/
Author: Сафиулина Ф.С
Tags: история татарстана татарский язык издательство тарих русско татарский словарь
ISBN: 5-94113-017-1
Year: 2001
Text
Ф.С.САФИУЛЛИНА
КАРМАННЫЙ
ТАТАРСКО-РУССКИЙ
И РУССКО-ТАТАРСКИЙ
СЛОВАРЬ
КАЗАНЬ: ТаРИХ
2001
Ф.С. САФИУЛЛИНА
КАРМАННЫЙ ТАТАРСКО-РУССКИЙ
И РУССКО-ТАТАРСКИЙ СЛОВАРЬ
ТАТАРЧА-РУСЧА
ЬЭМ РУСЧА-ТАТАРЧА
КЕСЭ СУЗЛЕГЕ
Казань, ТаРИХ, 2001. - С. 568. ISBN 5-94113-017-1
Формат 60x84 1/32. Объем 18 усл.п.л. 576 с.
Гарнитура школьная.
Тираж 20000. Заказ Б-5.
Лицензня на полиграфическую деятельность ПД №
01207 от 30.08.2001. Отпечатано в типографии ГУП
ПИК “ИДЕЛЬ-ПРЕСС” в полном соответствии с
качеством предоставленных диапозитивов.
420066. Казань, ул. Декабристов, 2.
ISBN 5-94113^517-1
Татарское Республиканское
издательство “Хэтер”
(ТаРИХ)
Лицензия № 184
от 16.04.1997
420014, Казань, Кремль, а\я 54
тел.: (8432) 92-56-01
© ТаРИХ, 2001
©Ф.С. Сафиуллина, 2001
2
тезучЕдэн
Татарча-русча Ьэм русча-татарча бу кесэ
сузлегендэ Ьэр ике телдэ дэ еш кулланыла тор-
гам 10 мецгэ якын суз Ьэм фразеологии
берэмлеклэр тупланып бирелде. Сузлэрнец, ни-
гездэ, туры мэгънэлэре алынса да, куп
мэгънэле сузлэрнеч актнврак мэгънэлэре дэ
курсэтелде.
Татарча-русча сузлекто, башлыча, тамыр
сузлэр естенлек итэ. Шулай да рус балалары
татар теленен, тезмэ сузлэрен, тезмэ фи-
гыльлэрен аплы рэвештэ узлэштерсеннэр очей,
мондый формалар да сузлек маддэсе буларак
китерелде: поши баласы, печэн осте, кар
бортеге; мемкинлек бирергэ, игътибар итзргэ,
эЬэмият бирергэ, укып чыгарга.
Бу сузлекнен, башка сузлеклэрдэн аермасы
шунда: сузнен, язылышы белэн бергэ аныц
дорес эйтелеше дэ гадилэштерелгэн транскрип-
циядэ бирелде; соцгы ня^еккэ басым тешмэгэн
очракта, басымныц урыны да курсэтелде.
Татарча-русча сузлекчэдэ фигыльлэр -рга^ргэ,
ырга/ергэ, арга/ эргэ формаларында бирелде;
бу кушымчалар алдыннан тамырны Ьэм нигез-
не аера торган сызыкча куелды; «—»> билгесе
белэн сацгырау [X, к, п] авазларынын [р, г, б]
авазларына к учете, [й] авазыныц я, е, ю
хэрефлэре белэн язылышы, у хэрефенец [w]
авазын белдергэн кучеше курсэтелде. Мэсэлэн,
3
зйт-ергэ, сора-рга; чы(к->г)-арга, ти( п->б )-зргз,
т.е(к->г)-эргз, ку(й->я)-рга, са(у^в)-арга.
Русча-татарча елешендэ фигыльнец инфини-
тив формалары исем фигыль формасы {-у/-у)
белэн тэр>кемэ ителде.
Сузлеккэ кушымта итеп кыскача татарча-
русча Ьэм русча-татарча фразеологии
сузлекчэлэр дэ бирелде.
Сузлек татар телен башлап ейрэнучелэр ечен
чыгарыла.
Авазларны Ьэм басым-
нарпы билгелэу
[к.] — сацгырау кече тел тартыгы
[р] — яцгырау кече тел тартыгы
[w] — ирен-ирен авазы
Г] — аваз кыскаруны белдерэ торган тамга:
ы—е, o'— <(хэреф естенэ куела)
я’ — иренлэшкэн а
я.ю,е хэрефлэре белэн белдерелгэн авазлар
тубэндэгечэ бирелде:
яра [йара]
яшел [йзшел]
юрган [йуртн]
юеш [iiyweiu]
елан [йылан]
егет [йегет]
Татар алфавиты
Да Ээ
Жж Жж
Нн Нд
Уу Yy
Щщ Ъъ
Бб Вв
Зз Ии
Оо 0в
Фф Хх
Ыы Ьь
Гг Дд
Йй Кк
Пп Рр
hh Цц
Ээ Юю
Ее, Ёё
Лл Мм
Сс Тт
Чч Шш
Яя
4
5
ОТ АВТОРА-
СОСТАВИТЕЛЯ
Настоящий русско-татарский и татарско-
русский словарь предназначен для изучающих
татарский язык и содержит в себе около 10000
наиболее употребительных слов и фразеологи-
ческих единиц. Отличие данного словаря в том,
что в нем указано произношение слов в транс-
крипции; проставлены ударения в татарских
словах, в которых ударение не падает на по-
следний слог; семантика слова раскрывается в
предложениях, приведенных после перевода
слов.
Глаголы даны в форме инфинитива рга/ргэ,
-ырга/ергэ, арга/ эргэ, причем дефисом отделя-
ются корень н основа глаголов, к которым мо-
гут присоединяться глагольные аффиксы зало-
га, времени, наклонения, числа, лица и вопро-
сительные аффиксы. Знаком ♦—>» обозначены
переходы глухих [к., к, п] в звонкие [р, г, б], а
также [й] в л, е> ю. Например, эйт-ергэ. сора-
рга; чы(к->г)-арга, ти(п-*б)-эргэ, те(к->г)-эргэ,
ку(й-+я)-рга, са(у—>в )-арга.
В «Русско-татарском словаре» глаголы пере-
ведены в форме имени действия на -у/у,
К словарю приложены «Краткий татарско-
русский фразеологический словарик» и
«Краткий русско-татарский фразеологический
словарик».
6
Словарь предназначен для изучающих татар-
ский язык.
Обозначение звуков и
ударений
[к,] - глубокозаднеязычный глухой к
[г] — глубокозаднеязычный звонкий г
[W] — губно-губной звук
Г ] — знак над буквой обозначает редукцию глас-
ных ы—£ о — е
Буквы я, ю, е передают следующие звуки и в
транскрипции обозначены следующим образом:
яра [ияра]
яшел [йэшел]
юрган [йуртн]
юеш [uyweiu]
елан [йылан]
егет [йёгет]
' — ударение
7
ТАТАРЧА-РУСЧА
СУЗЛЕК
А
АБЗАР [а'бзар]—хлев (Сыерны абзарга ябып
куй)
АБЗЬГЙ [а’бзый]—дядя (Гали абзый, балта би-
реп тор эле)
АБРУЙ [абруй]—честь, авторитет; достоинство
(Президентныц абруе зур)
АБЫЙ [а’бый]—старший брат; дядя (а) Абы-
ем—шофер; э) Самат абый—очучы)
АБЫН-ЫРГА [а'бынырга]—спотыкаться (Ишек
тебендэ абынып егыла яздым)
АБЫСТАЙ [а'быстай]—жена муллы (Кызларны
мэчеттэ абыстай укыта)
АВАЗ [awas]— звук ([а] авазы)
А(У—>В)-АРГА [a"wapra]—валиться; опрокиды-
ваться (Агачны давыл аударган)
АВТОБИОГРАФИЯ//ТЭРЖЕМЭИ ХЭЛ
[афтобиографийэ]—автобиография (Мин
тэржемэи хэлемне яздым)
АВТОВОКЗАЛ [афтовокзал]—автовокзал
(Автовокзалда кеше куп иде)
АВТОР [афтор]—автор (Китапныц авторы да
килгэн иде)
АВЫЗ [a’wbie]—рот; вход; опушка (а) Авы-
зыцны ач; э) Мине урман авызында кетэлэр)
8
АВЫЛ [ажыл]—деревня, село (Мин авылда ял
иттем)
АВЫЛДАШ [аЧейлдаш]—односельчанин
(Марат—минем авылдашым)
АВЫР [a wtip] — тяжелый; трудный (а) Кап-
чык авыр; а) Мэсьалэ авыр; б) Кайгысы авыр)
АВЫРЛЫК [а«ырлык,]—тяжесть, вес; труд-
ность (а) Авырлыклар артта халды; а) Бу кеше-
нец авырлыгы—90 кг)
АВЫРТТЫР-ЫРГА [a wbipTTbipbipra]—
причинять боль (Мин кулымны авырттырдым)
АВЫРТ-ЫРГА [a'wbipTbipra] — болеть (Башым
авырта)
АВЫРУ [a Wbipy]—больной; болезнь (а) Авыру-
лар янына табиб керде; а) Наркомания—
куркыныч авыру)
АВЫР-ЫРГА [a'wbipfiipra]—болеть (Галиянец
анисе грипп белэн авырый)
АГА [а га]—старший брат, дядя; уважаемый
человек (Карим ага, рэхим итегез)
АГАЙ [а"гай]—дядя, дяденька, дядюшка
(Шакир агай, утырыгыз)
АГАЙ-ЭНЕ [а гайне]—родня, родственники;
старшие и младшие братья (Авылдан агай-
энелэр килдс)
АГАЛЫ-СЕЦЕЛЛЕ [а галы-сёцелле]—брат с се-
строй (Алар агалы-сецелле килделар)
А(К->Г)-АРГА [а гарга]—течь; плыть (а) Авыл
аша елга ага; а) Битеннан яшь ага; б) Суда яф-
раклар ага)
9
АГАРГАН [агарган)—поседевший, седой
(Агарган чэчлэрец сица бик килешэ)
АГАРГАНЧЫ [а'гарганчы]—добела (Керлэрне
агарганчы юдым)
АГАРТ-ЫРГА [а'гартырга]—белить (Буген мин
мич агарттым)
АГАРЫН-ЫРГА [а варынырва]—побледнеть (Ул
кинэт кенэ агарынды)
АГАР-ЫРГА [атарырва]—побелеть; побледнеть;
поседеть (Энинец чаче аварды)
АГАЧ [а’вач]—дерево; лес (Безнен бакчада еч
агач бар)
АГАЧЛЫК [а'вачлык,]—роща; лесочек (Без
агачлыкта уйныйбыз)
АГУ [а"ву]—яд; протрава (Еланнардан дару
ясарва агу алалар)
АГУЛАН-ЫРГА [а гуланырва]—отравиться
(Гембэ ашап агуланырга да мамкин)
АГУЛА-РГА [атуларва]—отравить; протравить
(Басуда бэрэцгене агуладылар)
АГУЛЫ [а’вулы]—ядовитый (Чулдэ агулы
еланнар бар)
АГЫЗ-ЫРГА [а’вызырва]—лить, наливать; на-
бирать; подливать; переливать; сплавлять
(Краннан су агыз!)
АГЫМ [а’вым]—течение (Елгада агым бик
кочле)
АГЫМДАГЫ [атымдавы]—текущий (Йортларга
агымдагы ремонт кирэк)
АДАШ [а’даш]—тёзка (Без—адашлар)
АДАШ-ЫРГА [а'дашырва]—заблудиться
(Кызлар урманда адашканнар)
10
АДЭМ [эдэм]—человек; Адам (Урамда бер
адэмне курдек)
АДВОКАТ, ЯКЛАУЧЫ [адвокат, йа-кдаи’чы]—
адвокат (Судта яклаучы озак сойлэде)
АДМИНИСТРАТИВ—административный
(Тэртип бозган кешегэ административ чаралар
курелэ)
АДРЕСЛАН-У—адресоваться (Хат сезгэ адрес-
ланган)
АДРЕССЫЗ—безадресный (Бу хат адрессыз)
АДЫМ [а°дым]—шаг (Ике алым алга!)
АЕК [а'йыц]—трезвый, здравый (Аек акыл
белэн эш итаргэ кирэк)
АЕК БАШТАН [а’йык ба-штан]—на трезвую го-
лову (Аек баштан сейлэргэ кирэк)
АЕРАТА, АЕРУЧА [айырата/айыруча]—
особенно, наиболее, в особенности (Аеруча кыз-
лар шатланды)
АЕРГЫЧ [айыргыч]—определение; отделитель,
разделитель (Бу суз—аергыч була)
АЕРМА [а’йырма]—различие; расхождение
(Алар арасында нинди аерма бар?)
АЕРТ-ЫРГА [а-йыртырга]—сепарировать
(молоко) (Эни сет аерта)
АЕРТКАН СОТ [а'йыртцан сот]—снятое
(пропущенное) молоко, обрат (Эби аерткан
соттэн катык ясады)
АЕРМАЧЫК [а-йырмачык,]—ясно, четко (Анын
бу сыйфаты аермачык куренэ)
АЕРТМАГАН СОТ [а-ныртмаган сет]—цельное
молоко (Катык—аертмаган соттэн тэмле була)
11
АЕРЫЛГЫСЫЗ, АЕРЫЛМАС [а’йырылгысыз
/а’йырылмас] — неразлучный (Мансур Ьэм Ай-
рат— аерылгысыз дуслар)
АЕРЫЛ-ЫРГА [а'йырылырга]—расходиться,
разводиться; разделиться; разбираться; раздви-
гаться; разъединяться; разлучаться; отделяться;
разграничиваться; отрываться (а) Без нке якка
аерылып киттек; э) Ул ала иреннэн аерылган;
б) Бу тес аерылып тора)
АЕРЫЛЫШ-ЫРГА [а йырылышырга]—
расходиться, разводиться; расстаться (Алар ае-
рылышканнар)
АЕРЫМ [а’йырым]—отдельный, отдельно; еди-
ничный; изолированный; особый, особо (а)
Хэзер балалар бездэн аерым яшилэр; э) Безнен
булмэлэр аерым; б) Бу мэсьэлэ аерым карала)
АЕР-ЫРГА [айырырга]—разделить, делить; раздви-
гать; отнять; разъединить; отделить, отделять; раз-
водить; разлучать; различать; сепарировать; отби-
рать (а) Бу алмаларны аерып куй; э) Баланы имидэн
аерганда, ул авырый; б) Аларны тормыш аерган; в)
Мин яхшыны яманнан аерам)
АЖДАНА [а’ждаЬа]—дракон, змей; изверг, крово-
пивец (Куп экиятлэрдэ аждаЬа персонажи бар)
АЗ [а°з]—мяло, недостаточно; недолго (а)
Кэримнец китабы аз, Булатныц—куп; э) Минем
вакыт аз иде; б) Аз гына туктап тор эле)
АЗА[Й—>Е]-РГА [а-зайырга]—уменьшаться,
убавляться; сокращаться (а) Акча азайды; э)
Хэзер кыргый хайваннар азая)
12
АЗАККЫ [а'заццы]—последний; конечный
(Лзаккы очрашу куцелле булды)
АЗАКТА(Н) [а-зацтя(н)]—в конце, напоследок: по-
сле, потом; последний (а) Азакта артист бер матур
жыр ясырлады; э) Азактан сузе куп булды)
АЗАН [а’зан]—азан (у мусульман призыв к мо-
лебну) (Мечет манарасыннан азан ишетелэ)
АЗАП [а-зап]—мука, страдания (Ул бик куп
азаплар курган)
АЗАПЛАН-ЫРГА [а’запланырга]—
мучиться, возиться; пытаться (Мнн бу эш
бел эн куп азапландым)
АЗАПЛА-РГА [а-запларга]—мучить, изводить
(Ул кешелэргэ рохеэт бирмичэ, озак азаплады-
лар)
АЗ-АРГА [а-зарга]—разбаловаться; распускать-
ся. развращаться (Балалар шундый аздылар!)
АЗАТ [а'зат]—свободный, независимый; воль-
ный (Мин бу эшлардэн азат)
АЗАТЛЫК [а°затлыц]—свобода, воля (Азатлык
очен корэшучелэргэ Ьэйкэл куелган)
АЗГА [а зга]—ненадолго; немного (Абыйныц
улы азга гына кайткан)
АЗГЫН [а-згын]—беспутный; развратный, рас-
путный (Азгын кешелар да була)
АЗГЫНЛЫК [а'згынлыц]—избалованность,
безнравственность, развратность (ЗКэмгыятьтэ
азгынлык куренешларе шактый артты)
АЗИЯЛЕ [а-зийэле]—азиат (Азияле халыклар
Казанга куп кила)
АЗ-МАЗ [а’з/ма’з]—небольшой; понемногу
(Надир аз-маз татарча бела)
13
АЗМЫ-КУПМЕ [а’змы/купме]—более или ме-
нее; несколько; сколько-нибудь (Сез татарча
азмы-купме белэсезме?)
АЗЧЫЛЫК [а-зчылыц]—меньшинство
(Азчылык карты булды)
АЗЫК [а зык]—пища; продовольствие, корм
(Терлек азыгы быел щитэрлек)
АЗЫК-теЛЕК [а-зыц/тёлёк]—пищевые продук-
ты; продуктовый (Азык-телек кибетендэ кеше
куп иде)
АЗЭРБАЙИ^АН [эзэрбайждн]—азербайджанец;
азербайджанский (Ллорбайщан теле татар те-
ленэ кардаш)
АЗЭРБАЙЖАНЧА [азарбайжднча]— по-
азербайджански (Мин азарбайжанча бераз белам)
АЙ [а°й]—луна, месяц (Куктэ ай йезэ)
АЙГЫР [а-йгыр]—жеребец (Айгырныц аягы ак-
саган эле)
АЙЛАП [а’йлап]—около месяца; месяцами
(Мин авылда ике айлап тордым)
АЙЛЫ [а йлы]—лунный (Айлы кичтэ без
коймэдэ йердек)
АЙЛЫК I [а’йлык]—месячные; ежемесячный
(Айлык план 102%ка утэлде)
АЙЛЫК II [а’йлык]—месячник (Матбугатка
язылу айлыгы уткэрелэ)
АЙНЫ-РГА [а'йнырга]—трезветь; приходить в
себя; опомниться (Теге исерек кайчан айныр
икэн?)
АЙНЫТКЫЧ [а-йнытцыч] -вытрезвитель (Теге
кешене айныткычка алып киттелэр)
14
AK I [а-к]—белый; седой; чистый (а) Килен ак
кулмэк кигэн; а) Урамда ак кар ява; б) Ак
керлэрне урамга элдем)
АК II [а-ц]— белое; светлое; бельмо; белок (а)
Кузена ак тешкэн а) Бизе ясар ечен йомырка
агы кирок)
АКБУР [а*к,бур]—мел (Тактага акбур белой яза-
лар)
АККОШ [а’ккош]—лебедь (Кулдэ ике аккош
йозэ)
АКЛАН-ЫРГА [а’кланырга]—оправдываться:
окупаться (Мни акланырга телэмим)
АКЛА-РГА [а’кларга]—оправдать (Аны судта
акладылар)
АКЛЫ [а-клы]—белого цвета («Аклы кулмэк
кигэн кызлар телэгеиэ ирешэ»)
АКРЫН, ЭКРЕН [а-црын/экрен]—медленно (а)
Куктэ акрын гына болытлар агыла; э) Эби
белэн бабай экрен генэ атлап бар ал ар)
АКСАК fa-к,сак]—хромой (Булмэгэ аксак кеше
килеп керде)
АКСАКАЛ [аксакал] -седобородый; аксакал,
старейшины (Аксакалларныц сузе акыллы бу-
ла)
АКСАРГА [ацсарга]—хромать, прихрамывать
(Минем бабай бераз аксый)
АКСЫЛ [а-цсыл]—беловатый, белесый, светлый
(Аныц кызчыгы—аксыл чэчле)
АКСЫМ [аксым]- -белок (Иттэ аксым куп була)
АКТАР-ЫРГА [а ктарырга]—рыть; ворошить,
перелистывать (Мин китап актарып утырам)
15
АКТЕР [акт’ер]—актер (Актер сэхнэдэн чыгып
китте)
АКТИВ —активный (Ул спорт ярышларында
актив катнаша)
АКТИВ ЛАШ-ЫР ГА [активлашырга]—
становиться активным, активизироваться
(Милли азатлык ечен корэш активлашты)
АКТИВЛЫК [активлык,]—активность (Россия
сэясэтендэ регионнар активлыгы арта)
АКТУ АЛЬ [актуал’]—актуальный (Мнллн
мэгариф усеше — актуаль мэсьэлэлэрдэн берсе)
АКТРИСА [актриса]—актриса (Кичэ театрда бу
актрисаныц рольлэре турында суз барды)
АКТЫК [а’цтыц]—крайний, последний; заклю-
чительный (Актык акчамны сица бирдем)
АКЧА [а’к,ча]—деньги; монета; финансы (а)
Кассада акча куп; э) Дэулэтнец акчасы арта ба-
ра; б) Синец вак акчан, бармы?У
АКЧАЛАТА [а'цчалата]—деньгами (Колхозда
зшлэгэн ечен. безгэ акчалата бнрделэр)
АКЧАЛЫ [а°к,чалы]—денежный (Акчалы кеше
саран була)
АК ЧАРЛАК [а°к,чарлац]—чайка (Дицгез
естендэ акчарлаклар оча)
АКЧАСЫЗ [а’к,часыз] -безденежный; бесплат-
ный (а) Акчасыз бернэрсэ дэ алып булмый; э)
Мэктэптэ балаларны акчасыз ашаталар)
АКЫЛ [авцыл]—ум, разум; мудрость; мысль;
совет (а) Акыл яшьтэ тугел, башта э) Абыйныц
акыл теше чыккан; б) Син акыллы, мица да
акыл бир эле)
16
АКЫЛЛЫ [а кыллы]—умный, разумный; муд*
рый (Акыллы бала энисен Ьэрвакыт хормэт
нтэр)
АКЫЛСЫЗ [а цылсыз]—глупый; неразумный;
сумасбродный (Акылсыз сузлэр сейлэп утырма
эле)
АКЫЛСЫЗЛЫК [а-цылсызлык,]—безумие, глу-
пость; безрассудность (Бу эш — акылсызлык)
АКЫР-ЫРГА [ажырырга]—орать; реветь; ры-
чать (а) Урамда акырган тавышлар ишетелде; э)
Арыслан акырып жибэрде)
АЛ I [а л]—перед (а) Син алга чык; э) Этисе ал-
дан бара)
АЛ 1Г [а°л]—розовый (Бу сабын ал тостэ)
АЛА [а*ла]—пегий, пятнистый (Безнец колхоз-
да ала ат бар)
АЛАБУГА [а лабуга]—окунь (Ул бабай зур ала-
буга балыгы тоткан)
АЛАЙ [а°лай]—так; этак, эдак (а) Син алай
сойлэмэ! э) Алай булса, мин китэм)
АЛАЙСА [а’лайса]—в таком случае; если так
(Син кнлмнм дисец, алайса мин дэ килмим)
АЛАН [а°лан]—поляна (Теге аланда жилэк куп)
АЛАР [а°лар]— они (Алар коне буе су коеналар)
АЛАРНЫКЫ [а°ларнык,ы]—их (Сыер аларны-
кы)
АЛАЧАК [а’лачац]—долг (Минем Моратта ала-
чагым бар)
АЛГА [а°лга]—вперед (Наил алга чыкты)
АЛГЫ [а°лгы]—передний (Алгы рэттэ укыту-
чылар утырган)
АЛДА [а°лда]—впереди (Алда зур елга)
17
АЛДАГЫ [а’лдагы]—передний; предстоящий,
будущий (а) Алдагы рэтлэр кызурак киттелар;
а) Алдагы дэреслэрдэ без тагы шигырь
сейлэрбез)
АЛДАКЧЫ [а-лдацчы]—лгун, лжец (Алдакчы
булырга ярамый)
АЛДАН [а-лдан]—спереди; прежде; первым;
предварительно (а) Алдан этлэре чаба; а) Син
алдан эйт; б) Билетны мин алдан алдым)
АЛДА-РГА [а’лдарга]—обманывать (Беркемне
да алдарга ярамый)
АЛДАШ-ЫРГА [а лдашырга]—заниматься об-
маном; хитрить; говорить неправду (Мин алда-
шырга яратмыйм)
АЛДЫНГЫ [а-лдыцгы]—передний; передовой;
прогрессивный (Гариф—алдынгы эшче)
АЛИКЭ [алиЬэ]—богиня (Борынгы Грецияда
алиЬэлэр куп булган)
АЛКА [а-лца]—обруч; серьги (Мэдинэнец алка-
сы алтын)
АЛКЫШ [а'лцыш]—аплодисменты, овации
(Кечле алкышлардаи соц артист
чыгып басты)
АЛКЫШЛА-РГА [алцышларга]—
приветствовать (Юбилярны алкышлап карты
алдылар)
АЛЛА [а'лла]—бог, аллах; боже (Алладан кетеп
ятып булмый)
АЛЛЫ-АРТЛЫ [а‘ллы/а-ртлы]—друг за другом,
вереницей (Балалар аллы-артлы тезелгэннэр)
АЛМА [а‘лма]—яблоко (Безгэ бер чилэк алма
кнтерделэр)
18
АЛМАГАЧ [глмагач]—яблоня (Алмагач чэчэк
атты)
АЛМАЗ [а°лмаз]—алмаз (Алмаз белэн пыяла
кисэлэр)
АЛМАЧУАР [а'лмачулуар]—серый в яблоках
(конь) (Г.ИбраИимовныц «Алмачуар» хикэясен
укыдыцмы?)
АЛМАШ [а’лмаш]—смена; обмен; переменный
(Ул мина ал маш к а килде)
АЛМАШЛАП [а°лмашлап]—поочередно (Без
алмашлап зшлэдек)
АЛМАШЛЫК (а’лмашлык,]—местоимение
(Татар телендэ алмашлыклар бик куп)
АЛМАШТЫР-ЫРГА [алмаштырырга]—
обменивать; заменять; сменять; замещать; об-
новлять; подменять; разменять (а) Мин банкта
акча алмаштырдым; а) Эштэ мине бер инженер
алмаштырды; б) Бала кулмэген алмаштырды; в)
Мин профессиямне алмаштырдым)
АЛМАШЫНУЧАН [алмашынучан]—
переменный (Буген алмашынучан болытлы
Нава)
АЛПАВЫТ [aMinawbiT]—помещик (Авылда та-
тар байларын алпавыт дип атаганнар)
АЛСУ [алсу]—розовый (Кызныц йезе алсу)
АЛТАУ [алтау]—вшестером (Егетлэр — алтау)
АлтМЫШ [алтмыш]— шестьдесят (^гигэ алтмыш
яшь)
АЛТЫ [а’лты]—шесть (Аларныц алты сарыкла-
ры бар)
АЛТЫН [а лтын]—золотой; золото (Алтын бал-
дак кандан алдыц?)
19
АЛТЫН КУЛЛЫ [а-лтын »<уллы]—золотые ру-
ки (Илдар — алтын куллы егет)
АЛТЫНЧЫ I [алтынчы]—шестой (Алтынчы
класста рэсем дэресе)
АЛТЫНЧЫ II [а'лтынчы]—золотых дел мастер
(Болгар дэулэтендэ затлы алтынчылар булган) ‘
ДЛТЫШАР [а'лтышар]—по шесть (Бабай безгэ
алтышар алма бирде)
АЛУ (кэгазе) [алу (кэгазе)] -расписка (Акча
алуыц турында алу кэгазе яз!)
АЛУЧЫ [а'лучы]—получатель (Хат алучы кеше
бик шатланды)
АЛФАВИТ, ЭЛИФБА [элифба] -алфавит (Татар
халкы латин алфавитына кире кайта)
АЛЪЯПКЫЧ [а'лйапкыч] -фартук (Хужа ха-
тын алъяпкыч бэйлэгэн)
АЛЫМ [алым]-прием, способ; манера (Язучы
кулланган стилистик алымнар бик терле
АЛЫНМА [а'лымма]—заимствованный; заим-
ствование (Рус телендэ татар-тарки алынмала-
ры бик куп)
АЛЫП [а’лып]—великан, исполни (Татарларда
Алып батыр турында экият бар)
АЛЫП БАР-ЫРГА [а'лыб ба'рырга]—нести,
везти, вести (Мии дустыма кучтэнэч алып бар-
дым)
АЛЫП БЕТЕР-ЕРГЭ [а-лыб бётёрёргэ]—добрать
(Кичэ без бэрэнгене алып бетердек)
АЛЫП БИР-ЕРГЭ [алыб бирёргэ]—подать (Егет
кызга гардеробтан пальтосын алып бирде)
АЛЫП КЕР-ЕРГЭ [а-лып кёрёргэ]—ввести, за-
водить (Безие музейга алып керлелэр)
20
АЛЫП КИЛ-ЕРГЭ [а-лып килёргэ]—принести.
