—в целом; в общем (Гомуман, без тубэндаге натижага килдек) ГОРЕФ-ГАДЭТ [гороф/гадат]—обычаи, нравы (Гореф-гадатларне этнография фэне ойрана) ГОРУР [горур]—гордый; гордо (Этисе горур кеше булган) ГОРУРЛАН-ЫРГА [гбрурланырга]—гордиться; возгордиться; кичиться (а) Мин уземнец хал- кым белен горурлаиам; а) Син байлыгыц белан юкка горурланасьщ!) ГОРУРЛЫК [горур лык]—гордость; высокоме- рие (Тукай исемен айтканда, минем куцелемда горурлык хисе уяна) ГОБЭДИЯ [гобэдийа]—губадия (Гобадия эчена корт, доге, йомырка, йозем, сары май салалар)
ГОЛ [гел]—цветок; цветочный (Тараза тебенда гел ус») ГОЛЖгИМЕШ [гелэцимеш] -шиповник (Гелжимешта С витамины куп була) ГОМБЭ [гемба]—гриб (Безнец урманда куп торле гемба уса) ГОНАЬ [генаЬ]—грех (Алдашу—зур генаЬ) ГОНАЬЛЫ [гонаЬлы]—грешный (ГонаЬлы бу лып яшаргэ ярамый) ГОНАЬСЫЗ [генаЬсыз]—безгрешный, безвин- ный (Кечкенэ бала гонаЬсыз була) ГОРЕЗКДЭ [гореждэ]—груздь (Герещда гембэсе тозларга айбат) ГОРЛЭ-РГЭ [герларга]—ворковать; журчать; шуметь (Ой кыегында кугарченнар горли) ГРАЖДАНИН [гражданин]—гражданин (Гражданин Курамшин, басыгыз!) ГРАНАТА [граната]—граната (Граната шарт- ламаган) ГРУША [груша]—груша (Коз кене груша олгереп ж,итканда кил син без га!) ГУЗЭЛ [гузал]—прекрасный; изящный, рос- кошный (Аныц бер гузал кызы булган) ГУЯ [гуйа], ГУЯКИ [гуйаки]—как будто, слов- но (Ул узен горур тота, гуя миллионер) ГЫЙБАДЭТ (КЫЛ-ЫРГА) [гыйбадат цылырга]—богослужение, молитва; молиться, служить богу (Бабайлар мачетта гыйбадат кыл- дылар) ГЫЙЛЕМ [гыйлем]—наука; знание; просвеще- ние (Китап—гыйлем чишмасе)
ГЫЙЛЬМИ [гыйлми] -научный (Бу проректор гыйльми эшлар очен >цавап бира) ГЫЙНВАР [гыйнвар]—январь, январский (Беренче гыйнвардан яца ел башлана) ГЫНА [гына]—только, лишь (Аны гына курасем калды) д ДА I [да]—тоже; также; каждый; сразу (а) Ул да килгэн; а) Без ел да авылга кайтабыз) ДА II [да]—и, да; но, однако (а) Ойда без икау гена: ул да мин; а) Мин укыдым да ацламадым) ДА III [да]—хоть, если даже (Сине яратсам да, бер телек айтим але) ДАБЫЛ [да у/ыл]--буря, шторм (Кича кочле давыл булды) ДАЛА [да’ла]—степь; степной (Алдыбызда ик- сез-чиксез дала) ДАН [да н]—слава; гордость; хвала (Болгар иленец даны еракларга тарала) ДАН АЛ-ЫРГА прославиться (Татарстанныц беренче президенты Мннтимер Шаймиев Росси- яда дан алды) ДАН КАЗАН-ЫРГА -прославиться (Казан университеты узенец галимнаре белэн бетен доньяда дан казанды) ДАНЭ [дана]—штука, экземпляр (Китапныц бер данасен мнца кертсеннар) ДАРУ [да°ру]—лекарство; лекарственный; сред- ство (Даруханэдан дару алып кайт але)
ДАРУХАНЭ [да-рухана]—аптека (Даруханага барып кайтасы бар) ДАСТАН [да'стан]—дастан, эпос (Алпамыш дастаны татарларда киц таралгаи) ДА11И [да'Ьи]—гений; гениальный (ДаЬилар доньяда сира к туа) ДАЧА [дача]—дача (Безнец дача—Идел буен да) ДЭБАЛА-РГА [даууаларга]—лечить, врачевать (Баланы озак даваладылар) ДЭВАМ [дагуам]—продолжение (Романныц да- вамы журналныц икенче санында) ДЭБАМ ИТ-ЭРГЭ — продолжать (Ростам, ннгэ туктадыц? Дэвам ит) ДЭВАМЫНДА [давамында]—в течение (Без аныц белан 30 ел давамында берга эшладек) ДЭЛИЛ [далил]—доказательство (Судта аныц далилларе зцитарлек тугел иде) ДЭЛИЛЛЭ-РГЭ [дэлилларга]—доказывать (Синец бу тезисны далилларга фактларыц эцитаме?) ДЭЛИЯ [далийа] -георгин (Сезнец бакчада далия усэме?) ДЭРЭЯ^Э [даразца]—звание; степень; авторитет (а) Аныц доцент дарэжэсе бар; а) Бу даражэгэ ничек ирештец? б) Коллективта аныц дарая^эсе югары) ДЭРЭЯ^ЭЛЕ [дарая;але]—в чине; имеющий зва- ние; со степенью; авторитетный (а) Абыем бик дараж,эле кеше; а) Конкурста ул беренче даразцэле диплом алды; б) Спорт ярышларында безнец студентлар дараж;эле урыннарга ия бул- дылар)
ДЭРЕС [дарес]—урок (Алтынчы дарес соцгысы булды) ДЭРЕС БИР-ЕРГЭ—вести урок (Практикантлар мэктапка дарес бирергэ киттелар) ДЭРЕСЛЕК [дареслек]—учебник (Ипташем дареслеклар алып килде) ДЭРТ [дэрт]—страсть; душевный подъем; жела- ние; стремление (а) Аны эшларгэ дартем юк; а) Студентлар дарт бел эн эшли башладылар) ДЭУ [flaw]—большой [Ренатныц дау абыйсы ку- накка кайткан] ДЭУЛЭТ [flawnaT]—государство; богатство, со- стояние (Безнец даулатебезда 100 дан артык Ха- лык бар) ДЭУЛЭТЧЕЛЕК [дawлaтчёлeк]— государственность (Татар халкыныц дэулатчелеге зур тарихка ия) ДЭФНЭ [дафнэ]—лавр (Ашны та мл втер очен, дэфна яфрагы салалар) ДЭФТЭР [дафтар] —тетрадь (Дафтэрларегезгэ матур итеп языгыз) ДЭШ-ЕРГЭ [дэшергэ]—позвать (Этисе аны дашеп алды) ДЕПУТАТ [депутат]—депутат (Депутат узенец платформасын сейлап бирде) ДЕСАНТ [десант]—десант (Карим десант гаскэрларе сафларында хезмат итэ) ДИ (ДИЛЭР) [ди]—мол, говорят (Булган, ди, бер карт) ДИАГНОЗ [диагноз]—диагноз (Табиб диагноз куйды)
ДИАЛЕКТ [диалект]—диалект (Татар теленец 3 диалекты бар) ДИГЭН [дигэн]—по имени, так называемый, по названию (а) Минем «Сарман» дигэн жирны Жырлыйсым килэ; э) Ул бабайныц Арыслан исемле улы була) ДИКТОР [диктор]—диктор (Диктор белдерулэр укый башлады) ДИКЪКАТЬ [диццэт]—внимание (Балалар укы- тучыны дикъкать белэн тыцлыйлар) ДИКЪКАТЬ ИТ-ЭРГЭ—уделять внимание (Бу проблемага дикъкать итэргэ кирэк) ДДМ [дим]—говорю (Мин сица *бар!» дим) ДИМЭК [димак]—значит (Димэк, мэсьэлэ хэл ителгэн?) ДИН [дин]—религия (Ислам дине кин таралган диннэрдэн сан ала) ДИН ГЫЙ ЛЕМЕ—богословие, теология (Дин гы илем е бик намуслы булуны сорый) ДИН ТОТ АРГА—веровать, верить (Сез нинди дин тотасыз?) ДИНГЭ ЫШАНМАУЧЫ—безбожник, атеист (Хэзер дингэ ышаимаучылар азая бара) ДИНИ [дини]—религиозный (Дини оешмалар да тынычлык ечен корэшэлэр) ДИП [дип]—говоря; будто; ради, для, чтобы; что (а) Мин аны укытучы дип белэм; э) Сине курим дип килдем; б) Сица рэхэт булсын дип яшим) ДИПЛОМ [диплом]—диплом (Шэкертлэр диплом яклыйлар)
ДИСБЕ [дисбе]—четки (Эби дисбе тартып уты- ра) ДИСТЭ [дистэ]—десяток (Кибеттэн ике диета йомырка ал але) ДИЮ (ПЭРИЕ)—див (Татар акиятл аренда дию турында куп сойлана) ДИ(Й^Я)РГЭ [дийарга]—сказать, говорить (Аца нарса дияргэ инде?) ДИЦГЕЗ [дицгез] —море; морской (Кара дицгез буенда куп кеше ял итэ) ДИЦГЕЗ АКЧАРЛАГЫ—альбатрос (Синец дицгез акчарлагын курганец бармы?) ДИЦГЕЗ АРТЫНДАГЫ—заморский (Хэзер ха- лык дицгез артындагы илларга куп саяхат ига) ДИЦГЕЗ АРЬЮ ЛАНЫ—морской лев (Циркта дицгез арысланнары белан аттракцион булды) ДИЦГЕЗ БУЕ—приморье (Дицгез буенда бу араларда кочле >цил иса) ДИЦГЕЗ КЫС Л АСЫ креветка (Тере дицгез кысласын курганец бармы?) ДИЦГЕЗ МЭЧЕСЕ—морской котик (Дицгез мачеларе деньяда куп тугел, шуца кура аларны сакларга кирак) ДИЦГЕЗДЭ ЙОРУ (ЙОЗУ)—мореплавание, мо- реходство (Яшь дицгезчелар дицгезда йору ка- гыйдаларен яхшы белерга тиеш) ДИЦГЕЗЧЕ [дицгечче]—моряк (Минем сабак- ташым дицгезче булып хезмат итте) ДОГА [дога]—молитва («Коръан»не бела торган аби оныгына куп догалар ейратте)
ДОКУМЕНТ [документ]—документ (Документлар тэртипта иде) ДОРФА [дорфа]—грубый (Аныц уз-узен тоты- шы бик дорфа) ДОШМАН [дошман]—враг; вражеский; недруг; враждебный (Дошман гаскаре кинат чигена башлады) ДОШМАН БУЛ-ЫРГА—считать врагом, нена- видеть (Ул кеше мица бик куп начарлык эшладе Ьам мин ада дошман булдым) ДОШМАН КУР-ЕРГЭ—относиться враждебно (Габдрахман бабай куршесен дошман кура) ДОБЕРДЭ-РГЭ [дёбёрдаргэ]—стучать (Кинат ишек дебердаттелар) ДОГЕ [доге]—рис; рисовый (Доге боткасы озак пета) ДОНЬЯ [дёнйа]—мир, свет; весь мир; мир жи- вотных; жизнь; много (а) Денья матур, донья киц! а) Телевизор дан «Хайваннар доньясы» диган цикл курсаталар; б) Кича урманга бар- дык, гомбэ — донья!) ДОНЬЯКУЛЭМ [дёнйакулам]—мировой, все- мирный (Казан химия мактэбенец ачышлары деньякулам аЬамиятка ия) ДОРЕС [дорос]—правильный; правильно; точ- ный, ясный; нормальный; правдивый; правда (—Мин дерес сойлимме? —Дорес!) ДОРЕСЕН ЭЙТКЭНДЭ—по правде говоря (Дересен айтканда, мин бу жыелыштан канагать тугел)
ДОРЕСЛЕК [дёрёслек]—истина, правильность, правдивость (Кайчан булса да дереслек щицеп чыгарга тиеш) ДОРЕСЛЭ-РГЭ [дерёсларгэ]—исправлять, выве- рять, подтверждать (Укучылар уз хаталарын доресладелар) ДОЯ [дёйа]—верблюд (Доя далада Нам чулда ЯШИ) ДРАМТУТЭРЭК [драмтугарак]—драмкружок (Безнец авылда драмтугарак эшли) ДУЛКЫН [дулкын]—волна (Дицгезда дулкын кеч ле иде) ДУЛКЫН ЛАН-ЫРГ А [дулцыннанырга]— волноваться (Сезгэ дулкынланырга ярамый) ДУЦГЫЗ [дуцгыз]—свинья; свиной (Быел сов- хозда дуцгыз фермасы тезелде) ДУЦГЫЗ АБЗАРЫ—свинарник (Дуцгыз абза- ры Иарвакыт пычрак була) ДУЦГЫЗ БАЛАСЫ—поросенок (Дуцгыз бала- лары аниларен имен я тал ар) ДУЦГЫЗ ИТЕ—свинина (Меселманнарга дуцгыз ите ашарга ярамый) ДУС [дус]— друг; дружеский (Дустымныц исе- ме—Рашит) ДУС-ИШ [дус/иш]—друзья (Юбилей белан кот- ларга дус-ишларем килде) ДУСКАЙ [дусцай]—дружок (Дускаема хатлар язам...) ДУСЛАШ-ЫРГА [дуслашырга]—подружиться, мириться, примириться (Без аныц белэн был- тыр дуслаштык)
ДУСЛАРЧА [дусларча]—по-дружески (Ул кеше мида дусларча кул бирде) ДУС ЛЫК [дуслык]—дружба (Дуслык—зур бай- лык) ДУС ЯШЭ-РГЭ—жить дружно (Без куршелар белэн дус яшибез) ДУРТ [дурт]—четыре (Алда дурт машина бара) ДУРТ ЙОЗ—четыреста (Безнец авылга хатле дурт йоз чакрым) ДУРТ КАТЛЫ—четырехэтажный (Сезне ц оегез дурт катлымы?) ДУРТ КУЛЛАП—обеими руками (Без бу такъдимга дурт кул л ап риза) ДУРТ ТАПКЫР—четыре раза (Профессор аныц белан дурт тапкыр очрашты) ДУРТ ЯШЬЛЕК—четырехлетний (Кадриянец дурт яшьлек малае бар) ДУРТЛЕ [дуртле] —четверка (Улым кича дуртле алган) ДУРТЭР [дуртэр]—по четыре (Балаларга дуртар конфет бирделэр) ДУРТЭУ [flypTaw]—вчетвером (Барецгене без дуртау ейдек) ДУШЭМБЕ [душамбе]—понедельник (Душамбе кенне театр ял ита) ДЫМЛЫ [дымлы]—влажный (Яцгыр яуса да, Ж,ир дымлы тугел)
Е Е(К^Г)-АРГА [йыгарга]—повалить; сбрасы- вать; побороть (а) Кораштэ аны аяк чалып ек- тылар; а) Ат ждйдакны екты) ЕГЕРМЕ [йёгёрме]—двадцать (ЭЦыелышка егерме кеше килган) ЕГЕРМЕ ЕЛЛЫК—двадцатилетнии (Мактэпнец егерме еллык юбилее булды) ЕГЕРМЕ ЛИТРЛЫ—двадцатилитровый (Бу би- дон егерме литрлы) ЕГЕРМЕНЧЕ [йёгёрмёнче]—двадцатый (Чиратта мин—егерменче) ЕГЕРМЕШЭР [йёгёрмёшар]—по двадцать (Колхозчыларга егермешар кило бал олаштелар) ЕГЕТ [йёгет]—парень, юноша, молодой человек; поклонник, ухажер, джигит (а) Урамда егетлар куренде; а) Гузал, сине егетец чакыра; б) Егет кеше ут чачеп торырга тиеш) ЕГЕТ ИКЭНСЕЦ—молодчина! (Мин айткэн эш- не эшлагансец. Рахмэт! Егет икансец!) ЕГЕТ ЧАК—молодость (Егет чакта алар Кавказ тауларына менгэннэр) ЕГЫЛЫП ТОШ-ЭРГЭ -упасть, свалиться (Бала караваттан егылып тоште Нам елый башлады) ЕГЫЛ-ЫРГА [йыгылырга]—упасть; полечь; слечь (а) Бер исерек кеше егылган Нам тора ал- мый; а) Ул авырып егылды) ЕЛ [йыл]—год, година; время, срок (1995 елда аца 50 яшь тулды) ЕЛАК [йылац]—плакса (Бу сабый бик елак икан)
ЕЛАН [йылан]—змея (Урманда балалар кара елан курганнар) ЕЛАН БАЛАСЫ—змееныш (Елан балалары куп була) ЕЛАН ЕЛЫ—год змеи (Бабам елан елында ту- гая) ЕЛ АП Я^ИБЭР-ЕРГЭ—заплакать (Кечкена ма- лайныц конфеты H^fpra теште Нам ул елап жлбэрде) ЕЛА-РГА [йыларга]—плакать; хныкать (Кыз бала коне буе елаган) ЕЛ БУ ЕН А—целый год, за год, в течение года (а) Ел буена фигыльне ейрандек; а) Ел буена 3 контроль эш булды; б) Безне ел буена 3ohpa ала укытты) ЕЛ Г А [йылга]—река; речной (Ел га уртасында утрау бар) ЕЛГА ТАМАГЫ —устье (Кама Тамагы районы елга тамагында урнашкан) ЕЛ ЛЫК [йыллыц]—годичный, годовой, годов- щина (Раис буген еллык хисап бирде) ЕЛМА(Й->Е)-РГА [йылмайырга]—улыбаться (Каршысыида, елмаеп, бер кыз басып тора) ЕЛМАЮ [йылмайу]—улыбка (Энинец битенда бахетле елмаю) ЕЛ САЕН—каждый год (Алар ел саен Торкияга баралар) ЕЛЫ [йылы]—година (Этинец елын уткардек) ЕЛЫНА [йылына]—за год (Акционерлык я^амгыятенец елына йоз егерме миллион кереме бар)
ЕЛЫЙ-ЕЛЫЙ [йылый/йылый]—плача (Кыз елый-елый сейлап бирде) ЕЛЪЯЗМА [йылйазма]—летопись («Мадани зцомга» газетасында «Республика елъязма*сы диган рубрика бар) ЕРАГРАК [йыраграц]—далековато; дальше (Безнец авыл ераграк, шуца кура кайтып йери алмыйбыз) ЕРАК [йырац]—далекий; далеко; дальний (Ерак эцирдан кайткан абый бул аклар олаште) ЕР АКК А [йырацца]—далеко (Егет еракка кит- те) ЕРАКТА [йырацта]—вдалеке, вдали (Еракта кук кукрагане ишетела) ЕРАКТАГЫ [йырацтагы]—далекий (Ерактагы дустым мица хат я;ибарган) ЕРАКТАН [йырацтан]—издалека (Ерактан бер тавыш ишетелде) ЕРТКЬГЧ [йыртцыч]—хищник; хищный; жес- токий; изверг (Зоопаркта ерткыч хайваннар да яши) ЕРТЫК [йыртыц] —дырявый, рваный; разо- рванный (Аныц курткасы ертык) ЕРТ-ЫРГА [йыртырга]—рвать; пахать (Малай кулмаген ерткан) ЕФЭК [йёфак]—шелковый; шелк (Эбига ефэк яулык бик ошады) ЕШ [йыш]—часто, густо; учащенно (Улым хат- ны еш яза) ЕШЛЫК [йышлыц]—частота; частотный (Татар теленец ешлык сузлеге азерлана)
•утл ЖЭЛ [жал]—жаль (Агай безгэ жал тоелды) ЖЭЛЛЭ-РГЭ [жалларгэ]—жалеть (Андыйларны жалларгэ ярамый) ЖИРЭБЭ [жираба]—жребий (Малайлар жираба салдылар) ЖУЛИК [жулик] -жулик (Теге жуликларны тотканнар) ЖУРНАЛИСТ [журналист]—журналист (Журналист яца макала язган) ж Ж АВ АП [H;a°wan]—ответ; ответный (Жавап тиз килде) ЖАВ АП БИР-ЕРГЭ—отвечать; отозвать (Укучы бик яхшы ж,авап бирде) ЖАВАПЛЫ [ж,a м/аплы]—ответственный (Ул Жаваплы урында эшли) ЖАВАПСЫЗ [ща м/апсыз]—безответственный (Жавапсыз кеше гена эшли бу эшне) ЖАЙ [ж.а й]—лад, порядок (Эшларне жайга са- ласы бар) Ж АЙ ДАК [ж.а°йдан]—всадник (Авыл башында жайдаклар куренде) Ж АЙ ЛА РГ А [жа°йларга]—наладить; уладить; приспосабливать (Масьэлане жайларга кирак) ЖАЙЛЫ [жайлы]—удобный; благоприятный (Бу туфлием аякка бик жайлы булды) ЖАЙСЫЗ [жайсыз]—неудобный; неудобно (Багонда урыным бик жайсыз булды)
ЩАН [жа°н]—душа; душевный; дух; жизнь (Я^ан тартмаса да, кан тарта) ЭКАНВАР [жа°н\уар]—тварь; дикий зверь (Зоопаркта терле жднварлар бар) ЭЦАНЛЫ [жа-нлы]—живой; бойкий; оживлен- ный; образный (Кузларе эле бик жднлы курена) Я^АНСЫЗ [жансыз]—безжизненный; мертвый; тусклый (Л^ансыз курчак буласым килми) Я^АНЫМ [жа°ным]—обращение: моя милая, душенька (Щаным, бераз туз инде) ЭЦЭЕН [ж,айен]—сом (ЭЦэен балыгы симез була) Я^ЭЗА [жэза]—наказание; кара; карательный (Кассадан акча урлаган очен, сатучыга ж.эза би- рс л де) Я^ЭЗА БИР-ЕРГЭ—наказать (Тартип бозган ечен, укытучы балага щэза бирде: икенче пар- тага утыртты) ?ЦЭЙ [жай]—лето; летний (Ж»й матур килде) ЯфЙ KGHE, ЭКЭЕН [жэй коне], [жэйен]—летом (а) Я^ай коне балалар су коенырга баралар; а) Я^эен без авылга кайтабыз) ЖЭЙМЭ [ж.эйма]—простыня; раскатка теста (Я^аймэларне утуклап куй) ЖЭМЭГАТЬ [жрмарэт]—общество; обществен- ный; община; граждане; супруга (а) Хэзер Ж.эмагать эшларе юк дип эйтерлек; а) Я^амагать! Кем риза?) ЯфМЭГАТЬЧЕЛЕК [жэмагэтчёлек]— общественность (Казан ж.амагатьчелеге бу арти- стны бик яратты)
ЩЭМГЫЯТЬ [ж;амгыйат]—общество; общест- венный; социальный (ЭЦэмгыягь Ьаман узгэрешта) 7ЦЭНЖАЛ [ж,анж,ал]^скандал (ЭЦанждл чы- гармагыз эле) ЭЦЭНЛЕК [я^анлек]—зверь; звериный (Я^энлекларне яхшы карыйлар) Я^ЭИНЭТ [ж,энн0т]—рай; райский (Сездо я^аннат диярсец, рэхэт!) ЭЦЭРЭХЭТ [я^эрахэт]—рана (Аякныц я^эрэхэтларе тезэлеп кила) ЯфТМЭ [я^атма]—сеть; бредень (Балыкны ж;этмэ белан тогу тыела) Ж.ЭУ11ЭР [atawhap]—драгоценный камень; ше- девр (Китапныц тышы я^ауЬар таш белэн бизэлгэн) 7ЦЭФА [ж,эфа]—мука; страдание; растяпа (Я^афа булдыц син мица!) Я^ЭЬЭННЭМ [жеЬаннам]—ад; адская (Я^аЬаннамга олаксын!) Я^ЭЯ [ж.айа]—лук; лучной (Я^аядан ату буенча ярыш булачак) ЖЭ(Й—>Я)-РГЭ [щайарга]—расстилать; засти- лать; раскатывать (а) Эни сица урын я^айимме? а) Токмач щэйимме?) Я^ЭЯУ (H^aftaw]—пешком (Ул кон саен ун ча- крым я^эяу Йери) Я\ЭЯУЛЕ [ж1aйэwлe]—пеший; пешеход; пеше- ходный (Бу автобус ж,аяулел0р ечен уцай) Я^ЕБЕГЭИ [ж;ёбёган]—бездеятельный; мямля; плакса (Бу хатле да я^ебегэн булыр икан!)
ЖЕБЕ-РГЭ [жёбёргэ]—размокать; раскисать (©стал да су булып ипи жебегэн) ЖЕБЕТ-ЕРГЭ [жёбётёрга]—размокаться; раски- саться (Чебиларга ипи жебетеп бирдсм) ЖЕМЕЛДЭ-РГЭ [жёмёлдарга]—сверкать, мер- цать (Кукта йолдызлар жемелди) ЖЕН [жен]—бес, черт; джин; увлечение, страсть (Аца китап жене кагылган) ЖЕНАЗА [женаза]—панихида (Мачеттэ бабай- лар женаза укыдылар) ЖЕНЕС [жёнес]—пол: половой; племя, род (Ир женесеннан булган кеше болай жебеган булмас- ка тиеш) ЖЕНСИ [жёнси]—половой (Балаларга женси тарбия да биру кирак) ЖЕНТЕКЛЕ [жёнтекле]—тщательный; подроб- ный (Язгаины жентекле рэвештэ тикшереп чыктыцмы?) ЖЕП [жеп]—нить, нитка, пряжа; узы (Кофтаны зэцгар жептэн байлисецме?) ЖЕПШЕК [жёпшек]—мокрый (Жепшек кар ява) ЖИБЭР-ЕРГЭ [жибэрёрга]—отправлять; пус- кать; пропускать (Аны курсларга укырга жибарделэр) ЖИ(К->Г)-ЭРГЭ [жигарга]—запрягать (Мин ат жигаргэ ойрандем) ЖИДЕ [жиде]—семь (Жиде саны макальларда еш очрый) ЖИДЕ ЙОЗ—семьсот (Безнец мактаптэ жиде йоз бала укый)
Ж.ИДЕ КАТ (МЭРТЭБЭ)—семь раз (Я^иде кат улча, бер кат кнс) Я^ИДЕ ЯШЬЛЕК—семилетний (Беренче сый- ныфка жиде яшьлек балалар кила) Я^И ДЕНЧЕ—седьмой (Аныц жиденче баласы малай иде) Я^ИДЕСЕ [жидёсе]—седьмой день после смерти; семь из них (Егетларнец жидесе—безнец авыл- дан) Ж ИЗ [жиз]—латунный (Казанны жиз белан ямадылар) Ж.ИЗБАШ [жизбаш]—медянка (Урманда жизбаш елан курдек) Я^ИЗНИ, Я^ИЗНЭЙ [жизни, жизней]—зять, (муж старшей сестры или старшей родствен ницы) (Я^изни бик юмарт) Я^ИКЭН (БАШ) [жикам(баш)]—рогоз, камыш озерный (Эбилэрнец явылы Я^иканле кул дип атала) Я^ИЛ [жил]—ветер (Я^иллар иса, жил л ар иса.„) Я^ИЛ-ДАВЫЛ [жил/да'игыл]—буря, ураган (Бу арада жил-дав ы л булганы юк) Я^ИЛЕМ [жилем]— клей; желатин (Я^илем белан ябыштыр эле) Я^ИЛКЭ [жилка]—затылок; плечо; холка; спи- на; шея (Атасыныц жилкасена менеп атланган да яши бира) Я^ИЛКЭН [жилкан]—парус (Кабан куленда жил кан нар курена) Я^ИЛЛЕ [жилле]—ветреный; сноровистый: умелый (Я^илле кенда кер тиз киба)
Ж.ИЛСЕЗ [жилсез]—безветреный (Кен буген жилсез) ЖИЛФЕРДЭ-РГЭ [жилфёрдаргэ]—развеваться; реять (Мэйданда байраклар жилферди) Ж.ИЛЭК [жилак]—ягода; ягодный (Жилактан варенье кайнаттыцмы?) ЖИЛЭКЛЕ [жилакле]—ягодный (Р.Тохфэтуллин «Жилакле аланнар» повестей язган) Ж.ИЛЭКЛЕК [жилэклек]—ягодник (Теге жилоклекка кереп чыгыйк эле) ЖИЛЭС [жилас]—прохладный, чуть ветреный (Буген кон жилас) ЖИМЕРЕК [жимёрек]—разрушенный; разва- лина (Жимерек йортны ремонтлыйлар) ЖИМЕРЕЛ-ЕРГЭ [жимёрёлёрга]—разрушаться; рушиться; обваливаться (Тушэм жимерелеп теште) ЖИМЕР-ЕРГЭ [жимёрерга]—разрушать; разва- лить; нарушать; хмурить (брови) (Допшаннар йезлагэн йортларны жимерделар) ЖИМЕШ [жимеш]—плод, фрукт; плодовый; продукт (Жимешларне тереп сал) ЖИНАЯТЬ [жинэйэт]—преступление; преступ- ный (Ьэр жинаять ачылырга тиеш) ЖИНАЯТЬЧЕ [жинайатче]—преступник (Жинаятьчелар жавапка тартылды) ЖИД-ЭРГЭ [жицэрго]—побеждать (Без ул ко- манданы жицдек) ЖИЦ [жид] рукав (Костюмныц жицено сздап тагасы бар)
Я^ИЦГЭЧЭЙ [жидгачай]—тетушка (Жидгачай, сезнед халлар ничек?) ЖИЦГИ [жидги]—жена старшего брата или родственника; тетушка (Галия ж;ицги, булыш эле!) ЖИЦЕЛ [жидел]—легкий; проворный; простой; легкомысленный (а) Бу масьэла бик жидел; а) Жидел адымнары белан Зэйтуна утеп китте; б) Безгэ прицел сораулар бирегез, авыр сораулар киракми; в) Равилнец холкы бик жидел) Я^ИЦЕЛЧЭ [жидёлча]—слегка; налегке (Я^иделча гена киен!) Я^ИЦЕЛУ [жидёлу]—поражение (Уен акларныд жиделуе белан темамланды) Я^ИЦЕЛ-ЕРГЭ [жидёлёргэ]—быть в поражении (Теге команда жиделде) Я^ИЦУ [жиду]—победа (9 Май—Жиду бэйраме) ЖИЦУЧЕ [жидуче]—победитель (Жидучеларгэ булаклэр бирелде) Я£ИР [жир]—земля; земельный; земной шар; земельный участок; расстояние; место; мест- ность (Безнед бакчада жир айбат) Я^ИР Я^ИЛЭГЕ—клубника (ЖИР жилагеннан ани варенье кайнатты) Я^ИР ТЕТРЭУ—землетрясение (Ашхабадта, Ташкентта, Торкияда, Японияда жир тетраулар булды) Я^ИРЭН [жиран]—рыжий (Безнед авылда бер жирэн ат бар иде) Я^ИРЭН ГОМБЭ - рыжик (Жирэн гемба тозлау очен айбат)
ЯЩР8НГЕЧ [здирэцгеч]—омерзительный; от- вратительный (Ул узенед здирэнгеч зшен эшли ал мад ы) ЖИРЭН-ЕРГЭ [здирэнёргэ] —брезговать; прези- рать (Щирэнэм мин сездан) ЖИРБАГАР [здирбагар]—фермер (Безнед рай- онда здирбагарлар бнк куп) Ж.ИРЛЭ-РГЭ [эдирлэрга]—хоронить (Туганыбызны авылда здирлэдек) Я^ИРЛЕ I [здирле]—местный (Я^ирле сейлэшларне ойрэну дэвам итэ) ЖИРЛЕ II [здирле]—вводное слово то-то, вот почему (Эйтэм здирле, син Ьаман ачуланасыд) Я^ИСЕМ [?дисем]—тело; суть (Щисемнэрнец массасы була) ЖИТЭКЛЭ-РГЭ [зднтэклэргэ]—водить; руково- дить (Баланы здитаклэп йер, яме?) ЖИТЭКЧЕ [здитэкче]—руководитель; руково- дящий (Н^итакче тал ап ита белергэ тиеш) ЖИТЭКЧЕЛЕК [здитакчелек] —руководство (Житакчелек безгэ ярдэм итэ) ЖИТЭКЧЕЛЕК ИТ-ЭРГЭ—руководить (Бу ак- ционерлык эдамгыяте белэн минем бер туганым здитакчелек итэ) ЖИТ-ЭРГЭ [здитарга]—достигать; доходить; до- браться; дожить; хватать (а) Бабайныд яше туксанга здитте; э) Без Чаллыга хэтле эдиттек, лэкин автобус ватылды; б) Сезгэ эш хакы здитэме?) ЖИТДИ [здидди]—серьезный (Бик здитди мэсьэлэ кутэрделэр)
ЖИТЕЗ [житез]—проворный; ловкий; резвый; ловко (Теге житез кыз кем ул9) ЖИТЕН [житен]—лен (Щитен кулмак киган булган) ЖИТЕШТЕР-ЕРГЭ [житёштёрёрга]— производить (Безнец республика затлы мехлар житештера) ЖИТЕШТЕРУ [житёштёру]—производство (Икмак житештеруда Татарстан ал да бара) ЖИТКЭН [житкэн]—достигший зрелого возрас- та (Житкэн кыз инде ул хазер) ЖИТЛЕ(К—>Г)-ЕРГЭ [житлёгергэ]—зреть; по- спевать; достигать зрелого возраста (Кызлары житлегеп кила) ЖИТМЭСЭ [житмаса]—вдобавок; к тому же (Я^итмаса котеп та тормаганнар) ЖИТМЕШ [житмеш] —семьдесят (Бабаига- житмеш яшь) ЖИТМЕШЕНЧЕ [житмешёнче]—семидесятый (Аца житмешенче яшь китте) ЖИБАЗ [жиИаз]—обстановка; мебель: утварь; оборудование (ЖиЬазлар бик затлы) ЖИБАЗЛА-РГА [жиЬазларга]—обставить ме- белью; оборудовать (Фирманы матур итеп жиЬазладык) ЖОМГА [жомга]—пятница; пятиичиый (а) Жомга кенне безгэ кунаклар кила; а) Жом га намазына жыелдылар) ЖОР [Жор]—острый; болтливый на язык (Киленнэре бик жор телле)
Ж©Й [жой]—шов; шовный (ЭЦойларец похта булсын) жемлэ [жемла]—предложение (Бу—кушма жемла) Ж©МЛЭ КИСЭГЕ—член предложения (Жамлэнен ике баш кисаге бар) ЖОМЬУРИЯТ [жемЬурийэт]—республика (ЗЦомЬуриятебезнец казанышлары зур) ЖЫЕЛУ [жыйылу] -сбор; сборный (Жыелу урыны—вокзал) ЖЫЕЛ-ЫРГА [жыйылырга]—собираться; ска- пливаться; набираться (Акча кассада жыелып бара) Ж.ЫЕЛЫШ [жыйылыш]—собрание (Жыелышка килмаганнар да булды) ЖЫЕН [жыйын]—сход; сходка; этн. джиен (Авыл жыеннары элек куп булган) ЩЫЕРЧЫК [жыйырчьщ]—морщина (Эниемнец битендэ жыерчыклар кубайган) ЖЫЙНАК [жыйнак]—аккуратный; уютный; небольшой (Жыйнак кына булмада икау яшап яталар) ЖЫЙНАК 5ЦОМЛЭ— нераспространенное предложение («Мин яратам»—жыйнак жемла була) ЖЫЙНА-РГА [жыйнарга]—собирать; копить (Ботен булган акчаны жыйнап, жиЬаз алдык) ЖЫЛЫ [жылы]—теплый; тепло; приветливый (Иртэгэ кен жылы булачак) ЖЫЛЫ (КАЙНАР) АШ—горячее (блюдо) (Кене буе жылы аш ашамыйча йордем, вакыт бу л мады)
Я^ЫЛЫ СУЗ—теплое (доброе) слово (Аныц >цылы сузе мине канатландырды) Я^ЫЛЬШ-ЬТРГА [л^ылынырга]—согреваться (Юлда бер авылга кереп >цылындык) И^ЫЛЫТ-ЫРГА [л^ылытырга]—согревать (Ойне Нич ЖДЯЛЫТЫП булмый) Я^ЫР [щыр]—песня; песенный (ТЦырныц ерты- гы юк) Я^ЫРЛА-РГА [л^ырларга]—петь; спеть (Ничек моцлы итеп л^дрлый) Ж,Ь1РЧЫ [ждярчы]—певец (ТЦырчыга озак кул чаптылар) Я^Ы(Й—>Я)-РГА [л^ыйарга]—собирать (Без коне буе л^илэк щыйдык) 3 ЗАВУЧ [завуч]—завуч (Завуч класска керде) ЗАГС [загс]—загс (Загста никахны теркилар) ЗАКАЗ [заказ]—заказ (Ул кулмэк тегарга заказ бирде) ЗАКАЗЧЫ [закаччы]—заказчик (Заказчы акча туламаган) ЗАКОН [закон]—закон (Закон—батен кеше ечен мэя^бури) ЗАКОН БОЗ-АРГА—нарушить закон (Закон бозган очен штраф тулана) ЗАКОН БУЕНЧА—по закону; законно (Закон буенча мондый зшлар очен штраф каралган) ЗАКОНГА КАРШЫ—противозаконный (Болаи эшлау законга каршы була)
ЗАКОНЛЫ [закон л ы]—законный (Законлы ни- ках белэн тэбриклибез!) ЗАКОН ЧЫ(К->Г)АР-ЫРГА—издавать закон (Законнар куп чыга, лэкин Иэрберсе дэ утэлми) ЗАМАН [замен]—время: пора (Безнец замен гаять кетлеулы) ЗАМАНДАШ [зя мандаш]—современник (Шагыйрьнец замандашлары очрашуга килгэн) ЗА МАНЧ А [за-манча]—по-современному (Аларныц ойлэре заманча бизэлгэн) ЗАРАР [за рар]—вред; ущерб (Корткыч бож,эклэр бакчага зарар китерэлэр) ЗАРАР КИТЕР-ЕРГЭ—причинять вред (Ураган бакчаларга куп зарар китерде) ЗАРАРЛЫ [за рарлы]—вредный (Зарарлы матдэлэр була курмэсен!) ЗАРАР ЮК—не беда; ничего (Зарар юк, мин узем эшлэрмен) ЗАТЛЫ [затлы]-роскошный, нарядный (Энисенец остендэ—затлы кулмэк) ЗЭВЫК [39WWk]—вкус (Апам югары зэвыклы кеше) ЗЭВЫКЛЫ [зэиъщлы]—с хорошим вкусом; приятный (Зэвыклы кешелэр белэн аралашу рэхэт) ЗЭГЫЙФЬ [зэгиф]—слабый (Бала зэгыйфь кул- ларын энисенэ сузды) ЗЭЙТУН [зэйтун]—олива; оливковый (Зэйтун Испаниядэ усэ) ЗЭЙТУН МАЕ—прованское масло (Кибетлэрдэ зэйтун мае хэзер куп сатыла)
ЗЭЙТУН ЭЦИМЕШЕ—маслина (Зэйтун ж.имеше ашаганыц бармы?) ЗЭЦГЭР [зэцгэр]—голубой, синий (Зэцгэр куктэ тургай санрый) ЗЭЦГЭР КУЗЛЕ—голубоглазый (Мина зэцгэр кузле кызлар ошый) ЗЭЦГЭР ЧЭЧЭК—василек (Арыш басуында зэцгэр чэчэклэр усэ) ЗЭЦГЭР ЯКУТ—сапфир (Эниемнец зэцгэр якут куйган йвзеге бар) ЗЭЦГЭРСУ [зэцгэрсу]—голубоватый (Аныц естендэ—зэцгэрсу кулмэк) ЗИНК АР [зин hap]—пожалуйста (Зинйар, гафу итегез!) ЗИРАТ [зират]—кладбище (Зиратта бик борын- гы кабер ташлары бар) ЗИРЭК [зирэк]—смекалистый; одаренный (Бу малай бик зирэк) ЗИФА [зифа]—стройный (Булмэгэ бер зифа ха- иым килеп керде) ЗИФА БУЙЛЫ—стройный; статный (Мица каршы зифа буйлы бер кыз килэ) ЗОБЭР2К.ЭТ [зобэржат]—изумруд (Зебэржэт— кыйммэтле таш) ЗУР [зур]—большой; старший; велик (а) Бу зур йортта абыйлар тора; б) Зур абыем—инженер; в) Бу туфли мица зур) ЗУР БАШЛЫ—большеголовый (Аныц зур баш- лы малае бар) ЗУР КУЗЛЕ—глазастый (Минем алдыма зур кузле бер матур кыз килеп чыкты)
ЗУРА-ЕРГА [зурайырга]—увеличиваться; рас- ти; взрослеть (Безнец авыл 10 елда нык зурай- ды) ЗУРЛА-РГА [зурларга]—оказывать почести; восхвалять; превозносить (ИлЬам Шакировны, зур юбилее белэн кот лап, бик зурладылар) ЗУР ЛЫК [зурлык]—величина; величие (Аныц зурлыгы карбыз хэтле) ЗЫЯН [зыйан]—вред, ущерб; убыток; помеха (Хущалыкка 2 миллион сумлык зыян килде) ЗЫЯН ИТ-ЭРГЭ—приносить вред; вредить (Яцгырлар икмэклэргэ зыян итте) ЗЫЯЛЫ [зыйалы]—интеллигент (Буген театрда татар зыялылары жыелган) И и [и] частица ну, и (И куа атны!) ИГАНЭ [иганэ]—пожертвования (Иганэ акчасы 100 мецгэ >цитте) ИГЕЗ [игез]—двойняшка (Апам игез бала тап- ты) ИГЕЗЭК [игёзэк]—близнецы (Игезэклэрне ае- рырга ярамый) ИГЕЛЕКЛЕ [игёлёкле]—благодарный; благо- датный (Доиьяда игелекле кешелэр бар) ИГЕН [иген]—хлеб; нива (Иген кырлары шау- лап тора) ИГЕНЧЕ [игёнче]—земледелец (Игенчелэр— Иэрвакыт кырда)
ИГЬЛАН ИТ-ЭРГЭ—объявлять, извещать (Университетта иц яхшы фэнни эшкэ конкурс игълан ителде) ИГЬТИБАР [игтибар]—внимание; вниматель- ное отношение, авторитет (Бетен игътибар- мэктэпкэ!) ИГЬТИБАР БЕЛЭН—внимательно (Ба л ал ар игътибар белан тыцлап утыралар) ИГЬТИБАР ИТ-ЭРГЭ (БИР-ЕРГЭ)— обратить внимание (Музейга кергэч, син татар милли сэнгатенэ игътибар ит эле) ИГЬТИБАРЛЫ [ихтибарлы]—внимательный; чуткий; уважаемый (Син эниецэ игътибарлы- мы?) ИГЬТИБАРСЫЗ [ихтибарсыс]- невнимательный, небрежный; нечуткий (Азат, син дэрестэ игътибарсыз утырасыц) ИДАРЭ [идэрэ]—управление; правление (Завод идарэсендэ иртэгэ зур ж;ыелыш була) ИДАРЭ ИТ-ЭРГЭ—управлять; заправлять (Ил белэн президент идарэ итэ) ИДЕ [иде]—быть вспомогательный глагол (а) Ул кайткан иде; э) Без бела идек) ИДЭН [идэн]—пол (Идэнгэ палас щэелгэн) ИЕЛ-ЕРГЭ [ийёлёргэ]—нагибаться; поникнуть (Мин чэчэк взэргэ дип иелдем) ИЭДАДИ [иждди] творческий (Татарстанда иж,ади оешмалар шактый куп) ИЖАТ [иж;ат]~творчество (Габдулла Тукай издаты гаять тирэн эчтэлекле) ИЖ.ЕК [иж;ек]—слог (Татар телендэ 6 иж;ек ка- лыбы бар)
ИЖТИМАГЫЙ [ичтимагыи]—общественный (Ул — ижтимагый фэннэр кандидаты) ИЖТИМАГЫЙ-СЭЯСИ —обществеиио- политический (Россиядэ ил^тимагый-саяси тор- мыш кайнап тора) ИЗ-ЭРГЭ I [изэргэ]—мять; месить; растирать; мучить; угнетать (Эбием камыр изэ, димэк, ечпочмак пешерэчэк) ИЗЭРГЭ II [изэргэ]—махать (Ярдагылар паро- ходтагыларга кул изилэр) ИЗГЕ [изге]—святой; священный; добрый (Хат иц изге телэклэр белэн язылган) ИЗГЕ СЭГАТЬТЭ В добрый час’ ИКЭН [икэн]—оказывается; если (ШэИэрдэн куршелэрнец кызы кайткан икэн) ИКЭУ [HK3W]—вдвоем (Икэу урамда озак йердек) ИКЕ [ике]—два (Ике сум акчам бар) ИКЕ АЙЛЫК—двухмесячный (Апаныц ике ай- лык баласы бар) ИКЕ А TH А ЛЫК—двухнедельный (Дусларыбыз Теркиягэ ике атналык ялга киттелэр) ИКЕ ЕЛЛЫК—двухлетний (Коллегам Германи- ягэ ике еллык стажировкага китте) ИКЕ Й03—двести (Мица ике йоз сум акча би- реп тор эле) ИКЕ ЙОЗЛЕ—двуличный; лицемерный (Ике йозле кешелэрне яратмыйлар) ИКЕ КАТ (МЭРТЭБЭ, ТАПКЫР)—два раза, дважды (Мин ике тапкыр Финляндиягэ бар- Дым)
ИКЕ КАТЛЫ—двойной; двухслойный; двух- этажный (Безнец еебез ике катлы) ИКЕ КЕШЕЛЕК—двухместный (Энием белен этием ике кешелек каютада Идел буйлап ял итэргэ киттелэр) ИКЕ НОКТА—двоеточие (Аналитик иярчен ж;омлэлэр яныида ике нокта да куела) ИКЕ ЯКЛЫ —двусторонний; двойной (Татарстан Нам Башкортостан ике яклы килешу тезеделэр) ИКЕ ЯШЬЛЕК—двухлетний (Голназныц ике яшьлек кызы бар) ИКЕЛЕ [икёле]—двойка; сомнительный (а) Укучы икеле алган; а) Аныц килуе икеле) ИКЕЛЭН-ЕРГЭ [икёлэнёргэ]—сомневаться (Алар икелэиеп калдылар) ИКЕНЧЕ [икенче]—второй; другой; следую- щий; второе (а) Улым икеиче сыйныфта укый; а) Икенче кеше булып мин килеп бастым; б) Ашханэдэ икенчегэ мин гуляш алдым) ИКЕНЧЕДЭН [икёнчёдэн]—во-вторых (Икенчедэн, куп кеше килмэгэн иде) ИКЕНЧЕСЕ [икёнчёсе]—второй из них (Икенчесе—тэбэнэгрэк буйлы) ИКЕ-ОЧ [икеч]—два-три, несколько (Бала ку- лында нке-вч чэчвк бар) ИКЕТЕЛЛЕЛЕК [икетёллёлек]—двуязычие (Татарстанда рус-татар икетеллелеге) ИКЕШЭР [икёшэр]—по два (Эиисе балаларга икешэр сум акча бирде)
ИКМЭК [икмэк]—хлеб; хлеба; пропитание (Яца пешкэн ик мак не сет белэи ашасац, бик тэмле була) ИКМЭК ЗАВОДЫ—хлебозавод (Безнец яида зур икмэк заводы бар) ИКМЭК КАТЫСЫ—корка, корочка (Сии икмэк катысы яратасыцмы?) ИКМЭКТЕР [икмэктер]—ей богу (Икмэктер, килеп щитэм!) ИКМЭК-ТОЗ (белэн) [икмэк/тоз (белэи)]—с хлебом-солью (Кунакларны икмэк-тоз белэи каршыладылар) ИКЪТИСАДИ [ицтисади]—экономический (Мин икътисади белемнэрне кутэру тугэрэгенэ йерим) ИЛ [ил]—страна; деревня; народ; родина; край (а) Бэр илдэ байлар Иэм ярлылар бар; э) Туган ил hop кешегэ кадерле) ИЛЭК I [илэк]—сито (Буген илэк белэн он ил эдем) ИЛЭК II [илэк]—решка (Илэкме, кунме?) ИЛЭ-РГЭ [илэргэ]—просеивать; тщательно про- верять; трепать (Оины илэк белэи илилэр) ИЛЛЭ [йллэ]—частица ну и (Иллэ усал ииде!) ИЛЛЭ-МЭГЭР [йллэмэгэр]—очень; однако (Бик кеткэн идек, иллэ-мэгэр килмэде) ИЛЛЕ [илле]—пятьдесят (Кулымда илле сум акча) ИЛЛЕЛЕК [иллелек]—пятидесятирублевка (Бер иллелекие абыйга бирдем) ИЛЛЕ ТИЕНЛЕК—полтинник (Кесэмдэ илле тиенлек акча калды)
ИЛЛЕ ЯШЬЛЕК—пятидесятилетний (Булмэдэ илле яшьлек кешелэр гена я^хелган иде) ИЛТ-ЕРГЭ [илтёрга] -нести; везти (а) Бэйрам кенне эбиемэ бик матур булэк илттек; а) Мине авылга машина белэн илттелар) ИЛЬАМ [илЬам]—вдохновение (Тормыш узе- илЬам чыганагы) ИЛЧЕ [илче]—посол; парламентер (Илчегэ улем юк) ИМЭН [иман]—дуб (Тау башында йезьеллык иман уса) ИМЭН БАРМАК—указательный палец (Татарлар беренче бармакны «иман бармак» дип эйтэлэр) ИМЭН ГОМБЭСЕ—дубовик (Иман гембэсен ашыйлармы?) ИМЭН ЧИКЛЭВЕГЕ—желудь (Иман чиклавеген дуцгызлар бик ярата) ИМЭНЛЕК [иманнек]—дубняк (Без имэнлеккэ ел саен яу1лэк >кьхярга бара идек) ИМЕШ [имеш] -дескать, мол; будто бы (Ул, имеш, кайткан да бул гаи) ИМЗА [имза]—подпись (Документта минем им- зам да бар) ИМЛА [имла]—диктант; орфография (а) Имла тезату озакка барды; а) Укучылар буген имла язды) ИМТИХАН [имтихан]—экзамен (Яз кене биш имтихан бирасе бар) ИМЧЭК [имчак]—грудь, сосок (Имчэк баласы гына идеи эле с ин ул вакытта)
ИНЭ, ЭНЭ [ина, эна]—иголка; спица; хвоя (Инэга жеп сапла але) ИНГЛИЗ [ицглиз]—англичанин; английский (Кызым ииглиз телен яхшы бела) ИНГЛИЗЧЭ [ицглизчэ]—по-английски (Син инглизчэ яхшы сейлэшэсецме?) ИНДЕ [инде]—уже, уж, же; теперь (а) Безгэ кил инде; а) Ул авыл юк инде) ИНЕШ [инеш]—речушка (Авыл уртасыинан кечкенэ ииеш ага) ИНЖИЛ [инжил]—Евангелие («Инжил »нец та- тарчата тэржемэсе бармы?) ИНКЯР [инкар]—отрицание (Бу—инкяр жемлэ) ИНКЯР ИТ-ЭРГЭ—отрицать; отвергать (Мин бу мемкинлекне инкяр итмим) ИННЕК [иннек]—помада (Сица бу иннек бик килешэ) ИНТЕ(К—>Г)-ЕРГЭ [интёгёргэ]—мучиться; стра- дать (Быел ашказаным авыртып, бик интектем) ИЦ I [иц]—самый (Иц якын кешем—эиием) ИЦ II [иц]—плечо; ширина (Аныц ице бер метр) ИЦ КИРЭК ЛЕ—насущный (Юлга чыкканда, иц киракле эйберларне ал дай азерл эрга кирэк) ИЦ ЯХШЫ—иаилучший, самый лучший (Безнец сыйныфта иц яхшы укучылар — Ну- рия, Алмаз, Лена) ИЦ ЯЦА—новейший (Бу сыйиыфта бездэ «Иц яца тарих» укыячакбыз) ИЦСЭ [ицсэ]—плечо; плечики (Кулмэкнец ицсэсе кицрак) ИПИ [ипи]—хлеб (Эни бугеи ипи салгаи)
ИПТЭШ [иптэш]—товарищ; приятель (а) Иптэш ТаЬиров, сезне чакыралар; а) Минем иптэшем бер фирмада эшли) ИПТЭШ КЫЗ—подруга (Ипташ кызымныц исеме — Гелназ) ИР [ир]—муж; мужчина; мужественный (а) Минем ирем геолог иде; а) Ирлэр балыкка ба- рырга яраталар) ИР-АТ [йр/ат]—мужчина (Урамда ир-ат жые чган) ИР БАЛА—мальчик (Аларньщ дурт ир балала- ры бар) ИР ЕГЕТ—настоящий мужчина (Ир егет Нарва кыт хатын-кызларга урын бирэ) ИР КЕШЕ—мужчина (Булмэдэ оч ир кеше, ике хатын-кыз бар иде) ИРЕК [ирек]—свобода, воля; раздолье (Ул иреккэ чыккан) ИРЕК АЛ-ЫРГА—освободиться (Узгэртеп кору чорында халык бераз ирек алды) ИРЕК БИР-ЕРГЭ—позволить; попустить (Балага эшсез йорергэ ирек биру ярамый) ИРЕК ЛЕ [ирекле]—свободный; непринужден- ный; добровольно (а) Ирекле булу—зур бэхет; а) Ул ирекле рэвешта бу эшкэ риза булды) ИРЕН [иреи]—губа (Ул ирененэ иннек сорткэн) ИРЕН-ЕРГЭ [ирёнёргэ]—лениться (Ала урамга чыгарга иренде) ИРКЕН [иркеи]—свободный: просторный (Иркен залда яшьлэр бии) ИРКЕН ТОРМЫШЛЫ—состоятельный, обеспе- ченный (Туганнар иркеи тормышлы)
ИРКЭ [иркэ]—ласковый, изнеженный (Аларныц балалары бик иркэ) ИРКЭЛЭУ [иркэлэгм]—ласкать; баловать (а) Аныц кузлэре иркэлэп ел мая иде; б) Балаларны артык иркэлэргэ ярамый) ИРЛЭР [ирлэр]—мужчины; мужской (Ирлэр костюмы кыибатрак) ИРЛЭРЧЭ [ирлэрчэ]—по-мужски (Армиядэ ул узеи ирлэрчэ тотты) ИРЛЕ [ирле]—замужняя (Мицсылу—ирле ха- тын) ИРЛЕ-ХАТЫНЛЫ [ирлё-хатынны] —муж с женой (Алар туйга ирле-хатынлы килгэннэр) ИРТЭ [иртэ]—утро, утром; рано (Иртэ белэн малайлар балыкка китте) ИРТЭ БЕЛЭН—утром (Иртэ белэи ул кофе эчэ) ИРТЭДЭН БИРЛЕ—с утра (Иртэдэн бирле яцгыр ява) ИРТЭГЭ [иртэгэ]—завтра (Иртэгэ бергэлэп сейлэшербез) ИРТЭГЭДЭН [иртэгэдэн]—с завтрашнего дня (Иртэгэдэн мии дежур торам) ИРТЭ-КИ Ч [иртэ-кич]—утром и вечером; весь день (Бабай безгэ иртэ-кич килеп китэ) ИРТЭН [иртэн]—утром (Иртэн торгач юыналар) ИРТЭНГЕ [иртэцге]—утренний (Иртэнге сот файдалы була) ИРТЭНГЕ АШ—завтрак (Мин иртэнге ашны сэгать 7 дэ ашаган идем) ИРТЭНГЕ АШ АША-РГА—завтракать (Эии иртэнге аш ашарга чакырды)
ИС I [ис]—запах; угар (Булмэгэ хуш ис тарал- Ды) ИС II [ис]—память; сознание (Ул вакытлар исемдэ кал маган) ИС ТИ(Й—>Я)-РГЭ—угореть (Мунчада мица ис тиде) ИСЭ [исэ]—союз же, а (Этисе исэ озак яши) ИСОН [исэн]—живой; здоровый (Энисе исэи зле) ИСЭН БУЛЫГЫЗ!—Будьте здоровы! До свида- ния! ИСЭНЛЕК [нсэниек]—здоровье; целость (Исэнлегец ничек?) ИСЭНМЕ(СЕЗ) [исэммёсес]—здравствуй(те) ИСЭН-САУ [исэн/caw]—здоровый (Без исэн-сау) ИСЭНЛЭШ-ЕРГЭ [исаннэшёргэ]—здороваться (Ул ике куллап исанлаште) ИСЭП [исэп]—численность; счет; намерение (Авылга каитып килергэ исэп) ИСЭПЛЭ-РГЭ [исэплэргэ]—считать (Исэплэсэц, куп ииде ул) ИС-ЭРГЭ [исэргэ]—дуть; веять (Жил исэ баш- лады) ИСБАТЛА-РГА [исбатларга]—доказывать (Инженер уз фикереи исбатлап бирде) ИСЕ КИТ-ЭРГЭ—удивляться (Бу кешеие Гер- маниядэ кургэч, исем китте) ИСЕМ [исем]—имя; название; звание; доброе имя; прозвание (а) Аныц исеме — Булат; э) Байу апага Татарстанныц атказанган укыту- чысы исеме бирелде)
ИСЕМ БИР-ЕРГЭ (КУШ-АРТА, КУ(Й->Я>-РГА)— дать имя (Бэбигэ Гузэл дип исем бирделэр) ИСЕМ ТУЕ—именины (Иртэгэгэ безне ба лага исем кую туена чакырдылар) ИСЕМ ФИГЫЛЬ—имя действия / отглаголь- ное имя («Бару, язу, айту* — исем фигыль) ИСЕМЕНДЭГЕ [исёмендэге]—имени (Муса Я^элил исемендаге опера Ьэм балет театры би- насы бик матур) ИСЕМЛЕ [исёмле]—имеющий имя; по имени (Марат исемле малай сине эзлэп кергэн иде) ИСЕМЛЕК [исёмлек]—список (Исемлектэ 216 кеше) ИСЕРЕК [исёрек]—пьяный, пьяница, нетрезвый (Исерек кешедэн да юньсез кеше юк) ИСЕР-ЕРГЭ [исёрергэ]—пьянеть (Бер абзый исергэн) ИСКЭ Т0ШЕР-ЕРГЭ—вспомнить (Кича фотолар Караганда, мин аны иска тошердем) ИСКЕ [иске]—старый; давний; ветхий; изно- шенный; устаревший; застарелый; старинный; былой; прежний (Мансур белэн ТаЬир—иске дуслар) ИСКЕРГЭН [искёрган]—устаревший; изношен- ный (Остенда—искергэн пальто) ИСКЕР-ЕРГЭ [искёрёргэ]—изнашиваться; уста- реть (Ул сузлэр куптан искерган инде) ИСКЕЧЭ [искёчэ]—по старому, по старинному (Обил эр Нам ан искечэ яшилэр) ИСКИТКЕЧ [искиткеч]—удивительный; удиви- тельно (Ул—искиткеч акыллы)
ИСКЭРМЭ [искэрмэ]—примечание (Бу искэрмэлэрне карал чыгарга кирэк) ИСЛАМ [ислам]—ислам (Ислам кануинары «Коръэн*дэ теркэлгэи) ИСЛАХ [ислах]—реформа (Россиядэ терле елкэлэрдэ реформалар бара) ИСЛЕ [исле]—душистый; пахнущий (Тэрэзэ тобендэ исле гел уса) ИСЛЕ САБЫН—туалетное мыло (Кибеттэ исле сабынныц куп терлэре бар) ИСНЭ-РГЭ [иснэрга]—нюхать; зевать (Кича бо- лында чэчэклар иснэп йердем) ИСТЭЛЕК [истэлек]—воспомииаиие; память (Аннан якты истэлек кеиэ калды) ИСТЭЛЕКЛЕ [истэлёкле]—памятный (Ул исталекле кеннэр Ьич онытылмый) ИСТО ТОТ-АРГА—помнить (Эбиемнец кицэшлэрен мин Ьарвакыт иста тотам) ИСТЭН ЧЫГАР-ЫРГА—забыть (Очрашуга ки лергэ истэн чыгарганмыи) ИТ [ит]—мясо (Базарда бугеи ит очсыз) ИТАГАТЬЛЕ [итэгатле]—послушный, покор- ный (Нариман — бик итагатьле бала) ИТЕК [итек]—сапоги (Итеклэре бик матур) ИТЕКЧЕ [итёкче] —сапожник (Итекченец итеге юк) ИТЛЕ [итле]—мясной; мясистый (Булмэгэ итле аш нее чыккаи) ИТГАРТКЫЧ—мясорубка (Без эбиемэ тэмле котлетлар пешерергэ иттарткыч бул эк иттек)
ИТЭК [итак]—подол, пола; юбка; подножие (а) Кыз озын итэкле кулмэк кигэн; э) Аныц яца итэге кофтасы белэн бер тесле: б) Безнец авыл тау итэгендэ урнашкан) ИТ-ЭРГЭ [итэргэ] —делать; в значении вспомо- гательного глагола ит- (а) Син аны болаи ит; э) Солдатлар Ватанга тугры хезмэт итэргэ ант итэлэр; б) Сии юбилей турында хэбэр иттецме?) ИТЧЕ [итче]—мясник (Базарда итчелэр ит ча- балар) ИХ [их]—эх (Их! Соцга калдым бит) ИХЛАС [ихлас]—искренность; искренне; жела- ние (Ихлас куцелдэн сезгэ шатлыклар, озын гомер, сэламэтлек телим) ИХТИМАЛ [ихтимал]—возможно; возможность (Ихтимал, ул да килеп житэр) ИХТИРАМ [ихтирам]—уважение (Мифтах ба- байга авылда ихтирам зур) ИХТЫЯР [ихтыйар]—воля; сила воли (Яшь кеше узендэ ихтыяр кече тэрбиялэргэ тиеш) ИЧ [ич]—ведь (Мин белмэдем ич) ИЧМАСАМ [йчмасам]—хотя бы; это да (Менэ ичмасам Камил уцган!) ИШ [иш]—пара; товарищ; такой (Узеца ишие табу бик кыен) ШПАРЭ [ишэрэ]—жест; знак; иамек (Ул ишарэ белэн безне узенэ таба чакырды) И!ПЭК [ишэк]—осел; ослиный (Ишэк—бик ки- ре хайван) ИШ-ЭРГЭ I [ишэргэ]—обрушить; разрушить; напортачить (Сии иигэ мин ясагаи кар тавын иштец?)
ИШ-ЭРГЭ II [ишэргэ]—свивать; закручивать (Бабай матур итеп бау ишэ) ИШ-ЭРГЭ III [ишэргэ]—грести; плести (Малай бик оста ишэ) ИшЕК [ишек]—дверь; дверной (Ишекне шунда ук ачтылар) ИШЕК АЛДЫ—двор (Безнец ишек алды бик зур) ИШЕК Т0БЕ (КАТЫ)—преддверье (Нигэ ишек тебендэ торасыц, тургэ уз!) ИШЕТЕЛ-ЕРГЭ [ишётёлёргэ]—доноситься; слышаться (Начар хэбэр тиз ишетелэ) ИШЕТ-ЕРГЭ [ишётёргэ]—слышать; услышать (Сии бер яца хэбэр ишеттецме?) ИШКЭК [ишкэк]—весло (Кеймэдэ бер геиэ ишкэк бар иде) ИШКЭК ИШУЧЕ (ИШКЭКЧЕ)—гребец (Ишкэкчелэр бу ярышта здицеп чыктылар) ИЯ [ийэ]—хозяин; владелец; подлежащее (а) Ул—бу йортка ия; э) Татар телендэ ия беренче урында килэ) ИЯК [ийэк]—подбородок (Кызныц ияге бик ма- тур) ИЯЛЕК КИЛЕШЕ—родительный падеж (-ныц -нец — иялек килеше кушымчасы) ИЯЛЭШ-ЕРГЭ [ийэлэшергэ]—привыкать (Бала тэрбиячегэ тиз иялэште) ИЯ-РГЭ [ийэргэ]—кивать; наклонять (Ул, риза булып, башын иде) ИЯРТУЧЕ ТЕРКЭГЕЧ-подчинительный союз (Ияртуче теркэгечлэр моидыйлар: ненки, ки, гул, гулки, эгэр, гэрчэ h.6.)
ИЯРЧЕН КИСЭК(ЛЭР)—второстепенные члены (Татар телендэ 13 иярчен кисэк бар) ИЯРЧЕН Ж.ОМ ЛЭ—придаточное предложение (Татар телендэ иярчен ж;вмлэлэр синтетик Иэм аналитик була) й ЙА [йа]—о (Йа хода!) ЙО(К-*Г)-АРГА [йбгарга]—заразиться (Балага кызамык йоккан) ЙОГЫНТЫ [йбгбнто]—влияние (Балаларга зур- ларныц тэртибе йогынты ясый) ЙОГЫШЛЫ [йбгбшлы]—заразный (Йогышлы авырулардан сакланыгыз!) ЙОДРЫК [йбдроц]—кулак (Йодрык курсэтмэ!) ЙОЗАК [йбзац]—замок; замочный (Йозакны тезэтергэ кирэк) ЙОКЛАП КАЛ-ЫРГА—проспать (Равил дэрескэ йоклап калган) ЙОКЛА-РГА [йбцларга]—спать (Саф Ьавада эйбат йоклана) ЙОКЫ [йбко]—сои (Ана йокысы тынгысыз бу- ла) ЙОКЫ БУЛМЭСЕ—спальня; спальная (Безнец йокы булмэсе бик кечкенэ) ЙОКЫГА КИТУ -засыпать, уснуть (Бала йокы- га китте) ЙОКЫМСЫРА-РГА [йбцбмсырарга]—дремать (Бабай диванда йокымсырап утыра) ЙОЛА [йбла]—обряд; обычай (Ьэр бэйрэмнец уз йоласы була)
ЙОЛДЫЗ [йблдоз]—звезда (Кук та йолдызлар эцемелди) ЙОМ-АРГА [йбмарга]—закрывать (Мин куземне йомдым) ЙОМГАК [йбмгац] -итог; клубок (Чирек йом- гаклары эйбэт булды) ЙОМГАК ЯСА-РГА—подытожить; заключать (Жыелышта бер елда зшлэнгэн эшлэр турында йомгак ясалды) ЙОМРАН [йбмран]—суслик; сусликовый (Элек йомраннар кубрэк иде) ЙОМРЫ I [йбмро]—круглый; округлый (Йомры башлы бер малай куренде) ЙОМРЫ II [йбмро]—чашка (Кунак ике йомры чай эчте) ЙОМШАК [йомшак]—мягкий; добрый; нежиый (а) Ул бэйлагэн шал бик йомшак; а) Аныц та- вышы йомшак) ЙОМЫК [йбмоц]—закрытый (Аныц кузларе йомык иде) ЙОМЫРКА [йбмбрца]—яйцо; яичный (Камырга йомырка, май, каймак салалар) ЙОМЫРКА АГЫ —белок (Мии йомырка агын яратмыйм) ЙОМЫРКА САЛ-ЫРГА —нести яйца (Безнец тавыклар ел буе йомырка сала) ЙОМЫРКА ТЭБЭСЕ—яичница (Бакыт аз бул- ганда, мин тиз гена йомырка табесе пешерэм) ЙОМЫШ [йбмош]—поручение; совет; услуга; просьба (Сица бер йомышым бар) ЙОН [ион] —шерсть; волос (Этнец йоинары ка- барган)
ЙОРТ [йорт]—дом; изба; двор (Йортныц тубэсе—калан) ЙОРТ ЖИР [йорт/>цир]—дом; жилище (Алар, янгын чыгып, йорт-ж.ирсез калдылар) ЙОРТ ЭТЕ—дворовая собака (Безнец урамда йорт этлэре бик кубэйде) ЙОТ-АРГА [йбтарга]—глотать (Даруны су белей йотарга кирэк) ЙОТЫМ [йотом]—глоток (Бер иотым су эчэргэ де вакыт юк) ЙОГЕРЕП ЧЫ(К—>Г)-АРГА—выбежать (Малайлар мэктаптан урамга йегереп чыкты* лар) ЙеГЕР-ЕРГЭ [йёгорёргэ]—бегать: побежать; убегать (Спортчы йоз метрга Йегеру да гцицеп чыкты) ЙОЗ I [йез]—сто (Йез сум акчац булганчы, йоз дустыц булсын) ЙОЗ II [йоз]—лицо (Аныц йозе мица таныш) ЙОЗ III [йоз]—острие (Пычакиыц йозе утмэслэнгэн) ЙОЗЕК [йозок]—перстеиь (Мица бик матур йозек булэк иттелэр) ЙОЗЕМ [йозем]—виноград, изюм (Базярга йоземне коньяктан алып килалор) ЙОЗЕП БАР ЫРГА—плыть (Елга буйлап бер кеймэ йезеп бара) ЙОЗЕП ЙОР-ЕРГЭ—плавать (Аккош куленда кыр урдэклэре йезеп Йери) ЙеЗЕП КИЛ ЕРГЭ—приплыть (Зоопаркта без- нец янга ике аккош йозеп килде)
ЙОЗЕП КИТ-ЭРГЭ—уплыть (Мин аныц янын- нан читка йезеп киттем) ЙОЗЕП ЧЫ(К—»Г)-АРГА—переплыть (Мин Миша елгасын йезеп чыктым) ЙОЗЛЕК I [йёзлек]—сторублевка (Кесэсеинэн бер йезлек чыгарды) ЙОЗЛЕК II [йёзлек]—наличник; брус (Йезлеккэ агач зцитэрме?) ЙОЗЛЭГЭН [йёзлэган]—сотни (Урамда йезлэгэн халык!..) ЙОЗТУБЭН [иёзтубэн]—вниз лицом (Гелфия иезтубэн йокларга ярата) ЙОЗ-ЭРГЭ [йёзаргэ]—плавать (Дицгездэ йезу иичек рахат’) ЙОЗУЧЕ [йёзуче] —пловец (Йезученсц хале беткэи) ЙОК [йек]—воз; груз; тяжесть; нагрузка (Йек естеидэ малай утырып кила) ЙОК БУ Ш АТ-ЫРГА—выгружать (Ирпэр ва- гонная йек бушаталар) ЙОКЛЕ [йёкле]—беременная (Йекле хатыннар тэбэнэк укчале аяк киеме киялэр) ЙОР-ЕРГЭ [йёрёргэ]—ходить; ездить; пройтись, дружить (а) Урамда йереп керергэ кирэк; а) Эби Ьэм бабай кич белэн бакчада йерилэр; б) Безиец кыз куршелэриец малае белэн Йери) ЙОРЕШ [йёреш]—ход (Хозер синец йереш) ЙОРЭК [йёрэк]—сердце (Йерэк авыртканда, ва лидол кабалар) ЙОРЭК ТИБЕШЕ [йерэк тибеше]—пульс (Йерэь тибеше эйбэтме)
ЙОТКЕР-ЕРГЭ [йеткёрерга]—кашлять (Салкын тигэигэ. мин Ьаман йоткерэм) К КАБАК I [ца°бак]—тыква; тыквенный (Эби ка- бак бэлеше пешергэи) КАБАК II [ка'бац]—веко (Куз кабагым шеште) КА(П-^>Б)-АРГА I [кабарга]—брать в рот; кусать (Ашны бер-ике гена каптым, вакыт булмады) КА(П-*Б)-АРГА II [ца барга]—загореться (Йортка ут капкан) КАБАРТМА [ка бартма]—пончик, пышка (Кабартманы мич алдында пешерэлэр) КАБАРТ-ЫРГА [ка'бартырга]—надувать; взбить; вспенить; раздувать; набигь мозоль; разворошить (Балалар бойрэмгэ шар кабартты- лар) КАБАТ [ца°бат]—опять; снова (Теге кеше кабат килде) КАБАТЛА-РГА [ца’батларга]—повторять; под- дакивать; твердить; умножать (Укытучы бер сузне кабатлап эйтте) КАБАХЭТ [цэбэхэт]—мерзкий; отвратитель- ный; гадина, гад (Везде андый кабахэт кешелэр юк) КА БЕР [цабер]—могила; могильный (Каберена таш куйганиармы?) КАБЕР КАЗЫ-РГА—рыть могилу (Зиратта ике кеше кабер казый иде)
КАБЕРЕЦДЭ ТЫНЫЧ ЙОКЛА—Мир праху твоему КАБЕРЛЕК [цэберлек]—кладбище (Каберлектэ тып-тын иде) КАБУЛ (итэргэ) [ца-бул (итэргэ)]—принимать (Гаризалар бер ай давамында кабул итела) КАБЫЗ-ЫРГА [кабь1зырга]—зажечь; разжечь; завести (Машинаньщ моторын кабызасы бар) КАБЫК [ка-бьщ]—корка; лыко; скорлупа; ше- луха (Идангэ конбагыш кабыгы чачелган) КАБЫРГА [ка°бырга] -ребро (Малай турниктан егылып тешкан да ике кабыргасын сындырган) КАВЫК [Ka’wbiK]—перхоть (Малайныц башын- да кавык Ьич бетми) КАВЫН [качуын]—дыня (Кавынньщ орлыгы ваграк була) КАВЫШ-ЫРГА [ца луышырга]—встречаться; соединяться (НнЬаять, без кавыштык) КА(К->Г)-АРГА [катарга]—вбить; стучать; хлопать (Кадак ката белэсец бит) КАГЫЙДЭ [ка“Рыйдв]—правило; распорядок (Математика кагыйдалэрен ейрэну шактый авыр) КАГЫЛ-ЫРГА [ца'гылырга]—задевать; тро- гать; касаться (Жил куакларга кагылып утте) КАДАК I [ца’дак]—гвоздь (Безгэ вак кадак кирэк) КАДАК II [ца'дац]—фунт (Без базардан ике ка- дак ион алдым) КАДАКЛА-РГА [ца’да^арга]—прибивать, за- бивать (Тараза тактасын кадаклап куясы бар)
КАДА-РГА [ца дарга]—укалывать; втыкать; приколоть; водружать (Эбием кул магена брош- ка к ад ад ы) КАДЭР [к,эдэр]—до; сколько (Бездэн Казанга кадэр 160 чакрым) КАДЕР ЛЕ [цэдёрле]—дорогой; драгоценный (Кадерле дуслар! Рахим итегез!) КАДЕР-ХеРМЭТ [цэдер/хёрмэт]—почет; авто- ритет (Карт укытучыга кадер-хормэт зур булды) КАЕН [ца йын]—береза; березовый (Каеннар яфрак ярганнар инде) КАЕН ГОМБЭСЕ—подберезовик (Быел урманда каен гембэсе куп булды) КАЕН 5ЦИЛЭГЕ—земляника (Каен жилагеннан варенье бнк тамле була) КАЕН СУЫ -березовый сок (Яз коне каен суы бик фандалы) КАЕНАГА [ца°инага]—старший брат жеиы или мужа (Элфиянец каенагасы бик эйбат кеше) КАЕНАНА [кайнана]—свекровь (Каенана торле була) КАЕН АТ А [ца йната]—свекор (Апамныц каена- тасы пенсияга чыккан) КАЕНЕ [цайне]—деверь (Туйга каене килде) КАЕНИШ [цайниш]—шурин (Каениш безгэ еш кера) КАЕНЛЫК [ца’йынныц]—березняк (Каенлыкта гембэ куп уса) КАЕНСЕЦЕЛ [цайынсёцел]—золовка (Каенсецелем быел укырга керде)
КАЕР-ЫРГА [кайырырга]—отдирать; вывора- чивать; отворачивать (Абый белой тактаны кае- рып алдык) КАЕШ [ка'йыш]—ремень (Солдат каешы нык була) КАЗ [ца’з]—гусь; гусиный (Каз емэсе бик куцелле булды) КАЗАКЪ [ца’зац]—казах; казахский («Казакъ кызы» романын Г. ИбраЬимов язган) КАЗАКЪЧА [ца'закча]—по-казахски (Мин бе- раз казакъча да белдем) КАЗАН [ца’зан]—котел; казан, казанок (Казаины кырып юарга кирэк) КАЗНА [ка-зна]—казна, казенный (Казнада ак- ча бер вакытта да куп булмый) КАЗЫЛМА БАЙЛЫКЛАР - полезные иско- паемые (Россиядэ казылма байлыклар куп) КАЗЫЛЫК [ка'зыльщ]—домашняя колбаса (Авылдан казылык жибэргэннэр) КАЗЫ-РГА [ца’зырга]—копатъ; выкопать (Бэрэцгене казып бетерделэр инде) КАЙБЕР [кайбер]—некоторый (Кайбер тэкъдимнэр кабул ителде) КАЙВАКЫТТА [цаиигакытта]—иногда (Кайвакытта колеп жибэрэсец) КАЙГЫ [ца’йгы]—горе; горечь (Башыца кайгы килмэсен!) КАЙГЫЛЫ [ка’йгылы]—горестный; печальный (Кайгылы хэбэрлэр ишетелмэсен!) КАЙГЫР-ЫРГА [ка йгырырга]—горевать; пе- реживать (Эби балаларым ечен кайгыра)
КАЙГЫ-ХЭСРЭТ [ца"йгы/хасрат]—печаль, го- рести н печали (Башыц кайгы-хэсрэт курмасен!) КАЙДА [ца*нда]—где (Улыц кайда хезмат итэ?) КАЙДАДЫР [цайдадыр]—где-то (Кайдадыр кук кукри) КАЙДАН [ца йдан)—откуда (Кайдан алдыц бу дипломатии?) КАЙМАК [ка ймак]—сметана; сливки (Авыл каймагы тамле була) КАЙНАГАН [ца йнаган]—кипяченый (Кайнаган су салдым) КАЙНАР [ца йнар]—горячий; жаркий (Кайнар су бармы?) КАЙНАР СЭЛАМ—пламенный привет (— Сица Камилдэн кайнар сэлам. — Рахмэт. Аца да салам эйт) КАЙНА-РГА [ца йнарга]—кипеть (Самавыр кайнап чыкты) КАЙСЫ [цейсы]—который (Ул кайсы елда ту- гаи?) КАЙТАР-ЫРГА [ца“нтарырга]—возвращать; вернуть (Бурычымны кайтарырга кирэк) КАЙТ-ЫРГА [ца йтырга]—приходить; вернуть- ся (Сабаитуйга шэЬэрдэн кунаклар кайтты) КАЙЧАК [ца йчац]—иногда (Кайчак кызлар щырлап алалар) КАЙЧАН [ца йчан]—когда (Алар кайчан килеп щиттелар?) КАЙЧАНДЫР [ца йчандыр]—когда-то (Кайчандыр без аныц белан дус идек) КАЙЧЫ [ца'йчы]—ножницы (Бу кайчы айбат киса)
КАК [ка'к]—пастила (Чэйне как белая эчсэц тамле була) КАКЛАГАН [ка'клаган]—вяленый (Кучтаначкэ алар каклаган каз алып килгэннар) КАКЫ, КУКЫ [ка*кы, куцы] свербига (Безнец бакчада какы усэ) КАЛА [ка'ла]—город (Каланы макта, авылда тор) КАЛАЙ [ка'лай]—жесть; жестяной (Аларныц ейлэре калаи белэн ябылган) КАЛАК [ка’лак] —ложка; лопаточка (Чэй кала- гы алып бир эле) КАЛАЧ [ка’лач]—калач (Калач хуш исле) КАЛЭМ [кэлэм]—перо; карандаш (Бу калам иечкэрэк яза) КАЛЭМ САВЫТЫ -пенал (Татарлар пеналны • кал эм савыты» дип атыйлар) КАЛДЫР-ЫРГА [ка'лдырырга]—оставлять; пе- регнать (а) Баланыц берузен гена ейдэ калды- рырга ярамый; а) Ярышта ул мине артта кал- дырды) КАЛТЫРА-РГА [ка'лтырарга]—дрожать (Мин суыктан калтырадым) КАЛФАК [ка'лфац]—калфак (Элек кызлар калфак кнец. йергэннэр) КАЛЫН [ка’лын]—толстый; густой; грубый (Мэрзнянец чэчлэре калын) КАЛ-ЫРГА [ка'лырга]—оставаться; доставать- ся; лишаться (Яшьлэр авылда калды) КАМА [ка ма]—выдра (Бабай кама бурек сатып алды)
КАМИЛЛЭШТЕР-ЕРГЭ [камиллэштерёргэ]— усовершенствовать (Программалар Ьамаи ка- миллэштерелэ) КАМЫР [ца'мыр]—тесто; мучной (Эбием камыр ашлары пешерергэ ярата) КАМЫР АГАЧЫ—боярышник (Безнец бакчада камыр агачы уса) КАМЫШ [ка мыш]—камыш (КулдЭ камыш шаулый) КАН [ца’н]—кровь (Бармактан анализ очен кан алдылар) КАНА-РГА [ца нарга]—кровоточить (Борыным канады) КАНАТ [ка иат]—крыло; плавник (Каз канат- лары ап-ак!) КАНЭГАТЬ [цанагат]—довольный; доволен (Аныц эшеннэн без бик канэгать) КАНЭГАТЬ БУЛУ—быть довольным (Экскурсиядэн без бнк канэгать булып кайттык) КАНЭГАТЬЛЭНЕРЛЕК—удовлетворительный (Имтиханда нке кешегэ •канэгатьлэнерлек» билгесе куелды) КАНЭФЕР [цэнэфер]—гвоздика (а) Тозлаганда канафер салалар; а) Остэлдэ—кызыл канэфер чэчаклэре) КАНИКУЛ [каникул]—каникулы (Каникул ва- кыты якынлаша) КАНУН [ца нун]—закон; канон (Мэдрасадэ дин кануннары онрэнэлэр) КОНФЕТ [канфет]—конфета (Кибеттэн тартма- лы конфет ал але!)