(Абыйлар безгэ бу лак итеп телевизор алып кил-
делэр)
АЛЫП КИТ-ЭРГЭ [алып китэргэ]—унести
(Абый мине узлэренэ куиакка алып китте)
АЛЫП КУ(Й->Я)-РГА [а-лып куйарга]—убрать
(Бу сотне суыткычка алып куй эле)
АЛЫПСАТАР [а’лыпсатар]—спекулянт (Хэзер
алыпсатарлар кубэйде)
АЛЫП ТОР-ЫРГА [а-лып тбрбрга]—занять,
взять взаймы (Дустым миннэи илле сум акча
алып торды)
АЛЫП ЧЫ(К—>Г)-АРГА [а-лып чыгарга]—
вынести; вывезти (Кечкенэ баланы анисе урамга
алып чыга)
АЛ-ЫРГА [а'лырга]—взять; купить; получить;
отнять; принимать; приобретать; захватить; за-
бирать; заимствовать; вычитать; стричь; выни-
мать (а) Мин китап алдым; а) Мин хат алдым;
б) Лэбибэ коедан су ала; в) Аны армиягэ алды-
лар; г) Жидедэи икене алсац, биш кала; д) Та-
тарлар рус теленнэн куп сузлэр алганнар)
АЛЫШ-БИРЕШ [а-лыш/биреш]—купля-
продажа, торговля (Безнец бер абый базарда
алыш-биреш итэ)
АЛЬБОМ [альбом]—альбом (Альбомга яца
рэсемнэр куйдынмы?)
АМБАР [а-мбар]—амбар (Орлыкны амбарга салдылар)
АМНИСТИЯЛЭ-РГЭ [амнистийэлэргэ]—
амнистировать (Низамньщ абыйсын амнисти-
ялэделэр)
21
ДНА [а‘на]—мать; мама; самка; родной (а) Ана-
пы бик акыллы була; э) Ана буренен ике баласы
бар; б) Ана теле кадерле булырга тиеш)
АНАЛАРЧА [гналарча]—по-матерински
(Тэрбияче балалариы аналарча ярата)
АНАР [а’нар]—гранат (Базардая анар ал-
дыцмы?)
АНАСЫЗ [а'насыз^—без матери (Анасыз ускэн
бала моцлы була)
АНДА [а’нда]—там (Анда жилок куп)
АНДЫЙ [а'ндый]—такой (Андый сузне
сейлэмэ)
АННАН [а’ннан]—затем; оттуда (а) Аннан
иптэшлэре килде; э) Аннаи хэбэр бармы?)
АННАРЫ [аннары]—потом (Аннары керерсен,
яме)
АНСАТ [а'нсат]—легко, легкий (Бу масьэлэне
ансат кына чишеп була)
АНСЫЗ [а нсыз]—без него (этого) (Ансыз кай-
тып кермэ)
АНТ [а нт]—клятва (Солдатлар ант иттелэр)
АНЫ [а*ны]—его, ее (Аны президиумга сайла-
дылар)
АНЫК [а-нык]—точно, точный; определенно,
определенный (Сорауга анык ждвап булмады)
АНЫКЛЫК [а*нйцльщ]—точность; определен-
ность (Бу мосьэлэгэ аныклык кертергэ кирок)
АНЫКЫ [а'ньщы]—его, ее (Дэфтэр аныкы)
АНЫСЫ [анысы]—та, то, тот (Анысы —
этинеке)
АНЫН, [а"нын]—ее, его (Аныц йорэге авырта)
22
АНЫЦЧА [гныцча]—по его мнению (Аныцча,
мэсьэлэ хэл ителмэгэи)
АЦ [а-ц]—сознание; рассудок; ум, разум (Кеше
ацы бик озак формалашкан)
АЦА [а-ца]—ему, ей (Аца бер хат биргэинэр
иде)
АЦАРДА [я-дарда]—у него (Ацарда минем бер
китабым бар)
АЦАРДАН [а-цард ан]—от него, от нее (Ацардан
ж,ааап тиз килде)
АЦ-БЕЛЕМ [а-а/белем]—знание, просвещение
(Кешегэ ац-белем бик кирэк)
АЦКАУ [a’HKaw]—нёбо; нёбный (Кайиар чэй
эчкэн идем, ацкавым пеште)
АЦЛАЕШЛЫ [а'цлайышлы]—понятный, по-
нятно (Укытучы бик ацлаешлы сойли)
АЦЛАЕШСЫЗ [ащлайышсыс]—непонятный,
невнятный; непонятно, невнятно (Бу суз безгэ
ацлаешсыз)
АЦЛАМЫЙЧА [а'нламыйча]—не понимая; без
умысла (Бу теманы анламыйча, икеичесенэ
кучеп булмый)
АЦЛА-РГА [а’ндарга]—понимать (Егет моны
яхшы ацлады)
АЦЛАТМА [а ндатма]—пояснение, объяснение
(Андатма биреп тору кирэкми)
АЦЛАШ-ЫРГА [а’илашырга]—объясниться
(Икенче канне без авдаштык)
АЦЛЫ [а цлы]—сознательный; сообразитель-
ный (Безнен класста ацлы балалар куп)
АЦСЫЗ [а'цсыз]—бестолковый; несознательный
(Адсыз кешегэ Ьич тошендереп булмый)
23
АЛА [а'па]—сестра; тетя (МаЬруй апа, керегез
эле)
АППАГЫМ [а’ппагым]—светик мой (Аппагым,
су алып кер эле)
АППАРАТЧЫ [аппаратчы]—аппаратчик (Абый
аппаратчы булып зшли)
АППЕТИТ [аппетит]—аппетит (Аппетитым юк
эле)
АПТЫРА-РГА [а'птырарга]—недоумевать; рас-
теряться: затрудняться; нуждаться; мучиться
(а) Мин аптырадым: ул поездан тешмэде; э) Эби
акча юклыктан аптырады)
АПТЫРАТ-ЫРГА [а*птыратырра]—надоедать,
донимать; вызвать недоумение; ставить в за-
труднительное положение (Илдар, эбиецне ап-
тыратма)
АРА [а‘ра]—промежуток; расстояние; время;
разница (а) Бу арада яцгыр ява; э) Безнец ара
ике яшь; б) Авыл белэн урман арасы 3 чакрым)
АРАДА [а*рада]—пока; в то время, как (Бала
йоклаган арада энисе кер юды)
АРАДАШЧЫ [а’радашчы]—посредник (Ике
сэудэгэрнец арадашчысы итеп Мансурны ча-
кырдылар)
АРАКЫ [а*рацы]—водка (Аракыдан зыян куп)
АРАЛАШУ [а-ралашу]—общение (Аралашу
инглиз телендэ барды)
АРАЛАШ-ЫРГА [гралашырра]—общаться;
иметь связи (Без дустым белэн русча аралаша-
быз)
АРБА [а'рба]—телега, повозка (Мин авылла ар-
бага утырып йордем)
24
АРГАМАК [а-ргамак]—аргамак, скакун
(Ипподромда яхшы аргамаклар куп)
АРЕНДАЛА-РГА [арёндаларга]—арендовать
(Габдрахман абый бер кафе арендалый)
АРЕНДАЧЫ [арёндачы]—арендатор
(Арендачыга куп акча кирок булды)
АРЗАН [арзан]—дешевый; недорогой; дешево;
недорого (Быел бэрэцге арзан)
АРЗАНЛЫ [а-рзаилы]—дешевый, недорогой;
низкооплачиваемый; низкопробный (Базарда
арзанлы товарлар куп)
АРКА [арка]—спина; спинка (Эбинек аркасы
авырта)
АРКА МИЕ—спинной мозг (Арка мие кешенец
яшэве очей бик эЬэмиятле)
АРКА С0ЯГЕ—спинной хребет (Баланын арка
сояге йомшак була)
АРКАДА, АРКАСЫНДА [аркада,
а'ркасында]—по причине; из-за, благодаря
(Анын аркасында без поездга соцга калдык)
АРКАН I [я-ркан]—канат (Сабантуйда аркан
тартыштылар)
АРКАН II [а'ркан]—спиной; на спине; в спину
(а) Поездда мин ана аркан утырдым; о) Кыз ар-
кан йозэ; б) Жил аркан иса)
АРКЫЛЫ [гркылы]—через: поперек (Елга ар-
кылы купер салынган)
АРКЫЛЫ АТЛАП ЧЫ(К->Г)-АРГА—перешагнуть
(Бусаганы атлап чыккач, сине куп эшлэр кето)
АРКЫЛЫ Й03ЕП ЧЫ(К—>Г)-АРГА—
переплыть (Мин Ыкны аркылы йозеп чыктым)
25
АРКЫЛЫ ТОШ-ЭРГЭ—преграждать; пересечь;
возразить (Ул минем суземэ аркылы тоште)
АРМИЯ [армия]—армия (Улым армиядэ 2 ел
хезмэт итте)
АРПА I [асрпа]—ячмень (Татарстанда арпа
усэме?)
АРПА II [rpna]—ячмень (Кузена арпа чыккан-
мы эллэ?)
APT [а‘рт]—за; зад; задняя сторона; спинка (9й
артында шомыртым бар)
АРТКА [а'ртца]—назад (Артур, артка борылып
кара!)
АРТКЫ, АРТТАГЫ [а*ртцы, а'рттагы]—задний;
последний (Арткы рэтлэр бастылар)
АРТТА [гртта]—сзади; позади (а) Артта урман;
а) Алар артта баралар)
АРТТАН [а*рттан]—сзади; позади (Абый безнец
арттан чаба)
АРТТЫР-ЫРГА [а’рттырырга]—увеличивать;
повышать; превышать; преувеличивать
(Килэчэкта бу тугэрэклэрнец санын арттырырга
кирэк)
АРТЫК [я*ртыц]—слишком, чересчур; больше;
лишний, ненужный; особый (а) Син артык бор-
чылма; э) Артык акчац булса, мица бир)
АРТЫНДА [а°ртында]—за глаза (Кеше артында
сойлэргэ ярамый)
АРТЫННАН [артыннан]—за (Кыз егет артын-
нан карап калды)
АРТЫННАН Й9Р-ЕРГЭ—хлопотать, ходатай-
ствовать (Фэния апа бу атнада пенсия артыннан
йорде)
26
АРТ-ЫРГА [а’ртырга]—увеличиваться; повы-
шаться; возрастать; прибывать (а) ШэЬэрдэ
спорт мэйданчыкларыныц саны артты; э) Елга-
ларда су артты; б) Дэулэт хезмэткэрлэренец ак-
чалары артты)
АРХАИК [архаик]—архаичный (Татар Ьэм рус
теллэрендэ архаик сузлэр дэ бар)
АРШЬГН [а-ршын]—аршин (Аршын — улчэу
берэмлеге)
АРЪЯК [а’рйак]—противоположная сторона;
заречная сторона (Елганыц аръягывда болын)
АРЫГАНЧЫ [а рыганчы]—до усталости
(Балалар бакчада арыганчы эшлэделэр)
АРЫК I [а рык]--худой (Бу бабай бик арык)
АРЫК II [а'рык]—арык (Арыктан чиста су ага)
АРЫ-РГА [а-рырга]—уставать; переутомляться,
изнуряться (а) Без эшли-эшли арып беттек; э)
Энием буген бик арыган)
АРЫСЛАН [я-рыслан]—лев (Зоопаркта бер
арыслан бар)
АРЫШ [а-рыш]—рожь (Арыш кыры жэелеп
ята)
АСКА [аска]—вниз (Иптэше таудаи аска тешеп
китте)
АСРАУ [rcpaw]—прислуга, служанка (Бу
ойдэге байдарный асраулары бар)
АСТА [аста]—внизу (Аста дицгез шаулый)
АСТАГЫ [а’стагы]—нижний (Астагы этажларда
Жылырак)
АСТАН [агстан]—снизу; низом ( а) Астан бер
тавыш ишетелде; э) Астан бару ждщелрэк)
27
АСТЫРТЫН [гстыртын]—скрытный, тайный;
скрытно, тайно (Син астыртын эшлэр эшлэп
йормэ)
АСЫЛ [гсыл]—сущность; суть; качественный
(а) Проблеманыц асылы моннан гыйбарэт; э)
Асыл сыйфатлар русча <качественные прилага-
тельные» дип атала)
АСЫЛТАШ [гсылташ]-—драгоценный камень,
драгоценности (Бу кибеттэ асылташлар саталар)
AT I [а’т]—лошадь (Безнец атньщ колыны бар)
AT II [а'т]—имя (—Атын ничек? —Ростом)
АТА [гта]—отец, отцовский; мужской (Аныц
атасы — зур галим)
АТА-АНА [а’та/а'на]—родители, отец и мать
(Ата-ана баласын кешелекле итеп тэрбиялэргэ
тиеш)
АТАКЛЫ [атацлы]—знаменитый (Безиец атак-
лы россам нар ыбыз куп)
АТАЛ-ЫРГА [а’талырга]—называться, зваться,
именоваться (Бу урам Тукай исеме белэн атал-
ган)
АТАЛЫ-УЛЛЫ [аталы/уллы]—отец с сыном
(Алар концертка аталы-уллы килгэннэр)
АТАМА [а'тама]—название; термин (Яца атама
ясарга кирэк)
АТАМАН [астаман]—атаман, главарь (Тарих
дэреслегендэ атаманнар турында куп язылган)
АТА-РГА I (а’тарга]—стрелять; бросать; ки-
дать; извергать (Таш белэн атканга аш белэн ат)
АТА-РГА II [а тарга]—называть; прозвать
(ЯСыелышта синец исемецне дэ атадылар)
28
АТАСЫЗ [а’тасыз]—без отца (Бу малай атасыз
ускэн)
АТАСЫЗ-АНАСЫЗ [а’тасыз/а'насыз]—без ро-
дителей (Тукай бик иртэ атасыз-анасыз калган)
ЛТКАЗАНГАН [а тцазацган]—заслуженный
(Аца Татарстанныц аткаэанган укытучысы исе-
ме бирелде)
АТЛАНМАЙ [а тламмай]—сливочное масло
(Кибеттэн атланмай алып кайт эле)
АТЛАН-ЫРГА [а тланырга]—садиться верхом
(Авылга кайткач, мин атка атланып йердем)
АТЛА-РГА [а'тларга]—шагать, перешагнуть
(Без Казан урамнары буйлап атлыйбыз)
АТЛАП БАР-ЫРГА—шагать, идти шагом
(Кызлар аллея буйлап атлап баралар)
АТЛАП КЕР-ЕРГЭ—перешагнуть, переступить
(Минем сезнец ойгэ атлап кергэнем юк)
АТЛАП ЧЫ(К-»Г)-АРГА—перешагнуть (Малай
ндэндэге капчыкны атлап чыкты)
АТЛАС I [атлас]—атлас (ткань) (Дустым атлас-
тан кофта теккэн)
АТЛАС П [атлас]—атлас (Географик атласыц
бармы?)
АТЛЫ I [а’тлы]—верховой, всадник; конный
(Еракта бер атлы куренде)
АТЛЫ II [а’тлы]—по имени; называемый; зовут
(Син кем атлы?)
АТНА [а тна]—неделя (6ч атна тиз утеп китте)
АТНАЛЫК [атналык]—недельный; еженедель-
ный; неделя (а) Атналык расписание кирэк; э)
Мэктэптэ китап атналыгы булды)
29
АТОМ [атом]—атом (Бутен дэрестэ атом
тезелеше турында сейлэделэр)
АТСЫЗ I [атсыз]—безлошадный (Элек атсыз
кеше бик ярлы кеше булган)
АТСЫЗ II [атсыз]—безымянный (Татарча атсыз
бармак русча «безымянный палец» була)
АТУ [ату]—стрельба, выстрел (Еракта ату та
вышы ишетелде)
АТЫН-ЫРГА [а'тынырта]—качаться, покачи-
ваться (Без таганда атынырга яратабыз)
АУ [a-w]—охота; сети; западня (а) Козге ау ва-
кыты житеп килэ; а) Без кулгэ ау салдык)
АУЛА-РГА [a’wnapra]— охотиться (Бабаем
телке ауларга Йери)
АУЧЫ [апччы]—охотник (Аучылар жэмгыяте
куптэн оешкан)
АФЭТ [а’фэт]—бедствие, несчастье; катастрофа
(Чериобыльдэ зур афэт булды)
АХМАК [а-хмац]—глупый (Ахмак суз сейлэмэ)
АХРЫ, АХРЫСЫ [ахры, а'хрысы]—кажется
(Ул килмэс, ахры)
АХШАМ НАМАЗЫ—вечерний намаз у му-
сульман
АХЫРГЫ [а-хыргы]—последний; конечный; за-
ключительный (Ахыргы очрашуыбыз быел бул-
лы)
АХЫРДА [а‘хырда]—в конце, под конец
(Ахырда без килештек)
АХЫРДАН [а’хырдан]—в конце, под конец
(Ахырдан концерт булды)
Ah [ah]—axl (Мине кургэч, ул ah итте)
30
АНЭЦ [a*han]—благозвучие, звучание (Сэйдэш
музыкасыныц аЬэце колагымда яцгырап тора)
АЧ [ач]—голодный; бедный (Урамда озак
йоргэч, мин буген бик ач)
АЧ-АРГА [а’чарга]—открывать, вскрывать; от-
пирать; разворачивать; раскрывать; разжимать;
обнаружить; выявлять (а) Эби тэрэзэне ачты; э)
Йозакны ачу кыен; б) Быел безнец районда яца
мэктэп ачылды; в) Я^ыелышны ачып
жибэрэбез; г) Бу эшнец сере ачылды)
АЧКЬГЧ [а’ч^ыч]—ключ (Ачкычны
куршелэрдэ калдырырсьщ, яме?)
АЧЛЫК [гчльщ]—голод (1921 елда ачлык бул-
ган)
АЧУ [а‘чу]~гнев, злоба (Минем аца ачуым
килде)
АЧУЛАНЫП [а*чуланып]—злобно, сердито
(Ачулаиып, анын эшенэ комачаулама)
АЧУЛАН-ЫРГА [а'чуланырга]—злиться, рас-
сердиться (Юкка ачуланма инде)
АЧЫ [ачы] // ЭЧЕ—горький; кислый (Бу ли-
мон ачырак)
АЧЫ(К-*Г)-ЫРГА [а’чыгйтрга]—проголодаться
(Малайлар ачыгып кайтканнар)
АЧЫК [а’чьщ]—открытый; непокрытый; яс-
ный; внятный (а) Ачык тэрэзэдэн жыр ишетелэ;
э) Анын, башы ачык; б) Ачык итеп укы; в)
Ачык йозле бер апа килеп керде)
АЧЫЛ-ЫРГА [ачылырга]—открываться (Кибет
иртэнге сигездэ ачыла)
31
АЧЫ-РГА [а’чйрга]—киснуть; бродить (Кичэге
сет ачып утыра)
АЧЫТ-ЫРГА [а чытырга]—квасить; ставить
(киснуть) (Бугенге сетне ачытырга ярамый)
АЧЬГШ [а'чыш]—открытие (Бу ачыш
деньякулэм эЬэмияткэ ия)
АШ [а ш]—суп; еда, пища (Эни тэмле аш пе-
шергэн)
АШ БУЛМЭСЕ—столовая (Аларнын аш булмэсе
зур)
АШ КАШЫГЫ—столовая ложка (встэлгэ 8 аш
кашыгы куй)
АШ ЧУМЕЧЕ—половник (Базардан аш чумече
алдым)
АШ 0СТЭЛЕ—обеденный стол (Аш остэленэ
яца эскэтер ящелгэн)
АША [а'ша]—через. сквозь (Мин урман аша
килдем)
АШАМЛЫК [а шамлыц]—пища, еда, кушанье
(Ашамлыклар кибетенэ кереп чыгыйм эле)
АШАП БЕТЕР-ЕРГЭ—съесть, скушать, доку-
шать (Наил, ашыцны ашап бетер)
АШАП КАРА-РГА—попробовать, отведать
(Синец папайя ашап караганын бармы?)
АШАП ТУ(Й->Я)-РГА —наесться, накушаться
(Ашап туйгач, рэхмэт эйтэлэр)
АША-РГА [а'шарга]—кушать; кусать; подмы-
вать; выгорать; есть поедом (а) Без ашарга
утырдык; э) Буген урманда черки ашады; б) Су
ярны ашый; в) Яулыкиы кояш ашаган)
32
АШАТ-ЫРГА [а-шатырга]—кормить (Баланы
ашатырга кирэк)
АШКАЗАНЫ [гшказаны]—желудок
(Ашказаным авырта)
ЛШЛАМА [а'шлама]—удобрение (Кырларга
ашлама чыгардылармы?)
АШЛЫК [а'шлык]—зерно; хлеб, хлеба; жито
(Колхозда ашлык тапшыру планы утэлде)
АШ-СУ [а’ш/су]—еда; хлеб-соль; стол (Энием
аш-су эзерлэргэ ярата)
АШХАНЭ [а'шханэ]—столовая (Ашханэдэ кеше
куп иде)
АШЪЯУЛЫК [а шйа«лык]—скатерть (Беталто
ашъяулык ж,эелгэн)
АШЫГА-АШЫГА [а шыта/ашыга]—торопливо,
быстро (Без ашыга-ашыга бардык)
АШЫ(К-»Г)-ЫРГА [а’шытырга]—торопиться
(Бэтен кеше эшкэ ашыга)
АШЫГЫЧ [а'шыгыч]—срочный; срочно (Бу
малайга ашытыч ярдам кирок булды)
АЮ [а'йу]—медведь (Урманда аюлар кубэйгэи)
АЮ БАЛАСЫ -медвежонок (Зоопаркта кеч-
кенэ гена аю баласы курдек)
АЮ БАЛАНЫ—бузина (Безнен ой яныида аю
баланы уса)
АЮ ИТЕ—медвежатина (Синек аю ите ашага-
ныц бармы?)
АЯГУРЭ [а йатурэ]—стоя (Ул безие аягурэ кар-
ты алды)
АЯЗ [а'йаз]—ясный (Бутен кен аяз)
33
АЯЗ-ЫРГА [а'йазырга]—проясняться (Иртэгэ
кон аязырга тиеш)
АЯК [а'йак]— йога; лапа (Бу туфли аягыма
ярамады)
АЯКСЫЗ [а-йаксыз]—безногий (Больницада бер
аяксыз кеше ята)
АЯКСЫЗ-КУЛСЫЗ [а'йаксыз/кулсыз]—
безногий, безрукий; калека (Ул сугышта аяк-
сыз-кулсыз кала)
э
3 I [э]—союз а, но; частица вопроса а? (3 сез
курдегезме?)
3 II [э]—междометие (—Син барасыцмы?
—Барам. —Э-э!)
ЭБЕКЭЙ [эбекэй]—бабуся, бабуля (Бер эбекэй
очрады)
ЭБИ [эби]—бабушка; теща (Эбиебезгэ—90 яшь)
ЭБИЛЭР ЧУ АГЫ—бабье лето (Эбилэр чуагы
быел бик матур булды)
ЭГЪЗА [эгза]—член (Эгъзаларга билетлар тап-
шырылды)
ЭГЭР [агар]—если (Эгэр ул белев, начар була-
чак)
ЭДИП [эдип]—литератор; писатель
(Г.ИбраЬимов—зур эдип)
ЭДЭБИ [эдэби]—литературный (Эдэби
кичэлэрдэ ул актив катнаша)
ЭДЭБИЯТ [эдэбийэт]—литерДтура; литератур-
ный (Эдэбият тормыштаи аерылмаска тиеш)
34
ЭДЭБИЯТЧЫ [эдэбийатчы]—литератор, лите-
ратуровед (Эдэбият дэреслеклэрен эдэбиятчылар
язалар)
ЭДЭП [эдэп]—учтивость; такт; обычай (Эдэп
белэн генэ сейлэш!)
ЭДЭПЛЕ [эдэпле]—вежливый; деликатный; уч-
тивый (Эдэпле булырга ейрэн!)
ЭДЭПСЕЗ [эдэпсез]—невежливый; неприлич-
ный (Эдэпсез сузлэр эйтергэ ярамый)
ЭЖЕР [эжер]—мзда; гонорар (Эжере бармы
соц?)
ЭЖЭЛ [эжэл]—смерть; кончина (Эжэл Ьэркемгэ
килэ)
ЭЖЭТ [эжэт]—долг (Буген эщэтлэремне биреп
бетердем)
ЭЗ, АЗ [эз/аз]—мало (Буген гембэ эз очрады)
ЭЗЕР [эзер]—готовый (Аш эзер)
ЭЗЕРЛЭ-РГЭ [эзёрлэргэ]—готовить; пригото-
вить (Без этинец юбилеена эзерлэнэбез)
ЭЙ [эй]—межд. эй, ай, а, ну (Эй, ачуымны ки-
термэ эле!)
ЭЙБЕР [эйбер]—вещь; товар (Бу эйберне тереп
куй)
ЭЙБЭТ [эйбэт]—хороший; хорошо; добрый;
добротный (Киявец эйбэт икэн)
ЭЙДЭ [эйдэ]—айда (Эйдэ, утегез!)
ЭЙЕ [эйе]—да (—Курдецме? —Эйе)
ЭЙЛЭНДЕР-ЕРГЭ [эйлэндёрёргэ]—вертеть; пе-
реворачивать; перелицовывать: превращать
(Пальтоцны эйлэндердецме?)
35
ЭЙЛЭН-ЕРГЭ [эйлэнёргэ]—вертеться; повора-
чиваться; обходить; превращаться (Яшьлэр
авылиы эйлэнделэр)
ЭЙРЭН [эйрэн]—айран (разбавленный водой
катык); пахта (Мунчадан сод салкын эйрэн
эчерделэр)
ЭЙТЕМ [эйтем]—поговорка; изречение
(Эйтемнэрдэ халыкныц тапкырлыгы чагыла)
ЭЙТ-ЕРГЭ [эйтёргэ]—говорить; сказать; сооб-
щать; передавать; исполнять; звать (а) Сида
эйтергэ куштылар; э) Сезгэ деканатка килергэ
эйттелэр; б) Бу сузне сезгэ эйттелэрме?)
ЭЙТЕРСЕЦ [эйтёрсёц]—будто, как будто (Ул
очып кайткандай кайтты, эйтерсец канатлар
ускэн)
ЭКИЯТ [экийэт]—сказка, сказочный; небылица
(Мии халык экиятлэрен яратам)
ЭКРЕН [экрен)—медленный; медленно (Экрен
генэ ай калка)
ЭЛЭКЧЕ [элэкче]—доносчик; ябеда (Элэкче
кешене яратмыйлар)
ЭЛЭМ [элэм]—флаг (Капкага элэм элеп куй-
дык)
ЭЛБЭ [элбэ]—алба (сладкая мучная каша на
масле) (Эни чэйгэ элбэ пешергэн)
ЭЛБЭТТЭ [элбэттэ]—конечно; обязательно; не-
пременно (Элбэттэ, кайтырмын)
ЭЛЕ I [эле]—сейчас; пока (Бу сузне эйтергэ
иртэрэк эле)
ЭЛЕ II [эле]—частица -ка (Бир эле китапны)
ЭЛЕГЭ [элёгэ]—пока (Элегэ аныц хэле авыр)
36
ЭЛИФ [элиф]—алиф (название первой буквы
арабского алфавита) (Элифне таяк дип тэ
белмэгэн бит ул)
ЭЛИФБА [элифба]—азбука; букварь; алфавит
(Элифбаны балалар яратып укыйлар)
ЭЛЛЭ I [эллэ]—союз то ли... то ли (Эллэ ул,
ал лэ мин гаепле?)
ЭЛЛЭ II [эллэ]- разве? (Эллэ курдец?)
ЭЛЛИ-БЭЛЛИ [элли/бэлли]—баюшки-баю
(«Элли-бэлли бэу итэ, улым йокыга китэ»)
ЭЛУ КАГЫ [элу каты]—пастила алычовая
(Базардан элу кагы алдым)
ЭМАНЭТ [эманэт]—вещь, доверенная на хране-
ние; то, что должно быть передано третьему
лицу (Бу эманэтне тапшыр инде)
ЭММА [эммэ]—но, однако (Укыдым, эмма
ацламадым)
ЭНЭ [энэ]—вон (Эиэ ул кеше!)
ЭНИ [эни]—мама, мать (Энисе аца йаман эйтэ
иде)
ЭНИС [энис]—анис (Бакчада энис усэ)
ЭНКЭЙ [эцкэй]—мама, мамочка (Энкэй! Чэй
зчэсецме?)
ЭЦГЭМЭ [эцгэмэ]—беседа, разговор (Эцгэмэ
кызыклы булды)
ЭРЕКМЭН [эрекмэн]—репей, репейник
(Эрекмэн яфрагы быел зур булып усте)
ЭРЕМ [эрем]—полынь; полынный (Эрем—дару
улэне)
ЭРЛЭ-РГЭ [эрлэргэ]—бранить; читать нотацию
(Эрлэргэ ашыкма эле)
37
ЭРНЕ-РГЭ [эрнёргэ]—щемить; сосать; ныть
(Йорэгем шундый эрнеде)
ЭРСЕЗ [эрсез]—беззастенчивый; неприхотливый
(Эрсез кеше ул)
ЭРЧЕ-РГЭ [эрчёргэ]—очищать; чистить
(Бэрэцге эрче эле, кызым)
ЭРЭМ [эрам]—напрасный; жаль; жалко (Бетен
йорулэре эрэм китте)
ЭРЭМ ИТ-ЭРГЭ—тратить понапрасну (Акчаны
эрэм иттек, файдасы булыр микэи?)
ЭРЭМТАМАК [эрэмтгмак]—дармоед, тунеядец
(Эрэмтамак булып яшэу оят)
ЭРЭМ-ШЭРЭМ ИТ-ЭРГЭ—разбазаривать
(Байлыгын ул эрэм-шэрэм итеп бетергэн)
ЭРЭМЭ(ЛЕК) [эрэмэлек]—урема; кустарник
(Эрэмэдэ карлыган ж,ыйдык)
ЭСЭР [эсэр]—произведение (Бу эсэр мица бик
ошый)
ЭСБАП [эсбап]—принадлежность; пособие; при-
бор (Уку эсбапларын эзерлэгез!)
ЭСИР [эсир]—пленный; пленник («Кавказ
эсире«н Л. Толстой язган)
ЭТИ [эти]—папа, отец; батюшка (Эти 1913 елда
туган)
ЭТИ-ЭНИ [этй/эни]—родители (Эти-энисе моца
риза була)
ЭТКЭЙ [эткэй]—папочка (Эткэй! Син борчыл-
ма!)
ЭТЭЧ [этэч]—петух (Этэчнец кикриге шицгэн)
ЭТЭЧ Г6МБЭСЕ—лисичка (Буген жыйган
гембэлэрнец иц кубесе этэч гомбэсе иде)
9Y! [aw!]—а? что? (Эу! ©йдэме сез?)
38
ЭУВЭЛ [эадвэл]—раньше; сначала (Эувэл син
сойлэ)
ЭУЛИЯ [этилия]—святой (Кеше эулия була ал-
мый)
ЭФЛИСУН [эфлисун]—апельсин (Эфлисуи бик
тэмле)
ЭФЭНДЕ [эфэнде]—господин (Рашит эфэнде,
рэхим итегез)
ЭФЬЮН [эфйун]—опиум (Эфьюн, 1адэттэ,
коньяк-канчыгыштан кила)
ЭФЬЮНЧЫ [эфйунчы]—наркоман; торговец
опиумом (Соцгы елларда эфыончылар артып
китте)
ЭХЛАК [эхлац]—мораль, нравственность
(Эхлак нормаларын сакларга кирэк)
ЭХЛАКЫЙ СЫЙФАТЛАР—моральные
(этические) качества (Яшьлэрдэ эхлакый сый-
фатлар кими бара)
ЭЬЭ [эЬэ]—ага! (ЭЬэ! Элэктецме?!)
ЭЬЭМИЯТ [эйэмийэт]—значение, смысл, роль
(Рухи гормышта эдэбиятныц эЬэмияте зур)
ЭЬЭМИЯТ БИР-ЕРГЭ (БИРМЭСКЭ)-(не) при-
давать значения (Бу проблемага эйомият би-
рергэ кирэк)
ЭЬЭМИЯТЛЕ [эйэмийэтле]—важный; значи-
тельный (ЭЬэмиятле вакыйгалар куп булды)
ЭЧЕ, АЧЫ [эче, ачы]—кислый, горький (Эче
катык белэн чэч юдым)
ЭЧЕ-РГЭ [эчёргэ]—киснуть (Камыр нык эчегэн)
ЭЧКЕЛТЕМ [эчкёлтем]—кисловатый (Компотка
эчкелтем тэм кергэн)
39
ЭЧМУХА [эчмуха]—восьмуха (Бер эчмуха чай
50 грамм була)
ЭШЭКЕ [эшэке]—плохой; похабный; пошлый;
мерзавец (Бу эшаке сузларне бутан эйтмэ!)
ЭШНЭ [ашнэ]—приятель; друг; свой человек
(Аныц ашнэлэре килеп керде)
Б
БАБАЙ [ба’бай]—дед; дедушка; старик (Гариф
бабай, экият сейлэ эле)
БАВЫР [ба whip]—печень (Бавыр авыртудан
дару бирделэр)
БАВЫРСАК [ба’даырсак]—баурсак (нац. куша-
нье) (Эни бавырсак пешерде)
БАРАНА [ба'гана]—столб (Бу батана биегрэк)
БАГЛАНЫШ [ба’гланыш]—связь, отношение
(Ике ил арасында багланышлар нык)
БАГЫШЛА-РГА [ба гышларга]—посвящать (Бу
щыр аниларгэ багышлана)
БАЕ-РГА I [байырга]—разбогатеть (Быел алар
бик баедылар)
БАЕ-РГА II [ба'йырра]—закатываться (Без ко-
яш баеганны карап утырабыз)
БАЗ [ба з]—подпол; погреб, яма (Бэрэцгене баз-
да саклыйлар)
БАЗАР [ба’зар]—базар (Буген базар бик бай)
БАЙ [ба й]—богатый: изобилующий; богач
(Экнятлэрдэ бай кешелэр белэн ярлылар каршы
куела)
БАЙЛЫК [байлык]—богатство (Сэламзтлек—
байлык)
40
БАЙРАК [ба'йрак]—знамя (Тубэлардэ байрак-
лар жилферди)
БАЙТАК [ба итак]—довольно много; достаточ-
ный (Я^ыелышка байтам кеше килган)
БАКА [ба ка]—лягушка (Бу кулда бака куп)
БАКА КАШЫГЫ [ба’ка ка'шыгы]—ракушка,
раковина (Елга янында бака кашыклары
жыйдык)
БАКА ЯФРАГЫ—подорожник (Юл буеида бака
яфрагы усеп утыра)
БАКЧА [ба кча]—сад; огород (Бакчадаи кыяр
алып кер эле)
БАКЧАЧЫ [ба кчачы]—садовод (Бакчачы ке-
шенец эше куп була)
БАКЫР [ба кыр]—медный; медь (Бакыр—тесле
металл)
БАЛ [ба л]—мёд, медовуха (Энисе кучтэнэчкэ
бал алып килгэн)
БАЛ КОРТЫ [ба°л порто]—пчэла (Чэчэккэ бал
корты кучган)
БАЛА [ба ла]—дитя, ребенок; детеныш; сын,
дочь (Бала беренче тэрбияне гаилэдэ ала)
БАЛАК [балак]—штанина (Малайныч бер ба-
лагына тигэнэк ябышкан)
БАЛАЛАР [ба лалар]—дети; детский (Балалар
бакчасында бэйрэм булачак)
БАЛАЛАРЧА [ба лаларча]—по-детски (Ул ба-
лаларча куанды)
БАЛАН [ба лан]—калина (Балан бэлеше бик
тэмле була)
БАЛА-ЧАГА [ба ла, чага]—дети, детвора
(Урамда бала-чага йегерешэ)
41
БАЛАЧАК [ба’лачак]—детство (Минем балача-
гым авылда узды)
БАЛДАК [ба'лдац]—кольцо (Кияу белэн калаш
балдакларын алмашалар)
БАЛДЫЗ [ба'лдыз]—свояченица (Минем балды-
зым бик чибэр)
БАЛЕТ [балет]—балет («Шурэле» балеты бетен
деньяга мэгълум)
БАЛКАШЫК [ба-лцашыц]—чайная ложка
(Эбием мица кемеш балкашык булэк итте)
БАЛЛЫ [ба ллы]—медовый, сладкий, с медом
(Мин баллы чай яратам)
БАЛЛЫ ГОМБЭ—опенок (Кез кене баллы
гамба куп була)
БАЛТА [ба’лта]—топор (Балта ой алдында ята)
БАЛТА ОСТАСЫ—плотник (Безнец бабай —
балта остасы)
БАЛЧЫК [ба лчык]—глина; почва; глиняный
(Балчыктан чулмэк ясыйлар)
БАЛЫК [ба лык]—рыба, рыбнй (Безнец елгада
балык куп)
БАЛЫК ТЭЦКЭСЕ—чешуя (Балык тэцкэсе ял-
тырый)
БАЛЫК ТОТУ—рыбачить (Мин дустым белэн
балык тотарга йерим)
БАЛЫК ШУЛПАСЫ—уха (Яр буенда балык
шулпасы тэмлерэк)
БАЛЫКЛЫ [ба лыцлы]- рыбный (Бу кул ба-
лыклы)
БАЛЫКЧЫ [балыкчы]—рыбак (Балыкчы кар-
мак белан балык тота)
42
БАНКА [банка]—банка (Быел нича банка кыяр
тозладын?)
БАР I [ба р]—есть (Минем ике калэмем бар)
БАР II (ба р]—весь (Бар кеше китеп беткач, ял
итэргэ кирак)
БАР III [ба'р]—бар (Барда бераз беркурак)
БАРАБАН [ба-рабан]—барабан (Барабанчы ба-
рабанда яхшы уйный)
БАРАК [барак]—барак (Баракта озак торырга
туры килмэде)
БАРЛА-РГА [ба рларга]—учитывать; проверять
(Укытучы балаларны барлап чыкты)
БАРЛЫК [ба рлык,]—все, всякий (Барлык
иллэрнец пролетарийлары, берлэшегез!)
БАРЛЫККА КИЛ-ЕРГЭ—возникать, образо-
ваться; происходить (Болгар дэулате VII гасыр-
да барлыкка кило)
БАРМАК [бармак]—палец (Имэн бармагым
шеште)
БАРС [барс]—барс (Барс Ерак Кончыгыш ур-
маннарында яши)
БАРСЫ, БАРЫСЫ [ба'рсы, ба’рысы]—все
(Кунакларнын барысы да жыелып бетте)
БАРЫ [ба ры]—только (Бары Сания гена
килмэгэн иде)
БАРЫБЕР [ба'рыбер]—все равно, безразлично
(Мин барыбер чемпион булачакмын)
БАР-ЫРГА [ба рырга]—идти; продолжаться;
проходить; выходить замуж (а) Улым буген бе-
ренче тапкыр мактэпка бара; а) Очкычта баруы
бик тиз булды; б) Имтиханнар егерме кен бар-
ды; в) Кияугэ барырга сина ирта эле)
43
БАРЫШЛЫЙ [ба^рышлый]—мимоходом, по пу-
ти, попутно (Барышлый, син кибеткэ кереп
чык эле)
БАС-АРГА I [ба°сарга]—вставать; ступать (Мин
торып бастым)
БАС-АРГА II [ба“сарга]—давить; печатать; ме-
сить; зарастать: затоплять: прикладывать; за-
растать; грабить (а) Гомбэне тозлаганда, авыр
эйбер белэн бастыралар; э) Мин камыр басарга
яратам; б) Безне китап басу Ьонэренэ
ейрэтэлэр; в) Безнец бакчаны улэи басты; г)
Куршелэрнец ейлэрен басканиар)
БАСКЫЧ [ба'сцыч]—лестница (Безнец баскыч
бик биек)
БАСМА I [ба°сма]—ступень; мостики (Беренче
басмага басма — егылырсыц)
БАСМА II [ба*сма]—издание; печатный (Бу бас-
ма эйбэт эшлэнгэн)
БАСТЫР-ЫРГА [ба’стйрырга]—издавать; по-
давлять; ставить (а) Минем танышым быел ки-
тап бастырачак; э) Хокумэт крестьяннар вос-
станиесен бастыра)
БАСУ [ба°су]—поле; нива, пашня (Басуда арыш
чэчэлэр)
БАСЫМ [ба'сым]—давление; нажим (Кан басы-
мын тошерергэ кирэк)
БАСЫМСЫЗ [ба°сымсыс]—безударный («Сойлэ»
сузендэ икенче ижек басымсыз)
БАТ-АРГА [ба’тарга]—утонуть; вязнуть, зале-
зать (в долги); заходить (Быел су га баткан ке-
шелэр булды)
44
БАТКАК [6а тцац]—грязь; топкий (Баткакта
кияр ечен резин итек кирэк)
БАТКАКЛЫК [ба-тцацлык]—грязь, трясина
(ШэЬэр читендэ бер баткаклык бар)
БАТЫР [ба тыр]—храбрый; герой; батыр
(Сугышта батыр егетлэребез бик куп орденнар
алды)
БАТЫРЛАРЧА [батырларча]—храбро, отваж-
но. смело (Наилнен бабасыныц этисе сугышта
батырларча сугышкан)
БАТЫРЛЫК [ба'тырлыц]—смелость; отвага;
подвиг (Камил абыйга «Батырлык ечен» медале
бирелде)
БАТЫРЧЫЛЫК ИТ-ЭРГЭ—отважиться, ре-
шиться (Мин бу сузне эйтерга батырчылык
итмэдем)
БАТЫР-ЫРГА [ба-тырырга]—топить, погру-
жать (Пычрак керлэрне суга батыр)
БАУ [ба w]—веревка (Керлэрне бауга элеп куй)
БАШ [ба ш]—голова; ум; вершина; верхушка;
кочан; заголовок; начало; хозяин (а) Башым
авырта эле; э) ТаНирныц башы эшли анын; 6)
Тау башында жил кочлерэк; в) Агач башына
карга оя корган; г) Эч баш кэбестэ тозладык; д)
Мэкалэнец башы бик ук ошамый; е) Эшиец ба-
шы жицел булмый; ж) Кэрим—безнец булеккэ
баш)
БАШАК [ба шак]—колос (Бодайныц башаклары
быел эре)
БАШВАТКЫЧ [ба ш\чатцыч]—головоломка
(Дэреслектэ куп башваткычлар бар)
45
БАШКА [6а шка]—другой (Башка кешелар ио-
ны белмэсен иде)
БАШКАЛА [башкала]—столица (Россия баш-
каласына Казаннан махсус поезд Йери)
БАШКАРМА [ба’шка'рма]—исполнительный
(Буген башкарма комитет утырышы була)
БАШКАР-ЫРГА [ба-шкарырга]—исполнять, со-
вершать (Бу жырны Ил Нам Шакиров бик матур
башкара)
БАШКАЧА [ба'шк,ача]—по-другому (Бу эшне
башкача да эшлоп булыр иде)
БАШКОРТ [ба’шкорт]—башкир (Авылга баш-
корт театры килде)
БАШКОРТЧА [ба-шцбртча]—по-башкирски
(Татарча белгэн кеше башкортчаны да ацлый)
БАШЛАНГЫЧ [ба-шлацгыч]—начальный
(Башлангыч мэктапта дурт класс бар)
БАШЛАН-ЫРГА [ба-шланырга]—начинаться,
возникать, выступать (Концерт сэгать ж,идедэ
башлана)
БАШЛА-РГА [ба-шларга]—начинать (Дэресне
башларга ике минут калды)
БАШЛЫ [ба'шлы]—умный, способный, башко-
витый (Бу малай бик башлы)
БАШЛЫК I [ба-шлык]—капюшон (Башлыгьщы
кисэц, жылырак булыр)
БАШЛЫК II [ба-шлык]—начальник, руководи-
тель; главарь (Безнеч башлык—бик талэпчэн
кеше)
БАШМАК [ба-шмак]—башмак (Татарлар теккэя
башмаклар бик матур булган)
46
БАШСЫЗЛЫК [ба-шсызлыц]—глупость; бесша-
башность, отчаянность (Болай эшлэу — баш-
сызлык)
БАШТА [ба’шта]—вначале (Башта син сейлэ)
БАШТАН [ба-штан]—сначала (Баштан ук ях-
шылап уйлашыйк эле)
БАШТАНАЯК [ба’штанайак]—с головы до ног;
целиком (Без баштанаяк чыландык)
БАЯ [ба-йа]—недавно, давеча (Бая сейлэгэн
сузенне кабатла эле)
БАЯНЧЫ [ба йанчы]—баянист (Баянчы бик ос-
та уйный)
БАЖА [ба’Жа]—свояк (Минем бажа бик унгаи)
БАНАДИР [ба'Ьадир]—богатырь; богатырский
(«БаИадир» сузе фарсы телеинэн кергэн)
БАЬАДИРЛЫК [ба-Ьадирлык]—мужество,
храбрость (Безнец бабаларыбыз сугышта
баЬадирлык курсэткэннэр)
БЭБИ [бэби]—дитя, ребенок; младенец (Бу бэби
ник елый икэн?)
БЭБИ ТУЕ—родины (Галия дусларына бэби
туена барды)
БЭБКЭ [бэпкэ]—гусенок, утенок (Бэбкэлэрне
тилгэннэн сакларга кирэк)
БЭБЭЙ [бэбэй]—дитя, новорожденный (Бэбэйне
коендырырга вакыт)
БЭДРЭФ [бэдрэф]—туалет (Безнен бэдрэфтэ
чиста)
БЭЕТ [бэйет]—байт (Бэет фольклор эсэре була-
рак татарларда гына бар)
БЭЙГЕ [бэйге]—состязание (Бэйгедэ катнаша-
сыцмы?)
47
БЭЙЛЕК [бэйлек}—послелог (Бэйлек татар те-
лендэ рус телендэге предлогка охшаган)
БЭЙЛЭНЕШ [бэйлэнеш]—связь, контакт
(Татарстан куп иллэр белэн бэйлэнештэ яши)
БЭЙЛЭ-РГЭ [бэйлэргэ]—связать: завязать: пе-
ревязывать, бинтовать (Бу хатларны бэйлэп куй
эле)
БЭЙРЭМ [бэйрэм]—праздник (Тиздэн бэйрэм
житэ)
БЭЙРЭМ АЛДЫ—предпраздничный (Бэйрэм
алды коннэрендэ базарга барырга кирэк)
БЭЙРЭМ ИТЭРГЭ—праздновать, справлять
(праздник) (Эни туган кеине без бэйрэм итэбез)
БЭЙРЭМ КОТЛЫ БУЛСЫН!—С праздником!
БЭЙРЭМЧЭ [бэйрэмчэ]—по праздничному
(Сабантуй кенне Ьэркем бэйрэмчэ киенэ)
БЭЙСЕЗЛЕК [бэйсезлек]—независимость
(Бэйсезлек кене бэйрэме житэ)
БЭКЕ [бэке]—прорубь (Кыш кене суны бэкедэн
алганнар)
БЭЛА [бэлэ]—беда (Бэла арты бэла килэ)
БЭЛЕШ [бэлеш]—бялиш (Бэлеш—кунак ашы)
БЭЛКИ [бэлки]—может быть (Бэлки, сез дэ ке-
реп чыгарсыз эле)
БЭЛЭКЭЙ [бэлэкэй]—маленький (Бэлэкэй ма
лай елап жибэрде)
БЭЛЛУР [бэллур]—хрусталь (Бэллур вазага
чэчэк куелган)
БЭРЕП ТОШЕР-ЕРГЭ—сбить (Сугыш вакытын-
да бабай еч фашист самолетын бэреп тешергэн)
48
БЭРЕП ЧЫ(К->Г)-АРГА—пробиться; выбиться
(Тау астыннан чишмэ бэреп чыккан)
БЭР-ЕРГЭ [бэрергэ]—ударить; стукнуть; ки-
нуть; сказануть (Ул мица туп белэн бэрде)
БЭРЭН [бэрен]—барашек; ягненок; козленок
(Ике бэрэнебез югалган)
БЭРЭЦГЕ [бэрэцге]—картофель (Бэрэцге алыр
вакыт життс)
БЭРЭЦГЕ ОНЫ-крахмал (Кесэл ясаганда
бэрэцге оны кушалар)
БЭРХЕТ [бэрхет]—бархат (Татарларда
бэрхеттэн киемнэр куп булган)
БЭТИ [бэти]- ягненок; козленок (Кээцэ
бэтилэре сикерешэ)
БЭХЕТ [бэхет]—счастье (Бэхет бар ул!)
БЭХЕТКЭ КАРШЫ к счастью (Бохеткэ кар-
ты, ул яцгыр башланганчы кайтып ж,итте)
БЭХЕТЛЕ [бэхетле]- счастливый (Бэхетле ке-
шелэр куп бу деньяда!)
БЭХЕТСЕЗ [бэхётсез]—несчастный
(Бэхетсезлэре дэ куп шул)
БЭХЕТСЕЗЛЕК [бэхетсезлек]—несчастье, беда
(Алар гаилэсенэ зур бэхетсезлек килде: уллары
Чечняда улеп калды)
БЭХЭС [бэхэс]—спор (Бэхэс озак барды)
БЭХЭСЛЕ [бэхэсле]—спорный; проблематичный
(Латин язуына кире кайту шактый бэхэсле бул-
ды)
БЭХЭСЛЭШ-ЕРГЭ [бэхэслэшергэ]—спорить,
держать пари (Ике кеше бэхэслэшэлэр:
«Мэскэу» сузе каян килеп чыккан?)
49
БЭХЭССЕЗ [бэхэссес]—бесспорный (Бэхэссез
мэсьэлэ турында сейлэшеп торма!)
БЭХИЛ [бэхил]—прощаю; согласен (Бэхил бу-
лыгыз инде)
БЭХИЛЛЭШ-ЕРГЭ [бахиллэшёргэ]—прощаться
(Без дустыбыз белэн мэнгегэ бэхиллэштек)
БЭЯ [бэйэ]—оценка; цена; стоимость; оплата;
достоинство (Бэялэр шактый югары)
БЭЯ КУТЭРЕЛУ—повышение цен (Быел оч
тапкыр бэялэр кутэрелде)
БЭЯ Т9ШУ—понижение цен (Бэялэр тешми —
кутэрелэлэр генэ)
БЭЯЛЭ-РГЭ [бэйэлэргэ]—ценить, оценивать (Бу
диплом эшен югары бэялэделэр)
БЕЗ I [без]—мы (Без М.ЗДэлил урамында тора-
быз)
БЕЗ II [без]—шило (Без итек теккэндэ кирэк
була)
БЕЗНЕКЕ [бёзнёке]—наш (Бу мэктэп—безнеке)
БЕЗНЕЦЧЭ [бёзнёцчэ]—по-нашему (Син без-
нецчэ сейлэшэ аласыцмы?)
БЕЛЭЗЕК [бёлэзек]—браслет (Белэзегем кемеш)
БЕЛЭК [бёлэк]—рука (от плеча до кисти)
(Кер юа-юа, белэклэрем талды)
БЕЛЭН [бёлэн]—с; на; и (а) Кичэ эти белэн ки-
нога бардык; э) Тактага акбур белэн язалар; б)
Эти белэн эни буген карточкага тоштелэр)
БЕЛГЕЧ [бёлгеч]—специалист (Авыл хужалыгы
белгечлэре жыелды)
БЕЛДЕР-ЕРГЭ [бёлдёрёргэ]—извещать, уведом-
лять, объявлять, свидетельствовать, оглашать,
50
докладывать (Казан радиосы иртэгэ 20 градус
?цылы буласын белдерде)
БЕЛДЕРУ [бёлдёру]—объвление (Белдеруне
буген ябыштырдылар)
БЕЛЕМ [белей]—знание (Китап—белей
чишмэсе)
БЕ ЛЕМ ЛЕ [бёлёмле]—знающий; грамотный (Ул
яшьтэн ук белемле булып усэ)
БЕЛЕМСЕЗ [бел ёмсес]—необразованный, несве-
дущий, незнающий; неграмотный (ЗКэмгыятькэ
белемсез кешелэр кирэк тугел)
БЕЛЕН [белен]—блины (Табада белен пешер-
дем)
БЕЛЕН-ЕРГЭ [бёлёнёргэ]—становиться извест-
ным; выясняться (Беленде: бу китапны ул яз-
ган икэн)
БЕЛ-ЕРГЭ [бёлёргэ]—знать, узнавать (Син
инглизчэ белэсецме?)
БЕЛЕШМЭ [белешмэ]—справка (Мица керемнэр
турында белешмэ кирэк)
БЕР [бер]—один; раз; какой-то (а) Китапныц
бер бите ертылган; э) Аны бер курдем мин; б)
Бер кеше сине сорап кергэн иде)
БЕР АЙЛЫК—месячный (Абый бер айлык ялга
китте)
БЕР АТН А ЛЫК—недельный (Бу бозау бер ат-
налык)
БЕР ДИГЭН—отличный (Безнец бабай—бер
дигэн кеше)
БЕР ЕЛ ЛЫК—годичный (Бер еллык эшем
тэмамланды)
51
БЕР СЭГАТЬЛЕК—часовой (Бер сэгатьлек
тэнэфес булды)
БЕР ЯРЫМ—полтора (Бер ярым процент усеш
бар)
БЕР ЯШЬЛЕК —годовалый (Бер яшьлек бала
тэпи йори)
БЕРАЗ [бёраз]—немного: сколько-нибудь, час
тично (Бераз утырып ял итик але)
БЕРАЗДАН [бераздан]—немного погодя
(Бераздан мин сезне чакырырмын)
БЕРЭМЛЕК [бёрэмлек]—единица (Суз—тел
берэмлеге)
БЕРЭР [бёрэр] -по одному, какой-то (Акчаны
балаларга берэр сумлап булеп бирдем)
EEP9Y [6epaw]—один; кто-то (Сезне берэу сора-
ган иде)
БЕРГЭ [бергэ]—вместе (Эйда, бергэ барыйк!)
БЕРГЭЛЭП [бергэлэп]—сообща, вместе (Бу эш-
не без бергэлэп эшлэрбез, яме!)
БЕРДЭМ [бёрдэм]—дружно, единодушно;
дружный, слаженный (Безнец сыйныф бик
бердам)
БЕРДЭМЛЕК [бёрдэмлек]—единство, сплочен-
ность (Яшэсен Татарстан халыклары арасында-
гы бердэмлек!)
БЕРДЭНБЕР [бёрдэмбер]—единственный (Аныц
берданбер улы була)
БЕРЕНЧЕ [бёрёнче]—первый (Беренче класслар
буген паркка киттелар)
ВЕРЕН ЧЕ ДЭН [бёрён чёдэн ]—во-первых
(Беренчедэн, ул белмэгэн)
52
БЕР-ИКЕ [бёр/ике]—один-два (Бер-ике кеше
килган иде)
БЕРКАЙДА [бёрка'йда]—нигде (Малай беркай-
да да куренмэде)
БЕРКАЙЧАН [бёрцайчан]—никогда (Мин аны
беркайчан да онытмам)
БЕРКАТЛЫ [бёрцатлы]—простоватый, наив-
ный, бесхитростный (Фарит — беркатлы кеше)
БЕРКАЯ [бёрцайа]—никуда (Буген без беркая
да бармыйбыз)
БЕРКЕМ [бёркём]—никто (Бу турыда беркем да
белый)
БЕРКЕТМЭ [бёркётма]—протокол (Беркетмане
языгыз але)
БЕРКОН(НЕ) [бёркен(не)]—однажды (Беркенне
бу кеше безга кила)
БЕРЛЕ [бёрле]—единица (отметка) (Мактаптэ
берле куялармы?)
БЕРЛЕК I [бёрлек]—единица; рубль; единст-
венное число (а) Минем иске берлекларем бар;
а) Урман — бэрлек сандагы исем;)
БЕРЛЕК II [бёрлек]—единство; содружество;
общность; союз (а) Язучылар берлегенда 200
лап язучы исэплэна; а) БДБ — байсез даулэтлар
берлеге)
БЕРЛЭШ-ЕРГЭ [бёрлашёрго]—объединяться (Бу
мэсьэладэ аларга берлашерга кирак)
БЕРЛЭШМЭ [бёрлашма]—объединение, союз,
ассоциация (Деньяда купсанлы халыкара
берлашмалар бар)
БЕРНИ [бёрни]—ничего, ничто (Бу укучы бер-
ни белми икан)
53
ВЕРНИНДИ [бернинди]—никакой (Аца бернин-
ди суз да таэсир итми)
БЕРНИЧЕК [бёриичек]—никак, совершенно
(Мин аны берничек ацлый алмыйм)
БЕРНИЧЭ [бёрнича]—несколько (Берничэ
кеннэн ялым бета)
БЕРСЕ [бёрсе]—один из них (Берсе—озын буй-
лы)
БЕРСЕКОНГЭ [бёрсёкецгэ]—послезавтра
(Берсеконгэ сайлаулар була)
БЕРТАВЫШТАН [бёртач/ыштан]—единогласно
(Аны бертавыштан секретарь итеп сайладылар)
БЕРТУГАН [бёртуган]—родной; родственник,
родственница (Бу апа мица бертуган)
BEPY3E [бёрузё]—один, одиноко (0йда берузе
калган)
BEPYK [бёрук]—обязательно; пожалуйста
(Берук буген тиз кайт!)