КАП [ца'п]—коробка (Шырпы каплары ж.ыю— бер хобби) КАПКА [ца'пца]—ворота (Капкадан бер кеше килеп керде) КАПКАН [ца'пцач]—крышка; ставни; дверка (Миски капкачын юып бир але) КАПКАНЫ [ца-пцачы]—вратарь (Капкачы кап- кага очкан тупны тотып алды) КАПЛАРГА [ца'пларга]—покрывать; закры- вать; заслонять; загораживать; накрывать; при- крывать; зарастать (а) Банканыц ©стен капларга кирэк; э) Осталдэге рнзыкларны каплап куярга кирэк) КАПЧЫК [ца“пчыц]—мешок; сума (Кышка ик< капчык бэрэцге азерлэдек) КАР [цар]—снег; снежный (Быел кар гиз теште) КАРА I [ца°ра]—черный; темный; грязный; дремучий; траурный (Кара пальто киган бер кеше килеп керде) КАРА II [ца°ра]—чернила (Кибеттэн кара кара ал але) КАРА АЛТЫН—черное золото, нефть (Татарстан — Кара алтын республикасы) КАРА БАЛЫК—линь (Кара балык кулдэ яши) КАРА БОР ЛЕГЭН—ежевика (Безнец якларда кара берлегэн куп) КАРА КАРГА—грач (Кара каргалар март аенда килалэр) КАРА К АР ЛЫГ АН—черная смородина (Кара карлыганда С витамины бик куп)
КАРА КАШЛЫ -чернобровый (Минем абый кара кашлы кызларны ярата) КАРА КУЗЛЕ—черноглазый (Илдар этисенэ ошаган: кара кузле) КАР БАЗЫ -погреб, ледник (Авылда абилэрнец кар базы бар) КАР Б0РТЕГЕ—снежинка (Урамда магур бу- лып кар бертеклэре оча) КАРАБОДАЙ [ца’раббдай]—гречиха; гречневый (Карабодай боткасы бик файдалы) КАР АВ AT [Kapawar]—кровать (Йокыдан тор- гач, караватыцны ж;ыеп кун) КАРАВЫЛ [ка ралуыл]—караул, охрана, сторож (а) Парк янында мэцгелек ут яна. Шунда кара- вылда солдатлар тора; э) Тон лэ бу бинаны кара- выл саклый) КАРАК [ца’рац]—вор, жулик; расхититель (Дэулэт милкен урлаган кешелэрне *бур» яисэ «карак» дилэр) КАР АЛАМА [ца'ралама]—черновик (Сочинениене башта караламага яздым, аннары акка кучердем) КАРАМАЙ [ка°рамай]—нефть (Татарлар элек нефтьне «карамай» дигэннэр) КАРА-РГА [ца'рарга]—смотреть; осматривать; рассматривать; обсуждать; нянчить; ухаживать (за больным); относиться (а) Кич белэн без кино карадык; э) Алар музенда Бакый Урманче рэсемнэрен караганнар; б) Эби яшь чактагы фо- тол арын к арап утыра; в) Депутатлар сессиядэ торак проблемасын кацадылар; г) Мин ике ел буе бала карадым)
КАРЧЫГА [царчыга]—ястреб (Карчыга Татар- стаида да яши) КАРЧЫК [ца’рчыц]- старуха. старушка (Карчыклар капка тебендэ сейлэшеп утыралар) КАРШЫ [мршы]—противоположный; напро- тив; враждебный; против; навстречу (а) Каршы якта кибет; э) Милли китапхана университетка каршы урнашкан; б) Алар сезгэ каршы сузлэр сейлилар; в) 10% кеше директорга каршы та- выш бирде; г) Син мица каршы кнл, шунда оч- рашырбыз) КАРШЫ АЛ-ЫРГА—встретить (Без кунаклар- ны вокзалда каршы алдык) КАРШЫ ТОР-ЫРГА—противостоять (Бу мэсьалэда алар безгэ каршы тора) КАРШЫ Т0Ш-ЭРГЭ—препятствовать (Хуж,а кешега каршы тешарга ярамый) КАРШЫ ЧЫ(К->Г)-АРГА выйти навстречу; возразить (а) Эби безгэ каршы чыкты; э) Дис- сертация яклаганда, бер галим икенчесенэ каршы чыкты) КАРШЫНДА [цафшыида]—перед; на виду (Караса, каршында дусты басып тора) КАСЭ [каса]—чаша (Касэне юып бир эле) КАТ [ца-т]—этаж; ярус; слой; раз (а) Ашханэ беренче катта урнашкан; э) Гобэдиянец твбенэ корт салалар; в) Мин анда еч кат бардым) КАТНАШ-ЫРГА [ца’тнашырга]—участвовать; общаться; вмешиваться (а) Без Теркиядэге ха- лыкара конференциядэ катнаштык; э) Син аныц эшенэ катнашма)
КАТЫ [цаты]—твердый, крепкий; твердо, крепко; громко; настойчиво (а) Кибеттан прян- нек алдым, бик каты икэн; а) Ул — бик каты кеше, бер да елмаймый; б) Медир каты итеп айтте: соцга калмаска) КАТЫК [ца'тыц]—катык (Безнец якларда ка- тыкка кызыл чегендер с ал а л ар) КАФЕР [кафер]—гяур (Меселманнар башка дии кешеларена кафер дилэр) КАЧ-АРГА [ца'чарга]—убегать, удирать; скры- ваться (а) Ку ян бездан качты; а) Дезертир ур- манда качып Йери) КАШ [ка-ш]—брови; драгоценный камень (а) Кызныц кашлары бик матур; а) Йезегемнец кашы якут) КАШЫК [цашыц]—ложка (Элек кашыклар юка агачыннан ясалганнар) КАЯ [цайа]—где (Син буген кая барасыц?) КАЯН [ца йан]—откуда (Син бу кулмэкне каян алдыц?) КЭБЕСТЭ [кабёста]—капуста (Базарда тозлаган кабеста бармы?) КЭБИСЭ [кэбиса]—високосный (Быел—кабиса ел) КЭВЕШ [кэмгеш]—галош (Бабай кэвеш кигэн) КЭГАЗЬ [кагаз]—бумага; документ; бумажный (а) Бу кагазьне деканга бнр; а) Кагазь акчац юкмыни?) КЭГЪБЭ [кэгба]—кааба (Кэгьбэ—Маккадэге из- ге таш) КЭЕФ [кэйеф] настроен не (Коефем айбат)
КЭЕФ АЧ-АРГА—веселиться (Кич белэн кафе- га кереп кэеф ачтык) КЭЕФ КИТ-ЭРГЭ -настроение испортилось (Дустым мица бер суз эйтте, Ьэм минем кзефем кнтте) КЭЕФЛЕ [кэйёфле]—веселый, радостный (Бу арада этисе кэефле Йери) КЭЕФСЕЗ [кэйефсез]—невеселый, нерадостный (Син ннк кэефсез эле?) КЭЯ\Э [кэжэ]—коза (Мамыклы кэтцэ сатып ал- дык) КЭЯ^Э БЭРЭНЕ козленок (Безнец кээцэ баране ак, анисе—кара) КЭЯ^Э БИЛЕТЫ—волчий билет (Армиягэ бар- мас ечен, яшьлар кэтцэ билеты алалар) КЭЛ\Э ГеМБЭСЕ-сморчок (Казцо гомбасен да ашыйлар икон) КЭЯ^Э КАЛ(ДЫР)-ЫРГА—остаться, оставить козлом (при игре в домиие) (Домино уйнаганда ул мине кэтцэ калдырды) КЭЭДЭ САК АЛЫ [катцэ са’цалы] - козлобородник (Катца сакалыныц тамыры тэмле була) КЭККУК, KYKE [каккук, куке]—кукушка (Кэккук унбер тапкыр кычкырды) КЭКРЕ [кэкре]—кривой; непрямой (Бу какре таяк иик кирэк?) КЭЛТЭ [кэлтэ]—ящерица (Улан арасында кэлтэ еланы курен де) КЭЛЭВЭ [калэигэ]—калява (©сталгэ кэлэвэ куй- дылар)
КЭЛЭПУШ [кэлэпуш] -каляпуш (Бабайга кэлэпуш бик килешэ) КЭЛЭШ [кэлэш]—невеста (Кэлэшнец кулмэге ап-ак иде) КЭМИТ [кэмит]—цирк; зрелище; комедия (Кэмнт ясама эле) КЭПЭФИ [кэнэфи]—кресло (Кэнэфидэ бер абый утыра) КЭРЭЗЛЕ (БАЛ) [кэрэзле (бал)]—сотовый (мед) (Алар умарталыкта кэрэзле бал ашадылар) КЭРВАН [кэр\уан]—караван; караванный (Болгардагы Ага-базарга ботен доньядан зур-зур кэрваннар килгэннэр) КЭРЗИН [кэрзин]—корзина (Кэрзин тутырып гембэ экдпйдык) КаРНИЗ [карниз]—карниз (Кэрниздэ чыпчык- лар чырылдый) КЭРТ [кэрт]—карта (Егетлэр кэрт уйный) КЭСЕП [кэсеп]—коммерция (Кэсеп нтучелэр кубэя) КЭСТРУЛ [кэструл]- кастрюля (Кэсгрул кай- нап чыктымы?) КЭТЛИТ [к .глит]—котлета (Катчнткэ бераз ак икмэк кушалар) КЭТУК [кэтук]—катушка (Кэтукне сут эле) КЭУСЭ [Kawca]—ствол (Бу агачныц кэусасе бик юан) КЭФЕН [кэфен]—саван (Бабайга кэфен тегэлэр) КЭФЕНЛЭ-РГЭ [кафённэргэ]—закутывать в са- ван (Эбине кэфен лап кум дек) КЭШЭКЭ [кэшэкэ]—хоккей (Малайлар кэшэкэ уйнарга китте) 5 ь > 129
КЕМ [кем]—кто (Синец белэн Мэскэугэ кем ба- ра?) КЕМДЕР [кёмд ер]—кто-то (Ишектэ кемдер бар/ КЕМНЕКЕ [кёмнеке]—чей (Бу калам кемнеке?) КЕР [кер]—одежда, белье; грязь (бйдэ кер куп жыелды, юарга вакыт юк) КЕР Ю-АРГА—стирать (Иртэгэ куп итеп кер юасым бар) КЕРЭН [кёрэн]—хрен (Кэбестэ тозлаганда, керэн салалар) КЕРЭШЕН [кёрэшен]—крещеный татарин (Керэшеннэр христиан дине тоталар, лэкин та- тарча сейлэшэлэр) КЕРЕМ [кёрем]—доход, поступление (Быел предприятиенец кереме 145 миллион булды) КЕР-ЕРГЭ [кёрёргэ]—входить; вступать; зале- зать; вмещаться (а) Булмэгэ бер кеше килеп керде; э) Бу партиягэ керергэ ярамый; б) Куршелэрнец еенэ караклар кергэн; в) Бу кап- чыкка ике пот бэрэцге керм и) КЕРЕШ [кёреш]—введение (Диплом эшендэ иц беренче кереш языла КЕРПЕ [кёрпе]—еж (Малан урманнвн бер керпе алып кайтты) КЕРТ-ЕРГЭ [кёртёргэ]—вводить; впускать; до- пускать; вносить: проводить; делать (а) Галия апа малаен укырга кертте; э) Рамил, ©йгэ чит кешеие кертмэ; б) Бу китапка узгэртулэр кер- тергэ кнрэк; в) Безгэ телефон керттелэр) КЕРФЕК [кёрфек]—ресницы (Кызныц кер- феклэре озыи)
КЕСЭ [кеса]—карман (Акчаны тышкы кесэга салырга ярамый) КЕЧЕ [кече]—маленький, младший (Кече энем 1 сыйныфка укырга бара) КЕЧЕ ТЕЛ -язычок ([д; р] авазлары кече тел белэн эйтела) КЕЧКЕНЭ [кёчкёна]—маленький (Кечкенэ ба- лалар куп сейлэшергэ яраталар) КЕШЕ [кеше]—человек (Кеше - бик катлаулы организм) КЕШЕЛЕК [кешелек]—человечество; человеч- ность; рассчитанный на .. человек (а) Кешелек зур проблемалар белэн яши; а) Бу апада кеше- лек хисе зур; б) Куршелар йез кешелек банкет уткэрделар) КЕШЕЛЕКЛЕ [кёшёлёкле]—человечный (Ул дуслары алдыида кешелекле булып калды) КЕШЕНЕКЕ [кёшёнёке]—чужой (Бу фотоаппа- рат узецнекеме, кешеиекеме?) КЕШЕЧЭ [кёшёча]—по-человечески (Кешелар белэн Ьарвакыт кешеча сейлэшергэ кирэк) КИБЭН [кибэн]—стог (Болыяда печэн кн бонн аре бик куп нде) КИБЕТ [кибет]—магазин (Кибет сатучысы- безнец кардаш апа) КИГЭВЕН [кигахуен]—овод (Болында колагым- ны кигавен тешлэде) КИЗУ [кизу]—дежурный (Буген—ул кнзу) КИЕМ [кнйем]—одежда; наряд (Бу ханымныц матур киемнаре бик куп)
КИЕН-ЕРГЭ [кинёнёргэ]—одеваться; наряжать- ся (а) Голгенэ Ьэрвакыт киенэ; а) Хатын-кыз кненергэ ярата) КИЛЭСЕ [килэсе]—будущий (Кнлэсе ел га авыл га кайтабыз) КИЛЭЧЭК [килэчэк] -будущий (Килэчэк буыннар да тыныч яшэсен) КИЛЕН [килен]—сноха, невестка; молодуха (Куршелэрнец киленнэре бик уцган) КИЛЕНДЭШ [килёндэш]—сноха брата (Менирэ белэн Элфия—килендэшлэр) КИЛ-ЕРГЭ [килёргэ]—приходить; приезжать; подойти; настать; податься (а) Ул безгэ Ьаман килэ иде; э) Алар безгэ машина белэн килделэр; б) Син тукталышка кил, мин чыгапмын; в) Ма- тур яз килде) КИЛЕШ [килеш]—падеж (Татар телендэ 6 ки- леш бар) КИЛЕШ-ЕРГЭ I [килёшёргэ]—соглашаться, мириться; ладить, договариваться; сговориться (а) Бу мэсьэлэдэ без аныц белэн кнлештек; э) Ул каенанасы белэн килешеп яши; б) Туй ал- дыннан кыз Ьэм егетнец ата-аналары кн- лешэлэр) КИЛЕШ-ЕРГЭ II [килёшёргэ]—быть к лицу; понравиться; идти иа пользу (а) Бу кулмэк снца кнлешэ; э) Дару эбигэ кнлеште) КИЛЕШУ [килёшу]—договор; консенсус; со- глашение (Килешугэ Ьэр ике як кул куйды) КИМ [ким]—неполный; неполно; меньше (Бугенге савым оч литрга ким)
КИМЕ-РГЭ [кимёргэ]—уменьшаться (Елгада су бераз кимегэн) КИМСЕТ-ЕРГЭ [кимсётёргэ]—унижать; оскорб- лять (Шэхесне кимсетергэ ярамый) КИМЧЕЛЕК [кимчелек]—недоев аток; дефект; бедность (Бу кимчелекне бетерергэ кирэк) КИНЭТ [кинэт]—вдруг, внезапно (Кинэт кенэ жил нсеп китте) КИН. [киц]—широкий; просторный (Булмэ бик киц) КИН КУЦЕЛЛЕ—добрый (Эбиебез киц куцелле) КИЦЭШ [кицэш]—совет (Этисе аца фаидалы кицэш эитте) КИЦЭШ БИР-ЕРГЭ—советовать (Эбием мица Ьэрвакыт яхшы кицэшлэр бирэ) КИЦЭШ ИТ-ЭРГЭ—советовать, советоваться (Мин аца бераз кетэргэ кицэш иттем) КИЦЭШМЭ [кицэшмэ]—совещание (Кнцэшмэ сэгать дурттэ башланды) КИЦЭШЧЕ [кицэшче]—советчик; консультант (Бабаем—мица Ьэрвакыт кицэшче) КИПКЭН [кнпкэн]—засохший; сухой; сушеный [Салкын тигэндэ, кипкэн кура жилэге белэн чэй эчэлэр] КИПТЕР-ЕРГЭ [киптёрергэ]—сушить, просу- шивать [Керлэрне киптерергэ злдслэп] КИРЭК [кнрэк]—надо, нужно; необходимость, надобность [Безгэ бакча кнрэк] КИРЭКЛЕ [кирэкле]—нужный [Кирэкле ке- шелэрне курэсе бар]
КИРЭК-ЯРАК [кирэк/йарак]—необходимые вещи (Атасы кирак-яракларны эцыеп куйды] КИРЕ [кире]—обратный; отрицательный; свое- нравный; заново (Хат кире айланеп кайтты) КИРЕ АЛ-ЫРГА—вернуть (Мин аниаи уземнец фотоларны кире алдым) КИРЕ БИР-ЕРГЭ—возвратить (Ул мица фото- ларны кире бирде) КИРЕ КА(К->Г)-АРГА—отвергать (Парламент бу тэкъднмне кире какты) КИРЕГЭ [кирёгэ]—назад, обратно; в худшую сторону (Эшлар кирегэ китте) КИРЕЛЕК (кирелек]—упрямство (Кирелек — начар сыйфат КИРЕСЕНЧЭ [киресёнча]—наоборот (Киресенча, алар сине ацламаган) КИРПЕЧ [кирпеч]—кирпич (Кирпеч — теркн суз) КИРТЭ [кирта]—жердь, ограда; препятствие (а) Безнец бакча кирта белэн эйландереп алынган; а) Минем тормышымда ясалма киртэлар куп булды) КИРТЭ КУ(Й->Я)-АРГА—препятствовать (Дошманнары аныц эшенэ кирта куярга ты- рыштылар) КИСЭК I [кисэк]—кусок; часть; ломоть; лоскут; пачка; член (Тортныц бер кисаген сица дип калдырдык) КИСЭК II (кисэк]—вдруг, неожиданно (Кисок кенэ эцил иса баш лады) КИСЭКЧЭ [кисакча]—частица
КИС-ЭРГЭ [кисэргэ]—резать; разрубать; пи- лить; стричь (а) Кабестане нкега кистем; а) Кене буе эти белэн утын кнстек; а) Малайныц чаче бик ускэн, кисэргэ кирэк) КИСКЕН [кнскен]—резкий; категорический; строгий (Мэсьэлэ кискен куёлды) КИТАП [кнтап]—книга, книжка (Минем дус- тым китап укырга ярата) КИТАП СОЮЧЕ—книголюб (Кнтап сеючелэр китап ечен мшаный бирергэ эзер) КИТАП КОРТЫ—книжный червь (Энвэрнец кушаматы—«китап корты») КИТАПХАНЭ [китапхэиэ]—библиотека (Университет китапханэсендэ бик иске китап- лар саклана) КИТАПХАНЭЧЕ [китапхэнэче] —библиотекарь (Курше кызы китапханэче булып зшли) КИТЕР-ЕРГЭ [китёрергэ]—приносить, приво- зить, приглашать; причинять (вред) (а) Конья кт ан безнец базарга ерек, йезем, ка- рая^имеш китерэлэр; э) Бэрэцгене безгэ машина белэн китерделэр; б) Студентлар яиына фронто- внклар чакырып китердек; в) Ураган безнец авылга зур зыян кнтерде) КИТСЭНЭ, КИТЧЕ, КИТ АННАН [кнтсэнэ, китче]—ну, неужели, иди ты (Абычсы кайт- кан.—Китсэнэ? (—Китче!) КИТ-ЭРГЭ [китэргэ]—уходить; отбывать; уле- теть (Кош л ар жылы якларга кнтте) КИЧ, КИЧЕН [кич]—вечер (Кич бик матур иде) КИЧ БЕЛЭН—вечером (Кич белэн егетлэр Ьэм кызлар паркка чыгалар)
КИЧЭ I [кичэ]—вчера (Кичэ театр сезоны баш ланды) КИЧЭ II [кнчэ]—вечер (Кнчэ бик куцелле бу ia- чак) КИЧЭГЕ [кичэге]—вчерашний (Кичэге эшецне бетерергэ кирэк) КИЧЕ(К—>Г)-ЕРГЭ [кичегергэ]—опаздывать (Егет очрашуга кичекте) КИЧЕН [кичен]—вечером (Кичен кунаклар те- атрга киттелэр) КИЧЕР ЕРГЭ [кичёрёргэ]—прощать (Кичерег^з мине!) КИЧКЭ [кичкэ]—к вечеру (Кичкэ яцгыр ява баш лады) КИЧКЕ [кичке]—вечерний (Кичке Иделдэ кой мэ лэр йозэ) КИЧТЭН [кичтэн]—с вечера (Кичтэн кон бо- лытлы иде) КИШЕР [кишер]—морковь (Кишерне балалар бик ярата) КИШТЭ [киштэ]—полочка (Кнтапларны киштэгэ куйганнар) КИ(Й—»Я)-РГЭ [кийэргэ]—одевать, надевать (Кичен мин костюм кням) КИЯУ [кинэуу]—зять; жених; молодой муж (Кияу егете Чистайдан) КИЯУГЭ БИРУ—выдать замуж (Апалар кызла- рын кияугэ биреп бетерделэр) КИЯУГЭ ЧЫГУ—выходить замуж (Син кайчан кияугэ чыгасыц?) КИЯУДЭ [кийэгудэ]—замужем (Кызым кияудэ)
КЛАССТАШ [классташ]—одноклассник (Кичэ классташларым кнлде) КЛИМАТ [климат]—климат (Безда климат >цылы) КОДА [кода]—сват (Кодалар иртэгэ килэ) КОДАГЫЙ [цодагн]—сваха (Кодагыйга булэк эзерл эдегезме?) КОДАЛА-РГА [кбдаларгг]—счатать (Иртэгэ кызыбызны кодаларга килэлэр) КОДАЧА [ко дача]—младшая родственница ро- дителей мужа (жены) (Кодачабыз бик яшь) КОЕ [койо]—колодец (Бу коеныц суы тэмле) КОЕЛ-ЫРГА [кбйблырга]—сыпаться, падать; литься (Кез кене яфраклар коела) КОЕН-ЫРГА [цбйбнырга]—купаться (Иделдэ су коену бик рэхэт) КОЙКА [конца]—студень, холодец (Койка тэмле нде) КОЙМА [койма]—забор, ограда (Койма артында канэфср куагы усэ) КОЙМАК [коймак]—блинчики, оладьи (Коймак кайнар вакытта тэмле) КОЙРЫК [цбйроц]—хвост; корма (Кеймэ кой- рыгына абыйсы утырган) КОЛ [кол]—раб: лакей (Ул музыка колы бу- лырга эзер) КОЛА [цела]—буланый, саврасый (Кола атиы кичэ дагаладылар) КОЛАК [кблац]—ухо; ушной (Колагына матур алка так кан кыз кем ул?) КОЛГА [кблга]—шест; жердь (Сабантуйда кол- гага яулыклар, селгелэр бэйлэнгэн)
КОЛЛЕКТИВ [коллектиф]—коллектив (Мэктэп коллективы дус яши) КОЛХОЗ [калхоз] — колхоз (Колхозда дурт йез хуждлык) КОЛЫН [цолон]—жеребенок (Безнец атныц ко- лыны бар) • КОМ [цом]—песок; песочный (Ишегалдында ком еелган) КОМАНДА [каманда]—команда (Футболчылар командасы ж,ицде) КОМАНДИРОВКА [камандировка]— командировка (Туганым командировкага китте) КОМАЧАУЛА-РГА [кбмача\уларга]~ме1пать (Укырга комачаулама эле) КОМБАЙНЧЫ [комбайнчы]—комбайнер (Ярышта безнец комбайнчы жицеп чыкты) КОМИССИЯ [камиссийэ]—комиссия (Институтка тэрбия эшен тикшеру ечен комис- сия килде) КОМЛЫ [цбмло]—песочный (Безнец бакча комлы жирдэ) КОМОД [камот]—комод (Комод естенда чэчэк вазасы тора) КОМПОЗИТОР [композитор]- композитор (Куптэн тугел композиторлар съезды булып утте) КОМПЬЮТЕР [компйутер]—компьютер (Балалар компьютер клубыиа йерилар) КОМСЫЗ [кбмсоз]—жадный; ненасытный (Комсыз кешелэрне яратмыйлар) КОНВЕРТ [конверт]—конверт (Конверт тышы- на марка ябыштырылган)
КОНДЫЗ I [цбндоз]—жук (Кондызлар куп тер ле була) КОНДЫЗ II [цбндоз]—бобер (Кондыз елгаларда агачтан зур оялар ясый) КОНКУРС [конкурс]—конкурс (Конкурста бер урынга еч кеше иде) КОНСЕРВАТОРИЯ [консерватория]— консерватория (Ул ике ел элек кон серватория тэмамлаган) КОНСУЛЬТАЦИЯ [консультация]— консультация (Бал алар консультация-сен да ту- ганым эшли) КОНТРОЛЬ [контроль]—контроль; контрольная (Укытучы контроль эш уткэрде) КОНЦЕРТ [концерт]—концерт (Бутен ИлЬам Шакиров концерты була) КОПИРОВКА [копировка]—копировка (Машинистка копировка сорады) КОР АБ [карап]—корабль (Херби кораблар рейдта торалар) КОРАЛ [цбрал]—оружие; инструмент; средство (а) Ханж.ар салкын корал санала; б) Бабаемныц эш кораллары бик куп) КОРБАН [цбрбан]—жертва (Шахес культы ныц корбаннары—миллионлаган генаЬсыз кешелар) КОРБАН БЙРЭМЕ [цбрбан байраме]—курбан- байрам (Тиздан корбан байрэме ж.ита) КОРДАШ [кбрдаш]—сверстник (Кордашларым терле якка таралып бетте) КОРРЕКТОР [корректор]—корректор (Корректор хезмате зур тузе мл ек сорый)
КОРСАК [корсак]—живот (Колын анисенец корсак астына кера) КОРТ I [корт]—червь; насекомое; пчела (Кортлар, бал эзлап, еракка очалар) КОРТ II [корт] -корт (Буген кортта теннисчы- лар аз) КОРТ III [корт]—курт. красный творог (Гебадиягэ корт салалар) КОРЪЭН [кбр’эн] —Коран (Коръан - изге ки- тапларныц берсе) КОРЫ [цбро]—сухой; засушливый; высохший; пустой; строгий (а) Быел ел коры килде; а) Ата- сы—коры кеше) КОРЫЛТАЙ [кбролтай]—съезд, курултай (1992 елда Бетенденья татар корылтае булды) КОРЫЛЫК [кбрблык] -засуха (Быел безнец тобакта корылык булды) КОРЫМ [цбром]—сажа (Элек караны корымнан ясагаииар) КОР-ЫРГА I [кбрбрга]—строить; вить; занаве- сить (а) Безнец янда бер зур гараж корып куй- дылар; а) Тирак башына каргалар оя корды; б ) Таразаларга парда корырга кирэк) КОР-ЫРГА II [кбрбрга]—заряжать (Мылтык корылган, сак бул!) КОР-ЫРГА III (кбрбрга]—засыхать, вянуть, высыхать; худеть (а) Яцгыр юк, улан нар коры- ды; а) Гел утырткан идем, корыды; б) Яцгыр булмагач, болыннар корыды) КОРЫЧ [цброч]—сталь; стальной (Корыч кою буенча без алга чыктык)
КОС-АРГА [цбсарга]—рвать (Бала, куп имгэнгэ кура, коса башлады) КОСМЕТИКА [касметика]—косметика (Косметикадан файдалана белэсецме?) КОСМИК [космик]—космический (Космнк ко- рабльлэр галэмдэ берничэ ел очып йерилэр) КОСМОНАВТ [космонавт]—космонавт (Космонавтлар ЖИР белен Ьэрвакыт элемтада) КОСТЮМ [кост’ум]—костюм (Абыем соры кос- тюм киган) КОТКАР-ЫРГА [цбтцарырра]—спасать; осво бождать (а) Су баскан жиргэ кешелэрне котка- рырга килделэр; а) Адвокат бу кешене термадэн коткарып калды) КОТЛА-РГА [цотларга]—поздравить; приветст- вовать (Юбилярны котларга куп дуслары килде) КОТОЧКЫЧ [цбтбчцбч]- ужасный; ужасно (Кичен коточкыч буран башланды) КОТЫЛ-ЫРГА [цбтылырга] -освобождаться; спасаться; вырываться (Мин кочка котылдым) КОТЫП [цбтоп]—полюс (Котыпта безнец стан- циялэр эшли) КОФЕ [кофе]—кофе (Иртэн кофе бик файдалы) КОЧАКЛА-РГА [цбчацларра]—обнимать; об- хватывать (Алар мине кочаклап алдылар) КОЧАКЛАШ-ЫРГА [цбчацлашырра]— обниматься (Дуслар кочаклашып елаштылар) КОЧА-РГА [цбчарра]—обнимать (Мин, шат- лыктан, деньяны кочарга эзер) КОШ [цош]—птица (Кошлар кайттылар рнде) КОШ БАЛАСЫ—птенец (Оядан кош баласы егылып тешкэн)
КОШ ТЕЛЕ—хворост (Эни кош телен бик тамлс пешера) КОШ-КОРТ [цош/цорт]—птицы (Ишегалдында кош-корт чупланеп Йери) КОШЧЫК [кошчок]—птичка (Тарэзадан бер кошчык очып керде) КО(Й->Я)-РГА [кбйарга]—лить; сыпать; впа- дать (Абыем заводта корыч коя) КОЯШ [кбйаш]—солнце; солнечный (Кояш бо- лытлар арасына кереп югалды) КОЯШ АШАГАН—выгоревший; загорелый (а) Этисе кояш ашаган кулмактан иде; а) Малайны >цэй кене кояш ашаган) КОЯШ БАТУ—закат солнца (Кояш бату мица бнк моцсу тоела) КОЯШЛЫ [кбйашлы]—солнечный (Кояшлы кенда урман матур була) КО1ЦЫЗ [кбцгыз]—жук (Тирес конгызыныц тесе карасу-зацгэр) КОДРЭ [кедра]—кудрявый (Саниянец чаче кедра) КОДРЭЛЭТ-ЕРГЭ [кедрэлатерга] -завивать (Апа чачен кедралаткэн) КОЗ [кез]—осень; осенний (Кез матур килде) КОЗГЭ [кёзге]—к осени (Абый кезгэ туй ясарга жыена) КОЗГЕ I [кёзге]—зеркало (Матур кызлар Ьарвакыт кезгегэ гена карал торалар) КОЗГЕ II [кёзге]—осенний (Инде кезге бодай чачтелэр)
КОЗЕН [кёзен]—осенью (Кезен каз «талере бу- ла) КОЙ 1 [кой]—мелодия, песня (Татар халык кеилэре бик моцлы) КОЙ П [кей] -порядок, лад (Эшларе кейгэ са- лынды) КОЙДЕР-ЕРГЭ [кёйдёрёрга]—обжигать; прожи- гать; жечь (Койка пешерер алгыннан, сыер тэпиен башта кейдерэлэр) КОЙЛЭ-РГЭ I [кёйларга]—напевать (Элфия авыз эченнэн кейлэп Йери) КОЙЛЭ-РГЭ II [квйларга]—налаживать (Эшлар кейланеп кила) КОЙМЭ [кейма]—лодка; люлька (Квймэдэ алар икау гена) КОЛ [кол]—зола (Келие агач топларена сип- тецме?) КОЛ САВЫТЫ—пепельница (Тамеке тарткан- да, бабай уз янына кел савыты куя) КОЛДЕР-ЕРГЭ [кёлдёрёрга]—иассмешить (Клоун келдереп утере язды) КОЛ-ЕРГЭ [кёлёрга]—смеяться (Ул Ьаман коле) КОЛКЕ [кёлке]—смешной; смешно (Квлке куа киле) КОЛТЭ [кёлтэ]—сноп (Элек келта бвйлвгвннер) КОЛЧЭ [кёлча] -лепешка (Тиз гена колче пе- шер еле) КОЛЭЧ [кёлеч]—улыбающийся; приветливый (Келач йезле бу кызны Ьарберебез ярата) КОМЕШ [кёмеш]—серебряный, серебро; сереб- ристый (Комеш алка сица килеша)
КОН [кен]—день; дневной: сутки: солнце; жизнь (а) Кеннец икенче яртысында яцгыр явачак; а) Кен кыздыра; б) Кеи бозылды; в) Кен иту авыр) КОНБАГЫШ [кемба гыш]—подсолнух; семечки (Базарда кенбагыш саталар) КОНБАГЫШ МАЕ—подсолнечное масло (Яшелча салатына кенбагыш мае салырга кирак) КОНБАТЫШ [кемба'тыш] запад (Кенбатыштан болыт кила) КОНДЕЗ [кендез]—днем; дневное время (Кендез без дарестэ идек) КОНДЕЗГЕ [кёндезге]—дневной; обеденный (Кендезге ашны узец гена аша) КОНДЭЛЕК I [кёндалек]—дневник (Кендалекк^ атисе кул куиган) КОНДЭЛЕК II [кёндалек] -ежедневный (Мин кендалек эшларне эшлап барырга тырышам) КОНДЭШ [кёндаш]—соперник; соперница (Кендашларе одщде) КОНЛЭШ-ЕРГЭ [кённашёрга]—ревновать; за- видовать (Кызяыц егете Ьаман кенлаште) КОНН ЭН КОН [кённан/кен]—день ото дня (Авыру кеннан-кен халсезлана) КОН-ТОН [кен/тен]—день и ночь (Алар кен-тен эшта) КОНЧЕ [кёнче]—завистник; ревнивец (Син бик кенче икан!) КОНЧЫГЫШ; ШЭРЫК [кёнчыгыш]—восток (Кончигыштан ж.ил исеп китте)
КОНЧЫГЫШ ГЫЙЛЕМЕ—востоковедение (XIX гасырда Казан университетында кенчыгыш гыйлеме зур усеш ала) КО НЧЫГЫШНЫ ОЙРЭНУЧЕ—востоковед (Кенчыгышны ейрэнуче галимнэр куп теллэр белергэ тиеш) КОНЬЯК [кёниац]—юг: южный (Кеньякта быел бик куцелле булды) КОНЬЯК-КОНБАТЫШ [кёнйац/кёмба“тыш]— юго-запад (Республиканыц кеньяк- кенбатышында корылык булды) КОНЬЯК-КОНЧЫГЫШ [кенйак/кёнчыгыш]— юго-восток (Авылныц кенья к-кенчыгыш я гы урманлы) КОПЭ-КОНДЕЗ [кепа/кёндёз]—средь бела дня (Кепа-кендез эшсез Йери ул) КОПШЭ [кёпшэ]—труба; ствол (Мылтык кепшэсен чистартып торырга кирак) КОРЭК [керэк]—лопата (Керакнец сабы сынды) КОРЭН [коран]—коричневый (Аныц пальтосы коран теста) КОРЭ-РГЭ [кёрарга]—грести; разгребать (Урамда кар корарга кирак) КОРЭШ [кёраш]—борьба (Сабан гуйда иц кызы- гы—кераш) КОРЭШ-ЕРГЭ [кёрашёрга]—бороться (Без чы- нычлык ечен керашебез) КОРЭШЧЕ [керашче]—борец (Керэшчелар кирак!) КОРТ [корт]—сугроб (Ишегалдына корт салган) КОРТЛЕК [кёртпок]—тетерев, куропатка (Кортлекларне кыш коне аулыйлар)
КОТ-ЭРГЭ I [кётарга]—ждать; выжидать (Мин аны ике ел кеттем) КОТ-ЭРГЭ II [кётарга]—пасти (Миргалине кету кетарга куйдылар) КОТ-ЭРГЭ III [кётарга]—взаймы (Кетэргэ акча биреп тор зле) КОТМЭГЭНДЭ [кётмвганда]—неожиданно (Кетмэгэнда улы кайты п керде) КОТУ [кету]—стадо (Кету уж;ымда Йери) КОТУЛЕК [кетулек]—пастбище (Кетулекта улан айбэт усквн) KOTY4E [кётуче]—пастух (Кетученец чыбыр- кысы озын) КОЧ [кеч]—сила, мощь; труд (Аныц кече гаж;эп зур) КОЧЕК [кёчек]—щенок (Бу этнец кечеген мица бирерсез еле) КОЧКЭ [кёчкв]—насилу (Кечка барып життецме?) КОЧЛЕ [кёчле]—сильный; мощный (Азат—бик кечле егет) КОЯ [кёйа]—моль (Итекне кея ашаган) КОЯЗ [кёйвз]—франт; щегольской (Кеяз егет ул Салим!) КОЯНТЭ [кёйэнта]—коромысло (Галия ике кеянта суга барды) КО(Й->Я)-РГЭ I [кёйаргв]—подгорать; высы- хать (Барацгене нигэ кейдердец?) КО(Й->Я)-РГЭ II [кёйвргэ]—горевать; печалить- ся (Нигэ аныц ечен шул хатле кеясец?)
КРЕМ [крем]—крем (Кичтан битка крем серталар) КРЕПДЕШИН [крепдешин]—крепдешин (ЗДайгэ крепдешин кулмэк айбат) КРЕПОСТЬ [крепость]—крепость (Брест крепо- сте легендага айланде) КРОКОДИЛ [крокодил]—крокодил (Крокодил хылы якта гына яши) КРОССВОРД [кроссворд]—кроссворд (Мин кроссворд чишарга яр атам) КРЫЖОВНИК [крыжовник]—крыжовник (Крыжовникныц бик эре торлоре да була) КУАК [Kywax]—куст, кустарник (Ой тирасенда сарби куаклары шаулап утыра) КУ А КЛЫК [цухуацлыц]—кустарник, заросли (Куаклыкта нарсадер кыштыртады) КУАНЫЧ [цутеаныч]—радость (Апаныц кайтуы энига зур куаныч булды) КУ-АРГА [цулмарга]—отгонять (Эни сыер сау- ганда, мин чебен куып тордым) КУЭТЛЕ [цумгат ле]—мощный (Безнец куэтле дицгез флотыбыз бар) КУЕ [цуйы]—густой; крепкий; жирный (Эти куе чай ярата) КУЕ ЯШЕЛ—темно-зеленый (Иманнец яфрак- лары куе яшел) КУЕ КЫЗЫЛ—темно-красный (Кез кене ерэцге яфраклары куе кызыл була) КУЗАК [кузак]—стручок (Балакай чакта без кузак ж.ыя идек) КУЗГАЛАК [цузгалац]—щавель (Яз кене куз- галак салып аш пешералар)
КУКУРУЗ [кукуруз] -кукуруза (Кукуруз чэкэнен тозлы суда пешереп ашарга мемкин) КУЛ [цул]—рука; ручной; сторона; почерк; подпись; власть (а) Уц кулым сызлый; э) Мин аныц кулыи таныйм) КУЛ КУ (Й->Я)-РГА—подписывать (Директор гаризага кул куйды) КУЛ ЧА(П->Б)-АРГА—аплодировать (Я^ырчыга озак итеп кул чаптылар) КУЛАЙ [кулай]—удобно; удобный (Бу эшне иртэн эшлэу кулайрак) КУЛАК [цулац]—кулак (Кулаклар проблемасы бик катлаулы) КУЛ-АЯК [цулайац]—руки-ноги (Аныц кул- аягы йерми) КУЛБАШ [цулбаш]—плечо, плечи (Кул башы никтер сызлабрак тора) КУЛГА АЛ-ЫРГА—арестовать (Ишеттецме? Теге рецидивистны кулга алганнар) КУЛЛАМА [цуллама]—куллама (нац. куша нье) (Ресторанда кулламаны тэмле эзерлилэр) КУЛОН [кулон]—кулон (Син кулон алгансыц икэн) КУЛСЫЗ [цулсыз]—безрукий (Этисе сугыштан кулсыз кайткан) КУЛТЫК [цултыц]—подмышки; залив (Култык астында бер мице бар) КУЛТЫКЛД-РГА [цултыкларга]—брагь под руку (Егет кызны култыклап алды) КУЛЪЯЗМА [цулйазма]—рукопись (Кулъязма редакциядэ куптэн ята)
КУЛЪЯУЛЫК [кулйау/лык]—платок [носовой] (Элек кызлар егетлэргэ чиккэн кулъяулык булак итканнар) КУЛЬТПОХОД [кул’тпахот] -культпоход (Иртэгэ музейга культпоход була) КУНА I [цуна]—с ночевой (Без сезга куна кнл- дек) КУНА II [куна]—кухонная доска (Кунада ток- мач кистем) КУНАК [кунак]—гость, гостья (Кунак— хужаныц ишаге) КУНАК БУЛМЭСЕ—гостиная (Сезнец айда ку- нак булмэсе бармы?) КУНАК ИТ-ЭРГЭ—принимать гостей (Татарлар кунак итэргэ бик яраталар) КУНАКХАНЭ, КУНАК ЙОРТЫ -гостиница (Германиядан килгэн кунаклар кунакханэда туктадылар) КУНАКЧЫЛ [кунакпыл ]—гостеприимный (Кунакчыл х ужа л ар га рахмат айттек) КУН-АРГА I [кунарга]—ночевать (Без урманда кунарга калдык) КУН-АРГА II [кунарга]—садиться (Тавыклар куначага кунды) КУПШЫ [купшы]—нарядный; щегольской (Егет бик купшы киенгэн) КУРАЙ [курай]—курай (Курай моцы мица бик ошый) КУРГАН [курган]—курган (Борынгы курган- нарда мэдэният истэлеклэре сакланган) КУРГАШ [кургаш]—свинец (Кургаш—металл)
КУРКАК [куркак]—трус; трусливый (Куркак мец ул а, батыр бер ул а) КУРКУ [курку]—страх (Курку хисе сезгэ та- нышмы?) КУРКЫНЫЧ [куркыныч]—страшный, страш- но; ужасный, ужасно; опасный, опасно (а) Текла бу урында куркыныч; а) ШэЬарда кур- кыныч халлар гел булып тора) КУРК-ЫРГА [куркьгрРа]—бояться, страшиться (Без ерак китэргэ курыктык) КУРОРТ [курорт]—курорт (Дицгез курортла- рында мецлагэн кеше ял итэ) КУРСАНТ [курсант]—курсант (Харби курсант- лар дурт ел укый) КУРТКА [куртка]—куртка (Егет ©стена модалы куртка кигэн иде) КУРЧАК [курчак]—кукла (Кечкена Айсылуга курчак булэк иттелэр) КУШ [куш]—парный; двойной (Ой янында куш каен уса) КУШАМАТ [кушамат]—прозвище (Аныц ку- шаматы—Чэука) КУШ-АРГА I [куш ар га]—добавлять; мешать; разбавлять (ЭКимешларне кушып кайнатсац, компот тамле була) КУШ-АРГА II [кушарга]—велеть, приказать (Апасы бу сузне айтмаска кушты) КУШТАН [куштан]—льстивый; льстец; кокет- ливый (Куштаннарны беркем да яратмый) КУШТЫРНАК [куштырнак]—кавычки (Журнал исемнэре куштырнак эчена алып язы- ла)
КУШЫЛ-ЫРГА [цушылырга]-мешаться; сли- ваться; соединяться; соглашаться (Идея Кама белан кушылган жирда су дицгездай куп) КУШЫМТА [цушымта]—приложение (Китапка кушымта бирелгэн) КУШЫМЧА [кушымча]—аффикс, суффикс (Татар теленда кушымчалар Ьарвакыт тамырдан соц кила) КУЫК [цум/ыц]—пузырь; волдырь (Балык— куыгы булганга йеза) КУЫР-ЫРГА [KywbipbipFa]—жарить (Без бор- чак куырдык) КУЫШ [Kywbiin]—шалаш; полость (Элек куышларда да яшаганнар) КУ ЯН [цуйан]—заяц; кролик (а) Куян ите тамле була; б) Бабаем авылда йорт куяннары асрый) КУЯН БАЛАСЫ—зайчонок (Урмаида без куян бал асы курдек) КУ(Й—>Я)-РГА [цуйарга]—ставить; строить; на- значать; поднимать (а) встал га чачак вазасы куй дым; а) Аны директор итеп куйдылар< б) Директор бу масьэлане кискен куйды) KY0C [Kywac]—квашня (Куаска ипи изеп куй- дым) КУБЭ(Й—>Е)-РГЭ [кубэйёрга]—множиться; при- бывать (Иделда су кубэйде) КУБЭЛЭК [кубалак]—бабочка (Терле тестоге кубалаклар оча) KYB0Y [Ky6aw]—много (Алар кубау иде)
КУБЕ, КУБЕСЕ [кубе, кубёсе]—большинство из них (Аларныц кубесе—пенсионер) КУБЕК [кубек]—пена (Дицгез ярында кубек эцыела) КУБЕКЛЕ [кубекле]—пенистый (Кулмэкне кубекле суда юарга кирэк) КУБЕСЕНЧЭ [кубёсёнчэ]—часто, в большинстве случаев (Кубесенчэ алар булыша) КУГЭР-ЕРГЭ [кугэрёргэ]—ржаветь, плесневеть (Бу ипи кугэргэн) КУГЭРЧЕН [кугэрчен]—голубь (Эй тубэсендэ кугэрченнэр герли) КУТЕЛЛ^ЕМ [кугёлж.ем]—серовато-синий (Кугелж,ем куктэ яшен ялтырый) КУЗ [куз]—глаз; зрение; внимание; ушко; гла- зок (а) Аныц кузе эйбэт курэ; э) Энэ кузен курмим; б) Бэрэцгенец кузен кара эле) КУЗ АГЫ—белок (Рус телендэ дэ, татар те- лендэ дэ бу сузнец мэгънэлэре уртак) КУЗ АЛДЫНДА—перед глазами (Аныц кы- яфэте Ьарвакыт куз алдында тора) КУЗ ВР АЧЫ—окулист (Безнец абый куз врачы булып эшли) КУЗ КАРАСЫ—зрачок (Куз карасы Ъэр кешедэ кара була) КУЗАЛЛА-РГА [кузалларга]—представлять (Мин бу мэсьэлэне начар кузаллыйм) КУЗЭТ-ЕРГЭ [кузэтергэ]—наблюдать; следить; развздывать (Мин улэн арасында бежэклар тормышын кузэтергэ яратам) КУЗГЭ-КУЗ [кузгэ/куз]—с глазу на глаз (Алар кузгэ-куз очраштылар)
КУЗ-КОЛАК (БУЛУ) [кус/цблац (булу)]— присматривать (Безнец ейгэ куз-колак бул эле) КУЗЛЕК [кузлек]—очки; точка зрения (Кузлегемнец пыяласы теште) КУЗЛЕКЛЕ [кузлёкле]—очкастый (Кузлекле кешедан сора але!) КУК I [кук]—небо (Кук зэцгэр) КУК II [кук]—синий (Кук тесне яратасыцмы?) КУК III [кук]—как, словно (Аныц кук кеше бар микэн?) КУК КУКРИ -гром (Иртэдэн бирле кук кукрэп яцгыр ява) КУКЕ [куке]—кукушка (Куке ничэ таикыр кычкырды?) KYKEPT [кукерт]—сера (Шырпыныц очында кукерт була) КУКРЭК [кукрэк]—грудь; грудной; бюст (Кукрэгендэ—орденнар) КУКРЭ-РГЭ [кукрэргэ]—греметь (Урман артын- да кук кукри) КУКЭЙ [кукэй]—яйцо (Тавык кукэй сала) КУЛ [кул]—озеро (Кабан кулендэ кеймэдэ йердегезме?) КУЛЭГЭ [кулэгэ]—тень; подозрение (Кулэгэдэ рахат) КУЛЭМ [кулам]—объем (Китапньщ кулэме та- ять зур) КУЛМЭК [кулмак] -платье; сорочка; рубашка (Якайте кулмэк тектерэсе бар) КУЛМЭКЧЭН [кулмэкчэн]—в платье (Урамга кулмэкчан генэ чыккан идем, салкын икэн) КУМЭК [кумэк]—общий (Кумэк эш таркалмас) 153
КУМЭЧ [кумач]—булочка; булка; белый хлеб; калач (Оныгым кумач белан сет есте ярата) КУМ-ЭРГЭ [кумаргэ]—хоронить; закапывать (Этине татар зиратына кумдек) КУМЭЧ [кумач]—булка; калач (Авыл кумаче бик тамле була) КУМЕР [кумер]—уголь (Мичтаге кумерне казан астына тарт эле!) KYH I [кун]—кожа (Болгарда затлы кун зцитештерелгэн) KYH II [кун]—орел (Илакме, кунме?) КУН-ЭРГЭ [кунарга]—соглашаться; привыкать (Бу тэкъдимга ку нд ел ар) КУНЕГУ I [кунёгу]—тренировка (Кунегулар урманда уза) KYHEPY II [кунёгу]—упражнение (Бишенче кунегуне эшларгэ кирэк) КУНЕ(К^Г)-ЕРГЭ [кунёгёргэ]—привыкать (Бала яслега тиз кунекте) КУЦЕЛ [куцел]—душа; подсознание; дух; мысль; память; любовь (а) Куцелем кабул итми; а) Куцелеццаген эйтеп бетер; б) Аныц куцеле синда гена) КУЦЕЛ АЧ-АРГА—веселиться (Яца ел кенне дуслар белан жыелып куцел ачабыз) КУЦЕЛДЭ [куцёлда]—в уме; в памяти (Ул бахетле кеннар Ьаман куцелда эле) КУЦЕ Л ДЭН [куцёл дан]—наизусть (Ь.Такташныц «Алсу» шигырен мин куцелдан белам)
КУЦЕЛЛЕ [куцелле]—веселый; радостный; ве- село; радостно (Кичэ бик куцелле утте) КУЦЕЛСЕЗ [куцёлсез]—невеселый; невесело (Нигэ бик куцелсез син?) КУП [куп]—много (Базарда халык куп) КУПЕР [купер]—мост (Казанка аша яца купер салынды) КУПКЭ [купкэ] -надолго (Купкэ кайттыгызмы?) КУПЛЭР [куплер]—многие (Куплар бу сузгэ ышанмзды) КУПЛЕК [куплен]—множественное число (Куплей саны кушымчалары — -лар/-лэр> нар/ нэр) КУПМЕ [купме]—сколько (Купме естим?) КУПТЭН [куптэв]—давно (Аны куптэн коталэр нде) КУПТЭНГЕ [куптэцге]—давнишний (Куптэнге дустыбыз кила икан) КУПТЭННЭН [куптаннан]—издавна (Без театр- га куптэниэн йерибез) КУПЧЕЛЕК [купчелек]—большинство (Купчелек риза булды) КУПЬЕЛЛЫК [купйыллыц]—многолетний (Купьеллык улан чачтелар) КУРЭ [кура]—послелог по причине, смотря (а) Авырганга кура бара алмадым; а) Кешесена кура бу булэк ярый) КУРЭСЕЦ [курэсец]—видимо (Курасец, ул килмаде ин де) КУРЭЧЭК [курэчак]—судьба, рок (Курачэкне курми, гургэ кереп булмый)
КУРГЭЗМЭ [кургазма]—выставка (Кургазма да без яца эсэрлэр белан таныштык) КУРЕНЕКЛЕ [курёнёкле]—видный (Куренекле рассам Бакый ага Урманче кургазмасе ачылган) КУРЕН-ЕРГЭ [курёнёрга] -показываться: вид- неться (Безга Кремль эйбат курена) КУРЕНЕШ [курёнеш]—вид; картина (Бу куренеш озак онытылмас) КУР-ЕРГЭ [курёрга]—видеть; смотреть; подме- чать (Марат Мэскауне курде) КУРЕШ-ЕРГЭ [курешёргэ]—здороваться; ви- деться (Сезнец белан курешергэ дип кердем) КУРКЭ [курка]—индюк, индюшка (Ишегалдында ике курка Йери) КУРСЭТ-ЕРГЭ [курсэтергэ]—показывать; ука- зывать; проучить; изображать (а) Безга буген кино курсэттелар; а) Ул минем хаталарымны курсатте; б) Язучы бугенге авыл тормышын курсаткан) КУРШЕ [курше]—сосед; соседский (Курше ха- кы — тэцре хакы) КУРШЕ-ТИРЭ [куршё/тирэ]—соседи (Курше- тирадан сорамадыцмы соц?) КУСЭК [кусак]—дубина (Сукмасац, кусак кутармэ) КУСЕ [кусе]—крыса (Безнец песи кусе тота) КУТЭРЕЛ-ЕРГЭ [кутэрёлёргэ]—подниматься; вставать; восстать; выдвигаться; повышаться (а) Альпинистлар тауга кутарелделэр); э) Син буген бик иртз кутэрелгансец; б) Халык восстаниега кутарелэ; в) Бу министр бик тиз кутарелде; г) Хезмэт хакы бик акрен кутарела)
КУТЭР-ЕРГЭ [кутарёргэ]—поднимать; повы- шать; увеличивать; продвигать (а) Этисе улын кутэреп алды; а) Белгечлар Ьарвакыт бе- лемнарен кутарергэ тиеш; б) Бу елларда хезмат хакын кутарерга тиешлар; в) Бу кандидатураны астан кутэрделар) КУЧЕН-ЕРГЭ [кучёнёрга]—переходить; переез- жать (Ал ар яда фат ирга кученделар) КУЧЕР-ЕРГЭ [кучёрерга]—переставлять; пере- мещать; переводить; переносить; переселять; перечислять; списывать; копировать (а) Без ейдаге тциЬазларны кучереп куйдык; а) Аларны икенче бинага кучерделэр; б) Без айберларне ту тай торакка кучердек; в) Безнец иске йорта- гы куп гаилалэрне яца йортка кучерделэр; г) Сезнец исэпка акча кучергэннарме? д) Бу доку- ментны машинкада кучереп яздым) KY4EPM9 [кучермэ]—копия (Кучермэсен алырга кирэк) КУЧТЭНЭЧ [кучтанач]—гостинец (Улым, сица кучтанач алып кайттым) КУЧЭН [кучан]—кочан (Кэбестанец кучане ка- ты була) КУЧ-ЭРГЭ [кучэрга]—переходить (Улым оченче класска кучте) КУШЕ(К-»Г)-ЕРГЭ [кушёгёргэ]—мерзнуть, про- дрогнуть (Ж^илда кушегеп беттек) КЫЕК I [цыйыц]—скат крыши (Туба кыекла- рыннан тамчы тама) КЫЕК II [цыйыц]—косой; наклонный (Син бу тактаны кыек каккансыц)
КЬГЕКЧА [цыйыцча]—косынка (Башына алсу кыекча бэйлэган) КЫЕН [цыйын]—трудный; тяжелый; тяжело (Анда барып яу!туе бнк кыен) КЫЕНЛЫК [цыйынныц]—трудность (Юлда кы- енлыклар куп булды) КЫЗ [цыз]—девушка. девочка, девичий; дочь (а) Эннсэ апаныц 3 кызы бар; а) Кызлар матур кненерга яраталар) КЫЗАМЫК [цызамыц]—корь (Улыбыз кыза- мык белэн авырды) КЫЗ-АРГА [цызарга]—калиться; жариться; го- реть; возбудиться; хмелеть (а) Таба тнз кызды; э) Бодай кыза башлаган; б) Туганы кызып кит- те) КЫЗАР-ЫРГА [цызарырга]—краснеть; созре- вать (Бакчада алмалар кызарды) КЫЗГАНЫЧ [кызганыч]—жалкий; печальный; скорбный (Теге кенне ул мица бик кызганыч куренде) КЫЗГЫЛТ [кызгылт]—красноватый (Аныц кофтасы—кызгылт теста) КЫЗДЫР-ЫРГА [кыздырырга]—раскаливать; жарить; печь (Кояш нык кыздыра) КЫЗМАЧА [кызмача]—навеселе (Кызмача ке- шедэн юньле эш кетма) КЫЗУ I [цызу]—раскаленный; жаркий; напря- женный (Итне кызу табага салалар) КЫЗУ II [цызу]—быстрый; быстро (Алар кызу атлыйлар) КЫЗЫК, КЫЗЫКЛЫ [цызыц/цызыклы]— интересный, забавный (а) Балаларга бик кызык
булды; э) Безнец китапханэдэ кызыклы китап- лар куп) КЫЗЫКСЫН-ЫРГА [цызыцсынырга]— интересоваться (Абыем театр тарнхы белэн кы- зыксына) КЫЗЫЛ [цызыл]—красный; рыжий; румяный (Урамнарда кызыл байраклар ждтлфердн) КЫЗЫЛ АРМИЯ—красная армия (Кызыл ар- мия сугышта эдицеп чыкты) КЫЗЫЛ БАЙРАК—красное знамя (Кызыл гаскэрлэр Берлннныц Рейхстагы остенэ кызыл байрак кададылар) КЫЗЫЛ БОРЫЧ—красный перец (Кызыл бо- рыч бик ачы була) КЫЗЫЛ КАРЛЫГАН—красная смородина (Кызыл карлыганнан эни желе ясый) КЫЗЫЛ ПОЧМАК—красный уголок (Тулай торакларда элек кызыл почмаклар бар нде) КЫЗЫЛ ЮЛ—красная строка (Яца фикер кы- зыл юлдан башлана) КЫЗЫЛ ЯКУТ—красный яхонт (Эниемнец йозегенец кашы—кызыл якут) КЫЗЫЛЛЫК [цызыллыц]—краснота; румянец (Аныц йезенэ кызыллык йогерде) КЫЗЫН-ЬГРГА [цызынырга] -загорать; греться (Кызлар белэн Казанка буена кызынырга йерибез) КЫЙБАТ [кыйбат]—дорогой; ценный (Бэясе кыйбат икэн шул) КЫЙБАТЛЫ [цыйбатлы]—дорогой, дорого- стоящий (Чемпнонга кыйбатлы булэк бирдслэр)
КЫЙБЛА [цыибла]—кыбла; юг, ориентир (Намазны кыйблага карап укыйлар) КЫЙГАК-КЫЙГАК [цыйгак/кыйгац]—га-га (о гусях) (Кыйгак-кыйгак каз кычкыра) КЫЙММЭТ [цыйммат]- дорого (Бик кынммэт сорыйсыц) КЫЙММЭТЛЕ [цыйммэтле]—драгоценный, до- рогой (Кыймматле ташлар крллекциясен курэсем кила) КЫЙНА-РГА [цыйнарга]—избивать; колотить (Балаларны кыйнарга ярамый) КЫЛ [к.ыл]—струна (Егет гитараныц кылларын чиртеп алды) КЫЛЧЫК [цылчыц]—кость рыбы (Тамагыма балык кылчыгы кадалды) КЫЛЫЙ [цылый]—косой (Аныц кузе бераз кы- лыйрак) КЫМЫЗ [кымыз]—кумыс (Кымыз—файдалы зч ем лек) КЫЦГЫРАУ [ubinrbipaw]—звонок; колоколь- чик (а) Э.Еникинец «Жиз кыцгырау» хикаясен укыйм; а) Коридорда кыцгырау шалтырады) КЫР I [цыр]—поле; нива (Кнц кырларда иген уса) КЫР II [цыр]—бок, край (Авыл кырында гына зур урман) КЫРАУ [Kbipaw]—заморозки (Буген кырау тоште) КЫРГЫЙ [цыргыи]—дикий (Кыргый хайван- нар зоопаркта бик куп) КЫРМЫСКА [цырмысца] муравей (Кырмыска ояларын туздырырга ярамый)
КЫРЫГЫ [цырыгы] -сорок дней со дня смерти (Этинец кырыгын иртага уткарэбез) КЫРЫЙ [цырый] —край; грань; опушка (Авыл кырыенда чишмэ бар) КЫРЫК [цырыц]—сорок (Кырык сум акча бн- реп тор але) КЫР-ЫРГА I [цырырга]—скрести; тереть; брить (Бабай сакалын кыра) КЫР-ЫРГА II [цырырга]—истреблять; разру- шать (Купме кешене кырды бу сугыш!) КЫРЫС [кырыс]—суровый; строгий (Галимя^ан абый—кырыс кеше) КЫС-АРГА [цысарга]—зажимать; давить; тес- нить; пожимать (Барысы да аныц кулын кыс- тылар) КЫСКА [кыска]—короткий (Юл кыска булды) КЫСКА ВАКЫТЛЫ- непродолжительный (Иртэга кыска вакытлы яцгырлар булачак) КЫСКА ТУН полушубок (Мин кыска тун ки- еп йорим) КЫСКАСЫ [кыскасы]—короче (Кыскасы, масьалэ хал ителде) КЫСКАЧА [кыскача]—коротко (Кыскача гына . ейла, вакытым аз) КЫСЛА [кысла]—рак (Кысла арака таба урмэли) КЫСТЫБЫЙ [кыстыбый]—кыстыбый (Кыстыбыйга дип барэцге тойдем) КЫТАЙ АЛМАСЫ—китайка (Безнец бакчада кытай алмасы уса) КЫТАЙ КАРАСЫ—тушь (Сызымнарны кытай карасы белэн сыздым) ' I.' 161
КЫТАЙ ЧИКЛЭВЕГЕ -арахис (Арахис кеньяктан килгангэ, татарлар аны кытай чиклэвеге дип атаганнар) КЫТЫКЛА-РГА [цытыцларга]—щекотать (Чач бертеклэре аныц муенын кытыклый) КЫТЫРШЫ [цытыршы]—шероховатый (Куллары кытыршы иде) КЫЧЫТКАН [цычытцан]—крапива (Бэрэцге у та ганда, кулымны кычыткан чакты) КЫЧЫТ-ЬГРГА [цычытырра]—чесаться (Никтер. уч тебем кычыта) КЫШ [кыш]—зима (Кыш кнлеп ж,итте) КЫШКЫ [цышцы]—зимний (Кышкы урман нинди матур!) КЫШЛА-РГА [цышларга]—зимовать (Кош л ар жылы якларда кышлыйлар) КЫШ-ЫН [кышын]—зимой (Кышын чацгыда шуасызмы?) КЫЮ [цыйу]—смелый, отважный (Кыю ке- шелэр белэн дус булу—зур бэхет) КЫЮСЫЗ [цыйусыз]—несмелый (Ул кыюсыз гына кулын сузды КЫЯ [цыйа]—скала (Кыяда беркетлэр оялатан) КЫЯМЭТ K0HE [цыйэмат]—судный день; све- топреставление (Буген кыямат коне кебек, ботен кеше чаба) КЫЯР [цыйар]—огурец (Кыяр тозлаганда, ук- роп кирак) КЫЯФЭТ [цыйэфэт]—внд; наружность (Аныц кыя фате бик борчулы иде)
л ЛА, ЛЭ [ла, лэ]—частица змоц. утверждения (Мин бардым ла’) Л АБ АС А, ЛЭБАСА [ла'баса, лабаса]—частица змоц. утверждения (Абыец эйтте лэбаса!) ЛАВСАН [лафсан]—лавсан (Лавсан тукыма безнец илдэ зшлэнгэн) ЛАГЕРЬ [лагерь]—лагерь (Пионер лагере су бу- енда) ЛАЕК [лайыц]—достойный (Илгиз бу зур булэккэ лаек) ЛАК [лак]—лак (Иданнс лак белан буяп ялты- раттык) ЛАЛЭ (чэчэге, голе) [лала]—тюльпан (Яз коне Казанда лалэлэрне куп саталар) ЛАПАС [лапас]—сарай, лабаз (Лапаста днлбегэ, камыт бар) ЛАТИН ХЭРЕФЛЭРЕ—латинские буквы (Бу текстны латин хэрефлэре белэн яздым) ЛАУРЕАТ [лауреат]—лауреат (ИлИам Шаки- ров—Республиканьщ Тукай булэге лауреаты) ЛАЧЫН [лачын]—сокол (Элек лачын белэн ау- га чыкканнар) ЛАЯКЫЛ [лайацыл]—вдребезги (пьян) (Теге кеше лаякыл исерек) ЛЭЙСЭН [лэйсэн]—первый весенний мелкий дождь; солнечный дождь (Лэйсэн яцгырлар явып утте) ЛЭКИН [лэкин]—но, однако (Без кеттек, лэкин ул кайтмады)
ЛЭКЛЭК [лэклэк]—аист (Ой тубасендэ лэклэк оя корган) ЛЕЗВИЕ [лезвие]—лезвие (Кырынырга яца лез вие алдым) ЛЕЙТЕНАНТ [лейтенант]- лейтенант (Лейтенант яца кием кигэн) ЛЕКСИК [лексик]—лексический (Лексик ми- нимумы билгеладецме?) ЛИМОН [лимон]—лимон (Чэйгэ лнмон сал але!) ЛИМОНАД [лимонад]—лимонад (Лимонад сары теста) ЛИНОЛЕУМ [линолеум]—линолеум (Идэндэ яца линолеум) ЛИРИК [лирик]—лирический (Мин лирик шн- гырьлэр яратам) ЛИТР [литр]—литр (Сыерыбыз унеч литр сет бирэ) ЛОМ [лом]—лом (Бозны лом белэн ваталар) м МАГНИТОФОН [магнитофон]—магнитофон (Татар кейларен магнитофонга яздырып ал!) МАДДЭ [ма”дцэ]—статья (ТР Конституциясенец 3 маддэсе) МАЖАРА [майлара] -приключение (Элла нин- ди маждралар булды!) МАЙ [ма'й]—масло; сало; мазь (Боткага май сал) МАЙ ЯЗУ—сбивать масло (Эби атна св»гн май яза)
МАЙЛА-РГА [ма'йларга]—смазывать, намасли- вать; подмасливать (Коймакны май ла эле!) МАЙЛЫ [ма'йлы]—масляный; жирный; масля- нистый; засаленный (а) Улым майлы ботка яра- та; э) Майлы ит сэламэтлек очен зыянлы) МАЙЛЫ гемвэ—масленок (Быел урманда майлы гембэ куп булды) МАЙМЫЛ (ма ймыл]—обезьяна (Маймыллар агачтан агачка сикерэ) МАКСАТ [ма щсат]— цель (Безнец максат— хокукый дэулэт булдыру) МАКСАТ ХЭЛЕ—обстоятельство цели («Максат хале» сузен русчага тэржемэ нт эле) МАКТАНЧЫК [ма цтанчык]—хвастливый; хва- стун (Алай мактанчык булма!) МАКТАН-ЫРГА [ма'цтанырга]—хвастаться; гордиться (Малай пэкесе белэн мактанды) МАКТА-РГА [ма цтарга]—хвалить; прослав- лять; одобрять (а) Харнсов Тавилне ата-аналар ж,ыелышында мактадылар; э) Бу жырда туган жир мактала) МАКТАУ КЭГАЗЕ [ма iyraw кэгэзе]—грамота (Яхшы укучыларга мактау кэгазе бпрделэр) МАКТАУ ТАКТАСЫ—доска почета (Элек за- водта мактау так гас ы бар иде) МАКТАУЛЫ [ма^цтауулы]—почетный (Ул— шэЬарнец мактаулы граждан нны) МАЛ I [ма л]—добро; богатство (Ул Ьаман мал жыя) МАЛ II [ма л]—скот (Куршелэрнец, маллары котудан кайтты)
МАЛ К АРАУЧЫ—скотник (Авылдагы абыи мал караучы булып эшли) МАЛАЙ [ма-лай]—мальчик (Рашит абыйныц малае укырга керде) МА Л КУ АР [ ма-л Kywap]—предприниматель; бизнесмен (Хэзер малкуарлар кубоиде) МАЛ-ТУ АР [ма*л/Tywap]—скотина (Абзардагы мал-туарны карарсыц, яме!) МАМЫК [ма-мыц]—хлопок; хлопчатобумажный (Узбокстанда мамык игэлэр) МАНАРА [ма-нара]—башня, минара; вышка (а) Сеембикэ манарасына сокланмаган кеше юк; э) Гадэтта, мэчетлэрнец манаралары була) МАЦГАЙ [масцгай]—лоб (Мацгаенда—яра эзе) МАРКА [марка]—марка (Конвертка матур мар- ка ябыштырылган) МАРШ [марш]—марш (Оркестр марш уйный) МАССАЖ [массаж]—массаж (Минем эни мас- сажга йери) МАТ [мат]—мат (Ирек уннкенче йерештэ ук мат куйды) МАТБУГАТ [ма тбугат]—печать (Матбугатта аныц исеме Ьаман курено) МАТДЭ [маддэ]—материя; вещество (Матдэ Ъэрвакыт узгорешто) МАТДИ [маддн]—материальный (Аныц матди хале ж и цел тугел) МАТЕРИЯ [материя]—материя, ткань (Материянец яшэеш шарты—харэкэт) МАТРОС [матрос]—матрос (Корабльдон ике матрос теште)
МАТУР [ма-тур]—красивый; художественный; изящный; хороший; пригожий (а) Эби матур чэчэклэр устерэ; э) Матур эдэбият укыган ке- Iпенен, куцеле бай була) МАТУРЫМ [матурым]—обращение: красавец мой; красивая моя (Матурым, мица эйт эле) МАТУР ЛЫК [ма-турлыц]—красота (Матурлык хнсе Ьэркемдэ бар) МАТЧА [ма*тча]—матица; перекладина (Безнец матча бик нык) МАХСУС [ма'хсус]—специальный; специально; нарочно (Ул сезгэ махсус кичган) МАШИНА [ма°шина]—машина; автомобиль (Машина уцга борылды) МАЭМАЙ [мазман]—собачка, песик (Маэмай— оясыннан open чыкты) МАЯК [ма'йац]—маяк (Дицгез маяклары якты була) МЭ [мэ]—на (Мэ, узецэ булсын!) МЭГ АРИФ [мэгэриф]—просвещение (Голсемнец абыйсы Мэгарнф министр л ыгын да эшли) МЭГЪРИФЭТ [мэгрифэт]—просвещение; обра- зование; знание, познание (Казанда «Мэгърифэт» газетасы чыга) МЭГЪЛУМАТ ЧАРАЛАРЫ—средства инфор- мации (Татарстанда мэгълумат чаралары усеп килэ) МЭГЪНЭ [мэрнэ]—значение, смысл (Сузнец мэгънэсе узгорэме?) МЭДЭНИ [мадэни]—культурный (Теркня белэн Татарстан арасында мэдэпи байлэнешлар усеп килэ)
МЭДЭНИЯТ [мэданийэт]—культура (Офедэ та- тар мадэнияте кониэре булып узды) МЭДРЭСЭ [Мадраса]—медресе (Хэзер да мэдрэсалэрдэ гарэп теле ойранэлар) МЭЕТ [мэйет]—покойник (Мэетне зиратка алып киттелэр) МЭЩБУР (булырга) [мэж,бур (булырга)]—быть обязанным (Равил китэрга мэж,бур булды) МЭЖБУР ИТ-ЭРГЭ—обязать, принуждать (Баланы дару эчаргэ мээцбур иттем, чонки ул бик каты авырый) МЭЖБУРИ [мэзцбури]—обязательно (Жыелышта катнашу мэжбури) МЭЖДЕС [мээцлес]—собрание; банкет (Маяутестэ куп кенэ язучылар катнашты) МЭЗЭК [мэзэк]—анекдот, шутка (Татар халык мэзаклэре бик кызыклы) МЭЙДАН [майдан]-площадь; сабантуй; терри- тория (а) Мэйданда халык куп иде; а) Бу майдан гаять зур) МЭК [мак]—мак (Бакчада мак чэчак атты) МЭКАЛЬ [мэкэл]--пословица (Н.Исэнбат «Татар халык мэкальлэре»нец оч томын ту план чы гарды) МЭК А ЛЭ [мацала]—статья (Баш макалэне укы эле) МЭКТЭП [мактап]—школа (Улым 131 нче мэктэптэ укыды) МЭЦГЕ [мацге]—вечный; вечно (Ул мацге оны- тылмаячак) МЭРМЭР [мэрмэр]—мрамор (Мэйданда мэрмэр Ьэйкэл бар)
M9PXYM [мархум]—покойный (Мархум бик айбат кеше иде) МЭСЭЛ [масал]—басня (М.Гафури куп кенэ мэсэллар язган) МЭСЭЛЭН [мэсалэн]—например (Мэсэлан, ул нигэ ЮК7) МЭСЬЭЛЭ [мае’ала]—вопрос; задача (Масьела бнк вакытлы куелган) МЭТРУШКЭ [мэтрушкэ]—душица (Мэтрушкэле чай шифалы була) МЭХЭББЭТ [махэббат]—любовь (Махэббэт—иц изге хис) МЭНАБЭТ [мэЬабат]—величавый (Каршында маЬабэт бер кеше басып тора) МЭЧЕ [мече]—кот; кошка (Безнец мече бик ирка) МЭЧЕ БАЛАСЫ—котенок (Мече баласы йомгак белан уйный) МЭЧЕ БАШЛЫ ЯБАЛАК—сова (Мече башлы ябалак урманда енрак курена) МЭЧЕ YJIdHE—валерьяна (Моче улане - ях- шы дару) МЭЧЕТ [мэчет]—мечеть (Картлар мочетка кит- телэр) МЭШЭКАТЬ [мэшэкат]—забота (Кича мэшэкатьлэрем куп булды) МЕНГЕЗ-ЕРГЭ, МЕНГЕРЕРГЭ [мёцгёзёрга, мёцгёрёрга]—поднимать; посадить (Бу урын- дыкларны нкенче катка менгереп куй эле) МЕНДЭР [мёндар]—подушка (Мендэрнец тышы искергэн)
МЕНЕП ЖДТ-ЭРГЭ—взобраться (Без тауга бер сэгатьтэ менеп >циттек) МЕНЭ [менэ]—вот, вон; уже; даже; например; именно так (а) Менэ бу кеше—безнец яхшы та- нышыбыз; э) Менэ ничэ кон инде алар походта йорилэр) МЕН-ЭРГЭ [мёнэргэ]—подниматься; восходить; влезать (Без тауга мендек) МЕЦ [мец]—тысяча (Кассада ун мец сум акчам бар) МЕЦ ЯШЭ—Живи тысячу лет МЕЦЭР [мецэр]—по тысяче (Ьэрберебезгэ мецэр сум акча тнде) МЕЦЕНЧЕ [мёцёнче]—тысячный (Минем чнра тым—меценче генэ шул) МЕСКЕН [мёскен]—несчастный (Мескен ке- шелэргэ ярдэм нт) МЕТР [метр]—метр (Теге тукыманы 3 метр ал эле) МЕТРО [метро]—метро (Метро поездлары кызу Йери) МИ [ми]—мозг; ум; голова (Баш мие арка мие белэн бэйлэнгэн) МИЗГЕЛ [мизгел]—мгновение (Шул мизгелдэ ату тавышы яцгырады) МИКЭН [микэн]—лн (Ул килде микэн?) МИКЭННИ [мнкэнни]—неужели, что ли (Яцгыр яуган микэнни?) МИКЪДАР [мицдар]—мера; количество (Микъдар саны килеш белэн терлэнэ) МИКЪДАР САНЫ—количественное числитель- ное (Унбиш—микъдар саны була)
МИЛЕК [милек]—имущество; собственность (Бу—атабызныц милке) МИЛИЦИОНЕР [милиционер]—милиционер (Милиционер жаяуле ларне уткэреп жибэрде) МИЛЛЭТ [миллат]—нация (Татар мнллэте XIX гасырда формалаша) МИ Л ЛОТ АР А [ миллэта*ра]—межнациональный (Миллэтара дуслык монэсэбэтлэре) МИЛЛЭТЧЕ [миллэтче]—националист (Мнллэтчелар халыкларныц узара злемтэсенэ карты тот ал ар) МИЛЭШ [милаш]—рябина (Мнлашнец чачэге исле була) МИЛЭУШЭ [мнлэуушэ]—фиалка (Урманда яз коне милэушэ чэчэк ата) МИЛЛИ [милли]—национальный (Мнлли узенчэлеклэр бик тотрыклы) МИН [мин]—я (Мин атигэ охшаганмын) МИНДЭ [минда]—у меня (Миндэ яхшы китап- лар куп) МИНЕ [мине]—меня (Мнне эбием бик ярата) МИНЕКЕ [мннёке]—мой (Бу китап—мннеке) МИНЕМ [минем]—мой (Минем энием — бух- галтер) МИНЕМЧЭ [минемчэ]—по-моему (Минемчэ, Зариф ялгыша) МИННЭН [миннан]—от меня (Миннэн эбиецэ куп салам эйтерсец) МИНУТ [минут]—минута (Гали оч мннутка соц га калган иде) МИЦА [мнца]—мне; ко мне (Мнца атнем сагать булэк итте)
МИР АС [мира с]—наследие; наследство (Халыкнын рухи мирасы чиксез зур) МИСАЛ [мнсал]—пример (Бер мисал кнтерергэ рехсэт итегез) МИТИНГ [митинк]—митинг (Митинг сугышка каршы юнэлтелгэн иде) МИЧ [мнч]—печь; топка (Эни мичкэ ягып жибэрде) МИЧКЭ [мичкэ]—бочка (Быел ике мичкэ кэбестэ тозладык) МИЧЧЕ [мнчче]—печник (Мичче Гыйлажи мичне бик оста сала) МИЯУЛА-РГА [мийа\¥ларга]—мяукать (Песигэ ни булган? Гел мияулый) МИЦ [миц]—родинка (Бит очында мине бар) МИЦЛЕ [мицле]—с родинкой (Мицле бала бэхетле була) МОДА [мода]—мода (Мода гел узгэреп тора) МОНДА [мбнда]—здесь; сюда (Монда жылы) МОНДАГЫ [мбндагы]—здешний (Мондагы ке- шелэргэ эйтергэ кнрэк) МОНДЫЙ [мбндый] -такой (Мондый китаплар бнк файдалы) МОННАН [мбннан]—отсюда; от этого места (Моннан безгэ егерме чакрым) МОННАН БАШКА (ТЫШ) • кроме этого (того) (Моннан башка бнк куп кнтап яздым) МОНЫ [моно]—это (Моны Ьэркем ацлый) МОЦ [мои]—мелодия; тоска; грусть; печаль (Сэхнэдэ моцлы жыр янгырады) МОЦА [мбца]—[к] этому; на это (Мона итт>ти- бар итмэделэр)
МОЦА(Й->Е)-РГА [мбцайырга]—грустить; пе- чалиться (Ник моцаеп утырасыц?) МОЦАРЧЫ [мбцарчы] -до сих пор (Мин аны моцарчы белмн идем) МОЦЛЫ [мбцло]—печальный; мелодичный; за- душевный (Эбием моцлы жырлар ярата) МОНСУ [мбцсу]—грустный; грустно (Буген ннгэдер моцсу) МОРЖА [моржа]—труба; печка (Моржадан тетен чыга) МОТОР [мотор]—мотор (Машинаныц моторы кейсезланэ) МОХИТ [мбхит]—среда (Мохитнец кешегэ таэсире зур) МОГАЕН [мегайен]—наверное (Мегаен. ул хат- ны алмагандыр) МОГАМЭЛЭ [мёгамэлэ]—обращение, отношение (Минем аца мегамалам яхшы иде) МОГЕЗ [мёгоз]—рог, рога (Болан мегезеннан дару ясыйлар) МОГРЭ-РГЭ [мёграргэ]—мычать (Безнец сыер ейга мегри-мегри кайта) МОДИР [мёдир]—заведующий (Ферма медирен кицашмага чакыралар) МОЛАЕМ [мёлайым]—обаятельный, симпатич- ный (Бу мелаем ханым табиб икон) МОЛКЭТ [мёлкэт]—имущество, богатство (Аныц мелкате гаять зур) МОМКИН [мёмкин]—можно, возможно, веро- ятно (Керерга мемкин)
МвМ КИН ЛЕК [мёмкиннек]—возможность, ве- роятность (Момкинлек булса, мин сезгэ кереп чыгармын) МОМКИНЛЕК БИР-ЕРГЭ—дать возможность (Кешелэргэ эшларгэ мемкинлек бирергэ кирэк) МОМКИН ТУГЕЛ—невозможно, не может быть (Бу хэл мемкнн тугел) МОНЭСЭБЭТ [мёнэсэбэт]—отношение, связь (Миллэтара мвнэсэбэтлэр бик катлаулы була) МОРЭЖЭГАТЬ [мёрэжагат]—обращение (Без аларга морэжэгать белэн чыктык) МОСЕЛМАН [мёсёлман]—мусульманин (Сез меселманмы?) МвСТЭКЫЙЛЬ [мёстэцыйл’]— самостоятельный (Местэкыйль фикерле булырга омтылырга кирэк) МвСТЭКЫЙЛЬЛЕК [мёстэцыйл’лек]— суверенитет (Татарстан мостэкыйльлек яулап алды) МОФТИ [мофти]—муфтий (Мефти хэзрэт Уфада яши) МОХЭРРИР [мёхэррнр]—редактор (Газета мохэррире чыгыш ясады) МОХТЭРЭМ [мёхтэрэм]—уважаемый (Мехтэрэм Тариф ага, рэхмэт сезгэ!) МОНИМ [мёЬим]—важный, важно (Бу эш бик меЬим) МУЕН [муйын]—шея (Аныц муенында яца шарф) МУЕННАН [муйыннан]—по горло (Эш муен- нан)
МУЕНСА [муйынса]—бусы (Снца бу муенса бик килешэ) МУЗЫКА [музыка]—музыка (Ерактан матур музыка ишетелэ) МУЛ [мул]—обильный (Тормышыбыз мул дип айтеп буламы?) МУЛЛА [мулла]—мулла (Мулла дога укыды) МУЛЛЫК [муллык] -изобилие (Кэр ейда мул- лык. Шулай микэн?) МУНЧА [мунча]—баня; банный (Мунчада се- берке пешергэидэ эссе була) МУНЧА КЕР-ЕРГЭ—помыться в бане (Эбием мунча якты Ьэм без мунча кердек) МУНЧА СЕБЕРКЕСЕ—веник (Мунчага барган- да, мунча себеркесе алырга онытма) МУНЧАЛА [мунчала]—мочалка (Мунчаланы сабынлап бир эле) MYK [мук]—мох (Мук сазлыкта усэ) МЫЕК [мыйык]—усы (Егет мыек н^ибэргэн) МЫЕКЛЫ [мыныклы]—усатый (Мыеклы егет бни башлады) МЫЛТЫК [мылтьщ]—ружье (Мылтык атканда, тетен чыга) н НА [на°]—но (когда погоняют лошадь) НАДАН [на’дан]—неграмотный; невежествен- ный (Надан кеше—бэхетсез кеше) НАЗЛЫ [на злы]—нежный; ласковый; каприз- ный; кокетливый; церемонный (а) Назлы сею
белан сойдем аны; а) Кыз егетка назлы караш ташлады) НАЛОГ [налок]—налог (Бакча очен налог тулисе бар) НАМАЗ [на*маз]—намаз, молитва (Меселманнар биш вакыт намазны калдырмыйлар) НАМУС [на*мус]—честь (Г.Бэширов «Намус» романын язган) НАМУСЛЫ [наамуслы]—честный (Намуслы хезматкэ ни эцитэ!) НАМУССЫЗ [на'муссыс]—бесчестный; нечест ный (Намуссыз кешелэрне куралмыйм) НАР АТ [на’рат]—сосна (Безнец каршыда гына ике нарат уса) НАРАТ Г0МБЭСЕ -боровик; рыжик (Быел ур- манда нарат гембэсе куп булды) НАРАТ Я^ИЛЭГЕ—брусника (Нарат жнлэген Казанга Мари Республикасыннан китереп сата- лар) НАРАТЛЫК [на'ратлык]- сосняк (Наратлыкта ак гембэ бар) НАРКОЗ [наркоз]—наркоз (Операцияне наркоз белен ясадылар) НАЧАР [на*чар]—плохой; плохо; скверный (а) Аныц кузе начар кура; а) Аныц характеры на- чар) НАЧАР СЫЙФАТЛЫ—недоброкачественный (Кайчак базарда начар сыйфатлы ашамлыклар саталар) НЭЗЕР [назер]—обет (Эннсе нэзер эйткан була) НЭКЪ [нац]—как раз; самый; точно (Нэкъ шул вакытга машина утеп кита)
НЭКЫШ [нэкыш]—узор; орнамент; резьба (Татарларда нэкыш сэигате шактый нык ускэн) Т1ЭКЫШ С АЛ-ЫРГ А—рисовать узоры (Абыем нэкыш салырга ярата) НЭНИ [нэни]—маленький (Нэни бала уенчык белэн уйный) НЭРСЭ I [нэрсэ]—что (Нэрсэ ята ан да?) НЭРСЭ II [нэрсэ]—предмет; вещь; особа (а) Бу нэрсэне алып куй эле; э) Бу апа—усал нэрсэ) НЭРСЭДЕР [нэрсэдёр] -что-то (Монда нэрсэдер бар) НЭСЕЛ [нэсел]—род; племя; потомство (Безнец нэсел бик борынгы) НЭСЕЛ АГАЧЫ—родословная (Аларнын, нэсел агачы бнк ерак гасырлардан килэ) НЭТИЖ.Э [нэтиж,э]—следствие; результат; вы- вод (Эшнец нэтиэцэсе уцай булды) НЭТИЭКЭДЭ [нэтюцэдэ]—в результате (Нэтюцэдэ зур зш эшлэнде) H9YPY3 [Hawpya]—науруз; примула (Нэуруз фарсыча яца ел була) H9YPY3 БЭЙРЭМЕ—Новогодний праздник (21 марта) (Хэзер куп ж,ирдэ Нэуруз бэйрэмпэре була) НЭФИС [нэфис]—изящный; прелестный; худо- жественный; тонкий (Кызныц куллары нэфнс) НЭФИС СЭНГАТЬ—изящное искусство (Казанда нэфис сэнгать музее бармы?) НЭФРЭТ [нэфрэт]—ненависть (Фашизмга нэфрэтем зур) НЭШРИЯТ [нэшрнйэт]—издательство (Нэшрнятта бу кнтапны басарга озерлнлэр)
НЕРВ [нерв]—нерв, нервы (Аныц нервылары какшаган) НЕРВЫГА ТИ(Й—>Я)-РГЭ—действовать на нер- вы (Тэкн нервы га тидец инде!) НЕФТЬ [н’ефт’]—нефть (Нефть— республиканыц байлыгы) НЕФТЬУТКЭРГЕЧ [нёфтуткэргеч]— нефтепровод (Татарстан аша нефтьуткэргеч бар) НЕФТЬЧЕ [иёфтче]—нефтяник (Нефтьчелэр белэн очрашуда булдыцмы9) НЕЧКЭ [нёчкэ]—тонкий; изящный; мягкий; высокий (Нечкэ билле бу кызга кулмэге бик килешеп тора) НЕЧКЭ КУЦЕЛЛЕ — чувствительный (Бу кыз бик нечкэ куцелле, упкэлэтэ курма) НИ I [ни]—что; какой (Ни сейлилэр соц анда?] НИ СЭБЭПЛЕ—почему, отчего (Ни сэбэпле сез дэрескэ килмэдегез?) НИ 0ЧЕН—для чего (Мине ни ачен чакырды- гыз?) НИ II [ни]—сколько, столько; ну и что; ни-ни (а) Нн гомер кеттем сине?! э) — Син анда бар- магансыц икэн. — Бармаса ни?) НИГЕЗ [нигез]—основа; фундамент; основание (Быел яца йортка нигез салдык) НИГЕЗДЭ [нигезда]—в основном (Нигездэ. ул гаепле тугел иде) НИГЕЗЛЭ- РГЭ [иигёзлэрга]—обосновыва ть (Нигезлэмичэ, кешене гаеплэп булмый) НИГЭ [нигэ]—зачем; для чего, почему (Нигэ килгэн ул абый?)
НИГЭДЕР [ннгэдер]—зачем-то (Нигэдер сица айтмагэннэр) НИДЕР [нйдер]—что-то (Нидер шап итеп килеп теште) ПИК (ник]—зачем (Ник килмэдец?) НИКАДЭР [нй^адэр]—сколько (Никадэр ха- лык!) НИКАХ [никах]—бракосочетание (Аларныц никахы ж;омга кенне булды) НИКТЕР [нйктёр]—почему-то (Айсылу, никтер, куренми) НИН ДИ [нйнди]—какой; такой; каков (а) Нин- ди кеше ул? э) Нинди жиллэр ташлады?) НИ ИДИ ДЕР [нйндидёр] - какой-то (Ниндидер кеше сине сорады) НИХЭЛ [нйхэл]—как дела (Нихэл, дускай) НИХЭТЛЕ, НИЧАКЛЫ [ни хат лё, нйчаклы]— сколько (Син нйхэтле жыйдыц?) НИЧЭ [нйча]—сколько (Сезда ничэ кеше бар?) НИЧЭЛЕ [нйчэлё]—сколько (Син буген ничэле алдыц?) НИЧЭНЧЕ [нйчэнче]—который (Сез ничэнче катта торасыз?) ПИЧЭШЭР [нйчэшэр]—по сколько (Сезга ничашэр сум акча бирделэр?) НИЧЭУ [нйчэw]—сколько (Сез ничэу барасыз?) НИЧЕК [нйчёк]—как (Бу мэсьэлагэ алар ничек карыйлар?) НИЧЕКТЕР [нйчёктёр]—как-то (Ничектер оя- лып калдым але)
НЙШЛЭМЭК (КИРЭК) [нйшлэмэк (кирэк)]— что поделаешь (Нйшлэмэк кирэк, язмыштыр инде) НИШЛЭП [нйшлэп]—почему, зачем (Нишлэп керми торасыц?) НИШЛЭ-РГЭ [нйшлэргэ]—что делать (Безгэ нишлэргэ соц хэзер?) НИЪАЯТЬ [нйЬаять]—наконец (НиЬаять, поезд кузгалып китте) НОКТА [нокта]— точка (ЭЦемлэ ахырында нок- та куела) НОМЕР [номер]—номер (Икенче номерда безгэ урын бирделэр) НОСХЭ [несхэ]—экземпляр (Теп несхэ ыша- нычлы була) НУР [нур]—луч (Кояш нур чэчэ) НЫГЫ-РГА [ныгырга]—крепнуть (Безнец ду< лык ныгып китте) НЫК [ныц]—крепкий; крепко; прочный; твер дый; нерушимый (Гамир абый сузендэ нык тор Ды) О ОДЕКОЛОН [одеколон]—одеколон (Кырынгач, биткэ одеколон сертэлэр) ОЕК [бйоц]—чулки (Капрон оек тиз ертыла) ОЕКБАШ [бйбцба’ш]—носки (Лягыма оекбаш кидем) ОЕ-РГА I [бйбрга]—кваситься (Катык тиз оеды)
ОЕ-РГА II [бйбрга]—дремать (Бабай диванда оеп утыра) ОЕ1ПМА [бйбшма]—организация, предприятие (Аларныц оешмасы зур узгэрешлэр кичерэ) ОЕШТЫР-ЫРГА [бйбштырырга] организовать; объединять; образовывать; устраивать (Без зур кичэ оештырдык) ОЖ.МАХ [бж.мах]—рай (Оегез шундый рэхэт, ож.мах кебек) ОЗАЙТ-ЫРГА [бзайтырга]—удлинять; увели- чивать (Кулмэкне озайтырга кирэк) ОЗАК [озак]—долго (Син бик озак тордыц) ОЗАККА [озакка]—надолго (Ул озакка кайт- кан) ОЗ АКЛАМЫЙ [бзакламый]—скоро (Озакламый кар да явар) ОЗАТ-ЫРГА [бзатырга]—провожать; сопровож- дать (Ана улын озатырга килган) ОЗАТУЧЫ [бзатучы]—провожающий (Озатучылар кул болгап калдылар) ОЗЫН [озон]—длинный; долгий; протяжный (Озын юл га жыену мэшэкатьле була) ОЗЫН БУЙЛЫ -высокого роста (Этием озын буйлы, э энием уртача буйлы) ОЗЫНЛЫК [бзбннык]—длина (Бауныц озын- лыгы 2 метр чамасы иде) ОКТЯБРЬ [окт’абр’]—октябрь (Октябрь аенда конференция була) ОЛИМПИАДА [олимпиада]—олимпиада (Фэрит физикадан олимпиадада катнашты)
ОЛЫ (бло]—старший; взрослый; пожилой; уважаемый (Олы кешелэрне хермэт итаргэ кирак) ОЛЫ Ж^АНЛЫ—великодушный (Гариф абый олы эканлы кеше) ОЛЫГА(Й—>Е)-РГА (блбгайырга] -повзрослеть, стареть (Сез олыгаеп киткансез) ОЛЫЛАРГА [блбларга]—уважать (Ата-ананы олыларга кирэк) ОН (он]—мука; порошок (Капчыкта ун кило он бар) ОНЫК [бнок]— внук (Аныц оныгы диссертация яклаган) ОНЫТ-ЫРГА (бнбтырга]—забывать; разучиться (Бу сузларне онытырга ярамый) ОПЫТЫЛМ АС [бнбтылмае]—незабываемый (♦Онытылмас еллар» исемле эсэр укыдым) ОПЕРА (опера]—опера («Алтынчэч* операсын Н.Я^иЬанов язган) ОПЕРЕТТА (оперетта]—оперетта (Опереттага бару кэефне кутэреп щибэрде) ОРГАНИЗМ (организм]—организм (Кеше орга- низмы бик катлаулы) ОРДЕН [орден]—орден (Этигэ Кызыл Байрак ордены бирделар) ОР ЛЫК [брло^]—семя; зерно; зачаток (Орлыклар тишелеп чыкты) ОРФОГРАФИК (орфографик]- орфографический (Орфографик хаталар— бишау)
ОРЫШ-ЫРГА (брбшбрга]—ругать; упрекать; порицать (Нигэ Ьаман орышасыц мине?) ОСТА [оста]—мастер; умечец; умелый; искус- ный; умело; искуссно (Ул кэрзин урергэ бик ос- та) ОСТАБИКЭ [остабикэ]—жена муллы (Мулла Коръэн укырга остабикэ белэн килде) ОСТ АЗ [бстаз]—наставник, учитель (Рамай абый—минем остазым) ОСТАЛЫК [бстальщ]—мастерство (Артистнын осталыгына алар хэйран калдылар) ОСТАХАНЭ [бстахэнэ]—мастерская (Б.Урманче остаханэсендэ булганыц бармы?) ОТ-АРГА [бтарга]—выигрывать; выгадывать; запомнить (а) Без мотоцикл оттык; а) Мин коп- цертта бер жыр отып алдым) ОТЛИЧНИК (отличник]—отличник (Курше ма- лае Айрат—отличник) ОТРЯД [отр’ат]—отряд (Безнец отряд ТЦэлил исемен йертэ) ОТГЫР-ЫРГА [бттбрырга]—проигрывать (Анда барып без оттырдык бугай) ОТЫШ [бтош]—выигрыш (Отыш утыз сум иде) ОФИЦЕР (офицер]—офицер (Офицерлар яца мундир кигэннэр) ОФЫК [бфоц]—горизонт (Офыкта кызгылт ко- яш нуры курена) ОХША-РГА [бхшарга]—походить (Ул этисеиэ охшаган) ОХШАШ [охшаш] -похожий; однородный; то- ждественный; созвучный (Моца охшаш хэллэр еш була)
04 [оч]—конец; вершина; край (Авыл очында гармун уйныйлар) ОЧ-АРГА [бчарга]—летать; порхать; улетучи- ваться; выцвести; мчаться (а) Кавада тургайлар оча; э) Ислемайныц исе T4Q оча) ОЧЕРК [очерк]—очерк (Безнец укытучы ту- рында газетта очерк чыккан) ОЧКЫЛЫК (ТОТУ) [бчцблык (тбту)]—икать (Куркудан очкылык тота башлады) ОЧКЫЧ [бчцоч]—самолет (Очкыч тубан теша башлады) ОЧЛА-РГА [бчларга]—наточить; вершить (Карандашны очлап бир эле) ОЧРАК [бчрац]—случай (Бу очракта нишлэргэ?) ОЧРАКЛЫ [бчрацлы]—случайный (Хатагыз очраклы тугел) ОЧРА-РГА [бчрарга] -встречаться (Мица бер кеше очрады) ОЧРАШ-ЫРГА [бчрашырга]—встречаться (Без соц очраштык) ОЧСЫЗ [бчсос]—дешевый (Базарда ерек буген очсыз иде) ОЧУ [бчу]—полет; летный (Космоска очуны Юрий Гагарин башлады) ОЧУЧЫ [бчучы]—летчик, пилот (Очучылар кыю булырга тиеш) ОША-РГА [бшарга]—понравиться (Мица спек такль бик ошады) ОЯ [бйа]—гнездо; конура; выводок; семья (Оясында ни курса, очканда шуны эшлэр)
ОЯЛА-РГА [бйаларга]—гнездиться; засесть (Тараза астына чыпчык оялаган) ОЯЛЧАН [бйалчан]—стеснительный (Кыз оял- чан гына елмайды) ОЯЛ-ЫРГА [бйалырга]—стыдиться, стесняться (Кыз, оялып, башын иде) ОЯТ [бйат]—стыд; стыдно (Мица оят) ОЯТКА К А Л-ЫРГ А—опозориться (Мин ул эш- не эшли алмадым: аныц алдында оятка кал- дым) ОЯТСЫЗ [бйатсыз]—бесстыжий (Шул хэтле оятсыз булырга ярамый инде) 0 OEM (ейом]—куча; штабель; стопка (Бер осм китаплар ята) ОЕР [бйер]—косяк; свора; стая; толпа (Бер еер эт килеп чыкты) ОЕРМЭ [ёйёрмэ]—вихрь; смерч (Бу авыл естеннэн еермэ утте) ОЗЕК [ёзек]—обрывок; отрывок; цитата (Яца асардан бер озек) ОЗЕЛ-ЕРГЭ [ёзёлёргэ]—рваться; оторваться; кончаться; умереть (Жеп езелде, ялга эле) ОЗЛЕ(К->Г)-ЕРГЭ [ёзлёгёрга]—получать ос- ложнение (Озлега курмо, акыллым!) ОЗ-ЭРГЭ (ёзэрга] рвать; прервать; сорвать; размыкать (Чэчэкне езгеч, суга куярга кирэк) ОЙ [ей]—дом, изба; домашний (а) Без быел яца ой салдык; э) Энилар яца ой жиЬазлары алды- лар)
ОЙ АСТЫ [ей асты]—подвал (Ой астын су бас- кан) ОЙ ТУБЭСЕ—крыша (Ойнец тубэсе искергэн) ОЙ ТУЕ—новоселье (Куршелэрдэ ей туе булды) ОЙ АЛДЫ [ейалды]—сени; сенной (Ойал дында йокларга рахат) ОЙЛЭ [ёйлэ]—полдень (Ойлэдан соц яцгыр башланды) ОЙЛЭНГЭН [ёйлэцгэн]—женатый (Сез ейлэнгэнме?) ОЙЛЭНДЕР-ЕРГЭ [ёйлэндёрёрга] -женить (Энилэре аны ейлэндерерга телилэр) ОЙЛЭН-ЕРГЭ [ёйлэнёргэ]—жениться (Ул ейлангэн инде) ОЙЛЭНЕШ-ЕРГЭ [ёйланёшёргэ]—пожениться (Без 1958 елныц декабренда ейланештек) ОЙРЭ [ёирэ]—похлебка (Тары ейрасе кайнар була) ОЙРЭНЧЕК [ейрэнчек]—подручный; ученик (Ул ейрэнчек булып эшлэгэн) ОЙРЭТ-ЕРГЭ [ёйрэтёргэ]—учить; обучать; при- учать; приручать; укрощать (Мин аны укырга ейрэттем) ОЛГЕ [елге]—выкройка; модель (Бу кулмэкне елге буенча тектем) ОЛГЕР [ёлгор]—быстрый; проворный (Кыз бик елгер булып чыкты) ОЛГЕРГЭН [елгёргэн]—спелый; зрелый (Ул— елгергэн белгеч) ОЛГЕРГЭНЛЕК АТТЕСТАТЫ—аттестат зрело- сти (Минем елгергэнлек аттестатында гел биш- ле би л гел эре генэ бар)
ОЛГЕР-ЕРГЭ [ёлгёрёргэ]—успевать; созревать; поспеть (а) Без поездга олгердек; э) Бакчада алма елгерде) ОЛГЕРЕШ [олгёреш]—успеваемость; спелость (Класста елгереш 100 процент) ОЛЕШ [ёлеш]—часть: доля; участь; раз; порция (а) Уз елешемне сезгэ бирэм; э) Мица ике елеш бирегез) ОЛЕШЧЭ [ёлешчэ]—частично (Сез елешчэ хак- лы) 0ЛКЭ [ёлкэ]—область; областной (Бу елкэдэ татарлар да яши) 0ЛКЭН [ёлкэн]—старший; взрослый (©лкэн абыем—инженер) ОЛКЭНЭ(Й—>Е)-РГЭ [ёлкэнэйёргэ]—взрослеть; стать пожилым (Сез елкэнэеп киткэнсез) ОЛЭШ-ЕРГЭ [ёлэшёргэ]—раздавать; делить (Безгэ кучтэнэч елэштелэр) ОМЭ [ёмэ]—помощь; субботник; воскресник (Иртэгэ—печэн омэсе) ОМЕТ (ёмет)—надежда; мечта (Бетен еметем сезда) ОМЕТЛЭН-ЕРГЭ [ёмётлэнергэ]— надеяться; рассчитывать (Син кайтырсыц дип еметлэндем) ОН [он]—нора (Телке ене курдем) ОНДЭ-РГЭ [ёндэргэ]—уговаривать; призывать (Безне тизрэк кучэргэ ендэделэр) ОРЭК [ёрэк]—призрак; привидение (Ул—ерэк кебек я бык) ОРЭЦГЕ [ёрэцге]—клен; кленовый (Орэцге яф- раклары саргайган)
ОРЕ [ере]—навар; жир на бульоне (Ашньщ ересе куп) ОРЕК [ёрек]—урюк; абрикос; абрикосовый (Чэи ерек белэн тэмле була) ОР-ЕРГЭ [ёрёргэ]--лаять; дуть (Урамда этлэр ерэ баш лады) ОС, ОСТЕ [ее, ёсто]—поверхность; верх; одеж- да: тело (Аныц естендэ—яца пальто) ОС-БАШ [ёс/ба-ш]—одежда (Егетнец ес-башы эйбэт) ОСКЭ [ёскэ]—наверх (Барысы да ескэ кутэрелделэр) ОСКЕ [ёске]—верхний (Алар еске катта тора) ОС КИЕМЕ—одежда (Хэзер кибетлэрдэ ес кие- ме куп) ОСТЭ [ёстэ]—наверху; сверху (Таулардан да естэ болытлар йезэ) ОСТЭВЕНЭ [ecTaweHa]—вдобавок (Остэвенэ ул белми) ОСТЭГЕ [ёстэге]—верхний (Остэге кешелэр лифт белэн йери) ОСТЭЛ [ёстэл]—стол; настольный (Остэл зур) ОСТЭН [ёстэн]—сверху; поверхностно (Син бу эшкэ естэн генэ карагансыц) ОСТЭ-РГЭ [естэргэ]—добавлять; прибавлять (Чэйнеккэ су естэ эле) ОСТЕНДЭ [ёстёндэ]—иад (Кул естендэ томан) ОСТЕННЭН [ёстеннэи]—над; с (Ат естеннэн теш!) ОТЕР [ётер]—запятая (Эндэш суздэн соц стер куела) ОЧ [еч]—три; тройка; трое (Оч кеше курен де)
04 АЙЛЫК—трехмесячный (Сецлемнец еч ай- лык баласы бар) * 04 КАТЛЫ—трехзтажный (Без еч катлы иортта яшибез) 04 ЯШЬЛЕК трех летний (Оч яшьлек бу ма- лайныц исеме—Айдар) ОЧЭУ, О4ЭУЛЭП [onaw, ечэшлэп]—втроем (Кайтканда ©чау булдык) 04ЕН [ечен]—чтобы, ради; из-за (Синец ечен мин кул куидым) О4ЕН4ЕДЭН [ёчёнчёдэн]—в-третьих (Оченчедэн. сезне туры китерэ алмадык) О4ЕНЧЕКОН (ёчёнчёкен]—позавчера (Оченчекен безгэ куиаклар килде) О4ЕСЕ [ечёсе]—третий день после смерти (Бабанныц ечесенэ кеше куп килгэн иде) 04ЛЕ (ёчле] -тройка (0чле алу куцелле тугел инде) О4ЛЕК [ёчлек]—трешка (Очлек бирсац житэр) О4ПО4МАК [ёчпбчмац] -треугольник (Очпочмак—татар халык ашы) ОШЕ-РГЭ (ёшёрга]—замерзать; зябнуть (Кутларым ешеде) ОШЕТ-ЕРГЭ [ёшётёргэ]—обмораживать (Кулыцны ешетмогэнсецдер бит?) ОШКЕР-ЕРГЭ [ёшкёрергэ]—заговаривать (Элек ешкереп даваларга тырышканнар) ОЯНЭК [ёйэнэк]—приступ; эпилепсия (Эбинец еянаге башланган) ОЯНКЕ (ёйэцке]—ветла; ива (Оянкелэр инде картайган)
О(Й->Я)-РГЭ [ейэргэ]—складывать; валить; ста- вить, окучивать (Барэцге тобен ояргэ чыгабыз) п ПАКЕТ [пакет]—пакет (Сезгэ бер пакет бир- делэр) ПАКЬ [пак]—чистый; свежий (Дустым пакь кунелле) ПАЛАС [палас]—палас (Палас зур иде) ПАЛАТА [палата]—палата (Палатага табиб керде) ПАЛАТКА [палатка]—палатка (Кул буенда па- латка кордылар) ПАЛЬТО [пальто]—пальто (Пальто кияргэ иртэрэк эле) ПАПКА [папка]—папка (Папкага кирэкле кэгазьлэрне салдым) ПАР I [па’р]—пар (Кул естеннэн пар кутэрелэ) ПАР II [пар]—пар (Кырда пар кутэрэлэр) ПАР III [па°р]—пара; парный (Сез бик тэ пар килгэнсез!) ПАРАГРАФ [параграф]—параграф (Икенче па- раграфны укы эле!) ПАРАД [парад]—парад (Бабам щицу парадында катнашкан) ПАРК [парк]—парк (Парк бик яшь эле) ПАРЛАП [па'рлап]—попарно (Туйга без парлап кил дек) ПАРНИК [парник]—парник (Кыярны парникта устердегезме?)
ПАРТА (парта]—парта (Парта артында ут^дрган малая—минеке) ПАРФЮМЕРИЯ (парф’умерийэ]—парфюмерия (Парфюмерия товарлары хэзер кыйбат) ПАСПОРТ (паспорт]—паспорт (Паспорт ундурт яшьтэн бирелэ) ПАССАЖИР (пассажир]—пассажир (Пассажирлар вагоннан чыктылар) ПАТРУЛЬ [патруль]—патруль (Урамда патруль йори) ПАТША [па’тша]—царь (1917 елда патша бэреп тошерелде) ПАЧКА [пачка]—пачка (Бер пачка кэгазь са- тып ал эле мица) ПАШТЕТ (паштет]—паштет (Эби катлы паштет пешергэн) ПЭЙГАМБЭР [пэйрэмбэр]—пророк (Пэйгамбэр темасы эдэбиятта еш очрый) ПЭКЕ [пэке]—перочинный ножик; бритва (Гомбэне пэке белэн кисел ж.ыялар) ПЭНЭКЕШЭМБЕ [пэнжёшэмбе]—четверг (Пэнж.ешэмбе кенне без кунак чакырдык) ПЭРЭМЭЧ [пэрэмэч]—пере мяч (Иртэ белэн эби пэрэмэч пешерде) ПЭРДЭ [пэрдэ]—заиавес; сетка; пленка (Пэрдэ теша) ПЭРИ АРБ АСЫ—перекати-поле (Далада пэри арба лары тэгэрэп Йери) ПЕДАГОГИК (педагогии]—педагогический (Педагогик белсмнорне камиллэш герик!) ПЕЛЭШ [пёлэш]—плешивый; плешь (ТаЬир абыйныц башы пелэш)
ПЕНСИЯ [пенсия]—пенсия (Эни пенсиягэ чык- ты) ПЕРЧАТКА [перчатка]—перчатка (Куи перчат- ка жылырак) ПЕСИ [пёси]—кошка (Безнец песи бик шаян) ПЕСИ БАЛАСЫ—котенок (Безнец ейдэ 3 песи баласы бар. Кемгэ кирэк?) ПЕСИ УЛЭНЕ—валерьяна (Песи улэненнэн ва- лерьянка ясы й лар) ПЕСНЭК [пёснэк]—синица (Песнэклэр килде инде) ПЕС-ПЕС [пес-пес]—кис-кис (Пес-пес! Кил, ашарга бирэм) ПЕЧЭН [пёчэн]—сено; сенокос (Быел печэн Житэрлек) ПЕЧЭН ОСТЕ—сенокос (Авылда хэзер печэн есте) ПЕЧЭНЛЕК [пёчэннек]—сеновал; покосный (Печэнлектэ рэхэтлэнеп йоклыйсыц) ПЕЧЭНЧЕ [пёчэнче]—косарь (Болынга печэнчелэр печэн чабарга килделэр) ПЕЧЕНЬЕ [печенье]—печенье (Узец пешергэн печенье тэмле була) ПЕШ-ЭРГЭ [пёшэргэ]—вариться; печься; обжи- гаться; зреть (а) Казанда аш пешэ; э) Кулым пеште; б) Урманда жил эк л эр пешкэн) ПЕШЕР-ЕРГЭ [пёшёрёргэ]—варить; печь; ош- парить; обжигать (Кичэ ашны мин пешердем) ПЕШЕКЧЕ [пёшёкче]—повар (Пешекче — уз эшенец остасы) ПЕШКЭН [пешкэн]—вареный; печеный: заго- релый; спелый (а) Мичтэ пешкэн бэрэцге тэмле 192
була; э) Кояшта кулым пеште; б) Урманда эцилэклар пешкэн инде) ПИАНИНО [пианино]—пианино (Кызым пиа- нинода уйнарга онрэнде) ПИЛМЭН [пилмэн]—пельмени (Кунакларга пилмен ошады) ПИТР АУ [nHTpaw]—Петров день (29 июня) (Питрауда улэн зцыялар) ПИЧЭТ [пичэт]—печать (Пичэтне сугып куй) ПЛ АНЛАШТЫР-ЫРГА [планнаштырырга]— планировать (Без бу эшне куптэн планлаштыр- дык) ПЛАСТИНКА [пластинка]—пластинка (Бездэ пластинкалар куп) ПЛАЩ [плащ] -плащ (Аныц плащы су уткарми) ПЛЕНУМ [пленум]—пленум (Пленум карары утэлде) ПЛИТЭ [плита]—плита (Плита эйбат булды: кухняда 30 ел тора инде) ПЛЮС [плюс]—плюс (Ике плюс еч—биш була) ПОВЕСТКА [повестка]—повестка (Улыма пове- стка килде) ПОВЕСТЬ (повесть]—повесг ь (Бу повес!ьны куплер яратты) ПОГОН [погон]—погон (Аныц погоннары ер- яца) ПОДНОС [поднос]—поднос (Подноста чай ки- терделэр) ПОДРЯД [подр’ат]—подряд (Коллектив подряд кин таралды)
ПОЕЗД [поезд]—поезд (Поезд Мэскэугэ ундурт сагать бара) ПОКРАУ [noKpaw]—Покров день (1 октябрь керашен татарларында Покрау дип атала) ПОЛИТИК [политик] -политический (Бу-~ политик мэсьалэ) ПОЛКТАШ [полкташ] однополчанин (Бабаемныц полкташлары бик аз калган) ПОМИДОР [помидор] помидор (Банкада тоз лаган помидор бар) ПОП [поп]—поп (Поп дога кылып бетерде) ПОРОШОК [порошок]—порошок (Кер юарга порошок кирэк) ПОРТ [порт]—порт (Казан—биш дицгез порты) ПОРТФЕЛЬ [портфель]—портфель (Портфельда Ьэрвакыт мин бутерброд йортэм) ПОСЕЛОК [пос’олок]—поселок (Поселокта быел клуб ачылды) ПОСТ [пост]—пост (Милиционер постта тора) ПОТ [пот]—пуд (Ике пот барэцге безгэ кышка зцита) ПОХОД [пахот]—поход (Студентлар походка чыктылар) ПОЧМАК [пбчмац]—угол; уголок; угловой (Теге почмакта ©стал тора иде) ПОЧТА [почта]—почта (Почта ачылды) ПОШИ [пбши]—лось (Пошилар урманнан чык тылар) ПОШИ БАЛАСЫ -лосенок (Пошиныц бер гене баласы була) ПОШИ ИТЕ—лосина (Синец поши ите ашага- ныц бармы?)