БЕРЬЕЛЛЫК [бёрййллыц]—однолетний, го-
дичный, годовой (Берьеллык усемлеклэр нин-
дилэр?)
ВЕТ-ЭРГЭ (бётаргэ]—кончаться; завершаться;
истощаться; отходить (а) Минем вакытым бетте;
э) Эш бетте; б) Кичэге ун мец сум бетте; в) Ба-
шыцныц авыртуы беттеме?)
БЕТЕР-ЕРГЭ [бётёрёргэ]—кончать; уничтожить;
выводить; завершить (а) Буген бу китапны
укып бетерасе бар; э) Безнец илдэ саранча бар-
мы?; б) Эшецне бетергач, урамга чыгарсыц эле)
БЕТСЕН (бётсен]—долой (Бетсен сугыш!)
БЕТЧЭ [бётчэ]—прыщ, угорь (Битемэ бетчэ
чыкты)
54
БИГРЭК [бигрэк]—слишком; более чем (Бу ал-
ма бигрэк зур)
БИЕКЛЕК [бийёклек]—высота (Бу биеклектэ
кайчандыр каты сугышлар булган)
БИЕ-РГЭ [бийергэ]—танцевать, плясать (Мин
биергэ яратам)
БИЗЭК [бизэк]—узор; отделка; украшение
(Тукымага матур бизэклэр тешерелгэн)
БИЗЭН-ЕРГЭ [бизэнёргэ]—краситься; наря-
жаться (Элфия бизэнергэ ярата)
БИК I [бик]—очень (Я^илэк бик тэмле)
БИК II [бик]—запор (Ишекнен, биген тикшер
эле)
БИКЭ [бикэ]—госпожа, барыня (Элек бай татар
хатын-кызларыныц исемнэренэ «бикэ» сузе
остэгэннэр)
БИКЛЭ-РГЭ [биклэргэ]—запирать (Ишекне
биклэргэ онытмадьщмы?)
БИКЛЕ [бикле]—запертый (Ишек биклеме?)
БИЛ [бил]— поясница; талия (Эбинец буген би-
ле авырта)
БИЛГЕ [ б ил ге]—отметка; знак; примета
(Кызым бишле билгесе алган)
БИЛГЕЛЕ [билгеле]—известный, знакомый
(Билгеле сузлэрне сейлэмэ инде!)
БИЛГЕЛЭ-РГЭ [билгелэргэ]—отмечать, наме-
чать, устанавливать, назначать (а) Без энинен,
80 еллыгын билгелэп уттек; э) Диплом яклау
кенен 10 майга билгелэделэр)
БИЛГЕСЕЗ [билгесез]—неизвестный; незнако-
мый (Билгесез кешелэр кергэннэр)
БИНА [бина]—здание (Бу бина—бик борынгы)
55
БИОГРАФИЯ [биография]—биография (Бу язу-
чыныц биографиясен сейлэ эле)
БИРЕ [бире]—сюда (Бире кил эле)
БИРЕГЭ [бирегэ]—сюда (Бирегэ килегез эле)
БИРЕДЭ [биредэ]—здесь (Биредэ Ьэрвакыт чис-
та була)
БИРЕДЭН [биредэн]—отсюда (Биредэн ял итеп
чыгасыц)
БИРЕМ [бирем]—задание (Бирем авыр тугел)
БИР-ЕРГЭ [бирёргэ]—дать; подать; передать,
задавать (а) Ада китап бирдем; э) Официант
безгэ аш китереп бирде; б) Ул мина бурычын
бирде; в) Укытучы ейгэ эш бирде)
БИРЛЕ [бирле]—с, со (Яздан бирле еч ай вакыт
утте)
БИРНЭ [бирнэ]—приданое (Элек кызлар бирнэ
эзерлэгэннэр)
БИРЭЧЭК [бирэчэк]—долг (Аца бирэчэгем бар)
БИСТЭ [бистэ]—слобода (Элек шэЬэр узэге
бистэлэр белэн эйлэндереп алынган)
БИТ I [бит]—лицо (Битемне кояш ашаган)
БИТ II [бит]—страница (Егерме бит укыдым)
БИТ Ш [бит]—ведь (Мин анламаган идем бит)
БИТАРАФ [бита'раф]—равнодушный; ней-
тральный (Ике кеше битараф булды)
БИШ [биш]—пять (Безнец бакчада биш алмагач
бар)
БИШЭУ [6hhi3w]—пятеро (Малайлар бишэу
иде)
БИШЭУЛЭП [бишэтглэп]—впятером (Без
бишэулэп урмаига киттек)
56
БИШБАРМАК [бишба"рмак]—бишбармак
(Энием бишбармакны бик оста пешерэ)
БИШЕК [бишек]—колыбель (Хэзер бишеклэр
сирэк очрый)
БИШЕНЧЕ [бишбнче]—пятый (Мин чиратта—
бишенче)
БИШИНЭ Гбишинэ]—спицы (Эби бишинэ белэн
оскбаш бэйли)
БИШЛЕ [бишле]—пятый (о размере), пятерка
(Буген улым бишле алган)
БИШЛЕК [бишлек]—пятерка (Бишлек
житэрме?)
БИШЬЕЛЛЫК [бишйыллыц]—пятилетка (Бу
бишьеллыкта торак куп тозелэчэк)
БИЮ [бийу]—танец; пляска (Татар биюе безгэ
бик ошады)
БИЮЧЕ [бийуче]—танцор, танцовщица (Биюче
кызлар бик сылу)
БИЯЛЭЙ [бийэлэй]—рукавицы; варежки
(Биялэйне эбием бэйлэде)
БОДАЙ [бодай]—пшеница (Бездэ бодай уна)
БОЕ(К—>Г)-ЫРГА [ббйбгырга]—грустить, печа-
литься (Нигэ бик боегып утырасыц?)
БОЕК [ббйок]—грустный, печальный (Нигэ бик
боек курензсец?)
БОЕРЫК [ббйбрыц]—приказ (Бу боерыкны
утэмичэ ярамый)
БОЗ [боз]—лед; ледяной; град (Елганы боз кап-
лаган)
БОЗ КИТУ—ледоход (Без боз китуне карарга
бардык)
57
БОЗ-АРГА [ббзарга]—испортить; извращать;
развращать (Курсэтмэлэрне бозарга ярамый)
БОЗАУ [6o3aw]—теленок (Безнец сыерныц бо-
завы бар)
БОЗГЫЧ [ббзгоч]—резинка, стиралка
(Бозгычьщны биреп тор эле)
БОЗЛЫ [ббзло]—ледяной (Бозлы суда коенучы-
ларны «морж» дилэр)
БОЗЫК [бозон]—испорченный; неисправный;
тухлый; распутный (а) Йомыркалар—бозык; э)
Бозык кешелэр балаларга куп зыян китерэлэр)
БОЗЫЛ-ЫРГА [ббзблырга]—портиться; разла-
живаться; испортиться; тухнуть; развращаться;
нарушаться (а) Теге ит бозылган; э) Кен бозыл-
ды; б) Кагыйдэлэр бозылырга тиеш тугел)
БО.ЛАЙ [бблай]—так (Болай эшлэргэ кирэк)
БОЛАК [бблац]—ручей, ручеек, речка (Казанда
Сул Болак урамы бар)
БОЛАН [бблан]—олень (Боланнар тоньякта —
тундрада яши)
БОЛГАНЧЫК [болганчык]—мутный; суматош-
ный (Болганчык суда балыкларны куреп бул-
мый)
БОЛГАР [болгар]—булгарин; болгар (Болгарлар
ислам динен 922 елда кабул иткэннэр)
БОЛГА-РГА [бблгарга]—махать, помахать (Мин
аца яулык бол ran калдым
БОЛГАТ-ЫРГА [бблгатырга]—мешать; болтать;
путать (Ботка пешергэндэ, болгатырга кирэк)
БОЛДЫР [бблдор]—крыльцо (Ул мине болдыр-
дан озатып калды)
БОЛЫН [бблон]—луг (Болында печэн чабалар)
58
БОЛЫТ [болот]—об пако, туча (Куктэ болыт
курении)
Б<1 ПЫТЛЫ [бблбтлы]—облачный (Иртагэ кен
болытлы булачак)
БОЛЫТСЫЗ [бблбтсыс]—безоблачный
(Болытсыз кеннэр быел аз булды)
БОРАУ [66paw]—бурав; сверло; долото
(Кибеттан борау ал але)
БОРАУЛА-РГА [ббраишарга]—бурить
(Геологлар бу тирада бораулыйлар)
БОРАУЛАУЧЫ [ббраимаи-чы]—бурильщик
(Рамилнен атисе бораулаучы булып эшли)
БОРЧАК [ббрчац]—горох (Борчакны урып бе-
терделэр)
БОРЧУЛЫ [борчулы]—тревожный, беспокой-
ный (Безнец ечен борчулы кеннар башлана)
БОРЧЫЛ-ЫРГА [ббрчылырга]—тревожиться,
беспокоиться (Сез борчылмагыз)
БОРЧЫ-РГА [ббрчбрга]—беспокоить, волновать
(Минем Сезне борчыйсым килми)
БОРЫЛ-ЫРГА [ббрблырга]—повернуться; сво-
рачивать, заворачивать (Ул артка борылды)
БОРЫЛЫШ [ббрблыш]—поворот; перелом (Ул
борылышта Ьэрвакыт милиция басып тора)
БОРЫН I [борон]—нос (Борыныцны бик
кутэрма!)
БОРЫН II [борон]—в древности (Борын заманда
бер карт булган)
БОРЫН ТОБЕНДЭ—под носом (Карандашыц
борын тобендэ гена ята бит, ник курмисец?)
БОРЫН ТОБЕННЭН—из-под носом (Борын
тебеннан акча янчыгын урладылар)
59
БОРЫН-БОРЫН ЗАМАНДА—давным-давно
(Борын-борын заманда булган, ди, бер ярлы
кеше)
БОРЫНГЫ [ббрбцгы]—древний (Борынгы ке-
шелэр тау куышларында яшэгэннэр)
БОРЫНДЫК [ббрбндык]—бурундук (Урманда
малайлар борындык кургэннэр)
БОР-ЫРГА [ббрбрга]—повернуть; вертеть; за-
вернуть; закрутить; заводить (Рульне унта бор!)
БОРЫЧ [бброч]—перец (Ашка борыч салсац,
тэмле була)
БОРЫЧ САВЫТЫ -перечница (Борыч савытын
естэлгэ куй эле)
БОТ [бот]—бедро; ляжка; нога (Каз ботын ку-
накларга куялар)
БОТ БУЕ—очень маленький, с ноготок (Анын
бот буе малае да бела моны)
БОТАК [ббтац]—ветка, ветвь (Ботакка сыерчык
кунган)
БОТКА [ббтца]—каша (Борчак боткасын суда
пешерэлэр)
БОДРЭ [бёдра]—кудрявый (Бедра чэчле кызлар
куренде)
БОЕК [бёйек]—велнкий (Тукан—беек шагынрь)
БОЕР [бёйер]—почкн (Беере авырткан ке-
шелэргэ кавын ашарга кнрэк)
БОЯ^ЭК [беж,эк]—насекомое (Болында
беж,эклэр куп)
БОКЕ [бёке]—пробка (Шешэйец бекесе пласт-
массадан ясалган)
БОККЭН [бек к эн]—пирожок (Эби ем ит беккэне
пешерде)
60
Б0КЛЭ-РГЭ [бёклэргэ]—загнуть; загибать;
складывать (Киемнэрецне чемоданга беклэп
с ал)
Б0КРЕ [бёкре]—горбатый (Бекрене кабер генэ
тезэтэ)
Б0РЕ [бёре]—почки (Агачлар бередэ утыра)
Б0РКЭН-ЕРГЭ [бёркэнёргэ]—покрываться; за-
крываться (Эби шэлен беркэнеп утыра)
Б0РКЕТ [бёркет]—беркут; орел (Куктэ беркет
оча)
S0PKY [бёрку]—душно; душный (Буген бик
беркуме?)
Б0РЛЕГЭН [бёрлёгэн]—костяника (Урманда
борлегэн купме?)
Б0РТЕК [бёртек]—крупинка, крошка; зерно
(Кырда бодайны урып суктылар: бер бертек тэ
ж,ирдэ калмады)
Б0РТЕКЛЕ АШЛЫК—зерновые (Кез кене
бертекле ашлыкларны я^ыеп бетерделэр)
Б0ТЕН [бётен]—целый; весь; цельный (Бетен
эшне эшлэп бетердецме?)
БОТЕНД0НЬЯ—всемирный, мировой (Казанда
Бетенденья татар конгрессыныц башкарма ко-
митеты бар)
Б0ТЕНЕСЕ [бетёнёсё]—все; итого, всего
(Сыйныфта 20 бала, бетенесе дэ килгэн)
Б0ТЕНЛЭЙ [бётённэй]—всецело; целиком; со-
всем; совершенно (Мин аны бетенлэй оныткан-
мын)
Б0ТЕНЛЭЙГЭ [ботёнлэйгэ]—навсегда; совсем
(Алар Израильгэ бетенлэйгэ кнттелэр)
61
Б0ТНЕК [ббтнек]—мята (Ботнек улане бик
файдалы)
БРОШКА [брошка]—брошка (Бу брошканы
дустым булэк итте)
БТИУ [бтиу] —Бетенденья татар ижтимагый
узэге
БУ I [бу]—этот, зто, эта, эти (Бу йерэгем ник
яна нкэн?)
БУ II [бу]—пар (Казанная бу кутэрелэ)
БУА [6ywa]—пруд, плотина (Бу авылда зур буа
бар)
БУ-АРГА [6ywappa]—душить, задушить, затя-
нуть; прудить (Халыкныц азатлыкка омтылы
шын буарга мемкин тугел)
БУГ АЗ [бугаз]—горло; перешеек (Бугазда та-
выш ярылары бар)
БУГАЙ [бугай]—кажется (Ул килгэн бугай)
БУЕ [буйы]—по, вдоль; в течение (Ел буе семи-
нарлар булды)
БУЕНЧА [буйынча]—по (Тема буенча copay
бирэм. Снн жавап бир)
БУЙ [буй]—рост; длина; полоса (Аныи буе —
174 сантиметр)
БУЙДАК [буйдак]—холостой (Хэлим—буйдак)
БУЙЛАП [буйлап]—по («Су буйлап отряд ба-
ра»)
БУЙСЫНДЫР-ЫРГА [буйсындырырга]—
подчинять, укрощать (Ул мнне узенэ буйсын-
дырырга тырыша)
БУЙСЫН-ЫРГА [буйсйнырга]—подчиняться,
повиноваться, покоряться (Мнн сезгэ буйсы-
нырга телэмим)
62
БУЛДЫКЛЫ [булдыкды] - способный, деловой
(Вулдыклы кеше hep эшне булдыра)
ВУЛДЫКСЫЗ [булдыцсыс]—неспособный, бес-
помощный (Безнец сыйныфта булдыксыз бала-
лар юк)
БУЛКА [булка]—булка (Ипи кнбетеннэн бер
булка ал)
БУЛ-ЫРГА [булырга]—быть; иметь; оказаться;
происходить (а) Революция булды; э) Акчам юк
иде—булды; 6) Мин аларда булдым; в) Киче зур
концерт булды)
БУЛЫШЧЫ [булйшчы]—помощник; подруч-
ный (Мин узем гена эшли алмам, син минем
булышчым булырсынмы?)
БУЛЫШ-ЫРГА [булышйрга]—помогать, под-
держать (Безнец ейда барыбыз да анига булы-
шабыз)
БУР I [бур]—мел (Тактага бур белэн язалар)
БУР II [бур]—вор (Эбнлэрнец келэтенэ бер бур
кергэн)
БУРА [бура]—сруб; закрома (Выел бура бурый-
быз)
БУРАЗНА [буразна]—борозда (Буразналар бик
тнгез)
БУРАН [буран]—буран (Буран вакытында кыр-
да калу куркыныч)
БУР АЙЛЫ [буранны]—вьюжный, буранный
(Буранлы кичте юлга чыкмыйлар)
БУРСЫК [бурсык]—барсук (Безнец авыл янын-
да бурсык курганнэр)
БУРЫЧ [бурыч]—долг (Безнец бурыч—
табигатьне саклау)
63
БУСАГА [бусага]—порог (Бусагада бер кеше
куренде)
БУТАЛЧЫК [буталчыц]—запутанный; путаный
(Аныц буталчык жаваплары укытучыны
канэгатьлэндермэде)
БУТА-РГА [бутарга]—путать; мешать; портить
(Син безнец араны бутама эле)
БУШ [буш]—свободный; пустой; напрасный;
бесплатный; холостой (Мин буш урынга утыр-
дым)
БУШКА [бушка]—впустую; без денег (Син
бушка килгэнсен)
БУШЛАЙ [бушлай]—бесплатно, даром (Театрга
бушлай билет бирделэр)
БУЫН [буетын]—поколение (Яшь буын зур
эшлэргэ сэлэтле)
БУЯ-РГА [буйарга]—красить (Идэнне буярга
вакыт ннде)
БУЯУ [6yflaw]—краска (Бчяу бармы кибеттэ’)
БУЯУЧЫ [буйаигчы]—красильщик; маляр
(Буяучы бик остз булып чыкты)
БУГЕН [буген]—сегодня (Буген—бэйрэм)
БУГЕНГЕ [бугенге]—сегодняшний (Бугенге
кичэгэ барасыцмы?)
БУЛЭК [булэк]—подарок (Эниецэ булэк ал-
дыцмы?)
БУЛЭК ИТ-ЭРГЭ -дарить; награждать (Энинец
туган кененэ бер алка булэк иттелэр)
БУЛ-ЭРГЭ [булэргэ]—делить; разбивать; пре-
рывать (Безнец группаны икегэ булэлэр)
БУЛЕК [булек]—отдел; глава; раздел; отделе-
ние (Бу булекне укып чык эле)
64
БУЛЕК БАШЫ—заглавие (Бу кнтапныц булек
башлары бик кызык язылган)
БУЛЕНЕШ—деление; распределение (Буген без
дэрестэ Татарстанныц административ буленеше
турында тыцладык)
БУЛЕП АЛ-ЫРГА—отгараживать; отделять
(Елга буенда бераз жир булеп алдык)
БУЛЕП БИР-ЕРГЭ—выделять; разделить
(Балаларга 50 китапны булеп бирдек)
БУЛЕП КУ(Й->Я)-РГА—разделять; подразде-
лять (Ьэр кешегэ булэклэр булеп куелган)
БУЛМЭ [булмэ]—комната (Безнец булмэ зур)
БУРЕ [буре]—волк (Хэзер бурелэр куп тугел)
БУРЕ БАЛАСЫ—волчонок (Эти урманда буре
баласы кургэн)
БУРЕ 5ЦИЛЭГЕ—волчьи ягоды (Буре жилэген
ашарга ярамый)
БУРЕ ЭТЕ—волкодав (Безнец авылда бер кеше-
нец буре эте бар)
БУРЕК [бурек]—шапка (Яна бурек алырга
кирэк эле)
БУРЭНЭ [бурэнэ]—бревно (Шурэленец кулы
бурэнэ ярыгына кысылган)
БУТЭН [бутэн]—другой, иной; дальше; другой
раз; кроме (Бутэн кеше карасын иде)
БЫЕЛ [быйыл]—в этом году, нынче (Быел кар
куп булды)
БЫЕЛГЫ [быйылгы]—нынешний (Быелгы сту-
дентлар бик тырыш)
3 б-s 65
Г.ЫЛБЫЛ [бйлбыл]—соловей (<Былбыл булып,
талга кунып, керэсен тешлэремэ»... Бу жирны
белэсецме?)
БЫЛТЫР [бйлтыр]—в прошлом году (Былтыр
безгэ яца фатир бирделэр)
БЫЛТЫРГЫ [былтыргы]—прошлогодний
(Былтыргы экскурсия эйбэт булган иде)
БЫРГЫ [быргы]—горн (Пионер быргысы —
балачак истэлеге)
В
ВАЗА [ваза]—ваза (Чэчэкне вазага куйдылар)
ВАЗИФА [wa-зифа]—задача; обязанность;
должность (Ул директор вазифасын башкара)
ВАК [wa'K,]—мелкий, маленький; несуществен-
ный; мелочь; мелочный (Елгада вак балык куп)
ВАК АКЧА—разменная монета; мелочь (Минем
акча илле сумлык кына, синен вак акчан юк-
мы?)
ВАК БЭЛЕШ—вак бэлиш (нац. кушанье)
(Татарларда бэлеш зур була, лэкин вак бэлеш
тэ пешерэлэр, ул кечкенэрэк була)
ВАКЛА-РГА [wa-кларга]—размельчать, кро
шить; разменивать (Йезлекне ваклап кер эле)
ВАК-Т0ЯК [wa'K/тейэк]—мелкий; несущест-
венный; мелочь (Вак-теяк эшлэр бар нде шул)
ВАКЧЫЛ [wa-кчыл]—мелочный (Ул бик вак-
чыл кеше, анын белэн эшлэу бик авыр)
ВАКЫЙГА [wa-цынга]—событие (Бу вакыйга
узган ел булды)
66
ВАКЫТ [wa"Kbrr]—время; срок; момент; пора
(Йокларга вакыт)
ВАКЫТ БАР ЭЛЕ—время еще есть (Тиздэн уку
елы башлана, лэкин бераз вакыт бар эле)
ВАКЫТ ЖИТТЕ—наступило время; пора (Бу
эшне башларга вакыт житте)
ВАКЫТЛЫ [wa-кытлы]—временный; своевре-
менно (Син бик вакытлы килден)
ВАКЫТЛЫ МАТБУГАТ—периодическая пе-
чать (Татарстанда вакытлы матбугат кин тара-
ла)
ВАКЫТЛЫЧА [чга’нытлыча]—временно (Ул
вакытлыча директор булып калды)
ВАКЫТЫ БЕЛЭН—временами (Бакыты белэн
мин ул кешене анламынм)
ВАКЫТЫ ЧЫККАН—просроченный
(Паспортымнын вакыты чыккан)
ВАКЫТЫНДА [жа’кйтйнда]—вовремя; свое-
временно (Вакытында кнлсэц, мин ейдэ булыр-
мын)
ВАЛ ТАНИ [ва'ллаЬи]—ей богу (ВаллаИи,
нртэгэ килермен)
ВАЛЧЫК [ч-а лчык]—крошка; частичка
(Остэлдэге ипи валчыкларын жыеп ал)
ВАЛЬС [вальс]—вальс (Бер вальс бник эле)
ВАРИС [варис]—наследник (Анын варисы гари-
за язган)
ВАСЫЯТЬ [и>асыйэт]—завещание (Этнсенец ва-
сыятеи уку бнк авыр иде)
ВАСЫЯТЬ ИТ-ЭРГЭ—завещать (Эннем мина бу
китапны сакларга васыять итте)
67
ВАТ АН [wa-тан]—родина (Ватаннан да кадерле
нэрсэ юк)
ВАТАНДАШ [wa-тандаш]—соотечественник
(Без Германиядэ йоргэндэ, ватандашларыбызны
очраттык)
ВАТ-АРГА [wa тарга]—ломать; разрушать; ко-
лоть; разменивать (Малай уенчыкны ваткан)
ВАТЫК [wa тык]—сломанный; неисправный;
разбитый (Фотоаппарат ватык икон)
ВАТЫЛ-ЫРГА [wa-тйлырга]—разбиваться;
сломаться (Илдарныи яна уенчыгы ватылган)
ВАФАТ БУЛЫРГА [watpaT булырга]—умереть;
скончаться (Быел Мансурныц этисе вафат бул-
ды)
ВЭ [wa]—и (Балалар укый вэ яза)
ВЭГЪДЭ [warflа]—обещание; обет (Ул тезэлергэ
вэгъдэ бирде)
ВЭГЪДЭ БИР-ЕРГЭ—дать обещание; обещать
(Малай тэртип бозмаска энисенэ вэгъдэ биргэн)
ВЭГЪДЭ ИТ-ЭРГЭ—обещать (Мин снна ул эшне
эшлэргэ вэгъдэ итэм)
ВЭГЪДЭ—ИМАН—уговор дороже денег
(Вэгъдэ—иман; иртэгэ мин сипа ул даруны
алып килермен)
ВЭКИЛ [waKHfl]—представитель (Узэктэн
килгэн вэкил Жыелышта чыгыш ясады)
ВЭССЭЛАМ [w3cc3A8m]—и баста (Барасын, шу-
ныч белэн вэссэлам!)
В0ЖДАН [веждан]—совесть (Синец вежданын
юктыр)
В0ЖДАН ИРЕГЕ—свобода совести (Ьэр кеше-
нец веждан нреге булырга тиеш)
68
Г
ГАДЭТ [радэт]—привычка, обычай, повадки
(Татар халкында кунак сыйлауда бик матур
гадэтлэр бар)
ГАДЭТИ [рэдэтн]—обычный; посредственный
(Бу—гадэти хэл)
ГАДЭТКЭ КЕР-ЕРГЭ—войтн в привычку (Соцга
калу анын гадэтена кергэн)
ГАДЭТТЭ [гадэттэ]—обычно (Гадэттэ кичке
ашны без сэгать 8 дэ ашыйбыз)
ГАДЭТЛЭН-ЕРГЭ [рэдэтлэнерга]—привыкать;
повадиться (Мин иртэ торырга гадэтлэнгэн)
ГАДЕЛ [радел]—справедливый; справедливо;
беспристрастный; объективный; объективно
(Мэсьэлэне хел иткандэ, гадел булырга кирэк)
ГАДЕЛЛЕК [рэделлек]—справедливость, объек-
тивность (Жнтэкченец топ прннцибы гаделлек
булырга тнеш)
ГАДЕЛСЕЗЛЕК [раделсезлек]—
несправедливость; нечестность (Гаделсезлеккэ
юл куярга ярамый)
ГАДИ [ра’ди]—простой; рядовой; несложный (а)
Бу—бнк гади мэсьэлэ; э) Улы—гади солдат)
ГАДИ СОЙЛЭМ—просторечие (Гадн сойлэм
сузлэре тубан стильдэ кубрэк була)
ГАЕП [рэйеп]—вина, проступок, недостаток
(Аныц гаебе зур тугел)
ГАЕП ИТ-ЭРГЭ—осуждать (Соцга калдым, гаеп
итмэгез: трамвайлар туктаган нде)
ГАЕПЛЕ [райепле]—виновный, виноватый
(Гаепле кешелэрне хокем иттелар)
69
ГАЕПЛЭ-РГЭ [гэеплэргэ]—обвинять (Аны бик
юкка гаеплэделэр)
ГАЕПСЕЗ [гайепсез]—невиновный; безвинный
(Гаепсез кешене хекем итэргэ ярамый)
ГАЕТ [гайет]—религиозный праздник у му-
сульман; торжественное богослужение у му-
сульман (Гает конне эби пэрэмач пешерде)
ГАЯ^ЭП [гая^эп]—удивительный; дивный;
странный; необыкновенный; очень (а)
ШэЬарегез гаж,эп матур; а) Мин бер гажэп ва-
кыйгага очрадым; б) Ул — гаж,эп кеше)
ГАЭДЭПКЭ КАЛУ—удивиться, восхищаться,
изумляться (Аныц жырын тыцлап. мин
гаждпкэ калдым)
ГАЯфПЛЭН-ЕРГЭ [гажэплэнёрга]—
изумляться, поражаться (Мин ул галимгэ
Ьэрвакыт гажэплэнэм: шулай куп язарга ничек
олгерэ нкэн?)
ГАЗАП [га’зап]—мука; пытка (Бу газапка нн-
чек тузарсец?)
ГАЗАП ЧИГУ—терпеть муки (Чечня халкы
куп еллар буе газап чигеп яшн)
ГАЗАПЛА-РГА [га-запларга]—мучить, терзать,
изнурять (Бу сузлэрец белэн син мине ник га-
заплынсыц)
ГАЗАПЛАН-ЫРГА [га-запланырга]—мучиться,
изнуряться (Улы армияда чагында, анисе аныц
очен бик газапланды)
ГАЗАПЛЫ [га’заплы]—мучительный (Алар
очен газаплы коннэр башланды)
ГАИЛЭ [га'илэ]—семья (Аларныц гаиласендэ 5
кеше)
ГАЙБЭТ [гэйбат]—сплетня (Гайбэткэ игьтибар
итма)
ГАЙБЭТ САТ-АРГА—сплетничать (Ишек ал-
дында апалар гайбат сатып утыралар)
ГАЙБЭТЧЕ [гайбэтче]—сплетник, сплетница;
клеветник (Энием гайбэтчелэрне бер да ярат-
мый)
ГАЛЭМ [галэм]—космос; вселенная; мир
(Беренче булып галэмгэ безнец ил кешесе очты)
ГАЛИМ [га’лим]—ученый (Гыйльми совет уты-
рышына галимнар жыелды)
ГАМЭЛ [гамэл]—дело; средство, способ; мате-
матическое действие (а) Ул изге гамэллэр кы-
лып яши; б) Арифметикада 4 гамэл бар: кушу,
алу, тапкырлау, булу)
ГАМЭЛГЭ АШЫР-ЫРГА—претворять в жизнь
(Татарстанда хэрабэ торак программасы гамэлга
ашырыла башлады)
ГАМЭЛДЭН ЧЫГАРЬГРГА—изъять нз упот-
ребления; аннулировать (Законныц бер пара-
графын гамэлдэн чыгару турында суз бара)
ГАМЭЛИ [гамэли]—практический (Безгэ
гамэли ярдам кирэк)
ГАРЭП [гэрап]—араб; арабский (Гарэп теле иц
авыр теллэрдэн санала)
ГАРЭПЧЭ [гарэпчэ]—по-арабски (Син гарэпчэ
сойлэшэ белэсецме?)
ГАРИЗА [гариза]—заявление (Директор минем
гаризага кул куйды)
ГАРИП [гарип]—калека, урод (Авариядэн соц
ул гарип булып калган)
71
70
Г АРМУН [гармун]—гармонь (Тальян гармун—
моцлы гармуи)
ГАРМУНЧЫ [гармунчы]—гармонист
(Гармунчы гармунны тартып жибэрде)
ГАСЫР [гасыр]—век, столетие (Тукай XX га-
сыр башында иждт иткэн)
ГАФУ [гафу]—извинение (Сез мине гафу ите-
гез)
ГАФУ YTEH-ЕРГЭ —извиняться (Хэзер ук
укытучыдан гафу утенегез)
ГАШЫЙК [гашник]—влюбленный, любящий
(Гашыйклар беркемне дэ курмилэр)
ГАШЫЙК БУЛ-ЫРГА—влюбиться (Мин бер
матур кызга гашыйк булдым)
ГЭЖИТ [гэщит]—газета (Буген гэж,ит бармы?)
ГЭРЭБЭ [гэрэбэ]—янтарь (Гэрэбэ Балтыйк
дингезендэ куп була)
ГЭРЧЭ [гэрчэ]—хотя (Гэрчэ анда тумасам да,
мин бераз торган идем ... (Г.Тукай))
ГЭУДЭ [гэидэ]—тело; фигура; туловище; бюст
(Аныц гэудэсе Ьаман силу, зифа эле)
ГЭУЬЭР [гэмФэр]—ценный камень; жемчуг
(Ювелир кибетендэ гэуЬэрлэр куп)
ГЕКТАР [гектар]—гектар (Кырык гектарда
борчак чэчелде)
ГЕЛ [гел]—постоянно; совсем; совершенно (Ул
татарча гел белми)
ГЕНЭ [генэ]—только, лишь (Син гена килми
калдын)
ГЕР [гер]—гиря (Улчэугэ бер килолы гер куй-
дылар)
72
ГОМЕР [гемер]—жизнь; жизненный (Гомерне
намуслы яшэп уткэрергэ кирэк)
ГОМЕР БУЕНА—всю жизнь (Гомер буена ире
аны гына яратып яшэде)
ГОМЕРГЭ [гёмергэ]—вечно, навеки, навсегда
(Ул гомергэ уз авылында калды)
ГОМЕР ИТУ—жить, проживать (Алар бик
бэхетле гомер иттелэр)
ГОМУМИ [гомуми]—общий (Гомуми жыелышта
делегатлар сайланды)
ГОМУМИ БЕЛЕМ МЭКТЭБЕ—
общеобразовательная школа (Россиядэ гомуми
белем мэктэбендэ реформалар бара)
ГОМУМИЛЭШТЕР-ЕРГЭ [гёмумилэштёрёргэ]—
обобщать, суммировать (Син фактларны куп
эйттен, хэзер гомумилэштер)
ГОМУМЭН [гомумэн]—в целом; в общем
(Гомумэн, без тубэндэге нэтижэгэ килдек)
ГОРЕФ-ГАДЭТ [гёреф/гэдэт]—обычаи, нравы
(Горсф-гадэтлэрне этнография фэне ойрэнэ)
ГОРУР [горур]—гордый; гордо Отисе горур
кеше булган)
ГОРУРЛАН-ЫРГА [гбрурланырга]—гордиться;
возгордиться; кичиться (а) Мнн уземнец хал-
кым белэн горурланам; э) Син байлыгыц белэн
юкка горурланасыц!)
ГОРУРЛЫК [гбрурлыц]—гордость; высокоме-
рие (Тукай исемен эйткэндэ, минем куцелемдэ
горурлык хисе уяна)
Г0БЭДИЯ [гобэдийэ]—губадня (Гобэдия эченэ
корт, деге, йомырка, йозем, сарм май салалар)
73
ГОЛ [гол]—цветок; цветочный (Тэрэзэ тобендэ
гол усэ)
Г0ЛЖИМЕШ [голжимеш]—шиповник
(Гелжимеште С витамины куп була)
ГеМБЭ [гёмбэ]—гриб (Безнец урманда куп
торле гомбэ усэ)
ГеНАЬ [генаЬ]—грех (Алдашу зур гонаЬ)
ГеНАЬЛЫ [генаЬлы]—грешный (ГонаЬлы бу-
лып яшэргэ ярамый)
Г0НАНСЫЗ [генаЬсыз]- безгрешный, безвин-
ный (Кечкенэ бала генаЬсыз була)
Г0РЕЖДЭ [гбреждэ]—груздь (Гереждэ гембэсе
тозларга эйбэт)
Г0РЛЭ-РГЭ [герлэргэ]— ворковать; журчать;
шуметь (Ой кыегында кугэрченнэр герли)
ГРАЖДАНИН [гражданин!—гражданин
(Гражданин Курамшин, басыгыз!)
ГРАНАТА [граната]—граната (Граната шарт-
ламаган)
ГРУША [груша]—груша (Кез кене груша
елгереп житкэндэ кил снн безгэ!)
ГУЗЭЛ [гузэл]—прекрасный; изящный, рос-
кошный (Аяыц бер гузэл кызы булган)
ГУЯ [гуйэ], ГУЛКИ [гуйэки]—как будто, слов
но (Ул узен горур тота, гуя миллионер)
ГЫЙБАДЭТ (КЫЛ-ЫРГА) [гыйбэдэт
цылйрга]—богослужение, молнтва; молиться,
служить богу (Вабайлар мэчеттэ гыйбадэт кыл-
дылар)
ГЫЙЛЕМ [гыйлем]—наука; знание; просвеще-
ние (Китап—гыйлем чишмэсе)
ГЫЙЛЬМИ [гыйлми]—научный (Бу проректор
гыйльми эшлэр ечен ждвап бирэ)
ГЫЙНВАР [гыйнвар]—январь, январский
(Беренче гыйнвардан яца ел башлана)
ГЫНА [гына]—только, лишь (Аны гына
курэсем калды)
д
ДА I [да] —тоже; также; каждый; сразу (а) Ул
да килгэн; э) Без ел да авылга кайтабыз)
ДА II [да]—и, да; но, однако (а) 0йдэ без икэу
гена: ул да мин; э) Мнн укыдым да англамадым)
ДА III [да]—хоть, если даже (Сине яратсам да,
бер тел эк эйтим эле)
ДАВЫЛ [да'шыл]—буря, шторм (Кичэ кочле
давыл булды)
ДАЛА [да ла]—степь; степной (Алдыбызда нк-
сез-чиксез дала)
ДАН [да н]—слава; гордость; хвала (Болгар
иленец даны еракларга тарала)
ДАН АЛ-ЫРГА—прославиться (Татарстанныц
беренче президенты Миитимер Шэймнев Росси-
ядэ дан алды)
ДАН КАЗАН-ЫРГА—прославиться (Казан
университеты узенец галнмнэре белэн бетен
деньяда дан казанды)
ДАНЭ [данэ]—штука, экземпляр (Китапньщ бер
данэсен мица кертсеннэр)
ДАРУ [да°ру]—лекарство; лекарственный; сред-
ство (Даруханэдэн дару алып кайт эле)
75
74
ДАРУХАНЭ [да-рухэнэ]—аптека (Даруханагэ
барып кайтасы бар)
ДАСТАН [да-стан]—дастан, эпос (Алпамыш
дастаны татарларда киц таралган)
ДАНИ [да-Ьи]—гений; гениальный (Дайилар
деньяда сирэк туа)
ДАЧА [дача]—дача (Безнец дача—Идел буенда)
ДЭВАЛА-РГА [дэ1чаларга]—лечить, врачевать
(Баланы озак дэваладылар)
ДЭВАМ [да^-ам]— продолжение (Романныц да-
вамы журнал ныц икенче санында)
ДЭВАМ ИТ-ЭРГЭ—продолжать (Ростам, нигэ
туктадыц? Дэвам ит)
ДЭВАМЫНДА [дэвамында]—в течение (Без
аныц белэн 30 ел дэвамында бергэ эшлэдек)
ДЭЛИЛ [дэлнл]—доказательство (Судта аныц
дэлиллэре житэрлек тугел нде)
ДЭЛИЛЛЭ-РГЭ [дэлиллэргэ]—доказывать
(Синен бу тезисны дэлиллэргэ фактларыц
Житэме?)
ДЭЛИЯ [дэлийэ]—георгин (Сезнец бакчада
дэл ия усэме?)
ДЭРЭЯ^Э [дэрэжэ]—звание; степень; авторитет
(а) Аныц доцент дэрэжэсе бар; э) Бу дэрэжэгэ
иичек ирештец? 6) Коллектнвта аныц дэрэжэсе
югары)
ДЭРЭЯ^ЭЛЕ [дэрэжэле]—в чине; имеющий зва-
ние; со степенью; авторитетный (а) Абыем —
бик дэрэжэле кеше; э) Конкурста ул беренче
дэрэжэле диплом алды; 6) Спорт ярышларында
безнец студентлар дэрэжэле урыниарга ия бул-
дылар)
76
ДЭРЕС [дэрес]—урок (Алтынчы дэрес соцгысы
будды)
ДЭРЕС БИР-ЕРГЭ—вести урок (Практикантлар
мэктэпкэ дэрес бирергэ киттелэр)
ДЭРЕСЛЕК [дэрёслек]— учебник (Иптэшем
дэреслеклэр алып килде)
ДЭРТ [дэрт]—страсть; душевный подъем; жела-
ние; стремление (а) Аны эшлэргэ дэртем юк; э)
Студентлар дэрт белэн эшли башладылар)
ДЭУ [flaw] -большой [Ренатныи дэу абыйсы ку-
накка кайткан]
ДЭУЛЭТ [flawaoT]—государство; богатство, со-
стояние (Безнец дэулэтебездэ 100 дан артык ка-
дык бар)
ДЭУЛЭТЧЕЛЕК [д.телэтчёлек]—
государственность (Татар халкыныц
дэулэтчелеге зур тарикка ия)
ДЭФНЭ [дэфнэ]—лавр (Ашны тэмлэтер ечен,
дэфнэ яфрагы салалар)
ДЭФТЭР [дэфтэр] —тетрадь (Дэфтэрлэрегезгэ
матур игеп языгыз)
ДЭШ-ЕРГЭ [дэшергэ]—позвать (Этисе аны
дэшеп алды)
ДЕПУТАТ [депутат]—депутат (Депутат узенен
платформасын сейлэп бирде)
ДЕСАНТ [десант]—десант (Кэрнм десант
гаскэрлэре сафларында хезмэт итэ)
ДИ (ДИЛЭР) [ди]—мол, говорят (Булган, дн,
бер карт)
ДИАГНОЗ [диагноз]—диагноз (Табнб диагноз
куйды)
77
ДИАЛЕКТ [диалект]—диалект (Татар теленен 3
диалекты бар)
ДИГЭН [дигэн]—по имени, так называемый, по
названию (а) Минем «Сармаи» дигэн жырны
жырлыйсым килэ; э) Ул бабайныц Арыслан
исемле улы була)
ДИКТОР [диктор]—диктор (Диктор белдерулэр
укый башлады)
ДИКЪКАТЬ [дицкэт]—внимание (Балалар укы-
тучыны дикъкать белэн тыцлыйлар)
ДИКЪКАТЬ ИТ-ЭРГЭ—уделять внимание (Бу
проблемага дикъкать итэргэ кирэк)
ДИМ [дим]—говорю (Мин сипа «бар!» дим)
ДИМЭК [димэк]—значит (Димэк, мэсьэлэ хэл
нтелгэн?)
ДИН [дин]—религия (Ислам дине киц таралган
днннэрдэн санала)
ДИН ГЫЙЛЕМЕ—богословие, теология (Дин
гыйлеме бик намуслы булуны сорый)
ДИН ТОТ-АРГА —веровать, верить (Сез нинди
дин тотасыз?)
ДИНГЭ ЫШАНМАУЧЫ—безбожник, атеист
(Хэзер дингэ ышанмаучылар азая бара)
ДИНИ [динн]—религиозный (Дини оешмалар
да тынычлык зчен карэшэлэр)
ДИП [дип]—говоря; будто; ради, для, чтобы;
что (а) Мин аны укытучы дип белэм; э) Сине
курим дип килдем; 6) Сица рэхэт булсын днп
яшим)
ДИПЛОМ [диплом]—диплом (Шэкертлэр
диплом яклыйлар)
78
ДИСБЕ [дисбе]—четки (Эби дисбе тартып уты-
ра)
ДИСТЭ [дистэ]- -десяток (Кибеттэн нке дистэ
йомырка ал эле)
ДИЮ (ПЭРИЕ)—див (Татар экнятлэрендэ дию
турында куп сойлэнэ)
ДИ(Й->Я)РГЭ [дийэргэ]—сказать, говорить
(Аца нэрсэ дияргэ ннде?)
ДИЦГЕЗ [дицгез] —море; морской (Кара дицгез
буенда куп кеше ял итэ)
ДИЦГЕЗ АКЧ АР Л АГ Ы—альбатрос (Синец
дицгез акчарлагын кургэнец бармы?)
ДИЦГЕЗ АРТЫНДА ГЫ заморский (Хэзер ха-
лык дицгез артындагы иллэрго куп сэяхэт итэ)
ДИЦГЕЗ АРЫСЛАНЫ—морской лев (Циркта
днцгез арысланнары белэн аттракцион булды)
ДИЦГЕЗ БУЕ—приморье (Дицгез буенда бу
араларда кочле жил исэ)
ДИЦГЕЗ КЫСЛАСЫ—креветка (Тере дицгез
кысласын кургэнец бармы?)
ДИЦГЕЗ МЭЧЕСЕ—морской котик (Дицгез
мэчелэре доньяда куп тугел, шуца курэ аларны
сакларга кирэк)
ДИЦГЕЗДЭ Й0РУ (Й03У)—мореплавание, мо-
реходство (Яшь дицгезчелэр дицгездэ нору ка-
гыйдэлэрен яхшы белергэ тиеш)
ДИЦГЕЗЧЕ [дицгёчче]—моряк (Минем сабак-
ташым дицгезче булып хезмэт итте)
ДОГА [дога]—молитва (<Коръэн»не белэ торган
эбн оныгына куп догалар ойрэтте)
79
ДОКУМЕНТ [документ]—документ
(Документлар тэртиптэ иде)
ДОРФА [дорфа]—грубый (Аныц уз-узен тоты-
шы бик дорфа)
ДОШМАН [дошман]—враг; вражеский; недруг;
враждебный (Дошман гаскэре кинэт чигенэ
башлады)
ДОШМАН БУЛ-ЫРГА—считать врагом, нена-
видеть (Ул кеше мица бик куп начарлык
эшлэде Ьэм мин аца дошман булдым)
ДОШМАН KYP-ЕРГЭ—относиться враждебно
(Габдрахман бабай куршесен дошман курэ)
ДОБЕРДЭ-РГЭ [дёбёрдэргэ]—стучать (Кинэт
ишек дебердэттэлэр)
ДОГЕ [дёге]—рис; рисовый (Деге боткасы озак
пешэ)
ДОНЬЯ [дёнйа]—мир, свет; весь мир; мир жи-
вотных; жизнь; много (а) Денья матур, двнья
киц! э) Телевизордан «Хайваинар деньясы>
дигэн цикл курсэтэлэр; 6) Кичэ урманга бар-
дык, гомбэ — донья!)
ДОНЬЯКУЛЭМ [дёнйакулэм]—мировой, все-
мирный (Казан химия мэктэбенен ачышлары
доньякулэм эЬэмияткэ ия)
ДОРЕС [дёрес]—правильный; правильно; точ-
ный, ясный; нормальный; правдивый; правда
(—Мин дерес сейлимме? —Дерес!)
ДОРЕСЕН ЭЙТКЭНДЭ—по правде говоря
(Дересен эйткэндэ, мин бу жыелыштан
канэгать тугел)
80
ДОРЕСЛЕК [дёрёслек]—истина, правильность,
правдивость (Кайчан булса да дереслек ясипеп
чыгарга тиеш)
Д0РЕСЛЭ-РГЭ [дбрёслэргэ]—исправлять, выве-
рять, подтверждать (Укучылар уз хаталарыи
дереслэделэр)
Д0Я [дёйэ]—верблюд (Дея далада Ьэм чулдэ
яши)
ДРАМТУГЭРЭК [драмтугэрэк]—драмкружок
(Безнец авылда драмтугэрэк зшли)
ДУЛКЫН [дулкын]—волна (Дицгездэ дулкын
кечле иде)
ДУЛКЫНЛАН-ЫРГА [дулцыннанырга]—
волноваться (Сезгэ дулкынланырга ярамый)
ДУЦГЫЗ [дуцгыз]—свинья; свиной (Быел сов-
хозда дунгыз фермасы тезелде)
ДУЦГЫЗ АБЗАРЫ—свинарник (Дуцгыз абза-
ры Ьэрвакыт пычрак була)
ДУЦГЫЗ БАЛАСЫ—поросенок (Дунгыз бала-
лары энилэрен имел яталар)
ДУЦГЫЗ ИТЕ—свинина (Моселманнарга
дуцгыз ите ашарга ярамый)
ДУС [дус]—друг; дружеский (Дустымиыц исе-
ме—Рэшит)
ДУС-ИТП [дус/иш]—друзья (Юбилей белэн кот-
ларга дус-ишлэрем килде)
ДУСКАЙ [дусцай]—дружок (Дускаема хатлар
язам...)
ДУСЛАШ-ЫРГА [дуслашырга]—подружиться,
мириться, примириться (Без аныц белэн был-
тыр дуслаштык)
81
ДУСЛАРЧА [дусларча]—по-дружески (Ул кеше
мн на дусларча кул бирде)
ДУСЛЫК [дуслык]—дружба (Дуелык—зур бай-
лык)
ДУС ЯШЭ-РГЭ—жить дружно (Без куршелэр
белэн дус яшибез)
ДУРТ [дурт]—четыре (Алда дурт машина бара)
ДУРТ ЙОЗ—четыреста (Безнец авылга хэтле —
дурт йвз чакрым)
ДУРТ КАТЛЫ—четырехэтажный (Сезнен еегез
дурт катлымы?)
ДУРТ КУЛЛАП—обеими руками (Без бу
тэкъдимгэ дурт куллап рнза)
ДУРТ ТАПКЫР—четыре раза (Профессор аныц
белэн дурт тапкыр очрашты)
ДУРТ ЯШЬЛЕК—четырехлэтний (Кадриянец
дурт яшьлек малае бар)
ДУРТЛЕ [дуртле] —четверка (Улым кичэ
дуртле алган)
ДУРТЭР [дуртэр]—по четыре (Балаларга дуртэр
конфет бирделэр)
ДУРТЭУ [flypTaw]—вчетвером (Бэрэцгене без
дуртэу ейдек)
ДУШЭМБЕ [душэмбе]—понедельник (Душэмбе
кенне театр ял итэ)
ДЫМЛЫ [дымлы]—влажный (Яцгыр яуса да,
Ж,ир дымлы тугел)
82
Е
Е(К—>Г)-АРГА [йыгарга]—повалить; сбрасы-
вать; побороть (а) Керэштэ аны аяк чалып ек-
тылар; э) Ат ждйдакны екты)
ЕГЕРМЕ [йегёрме]—двадцать (Я^ыелышка
егерме кеше килгэн)
ЕГЕРМЕ ЕЛЛЫК—двадцати летний (Мактэпнец
егерме еллык юбилее булды)
ЕГЕРМЕ ЛИТРЛЫ—двадцатилитровый (Бу би-
дон егерме литрлы)
ЕГЕРМЕНЧЕ [йёгёрмёнче]—двадцатый
(Чиратта мин—егерменче)
ЕГЕРМЕШЭР [йёгёрмёшэр]—по двадцать
(Колхозчыларга егермешэр кило бал елэштелэр)
ЕГЕТ [йёгет]—парень, юноша, молодой человек;
поклонник, ухажер, джигит (а) Урамда егетлэр
куренде; э) Гузэл, сине егетец чакыра; б) Егет
кеше ут чэчеп торырга тиеш)
ЕГЕТ ИКЭНСЕЦ—молодчина! (Мин эйткэн эш-
не зшлэгэнсец. Рэхмэт! Егет икэнсец!)
ЕГЕТ ЧАК—молодость (Егет чакта алар Кавказ
тауларына менгэннэр)
ЕГЫЛЫП Т0Ш-ЭРГЭ—упасть, свалиться (Бала
караваттан егылып тэште Ьэм елый баш лады)
ЕГЫЛ-ЫРГА [ййгылырга]—упасть; полечь;
слечь (а) Бер исерек кеше егылган Ьэм тора ал-
мый; э) Ул авырып егылды)
ЕЛ [йыл]—год, година; время, срок (1995 елда
аца 50 яшь тулды)
ЕЛАК [йылац1—плакса (Бу сабый бик елак
икэн)
83
ЕЛАН (йылан]—змея (Урманда балалар кара
елан кургэннэр)
ЕЛАН БАЛАСЫ—змееныш (Елан балалары
куп була)
ЕЛАН ЕЛЫ—год змеи (Бабам елан елында ту-
ган)
ЕЛАП 5ЦИБЭР-ЕРГЭ- -заплакать (Кечкенэ ма-
лайныц конфеты жиргэ теште Ьэм ул елап
эцибэрде)
ЕЛА-РГА [йыларга]—плакать; хныкать (Кыз
бала кене буе елаган)
ЕЛ БУЕНА—целый год, за год, в течение года
(а) Ел буена фигыльне ейрэндек; э) Ел буена 3
контроль эш булды; 6) Безне ел буена Sehpe ana
укытты)
ЕЛГА [йылга]—река; речной (Елга уртасында
утрау бар)
ЕЛГА ТАМАГЫ—устье (Кама Тамагы районы
елга тамагында урнашкан)
ЕЛЛЫК [йыллыц]—годичный, годовой, годов-
щина (Раис буген еллык хисап бирде)
ЕЛМА ' й—>Е)-РГА [йылмаййрга]—улыбаться
(Каршысында, елмаеп, бер кыз басып тора)
ЕЛМАЮ [йылмайу]—улыбка (Энинец битендэ
бэхетле елмаю)
ЕЛ САЕН—каждый год (Алар ел саен Теркиягэ
баралар)
ЕЛЫ [йылы]—година (Этинец елын уткэрдек)
ЕЛЫНА [йылына]—за год (Акционерлык
жэмгыятенец елына йез егерме миллион кереме
бар)
84
ЕЛЫЙ-ЕЛЫЙ [йылый/йылый]—плача (Кыз
елый-елый сойлэп бирде)
ЕЛЪЯЗМА [йылйазма]—летопись («Мэдэни
ж,омга» газетасында «Республика елъязма»сы
дигэн рубрика бар)
ЕРАГРАК [йыраграц]—далековато; дальше
(Безнен; авыл ераграк, шуца курэ кайтып йори
алмыйбыз)
ЕРАК [йыракЗ- далекий; далеко; дальний
(Ерак ж,ирдэн кайткан абый булэклэр олэште)
ЕРАККА [йыракка]—далеко (Егет еракка кит-
те)
ЕРАКТА [йырацта]—вдалеке, вдали (Еракта
кук кукрэгэне ишетелэ)
ЕРАКТАГЫ [йырак,тагы] - - далекий (Ерактагы
дустым мица хат ждтбэргэн)
ЕРАКТАН [йырацтан]—издалека (Ерактан бер
тавыш ишетелде)
ЕРТКЫЧ [йыртцыч]—хищник; хищный; жес-
токий; изверг (Зоопаркта ерткыч хайваннар да
яши)
ЕРТЫК [йыртык]—дырявый, рваный; разо-
рванный (Анын; курткасы ергык)
ЕРТ-ЫРГА [йыртырга]—рвать; пахать (Малай
кулмэген ерткан)
ЕФЭК [йефэк]—шелковый; шелк (Эбигэ ефэк
яулык бик отпады)
ЕШ [йыш]—часто, густо; учащенно (Улым хат-
ны еш яза)
ЕШЛЫК [йышлык]—частота; частотный (Татар
теленец ешлык сузлеге эзерлэнэ)
85
jiv
ЖЭЛ [жэл]—жаль (Агай безгэ жэл тоелды)
ЖЭЛЛЭ-РГЭ [жэллэргэ]—жалеть (Андыйларны
жэллэргэ ярамый)
ЖИРЭБЭ [жирэбэ]—жребий (Малайлар жирэбэ
салдылар)
ЖУЛИК [жулик] —жулик (Теге жуликларны
тотканнар)
ЖУРНАЛИСТ [журналист]—журналист
(Журналист яча мэкалэ язган)
ж
ЖАВАП [ж,а* wan]—ответ; ответный (Жавап тиз
килде)
ЖАВАП БИР-ЕРГЭ—отвечать; отозвать (Укучы
бик яхшы ж,авап бирде)
ЖАВАПЛЫ [жд^аплы]—ответственный (Ул
>цавашты урында эшлн)
ЖАВАПСЫЗ [w,aawancbi3]—безответственный
(Жавапсыз кеше гена эшли бу эшне)
ЖДЙ [ж,а*й]—лад, порядок (Эшлэрне ж,айга са-
ласы бар)
ЖАЙДАК [ж.а’йдац]—всадник (Авыл башында
эцайдаклар куренде)
ЖДЙЛА-РГА [ж.а’йларга]—наладить; уладить;
приспосабливать (Мэсьэлэне ждйларга кирэк)
ЖАЙЛЫ [ж.а’йлы]—удобный; благоприятный
(Бу туфлием аякка бик ж,айлы булды)
ЖАЙСЫЗ [ж.а’йсыз]—неудобный; неудобно
(Вагонда урыным бик ждйсыз булды)
86
ЖДИ [жа'н]—душа; душевный; дух жизнь
(Жан тартмаса да, кан тарта)
ЖДНВАР [j^a’Hwap]—тварь; дикий зверь
(Зоопаркта терле жанварлар бар)
ЖАНЛЫ [жагнлы]—живой; бойкий; оживлен-
ный; образный (Кузлэре эле бик жанлы курена)
ЖДНСЫЗ [жа’нсыз]—безжизненный; мертвый;
тусклый (Жансыз курчак буласым килмн)
ЖДНЫМ [жа’ным]—обращение: моя мнлая,
душенька (Жаным, бераз туз инде)
ЖЭЕН [жэйен]—сом (Жэен балыгы симез була)
ЖЭЗА [жэза]—наказание; кара; карательный
(Кассадан акча урлаган ечен, сатучыга жэза би-
релде)
ЖЭЗА БИР-ЕРГЭ—наказать (Тэртип бозган
ечен, укытучы балата жэза бирде: икенче пар-
тага утыртты)
ЖЭЙ [жэй]—лето; летний (Жэй матур килде)
ЖЭЙ K0HE, ЖЭЕН [ЖЭЙ кене], [жэйен]—летом
(а) Жэй кене балалар су коенырга баралар;
э) Жэен без авылга кайтабыз)
ЖЭЙМЭ [жэймэ]—простыня; раскатка тэста
(Жэймэлэрне утуклэп куй)
ЖЭМЭГАТЬ [жэмэтэт]—общество; обществен-
ный; общииа; граждане; супруга (а) Хэзер
жэмэгать эшлэре юк дип эйтерлек;
э) Жэмэгать! Кем риза?)