ПОХТЭ [пехтэ]—аккуратный; аккуратно (Элфия hap зшне пехтэ эшли) ПРАКТИКА (практика]—практика (Студентлар мэктапка практикага киттелор) ПРЭННЕК [прэннек]—пряник (Чэйне прэннек белэн эчэргэ яратасыцмы?) ПРЕЗИДЕНТ (президент]—президент (Татарстанда беренче президент сайланды) ПРЕЗЕНТАЦИЯ [презентация]—презентация (Газетный презентациясе булдымы эле?) ПРЕМИЯ (премия]- премия (Яхшы эшлагэн ечен аца премия бирделар) ПРЕМЬЕРА [премйера]—премьера (Иртагэ те- атрда премьера буламы?) ПРЕС (прес]—брысь (Прес! Теш естэлдэн) ПРИКАЗ [приказ] -приказ (Демобилизация ту- рында Оборона министрыйыц приказы булды) ПРИСТАНЬ [пристан*]—пристань (Теплоход пристаньте якынлашты) ПРОБЛЕМА [проблема]—проблема (Табигатьяе саклау—катлаулы проблема) ПРОГНОЗ (прогноз]—прогноз (Прогноз аклан- ды) ПРОДУКЦИЯ [продукция]—продукция (Завод продукциясе чит илларга да кита) ПРОЖЕКТОР [прожектор]—прожектор (Багана башына прожектор куйганнар) ПРОЗАИК [прозаик]—прозаик (А.Гынлэжев^- атаклы прозаик) ПРОПАГАНДА [пропаганда]- пропаганда (Пропаганда эшендэ матбугатныц роле зур)
ПРОРАБ [прарап]—прораб (Тезелештэ прорабка куп нарса бэйле) ПРОФЕССОР [прафессор]—профессор (Профессорами шэкертлэре куп и де) ПРОЦЕДУРА [процедура]—процедура (Хастаханэдэ процедуралар сигездэ (башлана) ПРОЦЕСС [процесс]—процесс (Эдэби процесс куп нэрсэгэ бэйле) ПСИХИАТР [психиатр]—психиатр (Разия пси- хиатр булырга измена) ПУДРА САВЫТЫ -пудреница (Мица дус кы- зым пудра савыты булэк нтте) ПУДРА СОРТ-ЕРГЭ—напудрить, попудрить (Бу ханым битена пудра сертмаган, узе матур) ПУЛЯ [пуля]—пуля (Пистолетта ике пуля кал- ган) ПУТА [пута]—пояс; кушак (Кызныц нечкэ би- лендэ—матур пута) ПЫЛАУ [niuiaw]-плов (Энием пылауга жимеш салган) ПЫРДЫМСЫЗ [пырдымсыз]—беспардонный; бестолковый (Пырдымсыз кыланды) ПЫЧАК [пычац]—нож; ножевой (Пычакны уткенлэргэ кирэк) ПЫЧКЫ [пычцы]—пила (Утынны пычкы белэн кисэлэр) ПЫЧКЫ ЧУБЕ (ВАТЫ, ЯРМАСЫ)—опилки (Буранэ кискэндэ, пычкы чубе кала) ПЫЧРАК [пычрац]—грязный; грязно; нечис- тый; пакостный (а) Урамда пычрак: а) Мансур малайларга пычрак суз эиткан)
ПЫЧРАН-ЫРГА [пычранырга]—пачкаться; за- грязняться («Пычранып беттем узем, деньяиы пакьли алмадыгл^.--Г.Тукай) ПЫЧРАТ-ЫРГА [пычратырга]—пачкать; осквернять (Нигэ и дан не пычраттыгыз?) ПЫШЫЛДА-РГА [пышылдарга]—шептать (Разия аныц колагына пышылдады) ПЫЯЛА I [пыйала] - стекло; стеклянный; стек- лышко (Тэрэзэ пыяласы бик чиста) ПЫЯЛА КУЮЧЫ—стекольщик (Безнец тэрэзэ ватылды, пыяла куючы яца пыяла куйды) ПЫЯЛА II [пыйала]—пиала (Пыялага салып каты к бирделэр) р РАДИО [радио]—радио (Радиодан концерт бир- делар) РАЙОН [район]—район (Сугышта Ьэлак бул- ганнарга район узэгендэ Ьэйкэл ачылды) РАМ [ра*м]—рама (Тэрэзэ рамнарын буя- дыцмы?) РАМАЗАН [ра мазан]—рамазан (Рамазан ае меселманнарда изге исэплэнэ) РАСЛА-РГА [ра'сларга]—подтверждать; утвер- ждать (Карарны раслыйбызмы?) РАШТУА [ра штуа]—рождество (Раштуа сал- кыннары килеп житте) РЭВЕШ I [paweiu]— вид, образ, облик (Аларныц яшэу рэвеше бик узенчэлекле) РЭВЕШ II [рэмгеш]—наречие (Рэвеш терлэнми)
РЭИС [рэис]—председатель (Жыелышныц рэисен сайларга кирэк) РЭНЭЦЕ-РГЭ [рэнж.ёргэ]—сильно обидеться (Мин аца рзнжим) РЭССАМ [рэссам]—художник (Рэссам картина- сын тамамлады) РЭСЕМ [рэсем]—рисунок, картина, портрет; фотоснимок; рисование (а) Китапта рэсемнар шактый куп; э) Расем даресе бик куце.ц^ утте) РЭСМИ [расми]—официальный (Начальник узен бик расми тотты) РЭТ I [рэт]—ряд; строй; порядок (Безнец урын еченче рэтта) РЭТ II [рэт]—раз (Чегендерне ике рэт утадык) РЭТГЭН [рэттэн]—подряд (Укытучы рэттэн со- рап чыкты) РЭХЭТ [рэхэт]—наслаждение, блаженство; без- мятежность (бйдэ рахат!) РЭХИМ ИТЕГЕЗ—Добро пожаловать РЭХМЭТ [рэхмэт]—спасибо (Булышуыгыз очен зур рэхмэт!) РЭШЭ [рэшэ]—марево; мираж (Э.Еникинец «Рэшэ* исемле повеете бар) РЭШЭТКЭ [рэшэткэ]—решетка; ограда (Бакчага рэшэткэ тотарга кирэк) РЕАЛИСТИК [реалистик]—реалистический (Бу эсэрлэрендэ Ф.Эмирхан татар тормышын реа- листик сурэтлагэн) РЕГИСТРАТУРА [регистратура] -регистратура (Регистратурадан карточкагызны алыгыз)
РЕДАКЦИЯЛЭУ [редакцийэлэу]— редактировать (Бу мэкалэне редакциялэргэ ту- ры килер) РЕДИСКА [редиска]—редис(ка) (Базарда инде редиска саталар) РЕЖИССЕР [режиссер]—режиссер (Режиссер драма эсэренэ яца яцгыраш биргэн) РЕЙД [рейд]—рейд (Халык контроле комиссия- се рейд я сады) РЕКТОЙ [ректор]—ректор (Ректор Актлар за- лында чыгыш ясады) РЕПЕРТУАР [репертуар]—репертуар (Театрныц репертуары бай) РЕПЕТИТОР [репетитор]—репетитор (Вузга азерлану ечен, алар репетитор яллаганнар) РЕПЕТИЦИЯ [репетиций^]—репетиция (Репетиция ике сагать барды) РЕСТОРАН [ресторан]—ресторан (Яца ресто- ран ныц исеме—«Болгар») РЕЧЬ, НОТЫК—речь (Думада Президент речь сойладе) РЕЦЕНЗИЯ [рецензий©]—рецензия (Рецензия матбугатта басылды) РИВАЯТЬ [ривайэт]—легенда (Казан турында терле риваятьлэр бар) РИЗА [риза]—согласен (Сез ризамы?) РИЗА БУЛ-ЫРГА—соглашаться (Мин аларга килергэ риза булдым) РИЗАЛЫК [ризалыц]—согласие (Без ризалык бирдек) РИЗЫК [ризыц]-- пища (Яз коне витампнлы ризыклар аз була) •
РИШВЭТ [ришмгэт]—взятка (Ришвэт ал у— жинаять) РОЗА [роза]—роза (Безнец бакчада роза уса) РОМАН [роман]—роман (М.МэЬдиевнец ♦Фронтовиклар» романын укыдыгызмы?) РОМАШКА [рамашка]—ромашка (Болында ро- ма шкал ар эцыйдык) РОХ СОТ [рёхсэт]—разрешение (Рехсэт бирмэссезме икэн?) РОХСЭТ БИР-ЕРГЭ—дать разрешение (Мин студентларга 15 минут алдан китэргэ рехсэт бирдем) РОХСЭТ ИТ-ЭРГЭ—разрешить (Китэргэ рехсэт итэсезме?) РОХСЭТ КЭГАЗЕ [рёхсэт кэгэзе]—пропуск (Тулай торакка рахсэт кэгазе белэн кертэлэр) РОХСЭТСЕЗ [рёхсэтсез]—без разрешения (Булмэгэ рахсэтсез керергэ ярамый) РУЛЬ [руль]—руль (Рульдэ Харис утыра) РУС [рус]—русский (Рус теле славян теллэренэ керэ) РУСЧА [ручча]—по-русски (Сез русча сей лэшэсезме?) РУХ [рух]—дух, настроение; душа (Бу авыр сузлэрдэн рухым теште) РУХАНИ [рухани]—духовное лицо; духовный (Руханилар жомга намазына жыелдылар) РУХИ [рухи]—духовный (Кешенец рухи деиьясы аныц тэрбиясенэ бэйле була)
с САБАК I [са бац]—ветвь; стебель (Помидор са- багын бэйлэп куялар) САБАК П [са'бац]—урок; учеба (Сабагыцны укыдыцмы, балам?) САБАКТАШ [са°бацташ]—одноклассник (Сабакташым белэн истэлек ечен рэсемга тештек але) САБАН [сабан]—плуг; пахота (Тракторга сабан тагылган) САБАН СвР-ЕРГЭ—пахать плугом (Элек ке- шелэр жирне ат Ьэм сабан белэн соргэниэр) САБАН ТУЕ Сабантуй (Сабан туе язгы кыр эшлэре беткэч була) САБЫЙ [сабый]—дитя, младенец; младенче- ский (Сабый уенчыкка шатланды) САБЫН [са'бын]—мыло (Элек «ГелждЬан» са- быны бик затлы саналган) САБЫР [сабыр] терпеливый (Сабыр кешелэр хэрмэткэ лаеклы) САБЫР ИТ-ЭРГЭ—терпеть; подождать (Улым, бераз сабыр ит, хэзер эниец кайта) САБЫРЛЫК [са°бырлыц]—терпение (Ходай са- бырлыклар бирсен сица!) СА(У-»В)-АРГА [ca-wapra]—доить (ЭЦицги сыер саварга чыкты) САВУЧЫ, САВЫМЧЫ [са°угучы, са^уымчы]— дояр; доярка (Сыер савучыларга булэк бир- делэр) САВЫМ [ca*wbiM]—надой (Савым Ьаман арта) САВЫТ [с«П¥ыт]—посуда (Бу савытка сал!)
САВЫТ-САБА [сачуыт/саба]—посуда (Савыт- саба кибете ачык) САГЫЗ [са°рыз]—сера; смола; жвачка (Сагыз чэйнэгэн кешене Нич яратмыйм) САГЫНУ [сагыну]—тоска (Г.Кутуйныц «Сагыну» нэсерен укыдыцмы?) САГЫН-ЫРГА [сатынырра]—тосковать; гру- стить (Анасы улын бик сагынды) САГЬПП [сатыш]—тоска, грусть (Син мине са- ры сагышларга салдыц) САЕН [сайын]—каждый раз; в каждый (Алар ей саен кергэннэр) САЕСКАН [са°йысцан]—сорока (Безнец тирэгэ саескан оялаган) САЗ I [са°з]—болото: болотный (Саз чачэге нин ди була ул?) САЗ II [са°з]—саз [восточный музыкальный ин с тру мент] («Син сазыцны уйнадыц» дигэн ж.ырныц сузлэрен Н.Исэнбат язган) САЗ ЭЦИЛЭГЕ—морошка (Саз жллэген суга са- лып саклыйлар) САЗАН [са'зан]—сазан (Сазан балыгы бик май- лы була) САЗЛЫК [са°злыц]—болото (Мук жилэген саз- лыктан жыялар) САЙ [са-й]—неглубокий; мелкий; мелко; мель; мелководный; поверхностный (а) Яр буенда сай була; э) Аныц белеме бик сай) САЙЛАП А Л-ЫРГА—отобрать (Олимпиадага иц яхшы укучылариы сайлап алдылар) САЙЛА-РГА [са'йларга]—выбирать; избирать (Буген депутатлар сайлыйбыз)
С1Й ЛАУ [ca-iuiaw] -выборы, избрание; отбор (Иртэгэ- сайлаулар) САЙЛАУ АЛДЫ—предвыборный (Сайлау уча- стокларында сайлау алды ж;ыелышлары утте) САЙЛАУЧЫ [са йла«чы]—избиратель (Сайлаучылар депутатлыкка кандидат белэн очраштылар) САЙРА-РГА [сайрарга]—петь (Сандугач сай- ры й) САК I [сак]—осторожный; чуткий; туговатый (Ул йокыга бик сак) САК II [са к]—охрана (Солдат сакта тора) САК БУЛ-ЫРГА—остерегаться (Урамны аркы- лы чыкканда, сак булыгыз) С АКАЛ [са'цал]—борода (Карим сакал устергэн) САКАУ [ca'Kaw]—косноязычный, шепелявый (С.акаулыкны дэвалыйлар) САКЛАП КАЛ-ЫРГА—уберечь (Без аны зур бэладэн саклап калдык) САКЛА-РГА [саакларга] хранить; охранять, кара; пить; оборонять; беречь (Акчаны саклап тотарга кирэк) САКЛАУ [ca°Knaw]—охрана (Ватанны саклау- Ьэркемнен изге бурычы) САКЛЫК [свдлыц]—осторожно; сберегатель- ный (Саклык кассасыннан акча алдьщмы9) САКСЫЗ [са'ксыз]—неосторожный: неосторож- но (Алай саксыз кыланма!) САКЧЫ [са'цчы]—охранник, сторож (Сакчы уяу) САЛ [са л]—плот (Иделдэн сал агып килэ)
САЛАВАТ КУПЕРЕ [са-лачгат купере]—радуга (Яцгырдан с он, салават купере чыкты) САЛАМ [са-лам]—солома; соломенный (Кырда салам эскертлэре куп) САЛАТ I [салат]—салат (Энисе тэмле салат яса- ган) САЛАТ II [салат]—салат (Салат яфрагы бик файдалы) САЛКЫН [с^лцыи]—холод; холодный; холод- но; прохладно; морозный: суровый (а) Урамда салкын; э) Салкын жил исте; б) Ул салкын гы- на исэнлэште) САЛКЫН КОРАЛ—холодное оружие (ЭЦинаятьчедэ салкын корал тапканнар) САЛКЫН ТИ(Й—>Я)-РГЭ—простудиться (Энигэ бик кечле салкын тигэн) САЛКЫНЧА [са°лцынча]—прохладный; про- хладно (Буген урамда салкынчарак) САЛМА [са-лма]—клецки (Буген салма пешер- Дек) САЛЫМ [са*лым]—налог; налоговый (Кереме илле мец сумнан арткан кеше салым тули) САЛЫМ САЛ-ЫРГА—облагать налогом (Ботен керемгэ салым салына) САЛ-ЫРГА I [са-лырга]—класть; засыпать; на- ливать; вложить; бросать; (а) Ашка тоз салдым; о) Суны кубрэк сал; б) Кассага акча салдым) САЛ-ЫРГА II [с а°лырга]—снимать (а) Син бо- тинкацны сал: э) Ул костюмын салды) САМАВЫР [сa’Mawbip]—самовар (Самавыр кай- нап чыкты)
САН I [са°н]—число; количество; имя числи- тельное; номер; цифра (а) Аларньщ саны 240; а) «Казан утлары» журналыныц оченче саны килде) САН II [са°н] уважение; внимание (Безгэ сан ЮК анда!) САН III [са н]—часть тела (туши) (Сыерныц арт саны безгэ ике айга жлтэ) САН АЛУ—перепись (Халык саныи алу даими рзвештэ уткэрелэ) САНА, СЭНЭ [са-на, сэнэ]—частица, выражаю- щая просьбу (Кереп чыксана безгэ!) САНА-РГА [са-нарга]—считать (Китапларны санап чыктым) САНДУГАЧ [сандугач]—соловей (Язын бакчада сандугач сайрый) САНДЫК [са°ндыц]—сундук (Эбииец сандыгын актарырга яратам) САЦГЫРАУ [са HFbipaw]—глухой (Безнец авылда бер сацгырау бабай бар) САЦГЫРАУ ТАРТЫК -глухой согласный («Такта» сузендэ 3 сацгырау тартык бар) СДЦГЫРАУ ГвМБЭ -гриб-дождевик (Болында ак Ьэм зур сацгырау гемболэр курдек) САП [са п]—черенок; топорище (Керэк сабы сынган) САПЛА-РГА [са п л арга]—вдевать нитку; наса- живать черенок (Инэ саплап бир эле) САП-САЛКЫН [сап/салцын]—студеный; очень холодный (Чишмэ суы сап-салкын) САП-САРЫ [сап/са'ры]—очень желтый (Яфраклар сап-сары)
САРАЙ [са'рай]—дворец; дворцовый; двор; са- рай; хлев (Мэдэният сарае бик матур) САРАН [са'ран]—жадный (Саран булма!) САРГА(Й^Е)-РГА [саргайырга] желтеть (Яфраклар саргайды инде) САРГЫЛТ [саргылт]—желтоватый (Урамда кез коне саргылт яфраклар оча) САРЫ [са°ры]—желтый; желтизна; желток; желтуха (Сары чэчак сагыш билгесе ул) САРЫ МАЙ—топленое масло (Эбием чэкчакне сары май да пешерэ) САРЫ МЭТРУШКЭ—зверобой (Сары мэтрушн - болында усэ) САРЫ ЧЫПЧЫК—чиж (Сары чыпчык безнец тарэза капкачына килеп кунды) С АРЫК [са^рыц]—овца (Сарыклар уж,ымга кергэннэр) САРЫК АБЗАРЫ овчарня (Сарык абзарында 7 сарык бар) САРЫК БЭРЭНЕ—ягненок (Сарык бэрэннэре ейдэ уйнап йерилэр) САРЫК ИТЕ—баранина (Без сарык ите белэн очпочмак пешердек) САРЫК ТИРЕСЕ овчина (Дублен! 1ны сарык тиресеннэн тегэлэр) САРЫК ТЭКЭСЕ—баран (Сарык экэсенец зур мегезе бар) САРЫМСАК [са рымсац] чеснок; чесночный (Гамба тозлаганда, сарымсак салалар) САСЫ [са“сы]—вонючий; вонь (Иттэн сасы ис кило)
САСЫ-РГА [са сырга]—тухнуть: вонять (Ит са- сыган: суыткыч эшламэгэн) САТ-АРГА [са'тарга]—продавать; предавать (Авылдан бэрэцге сатарга туганыбыз килде) САТАШ-ЫРГА [саташырга] -бредить (Бала йоклаганда саташа) САТЛЫК [са тлыц] -продажный; предатель (Сатлык ждннарны гафу итеп булмый) САТУЧЫ [сатучы]—продавец (Сатучы акча со рады) САТЫП АЛУЧЫ -покупатель (Кибеттэ сатып алучылар куп тугел) САТЫП АЛ-ЫРГА -покупать; закупать; под- купать (Кыйбат китаплар сатып алырга акчам юк) С АУ [ca°w] -здоровый (Сау кеше—ин бэхетле кеше) САУБУЛЛАШУ [са и^бул л аш у]—прощание (Саубуллашу бик авыр булды) САУБУЛЛАШ-ЫРГА [са^буллашырга]— прощаться (Саубуллашырга куп кеше килде) САУЛЫК [сарлык]—здоровье (Саулыгыгыз ничек?) САУМЫ(СЕЗ) [са \умы(сез)] -здравствуй(те) САУ-СЭЛАМЭТ [ca°w/саламат]—здоровый; жив- здоров (Узегез сау-саламатме9) САФ I [са-ф] чистый; свежий (Саф куцелле кешене хермат италэр) САФ II [саф]—ряд: строй; шеренга (Дамир, сафка бас) САФ-САФ [са ф/са ф]—ряд; строй (Балалар саф- саф булып тезелделэр)
СЭБЭП [сэбап]—причина; повод (Сэбэбе— билгесез) СЭБЭПСЕЗ [сэбапсес]—без причины (Ул сэбэпсез дарес калдырмый) СЭГАТЬ [сэгэт]—часы; часовой; занятие, урок; время (а) Сэгать дерес Йери; а) Беренче сэгать музыка) СЭДАКА [сэдэкэ]—подаяние; милостыня (Эби бер балага сэдака бирде) СЭДЭП [садап]—пуговица (Кулмэгемнец бер сэдабе тешкэн) СЭЕР [сэйер]—странный; странно (Егетнец сузлэре сэер иде) СЭЙЛЭН [сэйлэн]—бусинка (Сэйлэнне жепкэ тез децме7) СЭКЕ [саке]—нары (Сэкедэ мендэрлэр еелгэн) СЭЛАМ [салэм]—привет; здравствуйте (Дустым салам жибаргэн) СЭЛАМ БИР-ЕРГЭ—приветствовать (Ул, елма- еп, кызга селам бирде) СЭЛАМЭТ [саламат]—здоровый (Саламат кеше бэхетле була) СЭЛАМЭТЛЕК [сэлэмэтлек]—здоровье (Сезга сала мат лек тел им) СЭЛАМЭТЛЕК САК Л АУ—здравоохранение (Сэламэтлекне саклау—дэулэт эше) СЭЛАМЭТЛЭН-ЕРГЭ [сэлэмэтлэнёрга]— поправляться (Авыру саламэтлэнеп килэ) СЭЛЭТЛЕ [салатле]—способный (Сэлэтле егет булып чыкты ул) СЭНЭГА(ТЬ) [сэнэгэт] промышленность (Урман сэнэгасе алга китте)
СЭНЭК [сэнэк]—вилы (Печэи еигэндэ, санак сынды) СЭНГАТЬ [сэцгэт]—искусство (Сэнгать рухи деньябызны баета) СЭРВИ [capwn] - акация (Сэрви куагы сары чэчактэ утыра) СЭРКАТИБ [сэркэтиб]—секретарь (Дустым— журналныц эцаваплы сэркатибе) СЭУДЭ [сам/дэ]—торговля (Тышкы сэудэ дэулэт тормышында зур роль уйный) СЭУДЭ ИТ-ЭРГЭ—торговать (Бер туганыбыз ба- зарда сэудэ итэ) СЭФЭР [сэфэр]—поездка (Сэфэрец уцдымы?) СЭХНЭ [сэхнэ]—сцена; сценический (а) Сахнэдэ ут сунде; а) Хай Вахит бик куп сэхнэ эсэрлэре язган) СЭЯСИ [сэйэси] -политический (Докладта сэяси мэсьэлэлэр кутэрелэ) СЭЯСЭТ [сэйэсот]—политика (Хэзер сэясэт белэн куп кеше кызыксына) СЭЯХЭТ [сэйэхэт]—путешествие (Кырымга саяхэт айбэт булды) СЭЯХЭТ ИТ-ЭРГЭ—путешествовать (Безнец дуслар Италиягэ сэяхэт итэчэклэр) СЭЯХЭТЧЕ [сэйэхатче]—путешественник (Сэяхатчелэр бик арыдылар) СЕБЕР-ЕРГЭ [себерергэ]—мести; подметать (Ишегалдын себереп кер эле) СЕБЕРКЕ [сёбёрке] -метла; веник (Мунча се- беркесен эйбэтлэп пешердем) СЕЗ [сез]—вы (Сез танышмы?) СЕЗНЕКЕ [сёзнёке]—ваш (Бу китап сезнекеме?)
СЕЗНЕЦЧЭ [сёзнецчэ]—по-вашему (Сезнецчэ. кем отар?) СЕЛКЕН-ЕРГЭ [ сёл кёиёргэ]—шевелиться; ка- чаться; дрожать (Акрын искан >цилдэ яфраклар селкенэ) СЕЛКЕ-РГЭ [сёлкёргэ]—трясти; вытряхивать (Капчыкларны селкеп кер але) СЕЛТЭ-РГЭ [сёлтэргэ]—махнуть; бросать; уда- рить (Саубуллашканда, ул мица кул селтаде) СЕНАЖ [сенаж]—сенаж (Сенаж салып бетерде- гезме?) СЕЦЕЛ [седел]—младшая сестра (Сецлем Ка- занда укый) СЕЦЕР [сёцер]—сухожилие (Аягындагы седере тартылган) СЕР [сер]—тайна, секрет (Сида бер серем бар) СЕРДЭШ [сёрдэш]—наперсница; закадычный друг (Марьям—минем сердэшем) СЕРКЭ [сёрка]—уксус (Гембэ маринадлаганда, серка салалар) СЕРЛЕ [серле] таинственный, загадочный (Ул серле итеп карап куйды) СИБЭЛЭ-РГЭ [сибэлэрга]—моросить; брызгать (Урамда яцгыр сибэли) СИ(П—>Б)-ЭРГЭ [сибэргэ]—сыпать; присыпать; окроплять; поливать (а) Яшелчэлэргэ су сибасе бар; а) Барацге ©стена бераз тоз сип) СИГЕЗ [сигез]—восемь (Эбинец сигез баласы булган) СИГЕЗ Й63—восемьсот (Ул сигез йез сум эш хакы ала)
СИГЕЗЕНЧЕ [сигезёнче]—восьмой (Ул сигезен чега кучте) СИГЕЗЬЕЛЛЫК [сигёзйыллыц]—восьмилетний (Авылда сигеэдьеллык мэктэп бар) СИЗ-ЭРГЭ [сизэргэ]—чувствовать; ощущать; чуять (Мин аныц сеюен сизеп яшим) СИЗДЕРМИЧЭ [сиздёрмичэ] -незаметно; вти- хомолку (Мица сиздермичэ гена эшлэгэннэр) СИЗЕЛ-ЕРГЭ [с изёлёргэ]—чувствоваться; обна- руживаться (Галимнец дулкынлануы сизелеп тора) СИЗЕН-ЕРГЭ [сизёнёргэ]- чувствовать; догады- ваться (Ул бу хэлне алдан ук сизенде) СИЗМИ КАЛ-ЫРГА—не заметить (Мин аныц киткэнен сизми дэ калдым) СИКЕРЕП МЕН-ЭРГЭ—вскочить (Егет атка си- кереп менде Ьэм чабып китте) СИКЕРЕП Т6Ш-ЭРГЭ—спрыгнуть (Малай са- рай тубасеннэн сикереп теште) СИКЕР-ЕРГЭ [сикёрёргэ]—прыгать; перепрыг- нуть; скакать (Менир кечкенэдэн парашюттан сикерергэ хыялланды) СИКЕРУ [сикеру]—прыжок (Рэфыйк сикеру бу- енча —чемпион) СИКСЭН [сиксэн]—восемьдесят (Бабайга сиксэн яшь) СИКСЭНЕНЧЕ [сиксэнёнче]—восьмидесятый (Ана сиксэненче яшь китте) СИМЕЗ [симез] жирный; тучный; полный (Сыерныц ите бик симез иде) СИМЕР-ЕРГЭ [симёрёргэ]—жирнеть; тучнеть (Угезлэр бик симерделэр)
СИН [сии]—ты (Син ничэнче слда туган?) СИНЕ—тебя (Сине бер кеше телефонга чакыра) СИЦА—тебе (Сица бер булэгем бар) СИНДЭ -у тебя (Синдэ М.ЭКэлил ригырьлэре бармы?) СИНЕКЕ [синеке]—твой (Бу олеш—синеке) СИНЕЦ—твой (Синец татар концерты на бара- сыц килэме?) СИНЕЦ БЕЛЭН—с тобой (Синец белэн сойлэшу бик рахат) СИННЭН—от тебя (Синнэн бер ай инде хат юк) СИНОНИМ [синоним]—синоним (Матур сузенец синонимы—чибэр) СИ11КЕЛ [сипкел]—веснушки (Кызныц битендэ вак-вак сипкеллэр) СИРЕНЬ [сирин]—-сирень (Мии быел бакчага ак сирень утырттым) СИРЭК [сирэк]—редкий; редко; разреженный (Андый кешелэр сирэк була) СИТСЫ [ситсы]—ситец (ЭЦэйгэ ситсы кулмэк эйбэт) СИХЕРЛЕ, СИХРИ [сихёрле, сихри] волшебный (Кыз сихри елмаю белэн елмайды) СИХЕРЧЕ [сихёрче]—колдун, колдунья; вол- шебник, волшебница; кудесник; чародеи, чаро дейка (Экиятлэрдэ сихерчелэр куп була) СИШЭМБЕ [сишэмбе]—вторник (Сишэмбе- атнаныц икенче кене) СКЛЕРОЗ [склероз]—склероз (Аныц склерозы кечэя бара) СМОТР [смотр]- смотр (Узешчэн сэнгать смотрында 70 кеше катнашты)
СОКЛАН-ЫРГА [сбцланырга]—восхищаться; восторгаться (Мин аца карап сокланам: ул яи- чек барысына да елгерэ икэн?) СОЛЫ [соло]—овес; овсяный (Солы кесэле тэмле була) СОЛЫ БОТКАСЫ (ЯРМАСЫ)- овсянка (Инглизлэр иртэ белэн солы боткасы ашыйлар) СОЦ I [соц]—поздно (Тэлгать эштэн соц кайтты) СОЦ II [соц]—после (того как) (ЭЦыелыштан соц концерт булды) СОЦ Ш [соц]—частица; вводное слово ну (—Барамы?—Бара.—Соц? —Алай булгач, ник йоклап ята?) СОЦГАР-ЫРГА, СОЦЛА-РГА [сбцгарырга сбцларга]—опаздывать (Ул Ьэрвакыт соцгарып йори) СОЦГЫ [сбцго]—последний; поздний; заключи- тельный; окончательный (а) Соцгы очрашу иде бу; э) Соцгы сузне профессор Субаев алды; б) Соцгы редакция Эзер) СОЦРАК [сбцрац] -позднее (Соцрак керерсец, яме!) СОЦЫННАН [соцыннан]—после (Соцыннан гы- на барысын да ацладым) СОРА-РГА [сбрарга]—спрашивать; просить; требовать (а) Укытучы бал ад ан ей зшен сорый; э) Китап язу зур кеч сорый) СОР АУ [copaw]—вопрос; вопросительный; просьба; допрос (By copay урынлы) СОРАУ АЛУ—допрос (Copay алу 3 сэгать дэвам итте)
СОРЫ [соро]—серый (Соры тестаге костюм сиц~ килешэ) СОХАРИ [сбхари]—сухари (Калган ипидэн со- хари ясадым) CGEKJIE [сёйёкле]—любимый; милый (Соеклем! Син мица упкэлэмэ!) СОЕН-ЕРГЭ [сёйёнёрга]—радоваться (Энисен кургэч, бала сеенде) СОЕНЕЧ [сёйёнеч]—радость; радостное . ообще- ние (Эбинец сеенече эченэ сыймый) СОЕНЕЧЛЕ [сёйёнечле]—радостный (Сеенечле хабэрлэр бар але) СОЕНЧЕ [сёйёнче]—вознаграждение за радост- ную весть (Сеенчегэ ни бирэсец?) СОЗЭК [сёзак]—пологий; полого (Бу тау сезэк) СОЗ-ЭРГЭ I [сёзэргэ]—бодать (Колхоз угезе сезэргэ ярата) СОЗ-ЭРГЭ II [сёзэргэ]—цедить (Сауган сотне сезэргэ кирэк) СОЗМЭ [сёзмэ]—сюзьма (молочное изделие} (Катыктан созмэ яса дык) С0ЙГЭН [сёйгэн]—любимый (Сойгэн кешене оныту мемкин тугел) СОЙКЕМЛЕ [сёйкёмле]—милый; симпатичный (Нинди сейкемле ул!) СОЙЛЭМ [сёйлэм]—речь; речевой (Язма сейлам катлаулырак була) СОЙЛЭП БИР-ЕРГЭ—рассказать (все) (Укылган хикаяне телдэн сейлэп бирегез) СОЙЛЭ-РГЭ [сёйлэргэ] — говорить; разговари- вать; рассказывать (Аныц турында гел яхшы сейлилэр)
СОЙЛЭШ [сёйлэш]—говор (Минзэлэ <,>йлэшендэ «кызыл»ны «кыдыл» дип сейлилэр) С0ЙЛЭП1-ЕРГЭ [сёйлэшёргэ] -разговаривать; договариваться (Кича ул турыда куп сойлэштек) СОЙЛЭУ ТЕЛЕ—разговорный язык (Сейлэу те- ленда жемлэлэр кыскарак була) С0ЙЛЭУЧЕ [c©йлэwчe]—говорящий (Сойлэученец тавышы ишетелми) СОЙ Л ЭШУ [сейлэшу]—переговоры; разговор; договоренность (Сейлэшу файдалы булды) СОЙРЭ-РГЭ [сёйрэргэ]—волочить (Бэроцге кап- чыгын сейрик эле) СО Л ГЕ [сёл г©]—полотенце (Селгене утуклэ эле) СОННЭТ [сённэт]—обрезание (Меселманнарда соннэткэ утырту дигэн нарсэ бар) С0ННЭТКЭ УТЫРТ-ЫРГА—подвергать обре занию (Абыйныц малаен соннэткэ утырттылар) C0PEM [сором]—сажа (Булмэ почмакларында сорем генэ) С6Р-ЕРГЭ I [сёрёргэ]—пахать (Басуны сореп бетердек) С0Р-ЕРГЭ II [сёрёргэ]—высылать (Патша де- кабристларны соргенгэ сорэ) СОРМЭ [сёрмэ]—сурьма (Галия кузена сорма тарткан) С0РТ-ЕРГЭ [сёртёргэ]—вытирать; мазать; на- душить (а) Кулыцны серттецме? а) Мэ, ислемай сорт) С0РТКЕЧ [сёрткеч]—салфетка (Серткеч алып бирегез эле)
СОТ [сет]—молоко; молочный (Сыерныц сете куе) СОТ АЕРТ-ЫРГ А—сепарировать (Без узебезнец ойдэ сет аертабыз) СОТ ОСТЕ—сливки (Мин чэйне сет осте белэн эчэм) СОТ САВЫТЫ—молочник (Сет савытына сет сал але) СОТ ТЕШЕ—молочный зуб (Малайныц сет теше теште) СОНК [сёйэк]—кость (Сеякле иттэн аш тэмле була) СОЯ Л [сейэл]—сухая мозоль; бородавка (Аягыма сеял чыккан) СОЯЛ-ЕРГЭ [сёйалёргэ]—прислоняться; обло- котиться (Мин ишеккэ сеялеп тора идем) СО(Й-»Я)-РГЭ I [с ёйэргэ]—любить; ласкать (Мин аны гомерем буе сойдем) СО(Й^Я)-РГЭ и [сёйэргэ]—прислонять; подпи- рать (Баскычны сеяп куй) СПЕКТАКЛЬ [спектакль]—спектакль (Спектакльдэ барлык артистлар катнашты) СПОРТЧЫ [спортчы]—спортсмен (Спортчылар ярышка эзер) СТАЖ [стаж]—стаж (Аныц хезмэт стажы—28 ел) СТАКАН [стакан]—стакан (Вер стакан сет эчэсецме?) СТАРШИНА [старшина]—старшина (Аны старшина итеп кутэрделэр)
СТИЛИСТИК [стилистик]—стилистический (Стилистик хаталар шактый) СТИЛЬ [стил’]—стиль (Аныц стиле мица оша- мый) СТУДЕНТ [студент]—студент (Беренче курс студентлары лекция тыцлыйлар) СУ [су]—вода; водный; водяной; водоем; река; сок; рассол (а) Безнец су бик каты; э) Алма суы эчкелтем була) СУ АНАСЫ—водяная (Г.Тукайныц «Су аиасы» эсэре бар) СУ БАСУ -наводнение (Су басу аркасында, барэцге соц утыртылды) СУ БАШЫ—исток (Су башы тау ягыннан баш- лана) СУ БУЕ—прибрежье (Су буенда бал ал ар кояшта кызыналар) СУ ИЯСЕ—водяной (Мифологияда су иясе дэ бар) СУ КЕР-ЕРГЭ (КОЕНЫРГ А)—купаться (Щэй коне без Ыкта су коенабыз) СУ КЫЗЫ -русалка (Экиятлэрдэ су кызлары да бар) СУ (И БУ -полив (Яшелчэлэргэ су сибу авыр тугел) СУ СЫЕРЫ—бегемот (Зоопаркта су сыеры курдек) СУАЛЧАН [сулуалчан]—червь (Яцгыр суалчаны яцгырдан соц чыга) СУГАН [суган]—лук; луковый (Салатка яшел суган да сал)
СУ(К-»Г)-АРГА [сугарга] - ударять; бить; отби вать; набивать; стукать; чеканить; ставить; из- готавливать (а) Малай узеннэн кечкенэ балага сукты; э) Ул кулы белэн остэлгэ сукты; б) До- кументна пичэт сугып бирегез эле) СУГЫП ЗЦИБЭР-ЕРГЭ -ударить (Бер кеше икенчесенэ сугып жибэрде) СУГЫШ [сугыш]—война; сражение; драка [Сугыш беркемгэ дэ кирэкми] СУГЫШ ЧУ КМ АРЫ -драчун, забияка, вояка (Безнец ойдэ бер малай яши. Ул Ьэрвакыт су- гыша. Сугыш чукмары!) СУГЫШЧЫ [сугышчы]—воин, боец (Сугышчыларга орден Ьэм медальлэр бирелде) СУЗ-АРГА [сузарга]—тянуть; протягивать; за- тягивать; оттягивать (Ьаман бу эшне сузасыз) СУЗЫК [сузыц]—гласный (Сузык авазлар татар телендэ тугызау) СУКМАК [суцмац]—тропинка (Сукмактан бер кыз килэ) СУКЫР [сукыр]—слепой; темный; невественый (Сукыр булса да куп не курэ ул) СУКЫР КЫЧЫТКАН -глухая крапива (Сукыр кычыткан абзар буенда усэ) СУКЫР ТЫЧКАН— крот (Сукыр тычканныц оясы жир астында була) СУКЫР ЧЕБЕН—мошка, мошкара (Урманда сукыр чебен бик куп быел) СУКЫР ЭЧЭК—слепая кишка (Бабайныц су- кыр эчэге тишелгэн)
СУКЫРА(Й->Е)-РГА [суцырайырга]— слепнуть (Эби кинэт сукырайды) СУЛ [сул]—левый (Сул кулым оеды) СУ ЛАГ АЙ [сулагай]— левша (Сулагай спортчы- лар да була) СУЛА-РГА [сул арга]—дышать (Саф Иана сулап керим эле) СУЛДА (сулда]—налево (Сулда—зур йорт) СУЛДАН [сулдан]—слева (Сулдан зур колонна килэ) СУМ I [сум]—рубль (6ч йез сум акча биреп тор эле) СУМ II [сум]—мякоть (Сум итеннэн пэрэмэч пешерэбез) СУМАЛА [сумала]—смола (Безнец янда сумела кайнату цехын ачтылар) СУМКА [сумка]—сумка (Сумка тутырып алма алдым эле, пирог пешерэм) СУММА [сумма]—сумма (Бу сумма артык зур) СУМСА [сумса]—пирожки (Сумса тэмле иде) СУРЭТ [сурэт]—изображение; образ; в виде (Аныц сурэте Ьаман хэтердэ) СУРЭТЛЭ-РГЭ [сурэтлэргэ]—изображать (Язучы тормышны дерес сурэтли) СУСА-РГА [сусарга]—хотеть пить; жаждать (Буген бик сусадым) СУЫК [cywbiK]—холод, мороз; холодный, мо- розный (а) Иртэгэ суык булачак; э) Урамда суык) СУЫН-ЫРГА [cywbiHbipFa]—остыть (Компот суынган)
СУЫТКЫЧ [сулуыткыч]—холодильник (Суыткычны бугеи юдыцмы?) СУ(Й—»Я)-РГА [суйарга]—резать (Кезен алар биш сарык суйдылар) СУГЕН-ЕРГЭ [сугёнёргэ]—ругаться; скверно- словить (Сугену— начар гадэт) СУ(К—>Г)-ЭРГЭ [сугэрга]—ругать (Ьаман сугеп торма эле) СУЗ [суз]—слово; разговор; мнение; суждение; совет; молва; клятва (а) Эйткэн суз—аткан у к; э) Суз бирсэц—утэ) СУЗ АЛ-ЫРГА—брать слово (Я^ыелышта Гали- ев Фэрит суз алды) СУЗ БАЙЛЫГЫ—лексическое богатство, лек- сикон (Бу кешенец суз байлыгы бик зур) СУЗ БАШЛА-РГА—завести разговор (Директор хезмэт дисциплинасы турында суз башлады) СУЗ БАШЫ—предисловие (Китапларда автор- ныц суз башы була) СУЗ БИР-ЕРГЭ—дать слово (Я^ыелышта 4 ке шегэ суз бирделэр) СУЗ УЙНАТУ—игра слов (Ул Ьэрвакыт суз уй- натырга ярата) СУЗ ЯСАЛЫШЫ—словообразование (Грамматиканыц бер булеге—суэ ясалышы) СУЗГЭ-СУЗ [сузгэ/суз]—дословно (Ул шигырьне сузгэ-суз сейлэп бирде) СУЗДЭ [суздэ]—на словах (Суздэ барысы да эшлэнгэн) СУЗЛЕК [сузлек]—словарь («Русча-татарча сузлек» чыккан)
СУЗЧЭН [суччэн]—разговорчивый (Теге апа бик сузчэн иде) СУЛПЭН [сулпан]—вялый, медлительный; вя- ло; медлительно (Эш сулпан бара) CYH-ЭРГЭ [сунэргэ]—потухать (Учакта ут суиде) CYPY [суру]—наперник; оболочка (Мендэрнец суруе тузган) CYT-ЭРГЭ [сутэрга]—распарывать; разбирать (Пальтоныц эчен сутеп алырга кирэк) СЫБЫЗГЫ [сыбызгы]—свисток (Сыбызгы та- вышы яцгырады) СЫ(К->Г)-АРГА I [сыгарга]—выжимать (Керлэрне сыгасы бар) СЫ(К—>Г)-АРГА II [сыгарга]—наклонять; гиуть (Бу тирэкне сыгыйк але) СЫЕК [сыйыц] -жидкий; водянистый; гибкий, упругий (Чай сыек бул гаи) СЫЕР [сыйыр]—корова; коровий; говяжий (Сыерыбыздан бик уцдык) СЫЕР АБЗАРЫ—коровник (Хатын-кызлар сы- ер абзары чистарталар) СЫЕР ИТЕ—говядина (Сыер ите базарда 70 сум) СЫЕР САВУЧЫ—доярка, дояр (Галиянец энисе сыер савучы булып эшли) СЫЕРЧЫК [сыйырчык]—скворец (Сыерчык килерга куп калмады) СЫЗ-АРГА I [сызарга] -чертить, линовать (Буген сизым сызасы бар)
СЫЗ-АРГА II [сызарга]—уменьшаться (Май та- бада сызып бетте) СЫЗГАН-ЫРГА [сызганырга]—засучивать ру кава (Я^ицецне сызганып куй) СЫЗГЫР-ЫРГА [сызгырырга] -свистеть (Кем сызгыра?) СЫЗЛАВЫК [сызлатоы!^—чирей, болячка, ф} рункул (Кулыма сызлавык чыкты) СЫЗЛАН-ЫРГА [сызланырга]—ныть (Куне м сызлана) СЫЗЫК I [сызык]—линия; черта; тире; скла» ка (а) Туры сызык белэн аерып куй; э) Ия бел.«н хэбэр арасына, икесе дэ исем белэн белдерелсэ сызык куела) СЫЗЫК II [сызык]—шкварки (Бэрэцгеие сы- зык белэн ашарга яратам) СЫЗЫКЧА [сызыкча]—дефис (Парлы сузлэр сызыкча белэн язылалар: хатын кыз, up ат, бала-чага. абыйлы сецелле, тира юнь) СЫЗЫМ [сызым]—чертеж (Сызым ечен бишле куйдылар) СЫЙ [сый]—угощение; пир (Табында сый бик мул иде) СЫЙЛА-РГА [сыйларга]—угощать (Кунакларны сыйлау жицел эш тугел) СЫЙНЫФ [сыйныф]—класс (Малай икенче сыйныфта укый) СЫЙНФЫЙ [сыйнфый]—классовый (Сыйнфый каршылыклар кискен була) СЫЙРАК [сыйрак]—голень, бёрце (Аныц сый- рагы озын)
СЫЙФАТ I [сыйфат]—качество; качественный (Сыйфат ечен керэш булырга тиеш) СЫЙФАТ II [сыйфат]—имя прилагательное (Сыйфат—дэрэжа белэн терлэнэ) СЫЙФАТ ФИГЫЛЬ—причастие (Сыйфат фи- гыльдэ сыйфат Ьэм фигыль билгелэре була) СЫЙФАТЛЫ [сыйфатлы]—качественный (Сыйфатлы азык-телек житештерергэ кирак) СЫЙ-Х0РМЭТ [сый/хормэт]—угощение (Сый- хермэт мул булды) СЫКЫ [сьщы]—изморозь (Агачларга сыкы кунган) СЫЛА-РГА [сыларга]—мазать; натирать, мас- сажировать (Аягымны корт агуы белэн сыла- дым) СЫЛУ [сылу]—красивый; стройный (Сылу кызны кем ошатмый!) СЫМАН, СЫМАК [сыман, сымац]—подобно; будто (Аныц сыман кеше юктыр) СЫН [сын]—фигура; стан; изваяние; идол (Музейларда Венера сыннары куп) СЫНАЛГАН [сыналган]—испытанный (Безнец дуслык сыналган) СЫНА-РГА I [сынарга]—испытывать (Мин аны бер генэ сынамадым) СЫН-АРГА II [сынарга]—ломаться; перело- маться; ломиться (Теге агач сынган) СЫНАУ [ebiHaw]—испытание; экзамен; опыт; наблюдение (Без зур сынау алдында торабыз) СЫНДЫР-ЫРГА [сындырырга]—ломать; раз- ламывать (Сындырма эле син аны!)
СЫНЛЫ СЭНГАТЬ—изобразительное искус i в» (Кича без сынлы сэнгать музеена бардык) СЫНЫК [сыныц]—кусок, сломанный, обломок (Ипи сыныгы да ач чагында бик тэмле була) СЫЦАР [сыцар]—один из Двух; один-единственный (Сыцар биялаец кая?) СЫР I [сыр]—сыр (Сыр сеттэн ясала) СЫР II [сыр]—нарезка; резьба (Игаунец сыры беткэн) СЫРА [сыра]—пиво (Сыраны арпадан ясыйлар) СЫРХАУ [cbipxaw]—больной; болезнь (а) Син сырхаумыни? а) Сырхау кешене хастаханэгэ алып килделэр) СЫРХАУХАНЭ [cbipxawxaHB]—поликлиника (Эни сырхауханэдэ эшли) т ТА, ТЭ [та, та]—частица усиления (Кош та оч мый) ТАБА [таба]—сковорода (Эни табада бэрэцге кыздыра) ТАБА(Н) [та ба(н)]—к (Кешелэр урманга таба юнэлделэр) ТАБАК I [та ба!;]—чаша (Табактан бушат але) ТАБАК II [та бак]—лист (Туба ябарга 50 табак калай кирак) ТАБАН I [табан]—стопа; полоз; подошва (Аяк табаинары ут яна) ТАБАН II [та бан]—карась (Безнец кулда табан балыгы бар)
ТА(П^Б)-АРГА [та барга]—находить; обнару- живать; добывать; доставать; рожать (а) Аныц адресыи табарга кирэк; а) Ул мица теге китап- ны табып бирде; б) Аныц апасы бер малай тап- ты) ТАБИБ [табиб]—врач (Шифаханэдэ табиблар жыелышы булды) ТАБИГАТЬ [табигэт]—природа (Табигать тып- тын) ТАБИГЫЙ [табигый]—естественный; естест- венно (Табигый матурлыкка ни жита!) ТАБЛИЦА//5ДЭДВЭЛ [жэдлуэл]|—расписание; таблица (а) Тапкырлау таблицасын (жэдвэлен) ятла; а) Очкыч жэдвален (расписаниесен) кара- дыцмы?) ТАБУТ [та*бут]—гроб (Табут янына туганнары жыелган) ТАБЫН [та°бын]—накрытый стол; праздничный стол; застолье (Рахим итегез, табын янына уты- рышыгыз) ТАБЫШ [табыш]—находка; прибыль (Бу та- быш гаять эЬэмиятле) АБЫШМАК [та-бышмац] загадка (Табышмакны таба алмадыц) ТАВЫК [та-луыц]—курица; куриный (Тавыкныц йомыркасы эре) ТАВЫК ИТЕ—куриное мясо (Энием тавык итеннэн аш пешерде) ТАВЫК КЕТЭГЕ—курятник (Тавык кетэгендэ 11 тавык бар)
ТАВЫШ [та'л¥Ыш]—голос; звук; шум-гам (Ой алдында тавыш ишетелде) ТАВЫШ БИР-ЕРГЭ голосовать (Без быел Пре- зидент Шаймиев ечеи тавыш бирдек) ТАВЫШКА КУ(Й—»Я)-РГА—поставить иа голо- сование (Жыелышныц ранее 3 кандидатураны тавышка куйды) ТАГАН [татаи]—качели (Балалар тагаида аты- иалар) ТА(К->Г)-АРГА [та гарга]—прицеплять; привя- зывать; надевать (Сабантуйда атка селгелэр таккаинар) ТАГЫ, ТАГЫН [таты, татыи]—еще; опять; к тому же; как бы (а) Тагын сейлэ эле; э) Бара ди тагын!) ТАЗ [та’з]—таз(ик) (Тазга су сал эле) ТАЗА [та*за]—здоровый; крепкий; чистый (Ул таза кешеие мин белэм) ТАЗАРТ-ЫРГА [та’зартырга]—вычищать; оздо- ровлять (Абзариы тазартырга кирэк) ТАЙ [та"й]—жеребенок (Безиец атныц тае бар) ТАЙ ИТЕ—жеребятина (Безгэ авылдаи тай ите алып килгэниэр) ТАЙГАК [та'й гак]—скользкий; скользко (Сак бул, урамда тайгак) ТАКМАК [тащмац]—частушки (Клубта такмак эйтешэлэр) ТАКСИ [такси]—такси (Такси чакыр эле) ТАКЫР [та-кыр]—ровный; голый; пустой (Юл бик такыр)
ТАКЫЯ [та’цыйа]—венок; женский головной убор (Чачаклардаи такыя ура беласецме?) ТАЛ [та’л]—ива, верба (Су буенда 3 тал уса) ТАЛАНТЛЫ [та'лантлы]—талантливый (Талаитлы рассамньщ картиналары куп) ТАЛА-РГА [та'ларга]—грабить; отнять; кусать (Су буенда черки талый) ТАЛЭП [талэп]—требование (Студентларньщ талэбе уталде) ТАЛЭПЧЭН [талапчэн]—требовательный (Талэпчан укытучыны тыцламый момкин тугел) ТАЛ-ЫРГА [талырга]—уставать (Кулым тиз тала) ТАЛЬЯН (ГАРМУН) [тал’йан]—тальянка (Тальян моцы куцеллэрне моцландыра) ТАМАК [та’мац]—горло; еда; аппетит; едок; устье (а) Тамагым авырта; а) Безнец авыл елга тамагында урнашкан) ТАМАК БАКАСЫ—ангина (Улыма тамак бака- сы булды) ТАМАК КЫР-ЫРГА—покашливать (Сойлаганда, ул тамак кырып куйды) ТАМАК ЯЛКЫНСЫНУ [та мац йалцыисыиу]— ларингит (Малай тамак ялкынсыну белэн авыр- ган икан) ТАМ-АРГА [та-марга]—капать (Тубадан тамчы- лар тама) ТАМАША [та-маша]—зрелище; удивительно (Тамаша барыбызга да ошады) ТАМАШАЧЫ [та-машачы]—зритель (Тамашачылар Ьаман кул чаптылар)
ТАМГА [та mfh]—отметина (Бозауга тамга сал дык) ТАМЧЫ [та*мчы]—капля; капель (Э.Еникинец ♦Тенге тамчылар» хикэясен укыгыз эле) ТАМЧЫ ТАМ-АРГА—капать (6й тубэсеннэн тамчылар тама) ТАМЫЗ-ЫРГА [та мыз ырга]—капать (Бу дару- ны ун тамчы тамызып эчэргэ кирэк) ТАМЫР [та-мыр]—корень, корневой; сосуд кро- веносный; род (Кан тамырлары буртеп чыккан) ТАМЫР АЛ-ЫРГА—извлекать корень (Математикада жтамыр алу» дигэн термин бар) ТАНА [тана]—телка (Танабызныц исеме—Ак баш) ТАНСЫК [та*нсьщ]—желанный (Ул тансык, кеткэн бала булып туган) ТАНТАНА [тантана]—торжество (Тантанада куп кунаклар катнашты) ТАНЫКЛЫК [та-ныклык]—свидетельство (Ту- турында таныклыгыгызны курсэтегез эле) ТАНЫЛГАН [та нылган]—известный (Танылган язучы чыгыш ясады) ТАНЫ-РГА [та’нырга]—узнавать (Мин ул абыйны таиыйм) ТАНЫШ [таныш]—знакомый (Бер танышыбыз чит илгэ сэяхэткэ китте) Т АНЫШ-БЕ ЛЕШ [таныш /белёш]—з накомый (Таныш-белешлэр куп килде) ТАНЫШУ [танышу]—внакомство (Беренче та- нышу Ьаман хэтердэ) ТАЦ [та ц]—заря; рассвет (Тац алдыннан сал- кынча була)
ТАЦ АЛДЫННАН—под утро (Тац алдыннан яцгыр явып утте) ТАЦ АТКАНДА—на рассвете (Тац атканда без юлга чыктык) ТАЦ ЙОЛДЫЗЫ—утренняя звезда, Венера (Тац йолдызы бик якты була) ТАЦ (КАЛЫРГА) [та*ц (ца*лырга)]—поражаться (Аныц матурлыгы безне тац калдырды) ТАП [та п]—пятно (Намусыца тап тешермэ) ТАПА-РГА [та-парга]—рубить; отбивать (Итне тапаганда, су гаи салалар) ТАПКЫР I [та*пцыр]—находчивый, остроум- ный (Экиятлэрдэ очрагаи Шомбай бик тапкыр) ТАПКЫР II [та-пцыр]—раз (Салих оч тапкыр жицде) ТАПКЫРЛА-РГА [та-пцырларга]—умножать (Икене очка тапкырласац, алты була) ТАПТА-РГА [та°птарга]—топтать; давить; уп- лотнять (ТЦирне ныклабрак таптагыз) ТАПШЫРУ [та’пшыру]—передача (Тапшыру кичке сигездэ башлана) ТАПШЫР-ЫРГА [та°пшырырга]—передавать; сдавать; вручать; поручать (Сэламемне тапшы- рырсыц, яме!) ТАР [та*р]—узкий; узко; мало (Ригада иске у рам нар бик тар) ТАРАК [та*рац]—расческа; гребень (Тарагыцныц теше бик эре икэн) ТАРАКАН [та°рацан]—таракан (Тараканнарны агуларга кирэк) ТАРАЛ-ЫРГА [та°ралырга]—расходиться; рас- сыпаться; рассеиваться; распространяться (а) 229
Л^ыелыштагы халык таралды; э) Аныц чэче та- ралып тора; б) Куктэге болытлар таралдылар; в) Бу хэбар тиз таралды) ТАРА-РГА [та’рарга]—расчесывать (Чэчецне матур итеп тара) ТАРАТ-ЫРГА [та'ратырга]—раскидать; рассе- ять; распускать; раздавать; распространять (а) Печэнне таратып киптердек; э) Мин чэчемне тараттым; б) Алар торле хэбэрлэр таратканнар; в) Бу уцай тээцриба киц таратылды) ТАРАФЫННАН [та'рафыннан]—кем-то (Алар тврафыннан зур эшлэр эшлэнде) ТАРИХ [та рих]—история (Тарих—гыйбрэтле) ТАРИХИ [та'рихи]—исторический (Тарихи ва- кыйгалар куп булгаи бу авылда) ТАРИХЧЫ [та рихчы]—историк (Тарихчылар объектив булырга тиеш) ТАРКАУ [Tap°Kaw]—рассеянный; разбросанный; неорганизованный (Бу группа бик таркау) ТАРМАК [та’рмац]—отрасль; приток; ветвь; рукав (Тел фэнеиец тармаклары гаять куп торле) ТАРТМА [та’ртма]—коробка; ящик (Ике тартма шырпы ал) ТАРТЫК [та’ртыц]—согласный (Татар телеидэ 28 тартык бар) ТАРТЫМ КУШЫМЧАСЫ -аффикс притяга- тельности (-ы/-е, -сы/ се — тартым кушымчала- ры) ТАРТ-ЫРГА [та'ртырга]—тянуть; тащить; под- тягивать; притягивать; вовлекать; курить (а) Мин бауны узема тартам, ул—узенэ; э) Кыз
шундый матур: узенэ тартып тора; б) Бу кешене >кинаятьчелэр уз якларына тарталар) ТАРЫ [тары]—просо (Быел тары бик уцды) ТАРЫ ЯРМ АСЫ—пшено (Эбием тары ярма- сыннан ботка пешерэ) ТАСВИРЛА-РГА [тастл^ирларга]—изображать (Э.Еники гап-гади кешелэрие тасвирлый) ТАСМА [та*сма]—лента (Кызчыкныц чэчен тас- ма белэн ургэннэр) ТАСТЫМАЛ [та*стымал]—салфетка; полотенце (Кунакларга тастымал бирделэр) ТАТАР [татар]—татарин; татарский (Татар те- ле—бик борынгы Иэм бик бай тел) ТАТАР КЫЗЫ—татарка (Ф.Эмирханныц «Татар кызы» исемле эсэре бар) ТАТ АРЧА [татарча]—по-татарски (Татарча белэсецме?) ТАТЛЫ [татлы]—сладкий; приятный (Мин татлы хыялларга чумып утырам) ТАТУ [тату]—дружный; дружно; мирный; мирно (Алар бик тату яшэделэр) ТАУ [raw]—гора («Менэргэ иде Урал таулары- на...» дигэн здырны ИлЬам Шакиров бик матур баш кара) ТАУЛЫ [та'гулы]—горный (Безиец авыл таулы жирдэ урнашкан) ТАУШАЛГАН [та‘у/шалган]—мятый; измятый, истасканный; старый (Китап таушалган) ТАШ [та*ш]—камень; каменный (Елга аша таш купер салынгаи) ТАШБАКА [татпбаха]—черепаха (Ташбака чулдэ яши)
TAIHKYMEP [та-шк умер]—уголь (Шяхтада ташкумер чыгаралар) ТАШЛАНДЫК [та*шлаидык]—заброшенный (Ул бакча ташландык хэлдэ) ТАШЧЫ [та*шчы]—каменщик (Гарэфи—ташчы) ТАШЫ-РГА [тачвырга]—переливаться; убегать (Сет ташый бит, курмисецмени?) ТАШ ЮЛ—шоссе; мощеная дорога (Безнец авылга хэтле таш юл салынган) ТАЯК [та-йац]—палка; трость; посох (Эбинец кулында тая к) ТАЯНЫЧ [та*йаиыч]—опора; защита (Син— минем таянычым идец) ТА(Й—>Я)-РГА [та’йарра]—поскользнуться; вы- вихнуться; удрать (Аягым таеп китте) ТЭ, ТА [та, та]—частица, союз (Килгэч та кереп чык, яме!) ТЭБЭ [тэбэ]—яичница (Я^ицги тиз гена тэбэ пешереп бирде) ТЭБЭНЭК [тэбэнак]—низкий; невысокий (Узенец буе табэнэк кека) ТЭБИКМЭК [тэбикмэк]—лепешка (Каз омэсе вакытыида тэбикмэк пешерэлэр) ТЭБРИКЛЭ-РГЭ [тэбриклэргэ]—поздравлять (Этине зур бэйраме белэн тэбриклэделэр) ТЭБЭ КОШЫ [татуацопю]—страус (Тэвэ кошы очмый) ТЭВЭККЭЛ [тэлуэккэл]—решительный (Тэвэккэл таш яра) ТЭГАЕН [тэрэйен]—точно; наверняка (Ул тэгаен оныткан)
ТЭГЭРМЭЧ [тэгэрмэч]—колесо; круг (Арба тэгэрмэч лэре шыгырдый, майларга кирэк) ТЭ1ЭРЭ-РГЭ [тэгэрэргэ]—катиться (Туп тэгэрэп китте) ТЭГЪЛИМАТ [тэглимат]—учение (Безнец буынга Ленин тэгълиматын гыиа ойрэттелэр) ТЭЖ.РИБЭ [тэжриба]—опыт (Бу тажрибадэн файдаланырга момкин) ТЭЯ^РИБЭЛЕ [тэжрибэле]—опытный (Кадрия апа—тажрибэле укытучы) ТЭКЭ [тэкэ]—самец (баран, козел) (Безнец тэкэиец могезлэре озын) Т КЭББЕР [тэкэббер]—высокомерный; надмен- ный (Тэкэббер кешедан рэхмэт кетмэ) ТЭКИ [таки]—все-таки (Таки шуны кура алма- дым бит) ТЭКЪДИМ [тэцдим]—предложение (Егет кызга тэкъдим ясады) ТЭКЪДИМ ИТ-ЭРГЭ—предлагать; представлять (а) Без кунакка театрга барырга такъдим иттек; а) Безга яца хуждиы такъдим иттелар) ТЭЛГЭШ [тэлгэш]—гроздь (Милашнец тэлгашлэре эле Ьаман асылынып тора) ТЭЛИНКЭ [талицка]—тарелка: пластинка; диск (Талинкалэрне осталга тезеп куй) ТЭМ [там]—вкус; удовольствие (Алмадан бал тэмнаре кила) ТЭМАМ [темам]—совершенно; конец (Ул темам арыган) ТЭМАМ БУЛ-ЫРГА-кончаться; оканчиваться (ЭДыелыш кичке сэгать 9 да гына тэмам булды)
ТЭМАМ ИТЭРГЭ—кончать, кончить (Язучы яца эсэрен 1993 елда тэмам итте) ТЭМАМЛА РГА [тэмамларга]—заканчивать; оканчивать (Мин мэктэпне 1990 елда тэмамладым) ТЭМЛЕ [тэмле]—вкусный (Аш бик тэмле бул- ган, рэхмэт, эии) ТЭМСЕЗ [тэмсез]—невкусный (Аш аца тэмсез тоелды) ТЭМУТ [тэмур]—ад (Тэмуг ож.махка каршы куела) ТЭМЭКЕ [тэмэке] —табак; папироса (Тэмэке- сэламэтлеккэ зарарлы) ТЭМЭКЕ ТАРТ-ЫРГА—курить (Мин тэмэке тартмыйм) ТЭН [тэн]—тело; плоть; телесный (Тэн ярасы китэр, суз ярасы китмэс) ТЭНКЫЙТЬ [тэн^ыйт]—критика (Тэнкыйть эдэбиятка ярдэм итэргэ тиеш) ТЭНКЫЙТЬ ИТ-ЭРГЭ—критиковать (Сэясэттэ бер як икенче якны Ьэрвакыт тэнкыйть итэ) ТЭНЭФЕС [тэнэфес]—перерыв (Тэнэфестэ буфет вшли) ТЭЦКЭ [тэчкэ]—чешуя; монета; рубль (Балыкныц тэцкэлэре эре) ТЭЦРЕ [тэцре]—бог; всевышний (Тэцрем! Ярдэм ит мица!) ТЭПИ [тэпи]—ножка; лапка (Чебиебез тэпиен авырттырган) ТЭПКЕ [тэпке]—мотыга (Тэпкеие уткснлап куй эле)
ТЭПЭН [тэпэн]—кадка (Агач тапанда тозланган гембэ тэмле була) ТЭРБИЯ [тэрбийэ]—воспитание; воспитатель- ный (Энием гомер буе тарбия эше белэн шегыльлангэн) ТЭРБИЯЛЕ [тэрбийэле]—здесь: культурный (Тэрбияле кешене алла каян курэсец) ТЭРБИЯ ЛЭ-РГЭ [тэрбийаларгэ]—воспитывать (Энием жиде бала тэрбиялэп устерган) ТЭРБИЯЧЕ [тэрбийэче]—воспитатель; педагог (а) Балалар бакчасына тарбияче кирэк; а) Тарбиячелар кицэшэ) ТЭРЕ [таре]—крест; икона (Эбинец муенында— таре) ТЭРТИП [тэртип]—порядок, порядковый; сис- тема; распорядок (а) Тарги пне бозучылар жавапка тартылдылар; а) Тартип саииары: бе- ренче, икенче, оченче, ...) ТЭРТИПЛЕ [тартипле]—воспитанный; систем- ный (Илнур—тэртипле бала) ТЭРТИПСЕЗ [тэртипсез]—невоспитанный; бес- порядочный (Тэртипсез малай гел тартип боза) ТЭРТЭ [тарта]—оглобли (Тарталорие кутар але) ТЭРЭЗЭ [тэраза]—окно: оконный (Тэразалар ачык) ТЭРЭЗЭЧЕК [тэрэзэчек]—форточка (Тэрэзэчектан жил ора) ТЭРЭТ [тарат]—испражнения, кал (Балан ыц тарэте сыек, авырмый микан?) ТЭРЖЕМЭ [тэржёмэ]—перевод; переводный (Тэржемэ уцышлы чыккан)
ТЭРЯ£ЕМЭЧЕ [тар>цёмаче]—переводчик (Тарэцемачелар утырышы булачак) ТЭУБЭ [талубе]—раскаяние; каюсь (Яцадаи аныц белэн эшлэмэскэ тэубэ иттем) ТЭУГЕ [талуге]—первый (Тэуге мэхаббат оны- тылмый) TOYЛЕК [т^лек]—сутки (Таулектэ егерме дурт сагать) ТЭЭМИН ИТ-ЭРГЭ—обеспечивать; снабжать (Татарстанда халыкны торак белэн тээмин иту программасы бар) ТЭЭСИР [тээсир]—впечатление (Эсэр турында тээсирлэр айбэт) ТЭЭСИР ИТ-ЭРГЭ—оказать влияние (Г.Тукай юцдтына рус шагыйрьларе да тээсир иткэннэр) ТЕАТР [т’эйатр]—театр (Татар театрыныц яца бинасы Кабан буеида урнашкан) ТЕГЕ [теге]—тот; та (Теге кешене белэсецме?) ТЕГЕЛЭЙ [тёгёлай]—этак (Мин болай дим, син тегелэй дисец) ТЕГЕНДЭ [тёгёнда]—там (Тегендэ эш горли) ТЕГЕРМЭН [тёгёрмэн]—мельница (Безнец авылда жил тегермане бар иде) ТЕГЕСЕ [тёгёсе]—тот из них (Тегесе качарга итэ) ТЕ(К—>Г)-ЭРГЭ [тёгэргэ]—шить (Фарида к ул мак тегаргэ оста) ТЕГУЧЕ [тегуче]—портной; портниха (Тегуче иртэгэ килергэ кушты) ТЕЗ [тез]—колено (Егылган идем, тезем богелми башлады)
ТЕЗ-ЭРГЭ [тёзэргэ]—выстраивать; нанизывать (Шахмат фигураларын тезеп куй) ТЕЗДЭН [гёздэн]—по колено (Урамда тездан пычрак) ТЕЗЕЛ-ЕРГЭ [гёзёлёргэ] -выстраиваться в ряд (Казлар су буеннан тезелеп кайталар) ТЕЗЛЭН-ЕР1Э [тёзлэиёргэ]—преклонить коле- ни; встать на колени (Апа иданне тезлэнеп юа) ТЕКТЕР-ЕРГЭ [тёктёрёргэ]—шить (Быел Геле ина ике кул мак тектерде) ТЕКЭ [тёка]—крутой; круто; отвесный (Тека тауга менуе кыен) ТЕЛ [тел]—язык; языковой; язычок; стрелка; клавиша (а) Кайбер авазлар тел очында ясала; а) Сагать теле йореп тора; б) Егет гармун теллэренэ басты) ТЕЛ БЕЛГЕЧЕ—языковед (Фанни конференци- ям тел белгечларе жыелды) ТЕЛ БЕЛЕМЕ—языкознание (оТел белеменэ кереш» курсы филологик факультетларда укы- тыла) ТЕЛЭК [тёлак]—желание; пожелание, мечта (Сица бер телэгем бар) ТЕЛЭККЭ ИРЕШ-ЕРГЭ—достигнуть цели, осу- ществить мечту (Мин телагема ирештем: сту- дент булдым) ТЕЛЭ-РГЭ [тёлэргэ]—желать; захотеть (Иц изге телэклэр телим) ТЕЛДЭН [тёлдан]—устно; устный (Сузегезне гелдэн эйтегез) ТЕЛЕМ [телем]—ломоть (Брр телем икмакка интегеп ятаган чаклар бар иде)
ТЕ ЛЕМ Л ЭП [тёлемлап]—ломтиками (Кавынны телемлэп кисеп куй) ТЕЛСЕЗ [телсез]—немой (Телсезлар ечен махсус алифба бар) ТЕЛЧЭН [тёлчан]—разговорчивый (Куршем бик телчан апа булып чыкты) ТЕЛЧЕ [тёлче]—языковед, лингвист (Куренекле телченец яца китабы денья курде) ТЕМПЕРАТУРА [температура]—температура (Температурагыз югары тугел) ТЕПЛОХОД [теплахот]—теплоход (Быел дус- тым теплоходта сэяхэт итте) ТЕРЕ [тёре]—живой: здравствующий; подвиж- ный (а) Ойга кайтканда, балык л ар гере иде; а) Бала бик тере булып усте) ТЕРЕЛ-ЕРГЭ [тёрёлёргэ]—поправляться (Син терелерсец!) ТЕРКЭГЕЧ [тёркагеч]—союз (Татар телендэ теркагечлар куп) ТЕРКЭ-РГЭ [тёркаргэ]—фиксировать; регистри- ровать (Бу кэгазьне теркап куй) ТЕР ЛЕК [тёрлек]—скот, скотина (Терлекларне абзарга керттем) ТЕРЛЕК АБЗ АРЫ—скотный двор (Авылда зур терлек абз ары тезеделар) ТЕРЛЕК АЗЫГЫ— корм, фураж (Терлек азыгы малларга эцитэрлек булды) ТЕРЛЕК КАРАУЧЫ—скотник (Безнец куршедэ терлек караучы абый яши) ТЕРЛЕКЧЕ [тёрлёкче]—животновод (Терлекчелар кицашмасе булды)
ТЕРСЭК [тёрсак]—локоть (Терсэгемне бэрдем, бик авырта) ТЕРЭК [тёрак]—подпора; упор; опора (Балалар ата-анага терак булырга тиеш) ТЕШ [теш]—зуб; зубец (Урт тешем сызлый) ТЕШ ВРАЧЫ—зубной врач (Беркем да теш врачына барырга яратмый) ТЕШ ЧЫ(К->Г)-АРГА—прорезываться (о зубах) (Баланыц беренче теше дурт айдан чыкты) ТЕШЛЭ-РГЭ [тешлэрга]—кусать (Малайны урам эте тешлаган) ТЕШСЕЗ [тёшсез]—беззубый (Эби тешсез авызы белан елмаеп куйды) ТИ(П->Б)-ЭРГЭ [тибарга]—пинать; отрицать (Ул тупка тибеп жибэрде) ТИГЭНЭК [тиганак]—репей (Бакчаны тигэнак баскан) ТИГЕЗ [тигез]—ровный, гладкий (Юл бик ти- гез) ТИЕН I [тийен]—белка (Тиен агачтан агачка сикерде) ТИЕН II [тииен]—копейка (Илле тиен бирегез але) ТИЕШ [тийеш]—должен, обязан; приходиться (Син ан,ларга тиеш) ТИЕШЕНЧЭ [тийёшёнча]—как следует (Син аца тиешенча айттецме?) ТИЕШЛЕ [тийёшле]—должный (Тиешле акча- ны бирдецме?) ТИЗ [тиз]—быстрый; быстро; скоро (Очкыч тиз оча)
ТИЗ ГЕНЭ—мигом (Тиз гена кибеткэ кереп чык але, Айдар) ТИЗ У КУ—беглое чтение (Беренче сыйныфта ук тиз уку Мельбурн) ТИЗДЭН [тиздэн]—скоро (Тиздан яз щитар) ТИЗЛЕК [тизлек]—скорость (Машина сагатена йез км тизлек белен бара) ТИК I [тик]—однако: только, лишь (Белам, тик айтергэ ашыкмыйм) ТИК II [тик]—(так) просто; без движения (Мин тик басып торам) ТИККЭ [тикка]—зря; даром; бесполезно (Тикка чабып йери шунда) ТИК ЛЕ [тикле]—до (Менира аны урманга тикле озата килде) ТИКШЕР-ЕРГЭ [тикшерергэ] — проверять; ис- следовать (Мэсьэлэне Ьэрьяклап тикшерерга кирэк) ТИКШЕРУ [тикшеру]—ревизия; контроль (Тикшеру акты тезелде) ТИКШЕРУЧЕ [тикшеруче]—проверяющий, следователь; ревизор (Тикшеруче copay бирде) ТИЛГЭН [тилгэн]—коршун (Тилган чебине алып китте) ТИЛЕ [тиле]—безумный, дурак; глупый (Тиле кешега бар да бодай) ТИЛЕР-ЕРГЭ [тилёрёрга]—помешаться; буйст- вовать (Тилергэн диярсец—шундый кычкыра) ТИ ЛМЕР-ЕРГЭ [тилмёрергэ] - исстрадаться; мучиться (Сине тилмереп кеттем) ТИМЕР [тимер]—железо; железный; крепкий как железо (Тимер юлдан поезд килэ)
ТИМЕР АЯК [тимёрайак]—коньки (Балалар ти- мераякта шуа) ТИМЕР-БЕТОН [тимёрбетон ]—железобетонный (Тимер-бетон багана утыртканнар) ТИМЕРЧЕ [тимерче]—кузнец; кузнечный (Авылда тимерче—Ьарвакыт кирэкле кеше) ТИМЕРЧЫБЫК [тимёрчыбык]—проволока (Тимерчыбыкиы ялгарга кирак) ТИМЕР ЮЛ—железная дорога ТИМРЭУ [тимралу]—лишай (Тимрау бик озак бетми) ТИЦ [тиц]—ровный, ровня (Ьаркем узена тицие эзли) ТИПТЭР [типтар]—тептяр (Башкортостанда типтар сейлаше бар) ТИР [тир]—пот (Мацгаеннан тир ага) ТИРАЖ [тираш]—тираж (Китапныц тиражы— йез егерме мец) ТИРЭК [тирак]—тополь (Су буенда ике зур тирэк бар) ТИРЭН [тиран]—глубокий; глубоко; глубина (Безнец елга тиран) ТИРЭНГЭ [тирацга]—вглубь (Балык кармакны тирэнга алып кереп китте) ТИРЭНЛЕК [тираннек]—глубина (Елганыц тиранлеге—ике метр) ТИРЭСЕНДЭ [тирэсёнда]—вокруг, около (Ой тирасендэ сирень уса) ТИРЭ-ЯК [тирайац]—окрестность (Тирэ-якта андый агач юк) ТИРГЭ-РГЭ [тиргарга]—ругать, бранить (Мине гел тиргисец)
ТИРЕ [тире]—кожа; кожаный; шкура (Баран тиресеннан тун тектердем) ТИРЕС [тирес]—навоз (Бакчага тирео кертэсе иде) ТИРЛЭ-РГЭ [тирлэрга]—потеть (Эшлаганда тирлэп эшлим) ТИР ЛЕ [тирле]—потный (Тирле кулмагецне алмаштыр!) ТИСКЭРЕ [тискаре]—противоположный; упря- мый; отрицательный (Син Каман тискаре) ТИШ-ЭРГЭ [тишарга]—пронзить, прокалывать (Колагыцны тиштерэсецме?) ТИТПЕК [тишек]—дыра, отверстие (Кесам ти- шек, акчам тошеп китте) ТИШЕЛ-ЕРГЭ [тишёлёргэ]— продырявиться; прорастать, всходить (Бодай ти шелеп чыкты) ТИШКЕЧ [тишкеч]—компостер (Юл билетыи тишкеч белан тишалар) ТИ(Й->Я)-РГЭ [тийэрга]—задеть; касаться (Кулым аныц кулына тиеп китте) ТОЗ [тоз]—соль; соляной (Ашка тоз сал- дыцмы?) ТОЗ САВЫТЫ—солонка (Тоз савытында тоз беткан) ТОЗЛАГАН [тбзлаган]—соленый (Тозлаган кабеста файдалы) ТОЗЛА-РГА [тбзларга]—солить (Гомбе тозларга кирак) ТОЗЛЫ [тбзло]—соленый (Тозлы кыярны кубрэк ал)
ТОЗСЫЗ [тбссос]—несоленый (Ашыц тозсызрак икэн) ТОЙГЫ [тбйго]- чувство (Бу тойгыны жицар ХЭЛ юк) ТОК [ток]—ток (Тегермэн ток белэн эшли) ТОКМАЧ [тбцмач]—лапша (Токмачлы аш пе- шердем) ТОЛ [тол]—вдовец, вдова (Ул кырык ике яшьтэ тол калды) ТОЛЫМ [толом]—коса (Толымнары тезенэ кадэр) ТОЛЫП [тблоп]—тулуп (Чанада толып кигэн кеше утыра) ТОМА [тома]—с рождения (Ул тома сукыр) ТОМАН [томан]—туман (Иртэ белэн томан иде) ТОМАНЛЫ [тбманлы]—туманный (Томанлы кенне автобуслар йерми) ТОМ АУ [tombw]—насморк (Мица томау теште) ТОНЧЫ(К—>Г)-ЫРГА [тбнчбгырра]— поперхнуться (Ашаганда сейлашмэ — тончык- тыра) ТОНЫК [тонок]—блеклый; тусклый (Коридорда тонык кына лампочка яна) ТОН-ЫРГА [тбнбрга]—отстаиваться; глохнуть от шума (Су тонмаган) ТОРА-БАРА [тбра/ба'ра]—постепенно (Тора- бара без кунектек) ТОРАК [тбрац]—жилье, жилище: жилой (Торак фонды усэ) ТОРАК ЙОРТ—жилой дом (Бу урамда 10 яца торак йорт бар)
ТОРБА [торба]—труба (Торбадан тетен чыга) ТОРГЫЗ-ЫРГА [тбррызырга]—поднять; в . ста- навливать (Буген улымны чак торгыздым: ион лыч да йоклый) ТОРГЫНЛЫК [тбргбнны^]— застой (Бу тор гынлык еллары нэтиж.эсе) ТОРМА [тбрма]—редька (Торманы сет есте белэн дэ ашыйлар) ТОРМЫШ [тбрмош]—жизнь; жизненный; бы- тие, существование; быт (Тормыш жицел тугел) ТОРМЫШ ИТ-ЭРГЭ—жить (Эти белэн эни авыида тормыш итэлэр) ТОРМЫШ ЮЛЫ—жизненный путь (Бу язучы- ныц тормыш юлы бик катлаулы булды) ТОРМЫШТА [тбрмбшта]—замужем (Кызым тормышта) ТОРНА [торна]—журавль (М.МэЬдиев «Торналар тошкэн жирда» эсэрен тугаи ягына багышлый) ТОРУ [тору]—жительство (Торуыц кайда?) ТОР-ЫРГА [тбрбрга]—вставать; стоять; быть, находиться; жить, обитать; состоять (а) Эби иртэ тора; э) Мин шэЬардэ торам; б) Китап ицр булектэн тора) ТОТ-АРГА [тбтарга]—держать; задерживать; ловить; хватать; расходовать (а) Буген ун балык тоттым; э) Милиционер каракны тоткан; б) Ул акчаны мул тота) ТОТКА [тбтца]—ручка (Ишек тоткасы жиздэн эш л эн г эн) ТОТКЫН [тбтцын]—заключенный, узник (Тоткынны бер булмэгэ китереп яптылар)
ТОТЛЫ(К—>Г)-ЫРГА [тбтл бгырра]—з аи каться (Ул тотлыга башлаган) ТОТЫН-ЫРГА [тбтбнырга]—держаться; при- ниматься (а) Утыргычка тотынып барам; э) Ул Сат> эшенэ тотынды) ТОЯК [тбйац]—копыта (Атныц тоягын дага- лыйлар) ТОБЭК [тёбэк]—местность; район (Бу тебэкте мишэрлэр яшн) ТОГО Л [тёгэл]—точный; точно; ровно (Без тегэл белмибез эле) ТОГЭЛЛЕК [тёгэллек]—точность (Хисапчыга тегэллек бик кирэк) ТОГЭЛЛЭ-РГЭ [тёгэллэргэ]—заканчивать (Буяу эше тегэллэнде) ТОЕН [тёйен]—узел (Теенне чишеп булмый, ярдэм ит эле) ТОЕНЧЕК [тёйёнчек]—сверточек (Эбинец ку- лында бер теенчек) ТОЕР [тёйер]—комок; бугорок; типун (а) Ка- мырда твер бар; э) Тел очына теер чыккан) ТОЗ [тез]—стройный; прямой; ровный; меткий (Урманда тез наратлар уса) ТОЗЭТ-ЕРГЭ [тёзэтергэ]—исправлять; поправ- лять (Машинаны тезэтеп бетерделэр) ТОЗЕК [тёзек]—исправный; благоустроенцый; правильный (Авылда йортлар тезек) ТОЗЕЛЕШ [тёзёлеш]—строительство; строи- тельный; строение (Тезелеш яца гына башлан- ды)
ТОЗЕ-РГЭ [тёзёргэ]—строить; организовать; со- ставлять; заключать (а) Каэанда метро тезилэр; а) Дареслар расписаниесен тезергэ кирак; б) Ике оешма узара килешу тозеделар) ТОЗХЧЕ [тёзуче]—строитель; составитель (Тезучелар йортны тапшыруга азерлилар) ТОЙГЭН [тёйгэн]—молотый (Тейгэн шомыртка бал кушалар Кам ул бик тэмле була) ТОЙМЭ [тёйма]—кнопка; пуговица; таблетка (а) Кулмэгема тойма тагасы бар; а) Теймага баскач, ут я на) ТОЙМЭЛЭ-РГЭ [тёймаларгэ]—застегивать (Пальтоцны теймэла, урамда я^л!) Т6ЙНЭ-РГЭ [тёйнаргэ]—завязывать (узлом) (Бу кучтаначларне тайнап куй але) ТОКЕРЕК [тёкёрек]—плевок; слюна (Тегесе Каман текерекларен чача-чача сейли) ТОКЕР-ЕРГО [тёкёрёрга]—плевать(ся) (Урамда текерерга ярамый) ТОЛКЕ [тёлке]—лиса; лисий (Телкенец койры- гы бик матур Кам йомшак була) ТОЛКЕ БАЛАСЫ—лисенок (Тау яиында телке баласы курганнар) . ТОН [тен]—ночь; ночной (Тен тыныч узды) ТОНБОЕК [тёмббйоц]—лилия водяная, кув- шинка (Ык буенда тенбоеклар уса) ТОНГЕ [тенге]—ночной (Тенге поезд сагать иртэнге ечта килэ) ТОНЛЭ [тённа]—ночью (Без тенла гена каитып тештек) ТОНОЗЫН [тенбзбн]—всю ночь (Дустым белан тенозын сейлашеп утырдык)
Т0НЬЯК [тенйац]—север (Теньяктан салкын Ж.ИЛ исэ) ___ ТОНБЯК-К0НБАТЫШ [тёнйац/кёмбатыш]— северо-запад (Теньяк-кенбатыштан циклон кила) ~ теньяк-кенчыгыш [тенйац/кенчыгыш] северо-восток (Теньяк-квнчыгыштан—кечле жил) ТОП [теп]—дно; глубина; днище; основание; пень; корень; суть; основной; главный (Агач теплареннэн яца усентелар чыккан) ТОПСЕЗ [тёпсес]—бездонный (Бу кое тепсез ке- бек) Т0ПЧЕК [тёпчек]— пенек; последыш; окурок (Ул—минем тепчегем бит) ТОРГЭК [тёргэк]—сверток (Бу тергакне аца бир) T0PEK [тёрок]—турок; турецкий (Терек теле татар телена кардаш) Т0РЕКМЭН [тёрёкмэн]—туркмен; туркменский (Терекманстанныц башкаласы—Ашхабад) Т0РЕКЧЭ [тёрёкча]—по-турецки (Терекча ацлыйсыцмы?) ТОРЕН-ЕРГЭ [тёрёнёргэ]—закутываться (Энием тереиеп утыра) ТОР-ЕРГЭ [тёрёрга]—завертывать; обертывать; упаковывать (Бу пальтоны тереп бирегез але) T0PKEM [тёркем]—группа (Яшьлар теркеме куренде) ТОРКИ [тёрки]—тюркский; тюрки (Терки теллэрнец саны утыздан артык)
ТОРЛЕ [тёрле]—разный (Сезнец турыда терле сузлар Йери) ТОРЛЕЧЭ [тёрлёча]—по-разному (Бу турыда терлеча сейлилар) ТОРМЭ [терма]—тюрьма (Ул термадан азат ителде) ТОРТЕРГЭ [тёртёргэ]—тыкать; толкать; подде- вать (Тертеп сейлашма эле!) ТОС [тес]—цвет; масть; цвет лица; вид (Стенада терле тесл ар уйный) ТОСЛЕ I [тесле]—цветной (Тесле телевизор ал дыгызмы?) ТОСЛЕ II [тесле]—как, словно (Рафис—атисе тесле ук кара чачле) ТОТЕН [тётен]—дым; дымовой (Морщадан тетен кутарела) ТОЧЕ [тёче]—пресный; сладкий (Эбием, течете гена коймак пешер эле) ТОЧКЕР-ЕРГЭ [тёчкёрёрга]—чихать (Борыч исеннан мин течкереп эцибардем) ТОШ I [теш]—сон (Мица бик матур теш л ар керэ) ТОШ II [теш]—косточка; семя; ядро (Чиклавек тешен вакла але!) ТОШ III [теш]—место (Ат аунаган тешта йон кала) ТОШ ВАКЫТЫ—полдень; обед (Теш вакытын- да сезне кетам) ТОШ KYPY—сновидение (Йоклаганда, син теш курэсецме?) ТОШ-ЭРГЭ [тёшарга]—опускаться; сходить; по- нижаться; ложиться; выпадать; сниматься; (а) 248
Мин караваттан тештем; э) Самолет теша баш- лады: б) Бу эшне башкару сезнец еска теша; в) Улым карточкага тешкан) ТОШЕМ КИЛЕШЕ—винительный падеж (Тешем килеше кушымчасы—ны/-не) Т0ШЕНКЕ [тёшёцке]—подавленный; спадаю- щий (Куцеле бик тешенке аныц) ТОШЕНЧЭ [тёшёнча]—понятие (Бу тешенча ацлашыламы?) ТОШЕН-ЕРГЭ [тёшёнёргэ]—понять (Тешендецме?) ТОШЕР-ЕРГЭ [тёшёрёрга]—высаживать; ро- нять; понижать; опускать (Пардаларие тешер эле) ТАШКЕ АШ—обеденный (Тешке ашка барысы да ж,ыелды) ТО(Й->Я)-РГЭ I [тёйаргэ]—грузить (Яшьлар кене буе печан теяделар) ТО(Й->Я)-РГЭ II (тёйаргэ]—молоть; колотить (Борыч теяргэ кирэк иде) ТРАКТОРЧЫ [тракторчы]—тракторист (Тракторчы ж;ир серэ) ТРАНСПОРТ [транспорт]—транспорт (Бу шаИэрдэ транспорт айбэт Йери) ТРОЛЛЕЙБУС [троллейбус]—троллейбус (Троллейбус тукталышка якынлашты) ТРЮМО [трюмо]—трюмо (Трюмо почмакта то- ра) ТУ-АРГА [Tywapra]—рождаться; возникать; пробуждаться (Аларныц кызлары туды)
ТУГАН [туган]—родной; родственник; браток (Бер туганыбыз Мэскэудэ яши) ТУГАН ИЛ—родная сторона, родина (Г.Кутуй туган илена кайтып жита алмый) ТУГАН K0H [туган кен]—день рождения (Синец туган конец кайчан?) ТУГАН ТЕЛ [туган тел]—родной язык («Туган тел «не ж,ырлыик але) ТУГАН ТИЕШЛЕ—родня (Туган тиешле сецлебез кияугэ чыккан) ТУГАННАН ТУГАН—двоюродный (Туганнан туган абыебыз министр булган) ТУГ АНК АЙ [тугаццай]—браток; родимый (Меиэ шундый хал л ар, туганкай!) ТУТАНЛАШ-ЫРГА [туганнашырга]— родниться (Без сеэнец белан туганлашырга те- либез) ТУГАНЛЫК [туганныц]—родство, родствен- ный; братство, братский (Безнец арада туган- лык жепларе бик нык) ТУГ АННАР [туганнар]—родные (Туганнар ярдам итте) ТУГАН-ТУМАЧА [туган/тумача]- родственники (Этинец юбнлеена туган-тумача Ж,ыелды) ТУГАН-УСКЭН [туган/ускан]—родной (Туган- ускэн ил Иаркемга кадерле) ТУГЫЗ [тугыз]—девять (Тугыз очка булена) ТУГЫЗАР [тугызар]—по девять (Безгэ тугызар сум тиде) ТУГЫЗ ЙвЗ—девятьсот (Аныц курткасын ту гыз йез сумга алдык)
ТУГЫЗДАН БЕР—одна девятая (Бу сумманыц тугыздан бер елеше бер мец сум тэшкил итэ) ТУГЫЗЫНЧЫ [тугызынчы]—девятый (Тугызынчы класста без кичэ уткаргэн идек) ТУДЫР-ЫРГА [тудырырга]—рождать; создать; производить (Эни безне тудырган, устергэн, укыткан) ТУЕН-ЫРГА [туйынырга]—кормиться; насы- титься (Без ул елларны улан белан туендык) ТУЗ I [туз]—береста; берестяной (Туздан тырыс ясы й лар) ТУЗ II [туз]—туз (в картах) (Туз белан басу) ТУЗАН [тузаи]—пыль (Урамда тузаи) ТУ ЗАН КУН-АРГА—запылиться (Пальтоны гарде робка элеп куй, юкса тузан кунар) ТУЗАН СУЫРГЫЧ—пылесос (Без яца тузан суыргыч алдык) ТУЗАНЛЫ [тузанны]—пыльный (Тузанлы юл) ТУЗ-АРГА I [тузарга]—изнашиваться (Укчасе бик тузгаи инде) ТУЗ-АРГА II [тузарга]—разлетаться; растре- паться (Чэчлэре >цилгэ тузгаи) ТУЗБАШ [тузбаш]—уж (Су буенда тузбаш елан курдек) ТУЙ [туй]—свадьба; свадебный; праздник (Быел бездэ ике туй булды) ТУЙГАНЧЫ [туйганчы]—досыта; вдоволь (Туйганчы су коендык) ТУЙДЫР-ЫРГА [туйдырырга]—кормить (Баланы туйдырырга вакыт) ТУК [туц]—сытый; спелый; упитанный (Бала тук)
ТУКЛАН ЫРГА [туцланырга]—питаться (Без яшелча ашлары белэн тукландык) ТУКМАК [туцмац]—толкушка; колотушка (Бэрэцгене тукмак белэн тейдем) ТУКРАН [тукран]—дятел (Тукраи Ьаман агачка тукый) ТУКСАН [туцсан]—девяносто (Туксанны икегэ булсэц, кырык биш була) ТУКСАНЫНЧЫ [туцсаиынчы]—девяностый (Чират—туксанынчы) ТУКТА, ТУ КТ А ЭЛЕ [тукта, туцтале]—стой-ка, постой (Тукта эле, бу—теге кеше бит’) ТУКТАЛ-ЫРГА [туцталырга]остановиться (Трамвай кинат туктады) ТУКТАЛЫШ [туцталыш]—остановка (Тукталышта кеше куп тугел) ТУКТА-РГА [туцтарга]—остановиться; прекра- щаться (а) Машина шундук туктады; э) Яцгыр Ьаман туктамый) ТУКТАУСЫЗ [туцталусыз]—непрестанно (Бу тирэдэ туктаусыз кеше утеп Йери) ТУКУЧЫ [тукучы]—ткач(иха) (Ренат абыйныц хатыны—тукучы) ТУКЫМА [туцыма]—ткаиь (Мондый тукыма кибетлэрдэ сирэк була) ТУ ЛАЕМ [тулайым]—в целом; в общем; оптом (Тулаем алганда, эшлэр ярыйсы) ТУЛАЙ ТОРАК [тулай торац]—общежитие (Студентлар тулай торакта яшилэр) ТУЛГАН [тулган]—полная (Куктэ тулган ай йезэ)
ТУЛГАНЧЫ [тулганчы]—доверху (Чилеклор тулганчы карлыган жыйдык) ТУЛМА [тулма]—голубцы (Эни тулма пешере) ТУЛЫ [тулы]—полный, наполненный (Чоланда кэрзин тулы йомырка) ТУЛ-ЫРГА [тулырга]—наполняться; запол- ниться; быть полным; истекать; исполниться (а) Чилэк тулды; а) Зур зал тамашачылар белэн тулды; в) Без ейлвнешкангэ 20 ел тулды) ТУ ЛЫСЫ БЕЛЭН [тулысы белей]—полностью (Тулысы белэн мин аныц яклы) ТУЛЫСЫНЧА [тулысынча]—полностью (План тулысынча утвлгвн) ТУМЫШТАН [тумыштан]—с рождения [Ул ту- мыштан сукыр) ТУН [тун]—шуба (Тун кигэч. эцылырак булды) ТУНА-РГА [тунарга]—обдирать шкуру; обод- рать (Сарыкны тунагач, тиресен элеп куйдылар) ТУЦ [туц]—мерзлый; невежественный (Туц йерэкле кешедан сакланырга кирэк) ТУЦ МАЙ—топленое сало (Кез кене без туц май эзерлап куябыз) ТУЦ-АРГА [туцарга]—мерзнуть, застыть (Урамда салкын, туцдык) ТУЦДЫРМА [туцдырма]—мороженое (Туцдырма биш сум алтмыш дурт тиен) ТУП I [туп]—мяч (Тупныц зуррагын бирегез эле) ТУП II [туп]—пушка (Туплар атмый хазер) ТУПАС [тупас]—грубый; невежливый (Тупас кеше белен читен)
ТУП АС ЛЫК [ту паслыц]—грубость (Тупаслык Жибара курма!) ТУПЛА-РГА [тупларга]—сосредоточивать; сплачивать; копить; собрать (а) Акча туплагач, машина алырбыз; а) Мин татар бизнесменнары турында мэгълумат туплыйм) ТУП ТУРЫ [туп/туры]—совершенно прямой (Борыны туп-туры) ТУРА-РГА [турарга]—нарезать; рубить; шинко- вать (Чегендерне тура але, яме!) ТУРГАЙ [тургай]—жаворонок (Кукта тургай сайрый) ТУРТА [турта]—накипь, пена (Ашныц турта- сын жыеп ал) ТУРЫ I [туры]—прямой, прямо; верный; пре- данный (Туры сузга жавап юк) ТУРЫ II [туры]—гнедой (Буген турыны жигарсец!) ТУРЫ КИТЕР-ЕРГЭ застать (Мин аны эштэ Нич туры китера алмадым) ТУРЫ С0ЙЛЭМ—прямая речь (Туры сейлам автор сузлареннан ал да да, уртасында да, аннан соц да кила ала) ТУРЫ СУЗЛЕ—прямой; откровенный (Минем туры сузле бер дустым бар) ТУРЫГА [турыга]—прямо [Турыга карап бар] ТУРЫДА, ТУРЫНДА [турыда, турында]- о, об, обо (а) Бу турыда безгэ бил геле тугел; а) Шэхес культы турында хазер куп язалар) ТУРЫДАН [турыдан]—прямиком, прямо (Безнец авылга турыдан—биш чакрым)
ТУРЫДАН-ТУРЫ [турыдан/туры]— непосредственно; прямо (Бу сица турыдан-туры карый) ТУРЫСЫН ЭЙТКЭНДЭ [турысын айтканда]— честно говоря (Турысын гы на айтканда, ул узе гаепле) ТУСТАГАН [ту стаган]—чашка; ковш (Оч туста- ган айран эчтем) ТУТ I [тут]—пятно; пигмент (Йезена тут чык- кан) ТУТ II [тут]—тутовое дерево (Тут агачында жимешларе курена) ТУТАШ [туташ]—барышня (Туташ, сев рохсэт итасезме?) ТУТЫЙ КОШ [тутый цош]—попугай (Тутый кошныц терлесе була) ТУТЫК [тутыд]—ржавчина; ржавый (Бу тутык чилак кирак тугел инде, чыгарып ташла!) ТУТЫРМА [тутырма]—тутырма (домашняя колбаса с рисом и мясом) (Сарык суйгач, ту- тырма пешердек) ТУТЫР-ЫРГА [тутырырга]—наполнять; засы- пать; набить, выполнить (Улым солдаттан сро- гын тутырып кайтты) ТУУ [Tywy]—рождение (Аныц тууы этисена зур шатлык булды) ТУФРАК [туфрад]—почва; земля (Э.Еникинец ♦Туган туфрак» хикаясен укыгыз эле) ТУШ [туш]—вода на льду (Бозга туш чыккан) ТУЫП-УСКЭН [туыбускан]—отчий (Туып-ускан Жир нинди якын!)