ЖЭМЭГАТЬЧЕЛЕК [жэмэгэтчёлек]—
общественность (Казан жэмогатьчелеге бу арти-
стны бнк яратты)
87
ЖЭМГЫЯТЬ [жэмгыйэт]—общество; общест-
венный; социальный (Жэмгыять Ьаман
узгэрештэ)
ЖЭНЩАЛ [жэнжал]—скандал (Жэнжал чы-
гармагыз эле)
ЖЭНЛЕК [ж,эилек]—зверь; звериный
(Жэнлеклэрне яхшы карыйлар)
ЖЭННЭТ [жэниэт]—рай; райский (Сездэ
щэннэт диярсец, рэхэт!)
ЖЭРЭХЭТ [жэрэхэт]—рана (Аякнын
ящрэхэтлэре тезэлеп киля)
ЖЭТМЭ (ж,этмэ]~сеть, бредень (Балыкны
жэтмэ белэн тоту тыела)
ЖЭУ11ЭР [wpwhap]—драгоценный камень; ше-
девр (Китапныц тышы жэуЬэр таш белэн
бизэлгэн)
ЖЭФА [жэфа]—мука; страдание; растяпа
(ЖэФз булдыц син мица!)
ЖЭЬЭННЭМ [жэЬэннэм]—ад; адская
(ЖэЬэннэмгэ олаксын!)
ЖЭЯ [жэйэ]—лук; лучной (Жэядэн ату буенча
ярыш булачак)
ЖЭ(Й->Я)-РГЭ [ящйэргэ]—расстилать; засти-
лать; раскатывать (а) Эни сица урын жэйимме’
э) Токмач жэйимме?)
ЖЭ5ГУ [Hcafiaw]—пешком (Ул кон саен ун ча-
крым щэяу йари)
ЖЭЯУЛЕ [жэйэиле]—пеший; пешеход; пеше-
ходный (Бу автобус жэяулелэр очен уцай)
ЖЕБЕГЭН [жёбегэн]—бездеятельный; мямля;
плакса (Бу хэтле дэ жсбегэн булыр икэн!)
88
ЖЕБЕ-РГЭ [жёбёргэ]—размокать; раскисать
(встэлдэ су булып ипи жебегэн)
ЖЕБЕТ-ЕРГЭ [жёбётёргэ]—размокаться; раскп-
саться (Чебилэргэ ипи жебетеп бирдем)
ЖЕМЕЛДЭ-РГЭ [жёмёлдэргэ]—сверкать, мер-
цать (Куктэ йолдызлар жемелди)
ЖЕН [жен]—бес, черт; джин; увлечение,
страсть (Аца китап жене кагылган)
ЖЕНАЗА [жёназа]—панихида (Мэчеттэ бабай-
лар женаза укыдылар)
ЖЕНЕС [жёнес]—пол; половой; племя, род (Ир
женесеннэн булган кеше болай жебегэн булмас-
ка тнеш)
ЖЕНСИ [жёнси]—половой (Балаларга женен
тербия да биру кирэк)
ЖЕНТЕКЛЕ [жёнтёкле]—тщательный; подроб-
ный (Язганны жентекле рэвештэ тикшереп
чыктыцмы?)
ЖЕП [жеп]—нить, нитка, пряжа; узы
(Кофтаны зэцгэр жептэн бэйлисецме?)
ЖЕПШЕК [жепшек]—мокрый (Жепшек кар
ява)
ЖИБЭР-ЕРГЭ [жибэрёргэ]—отправлять; пус-
кать; пропускать (Аны курсларга укырга
жибэрделэр)
ЖИ(К—>Г)-ЭРГЗ [жигэргэ]—запрягать (Мин ат
жигэргэ ейрэидем)
ЖИДЕ [жиде]—семь (Жиле саны мэкальлэрдэ
еш очрый)
ЖИДЕ Й03—семьсот (Безнец мэктэптэ жиде
йез бала укый)
89
ЖИДЕ КАТ (МЭРТЭБЭ)—семь раз (Жиде кат
улчэ, бер кат кис)
ЖИДЕ ЯШЬЛЕК-семилетний (Беренче сый-
ныфка жиде яшьлек балалар килэ)
ЖИДЕНЧЕ—седьмой (Анын; ж,иденче баласы
малай иде)
ЖИДЕСЕ [жидёсе]—седьмой день после смерти;
семь из них (Егетлэрнен; жидесе—безнен, авыл-
дан)
ЖИЗ [жиз]—латунный (Казанны жнз белэн
ямадылар)
ЖИЗБАШ [жизбаш]- -медянка (Урманда
жизбаш елан курдек)
ЖИЗНИ, ЖИЗНЭЙ [жизни, жизнэй]—зять,
(муж старшей сестры или старшей родствен-
ницы) (Жизни бик юмарт)
ЖИКЭН (БАШ) [жикэм(баш)]—рогоз, камыш
озерный (Эбилэрнен; авылы Жикэнле кул днп
атала)
ЖИЛ [жил]—ветер (Жиллэр исэ, жиллэр исэ...)
ЖИЛ-ДАВЫЛ [жил/да\уыл]—буря, ураган (Бу
арада жил-давыл булганы юк)
ЖИЛЕМ [жилем]—клей; желатин (Жилем
белэн ябыштыр эле)
ЖИЛКЭ [жилкэ]—затылок; плечо; холка; спи-
на; шея (Атасынын; жилкэсенэ менеп атланган
да яши бирэ)
ЖИЛКЭН [жилкэн]—парус (Кабан кулендэ
жилкэннэр куренэ)
ЖИЛЛЕ [жилле]—ветреный; сноровистый;
умелый (Жилле кондэ кер тиз кибэ)
90
ЖИЛСЕЗ [жилсез]—безветреный (Кен буген
жилсез)
ЖИЛФЕРДЭ-РГЭ [ждлфёрдэргэ]—развеваться;
реять (Мэйданда байраклар жилфсрди)
ЖИЛЭК (жилок]—ягода; ягодный (Жилэктэн
варенье кайнаттынмы?)
ЖИЛ-ЭК ЛЕ [жилэкле]—ягодный
(Р.Техфэтуллин «Жилэкле аланнар» повестей
язган)
ЖИЛЭКЛЕК [жил-эклек]—ягодник (Теге
жилэклеккэ кереп чыгыйк эле)
ЖИЛЭС [жилэс]—прохладный, чуть ветреный
(Буген кен жилэс)
ЖИМЕРЕК (жимёрек]—разрушенный; разва-
лина (Жимерек йортны ремонтлыйлар)
ЖИМЕРЕЛ-ЕРГЭ [жимёрёлёргэ]—разрушаться;
рушиться; обваливаться (Тушэм жимсрелсп
теште)
ЖИМЕР-ЕРГЭ [жимёрёргэ]—разрушать; разва-
лить; нарушать; хмурить (брови) (Допшаннар
йезлэгэн йортларны жимерделэр)
ЖИМЕШ [жимеш]—плод, фрукт; плодовый;
продукт (Жимешлэрне тореп сал)
ЖИНАЯТЬ [жинэйэт]—преступление; преступ-
ный (Бэр жинаять ачылырга тиеш)
ЖИНАЯТЬЧЕ [жинэйэтче]—преступник
(Жинаятьчелэр жавапка т'артылды)
ЖИЦ-ЭРГЭ [жицэргэ]—побеждать (Без ул ко-
манданы жинлек)
ЖИЦ [жид]—рукав (Костюмный жиценэ сэдэп
тагасы бар)
91
ЖИЦГЭЧЭЙ [эцицгэчэй]—тетушка (Жицгечэй,
сезнец хэллэр ничек?)
ЖИЦГИ [жзцги]—жена старшего брата или
родственника; тетушка (Галия ж,ицги, булыш
эле!)
Ж,ИЦЕЛ [я<ицел]—легкий; проворный; простой;
легкомысленный (а) Бу мэсьэлэ бик ж,нцел; э)
Жичел адымнары белэн Зэйтунэ утеп китте; б)
Безгэ ждщел сораулар бирегез, авыр сор аул ар
кирэкми; в) Равилнец холкы бик мдецел)
ЖИЦЕЛЧЭ [я^ицёлчэ]—слегка; налегке
(Жицелчэ генэ киен!)
ЖИЦЕЛУ [жзчёлу]—поражение (Уен акларныц
жзчелуе белэн тэмамланды)
ЖИЦЕЛ-ЕРГЭ [эцицёлёргэ]—быть в поражении
(Теге команда эцицелде)
ЖДНУ [ж^цу]—победа (9 Май—Жиду бэйрэме)
ЖИЦУЧЕ [ж^цуче]—победитель (Я^идучелэргэ
булэклэр бирелде)
ЖИР [ж^р]—земля; земельный; земной шар;
земельный участок; расстояние; место; мест-
ность (Безнец бакчада жзр эйбэт)
ЖИР Ж.ИЛЭГЕ—клубника (Ж«Р ж,илэгеннэн
энн варенье кайнатты)
ЖИР ТЕТРЭУ —землетрясение (Ашхабадта,
Ташкентта, Теркиядэ, Япониядэ ж,ир тетрэулэр
булды)
ЖИРЭН [жзрэн]— рыжий (Безнец авылда бер
жзран ат бар нде)
ЖИРЭН ГОМБЭ—рыжик (Жиран гомбэ тозлау
ечен эйбэт)
92
ЖИРЭНГЕЧ [жирэцгеч]—омерзительный; от-
вратительный (Ул узенец жирэнгеч эшен эшлн
алмады)
ЖИРЭН-ЕРГЭ [жирэнёрга]—брезговать; прези-
рать (Жирэнэм мин сездэн)
ЖИРБАГАР [жирбагар]—фермер (Безнец рай-
оида жлрбагарлар бик куп)
ЖИРЛЭ-РГЭ [жирлэрго]—хоронить
(Туганыбызны авылда жирлэдек)
ЖИРЛЕ I [жирле]—местный (Жирле
сейлзшлэрне айрану давам ита)
ЖИРЛЕ II [ж,ирле]—вводное слово то-то, вот
почему (Эйтэм жирле, син Ьаман ачуланасын)
ЖИСЕМ [жисем]—тело; суть (Жисемнэрнец
массасы була)
ЖИТЭКЛЭ-РГЭ [житэклэрга]—водить; руково-
дить (Баланы житэклэп йер, яме?)
ЖИТЭКЧЕ [житэкче]—руководитель; руково-
дящий (Житэкче талон нта белергэ тиеш)
ЖИТЭКЧЕЛЕК [житэкчелек]—руководство
(Житэкчелек безгэ ярдам ита)
ЖИТЭКЧЕЛЕК ИТ-ЭРГЭ—руководить (Бу ак-
ционерлык жэмгыяте белэн минем бер туганым
житэкчелек ита)
ЖИТ-ЭРГЭ [житэргэ]—достигать; доходить; до-
браться; дожить; хватать (а) Бабайныц яше
туксанга житте; а) Без Чаллыга хэтле життек,
лэкин автобус ватылды; б) Сезга аш хакы
житэме?)
ЖИТДИ [жидди]—серьезный (Бик житди
мэсьэлэ кутэрделэр)
93
Ж.ИТЕЗ [житез]—проворный; ловкий; резвый;
ловко (Теге житез кыз кем ул?)
3KJITEH [житен]—лен (Щитен кулмэк кигэн
булгаи)
ЗЦИТЕШТЕР-ЕРГЭ [житештерерга]—
производить (Безнец республика затлы мехлар
житэштерэ)
Ж,ИТЕШТЕРУ [житёштёру]—производство
(Икмэк житештерудэ Татарстан алда бара)
Я^ИТКЭН [житкэн]—достигший зрелого возрас
та (Я^иткан кыз инде ул хазер)
Я^ИТЛЕ(К->Г)-ЕРГЭ [житлёгёргэ]—зреть; по-
спевать; достигать зрелого возраста (Кызлары
житлегеп кила)
Ж.ИТМЭСЭ [житмэсэ]—вдобавок; к тому же
(Я^итмэсэ котеп та тормаганнар)
Я^ИТМЕШ [житмеш]—семьдесят (Бабайга—
Житмеш яшь)
Я^ИТМЕШЕНЧЕ [житмёшёнче]—семидесятый
(Аца житмешенче яшь китте)
Я^ИЬАЗ [жиЬаз]—обстановка; мебель: утварь;
оборудование (Я^иЬазлар бик затлы)
Я^ИЬАЗЛА-РГА [жиЬазларга]—обставить ме-
белью; оборудовать (Фирманы матур итеп
ЖиЬазладык)
Ж,ОМГА [жомга]—пятница; пятничный (а)
Я^омга кенне безгэ кунаклар кнла; а) Я^омга
намазына жыелдылар)
Ж,ОР [жор]—острый; болтливый на язык
(Киленнэре бик жор телле)
94
ЖОЙ [жой]—шов; шовный (Жейлэреи пехтэ
булсын)
Ж0МЛЭ [жэмла]—предложение (Бу—кушма
жомлэ)
Ж0МЛЭ КИСЭГЕ—член предложения
(Жомлэнец ике баш кисэге бар)
ЖЭМЬУРИЯТ [жвмЬурийэт]—республика
(ЖемЬуриятебезнен казанышлары зур)
ЖЫЕЛУ [жыйылу]—сбор; сборный (Жыелу
урыны—вокзал)
ЖЫЕЛ-ЫРГА [жыййлырга]—собираться; ска-
пливаться; набираться (Акча кассада жыелып
бара)
ЖЫЕЛЫШ (жыйылыш]—собрание
(Жыелышка килмэгэннэр дэ булды)
ЖЫЕН [жыйын]—сход; сходка: этн. джиен
(Авыл жыеннары элек куп булган)
ЖЫЕРЧЫК [жыйырчык]—морщина (Эниемнец
битендэ жыерчыклар кубэйгэн)
ЖЫЙНАК [жыйнак]—аккуратный; уютный;
небольшой (Жыйнак кына булмэдэ икэу яшэп
яталар)
ЖЫЙНАК ЖОМЛЭ—нераспространенное
предложение («Мин яратам»—жыйнак жомлэ
була)
ЖЫЙНА-РГА [жййнарга]—собирать; копить
(Бетен булган акчаны жыйнап, жиЬаз алдык)
ЖЫЛЫ [жйлы]—теплый; тепло; приветливый
(Иртэгэ кон жылы булачак)
ЖЫЛЫ (КАЙНАР) АШ—горячее (блюдо)
(Коне буе жылы аш ашамыйча йердем, вакыт
булмады)
95
Ж.ЫЛЫ CY3—теплое (доброе) слово (Анын;
жылы сузе мине канатлаидырды)
ЖЬТЛЫН-ЫРГА [жДлынырга]—согреваться
(Юлда бер авылга кереп жылындык)
Ж.ЫЛЫТ-ЫРГА [жылытырга]—согревать (Ойне
Иич жылытып булмый)
ЖДЯР [жыр]—песня; песенный (Жырньщ ерты-
гы юк)
ЖДэГРЛА-РГА [жДрларга]—петь; спеть (Ничек
моцлы итеп жьхрлый)
ЖЫРЧЫ [жьтрчы]—певец (Жырчыга озак кул
чаптылар)
ЖЫ(Й->Я)-РГА [жьтйарга]— собирать (Без кене
буе жилэк жыйдык)
3
ЗАВУЧ [завуч]—завуч (Завуч класска керде)
ЗАГС [загс]—загс (Загста ннкахны теркилэр)
ЗАКАЗ [заказ]—заказ (Ул кулмэк тегэргэ заказ
бирде)
ЗАКАЗЧЫ [закаччы]—заказчик (Заказчы акча
тулэмэгэн)
ЗАКОН [закон]—закон (Закон—бетен кеше
ечен мэжбури)
ЗАКОН БОЗ-АРГА—нарушить закон (Закон
бозган ечен штраф тулэнэ)
ЗАКОН БУЕНЧА—по закону; законно (Закон
буенча мондый зшлэр ечен штраф каралган)
ЗАКОНГА КАРШЫ—противозаконный (Болай
эшлэу законга каршы була)
96
ЗАКОНЛЫ [законлы]—законный (Законлы ни-
ках белэн тэбриклнбез!)
ЗАКОН ЧЫ(К—>Г)АР-ЫРГА —издавать закон
(Законнар куп чыга, лэкин Ьэрберсе дэ утэлми)
ЗАМАН [за’ман]—время; пора (Безнен заман
гаять катлаулы)
ЗАМАНДАШ [за’мандаш]—современник
(Шагыйрьнен замандашлары очрашуга килгэн)
ЗАМАНЧА [за-манча]—по-современному
(Аларныц ейлэре заманча бизэлгэн)
ЗАРАР [за’рар]—вред; ущерб (Корткыч
бе>кэклэр бакчага зарар китерэлэр)
ЗАРАР КИТЕР-ЕРГЭ—причинять вред (Ураган
бакчаларга куп зарар китерде)
ЗАРАРЛЫ [за’рарлы]—вредный (Зарарлы
матдэлэр була курмэсен!)
ЗАРАР ЮК—не беда; ничего (Зарар юк, мин
узем эшлэрмен)
ЗАТЛЫ [за"тлы]—роскошный, нарядный
(Энисенец остендэ—затлы кулмэк)
ЗЭВЫК [33whk]—вкус (Апам югары зэвыклы
кеше)
ЗЭВЫКЛЫ [зэчгыклы]—с хорошим вкусом;
приятный (Зэвыклы кешелэр белэн аралашу
рэхэт)
ЗЭГЫЙФЬ [зэгиф]—слабый (Бала зэгыйфь кул-
ларын эннсенэ сузды)
ЗЭЙТУН [зэйтун]—олива; оливковый (Зэйтун
Испаниядэ усэ)
ЗЭЙТУН МАЕ—прованское масло (Кибетлэрдэ
зэйтун мае хэзер куп сатыла)
4 Б-s
97
ЗЭЙТУН ЖИМЕШЕ - маслина (Зэйтун жимеше
ашаганыд бармы?)
ЗЭЦГЭР [зэцгэр]—голубой, синий (Зацгар куктэ
тургай сайрый)
ЗЭЦГЭР КУЗЛЕ—голубоглазый (Мида зэцгэр
кузле кызлар ошый)
ЗЭЦГЭР ЧЭЧЭК—василек (Арыш басуында
зэцгэр чэчэклэр усэ)
ЗЭЦГЭР ЯКУТ—сапфир (Эниемнец зэцгэр якут
куйган йезеге бар)
ЗЭЦГЭРСУ [зэцгэрсу]—голубоватый (Аныд
©стенда—зэцгэрсу кулмак)
ЗИНЬАР [зинИар]—пожалуйста (ЗинЬар, гафу
итегез!)
ЗИРАТ [зират]—кладбище (Зиратта бик борын-
гы кабер ташлары бар)
ЗИРЭК [зирэк]—смекалистый; одаренный (Бу
малай бик зирэк)
ЗИФА [зифа]—стройный (Булмэга бер знфа ха-
ным килеп керде)
ЗИФА БУЙЛЫ—стройный; статный (Мица
карты зифа буйлы бер кыз кила)
30БЭР2ЦЭТ [зобэржэт]—изумруд (Зебэржэт—
кыйммэтле таш)
ЗУР [зур]—большой; старший; велик (а) Бу зур
йортта абыйлар тора; б) Зур абыем—инженер;
в) Бу туфлн мица зур)
ЗУР БАШЛЫ—большеголовый (Аныд зур баш-
лы малае бар)
ЗУР КУЗЛЕ—глазастый (Минем алдыма зур
кузле бер матур кыз килеп чыкты)
98
ЗУРА-ЕРГА [зурайырга]—увеличиваться; рас-
ти; взрослеть (Безнед авыл 10 елда нык зурай-
ды)
ЗУРЛА-РГА [зурларга]—оказывать почести;
восхвалять; превозносить (ИлИам Шакировны,
зур юбилее белая котлап, бик зурладылар)
ЗУРЛЫК [зурлык]—величина; величие (Аныд
зурлыгы карбыз хэтле)
ЗЫЯН [зыйан]—вред, ущерб; убыток; помеха
(Хуждлыкка 2 миллион сумлык зыян кнлде)
ЗЫЯН ИТ-ЭРГЭ—приносить вред; вредить
(Яцгырлар икмэклэргэ зыян итте)
ЗЫЯЛЫ [зыйалы]—интеллигент (Буген театрда
татар зыялылары ж^гелган)
И
И [и]—частица ну, и (И куа атны!)
ИГАНЭ [иганэ]—пожертвования (Иганэ акчасы
100 медгэ житте)
ИГЕЗ [игез]—двойняшка (Апам игез бала тап-
ты)
ИГЕЗЭК [игёзэк]—близнецы (Игезакларне ае-
рырга ярамый)
ИГЕЛЕКЛЕ [игелекле]—благодарный; благо-
датный (Деньяда игелекле кешелэр бар)
ИГЕН [иген]—хлеб; нива (Иген кырлары шау-
лап тора)
ИГЕНЧЕ [игенче]—земледелец (Игенчелэр—
Ьэрвакыт кырда)
99
ИГЬЛАН ИТ-ЭРГЭ—объявлять, извещать
(Университетта ин яхшы фэнни эшкэ конкурс
игълан ителде)
ИГЬТИБАР [игтибар]—внимание; вниматель-
ное отношение, авторитет (Бетен игътибар—
мэктэпкэ!)
ИГЬТИБАР БЕЛЭН -внимательно (Балалар
игътибар белэн тыцлап утыралар)
ИГЬТИБАР ИТ-ЭРГЭ (БИР-ЕРГЭ)—обратить
внимание (Музейга кергэч, син татар милли
сэнгатенэ игътибар ит эле)
ИГЬТИБАРЛЫ [ихтибарлы]—внимательный;
чуткий; уважаемый (Син эниецэ игьтибарлы-
мы?)
ИГЬТИБАРСЫЗ [ихтибарсыс]—
невнимательный, небрежный; нечуткий (Азат,
син дэрестэ игътибарсыз утырасын)
ИДАРЭ [идэрэ]—управление; правление (Завод
кдарэсендэ иртэгэ зур жыелыш була)
ИДАРЭ ИТ-ЭРГЭ—управлять; заправлять (Ил
белэн президент идарэ итэ)
ИДЕ [иде]—быть вспомогательный глагол (а)
Ул кайткан иде; э) Вез белэ идек)
ИДЭН [идэн]—пол (Идэнгэ палас жэелгэн)
ИЕЛ-ЕРГЭ [ийёлёргэ]—нагибаться; поникнуть
(Мин чэчэк езэргэ дип иелдем)
ИЯСАДИ [иждди]—творческий (Татарстанда
иж,ади оешмалар шактый куп)
ИЯСАТ [иж,ат]—творчество (Габдулла Тукай
ижаты гаять тирэн эчтэлекле)
ИЖ.ЕК [ижек]—слог (Татар телендэ 6 иж,ек ка-
лыбы бар)
ИЖТИМАГЫЙ [ичтимагый]—общественный
(Ул — ижтимагый фэннэр кандидаты)
ИЖТИМАГЫЙ-СЭЯСИ-общественно-
политический (Россиядэ ижтимагый-сэяси тор-
мыш кайнап тора)
ИЗ-ЭРГЭ I [изэргэ]—мять; месить; растирать;
мучить; угнетать (Эбием камыр изэ, димэк.
ечпочмак пешерэчэк).
ИЗ-ЭРГЭ II [изэргэ]—махать (Ярдагылар паро-
ходтагыларга кул изилэр)
ИЗГЕ [изге]—святой; священный; добрый (Хат
ин изге телэклэр белэн язылган)
ИЗГЕ СЭГАТЬТЭ—В добрый час!
ИКЭН [икэн]—оказывается; если (ШэЬэрдэн
куршелэрнен кызы кайткан икэн)
ИКЭУ [hkow]—вдвоем (Икэу урамда озак
йердек)
ИКЕ [ике]—два (Ике сум акчам бар)
ИКЕ АЙЛЫК —двухмесячный (Апанын ике ай-
лык баласы бар
ИКЕ АТНАЛЫК—двухнедельный (Дусларыбыз
Теркиягэ ике атналык ялга киттелэр)
ИКЕ ЕЛЛЫК—двухлетний (Коллегам Германи-
ягэ ике еллык стажировкага китте)
ИКЕ Й03—двести (Мина ике йез сум акча би-
реп тор эле)
ИКЕ Й03ЛЕ—двуличный; лицемерный (Ике
йезле кешелэрне яратмыйлар)
ИКЕ КАТ (МЭРТЭБЭ, ТАПКЫР)—два раза,
дважды (Мин ике тапкыр Финляндиягэ бар-
дым)
100
101
ИКЕ КАТЛЫ—двойной; двухслойный; двух-
этажный (Безнец еебез ике катлы)
ИКЕ КЕШЕЛЕК—двухместный (Энием белэн
этием ике кешелек каютада Идел буйлап ял
итэргэ киттелэр)
ИКЕ НОКТА—двоеточие (Аналитик иярчеи
ящмлэлэр янында ике нокта да куела)
ИКЕ ЯКЛЫ—двусторонний; двойной
(Татарстан Ьэм Башкортостан ике яклы килешу
тозеделэр)
ИКЕ ЯШЬЛЕК—двухлетний (Гелназныц ике
яшьлек кызы бар)
ИКЕЛЕ [икёле]—двойка; сомнительный (а)
Укучы икеле алган; э) Аныц килуе икеле)
ИКЕЛЭН-ЕРГЭ [икёлэнёргэ]—сомневаться
(Алар икелэиеп калдылар)
ИКЕНЧЕ [икенче]—второй; другой; следую-
щий; второе (а) Улым икенче сыйныфта укый;
э) Икенче кеше булып мин килеп бастым; б)
Ашханэдэ икенчегэ мин гуляш алдым)
ИКЕНЧЕДЭН [икёнчёдэн]—во-вторых
(Икенчедэн, куп кеше килмэгэн иде)
ИКЕНЧЕСЕ [икёнчёсе]—второй из них
(Икенчесе—тэбэнэгрэк буйлы)
ИКЕ-ОЧ [нкеч]—два-три, несколько (Бала ку-
лында ике-еч чэчэк бар)
ИКЕТЕЛЛЕЛЕК [икетёллёлек]—двуязычие
(Татарстанда рус-татар икетеллелеге)
ИКЕШЭР [икёшэр]—по два (Энисе балаларга
икешэр сум акча бирде)
ИКМЭК (икмэк]—хлеб; хлеба; пропитание (Яца
пешкэн икмэкне сет белэн ашасац, бик тэмле
була)
ИКМЭК ЗАВОДЫ—хлебозавод (Безнец янда
зур икмэк заводы бар)
ИКМЭК КАТЫСЫ—корка, корочка (Син икмэк
катысы яратасыцмы?)
ИКМЭКТЕР [икмэктёр]—ей богу (Икмэктер,
килеп житом!)
ИКМЭК-ТОЗ (белэн) [икмэк/тоз (белэн)]—с
хлебом солью (Кунакларны икмэк-тоз белэн
каршыладылар)
ИКЪТИСАДИ [ицтисади]—экономический (Мин
икътисади белемнэрне кутэру тугэрэгенэ йорим)
ИЛ [ил]—страна; деревня; народ; родина; край
(а) Бэр илдэ байлар йэм ярлылар бар; э) Туган
ил Кэр кешегэ кадерле)
ИЛЭК I [илэк]—сито (Буген илэк белэн он
илэдем)
ИЛЭК II [илэк]—решка (Илэкме, кунме?)
ИЛЭ-РГЭ [илэргэ]—просеивать; тщательно про-
верять, трепать (Онны илэк белэн илилэр)
ИЛЛЭ [йллэ]—частица ну и (Иллэ усал инде!)
ИЛЛЭ-МЭГЭР [йллэмэгэр]—очень; однако (Бик
кеткэн идек, иллэ-мэгэр килмэде)
ИЛЛЕ [илле]—пятьдесят (Кулымда илле сум
акча)
ИЛЛЕЛЕК [иллелек]—пятидесятирублевка (Бер
иллелекне абыйга бирдем)
ИЛЛЕ ТИЕНЛЕК—полтинник (Кесэмдэ илле
тиенлек акча калды)
102
103
ИЛЛЕ ЯШЬЛЕК—пяти десятилетний (Булмэдэ
илле яшьлек кешелэр гена жыелган иде)
ИЛТ-ЕРГЭ [илтёргэ]—нести; везти (а) Бэйрам
канне эбиемэ бик матур булэк илттек; а) Мине
авылга машина белэн илттелэр)
ИЛЬАМ [илЬам]—вдохновение (Тормыш узе—
илйам чыганагы)
ИЛЧЕ [илче]—посол; парламентер (Илчегэ улем
юк)
ИМЭН [иман]—дуб (Тау башында йезьеллык
иман усэ)
ИМЭН БАРМАК—указательный палец
(Татарлар беренче бармакны «иман бармак» дип
эйтэлэр)
ИМЭН Г0МБЭСЕ—дубовик (Иман гомбэсен
ашыйлармы?) ,
ИМЭН ЧИКЛЭВЕГЕ—желудь (Иман чиклэвеген
дуцгызлар бик ярата)
ИМЭНЛЕК [имэннек]—дубняк (Без имэялеккэ
ел саен жилок жыярга бара идек)
ИМЕШ [имеш]—дескать, мол; будто бы (Ул,
имеш, кайткан да бултан)
ИМЗА [имза]—подпись (Документта минем ни-
зам да бар)
ИМЛА [имла]—диктант; орфография (а) Имла
тезэту озакка барды; о) Укучылар бутен имла
язды)
ИМТИХАН [имтихан]—экзамен (Яз коне биш
имтихан бирэсе бар)
ИМЧЭК [имчэк]—грудь, сосок (Имчэк баласы
гына идеи эле син ул вакытта)
104
ИНЭ, ЭНЭ [инэ, энэ]—иголка; спица; хвоя
(Инэгэ ж,еп сапла эле)
ИНГЛИЗ [ицглиз]—англичанин; английский
(Кыэым инглиз телен яхшы бела)
ИНГЛИЗЧЭ [ицглизчэ]—по-английски (Син
инглизчэ яхшы сейлэшэсецме?)