ТУ(Й->Я)-РГА [туйарга]—наедаться; пресы- щаться (Чиклавек ашап, тэмам туйдык) ТУБЭ [туба]—крыша (Туба шифер белан ябыл- ган) ТУБЭН [тубан]—низкий; низко (Очкыч тубан оча) ТУБЭНГЭ [тубэцга]—вниз (Самолеттан тубэнга карап барам) ТУБЭНДЭ [тубанда]—внизу (Тубанда елгалар. кырлар) ТУБЭНДЭГЕ [тубандаге]—следующий; нижний (Тубандаге кешелар сайланды: ...) ТУБЭНЛЕК [тубаннек]—низина; низость (Мин бу тубэнлекка бармаячакмын) ТУБЭННЭН [тубэннан]—снизу (Без тубаннан кутарелдек) ТУБЭТЭЙ [тубатэй]—тюбетейка (Малай тубэтэ!* киган) ТУГЭРЭК [тугэрак]—круглый; полный; кружок (Тугарок кул буенда ял йорты тозилар) ТУ(К->Г)°ЭРГЭ [тугэрга]—выливать; выбрасы- вать (Чуп тугэсе бар, улым) ТУТЕ Л [тугел]—отрицание не (Мин жулар тугел ла) ТУЗ-ЭРГЭ [тузарга]—терпеть; выдерживать (Мин тешемне кысып булса да туздем) ТУЗЕМЛЕ [тузёмле]—терпеливый; терпеливо (Галия бик туземле булып чыкты) ТУЛЭ-РГЭ [туларга]—платить; расплачиваться; возмещать (Син бу итекларга нича сум туладец?)
ТУЛЭУЛЕ [тулалуле]—платный (Курслар ту 1ауле) ТУЛЭУСЕЗ [тулалусез]—бесплатный (Керу тулаусез) TYP9 [тура]—начальник; чиновник (Туреларнец эшларе купме?) ТУРДЭ [турда]-—на переднем углу (Турда ку- наклар утыра) ТУТЭЛ [тутал]—грядка (Без ике тутал кишер чачтек) ТУГИ, ТУТЭЙ [туги, тутэй]—тетя, тетка; сестра (Галима тути, кетимме сиие?) ТУШЭК [тушак]—перина (Энинец тушагенда йокы бик тэмле була иде) ТУШЭМ [тушам]—потолок (Биек тушам га кыймматле люстра эленгэн) ТЫ(К—>Г)-АРГА [тыгарга]—сунуть; затыкать; вкладывать (Кулыцны кесэца тыгып бар) ТЫГЫЗ, ТЫГЫН [тыгыз, тыгын]—плотный; тесно; туго; напряженный (Вакытым хазер бик тыгыз) ТЫГЫЛ-ЫРГА [тыгылырга]—соваться; лезть; застревать (Олылар сузенэ тыгылырга ярамый) ТЫЕЛГАН [тыйылган] запрещенный (Г.ИбраЬимов асарлэре ул чорда тыелган була) ТЫЙНАК [тыйнац]—скромный; сдержанный (Тыйнак кызларны хермат италар) ТЫКРЫК [тыцрьщ]—переулок (Яшьлар ты- крыкка борылдылар) ТЫЛМАЧ [тылмач]—переводчик (Татарга тыл- м«»ч киракми)
ТЫЛСЫМЛЫ [тылсымлы]—волшебный, ча- рующий (Тылсымлы авазлар яцгырады) ТЫН I [тын]—дыхание; дыхательный (Мин тын да алмый басып торам) ТЫН II [тын]—тихий; тихо; безветренный; спо- койный (Буген урманда тын) ТЫН ЮЛЛАРЫ—дыхательные пути (Баланыц тын юлларына салкын тиган) ТЫН-АРГА [тынарга]—замолкать; затихать; успокаиваться (Бетен табигать тынды) ТЫНГЫСЫЗ [тыцгысыз]—беспокойный (Рэшит абый—бик тынгысыз кеше) ТЫНЛЫК [тынныц]—тишина; покой (Тынлыкны ярып мылтык тавышы ишетелде) ТЫНЧУ [тыичу]—затхлый; душный (Вагонда тынчу) ТЫНЫЧ [тыиыч]—спокойный; спокойно; мир- ный (Тыныч кына утырыгыз, балалар) ТЫНЫЧ ЙОКЫ—Спокойной ночи (Балалар, тыныч йокы сезгэ) ТЫНЫЧЛАНДЫР-ЫРГА [тынычландырырга]—успокаивать; усмирять; утихомирить (Укытучы балаларны тынычлан- дырды) ТЫНЫЧЛЫК [тынычлыц]—тишина; мир; по- кой; спокойствие (Ьэркемгэ тынычлык кирэк) ТЫНЫШ БИЛГЕЛЭРЕ [тыныш билгелэре]— знаки препинания, пунктуация (Тыиыш бил- гелэрен дерес куегыз!) ТЫЦЛАУЧАН [Tbiiviaw4aH]—послушный (Малай тыцлаучан булып усге)
ТЫН.ЛАУЧЫ [тыцлал^чы]—слушатель (Тыцлаучылар бик канэгать калдылар) ТЫРМА [тырма]—грабли; борона (Я^ирне тыр- ма белэн тырмалап чыктым) ТЫРМАЛА-РГА [тырмаларга]—бороновать (Трактор кырны тырмалап бетерде) ТЫРНАК [тырнац]—ногти; когти (Тилгэн ку- янга тырнакларын батырды) ТЫРНА-РГА [тырнарга]—царапать (Малайны песи тырнаган) ТЫРР [тырр]—тпру ТЫРЫС [тырыс]—туесок; кузовок из бересты (Бабай матур итеп тырыс ясап бирде) ТЫРЫШ [тырыш]—старательный, прилежный (Тырыш бала куп нэрсэга ирешэ) ТЫРЫШЛЫК [тырыш л ыц]—усердие; старание (Тырышлык бушка китми) ТЫРЫШ-ЫРГА [тырышырга]—стараться (Ул синнэн калмаска шундый тырышты!) ТЫЧКАН [тычцан]—мышь; мышиный (Бакчада тычканнар куренгали) ТЫЧКАН БАЛАСЫ—мышонок (Дачада бер тычкан баласы курдек) ТЫШ I [тыш]—внешняя сторона; верх; облож- ка; двор (Тышта Ьаман буран) ТЫШ II [тыш]—кроме (Синнэн тыш башкалар да бар эле) ТЫШКЫ [тышкы]—внешний; наружный; верхний (Тышкы сэясэтне президентлар билге- ли) ТЫШТА [тышта]—на улице, снаружи (Тышта шау-шу башланды)
ТЫШТАН [тыштан]—снаружи; внешне (Тыштан сиздермэска тырыштым) ТЫ(Й—>Я)-РГА [тыйарга]—запрещать (Бу эштан малай ны тыярга кирак) ТЫЦЛА-РГА [тыцларга]—слушать; слушаться; выслушивать; подслушивать; заслушать (Балалар ати-анисен тыцларга тиеш) ТЮЛЬ [т’ул’]—тюль (Таразэларга матур тюль эленган) У У-АРГА [ywapra]—тереть; растирать; стира ь (Буген кер уасы бар) УБЫРЛЫ КАРЧЫК [убырлы ца-рчыц]—баба- яга (Экиятлэрдэ убырлы карчык куп телгэ алына) УГЫЧ [угыч]—терка (Угыч белан чогендер уып бир эле) У ЕН [уйын]—игра; шутка; шутливый; пред ставление (Уенда куп яшьлэр катнаша) УЕНЧЫК [уйынчыц]—игрушка; украшение (Баланыц уенчыклары бик куп) УЯ^ЫМ [ужым]—озимь (Ужымга мал керткэннар) УЗ-АРГА [узарга]—проходить: проехать; обг<~ нять; опережать; истекать (Гомер узып бара) УЗГАН [узган]—прошедший (Узган гомерллр диген инде, а?) УЗГАН ЕЛ—прошлый год; прошлогодний (Узган ел безнец абый ейлэнде)
УЗДЫР-ЫРГА [уздырырга]—пропускать; про водить; справлять (Узган ел этинец ткитмеш яшен уздырдык) УЙ [уй]— мысль; размышление; идея; намере- ние (Ул юк дигэн уй Ьич башымнан китми) УЙГЫР [уйгыр]—уйгур (Уйгырлар Кытайда, Казахстанда кубрэк яшилэр) У ЙЛ АМ АГ АНД А [уй лама ганда]—нежданно- негаданно (Уйламаганда, кунаклар кайтып теште) УЙЛА-РГА [уйларга]—думать; обдумывать; считать; намереваться (Бу мэсьэлэне ныклап уйлыйсы бар) УЙЛАП ТА(П—>Б)-АРГА—придумывать; изо- бретать (Радионы Попов уйлап тапкан) УЙЛАП ТАБУЧЫ—изобретатель (Уйлап табу- чыларныц бер оешмасы бар) УЙМАК [уймац]—наперсток (Уймагымны эллэ кая куйдым, тап эле, улым) УЙНА-РГА [уйнарга]—играть; забавляться; сверкать; исполнять; шутить (а) Бала тыныч кына уйный; э) Галим гармунда уйиый) УК I [ук] -стрела (Малайлар ук атып уйный- лар) УК II [уц]—частица ограничения как только, сразу (Баргач ук, сица шалтыраттым, син юк идец) УКАЗ [указ]—указ (Тукай премиясе белэн булэклэу турында указ чыкты) УКЛАУ [укладу]—скалка (Уклау бир эле)
УКРОП [укроп]—укроп (Гомбэ тозлаганда, ук- роп салалар) У КУ [уку]“ чтение; учеба (У ку—энэ белан к<., казу) УКУ ЙОРТЫ—учебное заведение (Казанда 40 ка якын югары уку йорты бар) У КУЧМ [уцучы]—ученик; ученический; чита- тель (Укучылар дареска керделэр) УКУ-ЯЗУ [уцу-йазу]—грамота (Эниебез гарапча укый-яза бела) УКЫГАН [уцыган]—образованный (Бабай— укыган кеше) УКЫМЫШЛЫ [уцымышлы]—образованный, интеллигентный (XX гасыр башында татарлар арасында укымышлы кешелар бик куп була) УКЬШ ЧЫ(К—>Г)-АРГА—прочитать (Мин быел 20 китап укып чыктым) УКЫ-РГА [уцырга] —читать; учиться (Улым да, кызым да университетта укый) УКЫТУЧЫ [уцытучы]—учитель; преподаватель (Укытучы дарес уткэрэ) УКЫТ-ЫРГА [ук,ьгтырра]—обучать (Ул укыту- чы безнец авылдагы батен балаларны укыткан) УЛ I [ул]—он («Ул»—курсату алмашлыгы) УЛ II [ул]—сын (Аныц дурт улы була) УЛ ВАКЫТТА (ЧАКТА, ЧАГЫНДА) в то время (Ул вакытта мин бик кечкенэ идем) УМАРТА [умарта]—улей (Бакчага умарта куй- дык) УМАРТАЛЫК [умарталыц]—пасека (Умарталыкта этием эшли)
УМАРТАЧЫ [умартачы]—пчеловод (Умартачы бабайны балалар бик яраталар) УМРАУ СОЯГЕ [yMpaw сой аге]—ключица (Бабай, егылып, умрау сеяген сындырган) УМЫРЗАЯ [умырзайа]—подснежник (Э.Фэйзинец «Умырзая» дигэн шигыренэ кои язылган) УМЫРТКА (Б АГ АН АСЫ) [умыртца батанасы]—позвоночник (Балаларныц умырт- каларын Ьаман тикшереп торырга кирэк) УН [ун]—десять (Оныгыма ун яшь) УНАЛТЫ [уналты]—шестнадцать (Кызыма уналты яшь) УНАР [унар]—по десять (Унар сум акча бир- дек) УНАРЛЫК, УНЛЫК [унарлыц, унныц]— десятка (Унарлык ждггэрме?) УНАУ [yaaw]—вдесятером (Бу эшне унау бете- рербез) УНБЕР [умбер]—одиннадцать (Сез мица унбер сум тиеш) УНБИШ [умбиш]—пятнадцать (Унбиш чакрым гына калды) УНДУРТ [ундурт]—четырнадцать (Ундурт яшь- лек кызым техникумга керде) УНЭДИДЕ [унэциде]—семнадцать (Без унж.иденче квартирада торабыз) УНИВЕРСИТЕТ [ ун иверситет]—ун иверситет (Казан университетында унбиш факультет бар) УНИКЕ [унике]—двенадцать (Безнец авылдан унике егет армиягэ китте)
УНЛАП [уннап]—примерно десять (Унлап кеше чиратта басып тора) УНОЧ [уноч]—тринадцать (Унеч саныннан куркучылар бар) УНСИГЕЗ [унсигез]—восемнадцать (Унсигез яшьлек чагым кайда нкэн?!) УНТУГЫЗ [унтугыз]—девятнадцать (Аца унту гыз тулды) УНЪЕЛЛЫК [унйыллыц]—десятилетка (Тег. авылда унъеллык мэктэп бар) УНЫНЧЫ [унынчы]—десятый (Унынчы клас- ста утыз укучы укый) УЦ I [уц]—правый; лицевой (Уц ягын айлэндереп ки) УЦ II [уц]—удачный (Эшец уц булсын!) УЦАЙ [уцай]—положительный; удобно (Сица уцаймы?) УЦАЙЛЫ [уцайлы]—удобно (Эштэ усэргэ уцайлы шартлар бармы?) УЦАЙЛЫК [уцайлыц]—удобство (Бу эшнец бер уцайлыгы бар) УЦАЙСЫЗЛАН-ЫРГА [уцайсызланырга]- стесняться; затрудняться (Уцайсызланма инде!) УЦАЙСЫЗЛА-РГА [уцайсызларга]—мешать; стеснять (Безга уцайсызлама, яме) УЦ-АРГА I [уцарга]—уродиться; удаваться (Быел барэцге уцар дип кетэбез) УЦ-АРГА II [уцарга]—линять; выгорать (Зэцгэр яулыгым уцды) УЦГА [уцга]—направо (Мин уцга борылдым) УЦГАН I [уцган]—деловой; умелый ловкий (Безнец эцицги бик уцган)
уЦГАН II [уцган]—линялый (Синец кулмэгец уцган икэн) УЦЫШ [уцыш]—урожай (Уцыш мул булды) УЦЫШ КАЗАН-ЫРГА—добиться успеха (Безнец КВН командалары уцыш казандылар) УЦЫШЛЫ [уцышлы]—успешный, урожайный (Безнец чыгыш уцышлы булды) УРА [ура]—ура («Ура!» тавышы яцгырады) УРАЗА [ураза]—пост (мусульманский), ураза (Ураза баш ланды) УРАЗА БЭЙРЭМЕ [ураза байрэме]—праздник ураза (Ураза бэйрэме—иц зур дини бэйрэмнэрдэн берсе) УРАЗА ТОТ-АРГА—поститься, соблюдать пост (Эбием ураза аенда Ьэрвакыт ураза тота) УРАК [урак]—серп (Элек урак белэн урганнар) УР АМ [урам] -улица (Урамыбыз Г.Кутуй исеме белэн аталган) УРА-РГА [урарга]—наматывать, обматывать, окружать; обходить (ЗЦепне урап бетер инде) УРЛАНГАН [урлацган]—краденый (Бу- урланган байлык) УРЛА-РГА [урларга]—красть; воровать (Аныц акчасын урлаганнар) УРМАН [урман]—лес; лесной (Урманда быел чиклэвек бик куп) УРМАН КАРАВЫЛЧЫСЫ—лесник (Салих абый—урман каравылчысы) УРМАН KHCY4E—лесоруб (Урман кисучелэр бик арыдылар) УРМАН МЭЧЕСЕ—рысь (Безнец урманнарда урман мэчесе бик сирэк очрый)
УРМАН ТАВЫГЫ—глухарь (Урман тавыгына ау башланды) УРМАН ХУЛ^АЛЫТЫ—лесное хозяйство (Безнец районда урман хужалыгы бик зур) УРМАНЧЫ [урманчы]—лесник (Урманчы абыйдан бик курка идек) У РН АШ-ЫРГ А [ уриашырга]—устраиваться; располагаться; помещаться (а) Без беренче кат тагы булмэгэ урнаштык; а) Татарстанныц Мил ли музее Кремль каршында урнашкан) УРТ ТЕШ [урттеш]—коренной зуб (Урт тешем авырта, яматырга кирак) УРТА [урта]—середина; средний (Ул урта мактэпне быел тэмамлады) . УРТА ЯШЬТЭГЕ—средних лет (Урта яшьтэге бер абый сезне сорады) УРТАДА [уртада]—на середине (Уртада—зур ваза) УРТАК [уртак]—общий (Бу — безнец уртак эшебез) УРТАЛАЙ [урталай]—надвое (Алманы урталай булеп бир) УРТАНЧЫ [уртанчы]—средний (Уртанчы улым армиядэ хезмэт итэ) УРТАСЫНДА [уртасында]—в середине, в цен- тре (Зал уртасында чыршы) УРТАЧА [уртача]—средний (Этием озын буй- лы, энием уртача буйлы) УРЫН [урын]—место; местность; должность; постель (а) Безнец урын партерда; б) Бу урында зур завод салыначак; в) Аныц этисе зур урында эшли; г) Аныц эбисе урында ята)
УРЫНБАСАР [урымба cap]—заместитель (Гаризага рэиснец урынбасары кул куйды) УРЫНДА [урында]—на месте (Мэсьэлэне урын да хэл итэргэ кирэк) УРЫНДЫК [урындыц]—стул (Урындыкларны зур булмэгэ кучер эле) УРЫН-ЛЫ [урынлы]—уместный (Бу—урынлы copay) УРЫНСЫЗ [урынсыз]—неуместный (Урынсыз суз сойлэмэ инде) УРЫНЬША [урынына] на место (Аныц уры- нына сине сайлыйбыз, яме!) УРЫН ЖИР [урын-я;ир]—постель (Урын- жирне эзерлэп куй) УРЫП-ЖЫЮ [урып/жыйу]—уборка (Авылда урып-ж,ыю башланды) УР-ЫРГА [урырга]— жать (Бодайны урып бе- терделэр инде) УСАК [усац]—осина; осиновый (Усак яфракла- ры матур булып кызарды) УСАЛ [усал]—злой; зло (Усал кеше белэн сейлэшу жицел тугел) УСАЛЛЫК [усаллыц]—злость; злодеяние (Усаллык белэн мине ж,ицв алмассыц) УТ [ут]—огонь; стрельба; бой; пожар; свет; электричество (а) Тэрэзэдэ ут сунде; э) Курше авылда ут чыккан) УТ АР [утар]—усадьба (Утарда атлар йори) УТА-РГА [утарга]—полоть (Буген чогендер утарга барабыз) УТР АУ [yrpaw]—остров (Кул уртасында бер ут- рау бар)
УТЫЗ [утыз]—тридцать (Утыз мец акча тулаттелар) УТЫЗЫНЧЫ [утызынчы]—тридцатый (Утызынчы кеше булып чиратка язылдым) УТЫН [утын]—дрова (Быел ике машина утын азерлэнде) УТЫРТ-ЫРГА [утыртырга]—сажать; ставить (Бабай бакчага тагын ике алмагач утыртты) УТЫР-ЫРГА [утырырга]—садиться; осесть; сесть; расположиться; сидеть в тюрьме (а) Без- нец бу жирга XVIII гасырда килеп утырганнар; а) Мин кулмакне юган идем, утырды) УТЫРЫШ [утырыш]—заседание (Комиссиянец утырыш ы иртагэ була) УФ [уф]—уф, ох (Уф! Арыдым!) УЧ [уч]—ладонь; горсть (Эби бер уч конбагыш бирде) УНАК [учац]—очаг; костер (Учактагы ут сунде) УЧЛАП [учлап]—горстями, пригоршнями (Учлап-учлап жилак жыеп бирдем) УЫЛДЫК [уюылдыц]—икра (Балыкныц уыл- дыгы бар) УЯН-ЫРГА [уйанырга]—просыпаться; возни- кать, пробуждаться (Мин иртэнге жидедэ уя- нам) УЯТ-ЫРГА [унатырга]—разбудить; пробудить (Безне иртэн уятырсыц, яме?) YB-ЭРГЭ [убэрга]—целовать (Энием мине яра- тып убеп алды)
уБЕШ-ЕРГЭ [убёшёргэ] целоваться (Туйда убешу гаеп тУ1'ел инДе Ул) YTE3 [угез]—бык; бычий (Колхоз угезе бик у сал) УГЕТЛЭ-РГЭ [угетлэрга]—наставлять; увеще- вать (Ул Ьаман кайтырга угетладе) УТИ [уги]—неродной; чужой («Уги кыз» экиятен белэсецме?) УГИ АНА—мачеха (¥гн аналарныц да бик ях- шылары була) УГИ АНА ЯФРАГЫ -мать-и-мачеха (Уги ана яфрагы -дару улане) УГИ АТА -отчим (Рестамнец угн атисе аны бик ярата) УГИ БАЛА—неродное дитя (Уги бала яарны мин бик кызганам) УГИ КЫЗ—падчерица (Татар халкында «Уги кыз» акияте бар) УЗ [уз]—свой; родной; близкий (Уз сузецэ узец карты килэсецме?) УЗ ВАКЫТЫНДА—своевременно (Ьар эшне уз вакытында эшларга кирэк) Y3APA [узара]—взаимно; обоюдно (Алар узара дус яшаделэр) УЗОК [узэк]—центр; центральный; ядро; стер- жень (Агачньщ узах'е чери башлаган) УЗЭН [узэн]—долина (Авыл узанда урнашкан) УЗБЭК [узбек]—узбек; узбекский (Узбак теле— торки тел) УЗГЭРЕШ [узгэреш]—изменение; перемена (Узгарешлар купме?)
УЗГЭРТ-ЕРГЭ [узгартёрга]—изменять; менять (Кулмэкнец фасонын узгэртерга кирэк) УЗЕ [узе]—сам, сама, само; сам по себе (Узе у.- лап карасын эле) УЗЕ ТЕЛЭП—добровольно (Минем бабаем узе телэп фронтка киткэн) Y3EHEKE [узенёке]—свой, собственный (Барысы да узенеке) УЗЕНСОЯР [узёнсояр]—эгоист (Бу хэтле дэ узенсояр булыр икэн!) УЗЕНЧЭ [узенчэ]—по-своему (Ьэркем узенчэ уйлый) УЗЕНЧЭЛЕК [узёнчэлек]—особенность; своеоб- разие (Бу эшнец узенчэлеклэре бар) УЗЕШЧЭН СЭНГАТЬ [узешчэн сэцгэт]— самодеятельность; самодеятельный (Узешчэн сэнгать зур усеш алды) УЗКЫЙММЭТ [усцыйммэт]—себестоимость (Продукциянец узкыйммэте югары) УЗЛЕГЕННЭН [узлегённэн]—самостоятельно (Мин татар телен узлегемнэн ойрэнэм) УЗСУЗЛЕ [уссузле]—упрямый; настойчивый (Узсузле булма эле, энем!) УК, УК [ук, ук] — частица сразу же (Килгэч ук курерга иде) УКЕН-ЕРГЭ [укёнергэ]—каяться; сожалеть (Соцыннан укенерсец эле) УКЕНЕЧ [укёнеч]—раскаяние; досада (Ни укенеч, шул вакытта мин аны ацлый алмады) УКЕР-ЕРГЭ [укерёргэ]—реветь; вопить (Ул укереп елады) YKCE3 [уксез]—сирота (Ул—уксез бала)
YKCE-РГЭ [уксёргэ]—всхлипывать (Кызчык уксеп елый) уКЧЭ [укчэ]—каблук; пятка (Туфлиемнед укчэсе биек тугел) YJI0H [улан]—трава; травяной (Балалар яшел улан ©стенда уйныйлар) YJI-ЭРГЭ [уларга]—умереть; падать (Ул я^итмеш яшьта улде) УЛГЭН [улгэн]—умерший; издохший (Улгэн кеше турында начар сойлэмилэр) у ЛЕ [уле]—мертвый; омертвелый (Уле теллар дэ була) YJIEK [улек]—гной (Ярадан улек агып чыкты) YJIEM [улем]—смерть (Улем Ьэркемгэ кила) УЛЕМТЕК [улёмтек]—вещи, приготовленные для погребального обряда (Эби улемтек эйберлэрен эзерлап куйган) УЛЧЭМ [улчэм]—размер; мерка; объем (Кырык сигезенче улчам ада ярый) УЛЧЭ-РГЭ [улчэргэ]—мерить; взвешивать (Ике кило алма улчап бирегез але) YJI40Y [улчэлу]— весы; мера (Улчэугэ чемодан- ны куй) УЦЭЧ [удач]—пищевод (Аныц удаче авырткан) Y1IK0 I [упка]—легкие (Аныц упкэсенэ салкын тиган) УНКЭ АВЫРУЫ—легочная болезнь; туберкулез (Бабай кинат кена упка авыруы белэн авырып китте) УПКЭ II [упка]—обида (Упкэм бар сида) УПКЭЧЕЛ [упкэчел]—обидчивый (Упкэчел дэ инде син узец!)
УР [ур]—подъем; высота; возвышенность (Ypra менгэч, кул болга) УРЭ [ура]—прямо; торчком (Солдат ура басты) УРДЭК [урдэк]—утка; утиный (Урдэклэр очып утте) УРДЭК БЭБКЭСЕ-утенок (Ишегал дында 9 урдэк бабкасе Йери) УРДЭК ИТЕ—утятина (Мин урдэк нтеннэн ечпочмак яратам) УРЕЛ-ЕРГЭ [урёлергэ]—виться; плестись; тя- нуться (Урелеп бер алма алып бир эле) УР-ЕРГЭ I [урёргэ]—плести; внть (Чэчецне урдецме, кызым?) УР-ЕРГЭ П [урёргэ]—прорастать (Бэрэцге уреп беткан) УРМЭКУЧ [урмэкуч]—паук (Урмэкуч оясына тап булдым) УРМЭЛЭ-РГЭ [урмэларга]—карабкаться; пол- зать (Малай агачка урмэлэп менеп китте) УРНЭК [урнэк]—образец; образцовый (а) Этием безгэ урнэк булып тора; э) Безнец сыйныфта урнэк тэртип) УРЧЕМ [урчем]—размножение (Урчем зур бул- ды) УРЧЕ-РГЭ [урчёрга]—размножаться; плодиться (Чебеннэр бик урчеган) УРЧЕТ-ЕРГЭ [урчётёрга]—разводить; размно- жать (Карим абый куян урчетэ) УС-ЭРГЭ [усэрга]—расти; вырастать; развивать- ся (Без сугыш елларында авылда устек)
УС ЕМ Л ЕК [^семлек]—растение; растительный (Ул профессор усемлеклэр деньясын ейрэну белэн шегыльланэ) УСЕШ [усеш]—развитие; рост; сдвиг (Теллэрнец усеше жэмгыятьтаге узгарешлар тээсирендэ бу- ла) YCMEP [усмер] -подросток (Усмерлар психоло- гиясен ацлый белу кирэк) УСТЕР-ЕРГЭ [устерёргэ]—растить; отращивать; развивать (Балаларны намуслы итеп устерергэ тырыштым) YT [ут] -желчь (Yt куыгы ялкынсынган) УТЭЛЕШ [утэлеш]—выполнение (Планныц утэлеше—туксан ике процент) УТЭ-РГЭ I [утарга]—исполнять; удовлетворять; выполнять (План утэлде) УТЭ-РГЭ II [утэргэ]—проходить; переправлять- ся; миновать (Пионерлар урам буй лап уттелэр) УТЭ-РГЭ III [утэргэ]—быть острым (Бу пычак бик утэ икэн) УТЕН-ЕРГЭ [утенёргэ]—просить; упрашивать (Утенеп сорыйм сездан!) УТЕНЕЧ [утёнеч]—просьба, ходатайство (Утенечецне эйттецме соц?) УТЕНЕЧ ЯЗУЫ—прошение; заявление (Дирекциягэ утенеч язуы керттецме?) УТЕР-ЕРГЭ [утерерга]—убивать (Фашистлар миллионлаган кешелэрне утерделар) УТЕРУЧЕ [утёруче] убийца (Утеручегэ суд булды) УТКЭН [уткан]—прошлое; прошлый (Уткан кеннэр онытылмый)
YTKOH ЗАМАН—прошедшее время (Татар те- лендэ уткан заманныц 5 формасы бар) УТКЭР-ЕРГЭ [уткэрёргэ]—проводить; пропус- кать (Кичэ без энинец туган кенен уткэрдек) УТКЕН [уткен]—острый; ловким; резкий (Уткен телле иде ул егет) УТМЭС [утмэс]—тупой (Утмэс пычак биргэнсец мица) YTYK [утук]—утюг (Утукне тезатэсе бар) УТУКЛЭ-РГЭ [утукларга]—гладить (Чалбарны утуклэп бир эле) УЧ [уч]—месть; злоба (Син мица уч саклап йермэ) ф ФАЭДИГАЛЕ [фа’эцигэле]—трагичный (Тонлэ фаэцигале вакыйга булды) ФАЙДА [фа’йда]—польза; выгода; прибыль; смысл (Сезгэ купме файда кнлэ?) ФАЙДАЛЫ [файдалы]—полезный, прибыль- ный («Файд алы кицашлар» дигэн китап ал дым) ФАЙДАСЫЗ [фа’йдасыз]—бесполезный, невы- годный (Файдасыз эш эшлэп йормэ) ФАМИЛИЯ [фамилия]—фамилия (Минем фа- милиям —Бариев) ФАНИ [фа ни]—бренный (Фани донья гыпа бит бу)
ФАРАЗ ИТ-ЭРГЭ [фа'раз итэргэ]— предполагать, представлять (Элек бу донья бул- маган дип фараз итэлэр) ФАРСЫ [фа рсы]—персидский (Татар телендэ фарсы сузлэре бик куп) ФАРФОР [фарфор]—фарфор; фарфоровый (Кытай фарфоры бик затлы була) ФАРШ [фарш]—фарш (Фарштан тиз гена катлит ясыйк зле) ФАСЫЛ [фа сыл]—время; пора; раздел (Елныц дурт фасылы бар) ФАТИР [фатир]—квартира (Без иске фатирда яшибез) ФАТИР ХАКЫ—квартирная плата (Фатир ха- кы Ьаман кутарелэ) ФЭКАТЬ [фэцат]—только, лишь; только, но (Барлык укучылар да килгэннар, фэкать ТаЬир гына юк) ФЭКЫЙРЬ [фэцыйр] -бедный, убогий; бедняк: бедно (Хэзер фэкыйрь кешелэр кубэйде) ФЭЛСЭФЭ [фэлсэфэ]—философия; пустословие, чушь (а) Фэлсэфэ фэненец зур тарихы бар; а) Фэлсэфэ сатып утырма инде) ФЭН [фэн]—наука; научный (Фэннец тормышта роле зур) ФЭННИ-ПОПУЛЯР [фэнннпопул’ар]—научно- популярный (Фэнни-популяр фильмнар яратам) ФЭРЕШТЭ [фэрёштэ]—ангел (Фэрештэлэр изге эшлэр генэ эшлилэр дип эйтелэ Коръэндэ) ФЕРМА [ферма]—ферма (Фермада унбиш ха- тын эшли)
ФЕСТИВАЛЬ [фестивал’]—фестиваль (Шаляпин фестивале Казанда hap елны була) ФЕТНЭ [фетна]—мятеж (Фетнэне тиз бастыр- дылар) ФИГЫЛЬ [фигел]—глагол («Барырга* фигыль) ФИЗИКА [физика]—физика (Физика факульте- тында 500 дан артык студент укыи) ФИЗКУЛЬТУРА [физкул’тура]—физкультура; физкультурный (Физкультура укытучысын бик яратабыз) ФИКЕР [фикер]—мысль; желание; сознание; мнение; знание (Бу фикер бик кызыклы) ФИКЕР АЛЫШ-ЫРГА—обменяться мнениями (ЭЦыелышныц азагында укытучыла фикер алыштылар) ФИКЕРЛЭУ [фикёрлэ^у]—мышление (Фикерлау кешегэ гена хас) ФИЛ [фил]—слон (Безнец зоопаркта фил бар) ФИЛОСОФ [философ]—философ (Философлар кицашмэсе булды) ФИЛЬМ [фильм]—фильм (Яца фильм карадык) ФИНАНС [финанс]—финанс; финансовый (Финанс эшларе гаять катлаулы) ФИРЭЗЭ, ФИРУЗЭ [фирэзэ. фирузэ] - бирюза (Дустымныц фирузэ кашли йезеге бар) ФИРКА [фирца]—партия (Ул кайсы фиркадэ9) ФИРМА [фирма]—фирма (Без чит ил фирмала- ры белэн килешу тозедек) ФЛОМАСТЕР [фломастер]—фломастер (Фломастер булак итим эле сица) ФЛОТ [флот]—флот (Улым флоттан кайтты) 276
ФОНД [фонд] -фонд (Мэдэният фондыныц уз исвп-хисабы бар) ФОНЕТИКА [фонетика]—фонетика (Фонетика авазларны ейрэна) ФОРТЕПЬЯНО [фортепиано]—фортепьяно (Сэхнэдэ фортепьянода уйнадылар) ФОТОГРАФ [фотограф]—фотограф (Фотограф безне объектив алдына утыртты) ФРАЗЕОЛОГИЯ [фразеологийа] -фразеология (Фразеология тотрыклы сузтезмэлэрне ейрэна) ФРОНТ [фронт]—фронт (Этием фронтта булган) ФУТБОЛ [футбол]—футбол; футбольный (Футбол ярышлары) X ХАЖ, [ха ж]-хадж, паломничество (в Мекку) (Бабам хажд'а барган) ХАЙ ВАН [xa-ftwau]—животное; скот; живот- ный (Хайваннар донья с ы бик терле) ХАЙВАННАР ДОНЬЯСЫ—мир животных (а) Татарстанныц хайваннар доньясы шактый бай; а) Телевидениедаге *Хайваннар доньясы» тап- шыруы балаларга бик ошый) ХАК I [ха ц] -правдивый; правый (Хак сузгэ жавап юк) ХАК II [ха%]—право (Хакыц бармы?) ХАК III [хак] плата; оплата; цена (Хакы купме?) ХАКИМИЯТ [ха кимийат]—власть, властный; администрация (Район хакимияте балаларныц сэламэтлегенэ зур игътибар бира)
ХАКЛЫ [ха'цлы]—имеющий право; справедли- вый (Син хаклы) ХАКТА, ХАКЫНДА [ха-цта, хакында]—о, об (а) Ул хакта безгэ эйтмэделэр; э) Аныц хакында берни белмим) ХАКЫЙКАТЬ [хацыйцэт]—истина, правда (Хакыйкать бер гена була) ХАЛЫК [ха*лык]—народ; народный; население; толпа; публика (а) Халык эйтсэ, хак эй то; э) Театрда халык куп иде; б) Татар халкы- 7 миллион) ХАЛЫК АВЫЗ ИЛ^АТЫ [халыгашыэ иждты] фольклор (Студентлар халык авыз юкаты белэн кызыксыналар) ХАЛЫКАРА [халыгара]—международный (Халыкара хэл турында лекция булды) ХАН [ха*н]—хан (Бу экияттэ ханныц кызы яр- лы егетне сейгэн) ХАНЛЫК [ханныц]—ханство (Казан ханлыгы 1552 елда рус дэулате тарафыннан яулап алы- на) ХАНЫМ [ханым]—хан ум (Танзилэ ханым, айтегез!) ХАРАКТЕРИСТИКА [характеристика]— характеристика (Мица характеристиканы булев меди ре язды) ХАРАП [ха-рап]—страх; страшно; жутко, жуть (Болай бул гач эшлэр харап) ХАРАП БУЛ-ЫРГА—погибнуть; сломаться (Сугышта миллионнарча кеше харап булды) ХАС [хас]—присущий; специально (Аца хас сыйфатлары куп)
ХАСТАХАНЭ [ха-стахаиэ]—больница (Эни хас- таханэдэ эшли) ХАТ [хат]—письмо (Хатны апама яздым) ХАТ ТАШУЧЫ—почтальон (М.Я\алилнец *Хат ташучы* поэмасы бар) ХАТА [хата]—ошибка (Хаталарыц шактый куп) ХАТА ЯСА-РГА РКИБЭР-ЕРГЭ)—сделать ошибку (Син диктантта 5 хата ясагансыц) ХАТИРЭ [хатирэ]—воспоминание (Ул ха- тирэлар мэцге онытылмас) ХАТЫН [хатын]—женщина; жена (Минем ха- тыным—укытучы) ХАТЫН-КЫЗ [хатын-кыэ]—женщина (8 Март — Халыкара хатын-кызлар байраме кене) ХАТЫНЛЫ [хатынлы]—женатый (Хатынлы кеше ул) ХАЯ [ха-ч]—крест (Кызыл Хач л^эмгыятена ка- рый) ХЭБЭР [хабар]—известие; весть (Бу хабар дересме?) ХЭБЭР ИТ-ЭРГЭ—сообщать; извещать (Мэскауга барып эциткач, мица хабар итарсец) ХЭБЭРДАРЛЫК [хабэрдарлыц]—гласность; ос- ведомленность (Без хабардарлык чорында яши- без) ХЭБЭРСЕЗ [хабарсес]—без вести (Аныц бабасы хабарсез югалган) ХЭБЭРЧЕ [хабэрче]—корреспондент; вестник («Мадэни жомга» хэберчесе килгэн иде) ХЭЕР [хэйер]—милостыня, подаяние (Бу абигэ хэер бирдем)
ХЭЕР СОРА-РГА (СОРАШ-ЫРГА) попрошайничать (Трамвайда бер бала хэер со- рашып Йери) ХЭЕРЛЕ [хэйёрле]—благополучный; добрый; хорошо (Хэерле юл сезгэ!) ХЭЕР ЛЕ БУ Л СЫН—ладно, что поделаешь (Ярар, бу трамвайга елгермадем, хэерле булсын) ХЭЕРЛЕ ИРТЭ—доброе утро (Хэерле иртэ, кызлар!) ХЭЕРЛЕ КИЧ -добрый вечер (Хэерле кич, дус лар!) ХЭЕРЛЕ СЭГАТЬТЭ—в добрый час (Эйдэгез, вокзал га киттек. Хэерле сэгатьтэ!) ХЭЕРЛЕ ЮЛ -доброго пути (Хэерле юл сезгэ, Азат абый!) ХЭЕРХАЬЛЫК [хэйерхаЬлыц]— благотворительный (Бер теркем артистлар хэерхаЬлык концерты оештырдылар) ХЭЕРЧЕ [хэйёрче]—нищий, нищенский (Кибет янында бер хаерче басып тора) ХЭЕРЧЕЛЕК [хэйёрчёлек]—нищета (Хаерчелек безнец илгэ дэ килеп зцитте) ХЭЗЕР I [хэзёр]—сейчас, теперь (Хэзер ук ейгэ кер) ХЭЗЕР II [хэзёр]—готовый (©стал хэзер, рэхим итегез) ХЭЗЕРГЕ [хэзёрге]—современный, настоящий (Хэзерге тормыш бик катлаулы) ХЭЗЕРГЭ [хэзёргэ]—пока (Хэзергэ сау булып торыгыз) ХЭЗЕР ЛЕК [хэзёрлек] -подготовка; готовность (Имтиханнарга хэзерлек эйбэт бара)
ХЭЗЕРЛЭ-РГЭ [хэзерлэргэ]—готовить; заготов- лять (Кишка гембэ хэзерлэп куйдык) ХЭЗИНЭ [хэзинэ]—клад; сокровище (Бу ки- тап зур хэзинэ) ХЭЙЛЭ [хэйлэ]—хитрость; повод (Хэйла булып чыкмасын тагын!) ХЭЙЛЭКЭР [хэйлэкэр] хитрый; хитро (Толкене хэилэкэр дилэр) ХЭЛ [хэл]—случай; сила; положение; обстоя- тельство (а) Хэлем калмады; э) Хэлем шэптэн тугел) ХЭЛ БЕЛ-ЕРГЭ -справиться о состоянии (Мин хастаханэгэ апаныц хэлен белергэ бардым) ХЭЛ ИТ-ЭРГЭ—решить (Бу масьэлэне тиз ва- кытта хэл итэргэ кирэк) ХЭЛ ФИГЫЛЬ—деепричастие (Татар телендэ хэл фигыльнец 4 формасы бар) ХЭЛВЭ [хэллуэ]—халва (Кибеттэ хэлвэ саталар) ХЭЛСЕЗ [хэлсез]—бессильный; бедный (Мин бетенлай хэлсез калдым) ХЭЛЭЛ ЖЕФЕТ [хэлэл жёфет]—супруг, супру- га (Хэлэл жефетем Галима шушы була) ХЭРБИ [хэрби]—военный (Егстлэр хэрби хезмэткэ китэлэр) ХЭРБИ-ЬАВА [хэрби/ha-wa]—военно- воздушный (Марат хэрби-Ьава училищесына керде) ХЭРЕФ [хэреф]—буква (Оныгым хэреф таный башлады) ХЭРЕФ ТАНЫ-РГА—уметь читать (Илдар хэреф таный)
ХЭРЭКЭТ [хэрэкэт]—движение; действие (Харэкатта—бэракат) ХЭСРЭТ [хасрэт]—горе; скорбь (Нинди хэсрэте бар?) ХЭТЭР [хэтар]—опасный; рисковый; плохо (Хэтар кеше икэн ул) ХЭТЕР [хатер]—память (Барысы да хэтерда) ХЭТЕРГЭ ТОШЕР-ЕРГЭ—вспоминать, напоми- нать (Иртагэ бу эшне минем хатергэ тошер еле) ХЭТЕРДЭ ТОТ АРГА—помнить (Мин бу сузне Ьарвакыт хэтерда тотам) ХЭТЕРДЭН [хатёрдан]—на память (Ул узенец барлык шигырьларен хатердан бела) ХЭТЕРДЭН ЧЫ(К->Г)-АРГА—забыть (Бу ж^трныц сузларе хатердан чыккан) ХЭТЕР ЛЭ-РГЭ [хатёрларгэ]—помнить; вспоми- нать (Эни ул авылны Ьаман хатерли) ХЭТЛЕ [хатле]—до; даже (Урманга хатле биш чакрым) ХЭТТА [хэтта]—даже (Хатта балалар да шат- ландылар) ХЕЗМЭТ [хезмат]—труд; работа; услуга; засл у га (Хезмат—Ьаркемнец намус эше) ХЕЗМЭТ ИТ-ЭРГЭ—служить, нести службу (Улым армияда хезмат итэ) ХЕЗМЭТ ИЯСЕ—трудящийся (Хезмат ияларе демонстрациям чыктылар) ХЕЗМЭТ КУРСЭТ ЕРГЭ—обслуживать (Бу химчистка Совет районына хезмат курсэта) ХЕЗМЭТ ХАКЫ—заработная плата (Укытучыларныц хезмат хакы бик тубан)
ХЕЗМЭТКЭР [хёзмэткар]—служащий; сотруд- ник (Нэшрият хезмэткэрлэренэ булэклар би- релгэн) ХЕЗМЭТТЭШ [хёзмэттэш]—коллега (Хезмэттэше—бик эйбат кеше) ХЕЗМЭТЧЕ [хёзмэтче]—слуга (Хезмэтченец ялчысы булмый) ХИКЭЯ [хикэйа]—рассказ; повествовательный (Татар теленда хикэя жемлэдэ хабар ахырга куела) ХИКЭЯ ЖОМ ЛЭ—повествовательное предло- жение (Хикэя жемладан соц нокта куела) ХИКЭЯ ФИГЫЛЬ—изъявительное наклонение (Хикая фигыльнец кушымчасы-----а/-э, -ый/-и) ХИМИК [химик]—химик; химический (Химик ашлама куп киракми) ХИРУРГ [хирург]—хирург (Хирург халатын салды) ХИС [хис]—чувство; эмоция (Ул хислэрлэр ка- батланмас инде) ХИСАП [хисап]—счет; расчет; учет; отчет (Хисап докладында бу турыда да айтелде) ХИСАП БИР-ЕРГЭ—давать отчет (Директор эшчелар алдында хисап бирде) ХИСАПЛА-РГА [хисапларга]—считать; исчис- лять (Планда ул эшкэ дэ акча хисапланган) ХОДА, ХОДАЙ [хода, хбдай]—бог, господь (Я хода! Кайчан бетэр бу афэт!) ХОККЕЙ [хоккей]—хоккей (Кича без хоккей уенын карарга бардык) ХОККЕЙЧЫ [хоккейчы]—хоккеист (Безнец хоккейчылар 6:2 исэбе белэн эцицделэр)
ХОКУК [хбцуц]—право (Безнец илебездэ hap кешенец хезматкэ хокукы бар) ХОКУКЫЙ [хбцукый]—правовой (Хокукый даулатта тэртип булырга тиеш) ХОЛЫК [хблоц]—характер; нрав (Атымныц холкы начар) ХОЛЫКСЫЗ [хблбцсыз]—несдержанный, дур- ной (Ул—бик холыксыз кеше ул) ХОР [хор]—хор; хоровой (Сэхнэда Казан уни- верситетыныц татар хоры н^дрлый) ХОСУСЫЙ МИЛЕК частная собственность (Хосусый милекка тию тцинаять санала) ХОСУСЫЙЛАШТЫРУ [хбсусыйлаштыру]- приватизация (Хосусыйлаштыру кайчан баш- лана?) XGKEM [хекем]—суд, судебный; приговор; су ждение (Аларны хекем итмэделар) ХОКЕМ ИТЕ1ИУ [хеком итёшу]—судиться (Бер танышым бу а рад а хекем итешеп Йери) XOKYM3T [хёкумат]—правительство (Хекумэтебез ветер аннар турында Каман кай- гыртып тора) ХОРМЭТ [хермат]—уважение (Аца херматебез бик зур) ХОРМЭТ ИТ-ЭРГЭ—уважать (Мин бу галим не хермат итам) ХОРМЭТЛЕ [хёрматле]—уважаемый (Хермат и укытучыларыбызга зур рэхмэт) ХРИСТИАН [христийан]—христианский: хри- стианин (Христиан дине—борынгы дин) ХУИ^А [хуж;а]—хозяин (6й хуждсы безне ачык йоз белэн карты алды)
ХУЖДЛЫК [хужалык]—хозяйство (Хужалык дэулэткэ дурт миллион сум табыш бирэ) ХУЖАСЫЗ [хужасыс]—безхозный; безпризор- ный (Хужасыз иорт матур булмый) ХУЛИГАН [хулиган]—хулиган (Урамда хули- ган мал ай лар очрады) ХУПЛА-РГА [хупларга]—одобрять (Халкыбыз Президент программасын хуплый) ХУР [хур]—гурия (Хур кызларыдай матур ул Лэйсэн!) ХУР БУЛЫРГА (хур булырга]—осрамиться (Кодалар алдында хур булырга ярамый) ХУРЛЫК [хурлыц] - позор; срам; унижение (Аца ялынуны мин уземэ хурлык саныйм) ХУШ [хуш]—прощай; до свидания («Сау бул инде, хуш, бэхил бул, и минем туган жирем») ХУШ ИСЛЕ—ароматный (Бабай алмагачтан хуш исле алма езеп бирде) ХУШ КИЛ ДЕГЕЗ (КИЛЭСЕЗ)!—Добро пожало- вать! (Татарлар кунакларны «Хуш килэсез’» дип каршы алалар) ХУШЛАШ-ЫРГА [хушлашырга]—прощаться (Инде хушлашыйк, сау булыгыз!) ХУШЫГЫЗ -До свидания! Прощайте! ХЫЯЛ [хыйал]—мечта; фантазия (Минем хы- ял— укытучы булу) ХЫЯЛЛАН-ЫРГА [хыйалланырга]— мечтать; фантазировать (Малай космонавт булырга хы- яллана) ХЫЯНЭТ [хыйэнэт]—предательство, измена (Уз-узецэ хыянэт итмэскэ кирэк)
ь БАВА [ha-wa]—воздух; воздушный; погода, не- бо (а) Нава чип-чиста; а) Нава торышы иртага ничек була икэн?) ЬАЙ [ha-и]—межд. для выражения радости, ис нуга, досады (Кай, соцга калдым бит!) КАМАН [ha-ман]—всегда; все еще; все равно (Каман килеп йер, яме?) КЭВЭСКЭР [hawacKap]—самодеятельный (Кича Ьэвэскэр >кырчыларны тыцладык) КЭЙКЭЛ [Ьайкэл]—памятник (Куйбышев мэнданында Тукайга Ьайкэл бар) КЭЛАК БУЛ-ЫРГА [Ьэл эк]—гибель; смерть (Ьэлак булганнарга Ьайкэл куелды) КЭМ [Ьам]—союз и КЭММЭ [Ьамма]—все (Намма кеше шат) КЭММЭСЕ [Ьаммасё]—все (Ьэммэсе риза) КЭР [hop]—каждый (Кар студент язып утыра) КЭРБЕР [Ьэрбёр]—каждый (Нэрбер семья гэзит ала) КЭРВАКЫТ [hapwai^biT]—всегда, постоянно (Нарвакыт килеп йер!) КЭРКАЙДА [Ьарця-йда]—везде, всюду (Наркайда шуны сейлилар) КЭРКАЙСЫ [Ьэрцайсы]—каждый из них (Наркайсы ацлый) КЭРКЕМ [Ьаркём]—каждый, всякий, любой (Наркем уз эшендэ намуслы булырга тиеш) КЭРНЭРСЭ [Ьарнарса]—все; каждая вещь (Баланы Ьарнарсэ кызыксындыра)
ЬЭРТОРЛЕ [Ьартёрлё]—всякий; разиообразный (Ьзртерле уеннар булды) ЬЭРХЭЛДЭ [Ьэрхэлдэ]—во всяком случае (Ьэрхэлдэ ул ацлады) ЬЭРЬЯКЛАП [Ьарйацлап]—всесторонне (Ьэрьяклап тикшерик эле) ЬИНД [Ьинд]—индиец; индийский (Ьинд чае бик тэмле була) НИЧ [Ьич]—нисколько; совершенно (Нич оны- тасым юк ул кеннарне) НИЧБЕР [Ьйчбер]—никакой (Ьичбер кеше куренмаде) НИЧКАЙДА [Ьйчцайда]—нигде (Ьичкайда курмэдем) ЬИЧКАЙДАН [Ьйчцайдан] ниоткуда (Ьичкайдан акча килгане юк) НИЧКАЙЧАН [Ьйчцайчан]—никогда (Ьичкайчан курганем юк аны) ЬИЧКАЯ [Ьйчца*йа]-~никуда (Аныц белэн Ьичкая барганым юк) НИЧКЕМ [Ьйчкем]—никто (Ьичкем белми) ЬИЧНИНДИ [Ьйчнинди]—никакой (Ьичнинди кешене белмим) ЬИЧНИЧЕК [Ьйчничек]—никак (Мин аны Ьичничек алмадым) НИЧНЭРСЭ [Ьйчнэрса]—ничто, ничего (Аны Ьичнэрсэ борчымый) ЬИЧСУЗСЕЗ [Ьйчсуссес]—беспрекословно (Ул Ьичсузсез риза булды) ЬИЧТУКТАУСЫЗ [Ьйчтук,тамгсыс]— беспрерывно (Нурия аби Ьичтуктаусыз сейлэшэ)
ЬИЧШИКСЕЗ [Ьичшиксез]—несомненно (Сер, Ьичшиксез, ачылыр) НОНЭР [Ьонэр]—ремесло; профессия; умение; мастерство (Егет кешегэ л^итмеш торле Ьенэр да аз) ЬвНЭРЧЕ [Ьёнарче]—ремесленник; мастеровой, мастер на все руки (Ьенарче hap нарсэне эшли бела) IiGJKYM [he>KYM]—наступление; нашествие; покушение (Ье>к¥м иртан башланды) HG^KYM ИТ-ЭРГЭ—нападать; атаковать; по- кушаться (а) Кича минем бер танышыма Ье>кум итканнар; а) Кетмагэнда безнец взводка Ьеадм иттелар) ЬУШСЫЗ [Ьушсыс]—без сознания (Ул Ьушсыз ята) ц ЦЕЛЛОФАН [целлофан]—целлофан (Целлофан капчыкка ипине салып куй) ЦЕНТНЕР [центнер]—центнер (Ьэр гектардан 30 центнер уцыш алдык) ЦИРК [цирк]—цирк (ШэЬардэ яца цирк тезелде) ч ЧАБАК [чабац]—сорожка (Суда чабаклар йезеп Йери) ЧА(П->Б)-АРГА I [ча-барга]—косить, скосить; рубить (Без печэн чаптык)
ЧА(П—>Б)-АРГА II [чабарга]—бегать; скакать; нестись (Атлар бетен кечкэ чабалар) ЧА(П-»Б)-АРГА III [ча-барга]—хлестать, па- рить (Мунчада себерке белэн чабыну бик рэхэт) ЧАБ АТ А [ча-бата]—лапти (Элек чабата киеп йергэннэр) ЧАГАН [ча-ран]—клен (Безнец тиредэ чаган куп усэ) ЧА(К-»Г)-АРГА [ча-рарга]—жалить; донести (Сак бул, елан чага курмэсен!) ЧАГЫНДА [ча-рында]—когда; в то время (Ул чагында мин бэлэкэй идем) ЧАГЫПГГЫР-ЫРГА [ча рыштырырга]- сравнивать (Мине узец белэн чагыштырма) ЧАЙКА-РГА I [ча-йцарра]—полоскать (Елгага тешеп, кер чайкадым) ЧАЙКА-РГА II [ча-йцарга]—кивать (Ат, мине кургэч, башын чайкый) ЧАК I [ча-ц]—время; годы (Яшь чаклар иска тешэ) ЧАК II [ча-ц]—еле; едва (Баскычтан мецгэндэ, чак егылмадым) ЧАК III [ча-ц] -в самый раз (Бу кулмэк сица чак кына икэн) ЧАКЛЫ [чацлы]—до; величиной (Бозау чаклы бер эт килеп чыкты) ЧАКРЫМ [ча-црым]—верста (0ч чакрым юл калды) ЧАКТА [ча-цта]—при, когда (Ул чакта сез юк ндегез)
ЧАКЫРУ [ча*цыру]—приглашение, пригласи- тельный (Безгэ туйга чакыру килгэн) ЧАКЫР-ЫРГА [чацырырга]—звать; пригла- шать; призывать (Сезне дэ чакырганнармы?) ЧАЛ [чгл]—седой (Аныц чэчлэренэ чал керган) ЧАЛБАР [чалбар]—брюки (Чалбарны утуклисе бар) ЧАЛГЫ [ча-лгы]—коса (Чалгы белэн печэн чабу нинди рэхэт!) ЧАЛКАН [ча*лцан]—на спине (Быел жэй коне чалкан йезэргэ ейрэндем) ЧАЛМА [ча-лма]—чалма (Бабай башына чалма ураган) ЧАМАЛАП [ча’малап]—в меру (Сузецне чама- лап сейлэ) ЧАМАСЫ [ча-масы]—около (Мэйданда ике мец чамасы кеше бар) ЧАНА [ча*на]—сани; санный (Улым белэн чана шудык) ЧАНДЫР {чашдыр]—худощавый (Ул—чандыр гэудэле) ЧАРА [чара]—средство; мера; мероприятие (Бу чара файдалы булыр) ЧАР ДУГАН [ча рдуган]- ограда вокруг могилы (Кичэ без этинец чардуганын буядык) ЧАРШАУ [ча'ршауу]—занавеска; полог (Элек чаршаулар куп элэлэр иде) ЧАТ [ча°т]—угол; перекресток (Ул чатта мили- ционер тора) ЧАТКЫ [ча'тцы]—искра; проблеск (Белем чат- кысы бераз куренэ)
ЧАТЫР [чатыр]—шатер; палатка (Чатыр кору жицел эш тугел) ЧАЯ [чайа]—бойкий; отчаянный (Бу чая кыз- ны цехта Ьэркем бела) ЧАЯН [чайан]—скорпион («Чаян» журналы куптэн чыга) ЧАН, [часц]—колокол; набат (Янгында чац кага- лар) ЧАЦГЫ [чацгы]—лыжи (Синен чацгыц эйбатме?) ЧАЦГЫЧЫ [чацгычы]—лыжник (Чацгычылар ун чакрымга ярышалар) ЧЭЙ [чай]—чай (Цейлон чаеннэн да тамле чай юктыр!) ЧЭЙНЭ-РГЭ [чайнаргэ]—жевать; трепать (Сагыз чайнарга яратасыцмы?) ЧЭЙНЕК [чайнек]—чайник (Чэйнеккэ кайнар су сал) ЧЭЙХАНЭ [чайхана]—чайная (Чайханада тамлэп чай эчтек) ЧЭКЧЭК [чакчэк]—чакчак (Чэкчак—татар ха- лык ашы) ЧЭНЕЧКЕ [чэнечке]—вилка; колючка (Осталгэ 8 чэнечке» 8 пычак куйдык) ЧЭНЕЧКЕЛЕ [чанёчкёле]—колючий; язвитель- ный (Чанечкеле сузлар эйтеп утырма але) ЧЭНЧЕ-РГЭ [чэнчёргэ]—колоть; язвить (Ялгыш кулымны чэнчеп алдым) ЧЭРШЭМБЕ [чаршэмбе]—среда (Ьар чаршамбедэ бер жыелыш була) ЧЭУКЭ [48WKa]—галка (Тупылга чаукалар кун- ган)
ЧЭЧ [чач]—волосы (Аныц чаче Ьаман матур) ЧЭЧТАРАШ [чэчтя-раш]—парикмахер (Чачтараш уз эшен эйбат бела) ЧЭЧТАРАШХАНЭ [чэчта’рашханэ]— парикмахерская (Чачтарашхана бездан ерак тугел) ЧЭЧЕЛ-ЕРГЭ [чэчёлёргэ]—рассыпаться; разле- таться (Теймэлар чэчелеп китте) ЧЭЧРЭ-РГЭ [чэчрергэ]—брызгать; всплески- ваться (Урамда чалбарыма пычрак чэчрэде) ЧЭЧЭК [чэчак]—цветок; цветочный (Алмагач чачакларе хуш исле) ЧЭЧЭК АТ-АРГА—расцветать (Бакчада сирень чэчак атты) ЧЭЧЭК БЭЙЛЭМЕ—букет (Беренче сентябрьда укучыларныц кулларында чэчак байламе була) ЧЭЧ-ЭРГЭ [чэчарга]—сеять; рассыпать; рассеи- вать (Эле гена бодай чачтелар) ЧЭЧУЛЕК [чэчулек]—посев; посевной; поле по- сле посева (Чэчулек ж,ир—еч мец гектар) ЧЭШКЕ [чэшке]—норка; норковый (Безнец совхозда чэшке урчеталэр) ЧЕБЕН [чёбен]—муха (Эйгэ чебен кергэн) ЧЕБЕН ГЭМБЭСЕ -мухомор (Чебен гомбасе агулы) ЧЕБИ, ЧЕБЕШ [чёби, чёбеш]—цыпленок (Чебилэр тиз усэ) ЧЕГЭН [чёгэн]—цыган (Кича телевизордан чеган ансамбле чыгыш ясады) ЧЕЛЭН [чёлэн]—цапля (Су буенда бер челэн ба- сып тора)
ЧЕЛЛЭ [чёлла]—жаркая пора лета (ШэЬэрдэ челладэ яшэргэ бик авыр була) ЧЕЛПЭРЭМЭ [чёлпэрэмэ]—вздребезги (Стакан челпэрэмэ килеп ватылды) ЧЕЛТЭР [чёлтар]—кружево; тюль; сетка; сеть (Тэрэзэдэ—матур челтар) ЧЕМЕТ-ЕРГЭ [чёмётёргэ]—щипать; жечь (Суык битне чеметэ) ЧЕМПИОНАТ [чемпионат]—чемпионат (Чемпионатта безнец команда да катнашты) ЧЕРЕК [чёрек]—гнилой; гниль (Бу алма черек) ЧЕРЕ-РГЭ [чёрёргэ]—гнить; разлагаться (Барэцге череп ята икэн) ЧЕРКИ [чёрки]—комар (Жэй кене черкилар куп булды) ЧЕСТЬ [честь]—честь (Солдат честь бирэ) ЧИ [чи]—сырой; невареный (Кайбер кешелэр чи йомырка эчарга яраталар) ЧИБЭР [чибэр]—красивый; красавец; хороший (Ул але бик чибэр курена) ЧИГЭ [чигэ]—висок (Чигаларем авырта) ЧИ(К—>Г)-ЭРГЭ [чигэргэ]—вышивать (Энием яшь чакта куп селгелэр чиккэн) ЧИГЕН-ЕРГЭ [чигенёргэ]—отступать; пятиться (Машина артка чигенде) ЧИК [чик]—грань; граница (Курше егет чик буенда хезмат ита) ЧИКЕРТКЭ [чикёрткэ]—кузнечик; сверчок (Мич артында чикерткэ сайрый) ЧИКЛЭВЕК [чиклэ1¥ек]—орех; ореховый (Быел чиклэвек куп булды)
ЧИЛЭК [чилэк]—ведро (Мин. кеянтэ-чилак алып, чишмэгэ суга киттем) ЧИЛЭКЛЭП [чилэклап]—ведрами (Яцгыр чилаклэп коя) ЧИЛЕ-ПЕШЛЕ [чиле/пёшле]—недопеченый; незрелый; всмятку (Бэлеш чиле-пешле булган) ЧИМАЛ [чимал]—сырье (Нефть—кыйммэтле чимал ул) ЧИР [чир]—болезнь (Чир кита—гадат кала) ЧИР АТ [чират]—очередь (Чиратта унлап кеше бар) ЧИРАТЛАП [чиратлап]—по очереди (Чиратлап, бала карыйбыз) ЧИРЕК [чирек]—четверть (Чирек ипи ала кайт але) ЧИРКЭУ [чиркалу]—церковь (Алар чиркауга барганнар) ЧИРЛЭ-РГЭ [чирлэрга]—болеть (Абый чирлап китте) ЧИР ЛЕ [чирле]—больной (Чирле кешене бор- чыйсы килми) ЧИРЭМ [чирам]—трава; целина (Чирэмда бэбкэлэр йери) ЧИСТА [чиста]—чистый; чисто (Ойда бик чис- та) ЧИСТАРТ-ЫРГА [чистартырга]—чистить; вы- чищать (Буген ейне чистарттык) ЧИТ I [чит]—край; опушка; сторона; поля (Авыл читенда ялгыз ей бар) ЧИТ II [чит]—чужой; иностранный (Чит телне ойрэну жицел тугел)
ЧИТ ИЛЛЭР—зарубежные страны (Россиянец чит иллэр белан байланешларе арта бара) ЧИТ ТЕЛ—иностранный язык (Кеше туган телдан башка чит теллэр да белергэ тиеш) ЧИТЕК [читек]—ичиги; сапожки (Арчада чи- теклар тегэлэр) ЧИТЕН [читен]—трудный; тяжелый (Хэллэр читен але) ЧИШЕНГЭН [чишёцгэн] -раздетый (Чишенгэн килеш салкынга чыкма) ЧИШМЭ [чишмэ]—родник; ключ; родниковый; ключевой (Чишмэ суы чэйга тэмле) ЧИШ-ЭРГЭ [чишэргэ]—развязывать; расстеги- вать; решать (Бу масьэлэне чишеп бир эле) ЧИЯ [чийэ]—вишня; вишневый (Чия варенье- сын яратасыцмы?) ЧОКЫР I [чбцор]—яма; ров (Чокыр бик тиран) ЧОКЫР II [чбцор]—чашка (Оч чокыр чэй эч- тем) ЧОЛАН [чблан]—чулан (Л^эй кене чоланда йоклау рэхэт) ЧОЛГА-РГА [чблгарра]—окружать; завертывать (Банданы чолгап алдылар) ЧОЛГАУ [чблгагу]—портянки (Чолгау чолгый белэсецме?) ЧОР [чор]—период; эпоха (Бу чор—бик ждваплы) ЧОРМА [чбрма]—чердак (Чормада иске энберлэр куп) ЧОГЭ [чегэ]—стерлядь; стерляжий (Иделдэ чего балы гы тоталар)
ЧОГЕНДЕР [чёгёндер]—свекла; свекольный (Чегендерле катык яратасьщмы?) Чей [чей]—клин; чека; вешалка (Пальтоцны чейгэ элеп куй) Ч0НКИ [чецки]—ибо, так как, потому что (Юлга чыкмадык, ченки буран иде) ЧУАН [чулуан]—чирей; фурункул (Аркама чуан чыккан) ЧУ АР [чулуар]—пестрый (Чуар тавык чеби чы- гарган) ЧУВАШ [чулуаш]—чуваш; чувашский (Чуваш теле терки теллэргэ кера) ЧУЕН [чуйын]—чугун; чугунный (Коттеджны чуен рэшэткэ белэн эйлэндереп алгаинар) ЧУКРАК [чукрац]—глухой (Чукрак кешелэргэ махсус аппарат бирэлэр) ЧУКЫН-ЫРГА [чукынырга]—креститься; при- нимать христианство (Элек татарлариы кечлэп чу кындырган н ар) ЧУЛАК [чулац]—однорукий; сухорукий (Чулак кешегэ протез ясыилар) ЧУЛПАН [чулпан]—Венера (Тад алдыннан Чулпан калка) ЧУЛПЫ [чулпы]—накосник; монисто (Элек та- тар кызлары чулпы такканнар) ЧУ МАР [чумар]—клецки (Чумар пешер эле, эни!) ЧУМ-АРГА [чумарга]—окунаться; погружаться (Камил суга чумды) ЧУРТАН [чуртан]— щука (Чуртан зур иде) 4Y [чу]—стоп, тихо (Чу! Эзрэк сабыр ит) ЧУЭК [чутуэк]—тапочка (Чуэк—аякка рэхэт)
4Y(K—>Г)-ЭРГЭ, ЧУГЭЛЭ-РГЭ [чугэргэ, чугэлэргэ]—приседать; оседать (Бераз чугэлэ эле) 4YKE4 [чукеч]—молоток (Чукечне бир эле) 4YJI [чул]—пустыня; пустынный (Чулдэ бар- ханнар була) 4YJI BYPECE—шакал (Безнец якларда чул буресе яшэми) 4YJIM3K [чулмэк]—горшок (Чулмэктэге сотне л^ылыт) 4YM3JI9 [чумэлэ]—копна (Печэнне чумэлалэргэ ейдек) 4YME4 [чумеч]—ковшик; половник; черпак (Чумечне юдыцмы?) 4YU [чуп]—мусор; сорняк; отход (Чуплэрне чилэккэ сал) 4YII<JI9-Pr9 I [чуплэргэ]—сорить (Ишегалдын чуплэргэ ярамый) ЧУПЛЭРГЭ И [чуплэргэ]—клевать; собирать; отбирать (Кугэрченнэр зцим чуплилэр) ЧУПЛЕ [чупле]—сорный; заросший сорняками (Бакчагыз чупле икэн) ЧУПЛЕК [чуплек]—свалка (Чуплеккэ илтеп ташла боларны) ЧУПРЭ [чупрэ]—дрожжи (Чупрасе эйбат бул- ган) ЧУПРЭК [чупрэк]—тряпка; пеленка; одежда (Чупрэклэрне элеп куй эле) ЧЫБЫК [чыбыц]—прутик; проволока (Бер чы- бык кисеп бир инде’)
ЧЫБЫРКЫ [чыбыркы]—кнут; бич (Атиы чы- быркы белэн кума) ЧЫ(К->Г)-АРГА [чыгарга]—выходить; выле- зать; выступать; публиковаться; сходить; про- исходить (а) Син ойдэн ничэдэ чыгасыц? э) Су- дан чыккач сертен; б) Ул доклад белэн чыкты) ЧЫГАР-ЫРГА [чыгарырга]—выводить; выпус- кать; снимать; исключать; вынимать (а) Мал- ларны болынгв чыгар; э) Без газета чыгардык; б) Аны эшеннэн чыгардылар; в) Одеял астын- нан аягыцны чыгар!) ЧЫГАРЫЛЫШ [чыгарылыш] выпуск; выпу- скной (Иртэгэ чыгарылыш кичэсе була) ЧЫГЫМ [чыгым]—расход (Бетен чыгымнары биш йез илле сум булды) ЧЫГЫШ I [чыгыш]—выступление; речь (Сэркэтипнец чыгышы дэлилле иде) ЧЫГЫШ II [чыгыш]—исходный (Чыгыш ки- леше кушымчасы — -дан/дэн; -тан/-тэн; -нан/-нэн) ЧЫГЫШЛЫЙ [чыгышлый]—при выходе (Клубтан чыгышлый, аны кур дем) ЧЫДАМ [чыдам]—выносливый (Бу агач суык- ка чыдам) ЧЫК [чыц]—роса (Улэнгэ чык тешкэн) ЧЫЛАН-ЫРГА [чыланырга]—мокнуть; намок- нуть (Яцгырда чыландыгызмы?) ЧЫЛБЫР [чылбыр]—цепь, цепочка (Кое чыл- бырын озынайтасы бар) ЧЫЛТЫРА-РГА [чылтырарга]—звенеть; жур- чать (Якында гына чишмэ чылтырый)
ЧЫН [чын]—действительный, истинный, на- стоящий (Ул—чын кеше) ЧЫН КУЦЕЛДЭН ТЭБРИК ИТ-ЭРГЭ - искренне поздравить (Без эбине 90 яшьлек юбилее белэн чын куцелдэн тэбрик иттек) ЧЫНАЯК [чынайац]—чаша; чашка; изразец (Чынаягыцны бир але) чЫНБАРЛЫК [чымба*рлыц]— действительность; бытие (Чынбарлыктагы hap куренешнец атамасы бар) ЧЫНЛАП [чыннап]—в самом деле, впрямь (Чынлап сейлисецме?) ЧЫННАН ДА [чыннан да]—действительно (Чыннан да, уйлап карыйк эле) ЧЫПЧЫК [чыпчыц]—воробей (Чыпчыклар чыркылдаша) ЧЫРАЙ [чырай]—лицо; черты лица (Аныц чы- рае буген карацгы) ЧЫРШЫ [чыршы]—ель; елка; елочный (Чыршы бэйрэме куцелле булды) ЧЫРШЫ БЭЙРЭМЕ—елка (праздник) (Кечкенэ улымны чыршы бэйрэменэ алып бардым) ЧЫРШЫ УРМАНЫ—ельник (Чыршы урманы кыш кене матур була) ш ШАГЫЙРЭ [шагирэ]—поэтесса (Татар халкын- да шагыйралэр шактый куп) ШАГЫЙРЬ [шагир]—поэт (Шагыйрь Муса Я\алилга Советлар Союзы Герое исеме бирелде)
ШАДРА [ шег др а]—рябой (Бу шадра абыйны мин куптэн белом) ШАЙТАН [ша’йтан]—черт (междометие) (Эх, шайтан, онытканмын!) ШАЙТАН ТАЯГЫ—чертополох (Болында бик куп шайтан таяклары усеп утыра) ШАКАЛ [ша*кал]—шакал (Шакал—чул буресе) ШАКМАК [шачцмац]—кубик; чурка; кусок (Самавырга шакмак сал) ШАКМАКЛЫ [ша’цмацлы]—в клетку; пиленый (Аныц юбкасы шакмаклы) ШАКТЫЙ [ша*цтый]—довольно, заметно (Суз шактый куп булды) ШАКТЫЙ ЗУР—довольно большой (Безнец авыл шактый зур) ШАКТЫЙ КУП—довольно много (Профессорныц зше шактый куп) ШАКШЫ [ша*цшы]—грязный; гадкий (Туалетта шакшы булырга тиеш тугел) ШАЛКАН [шЕГлцан]—репа (Шалкан чэчу вакы- ты эциткэн) ШАЛТЫРА-РГА [ша*лтырарга]—греметь; ляз- гать; звенеть (Арбада нэрсэдер шалтырый) ШАЛТЫРАТ- ЫРГА [ша* лтыратырга]—греметь; звонить (Мица телефонная шалтырат эле) ШАРТ I [ша*рт]—условие (Минем бер шартым бар) ШАРТ (ИТТЕ) П [ша°рт [итте]—грохнуть, бабахнуть (Нэрсэдер шарт нтте) ШАРТЛА-РГА [шартларга]—взрываться; трее каться (Граната шартламый калган)
ШАРТЛАУ [ша*ртла\у]—взрыв (Шартлау тавы- шы ишетелде) 1ПАТ [шаг]—радостный (Балалар булэклэргэ бик шат) ШАТЛЫК [ша'тлыц]—радость (Аныц шатлыгы эченэ сыймый иде) ШАТЛЫКЛЫ [шатлыцлы]—радостный (Шатлыклы хэбэр тиз килеп житте) ШАУ-ШУ [ina’w/my]—шум-гам; возня; ссора (Шау-шу бетмэгэн иде эле) ШАХМАТЧЫ [шахматчы]—шахматист (Шахматчыныц характеры нык иде) ШАЬИТ [ша’Ьит]—свидетель (ЭЦинаятькэ кем шаЬит?) ШАШ-АРГА [ша-шарра]—беситься; одуреть; сойти с ума (Акылыцнан шаштыцмы оллэ?) ШАШКА [шашка]—шашки (Шашка уенын ба- лалар яраталар) ШАЯН [шайан]—шутливый; озорной (Гали шаян сузлэр сейлэп утыра) ШАЯР-ЫРГА [ша*йарырра]—шутить, шалить, баловаться (Минем белан шаярма) 1ИЭ7КЭРЭ [шажэра]—родословная (Нэсел шажаралэренец бик борынгылары да очрый) ШЭКЕРТ [шэкерт]—шакирд; ученик; последо- ватель (К.Насыйриньщ шэкертлэре куп була) ШЭЛ [шал]—шаль («Зэцгэр шал» спектакле ошадымы?) ШЭЛЬЯУЛЫК [шалйа\¥лыц]—платок (большой) (Шальяулыгыц матур икэн!) ШЭМЭХЭ [шэмэхэ]—фиолетовый (Шэмэхэ тос сица килеша)
ШЭЦГЭ [шацгэ]—шаньга (Бэрэцге шэцгасен яратасыцмы?) ШЭП [шэп]—хорошо» замечательно; быстро, бегло (Ничек шэп бии!) ШЭРЭ [шэрэ]—голый; нагой; оголенный (Агачлар шэрэ калдылар) ШЭРЕКЪ [шэрец]—восток; восточный (С.Сэйдэшевнец «Шэрекъ биюе»н тыцлыйм) ШЭРИГАТЬ [шэригэт]— шариат (Шэригатьнец канун нары каты булган) ШЭУЛЭ [mawлэ]—тень; отсвет; отображение (Бер шэулэ утеп китте) ШЭФКАТЬ ТУТАШЫ—сестра милосердия, медсестра (Палатага шэфкать туташы керде) ШЭФКАТЬЛЕ [шэф^этле]—милосердный; доб- рожелательный (Ул ханым бик шэфкатьле иде) ШЭФТАЛУ [шэфталу]—персик (Шэфталу тэмлеме?) ШЭФЭКЪ [шэфэт^]—заря (Иртэнге шэфэкъне кургэнегез бармы?) ШЭХЕС [шэхес]—личность; личностный (Шэхес культы зур фажлгалэргэ китерде) ШЭХСИ [шэхси] личный (Шэхси эшемэ кат- нашма) ШЭНЭР [шэНэр]—город; городской (ШэНэребез бик борынгы) ШЭНЭР ХАЛКЫ—горожане (ШэИар халкы стадионга бэйрэмгэ жыелды) ШЕЛТЭ [шелтэ]—упрек; выговор (Гариповка шелтэ белдерделэр) ШЕШ [шеш]—опухоль, нарыв (Кулында шеш бар)
ШЕШЭ [шёша]—бутылка (Шешэле сот хэзер кибеттэ сатылмый) ШЕШ-ЭРГЭ [шёшэргэ]—нарывать (Аягым шеште) ШИГЪРИЯТ [шигрийат]—поэзия (Кичэге шигърият сеючелэр килде) ШИГЫРЬ [шигер] —стихотворение (Ул шигырьне яттан белэсецме?) ШИК [шик]—подозрение (Куцелемдэ бер шик бар) ТПИКАЯТЬ [шикайэт]—жалоба (Аныц естеннан шикаять язганнар) ШИКЭР [шикэр]—сахар; сахарный (Шикэрне куп салма!) ШИКЕЛЛЕ [шикелле]—подобно, как; вроде (Аныц шикелле уцган булмас!) ШИКЛЕ [шикле] -подозрительный (Анда бер шикле кеше йери) ШИМБЭ [шимба]—суббота; субботний (Шимба кенне урманга чыгабыз) ШИН [шин]—шина (Тэгармачнец шины тишел- де) ШИЦГЭН [шицган]—увядший; поблеклый («Шицгэн чачэклар терелмас инде» диган бер эцыр бар иде) ШИЦ-ЭРГЭ [шицэрга]—вянуть; спадать (Шеше бераз шицгэн) ШИРБЭТ [ширбэт]—шербет (напиток), шербет (кутанье) (Кибеттэн ике кило ширбэт алдым) ШИФА [шифа] -исцеление; лекарство; целеб- ное средство (Даруныц шифасы булдымы?)
ШИФАХАНЭ [шифахэнэ]—санаторий (Безнец шифаханэ яца бинага хунте) ШНУР [шнур]—шнур (Ботинкага шнур кирэк) ШОВИНИЗМ [шовинизм]—шовинизм (Шовинизм халыкларны бер берсенэ каршы куя) ШОКОЛАД [шоколад]—шоколад; шоколадный (Шоколад алыйк эле) ШОМ [игом]—тревога; страх (Куцелне шом бас- ты) ШОМА [шома]—гладкий: ровный; лощеный: скользкий (Бу кэгазь бик шома) ШОМЛЫ [шбмло]—тревожный (Ул шомлы кеннэр артта калды) ШОМЫРТ [шбморт]—черемуха (Шомырт чэчэк атты) ШОССЕ [шоссе]—шоссе (Шоссе юлны быел сал- дылар) ШОБНЭ [шёбЬэ]—сомнение (Куцелгэ шебЬэ салма эле) ШОШПЭ [шёпшэ]—оса (Ои тубэсенэ шепшэлэр оялаган) ШОРЕП [шёреп]—шуруп (Шерепне борып куй инде) ШПИОН [шпион]—шпион (Шпионны фаш иту кирэк и де) ШТАМП [штамп]—штамп (Кэгазьгэ штамп ку- елган) ШТАНГА [штацга]—штанга (Штанга бик авыр) ШТУКАТУРЧЫ [штукатурчы]—штукатур (Бу училищеда штукатурчылар эзерлилэр)
ШТУРВАЛ [штурвал]—штурвал (Ул комбайн штурвалы на тотынган) ШТЫК [штык]—штык (Мылтык очында штык бар) ШУ-АРГА [mywapra]—скользить; кататься; скрыться (Мин чацгы шуам) ШУК [шук]—озорной; невоспитанный (Шук малайлар куп мери) ШУЛ [шул]—тот, этот (частица утверждения) (Шул егетне яратам бит!) ШУЛ АРАДА—тем временем (Шул арада ул эллэ кая китеп югалды) ШУЛ КИРЭК—так и надо (Шул кирэк сица. Вакытында эшлэсэц, алан булмас иде) ШУЛАЙМЫНИ [шулаймыни]—разве, неужели (Шулаймыни? Мин белмэгэн идем) ШУ ЛК АД ЭР [шулцадэр]—настолько (Шулкадэр сагындым энине!) ШУЛПА [шулпа]—бульон. суп (Пилмэн ит шулпасында тэмле була) ШУЛЧАК, ШУЛ ВАКЫТТА [шулчац, шул wai^biTTa]—в это время (Шулчак этисе кайтып тешэ) ШУНДА [шунда]—там; тогда (Шунда без елма- еп куйдык) ШУНДАГЫ [шундагы]—тамошний (Шундагы халык жыр-биюга оста) ШУНДЫЙ [шундый]—такой; как тот (Шундый кешелэр бик сирэк) ШУНЛЫКТАН [шунныктан]—поэтому (Шунлыктаи белми калганнар)
ШУННАН [шуннан]— оттуда; потом; после это- го (Шуннан авылга кай ткан) ШУНЫСЫ [шунысы]—этот; тот (Шунысы бэхэссез: ул ышанган) ШУ НА [шуца]—тому; поэтому (Шуца естап эй там) ШУШЫ [шушы]—этот, данный (Шушы жыр хатерда калган) ШУШЫНДА [шушында]—здесь; тут (Вез шу шында очрашырга суз куештык) ШУРЭЛЕ [ш урале]— ш у рале, леший (Г.Тукайныц «Шурале» акиятен укыдыгызмы?) ШУР ЛЕК [шурлек]—полка (Китапны шурлекка алып куй але) ШЫГРЫМ ТУЛГАН [шыгрым тулган]—битком * набито (Зал халык белан шыгрым тулган) ШЫГЫРДА-РГА [шыгырдарга]—скрипеть; хрустеть (Итеклар шыгырдый) ШЫКСЫЗ [шыксыз]—уродливый; невзрачный («Шыксыз урдак баласы» акиятен кем язган?) ШЫРПЫ I [шырпы]—спички; спичечный (Шырпы бир эле) ШЫРПЫ II [шырпы]—заноза (Кулыма шырпы керде) ШЫРТЛАКА [шыртлака]—ерш (Балык шулпа- сы ечен шыртлака тамле була) ШЫТ-АРГА [шытарга]— всходить, прорасти (Бэрацге шытып чыкты)
щ ЩЕТКА [щетка]—щетка (Итеклэрне щетка белэн чистарттым) ЩИ [щи]—щи (Щине мичтэ пешерсэц, тэмлерэк була) ы ЫГЫ-ЗЫГЫ [ыгы/зыгы]—суматоха; перепо- лох; хлопоты (бйдэ ыгы-зыгы) ЫЗАН [ызан]—межа; межевой (Ызаннан атлап кил) ЫЗГЫШ [ызрыш]—ссора; стычка (Ызгышка кем сэбэпче?) ЫЗГЫШ-ЫРГА [ызгышырга]—ссориться (Ник ызгышасыз инде?) ЫЛЫС [ылыс]—хвоя; хвойный (Идэнгэ ылыс тушэдек) ЫМ [ым]—жест; мимика; знаки (Ул безне ым белэн чакырды) ЫМЛЫК [ымлыь;]—междометие (Их! ЭЬэ! — ымлыклар) ЫНДЫР [ындыр]—гумно; ток (Ындыр таба- гында зш кайный) ЫЦГЫРАШ-ЫРГА [ыцрырашырга]—стонать; скулить (Авыру ыцгырашып куйды) ЫРГЫТ-ЫРГА [ыррытырга]—бросать; швы- рять; выбрасывать (Ташларны сул якка ыргыт) ЫРУГ [ырур]—род; родовой (Кешелэр ыруглар булып яшэгэннэр)
ЫРЫМ [ырым]—заклинание; зелье (Син ырым- га ышанасыцмы?) ЫС [ыс]—дым (Ыс исе чыккан) ЫСЛАНГАН [ысладган]—копченый (Ыслаиган балык яратасызмы?) ЫСЛА-РГА I [ысларга]—коптить (Кича балык ысладык) ЫСЛА-РГА II [ысларга]—шипеть (Елан ыс 1ый башлады) ЫСПАЙ [ыспай]—опрятный; чистый; наряд- ный; щегольский (Ул ыспай егет кем була?) ЫСУЛ [ысул] - способ, метод (Бу ысул нарса бира?) ЫЧКЫН-ЫРГА [ычкынырга] -освобождаться; отцепляться; уходить (Эт байдэн ничек ычкын- ган?) ЫШАНУ [ышану)—поверье (Дини ышанулар шактый куп очрый) ЫШАН-ЫРГА [ышанырга]—верить; надеяться; убеждаться (Мин сезгэ Ьарвакыт ышаидым) ЫШАНЫЧ [ышаныч]—вера; доверие; надежда (Ышаныч кешене яшэтэ) ЫШАНЫЧ КЭГАЗЕдоверенность (Мин ада эш хакымны алырга ышаныч кагазе бирдем) ЫШКЫ [ышды]—рубанок (Ышкыны алып бир але) ЫШКЫ-РГА [ышдырга]—тереть; натереть (Иданне ышкып ю) ЫШТАН [ыштан]—штаны (Балага ыштан ки- дер) ЫШЫК [ышыд)~прикрытие; прикрытый (Монда ышык)
э ЭЗ [эз]—след; рубец; осадок (Бу шагыйрь куцеллэрдэ жуелмас эз калдырган) ЭЗЛЭ-РГЭ [эзлэрга]—искать, разыскивать (Сезне эзлэдек—тапмадык) ЭЗСЕЗ [эссез]—бесследно (Хат эзсез югалды) ЭКСКУРСИЯ [экскурсия|* экскурсия (Дау лат музеена экскурсиягэ барасызмы?) ЭКСПЕДИЦИЯ [экспедиция]—экспедиция (Студентлар археологии экспедициядэн кайтты- лар) ЭЛЭ(К—»Г)-ЕРГЭ [элэгёргэ]—цепляться; попа- дать; доставаться (Балык куп элэкмэде) ЭЛЭКТЕР-ЕРГЭ [элэктёрёргэ]—зацеплять; под- цеплять; захватывать (Капка биген элэктер але) ЭЛГЕЧ [элгеч]—вешалка (Курткацны элгечкэ злеп куй) ЭЛЕК [элек]—прежде, раньше; в старину (Элек Казан артында жыеинар куп булган) ЭЛЕККЕГЕ [элёккёге]—прежний; прошлый (Элеккеге ж,итэкчене без Ьаман иска алабыз) ЭЛЕККЕЧЭ [элёккёчэ]—по-прежнему (Элеккечэ зшлэп булмый хэзер) ЭЛЕКТЭН [элёктэн]—с давних пор (Без злектан дуслар) ЭЛЕМЕНТ [элемент]—элемент (Химик эле- ментлар таблицасын Менделеев тезеган) ЭЛЕМТЭ [элёмтэ]—связь; общение (Элемтз булегена хат ташучы кирэк) ЭЛЕМТЭ БУЛЕГЕ—отделение связи (Районда яца элемта булеге ачылды)
ЭНО, ИНЭ [энэ, инэ]—хвоя; иголка; спица (Эиэне саплап бирче) ЭНЭ КАРАГЫ—стрекоза (Улан естендэ эна ка- рагы очып Йери) ЭНДЭШ-ЕРГЭ [эндэшёрга]—звать; обращаться; откликаться (Ул безга эндашмаде) 3HES ЭНЕКЭШ [зне, энёкаш]—младший брат; браток (а) Энем атига охшаган; а) Энекашне карты ал асы бар; б) Энекаш, сагать нича?) ЭНЕМ [энем]—братец; братик (Энем, чукечне бир але) ЭНЯ^Е [энж,е]—жемчуг (Элек энже белан чикканнар) ЭНЭЦЕ ЧЭЧЭК [эн>це чэчэк]—ландыш (Энл^е чачак исле була) ЭНЦИКЛОПЕДИЯ [знциклопедийэ]— энциклопедия (Эициклопедиядан карадыцмы?) ЭЦГЕР-МЕЦГЕР [эцгёр/мёцгёр]—сумерки (Эцгер-мецгер тешкэч кена, кету кантты) ЭПИДЕМИЯ [эпидемия]—эпидемия (Хезер безда эпидемиялар юк) ЭПОС [эпос]—эпос (Кыргызларныц «Манас» зпосы бар) ЭРБЕТ ЧИКЛЭВЕГЕ [зрбет чиклэлуёге]— кедровый орех (Себерда эрбет чиклэвеге уса) ЭРЕ [эре]—крупный; высокомерный (ЗКилэклэре эре) ЭРЕМЧЕК [эремчек]—творог; творожный (Эремчеккэ сет сал) ЭРЕН [эрен]—гной (Кузеца эрен жыелган, серт але)
ЭРЕ-РГЭ [эрёргэ]—таять; плавиться; сверты- ваться (Сетей эреде) ЭРЕТ-ЕРГЭ [эрётерга]—плавить; таять; топить; растворять (Табада май эреттем) ЭРЛЭ-РГЭ [эрлэргэ]—прясть (Эби йон эрли) ЭСКЭК [эскэк]—пинцет (Эскэк белэн каш тезэтэлэр) ЭСКЭМИЯ [эскэмийэ]—скамейка (6й алдында- гы эскэмиядэ эбилэр утыра) ЭСКЭТЕР [эскэтер]—скатерть (Эскэтерне крах- маллыйсы бар) ЭСКЕРТ [эскерт]—скирда (Басуда салам эс- кертлэре куренэ) ЭССЕ [эссе]—жаркий; жарко; горячий (бйдэ бик эссе) ЭТ [эт]—пес; собака; собачий (Улым этен бик яратты) ЭТ Б АЛЬПЫ -вьюн (Елгада зт балыгы куп урчегэн) ЭТ ШОМЫРТЫ -крушина (Елга буенда зт шо- мырты усеп утыра) ЭТ-ЭРГЭ [этэргэ]—толкать; отталкивать (Арбаны этеп ж.ибэр эле) ЭЯ [эч]—живот; внутренность; сердпе; душа; начинка (Эчендэге—тышында) ЭЧЭК [зчэк]—кишка (Эчэклэре авырткан икэн) ЭЧ-ЭРГЭ [эчэргэ]—пить; выпивать (Су эчэсецме?) ЭЧЕМЛЕК [эчемлек]—напиток (Бу эчемлек файдалы)
ЭЧЕНДЭ [эчендэ]—в течение; внутри (а) 0ч сэгать эчендэ кире эйлэнеп кайттым; □) Порт- фель эчендэ китаплар куп) ЭЧЕННЭН [эчённэн]—в душе; про себя (Эченнэн генэ сейлэнэ узе) ЭЧЕР-ЕРГЭ [эчёрёргэ]—напоить; спаивать (Атка су эчердецме?) ЭЧКЕ [эчке]—внутренний; нательный; духов- ный (а) Эчке эшлэр министры сейладе; э) Аныц эчке деньясы мица билгеле тугел) ЭЧКЕЧЕ [эчкёче]—пьяница, алкоголик (Эчкече—шул ук авыру кеше) ЭЧЛЕК [эчлек]—подкладка; подкладочный (Эчлек алдыцмы?) ЭЧПОШЫРГЫЧ [зчпбшоргыч]—скучный; мо- нотонный (Эчпошыргыч кеше икэн ул!) ЭЧТЭЛЕК [зчтэлек]—содержание (Китапныц эчтэлеген белэсецме?) ЭЧТЭН [эчтэн]—изнутри; про себя (Эчтэн генэ уйлыйм) ЭШ [зш]—работа; труд; дело; проблема (Эш ни- чек бара?) ЭШ КЭГАЗЬЛЭРЕ—деловые бумаги (Эш кэгазьлэрен язу турында татарча бер китап чыккан) ЭШ КОНЕ—рабочий день (Эш кэне—8 сэгать) ЭШ ХАКЫ—заработная плата (Эш хакы бик экрен усэ) ЭШКУАР [ainnywap]—предприниматель (Хэзер Татарстанда эшкуарлар куп) ЭШЛЭПЭ [эшлэпэ]—шляпа (Башында—эшлэпэ)
Ш ЛЭ-РГЭ [эшлэргэ]—работать; действовать; делать; зарабатывать (Этием эаводта эшли) ЭП1ЛЕКЛЕ [эшлёкле]—деловой, активный; дея- тель (Эшлекле кешеиец вакыты юк) ЭШЛЕКСЕЗ [эшлексез]—бездельник, лодырь (Эшлексезнец гомере эрам утэ) ЭШМЭКЭР [эшмэкэр]—делец; коммерсант (Хэзер зшмакарлар кубэйде) ЭШСЕЗ [эшсез]—безработный; бездельник (Эшсез кешелар эш эзлилэр) ЭШХАНЭ [эшхэнэ]—предприятие (Куп эш- ханалэр банкротлыкка чыктылар) ЭШЧЭН [эшчэн]—трудолюбивый; работоспособ- ный (Эшчан кешене хермэт итэлэр) ЭШЧЭНЛЕК [эшчэнлек]—деловитость, дея- тельность (Фэнни зшчэилеге ечен ул кешегэ Мактау грамотасы бирделар) ЭШЧЕ [зшче]—рабочий (Эшчелэр ялга тукта- дылар) К) К)А [ftywa]—дикий лук (Болында юа уса) ЮАН [йуу/ан]—толстый; полный; низкий (Юан кешегэ кубрэк харакэтланергэ кирэк) ЮАНА(Й-*Е)-РГА [йуанайырга]—толстеть (Сезгэ юанаерга ярамый) ЮАШ [ftywani]—смирный; скромный; безобид- ный (Мин моца ышанмыйм: ул бик юаш малай бит)
ЮГАЛТ-ЫРГА [йугалтырга]—терять; утерять; утрачивать (Мин кичэ алтын йазегемне югалттым) ЮГАЛ-ЫРГА [йугалырга]—теряться; утерять- ся; пропадать: исчезать (Кича безнец этебез югалды ) ЮГАРЫ [йугары]—высокий; высоко; высший; старший (Югары курсларда без моны ацладык) ЮГАРЫГА [йугарыга]—наверх (Мин югарыга менам, 15 нче катка) ЮГАРЫДА [йугарыда]—наверху (Югарыда тургай сайрый) ЮГ АРЫ ДАН [йугары дан]—сверху (Югарыдан кубрэк курена) ЮГЫЙСЭ [йусыйса]—иначе (Эйтегез, югыйса белми калыр) ЮЕШ [ftywem] мокрый (Юеш чупрэк алып серт) ЮК [йуц]—нет; ничто; пустяк(овый); не имеет- ся (Безнец машина юк) ЮКА [йуца]-тонкий; худой (Балешнец тышын бик юка ясадым) ЮК БУЛ-ЫРГА—исчезнуть (Шул кеннэн пе- сиебез юк булды) ЮК ИТ ЭРГЭ—уничтожить; убить (Фашистлар миллионнарча кешеларне юк иттелэр) ЮКЭ (йукэ]—липа: липовый (Юка балы тэмле була) ЮККА [йуцца]—напрасно, зря (Юкка ачулан- ма)
ЮККА ЧЫ(К—>Г)-АРГА—исчезнуть, пропадать (Кинет ул егетебез юкка чыкты, шалтыратмый да) К)Л [йул]—дорога; трасса; путь; способ; строка (Бу юлдан киткэч, уцга борылыгыз) ЮЛ БИР-ЕРГЭ—уступить дорогу (Карт ке- щелэрга юл бирергэ кирэк) ЮЛ УЦАЕНДА—по пути, по дороге (Юл уцаенда мин кнтапханэгэ кереп чыктым) ЮЛЭР [йулар]- дурак; глупый (Юлэр булма, туз!) ЮЛЧЫ [йулчы]—путник (Юлчылар ейгэ кер- делэр) ЮМАРТ [йумарт]—щедрый (Юмарт иде безнец эби!) ЮМОРИСТИК [йумористик]—юмористический («Чаян» журналында юмористик хикэялэр чы- га) ЮНЭЛ-ЕРГЭ [йуналёргэ]—направляться (Карим теге йортка юналде) ЮНЭЛЕШ [йунэлеш]—направление (Башта юнэлешне бил гелик) ЮНЭЛЕШ КИЛЕШЕ—направительный падеж (Юнэлеш килешенец кушымчасы— -га/-га. ка -кэ) ЮНЬЛЕ [йунле]-—порядочный; толковый; стоящий (Юньле кеше юньле инде ул) ЮНЬСЕЗ [йунсез]—бестолковый; безалаберный; дурной (Юньсез кешелэр белэн сейчэшэ дэ ал- мыйм)
ЮРА-РГА [йурарга]—гадать; истолковывать; предполагать (Эби узенец тешен улы кайтуга юрады) ЮРГАН [йурган]—одеяло (стеганое) (Юрганыц мамыктанмы эллэ?) ЮРИ [йури]—нарочно, умышленно (Син моны юри эшлэдецме?) ЮРИДИК [йурйдик]—юридический (В.И.Ленин Казан университетыныц юридик факультетыида укыган) ЮРИСТ [йурист]—юрист (Юрист белэн кицэшу) ЮРТАК [йуртак]—рысак (Колхоз юртаклар урчетэ) ЮТЭЛ [йутэл]—кашель (Ютэлец бет теме эле?) ЮТЭЛ СЫРХАВЫ—туберкулез (Ютэл сырха- вын дэвалап була) ЮТЭЛЛЭ-РГЭ [йутэллэргэ]—кашлять (Авыру нык ютэлли) ЮШКЫН [йушцын]—накипь, осадок (Чэйнеккэ юшкыи утырган) ЮЫНДЫР-ЫРГА [йум/ындырырга]—умывать; купать (Баланы юындырдыцмы?) ЮЫН-ЫРГА [йуу/ынырга]—умываться; мыться (Кичэ мунчада юындык) Я Я I [йа хода]—о боже (Я хода! Нэрсэ ишетэм!) Я II [йэ]—ну (Я, эйтегез эле!) Я III [йэ]—или, либо (Я син, я ул сейлэсен!) ЯБАЛАК [йа’балак]—сова (Тенлэ ябалак кыч- кырды)
Я(П-*Б)-АРГА [йа*барра] закрывать; покры- вать; запереть (Сыерны абзарга яптым) ЯБЫК I [йа'быц]—закрытый (Ишек ябык ту гел) ЯБЫК II [йа*быц]—худой (Син бик ябык куренэсец) ЯВЫНЫРГА [йа*бынырга]—накрываться; по- крываться (Кичтэн юрган ябынып яттым) ЯБЫШ-ЫРГА [йа*бь1шырра]—липнуть; склеи- ваться; цепляться; хвататься; приставать (а) Кулыма камыр ябышты; а) Егылмас ечен, ул мица ябышты) Я(У-*В)-АРГА [йа-wapra]—идти; падать (Кене буе кар яуды) ЯВЫЗ [na*wbi3]—злой; зло; злодей; заклятый (Явыз кеше бэхетле була алмый) ЯВЫЗЛЫК [йачмызлыц]—зло; злодейство (Явызлык Ьэрвакыт ж,азасын ала) ЯВЫМ, ЯВЫМТ0ШЕМ [fia’WbiM/ йа^ым/ тешем]—осадки (Бу араларда явым-тешем юк) Я(К—>Г)-АРГА I [йатарга]—топить; зажигать (Мичкэ каен утыны яктым) Я(К—>Г)-АРГА II [йатарга]—мазать; приписы- вать (Ипигэ май яктьщмы?) ЯГУЛЫК [йатулыц]—топливо (Ягулыкны сак- лабрак тот) ЯГЪНИ [йэрни]—то есть (Ул уз абыйсын, ягъни Рэшитне, авыр хэлгэ куйган) ЯГЫМЛЫ [йагымлы]—ласковый; приветли- вый; приятный (Бик ягымлы иде ул апа) ЯДЭЧ [йэдэч]—дужка (Ядэч аерабызмы?)