ИНДЕ [инде]—уже, уж, же; теперь (а) Безгэ
кил инде; э) Ул авыл юк инде)
ИНЕШ [инеш]—речушка (Авыл уртасыннан
кечкенэ ииеш ага)
ИНЖИЛ [инжил]—Евангелие («Инж,ил»нец та-
тарчата тэржемэсе бармы?)
ИНКЯР [инкар]—отрицание (Бу—инкяр жомлэ)
ИНКЯР ИТ-ЭРГЭ—отрицать; отвергать (Мин бу
мемкинлекне инкяр итмим)
ИННЕК [иннек]—помада (Сина бу иннек бик
килешэ)
ИНТЕ(К->Г)-ЕРГЭ [интёгергэ]—мучиться; стра-
дать (Быел ашказаным авыртып, бик интектем)
ИЦ I [иц]—самый (Иц якын кешем—эиием)
ИЦ II [ин]—плечо; ширина (Анын ице бер метр)
ИЦ КИРЭКЛЕ—насущный (Юлга чыкканда, ин
кирэкле эйберлэрне алдан эзерлэргэ кирэк)
ИЦ ЯХШЫ—наилучший, самый лучший
(Безнен сыйныфта ин яхшы укучылар — Ну-
рия, Алмаз, Лена)
ИЦ ЯЦА—новейший (Бу сыйныфта беэдэ «Иц
яца тарих • укыячакбыз)
ИЦСЭ [инсэ]—плечо; плечики (Кулмэкнен
ицсэсе кицрэк)
ИПИ [ипи]—хлеб (Эни буген ипи салган)
105
ИПТЭШ [иптэш]—товарищ; приятель (а) Иптэш
ТаЬиров, сезне чакыралар; э) Минем иптэшем
бер фирмада эшли)
ИПТЭШ КЫЗ—подруга (Иптэш кыэымиыц
исеме — Гелназ)
ИР [нр]—муж; мужчина; мужественный (а)
Минем ирем геолог иде; э) Ирлэр балыкка ба-
рырга яраталар)
ИР-АТ [йр, ат]—мужчина (Урамда ир-ат
жыелгаи)
ИР БАЛА —мальчик (Аларныц дурт ир б ал ал а -
ры бар)
ИР ЕГЕТ—настоящий мужчина (Ир егет
Ьэрвакыт хатын-кызларга урын бирэ)
ИР КЕШЕ—мужчина (Булмэдэ оч ир кеше, ике
хатын-кыз бар иде)
ИРЕК [ирек]—свобода, воля; раздолье (Ул
иреккэ чыккан)
ИРЕК АЛ-ЫРГ А—освободиться (Узгэртеп кору
чорында халык бераз ирек алды)
ИРЕК БИ Р-ЕРГЭ—позволить; попустить
(Балага эшсез йерергэ ирек биру ярамый)
ИРЕКЛЕ [ирекле]—свободный; непринужден-
ный; добровольно (а) Ирекле бул у—зур бэхет; э)
Ул ирекле рэвештэ бу эшкэ риза булды)
ИРЕН [ирен]—губа (Ул ирененэ иннек серткэн)
ИРЕН-ЕРГЭ [ирёнёргэ]—лениться (Апа урамга
чыгарга иренде)
ИРКЕН [иркен]—свободный; просторный
(Иркен залда яшьлэр бии)
ИРКЕН ТОРМЫШЛЫ—состоятельный, обеспе-
ченный (Туганнар иркен тормышлы)
106
ИРКЭ [иркэ]—ласковый, изнеженный
(Аларнын балалары бик иркэ)
ИРКЭЛЭУ [HpKaaaw]—ласкать; баловать (а)
Анын кузлэре иркэлэп елмая иде; б) Балаларны
артык иркэлэргэ ярамый)
ИРЛЭР [ирлэр]—мужчины; мужской (Ирлэр
костюмы кыйбатрак)
ИРЛЭРЧЭ [ирлэрчэ]—по-мужски (Армиядэ ул
узен ирлэрчэ тотты)
ИРЛЕ [ирле]—замужняя (Мицсылу—ирле ха-
ты и)
ИРЛЕ-ХАТЫНЛЫ [ирлё-ха'тыниы] —муж с
женой (Алар туйга ирле-хатынлы килгэннэр)
ИРТЭ [иртэ]—утро, утром; рано (Иртэ белэн
малайлар балыкка китте)
ИРТЭ БЕЛЭН—утром (Иртэ белэн ул кофе эчэ)
ИРТЭДЭН БИР ЛЕ—с утра (Иртэдэн бирле
яцгыр ява)
ИРТЭГЭ [иртэгэ]—завтра (Иртэгэ бергэлэп
сейлэшербез)
ИРТЭГЭДЭН [иртэгэдэи]—с завтрашнего дня
(Иртэгэдэн мин дежур торам)
ИРТЭ-КИЧ [иртэ-кич]—утром и вечером; весь
день (Бабай безгэ иртэ-кич килеп китэ)
ИРТЭН [иртэн]—утром (Иртэн торгач юыналар)
ИРТЭНГЕ [иртэцге]—утренний (Иртэнге сет
файдалы була)
ИРТЭНГЕ АШ—завтрак (Мин иртэнге ашны
сэгать 7 дэ ашаган идем)
ИРТЭНГЕ АШ АША-РГА—завтракать (Энн
иртэнге аш ашарга чакырды)
107
ИС I [ис]—запах; угар (Булмэгэ хуш ис тарал-
ды)
ИС II [ис]—память; сознание (Ул вакытлар
исемдэ калмаган)
ИС ТИ(Й->Я)-РГЭ—угореть (Мунчада мина ис
тнде)
ИСЭ [исэ]—союз же, а (Этисе исэ озак яши)
ИСЭН [исэн]—живой; здоровый (Энисе исэн
эле)
ИСЭН БУ ЛЫГЫЗ!—Будьте здоровы! До свида-
ния!
ИСЭНЛЕК [исэннек]—здоровье; целость
(Исэнлегец ничек?)
ИСЭНМЕ(СЕЗ) [исэммёсёс]—здравствуй(те)
ИСЭН-САУ [исэн/caw]—здоровый (Без исэн-сау)
ИСЭНЛЭШ-ЕРГЭ [исэннэшёрга]—здороваться
(Ул ике куллап исэнлэште)
ИСЭП [исэп]—численность; счет; намерение
(Авылга кайтып килергэ исэп)
ИСЭПЛЭ-РГЭ [исэплэргэ]—считать (Исэплэсэц,
куп инде ул)
ИС-ЭРГЭ [исэргэ]—дуть; веять (Ж,ил исэ баш-
лады)
ИСБАТЛА-РГА [исбатларга]—доказывать
(Инженер уз фикереи исбатлап бирде)
ИСЕ КИТ-ЭРГЭ—удивляться (Бу кешене Гер-
маниядэ кургэч, исем китте)
ИСЕМ [исем]—имя; название; звание; доброе
имя; прозвание (а) Аныц исеме — Булат;
э) Байу апага Татарстанныц атказанган укыту-
чысы исеме бирелде)
108
ИСЕМ БИР-ЕРГЭ (КУТП-АРГА, КУ(Й->Я>РГА)—
дать имя (Бэбигэ Гузал дип исем бирделэр)
ИСЕМ ТУЕ—именины (Иртэгэгэ беэне балага
исем кую туена чакырдылар)
ИСЕМ ФИГЫЛЬ—имя действия // отглаголь-
ное имя («Бару, язу, эйту» — исем фигыль)
ИСЕМЕНДЭГЕ [исёмёндэге]—имени (Муса
Жалил исемендэге опера Ьэм балет театры би-
насы бик матур)
ИСЕМЛЕ [исёмле]—имеющий имя; по имени
(Марат исемле малай сине эзлэп кергэн нде)
ИСЕМЛЕК [исёмлек]—список (Исемлектэ 216
кеше)
ИСЕРЕК [исёрек]—пьяный, пьяница, нетрезвый
(Исерек кешедэн дэ юньсез кеше юк)
ИСЕР-ЕРГЭ [исёрергэ]—пьянеть (Бер абзый
исерган)
ИСКЭ ТвШЕР-ЕРГЭ—вспомнить (Кича фотолар
Караганда, мин аны иска тешердем)
ИСКЕ [иске]—старый; давний; ветхий; изно-
шенный; устаревший; застарелый; старинный;
былой; прежний (Мансур белэн ТаЬир—иске
дуслар)
ИСКЕРГЭН [искёргэн]—устаревший; изношен-
ный (Остендэ—искергэн пальто)
ИСКЕР-ЕРГЭ [искёрёргэ]—изнашиваться; уста-
реть (Ул сузлэр куптэн искергэи инде)
ИСКЕЧЭ [искёчэ]—по старому, по старинному
(Эбилэр Иаман искечэ яшилэр)
ИСКИТКЕЧ [йскиткёч]—удивительный; удиви-
тельно (Ул—искиткеч акыллы)
109
ИСКЭРМЭ [искэрмэ]—примечание (Бу
искэрмэлэрне карал чыгарга кирэк)
ИСЛАМ [ислам]—ислам (Ислам кануннары
♦Коръэн»дэ теркэлгэн)
ИСЛАХ [ислах]—реформа (Россиядэ терле
елкэлэрдэ рефор мал ар бара)
ИСЛЕ [исле]—душистый; пахнущий (Тэрэзэ
тебендэ исле гол усэ)
ИСЛЕ САБЫН—туалетное мыло (Кибеттэ исле
сабынныц куп торлэре бар)
ИСНЭ-РГЭ [иснэргэ]—нюхать; зевать (Кичэ бо-
лында чэчэклэр иснэп йордем)
ИСТЭЛЕК [истэлек]—воспоминание; память
(Аннан якты истэлек кенэ калды)
ИСТЭЛЕКЛЕ [истэлекле]—памятный (Ул
истэлекле кеннэр Ьич онытылмый)
ИСТЭ ТОТ-АРГА—помнить (Эбиемнен
кицэшлэрен мин Ьэрвакыт истэ тотам)
ИСТЭН ЧЫГАР-ЫРГА—забыть (Очрашуга ки-
лергэ истэн чыгарганмын)
ИТ [нт]—мясо (Базарда буген ит очсыз)
ИТАГАТЬЛЕ [итэгэтле]—послушный, покор-
ный (Нариман — бик итагатьле бала)
ИТЕК [итек]—сапоги (Итеклэре бик матур)
ИТЕКЧЕ [итёкче]—сапожник (Итекченец итеге
юк)
ИТЛЕ [итле]—мясной; мясистый (Булмэгэ итле
аш исе чыккан)
ИТГАРТКЫЧ—мясорубка (Без эбиемэ тэмле
котлетлар пешерергэ иттарткыч булэк иттек)
110
ИТЭК [итак]—подол, пола; юбка; подножие (а)
Кыз озын итэкле кулмэк кигэн; э) Аныд яца
итоге кофтасы белэн бер тесле; б) Безнец авыл
тау итэгеидэ урнашкан)
ИТ-ЭРГЭ [итэргэ] —делать; в значении вспомо-
гательного глагола ит- (а) Син аны болай ит; о)
Солдатлар Ватанга тугры хезмэт итэргэ ант
итэлэр; б) Син юбилей турында хэбэр иттецмс?)
ИТЧЕ [итче]—мясник (Базарда итчелэр ит ча-
балар)
ИХ [их]—эх (Их! Сонга калдым бит)
ИХЛАС [ихлас]—искренность; искренне; жела-
ние (Ихлас куцелдэн сезгэ шатлыклар, озын
гомер, сэламэтлек телим)
ИХТИМАЛ [ихтимал]—возможно; возможность
(Ихтимал, ул да килеп житэр)
ИХТИРАМ [ихтирам]—уважение (Мифтах ба-
байга авылда ихтирам зур)
ИХТЫЯР [ихтыйар]—воля; сила воли (Яшь
кеше узендэ ихтыяр кече тэрбиялэргэ тиеш)
ИЧ [ич]—ведь (Мин белмэдем ич)
ИЧМАСАМ [ичмасам]—хотя бы; это да (Менэ
ичмасам Камил уцган!)
ИШ [иш]—пара; товарищ; такой (Узецэ ишие
табу бик кыен)
ИШАРЭ [ишэрэ]—жест; знак; намек (Ул ишарэ
белэн безне узенэ таба чакырды)
ИШЭК [ишэк]—осел; ослиный (Ишэк—бик ки-
ре хайван)
ИШ-ЭРГЭ I [ишэргэ]—обрушить; разрушить;
напортачить (Син иигэ мии ясаган кар тавын
иштец?)
111
ИШ-ЭРГЭ II [ишэргэ]—свивать; закручивать
(Бабай матур итеп бау ишэ)
ИШ-ЭРГЭ III [ишэргэ]—грести; плести (Малай
бик оста ишэ)
ИШЕК [ишек]—дверь; дверной (Ишекне шунда
ук ачтылар)
ИШЕК АЛДЫ—двор (Безнен ишек алды бик
зур)
ИШЕК ТЭБЕ (КАТЫ)—преддверье (Нигэ ишек
тебендэ торасыц, тургэ уз!)
ИШЕТЕЛ-ЕРГЭ [ишётёлёргэ]—доноситься;
слышаться (Начар хэбэр тиз ишетелэ)
ИШЕТ-ЕРГЭ [ишётёргэ]—слышать; услышать
(Син бер яца хэбэр ишеттецме?)
ИШКЭК [ишкэк]—весло (Коймэдэ бер генэ
ишкэк бар нде)
ИШКЭК ИШУЧЕ (ИШКЭКЧЕ)—гребец
(Ишкэкчелэр бу ярышта ж,и цеп чыктылар)
ИЯ [ийэ]—хозяин; владелец; подлежащее (а)
Ул—бу йортка ия; э) Татар телендэ ия беренче
урында килэ)
ИЯК [ийэк]—подбородок (Кызныц ияге бик ма-
тур)
ИЯЛЕК КИЛЕШЕ—родительный падеж (-ныц/
нец — иялек килеше кушымчасы)
ИЯЛЭШ-ЕРГЭ [ийэлэшергэ]—привыкать (Бала
тэрбиячегэ тиз иялэште)
ИЯ-РГЭ [ийэргэ]—кивать; наклонять (Ул, риза
булып, башын иде)
ИЯРТУЧЕ ТЕРКЭГЕЧ —подчинительный союз
(Ияртуче теркэгечлэр мондыйлар: ченки, ки,
гул, гулки, эгэр, гэрчэ h.6.)
112
ИЯРЧЕН КИСЭК(ЛЭР)—второстепенные члены
(Татар телендэ 13 иярчен кисэк бар)
ИЯРЧЕН Ж,ОМ ЛЭ—придаточное предложение
(Татар телендэ иярчен жемлэлэр синтетик Ьэм
аналитик була)
й
ЙА [йа]—о (Йа хода!)
ЙО(К—>Г)-АРГА [йбрарра]—заразиться (Балага
кызамык йоккан)
ЙОГЫНТЫ [йоронто]—влияние (Балаларга зур-
ларнын, тэртибе йогынты ясый)
ЙОГЫШЛЫ [йорошлы]—заразный (Йогышлы
авырулардан сакланыгыз!)
ЙОДРЫК [йбдроц]—кулак (Йодрык курсэтмэ!)
ЙОЗАК [йбзак,]—замок; замочный (Йозакны
тозэтергэ кирэк)
ЙОКЛАП КАЛ-ЫРГА—проспать (Равил
дэрескэ йоклап калган)
ЙОКЛА-РГА [йбцларра]—спать (Саф Иавада
эйбэт йоклана)
ЙОКЫ [йбко]—сон (Ана йокысы тынг^сыз бу-
ла)
ЙОКЫ БУЛМЭСЕ- спальня; спальная (Безнен
йокы булмэсе бик кечкенэ)
ЙОКЫГА КИТУ -засыпать, уснуть (Бала йокы-
га китте)
ЙОКЫМСЫРА-РГА [йбкбмсырарра]—дремать
(Бабай диванда йокымсырап утыра)
ЙОЛА [йбла]—обряд; обычай (Бэр бэйрэмнец уз
йоласы була)
113
ЙОЛДЫЗ [йблдоз]—звезда (Куктэ йолдызлар
жемелди)
ЙОМ-АРГА [йбмарга]—закрывать (Мин
кузсмне йомдым)
ЙОМГАК (йомгак,]—итог; клубок (Чирек йом-
гаклары эйбэт булды)
ЙОМГАК ЯСА-РГА—подытожить; заключать
(Жыелышта бер елда эшлэнгэн эшлэр турында
йомгак ясалды)
ЙОМРАН [йбмран]—суслик; сусликовый (Элек
йомраннар кубрэк иде)
ЙОМРЫ I [йомро]—круглый; округлый (Йомры
башлы бер малай куренде)
ЙОМРЫ II [йомро]—чашка (Кунак ике йомры
чэй зчте)
ЙОМШАК [йомшак]—мягкий; добрый; нежный
(а) Ул бэйлэгэн шэл бик йомшак; э) Анын та-
вышы йомшак)
ЙОМЫК [йбмоц]—закрытый (Аныц кузлэре
йомык нде)
ЙОМЫРКА [йбмбрца]—яйцо; яичный (Камырга
йомырка, май, каймак салалар)
ЙОМЫРКА АГЫ—белок (Мин йомырка агын
яратмыйм)
ЙОМЫРКА САЛ-ЫРГА—нести яйца (Безнец
тавыклар ел буе йомырка сала)
ЙОМЫРКА ТЭБЭСЕ—яичница (Вакыт аз бул-
ганда, мин тиз генэ йомырка тэбэсе пешерэм)
ЙОМЫШ [йбмош]—поручение; совет; услуга;
просьба (Сица бер йомышым бар)
ЙОН [йон]—шерсть; волос (Этнец йоинары ка-
барган)
114
ЙОРТ [йорт]—дом; изба; двор (Йортиыц
тубэсе—калай)
ЙОРТ-ЖИР [йорт/жир]— дом; жилище (Алар,
янгын чыгып. йорт-жирсез калдылар)
ЙОРТ ЭТЕ—дворовая собака (Безнец урамда
йорт этлэре бик кубэйде)
ЙОТ-АРГА [йотарга]—глотать (Даруны су белэн
йотарга кирэк)
ЙОТЫМ [йотом]—глоток (Бер йотым су зчэргэ
дэ вакыт юк)
ЙОГЕРЕП ЧЫ(К->Г)-АРГА—выбежать
(Малайлар мэктэптэн урамга йегереп чыкты-
лар)
ЙОГЕР-ЕРГЭ [йёгёрёргэ]—бегать; побежать;
убегать (Спортчы йез метрга йегерудэ жицеп
чыкты)
ЙОЗ I [йез]—сто (Йез сум акчац булганчы, йез
дустын булсын)
ЙОЗ II [йез]—лицо (Аныц йезе мица таныш)
ЙОЗ III [йез]—острие (Пычакныц йезе
утмэслэнгэн)
ЙОЗЕК [йёзек]—перстень (Мица бик матур
йезек булэк иттелэр)
ЙОЗЕМ [йёзем]—виноград, изюм (Базарга
йеземне кеньяктан алып килэлор)
ЙОЗЕП БАР-ЫРГА—плыть (Елга буйлап бер
кеймэ йезеп бара)
ЙОЗЕП ЙОР-ЕРГЭ—плавать (Аккош кулендэ
кыр урдэклэре йезеп Йери)
ЙОЗЕП КИЛ-ЕРГЭ—приплыть (Зоопаркта без-
нец янга ике аккош йозеп кнлде)
115
ЙОЗЕП КИТ-ЭРГЭ—уплыть (Мии аиыц янын-
нан читка йезеп киттем)
ЙОЗЕП ЧЫ(К~» Г)-АРГА—переплыть (Мии
Миша елгасын йезеп чыктым)
ЙОЗЛЕК I [йёзлек]—сторублевка (Кесэсеинэн
бер йезлек чыгарды)
ЙОЗЛЕК II [йёзлок]—наличник; брус
(Йезлеккэ агач житэрме?)
ЙОЗЛЭГЭН [йёзлэгэн]—сотни (Урамда йезлэгэн
халык!..)
ЙОЗТУБЭН [йёзтубэн]—вниз лицом (Гелфия
йозтубэн йокларга ярата)
ЙОЗ-ЭРГЭ [йёзэргэ]—плавать (Дицгездэ йозу
ничек рахат!)
ЙОЗУЧЕ [йёзуче] —пловец (Йезученец холе
беткэи)
ЙОК [йек]—воз; груз; тяжесть; нагрузка (Йек
остеидэ малай утырып кила)
ЙОК БУШАТ-ЫРГА—выгружать (Ирлэр ва-
гоннаи йок бушаталар)
ЙОКЛЕ [йёкло]—беременная (Йокле хатыннар
тэбэнэк укчэле аяк киеме киялэр)
ЙОР-ЕРГЭ [йёрёргэ]—ходить; ездить; пройтись;
дружить (а) Урамда йореп керергэ кирэк; а) Эби
Ьэм бабай кич белэн бакчада йерилэр; 6) Безнец
кыз куршелэрнен малае белей Йери)
ЙОРЕШ [йёреш]—ход (Хэзер синец йереш)
ЙОРЭК [йёрэк]—сердце (Йерэк авыртканда, ва-
лидол кабалар)
ЙОРЭК ТИБЕШЕ [йерэк тибеше]—пульс (Йерэк
тибеше эйбэтме)
116
ЙОТКЕР-ЕРГЭ [йбткерёргэ]—кашлять (Салкын
тигэнгэ, мин Иаман йеткерэм)
К
КАБАК I [ка"бак]—тыква; тыквенный (Эби ка-
бак бэлеше пешергон)
КАБАК II [ка бак]—веко (Куз кабагым шеште)
КА(П->Б)-АРГА I [ка барга]—брать в рот; кусать
(Ашны бер-ике гена каптым, вакыт булмады)
КА(П->Б)-АРГА II [ка барга]—загореться
(Йортка ут капкан)
КАБАРТМА [кабартма]—пончик, пышка
(Кабартманы мич алдында пешерэлэр)
КАБАРТ-ЫРГА [ка"бартырга]—надувать;
взбить; вспенить; раздувать; набить мозоль;
разворошить (Балалар бэйрэмгэ шар кабартты-
лар)
КАБАТ [ка бат]—опять; снова (Теге кеше кабат
килде)
КАБАТЛА-РГА [ка'батларга]—повторять; под-
дакивать; твердить; умножать (Укытучы бер
сузне кабатлап эйтте)
КАБАХЭТ [кабахэт]—мерзкий; отвратитель-
ный; гадина, гад (Бездэ андый кабахэт кешелэр
юк)
КАБЕР [кабер]—могила; могильный (Кабсрена
таш куйганнармы?)
КАБЕР КАЗЫ-РГА—рыть могилу (Зиратта ике
кеше кабер казый иде)
117
КАБЕРЕВДЭ ТЫНЫЧ ЙОКЛА-Мир праху
твоему
КАБЕРЛЕК [цэбёрлек]—кладбище (Каберлектэ
тып-тын иде)
КАБУЛ (итэргэ) [ка'бул (итэргэ)]—принимать
(Гаризалар бер ай дэвамында кабул ителэ)
КАБЫЗ-ЫРГА [ца'бызырга]—зажечь; разжечь;
завести (Машинаныц моторын кабызасы бар)
КАБЫК [ка-бьщ]—корка; лыко, скорлупа: ше-
луха (Идэнгэ конбагыш кабыгы чэчелгэн)
КАБЫРГА [ка-бырга] ребро (Малай турниктан
егылып тошкэи дэ ике кабыргасын сындырган)
КАВЫК [ка’игыц]—перхоть (Малайныц башын-
да кавык Ьич бетми)
КАВЫН [ка’мгын]—дыня (Кавыниыц орлыгы
ваграк була)
КАВЫШ-ЫРГА [ца'иышырга]—встречаться;
соединяться (НиЬаять, без кавыштык)
КА(К->Г)-АРГА [катарга]—вбить; стучать;
хлопать (Кадак кага белэсен бит)
КАГЫЙДЭ [катыйдэ]—правило; распорядок
(Математика кагыйдэлэрен ейрэну шактый
авыр)
КАГЫЛ-ЫРГА [ка'гылырга]—задевать; тро-
гать; касаться (Я^ил куакларга кагылып утте)
КАДАК I [ка'дак]—гвоздь (Безгэ вак кадак
кирэк)
КАДАК II [ка'дак]—фунт (Без базардан ике ка-
дак йон алдым)
КАДАКЛА-РГА [ка дакларга]—прибивать, за-
бивать (Тэрэзэ тактасын кадаклап куясы бар)
118
КАДА-РГА [ца дарга]—укалывать; втыкать;
приколоть; водружать (Эбием кулмэгенэ брош-
ка кадады)
КАДЭР [кадэр]—до; сколько (Бездэн Казанга
кадэр 160 чакрым)
КАДЕРЛЕ [кэдёрле]—дорогой; драгоценный
(Кадерле дуслар! Рахим итегез!)
КАДЕР-ХОРМЭТ [цэдер/хормэт]—почет; авто-
ритет (Карт укытучыга кадер-хермэт зур булды)
КАЕН [ка'йын]—береза; березовый (Каеннар
яфрак ярганнар инде)
КАЕН ГОМБЭСЕ—подберезовик (Быел урманда
каен гомбэсе куп булды!
КАЕН ЖИЛЭГЕ—земляника (Каен жилэгеннэн
варенье бик тэмле була)
КАЕН СУЫ—березовый сок (Яз коне каен суы
бик файдалы)
КАЕНАГА [ца‘йнага]—старший брат жены или
мужа (Элфиянец каенагасы бик эйбэт кеше)
КАЕНАНА [ца'йнаиа]—свекровь (Каенаиа торле
була)
КАЕНАТА [ца йиата]—свекор (Апамныц каена
тасы пенсиягэ чыккан)
КАЕНЕ [ца*йие]—деверь (Туйга каене килде)
КАЕНИШ [ца'йииш]—шурин (Каениш безгэ еш
кера)
КАЕНЛЫК [ца’йынныц]—березняк (Каенлыкта
гембэ куп уса)
КАЕНСЕЦЕЛ [ца’йынсёнел]—золовка
(Каенсецелем быел укырга керде)
119
КАЕР-ЫРГА [кайырырга]—отдирать; вывора-
чивать; отворачивать (Абый белой тактаны кае-
рып алдык)
КАЕШ [ка’йыш] -ремеиь (Солдат каешы нык
була)
КАЗ [каз]—гусь; гусиный (Каз емэсс бик
кучелле булды)
КАЗАКЪ [ка’зак]—казах; казахский («Казакъ
кызы> романын Г. ИбраЬимов язган)
КАЗАКЪЧА [ка закча]—по-казахски (Мин бе-
раз казакъча да белдем)
КАЗАН [ка'зан]—котел; казан, казанок
(Казанны кырып юарга кирок)
КАЗНА [вд'зна]—казна, казенный (Казнада ак-
ча бер вакытта да куп булмый)
КАЗЫЛМА БАЙЛЫКЛАР—полезные иско-
паемые (Россиядо казылма байлыклар куп)
КАЗЫЛЫК [ка зйлык]—домашняя колбаса
(Авылдан казылык жибэргэннэр)
КАЗЫ-РГА [ка'зырга]—копать; выкопать
(Боронгене казып бетерделор инде)
КАЙБЕР [ка’йбер]—некоторый (Кайбер
токъдимнор кабул ителде)
КАЙВАКЫТГА [ка flwaKbiTTa]—иногда
(Кайвакытта келеп жибэрэсец)
КАЙГЫ [ка'йгы]—горе; горечь (Башыча кайгы
килм осей!)