ЯЗ [йаз]—весна (Тагын яз эцитте) ЯЗ КОНЕ, ЯЗЫН —весной (а) Яз коне куп им- тиханнар бнрэбез; а) Язын су уз ярларына кай- та) ЯЗ-АРГА I [йа°зарга]—писать (Мица хат язарга онытма) ЯЗ-АРГА II [йа°зарга]—расправлять; сбивать (Эни май язган) ЯЗГЫ [йа‘згы]—весенний (Язгы каникул да утеп китте) ЯЗМА [йазма]—письменный (Буген математи- кадан язма эш булды) ЯЗМЫШ [йа^змыш]—судьба; участь (Этиемнец язмышы бик авыр булган) ЯЗУ [йа*зу]—письмо; письменность (Татар язуы тарихында элифбалар берничэ була) ЯЗУЧЫ [йазучы]—писатель (Язучы асарен тормышка нигезлэнеп яза) ЯЗЫЛ-ЫРГА [йа зылырга]—записываться, подписываться (Мин «Казан утлары» журналы- на язылдым) ЯИСЭ [йаисэ]—или (Мине яисэ аны кем бела?) ЯК [йа^ц]—сторона, край; бок; отношение (а) Китапныц бу ягы чиста; а) Авылныц бер ягын- нан елга ага) ЯКА [иаца] -воротник (Якац чистамы?) ЯКИ [йаки]—или (Буген котугэ Мирбат яки Салим чыгар) ЯКЛА-РГА [йа^цларга]—защищать; заступать- ся; поддержать (Кызлар Сайфине якладылар) ЯКЛЫ [йацлы]—сторонник; на стороне (Без— сезнец яклы)
ЯКОРЬ [йакор’] -якорь (Корабль якорь ташла- ды) ЯКТАШ [иа цташ]—земляк (Ул — безнец як- таш) ЯКТЫ [йацты]—светлый; свет; яркий (Булмэдэ якты) ЯКТЫЛЫК [йа*цтылыц]—свет (Ишектэн якты- лык куренэ) ЯКТЫР-ЫРГА [иа цтырырга]—светать; прояс- няться (Экрен генэ яктыра башлады) ЯКУТ I [йа‘цут]—яхонт (Патша тажы якутлар белэн бизэлгэн) ЯКУТ II [йа цут]—якут; якутский (Якут теле- татар теленэ кардэш тел) ЯКШЭМБЕ [йэкшэмбе]—воскресенье (Якшэмбе канне халык дачага Йери) ЯКЫН [йацын]—близкий; близко; родной: род- ственник (Ул—безнец якын дустыбыз) ЯКЫН-ТИРЭДЭ—неподалеку (Якын-тирэдэ генэ берэр кибет юкмы?) ЯКЫНА(Й—>Е)-РГА [йа цыиайырга]— приближаться (Бу еч ел эчендэ без бик якынай- дык) ЯКЫНДА [йацында]—ближиий (Якындагы йорт л ар би шэр катлы) ЯКЫННАН [йакыннан]—близко; подробно (Мин аны якыннан белэм) ЯКЫНЧА [йа’цынча]—приблизительный; при- близительно (Якынча ике йезлэп кеше килгэн) ЯЛ I [йа л]—отдых, выходной (Иртэгэ минем ял кене)
ЯЛ II [йал]—грива (Атныц ялы бик озын) ЯЛ ИТ-ЭР ГЭ-отдыхать (Дусларым ял итэргэ Теркияиец Анталия шэЬаренэ киттелэр) ЯЛА [йала]—клевета (Яла ягарга кемнец кулы барган?) ЯЛАГАЙ [йа*лагай]—подхалим, подлиза; льстивый (Ялагай кешегэ ышаныч аз) ЯЛАН [йа*лал]—поляна (Яланда бер куыш то- ра) ЯЛАНАЯК [йа’ланайак]—босиком (Бала ялана- як чыккан) ЯЛАНБАШ [йа*ламбаш]—с непокрытой головой (Нигэ яланбаш чыктыц?) ЯЛАНГАЧ [йа-лацгач]—голый; обнаженный; открытый (Кырлар ялангач калды) ЯЛ АНКУ Л [иа-лацкул]—без рукавиц (Нигэ суыкта яланкул чыктыц?) ЯЛА-РГА [иаларга] лизать (Эт кулны ялады) ЯЛВАР-ЫРГА [йа лwapbipra]—умолять (Ул мица <китмэ» дип ялварды) ЯЛГАН [йа^лган]—ложь: ложный; фальшивый (Бу сузлэр—ялган) ЯЛГАНЛА-РГА [йа*лганнарга]—лгать (Ьаман ялганламасын иде!) ЯЛГАНЧЫ [йа*лганчы]—лжец; врун (Гел ял- ганчы булды ул!) ЯЛГА-РГА [йа‘лгарга]—присоединять; приви- вать (Бу бауларны ял ran куй) ЯЛГЫЗ [йа'лгыз]—одинокий; одиноко; едино- лично (Ялгыз кеше моцлы була) ЯЛГЫЗЛЫК [йа^лгызлыц]—одиночество (Ул ялгызлыктан туйган инде)
ЯЛГЫШ [йа*лрыш]—ошибка; ошибочный; не- чаянно (Ул ялгыш кына кулын кутэрде) ЯЛГЫШ-ЫРГА [йа’лгышырга]—ошибаться (Ялгышмаган кеше булмыйдыр) ЯЛЕ [йэле]—ну-ка (Яле, бер жырлап лдебэр, энем!) ЯЛКАУ [йачщада]—ленивый (Бу арада тэмам ялкауландым эле) ЯЛ КЫН [йа’лцын]—пламя; страсть (Мичтэге ялкын яктыртып ломбарде) ЯЛЛА-РГА [йа’лларга]—нанимать; вербовать (Без яца йорт салырга 3 ир кешене ялладык) ЯЛТ-ЙОЛТ ИТ-ЭРГЭ [йалт/йолт итэргэ]— сверкать (Кызныц колак алкасы ялт-йолт итэ) ЯЛТЫРАВЫКЛЫ [йа°лтырадаыклы]— блестящий, лощенный (Ялтыравыклы кулмэгец бик килешэ узецэ) ЯЛЫН-ЫРГА [йа'лынырга]—умолять, упраши- вать (Гафу ит дип купме ялындым!) ЯМАН [йа^ман]—плохой: дурной; злой; ужасно; очень (Яманнан ярты кашык аш кала) ЯМАН ШЕШ [йа‘ман шеш]—рак (Яман шеш авыруы эле одщелмэгэн) ЯМ АНАТ [йа’манат]—дурная слава (Аныц яма- наты куптэн чыккан инде) ЯМАНСУ [йамансу]—грустный; тоскливый; грустно (Буген нигэдер ямансу) ЯМА-РГА [йа°марга]—латать, штопать (Оекбаш ямыйсым бар) ЯМАТ-ЫРГА [йа^матырга]—запломбировать (Ике тешемне яматырга кирэк) ЯМЕ [чэме]—ладно, хорошо (Килерсец, яме?) 11 Б s 321
ЯМЬЛЕ [йэмле]—красивый; живописный (Ямьле ж,эй килде) ЯМЬСЕЗ [йэмсез]—некрасивый; некрасиво; не приятно (Бу кулмэк—ямьсезрэк) ЯНА-РГА I [йанарга]-гореть; загореть; преть; блестеть (Учакта утын яна) ЯНА-РГА II [иа нарта]—грозить; пригрозить (Снца да яиадылармыни?) ЯНА-РГА П1 [йа*нарга]—точить (Чалгы янап бир эле) ЯНАУ [Ha’Haw]—угроза (Бу янаулар купкэ кит- те) ЯНЭСЕ [йэнэсе]—дескать; мол (Янэсе, мин аны ацламыйм икэн) ЯНЭШЭ [йэнэшэ]—рядом (Янэшэ басып тора- лар) ЯНГА [йасцга]—набок (Исерек кеше янга авып теште) ЯНГЫН [йа’цгын]—пожар (Янгын тенлэ баш- ланган) ЯНГЫН СУНДЕРУЧЕ -пожарный (Яна торган ей янына янгын сундеручелэр бик тиз килеп життелэр) ЯНДЫР-ЫРГА [йандырырга]—зажигать; жечь: поджигать (Кырда салам ны яндырганиар) ЯНЫНА [йа*нына]—к; ко (Энисе янына улы утырган) ЯНЫНДА [йа^нында]—у, около, возле (Безнец ей янында балалар бакчасы бар) ЯЦА [йа°ца]—новый; свежнй; парной; только что (а) Безгэ яца укытучы керде; э) Кибеттан
яда пешкэн ипи алдым; б) Эни мица яца сауган сет эчерэ; в) Син яца гына килдецме?) ЯЦАК [иащац]—щека; косяк (Баланыц яцаклары алсуланып тора) ЯЦАК СвЯГЕ—челюсть (Бер кеше Мансурныц яцак соягенэ суккан) ЯЦАЛИФ [йащалиф] -яналиф [татарская писъменностъ на латинской основе] («Яцалиф» 1927-1938 елларда кулланылган) ЯЦА ЛЫК [йащалыц]—новость; новаторство (Бер яцалык ишеттецме?) ЯЦАР-ЫРГА [йащарырга]— обновляться; изме- няться; восстанавливаться; возрождаться (а) Дареслеклэр Ьаман яцара; а) Сугыштан соц шэЬэрлэр Нам авыллар яцарды) ЯЦАЧА [йа цача]—по-новому (Ьэркем яцача зшлэрга тиеш) ЯЦГЫР [йащгыр]—дождь (Яцгыр кене буе яу- Ды) ЯЦГЫРЛЫ [йащгырлы]—дождливый (Яцгырлы коннэр быел куп булмады) ЯР I [йа°р]—берег; береговой (Теге як ярда кеймэ бар) ЯР II [йа*р]—любимый; возлюбленный (Сейгэн ярлар сагындыра) ЯРА [йа ра]—рана (Яралар тезэлэме?) ЯР АББИ [йа рабби]—господи (Ярабби, ходаем, кайчан курешербез икэн?) ЯРАКСЫЗ [йа^рацсыз]—непригодный; неподхо- дящий; неисправный (Яраксыз такталарны монда ей)
ЯРАЛАН-ЫРГА [йа'раланырга]—быть раненым (Безнец бабай сугышта яраланган) ЯРАЛЫ [йа*ралы]—раненый (Яралы солдатлар- ны хастаханэгэ озагтылар) ЯРАМЫЙ [йа^рамый]—нельзя (Монда тэмэке тартырга ярамый) ЯРАН [йаран]—герань (Тэрэзэ тебендэ яран чэчэк ата) ЯР АР (йа*рар]—ладно (—Килерсец, яме? — Ярар!) ЯРА-РГА [йа’рарга]—годиться; угождать; под- ходить (Бу тукыма кулмаккэ ярый) ЯР АТКАН (йараткан]—любимый; излюблен- ный (Яраткан кешецнэн аерылу нинди авыр!) ЯР АТУ [йа-рату]—любовь (Ярату хисе бар икэн эле анда) ЯРАТ-ЫРГА I [йа°ратырга]—любить; полюбить; одобрять (Мин эшемне яратам) ЯРАТ-ЫРГА II [йа*ратырга]—создавать; тво- рить (Табигать аны матур итеп яраткан) ЯРЭШ-ЕРГЭ [йэрэшергэ]—помолвить (Кыз ярэшу йоласын утэргэ кирэк) ЯРДЭМ [йэрдэм]—помощь; поддержка (Сезгэ ярдэм кнрэкмиме?) ЯРДЭМ ИТ-ЭРГЭ—помогать (Без апаларга бэрэцге утыртырга ярдэм нттек) ЯРДЭМЧЕ [йэрдэмче]—помощник (Минем топ ярдэмчем—кыз ым) ЯРДЭМЧЕЛ [йэрдэмчел]—отзывчивый (Ул ха- ным кешелэргэ бик ярдэмчел)
ЯРЛЫ [йа-рлы]—бедный; бедно; бедняк; не- имущий; убогии (а) Ярлы хущалык икэн бу; э) Ой эче бик ярлы иде) ЯРЛЫК [йа-рлыц]—ярлык, ханская грамота; этикетка (Алтын Урдадан рус князьлэре ярлык алганнар) ЯРМА [йа^рма]—крупа; крупяной (Ярманы бурттереп куясы бар) ЯРМИНКЭ [йэрмицкэ]—ярмарка (Базарда кезге ярминкэ ачылды) ЯРТЫ [йарты]—половина (Эшнец яртысы беткэн) ЯРТЫЛАШ, ЯРТЫЛАЙ [йартылаш, йа ртылай]—наполовину, пополам (Без бу кар- бызны яртылай булик) ЯРЫ [йа‘ры]—пленка; связка (Тавыш ярысы зарарланган) ЯРЫЙ [йа‘рый]—ладно, хорошо; можно (- Килерсез, ярыймы? —Ярый) ЯРЫЙ ЭЛЕ—хорошо еще (Ярый эле, без ул ав- * тобуска утырмаганбыз) ЯРЫЙСЫ [йа^рыйсы]—удовлетворительный; удовлетворительно (ЗКаваплар ярыйсы) ЯРЫК [йа рык]—щель; трещина (Ишектэ ярык бар) ЯРЫМ [йа‘рым]—половина; с половиной (Ике ай ярым мин Мэскэудэ стажировкада булдым) ЯРЫМ АВТОМАТ—полуавтомат (Урамда бик куп ярымавтоматлар бар) ЯРЫМ РЭСМИ—полуофициально (Аныц белэн ярым роем и рэвештэ сейлэшу булган)
ЯР-ЫРГА [йа*рырга]—раскалывать; распили- вать; рассечь (Бурэнэне икегэ ярды лар) ЯРЫШ [йа^рыш]—соревнование (Ярышта кем и;иаде?) ЯСАК [йа*сац]—ясак, дань (Рус шэЬэрлэре Ал тын Урдага ясак тулэгэннэр) ЯСАЛМА [йа°салма]—искусственный; произ- водный (Ясалма теллэрдэн эсперанто киц тарал- ган) ЯСА-РГА [йассарга]—делать; изготовлять; устраивать; разливать (Мица куе итеп чай яса эле) ЯСИН ЧЫ(К->Г)-АРГА—читать отходную мо- литву (Абый улгэндэ, бер бабай ясин чыкты) ЯС ЛЕ [йасле]—ясли (Кызыбыз яслегэ йери) ЯСМИН [йасмин]—жасмин (Ясмин геле >цырларга кергэн) ЯСТЫК [йа*стыц]—перина (Эбинец ястыгы бик йомшак) ЯТ [йа°т]—чужой; чуждый; чужбина; инород- ный (Ят кеше кермэгэндер бит?) ЯТ КЕШЕ—чужой (человек) (Безнец ой янында бер ят кеше йери) ЯТАК [йатац]—постель (Ятагыц уцайлымы?) ЯТ-АРГА [йатарга]—лежать; ложиться; ва- ляться (Йокларга иртэ ятасыцмы?) ЯТИМ [йэтим]—сирота; осиротевший (Тукай бик иртэ ятим кала) ЯТИМ БАЛА—сирота (Сугыштан соц ятим ба- лалар куп кала)
ЯТЛА-РГА [йа^тларга]—выучивать наизусть (Мин Х.Туфанныц «Ромашкалар» шигырен ят- ладым) ЯУЛЫК [йа^лыц]—платок (Бу яулыгыц ефэкме?) ЯУЧЫ [йа°\учы]—сват; сваха (Кызга яучы кил- де) ЯФРАК [йа*фрак]—лист, листовой (Яфраклар кое л а баш лады) ЯФРАК ЯР-ЫРГА—распускать листья (Безнец ой картында каен яфрак ярды) ЯХШЫ [йа’хшы]—хороший; хорошо; добрый; ладно (Яхшы итеп яз!) ЯХШЫЛЫК [йа хшыльщ]—добро; благо (Яхшылык жир да ятмый) ЯНУДИ [йэЬуди]—еврей; еврейский (Ул— миллэте белэн яЬуд) ЯШЭ-РГЭ [йэшэргэ]—жить; существовать; оби- тать (Без Татарстан жирендэ яшибез) ЯШЭР-ЕРГЭ I [йэшэрёргэ]—молодеть (Сез Ьаман яшэрасез) ЯШЭР-ЕРГЭ II [йэшэрёргэ]—зеленеть (Яз коне болыннар, кырлар яшэрде) ЯШЭСЕН [йэшэсен]—да здравствует (ТДирдэ тынычлык яшэсен!) ЯШЕЛ [йэшел]—зеленый (Улэннэр яшел) ЯШЕЛЧЭ [йэшёлчэ]—овощи (Яшелчэлэр ел герде) ЯШЕЛЧЭЛЕК, ЯШЕЛЧЭ БАКЧАСЫ [йэшелчэлек]—огород (а) Яшелчэлекчэ эш куп; э) Безнец яшелчэ бакчасы 6 сутый)
ЯШЕН [йэшен]—молния (Яшеннэн курка- сыцмы?) ЯШЕН СУККАН (СУКТЫ)—ударило молнией (Безнец авылдагы тегермэнне яшен сукты) ЯШЕНЛЕ [йэшенне]—с грозой (Яшенле яцгыр тиз утте) ЯШЕРЕН [йэшёрен]—тайный; тайно; секрет- ный; скрытый (Ул яшерен тавыш биру юлы белэн сайланды) ЯШЕРЕН САЙЛАУ—тайное голосование (ТКыелышта профкомиы яшерен сайлау белэн сайладылар) Я ШЕРЕН-ЕРГЭ [ й эшёрёнёргэ]—пря таться (Малай агач артына яшеренде) ЯШЕР-ЕРГЭ [йэшерёргэ]—прятать (Кая яшер- дец минем хатны?) ЯШЕРТЕН [йэшёртен]—тайно; скрытно (Алар яшертен генэ эш иткэннэр) ЯШУСМЕР [йэшусмер] -подросток (Яшусмер ба лага аеруча игътибар кирэк) ЯШЬ I [йэш]—молодой; юный; малолетний (Яшь егет килеп керде) ЯШЬ II [йэш]—год (Этнгэ 70 яшь иде) ЯШЬ III [йэш]—слеза (Аныц кузлэрендэ яшь) ЯШЬКЕЛТ [йэшкелт]—зеленоватый (Яшькелт дулкыннар уйный) ЯШЬЛЭР [йэшлэр]—молодежь; молодежный (Татарстанда яшьлэр журналы чыга) ЯШЬЛЭРЧЭ [йэшлэрчэ]—по-молодежному (Безнец хэллэр яшьлэрчэ) ЯШЬЛЕК I [йэшлек]—молодость; юность (Яшьлек мэхэббэте онытылмый)
ЯШЬЛЕК II [йэшлек]- -летний (Ике яшьлек оныгым бар) ЯШЬЛИ [йэшли]—смолоду (Ул яшьли ятим ка- ла) ЯШЬТЭН [йэштэн]—смолоду (Яшьтэн эшлэп ейрэнергэ кирэк) ЯШЬТЭШ [йэштэш]—ровесник, сверстник (Гафур -минем яшьтэш)
русский алфавит Аа Бб Вв Гг Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм Ни Оо Пп Рр Сс Тт Уу Фф Хх Цц Чч Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юк> Яя РУССКО-ТАТАРСКИЙ СЛОВАРЬ А А I—а ( теркэгеч ) А II—э (copay кисэкчэсе) АБЗАЦ—кызыл юл; синтаксик бетен АБРИКОС—ерек АВОСЬ—балки, ихтимал АВТОБИОГРАФИЯ—тэрж,емэи хал АВТОМАТИЗИРОВАТЬ—автоматлаштыр-у АВТОРИТЕТ—абруй, дэрэж.э АГА—aha межд. АГАТ—ахак
АГЕНТСТВО—агентлык АГИТИРОВАТЬ - 1) агитация яса-у, агитация алып бар-у; 2) ендэ-у, чакыр-у АГРАРНЫЙ—аграр АГРЕССИЯ—яулап ал-у, басып ал-у; агрессия АД—1) тамуг, жэЬаннам; 2) авырлык, михнэт АДВОКАТ—адвокат, яклаучы АДМИНИСТРАТИВНЫЙ—адмииистратив АДМИНИСТРАЦИЯ—хакимият АДРЕС—1) адрес; 2) котлау язуы АЗБУКА—1) элифба (алфавит); 2) элифба (букварь) АЗЕРБАЙДЖАНСКИЙ—азэрбайзцан (теле) АИСТ—лэклэк АЙДА—айда АЙ—ай; ай; абау АЙРАН эйрэн АКАДЕМИЧЕСКИЙ -1) академик; 2) академия (...) АКАЦИЯ—сэрви агачы; акация АККУРАТНЫЙ—пехта, жыйнак, тегэл АКТИВИЗИРОВАТЬ—активлаштыр-у АКТИВНЫЙ—актив АКТУАЛЬНОСТЬ актуальлек АКТУАЛЬНЫЙ—аЬамиятле, меЬим АКУ ЛА—акула АКЦИОНЕРНЫЙ—акционерлар ...-ы АЛКОГОЛЬ—хамер; аракы АЛЛАХ—Алла, Тацре, Ходай АЛ ЛО - алло АЛМАЗ—алмаз
АЛМАЗНЫЙ—алмаз ...-ы АЛТЫН—барнау (элекке Россияда 3 тиенлек бакыр акча) АЛФАВИТ—элифба, алфавит АЛФАВИТНЫЙ ПОРЯДОК—алфавит тэртибендэ тезелгэн АЛФАВИТНЫЙ УКАЗАТЕЛЬ—алфавнтлы курсэткеч АЛЫЙ -ал АМБАР—амбар, келэт АМЕРИКАНЕЦ—америкалы, Америка кешесе АМЕРИКАНСКИЙ—Америка ...-ы АМЕРИКАНЦЫ—америкалылар, Америка халкы АМИНЬ -амин, дога АНАЛИЗИРОВАТЬ—тикшер-у; анализла-у АНАЛИЗ—тикшеру, анализ АНАРХИЯ—1) башбаштаклык, анархия; 2) тартипсезлек АНГЕЛ—фарештэ АНГИНА—тамак бакасы, ангина АНГЛИЙСКИЙ ЯЗЫК—инглиз теле АНГЛИЙСКИЙ—инглиз АНГЛИЧАНИН—инглиз кешесе АНЕКДОТ—мэзэк АНИС—эн нс (алма) АНОНИМКА—имзасыз хат АНТИВОЕННЫЙ—сугышка карты АНТИЧНОЕ ИСКУССТВО—антик сангать АНТИЧНЫЙ—антик АНТРАКТ—тэн эфес
АНЮТИНЫ ГЛАЗКИ -ала милэушэ // елан кузе АПЕЛЬСИН -эфлисун АПЛОДИРОВАТЬ-кул ча(п-гб)-у I алкышла-у АПЛОДИСМЕНТЫ—кул чабулар АПТЕКА—даруханэ АРАБ—гарэп гарап кешесе АРАБСКИЙ (ЯЗЫК)—гарэп (теле) АРАБЫ—гарэплэр, гарэп халкы АРАХИС >к,ир чиклэвеге / кытай чиклэвеге АРБУЗ -карбыз АРГАМАК—аргамак АРГУМЕНТ дэлил АРЕНДОВАТЬ - арендага ал-у АРЕСТ кулга ал-у АРЕСТОВАТЬ- кулга ал-у АРИСТОКРАТИЧЕСКИЙ -аристократии, ари- стократлар ...-ы АРИФМЕТИЧЕСКИЙ—арифметик, арифметика ...-ы АРКАН—аркан, юан бау АРМИЯ—гаскэр, армия АРМЯК—чикмэн АРМЯНЕ -эрмэйнэр, эрмэн халкы АРМЯНСКИЙ (ЯЗЫК)—эрмэн (теле) АРОМАТНЫЙ -хуш исле АРХАИЧЕСКИЙ -архаик. искергэн, борынгы АРХЕОЛОГИЧЕСКИЙ -археологии, археоло- гия ...-ы АРХИВНЫЙ—архив, архив ...-ы АРШИН—аршын (0,71 м)
АРЫК—арык АССИГНОВАТЬ—акча бул-у АСТРА—кашкарый АТ АК А—he» ум АТАКОВАТЬ—атакала-у, Ье»ум ит-у АТАМАН—атаман АТЛАС I—(географик) атлас АТЛАС II—атлас (ефэк тукыма) АТТЕСТАТ—таныклама, шаЬэдэтнамэ АТТЕСТОВАТЬ—аттестациялэ-у, аттестация бир-у АУ—эй (адашканда кычкыру ымлыгы) АУЛ—авыл АФИША—белдеру, игьлан АФРИКАНЕЦ—африкалы, африка кешесе АХ—эй; ай; ах; эЬ АХНУТЬ—ах (ah) ит-у Б БА—бэй, абау БАБА—хатын; хатын-кыз; авыл хатыны БАБА-ЯГА—убырлы карчык БАБКА—эби, дэу эн и БАБОЧКА—кубэлэк БАБУШКА—эби, дэу эни; эбкэй, эбекэй БАГРОВЫЙ—куе кызыл БАЗАР— базар БАЗАРНЫЙ ДЕНЬ—базар кен БАЙ—бай БАЙБАК -1) байбак; 2) ялкау кеше БАЛОВАТЬ—артык иркэлэ-у
БАЛОВАТЬСЯ—шаяр-у БАЛЫК—кызыл балык БАННЫЙ (день)—муича кене БАНЩИК мунчачы БАНЯ мунча БАРАБАН барабан БАРАБАНИТЬ—барабан ка(к->г) у БАРАБАНЩИК—барабанчы БАРАНИНА—сарык ите БАРАН—сарык тэкэсе, тэкэ БАРАХЛО—иске-москы (эйберлэр) БАРАШЕК—сарык баране БАРС—барс, чуар юлбарыс БАРСУК—бурсык БАРХАТ—бархет, хэтфа БАРХАТИСТЫЙ (голос) - йомшак тавыш БАРЫНЯ—бикэ, байбикэ БАРЫШ—табыш, файда БАРЫШНИК—ал ы псатар БАРЫШНЯ—барин кызы; туташ БАРЬЕР—кирта, барьер БАСИСТЫЙ—калын тавышлы БАСМАЧ -басмачы БАСНЯ—масал БАСТА -ядетэр, житте, булды, бетте, вассалам БАТОН—кумач БАТРАК —я лчы БАТЯ эти БАХЧА—бакча (кавын, карбыз бакчасы) БАШКА—баш (просторен.) БАШКИР—башкорт, башкорт кешесе
БАШКИРСКИЙ (язык)—башкорт (теле) БАШКИРЫ—башкортлар, башкорт халкы БАШЛЫК—башлык БАШМАК—башмак БАШНЯ—1) манара, каланча; 2) башня БАЮКАТЬ—бау-бау иттер-у БАЯНИСТ—баянчы БДИТЕЛЬНЫЙ—сизгер, сак, уяу БЕГАТЬ—йегер-у БЕГ—Йегеру БЕГОМ—йегереп; тиз генэ БЕГСТВО—качу; качып кнт-у БЕГУН—йегерешче БЕГУНЬЯ—йегерешче хатын (кыз) БЕДА—бала, бала-каза БЕДНЕТЬ—ярлылан-у; факыйрьлэн-у БЕДНОСТЬ—ярлылык; фэкыйрьлек БЕДНЫЙ—ярлы; мескен БЕДНЯК—ярлы (крестьян) БЕДРО—бот БЕДСТВИЕ—бала-каза; Ьэлакат БЕЖ—аксы л - керэн БЕЖАТЬ—йегер-у; ча(п—>б)-у; кач у БЕЗ I—аффикс -сыз/-сез БЕЗ II—башка (с исходным падежом) БЕЗБИЛЕТНЫЙ—билетсыз БЕЗБОЖНИК—алласыз БЕЗБОЖНИЦА—алласыз (хатын, кыз) БЕЗВЕТРЕННЫЙ—жилсез БЕЗВКУСИЦА—зэвыксызлык БЕЗВОЛИЕ—ихтыярсызлык
БЕЗВОЛЬНЫЙ -ихтыярсыз БЕЗВРЕДНЫЙ зарарсыз, зыянсыз БЕЗГРЕШНЫЙ -генаЬсыз, гаепсез БЕЗДАРНЫЙ—салатсез; талантсыз; булдыксыз БЕЗДЕЛЬЕ—эшлексез; ялкау БЕЗДЕЛЬНИК —эшлексез; ялкау БЕЗДЕНЕЖНЫЙ—акчасыз; акчага мохтаж БЕЗДЕТНЫЙ —баласыз БЕЗДОРОЖЬЕ—юлсызлык; юл езеклек БЕЗДУШНЫЙ—каты куцелле; миИербансыз; лартсез; рухсыз БЕЗЗАБОТНЫЙ—гамьсез; кайгысыз; борчусыз БЕЗЗАКОНИЕ - законсызлык БЕЗЗУБЫЙ—тешсез БЕЗЛЮДНЫЙ — кешесез БЕЗМЕН—бизман; улчау БЕЗНАДЕЖНЫЙ -еметсез; ышанычсыз БЕЗНОГИЙ —аяксыз БЕЗОБЛАЧНЫЙ—болытсыз; аяз БЕЗОБРАЗИЕ—тэртипсезлек; начар эш БЕЗОПАСНО—куркыныч тугел БЕЗОПАСНОСТЬ—имин лек; куркыныч тугел БЕЗОТВЕТСТВЕННО—жавапсыз БЕЗОТВЕТСТВЕННОСТЬ—жавапсыз лык БЕЗРАБОТИЦА -эшсезлек БЕЗРАБОТНЫЙ—эшсез калган БЕЗРУКИЙ—кулсыз калган БЕЗУМНЫЙ—акылсыз; тиле; дуамал БЕЗУСЛОВНО—Ьичшиксез БЕЛЕСЫЙ—аксыл; тоссез БЕЛЕТЬ—агар-у
БЕЛИЗНА—аклык БЕЛИЛА—ак буяу БЕЛИТЬ—агарт-у БЕЛКА—тиен БЕЛОВИК—аклама БЕЛОК—йомырка агы БЕЛОКУРЫЙ—сары чэчле БЕЛОРУЧКА—аксояк; зш сеймэуче БЕЛЫЙ—ак БЕЛЬЕ—кер БЕРЕГ—яр БЕРЕЖЛИВЫЙ—сакчыл, исрафсыэ БЕРЕЗА—каен БЕРЕЗНЯК—каен урманы; каенлык БЕРЕЗОВИК—каен гембэсе БЕРЕМЕННАЯ —авырлы, йекле БЕРЕЧЬ—сакла-у БЕРКУТ—беркет БЕРЛОГА—аю ене БЕС—жен; шайтан БЕСЕДА —ацгэма, сейлэшу БЕСКУЛЬТУРЬЕ—мэдэниятсезлек БЕСПОКОИТЬ—борчу; тынычсызлау; унайсызлау БЕСПОКОИТЬСЯ борчыл-у; тынычсызлан-у БЕСПОКОЙНЫЙ—тынгысыз; борчулы БЕСПОЛЕЗНЫЙ—файдасыз; нэтижэсез БЕСПОРЯДОК—тартипсезлек БЕСПРАВНЫЙ—хокуксыэ БЕСПРИЗОРНИК—тэрбиячесез бала; урам ба- ласы
БЕСПРИНЦИПНЫЙ -принципсыз БЕССИЛЬНЫЙ—кечсез; хэлсез БЕССМЕРТНЫЙ—мэцгелек БЕССОВЕСТНЫЙ—оятсыз; намуссыз БЕССПОРНО—бэхэссез БЕССТРАШНЫЙ—кыю; батыр; куркусыз БЕССТЫДНЫЙ—эдэпсез; оятсыз БЕСЦЕННЫЙ—бик кыйммэтле БЕЧЕВКА—бау БЕШЕНЫЙ—котырган БЕШМЕТ—бишмэт БИБЛИОГРАФИЯ—эдэбият исемлеге БИБЛИОТЕКА—китапханэ; кетепханэ БИБЛИЯ—Тэурат БИРКА—тамга БИ РЮЗА —фирэзэ БИСЕР—сэйлэн БИТВА—сугыш; зур су гы u i БИТЬ—бэр-у; кыйна-у; суг-у БИТЬСЯ—бэрел-у; тыпырчыв-у; ти(п—>б)-у БЛАГОДАРИТЬ—рэхмэт эйт-у БЛАГОДАРНОСТЬ—рэхмэт; хермэт БЛАГОПРИЯТНЫЙ—уцайлы; ж.айлы БЛАГОРОДНЫЙ—затлы, куркам, нэзакэтле БЛЕДНЕТЬ—агарын-у, чырай кит-у БЛЕДНЫЙ—тессез; агарынган БЛЕСТЕТЬ—ялтыра~у, щемелдэ-у БЛЕСТЯЩИЙ—ялтырый торгав; бик яхшы БЛИЗИТЬСЯ—якывлаш-у; якына(й)-ю БЛИЗКИЙ—якыв БЛИЗКО—якын(нан)
БЛИЗНЕЦЫ—игезэклэр БЛИЗОРУКИЙ—кура караучы, срактан начар куруче БЛИЗ—янында БЛОХА—борча БЛУЖДАТЬ—адашып йер-у; донья гиз-у БЛЮДО—1) зур тэлинка; 2) ашамлык БЛЮДЦЕ—чай талинкасе БОБЕР—кондыз БОГ—Алла, Ходай, Тацре БОГАТЕТЬ—баю БОГАТСТВО—байлык БОГАТЫЙ—бай; зиннэтле; мул БОГАТЫРЬ—батыр; баЬадир БОГАЧ—бай БОГИНЯ—алиЬэ БОГОСЛУЖЕНИЕ—гыйбадат БОДАТЬ—сез-у БОДРЫЙ—таза, вык; дартле БОЕВОЙ—сугышчан; харби БОЕЦ—сугышчы, солдат, гаскэри БОЖЕ—я алла БОЖЕСТВЕННЫЙ—илаЬи; дини; гажап матур БОЖИТЬСЯ—ант ит-у БОЙКИЙ—житез; булдыклы БОКОВОЙ—ян; кырыи БОЛЕЗНЬ—авыру; чир БОЛЕТЬ—авыр-у; хаста бул-у; борчыл-у БОЛОТО—саз, сазлык БОЛТАТЬ—лачтит сат-у БОЛТУН—тел бистэсе
БОЛЬ—авырту БОЛЬНИЦА -хастахана БОЛЬНО—авырта БОЛЬНОЙ—авыру; хаста БОЛЬШЕ—1) зуррак; олырак; 2) кубрэк; 3) моннан соц БОЛЬШОЙ—зур; меЬим; олы БОМБИТЬ—бомбага тот-у БОРЕЦ— керэшче БОР—нарат урманы БОРОВИК—ак гомбэ; нарат гембасе БОРОДАВКА—сеял БОРОДА -сакал БОРОДАТЫЙ—сакаллы БОРОЗДА—буразна БОРОТЬСЯ -керэш-у БОРЬБА — кераш БОСИКОМ—ялаиаяк БОСОЙ—яланаяк БОЧКА—мичкэ БОЯЗНЬ—курку БОЯРЫШНИК—камыр агачы БОЯТЬСЯ—курк-у БРАВО—афэрин БРАГА—эче бал БРАК—никах; ейлэну БРАСЛЕТ—белэзек БРАТ—бертуган; абый; эне БРАТСТВО—туганлык; бердэмлек БРАТЬ—ал-у БРЕВНО—бурана
БРОВЬ—каш БРОСАТЬ (бросить)—ташла-у, ташлап калдыр-у; ыргыт-у; ат-у БРУСНИКА—нарат жилаге БРЮКИ—чалбар БУДИТЬ—уят-у БУДТО—эйтерсец; имеш; кебек; шикелле БУДУЩИЙ—килэчэк, килэсе БУКВАРЬ—элифба (китабы) БУКВА—хэреф БУЛАТ—булат БУЛКА—кумэч, булка БУЛОЧНАЯ—икмэк кибете БУЛЬОН—шулпа БУМАГА—кэгазь БУРАВ—борау БУРАН—буран (кар бураны) БУРИТЬ—бораулау БУРУНДУК—боры нд ы к БУРЬЯН—чуп улэн(нэр) БУРЯ—давыл; жил-давыл БУТЫЛКА—шешэ БУФЕТЧИК—буфетчы БЫВШИЙ—элекке БЫК—угез БЫСТРЫЙ—тиз, кызу; булдыклы, житез БЫТ—кен куреш БЫТИЕ—яшэеш; чынбарлык БЫТОВОЙ—кенкуреш ...-ы БЫТЬ—бул-у
в В—зченэ; эчендэ ВАЖНЫЙ—эЬэмиятле, меЪим ВАЛЕНКИ—киез итек ВАЛИТЬ—аудар-у, е(к-»г)-у ВАЛЯТЬСЯ—ауна-у, аунап ят-у ВАМ—сезгэ ВАННАЯ—ванна булмэсе ВАРВАРСТВО—варварлык; вэхшилек; каисыз- лык ВАРЕЖКИ—биялэй ВАРЕНИКИ—эрэмчек пил мане ВАРЕНЫЙ—пешкэи ВАРЕНЬЕ—кайнатма ВАРИТЬ—пешер-у; кайнат-у ВАРИТЬСЯ—пеш-у ВАСИЛЕК кук чэчэк ВАС—сезне ВАТА—мамык ВАТРУШКА—эремчек шэцгэсе ВАШ (ваша)—сезнец, сезнеке ВБИТЬ—ка(к->г)-у ВБЛИЗИ—1) якында; 2) янында ВВЕРХ—ескэ (таба); югарыга ВВЕРХУ—естэ, югарыда ВВЕСТИ—керт-у ВГЛУБЬ—тирэнгэ, эчкэ (ук) ВДАЛЕКЕ—еракта-еракта ВДАЛИ—еракта ВДАЛЬ—еракка
ВДВОЕ—ике тапкыр, нкелата ВДВОЕМ—икэулап, икау, икэулашеп ВДВОЙНЕ—икелата, ике кат ВДЕТЬ—сапла-у; керт-у ВДОВА—тол хатыв ВДОВЕЦ—тол ир ВДОЛЬ—1) буевнан-буена. буйга; 2) буйлап, буенча ВДОХНОВИТЬ—и л ha мл ан дыр-у ВДОХ—сулыш ал у ВДРЕБЕЗГИ—челпарама ВДРУГ—кинат, кетмагавда ВЕДРО—чилак ВЕДЬ—бит ВЕДЬМА—убырлы карчык ВЕЖЛИВЫЙ адапле, ихтирамлы ВЕЗДЕ—Ьаркайда ВЕЗТИ—алып бар-у, алып кайт-у ВЕК—гасыр, йез, йез ел ВЕКО—куз кабагы ВЕЛЕТЬ—куш-у; боер-у ВЕЛИКИЙ—боек; бик зур ВЕЛИЧИНА—зурлык. кулэм ВЕНЧАТЬСЯ—виках укыт-у, никахлаш-у ВЕРА—ышану, ышаныч ВЕРБА—кызыл тал ВЕРБЛЮД—доя ВЕРЕВКА—бау, аркан ВЕРИТЬ—ышан-у ВЕРНО—турылыклы; дорес; чын ВЕРНОСТЬ—тугрылык, туры лык
ВЕРНУТЬ—кире кайтар-у ВЕРНУТЬСЯ—(кире, борылып) кайт-у ВЕРНЫЙ—правильный; турылыклы ВЕРОЯТНО—ихтимал, мегаен ВЕРСТА —ча крым ВЕРХ—ес, туба, баш ВЕРХНИЙ—еске. югарыдагы ВЕРХОВНЫЙ—югары ВЕРХОМ—ат естенда ВЕРХОМ—естан ВЕРШИНА—туба, оч, баш ВЕС—авырлык ВЕСЕЛИТЬСЯ—куцел ач-у ВЕСЕЛО—куцелле; шат; шатланып ВЕСЕЛЫЙ—шат куцелле; куцелле ВЕСЕННИЙ язгы ВЕСНА яз ВЕСНОЙ -язын, яз кене ВЕСНУШКИ—сипкел ВЕСТИ—алып бар-у ВЕСТЬ—хабар ВЕСЫ—улчау ВЕСЬ -барлык; бетен; бетенлай; барысы; бетенесе ВЕТЕР—жил ВЕТКА, ВЕТВЬ—бота к ВЕТХИЙ—иске; тузган ВЕЧЕР—кич; кича ВЕЧЕРОМ—кичеи; кич белен ВЕЧНЫЙ—мацгелек ВЕШАЛКА—элгеч
ВЕШАТЬ I—зл-у; ас-у ВЕШАТЬ II—асып утер-у ВЕЩЬ—эйбер; в арса ВЗАИМНО—узара ВЗАЙМЫ—эл^эткз, бурычка ВЗВЕСИТЬ—улча-у ВЗГЛЯД—карау; куз; куз карашы ВЗОРВАТЬ—шартлат-у ВЗРОСЛЫЙ—балигъ булган; усеп н^иткэн ВЗРЫ В— шартлау ВЗЯТКА—ришвэт ВЗЯТЬ—ал-у ВИД I—куревеш; кыяфэт ВИД II—тер (сов. вид) ВИДЕТЬ—кур-у ВИДЕТЬСЯ—куреш -у ВИДИМО—курасец ВИДНО—курена; куренеп тора ВИДНЫЙ—куренекле ВИЛКА—-чднечке ВИНА—гаеп ВИНИТЬ—гаепла-у ВИНОВНИК—гаепле (кеше) ВИНОГРАД—йезем ВИСОК—чигэ ВИШНЯ—чия ВКЛЮЧИТЬ—1) кертеп ку(й)-ю: 2) кабыз-у ВКРАТЦЕ—кыскача ВКУС—1) там, татым; 2) завы к ВКУСНЫЙ—тамле ВЛАДЕЛЕЦ—хуя;а, ия
ВЛАЖНЫЙ—юеш, дымлы ВЛАСТЬ—хаким ият, власть ВЛЕВО—сул га ВЛИЯНИЕ—тээсир; йогынты ВЛИЯТЬ—тээсир ит-у ВЛЮБИТЬСЯ—гашыйк бул-у ВЛЮБЛЕННЫЙ—гашыйк ВМЕСТЕ—бергэ ВМЕСТО— урыныиа ВМИГ—куз ачып йомганчы. тиз (арада) ВНЕДРИТЬ—керт-у ВНЕЗАПНО—кинэт, кетмэгэндэ ВНЕСТИ—керт-у; кутэреп керт-у ВНЕШКОЛЬНЫЙ—мэктэптэн тыш ВНЕШНЕ—тыштан Караганда ВНЕШНИЙ—тышкы, тыштагы ВНЕШНОСТЬ—кыяфэт; тышкы куре не ш ВНИЗ—аска (таба); тубэнгэ (таба) ВНИЗУ—аста; тубэндэ; астында ВНИМАНИЕ—игътибар, дикъкать ВНИМАТЕЛЬНЫЙ—игътибарлы, дикъкатьле ВНОВЬ—яцадан, ер-янадан, тагын ВНУК—онык ВНУТРЕННИЙ—эчке; эчтэге ВНУТРИ—зчтэ ВНУТРЬ эчкэ ВНУЧКА—оныка ВОВЛЕЧЬ—тарг-у, ж,элеп ит-у ВОВРЕМЯ—вакытында ВОВСЕ—бетенлэй ВОВСЮ—бетен кечкэ
ВО-ВТОРЫХ икенчедэн ВОДА—су ВОДИТЬ -йерт-у; алып йер-у ВОЕВАТЬ—сугыш-у ВОЕННЫЙ—сугыш ...-ы; хэрби ВОЖДЬ— юл башчы ВОЗВРАТИТЬ—(кире) кайтар-у ВОЗВРАТИТЬСЯ—-кайт-у; (эйлэнеп, кире) кайт-у ВОЗДУХ— Ьава ВОЗИТЬ—китер-у; таш-у ВОЗ—йек; олау ВОЗЛЕ—янында ВОЗМОЖНО—ихтимал, бэлки ВОЗМОЖНОСТЬ—мемкинлек ВОЗРАСТАТЬ—арт-у; ус-у; кечэ(й)-ю ВОЗРАСТ—яшь ВОЙНА—сугыш ВОЙСКО—гэс кэр ВОЙ ТИ—1) кер-у; 2) сы(й)-ю; 3) мерэж,эгать ит-у ВОКРУГ—тирэ-юньдэ, якын-тирэдэ ВОЛ—эш угезе ВОЛК—буре ВОЛНА—дулкын ВОЛНЕНИЕ—дулкынлану ВОЛНОВАТЬ—дулкынландыр-у ВОЛНОВАТЬСЯ—дулкынлан-у ВОЛНУШКА—йентэс гембэ ВОЛОС—чэч; бер чэч ВОЛОЧИТЬ—естерэ-у ВОЛЧИХА—ана буре
ВОЛЧОНОК—буре баласы ВОЛШЕБНИК, ВОЛШЕБНИЦА—тылсымчы, сихерче, курэзэче ВОЛШЕБНЫЙ —тылсым лы ВОЛЬНЫЙ—ирекле; азат; байсез ВОЛЯ—1) ихтыяр; 2) ирек; 3) омтылыш; 4) хо- кук ВОН I—кит ВОН II—энэ, меиэ ВОНЮЧИЙ—сасы; сасы исле ВООБЩЕ—гомумэн (алгаида) ВООРУЖЕНИЕ—корал, кораллар ВООРУЖИТЬ—коралландыр-у ВО-ПЕРВЫХ—беренчедэн ВОПРОСИТЕЛЬНЫЙ—copay ...-ы ВОПРОС—copay ВОР—карак, бур ВОРОБЕЙ—чыпчык ВОРОВАТЬ—урла-у; урлаш-у ВОРОНА— карга; кара карга; ала карга ВОРОТА—капка ВОРОТ—яка ВОСЕМНАДЦАТЬ—унсигез ВОСЕМЬДЕСЯТ—сиксэн ВОСЕМЬ—сигез ВОСЕМЬСОТ—сигез йез ВОСКРЕСЕНЬЕ—якшэмбе ВОСКРЕСНИК—якшэмбе емэсе ВОСПИТАНИЕ—тэрбия, тэрбиялэу ВОСПИТАТЕЛЬНИЦА—тэрбияче хатын (кыз) ВОСПИТАТЬ—тэрбиялэ-у
ВОСПОМИНАНИЕ—хатира ВОССТАНИЕ баш кутэру ВОССТАНОВИТЬ—торгыз-у, яцарт-у ВОСТОК—кенчыгыш, шэры к ВОСХИТИТЬ (восхищать)—сокландыр-у, хэйраи калдыр-у ВОСЬМИКЛАССНИК—сигезевчедэ укучы малай ВОСЬМИКЛАССНИЦА—сигезенчеда укучы кыз ВОСЬМОЙ —сигезенче ВОТКНУТЬ—када-у, чэнч-у ВОТ—мевэ, эвэ ВПЕРВЫЕ—беренче тапкыр ВПЕРЕД—ал га (табан) ВПЕРЕДИ—алда, алдында ВПОЛНЕ—тулысынча, бетенлэи ВПОСЛЕДСТВИИ—соцыннан; аннан сон; ахырда ВПРАВДУ—чыннан да ВПРЕДЬ—моиван соц; килэчэктэ ВРАГ—дошман ВРАЖДА—дошманлык ВРАЖДОВАТЬ—дошмавлаш-у ВРАСПЛОХ—кетмэгэндэ, искармастэн; кинэт ВРАТАРЬ—капкачы ВРАТЬ—1) ялганла-у. алда-у; 2) хата жибэр-у ВРАЧ—табиб ВРАЩАТЬ—эйлэндер-у ВРАЩАТЬСЯ -эйлэн-у ВРЕД—зарар, зыян ВРЕДНЫЙ—зарарлы, зыявлы
ВРЕМЯ—вакыт; чор; замен ВРУН—ялганчы. алдакчы ВРУЧИТЬ—тапшыр-у, бир-у ВСАДНИК—жайдак ВСЕ—барысы да ВСЁ—1) бары да; 2) бетте, житте ВСЕГДА—Ьэрвакыт; гел ВСЕГО—барысы, бетенесе, барлыгы ВСЕМИРНЫЙ—бетенденья; деньякулэм ВСКОРЕ—тиздан; тиз арада ВСКОЧИТЬ—сикереп тор-у, мен-у ВСКРЫТЬ—1) ач-у; ачып ку(и)-ю; 2) яр-у ВСЛЕД—артыннан ВСЛЕДСТВИЕ—аркасында, сэбэпле ВСЛУХ—кычкырып ВСПАХАТЬ—сер-у ВСПОМНИТЬ—иска тешер-у (ал-у); хэтергэ тешер-у ВСПОТЕТЬ—тирлэ-у, тиргэ теш-у ВСПЫЛЬЧИВЫЙ—кызу канлы, кызып китучэн ВСТАТЬ—1) тор-у; 2) сэламэтлэн-у; 3) кутэрел-у ВСТРЕТИТЬ—очрат-у ВСТРЕТИТЬСЯ—очраш-у ВСТРЕЧА—очрашу ВСТРЕЧАТЬ—каршы ал-у ВСТУПИТЬ (вступать)—кер-у; башла-у; кереп кит-у ВСЮДУ—Ьэркайда ВСЯКИЙ -Ьэр, Ьэрбер; бернинди ВТОРНИК—сишэмбе
ВТОРОЙ—икенче В-ТРЕТЬИХ—еченчедэн ВТРОЕ—еч кат (тапкыр) ВУЗ—югары уку йорты ВХОД -керу (урыиы) ВХОДИТЬ—см. войти ВЧЕРА—кичэ ВЫ—сез ВЫБОР—сайлау ВЫБОРЫ —сайлаулар ВЫБРАТЬ—1) сайла-у; сайлап ал-у; 2) сайлап ку(й>ю ВЫВЕЗТИ—чыгар-у; алып чы(к->г)-у ВЫВЕСИТЬ—злеп ку(й)-ю ВЫВОД—нэтиж;э, йомгак ВЫГНАТЬ—куып чыгар-у ВЫГОДА—табыш; файда ВЫГОДНО—файдалы ВЫГОДНЫЙ—фай далы; табышлы ВЫДУМАТЬ—уйлап чыгар-у; башына кил-у ВЫЗВАТЬ—чакырып ал-у ВЫИГРАТЬ—от-у; жицеп чы(к->г)-у ВЫЙТИ—чы(к-»г)-у; чыгып кит-у ВЫЙТИ ЗАМУЖ кияугэ чы(к->г)-у ВЫКЛЮЧИТЬ—ез-у, сундер-у ВЫМЫТЬ—ю-у, юып ал-у ВЫНЕСТИ—чыгар-у; алып чыгар-у ВЫНОСЛИВЫЙ—чыдам, туземле ВЫНУТЬ—тартып ал-у (чыгар-у) ВЫПИТЬ—зч-у; эчеп бетер-у
ВЫПУСКНИК—укуны тамамлаучы; мэктэп (вуз) бетеруче ВЫПУСКНОЙ ВЕЧЕР чыгарылыш кичэсе ВЫПУСТИТЬ—1) чыгар-у; чыгарып жибар-у; 2) жибар-у; 3) тешереп жибар-у; 4) иреккэ чы- гар-у; 5) хэзерлэп чыгар-у; 6) житештер-у; 7) бастырып чыгар-у; 8) чыгарып ташла-у ВЫРАЗИТЕЛЬНЫЙ—тээсирле; сангатьле; ма- тур ВЫРАСТИ ус-у; арт-у; эйлэн-у ВЫРАСТИТЬ- устер-у ВЫСАДИТЬ- 1) тешер-у; 2) кучереп утырт-у ВЫСКОЧИТЬ—сикереп чы(к—>г)-у; килеп чы(к—>г)-у ВЫСЛАТЬ—1) жибэр-у; сал-у; 2) куып (серен) Жибэр-у ВЫСОКИЙ—1) биек; озын; 2) югары ВЫСОТА -1) биеклек; озынлык; 2) югарылык ВЫСОХНУТЬ -ки(п—>б)-у, кибеп бет-у; кор(ы)- у, корып бет-у ВЫСТАВКА—кургэзмэ ВЫСТИРАТЬ—ю-у; юып бетер-у ВЫСТРЕЛ—ату; ату тавышы ВЫСТУПИТЬ—чыгыш яса-у; башла-у ВЫСШИЙ—югары; иц югары ВЫТАЩИТЬ—чыгарып ку(й)-ю; алып чы(к—»г)-у ВЫТЕРЕТЬ—серт-у; сертсп ал-у ВЫУЧИТЬ—1) ейрэв-у; хэзерла-у; 2) ейрат-у ВЫУЧИТЬСЯ—-1) ейрэн-у; 2) укып бетер-у ВЫХОДНОЙ ДЕНЬ—ял кене ВЫХОД—чыгу
ВЫЧИСЛИТЬ—хисапла-у; исэпла-у ВЫШИВАТЬ—чи(к—»г)-у ВЫЯСНИТЬ—ачыкла-у, ачыклап бел у ВЬЮГА—бурая; кар бураны ВЯЗАТЬ—байла-у ВЯЗ—карама ВЯНУТЬ—шиц-у, сула-у Г ГАДАТЬ—1) ба(к—»г)-у; куразалек ит-у; 2) фа- раз ит-у ГАДЮКА—кара елан ГАЛКА—чаука ГАЛОШИ—галош; кавеш; галуш; калош ГАРАНТИРОВАТЬ—гарантия бир-у; гарантияла-у ГАРМОНИСТ—гармунчы ГАРМОНИЯ—аЬац; тезеклек ГАРМОНЬ—гармун ГАСИТЬ—1) сундер-у; 2) тулап бетер-у; 3) бас-у ГВОЗДИКА I—канэфер чачаге ГВОЗДИКА II—канэфер ГВОЗДЬ —кадак ГДЕ—кайда ГДЕ-ЛИБО—кайда да булса ГДЕ-НИБУДЬ—кайда да булса ГДЕ-ТО—кайдадыр ГЕНИАЛЬНЫЙ—даЬи ГЕНИЙ—даЬи ГЕРАНЬ—яран (гел) ГЕРБ—тугра, герб
ГЕРМАНИЯ -Ал мал и я ГЕРОЙ каЬарман. батыр ГЕРОЙСТВО—батырлык, герой лык ГИБЕЛЬ—Ьэлакэт ГИБКИЙ—сыгылмалы; сизгер ГИБНУТЬ—Ьалак бул-у, ул-у ГИПОТЕЗА—фараз ГИРЯ—гер ГЛАВА I—башлык; житэкче ГЛАВА II—булек ГЛАВНЫЙ—1) баш; теп: 2) елкэн ГЛАГОЛ—фигыль ГЛАДИТЬ—1) утуклэ-у; 2) сыйпа-у ГЛАДКИЙ—шома, тигез ГЛАЗ—1) куз; 2) караш ГЛАСНОСТЬ—хабэрдарлык ГЛАСНЫЙ—сузык ГЛОТАТЬ—йот-у ГЛОТНУТЬ (глотать)—йотып яу1бар-у, йот-у ГЛОТОК—йоты м ГЛОХНУТЬ—сацгыраулан-у ГЛУБИНА—тиран лек ГЛУБОКИЙ—тиран ГЛУБОКО—1) тиран; тиранда; 2) бик нык ГЛУПОСТЬ—ахмаклык; юларлек ГЛУПЫЙ ахмак; юлэр; ацгыра ГЛУХАРЬ—урман тавыгы ГЛУХОЙ -1) сацгырау, чукрак; 2) кешесез ГЛЯДЕТЬ—1) кара-у; карал тор-у; 2) кузат-у ГНАТЬ—ку-у; куып жибар-у ГНАТЬСЯ—ку-у; куып бар-у
ГНЕЗДО—1) оя; 2) куыш; 3) теркем ГНИЛОЙ -черек: черегэн ГОВОРИТЬ 1) сейлэш-у; 2) сейлэ-у, айт-у ГОВОРУН—тел бистэсе ГОВЯДИНА—сыер ите ГОД—1) ел; 2) яшь ГОДИТЬСЯ—яра-у; яраклы бул-у ГОДНЫЙ —яраклы ГОДОВАЛЫЙ—бер яшьлек ГОДОВОЙ—еллык, бер еллык ГОЛОВА—1) баш; 2) башлык ГОЛОВОКРУЖЕНИЕ—баш айлаяу ГОЛОВОЛОМКА—башваткыч ГОЛОД—1) тамак ачу, ачыгу; 2) ачлык ГОЛОДАТЬ—ачы(к—>г)у ГОЛОДНЫЙ—ач ГОЛОС—1) тавыш; 2) жырчы ГОЛОСОВАНИЕ—тавыш биру ГОЛОСОВАТЬ—тавыш бир-у ГОЛУБОЙ—зэцгэр, кук ГОЛУБЬ— кугэрчеи ГОЛЫЙ—1) ялангач; 2) шэрэ; 3) буш, коры ГОНКА -узышу ГОНЩИК -узышчы ГОНЯТЬ -1) ку-у; 2) йерт-у; 3) тибеп йер-у ГОРА—тау ГОРБАТЫЙ -1) берек; бекрэйгэн; 2) кэкре ГОРДИТЬСЯ—горурлан-у, мактан-у ГОРДОСТЬ—горурлык; мактаныч ГОРДЫЙ—горур ГОРЕ—кайгы, хэсрэт
ГОРЕВАТЬ—кайгыр-у ГОРЕТЬ 1) ян-у; 2) балк(ы)-у; 3) ялтыра-у ГОРЛО—1) бугаз, тамак; 2) авыз ГОРОД—шэЬэр; кала ГОРОХ—борчак ГОРТАНЬ—бугаз ГОРШОК—чулмак ГОРЬКИЙ—1) ачы; 2) авыр, кайгылы ГОРЯЧИЙ -кайнар, кызу; эссе ГОСПОДИН—1) эфэиде: 2) хуща ГОСПОДЬ—алл а, тэцре, хода ГОСПОЖА—1) ханым; 2) бикэ; 3) хугца хатын ГОСТЕПРИИМНЫЙ—кунакчыл ГОСТИНАЯ—кунак булмасе ГОСТИНЕЦ -кучтэнач ГОСТИНИЦА—кунакхана ГОСТЬ—кунак ГОСУДАРСТВЕННЫЙ—дэулат ...-ы ГОСУДАРСТВО—даулат ГОТОВИТЬ—1) азерла-у; 2) хазерла-у ГОТОВИТЬСЯ -1) азерлан-у; 2) жыен-у ГОТОВЫЙ азер ГРАБИТЬ—тала-у ГРАБЛИ—тырма ГРАМОТА—укый-яза белу; грамота , ГРАМОТНЫЙ—1) грамоталы; 2) белемле ГРАНИЦА -чик ГРАЧ—кара карга ГРЕБЕНЬ (ГРЕБЕНКА)—тарак ГРЕМЕТЬ—кукра-у; кук кукра-у; шартла-у ГРЕТЬСЯ—>кь1лын-у; кызын-у
ГРЕТЬ—ж,ылыт-у; кыздыр-у ГРЕХ —генаЬ ГРЕЦКИЙ ОРЕХ -Эстерхан чиклэвеге ГРЕЧИХА—карабодай ГРЕЧНЕВАЯ КАША—карабодай боткасы ГРЕШИТЬ—генаЬ кыл-у (яса-у, эшлэ-у) ГРЕШНЫЙ -генаЪлы, гаепле ГРИБ—гембэ ГРИБНИК—гембэче ГРОБ—табут ГРОЗА—яшенле яцгыр ГРОЗНЫЙ—1) кансыз, усал; 2) куркыныч ГРОМ—кук кукрэу ГРОМКИЙ—кечле, каты ГРОМОЗДКИЙ—зур Ьэм авыр ГРУБЫЙ—1) тэрбиясез; ту пас; 2) каты ГРУДЬ—1) кукрэк; 2) туш, имчэк ГРУЗДЬ—гврещдэ гембэсе ГРУЗИТЬ—(йек) тея-у ГРУЗ—йок ГРУЗОВИК—йек машинасы ГРУЗЧИК —йекче ГРУППА—теркем ГРУСТИТЬ—к уцелсезлэн-у. ямансула-у ГРУСТНЫЙ—моцсу, ямансу. куцелсез ГРУСТЬ -кайгы, сагыш, хэсрэт ГРУША—армут, груша ГРЫЗТЬ- кимер-у ГРЯДКА тутал ГРЯЗНЫЙ—1) пычрак; 2) эшэке; бозык ГРЯЗЬ—пычрак; чуп-чар; пычраклык
ГУБА I -ирен ГУБА II -култык ГУБИТЬ—Ьэлак ит-у; харап нт-у ГУЛЯТЬ—1) йер-у, ял ит-у; 2) саф Ьавада йер-у; 3) куцел ач-у ГУМАНИЗМ—кешелеклелек, гуманизм ГУМНО—ындыр табагы ГУСАК -ата каз ГУСТО, ГУСТОЙ—куе ГУСЫНЯ—ана каз ГУСЬ—каз ГУСЯТИНА—каз ите д ДА I—эйе ДАН—айеме, шулаймы ДАШ—Ьэм, да; лэкин, да Д АВ АЙ(ТЕ)—эйдэ( гез) ДАВАТЬ—бнр-ергэ ДАВНИЙ—1) куптэнге; 2) иске ДАВНО—куптэн ДАЖЕ—хэтта ДАЛЕКИЙ ерак ДАЛЕКО—ерак ДАЛЬНИЙ—ерактагы ДАЛЬШЕ—1) ерактарак; 2) ан нары; 3) соцрак ДАР—1) булэк; 2) сэлэт ДАРИТЬ—булэк ит-у; булэк бир-у ДАРОМ I -бушка, бушлай, тулэусез ДАРОМ II—файдасызга; юкка ДАТЬ—бир-у, биреп тор-у
ДВАДЦАТЬ—егерме ДВАЖДЫ—ике тапкыр (кат, мэртэбэ) ДВА -ике ДВЕНАДЦАТЬ—унике ДВЕРЬ—ишек ДВЕСТИ—ике йез ДВИГАТЬСЯ—1) бар-у, йер-у; 2) кузгал-у ДВИЖЕНИЕ—хэрэкэт ДВИЖИМОСТЬ—кучмэ милек ДВОЕ—икэу ДВОЕЧНИК—икелегэ укучы ДВОЙКА—1) ике; 2) икеле ДВОЙНЯ—игезэклэр ДВОРЕЦ—сарай ДВОР— ишегалды ДВУХГОДИЧНЫЙ—ике еллык ДВУХНЕДЕЛЬНЫЙ—ике атналык ДВУХЧАСОВОЙ—ике сэгатьлек ДВУХЭТАЖНЫЙ—ике катлы ДВУЯЗЫЧИЕ—икетеллелек ДЕВОЧКА—кыз (бала) ДЕВУШКА—житкэн кыз ДЕВЯНОСТО—туксан ДЕВЯТНАДЦАТЬ—унтугыз ДЕВЯТЫЙ—тугызынчы ДЕВЯТЬСОТ—тугыз йез ДЕВЯТЬ—ту гыз ДЕД МОРОЗ—Кыш бабай ДЕД—1) бабай, дэу эти; 2) бабай, карт ДЕДУШКА—бабай, бабахай ДЕЖУРИТЬ—1) дежур тор-у; 2) саклап тор-у
ДЕЖУРНЫЙ -дежур, дежур торучы ДЕЙСТВИЕ —1) эш, хэрэкэт; 2) тээсир: 3) гамэл; 4) пэрдэ, булек, акт ДЕЙСТВИТЕЛЬНОСТЬ -чынбарлык ДЕЙСТВОВАТЬ хэрэкэт ит-у; эш ит-у; тээсир ит-у ДЕЛАТЬ—яса-у; эшлэ-у ДЕЛЕЦ—малкуар, эшкуар, эшмэкэр ДЕЛИТЬ—бул-у, булеш-у; аер-у ДЕЛО—1) эш; 2) бурыч; 3) йомыш; 4) вакыйга; 5) мэсьэлэ; 6) хэл ДЕЛОВОЙ—эшлекле. булдыклы ДЕНЬ—кен ДЕНЬ ПОБЕДЫ —Жицу кене ДЕНЬГИ—акча ДЕРЕВНЯ—авыл ДЕРЕВО—агач ДЕРЕВЯННЫЙ -агач ... -ы/-е ДЕРЖАТЬ—1) тот-у; 2) сакла-у; 3) асра-у ДЕСНА—урт ДЕСЯТИЛЕТНИЙ I) ун яшьлек; 2) унъеллык ДЕСЯТКА—1) унлык; 2) унынчы ДЕСЯТОК— дистэ ДЕСЯТЫЙ -унынчы ДЕСЯТЬ—ун ДЕТВОРА—балалар, бала-чага ДЕТДОМ—балалар йорты ДЕТИ—балалар ДЕТСКИЙ—бала(лар) ...-ы ДЕТСТВО—балачак ДЕШЕВЫЙ—1) очсыз, арзан; 2) ансат, жицел
ДЕЯТЕЛЬ—эшлекле ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ—эшчэнлек, хезмэт, эш ДЖИГИТ— егет ДИАЛОГ—эцгэмэ, к ара-каршы сейлэшу ДИКИЙ—1) кыргый; 2) вэхшн ДИСКУССИЯ—бэхэс, моназара ДИТЯ—бала ДЛИНА—озынлык, буй ДЛИННЫЙ—1) озын; 2) озак, ерак ДЛИТЬСЯ—сузыл-у; дэвам ит-у ДЛЯ—ечен, дип ДНЕВНИК—кендэлек ДНЕМ—кен дез ДНО—теп ДО—кадэр, чаклы, хэтле ДОБАВИТЬ—естэ-у, куш-у ДОБРО I—1) яхшылык, изгелек, игелек; 2) мал, мелкэт, байлык ДОБРО II—ярый, яхшы ДОБРОСОВЕСТНЫЙ -1) намуслы; 2) тырыш ДОБРЫЙ—яхшы, игелекле, кии куиелле ДОБЫЧА (НЕФТИ)—(нефть) чыгару ДОВЕЗТИ—илтеп ку(й)-ю ДОВЕРИЕ—ышаныч, ышану ДОВЕРХУ—естенэ кадэр; тулганчы ДОВОД—дэлнл, аргумент ДОВОЛЬНЫЙ—канэгать ДОГАДАТЬСЯ—тешен-у, сизен-у ДОГАДЛИВЫЙ—зирэк, сизгер ДОГОВОР—шартнамэ, килешу ДОГОВОРИТЬСЯ—кн леш-у
ДОЕХАТЬ—килеп (барып) жит-у ДОЖДЬ -яцгыр ДОИТЬ—с ав-у ДОЙТИ—барып жит-у; килеп житу ДОК АЗ АТЕЛЬСТВО—дэл ил ДОКАЗАТЬ—дэлиллэ-у, исбат ит-у; исбатла-у ДОЛГ—1) бурыч; 2) эжэт ДОЛГИЙ—озак, озын ДОЛГО—озак ДОЛЖНОСТЬ—хезмэт урыны. вазифа ДОЛИТЬ—естэп сал-ырга ДОЛОЖИТЬ I—сейлэп бир-у ДОЛОЖИТЬ II—естэ-у, естэп сал-у ДОЛЯ—1) елеш, кисэк; 2) язмыш ДОМ КУЛЬТУРЫ—мэдэният иорты ДОМ ОТДЫХА—ял йорты ДОМ—1) ей, йорт; 2) хужалык; 3) гаилэ ДОМА—ейдэ ДОМАШНИЙ—1) ейдэге; 2) йорт ...-ы ДОМОВЛАДЕЛЕЦ—йорт х ужасы ДОМОЙ—ейгэ ДОНЕСТИ I—хэбэр ит-у; элэклэ-у ДОНЕСТИ II—илтеп житкер-у ДОНИЗУ—аска кадэр ДОНОСИТЬ—житкер-у; шикаять яз-у ДОПЛАТИТЬ—тулэп бэтер-у ДОРОГА—1) юл; 2) сэфэр ДОРОГО—кыйбат. кыйммэт ДОРОГОЙ—1) кыйбатлы, кыйммэтле; 2) кадерле ДОРОЖИТЬ—кадерен бэл-у ДОСКА—такта
ДОСТАТОЧНО—житэрлек ДОСТАТОЧНЫЙ— щитэрлек ДОСТАТЬ (доставать)—!) ал у; 2) та(п->б)-у ДОСТИЧЬ (достигнуть)—иреш-у ДОСТОИНСТВО -1) дэрэщэ, яхшы сыйфат: 2) абруй ДОСУГ—буш ара; ял сэгате ДОХОД—керем, табыш ДОЧКА—кыз(ым) ДОЧЬ—кыз ДОШКОЛЬНИК—мэктэпкэчэ яшьтэге бала ДОЯРКА—сыер савучы ДРАГОЦЕННЫЙ—I) кыйммэтле, затлы; 2) бик кирэкле, эЬэмиятле ДРАКА—сугыш, кыйнашу ДРАКОН—аодаЬа ДРАТЬ—1) ерт-у; 2) каезла-у; 3) туна-у ДРАТЬСЯ—сугыш-у; кыйнаш-у ДРЕВНИЙ—борынгы; бик карт ДРЕМАТЬ—йокымсыра-у ДРОЖЖИ—чупрэ ДРУГ—дус ДРУГОЙ—1) башка, бутэн; 2) икенче ДРУЖБА—дуслык ДРУЖИТЬ—дус бул-у ДРУЖНЫЙ—!) дус, тату; 2) бердэм ДУБ—имэн ДУБЛЕНКА—кайры тун ДУМАТЬ—уйла-у, исэплэ-у; баш ват-у ДУМА—уй, уйлану ДУРА—юлэр, ахмак хатын (кыз)
(УРАК —юлэр, тиле, ахмак ДУРНОЙ 1) начар, эшэке; 2) бозык, эдэпсез ДУТЬ -ис-у, ep-Y ДУХ -1) рух, акыл; 2) рух, куцел; 3) сулыш, тын; 4) жан, рух ДУХИ—ислемай, хушбуй ДУХОВЕНСТВО руханилар ДУХОВНОЕ ЛИЦО—дни эЬеле ДУХОВНЫЙ -рухи; диви ДУША 1) жав, рух; 2) куцел, йерэк; 3) дэрт, хис; 4) кеше, жав иясе ДУШИСТЫЙ —хуш исле ДУШИЦА—мэтрушкэ ДУШНО—бэрку, тынчу ДЫМ—тетей ДЫНЯ кавын ДЫРА—тишек, ертык; ярык ДЫРЯВЫЙ—тишек ДЫХАНИЕ—сулыш ДЫШАТЬ—тыв (сулыш) ал-у, сула-у ДЯДЯ абый, абзый ДЯТЕЛ -тукран Е ЕВАНГЕЛИЕ - Инжил ЕВРЕЙ яйуд ЕГИПБТ—Мисыр ЕГО аны, аныц, ул; аныкы ЕДА 1) аш, atctjiy; 2) ашамлык, ризык ЕДВА кечкэ; аз гына ЕДИНИЦА—1) бер, бэрле; 2) берэмлек
ЕДИНСТВЕННЫЙ—бердэнбер, бер генэ ЕДИНСТВО—бэрдэмлек ЕДИНЫЙ—бердэм ЕЕ -аны, аныц, аныкы, ул ЕЖЕВИКА—бэрлегэн ЕЖЕГОДНО—ел саен ЕЖЕДНЕВНО—кен саен ЕЖЕМЕСЯЧНО—ай саен ЕЖЕНЕДЕЛЬНО—атна саен ЕЖ—керпе ЕЗДИТЬ—бар-у; йер-у ЕЙ—аца ЕЙ-БОГУ—валлаЬи, биллэЬи ЕЛЕ—кечкэ генэ; аз гына; чак кына ЕЛКА—1) чыршы; 2) чыршы бэйрэме ЕЛЬ—чыршы; кара чыршы ЕМУ—аца ЕРУНДА—1) буш суз, юк-бар; 2) бик >цицел ЕРШ -шыртлака, жыртыш ЕСЛИ—эгэр (дэ) ЕСТЕСТВЕННЫЙ—табигый ЕСТЬ I—аша-у, туклан-у ЕСТЬ II—бар ЕХАТЬ—бар-у (атта. машинада); кит-у ЕЩЕ—1) тагы, тагын; 2) эле; 3) инде Ла ЖАБА—геберле бака ЖАВОРОНОК—тургай, сабан тургае ЖАДИНА—саран, карун, комсыз
ЖАДНОСТЬ—комсызлык, карунлык ЖАДНЫЙ—саран, карун ЖАЛЕТЬ—кызган-у. жэллэ-у ЖАЛКО—кызганыч, жэл ЖАЛОБА -1) шикаять; 2) зар ЖАЛОВАТЬСЯ—зарлан-у ЖАЛЬ —кызганыч, жэл ЖАР-ПТИЦА—бэхет кошы ЖАРИТЬ—кыздыр-у; кыздырып пешер-у ЖАРКИЙ—1) эссе, кызу; кайнар; 2) каты ЖАРКО—кызу, эссе ЖАСМИН—ясмин ЖАТВА—1) уру; 2) урак есте ЖАТЬ 1 — 1) кыс-у: 2) сы(к-эг)-у ЖАТЬ II—ур-у ЖДАТЬ—1) кет-у, кетеп тор-у; 2) емет ит-у ЖЕ I -э, исэ ЖЕ II—соц, инде, бит ЖЕВАТЬ—чэйнэ-у ЖЕЛАНИЕ—I) телэк, дэрт; 2) утенеч ЖЕЛАТЬ—тел э-у ЖЕЛАЮЩИЕ—телэучелэр ЖЕЛЕЗНАЯ ДОРОГА—тимер юл ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНИК -тимерче ЖЕЛЕЗО—1) тимер; 2) тимер-томыр ЖЕЛТЕТЬ сарга(й)-ю ЖЕЛТОК—йомырка сарысы ЖЕЛТУХА—сары, сэры тешу ЖЕЛТЫЙ—сары ЖЕЛУДОК—аш казаны ЖЕМЧУГ—энже
ЖЕНАТЫЙ—ейлэнгаи, хатын лы ЖЕНА—хатын ЖЕНИТЬ—ейлэндер-у ЖЕНИТЬБА—ейлэну, хатын алу ЖЕНИТЬСЯ—ейлэн-у, хатын ал-у ЖЕНИХ -кияу ЖЕНСКИЙ—хатын-кызлар ...-ы ЖЕНСТВЕННЫЙ—мелаем, нафис ЖЕНЩИНА—1) хатын, хатын-кыз; 2) хатын кеше ЖЕРЕБЕНОК—колын ЖЕРТВА—корбан ЖЕСТКИЙ—1) каты; 2) кискен, кырыс; 3) кат- гый ЖЕСТОКИЙ—1) аяусыз, каты куцелле; 2) бик кечле, бик каты ЖЕСТ—ым; ишарэ ЖЕСТОКОСТЬ—кансызлык, шафкатьсезлек ЖЕЧЬ—1) яндыр-у; 2) я(к->г)-у; 3) кыздыр-у ЖИВОЙ—1) тере; исэн, исэн-сау; 2) жанлы; та- бигый; 3) тере, хэрэкэтчэн ЖИВОПИСЕЦ—рас сам ЖИВОТ—корсак, эч, карын ЖИВОТНОВОД—терлекче, малчы ЖИВОТНОЕ—хай ван ЖИВОТНЫЙ МИР—хайваннар деньясы ЖИДКИЙ—сыек; сирак ЖИЗНЬ—1) тереклек; 2) гомер; 3) тормыш; 4) чынбарлык ЖИЛИЩЕ—торак ЖИЛПЛОЩАДЬ—торак майдан
ЖИЛЬЕ—торак ЖИР -май ЖИРНЫЙ—симез, майлы ЖИТЕЛЬ—яшауче, торучы ЖИТЬ яшэ-у, тор-у, гомер ит-у ЖРЕБИЙ- жирэбэ ЖУК—коцгыз ЖУРАВЛЬ—торна ЖУТКО—куркыныч, коточкыч 3 ЗА—1) янына, янында; 2) ечен; 3) хакына; 4) урынына; 5) артына, артыннан ЗАБАВА—уен, мэзэк, куцел ачу, уен-келке ЗАБАВНЫЙ—кызык, кызыклы ЗАБЕГ—Йегеру, узыш, Йегереш ЗАБЛУДИТЬСЯ--адашу, юлдан яз-у ЗАБОЛЕТЬ I—авыр-у, авырый башла-у, авырып кит-у ЗАБОЛЕТЬ II—авырт-у ЗАБОТА 1) игътнбар; 2) каигырту; 3) мэшэкать ЗАБОТИТЬСЯ—кайгырт-у ЗАБОТЛИВЫЙ кайгыртучан ЗАБРАТЬ—ал-у; алып кит-у ЗАБЫТЫЙ—онытылган ЗАБЫТЬ—оныт-у, истэн (хэтердэн) чыгар-у ЗАВАРИТЬ—пешер-у ЗАВЕДЕНИЕ—оешма, йорт ЗАВЕДОВАТЬ—идарэ ит-у, жятэкчелек нт-у ЗАВЕДУЮЩИЙ -медир
ЗАВЕРНУТЬ—1) тер-у; 2) борып ку(й)-ю; 3) кире кайтар-у; 4) борыл-у ЗАВЕРШИТЬ—тэмамла-у; тэмам ит-у ЗАВЕЩАНИЕ -васыять ЗАВЕЩАТЬ—васыять ит-у ЗАВИДОВАТЬ—кенлэш-у; кызы(к->г)-у ЗАВИСИМЫЙ—бай ле ЗАВИСТЛИВЫЙ—кенче ЗАВИСТЬ—кенчелек ЗАВТРА—иртэгэ ЗАВТРАК—иртэнге аш ЗАВЯЗАТЬ—бэйлэп ку(й)-ю ЗАГАДКА—табышмак ЗАГЛАВИЕ, ЗАГОЛОВОК исем, баш ЗАГОТОВИТЬ—ээерлэ-у, хэзерлэ-у ЗАГРАНИЦА—чит ил ЗАГРЯЗНИТЬ—пычрат-у, каралт-у ЗАДАНИЕ—бирем; йеклэмэ ЗАДАРОМ—1) бик арзанга; 2) юкка ЗАДАЧА—мэсьэлэ; бурыч; йомыш; вазифа ЗАДЕТЬ (задевать)—тияргэ; элэгергэ ЗАДНИЙ—арткы ЗАДОЛЖАТЬ—бурычка кер-у, эжэткэ кер-у ЗАДОЛЖЕННОСТЬ-бурыч. бирэчэк, бирэсе ЗАДОМ—арт белэн; артка таба ЗАДУМАТЬ—уйла-у, ниятлэ-у ЗАДУМЧИВЫЙ—уйчан, уйланучан ЗАДУТЬ I—сундер у ЗАДУТЬ II—кабызып жибэр у ЗАЖЕЧЬ—кабыз-у, яндырып жибэр-у
ЗАЖИТОЧНЫЙ—таза тормышлы, мул тор- мышлы ЗАЙТИ 1) кер-у, кереп чы(к-+г)-у; 2) алырга кер-у; 3) барып кер-у ЗАЙЧОНОК—куян бал асы ЗАКАЗАТЬ—заказ бир-у ЗАКАТ СОЛНЦА—кояш баю ЗАКЛЕИТЬ—ябыштыр-у, ябыштырып ку(й)-ю ЗАКЛЮЧИТЬ—1) я(п-*б)-у, утырт-у; 2) тегэллэ-у, тэмамла-у; 3) нэти>кэ яса-у ЗАКОН—канун, закон ЗАКОНЧИТЬ—тэмамла-у, бетер-у ЗАКОНЧИТЬСЯ -тэмамлан-у, тегэллан-у ЗАКРОЙЩИК—кием кисуче ЗАКРЫТЬ (закрывать)—1) я(п—>б)-у, ябып ку(й)-ю; 2) йом-у (куз); 3) туктат-у; 4) капла-у; 5) биклэ-у ЗАКРЫТЬСЯ—1) ябыл-у; 2) каллан-у; 3) биклэн-у; 4) туктал-у ЗАКУРИТЬ—тэмэке кабыз-у; тарта башла-у ЗАКУСИТЬ—ашап ал-у ЗАЛАЯТЬ—ерэ башла-у ЗАЛЕЗТЬ—1) урмэлэп мен-у; 2) кер-у ЗАМЕНИТЬ—алыштыр-у ЗАМЕРЗНУТЬ—1) туд-у. кат-у; 2) туц-у, еш-у ЗАМЕСИТЬ (тесто)—камыр бас-у ЗАМЕСТИТЕЛЬ—урынбасар ЗАМЕТИТЬ—куреп ал-у; игътнбар ит-у ЗАМЕТКА—1) билге, тамга; 2) язма ЗАМЕТНО—шактый ЗАМЕЧАНИЕ—искэрмэ, курсэтмэ
ЗАМЕЧАТЕЛЬНЫЙ—искиткеч, бик яхшы, шэп ЗАМбК—йозак, бик ЗАМОРОЗКИ—кырау, суыклар ЗАМОЧИТЬ—чылат-у, жебет-у ЗАМУЖ (выйти)—кияугэ (чы(к->г)-у) ЗАМУЖНЯЯ—нрле ЗАНАВЕСКА—пэрдэ, чаршау ЗАНЕСТИ—1) кертеп чы(к-»г)-у; 2) язып ку(й)-ю ЗАНИМАТЕЛЬНЫЙ—кызыклы ЗАНИМАТЬСЯ—шегыльлэн-у, хээерлэн-у ЗАНОВО—яцадан ЗАНЯТОЙ—эшле, зше куп ЗАНЯТЬ I— бурычка ал-у, эжэткэ ал-у ЗАНЯТЬ II (занимать)- 1) алып тор-у; ал-у 2) урнаш-у; 3) куцелен ач-у ЗАОЧНИК -читтэн торып укучы ЗАПАД—кенбатыш ЗАПАСТИ—хэзерлэ-у, хэстэрлэ-у ЗАПАХ—ис ЗАПЕРЕТЬ—бнклэ-у, биклэп ку(й)-ю ЗАПИСАТЬ—яз-у, язып ку(й)-ю ЗАПИСКА—язу; язма ЗАПЛАКАТЬ—елый башла-у, елап жибэр-у ЗАПЛАТИТЬ—тулэ-у ЗАПОВЕДНИК—тыюлык ЗАПОЗДАТЬ—соцга кал-у (бераз) ЗАПОМНИТЬ -хэтердэ калдыр-у, иста калдыр-у хэтерлэ-у ЗАПРАВИТЬ(СЯ)—бензин сал-у ЗАПРЕТИТЬ—тыю; рехсэт итмэ-у
ЗАПЯТАЯ—етер ЗАРАБОТАТЬ I—эшлэп та(п—>б)-у ЗАРАБОТАТЬ II—эшли башла-у ЗАРАБОТОК—эш хакы, хезмэт хакы ЗАРАЗИТЬ—йоктыр-у ЗАРАЗНЫЙ—йогышлы ЗАРАНЕЕ—алдан (ук) ЗАРЕЗАТЬ—су(н)-ю, чал-у ЗАРПЛАТА—эш хакы, хезмэт хакы ЗАРУБЕЖНЫЙ—чит, чит ил(лэр) ...ы, чнт иллэрдэге ЗАРЯ -тац, иртэнге шэфэкъ ЗАСЕДАНИЕ—утырыш ЗАСИДЕТЬСЯ—озак утыр-у ЗАСЛУГА—(курсэткэн) хезмэт ЗАСЛУЖЕННЫЙ—1) урынлы; 2) атказанган; 3) атак л ы, танылган ЗАСЛУЖИТЬ лаек бул-у; казан-у ЗАСМЕЯТЬСЯ—келэ башла-у ЗАСНУТЬ—йокыга кит-у ЗАСОЛИТЬ—тозлап ку(й)-ю, тозла-у ЗАСОХНУТЬ—1) кор-у, сул-у; 2) кат-у, ки(п—>б)-у ЗАСТАВИТЬ I—1) тутыр-у; 2) каплал ку(й)-ю ЗАСТАВИТЬ II (заставлять)—мээкбур ит-у ЗАСТЕГНУТЬ—теймэлэ-у, каптыр-у ЗАСТЕНЧИВЫЙ -оялчан ЗАСТРЕЛИТЬ—атып утер-у ЗАСУНУТЬ—ты(к—>г)-у: тыгып ку(й)-ю ЗАСУХА—корылык ЗАСУЧИТЬ—сызган-у
ЗАТЕМ—аннан соц, аннары ЗАТЕРЯТЬСЯ—югал-у. юкка чы(к-»г)-у ЗАТИХНУТЬ—тынып кал-у, тын кал-у ЗАТМЕНИЕ луны (солнца)—ай (кояш) тотыл-у ЗАТО—аныц каравы, эмма, шулай да ЗАТОПИТЬ I—батыр-у, су бас-у ЗАТОПИТЬ II—ягып жибэр-у ЗАТРАТА—1) акча тот-у; 2) чыгым ЗАТРАТИТЬ—тот-у, сарыф ит-у, сал-у ЗАТУХНУТЬ—сун-у; туктал-у ЗАТУШИТЬ—утны сундер-у ЗАУРЯДНЫЙ—гади, гадэти, уртача ЗАУЧИТЬ—ятла-у, биклэ-у ЗАФИКСИРОВАТЬ—язып ку(й)-ю; гэудэлэндер-у ЗАХЛОПАТЬ—кул чаба башла-у ЗАХОДИТЬ—кер-у, кереп чы(к-»г)-у ЗАХОРОНИТЬ—кум-у, жирлэ-у ЗАХОТЕТЬ—тел э-у ЗАХОТЕТЬСЯ—телэ-у, тели башла-у ЗАЦВЕСТИ—чэчэк ата башла-у ЗАЧЕМ—ни ечен, ннк, нигэ ЗАЧЕМ-ТО—нигэдер, ни ечендер ЗАЧЕСТЬ—исэплэ-у ЗАЧЕТКА -зачет кенэгэсе ЗАЧИСЛИТЬ—кабул нт-у ЗАЧИТАТЬ—укып чы(к-»г) у ЗАШИТЬ—1) яма-у, ямап ку(й)-ю; 2) тегеп ку(й)-ю ЗАЩИТА—1) саклау; 2) саклану; 3) терэк, тая- ныч
ЗАЩИТИТЬ—1) сакла-у; 2) якла-у; 3) ышыкла-у ЗАЩИТИТЬСЯ—1) саклан-у; 2) якла-у ЗАЩИТНИК—1) саклаучы. яклаучы; 2) за- щитник, яклаучы (судта); 3) сакчы ЗАЯВИТЬ—белдер-у, хэбэр ит-у, эйт-у ЗАЯВЛЕНИЕ—1) гариза; 2) белдеру ЗАЯЦ—куян ЗВАНИЕ—1) исем; 2) дэрэжэ; 3) звание ЗВАТЬ—чакыр-у; нсемлэ-у, ата-у ЗВЕЗДА—йолдыз ЗВЕНЕТЬ—чыцла-у, яцгыра-у, шалтыра-у, чылтыра-у ЗВЕРЬ- 1) ерткыч (хайван), жэнлек; 2) явыз (кансыз, йырткыч) кеше ЗВОНИТЬ—1) шалтырат-у: 2) шылтыра-у, чыл- тыра-у ЗВОНКИЙ—яцгыравыклы ЗВУК—1) аваз; 2) тавыш ЗВУЧАТЬ—яцгыра-у; ишетел-у ЗДАНИЕ—бина, йорт ЗДЕСЬ—монда, биредэ ЗДОРОВАТЬСЯ—ис эн лэш-у, куреш-у ЗДОРОВО I—нихэл, исэнме ЗДОРОВО II—1) бик каты, бнк нык; 2) бик яхшы; бик оста, бик шэп ЗДОРОВЫЙ—1) сэламэт, исэн, сау; 2) файда- лы, саф; 3) таза, кечле ЗДОРОВЬЕ—сэламэтлек, саулык, тазалык ЗДРАВООХРАНЕНИЕ—сэламэтлекне саклау ЗЕЛЕНЕТЬ—яшеллэн-у
ЗЕЛЕНЫЙ—1) яшел; 2) пешмэгэн, елгермэгэн; 3) тэжрибэсез, яшь ЗЕЛЕНЬ—яшеллек; яшел ул эн. яшелчэ ЗЕМЛЕВЛАДЕЛЕЦ—жир хужасы ЗЕМЛЕДЕЛЕЦ—игенче, крестьян ЗЕМЛЕДЕЛИЕ—игенчелек ЗЕМЛЕТРЯСЕНИЕ—жир тетрэу, жир селкену ЗЕМЛЯ—1) жир; ТЦир шары; 2) жир, коры жир; 3) туфрак, жир, балчык ЗЕМЛЯК—якташ ЗЕМЛЯНИКА—каен жилэге ЗЕМНОЙ (шар)—ТЦир шары ЗЕРКАЛО—кезге ЗЕРНО—1) орлык, бертек; 2) ашлык, иген, бэртекле ашлык ЗИМА—кыш ЗИМНИЙ—кышкы ЗИМОВАТЬ—кышла-у ЗИМОЙ—кышын, кыш коне ЗЛИТЬСЯ—ачу кил-у, ачулан-у, усаллан-у ЗЛО—1) усаллык, явызлык; 2) бала, бэхетсеалек, афат; 3) ачу ЗЛОЙ—1) усал, ачулы; 2) явыз, яман ЗМЕЯ—елан ЗНАК—1) билге; 2) тамга; 3) ым, ишарэ ЗНАКОМ ИТЬСЯ—таныш-у ЗНАКОМИТЬ—тан ыштыр-у ЗНАКОМСТВО—танышу ЗНАКОМЫЙ—таныш ЗНАМЕНИТЫЙ—атаклы, данлыклы, куренекле
ЗНАМЯ—байрак ЗНАНИЕ—1) белу, танып белу; 2) фан, гыйлем; 3) белем ЗНАТОК—куп (яхшы) белуче ЗНАТЬ—1) бел у, тан-у; 2) тат(ы)-у, кур-у ЗНАЧЕНИЕ—1) мэгънэ; 2) эЬэмият, кирэклек ЗНАЧИТ—димэк, шулай бул гач ЗНАЧИТЬ—1) белдер-у, ацлат-у: 2) эЬэмиятле бул-у ЗОЛА -кел ЗОЛОВКА—1) каен седел; 2) каенигэч ЗОЛОТО (золотой)—1) алтын; 2) алтын акча; 3) алтын эйберлэр ЗОНТИК—шэмсия; кул чатыры ЗРАЧОК—куз карасы ЗРЕЛИЩЕ—1) куренеш; 2) тамаша ЗРЕЛОСТЬ—1) елгер-у, пеш-у; 2) >дитле(к->г)-у, балигъ бул-у ЗРЕЛЫЙ 1) пешеп мгиткэн; 2) елгерган; ба- лигъ булган ЗРЕНИЕ—куру ЗРЕТЬ—олгер-у, пеш-у, ж.итеш-у ЗРИТЕЛЬ—тамашачы ЗРЯ—юкка (гына) ЗУБНАЯ БОЛЬ—теш сызлау ЗУБНАЯ ЩЕТКА—теш щеткасы ЗУБНОЙ ВРАЧ—теш табибы ЗУБРИТЬ—механик ятлау ЗУБ—теш ЗУД—кычыту ЗЯБЛИК—карабурек, кызылтуш
ЗЯТЬ—кияу И И I—Нам; вэ; белэи И II— да/да; та/та ИВА—тал, еянке ИГЛА, ИГОЛКА—1) энэ, ина; 2) чанечке ИГРА—уен ИГРАТЬ—1) уйна-у, шаяр-у; 2) башкар-у, уйна-у ИГРОК—уенчы, уенга катнашучы ИГРУШКА -уенчык ИДТИ—1) кил-у, бар-у; 2) яв-у; 3) йер-у, эшла-у ИЗ—(-дан/-двн, -тан/-тан, -наи/-нан), эченнэн ИЗБА—(агач) ей ИЗБИРАТЕЛЬНОЕ ПРАВО—сайлау хокукы ИЗБИРАТЕЛЬ—сайлаучы ИЗБРАННЫЙ —1) сайланган; 2) сайланма ИЗБРАТЬ (избирать)—сайлау, сайлап ал-у ИЗВЕСТИЕ—хабар, белдеру ИЗВЕСТИТЬ—хабар ит-у ИЗВЕСТНО—билгеле, магълум ИЗВЕСТНОСТЬ—дан, атаклы булу, атаклылык ИЗВЕСТНЫЙ—1) билгеле, таныш; 2) танылган, машЬур ИЗВЕЩЕНИЕ— 1) хабар, белдеру; 2) хабар иту кагазе ИЗВИНИТЬ—гафу ит-у, кичер-у ИЗВИНИТЬСЯ—гафу утен-у ИЗГОТОВИТЕЛЬ—азерлауче ИЗГОТОВИТЬ -яса-у, эшлап бир-у (чыгар-у)
ИЗДАВНА—куптэн, куптэннан бирле, элек- электэн ИЗДАЛЕКА—ерактан, ерак л^ирдэн ИЗДАТЕЛЬСТВО—нашрия г ИЗДАТЬ, ИЗДАВАТЬ—бастырып чыгар-у, бастыр-у ИЗДЕВАТЬСЯ—мэсхара (мыскыл) ит-у ИЗДЕЛИЕ—эйбер, эшланма ИЗ-ЗА—1) артыннан, аръягыннан; 2) яныннан; 3) аркасында, сэбэпле ИЗЛОЖИТЬ—сейлэп бир-у ИЗМЕНА—хыянэт, хыянэт иту, сату, сатылу ИЗМЕНЕНИЕ—узгэреш ИЗМЕНИТЬ I—узгэрт-у ИЗМЕНИТЬ II—хыянэт ит-у, сат-у, сатыл-у ИЗМЕНИТЬСЯ—узгэр-у ИЗМОРОЗЬ—сыкы, бэс ИЗНОСИТЬ—киеп туздыр-у, туздырып бетер-у ИЗНОСИТЬСЯ—тузып бет-у ИЗНУТРИ—эчтэн ИЗОБИЛИЕ—муллык ИЗОБРАЖЕНИЕ—сурэт, рэсем ИЗОБРАЗИТЬ, ИЗОБРАЖАТЬ—сурэтлэ-у, тас- вирла-у, курсэт-у ИЗОБРЕСТИ—уйлап та(п—>б)-у ИЗОБРЕТАТЕЛЬ—уйлап табучы (чыгаручы) ИЗОЛИРОВАТЬ—аер-у, изоляпиялэ-у ИЗ-ПОД—1) астыннан; 2) тирэсеннэн, яныннан ИЗРЕДКА—сирэк кеиэ; ара-тирэ, сирэк-мирэк ИЗУМРУ Д—зебэрщэт ИЗУЧАТЬ, ИЗУЧИТЬ—1) еирэн-у; 2) тикшер-у
ИЗЫСКАННЫЙ—назакатле ИЗЯЩНЫЙ—нафис. гузал; силу, зифа, матур ИКАТЬ—очкылык тот-у ИКРА—уылдык ИЛИ—я, яки. яиса ИМ—аларга ИМЕННО—1) накъ (мена, узе); 2) атап айткэндэ, япьни ИМЕТЬ—ия бул-у; бар ИМУЩЕСТВО—милек, мал-мелкэт ИМЯ—1) исем, ат; 2) дан, ат, шеЬрат ИНАЧЕ—башкача, бутанча, башка тарле ИНДИВИДУАЛЬНЫЙ -1) шахси; 2) аерым ИНДИЙСКИЙ—Ьинд ИНДЮК курка ИНЕЙ—бас, сыкы ИНОГДА—кайчакта, кайбер чакта, кайвакыт, ара-тира ИНОЙ 1) башка, бутан, икенче терле; 2) кай- бер, кайсыбер ИНОСТРАНЕЦ чит ил кешесе ИНОСТРАННЫЙ—чит, чит ил ИНСТРУМЕНТ—корал; инструмент ИНТЕЛЛИГЕНТ—зыялы (кеше) ИНТЕЛЛИГЕНТНЫЙ—зыялы ИНТЕРВАЛ—ара ИНТЕРЕС—1) кызыксыну, ипьтибар; 2) эЬэмият; 3) файда, магъна; 4) ихтыяр ИНТЕРЕСНЫЙ—кызык (лы) ИНТЕРЕСОВАТЬ—кызыксындыр-у ИНТЕРЕСОВАТЬСЯ—кызыксын-у
ИНТЕРНАЦИОНАЛЬНЫЙ -халыкара ИНФОРМАЦИЯ—хабар, белдеру, информация ИНФОРМИРОВАТЬ -хабар ит-у, белдер-у ИРОНИЯ—астыртын колу, ирония ИСК—дэгъва ИСКАЗИТЬ (искажать)—1) бозып курсэт-у, боз-у; 2) бик нык узгэрт-у ИСКАТЬ—эзла-у ИСКЛЮЧИТЬ (исключать)—!) чыгар-у, чыга- рып ташла-у; 2) юл куйма-у (калдырма-у) ИСКРЕННИЙ—эчкерсез; самими, саф, саф ку целле ИСКУСНЫЙ—1) бик оста; 2) оста эшлангэн ИСКУССТВЕННЫЙ 1) ясалма; 2) ялган ИСКУССТВО—1) сэнгать; 2) осталык ИСКУССТВОВЕД—сэнгать белгече ИСКУССТВОВЕДЕНИЕ—сэнгать белеме (фэне) ИСПАЧКАТЬ -буяп (пычратып) бетер-у ИСПАЧКАТЬСЯ—буялып (пычранып) бет у ИСПЕЧЬ—пешер-у ИСПЕЧЬСЯ—пешеп hqit-y ИСПОВЕДЬ—тэубэ (иту) ИСПОЛНИТЕЛЬ—баш каручы, утэуче ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ—!) башкарма, башкару- чы; 2) эшне тегэл башкаручы ИСПОЛНИТЬ—1) башкар-у, эшлэ-у; тормышка ашыр-у, утэ-у; 2) уйна-у, башкар-у ИСПОЛНИТЬСЯ—1) утэл-у, башкарыл-у, тор- мышка аш-у; 2) тул-у, бул-у ИСПОЛЬЗОВАТЬ—файдалан-у, куллан-у
ИСПОЛЬЗОВАТЬСЯ—кулланыл-у, файдала- ныл-у ИСПОРТИТЬ—боз-у, бозып бетер-у. эштэн чы- гар-у ИСПОРТИТЬСЯ—бозыл-у, бозылып бет-у, эштэи чы(к >г)-у ИСПОРЧЕННЫЙ -1) бозык, бозылган; ватык. ватылган; 2) бозык, эхлаксыз; 3) черегэн, бо- зылган ИСПРАВИТЬ—тезэт-у, яхшырт-у ИСПРАВИТЬСЯ—тезэл-у, яхшыр-у ИСПУГАТЬ— куркыт-у ИСПУГАТЬСЯ—кур(ы)к-у ИСПЫТАНИЕ—1) сынау, имтихан: 2) сынап карау ИСПЫТАТЬ 1) сынап кара-у, сына-у, тикшер-у; 2) баштан кичер-у (уткэр-у) ИССЛЕДОВАНИЕ—тикшерену, фэнни хезмэт ИССЛЕДОВАТЬ—ейрэн-у, тикшерен-у, фэнни яктан тикшер-у ИСТИНА—1) хакыйкать; 2) дереслек, хаклык ИСТИННЫЙ—дерес, чын, хак ИСТОРИК—тарихчы ИСТОРИЧЕСКИЙ—1) тарих ...-ы; 2) тарихи ИСТОРИЯ—1) тарих; 2) вакыйга ИСТОЧНИК -1) чишмэ, чыганак; 2) чыганак, нигез; 3) (язма) чыганак ИСТРЕБИТЬ—кырып (утереп) бетер-у, юк ит-у, бетер-у ИСЦЕЛИТЬ—терелт-у, саламатландер-у
ИСЧЕЗНУТЬ—юкка чы(к->г)-у, югал-у, юк бул-у ИТАК—шулай итеп, димэк ИТОГ—1) барысы, барлыгы; 2) нэтия^э, йомгак ИТОГО—барысы, барлыгы, бетенесе ИУДЕЙ—яЬуд (кешесе) ИХ—аларны; аларныц ИШАК—ишак й ЙОГУРТ—йогырт, болгар катыгы К К—1) -га/-га; -ка/-кэ; 2) янына (к примеру — мисал ечен) КАБАН—кабаи дуцгызы КАБАЧОК I—кечкена кабак КАБАЧОК II—ташкабак КАВЫЧКИ—куш ж.ая КАЖДЫЙ—1) hap, Иаркайсы; 2) Ьаркем КАЖЕТСЯ—бугай, ахры. ахрысы КАЗАН—казан КАЗАТЬСЯ—1) куреиу; 2) кебек тоелу КАЗНА—1) казна; 2) милек, уазика, акча КАЗНАЧЕЙ—казначей КАК I—ничек КАК II—кебек, тесле, сыман КАК-НИБУДЬ—ничек та КАКОЙ—1) нинди, ничек; 2) кайсы, иичанче; 3) ниндидер
КАКОЙ-НИБУДЬ -нинди (дэ) булса да КАК-ТО—1) ничектер, 2) иичек; 3) бервакыт КАКОЙ-ТО -ниндидер КАЛАЧ—ак икмэк, калач КАЛЕКА -гарип КАЛИНА—балан КАМЕНЩИК ташчы КАМЕНЬ—таш КАМЫШ—камыш КАНАВА—канау КАПАТЬ 1) там-у, тамчыла-у; 2) тамыз-у КАПЕЛЬ—тамчы таму КАПКАН -капкын КАП [Я тамчы КАПРИЗНЫЙ кейсез, кире, узсузле КАПУСТА— кэбестэ КАРАВАЙ -каравай, бер бетен икмэк КАРАВАН—кэрвэн КАРАКУЛЬ—каракул КАРАНДАШ—карандаш КАРАТЬ—щэзала-у КАРАУЛ -каравыл; каравылчы КАРИЙ—1) коцгырт-кара; 2) кара-туры КАРМАН—кесэ КАРТИНА—рэсем; куренеш; фильм КАРТОФЕЛЬ—бэрэцге КАСТРЮЛЯ—кэструл КАТАСТРОФА—Ьэлакэт КАТАТЬ 1) тэгэрэт-у; 2) йерт-у; 3) эвэлэ-у КАТАТЬСЯ -1) тэгэрэ-у; 2) шу-у; йер-у КАТИТЬСЯ -1) тэгэрэ-у; 2) а(к->г)-у
КАТОК—шугал ак КАТУШКА—кэтук КАЧАТЬ—1) тирбэт-у, селкет-у; 2) че(й)-ю; 3) селк(е)-у КАЧЕЛИ -таган КАЧЕСТВО—1) сыйфат; 2) узле к КАША—ботка КАШЕЛЬ—ютэл КАШЛЯТЬ— йеткер-у, ютэллэ-у КАЯТЬСЯ—укен-у КВАРТИРА—1) квартир, торак: 2) фатир КВАС куас КВЕРХУ—ескэ, югарыга КЕДР—эрбет; кедр, эрбет агачы КИДАТЬ—ыргыт-у, ташла-у, ат-у КИНЖАЛ—хэнщэр КИНУТЬ (кидать)—ыргыт-у, ташла-у, че(й)-ю КИПА—1) тергэк; 2) оем КИПЕТЬ—кайна-у КИПЯТИЛЬНИК—кайнаткыч КИПЯТОК—кайнар су КИРПИЧ—кирпеч КИСЕЛЬ—кесэл КИСЛЫЙ—1) эче; 2) эчегэн КИТАЙСКИЙ (ЯЗЫК) -кытай (теле) КИШКА—эчэк КЛАДБИЩЕ зират, каберлек КЛАД —хэзинэ КЛАНЯТЬСЯ—баш и-ю; буйсын-у КЛАСС—1) сыйныф; 2) класс
КЛАСТЬ—1) ку(й)-ю, урнаштыр-у; 2) сал-у; 3) яткыр-у КЛЕВЕТА—гайбат, яла, ялган КЛЕВЕТАТЬ—яла я(к->г)-у КЛЕИТЬ—ябыштыр-у КЛЕЙ Жилем КЛЕЙМО—келэйма; тамга КЛЕИ—ерацге КЛЕЦКИ—чумар КЛЕЩИ -келашча КЛОП—кандала, кибак КЛУБНИКА жир жилаге КЛУБОК—йомгак КЛЮКВА—мук жилаге КЛЮЧ I -ачкыч КЛЮЧ II—чишмэ, кизлау КЛЯКСА—таи, кара табы КЛЯСТЬСЯ—ант бир-у (ит-у) КЛЯТВА—ант КНИГА—1) китап; 2) кенага КНИЗУ—аска, тубангэ КНУТ—чыбыркы КОВАРНЫЙ—макерле КОВЕР — келэм КОВШ—чумеч КОГДА—1) кайчан; 2) кайвакытта, кайчакта КОГДА-ТО—кайчандыр КОЖАНЫЙ—кун ... КОЖА—тире; кун КОЗА—кажэ КОЗЛЕНОК—кажэ баране
КОЛДУН -сихерче КОЛДУНЬЯ—сихерче хатын (кыз) КОЛЕНО, КОЛЕНКА—тез КОЛЕСО—тэгэрмач, кепчэк КОЛОДЕЦ—кое КОЛОКОЛ—кыцгырау, чац КОЛОС—башак КОЛОТЬ I—чэнч(е)-у, када-у КОЛОТЬ II—яр-у, ват-у, туракла-у КОЛЫБЕЛЬ—бишек КОЛЮЧИЙ—чанечкеле КОМАР—черки КОМЕДИЯ—кэмит КОММЕНТАРИЙ—ацлатма КОМНАТА—булма КОМПЛИМЕНТ—-мактау сузе КОМПРОМИСС—килешу КОНГРЕСС—корылтай, конгресс КОНЕЦ—оч; азак; соцгы КОНЕЧНО—албэттэ, шиксез; бил геле КОНИНА—ат (елкы) ите КОНКРЕТНЫЙ—конкрет, ачык КОНКУРЕНЦИЯ-ярыш КОНКУРИРОВАТЬ—ярышырга КОНКУРС—ярыш КОНТАКТ—бэйлаиеш КОНТРОЛЬНАЯ—контроль (эш) КОНФЕТА—конфет КОНЧИТЬ—тамамла-у, бетер-у КОНЬ—ат, елкы КОНЬКИ—тимераяк
КОПАТЬ— каз(ы)-у; ал-у КОПЕЙКА бер тиен КОПИРОВАТЬ—кучерма ал-у КОПИТЬ—1) саклыкка жы(й)-ю; 2) жыеп сак- ла-у, тупла-у КОПИЯ—кучерма КОПЫТО—тояк КОРАБЛЬ—кораб КОРЕНЬ—1) тамыр; 2) нигез КОРЗИНА—кэрзин КОРКА—кабык, кайры КОРМИТЬ—1) ашат-у; 2) имез-у; 3) туйдырып тор-у КОРОБКА—тартма КОРОБОК—кечкенэ тартма. кап КОРОВА—сыер КОРОМЫСЛО—коянтэ КОРОТКИЙ 1) кыска: 2) аз КОРРЕСПОНДЕНТ -хэбэрче КОРЬ—кызамык КОСА I—чалгы КОСА П—толым КОСА Ш—борын КОСИТЬ—печэн ча(п-»б)-у КОСМОС -галэм КОСНУТЬСЯ—1) ти-ю. тиеп ал-у: тиеп кит-у; 2) иска алып кит-у (ут-у) КОСОЙ -1) кыек, авыш; 2) кылый кузле КОСТЕР —учак, ут, костер КОСТЬ—сеяк КОСТЯНИКА -Кызыл барлегэн
КОТ—ата мэче КОТЕЛ —казан КОТЕНОК—песи (мэче) баласы КОТЛЕТА —котлет КОТОРЫЙ- кайсысы, ничэ КОЧАН -кучен КОШЕЛЕК —акча янчыгы КОШКА—ана мече, песи КРАЙ—1) кырый, чит; 2) елка, ил; край КРАЙНИЙ—1) кырыйдагы, читтэге; 2) ерак, ерактагы; 3) иц соцгы КРАПИВА—кычыткан КРАСАВЕЦ—1) матур, чибэр; 2) куркам, мэЬабат КРАСАВИЦА—1) матур, чибэр, гузал, сылу; 2) меЬабэт КРАСИВЫЙ—матур, сылу, гузал; килешле; куркам КРАСИТЬ—1) буя-у, ман-у, 2) матурла-у, бизэ-у КРАСКА—буяу; тес КРАСНЕТЬ—кызар-у КРАСНЫЙ—1) кызыл; 2) матур, гузэл, сылу, чибэр; 3) кызыллар КРАСОТА—матурлык, чибэрлек, гузэллек КРАСТЬ—урла-у КРАТКИЙ - 1) кыска; 2) кыскача КРЕПИТЬ—ялга-у; иыгыт-у КРЕПКИЙ—1) нык, каты; 2) таза, кечле; 3) чыдам, туземле КРЕСЛО—кенаф и КРЕСТ — тэре, хач
КРЕСТИТЬ -чукындыр-у КРЕСТИТЬСЯ—чукын-у КРИВОЙ какре, кыек, чалыш КРИК—тавыш, аваз; каты тавыш КРИТИКА—тэн кыйть КРИЧАТЬ—1) кычкыр-у, акыр-у; 2) кычкырып сейла-у; 3) кычкырын-у, яошерен-у КРОВАТЬ—к арават КРОВЬ -кан КРОМЕ—(-дан/-дэи, -таи/-тэн, -нан/-нэн) баш- ка, бутан КРОТКИЙ—к арусыз КРОТ—сукыр тычкан КРОШИТЬ—вакла-у, тура-у КРУТ—тугарак, ай л вне КРУГЛЫЙ 1) тугарак: йомры; 2) тулы, тугэрак КРУГОМ—1) айлвна-тирада; 2) бетенлай, тулы- сынча КРУЖЕВА—челтэр КРУЖОК—тугарак КРУПА—ярма КРУПНЫЙ—1) эре; 2) зур гэудале; 3) зур КРУТОЙ—1) тека; 2) коры (кеше) КРЫЛО—1) канат; 2) катлау КРЫСА—кусе, к ум а к КРЫТЬ—я(п->б)-у КРЫША -туба КРЫШКА— кап кач КТО—1) кем, кемнар; 2) берау КТО-ЛИБО, КТО-НИБУДЬ—кем (да) булса да
КТО-ТО—кемдер, берэу КУВШИНКА—тенбоек КУДА—кая КУДА-ЛИБО, КУДА-НИБУДЬ—кая булса да КУДА-ТО— каядыр КУДРЯВЫЙ—бедре, кедра КУЗНЕЦ— тимерче КУЗНЕЧИК—чикертке КУКЛА—курчак КУКУШКА—куке КУЛАК I—йодрык КУЛАК II—баи кеше, байгура КУЛЬТУРА— м еден ият КУЛЬТУРНЫЙ — культуралы, медениятле КУМ—кода КУМА—кодагый КУМЫС—кымыз КУПАЛЬНИК—коену костюмы КУПАТЬ—коендыр-у КУПАТЬСЯ—коен-у; су коен-у, су кер-у КУПИТЬ—сатып ал-у КУПЛЯ—сатып ал-у КУРИТЬ—тарт-у, тэмэке тарт-у КУРИЦА—тавык КУРЯТИНА—тавык ите КУСАТЬ—1) тешле-у; 2) чейне-у; 3) ча(к—>г)-у КУСОК—1) кисек, елеш; 2) шакмак; 3) телем, сынык КУСТ—куак КУЧА—1) еем; 2) бик куп
л ЛАВИНА—кар ташкыны ЛАДИТЬ -1) тату яшэ-у; 2) кейлэ-у ЛАДНО—ярый, ярар ЛАЗИТЬ—(урмэлэп) мен-у ЛАЙ—еру тавышы ЛАКОМСТВО—1) тамле (татлы) ашамлыкчар; 2) тамле аш ЛАНДЫШ энже чэчэк, ландыш ЛАПА—аяк (хайваннарда) ЛАПОТЬ—чабата ЛАПША—токмач ЛАСКА—иаз. иркэлэу, сею ЛАСКАТЬ — иркэлэ-у, назла-у, се(й)-ю ЛАСКОВЫЙ 1) ачык йезле, ягымлы; 2) сейкемле, мелаем; 3) йомшак, :к,ылы ЛАСТОЧКА -карлыгач ЛАТАТЬ- яма-у ЛАТИНИЦА—латин алфавиты ЛАЯТЬ—ер-у ЛГАТЬ—ялганла-у, ялган сейлэ-у ЛГУН—алдакчы, ялгаичы ЛЕБЕДА -алабута ЛЕБЕДЬ— аккош ЛЕВ —арыслан ЛЕВША—сулагай ЛЕВЫЙ—сул ЛЕГЕНДА—риваять ЛЕГКИЙ—1) жицел, жицалчэ; 2) аз сына ЛЕГКОЕ -упкэ ЛЕГКО—жицел, ансат
ЛЕД—боз ЛЕЖАТЬ—1) ят-у, ятып тор-у; 2) авырып ят-у ЛЕЗТЬ —1) (урмэлэп) мен-у; 2) кер-у; 3) сы(й)-ю ЛЕКАРСТВО—дару ЛЕНИВЫЙ—1) ялкау; 2) экрен ЛЕНИТЬСЯ —ялкаулан-у ЛЕНТА—тасма ЛЕНЬ—ялкаулык ЛЕС—урман ЛЕСНИК—урман каравылчысы ЛЕСНОЙ—урман ,.,-ы ЛЕСТНИЦА—баскыч ЛЕТ//А—ел, яшь ЛЕТАТЬ (лететь)—оч-у, очып йер-у ЛЕТНИЙ—я^эйге ЛЕТОМ -жай кене(ндэ) ЛЕТО—жай ЛЕТЧИК—очучы ЛЕЧЕНИЕ- дэвалау ЛЕЧИТЬ—дэвала-у ЛЕЧЬ—1) ят-у; 2) йокларга ят-у; 3) тешу ЛЕШИЙ—шурэле ЛИ---мы (икэн) ЛИБО I я, яки, яисэ ЛИБО П (кто-либо)—кем дэ булса ЛИЗНУТЬ (лизать)—яла-у, ялап ал-у ЛИКВИДИРОВАТЬ бетер-у, юк ит-у, я(п-»б)-у; юкка чыгар-у ЛИНИЯ—1) сызык; 2) юнэлеш, юл ЛИПА—юкэ ЛИПНУТЬ—бэйлэи-у, сылан-у
ЛИРИЧЕСКИЙ—лирик ЛИСА—телке ЛИСИЧКИ—этэч гембэсе ЛИСТ—1) яфрак; 2) табак ЛИТЕРАТУРА—эдабият ЛИТЕРАТУРНЫЙ -адэби ... ЛИ ГЬ—агыз-у, ту(к>г)-у; сал-у; си(п-»б)-у ЛИТЬСЯ—1) а(к-»г)-у; тугел-у; 2) яцгыра-у ЛИЦО—1) бит, йез, чырай; 2) зат; шахес ЛИЧНО—1) узе; 2) шахсан ЛИЧНОСТЬ—шахес, кеше личный—уз; шахси ЛИШИТЬ (лишать)—махрум ит-у ЛИШНИЙ—1) артык; 2) кираксез; 3) тагы ЛИШЬ—бары (тик); гына/гена; кына/кенэ ЛОБ—мацгай ЛОВИТЬ—1) тот-у, тотып ал-у; 2) туры китер-у ЛОВКИЙ -1) оста, ядетез; 2) хэйлэкар ЛОГИКА—мантыик. логика ЛОДКА—кейма ЛОДЫРЬ—ялкау, эшлексез ЛОЖКА—кашык, калек, бал кашыгы ЛОЖНЫЙ—1) ялган; 2) ялгыш ЛОЖЬ—ялган ЛОКОТЬ—терсак ЛОМАТЬ—ват-у, экимер-у; узгэрт-у ЛОМОТЬ—телем, сынык ЛОПАТА—керак ЛОПНУТЬ—шартлау ЛОСЬ—поши ЛОШАДЬ—ат
ЛУК -сутан ЛУНА—ай ЛУЧ -нур ЛУЧШЕ—яхшырак, эйбэтрэк ЛЫЖА—чацгы ЛЫЖНИК—чацгычы ЛЫСЫЙ—пелэш ЛЮБИМЫЙ—сойгэн, яраткан ЛЮБИТЬ—ярат-у, со(й)-ю ЛЮБОВАТЬСЯ—соклаи-у ЛЮБОВЬ—мэхэббэт, ярату, сею ЛЮБОЙ—1) телэсэ нинди, телэсэ кайсы; 2) телэсэ кем, Ьэркем ЛЮДИ —кеше лэр ЛЯГУШКА—бака м МАГАЗИН—кибет, магазин МАЗАТЬ—1) буя-у; 2) сыла-у, майла-у; 3) я(к->г)-у МАЗЬ—май (дару), мазь МАК—мэк МАЛЕНЬКИЙ—1) кечкенэ, бэлэкэй, нэни; 2) кечкенэ буйлы, кыска буйлы; 3) яшь, сабый МАЛИНА—кура экилэге МАЛО—аз, ядетми МАЛЫШ—сабый, кечкеиэ бала, яшь бала МАЛЬЧИК—малай, ир бала МАЛЯР—буяучы МАМА—эни, энкэй
МАМОЧКА—энием МАННАЯ (каша)—манный (боткасы) МАСЛЕНКА—май савыты МАСЛЕНОК—майлы гембэ МАСЛО—май МАСТЕР—1) мастер; 2) оста МАСШТАБ—кулем, колач, масштаб МАТЬ—ана, эни МАТЬ-И-МАЧЕХА—уги ана яфрагы МАЧЕХА—уги ана (эни) МАЯК—маяк МГНОВЕНИЕ—мизгел МЕБЕЛЬ—ей ж^Иазы, и^Ьаз МЕД—бал МЕДВЕДЬ—аю МЕДЛЕННО—экрен, озак, салмак МЕДРЕСЕ—Мадраса МЕДЬ (медиый)—бакыр МЕЖДУ—арасында, арасына, арасыннан МЕЖДУГОРОДНИЙ—шэЬэрара МЕЖДУНАРОДНЫЙ -халыкара МЕЛ—акбур МЕЛИОРАЦИЯ—сугару МЕЛКИЙ—вак, кечкенэ МЕЛКО—1) вак; 2) сай МЕЛОЧЬ—вак-теяк; вак акча МЕЛЬ—сай 5кир МЕЛЬКОМ—тиз генэ МЕЛЬНИК—тегермэнч е МЕЛЬН ИЦА—тегермэи МЕНЬШЕ—азрак, кечерэк
МЕНЯ мине МЕНЯТЬ—алыштыр у, алмаштыр-у МЕРА—1) улчэм; 2) чама; 3) даражэ МЕРЗЛЫЙ -туц. туцган; каткан МЕРЗНУТЬ—бик нык туц-у МЕРИТЬ—улча-у МЕРКА—улчэм МЕРКНУТЬ—суи-у МЕРТВЫЙ—улгэн, жднсыз МЕСИТЬ—(камыр) бас-у МЕСТИ себер-у МЕСТНОСТЬ—1) урын-яоф; 2) як-ж.ир МЕСТНЫЙ—жирле, урындагы МЕСТО -урын МЕСТО ЖИТЕЛЬСТВА—яшау (тору) урыны МЕСТЬ -уч; уч ал-у МЕСЯЦ—ай МЕСЯЧНИК—айлык МЕСЯЧНЫЙ -айлык; бер айлык МЕТАТЬ типч(е)-у МЕТЕЛЬ—(кар) бураны МЕТКИЙ 1) тез, туры; 2) тапкыр, уткен МЕТЛА себерке МЕТНУТЬ (метать)—1) ыргыт-у. че(й)-ю; 2) чэч-у МЕТОД—алым, ысул МЕХ -тире МЕХАНИЗИРОВАТЬ -механикалаштыр-у МЕЧЕТЬ—мечет МЕЧТА—1) хыял, уй; 2) телек МЕЧТАТЬ—хыяллан-у
МЕШАТЬ I—комачаула-у, уцайсызла-у МЕШАТЬ II—1) болгат-у; 2) катнаштыр-у МЕШОК—капчы к МЕЩЕРЯКИ -мишар МИЛЫЙ—сейкемле, ягымлы МИМИКА—йез харэкэте МИМОХОДОМ—юл уцаенда, узышлый МИМО—яныннан, кырыннан МИНАРЕТ — манара МИНУТА—минут МИР 1—1) донья, жиЬан; 2) жир йозе, жир ша- ры; 3) жэмгыять; 4) халык МИР II—1) дуслык, татулык; 2) солых; 3) ты- нычлык МИРИТЬ—килештер-у МИРИТЬСЯ -килеш-у, татулаш-у МИРНЫЙ -тыныч, тату; дусларча МИРОВОЗЗРЕНИЕ —доньяга караш МИТИНГ—урам жыелышы, митинг МЛАДШИЙ—кече, яшь МНЕ—мица МНЕНИЕ—уй, фикер, х^кем МНОГО—куп, куп тапкыр МОГИЛА —кабер МОГУЧИЙ—гайратле, кечле МОДЕЛЬ—1) урнак, олге; 2) калып, олге МОЖНО—мем кин, ярый МОЖНО—мем кин, ярый, була МОЗГ—ми МОЗОЛЬ—сеял МОЙ (моя)—1) минем; 2) минеке
МОКНУТЬ—юешлэн-у МОКРЫЙ—юеш, сулы, дымлы МОЛИТВА—дога, намаз МОЛИТЬСЯ 1) дога ук(ы)-у. намаз ук(ы)-у; 2) баш и-ю, табын-у МОЛНИЯ—яшен МОЛОДЕЖЬ—яшьл ар МОЛОДОЙ—1) яшь; 2) яца МОЛОДОСТЬ—яшьлек, яшь чак МОЛОКО—сет МОЛОТИТЬ—ашлык су(к-»г)-у МОЛОТОК—чукеч МОЛОЧНИК—сот савыты МОЛОЧНЫЙ—1) сетле; 2) яшь, имчэк МОЛЧА—эндэшмичэ, берсузсез МОЛЧАЛИВЫЙ—сузсез МОЛЧАТЬ—1) эндэшмэ-у; 2) сейламэ-у, сойлэшмэ-у МОРАЛЬ—1) эхлак, эдэп; 2) угет, нэсихэт, мо- раль МОРЕ—дицгез МОРКОВЬ—кишер МОРОЖЕНОЕ—туцдырма МОРОЗ—салкын, суык МОСТ—купер МОЧАЛКА—мунчала МОЩНЫЙ—куэтле, кечле МРАМОР—мэры ар МРАЧНЫЙ—карацгы; карацгы йезле МУДРЫЙ—акыллы МУЖЕСТВЕННЫЙ—батыр, кыю
МУЖЕСТВО—батырлык МУЖ—ир МУЖЧИНА—ир кеше МУКА I -он МУКА II—газап МУЛЛА—мулла МУРАВЕЙ—кырмыска МУСОРИТЬ— чупла-у МУСОР—чуп, чуп-чар МУСУЛЬМАНИН моселман МУСУЛЬМАНКА—меселман хатыны МУТНЫЙ—1) болганчык; 2) тонык МУФТИЙ—мофти МУХА—чебен МУЧИТЬ—газап ла-у МЧАТЬСЯ -ча(п—>б)-у, ыргыл-у, бик тиз бар-у МЫ—без МЫЛО—сабын МЫЛЬНИЦА—сабын савыты МЫСЛЬ—1) фикер, караш; 2) фикер, уй МЫТЬСЯ I—ю-у МЫТЬСЯ II—юын-у МЫТЬ—ю-у МЫШЬ—-тычкан МЯГКИЙ—1) йомшак; 2) салмак; 3) юаш МЯСО —ит МЯСОРУБКА— иттарткыч МЯТА—ботнек МЯТЬ—из-у, йомарла-у МЯЧ—туп
н НА I—1) ©стена; 2) ©стенда, НА П -мэ НАБЕЛО—акка НАБЛЮДАТЬ—кузат-у НАБОК—бер якка, ян га; кырын НАВЕКИ—гомергэ, мэцгегэ НАВЕРНОЕ—мегаен, ихтимал, булса кирэк НАВЕРХ—оска НАВЕРХУ—©ста НАВЕСТИТЬ (навещать)—янына бар-у; кереп чы(к—>г)-у НАВОЗ—тирес НАВСЕГДА—гомергэ, ботенлайга, мацгега НАВСТРЕЧУ—каршыга. каршы, каршысына НАГЛЫЙ —оятсыз НАГРАДА—б улэк НАГРАДИТЬ—бу л экле-у; бул эк бир-у НАД (надо)—естендэ, естеннэн НАДВОЕ—икегэ НАДЕЖДА -омет, ышаныч НАДЕЖНЫЙ—ышанычлы, омет ле НАДЕТЬ—ки-ю, кигез-у, кидер-у, кидерт-у НАДЕЯТЬСЯ—ышан-у, омет ит-у НАДО—к ирак НАДОЛГО—озакка, озак вакытка НАЗАВТРА—иртэгэ, иртэгесен НАЗАД—артка (таба); кирегэ НАЗВАНИЕ—исем, атама, ат НАЗЛО—юри, уч итеп
НАЗНАЧИТЬ—билгелэ-у НАЗЫВАТЬСЯ—атал -у - НАИБОЛЕЕ—иц, аеруча, бигрэк тэ НАИВНЫЙ -беркатлы, хэйлэсез НАИЗУСТЬ -яттан, куцелдэн НАЙТИ—та(п—>б)-у, эзлэп та(п—>б)-у НАКАНУНЕ—соцгы коннэрдэ, бу арада, ... арасында НАКОНЕЦ—1) ниЪаять, ахырда, ахыр чиктэ; 2) тагын, ниЪаять НАЛАДИТЬ—1) щайла-у, кейлэ-у, рэтлэ-у, твзэт-у; 2) оештыр-у НАЛЕВО сулга, сулга таба НАЛОГ—салым, тулэу НАМ—безгэ НАМАЗ—намаз НАМАЗАТЬ—1) сыла-у, сорт-у, я(к->г)-у; 2) буя-у НАМЕТИТЬ I (намечать)—билге сал-у (ку(й)-ю) НАМЕТИТЬ II—билгелэ-у НАОБОРОТ—киресенчэ, кирегэ НАПАСТЬ—ho ж, ум ит-у НАПЕВ—кой, моц НАПЕРСТОК —уймак НАПЕЧАТАТЬ—бас-у, басып чыгар-у НАПИСАНИЕ—язу, язылыш НАПИСАТЬ—яз-у НАПИТОК—эчемлек НАПОЛНИТЬ (наполнять)- 1) тутыр-у; 2) тул-> НАПОМНИТЬ—искэ тешер-у; хэтерлэт-у НАПРАВИТЬ -1) юнэлт-у, 2) эцибэр-у
направо -уцга напрасно—юкка, бушка НАПРИМЕР населен НАПРОТИВ I—карты да НАПРОТИВ II—киресенчэ НАРАВНЕ—бертигез; бер \к дэрэжэдэ НАРЕЗАТЬ—кис-у, кисеп ку(й)-ю, тура-у НАРЕЧИЕ I—1) сей л эм; 2) шивэ НАРЕЧИЕ П—рэвеш НАРИСОВАТЬ—рэсем яса-у; сурэтлэ-у НАРОД -халык НАРОДНОЕ ТВОРЧЕСТВО—халык ищаты НАРОДНОЕ ХОЗЯЙСТВО—халык хуя^алыгы НАРОДНЫЙ АРТИСТ—халык артисты НАРОДНЫЙ—халык ...-ы НАРОЧНО—юри, махсус НАРУШИТЬ—боз-у НАРУШИТЬ ПОРЯДОК—тэртип боз-у НАРЯД I—яхшы (матур) кием НАРЯД II—наряд НАРЯДИТЬ (наряжать)—киендер-у; бизэ-у НАРЯДНЫЙ -матур, купшы НАРЯДУ—бергэ, беррэттэн НАС—безне НАСЕКОМОЕ— бежэк НАСЕЛЕНИЕ—халык, кешелэр НАСЛЕДИЕ—мирас НАСЛЕДНИК—1) варис, мирас алучы; 2) дэвам итттеруче НАСЛЕДСТВО—мирас Н АСМОРОК— томау
НАСТИГНУТЬ (настичь)—куып тот-у НАСТОЙЧИВЫЙ -узсузле. нык НАСТОЯТЬ—суз(ен)дэ тор-у НАСТОЯЩИЙ—хэзерге, хэзер НАСТРОЕНИЕ—каеф НАСТУПИТЬ I (наступать)—бас-у, естенэ (аякка) бас-у НАСТУПИТЬ II (наступать)—кил-у, (килеп) экит-у, башлан-у НАСУЩНЫЙ—бик кирэкле, эЬэмиятле НАСЧЕТ—турында, хакында НАТЕ—мэгез НАТУРАЛЬНЫЙ—табигый, чын НАТЯНУТЬ—тарт-у, тартып ки-ю НАУКА—фэн, гыйлем НАУЧИТЬ—1) ойрэт-у; 2) акыл бир-у, акыл ойрэт-у НАУЧИТЬСЯ—оирэн-у НАУЧНЫЙ—фэнни, гыйльми НАХАЛЬНЫЙ—оятсыз, эрсез НАХОДИТЬ—та(п-»б)-у НАХОДЧИВЫЙ—тапкыр НАЦИОНАЛЬНОСТЬ -миллэт НАЦИОНАЛЬНЫЙ—милли НАЦИЯ— миллэт НАЧАЛО—1) баш; 2) нигез. сэбэп, башлангыч НАЧАЛЬНИК—турэ. башлык НАЧАЛЬНЫЙ—башлангыч НАЧАТЬ (начинать)—башла-у, кереш-у; баш лап ж,ибэр-у НАЧАТЬСЯ—башлан-у, башланып кит-у
НАШ (наша, наше, наши)—1) безнец; 2) безне- ке НЕБО—кук, кук йозе, Ьава НЕБОЛЬШОЙ—1) кечкенэ, зур булмаган; 2) аз гына НЕБРЕЖНЫЙ—шапшак НЕВЕЖА ту пас, дорфа; тэрбиясез, эдэпсез НЕВЕЖДА—надан, белемсез НЕВЕСТА—калаш, яраткан кыз НЕВИННЫЙ—1) гаепсез, генаЬсыз; 2) беркат- лы НЕВКУСНЫЙ—тамсез НЕВОЗМОЖНО - мемкин тугел НЕВОСПИТАННЫЙ—тэрбиясез НЕГДЕ—урын юк НЕГРАМОТНЫЙ—укый-яза белмэуче, надан, грамотасыз НЕДАВНО—куптэн тугел (генэ), бая (гына), яца гына НЕДАЛЕКО—1) якын, якындагы; 2) ерак тугел НЕДЕЛЯ—атна НЕДОЛГО—озак тугел; аз (гына); аз вакыт НЕДОСТАВАТЬ—ж,итешмо-у НЕДОСТАТОК—1) ж,итмау, эцитешсезлек; 2) кимчелек НЕДУГ—авыру, чир НЕЖЕНАТЫЙ—ейлэнмэган, буйдак НЕЖНЫЙ -ягымлы, мелаем, назлы НЕЗАБУДКА—кугэрчен кузе НЕЗАВИСИМОСТЬ—бэйсезлек, местэкыйльлек НЕЗАВИСИМЫЙ—бэйсез, мостэкыйль
НЕЗАДОЛГО—алдыннан (гына) НЕЗАМЕТНО—1) сиздермича, белдермича; 2) сизелмича НЕЗАМУЖНЯЯ—кияугэ чыкмаган НЕЗДОРОВЫЙ—авыру, чирле НЕЗНАКОМЫЙ—таныш булмаган, ят НЕЗРЕЛЫЙ—пешмагэн, елгермагэн НЕИЗВЕСТНО—билгеле тугел НЕИЗВЕСТНЫЙ—1) билгесез, ят; 2) танылма- ган, билгесез; 3) таныш булмаган НЕИЗМЕННЫЙ—узгарешсез, даими НЕИМУЩИЙ—ярлы, факыйрь НЕЙТРАЛЬНЫЙ—битараф НЕКОГДА I—вакыт юк НЕКОГДА II -кайчандыр НЕКОГО—беркем да НЕКРАСИВЫЙ—ямьсез, матур тугел НЕКТО—кемдер НЕКУДА—(барыр) жир юк НЕЛОВКО—уцайсыз, щайсыз НЕЛЬЗЯ—ярамый, мамкин тугел НЕМАЛО—шактый куп, байтах, аз тугел НЕМЕДЛЕННО—хазер ук, ашыгыч равешта НЕМЕЦКИЙ (язык)—немец (теле) НЕМНОГО—бераз, куп тугел НЕМОЙ—1) телсез; тавышсыз; 2)сузсез НЕНАВИДЕТЬ—куралма-у, дошман кур-у, яратма-у НЕНАСТЬЕ—явым-тошемле Ьава, бозык Ьава НЕОБХОДИМЫЙ—киракле, кирэк булган НЕОБЫКНОВЕННЫЙ—гадэттэн тыш, искиткеч
НЕОЖИДАННО—кетмогэндэ НЕОТЛОЖНЫЙ -кичектергесез, ашыгыч НЕПОДАЛЕКУ—якында, шушы тирада НЕПРЕРЫВНО—туктаусыз НЕРЯХА -шапшак, ж;ыйнаксыз НЕСКОЛЬКО—берничэ, аз гына НЕСКРОМНЫЙ—тыйнаксыз НЕСМОТРЯ—карамастан НЕСТИ—(кутэреп) алып бар-у (кил-у, илт-у, кайт-у) НЕСЧАСТЬЕ —бэхетсезлек НЕ—тугел; -ма/-мэ НЕТ—юк НЕ ТО... НЕ ТО—эллэ... эллэ НЕУЖЕЛИ—шулаймыни НЕУКЛОННЫЙ—©злексез НЕХОРОШО—яхшы тугел, начар НЕХОТЯ—телэмичэ, телэр-телэмэс НЕЧАЯННО—очраклы (рэвештэ), котмэгэндэ НЕЧЕГО (сказать)—эйтеп торасы да юк НЕЧЕСТНЫЙ—намуссыз НЕЧИСТЫЙ -1) керле; 2) пычрак, шапшак; 3) катнаш НЕЧТО—нэрсэдер. нидер НИ... НИ—ни... ни НИЖНИЙ -аскы. тубэнге. астагы НИЗКИЙ -тубэн; тэбэнэк НИЗКО 1) тубэн; 2) намуссыз НИКАК—ничек тэ, берничек то, Ъич тэ НИКАКОЙ—бернинди дэ, Ъичбер НИКОГДА—беркайчан да
НИКТО—беркем да. берэу да. Ьичкем НИКУДА—Ьичкая, беркая да НИСКОЛЬКО—бер да, Ьич та, Ьичбер НИТКА (нить)—ж,ел НИЧЕГО I—бернэрсэ да НИЧЕГО II—1) ярыйсы, бертерле; 2) ярый, ярар, берни тугел НИЧЕЙ—Ничкемнеке да (бул маган) НИЧТО—Ъичнарса, бернэрсэ дэ НИЩЕТА—фэкыйрьлек, хэерчелек НИЩИЙ 1) фэкыйрь, бик ярлы; 2) телэнче, хэерче НОВОГОДНИЙ— яца ел ...-ы НОВОСЕЛЬЕ—ей туе НОВОСТЬ—яцалык НОВЫЙ —яца НОГА—аяк НОГОТЬ—тырнак НОЖ—пычак НОЖИК—пэке НОЖНИЦЫ—кайчы НОЖОВКА кул пычкысы НО—лэкин, эмма НОРА—он, оя НОРКА—чэшке НОС—борын НОСИТЬ—йерт-у, таш-у, кутэр-у; ки-ю НОСКИ —оекбаш НОЧЬ—тен НОЧЬЮ—тенл э НРАВИТЬСЯ—оша-у, куцелгэ хуш кил-у
НРАВСТВЕННЫЙ—1) эхлакый, 2) эхлаклы, эдэпле; 3) мораль, рухи НРАВ—холык, эхлак НУ—айда; я НУЖДА -1) ярлылык. фэкыйрьлек; 2) их- тыяж., хажэт, йомыш НУЖДАТЬСЯ—мохтаж бул-у НУЖНО кирэк НУЖНЫЙ—кирэкле НУТРО—1) эч, карын; 2) куцел НЫНЧЕ—хэзер. эле НЮХАТЬ—иснэ-у НЯНЧИТЬ—бала кара-у НЯНЯ -бала караучы О О (об, обо)—турында, хакында ОБА (обе)—икесе дэ ОБАЯТЕЛЬНЫЙ—сойкемле, мелаем, ягымлы ОБВЕНЧАТЬСЯ -никахлаш-у, никах укыт-у ОБВИНИТЬ (обвинять)—гаеплэ-у ОБГОН—узу, узып кит-у ОБЕД—тешке аш ОБЕЗЬЯНА -маймыл ОБЕРНУТЬСЯ—1) борыл-у, эйлэн-у, борылып кара-у; 2) узгэр-у, эйлэн-у ОБЕСПЕЧИТЬ (обеспечивать)—тээмип ит-у ОБЕЩАТЬ—вэг-ьдэ ит-у, суз бир-у ОБЗОР—кузэту ОБИДА—упкэ, хотер кал-у ОБИДЕТЬ—упкэлэт-у, ранжет-у; 2) мэхрум нт-у
ОБИДЕТЬСЯ — упкэла-у, хатер кал-у ОБИЛЬНЫЙ—бик куп, мул ОБЛАДАТЬ—ия бул-у ОБЛАКО—болыт ОБЛАСТЬ—елка ОБЛАЧНЫЙ—болытлы ОБЛИК—1) (тышкы) кыяфат, куренеш; 2) хо- лык, табигать ОБЛИЧИТЬ (обличать)—1) гаебен ач-у, фаш ит-у; 2) курсат-у, ач-у ОБЛОЖКА—тыш, тышлык ОБМАН—алдау ОБМАНУТЬ—алда-у, алдала-у, алдаш-у ОБМАНЩИК—алдакчы, ялганчы ОБМЕН—1) алышу; 2) алыштыру, ал машу ОБНАДЕЖИТЬ—ышандыр-у, ометландер-у ОБНАРУЖИТЬ (обнаруживать)-- 1) та(п—>б)-у; 2) курсет-у, белдер-у; 3) ач-у ОБНОВИТЬ (обновлять)—яцарт-у ОБНЯТЬ (обнимать)—кочакла-у, кочаклап ал-у ОБОБЩИТЬ (обобщать)—гомумилэштер-у, йом- гакла-у ОБОГАТИТЬ—бает-у ОБОГАТИТЬСЯ ба(е)-ю ОБОЗНАЧИТЬ (обозначать)—бил гелэ-у, бил- гелэп чы(к-»г)-у ОБОЗРЕНИЕ— кузату ОБОРУДОВАТЬ—жиЬазла-у ОБОСНОВАТЬ—нигезлэ-у, далидлэ-у ОБРАЗ I—йоз, кыяфат, сурэт ОБРАЗ II—таре, икона
ОБРАЗЕЦ— урнэк ОБРАЗОВАНИЕ—белем алу; мэгариф ОБРАЗОВАТЬ—тэшкил ит-у, яса-у ОБРАТИТЬ (обращать)—игътибар бир-у, юнэлдер-у ОБРАТНО—кире. кирегэ ОБРАЩЕНИЕ—морэщагать ОБРЕЗАНИЕ соннаткэ утырту ОБРУЧЕНИЕ—ярэшу ОБРЯД—Йола, гореф-гадэт ОБСЛЕДОВАТЬ—тикшереп чы(к—»г)-у, тикшер-у ОБСЛУЖИВАТЬ—хезмэт курсэт-у ОБСТОЯТЕЛЬСТВО -хэл ОБСУЖДЕНИЕ—тикшеру ОБУВЬ -аяк киеме ОБУТЬ -кидер-у; киендер-у ОБУЧЕНИЕ- укыту ОБУЧИТЬ—ойрэт-у, укыт-у ОБШИРНЫЙ—киц, зур ОБЩАТЬСЯ—аралашу ОБЩЕЖИТИЕ—тулай торак ОБЩЕСТВЕННЫЙ—иждимагы и ОБЩЕСТВО- щэмгыять ОБЩИЙ—гомуми, уртак ОБЪЕДИНЕНИЕ—берлашмэ, оешма ОБЪЕДИНИТЬ берлэштер-у ОБЪЕМ — кулэм ОБЪЯВИТЬ (объявлять)—игълан ит-у, белдер-у ОБЪЯВЛЕНИЕ—белдеру ОБЪЯСНИТЬ (объяснять)—ацлат-у, тешендер-у ОБЫКНОВЕННО—гадэттэ
ОБЫКНОВЕННЫЙ—1) гадати, кендалек; 2) гади ОБЫЧАЙ—гореф-гадат, иола ОБЫЧНО—гэдатта ОБЯЗАННОСТЬ—бурыч, вазифа ОБЯЗАННЫЙ—тиешле, бурычлы, тиеш ОБЯЗАТЕЛЬНО—мажбури ОБЯЗАТЬ—мэж,бур ит-у ОВЕС—солы ОВЕЧИЙ—сарык ...-ы/-е ОВОД— кигавен ОВОЩИ—яшелча ОВОЩНОЙ (магазин)—яшелча кибете ОВРАГ—чокыр ОВСЯНАЯ КАША—солы боткасы ОВСЯНЫЙ—солы ...-ы/-е ОВЦА—сарык ОГОНЬ—1) ут, я л кын; 2) яктылык; 3) атыш, ут ОГОРОД—яшелча бакчасы ОГОРЧИТЬ (огорчать)—борч(ы)-у, каефне боз-', ОГРАБИТЬ—тала-у, талап чы(к—»г)-у ОГРАДА—кирта ОГРОМНЫЙ—бик зур ОГУРЕЦ—кыяр ОДАРЕННЫЙ—сэлэтле, талантлы ОДЕВАТЬСЯ (одеться)—киен-у ОДЕЖДА—кием, кием-салым ОДЕТЫЙ—киенгэн ОДЕТЬ (одевать)—киендер-у ОДЕЯЛО—юрган, одеял ОДИН—бер ОДИНАКОВЫЙ—бертосле, охшаш
ОДИННАДЦАТЬ -унбер ОДИНОКИЙ—ялгыз ОДНАЖДЫ—1) бер тапкыр. бер кат; 2) берва- кыт ОДНАКО—эмма, лэкин ОДНОВРЕМЕННО—бер ук вакытта, бер юлы ОДОБРИТЬ (одобрять)—хупла-у, яхшы дип та(п-»б)-у, рэхсэт бир-у ОДОЛЕТЬ—1) жицеп чы(к-»г)-у, ж.иц-у; 2) узлэштер-у, ойран-у ОДОЛЖИТЬ—бурычка (ажэтка) ал-у ОЖЕРЕЛЬЕ —муенса ОЖИВИТЬ—терелт-у, жанландыр-v ОЖИВИТЬСЯ— жанлан-у ОЖИДАНИЕ—кету ОЖИДАТЬ—кет-у, кетеп тор-у ОЖОГ—пешу ОЗЕРО—кул ОЗИМЬ—ужым ОКЛАД—хезмэт хакы СКЛЕИТЬ—ябыштыр-у ОКНО—тэрэзэ ОКОЛО—тирэсендэ, янында ОКОНЧАНИЕ—1) бету, тэмамлану; 2) ахыр, соц, азак ОКОШКО—(кечкенэ) тэрэзэ ОКРЕСТНОСТЬ—тирэ-юнь, эйлэнэ-тирэ ОКРУЖИТЬ—чолгап ал-у ОКУНЬ—алабу га ОКУЧИТЬ (окучивать) -оср-у, кум-у ОЛАДЬИ—коймак
ОЛЕНЬ—болан ОМЛЕТ—йомырка табэсе ОН—ул ОНА—ул ОНИ -алар ОНО—ул, бу ОПАЗДЫВАТЬ (опаздать)—соцга кал-у ОПАСАТЬСЯ—кур(ы)к-у, шиклан-у ОПАСНОСТЬ—к урк ыныч ОПАСНЫЙ—куркыныч ОПЕНОК—баллы гомба ОПЕРИРОВАТЬ—операция яса-у ОПЛАТА—тулау ОПРАВДАТЬ (оправдывать)—акла-у, гаепсез дип та(п—>б)-у ОПРЕДЕЛИТЬ (определять) -билгелэ-у, ачык- ла-у ОПРОВЕРГНУТЬ (опровергать)—кире ка(к—»г) у ОПРЯТНЫЙ—похтэ, жыйнак ОПУСТИТЬ (опускать)—1) тошер-у; 2) и-ю ОПУХОЛЬ—шеш ОПЫТ—тажрибэ, сынау ОПЫТНЫЙ—тажрибэле ...-ы ОПЯТЬ—тагын ОРАНЖЕВЫЙ - кызгылт-сары ОРГАН—агъза ОРГАНИЗАЦИЯ—оешма ОРГАНИЗОВАТЬ (организовывать)—оештыр-^ ОРЕХ—чиклзвек ОРИГИНАЛ—теп носхэ ОРНА МЕНТ—бизак, орнамент
ОРУЖИЕ—корал; сугыш коралы ОРФОГРАФИЯ—дерес язу кагыйдалэре ОРФОЭПИЯ—дерес эйту кагыйдаларе ОСА—шепшэ ОСАДКИ 'явым-тошем, явымнар ОСВЕТИТЬ—яктырт-у ОСВОБОДИТЬ (освобождать)—азат ит-у, иреккэ чыгар-у ОСВОБОДИТЬСЯ—иреккэ чы(к-»г)-у ОСВОИТЬ—узлэштер-у ОСЕЛ -ишак ОСЕННИЙ—кезге ОСЕНЬ -коз ОСЕНЬЮ—коз кене, кезен ОСИНА—усак ОСКОРБИТЬ (оскорблять)—хур (мыскыл) ит-у ОСКОРБИТЬСЯ -хурлан-у, раннее)-у ОСНОВА—нигез ОСНОВАТЬ—ншез сал-у, оештыр-у ОСНОВНОЙ—теп. иц аЬэмиятпе ОСОБЕННО—бигрэк та; аоруча ОСОБЕННОСТЬ -узенчалск ОСОБНЯК—аерым йорт ОСТАВИТЬ—кал дыр-у, онытып калдыр-у ОСТАНОВИТЬ (останавливать)—туктат-у ОСТАНОВИТЬСЯ—тукта-у; 2) ты(й)-ю ОСТАНОВКА—тукталыш ОСТАТЬСЯ— кал-у ОСТОРОЖНЫЙ—сак, сакланучан ОСТРЫЙ- 1) уткен; 2) очлы; 3) уткен, зирэк ОСТЫВАТЬ (остыть)—суын-у
ОСУЩЕСТВИТЬ (осуществлять)—тормышка ашыр-у, утэу ОТ---тан/-тэн; -дан/-дэн; -нан/-нэн (аффикс), яныннан ОТАРА—сарык котуе ОТВАЖНЫЙ—кыю, батыр ОТВЕТИТЬ (отвечать)—!) щаваплы бул-у; 2) жавап бир-у ОТВЕТСТВЕННЫЙ — щавапл ы ОТВЕТ— жавап ОТВЛЕКАТЬ—!) комачаула-у; 2) булдер-у, аер v ОТВЫКНУТЬ—оныт-у, куцел биз-у ОТДАВАТЬ (отдать)—бир-у, кайтар-у ОТДЕЛЬНЫЙ—аеры м ОТДОХНУТЬ (отдыхать)—ял ит-у ОТДЫХ—ял, ял иту ОТЕЦ -ата (эти) ОТЕЧЕСТВО ватан, тугаи ил ОТЗЫВЧИВЫЙ—кеше хэленэ керучэн, ярдэмчел ОТКАЗАТЬ (отказывать)—кире ка(к—>г)-у, рвхсэт итмэ-у ОТКРОВЕННЫЙ—ихлас, чын куцелдэн ОТКРЫТКА—ачык хат, открытка ОТКРЫТЫЙ—ачык ОТКРЫТЬ—ач-у ОТКРЫТЬСЯ—1) ачыл-у; 2) курен-у ОТКУДА—каян, кайдан ОТКУДА-ТО—кай дан дыр ОТЛИЧИЕ—аерма ОТЛИЧИТЬ—аер-у, аера бел у
ОТЛИЧНИК—бишлегэ гена укучы ОТЛИЧНО—1) бик эйбэт (шап); 2) яхшы; 3) бишле, бик яхшы ОТЛИЧНЫЙ -бик яхшы ОТМЕНИТЬ гамалдэн чыгар-у ОТМЕТИТЬ (отмечать)—билгелэп ут-у, билгела-у ОТМЕТКА—билге, тамга ОТНЕСТИ—илт-у, илтеп ку(й)-ю ОТНОШЕНИЕ—менэсэбэт; бэйлэнеш ОТНЯТЬ (отнимать)—1) таргып (талап) ал-у; 2) ал-у ОТОВСЮДУ—Ьэрьяктан, hap ж,ирдэн ОТОМСТИТЬ—уч ал-у ОТПРАВИТЬ (отправлять)—эцибэр-у, сал-у; озат-у ОТПУСК—(тулэуле) ял ОТПУСТИТЬ -щибэр-у, китэрго рохсэт бир-у; азат ит-у ОТРАСЛЬ—тармак ОТРИЦАТЬ—инкяр ит-у, кире ка(к—>г)-у ОТРЫВОК—озек ОТСТАТЬ (отставать)—!) артта кал-у; 2) кал-у; 3) артка кал-у ОТСТОЯТЬ (отстаивать)—саклап кал-у ОТСТУПИТЬ (отступать)—чиген-у ОТСУТСТВОВАТЬ—булма-у, килмэ-у ОТСЮДА—биредан, моннан ОТТЕНОК—тесмер, тос ОТТЕПЕЛЬ- вдепшек кон ОТТОГО, ЧТО—шунлыктан. ченки ОТТУДА—аннан, шуннан, тегеннэн
ОТЧЕГО—1) нига, ни ечен, нилектэн; 2) шул сэбаптэн, шуныц аркасында, шунлыктан ОТЧЕГО-ТО—ни сабэптандер, нигэдер, ни ечендер ОТЧЕТ—хисап ОТЧИЗНА—ватан ОТЧИМ—ути ата ОФИЦИАЛЬНЫЙ—рэсми ОФОРМИТЬ (оформлять)—рэсмилаштер-у ОХАПКА (дров, сена)—бер кочак (утын. печэн) ОХЛАДИТЬ (охлаждать)—суыт-у ОХОТА I—ау, аучылык ОХОТА II—телак, дэрт ОХОТИТЬСЯ—1) аула-у; аута иер-у; 2) эзлэп йер-у ОХОТНИК—аучы, сунарчы ОХРАНА—сак ОХРАННИК—каравылчы ОЧАГ—1) учак; 2) урын, чыганак ОЧАРОВАТЕЛЬНЫЙ -искиткеч, сокландыр- гыч ОЧЕВИДНО—ачык; курэсец, мегаен ОЧЕНЬ—бик ОЧЕРЕДЬ—чират ОЧИСТИТЬ—1) чистарт-у; 2) бушат-у; 3) эрч(е)-у ОЧКИ—кузлек ОЧНУТЬСЯ—1) уянып кит-у; 2) иска (ацга, Ьушка) кил-у ОШИБИТЬСЯ—ялгыш-у, хата жибэр-у ОШИБКА -хата, ялгыш ОЩУТИТЬ—1) то(й)-ю, сиз-у; 2) хис ит-у
п ПАВЛИН— тавис кошы ПАВОДОК—су гашкыны, ташкын, ташу ПАВШИЙ—Ьэлак булган ПАДАТЬ -1) егылып тош-у; 2) я(у->в)-у, теш-у: 3) коел-у ПАДЕЖ—килеш ПАДИШАХ—патша ПАЛАТКА—чатыр, палатка ПАЛЕЦ—бармак ПАЛИТЬ -ат-у; яндыр-у ПАМЯТНИК—1) Ъэйкэл; 2) кабер ташы ПАМЯТЬ- 1) хэтер, зиЬен; 2) истэлек, хатирэ ПАНИКА—курку, каушап калу, паника ПАПА—эти ПАПОРОТНИК—абага ПАР 1—бу, пар ПАР II -пар басуы. пар ПАРА—пар ПАРА ЛОШАДЕЙ—пар ат ПАРЕНЬ—егет ПАРИТЬ I -парла-у, парда пешер-у ПАРИТЬ II—мунча чаб-у ПАРНАЯ—чабыну чулмэсе ПАРТИЯ—фирка, партия ПАРУС—жилкан ПАСЕКА -умаргалык ПАСЕЧНИК—у мартачы ПАСМУРНЫЙ—1) болытлы; 2) куцелссз, ка- рацгы
ПАСТБИЩЕ—кетулек ПАСТИ СТАДО—кету кет-у ПАСТИ -кет-у ПАСТУХ—кетуче ПАСТЬ—1) Ьэлак бул-у. корбан бул-у; 2) жицел-у; 3) теш-у ПАСЫНОК—уги малай ПАТРИОТИЧЕСКИЙ—патриотик ПАУЗА—тыныш, пауза ПАУК—урмэкуч ПАХАТЬ—(жир) сер-у. сукала-у ПАХНУТЬ—ис кил-у ПАЧКА—тергэк, кап ПАЧКАТЬ—пычрат-у ПЕВЕЦ (певица)—жырчы ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ—педагогии ПЕДАГОГ —тэрбияче, укытучы, педагог ПЕЙЗАЖ—табигать куренеше; пейзаж ПЕКАРЬ—икмэк пешеруче ПЕЛЕНКА—бала чупрэге ПЕЛЬМЕНИ—пилмэн ПЕНА—кубек ПЕНИЕ—1) жыр; 2) жырлау ПЕНЬ—агач тебе ПЕПЕЛ—кел ПЕРВОКЛАССНИК—беренче класс (сыйныф) укучысы ПЕРВЫЙ -1) беренче; 2) тэуге; 3) иц яхшы, иц алдынгы ПЕРЕВОД—теряема; кучеру ПЕРЕВОДИТЬ—тэрэцема ит-у; кучер у
ПЕРЕВОДЧИК—тэря^емэче, тылмач ПЕРЕГОВОРЫ—сейлэшулэр, кицэшулэр ПЕРЕД—1) алдында, каршында; 2) алдыннан ПЕРЕДАТЬ -1) тапшыр-у; 2) белдер-у, хабар ит-у ПЕРЕДАЧА—тапшыру ПЕРЕДНИЙ—ал, алдагы ПЕРЕДНИК — алъяпкыч ПЕРЕДОВОЙ—ал д ын гы, ал гы ПЕРЕЙТИ (переходить)—!) ут-у, кич-у; 2) куч-у; 3) эйпэн-у ПЕРЕКРЕСТОК—юл чаты ПЕРЕКУСИТЬ—тамак ялга-у, ашап ал-у ПЕРЕМЕНА—1) узгэреш, узгэру; 2) тэнэфес ПЕРЕМЯЧ—пэрэмэч ПЕРЕПИСАТЬ- кучереп яз-у ПЕРЕПИСЬ -халык санын исапкэ ал-у; ж1»! исэплэ-у ПЕРЕПРАВА—кичу ПЕРЕРЫВ—тэнэфес, тукталыш ПЕРЕСЕЛИТЬСЯ—яца эциргэ куч-у ПЕРЕСТАТЬ (переставать)— 1) тукта-у, ташла-у; 2) тукта-у, тын-у ПЕРЕХОД—кучу, кичу, аркылы чы(к—»г)-у ПЕРЕЦ—борыч ПЕРИЛА—култыкса, рэшэткэ ПЕРИНА—тушак, ястык ПЕРИОД—чор, вакыт, заман ПЕРЛОВКА -арпа ярмасы ПЕРО 1) каурый; 2) калам; 3) канат ПЕРСИДСКИЙ 1-Иран ...-ы
ПЕРСИДСКИЙ II (язык) -фарсы (теле) ПЕРСИК—шэфталу. персик ПЕРСТЕНЬ—йезек. кашлы йезек ПЕС—ата эт ПЕСЕЦ—ак телке ПЕСОК—1) ком; 2) шикэр комы, песок ПЕСТРЫЙ—чуар ПЕТЛЯ—элмэк ПЕТУХ—этэч ПЕТЬ—1) щырла-у. кейлэ-у; 2) сайра-у; 3) кычкыр-у ПЕЧАЛЬ—сагыш, кеенеч, хэсрэт, кайгы ПЕЧАТАТЬ—бас-у, бастыр-у, бастырып чыгар-у ПЕЧАТЬ— Mehep, пичэт, печать ПЕЧЕНЫЙ—пешкэн ПЕЧЕНЬ (печенка)—бавыр ПЕЧЬ I (печка)—мич ПЕЧЬ II—пешер-Y, кыздыр-у ПЕШЕХОД—щэяуле, жэяу йеруче ПЕШКОМ—зкэяу, зкэяулэп ПИАЛА—касэ ПИВО—сыра ПИЛА—лычки ПИЛИТЬ—1) кис-у, яр-у; 2) игэулэ-у ПИЛОТ—очучы ПИРОГ—бэлеш ПИРОЖОК—беккэн ПИСАТЕЛЬ—язучы, эдип ПИСАТЬ—яз-у ПИСЬМЕННЫЙ—язу... -ы ПИСЬМО—хат
ПИТАНИЕ—1) азык. ризык; ашау; 2) туклану ПИТАТЬСЯ—1) аша-у, туклан-у, ризыклап-у; 2) туен-у ПИТЬ -эч-у ПИЩА—азык, аш, ашамлык, ризык, аш-су ПИЩЕВОД—уцэч, жен ПЛАВАТЬ—Йез-Y. йезеп йер-у ПЛАКАТЬ—ела-у, яшь ту(к-»г)-у ПЛАКСА—елак (кеше) ПЛАМЯ—ялкын ПЛАТА—тулэу, хак, бая ПЛАТИТЬ—тулэ-у ПЛАТНЫЙ -тулэуле, акчалы ПЛАТОК—яулык, шал ПЛАТЬЕ—кул мак ПЛЕМЯННИК—бертуганныц улы ПЛЕМЯННИЦА—бертуганныц кызы ПЛЕН—эсирлек ПЛЕЧО—жилка, ицбаш, кулбашы ПЛЕШИВЫЙ—пелэш ПЛИТА—плита ПЛОВЕЦ— йезуче ПЛОВ—пылау ПЛОД 1) жимеш, орлык; 2) я рал гы; 3) натижэ ПЛОСКИЙ—1) яссы, тигез, такыр; 2) жженке, сай ПЛОТНИК—балта остасы ПЛОТНЫЙ—1) тыгыз, куе; 2) калын ПЛОТ—сал ПЛОХО—1) начар, яман; 2) авыр ПЛОЩАДЬ—майдан
ПЛУГ—сабан ПЛЫТЬ (плавать)—!) йез-у; 2) а(к-»г)-у; 3) утырып бар-у ПЛЯСАТЬ—бию ПЛЯСКА—бию ПЛЯСУН(ЬЯ)—оста биюче ПНУТЬ—ти(п-»б)-у, тибеп ясибэр-у ПО—1) буенча, буйлап; 2) карап буенча; 3) бу енча ягыннан ПОБЕДА—ясицу ПОБЕДИТЬ -1) ясиц-у, лущен чы(к->г)-у. естен чы(к-»г)-у; 2) яугц-у, юк ит-у, бетер-у ПОБЕРЕЖЬЕ—яр буе ПОБЛЕДНЕТЬ -агарын-у, агарынып кит-у ПОБЛИЗОСТИ—якында, якын тирада ПОВАР—аш пешеруче. пешекче ПОВЕДЕНИЕ—тэртип, уз-узецне тотыш ПОВЕРИТЬ—ышаи-у ПОВЕСИТЬ—элеп ку(й)-ю, эл-у. ас-у ПОВИНОВАТЬСЯ—буйсын-у ПОВОД—сылтау, сабап ПОВОРОТ—!) борылыш; 2) кискен узгэреш ПОВСЮДУ—Ьэркайда.- бетен ясирдэ. Ьэржирдэ ПОВТОРИТЬ (повторять)—кабатла-у ПОВЫСИТЬ—!) кутэр-у; 2) арттыр-у; 3) кечэйт-у: 4) арттыр-у; 5) яхшырт-у ПОВЫСИТЬСЯ—1) кутарел-у. арт-у; 2) кечэ(й)-ю; 3) ус-у ПОГАНКА—агулы гемба ПОГАСИТЬ—!) сундер-у; 2) тулэ-у ПОГИБНУТЬ—Ьэлак бул-у, улеп бет-у
ПОГОВОРИТЬ -сейлэшеп ал-у, кицэшеп ал-у ПОГОВОРКА -эйтем ПОГОДА—Ьава, Ьава хале. Ьава торышы ПОГОДИ—бераз кет, сабыр ит ПОГРЕБ—баз; кар базы ПОГРЕМУШКА—шалтыравык (уенчык) ПОД (подо)—1) астына, тебенэ; 2) алдыннан; 3) чамасы ПОДАРИТЬ—булэк ит-у ПОДАРОК—булэк ПОДАТЬ (подавать)—алып бир-у, китереп бир-у ПОДВАЛ—идеи асты ПОДВИГ—батырлык, каЬарманлык ПОДВИЖНЫЙ—елгыр, >к^1тез; хэрэкэтчэн ПОДВОДНЫЙ—су асты ... -ы ПОДЕРЖАТЬ—тотып тор-у ПОДЖОГ—ут торту ПОДЛЕЖАЩЕЕ—ия ПОДЛИННИК—теп (носха), оригинал ПОДЛЫЙ—кабахэт, эшэке ПОДМЕСТИ—себер-у, себереп чыгар-у ПОДМЕТИТЬ (подмечать)—та(п->б)-у, куреп ал-у ПОДНЯТЬ 1) кутар-у, кутэреп ал-у; 2) мецгер-у; 3) торгыз-у; 4) кузгат-у ПОДНЯТЬСЯ— кутэрел-у ПОДОБНЫЙ мондый, охшаш, охшаган ПОДОЗРЕВАТЬ -шиклэн-у ПОДОЗРЕНИЕ—шик, шебЬэ ПОДОЙТИ—якын кил-у, килеп >кит-у ПОДОКОННИК—тэрэзэ тебе
ПОДОЛГУ—озак-озак ПОДОРВАТЬ—шартлат-у, юкка чыгар-у ПОДОСИНОВИК—усак гембэсе ПОДПИСЧИК—абунэче, газетага язылучы ПОДПИСЬ—имза ПОДПОЛЬЕ—идэн асты ПОДРАЖАТЬ—охшарга тырыш-у ПОДРОБНЫЙ -тулы, жентекле ПОДРОСТОК—усмер, яшусмер ПОДРУГА/ПОДРУЖКА—иптэш кыз, дус кыз. дус хатын (иптэш-дус) ПОДСНЕЖНИК—умырзая ПОДСОЛНУХ—кенбагыш ПОДУШКА—мендэр ПОДХАЛИМ—ялагай, куштан ПОДЧЕРКНУТЬ—астына сыз-у ПОДЧИНИТЬ (подчинять)—буйсындыр-у ПОДЧИНИТЬСЯ—буйсын-у ПОДЪЕМ—1) ур; 2) кутэрелеш, усу, усеш, алга китеш ПОДЫШАТЬ—бераз сулыш ал-у, йереп кер-у ПОЕСТЬ—ашап ал-у ПОЕХАТЬ—кит-у, китеп бар-у ПОЖАЛУЙ—ахры, мегаен, бугай ПОЖАЛУЙСТА—1) рэхим итегез; берни тугел; 2)зинИар ПОЖАРИТЬ—кыздырып ал-у ПОЖАРНИК—янгын сундеруче ПОЖАР—янгын, ут ПОЖАТЬ—кыс-у ПОЖЕЛАНИЕ—телэк, тэкъдим
ПОЖЕЛТЕТЬ сарга(й)-ю ПОЖЕНИТЬ—ейлэндер-у ПОЖЕНИТЬСЯ -ейлэнеш-у ПОЖЕРТВОВАТЬ—1) корбан ит-у. аяма-у; 2) булак ит-у ПОЖИЛОЙ—елкэн, елкэн яшьтэге ПОЗА—кыяфэт ПОЗАВЧЕРА еченче кен ПОЗАДИ 1) арттан. ааакта, артта, артыннан, артында; 2) артта ПОЗАПРОШЛЫЙ (год)—еченче (ел) ПОЗАРЕЗ—бик, утэ ПОЗВАТЬ—чакыр-у, чакырып ал-у. дэш-у ПОЗВОЛИТЬ (позволять)—ирек (рехсэт, мемкинчелек) бир-у ПОЗВОНОК—умыртка (сеяге) ПОЗДНИЙ—1) соц, соцгы. ахыргы; 2) соцлагав ПОЗДНО—соц, соцга калып ПОЗДОРОВАТЬСЯ—исэнлэш-у, куреш у ПОЗДРАВИТЬ (поздравлять)—котла-у ПОЗДРАВЛЕНИЕ—котлау сузе, котлау кэгазе ПОЗЖЕ—соцрак, кичегебрэк ПОЗНАКОМИТЬ—таныштыр-у ПОЗНАКОМИТЬСЯ—таныш-у ПОЗОР—хурлык, оят ПОИГРАТЬ уйнап ал-у, бераз уйна-у ПОИСКАТЬ—эзлэн-у, эзлэ у, эзлэп кара-у ПОИТЬ—эчер-у ПОЙТИ —кит-у, бар-у; кузгал-у; Йери башла-у; ява башла-у; кер-у ПОКА I—хэзергэ. элегэ, эле
ПОКА II—арада ПОКАЗАТЬ (показывать)—курсэт-у ПОКАЗАТЕЛЬНЫЙ урнэк ПОКАЗАТЬСЯ—курен-у ПОКАЯНИЕ—тэуба, тэуба иту ПОКОЙ—1) тыеычлык; тынгылык; 2) тынлык ПОКОЙНИК—1) мэрхум; 2) мает, улек ПОКОЙНЫЙ—мэрхум ПОКОЛЕНИЕ—буын ПОКОРИТЬ (покорять)—1) яулап ал-у; 2) буй- сындыр-у ПОКОРНЫЙ—карусыз, буйсынучан ПОКРАСНЕТЬ—кызар-у, кызарып кит-у ПОКРЫВАЛО—япма, я^эймэ ПОКРЫТЬ—я(п—>б)-у, капла-у ПОКУПАТЕЛЬ(НИЦА)—сатып алучы ПОКУПАТЬ—сатып ал-у ПОЛ I—я^енес ПОЛ II—идеи ПОЛДЕНЬ—теш вакыты, ейлэ ПОЛЕ—1) кыр. басу; 2) кыр, ялан; 3) майдан ПОЛЕВОД—кырчы ПОЛЕВОЙ—кыр ...-ы ПОЛЕЗНЫЙ—файдалы ПОЛЕНО—утын агачы ПОЛЗАТЬ (ползти)—урмэлэ-у, шуыш-у ПОЛИТИКА—сэясэт ПОЛИТИК—сэясэтче ПОЛИТЬ—си(п—>б)-у, су си(п—>б)-у ПОЛКА—1) шурлек, киштэ; 2) урын ПОЛНО—тулы, туп-тулы
ПОЛНОЧЬ—тен уртасы ПОЛНЫЙ—1) тулы; 2) юан; 3) тулысынча ПОЛОВИК—идэн келэме ПОЛОВИНА—ярты, ярым; як ПОЛОВНИК—аш чумече ПОЛОЖЕНИЕ—1) урын, торыш; 2) хэл; 3) ка- гыйдэлэр ПОЛОЖИТЕЛЬНЫЙ—уцай; яхшы, тепле ПОЛОЖИТЬ—сал-у, ку(й)-ю ПОЛОСАТЫЙ—буйлы ПОЛОСКАТЬ чай ка-у ПОЛОТЕНЦЕ—селге, тастымал ПОЛОТЬ—утау ПОЛТИННИК—илле тиен; илле сум ПОЛТОРА—бер ярым ПОЛУЧИТЬ (получать)—ал-у ПОЛЧАСА—ярты сэгать ПОЛЫНЬ—эрем ПОЛЬЗА—файда ПОЛЯНА—алан ПОМАДА -иннек ПОМЕСТИТЬ (помещать)—урнаштыр-у, ку(й)-ю ПОМЕТА (пометка)—билге ПОМЕЩЕНИЕ—урын; булмэ, бина ПОМИМО—тыш, башка ПОМНИТЬ—истэ (хэтердэ) тот-у, хэтерлэ-у ПОМОЧЬ (помогать)^ ярдэм ит-у ПОМОЩНИК -ярдэмче ПОМОЩЬ—ярдэм. булышлык ПОМЫТЬ ю-у, юындырып ал-у ПОМЫТЬСЯ—юынып ал-у
ПОНЕДЕЛЬНИК—душэмбе ПОНИЗИТЬ (понижать)—тешер-у. кимет-у: тубэнэйт-у ПОНИМАТЬ (понять)—ацла-у» тешен-у ПОНОС—эч киту ПОНРАВИТЬСЯ-оша-у ПОНЯТНО—1) ацлашыла; 2) элбэттэ ПОНЯТНЫЙ—ацлаешлы, ацларлык, ачык ПООЩРИТЬ (поощрять)—хупла-у; кызыксын дыр-у ПОПАСТЬ (попадать)—элэ(к—>г)-у ПОПЕРЕК—аркылы ПОПОЗЖЕ—соцрак ПОПУГАЙ—тутый кош ПОПУЛЯРНЫЙ—танылган, киц таралган ПОПУТЧИК—юл даш ПОРА—вакыт, чак, замен ПОРОГ—бусага ПОРОДА—насел, токым ПОРОЙ—кай вакыт ПОРОСЕНОК—дуцгыз баласы ПОРОЧИТЬ—гаеп ташла-у, яманла-у, хурла-у ПОРТИТЬ—боз-у; ват-у ПОРТНИХА (портной) -тегуче ПОРТРЕТ —сурэт ПОРУЧИТЬ (поручать) -тапшыр-у ПОРЯДОК—тэртип ПОСАДИТЬ—утырт-у, чэч-у ПО-СВОЙСКИ—я к ын (уз) итеп ПОСВЯТИТЬ (посвящать)—багышла-у ПОСЕДЕТЬ—(чэч) агар-у
ПОСЕЛИТЬ — урнаштыр-у ПОСЕРЕДИНЕ —1) уртада. уртадан; 2) урта- сында ПОСЕТИТЬ (посещать)—бул-у ПОСЛЕ I—соц ПОСЛЕ II -соцыпнан, азактан, соцрак ПОСЛЕДНИЙ —1) соцгы, ахыргы; 2) яца, иц яца; 3) иц начар, иц эшэке ПОСЛЕДОВАТЕЛЬНЫЙ—эзлекле ПОСЛЕЗАВТРА берсекенгэ ПОСЛЕЛОГ—бэйлек ПОСЛОВИЦА -макаль ПОСЛУШНЫЙ-тыцлаучан, тыцлаулы ПОСОЛ—илче ПОСОЛИТЬ -тозла-у ПОСПЕТЬ—елгер-у, псшеп жит-у ПОСПЕШНО- ашыгыч теста ПОСРЕДИ—уртада, уртасында ПОСТЕЛЬ -урын-жир, итак, урын ПОСТЕПЕННО—эзлекле ревештэ, экренлэп ПОСТОЯННО—Ьаман, даими ПОСТУПИТЬ (поступать)—!) эшлэ-у; 2) кер-у, урнаш-у ПОСТУПОК—эш; гамэл ПОСУДА—савыт-саба, савыт ПОТЕРЯТЬ—югалт-у ПОТЕРЯТЬСЯ—югал-у, юк бул-у ПОТЕТЬ—тирлэ-у ПОТОЛОК—тушам ПОТОМ—соцыннан, аннан соц, аннары ПОТОМОК—1) насел, токым; 2) яшь буын
ПОТОМУ ЧТО—ченки ПОТ—тир ПОХИТИТЬ (похищать)—урла-у ПОХОЖИЙ—охшаган, охшаш ПОХОРОНИТЬ—кум-у, жирлэ-у ПОХУДЕТЬ—ябы(к—*г)-у ПОЦЕЛОВАТЬ—у(п—>б)-у ПОЧВА—туфрак, жир ПОЧЕМ—ни хак ПОЧЕМУ—ник, нигэ, ни ечен ПОЧЕТ—мактау, ихтирам, хермат ПОЧЕТНЫЙ 1) херматле; 2) почетлы; 3) мак таулы ПОЧКА - беер ПОЧКИ—берелэр ПОЧТАЛЬОН —хат ташучы ПОЧТИ—... диярлек ПОШУТИТЬ—шаярт-у ПОЭТ—шагыйрь ПОЭТЕССА—ша гы йрэ ПОЭТОМУ—шуца кура, шунлыктан ПОЯС—1) билбау, пута; 2) бил; 3) зона ПОЯСНИТЬ (пояснять)—ацлат-у, ацлатыл бир-у ПОЯСНИЦА—бил ПРАВДА—1) дереслек, хакыйкать; 2) дерес, чын, хак; 3) чыннан да, дерестан да ПРАВИЛО— кагый да ПРАВИЛЬНО—дерес ПРАВИЛЬНЫЙ—дерес ПРАВИТЕЛЬСТВО—хекумат ПРАВИТЬ I—хаталар та(п->б)-у (тезат-у)
ПРАВИТЬ П—хакимлек ит-у ПРАВЛЕНИЕ—идарэ ПРАВНУК—оныгыныц улы ПРАВНУЧКА—оныгыныц кызы ПРАВО—хокук, хак ПРАВЫЙ—у ц ПРАЗДНИК—бэйрэм ПРАКТИКА—гамэл, практика ПРЕВРАТИТЬ (превращать)—айлэндер-у ПРЕВРАТИТЬСЯ—эйлэн-у, эверел-у ПРЕВЫСИТЬ (превышать) -арттыр-у, кубэйт-у ПРЕГРАДА—киртэ ПРЕДАНИЕ -риваять. хикэят ПРЕДАННЫЙ -тугрылыклы ПРЕДАТЕЛЬ -сатлык и;ан, хыянатче ПРЕДАТЬ (предавать)—1) хыянэт ит-у; 2) то- тып бир-у ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЙ—алдан (эшлэнгэн) ПРЕДВИДЕТЬ—алдан кур-у ПРЕДЛОЖЕНИЕ—>цемлэ; тэкъдим ПРЕДЛОЖИТЬ (предлагать)—тэкъдим ит-у ПРЕДМЕТ—1) айбер, предмет, кирэк-ярак; 2) тема; 3) фан ПРЕДОТВРАТИТЬ (предотвращать)—(...) бул- дырма-у ПРЕДПОЛОЖИТЬ (предполагать)—чамала-у, уйла-у ПРЕДПРИИМЧИВЫЙ -эшлекле, булдыклы ПРЕДСЕДАТЕЛЬ—ранг ПРЕДСКАЗАТЬ (предсказывать)—алдан эйт-у
ПРЕДСТАВИТЬ (представлять)—такъдим ит- куз алдына китер-у ПРЕДУПРЕДИТЬ (предупреждать)—кнсэт-у, искарт-у ПРЕДЧУВСТВИЕ—алдан сизу, сизену ПРЕЖДЕ—1) элек, элгэре; 2) башта, элек; 3) алда, злек ПРЕЖНИЙ—элек ке; уткан ПРЕЗИРАТЬ—жиранеп (нафрэт белан) кара-у ПРЕИМУЩЕСТВО—естенлек ПРЕКРАСНЫЙ—1) гузал, сылу, бик матур; 2) бик яхшы, бик эйбат, мена дигэн ПРЕКРАТИТЬ—туктат-у ПРЕЛЕСТНЫЙ—матур, сокландыргыч ПРЕНЕБРЕЖИТЕЛЬНЫЙ—естэн карап, ким- сетеп ПРЕОБЛАДАТЬ—естенлек ит-у ПРЕПОДАВАТЕЛЬ—укытучы, металл им ПРЕПОДАВАТЬ—у кыт-у, дэрес бир-у ПРЕПОДНЕСТИ—булак ит-у ПРЕПЯТСТВОВАТЬ—кирта бул-у (яса-у) ПРЕРВАТЬ (прерывать)—туктат-у; ез-у ПРЕСЛЕДОВАТЬ—эзарлекла-у, куып бар-у ПРЕСНЫЙ—тече ПРЕСТУПЛЕНИЕ—жинаять ПРЕСТУПНИК —жинаятьче ПРЕТВОРИТЬ (претворять)—тормышка (гамэлгэ) ашыр-у ПРИБАВИТЬ (прибавлять)—куш-у, еста-у ПРИБЛИЗИТЕЛЬНО—якынча
ПРИБЛИЗИТЬ (приближать)—якын жибэр-у, якына(й)ю ПРИБЫЛЬ— табыш ПРИБЫТЬ -кил-у, килеп теш-у (житарга) ПРИВЕЗТИ- китер-у, алып кил-у ПРИВЕТ—селам ПРИВЕТСТВОВАТЬ—сэламла-у, сэлам бир-у ПРИВИЛЕГИЯ— естенлек ПРИВЛЕКАТЕЛЬНЫЙ -чибэр, сейкемле ПРИВЫЧКА—гадэт ПРИГЛАСИТЬ (приглашать)— чакыр-у, такъдим ит-у ПРИГОТОВИТЬ —хазерла-у, хаэерлап ку(й)-ю ПРИГОТОВИТЬСЯ -хазерлан-у ПРИЕМ—кабул иту ПРИЕМНАЯ—кабул иту булмэсе ПРИЕХАТЬ—(утырып) кил-у, кайт-у ПРИЗНАК—сыйфат, билге ПРИЗНАННЫЙ —танылган ПРИЙТИ—1) кил-у, кайт-у; 2) кил-у, жит-у ПРИКАЗ—боерык, амер, фэрман ПРИКАЗАТЬ (приказывать)—боер-у, амер бир-у ПРИЛАГАТЕЛЬНОЕ—сыйфат ПРИЛЕЖНЫЙ—тырыш ПРИЛИЧИЕ—адап. тэрбия ПРИМЕР—урнак, мисал ПРИМЕРИТЬ (примерять)—улчэп кара-у, киеп кара-у ПРИМЕТА- 1) сынамыш; 2) билге, тамга ПРИМЕЧАНИЕ искарма ПРИНУДИТЬ (принуждать)—мажбур ит-у
ПРИНЯТЬ (принимать)—кабул ит-у ПРИРОДА—табигать ПРИРОДНЫЙ—табигый; табигать ...-ы ПРИСВОИТЬ—узлэштер-у, хуж,а бул-у ПРИСЛАТЬ—жибэр-у; сал-у ПРИСЛОНИТЬ (прислонять)—сеяп ку(й)-ю ПРИСТАТЬ (приставать)—ябыш-у; бэйлэн-у ПРИСТУП—еянэк; бик каты (авырту) ПРИСУТСТВОВАТЬ—бул-у ПРИСЯГА—ант ПРИСЯГНУТЬ (присягать)—ант бир-у ПРИТВОРИТЬСЯ—(курмэмешкэ, йоклаганга) салыш-у (салын-у) ПРИ—янында, тирэсендэ ПРИЯТНЫЙ—куцелгэ хуш килерлек, яхшы ПРО—хакында, турында ПРОБЕЖАТЬ—йегереп ут-у ПРОБЛЕМА—масьэлэ, проблема ПРОБОВАТЬ—1) карап кара-у; 2) ашап кара-у ПРОВЕРИТЬ (проверять)—тикшереп кара-у ПРОВЕРКА—тикшеру ПРОВОД—тимерчыбык ПРОВОДИТЬ (провожать)—озат-у, озатып ку(й)-ю ПРОВОДЫ—озату ПРОГНОЗ—алдан эйту ПРОГРЕСС—алгарыш, тэрэккыять ПРОДАВЕЦ (продавщица)—сатучы ПРОДАЖА—сату ПРОДАТЬ (продавать)—1) сат-у, сатып жибэр-» 2) хыянэт ит-у
ПРОДОВОЛЬСТВЕННЫЙ (магазин)—азык- гелек (кибете) ПРОДОЛЖАТЬСЯ—дэвам ит-у ПРОДОЛЖЕНИЕ—дэвам ПРОДОЛЖИТЬ (продолжать)—дэвам иттер-у ПРОЕЗДОМ—узышлый, барышлый. утешли ПРОЗВИЩЕ—кушамат ПРОЗРАЧНЫЙ -утэ куренмале ПРОИГРАТЬ (проигрывать)—оттыр-у, отыл-у ПРОИЗВЕДЕНИЕ—эсэр ПРОИЗВЕСТИ (производить)—житештереп чы- гар-у ПРОИЗВОДСТВО-житештеру ПРОМОКНУТЬ—чылан-у, юешлэн-у ПРОМЫШЛЕННОСТЬ—сэнэга, промышлен- ность ПРОНИКНУТЬ (проникать)—утеп кер-у ПРОПАСТЬ I (пропадать)—юкка чы(к->г)-у ПРОПАСТЬ II—упкын ПРОРОК—пэйгамбэр П РОСВЕТИТЕ ЛЬ—мэгърифэтче ПРОСВЕТИТЬ (просвещать)—агарт-у ПРОСВЕЩЕНИЕ—мэгариф ПРОСИТЬ—1) утен-у, сора-у, утенеп сора-у; 2) чакыр-у; 3) телэн-у ПРОСНУТЬСЯ—уян-у ПРОСПАТЬ—йоклап кал-у ПРОСТИТЬ (прощать)—гафу ит-у ПРОСТОЙ—гади; эчкерсез ПРОСТОРЕЧИЕ—гади сейлэм ПРОСТРАНСТВО—кицлек; бушлык, майдан
ПРОСТУДИТЬСЯ—салкын ти-ю ПРОСТЫНЯ—ж,айма ПРОСЬБА—утенеч ПРОТИВ—1) каршы; каршысында; 2) турысы- на; 3) Караганда ПРОТИВНИК—дошман ПРОТИВОРЕЧИЕ —каршылык ПРОФЕССИЯ—Кенар; касеп, профессия ПРОХЛАДНО -салкынча ПРОХОД—юл. утеп йеру юлы ПРОЧЬ—1) читка; 2) куземнан югал, юк бул ПРОШЛЫЙ—уткан, узган ПРОЩАТЬСЯ—саубуллаш-у, хушлаш-у ПРОЯВИТЬ (проявлять)—курсат-у ПРУД—буа ПРЫГНУТЬ (прыгать)—сикер-у ПРЯЖА—зрлангэн э^еп ПРЯМО—турыга; туры ПРЯМОЙ —туры ПРЯНИК—праинек ПРЯСТЬ—эрла-у, и^ерла-у ПРЯТАТЬСЯ яшерен-у, кач-у ПРЯТАТЬ—яшер-у, качыр-у ПТЕНЕЦ—кош бал асы ПТИЦА—кош ПТИЦЕВОД—кош чы ПТИЦЕФЕРМА—кошчылык фермасы ПУТАЛО—карачкы ПУГАТЬ—куркыт-у ПУГАТЬСЯ—кур(ы)к-у ПУГОВИЦА—тейма, садаф
ПУД—п°т ПУНЦОВЫЙ -жете кызыл ПУПОВИНА кендек ПУРПУРНЫЙ—куе кызыл ПУСТИТЬ (пускать)—1) экибар-у; 2) керт-у ПУСТОЙ—1) буш; 2) магьнасез; 3) куыш; 4) аЬэмиятсез ПУСТЫНЯ—чул, сахра ПУСТЯК—юк-бар нарса, вак нарса, чуп-чар, вак-тояк ПУТАТЬ—1) бута-у; 2) чуалт-у; 3) ялгыштыр-у ПУТЕШЕСТВИЕ—саяхат ПУТЕШЕСТВОВАТЬ -саяхат ит-у ПУТЬ—юл ПУХ— мамы к ПУЧОК—байлам ПУШИСТЫЙ—йомшак йонлы; мамыктай йомшак ПЧЕЛА—умарта (бал) корты ПЧЕЛОВОД—умартачы ПШЕНИЦА—бодай ПШЕНО—тары ПЫЛАТЬ -дерлап ян-у ПЫЛЬ—тузан ПЫТАТЬ—жэзала-у ПЫТАТЬСЯ—тырыш-у ПЫТКА—л^аза; газап ПЬЮЩИЙ—эча торгам ПЬЯ НЫЙ—исерек ПЯТЕРКА—бншле
ПЯТИКЛАССНИК (пятиклассница)—бишенче класста укучы ПЯТКА—укча ПЯТНИЦА — ж о м га ПЯТНО—тал ПЯТЫЙ—бишенче ПЯТЬ—биш ПЯТЬДЕСЯТ—нлле ПЯТЬСОТ—биш йез р РАБ—кол РАБОТАТЬ—эшла-у, эшлап йер-у РАБОТА—эш РАБОТНИК—эшче, хеэматкар РАБОЧИЙ—эшче РАВЕНСТВО—1) тигезлек: 2) тигеэ хокуклык РАВНИНА—тигезлек РАВНОДУШНЫЙ—ваемсыз РАВНЫЙ —тигез РАД—шат РАДИ—1) хакыиа; 2) ечен РАДОВАТЬ—шатландыр-у РАДОВАТЬСЯ—шатл ан-у, сееи-у РАДОСТЬ—шатлык, куаныч, сеенеч РАДУГА—салават купере РАЗ—(бер) тапкыр, кабат, кат, мартэба РАЗБИТЫЙ—ватык, жимерек РАЗБИТЬ—ват-у; яр-у; ж и мер-у РАЗБОГАТЕТЬ—ба(е)-ю, баеп кит-у РАЗВАЛИНА—ж^<мерек( л ар)
РАЗВЕВАТЬСЯ—ЖИ лферда- Y РАЗВЕДКА -эзлэу, разведка РАЗВЕ—алла, ...мени РАЗВЕСТИ (разводить)—1) тарат-у, илтеп ку(й>ю; 2) аер-у; 3) прет-у; 4) урчет-у; 5) яи- ДЫр-У РАЗВЕШАТЬ—элеп ку(и)-ю РАЗВИТИЕ—1) усеш; 2) устеру РАЗВИТОЙ—усеш алган, нык ускан РАЗВИТЬ (развивать)—кечайт-у, устер-у РАЗВОД—аерылу, аерылышу РАЗВОДИТЬСЯ—аерылыш-у РАЗВЯЗАТЬ—1) чиш-у, сут-у; 2) ирек бир-у, мемкинлек бир-у РАЗГАДАТЬ 1) чиш-у; экавап та(п-»б>у; 2) вцла-у, сизеп ал-у РАЗГОВАРИВАТЬ—сей л аш-у РАЗГОВОР—сейлашу, ангама РАЗГОВОРНИК—сейлауле к РАЗГРОМИТЬ 1) тар-мар (юк) ит-у; 2) номер у, юкка чыгар-у РАЗДАВАТЬ (раздать) тарат-у, булеп бир-у, елэш-у РАЗДАТЬСЯ—яцгыра-у, ишетел-у РАЗДЕВАЛКА -чишену булмэсе РАЗДЕВАТЬСЯ (раздеться)—чишен-у, естен сал-у, киемен сал-у РАЗДЕЛ—1) булу; 2) булек, елеш; 3) чик РАЗДЕЛЕНИЕ—булену; буленеш; аерылу РАЗДЕЛИТЬ—1) булеп ку(й)-ю, бул-у; 2) аер-у; 3) уртаклаш-у
РАЗДЕТЬ- чишендер-у РАЗДРАЖАТЬСЯ—ачуы кил-у РАЗИНЯ—ачык авыз. жебегэн РАЗЛИЧИЕ— аерма РАЗЛИЧИТЬ (различать)—аер-у, аерып ал-у; тан(ы)-у РАЗЛИЧНЫЙ—терле, терле-терле РАЗЛОЖИТЬ (раскладывать)—таратып ку(й)-ю (сал-у) РАЗЛУКА—аерым яшау; аерыл-у РАЗЛУЧИТЬ (разлучать)—аер-у, читлаштер-у РАЗЛЮБИТЬ—яратмый (сейми) башла-у РАЗМЕНЯТЬ (разменивать)—вакла-у, ват-у РАЗМЕР—1) зурлык; 2) кулэм; 3) улчэм РАЗМЕСТИТЬ (размещать)—урнаштыр-у РАЗМНОЖАТЬСЯ—урч(е)-у, арт-у РАЗМЫШЛЯТЬ—уйлан-у, фикер йерт-у РАЗНИЦА—аерма РАЗНЫЙ—терле. башка терле, терле-терле РАЗОБЛАЧИТЬ (разоблачать)—фаш ит-у, ачып сал-у РАЗОБРАТЬ (разбирать)—1)жимер-у, сут-у; 2) тан-у РАЗОВЫЙ—бер тапкырлык, бер керерлек, бер юллык РАЗОГРЕТЬ -1) жылыт-у; 2) кыздыр-у РАЗОЗЛИТЬСЯ—бик каты ачулан-у РАЗОЙТИСЬ—тарал-у РАЗОМ—берьюлы РАЗОРВАТЬ (разрывать)—1) ерт-у, ез-у; 2) шартла-у; 3) туктат-у
РАЗОРИТЬ (разорять)—белдер-у, >кимер-у РАЗОРУЖАТЬ (разоружить)—коралсызландыр-у РАЗОЧАРОВАНИЕ -1) ышаныч бету, куцел кайту; 2) емет езелу РАЗРАБОТАТЬ—1) эшкарт-у; 2) тикшер-у; 3) устер-у РАЗРЕДИТЬ—сирэкла-у, сираклэт-у РАЗРЕЗАТЬ—кис-у, кисэк ларга кис-у РАЗРЕШЕНИЕ рехсат РАЗРЕШИТЬ (разрешать)—рехсат ит-у РАЗРУШИТЬ (разрушать)—жимер-у, жимереп ташла-у; ват-у, ватып ташла-у; 2) юкка чыгар-у РАЗРЫВ—езу, ©зелу, аерылу РАЗУМ—акыл, ац, зиЬен, гакыл РАЗУМНЫЙ -1) акыллы, 2) нигезле; 3) тепле РАЗУТЬ—аягын салдыр-у РАЗУЧИТЬ—ятла-у, ейран-у РАЗЪЯСНИТЬ (разъяснять)—ацлат-у, тешендер-у РАЗЫСКИВАТЬ -эзлэ-у РАЙ -ожмах РАК I —кысла РАК II - ям ан шеш РАНА—яра. жэрахат РАНЕЕ — элеграк РАНЕНЫЙ -яралы, яраланган РАНЕЦ—букча РАНИТЬ ярала-у, жарахэтлэ-у РАННИЙ— 1) иртанге; ирта килган; 2) баш- лангыч; баштагы РАНО ирта
РАНЬШЕ—1) элеграк, ал да; 2) алда РАСКАИВАТЬСЯ—укен-у, тауба ит-у РАСКАТАТЬ—ж.а(й)-ю; тарат-у; тагарат-у РАСКОЛОТЬ—1) яр-у; вакла-у; ват-у; 2) аер-у. бул-у РАСКОСЫЙ—кылый кузле РАСКРОИТЬ—кис-у РАСКРЫТЬ—1) ач-у, ачып ку(й)-ю; 2) жэ(й)-ю; 3) ачып сал-у, фаш ит-у РАСПАШОНКА—бэби (бала) кулмаге РАСПИСАНИЕ—жадвэл, расписание РАСПЛАТИТЬСЯ (расплачиваться)—1) тула-у, тулап бетер-у; 2) уч ал-у РАСПЛЕСТИСЬ—сутел-у, сутелеп кит-у РАСПЛЕТАТЬ (расплести)—сутеп ташла-у, сут-у РАСПЛОДИТЬСЯ -урч(е)-у, иша(й)-ю РАСПОЛНЕТЬ—тазарып (юанаеп, тулыланып) кит-у РАСПОЛОЖЕНИЕ—1) урнашу; 2) урнаштыры- лу; 3) куцелга ошау РАСПОЛОЖИТЬ (располагать)—1) урнаштыр-у; 2) жэлеп ит-у, узена карат-у РАСПОЛОЖИТЬСЯ —урнаш-у РАСПОРЯДИТЬСЯ—1) куш-у, боер-у, боерык бир-у; 2) оештыр-у, шегыльлан-у, идара ит-у; 3) файдалан-у, эш ит-у РАСПОРЯДОК—тартип РАСПРАВА—уч ал у, жэзалау РАСПРЕДЕЛЯТЬ—бул-у, булеп бир-у РАСПРОДАТЬ—сатып бетер-у РАСПРОСТРАНИТЬ (распространять)—тарат-у: жэелдер-у
РАСПУСТИТЬ (распускать)—1) тарат-у, жибэр-у; 2) ач-у, жа(й)-ю; 3) сут-у; 4) узындыр-у РАСПУСТИТЬСЯ—1) ачыл-у. чэчэк ат-у, яфрак яр-у; 2) сутел-у; 3) тэртипсезлэн-у РАСПУТИЦА—юл езеклеге РАССАДА—уренте, рассада РАССЕЯННЫЙ—1) сибелгэн; 2) чачелгэн; 3)таркау РАССКАЗ -1) хикэя; 2) сейлэу РАССКАЗАТЬ -сойлэ-у, сейлап бир-у РАССТАВИТЬ (расставлять)—ку(й)-ю, куеп чы(к->г)-у; урнаштыр-у РАССУЖДАТЬ -1) уйла-у, фикер йерт-у; 2) сейла-у, сейлан-у РАССЧИТАТЬ (рассчитывать)—исэп тот-у, исаплэ-у РАСТАЯТЬ—1) эр(е)-у; 2) югал-у; 3) тарал-у РАСТВОР эремэ РАСТВОРИТЬ I (растворять)—эрет-у РАСТВОРИТЬ II (растворять)—ачып ку(й)-ю, ач-у РАСТЕНИЕ усемлек РАСТЕРЕТЬ —1) у-у; 2) сыла-у; 3) ышк(ы)-у; массаж яса-у РАСТЕРЯННЫЙ—аптыраган, каушаган РАСТИ —ус-у; 2) арт-у, зура(й)-ю РАСТИТЬ -устер-у; тэрбиялэ-у, тарбиялэп устер-у РАСТЯНУТЬ -1) тарттыр-у, суз-у; киер-у; 2) жэеп сал-у; 4) суз-у
РАСХОД—1) чыгым, расход; 2) тотылу, файда- лану РАСЦВЕСТИ—1) чачак ат-у; 2) матурлан-у РАСЧЕСКА—тарак РАСЧЕТ—1) исап-хисап; 2) исап, ният РВАТЬ—1) ез-у, езеп ал-у; 2) суыр-у; 3) ерт-у; 4) шартлат-у РВОТА—косу, косык РЕАЛИЗОВАТЬ—1) тормышка (эшка, гамалга) ашыр-у; 2) сат-у, сатып бетер-у РЕБЕНОК—бала, сабый, бэби РЕБРО—кабырга РЕБЯТА—1) бал ал ар; 2) егетлар РЕВЕТЬ—укер-у, акыр-у, бакыр-у; укереп (акырып) ела-у РЕВНИВЫЙ—конче РЕВНОВАТЬ—кенла-у, кенлаш-у РЕВОЛЮЦИЯ—иикыйл аб РЕГИСТРИРОВАТЬ—терка-у РЕДАКТОР—мохаррир РЕДЕТЬ—сирэгэ(й)-ю, сираклан-у РЕДИС—тече торма, редиска РЕДКИЙ—сирак РЕДЬКА—ачы торма РЕЖИМ—тартип РЕЗАТЬ—1) кис-у; ча(п—»б)-у; тура-у; 2) яр-у; 3) ут-у, кис-у; 4) су(й)-ю РЕЗКИЙ—1) кискен, зэйар; 2) кинет; 3) ачы РЕКА—елга, дарья РЕКОМЕНДОВАТЬ—такъдим ит-у; кицэш бнр-у РЕЛИГИЯ—дин
РЕМЕНЬ—каеш РЕМЕСЛЕННИК—Нонарче РЕМЕСЛО—Иеиар РЕПА—ш алкан РЕПЕТИРОВАТЬ—репетиция яса-у; ейран-у РЕПЧАТЫЙ—башлы (суган) РЕСНИЦА -керфек РЕСПУБЛИКА—э^емИурият. республика РЕЧЬ—1) сейлау, сейлам; 2) тел; 3) сейлашу РЕШЕТО—илэк РЕШИТЕЛЬНЫЙ—1) тэваккал, кыю; 2) кат- гый, кискен; 3) халиткеч РЕШИТЬ (решать)—1) карар ит-у, карар чыгар-у; 2) хэл ит-у; 3) чиш-у РЖАВЕТЬ—кугар-у РЖАВЧИНА тутык РЖАНОЙ—арыш ...-ы, -е РИНУТЬСЯ—ташлан-у РИС—деге РИСК—куркыныч, хавеф-хатар РИСКНУТЬ (рисковать)—таваккэлла-у РИСОВАТЬ—рэсем (сурат) яса-у РИСУНОК—рэсем, сурат РОБЕТЬ—оял-у; читенсен-у; кыйма-у; шурла-у РОБКИЙ—юаш, кыюсыз, куркак РОВЕСНИК—яшьташ, кордаш РОВНО—1) тигез; 2) тегэл РОВНЫЙ—1) тигез, тип-тигез; 2) тез, туры; 3) салмак; 4) сабыр РОВНЯ—тиц, иш РОВНЯТЬ—тигезла-у
РОГ—мегез РОГАТЫЙ - мегезле РОД—1) ыруг, кавем; 2) насел, токым; 3) теркем, ыру РОДИНА—туган ил, ватан РОДИНКА—миц РОДИТЬ—та(п-»б)-у; тудыр-у РОДИТЬСЯ—1) ту-у; 2) барлыкка кил-у; 3) ус-у РОДНИК—чишма, кизлау РОДНОЙ—1) бертуган; 2) туган; 3) кардаш РОДОСЛОВНАЯ -шаэцара РОДСТВЕННИК—кардаш, туган РОДЫ—бала табу (тудыру) РОЖДЕСТВО—раштуа РОЖЬ арыш РОЗОВЫЙ—1) роза., -ы; 2) ал, алсу РОЙ—куч, ил РОМАШКА—ак чачак, акбаш РОСА—чык РОСКОШНЫЙ—1) зиннатле, бан, затлы, шап; 2) иазакатле РОСЛЫЙ—озын буйлы РОСТ—1) усу; 2) буй РОТ—1) авыз; 2) тамак; 3) томшык РОЩА—агачлык РТУТЬ—терекемеш РУБАШКА—кулмак РУБЕЖ—чик РУБЕЦ—зцей, эз РУБИН—якут, кызыл якут
РУБИТЬ 1) кис у» ча(п—»б)-у; 2) тура-у; 3) ват-у, яр У РУБЛЬ—тацка, сум РУГАТЬСЯ -тиргаш-у, арлаш-у РУГАТЬ—тирга-у, су{к->г)-у, арла-у РУЖЬЕ—мылтык РУКА 1) кул; 2) эшче; 3) почерк РУКАВИЦЫ -биялай РУКАВ—ясиц РУКОВОДИТЕЛЬ—я^итакче РУКОВОДИТЬ—>китаклэ-у, ж^тэкчелек ит-у РУКОДЕЛИЕ—кул эше РУ КОПИСЬ—кулъяз ма РУМЯНА иниек РУМЯНЫЙ—1) алсу; 2) кызарган РУСАЛКА—су анасы РУССКИЙ—рус ...-ы РУСЫЙ—коцгырт РУЧКА—1) тотка, сап; 2) ручка, калам РУЧНОЙ—кул . ,-ы РЫБА—балык РЫБАК—балыкчы РЫЖИЙ wjipaH РЫЖИК—нарат гембасе РЫНОК—базар РЫСЬ—селаусен РЫТЬ—каз(ы)-у РЯБИНА—милаш РЯБОЙ -шадрн РЯД—рат, саф
РЯДОМ—1) янэшэ, 2) янында, тирэсенда; 3) берга С С—послелог белан САБАНТУЙ—сабантуй САД—бакча САДИТЬСЯ—утыр-у САДОВНИК—бакчачы САДОВОД—бакчачы САЖА—корым САЖАТЬ—1) утырт-у; 2) я(п->б)-у САЗАН—сазан САЛО—туцмай (терлек мае) САМ (сама)—узем, узец, узе САМОБЫТНЫЙ -узенчэлекле, местэкыйль САМОВАР—самавыр САМОДЕЯТЕЛЬНОСТЬ—узеш чан сан гать САМОЛЕТ—очкыч, самолет САМОЛЮБИЕ—такэбберлек, узен гена ярату САМОСТОЯТЕЛЬНЫЙ—местэкыйль, байсез, ирекле САМОУЧИТЕЛЬ—узейрэткеч САМОЦВЕТ—асылташ САМОЧУВСТВИЕ—хал-ахвэл, кэеф САМЫЙ—1) иц; 2) нэкъ мена, нэкъ узе САНИ—чана САПОГ—итек, кун итек САПОЖНИК—итекче САРАЙ—сарай САХАРНИЦА—шикар савыты
САХАР—ши кар СБЕРЕГАТЕЛЬНЫЙ—сак лык ,..-ы СБОКУ—яннаи, кырыйдан, читтои СБОР -1) жыю; 2) жыелган акча; 3) жыелыш СБОРНИК— Ж,Ь1СНТЫК СВАДЬБА —туй СВАЛИТЬСЯ—егылып теш-у СВАЛКА чуплек СВАРИТЬ—пешер-у СВАРИТЬСЯ пеш-у, пешеп жит-у СВАТ—1) яучы; 2) кода СВАХА—код агый СВЕДЕНИЕ—1) магълумат, хабар; 2) белем СВЕЖИЙ—яца пешкан (ипи); яца саугаи (сет); яца гына езгэн (чачэк) СВЕКЛА—чегендер СВЕКОР—каената, биата СВЕКРОВЬ—каенана, биана СВЕРКНУТЬ (сверкать) ялтыра-у, жемелда-у СВЕРЛИТЬ—бораула-у, бораулап тиш-у СВЕРЛО—борау СВЕРНУТЬ—1) тер-у; 3) борылып кит-у СВЕРСТНИК—кордаш, яшьтэш СВЕРТОК—тееичек СВЕРХ—естеннан, ©стена; артык СВЕРХУ—естан, естеннан, югарыдан СВЕРЧОК—ей чикерткасе СВЕТ I денья; жир йезе, жиЬан СВЕТ II—яктылык, якты СВЕТАТЬ—тан ат-у, яктыра башла-у СВЕТИТЬ—яктырт-у
СВЕТЛО—якты СВЕТЛЫЙ—якты; ачык СВЕЧА—шам СВИДЕТЕЛЬСТВО—1) курсату; 2) далил; 3) та- ныклык СВИДЕТЕЛЬ—танык, шаЪит СВИНАРКА—дуцгыз караучы СВИНАРНИК -дуцгыз абзары СВИНИНА—дуцгыз ите СВИНЬЯ—дуцгыз, чучка СВИРЕПЫЙ—рахимсеэ, кансыз, мархаматсез СВИСТЕТЬ—сызгыр-у СВИСТОК—сыбызгы СВИТЬ—1) (оя) яса-у, кор-у; 2) иш-у СВОБОДА—аэатлык, ирек, херлек, херрият СВОБОДНЫЙ I) азат, хер, ирекле; 2) буш, тулаусеэ; 3) иркен СВОЕОБРАЗНЫЙ—узенчалекле СВОЙ—уз СВОЙСТВЕННЫЙ—хас СВОЙСТВО—узлек СВОЯК—баэцай СВЫСОКА—естан, эреланеп, масаеп СВЯЗАТЬ—ялга-у, бэйла-у; байланешка керт-у СВЯЗАТЬСЯ—байланешка кер-у СВЯЗЬ—байланеш; элемта СВЯТОЙ—иэге СВЯЩЕННЫЙ—1) изге. мекатдас; 2) иц кадер- ле СГОРЕТЬ—1) янып бет-у, ян-у; 2) ке(й)-ю СГОРЯЧА—кызулык белэн, кызып китеп
СДАТЬ—тапшыр-у, бир-у, кайтар-у СДАТЬСЯ—бирел-у; 2) кун-у СДАЧА—1) тапшыру; 2) кайтарып бирелгэн акча СДЕЛАТЬ—эшла-у, яса-у СДЕРЖАННЫЙ—тыенкы, тотанаклы, сабыр СЕБЕ—узеиа, узема СЕБЯ—уземне, узецне, узен СЕВ—чачу СЕВЕР—теиьяк СЕГОДНЯ—буген СЕДЕТЬ—чач агар-у СЕДИНА—чал чэч (сакал) СЕДОЙ—чал, чал чачле СЕДЬМОЙ—жи денче СЕЙЧАС—1) хазер, хазерга; 2) хазер ук; 3) яца гына, хазер гена СЕКРЕТ -сер С ЕКРЕТ А РЬ—саркатиб СЕКУНДА—секунд СЕЛО -авыл СЕЛЬСКИЙ—авыл ... ы СЕЛЬСКОЕ ХОЗЯЙСТВО -авыл хущалыгы СЕМЕРО—ж,идау СЕМЕЧКО—теш СЕМИКЛАССНИК—>киденче класс укучысы СЕМИКЛАССНИЦА—>киденче класста укучы кыз СЕМЬЯ—гаила СЕМЯ -1) орлык; 2) теш СЕНИ—ейалды
СЕНО—печан СЕРДИТЫЙ—ачулы, усал СЕРДИТЬСЯ—ачулан-у СЕРДЦЕ—йерэк СЕРЕБРО—кемеш СЕРЕБРЯНЫЙ кемеш, кемештан ясалгаи СЕРЕДИНА—урта СЕРЕЖКА (серьга)—алка СЕРП—урак СЕРЫЙ—серы; уртакул СЕРЬЕЗНО—>цитди равештэ СЕРЬЕЗНЫЙ—1) >цитди; тепле; 2) меЬим, 5ЦИТДИ СЕСТРА—апа; сецел СЕСТЬ I—утыр-у СЕСТЬ II—утыр-у (кулмак); кереш-у СЕТКА—челтар СЕТЬ—я тьма СЕЯЛКА—чачкеч СЕЯТЬ—чачу СЖАТЬ -урып ал-у, ур-у СЖЕЧЬ—1) яндыр-у, яндырып бетер-у: 2) кейдер-у, кейдереп бетер-у СЗАДИ—арттан; артта СИБИРСКИЙ—Себер ...-ы СИДЕТЬ—утыр-у, утырып тор-у СИЛА—кеч, куэт, дарман СИЛЬНЫЙ—кеч ле. куатле, гайрэтле СИМПАТИЧНЫЙ—ягымлы, мелаем, сейкемле СИНЕТЬ—зацгэрлаи-у, кугар-у СИНИЙ—кук, зэцгэр, кугарган
СИНИЦА—песнак СИНОНИМ -магьнадаш суз СИРЕНЬ—канэфер, сирень СИРОТА—ятим, уксез СИСТЕМАТИЗИРОВАТЬ—системалаштыр-у СИТЕЦ—ситсы СИЯТЬ—балк(ы)-у, >кемелда-у СКАЗАТЬ -айт-у, дип айт-у СКАЗКА—акият СКАЗУЕМОЕ—хабар СКАКНУТЬ (скакать)—ча(п->б)-у СКАКУН—чабыш аты, чабышкы СКАЛА—кыя СКАЛКА—уклау СКАТЕРТЬ—ашъяулык, эскатер СКАЧКИ -ат чабышы СКВОЗЬ—аша; аркылы СКВОРЕЦ—сыерчык СКИРДА—эскерт СКИСАТЬ (скиснуть)—ач(е)-у, о(е)-ю СКЛЕИТЬ—ябыштыр-у СКОВОРОДА таба СКОЛЬЗИТЬ—та(й)-ю, шу-у СКОЛЬЗКО—тайгак, шома СКОЛЬКО—нича, купме СКОЛЬКО-ТО—беркадэр, бераз, купмедер СКОНЧАТЬСЯ—ул-у, вафат бул-у СКОРБЬ—авыр (тиран) кайгы СКОРЕЕ—тизрак СКОРЛУПА—кабык
СКОРО—1) тиздаи, бераздан, озакламый; 2) тиз, кызу; 3) тиз арада СКОРОСТЬ -тизлек СКОРЫЙ—тиз, кызу; тизйерешле СКОТ—мал-туар, терлек, мал СКОТИНА—терлек, мал-туар, мал СКРИПНУТЬ (скрипеть)—шыгырда-у. шыгыр- дат-у СКРОИТЬ—кис-у (пальто) СКРОМНЫЙ—1) тыйнак; 2) гади, уртача; 3) кечкена гена СКРЫТНЫЙ астыртын, мыштым СКРЫТЫЙ яшереи СКРЫТЬ (скрывать)—яшер-у, качыр-у СКРЫТЬСЯ—качу, я шерен-у СКРЯГА—карун, бик саран СКУКА—куцелсезлек, эч пош-у СКУЛЬПТОР—оста, скульптор СКУПОЙ—саран, карун СКУЧАТЬ—1) эч пош-у; 2) сагыи-у, юксын-у; 3) куцелсеэ бул-у СКУЧНО—1) куцелсез, кызыксыз; 2) ямансу СЛАБЕТЬ кечсезлан-у, хэлсезлан-у, начарлан-у, загыйфьлан-у СЛАБЫЙ -1) кечсез, загыйфь; 2) йомшак; 3) сыек; 4) салмак СЛАВА—дан, шоНрзт СЛАДКИЙ—1) баллы, татлы; 2) рахат, куцелле СЛЕВА—сулдан СЛЕГКА—экицелча, аз гына, бераз СЛЕД—1) аз; 2) билге
СЛЕДИТЬ I -кузат-у СЛЕДИТЬ П—пычрат-у, ээ калдыр-у СЛЕДОВАТЕЛЬ -тикшеруче СЛЕДОМ артыинан ук СЛЕДСТВИЕ I—тикшеру СЛЕДСТВИЕ II—нэтиэка, йомгак СЛЕДУЮЩИЙ—алдагы, килэсе, чираттагы СЛЕЗА—куз яше, яшь СЛЕЗАТЬ—теш-у, тешеп кал-у СЛЕПОЙ—сукыр, куэсез СЛИВА—кара жимеш, слива СЛИВКИ—сет есте, каймак СЛИВОЧНОЕ МАСЛО—ак май СЛИШКОМ—чамасыэ, чиктэн тыш; биграк СЛОБОДА—биста СЛОВАРЬ—сузлек СЛОВНО—айтерсец, диярсе ц; кебек, шикелле СЛОВО—суэ; сейлау; вагъда СЛОГ—ижек СЛОЖИТЬ (складывать, слагать)—1) ееп ку(й)-ю; 2) куш-у; 3) яэ-у СЛОЖНЫЙ—катлаулы СЛОЙ—катлам, кат СЛОМАТЬ—1) ват-у, сындыр-у; 2) жиц-у СЛОН—фил СЛУГА—хезматче СЛУЖАНКА—асрау (хатын) СЛУЖАЩИЙ—хе эматкар СЛУЖБА—хезмат, эш СЛУЖИТЬ—хезмат ит-у, эшла-у СЛУХ—1) ишету салате; 2) хабар, гайбат
СЛУЧАЙ—вакыйга, очрак, хэл СЛУЧАЙНО—очраклы рэвештэ СЛУЧИТЬСЯ—бул-у, килеп чы(к->г)-у СЛУШАТЬ—тыцла-у СЛЫШАТЬ—ишет-у СЛЫШНО—ишетелэ СЛЮНА—селэгэй СМЕЛЫЙ—кыю. батыр, тэвэккэл СМЕРКНУТЬСЯ (смеркаться)—карацгы теш-у СМЕРТЬ—улем, эж.ал СМЕРЧ—еерма СМЕТАНА—каймак СМЕХ—келу, келу тавышы СМЕШАТЬ—катыштыр-у, катнаштыр-у, бергэ куш-у; буташтыр-у СМЕШНО—кызык; келке СМЕЯТЬСЯ—кел-у СМОЛОДУ—яшьтэн. яшьлн СМОЛОТИТЬ—су(к->г)-у (ашлыкны) СМОРОДИНА—карлыган СМОТРЕТЬ—кара-у СМОЧИТЬ—юешла-у, чылат-у СМУТНО—тонык, томанлы СМЫСЛ—мэгънэ СМЫТЬ—юып тешер-у, юып бетер-у СНАБЖЕНИЕ—тээмин иту СНАРУЖИ—тыштан, тышкы яктан СНАЧАЛА—башта(н), иц, элек (аувэл) СНЕГИРЬ—карабурек, кызылтуш СНЕГ—кар СНЕГОПАД—кар яву
СНЕГУРОЧКА—кар кызы СНЕЖИНКА—кар бертеге СНИЖАТЬ—тешер-у СНИЗУ—аста(н) СНИМОК—рэсем, сурэт СНИТЬСЯ -тешка кер-у СНОВА—яцадан, кабаттан СНОВИДЕНИЕ—теш куру СНОХА—килен СНЯТЬ—ал-у, алып ку(й)-ю, тешер-у СОБАКА—эт СОБИРАТЬ (собрать)—>кы(й)-ю СОБОЛЕЗНОВАНИЕ—кайгысын уртаклашу СОБРАНИЕ—жыелыш СОБРАТЬ—жы(й)-ю, тупла-у СОБРАТЬСЯ—1) я^ыел-у, туплан-у; 2) ядаен-у СОБСТВЕННИК—хосусый милек иясе СОБСТВЕННОСТЬ—милек СОБЫТИЕ—вакыйга СОВА—ябалак СОВАТЬ—ты(к—>г)-у; терт-у СОВЕРШЕННО—бетенлай, темам СОВЕРШЕННОЛЕТНИЙ—балигъ булган, яше я^иткэн СОВЕРШИТЬ—1) кыл-у, яса-у, эшла-у; 2) баш- кар-у СОВЕСТЬ—вождан, намус СОВЕТ—1) кичаш; 2) шура, совет СОВЕТОВАТЬ—кицаш ит-у (бир-у) СОВЕЩАНИЕ—кицэшма СОВМЕСТНО—берга. уртак
СОВПАСТЬ—тэцгэл кил-у СОВРЕМЕННИК—замандаш, чордаш СОВРЕМЕННОСТЬ—хэзерге заман СОВСЕМ—бетен лай, бетенлэйгэ СОГЛАСИЕ—килешу, ризалык, куну СОГЛАСИТЬСЯ—килеш-у, риза бул-у СОГЛАСНЫЙ I—тартык СОГЛАСНЫЙ II—риза, разый СОГРЕТЬ—жылыт-у СОГРЕТЬСЯ—ждилын-у СОДЕЙСТВОВАТЬ—ярдам ит-у, булыш-у СОЕДИНИТЬ (соединять)—!) куш-у; 2) тоташ- тыр-у, ялга-у; 3) берлэштер-у СОЖАЛЕТЬ—!) укен-у; 2) кызган-у СОЗВУЧНЫЙ— аваздаш СОЗДАТЬ (создавать)—!) булдыр-у, барлыкка китер-у, иждт ит-у; 2) тез(е)-у; оештыр-у СОЗНАВАТЬ—ацла-у, тан(ы)-у СОЗНАНИЕ—ац, зиЬен СОЗНАТЕЛЬНО—ацлы рэвештэ СОКРАТИТЬ (сокращать)—кыскарт-у СОКРАТИТЬСЯ (сокращаться)—кыскар-у СОКРОВЕННЫЙ—иц изге, яшерен, куцел турендэге СОКРОВИЩА—хазинэ; мал, байлык СОКРУШИТЕЛЬНЫЙ—я;имергеч СОК—су, сок СОЛЕНЫЙ—тозлаган, тозлы СОЛИДАРНЫЙ—телэктэш СОЛИТЬ—тозла-у; калдыр-у СОЛНЕЧНЫЙ—кояшлы
СОЛНЦЕ—кояш СОЛОВЕЙ—сандугач, былбыл СОЛОМА—салам СОЛОНКА—тоз савыты СОЛЬ—тоз СОМ -жэен (балыгы) СОМНЕВАТЬСЯ -шиклэн-у СОМНИТЕЛЬНЫЙ—шикле СОН—йокы СОНЯ—йокы чулмэге; куп йоклый торгаи кеше СООБЩИТЬ (сообщать)—хабар ит-у СООРУДИТЬ (сооружать)—тез-у, кор-у СОПЕРНИК (соперница)—кендэш СОПОСТАВИТЬ (сопоставлять)—чагыштыр-у. тицла-у, янэшэ ку(й)-ю СОПРОВОДИТЬ (сопровождать)—озатып йер-у, озата бар-у СОПРОТИВЛЯТЬСЯ—каршылык курсэт-у, каршы тор-у СОРВАНЕЦ—шук, шаян бала СОРВАТЬ—ез-у, езеп ал-у СОРЕВНОВАНИЕ—ярыш, узыш; ярышу СОРЕВНОВАТЬСЯ—ярыш-у, узыш-у СОР—чуп, чуп-чар СОРИТЬ (насорить) -чупла-у СОРОК—кырык СОРОКА —саескан СОРОКОВОЙ—кырыгынчы СОРОЧКА—эчке кулмэк; кулмэк СОСАТЬ—им-у; суыр-у СОСЕД (соседка)—курше
СОСЕДКА—курше хатын (кыз) СОСИ А—нарат СОСТАВИТЬ (составлять)—тез(е)-у; куш-у; ташкил ит-у СОСТОЯНИЕ—хал; бай лык СОСТОЯТЬ—гыйбарэт бул-у; тор-у, бул-у СОСТЯЗАТЬСЯ—яры ш-у СОТНЯ йез, йезлек СОТОВЫЙ МЕД—карэзле бал СОТРУДНИК —хезмэткар СОТРУДНИЧАТЬ—бергэ эшла-у, хезматтэшлек ит-у СОХНУТЬ—ки(п-»б)-у; кор-у СОХРАНИТЬ—сакла-у, саклап кал-у СОХРАНИТЬСЯ—саклан-у СОЦИАЛЬНЫЙ —ищтимагый СОЧЕТАТЬ—бергэ куш-у, берлаштер-у СОЧИНИТЬ (сочинять)—яз-у, ижат ит-у СОЧУВСТВОВАТЬ—1) кайгысын уртаклаш-у, лсызган-у; 2) телакташлек курсат-у СОЮЗ I—берлашма СОЮЗ II—теркэгеч СПАЛИТЬ—1) яндыр-у; 2) кейдер-у СПАЛЬНЯ—йокы булмасе СПАСИБО—рахмат СПАСТИ (спасать)—коткар-у СПАТЬ—йокла-у СПЕКУ ЛЯНТ—алыпсатар СПЕРВА—баш та, элек СПЕРЕДИ—алда(н) СПЕТЬ—лц»1рла-у
СПЕЦИАЛИСТ—белгеч СПЕЦИАЛЬНОСТЬ— белгечлек СПЕЦИАЛЬНЫЙ—махсус СПЕЦИФИКА—узенчалек СПЕШИТЬ—1) ап1ы(к—»г>у, кабалан-у; 2) алга кит-у СПИЛИТЬ—(пычкы белэн) кис-у, кисеи тешер-у СПИНА—1) арка; 2) арт СПИСАТЬ—кучер-у, кучереп ал-у СПИСОК —исемлек; 2) кучермэ СПИЦА—бэйлау энасе СПИЧКА —шырпы СПЛЕТНИК —гайбэтче СПЛЕТНИЦА—гайбатче хатын СПЛЕТНИЧАТЬ—гайбат сат-у (сейла-у) СПЛОШЬ—1) тоташтан, озлексез; 2) тоташ, ту- лысынча СПОКОЙНО—тыныч, тын гына СПОКОЙНЫЙ—1) тыныч; 2) унайлы, жайлы СПОЛНА—тулысы белан, тулысынча СПОР—1) бэхас; 2) дэ1-ьва. низаг СПОРИТЬ—бахаслэш-у СПОСОБ—алым, ысул, юл СПОСОБНЫЙ—1) сэлэтле; 2) булдыклы СПРАВА—уцнан; уч акта СПРАВЕДЛИВЫЙ —1) гадел; турылыклы; 2) хаклы, урынлы СПРАВИТЬСЯ I—булдыра ал-у СПРАВИТЬСЯ II (справляться)—белеш-у СПРАВКА—белешмэ СПРАВОЧНИК—белешма китабы
СПРОСИТЬ (спрашивать)—сора-у, сораш-у СПРЯТАТЬ—яшер-у, качырып (яшереп) ку(й)-ю СПРЯТАТЬСЯ—яшерен-у, кач у СПУСТИТЬ (спускать)—тешер-у; тешереп жибэр-у СПУСТЯ—...дан соц, уткэч СПУТНИК—юлдаш; иярчен СРАВНЕНИЕ—чагыштыру СРАВНИВАТЬ (сравнить)—чагыштыр-у; тицлэ-у СРАВНИТЕЛЬНО—чагыштырмача СРАЖАТЬСЯ—сугыш-у СРАЖЕНИЕ—сугыш, орыш СРАЗУ—1) хэзер ук, шунда ук; 2) берьюлы СРЕДА I—тирэлек, мохит СРЕДА II—чэршэмбе СРЕДИ (срэдь)—1) уртасында; 2) арасында СРЕДНИЙ—1) урта, уртадагы; 2) уртанчы; 3) уртача СРЕДСТВО—1) чара, юл; 2) дару; 3) акча, баи- лык СРЕЗАТЬ—1) кис-у, кисеп ал-у; 2) кимет-у СРОДУ—беркайчан да, гомердэ дэ СРОК—вакыт, срок СРОЧНЫЙ—ашыгыч, ашыгыч рэвештэ СРУБ—бура ССОРА—ызгыш. талаш, кычкырыш, ачуланышу СТАВИТЬ (поставить)—1) ку(й)-ю; 2) калдыр-у; 3) бастырып ку(й)-ю СТАДО—кету СТАЛЬНОЙ—корыч СТАРАТЬСЯ—тырыш-у; омтыл-у
СТАРЕТЬ—1) карта(й)-ю; 2) искер-у СТАРИК—карт (кеше) СТАРИННЫЙ—борынгы, иске СТАРОСТЬ—картлык СТАРУХА—карчык СТАРШЕКЛАССНИК—югары класста укучы СТАРШЕКУРСНИК—югары курс студенты СТАРШИЙ—1) олы, ©лкан; 2) башлык: 3) югары СТАРЫЙ—карт; иске СТАТЬ—1) бас-у: 2) тукта-у, туктал-у; 3) бул-у СТАТЬЯ—1) мадда, статья; 2) макала СТАЯ—вер; теркем; кету СТВОЛ—кэуса СТЕБЕЛЬ—с абак СТЕКЛО—пыя л а СТЕКЛЯНЫЙ -пыяла, пыяладан ясалган СТЕЛИТЬ—щэ(й)-ю СТЕПЕНЬ—дэрэща СТЕПЬ—дала СТЕРЕТЬ—1) сорт-у, сертеп ал-у; 2) бетер-у; 3) юкка чыгар-у; 4) кыр-у СТЕРЕЧЬ—сакла-у, саклап тор-у СТЕРЛЯДЬ—чвга (балыгы) СТЕСНИТЕЛЬНЫЙ—оялчан СТЕСНЯТЬСЯ—оял-у, тартын-у СТИЛЬ—еслуб, стиль СТИРАТЬ—(кер) ю-у, у-у СТИХОТВОРЕНИЕ—шигырь СТЛАТЬ (стелить)—1) >кэ(й)-ю, туша-у; 2) я(п—>б)-у СТО—йвз
СТОГ—печэи кибане, богыл СТОИМОСТЬ -1) кыйммэт; 2) бая. хак СТОИТЬ—ни хак, нича сум; лаек СТОЛ—1) естэл; 2) табын, встал; 3) ашау; 4) азык, ашамлыклар СТОЛБ—ба сана СТОЛЕТИЕ -гасыр, йез СТОЛИЦА—баш кала СТОЛКНОВЕНИЕ—1) каршылык; 2) бэралешу. бэрелеш СТОЛОВАЯ—1) ашханэ; 2) аш булмэсе СТОЛЬКО—шулхэтле. шулкадар СТОНАТЬ ынгыраш у СТОПА—1) аяк табаны, табан: 2) аяклар СТОРОЖИТЬ—каравылла-у, сакла-у СТОРОЖ—каравылчы СТОРОНА—1) як, тараф; 2) чит СТОЯ—аягурэ СТОЯНКА—туктау урыиы; тукталыш СТОЯТЬ—басып тор-у; тор-у; тукта-у СТРАДАТЬ—азаплан-у, инте(к->г)-у >кэфалан-у СТРАНА-ил СТРАННЫЙ—саер, гаи^ап СТРАСТНЫЙ—дартле. кечле, ялкынлы СТРАСТЬ—дэрт, кечле телак СТРАХ—курку; куркыныч СТРАХОВАТЬ—1) страховать ит-у; 2) саклап тор-у СТРАШИТЬ -куркыт-у СТРАШНЫЙ—куркыныч, коточкыч СТРЕКОЗА—эна карала
СТРЕЛЯТЬ -ат-у СТРЕМИТЕЛЬНЫЙ—бик тиз, кызу, ашкынулы СТРЕМИТЬСЯ—омтыл-у, ашкын-у, атлы(к—>г)-у СТРИЧЬ—(чэч) ал-у (кис-у, кырк(ы)-у) СТРОГИЙ -кырыс, талапчан; каты СТРОИТЕЛЬ тезуче СТРОИТЬ—тоз-у, кор-у, сал-у СТРОИТЬСЯ—тазе л-у; тезел-у; салын-у СТРОЙ I—тормыш СТРОЙ II—саф СТРОЙКА—тезелеш СТРОЙНЫЙ—1) сылу, зифа; 2) тигез, тоз; тозек, матур СТРУНА—кыл СТРУЧОК—кузак СТУДЕНЬ—койка СТУЖА—чатнама (каты) суык СТУК—шакылдату, шакылдау СТУЛ—урындык, утыргыч СТУПЕНЬ—баскыч СТУПИТЬ -бас у СТУЧАТЬ (постучать)—ка(к—»г)-у СТЫДИТЬСЯ -оял-у СТЫДНО (стыд)—оят СУББОТ А— шимба СУББОТНИК—ома, шимба омасе СУВЕНИР—(исталекле) булак СУВЕРЕНИТЕТ—местэкыйльлек, бэйсезлек СУГРОБ—корт СУД—1) хокем; 2) суд; 3) фикер, хокем СУДИТЬ—1) хокем ит-у; 2) фикер йерт-у
СУДОРОГА—кезан жыеру СУДЬБА язмыш, такъдир СУДЬЯ—хаким, судья СУЖДЕНИЕ 1) фикер, уй; 2) хекем; СУК—ботак СУМАТОХА—ыгы-зыгы СУМАСШЕДШИЙ—акылдан язган, тиле СУМЕРКИ—эцгер-мецгер СУНДУК —сандык СУП—аш, шулпа СУПРУГ—...ныи ира СУПРУГА—...ныц хатыны СУРОВЫЙ 1) кырыс; 2) каты, салкын; 3) авыр, ачы СУСЛИК—йомран СУТУЛЫЙ—бэкрэебрэк йеруче (кеше); аз гына бэкре СУФФИКС - ку шымча СУХАРИ—сохари СУХОЙ—коры СУШИТЬ—киптер-у, корыт-у СУЩЕСТВО I—асыл, теп, нигез СУЩЕСТВО II—адам. зат, кеше СУЩЕСТВОВАТЬ—1) яшэ-у, гомер кичер-у; 2) яшэ-у, терэклек ит-у, кен кур-у СХВАТИТЬ—злактереп ал-у, тотып ал-у СХЕМА—сызым, схема СХОДИТЬ—барып кайт-у СХОЖИЙ —1) охшаш; 2) яраклы СЦЕНА—1) сахна; 2) куренеш СЧАСТЛИВЫЙ —бахетле
СЧАСТЬЕ—бэхет СЧЕТ—исэп; исап-хисап СЧЕТОВОД—хисапчы СЧИТАЛКА -санамыш СЧИТАТЬ—сана-у; исэплэ-у СШИТЬ—те(к->г)-у, тегеп бетер-у СЪЕДАТЬ (съесть)—аша-у; ашап бетер-у СЪЕДОБНЫЙ—ашарга яраклы СЪЕЗД—корылтай; съезд СЪЕЗДИТЬ—утырып барып кайт-у СЫГРАТЬ—уйна-у СЫН—ул СЫНОК—улым СЫПАТЬСЯ—коел-у, сибел-у СЫРО—дымлы, юеш СЫРОЕЖКА—ал гомбэ СЫРОЙ 1) пешмэгэн, чи; 2) дымлы, юеш СЫТНЫЙ—туклыклы СЫТЫЙ—1) тук; 2) симез, тук СЭКОНОМИТЬ—экономия яса-у СЮДА—монда, бирэ, бирегэ т ТА—теге (хатын) ТАБАК—тэмэке ТАБУН (лошадей)—коту, вер ТАГАН—очаяк, таган ТАЗ—лэгэн. таз ТАИНСТВЕННЫЙ -серле, яшертен ТАИТЬ—саклап (яшереп) тор-у ТАЙКОМ—яшерен (рэвештэ), сиздермичэ
ТАЙНА—сер ТАЙНИК яшерен урын (Ж.ир) ТАЙНЫЙ—я шерен ТАК—1) шулай. алай, болай; 2) ярый; 3) шун- дый ТАКЖЕ—шулай ук ТАКИ—таки; барыбер ТАКОЙ 1) шундый, мондый, андый; 2) шун- дый, шул кадар ТАКОЙ-ТО—фэлан (кеше) ТАЛАНТ—1) зур салат, талант; 2) салат иясе ТАЛИЯ—бил ТАЛЫЙ—эрегэн ТАМ—1) анда, шунда, тегендэ; 2) ан нары, ан- нан соц ТАНЕЦ—бию ТАНЦЕВАТЬ—би(е)-ю ТАРАКАН —таракан ТАРЕЛКА—талин ка ТАСКАТЬ—1) таш(ы)-у; кутареп йер-у; 2) тарт-у, йерт-у ТАТАРИН—татар, татар кешесе ТАТАРКА—татар хатыны (кызы) ТАТАРСКИЙ—татар ... -ы ТАЩИТЬ—1) тарт-у, сейрэ-у, 2) илт-у; 3) алып кайт-у ТАЯТЬ—эр(е)-у; юкка чы(к^г)-у ТВЕРДЕТЬ кат-у, катылан-у ТВЕРДИТЬ—1) кат-кат айт-у, тук(ы)-у; 2) ятла-у, кабатла-у ТВЕРДЫЙ—каты; нык, ныклы
ТВОЙ—синец, синеке ТВОРИТЬ—1) ижат ит-у; тудыр-у; барлыкка китер-у; 2) эшлэ-у, башкар-у ТВОРОГ—эремчек ТВОРЧЕСКИЙ—1) и>цади; 2) иждт ...-ы ТВОРЧЕСТВО ижат ТВОЯ—синец, синеке ТЕ -тегелэр ТЕЛЕГА—арба ТЕЛЕНОК—бозау ТЕЛКА—тана ТЕЛО—1) ж,исем; 2) тэн, гэудэ ТЕЛОХРАНИТЕЛЬ—тэн сакчысы ТЕЛЯТИНА—бозау ите ТЕМНЕТЬ—1) карацгылан-у, карацгы теш у; 2) карал-у ТЕМНО—карацгы ТЕМНОТА—1) карацгылык: 2) наданлык ТЕМНЫЙ—1) карацгы; 2) каралэцым; 3) куцелсез, кайгылы; 4) надан ТЕНЬ—кулэгэ ТЕПЕРЬ—хэзер ТЕПЛО—>цылы ТЕПЛОТА—жылылык ТЕПЛЫЙ—ж,ылы ТЕРЕТЬ—1) ышк(ы)-у; 2) кыр-у, у-у; 3) кыр-у ТЕРКА—кыргыч, угыч ТЕРПЕНИЕ -туземлек, сабырлык, чыдамлык ТЕРПЕТЬ—туз-у, чыда-у ТЕРЯТЬ—югалт-у; ким(е)-у; эрэм ит-у ТЕСНО—тыгыз
ТЕСНЫЙ—1) тыгыз, кысырык, тар, кысан; 2) якын ТЕСТО - - камыр ТЕСТЬ—каената(й) ТЕТЕРЕВ— кертлек ТЕТКА—апа, туги, туган апа ТЕТРАДЬ—дафтар ТЕТЯ—апа, тути ТЕЧЕНИЕ—агым ТЕЧЬ I—1) а(к—>г)-у, агып тор-у; 2) ут-у; уз-у ТЕЧЬ II—су кер-у, су ут-у ТЕЩА—каенана, хатынныц анасы ТИГР —юлбарыс ТИРЕ—сызык, тире ТИХИЙ -1) тын, тыныч; 2) экран, акрын; 3) юаш, тыныш ТИХО—1) экрен, акрын; 2) тын, тыныч ТИШЕ—акренрзк; шауламагыз ТИШИНА—тын лык, тынычлык ТКАНЬ—тукыма ТЛЕТЬ—пыскып ят-у ТО ЛИ... ТО ЛИ—эллэ... эллэ ТО... ТО—эле... эле ТОВАР—товар ТОВАРИЩ—иптэш ТОГДА—ул чагында, ул вакытта, ул чакта ТОЖЕ—да, шулай ук ТОК—ындыр табагы ТОЛКНУТЬ (толкать)—эт-у, терт-у ТОЛКОВАТЬ—ацлат-у, ацлатма бир-у
ТОЛКОВЫЙ—акыллы, тепле, ацлы; ацлатмалы; юньле ТОЛКОМ— яхшылап, эйбэтлэп ТОЛМАЧ—тылмач, тэрж,емаче ТОЛПА—халык теркеме, теркем ТОЛСТЫЙ—1) юан; 2) калын ТОЛЧОК —1) этеп (тертеп) здибару; 2) этаргеч ТОЛЬКО---гына/-генз; -кына/-кена ТОМ—кисэк, том ТОНКИЙ—1) юка, нэфис, назек; 2) нечкэ ТОНУТЬ—бат-у ТОПИТЬ I—батыр-у ТОПИТЬ II—я(к-»г)-у, ягып ж,ибар-у ТОПЛИВО—ягулык ТОПОЛЬ—тирэк, тополь ТОПОР—балта ТОПОТ—аяк тавышы ТОПТАТЬ - 1) тапта-у; 2) пычрат-у ТОПТАТЬСЯ—(бер урында) талтан-у ТОРГАШ—вак сэудэгэр ТОРГОВАТЬ -сату (сэудэ) ит-у ТОРГОВАТЬСЯ—сатулаш-у ТОРГОВЛЯ -сэудэ ТОРЖЕСТВЕННЫЙ—тантаналы ТОРМОЗ—1) тормоз; 2) тоткарлык, кирта ТОРОПИТЬ—ашыктыр-у, тизлэт-у ТОРОПИТЬСЯ -ашы(к->г)*у ТОСКА—1) сагыну, юксыну; 2) сагыш, эч пошу ТОТ—1) теге, шул, ул; 2) башка, бутан, икенче; 3) бусы, ансы
ТО-ТО— 1) шулай шул: 2) мена ни ечен; 3) кара аны ТОТЧАС — шунда у к, шул чакта у к ТОЧИЛКА 1) кайрак, 2) карандаш очлагыч ТОЧИТЬ—кайра-у, уткенлэ-у ТОЧКА—нокта ТОЧНО 1—1) тегэл, дерес итеп; 2) нэкъ; 3) эйе, дерес; 4) чыннан да ТОЧНО II—эйтерсец ТОЧНЫЙ—тегэл ТОЧЬ-В-ТОЧЬ—топ-тогэл, доп-дорес ТОШНИТЬ—куцел болган-у ТОЩИЙ—1) ябык, арык; 2) ач, буш ТРАВА—ул эн ТРАВМА—яра ТРАТИТЬ (деньги, силы)—акча тот-у (ту(к—*г)-у); кеч сал-у (ту(к—>г)-у) ТРАФАРЕТ—урнэк, олге ТРЕБОВАНИЕ—талэп, copay ТРЕБОВАТЕЛЬНЫЙ—талэпчэн ТРЕБОВАТЬ—талэп ит-у ТРЕВОЖИТЬ—борч(ы)-у, тынгысызла-у ТРЕЗВЫЙ—1) аек; 2) аек акыллы ТРЕТЬ—эчтэн бер слеш ТРЕУГОЛЬНИК—ечпочмак ТРЕЩИНА—ярык ТРИ—еч ТРИДЦАТЬ—утыз ТРИЖДЫ—еч тапкыр ТРОНУТЬ (трогать)—ти-ю, кагыл-у ТРОНУТЬСЯ—куз гал-у
ТРОПИНКА—сукмак ТРУБА—1) торба; 2) копшэ; 3) моржд ТРУД—1) хезмэт; 2) кеч; 3) эсэр ТРУДИТЬСЯ—хезмэт ит-у, эшлэ-у ТРУДНО—авыр, кыен ТРУДНОСТЬ—авырлык, кыенлык ТРУДНЫЙ —авыр ТРУДОВОЙ—хезмэт ...-ы ТРУДЯЩИЙСЯ—хезмэт, иясе ТРУП—улек, мэет ТРУС—куркак ТРЯПКА—чупрэк ТРЯСТИ—1) селкет-у, селк(е)-у; 2) ка(к—>г)-у ТУГОЙ—кысан ТУДА—анда, ары, шунда ТУЛОВИЩЕ—гэудэ ТУ ЛУП—толып ТУМАН -томан ТУНЕЯДЕЦ—эрэмтамак ТУПОЙ—1) утмэс; 2) ж.эенке; 3) ацгыра ТУРЕЦКИЙ—терек ТУРКИ—тереклэр ТУРЦИЯ—Теркин ТУТ—монда, биредэ ТУХЛЫЙ—сасыган, ислэнгэн ТУЧА—1) болыт; 2) сер ТУША—тушка ТУШЕНЫЙ—томалап пешерэлгэн ТУШИТЬ I—сундер-у ТУШИТЬ II—томалап пешер-у ТЩАТЕЛЬНО—ныклап, нык
ТЩЕТНО—юкка, бушка, файдасызга ТЫ—син ТЫКВА—кабак ТЫСЯЧА—мец ТЬМА—1) карацгылык; 2) наданлык; 3) тома- налык ТЮБЕТЕЙКА—тубэтэй ТЮРКИ—твркилар ТЮРКОЛОГИЯ—терки тел белеме ТЮРКСКИЙ—терки ТЮРЬМА—терма ТЯЖЕЛЫЙ—авыр; кыен ТЯЖЕСТЬ—авырлык ТЯНУТЬ—тарт-у; уткэр-у; суз-у У У—янында, буенда, алдында УБАВИТЬ—кимет-у, азайт-у УБЕГАТЬ (убежать)—(йегереп) качып кит-у УБЕДИТЕЛЬНЫЙ—ышандыргыч УБЕДИТЬ—ышандыр-у, инандыр-у УБЕЖДЕНИЕ -ышаныч УБЕРЕЧЬ—саклап кал-у, сакла-у УБИЙСТВО—утерэш, утеру УБИЙЦА—кеше утеруче УБИТЬ—утер-у УБОРКА 1) жыештыру; 2) урак осте УБОРЩИЦА—жыештыручы УБРАТЬ—>цыештырып (алып) ку(й)-ю; 2) урып (j^bien) ал-у: 3) >цыештыр у УБЫТЬ -ким(е)-у, аза(й)-ю
УВАЖАЕМЫЙ -хермэтле УВАЖАТЬ ихтирам (хермат) ит-у УВАЖЕНИЕ—ихтирам, хермат УВЕДОМИТЬ (уведомлять)—хабар ит-у, белдер-у УВЕЛИЧИТЬ—1) зурайт-у; 2) арттыр-у, кубэйт-у; 3) кечэйт-у УВЕРЕННО—ышанычлы УВЕРЕННЫЙ—ышанган, ышаиычлы УВЕРЯТЬ -ышандыр-у УВИДЕТЬ—1) куру, куреп ал-у; 2) ацлап ал-у УВИДЕТЬСЯ—куреш-у, очраш-у УВЛЕКАТЕЛЬНЫЙ—мавыктыргыч, кызыклы УВЛЕЧЬ (увлекать)—иярт-у УВОЛИТЬ (уволнять)—1) эштэн чыгар-у; 2) коткар-у УВЯДШИЙ—сулган, шицгэн УГАДАТЬ—бэл-у, сизеп ал-у; ал дан бел-у УГЛУБИТЬ (углублять)—1) тирэнэйт-у; 2) арт- тыр-у УГНАТЬ—куа кит-у; куып алып кит-у УГНЕТАТЬ—1) из-у, газапла-у, жаберлэ-у; 2) жэфала-у УГОДЛИВЫЙ—ялагяй УГОЛ—почмак УГОЛОВНИК—эцинаятьче УГОЛОК—почмак УГОЛЬ—кумер УГОРАТЬ—ис ти-ю (ка(п—>б)-у) УГОСТИТЬ сыйла-у УГОЩЕНИЕ—сый, сый-хермэт
УДАЛИТЬ (удалять)—1) читка алып ку(й)-ю; 2) алып ташла-у УДАРЕНИЕ—басим УДАРИТЬ (ударять)—1) су(к—*г)-у; 2) бэр-у УДАРИТЬСЯ—барел-у, сугыл-у УДАЧА—уцыш, бэхет, жай килу УДАЧНЫЙ—уцышлы УДВОИТЬ—икелэта арттыр-у УДИВИТЬ—шаккатыр-у, ис китэр-у УДИВИТЕЛЬНЫЙ—искиткеч; сэер, гажэеп УДИВИТЬСЯ—шаккат-у, ис кит-у УДИЛИЩЕ—кармак сабы УДИТЬ—балык тот-у УДЛИНИТЬ—озайт-у, суз-у УДОБНЫЙ—жайлы, уцайлы УДОБРИТЬ (удобрять)—ашла-у, ашлама керт-у УДОБСТВО—уцайлылык, жайлылык УДОВЛЕТВОРЕННЫЙ—канэгать УДОВЛЕТВОРИТЕЛЬНО—1) канэгатьл энерлек; 2)ечле УДОВОЛЬСТВИЕ—рахат, лаззэт, кэеф УДОЙ—савым (бер сауган сет) УДОСТОВЕРЕНИЕ—тан ыклык УДОЧКА—кармак УДРАТЬ—качып кит-у УЕХАТЬ—кит-у, китеп бар-у УЖ I—инде УЖ II—туз баш (елан) УЖАЛИТЬ ча(к >г) у УЖАС—коточкыч. кот алыну (очу) УЖАСНЫЙ—котчыккыч, куркыныч
УЖЕ -инде УЖИНАТЬ—кичке аш аша-у УЖИН—кичке аш УЗБЕК—узбак УЗДЕЧКА—йеган УЗЕЛ—тоен, теенчек УЗКИЙ—тар, кысан УЗНАВАТЬ (узнать)—тан(ы)-у; бел-у, ишет-у УЗОР—бизэк; парча УЙМА—бик куп УЙТИ 1) кит-у, чыгып киг-у; 2) чы(к—>г)-у, ташла-у; 3) кач-у; 4) кереп кит-у, тотыл-у УКАЗАНИЕ—курсэтмэ УКАЗАТЕЛЬ—курсэткеч УКАЗАТЬ (указывать)—1) курсэт-у, гертеп курсэт-у; 2) билгелэ-у; 3) ацлат-у УКРАШАТЬ—1) бизэ-у, матурла-у; 2) бизэ-у, матурайт-у УКРАШЕНИЯ—бизэну эиберлэре УКСУ С—серкэ УКУСИТЬ—1) тешлэ-у; 2) ча(к^г)-у УЛЕЙ—умарта УЛЕТАТЬ—очып кит-у УЛИТКА—экэм-текэм УЛИЦА—урам УЛИЧИТЬ (уличать)—фаш ит-у УЛУЧШИТЬ—яхшырт-у УЛЫБАТЬСЯ (улыбнуться)—елма(й)-ю, келемсерэ-у УЛЫБКА—ел маю УМ—акыл
УМЕЛЫЙ—оста, оста куллы, маЬир УМЕНЬШАТЬ (уменьшить)—кимет-у, азайт-у УМЕРЕННЫЙ—уртача, урта УМЕСТНЫЙ—урынлы, вакытлы УМЕТЬ—бел-у, булдыра ал-у УМИРАТЬ—ул-у. вафат бул-у УМНЫЙ—акыллы УМОЛИТЬ (умолять)—ялвар-у, утеи-у УМЫВАЛЬНИК—юынгыч, кулъюгыч УМЫВАТЬ (умыть)—ю-у, юындыр-у УМЫТЬСЯ—юын-у, юыиып ал-у УНЕСТИ—1) алып кит-у; 2) урлап алып кит-у УНИЗИТЬ (унижать)—тубэисет-у, кимсет-у УНИЗИТЬСЯ—кимсен-у, тубэнсеи-у УНИЧТОЖИТЬ (уничтожать)—1) юк ит-у; 2) хур ит-у УПАСТЬ—егыл-у, егылып теш-у УПЛАТИТЬ—ту лэ-у УПОРНЫЙ—1) узсузле, иык торучан; 2) кис- кеи, каты УПОРЯДОЧИТЬ (упорядочивать)—тэртипкэ китер-у (сал-у), рэтлэ-у УПОТРЕБИТЬ (употреблять)—куллан-у. фай- далан-у УПРАВЛЯТЬ—1) идарэ ит-у, йерт-у; 2) житэкчелек (идарэ) ит-у УПРАЖНЕНИЕ—кунегу, кунекмэ УПРЕКАТЬ—упкэлэ-у, упкэ белдер-у, шелтэлэ-у УПРУГИЙ—1) сыгылмалы; 2) тыгыз: 3) салмак УПРЯМЫЙ—узсузле, кире, тискэре УРАВНЯТЬ—тигез лэ-у
J РАГАН—кечле давыл, гарасат УРАЗА—ураза УРОВЕНЬ—1) биеклек, тигезлек; 2) дерзила УРОДИТЬСЯ—1) уцыш бир-у, уц-у, елгер-у; 2) охшйп ту-у УРОЖАЙ—уцыш УРОК -дэрес УРЮК—ерек УСАТЫЙ -мыеклы УСВОИТЬ (усваивать)—узлэштер-у УСЕРДНЫЙ тырыш УСИЛИТЬ (усиливать)—кечэйт-у, арттыр-у УСКОРИТЬ (ускорять) -тизлэт-у УСЛОВИЕ--шарт УСЛОЖНИТЬ (усложнять)—катлауландыр-у УСНУТЬ—йокыга кит-у УСОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ -камиллэштеру, (белем) кутэру УСПЕТЬ—елгер-у, >китеш-у УСПЕХ—уцыш УСПЕШНЫЙ—УНЫШЛЫ УСПОКОИТЬ (успокаивать)—тынычландыр-у, юат-у УСТАЛЫЙ—арыган, хэлсез УСТАНОВИТЬ (устанавливать)—урнаштыр-у УСТАРЕТЬ—искер-у УСТАТЬ (уставать)—ар-у УСТНЫЙ -сейлэм ... -ы, -е, телдэи УСТОЙЧИВЫЙ тотрыклы, нык УСТРАНИТЬ (устранять)—читкэ этэр-у, юкка чыгар-у 16ь '
УСТРОЙСТВО—1) тезу, тезелеш; 2) строй; 3) корылма, щайланма УСТУПИТЬ (уступать)—бир-у» карты тешмэ-у УСТЬЕ—тамак УСЫ—мыек УТВЕРДИТЬ расла-у УТЕНОК—уРДэк бэбкэсе УТЕШИТЬ—юат- у УТКА -урдэк УТОМИТЕЛЬНЫЙ—ардыргыч, ялыктыргыч УТОМИТЬ—ялыктыр-у. алж,ыт у УТОНУТЬ—1) (суга) бат-у; 2) суга батып \л-\; 3) кумел-у, чум-у УТОЧНИТЬ (уточнять)—аныкла-у УТРЕННИЙ—иртэнге УТРО—иртэ УТРОМ—иртэн УТЮГ—утук УТЯТИНА—урдэк ите УХАЖИВАТЬ—1) кара-у, карап устер-у; 2) (хатын-кыз) артыннан йер-у УХО—колак УХОД I—киту УХОД II—карау, тэрбиялэу УХУДШЕНИЕ—начарлану УЧАСТВОВАТЬ—катнаш-у УЧАСТЬ—язмыш, тэкъдир УЧАЩИЙСЯ—укучы УЧЕБА—уку, белей алу, ейрэну УЧЕБНИК—дэреслек УЧЕНИЕ—1) уку; 2) тэгълимат
УЧЕНИК—укучы УЧЕНЫЙ—1) ейрэтелгэн; 2) галим; укыган (кеше); 3) фэнни, гыйльми УЧЕСТЬ—исэпкэ (иска) ал-у УЧЕТ -исап-хисап, хисап, барлау, теркэу УЧЕТЧИК—хисапчы УЧИТЕЛЬ—укытучы УЧИТЕЛЬНИЦА—укытучы (хатын-кыз) УЧИТЬ—укыт-у, еирэт-у УЧТИВЫЙ—ихтирамлы, эдэпле, итэгатьле УШИБИТЬСЯ—бэрел-у, бэрелеп имгэн-у УШИТЬ—1) кыскарт-у; 2) тарайт-у УЮТНЫЙ—рэхэт, уцайлы, ж,айлы ф ФАЛЬШЬ -хата, ялгышлык; ясалмалык, ялган ФАНТАЗИЯ—хыял, фантазия ФАРАОН—фиргавен ФЕСКА—фас ФИАЛКА -милэушэ ФИГУРА—гауда; фигура ФИКСИРОВАТЬ—терка-у, язып ку(й)-ю ФИКТИВНЫЙ ялган ФИЛИАЛ—булекчэ ФИЛИН—мэче башлы ябалак (байгыш) ФИЛОСОФИЯ—фэлсэфэ ФИНИК—хермэ ФОЛЬКЛОР—халык авыз ищаты ФОРМА—шэкел, куренеш, форма ФОРМИРОВАТЬ—1) формалаштыр-у; 2) тоз(е)-у, оештыр-у; 3) тэрбиялэ-у
ФОТО—рэсем ФРАГМЕНТ—езек ФРАЗА—гыйбарэ ФРАНТ—кеяз кеше ФРУКТ—зкилэк-зцимеш ФУНДАМЕНТ—нигез ФУНТ—кадяк, герэцкэ ФУТБОЛИСТ—футболчы X ХАДОКИ -хажи ХАЛАТ—халат ХАЛВА—халва ХАМСТВО—оятсызлык ХАН—хан ХАНЖЕСТВО—икейезлелек, эчкерлелек ХАНСТВО—ханлык ХАОС—тэртипсезлек ХАРАКТЕР -холык, табигать ХАТА—ей. йорт ХВАЛИТЬ—макта-у ХВАЛИТЬСЯ—мактан-у ХВАСТУН—мактанчык ХВАТАТЬ—элактер-у, тотып ал-у. ябыш-у ХВАТАТЬСЯ—тотын-у, ябыш-у ХВАТИТЬ—ж.ит-у ХВОРАТЬ—авыр-у, чирлэ-у ХВОСТ—койрык ХВОЯ—ылыс ХИЛЫЙ -хэлсез. зэгыйфь ХИТРОСТЬ—хайла
ХИТРЫЙ—хэйлэкэр ХИЩНИК—ертк ыч ХЛАДНОКРОВНЫЙ—салкын канлы, тыныч, басынкы ХЛЕБ—1) икмэк, ипи; 2) иген, ашлык ХЛЕБОРОБ -игенче ХЛЕВ—дбзар ХЛОПАТЬ 1) кул ча(п->б)-у; 2) су(к->г)-у; ка(к—>г)-у ХЛОПНУТЬ—бэр-у, су(к—*г)-у ХЛОПОК -мамык ХЛОПОТЫ—мэшэкать ХЛЫНУТЬ—1) ташып чы(к-^г)-у; 2) кечле я(у)в-у; 3) а(к—>г)-у ХМЕЛЬ—колмак ХМУРИ ТЬСЯ—каш н<ыер-у; карацгыланып тор-у ХНА—кына ХОД 1) йереш; 2) барыш; 3) адым, зшлэу; 4) алым, ысул ХОДИТЬ—1) йер-у, йереп тор-у; 2) барып йер-у, бар-у; 3) тарал-у ХОДЬБА—меру ХОЗЯИН куща ХОЗЯЙКА—хуща (хатын-кыз) ХОЛМ —калку лык ХОЛОДЕЦ койка ХОЛОДИЛЬНИК суыткыч ХОЛОДНО—суык, салкыи ХОЛОДНЫЙ—суык, салкын ХОЛОД—салкын, суык
ХОЛОСТОЙ—ейланмэгэн ХОЛОСТЯК—буйдак, ейланмэгэн ХОМУТ—камыт ХОМЯК—эрлэн ХОРОНИТЬ—жирлэ-у, кум-у ХОРОШИЙ—1) яхшы, эйбэт; 2) якын; 3) ма- тур, чибэр ХОТЕТЬ—телэ-у ХОТЬ—карамастан; хет ХОТЯ—гэрчэ ХОХОТАТЬ—кычкырып кол-у, шаркылдап кал-у ХРАБРОСТЬ—батырлык, кыюлык ХРАБРЫЙ—кыю, батыр йерэкле ХРАНИЛИЩЕ—саклау урыны ХРАНИТЬ—сакла-у, тот-у, саклап тот-у ХРАНИТЬСЯ—саклан-у, тотыл-у ХРАПЕТЬ—гырылда-у ХРЕН—керэн ХРОМОЙ—аксак ХРУПКИЙ—тиз ватылучан. уалучан ХРУСТАЛЬ—балл ур ХРУСТЕТЬ—кетердэ-у ХРЯЩ—кимерчэк ХУДЕТЬ—ябы(к-»г)-у ХУДОЖЕСТВЕННЫЙ—матур; сэнгатьле ХУДОЖНИК—рэссам ХУДОЙ—ябык, арык, чандыр ХУЖЕ—начаррак ХУРМА—хермэ
ц ЦАПЛЯ—челэи ЦАРАПАТЬ—тырна-у ЦАРИТЬ—1) патшалык ит-у; 2) хекем сер-у ЦАРСТВО—патшалык ЦАРЬ—патша ЦВЕСТИ—чэчэк ат-у, чэчэклэн-у ЦВЕТ—тес ЦВЕТНОЙ -тесле ЦВЕТОК—чэчэк ЦЕЛЕБНЫЙ—шифалы ЦЕЛИКОМ—тулаем, бетенлэе белэн ЦЕЛИНА—чирэм жир ЦЕЛИТЬСЯ—тезэ-у, тебэ-у ЦЕЛОВАТЬ -у(п-»б)-у ЦЕЛОВАТЬСЯ—убеш-у ЦЕЛЫЙ—бетеи, тулы ЦЕЛЬ—максат ЦЕЛЬНЫЙ—бетен ЦЕМЕНТИРОВАТЬ—цементла-у ЦЕНА—бэя, хак, бэЬа ЦЕНИТЬ—кадерен бел-у, бэялэ-у ЦЕННЫЙ—кыйммэтле, кадерле ЦЕНТР—узэк ЦЕНТРАЛЬНЫЙ—узэк, узэктэге, теп ЦЕПЕНЕТЬ—катып кал-у ЦЕПОЧКА—(нечкэ) чылбыр ЦЕПЬ—чылбыр ЦЕРКОВЬ—чиркэу ЦИКОРИЙ—Ьинд ыба
ЦИРКУЛЬ—жазбэ, циркуль ЦИТАТА—еземтэ ЦИФРА—сан ЦЫГАН—чегэн ЦЫПКИ—чеби (аякта, кулда) ЦЫПЛЕНОК—чеби, чебеш ч ЧАД—ис, серем, тетей ЧАЕПИТИЕ—чай эчу ЧАЙ—чай ЧАЙКА—акчарлак ЧАЙНАЯ—чайхана ЧАЙНИК—чэйнек ЧАЙНИЦА—чай савыты ЧАКЧАК—чэкчэк ЧАС—(бер) сэгать ЧАСАМИ—сэгатьлэр буе ЧАСОВОЙ—сакчы ЧАСТЕНЬКО—еш кына ЧАСТНОСТЬ (в частности)—аерым алганда ЧАСТНЫЙ—аерым, хосусый; шэхси ЧАСТО—еш ЧАСТУШКА—такмак ЧАСТЫЙ—еш, куе; тоташ ЧАСТЬ—елеш; булек; часть (хэрби) ЧАСЫ—сэгать ЧАША—касэ, тустагаи ЧАШКА—чынаяк, йомры ЧЕЙ—кемнец, кемнеке ЧЕЛКА мацгай чэче
ЧЕЛОВЕК—кеше, адэм ЧЕЛОВЕЧЕСТВО—кешелек ЧЕЛЮСТЬ—теш казнасы, казналык ЧЕМ—...-га Караганда ЧЕПУХА—буш (юк-бар) суз, сафсата ЧЕРВЯК—суалчан, корт ЧЕРЕДОВАТЬ—чиратлаштыр-у, аралаштыр-у ЧЕРЕЗ—аркылы, аша ЧЕРЕМУХА—шомырт ЧЕРЕНОК—сап ЧЕРЕП—баш сеяге ЧЕРЕПАХА—ташбака ЧЕРЕСЧУР—артык, чамадан тыш ЧЕРЕШНЯ -тече чия ЧЕРНЕТЬ—карал-у, кара-ю ЧЕРНИКА—кара жил эк ЧЕРНИЛА—кара ЧЕРНОВИК -каралама ЧЕРНОЗЕМ—кара туфрак ЧЕРНОСЛИВ—кара жимеш ЧЕРНЫЙ—кара ЧЕРПАК—чумеч, соскыч ЧЕРПНУТЬ (черпать)—чумырып ал-у (чумеч белэи) ЧЕРСТВЕТЬ—искерергэ (ипи), ки(п->б)-у; каты куцеллелэн-у ЧЕРСТВЫЙ—каткан (ипи), искергэн; каты куцелле ЧЕРТ—шайтан ЧЕРТА—сызык; чалым ЧЕРТЕЖ—сызым
ЧЕРТИТЬ—сыз-у ЧЕРТОПОЛОХ—шайтан таягы ЧЕРЧЕНИЕ—сызым ЧЕСАТЬ—1) тара-у; 2) каш(ы)-у ЧЕСНОК— сарымсак ЧЕСТВОВАТЬ—тэбриклэ-у ЧЕСТНЫЙ—немуслы, гадел, тугры ЧЕСТЬ—намус ЧЕТВЕРГ—пэия;ешэмбе ЧЕТВЕРКА -дуртле ЧЕТВЕРТЬ—чирек, дурттэн бер (слеш) ЧЕТКИ—тэсбих, дисбе ЧЕТКИЙ—ачык, анык, тегэл ЧЕТНЫЙ—жеп ЧЕЧЕВИЦА—ясмык ЧЕШУЯ—балык тэцкэсе ЧИН—дэрээкэ ЧИНИТЬ—тезэт-у, яма-у ЧИРЕЙ—чуан, сызлавык ЧИСЛО—сан ЧИСТИТЬ—чистарт-у, тазарт-у ЧИСТО—чиста, чиста итеп ЧИСТЫЙ -чиста; саф ЧИТАЛЬНЯ—уку булмэсе ЧИТАТЕЛЬ—укучы ЧИТАТЬ ук(ы)-у ЧИХАТЬ—течкер-у ЧЛЕН—эгъза; член ЧРЕЗВЫЧАЙНЫЙ—гадэттэн (чиктэн) тыш ЧТЕНИЕ—уку ЧТИТЬ—херматлэ-у, олыла-у, иска ал-у
ЧТО—нэрсэ, ии ЧТОБЫ—ечен, дип ЧТО-ЛИБО (что-нибудь)—берэр нэрсэ, нэрсэ дэ булса ЧТО-ТО—нэрсэдер ЧУ—чу ЧУВСТВОВАТЬ—то(й)-ю, сиз-у, хис ит-у ЧУВСТВО—хис, тойгы ЧУГУН—чуен ЧУДАК—сэер, экэмэт (кеше) ЧУДЕСНЫЙ—искиткеч, гаж.эп ЧУДО—могжиза; гажэп ЧУДОВИЩЕ -албасты, аждаЬа ЧУДОМ—могжиза белэн, гажаеп рэвештэ ЧУЖБИНА -ят (чит) жир ЧУЖДЫЙ ят; чит, башка ЧУЖОЙ—чит, ят ЧУЛАН—чолан ЧУЛКИ—оек(лар) ЧУТКИЙ—сизгер, сак, уткен ЧУТЬ—эз (аз) гына, бераз, чак кына ЧУТЬЕ—сизу, тою ЧУЧЕЛО—карачки ЧУШЬ—юк-бар, сафсата III ШАГ—адым ШАГНУТЬ (шагать)—атла-у ШАГОМ—атлап ШАКАЛ—чул буресе ШАЛАШ—куыш, шалаш
ШАЛИТЬ—шаяр-у, уйиа-у ШАЛУН—шаян, шук ШАЛЬ шал ШАПКА —бурек ШАРИАТ—шэригать ШАРИТЬ—капша-у, актар-у ШАТЕР—чатыр ШАФРАН—зэгъфран ШАХ—шаЬ ШВЕЯ—тегуче ШВЫРНУТЬ (швырять)—ыргыт-у, ат-у ШЕВЕЛИТЬСЯ—кыймылда-у, селкен-у ШЕВЕЛЬНУТЬ (шевелить) -селкет-у, кузгат-у, кыймылдат-у ШЕЙХ—шаех ШЕЛЕСТЕТЬ—шыбырда-у, кыштырда-у ШЕЛК—ефэк ШЕЛУХА—кабык ШЕПНУТЬ (шептать)—пышылда-у ШЕПОТ—пышылдау ШЕПТАТЬСЯ—пышылдаш-у ШЕРБЕТ—ширбэт ШЕРЕХОВ АТЫЙ — кытырш ы ШЕРСТЬ—йои ШЕРШЕНЬ—божан ШЕСТ—кол га ШЕСТЬ—алты ШЕСТЬДЕСЯТ—ал тмыш ШЕЯ—муен ШИКАРНО—шэп итеп, фырт ШИЛО—без
ШИПЕТЬ—ысылдарга ШИПОВНИК—гелэцимеш ШИРИНА кицлек ШИРОКИЙ—киц, зур ШИТЬ -те(к—»r)-Y, тектер-Y ШИШКА—курка ШКВАЛ—еермэ, давыл ШКОЛА—мэктэп ШКОЛЬНИК—укучы (мэктэп баласы> ШКУРА—тире ШЛЕПАТЬ—чабакла-у. чэбэклэ-Y, су(к-»г)-у ШЛЯПА -эшлэпэ ШМЕЛЬ—теклетура ШНУРОК -бау, шнур ШОВ—ж,ей ШОРОХ—кыштырдау ШРАМ—яра эзе, ж,ей ШТАНЫ—ыштан, чалбар ШТОРА—пэрдэ ШТОРМ—давыл, шторм ШТУКА -(бер) данэ ШТУКАТУР—штукатурчы ШТУКАТУРИТЬ -штукатурла-у, сыла-у ШУБА—тун ШУМ (шумиха)—тавыш, шау-шу ШУМЕТЬ—шаула-у ШУМНЫЙ—тавышлы, шау-шулы ШУРИН—каенага; каеие ШУРШАТЬ—кыштырда-у ШУТИТЬ—шаяр-у ШУТКА—шаяру
ШУТЯ—жицел геиэ, шаярып кыня ЩАВЕЛЬ—куэгалак ЩАДИТЬ—кызгая-у, ая-у ЩЕБЕНЬ—вак таш, кирпеч ваты гы ЩЕГОЛЯТЬ—купшы лан-у, кеязлэн-у ЩЕДРОСТЬ—юм артл ык ЩЕДРЫЙ—юмарт ЩЕКА—яцак ЩЕКОТАТЬ—кытыкла-у ЩЕЛКАТЬ—бэр-у; ват-у; чирт-у ЩЕЛЬ—ярык, тишек ЩЕНОК—кечек ЩЕПКА—йомычка ЩЕПОТКА—бер чеметем ЩЕТИНА—дуцгыз кылы ЩИ—кэбестэ ш ул пасы ЩИПАТЬ—чемет-у ЩИПЦЫ—кыскыч ЩИТ—калкан ЩУКА—чуртан ЩУРИТЬСЯ—куз кыс-у э ЭКЗАМЕН—имтихая, сынау ЭКЗАМЕНОВАТЬ—имтихан (экзамен) ал-у ЭКЗЕМА—тимрэу ЭКЗЕМПЛЯР—даяэ, несхэ ЭКОНОМИКА— икътисад
ЭКОНОМИТЬ (сэкономить)—сак тот-у, исраф ИТМЭ-у, экономиялэ-у ЭКОНОМИЯ—саклык, хэстэрлек ЭКСПЕРИМЕНТ—тэжрибэ ЭКСТРЕННЫЙ—ашыгыч, кичектергесез ЭЛЕКТРИК—электрчы ЭЛЕКТРИЧЕСТВО—электр ЭЛЕКТРОМОТОР—электр моторы ЭЛЕКТРОННЫЙ -электрон ... -ы, -е ЭЛЕКТРОПЕЧЬ—электр миче ЭЛЕКТРОПОЕЗД—электр поезды ЭЛЕКТРОСЕТЬ—электр челтэре ЭМАЛИРОВАННЫЙ—эмальле ЭМБРИОН—яралгы ЭМИР -эмир ЭМОЦИЯ—тойгы, хис, кичереш ЭНЕРГИЯ -коч, дэрт, куэт, гайрэт ЭПИЗОДИЧЕСКИЙ—очраклы, эллэ нидэ бер ЭПИСТОЛЯРНЫЙ—хатлар ... -ы ЭПОХА—чор ЭСТЕТИЧЕСКИЙ—эстетик ЭСТРАДНЫЙ—эстрада ... -ы ЭТА—бу ЭТАЖ—кат, этаж ЭТИ—болар ЭТИЧНЫЙ—эдэпле, эхлаклы ЭТО—бу, ул ЭТОТ—бу, шушы ЭФЕНДИ—эфэнде ЭФФЕКТИВНЫЙ—нэтижале ЭХО—кайтаваз
ю ЮБКА -итак ЮВЕЛИР—зэрдар, ювелир, зэркян ЮГ—коньяк ЮГО ВОСТОК—коньяк-кончыгыш ЮГО-ЗАПАД—кенья к-кенбатыш ЮЖНЫЙ—коньяк .. -ы ЮЛА—ботерчек ЮНОСТЬ—яшьлек, усмер чак ЮНОША—яшусмер, яшь егет ЮНЫЙ—яшь ЮРИДИЧЕСКИЙ—юридик ЮРКИЙ—иц1тез, елгыр, елдам ЮРОДИВЫЙ—дивана, акылсыз ЮРТА—киез ой, тирмэ Я Я—мин ЯБЕДА—элэкче, яла ягучы ЯБЛОКО—алма ЯБЛОНЯ—алмагач ЯБЛОЧНЫЙ—алма ...-ы ЯВИТЬСЯ—кил-у, килеп >кит-у ЯВЛЕНИЕ—куренеш ЯВНЫЙ—ап-ачык, ачыктан-ачык ЯГНЕНОК—сарык бэрэне ЯГОДА—>килэк ЯД—агу ЯДОВИТЫЙ—агулы ЯДРО—теш; узэк; туп
ЯЗВА—здарэхэт; ачы (зэЬэр) телле ЯЗЫК I—тел ЯЗЫК II—тел (аралашу чарасы) ЯЗЫКОВЕД—телче ЯЗЫКОЗНАНИЕ—тел белеме (гыйлеме) ЯЗЫЧОК—кече тел ЯЗЬ—опты, бэртэс ЯИЧНИЦА—йомырка тэбэсе, куырган йомыр- ка ЯЙЦО—йомырка, кукэй ЯКОБЫ—имеш. янэсе ЯЛОВЫЙ—кысыр ЯМА—чокыр, баз ЯМОЧКА—чокырчык ЯНВАРЬ -гыйнвар ЯНТАРЬ—гэрабэ ЯРКИЙ -яп-якты, кечле ЯРЛЫК—ярлык ЯРМАРКА—ярминкэ ЯРОВОЙ—сабан (язгы) ,.,-ы ЯРОСТНЫЙ—агулы, ярсулы ЯРУС—кат, ярус ЯСЕЛЬНЫЙ—яс ле (баласы) ЯСНО—ачык, ачык итеп ЯСНЫЙ—аяз, якын; ачык ЯСТРЕБ—карчыга ЯХОНТ—якут ЯЧМЕНЬ -арпа ЯЩЕРИЦА—кэлтэ елан ЯЩИК—эржэ, тартма
КЫСКАЧА ТАТАРЧА- РУСЧА ФРАЗЕОЛОГИК СУЗЛЕКЧЭ А АВАЗ БИРУ подать голос АВАЗ САЛУ—бросить клич АВЫЗ АЧМАУ—и рта не раскрывать АВЫЗ АЧЫП ЙОГУ - ходить, разинув рот АВЫЗ АЧЫП (КУТЭРЕП) КАЛУ—остаться с носом АВЫЗ ИТУ—попробовать на вкус; отведать АВЫЗ ЙОМУ прикусить язык АВЫЗ СУЫН АГЫЗУ -слюики текут АВЫЗ ТУРСАЙТУ —надуть губы АВЫЗ ТУТЫРЫП СОЙЛЭУ- говорить в пол- ный голос АВЫЗ ЧАЙКАУ—разводить сплетни АВЫЗ ЭЧЕНДЭ БОТКА ПЕШЕРУ-варить во рту кашу АВЫЗГА АЛМАСЛЫК—и в рот не возьмешь АВЫЗГА КАРАТУ—овладеть вниманием АВЫЗГА СУ КАБУ—набрать в рот воды АВЫЗГА ТЕЛ СЫЙМАУ—не уметь язык дер- жать за зубами; язык как помело АВЫЗЫ КОЛАККА ЖИТУ—рот до ушей АВЫЗЫН АЧСА, УПКЭСЕ КУРЕНЭ-в чем только душа держится; кожа да кости
АВЫЗЫН КАПЛАУ—заткнуть рот АВЫЗЫННАН ТАРТЫП АЛУ—вырвать АВЫЗЫННАН ОЗУ—делиться последним АВЫЗЫЦНАН ЖИЛ АЛСЫН типун тебе на язык АВЫР СУЗ—тяжелое слово АВЫР СУ Л АУ—тяжело вздохнуть АВЫР ТУФРАГЫ ЖИЦЕЛ БУЛ СЫН -пусть земля будет пухом АВЫРГА АЛУ—воспринимать тяжело АВЫРТКАН ЖИРГЭ КАГЫЛУ—задеть за жи- вое АГАЧ АВЫЗ—и двух слов связать не может АГАЧ АТКА АТЛАНДЫРУ—посадить в кало- шу АЙ КУРДЕ, КОЯШ АЛДЫ —как ветром сдуло; только его и видели АККА КАРА БЕЛЭН ЯЗЫЛГАН—написано черным по белому АКНЫ К АР А ДАН А ЕРУ —отличить белое от черного АКЫЛ БИРУ—учить уму-разуму АКЫЛ ЖУЮ—1) ум за разум зашел; 2) поте- рять сознание АКЫЛ САТУ—читать мораль АКЫЛГА КИЛУ—взяться за ум АКЫЛГА САЙ—слаб умом АКЫЛГА УТЫРУ—браться за ум АКЫЛДАН ШАШУ —сойти с ума АКЫЛЫ КЫСКА—ум короток АЛГА СвРУ—продвигать вперед
АЛДЫННАН АРТЫ ЯХШЫ—скатертью дорога АЛЛАНЫЦ КАШКА ТЭКЭСЕ—божий избран- ник АЛТЫН КУЛЛЫ золотые руки; мастер на все руки АНТ 94Y—дать клятву АРАГА ШАЙТАН KEPY—кошка пробежала АРАЛАРЫНА КЫЛ ДА СЫЙМЫЙ—и водой не разольешь АРКАГА ХЭНЯСЭР КАДАУ—ударить ножом в спину АРКАГА ЫШЫКЛАНУ—спрятаться за чужую спину АРКЫЛЫ Т0ШУ переступить дорогу АРКЫЛЫНЫ БУЙГА САЛМАУ палец о па лец не ударить APT АЯКТА ТОРУ—стоять на задних лапках АРЫШ БОЛАМЫГЫ—каша-малаша АТА БАБАДАН КИЛГЭН—идущий (унаследованный) от предков АТЫ ЧАБЫ ЧЫГУ—приобрести дурную славу АЧ KY3—алчный; жадина АЧУ БАСЫЛУ —унять гнев АЧУ КАЙНАУ—кипит злость АЧУ ТОТУ—иметь зуб АЧЫ ТЭЗЦРИБЭ —горький опыт АЧЫ ТЕЛ —злой язык АЧЫ ТИР—соленый пот АЧЫК АВЫЗ -раззява АЧЫК ЙОЗЛЕ—приветливый
АЯЗ КОННЕ ЯШЕН СУГУ—как гром в ясную погоду АЯК БАСМАГАН—нога не ступала АЯК ОСТЕНДЭ—на ногах АЯК СУЗУ —протянуть ноги АЯК ТАРТМАУ—ноги не идут АЯК ТЕРЭП—упираясь ногами и руками; уп- рямо АЯК ЧАЛУ—подставлять ножку АЯК ЯЛЫ -мзда АЯГЫ(М) Я^ИЦЕЛ—легкая нога (у меня, у не- го, у нее) АЯГЫ(М) Я^ИЦЕЛ БУЛСЫН—с легкой ноги АЯККА БАСУ—встать на ноги АЯККА ЕГЫЛУ -кланяться в ноги АЯКТАН ЕГУ—свалить с ног Ah ОРУ—ахи и охи э ЭЛЕ АЛАЙ, ЭЛЕ БОЛАЙ—то да се ЭЛИФНЕ ТАЯК ДИП ТЭ БЕЛМЭУ—ни бельме- са не знает ЭЧЕСЕН-ТОЧЕСЕН ТАТУ—хлебнуть лиха Б БАЗАРЫ ТОШУ—падение акций БАКЧАГА ТАШ АТУ—бросить камень в чей-то огород БАЛТА АСАРЛЫК—хоть топор вешай БАЛ-МАЙ ЭЧЕНДЭ ЙОЗУ—кататься как сыр в масле
БАРМАК АША КАР АУ—смотреть сквозь пальцы БАРМАК БЕЛЭН T0PTY—тыкать пальцем БАРМАК ЯНАУ—грозить пальцем БАРМАКТАН КЫСЫП ЧЫГАРУ- высосать из пальца БАРМАГЫ ¥3 ЯГЫНА КЭКРЕ—загребать под себя БАСЫМ ЯСАУ делать ударение БАСЫП АЛУ завладеть БАШ АЛЫП КАЧУ унести голову БАШ ЭЙЛЭНУ—голова кружится БАШ БЕЛЭН Ж.АВАП БИРУ—отвечать головой БАШ БЕЛЭН УЙЛАУ—думать головой БАШ БИРМЭУ—не давать себя в обиду БАШ БУЛУ—верховодить; быть главным (вожаком) БАШ ЩИТМЭУ (моей, его) головы не хватит БАШ JKHTY—дойти умом БАШ ИСЭН БУЛСА —пока голова на плечах БАШ ИЮ 1) подчиняться; 2) склонить голову БАШ КАТЫРУ морочить голову БАШ КУЮ—сложить голову БАШ КУТЭРМИ ЭШЛЭУ—не разгибая спины; работать не покладая рук БАШ КУТЭРУ—поднять восстание БАШ 6СТЕ—к вашим услугам БАШ САЛЫНДЫРУ—(сидеть) с поникшей го- ловой БАШ ТАРТУ—дать отказ БАШ ЧАЙКАУ—кивать головой
БАШ ЧАТНАУ—ломит голову БАШКА КИТЕРЕП СУККАНДАЙ (как) обу- хом по голове БАШКА КИТУ—ударить в голову БАШКА СЫЙДЫРА АЛМАУ—не укладывать- ся в голове БАШЛЫ-КУЗЛЕ БУЛУ—жениться БАШНЫ КАЯ КУЯРГА БЕЛМЭУ -не знать куда себя девать БАШНЫ ТАШКА ОРУ—хоть головой об стей- ку; хвататься за голову БАШНЫ ЮЛЭРГЭ САЛУ—прикидываться ду- рачком БАШТАНАЯК (ЧЫЛАНГАН)—(мокрый) с го- ловы до йог БАШЫ-АЯГЫ БЕЛЭН—с руками, с ногами БАШ-КУЗ АЛУ -прийти в себя БАШЫ ЙОМРЫ—голова варит БАШЫ КУККЭ КУТЭРЕЛУ—нос кверху БАШЫ ТУБА Л БУЛУ—голова кругом идет БАШЫ ТУШЭМГЭ ТИЮ—рот до ушей БЕР АЛДЫНА, БЕР АРТЫНА ТОШУ— лебезить БЕР АЯГЫ ЖИРДЭ, БЕР АЯГЫ ГУРДЭ— стоять одной ногой в могиле; глядеть в могилу БЕР БАЛЫК БАШЫН ЧЭЙНЭУ—сказка про белого бычка БЕР ДИГЭН—отличный БЕР КАНАТ СЫНУ—подрубить крылья БЕР КАШЫК СУ БЕЛЭН ЙОТАРЛЫК—краса ненаглядная БЕР СУЗГЭ КИЛУ—найти общий язык
БЕР ТАБАКТАН АШАУ—есть из одной тарел- ки БЕР ТЭРТЭГЭ ЯЩГЕЛУ—быть в одной упряж- ке БЕР ТУБЭ АСТЫНДА ЯШЭУ-жить под одной крышей БЕР У РЫНДА Т АЛТАНУ—топтаться на одном месте БЕРЬЮЛЫ ИКЕ КУ ЯННЫ ТОТУ—убить за раз двух зайцев БЕТКЭН БАШ—пропащая голова БЕТКЭН БАШ БЕТКЭН—двум смертям не бы- вать БИЛ БОГУ—гнуть спину БИТКЭ КЫЗЫЛЛЫК КИТЕРУ—заставить по- краснеть БИШ БАРМАК КЕБЕК БЕЛУ—знать как свои пять пальцев БИШ КУ Л ЛАП—обеими руками БИШЕНЧЕ КОПЧЭК—пятое колесо в телеге БИШ ТИЕНЛЕК КУЯН, УН ТИЕНЛЕК ЗЫЯН—игра не стоит свеч; овчинка выделки не стоит БОРЧАК ПЕШМИ—каши не сваришь, не в ла- дах БОРЫН АША СОЙЛЭУ—бубнить под нос БОРЫН БАШЫНА—иа каждого БОРЫН КУТЭ РУ—задрать нос кверху БОРЫН ТОБЕНДЭ—под иосом БОРЫН ТЫГУ—совать нос БОРЫНГА ЧИРТУ—обставить кого-то; утереть нос
БОТ КУТЭРЕП ЯТУ—считать мух БУА БУАРЛЫК—хоть пруд пруди БУГАЗГА БУГАЗ КИЛУ—хвататься за горло БУГАЗГА ЯБЫШУ—взять за глотку БУЛДЫ НИ, БУЛМАДЫ НИ—все едино БУРАН ТУЗДЫРУ—метать громы и молнии БУРЫЧКА БАТУ—влезать в долги БУСАГАГА АЯК БАСМАСКА не переступать порога БЭЙДЭН ЫЧКЫНУ—сорваться с цепи БЭЛАДЭН Б АШ-АЯК—от греха подальше БЭХЕТКЭ КАРШЫ "'счастье БУРЭНЭ АРКЫЛЫ БУРЕ KYPY -у страха гла- за велики БУРЕСЕ УЛАУ—подфартить В ВАЗ КИЧУ—дать отказ; отречься, отказаться ВАК ЖАНЛЫ -мелкая душонка ВАКЫТНЫ ЫЧКЫНДЫРМАУ - не упускать момента ВЭГАЗЬ СОЙЛЭУ—читать нотацию Г ГАЗАП ЧИГУ—терпеть муки ГАЙРЭТЕН ЧИГЕРУ—отбить охоту ГЭП САТУ—разглагольствовать ГОНАБ ШОМЛЫГЫ—что за напасть такая! ГЫЙБРЭТ АЛУ—извлечь урок
д ДАН КАЗАНУ—снискать славу ДАН САТУ—позорить перед миром; ославить ДАН ТОТУ—быть знаменитым ДЭРТ ПОЧМАКЛАНУ—быть довольным ДЭРТЕН СУНДЕРУ—отбить охоту ДИЛБЕГЭ БУЕ (суз)—говорить пространно (длинно) ДИЛБЕГЭНЕ БУШ АТУ—распускать вожжи ДИЛБЕГЭНЕ УЗ КУЛЫНА АЛУ—прибрать вожжи к рукам ДИЦГЕЗ ТУБЫКТАН море по колено ДОНЬЯ БЭЯ СЕ—нет цены ДОНЬЯ БЕТЕРЕП (ЭЗЛЭУ)—искать по всему свету ДОНЬЯ КУПТАРУ—поднять переполох ДОНЬЯ КУЮ—покинуть этот мир ДОНЬЯТА КИЛУ—появиться на свет ДОНЬЯДАН КИТУ—переселиться в мир иной ДОНЬЯНЫ ДЕР СЕЛКЕТЕП ТОРУ—сотрясать мир ДОНЬЯНЫЦ АЧЫСЫН-ТОЧЕСЕН ТАТУ повидать многое ДУГА БЕЛЭН ПЕЧЭН ЧАБУ—говорить чушь; попасть пальцем в небо ДУРТ АЯКЛАП—на четвереньках ДУРТ КУЛЛАП—руками-ногами, обеими ру- ками ДУРТ КУЗ БЕЛЭН (КОТУ) -высмотреть все глаза
ДУРТ ЯГЫЦ КЫЙБЛА—катись на все четыре стороны; скатертью дорожка Е ЕГЫЛЫП КОЛУ—смеяться до упаду ЕГЫП САЛУ—одержать верх ЕЛАН МОГЕЗЕ ГЕНЭ ЮК—чего только нет ЕРАК КИТУ—далеко пойти Ж ЖАН АТУ—жаждать ЖАН АЧУЫ БЕЛЭН -яростно ЖАН ДУСТЫ—закадычный друг ЖАН КИСЭГЕМ—душенька ЖАН КОЕГЕ—обуза, бремя ЖАН OPY вдохнуть ЖАН САТУ—кривить душой ЖАН ТИРЛЭРЕ ЧЫГУ—проливать пот ЖАН ТЫНУ—душа успокаивается ЖАН ЧЫГУ—1) устать; 2) умереть ЖАНГА ТИЮ—надоедать ЖАННЫ АШАУ—терзать ЖАНЫ ТЕЛЭГЭН ЕЛАН ИТЕ АШАГАН— охота пуще неволи ЖАНЫ УЧ ТОБЕНДЭ ГЕНЭ—еле-еле душа в теле ЖАНЫЦ НИ ТЕЛИ -что душа пожелает ЖЭНЭННЭМ АРТЫНА -к черту на рога ЖЭЬЭННЭМГЭ ЖИБЭРУ -отправить на тот свет ЖЭЬЭННЭМГЭ ОЧУ—провалиться в тартарары
Я^ЕН АЧУЫ ЧЫГУ—приходить в ярость ЭДЕНЕ СОЙМЭУ—душа не лежит ЭДЕНЕН ЧЫГАРУ—разозлить ЖЕН ОЧЫН ЯПТЕРУ—концы в воду ЭДИЛ АЛГАНДАЙ—как ветром сдуло ЖИЛ искан ЯККА АВУ —держать нос по ветру ЖИЛ КУУ—шляться без дела ЖИЛГЭ ОЧУ—1) вылететь в трубу; 2) идти прахом ЖИЛЛЭР искан—и след простыл ЖИЛЛЭР УЙНЫЙ—совершенно пустой ЖИЛКаСЕН КИМЕРУ—сидеть иа горбу (кого-то) ЖИЛКЭСЕНДЭ ТАТУ—испытать на своем горбу ЖИЦ СЫЗГАНЫП—засучив рукава ЖИЦЕЛ АКЫЛЛЫ—легкомысленный ЖИЦЕЛ АЯГЫЦ БЕЛЭН—с легкой ноги ЖИЦЕЛ КУЛДАН—с легкой руки ЖИЦЕЛ СОЯКЛЕ—легкий на подъем ЖИЦЕЛ ХОЛЫКЛЫ—ветрен ныи ЖИР БЕЛЭН КУК АЕРМАСЫ—как небо от земли ЖИР БЕЛЭН ТИГЕЗЛЭУ—сравнять с землей ЖИР ЖИМЕРТЕП ЙвРУ—быть в расцвете сил, здоровым ЖИР ЙОТКАН КЕБЕК—как сквозь землю про- валился ЖИР ЙвЗЕ—белый свет ЖИР ЙОЗЕННЭН СЕБЕРЕП ТУТУ—стереть с лица земли ЖИР КУЕНЫНА КЕРУ—сойти в могилу
ЖИР ТИШЕГЕНЭ КЕРЕРДЭЙ БУЛДЫМ готов был провалиться ИР ТИШЕГЕНДЭ—у черта на куличках ЭЦУЛЭР САТУ—валять дурака Я£ЫЛЫ УРЫН—тепленькое местечко ЭКЫРЫ ЭКЫРЛАНГАН—его песенка спета 3 ЗАР ЕЛ АУ—горько плакать ЗИНЕНЕ ТАРАЛУ стать рассеянным ЗУРГА КИТУ—принять серьезный оборот ЗУРДАН КУБУ —хватить через край И ИБЛИС ТОКЫМЫ—чертово отродье ИКЕ АРАДА БЕТЕРУ—остаться между нами ИКЕ АТЛАП9 БЕР СИКЕРУ—одна нога здесь, другая там ИКЕ АЯГЫН БЕР КУНЫЧКА ТЫГУ—согнуть в бараний рог ИКЕ АЯКНЫЦ БЕРСЕН ДЭ АТЛАМАУ—ноги (моей) не будет ИКЕ БОЗАУГА КИБЭК АЕРА БЕЛМЭУ—глуп как пробка ИКЕ КУЛЛАП—обеими руками ИКЕ КУЛСЫЗ ИТУ—оставить (как) без рук ИКЕ КУЗЕ ДУРТ БУЛА глаза на лоб полезли ИКЕ СОЙЛЭШМЭУ сказано-сделано ИКЕ СУЗ БЕЛЭН—в двух словах ИКЕ СУЗНЕЦ БЕРЕНДЭ—то и дело ИКЕ УТ АРАСЫНДА—меж двух огней
ИКЕ ЯК К А ДА ЮК—ни туда, ни сюда ИКЕ ЯТЫП БЕР тешкэ КЕРМИ -ие горит да не болит И ЛЭК БЕЛЭН СУ ТАШУ—носить воду реше- том ИЛЭК БИТ -круглое лицо И ЛЭК СОРАГАНГА ЧИЛЭК БИРУ—дурака пошлн за ложкой, а он тащит кошку ИНЭ БЕЛЭН КОЕ КАЗУ—каторжная работа ИНЭ КУЗЕННЭН УТКЭРУ—провести через игольное ушко; разбирать по косточкам; трой- ная проверка ИНЭ ОЧЫ КАДЭР ДЭ—ни на волос ИНЭ ОСТЕНДЭ УТЫРУ—(сидеть) как на игол- ках ИНЭ ТУГЕЛ—не иголка ИНЭДЭН ЖЕПКЭ КИЕНДЕРУ -одеть с иго- лочки ИНЭДЭН ЧЫККАН ГЫНА—с иголочки ИНЭСЕННЭН ЭЦЕБЕНЭ КАДЭР—до мельчай- ших подробностей ИПИ ШУРЛЕГЕНЭ МЕНЕП ТОШУ—заехать по морде ИРЕН ТУ РСАЙТУ—надуть губы ИС КИТУ—удивляться ИСЭБЕ ДЭ, ХИСАБЫ ДА ЮК—видимо- невидимо ИСЕ ДЭ КИТМИ (ИСЕНДЭ ЮК)—и в ус ие дует ИСКЕ АВЫЗДАН ЯЦА СУЗ—вот тебе и на! ИТ ЮГЫНДА УПКЭ ДЭ ТАНСЫК—на безры- бье и рак рыба ИТЭК А СТЫННАН—из-под полы
ИТЭК ЭКЫЮ—быть осторожным ИТЭК КИСЕП ЖИЦ ЯМ АУ—Тришкин кафтан ИШТЕЦ ИШЭК ЧУМАРЫН—иу и наделал делов й ЙОДРЫК АШАУ—отведать тумаков ЙОДРЫККА ИРЕК БИРУ—дать волю кулакам ЙОЛДЫЗЛАРЫ ТУРЫ КИЛУ—сойтись харак- терами ЙОМГАКНЫ ЧУАЛТУ—запутать дело ЙОМГАКНЬЩ ОЧЫН ЮГАЛТУ—прятать концы в воду ЙОМРЫ БАШ—голова круглая ЙОМШАК ЖЭЕП, КАТЫГА УТЫРТУ—мягко стелет — жестко спать ЙОН УЦАЕНА СЫЙПАУ—гладить по шерсти ЙОЗ СИКСЭН ГРАДУСКА БОРЫЛУ- повернуться на сто восемьдесят градусов ЙОЗГЭ БЭРЕП ЭЙТУ—говорить в лицо ЙОЗГЭ БЕРЭУ ТУЛМАГАН -не хватает вин- тиков ЙОЗЕ БЕЛЭН—сторицей ЙОЗЕН КЫЗАРТУ—вогнать в краску ЙОРЭГЕНЭ КЕРУ—влезать в душу ЙОРЭК АЛЫНУ—душа ушла в пятки ЙОРЭК ЭКИТМЭУ—духу ие хватает ЙОРЭК ИГЕН АШАУ—вымотать всю душу ЙОРЭК КЫЛЫНА ЧИРТУ—задеть сердечные струны ЙОРЭКТЭ ЭЗ КАЛДЫРУ—оставить след в сердце
к КАБАК (КИБЭК) БАШ -медный лоб; мякин- ная голова КАБЫРГАСЫ БЕЛЭН КУЮ—поставить ребром КАБЫРГАСЫН САНАУ—пересчитать ребра КАДАЛЫП КИТКЕРЕ—пропади ты пропадом КАЛЭМ ТИБРЭТУ—пробовать перо К АЛЬП I КЕСЭЛЕ—толстосум КАНАТ АСТЫНА АЛУ—взять под свое кры- лышко КАНАТ КАЕРУ—обломать (подрезать) крылья КАНГА СЕЦУ—быть в крови КАНГА ТОЗ САЛУ—травить душу КАРА КОЕЛУ—почернеть лицом КАРА МЭЧЕ УТУ—черная кошка проб» кала КАРАР КУЗГЭ—на вид КАРМАК САЛУ —делать попытку КЭЕФ БОЗЫЛУ—испортить настроение КЕРФЕК ТЭ КАКМАУ—глаз не сомкнуть КЕСЭГЭ СУГУ—бить по карману КЕШЕ АЛДЫНДА—на людях КЕШЕ ЭКИЛКЭСЕНДЭ ЯШЭУ—жить за чужой счет КЕШЕ ИТУ—сделать человеком КИЛЭП САРЫП ЙОРУ—гонять лодыря КИЦ КУЦЕЛЛЕ—любвеобильный КИРЭКНЕ БИРУ—воздать по заслугам КИРЕ ЯК БЕЛЭН ТОРУ—встать с левой ноги КИРТЭГЭ КЕРТУ—привести в норму КИРТЭДЭН ЧЫГУ—выходить из рамок КОЕН КУЙГАН—то, что надо; точь-в-точь 512
КОЙРЫК БОЛГАУ—вилять хвостом КОЙРЫКТА СОЙРЭЛУ—плестись в хвосте КОЛАК ИТЕН АП1АУ (КИМЕРУ) плешь про- есть; прожжужать все уши КОЛАК КАГУ—лишиться КОЛАККА ДА ЭЛМЭУ -и ухом не вести КОЛАКЛАР У РЭ ТОРУ—навострить уши КОРЫ КАЛУ—остаться с носом КОРЫ КУЛ БЕЛЭН -с пустыми руками КОРЫ ТОТУ—не медлить КОТ ЧЫКТЫ, КОТ АЛЫНДЫ -обуял страх КОН КАДАГЫНА (СУГУ) -на злобу дня КОН КЕБЕК АЧЫК—ясно как день КОННЕ ТОНГЭ ЯЛГАН—от зари до зари КОТЭ-КОТЭ К ОТЕК БУЛ У—высмотреть все глаза КУЛ БАРМЫЙ—душа не лежит КУЛГА КУЛ ТОТЫНЫП—рука об руку КУЛЫ КЫСКА—руки коротки КУЛЫ ОЗЫН—1) нечист на руку; 2) распуска- ет руки КУЛЫ УЙНАУ—1) иметь отношение; 2) споро работать КУЛЫН СОР АУ—просить руки КУЯН (ТАВЫК) ЙОРЭК—заячья душа КУЗ АЛДЫНДА ТОТУ—иметь в виду КУЗ АЛМАУ—не сводить глаз КУЗ АЧЫП ЙОМГАНЧЫ—в мгновение ока КУЗ БУЯУ—втирать очки КУЗ ДЭ ЙОММЫЙЧА -не моргнув глазом
КУЗ КАРАСЫ КЕБЕК САКЛАУ—беречь как зеницу ока КУЗ ТЛЮ сглазить КУЗ ТОТУ (ТОШУ)—положить глаз КУЗГЭ БОРЕЛУ—бросаться в глаза КУЗЕН КАН БАСКАН—глаза кровью налились КУЗЛЭРЕН ТОЗЛАНДЫРЫП—с вожделением КУЗНЕ ТЕКЭУ—впереться взглядом КУЗЕ ГЕНЭ УТЫРЫП КАЛГАН -одни , за остались КУЗЕ ШАР БУЛУ—глаза стали круглые КУЗГЭ ТАШЛАНУ—броситься в глаза КУЗГЭ ТОТЕН ЖИБЭРУ—пускать пыль в глаза КУЗДЭН УТ КУРЕНДЕ—искры посыпались из глаз КУЗ-КОЛАК БУЛУ -держать под наблюдением КУК БЕЛЭН ЖИР АР АСЫНДА—между небом и землей КУК ТЕРЭВЕ—верста коломенская КУККЭ ОЧЫРУ—взлететь в воздух КУКЛЭРГЭ (КУТЭРУ) ЧОЮ—возвести до небес КУКРЭК СУГУ—бить себя в грудь КУКТЭН ТОШУ—свалиться с неба КУЛЭГЭДЭ КАЛУ -остаться в тени КУЦЕЛ ЙОМШАРУ—расчувствоваться КУЦЕЛ КАЛУ—таить обиду КУЦЕ Л КЫРЫЛУ испортить настроение КУЦЕЛ ТОШУ—положить глаз КУЦЕЛ ТУРЕННЭН—из глубины души КУЦЕЛДЭ КЕР САКЛАУ—держать камень за пазухой
КУЦЕЛДЭ ТОЕН К АЛДЫ—остался осадок в душе КУЦЕЛЕН KYPY -угодить КУЦЕЛНЕ ТЫРИЫЙ—скребет на душе КУСЭК КУТЭРУ—размахивать дубиной КЫЗЫЛ ЭТЭЧ ЖИБЭРУ -пустить красного петуха КЫЗЫЛ ЖЕН БУЛЫП СУЗЫЛУ—проходить красной нитью КЫЗЫЛ КАР ЯУГАЧ—когда на горе рак сви- стнет; после дождичка в четверг КЫЛ ©СТЕНДЭ ТОРУ—на краю пропасти; на острии ножа КЫРЫК КАТ—сто раз КЫРЫККА ЯРЫЛУ -разрываться иа части Л ЛАЕШ ШУ Л ПАСЫ ЭЧУ—хлебнуть лиха ЛАФ ОРУ—говорить попусту ЛЭМ-МИМ АВЫЗ АЧМАУ—нем как рыба ЛЭХ БУЛЫРГА—быть пьяным вдрызг м МАЙ КАП!—нн гугу! МАЙЛАГАНДАЙ БУЛУ—стать шелковым МАЙЛАНГАН КЕБЕК—как по маслу МАЛАЙ АКТЫГЫ—мальчишка, сопляк МАЦГАЕНА ТАЙ ТИПМЭГЭН в своем уме МАЦГАЙ БЕЛЭН ТАШ ТИШУ -расшибиться в лепешку МАЦГАЙ ОРУ—бить челом
МАЦГАЙ ТИРЕ БЕЛЭН в поте лица МАХЫ БИРМЭУ— не дать маху МАЧ КИЛТ—подмастить МЭСЬЭЛЭНЕ КАБЫРГАСЫ БЕЛЭН КУЮ поставить вопрос ребром МЕНЭ ДИГЭН—отличный МЕНЭ СИЦА КИРЭК БУЛСА—вот тебе на МЕЦ ТЭРЛЕ (уй, copay)—самые разные МИ КАТУ—мозги набекрень МИГЭ СЕЦЕП КАЛУ—врезаться в память МИЕНЭ ЯРЫП САЛСАЦ ДА хоть кол на го- лове теши МОРЖА ДАН ОЧУ—обанкротиться, вылететь в трубу МеГЕЗ ЧЫГАРУ—выдумывать небылицы МеГЕЗСЕЗ СЫЕР КЕБЕК—как безрогая корова МУЕНГА КАМЫТ КИЮ -хомут на шею МУЕНГА АСЫЛЫНУ—вешаться на шею МУЕННАН ЧУМУ (бурычка)—быть по шею в долгах МУЕНЫ АСТЫНА КИЛГЕРЕ—пропади он пропадом МУЕНЬТН БОРУ—свернуть шею МЫЕК АСТЫННАН КОЛУ—усмехнуться МЫЕККА ЧОРНАУ—намотать на ус МЫЖ КИЛУ—кишмя кишит
н НЭЛЭТ ТОШСЕН—будь проклят НЭФРЭТ УТЫ БЕЛЭН ЯНАУ—гореть ненави- стью НИ АЛЛАГА, НИ МУЛЛАГА -ни уму ии сердцу; толку как от козла молока НИНДИ КОРТ ЧАККАН -какая муха укусила НИЧЕК ИТТЕ АЛАЙ -с грехом попалам НИ ЧЕК КЕНЭ ЭЛЕ—да еще как НИЧЕК КЕНЭ БУЛСА ДА -как угодно, как бы то ни было НУЖА ПЕЧЭН АШАТА—голод не тетка О ОЕТКЫ САЛУ—подстрекать ОЗЫН КОЛАКТАН -по беспроволочному теле- фону ОЗЫН КУЛЛЫ—нечист на руку ОЗЫН СУЗНЕЦ КЫСКАСЫ—короче говоря ОЗЫН ТЕЛЛЭР—злые языки ОЗЫН ТЕЛЛЕ -острый на язык ОЧЛАП БЕТЕРУ—заканчивать ОЧЛАП ЧЫГУ—закруглять ОЧЛЫ БОРЫН -чувствительный к запаху ОЧ ЛЫ КУЗ—остроглазый ОЧЫНА ЧЫГУ—дойти до сути ОЯ К ОР У-обзавестись семьей ОЯСЫН КУЛ ИТУ—разрушить до основания ОЯТКА КАЛУ—опозориться
е ОЗЕЛГЭН ДЭ ТОШКЭН—точь-в-точь, как две капли воды ОМЕТ БАГЛАУ—питать надежду ОМЕТ ОЗЕЛУ крушение надежд ОРСЭН, ОЧЫП КИТЭРЛЕК-как пушинка ОСТЕНЭ БАСУ—не в бровь, а в глаз ОФ ИТЕП ТОРУ—нежить п ПАР КУГЭРЧЕННЭР КЕБЕК—как голубки ПЭРИ АЛЫШТЫРГАН чудище ПЭРИ ТУЕ--метель; сборище ведьм ПОТЫ БЕЛЭН—хоть пруд пруди ПОТЫ БЕР ТИЕН—грош цена ПОШАМАНГА ТОШУ—забеспокоиться ПЫЧАК КЕРГЕРЕ—бес в ребро ПЫЧАККА ПЫЧАК КИЛУ—быть на ножах ПЫЧАКСЫЗ СУЮ—без ножа резать ПЫЧРАК АТУ —облить грязью ПЫЧРАККЛ САЛЫП ТАПТАУ—втоптать в грязь
р РЭТЕН ТАБУ -утрясти РЭТЕ-ЧИРАТЫ ЮК—толку нет РЭХМЭТ Т6ШКЕРЕ (ЯУГЫРЫ) да будет бла- гословен! С САБЫН КУБЕГЕ ОЧЫРУ пускать пыль в глаза САБЫН СУЫНА УТЫРТУ -обвести вокруг пальца САГЫЗ ЧЭЙНЭУ говорить одно и то же САЙ(ДАН) ЙОЗУ—мелко плавать САК ЙОК Л АУ—спать вполглаза (чутко спать) САК ТОРУ—быть начеку САЛАМ СЫЙРАК—тонконогий, слабак САЛ КЫН КАН БЕЛЭН—хладнокровно САЛПЫ ЯККА САЛАМ КЫСТЫРУ—играть на слабой струнке С АН АП БЕТЕРГЕСЕЗ—и не счесть САФСАТА САТУ—плести вздор; пороть чушь СЕР БИРМЭУ—не подавать вида СЕР ИТЕП ТОТУ—держать в секрете СЕР СЫЯ ТОРГАН—нем как рыба СЕРКЭСЕ СУ КУТЭРМИ—обидчивый СЕРЛЭРЕ КИЛЕШЭ—закадычные друзья СИН ДИГЭНДЭ — АЯК ИДЭНДЭ для милого дружка и сережку из ушка СИН КУР ДЭ МИН КУР -тут как тут, в мгно- вение ока
СИР АТ КУПЕРЕН КИЧУ—перейти Рубикон СОЙКЕМЛЕ СОЯК- симпатия, любимец СОЛЕК КЕБЕК—стройный C0MCEPE КОЕЛУ -расстроиться С0РЭН САЛУ—1) вызывать на состязание: 2) кричать истошным голосом C0T ТЭ ЮК. ЙОН ДА ЮК—ни молока, ни шерсти СОЯГЕН ЮУ -перемывать косточки С0ЯЛГЭ БАСУ--наступать на мозоль СТЕНА БУЛЫП ТОРУ—стоять стеной СТЕНАГА БОРЧАК СИПКЭНДЭЙ -как об стенку горох СТЕНАГА ТЕРЭУ—припереть к стенке СУ КУШУ—заливать СУ БОЛГАТУ—мутить воду СУ КЕБЕК ЭЧУ—знать назубок СУ СИБЕП УСТЕР ГЭНДЭЙ—как грибы после ДОЖДЯ СУ УРЫНЫНА ЭЧУ -знать назубок СУГА САЛУ—пускать на ветер СУГА (БОЗГА) СЭНЭК БЕЛЭН ЯЗГАН-на во- де вилами написано СУГА ТОШЕН ЮГАЛГАН КЕБЕК- как в воду канул СУГА Т01ПКЭН ТАВЫК КЕБЕК -как мокрая курица СУДАГЫ БАЛЫК КЕБЕК -как рыба в воде СУДАН КОРЫ ЧЫГУ—выйти сухим из воды СУГАН САТУ—молоть чепуху
СУГАН СУЫ СУЫРУ—класть зубы на полку; жить впроголодь СУГЫШ ТОТЕНЕН ИСНЭУ -понюхать пороху СУКМАК СУЫНЫП ТОРМАУ не зарастет тропа СУКЫР БЭХЕТ—слепой случай СУКЫР БЕР ТИЕН ДЭ КАЛМАУ нет ни гроша СУКЫР БЕР ТИЕНГЭ КУЙМЫЙ—ни в грош не ставит СУКЫР ЫШАНУ—слепая вера СУЛ ЯГЫ БЕЛЭН ТОРГ АН—встал с левой ноги СУЗ БЕЛЭН СЫЙЛАУ—кормить обещаниями СУЗ БЕР—твердое слово; уговор дороже денег СУЗ БОТКАСЫ—набор слов, болтовня СУЗ ИЯРЭ СУЗ—слово за слово СУЗ ЙОРТУ—сплетничать СУЗ КОРЭШТЕРУ -спорить СУЗ САЛУ—замолвить словечко СУЗДЭН КАЛУ—потерять дар речи СУЗЕ УТЭ—к его словам прислушиваются CY3EH БИРМЭУ—настоять на своем CY3EH СУЗГЭ—слово в слово СУЗЕНДЭ ТОРУ—сдержать слово CY3HE ЖИЛГЭ ТАШЛАМАУ—не бросать сло- ва на ветер СЫНЫККА СЫЛТАУ—предлог СЫРТЫ СЫНСА ДА СЫНАТМАУ—не пода вать вида
т ТАБАН ЯЛАУ—лизать пятки ТАБАН ЯЛТЫРАТУ -засверкать пятками ТАБЫННЫЦ ЯМЕН ЖИБЭРУ— испортить компанию ТАВЫК КЕТЭГЕНЭ КЕРТУ—обвести вокруг пальца ТАВЫК К0ЛЭР—курам насмех ТАВЫК МНЕ АШАГАН—дырявая голова ТАВЫК ТЭПИЕ- крест ТАВЫК ЧУПЛЭП БЕТЕРГЕСЕЗ—видимо- невидимо ТАВЫШ КУТЭРУ—повысить голос ТАВЫШЫЦНЫ ЧЫГАРМА не смей пикнуть ТАМАК ЕРТУ -драть горло ТАМАК КАРЛЫККАНЧЫ—во всю глотку ТАМАК Т0БЕ БЕЛЭН высокомерно ТАМАК ЧЫЛАТУ—промочить горло ТАМАК ЯЛГАП АЛУ -перекусить ТАМАК ЯЛЫНА—за харчи ТАМАККА ТАШ БУЛЫП УТЫРУ стать по- перек горла ТАМАКТАН УТМИ-в горле застряло; не хо- чется есть ТАМГА САЛУ—приклеивать ярлыки ТАМЫРЫНА БАЛТА ЧАБУ—подрубить под корень ТАМЫРЫН КОРЫТУ—вырвать с корнем ТАЦ КАЛУ—диву даваться ТАД ТИШЕГЕННЭН—ни свет ни заря ТАЦ СЫЗЫЛА -заря занимается
ТАР КАРАШЛЫ -ограниченный ТАРАКАН КАТЫРЫРЛЫК СУЫК - собачий холод ТАРТА ТОРГАЧ ОН БУЛЫР—перемелется, мука будет ТАСМА (ТАТЛЫ) ТЕЛ—сладкоречивый ТАУ АКТ АРУ—свернуть горы ТАШ КАПЧЫК—каменный мешок; тюрьма ТАШ ЫРГЫТУ —бросить камень ТАШ ЯУСА ДА—вопреки всему; как пить дать ТАШБАКА АДЫМЫ БЕЛЭН -черепашьим шагом ТАШКА ТАМГА САЛГАН—сказано — сделано ТАЯК АШ АТУ—накормить березовой кашей ТАЯК ИКЕ БАШЛЫ—палка о двух концах ТАЯК ТЫГУ—ставить палки в колеса ТАЯКНЫЦ АВЫР БАШЫ—большая часть на- казания ТАЯКНЫЦ ОЧЫ СИЦА ДА ГИЯ—это и тебя касается ТЭКАТЕ КОРУ—выбиться из сил; терпение ис- сякло ТЭЛИНКЭ ТОТУ—подхалимничать ТЭМ ТАБУ—находить удовольствие ТЭМЛЕ ТЕЛ -златоуст ТЭН ЧЫМЫРДАП КИТУ—мороз по коже про- бежал ТЭРТИБЕН КИТЕРЕП -по всем правилам ТЭРТЭГЭ ТИБУ—заупрямиться ТЭРТЭДЭН ЧЫГУ -выйти из повиновения ТЭРТЭНЕ БОРУ—повернуть оглобли
ТЭРТЭСЕ КЫСКА—вспыльчивый ТЕГЕРМЭН ШЭП ТАРТА -хороший аппетит ТЕГЕРМЭНЕНЭ СУ КОЯРГА—лить воду на чью-то мельницу; сыграть на руку ТЕЗ БОГУ (ЧУГУ)—ползти на брюхе; прекло- нить колени ТЕЗГЕННЭН ЫЧКЫНУ—закусить удила ТЕЗГЕННЕ КАТЫ (НЫК) ТОТУ держать крепко в руках ТЕЗГЕННЕ КУЛГА АЛУ—взять бразды прав- ления в свои руки ТЕЛ АЧКЫЧЫ—дар речи ТЕЛ БАРМЫЙ—язык не поворачивается ТЕЛ БЭЙЛЭНУ—лыка не вяжет; язык заплета- ется ТЕЛ БЕЛЭН ТЕГЕРМЭН ТАРТУ—молоть язы- ком ТЕЛ БИСТЭСЕ—болтун ТЕЛ ОЗАЙТУ—дерзить (старшим) ТЕЛ ОЧЫНДА ТОРА—вертеться на кончике языка ТЕЛ ТИДЕРМЭСЛЕК—комар носа не подточит ТЕЛ ТИДЕРУ—задевать ТЕЛ ТОБЕ КАЯ БАРА—к чему клонит ТЕЛГЭ КЕРУ—иметь дурную репутацию ТЕЛГЭ КИЛУ 1) заговорить; 2) поскандалить ТЕЛГЭ YTKEH—остер на язык ТЕЛДЭ ЙОРУ—у всех на устах ТЕЛДЭН КАЛУ—язык отнялся ТЕЛДЭН ТЕЛГЭ—из уст в уста ТЕЛЕ ТЕЛГЭ ЙОКМЫЙ—говорит без запинки
ТЕЛЕН БЕЛУ—знать секрет ТЕЛЕННЭН ТАРТЫП СОЙЛЭТУ тянуть за ЯЗЫК ТЕЛЕЦ КАЛМАС—язык не отвалится ТЕЛЕЦНЕ ДЭ КЫЙМЫЛДАТМА—не смей да- же заикнуться ТЕЛЕЦНЕ ЙОТАРСЫЦ—язык проглотишь; пальчики оближешь ТЕРСЭККЭ ТЕРСЭК—локоть в локоть ТЕРСЭКНЕ ТЕШЛЭРДЭЙ БУЛУ—раскаиваться ТЕРСЭКНЕ ТЕШ Л ЭУ—близок локоть да не укусишь ТЕШ АГАРТУ—и не заикается ТЕШ АРАСЫННАН ГЫНА ЭЙТУ—процедить сквозь зубы ТЕШ КАЙРАУ—точить зубы; иметь зуб ТЕШ КАМ АШУ -набить оскомину ТЕШ КОРТЫ БУЛДЫ—навязло в зубах ТЕШ УТМИ—не по зубам ТЕШ ЫРЖАЙТУ—скалить зубы ТЕШЕ СИРЭК—не умеет держать язык за зу- бами ТЕШЕ ТЕШКЭ ТИМИ—зуб на зуб не попадает ТЕШЕН КЫСЫП КЫНА—стиснув зубы ТЕШЕЦЭ ТИЯР—не про вашу честь ТЕШКЭ ТИЮ—играть на нервах ТИГЕЗ ГОМЕР ИТУ—жить в согласии ТИШЕК АВЫЗ—болтун ТИШЕК БЕР ТИЕН ДЭ—ни ломаного гроша ТОЗ ТУГЕЛ, ЭРЕМЭССЕЦ -не растаешь, не са- хар
ТОРМЫШКА АЯК БАСУ—вступить в жизнь ТОТ КАПЧЫГЫЦНЫ—держи карман шире; не тут-то было ТОЕП ТУТЫРЫЛГАН—битком набито ТОЙМЭ БОРЫН—нос пуговкой ТОЙМЭ ГЕНЭ ТОЙМИ—мастер на все руки ТОКЕРЕГЕН ЙОТУ—глотать слюни ТОКЕРЕКЛЭРЕН ЧЭЧЕП—с пеной у рта ТОКЕРЕП КАРАУ—относиться наплевательски ТОКЕРЕП ТЭ БИРМИ—(а там) хоть трава не расти ТОКЛЕ АЯГЫЦ БЕЛЭН—со счастьем ТОН ЙОКЫ Л АРЫ К АЧТЫ—потерял сон ТОН ЙОКЫСЫ КУРМЭУ -не сомкнуть глаз ТОН ПЭРДЭСЕ АСТЫНДА—под покровом ночи ТОН ТИШЕГЕННЭН—ни свет ни заря ТОННЕ КОНГЭ, КОННЕ ТОНГЭ ЯЛГАН от зари до зари ТОННЕЦ ТОН БУЕНА -всю ночь напролет ТОП БАШЫНА УТЫРТУ—оставить в дураках ТОП ЙОРТ—отчий дом ТОПКЭ Я^ИГЕЛЕП ТАРТУ -тянуть на при- сяжных ТОПКЭ КИТУ—утонуть ТОПТЭН ЮАН ЧЫККАН—крепкий как дуб ТОС ТУГЕЛ—не к лицу ТОСЕ КАЧКАН—на нем лица нет ТОСЕН ДЭ КУРМЭУ—и в глаза не видать T0CHE ТАБАККА КУЙМЫЙЛАР—с лица во- ды не пить ТОТЕН БУЛЫП ОЧУ—как в воду кануть
ТОТЕН 5ЦИБЭРУ -пустить дым; мутить воду ТОТЕН ТАВЫ ТОТТЫРУ сулить золотые горы ТЭТЕНЕ ДОРЕС ЧЫГА—соображает ТУЗАН КАДЭР ДЭ—ни капельки ТУЗГА ЯЗМАГАН—чушь несусветная ТУЗГА ЯЗМАГАННЫ СОЙЛЭУ молоть чепу- ху; пороть чушь ТУЙДАН СОЦ ДОМБЕРГЭ после драки кула- ками не машут ТУКРАН ТЭУБЭСЕ -пустая клятва ТУРЫ ЮЛГА БАСТЫРУ -наставлять на путь истинный ТУБЭСЕ КУККЭ ТИЮ—быть на седьмом небе; рот до ушей ТУТЭРЭК ОСТЭЛ—круглый стол ТУШЭГЕЦЭ КАРАП АЯГЫЦНЫ СУЗУ—по одежде протягивать ножки ТУШЭК ЯЦАРТУ—вторично жениться ТУШЭМНЭН АЛУ -высосать из пальца ТЫН АЛТАЙ ТАВЫШ ТА ЧЫКМАУ гробовая тишина ТЫН АЛГЫСЫЗ—дыхание перехватывает ТЫН АЛДЫРУ давать передышку ТЫН ДА АЛМЫЙЧА—не дыша ТЫННАРЫН ДА ЧЫГАРМЫЙЛАР—и пик нуть не смеют ТЫРАЙ ТИБУ—бить баклуши; лодыря гонять ТЫРНАК АСТЫНА ЭЛЭГУ -попадаться в когти ТЫРНАК АСТЫННАН КЕР ЭЗЛЭУ- придираться к мелочам ТЫРНАК БАТЫРУ—запускать когти
ТЫРНАК БЕЛЭН ДЭ ЧИРТТЕРМЭУ -пылинке не давать сесть ТЫРНАК ОЧЫ КАДЭР ДЭ—ни на йоту У УЕМДА ДА ЮК—и не думал УЕНГА АЛУ--принять за шутку УЕНГА БОРУ—обратить в шутку УЕНДАГЫ ТЕЛЕНДЭ—что в уме, то и на языке УЕННАН УЙМАК ЧЫГУ -до добра не доведет УЛ\ЫМ БОЗАВЫ—мямля УЙДА ТОТУ—иметь в виду УКЛАУ ЙОТУ—аршин проглотить УЦГА-СУЛГА КАРАМЫЙЧА-очертя голову УЦЫШСЫЗЛЫККА ОЧРАУ -потерпеть не- удачу УПТЫМ ИЛАНИ—оптом УРАМ АВЫЗ—сплетник УРМАНГА УТЫН ТАШУ -ехать в Тулу со своим самоваром УРТА КУЛ—средней руки УРТАК ТЕЛ ТАБУ -найти общий язык УРЫН ТАБА АЛМАУ—не находить места УРЫННАН АЛУ —освободить от занимаемой должности УРЫНЫ ЖЭННЭТТЭ БУЛСЫН -царство ему небесное УРЫНЫ ТУРДЭ БУЛУ—быть на почетном мес- те УТ БЕЛЭН СУ АРАСЫНДА меж двух огней УТ БЕЛЭН УЙНАУ—играть с огнем
УТ БОРЧАСЫ —непоседа УТ ЙОТУ—проявлять беспокойство УТ КАП К АНД АЙ—как угорелый УТ ЧЭЧУ рвать и метать УТ ЧЫККАНМЫ ЭЛ ЛЭ—не на пожар? УТКА (УТЛЫ ТАБАГА) БАСТЫРУ—задавать перцу; пробирать с песком УТКА КЕРОСИН СИБУ -подлить масла в огонь УТКА САЛУ—обречь на страдания УТ Л АР-СУ Л АР КИЧУ—пройти огонь н воду УТТАН АЛЫП, СУГА САЛУ—из огня да в по- лымя УЧ ТОБЕНДЭГЕ КЕБЕК—как на ладони У УГЕЗЕ УКЕРЭ—повезло, подфартило УГЕЗНЕ МОГЕЗЕННЭН ЭЛЭКТЕРУ -взять быка за рога УЗ Я^ИЛКЭСЕНДЭ ТАТУ—испытать на своей шкуре УЗ ИТУ—считать своим УЗ КУБЫЗЫНА БИЕТУ—заставить плясать под свою дудку УЗ СУЗЕНДЭ ТОРУ—сдержать свое слово УЗ КЫРЫГЫ КЫРЫК—упрямый УЗ ТУКСАНЫ ТУКСАН—стоять на своем; хоть кол на голове теши УКЧЭГЭ БАСУ -наступать на пятки УЛЕМ ГАЗАБЫ—предсмертная агония УЛЕМ ЙОКЫСЫ БЕЛЭН ЙОКЛАУ- спать мертвым сном
УЛЕМ ТЫНЛЫГЫ —мертвая тишина Ф ФЭЛСЭФЭ САТУ—пустословить ФОРСАТ ТАБУ—использовать момент X ХАЛЫК ЭДИЛКЭСЕН КИМЕРУ—сидеть на шее народа ХАФАГА ТОШУ—забеспокоиться ХЭЕРЛЕ КИЧ—добрый вечер ХЭЕРЛЕ СЭГАТЬТЭ—в добрый час ХЭЕРЛЕГЭ БУ ЛСЫН—пусть к добру ХЭЕР-ФАТИХА БИРУ—дать благословение ХЭЛ ЭЧЕНДЭ—при смерти ХЭЛГЭ КЕРУ —сочувствовать ХЭЛДЭН КИЛУ—быть в состоянии ХЭЛЛЕ-ХЭЛЕНЧЭ -кто как может ХЭТЕР КАЛУ -обижаться ХЭТЕР ОЧЕН—ради приличия ХЭТЕРДЭ ТОТУ—помнить ХЭТЕРЕН КУРУ—угождать ХИСАБЫ ЮК -не счесть ХОКЕМ ЙОРТУ рассуждать ХОКЕМ СОРУ—царить, господствовать ХУР БУЛУ—осрамиться ХУР ИТУ—осрамить
ь ЬАВАДА АСЫЛЫНЫП КАЛУ—повиснуть в воздухе ЬАВАДАН ТОШКЭННЕ КОТУ—ждать манну небесную ЬУШТАН ЯЗУ—лишиться памяти ч ЧАЛ ТОПГУ —поседеть ЧАПМАГАН ДА. ЮНМАГАН ДА неотесанный ЧЭЧЕ УРЭ ТОРДЫ -волосы дыбом встали ЧЭЧЛЭРЕН ЙОЛКУ—рвать на себе волосы ЧЕЛПЭРЭМЭ КИЛУ—разбиваться вдребезги ЧЕРЕМ ИТЕП АЛУ—вздремнуть ЧИЛЭКЛЭП КОЮ—ливмя льет ЧИТЭНГЭ ТЕРЭУ—припереть к стенке ЧУП ТЭ ТУГЕЛ—ничего не стоит ЧЫБЫК ОЧЫ—седьмая вода на киселе ЧЫГЫРЫННАН ЧЫГУ -выйти из себя ЧЫН КУЦЕЛДЭН—от чистого сердца ЧЫРАЕ КАЧКАН—на нем лица нет III ШАЙТАН АЛГЫРЫ —черт поберн ШАЙТАН СУЫ—водка ШАЛКАН БЭЯСЕ—грош цена П1ЭМ ТОТЫП ЭЗЛЭСЭЦ ДЭ ТАБА АЛМАССЫЦ днем с огнем не сыщешь 1ПОБАГА САЛУ—метать (бросить) жребий 531
ШОМ САЛУ—вызывать тревогу ы ЫГЫ-ЗЫГЫ КИЛУ—суетиться ЫМ КАГУ —делать знаки ЫРЫМЫН БЕЛУ—знать секреты ЫШТЫР БИТ—бесстыдный э ЭЗ КАЛУ—оставить след ЭЗГЭ ТОШУ—напасть на след ЭНЭ вСТЕНДЭ УТЫРУ—сидеть как на иголках ЭНО ТУГЕЛ—найдется (не иголка) ЭНЭСЕННЭН ЗЦЕБЕНЭ КАДЭР—от а до я ЭТ БАШ, СЫЕР АЯК —полная неразбериха ЭТ БЕЛЭН МЭЧЕ ШИКЕЛЛЕ—как кошка с со- бакой ЭТ БУЛЫП (АРДЫМ) (устать) как собака ЭТТЭН АЛЫП ЭТКЭ САЛУ—ругать на чем свет стоит ЭТЛЕК ЭШЛЭУ—подложить свинью; совершать подлость ЭЧ БУШАТУ—отвести душу ЭЧ ПОШУ—скучать, хандрить ЭЧЕНДЭГЕ ТЫШЫНДА—душа нараспашку ЭЧКЭ ЖЫЛЫ КЕРУ—отлегло от сердца ЭЧТЭ БУРЕЛЭР УЛАУ—сильно проголодаться ЭШ БАШТАН АШКАН -дел по горло ЭШ ЗУРГА КИТУ -принять скандальный обо рот ЭШ КУЗГАТУ — возбудить дело
ЭШ ТАШЛАУ—бастовать ЭШКЭ А1ПЫРУ—воплотить в жизнь ЭШКЭ КУЛ Б АРМ АУ—руки не лежат ЭШЛЭР МОШКЕЛ—дело — табак ю ЮККА ЧЫГУ—исчезнуть ЮЛГА АРКЫЛЫ ТОШУ—переступить дорогу ЮЛЫЦА АК ЖЭЙМЭ—1) скатертью дорожка; 2) доброго пути Я ЯКТЫ ДОНЬЯ—белый свет ЯКТЫ КОН КУРСЭТМЭУ—держать в черном теле ЯКТЫ КУЗДЭ—засветло ЯКТЫ ЧЫРАЙ—радушие ЯКЫН ДА Б АР ЫР ЛЫК ТУГЕЛ не подсту- питься ЯКЫН ДА КИТЕРМИ -и близко не подпускает ЯРДЭМ КУЛЫ СУЗУ—протянуть руку помощи ЯШЕЛ ЕЛАН—зеленый змий ЯШЕН ТАШЫДАЙ—ловкий, проворный ЯШЕН ТИЗЛЕГЕ БЕЛЭН—молниеносно
краткий русско- татарский ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЙ СЛОВАРИК А АВОСЬ ДА НЕБОСЬ—тисэ — тиенгэ, тимасэ — ботакка АРШИН ПРОГЛОТИЛ—уклау йоткан АХИЛЛЕСОВА ПЯТА—Ахиллес укчасе Б (БЕЖИТ) СЛОМЯ ГОЛОВУ—артына ут кап- канмыни БЕЗ ЦАРЯ В ГОЛОВЕ -башныц тезгене булмау БЕШЕНЫЕ ДЕНЬГИ—ж,илдан килгэн акча БИТЫЙ ЧАС—сэгать буе БИТЬ БАКЛУШИ—тырай тнбу БОГ ВЕСТЬ -ал л а бела БОК О БОК—ицга иц куеп БОЛЬНОЕ МЕСТО—авырткан урын БРАТЬ (ВЗЯТЬ) БЫКА ЗА РОГА—угезне мегезеннан алу БРАТЬ (ВЗЯТЬ) ВЕРХ—естен чыгу БРАТЬ (ВЗЯТЬ) ПРИМЕР—урнэк алу БРАТЬ (ВЗЯТЬ) СВОЕ—узенекен иту
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) СЕБЯ В РУКИ -узен кулга алу БРАТЬ (ВЗЯТЬ) СЛОВО—суз алу БРАТЬ ГОЛЫМИ РУКАМИ—коры кул белэн алу БРАТЬ НА СЕБЯ уз естенэ алу БРАТЬСЯ (ВЗЯТЬСЯ) ЗА УМ—акылга утыру (килу) БРОСАТЬ СЛОВА НА ВЕТЕР—сузне жллгэ очыру (ташлау) БРОСАТЬСЯ (БРОСИТЬСЯ) В ГЛАЗА—кузгэ ташлану БРОСИТЬ КЛИЧ—аваз салу; серэн салу БУБНИТЬ ПОД НОС -авыз зчендэ ботка пе- шеру БУДЬ ЧТО БУДЕТ—ни булса шул БУРЯ В СТАКАНЕ ВОДЫ -чыпчык дул ап кирта жимерэ алмый В В ДВУХ СЛОВАХ—ике суз белэн В ДВУХ ШАГАХ—ике адымда В ДОБРЫЙ ПУТЬ! -Хэерле юл! В ДОЛГУ КАК В ШЕЛКУ//В ДОЛГАХ КАК В ШЕЛКАХ -бурынка чуму; муеннан бурычлы булу В КОНЕЧНОМ СЧЕТЕ—ахыр чиктэ В КОНЦЕ КОНЦОВ—ахыр чиктэ В МГНОВЕНИЕ ОКА—сии кур да мин кур! Куз ачып йомганчы В ОДИН ГОЛОС—бертавыштан
В ПЕРВУЮ ОЧЕРЕДЬ беренч чиратта В ПОДМЕТКИ НЕ ГОДИТСЯ -кисеи ташлаган тырнагыма да тормый В ПОСЛЕДНЕЕ ВРЕМЯ—соцгы вакытта В ПОТЕ ЛИЦА—тир тугеп В ПУХ И ПРАХ—пыр туздыру В САМОМ ДЕЛЕ—чыниан да В СВОЕ ВРЕМЯ—уз вакытында В СВОЕМ УМЕ—башына тай типмэгэн В СЛУЧАЕ ЧЕГО—алай-болай була калса В ТО ЖЕ ВРЕМЯ—шул ук вакытта В ТОМ ЧИСЛЕ—шул исэптэн В ЦЕНТРЕ ВНИМАНИЯ -игътнбар узэгенда В ЧЕМ ТОЛЬКО ДУША ДЕРЖИТСЯ? авызын ачса, упкэсе курена ВАЛИТЬ В ОДНУ КУЧУ—барын бер казанга тутыру ВАЛИТЬСЯ ИЗ РУК—кулдан тешу ВАЛИТЬСЯ С НОГ—аяктан егылу ВАЛЯТЬ ДУРАКА—юлар (жулэр) сату ВАРИТЬСЯ В СОБСТВЕННОМ СОКУ—уз каза- ныцда кайнау ВДОЛЬ И ПОПЕРЕК—аркылыга-буйга ВЕРЕВКИ ВИТЬ—кырыкка бегэргэ ВЕРТЕТЬСЯ НА ЯЗЫКЕ—тел очында тору ВЕТЕР СВИСТИТ В КАРМАНАХ—кесэдэ жил уйный ВЕШАТЬ (ПОВЕСИТЬ) ГОЛОВУ—башын иеп (утыру)
ВИДЕТЬ НА ТРИ АРШИНА ПОД ЗЕМЛЕЙ - биялэй зчендэ бармак кыймылдатканны да сизу; астыннан йергэн еланны да белу ВИДЕТЬ НАСКВОЗЬ -утэли куру ВИНТИКОВ НЕ ХВАТАЕТ—йезгэ берэу тулма- ган ВКЛАДЫВАТЬ (ВЛОЖИТЬ) ДУШУ—жднын биреп (эшлэу) ВМЕСТЕ С ТЕМ—шуныц белэн бергэ ВНЕСТИ ВКЛАД—елеш керту ВО ВЕСЬ ДУХ—бар кеченэ ВО ВРЕМЕНА ОНА—биш былтыр; хан зама- нында; эби патша заманында ВО ЧТО БЫ ТО НИ СТАЛО—ничек кенэ булса да ВОДОЙ НЕ РАЗОЛЬЕШЬ—агылый белэн тагы- лый; арага кыл да сыймау ВОЙТИ В ИСТОРИЮ—тарихка кереп калу ВООРУЖАТЬСЯ ДО ЗУБОВ—баштанаяк ко- раллану ВОРОН СЧИТАТЬ—карга санау ВОТ ГДЕ СОБАКА ЗАРЫТА!—Имэндэ икэн чиклэвек! ВОТ ОНО ЧТО!—Менэ ничек (икэн)! ВОТ ТАК КЛЮКВА!—Юкэдэ икэн чиклэвек! Me пэ сипа мэ! ВОТ ТЕБЕ (И) РАЗ! -Менэ сица мэ! ВРЕМЯ ОТ ВРЕМЕНИ -вакыт-вакыт ВСЕЙ ДУШОЙ -жаны-тэне белэн ВСТАВЛЯТЬ (ВСТАВИТЬ) ПАЛКИ В КОЛЕСА—тэгэрмэчкэ таяк тыгу ВСТАТЬ С ЛЕВОЙ НОГИ -сул аягы белэн тору ВТИРАТЬ (ВТЕРЕТЬ) ОЧКИ—куз буяу
ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В КОЛЕЮ колеяга керу, рэткэ керу ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В ПОЛОЖЕНИЕ—хэлгэ керу ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В ПРИВЫЧКУ—гадэтка керу ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В РОЛЬ—рольга керу ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В СИЛУ—кеченэ керу ВЫБИВАТЬСЯ (ВЫБИТЬСЯ) ИЗ СИЛ—хэлдан таю ВЫБРОСИТЬ ИЗ ГОЛОВЫ—баштан чыгарып ташлау ВЫЙДЕТ ТОЛК—рэт чыгар ВЫЙТИ В ЛЮДИ—кеше рэтенэ керу ВЫЙТИ В СВЕТ—деньяга чыгу, басылып чыгу ВЫКИНУТЬ ИЗ ГОЛОВЫ—баштан чыгарып ташлау ВЫСТУПАТЬ (ВЫСТУПИТЬ) НА СЦЕНУ— манданта чыгу ВЫХОДИТЬ (ВЫЙТИ) ЗАМУЖ—кияугэ чыгу ВЫХОДИТЬ (ВЫЙТИ) СУХИМ из воды - судан коры чыгу Г ГЛАДИТЬ (ПОГЛАДИТЬ) ПО ГОЛОВКЕ- баштан сыйпау ГЛАЗА НА МОКРОМ МЕСТЕ—балавыз сыгу ГЛАЗА РАЗБЕГАЮТСЯ—кая карарга белмэу ГЛАЗА СЛИПАЮТСЯ—куз помыла ГЛАЗОМ НЕ МОРГНУТЬ—кузен дэ йоммау
ГЛЯДЕТЬ В МОГИЛУ—бер аягы белан кабердэ (булу) ГНАТЬСЯ ЗА ДВУМЯ ЗАЙЦАМИ—ике кеимэнеи койрыгын тоту; ике куян артыннан куу ГОГ И МАГОГ яэ»;у>к, мээжуж ГОЛАЯ ФРАЗА—коры суз ГОЛОВА КРУЖИТСЯ—баш эйлэнэ ГОЛОВА НА ПЛЕЧАХ—башы эшли (бар) ГОРА С ПЛЕЧ -естеннэн тау тешу; >килкэдэн тау тешкэн кебек булу ГОРИТ (ГОРЕЛО) В РУКАХ—кулында ут уй- ната ГРОШ ЦЕНА—поты бер тиен; бая се сукыр бер тиен ГРОША ЛОМАНОГО НЕ СТОИТ -ике тиен бер акча; сукыр бер тиен дэ тормый д ДАВАТЬ (ДАТЬ) ГОЛОВУ НА ОТСЕЧЕНИЕ - башын кисэргэ биру ДАВАТЬ (ДАТЬ) МАХУ—махы биру ДАВАТЬ (ДАТЬ) СЕБЯ ЗНАТЬ -узен сиздеру ДАВАТЬ (ДАТЬ) СЛОВО—суз биру ДАВНО БЫ ТАК!—Куптэн шулай кирэк иде! ДАЛЕКО НЕ УЕДЕШЬ—ерак китэ алмассыц ДАЛЕКО ПОЙТИ—ерак киту ДАТЬ БЕРЕЗОВОЙ КАШИ тал чыбыгы ашату ДАТЬ ПРИКУРИТЬ—я^иде бабасын таныту ДВА САПОГА ПАРА—ике Оьщар бер кием; чилагенэ курэ капкачы
ДВУЛИКИЙ ЯНУС—ике яклы паке ДЕЙСТВОВАТЬ НА НЕРВЫ—нервыга тию ДЕЛА НЕТ—эше юк ДЕЛАТЬ (СДЕЛАТЬ) БОЛЬШИЕ ГЛАЗА - кузлэрен тугэраклэндеру ДЕЛАТЬ (СДЕЛАТЬ) ИЗ МУХИ СЛОНА чебеннэн фил ясау ДЕЛАТЬ (СДЕЛАТЬ) ПРЕДЛОЖЕНИЕ- тэкъдим ясау ДЕЛАТЬ НЕЧЕГО -берни зшлар хал юк ДЕЛАТЬ ХОРОШУЮ МИНУ ПРИ ПЛОХОЙ ИГРЕ—авызыц тулы кара кан булса да, кеше алдында текерма ДЕЛИТЬ ШКУРУ НЕУБИТОГО МЕДВЕДЯ алмаган бия, тумаган колын—утырма, улым, билен сындырырсьщ; тумаган балага бишек ко ру; тумаган тайга атлану ДЕЛО В ШЛЯПЕ—эш бетте, келта ио>1ясы гына калды ДЕНЕГ КУРЫ НЕ КЛЮЮТ—акча безда бер букча; мэчелэре да куян тота; этэче да кукэй сала ДЕНЬ И НОЧЬ (ДНЕМ И НОЧЬЮ)—кене-тене ДЕНЬ ОТКРЫТЫХ ДВЕРЕЙ—ачык ишеклэр кене ДЕРЖАТЬ В РУКАХ—кулда тоту ДЕРЖАТЬ КАМЕНЬ ЗА ПАЗУХОЙ куенында таш йерту ДЕРЖАТЬ СЕБЯ—(уз-)узен тоту ДЕРЖАТЬ СЕБЯ В РУКАХ -уз-узен кулга алу ДЕРЖАТЬ (СДЕРЖАТЬ) СЛОВО—сузенда тору ДЕРЖАТЬ УХО ВОСТРО—сак булу
ДЕРЖАТЬ ЯЗЫК ЗА ЗУБАМИ—телне тыю: теленэ хужа булу ДЕРЖИ КАРМАН ШИРЕ—тот капчыгыцны ДИВУ ДАВАТЬСЯ -гажапкэ калу ДНЕМ С ОГНЕМ—кендез чыра (ут) яндырып (ззлэу) ДО МОЗГА КОСТЕЙ—башыннан аягына кадэр ДО ПОСЛЕДНЕГО ДЫХАНИЯ—соцгы сулы- шына кадэр ДО ПОСЛЕДНЕЙ КАПЛИ КРОВИ—соцгы там- чы канына кадэр ДОБИВАТЬСЯ (ДОБИТЬСЯ) СВОЕГО—уз дигэнен эшлау; уз сузен уткэру ДОБРО ПОЖАЛОВАТЬ!—Рэхим ит(егез)! ДОБРОЕ УТРО!—Хэерле иртэ! ДОБРЫЙ ВЕЧЕР!—Хэерле кич! ДОБРЫЙ ДЕНЬ!—Хэерле кен! ДОВОДИТЬ (ДОВЕСТИ) ДО БЕЛОГО КАЛЕНИЯ—чыгырдан чыгару ДРУГОЕ ДЕЛО—башка эш ДУША БОЛИТ—жан эрни ДУША В ПЯТКИ УШЛА—кот чыкты; кот очты ДУША НЕ ЛЕЖИТ—куцел тартмый ДЫМА БЕЗ ОГНЯ НЕ БЫВАЕТ—ат аунаган жирдэ тек кала; утсыз тетен булмый Е ЕМУ ЦЕНЫ НЕТ баш бэясе
•Ш* Ж ЖЕВАТЬ МОЧАЛКУ—авыз эчендэ ботка пе- щеру; чубек чэйнэу ЖИТЬ ДУША В ДУШУ—ал да гел (тора? ар) 3 ЗА СЛОВОМ В КАРМАН НЕ ЛЕЗЕТ—суз эзлап, куршегэ керми ЗАБЛУДИТЬСЯ В ТРЕХ СОСНАХ -ике агач арасында адашу ЗАДЕТЬ ЗА ЖИВОЕ—куделенэ тию ЗАДИРАТЬ (ЗАДРАТЬ) НОС—борын кутэру ЗАДНИМ УМОМ КРЕПОК—акылы тештэн сод ЗАКИДЫВАТЬ (ЗАКИНУТЬ) КРЮЧОК кармак салып карау ЗАКРЫВАТЬ (ЗАКРЫТЬ) ГЛАЗА—куз йому ЗАМОЛВИТЬ СЛОВЕЧКО—суз салу ЗАРУБИТЬ НА НОСУ—колакка киртлэп кую ЗАСОРЯТЬ ГЛАЗА—кузгэ тетен >дибэру ЗАСУЧИВ РУКАВА—>дид сызганып ЗАТАИВ ДЫХАНИЕ—тын да алмыйча ЗЕЛЕНАЯ УЛИЦА—яшел урам ЗЛЫЕ ЯЗЫКИ -усал теллэр ЗМЕЯ ПОДКОЛОДНАЯ—юха елан ЗНАТЬ СВОЕ МЕСТО—уз урынын белу ЗНАТЬ СЕБЕ ЦЕНУ—уз бэясен белу ЗНАТЬ ЯЗЫК—башы тишек; тубэсе салам белэн капланган ЗОЛОТАЯ СЕРЕДИНА -алтын урталык ЗОЛОТОЕ ДНО—Эндри казнасы
ЗОЛОТЫЕ РУКИ -кулы алтын; кылны кы- рыкка яра ЗОНДИРОВАТЬ ПОЧВУ—кылын тартып карау И И БРОВЬЮ НЕ ВЕДЕТ—колагына да элми И БЫЛ ТАКОВ—юк булды И В ГРОШ НЕ СТАВИТЬ—сангц сукмау; чупка да санамау И В ПОМИНЕ НЕТ—исе да юк И В УС НЕ ДУЕТ—текереп та бирми; исендэ да юк И СЛЕД ПРОСТЫЛ -эзе да калмады (юк) ИГРА НЕ СТОИТ СВЕЧ—биш тиенлек куян, ун тиенлек зыян ИГРАТЬ (ПОИГРАТЬ) НА НЕРВАХ—нервыда уйнау ИГРАТЬ (СЫГРАТЬ) РОЛЬ—роль уйнау ИГРАТЬ В ПРЯТКИ -качышлы уйнау ИГРАТЬ НА РУКУ—тегерманена су кою ИДТИ (ПОЙТИ) НА ЛАД —жайга салыну ИДТИ (ПОЙТИ) СВОЕЙ ДОРОГОЙ—уз юлы белан бару ИДТИ В НОГУ—бер аяктаи атлап бару ИДТИ ПО СТОПАМ—эзеннан бару ИЗ ГОДА В ГОД—елдан-ел ИЗ МУХИ ДЕЛАТЬ СЛОНА ина кузеннан дея куру; тузанны тубалдай иту; тоймадэн дея ясау; тумгэкне тау иту ИЗ ПЕРВЫХ РУК—беренче чыганак(лар)тан (кулдан)
ИЗ РУК В РУКИ—кулдан кулга ИЗ УСТ В УСТА—телдан телгэ ИЗО ВСЕЙ СИЛЫ (ВСЕХ СИЛ)—бар качена ИЗО ДНЯ В ДЕНЬ—кен саен ИМЕТЬ ДЕЛО—эш иту ИМЕТЬ ЗНАЧЕНИЕ—эЬэмияткэ ия (булу) ИСПОКОН ВЕКОВ—борын-борыннан И УХОМ НЕ ВЕДЕТ—исе дэ китми К К СЛОВУ СКАЗАТЬ суз уцаенда КАК (БУДТО) НИ В ЧЕМ НЕ БЫВАЛО исе да китмича КАК (БУДТО) РЫБА В ВОДЕ—судагы балык кебек КАК (БУДТО) СКВОЗЬ ЗЕМЛЮ ПРОВАЛИЛСЯ—>цир астына тешеп киткэндэй булды КАК БЕЗ РУК—ике кулсыз (калу) КАК БУДТО (СЛОВНО) НА ПОЖАР ут чык- канмыни КАК БУДТО (ТОЧНО, СЛОВНО) В ВОДУ КАНУЛ—суга тешкан кебек булды КАК БУДТО (ТОЧНО, СЛОВНО) ВОДЫ В РОТ НАБРАЛ—авызына су капкандай КАК В ВОДУ ОПУЩЕННЫЙ—балтасы суга теш кан дай КАК ВЕТРОМ СДУЛО—ай курде, кояш алды КАК ГРИБЫ ПОСЛЕ ДОЖДЯ—су сибеп устергандэй
КАК ДВЕ КАПЛИ ВОДЫ -кискан дэ каплаган; ике тамчы су кебек КАК ЗЕНИЦУ ОКА—куз карасыдай КАК ИЗ ВЕДРА—чилэклэп кою КАК НА ИГОЛКАХ кыл о тендэ y'j Pipy КАК НА ЛАДОНИ -уч тебенд,.i е к<-дек (курену) КАК НЕБО ОТ ЗЕМЛИ ж.ир белан кук кебек КАК ПИТЬ ДАТЬ гаш яуса да КАК ПО МАСЛУ -майлаган кебек КАК ПРАВИЛО -кагыйдэ буларак КАК РУКОЙ СНЯЛО—юып а «гандай булды КАК СЕЛЕДКИ В БОЧКЕ—баш тыккысыз КАК У СЕБЯ ДОМА -уз еецдаге (еегездэге еендаге) кебек КАКИМИ СУДЬБАМИ? Нинди я^иллэр таш- лады? КАКОВ МУЗИК, ТАКОВ ТАНЕЦ . .равына курэ эцавабы; ж,ирена кура эдикэне КАКОВ ПОП, ТАКОВ И ПРИХОД—кетуче нинди, кетуе шундый КАМНЯ НА КАМНЕ НЕ ОСТАВЛЯТЬ (ОСТАВИТЬ) таш ©стенда таш кал(дыр)мау; нигезенэ хэтле ж,имереп ташлау КАПЛЯ В МОРЕ -дицездан бер тамчы КАТАТЬСЯ КАК СЫР В МАСЛЕ—ба"-май эченда незу КАТАТЬСЯ СО СМЕХУ бот чабып кв--у; эч катып колу КАША В ГОЛОВЕ башынд - б а КАШИ НЕ СВАРИШЬ—борчак пешми
КОЖА ДА КОСТИ—авызын ачса, упкэсе курена КОНЦА-КРАЮ НЕ ВИДНО—очы-кырые юк (куренми) КОРОЧЕ ГОВОРЯ—кыскача эйткэндэ КОТ НАПЛАКАЛ—кузга кырып салырлык; ина очы хэтче; ата мэче куз яше КОШКУ БЬЮТ, НЕВЕСТКЕ НАВЕТКИ ДАЮТ кызым, сица эйтэм, киленем, син тыцла КРАЕМ (КРАЕШКОМ) ГЛАЗА—куз кырые белэн КРАСНАЯ СТРОКА—кызыл юл КРОВЬ С МОЛОКОМ—бер кашык су белэн йо- тарлык' суырып йотарлык: урта бармак ши- келле КРОМЕ ТОГО -аннан кала (тыш); моннан ка la (тыш) КТО (ЕГО) ЗНАЕТ—кем бела КТО В ЛЕС, КТО ПО ДРОВА -берсе калага, берсе салага КТО ВО ЧТО ГОРАЗД—кем ничек булдыра ала КУРИТЬ ФИМИАМ—куккэ чееп мактау КУЧА МАЛА -чуп естенэ чумэлэ Л ЛЕГКО СКАЗАТЬ -айтергэ (гена) жинел ЛЕЗТЬ В ГОЛОВУ -башка керу ЛИЦА НЕТ -йезе качкан ЛИЦОМ К ЛИЦУ—йезга-йез ЛОВИТЬ НА ЛЕТУ—тиз элактереп алу
ЛОДЫРЯ ГОНЯТЬ—тырай тибеп йеру ЛОМАТЬ ГОЛОВУ—баш вату м МАЗАТЬ ПО ГУБАМ авызны майлау МАСТЕР НА ВСЕ РУКИ—кулга оста; алтын куллы; кылны кырыкка яра МАХНУТЬ РУКОЙ -кул сел та у МЕДВЕДЬ НА УХО НАСТУПИЛ—колагына аю баскан МЕДВЕЖЬЯ УСЛУГА аю хезмэте (курс . гу) МЕДНЫЙ ЛОБ -кибэк баш МЕЖДУ ДВУХ ОГНЕЙ—ике ут арасында (калу) МЕЖДУ ДЕЛОМ эш арасында МЕЖДУ НИМИ КОШКА ПРОБЕЖАЛА -арага шайтан керу МЕЛКО ПЛАВАТЬ сай йезу МЕРИТЬ НА СВОЙ АРШИН —уз аршынына (аршины белэн) улчау МНОГО ВОДЫ УТЕКЛО—куп сулар ак-ы МОЖЕТ БЫТЬ—балки МОЖНО СКАЗАТЬ -айтергэ мемкин МОЛОКО НА ГУБАХ НЕ ОБСОХЛО—борын асты кипмэгэн; ирененнэн сет кипмэгэн; сет тешлэре дэ тешеп бетмэгэн МОЛОТЬ ЧЕПУХУ тузга язмаганны сеи"эу МОЛЧИТ, КАК ВОДЫ В РОТ НАБРАЛ— авызын чей га элган: авызына су капкандай МОРЕ ПО КОЛЕНО -дицгез тубыктан
МОТАТЬ (НАМОТАТЬ) СЕБЕ НА УС колакка киртлап кую; мыегына чорнап кую МУРАШКИ БЕГАЮТ (ЗАБЕГАЛИ, ПОПОЛЗЛИ. ПОБЕЖАЛИ, ПОШЛИ)—тэне чымырдау МУХИ НЕ ОБИДИТ чебенгэ да тими н НА ВЕС ЗОЛОТА—алтын бэясе НА ВСЯКИЙ СЛУЧАЙ алай-болай б) та кэтс« НА КАЖДОМ ШАГУ—адым саен НА КРАЙ СВЕТА—>кир читенэ НА КРАЮ ПРОПАСТИ кыл естендэ тору НА КРАЮ СВЕТА >кир читенда НА ЛОНЕ ПРИРОДЫ табигать кочагында НА НОЧЬ ГЛЯДЯ—тенгэ каршы НА ОТКРЫТОМ ВОЗДУХЕ саф Ьавада НА ПЕРВЫЙ ВЗГЛЯД—беренче карашка НА ПЕРВЫХ ПОРАХ -баштарак ПА ПРОИЗВОЛ СУДЬБЫ язмыш иркена (ташлау) НА РАЗНЫХ ЯЗЫКАХ—терле тел л эр да НА РОДУ НАПИСАНО—мацгаена язылган НА САМОМ ДЕЛЕ -чынлыкта; чыннан да НА СВЕЖЕМ ВОЗДУХЕ—саф Ьавада НА СВЕЖУЮ ГОЛОВУ- сэламэт баштан НА СВОЕМ ВЕКУ—уз гомерендэ НА СЕДЬМОМ НЕБЕ кукнец зциденче катында НА СКОРУЮ РУКУ -тиз генэ ПА ЧЕМ СВЕТ СТОИТ /з са! п тормыйча
НАБИРАТЬСЯ (НАБРАТЬСЯ) УМА—акыл >Кыю (туплау) НАВОСТРИТЬ УШИ—колак торгызу НАДУТЬ ГУБЫ -иреи турсайту НАЗЫВАТЬ ВЕЩИ СВОИМИ ИМЕНАМИ -уз нсеме белэн атау НАЙТИ ОБЩИЙ ЯЗЫК уртак тел табу НАСТУПАТЬ НА ПЯТКИ—итэккэ басу; табан- га басу НАЧИНАТЬ С АЗОВ—элифтан башлау НЕ ВЕРИТЬ СВОИМ ГЛАЗАМ —уз кузларена (узе) ышанмау НЕ ВЕРИТЬ СВОИМ УШАМ уз колагына (узе) ышанмау НЕ В СВОЕЙ ТАРЕЛКЕ—каефе юк НЕ ВЫХОДИТ ИЗ ГОЛОВЫ -баштан чыкмый НЕ ЛЕЗЕТ (НЕ ПОЛЕЗЕТ) ЗА СЛОВОМ В КАРМАН суз эзлэп, кесэга керм и НЕ НАХОДИТЬ (НЕ НАЙТИ) СЕБЕ МЕСТА уз-узен кая куярга белмау НЕ НАХОДИТЬ (НЕ НАЙТИ) СЛОВ суз таба алмау НЕ ОСТАВАТЬСЯ (НЕ ОСТАТЬСЯ) В ДОЛГУ бурычлы булып калмау НЕ ОСТАВИТЬ КАМНЯ НА КАМНЕ- пыран- заран китеру; тетмасен тету НЕ ОТРЫВАТЬ (НЕ ОТОРВАТЬ) ГЛАЗ—ку ен алма-, НЕ РАЗГИБАЯ СПИНЫ—баш к\ гэрми (зшлау) НЕ СВОДИТЬ ГЛАЗ кузен алмау НЕ СМЫКАТЬ (НЕ СОМКНУТЬ) ГЛАЗ—кузен йоммау
НЕ ТУТ-ТО БЫЛО—тот капчыгыцны НЕ УДАРИТЬ ЛИЦОМ В ГРЯЗЬ -йезгэ кы- зыллык китермэу; оятка калмау НЕ УМЕЕТ ЯЗЫК ДЕРЖАТЬ ЗА ЗУБАМИ- авызына тел сыймау НЕ УСПЕТЬ (И) ГЛАЗОМ МОРГНУТЬ куз ачып йомгаичы НЕСМОТРЯ НИ НА ЧТО—бернига (бернэрсэга) карамастан НЕСТИ АХИНЕЮ -экият сату НЕЧЕГО СКАЗАТЬ—(айтергэ) суз таба алмау НИ БЕЛЬМЕСА НЕ ЗНАЕТ—элифне таяк дил тэ белми НИ БОЛЬШЕ НИ МЕНЬШЕ—ким дэ тугел, ар- тык та тугел НИ ЖИВ НИ МЕРТВ -ни уле, ни тере НИ ЗА ЧТО НА СВЕТЕ—улсэ дэ НИ ЗГИ НЕ ВИДНО—кузгэ тертсац куренмэслек НИ КОЛА НИ ДВОРА—каккан казыгы да юк НИ МНОГО НИ МАЛО—куп тэ тугел, аз да тугел НИ РЫБА НИ МЯСО—ит тэ юк, Йон да юк; ни он, ни Йон; ни он тугел, ни камыр тугел НИ СВЕТ НИ ЗАРЯ—тац тишегеннэн НИ УМУ НИ СЕРДЦУ -ни аллага, ни муллага НИЧЕГО НЕ ПОДЕЛАЕШЬ- берни эшлар хэл юк НИЧЕГО НЕ СТОИТ—берни тугел НОЛЬ ВНИМАНИЯ исе дэ китми НОС НЕ ДОРОС—сет тешлэре дэ тешеп экитмэгэн
НОСИТЬ НА РУКАХ—кутэреп кене йерту; уч тебенда гена йерту; ермагэн я^ирга да утыртмау; ждел-яцгыр тидермау НУЖЕН КАК СОБАКЕ ПЯТАЯ НОГА— кирэкле кишер яфрагы О ОБВЕСТИ ВОКРУГ ПАЛЬЦА—кыл чабата ки- деру ОБИРАТЬ (ОБДИРАТЬ) КАК ЛИПУ—шыр ялангач калдыру; кара ясэяуга калдыру ОВЧИНКА ВЫДЕЛКИ НЕ СТОИТ—биш тиен- лек куян. ун тиенлек зыян ОДИН НА ОДИН—кузга-куз ОДНА НОГА ТАМ, ДРУГАЯ ЗДЕСЬ—бер аягы монда, икенчесе тегенда ОДНИМ (ЕДИНЫМ) ДУХОМ—куз ачып йом- ганчы; бер минутта; бер секундта ОДНИМ СЛОВОМ -бер суз бел ан айткандэ ОДНО ВРЕМЯ—бер арада ОДНОГО ПОЛЯ ЯГОДЫ—бер чыбыктан серелган: бер калыптап сугылган; бер басуда ускан тиган эк ОДНУ МИНУТУ—бер минут ОДНУ СЕКУНДУ—бер секунд ОКО ЗА ОКО, ЗУБ ЗА ЗУБ—ашка аш, ташка таш ОПУСКАТЬ (ОПУСТИТЬ) РУКИ—куцел тешу ОСТРИЧЬ ПОД ОДНУ СКОБКУ-бер калыпка салу ОТ ВСЕГО СЕРДЦА—чын йврактан
ОТ ВСЕЙ ДУШИ —ихлас куцелдэн ОТ ЗАРИ ДО ЗАРИ —тацны танга ялгап ОТ КОРКИ ДО КОРКИ — башыннан ахырына кадэр ОТ МАЛА ДО ВЕЛИКА олысыннан алып ке чесенэ кадэр ОТ НЕЧЕГО ДЕЛАТЬ— «л юктан ОТВЕЧАТЬ ГОЛОВОЙ -баш белан знавал биру ОТКЛАДЫВАТЬ В ДОЛГИЙ ЯЩИК озакка cyav ОТКРЫВАТЬ (ОТКРЫТЬ) ВСЮ (СВОЮ) ДУШУ йерэген aqv ОТКРЫВАТЬ (ОТКРЫТЬ) ГЛАЗА кузен а' тыру ОТКРЫТЬ АМЕРИКУ -Америка ачу ОЧЕНЬ НУЖНО!—Вик кирэк иде! Бик кирэге бар иде! п ПАДАТЬ ДУХОМ -куцей тешу; борын «алын- дыру ПАЛЕЦ О ПАЛЕЦ НЕ УДАРИТЬ кыл ли кыймылдатмау; бармак кыймылдатмау; бар макка бармак какмау ПАЛЬЦЕМ НЕ ТРОГАТЬ -бармак бе тан дэ тимау ПАЛЬЦЕМ НЕ ШЕВЕЛЬНУТЬ—бармак т. кыймылдатмау ПАЛЬЧИКИ ОБЛИЖЕШЬ! -Телецяе йотар- сьщ! ПЕРВЫМ ДЕЛОМ —беренче чиратта
ПЕРВЫМ ДОЛГОМ ин беренче чиратта; бе- ренче итеп ПЕРЕВЕРНУТЬ ВВЕРХ ДНОМ астын оска китеру ПЕРЕЙТИ РУБИКОН сира куперен кичу ПЕРЕЛИВАТЬ ИЗ ПУСТОГО В ПОРОЖНЕЕ? бушны бушка бушату; корыны бушкл * удару ПЕСЕНКА СПЕТА—-ашын ашаган, яшен яшвгэн; аныц ясины укылган инде; т>« узган, туны тузган ПЛЕТЬЮ ОБУХА НЕ ПЕРЕШИБЕШЬ чебен, дул ап. тэрэза вата алмас ПЛЕЧОМ К ПЛЕЧУ ицне ицга кую ПЛЕШЬ ПРОЕСТЬ колак итен чайнау ПЛЫТЬ ПО ТЕЧЕНИЮ—агым уцаена йезу ПЛЯСАТЬ ПОД ЧУЖУЮ ДУДКУ -кеше ку- бызына бию ПО ПАЛЬЦАМ МОЖНО ПЕРЕСЧИТАТЬ бармак белан санарлык ПО ПРАВДЕ ГОВОРЯ дересен айтканда ПО СОВЕСТИ ГОВОРЯ дересен айтканда ПОВЕРНУТЬСЯ НЕКОГДА—баш кашырга да вакыт юк ПОВЫШАТЬ (ПОВЫСИТЬ) ГОЛОС тавышын кутару ПОДЛИВАТЬ (ПОДЛИТЬ) МАСЛО В ОГОНЬ утка керосин сибу ПОДЛОЖИТЬ СБИНЫО—этлек эшлэу ПОДНИМАТЬ (ПОДНЯТЬ) НА СМЕХ— н.элкега калдыру ПОЙМАТЬ НА УДОЧКУ -кармап. па •геру
ПОКА СОЛНЦЕ ВЗОЙДЕТ, РОСА ОЧИ ВЫЕСТ—кояш чыкканчы, кузец кугарер ПОКАЖУ, ГДЕ РАКИ ЗИМУЮТ!—Арт саба гьщны укытырмын! ПОКАТЫВАТЬСЯ (КАТАТЬСЯ) СО СМЕХУ тагарэп келу ПОЛЗТИ НА БРЮХЕ—тез чу ту ПОМИНАЙ КАК ЗВАЛИ -суга тешкандай булды; юкка чыкты ПОПАДАТЬ (ПОПАСТЬ) В (САМУЮ) ТОЧКУ — накъ узэгенэ басу ПОПАСТЬ ПАЛЬЦЕМ В НЕБО—дуга белан печэн чабу ПОПАСТЬ ВПРОСАК—авыр халга калу ПОПРАВЛЯТЬСЯ ИЗ КУЛЬКА В РОГОЖУ каш тезатам дип, куз чыгару ПОПЫТКА НЕ ПЫТКА—ятып калганчы атып кал ПОСАДИТЬ В ГАЛОШУ—агач атка атландыру ПОСЛЕ ДОЖДИЧКА В ЧЕТВЕРГ -кызыл кар яугач ПОСМОТРЕТЬ (СМОТРЕТЬ) ДРУГИМИ ГЛАЗАМИ—икенче куз белан карау ПОСПЕШИШЬ — ЛЮДЕЙ НАСМЕШИШЬ ашыккан ашка пешкэн ПОСТАВИТЬ (СТАВИТЬ) НА НОГИ—аякка бастыру ПОТЕРЯТЬ (ТЕРЯТЬ) ГОЛОВУ—башын югал- ту ПРАВАЯ РУКА—уц кулы ПРАВДУ ГОВОРЯ—де ресен айткандэ
ПРЕВРАТИТЬ В ПУХ И ПРАХ—астын ескэ айлэндеру; деньясы кырылып бетсен; келен кукка очыру; пыран-заран китеру ПРЕВРАЩАТЬСЯ (ПРЕВРАТИТЬСЯ) В СЛУХ—колагын торгызу ПРЕЖДЕ ВСЕГО—барыннан да элек (бигрэк) ПРИ ЦАРЕ ГОРОХЕ—хан заманында; эби патша заманында ПРИЙТИ В СЕБЯ—ацга килу ПРИНИМАТЬ (ПРИНЯТЬ) БЛИЗКО К СЕРДЦУ—йерагенэ якын алу ПРИНИМАТЬ (ПРИНЯТЬ) НА СВОЙ СЧЕТ уз я гы на алу ПРИСТАТЬ КАК БАННЫЙ ЛИСТ—сагыз бу лу; тигэнэк кебек ябышу ПРИТЧА ВО ЯЗЫЦЕХ—телдан тешмэу ПРИХОДИТЬ (ПРИЙТИ) В ГОЛОВУ—башка килу ПРИХОДИТЬ (ПРИЙТИ) В СЕБЯ—ацына (Ьушына) килу ПРИХОДИТЬ (ПРИЙТИ) В УМ—башка килу ПРИЯТНОГО АППЕТИТА! -Ашларыгыз (чайлэрегез) тэмле булсын! ПРОБИРАТЬ С ПЕСКОМ—утлы табага бастыру ПРОГЛОТИТЬ ПИЛЮЛЮ—тешне кысып тузу; тел не теш лап тузу ПРОЖУЖЖАТЬ УШИ —колак итен ашау (кимеру) ПРОИЗВОДИТЬ (ПРОИЗВЕСТИ) ВПЕЧАТЛЕНИЕ—таэсир калдыру ПРОЙТИ ОГОНЬ И ВОДУ, И МЕДНЫЕ ТРУБЫ—утлар-сулар кичу
ПРОПУСКАТЬ (ПРОПУСТИТЬ) мимо УШЕЙ—колак артыннан ясибару ПРОСТО ТАК—болай гына ПРОСТЫМ ГЛАЗОМ—гади куз бе эн ПРОТЯГИВАТЬ ЛАПУ -кул сузу ПРОХОДИТЬ (ПРОЙТИ) КРАСНОЙ НИТЬЮ Кызыл я^еп булып сузылу ПРОШУ ПРОЩЕНИЯ—гафу утену ПРЯТАТЬСЯ (СПРЯТАТЬСЯ) В КУСТЫ куак артына качу ПТИЧЬЕГО МОЛОКА ТОЛЬКО НЕТ кугарчен сете гена юк ПУД СОЛИ СЪЕСТЬ—бер пот тоз ашау ПУП ЗЕМЛИ алланьщ кашка так?се; денья тоткасы; тугыз улеп бер калган ПУСКАТЬ (ПУСТИТЬ) ПЫЛЬ В ГЛАЗА кузга тетен ясибару ПУСТЬ ЗЕМЛЯ БУДЕТ ПУХОМ -авыр туфра- гы жлцел булсын ПЯТОЕ КОЛЕСО В ТЕЛЕГЕ -арбаныц бишенче тагармаче р РАЗ-ДВА (ДА) И ОБЧЕЛСЯ—дицгездан бер тамчы; ата мэче куз яше; бармак белэн санар- лык РАЗ И НАВСЕГДА айттем бетте РАЗБИРАТЬ ПО КОСТОЧКАМ -энэ кузеннэн уткару РАЗВЕСИТЬ УШИ—авыз ачып тыцлау
РАЗДЕЛАТЬ ПОД ОРЕХ —тетмасен тету; курмэганен курсату РАЗИНУТЬ РОТ авыз ачып меру РАНО ИЛИ ПОЗДНО—иртаме-еоцмы РВАТЬ И МЕТАТЬ -буран туздыру; ут чачу РОДИТЬСЯ В СОРОЧКЕ—бахет йезлеге белая ТУУ РОДИТЬСЯ ПОД СЧАСТЛИВОЙ ЗВЕЗДОЙ бэхет йезлеге белэн туу РОТ ДО УШЕЙ тубэсе куккэ тию РУКА ОБ РУКУ -кулга-кул тотынып (тотынышып) РУКИ НЕ ДОХОДЯТ -кул житми РУКОЙ ПОДАТЬ—кул сузымында гына С С (ОТ) ГОЛОВЫ ДО НОГ (ДО ПЯТ)-башыннан аягына кадэр С (ТВОЕЙ) ЛЕГКОЙ РУКИ аягыц жинел бул- сын С БОЛЬНОЙ ГОЛОВЫ НА ЗДОРОВУЮ—ак эт бэласе кара этка С ГЛАЗУ НА ГЛАЗ—кузга-куз С ГУЛЬКИН НОС—дицгездан бер тамчы; ата маче куз яше С ДОБРЫМ УТРОМ! -Хэерле ирта! С КАКИХ ПОР —кайчаннан бирле С МИРУ ПО НИТКЕ — ГОЛОМУ РУБАШКА- ил текерса—кул булыр С ОДНОЙ СТОРОНЫ ... С ДРУГОЙ СТОРОНЫ—бер яктан. . икенче яктан
С ОТКРЫТОЙ ДУШОЙ . ихлас куцелдэн С ПЕРВОГО ВЗГЛЯДА—беренче курудэн YK С ПЕРВОГО СЛОВА—беренче сузеннэн ук С ПУСТЫМИ РУКАМИ—буш кул белэн С ПЯТОГО НА ДЕСЯТОЕ—тэртипсез рэвештэ С РАСПРОСТЕРТЫМИ ОБЪЯТИЯМИ копачын жэеп С ТЕХ ПОР—аннан бнрле С ТЕЧЕНИЕМ ВРЕМЕНИ ал га таба С ТРИ КОРОБА—йеге белэн С ТЯЖЕЛЫМ СЕРДЦЕМ авыр хислэр белан САДИТЬСЯ В КАЛОШУ -тепсез кеймэга уты- ру; теп башына утыру СБИТЬСЯ С НОГ -аяктан калу СВАЛЯТЬ ДУРАКА—акыл житмау СВЕТ КЛИНОМ НЕ СОШЕЛСЯ—ацар карап кояш тотылмас СВОИМИ (СОБСТВЕННЫМИ) ГЛАЗАМИ - уз куз(лэр)ем белэн СВОИМИ (СОБСТВЕННЫМИ) РУКАМИ уз кул(лар)ым белэн СВОИМИ СЛОВАМИ—уз сузлэре белэн СВОЯ РУКА — ВЛАДЫКА—кемнец кулында, шуныц авызында СВОЯ СВОИХ НЕ ПОЗНАЕТ—ата улны. ана кызны бе л ми СГОРАТЬ (СГОРЕТЬ) ОТ (СО) СТЫДА ояттан улэ язу СЕДЬМАЯ ВОДА НА КИСЕЛЕ куян шулпа- сыныц шулпасы СЕМИ (СЕМЬ) ПЯДЕЙ ВО ЛБУ—акыл иясе СЕРДЦЕ БОЛИТ—жан сыкрый
СЕРДЦЕ КРОВЬЮ ОБЛИВАЕТСЯ иерэккэ кан сава СЕСТЬ В ЛУЖУ—авыр хэлгэ калу СЖЕЧЬ МОСТЫ—куперлэрне яндыру СИДЕТЬ У РАЗБИТОГО КОРЫТА -тепсез чу енга утырып калу СИЗИФОВ ТРУД -тепсез кисмэкка с, таш» СКАЗАТЬ СВОЕ СЛОВО -уз сузен эиту СКАТЕРТЬЮ ДОРОГА—алдыннан артыц хаерле СКВОЗЬ ЗЕМЛЮ ПРОВАЛИТЬСЯ—жир «гты- на керердэй Оулу СКОЛЬКО (ДУШЕ) УГОДНО -жаныц телагэнча; купме кирэк (телисен) шулай СКОЛЬКО (СТОЛЬКО) ВОДЫ УТЕКЛО купме СЛАБОЕ МЕСТО- йомшак жире СЛОЖА РУКИ—кул кушырып СМОТРЕТЬ В ОБА алдыца-артыца карап йеру; бер алга, биш артка карау; сак бул» СМОТРЕТЬ ДРУГИМИ ГЛАЗАМИ—башка ку> белан карау СМОТРЕТЬ ПРАВДЕ В ГЛАЗА -хакыйкатьнец кузена карау СМОТРЕТЬ СКВОЗЬ ПАЛЬЦЫ—бармак аша карау СО ДНЯ НА ДЕНЬ—менэ-менэ; буген-иртэга СОБАКИ ЛАЮТ — ВЕТЕР НОСИТ—эт ерер, буре йорер СОБИРАТЬСЯ (СОБРАТЬСЯ) С МЫСЛЯМИ фнкер туплау
СОБИРАТЬСЯ (СОБРАТЬСЯ) С СИЛАМИ бар кочен туплау СОННАЯ ТЕТЕРЯ -йокы капчыгы, йокы чулмэге (СПАТЬ) БЕЗ ЗАДНИХ НОГ улеп йокляч СПОКОЙНОЙ НОЧИ! Тыныч йокы! СРЕДИ БЕЛА ДНЯ -кон уртасында (узэгендэ) СРЫВАТЬ СЕРДЦЕ—ачу алу; ачу каитару СТАВИТЬ (ПОСТАВИТЬ) НА НОГИ—аякка бастыру СТАВИТЬ (ПОСТАВИТЬ) НА СВОЕ МЕСТО уз урынына кую СТЕРЕТЬ В ПОРОШОК кол нту СТЕРЕТЬ С ЛИЦА ЗЕМЛИ ж.ир йозеннан юк СТОЯТЬ (ДЕРЖАТЬСЯ) В СТОРОНЕ-чнттэ тору СТОЯТЬ (ТОПТАТЬСЯ) НА (ОДНОМ) МЕСТЕ—бер урында таптанып тору СТОЯТЬ ГОРОЙ—тау кебек тору СТОЯТЬ НА СВОЕМ узенекен иту СТРЕЛЯНЫЙ ВОРОБЕЙ -карт телке СТРОИТЬ ВОЗДУШНЫЕ ЗАМКИ комнан бау СУЛИТЬ ЗОЛОТЫЕ ГОРЫ—алтын таулары вэгъдэ нту; тау чаклы вэгъдэлэр биру СХВАТИТЬСЯ ЗА СОЛОМИНКУ саламга то тыну СХОДИТЬ С УМА—акылдан шашу СЧАСТЛИВО ОСТАВАТЬСЯ!—Исэн-сау булы-
СЧАСТЛИВОГО ПУТИ! -Хэерле юл! Исэн- имин йорегез! ТАК ИЛИ ИНАЧЕ ннчек кенэ булса да ТАК СЕБЕ—алып мактарлык тугел, салып тап- ТАКИМ ОБРАЗОМ—шулай нтеп ТВОИМИ УСТАМИ ДА МЕД ПИТЬ—лвызыца ТЕМ НЕ МЕНЕЕ—шуца да карамастан ТЕМНЫЙ ЛЕС—кара урман ТЕРТЫЙ КАЛАЧ -карт чыпчык; таш астын- ТЕРЯТЬ (ПОТЕРЯТЬ) СЧЕТ—санап бетергесез ТО И ДЕЛО аледан-але ТОЛКУ КАК ОТ КОЗЛА МОЛОКА -аллага да ТОЛОЧЬ ВОДУ В СТУПЕ—корыны бушка ау- дару; комнан бау ишу ТОЛЬКО И ВИДЕЛИ—курми да калу ТОЛЬКО ЧТО—але генэ ТОЧИТЬ ЛЯСЫ—гайбэт сату; лэчтит сату ТРОЙНАЯ ПРОВЕРКА -зпэ кузеннан уткэру У У ЧЕРТА НА КУЛИЧКАХ ж.ир читендэ УБИВАТЬ (УБИТЬ) ДВУХ ЗАЙЦЕВ—нке ку- янны берьюлы aTv УМА НЕ ПРИЛОЖУ—акыл чуггми УМА ПАЛАТА—акыл иясе
УМУ НЕПОСТИЖИМО—акыл житмн УТЕР Ь НО лига чнрту УХОДИТЬ (УЙТИ) С ГОЛОВОЙ—башы белэн чуму X ХВАТАТЬСЯ (СХВАТИТЬСЯ) ЗА СОЛОМИНКУ—саламга тотыну ХВАТАТЬСЯ ЗА ГОЛОВУ—башны ташка бэрердэй булу ХЛЕБНУТЬ ЛИХА -ачысын-точесен тату ХОТЬ БЫ ЧТО—нсендэ дэ юк ХОТЬ ГЛАЗ ВЫКОЛИ—кузгэ тертсац куренмэслек ХОТЬ КОЛ НА ГОЛОВЕ ТЕШИ уз туксаны туксан ХОТЬ ОТБАВЛЯЙ—нсэбе-хисабы юк ХОТЬ ПРУД ПРУДИ—нсэбе-хисабы (саны) юк ц ЦЕНЫ НЕТ—бэялэп бетергесез ч ЧЕГО БЫ ЭТО НЕ СТОИЛО—ничек итеп бул» 1 да ЧЕРНЫМ ПО БЕЛОМУ—акка кара белэн ЧЕРТ НОГУ СЛОМИТ—башыц белэн чумарсын ЧЕСТНО ГОВОРЯ—дересен (турысын) эйткэнда ЧЕСТНОЕ СЛОВО—ант итеп эйту ЧТО ЕСТЬ (БЫЛО) ДУХУ—бар (бетен) кеченэ
ЧТО ЗА ВОПРОС—сорап торасы да юк (тугел) ЧТО ПОДЕЛАЕШЬ—нишлэмэк кирэк ш ШАГ ЗА ШАГОМ—экрен-экрен; экренлэп ШУТКИ В СТОРОНУ—шаярудан узган э ЭТО НЕ ФУНТ ИЗЮМА—бу бэрэцге ашау ЭТО ЦВЕТОЧКИ, А ЯГОДКИ ВПЕРЕДИ - Я ЯБЛОКО РАЗДОРА—бэхэс алмасы ЯБЛОКУ НЕГДЕ (НЕКУДА) УПАСТЬ—баш тыккысыз; инэ тыккысыз; энэ тертер урын юк ЯЗЫК ПРОГЛОТИТЬ—телен йоту ЯЗЫК ПРОГЛОТИШЬ -телецне йотарсыц ЯЗЫК ХОРОШО (НЕПЛОХО, ЗДОРОВО) ПОДВЕШЕН -авызына саескан токергэн; те- ленэ шайтан текергэн; телгэ беткэн
ЭЧТЭЛЕК ТОЗУЧЕДЭН...............3 АВАЗЛАРНЫ ЬЭМ БАСЫМНАРНЫ БИЛ- Кушымта Яца сузлэр язу ечен битлэр ГЕЛЭУ..........................5 ТАТАР АЛФАВИТЫ.................5 ОТ АВТОРА-СОСТАВИТЕЛЯ..........6 ОБОЗНАЧЕНИЕ ЗВУКОВ И УДАРЕНИЙ...7 ТАТАРЧА-РУСЧА СУЗЛЕК...........8 РУССКИЙ АЛФАВИТ..............330 РУССКО-ТАТАРСКИЙ СЛОВАРЬ.....330 КЫСКАЧА ТАТАРЧА-РУСЧА ФРАЗЕОЛОГИК СУЗЛЕКЧЭ.....................498 КРАТКИЙ РУССКО-ТАТАРСКИЙ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЙ СЛОВАРИК......534