КАЙГЫЛЫ [кайгылы]—горестный; печальный
(Кайгылы хэбэрлор ишетелмэсен!)
КАЙГЫР-ЫРГА [ка йгырырга]—горевать; пе-
реживать (Эби балаларым ечен кайгыра)
120
КАЙГЫ-ХЭСРЭТ [ца'йгы/хэсрэт]—печаль, го-
рести и печали (Башыц кайгы-хэсрэт курмэсен!)
КАЙДА [ка'йда]—где (Улыц кайда хезмэт итэ?)
КАЙДАДЫР [кайдадыр]—где-то (Кайдадыр
кук кукри)
КАЙДАН [кайдан]—откуда (Кайдан алдыц бу
дипломатии?)
КАЙМАК [ка'ймак]—сметана; сливки (Авил
каймагы тэмле була)
КАЙНАГАН [ка’йнаган]—кипяченый
(Кайнаган су салдым)
КАЙНАР [ка'йнар]—горячий; жаркий (Кайнар
су бармы?)
КАЙНАР СЭЛАМ—пламенный привет (— Сица
Камилдэн кайнар сэлам. — Рэхмэт. Аца да
сэлам эйт)
КАЙНА-РГА [кайнарга] -кипеть (Самавыр
кайнап чыкты)
КАЙСЫ [ца'йсы]—который (Ул кайсы елда ту-
ган?)
КАЙТАР-ЫРГА [ка'йтарырга]—возвращать;
вернуть (Бурычымны кайтарырга кирэк)
КАЙТ-ЫРГА [ца'йтырга]—приходить, вернуть
ся (Сабантуйга шэЬэрдэн кунаклар кайтты)
КАЙЧАК [ка’йчак]—иногда (Кайчак кызлар
жырлап алалар)
КАЙЧАН [кайчан]—когда (Алар кайчан килеп
щиттелэр?)
КАЙЧАНДЫР [ка йчандыр]—когда-то
(Канчандыр без аныц белэн дус идек)
КАЙЧЫ [ка'йчы]—ножницы (Бу кайчы эйбэт
кисэ)
121
КАК [ка'к]—пастила (Чэйне как белэн эчсэц
тэмле була)
КАКЛАГАН [ца’клаган]—вяленый (Кучтэнэчкэ
алар каклаган каз алып килгэннэр)
КАКЫ, КУКЫ [ка КЫ, куцы]—свербига (Безнец
бакчада какы усэ)
КАЛА [ца'ла]—город (Каланы макта, авылда
тор)
КАЛАЙ [ца'лай]—жесть; жестяной (Аларныц
ейлэре калай белэн ябылган)
КАЛАК [ца'лак]—ложка; лопаточка (Чэй кала-
гы алып бир эле)
КАЛАЧ [цалач]—калач (Калач хуш исле)
КАЛЭМ [кэлэм]—перо; карандаш (Бу калэм
нечкэрэк яза)
КАЛЭМ САВЫТЫ—пенал (Татарлар пеналны
«калэм савыты» дип атыйлар)
КАЛДЫР-ЫРГА [ка'лдырырга]—оставлять; пе-
регнать (а) Баланыц берузен генэ ойдэ калды-
рырга ярамый; э) Ярышта ул мине артта кал-
ды рды)
КАЛТЫРА-РГА [ка'лтырарга]—дрожать (Мин
суыктан калтырадыл)
КАЛФАК [ца'лфац]—калфак (Элек кызлар
калфак киеп йергэннэр)
КАЛЫН [ка'лын]—толстый; густой; грубый
(Мэрзиянец чэчлэре калын)
КАЛ-ЫР1А [ца'лырга]—оставаться; доставать-
ся; лишаться (Яшьлэр авылда калды)
КАМА [ца’ма]—выдра (Бабай кама бурек сатып
алды)
122
КАМИЛЛЭШТЕР-ЕРГЭ [камиллоштерергэ]—
усовершенствовать (Программалар Ьаман ка-
миллэштерелэ)
КАМЫР [цьмыр]—тесто; мучной (Эбием камыр
ашлары пешерергэ ярата)
КАМЫР АГАЧЫ—боярышник (Безнец бакчада
камыр агачы усэ)
КАМЫШ [ца'мыш]—камыш (Кулдэ камыш
шаулый)
КАН [ка'н]—кровь (Бармактан анализ ечен кан
алдылар)
КАНА-РГА [ка нарга]—кровоточить (Борыным
канады)
КАНАТ [ка'иат]—крыло; плавник (Каз канат-
лары ап-ак!)
КАНЭГАТЬ [цэнэгэт]—довольный; доволен
(Аныц эшеннэн без бик канэгать)
КАНЭГАТЬ БУЛУ—быть довольным
(Экскурсиядэн без бик канэгать булып кайттык)
КАНЭГАТЬЛЭНЕРЛЕК—удовлетворительный
(Имтиханда ике кешегэ «канэгатьлэнерлек»
билгесе куелды)
КАНЭФЕР [цэнэфер]—гвоздика (а) Тозлаганда
канэфер салалар; э) Остэлдэ—кызыл канэфер
чэчэклэре)
КАНИКУЛ [каникул]—-саникулы (Каникул ва-
кыты якынлаша)
КАНУН [ца’нун]—закон; канон (Мэдрэсэдэ дин
кануннары ейрэнэлэр)
КОНФЕТ [канфет]—конфета (Кибеттэн тартма-
лы конфет ал эле!)
123
КАП [ца’п]—коробка (Шырпы каплары кию-
бер хобби)
КАПКА [ца’пца]—ворота (Капкадан бер кеше
килеп керде)
КАПКАЧ [ца'пцач]—крышка; ставни; дверка
(Миски капкачын юып бир эле)
КАПКАЧЫ [ка'пцачы]—вратарь (Капкачы кап-
кага очкан тупны тотып алды)
КАПЛА-РГА [ка'пларга]—покрывать; закры-
вать; заслонять; загораживать; накрывать: при-
крывать; зарастать (а) Банканыц естен капларга
кирэк; э) Остэлдэге ризыкларны каплап куярга
кирэк)
КАПЧЫК [ца'пчыц]—мешок; сума (Кышка ике
капчык бэрэцге эзерлэдек)
КАР [ца'р]—снег; снежный (Быел кар гиз
тэште)
КАРА I [ца’ра]—черный; темный; грязный;
дремучий; траурный (Кара пальто кигэн бер
кеше килеп керде)
КАРА II [ца'ра]—чернила (Кибеттэн кара кара
ал эле)
КАРА АЛТЫН—черное золото, нефть
(Татарстан — Кара алтын республикасы)
КАРА БАЛЫК—линь (Кара балык кулдэ яши)
КАРА Б0РЛЕГЭН—ежевика (Безнец якларда
кара берлегэн куп)
КАРА КАРГА—грач (Кара каргалар март аенда
килэлэр)
КАРА КАРЛЫГАН—черная смородина (Кара
карлыганда С витамины бик куп)
124
КАРА КАШЛЫ—чернобровый (Минем абый
кара кашлы кызларны ярата)
КАРА КУЗЛЕ—черноглазый (Илдар этисенэ
ошаган: кара кузле)
КАР БАЗЫ—погреб, ледник (Авылда
эбилэрнен кар базы бар)
КАР Б0РТЕГЕ—снежинка (Урамда магур бу-
лып кар бертеклэре оча)
КАРАБОДАЙ [ка'рабодай]—гречиха; гречневый
(Карабодай боткасы бик файдалы)
КАРАВАТ [KapawarJ—кровать (Йокыдан тор-
гач, караватыдны жыеп куй)
КАРАВЫЛ [ка'раиыл]—караул, охрана, сторож
(а) Парк яиында мэцгелек ут яна. Шунда кара-
вылда солдатлар тора; э) Тонлэ бу бинаны кара-
выл саклый)
КАРАК [ка'рак]—вор, жулик; расхититель
(Дэулэт милкен урлаган кешелэрне «бур» яисэ
«карак» дилэр)
КАРАЛАМА [ка'ралама]—черновик
(Сочинениене башта караламага яздым, аннары
акка кучердем)
КАРАМАЙ [ка'рамай]—нефть (Татарлар элек
нефтьне «карамай» дигэннэр)
КАРА-РГА [ка'рарга]—смотреть; осматривать;
рассматривать; обсуждать; нянчить; ухаживать
(за больным); относиться (а) Кич белэн без кино
карадык; э) Алар музейда Бакый Урманче
рэсемнэреи караганнар; б) Эби яшь чактагы фо-
толарын карап утыра; в) Депутатлар сессиядэ
торак проблемасын карадылар; г) Мин ике ел
буе бала карадым)
125
КАРЧЫГА [ка'рчыга]—ястреб (Карчыга Татар-
стана да яши)
КАРЧЫК [ка’рчыц]—старуха, старушка
(Карчыклар капка тобендэ сойлэшеп утыралар)
КАРШЫ [ка’ршы]—противоположный; напро-
тив; враждебный; против; навстречу (а) Каршы
якта кибет; э) Милли китапханэ университетка
каршы урнашкан; б) Алар сезгэ каршы сузлэр
сейлилэр; в) 10% кеше директорга каршы та-
выш бирде; г) Син мица каршы кил, шунда оч-
рашырбыз)
КАРШЫ АЛ-ЫРГА—встретить (Без кунаклар-
ны вокзалда каршы алдык)
КАРШЫ ТОР-ЫРГА—противостоять (Бу
мэсьэлэдэ алар безгэ каршы тора)
КАРШЫ Т0Ш-ЭРГЭ—препятствовать (Хулса
кешегэ каршы тешэргэ ярамый)
КАРШЫ ЧЫ(К-»Г)-АРГА—выйти навстречу:
возразить (а) Эби безгэ каршы чыкты; э) Дис-
сертация яклаганда, бер галим икенчесенэ
каршы чыкты)
КАРШЫНДА [ца-ршыида]—перед; на виду
(Караса, каршында дусты басып тора)
КАСЭ [кэсэ]—чаша (Касэне юып бир эле)
КАТ [кат]—этаж; ярус; слой; раз (а) Ашханэ
беренче катта урнашкан; э) Гебэдиянец тобенэ
корт салалар; в) Мин анда еч кат бардым)
КА ТИА Ш-ЫРГА [ ца-тияшырга]—участвовать;
общаться; вмешиваться (а) Без Торкиядэге ха-
лыкара конференциядэ катнаштык; э) Сии
аныц эшенэ катнашма)
126
КАТЫ [ца-ты]—твердый, крепкий; твердо,
крепко; громко; настойчиво (а) Кибеттэн прян-
нек алдым, бик каты икэн; э) Ул — бик каты
кеше, бер дэ елмаймый; 6) Медир каты итеп
эйтте: соцга калмаска)
КА ТЫК [ка-тыц]—катык (Безнец якларда ка-
тыкка Кызыл чегендер салалар)
КА ФЕР [кафер]—гяур (Меселманнар башка дин
кешелэренэ кафер дилэр)
КАЧ-АРГА [ца'чарга]—убегать, удирать; скры-
ваться (а) Куян бездэн качты; э) Дезертир ур-
манда качып Йери)
КАШ [цегш]—брови; драгоценный камень (а)
Кызныц кашлары бик матур; э) Йезегемнец
кашы — якут)
КАШЫК [ца'шык]—ложка (Элек кзшыклар
юко агачыннан ясалганнар)
КАЯ [ца-йа]—где (Син буген кая барасыц?)
КАЯН [ка'йаи]—откуда (Син бу кулмэкне каян
алдыц?)
КЭБЕСТЭ [кэбёстэ]—капуста (Базарда тозлаган
кобестэ бармы?)
КЭБИСЭ [кэбисэ]—високосный (Быел—кабисэ
ел)
КЭВЕШ [Kowein]—галош (Бабай кэвеш кигэи)
КЭГАЗЬ [кэгэз]—бумага; документ; бумажный
(а) Бу кэгазьне деканга бир; э) Кэгазь акчац
юкмыни?)
КЭГЪБЭ [кэгбэ]—кааба (Кэгьбэ—Мэккэдэге из-
ге таш)
КЭЕФ [кэйеф]—настроение (Кэефем эйбэт)
127
КЭЕФ АЧ-АРГА—веселиться (Кич белэн кафе-
га кереп кэеф ачтык)
КЭЕФ КИТ-ЭРГЭ—настроение испортилось
(Дустым мица бер суз эйтте, Ьэм минем коефем
китте)
КЭЕФЛЕ [кэйёфле]—веселый, радостный (Бу
арада этисе кэефле Йери)
КЭЕФСЕЗ [кэйёфсез]—невеселый, нерадостный
(Син ник кэефсез эле?)
КЭЗЦЭ [кэщэ]—коза (Мамыклы кэжр сатып ал-
дык)
КЭЯ^Э БЭРЭНЕ—козленок (Безнец кэж,э бэрэне
ак, энисе—кара)
КЭЗКЭ БИЛЕТЫ—волчий билет (Армиягэ бар-
мас ечен, яшьлэр кэщэ билеты алалар)
КЭЗКЭ ГЭМБЭСЕ—сморчок (Кэящ гембэсен дэ
ашыйлар икэн)
КЭЗКЭ КАЛ(ДЫР)-ЫРГА—остаться, оставить
козлом (при игре в домине) (Домино уйнаганда
ул мине КО5ЦЭ калдырды)
КЭЖЭ САКАЛЫ [кожа са-цалы]—
козлобородник (Кэщэ сакалыныц тамыры тэмле
була)
КЭККУК, КУКЕ [кэккук, куке]—кукушка
(Кэккук унбер тапкыр кычкырды)
КЭКРЕ [кэкре]—кривой; непрямой (Бу кэкре
таяк ник кирэк?)
КЭЛТЭ [кэлтэ]—ящерица (Улэн арасында кэлтэ
еланы куренде)
КЭЛЭВЭ [кэлэччэ]—калява (Остэлгэ кэлэвэ куй-
дылар)
128
КЭЛЭПУШ [кэлэпуш]—каляпуш (Бабайга
кэлэпуш бик кмлешэ)
КЭЛЭШ [кэлэш]—невеста (Кэлэшнец кулмэге
ап-ак иде)
КЭМИТ [кэмит]—цирк; зрелище; комедия
(Кэмит ясама эле)
КЭНЭФИ [кэнэфи]—кресло (Кэнэфидэ бер абый
утыра)
КЭРЭЗЛЕ (БАЛ) [кэрэзле (бал)]—сотовый (мед)
(Алар умарталыкта кэрэзле бал ашадылар)
КЭРВАН [кэрмщн]—караван; караванный
(Болгардагы Ага-базарга бетен деньядан зур-зур
кэрваннар килгэннэр)
КЭРЗИН [кэрзин]—корзина (Кэрзин тутырып
гембэ щыйдык)
КЭРНИЗ [кэрниз]—карниз (Кэрниздэ чыпчык-
лар чырылдый)
КЭРТ [кэрт]—карта (Егетлэр карт уйный)
КЭСЕП [кэсеп]—коммерция (Кэсеп итучелэр
кубэя)
КЭСТРУЛ [кэструл]- кастрюля (Кэструл кай-
нап чыктымы?)
КЭТЛИТ [кэтлит]—котлета (Кэтлиткэ бераз ак
икмэк кушалар)
КЭТУК [кэтук]—катушка (Кэтукне сут эле)
КЭУСЭ [Kawca]—ствол (Бу агачныц кэусэсе бик
юан)
КЭФЕН [кэфен]—саван (Бабайга кэфен тегэлэр)
КЭФЕНЛЭ-РГЭ [кэфённэрго]—закутывать в са-
ван (Эбине кэфенлэп кумдек)
КЭШЭКЭ [кэшэкэ]—хоккей (Малайлар кэшэкэ
уйнарга китте)
5ь-1 129
КЕМ [кем]—кто (Синец белэн Мэскэугэ кем ба-
ра?)
КЕМДЕР [кёмдер]—кто-то (Ишектэ кемдер бар/
КЕМНЕКЕ [кёмнеке]—чей (Бу калэм кемнеке?)
КЕР [кер]—одежда, белье; грязь (0йдэ кер куп
Жыелды, юарга вакыт юк)
КЕР Ю-АРГА— стирать (Иртэгэ куп итеп кер
юасым бар)
КЕРЭН [кёрэн]—хрен (Кэбестэ тозлаганда,
керэн салалар)
КЕРЭШЕН [кёрэшен]—крещеный татарин
(Керэшеннэр христиан дине тоталар, лэкин та-
тарка сейлэшэлэр)
КЕРЕМ [кёрем]—доход, поступление (Быел
предприятиенец кереме 145 миллион булды)
КЕР-ЕРГЭ [кёрёргэ]—входить; вступать; зале-
зать; вмещаться (а) Булмэгэ бер кеше килеп
керде; э) Бу партиягэ керергэ ярамый; б)
Куршелэрнец еенэ караклар кергэн; в) Бу кап-
чыкка ике пот бэрэцге керми)
КЕРЕШ [кёреш]—введение (Диплом эшендэ иц
беренче кереш языла
КЕРНЕ [кёрпе]—еж (Малай урманнан бер керпе
алып кайтты)
КЕРТ-ЕРГЭ [кёртёргэ]—вводить; впускать; до-
пускать; вносить; проводить; делать (а) Галия
апа малаен укырга кертте; э) Рамил, ойгэ чит
кешене кертмэ; б) Бу китапка узгэртулэр кер-
тергэ кирэк; в) Безгэ телефон керттелэр)
КЕРФЕК [кёрфек]—ресницы (Кызныц кер-
феклэре озын)
130
КЕСЭ [кесэ]—карман (Акчаны тышкы кесэгэ
салырга ярамый)
КЕЧЕ [кече]—маленький, младший (Кече энем
1 сыйныфка укырга бара)
КЕЧЕ ТЕЛ—язычок ([к, г] авазлары кече тел
белэн эйтелэ)
КЕЧКЕНЭ [кечкенэ]—маленький (Кечкенэ ба-
лалар куп сойлэшергэ яраталар)
КЕШЕ [кеше]—человек (Кеше — бик катлаулы
организм)
КЕШЕЛЕК [кешелек]—человечество; человеч-
ность; рассчитанный на ... человек (а) Кешелек
зур проблемалар белэн яши; э) Бу алада кеше-
лек хисе зур; б) Куршелэр йоз кешелек банкет
уткэрделэр)
КЕШЕ ЛЕК ЛЕ [кёшёлёкле]—человечный (Ул
дуслары алдында кешелекле булып калды)
КЕШЕНЕКЕ [кёшёнёке]—чужой (Бу фотоаппа-
рат узецнекеме, кешенекеме?)
КЕШЕЧЭ [кешечэ]—по-человечески (Кешелэр
белэн Иэрвакыт кешечэ сойлэшергэ кирэк)
КИБЭН [кибэн]—стог (Болында печэн
кнбэннэре бнк куп иде)
КИБЕТ [кибет]—магазин (Кибет сатучысы—
безнец кардэш апа)
КИГЭВЕН [KHraweH]—овод (Болында колагым-
ны кнгэвен тешлэде)
КИЗУ [кизу]—дежурный (Буген—ул кизу)
КИЕМ [кийем]—-одежда; наряд (Бу ханымньщ
матур киемнэре бик куп)
131
КИЕН-ЕРГЭ [кийёнёргэ]—одеваться; наряжать-
ся (а) Гелгенэ Ьэрвакыт киенэ; э) Хатын-кыз
киенергэ ярата)
КИЛЭСЕ [килэсе]—будущий (Килэсе елга авыл-
га кайтабыз)
КИЛЭЧЭК [килэчэк]—будущий (Килэчэк
буыннар да тыныч яшэсен)
КИЛЕН [килен]—сноха, невестка; молодуха
(Куршелэрнец киленнэре бик учган)
КИЛЕНДЭШ [килёндэш]—сноха брата (Менирэ
белэн Элфия—килендэшлэр)
КИЛ-ЕРГЭ [килёргэ]—приходить; приезжать;
подойти; настать; податься (а) Ул безгэ Ьаман
килэ иде; э) Алар безгэ машина белэн килделэр;
б) Сии тукталышка кил, мин чыгармын; в) Ma-
тур яз килде)
КИЛЕШ [килеш]—падеж (Татар телендэ 6 ки-
леш бар)
КИЛЕШ-ЕРГЭ I (килёшёргэ]—соглашаться,
мириться; ладить, договариваться; сговориться
(а) Бу мэсьэлэдэ без аныц белэи килештск; э)
Ул каенанасы белэн килешеп яши; 6) Туй ал-
дыннан кыз Ьэм егетнец ата-аналары ки-
лсшэлэр)
КИЛЕШ-ЕРГЭ II [килёшёргэ]—быть к лицу;
понравиться; идти на пользу (а) Бу кулмэк сипа
килешэ; э) Дару эбигэ килеште)
КИЛЕПГУ [килёшу]—договор; консенсус; со-
глашение (Килешугэ hop ике як куЛ куйды)
КИМ [ким]—неполный; неполно; меньше
(Бугенге савым еч литрга ким)
132
КИМЕ-РГЭ [кимёргэ]—уменьшаться (Елгада су
бераз кимегэн)
КИМСЕТ-ЕРГЭ [кимсётёргэ]—унижать; оскорб-
лять (Шэхесне кимсетергэ ярамый)
КИМЧЕЛЕК [кимчёлек]—недостаток: дефект:
бедность (Бу кимчелекне бетерергэ кирэк)
КИНЭТ [кинэт]—вдруг, внезапно (Кинэт кенэ
ж,ил исеп китте)
КИН [киц]—широкий; просторный (Булмэ бик
киц)
КИЦ КУЦЕЛЛЕ—добрый (Эбиебез киц
куцелле)
КИЦЭШ [кицэш]—совет (Этисе аца файдалы
кицэш эйтте)
КИЦЭШ БИР-ЕРГЭ—советовать (Эбием мица
Ьэрвакыт яхшы кицэшлэр бирэ)
КИЦЭШ ИТ-ЭРГЭ—советовать, советоваться
(Мин аца бераз котэргэ кицэш нттем)
КИЦЭШМЭ [кицэшмэ]—совещание (Кицэшмэ
сэгать дурттэ башланды)
КИЦЭШЧЕ [кицэшче]—советчик; консультант
(Бабаем—мица Иэрвакыт кицэшче)
КИПКЭН [кипкэн]—засохший; сухой; сушеный
[Салкын тигэндэ, кипкэн кура жллэге белэн
чэй эчэлэр]
КИПТЕР-ЕРГЭ [киптёрёрга]—сушить, просу-
шивать [Керлэрне киптерергэ элделэр]
КИРЭК [кирэк]—надо, нужно; необходимость,
надобность [Безгэ бакча кирэк]
КИРЭКЛЕ [кирэкле]—нужный [Кирэкле ке-
шелэрне курэсе бар]
133
КИРЭК-ЯРАК [кирэк/йарак]—необходимые
вещи [Атасы кирэк-яракларны щыеп куйды]
КИРЕ [кире]—обратный; отрицательный; свое-
нравный; заново (Хат кире эйлэнеп кайтты)
КИРЕ АЛ-ЫРГА—вернуть (Мин аниан уземнец
фотоларны кире алдым)
КИРЕ БИР-ЕРГЭ—возвратить (Ул мица фото-
ларны кире бирде)
КИРЕ КА(К-+Г)-АРГА—отвергать (Парламент
бу тэкъдимне кире какты)
КИРЕГЭ [кирёгэ]—назад, обратно; в худшую
сторону (Эшлэр кирегэ китте)
КИРЕЛЕК [кирёлек]—упрямство (Кирелек —
начар сыйфат
КИРЕСЕНЧЭ [кирёсёнчэ]—наоборот
(Киресенчэ, алар сине ацламаган)
КИРПЕЧ [кирпеч]—кирпич (Кирпеч — терки
суз)
КИРТЭ [киртэ]—жердь, ограда; препятствие (а)
Безнец бакча киртэ белэн эйлэндереп алынгаи;
э) Минем тормышымда ясалма киртэлор куп
булды)
КИРТЭ КУ(Й-»Я)-АРГА—препятствовать
(Дошманнары аныц эшенэ киртэ куярга ты-
рыштылар)
КИСЭК I [кисэк]—кусок; часть; ломоть; лоскут;
пачка; член (Тортныц бер кисэген сица дип
калдырдык)
КИСЭК II [кисэк]—вдруг, неожиданно (Кисэк
кенэ жил исэ баш л алы)
КИСЭКЧЭ [кисэкчэ]—частица
134
КИС-ЭРГЭ [кисэргэ]—резать; разрубать; пи-
лить; стричь (а) Кэбестэне икегэ кистем; э) Кене
буе эти белэн утын кистек; э) Малайныц чэче
бик ускэн, кисэргэ кирэк)
КИСКЕН [кискен]—резкий; категорический;
строгий (Мэсьэлэ кискен куёлды)
КИТАП [китап]—книга, книжка (Минем дус-
тым китап укь.'рта ярата)
КИТАП С6ЮЧЕ—книголюб (Китап соючелэр
китап очей жанын бирергэ эзер)
КИТАП КОРТЫ—книжный червь (Энвэрнец
кушаматы—«китап корты»)
КИТАПХАНЭ [китапхэнэ]—библиотека
(Университет китапхаиэсендэ бик иске китап-
лар саклана)
КИТАПХАНЭЧЕ [китапхэнэче]—библиотекарь
(Курше кызы китапханэче булып зшли)
КИТЕР-ЕРГЭ [китёрёргэ]—приносить, приво-
зить, приглашать; причинять (вред) (а)
Кеньяктан безнец базарга ерек, йезем, ка-
ражимеш китерэлэр; э) Бэрэцгеве безгэ машина
белэн китерделэр; б) Студентлар янына фронте-
виклар чакырып китердек; в) Ураган безнец
авылга зур зыян китердс)
КИТСЭНЭ, КИТЧЕ, КИТ АННАН [кйтсэнэ,
китче]—ну, неужели, иди ты (Абыйсы кайт-
кан,—Кйтсэнэ! (—Китче!)
КИТ-ЭРГЭ [китэргэ]—уходить; отбывать; уле-
теть (Кошлар ж,ылы якларга китте)
КИЧ, КИЧЕН [кич]—вечер (Кнч бик матур иде)
КИЧ БЕЛЭН—вечером (Кич белэн егетлэр Ьэм
кызлар паркка чыгалар)
135
КИЧЭ I [кичэ]—вчера (Кичэ театр сезоны баш-
ланды)
КИЧЭ II [кичэ]—вечер (Кичэ бик куцелле була-
чак)
КИЧЭГЕ [кичэге]—вчерашний (Кичэге эшецне
бетерергэ кирэк)
КИЧЕ(К-»Г)-ЕРГЭ [кичегергэ]—опаздывать
(Егет очрашуга кичекте)
КИЧЕН [кичен]—вечером (Кичен кунаклар те-
атрга киттелэр)
КИЧЕР-ЕРГЭ [кичёрёргэ]—прощать (Кичерегез
мине!)
КИЧКЭ [кичкэ]—к вечеру (Кичкэ яцгыр ява
башлады)
КИЧКЕ [кичке]—вечерний (Кичке Иделдэ
коймэлэр йезэ)
КИЧТЭН [кичтэн]—с вечера (Кичтэн кен бо-
лытлы иде)
КИШЕР [кишер]—морковь (Кишерне балалар
бик ярата)
КИШТЭ [киштэ]—полочка (Китаяларны
киштэгэ куйганнар)
КИ(Й—>Я)-РГЭ [кийэргэ]—одевать, надевать
(Кичен мин костюм киям)
КИЯУ [KHflaw]—зять; жених; молодой муж
(Кияу егете Чистайдан)
КИЯУГЭ БИРУ—выдать замуж (Апалар кызла-
рын кияугэ биреп бетерделэр)
КИЯУГЭ ЧЫГУ—выходить замуж (Син кайчан
кияугэ чыгасыц?)
КИЯУДЭ [кийэчудэ]—замужем (Кызым кияудэ)
136
КЛАССТАШ [классташ]—одноклассник (Кичэ
классташларым килде)
КЛИМАТ [климат]—климат (Бездэ климат
ж,ылы)
КОДА [кода]—сват (Кодалар иртэгэ килэ)
КОДАГЫЙ [кбдагн]—сваха (Кодагыйга булэк
эзерлэдегезме?)
КОДАЛА-РГА [кбдаларгг]—сватать (Иртэгэ
кызыбызны кодаларга килэлэр)
КОДАЧА [кбдача]—младшая родственница ро-
дителей мужа (жены) (Кодачабыз бик яшь)
КОЕ [цбйо]—колодец (Бу коеныц суы тэмле)
КОЕЛ-ЫРГА [кбйблырга]—сыпаться, падать;
литься (Кез коне яфраклар коела)
КОЕН-ЫРГА [кбйбнырга]—купаться (Иделдэ су
коену бик рэхэт)
КОЙКА [койка]—студень, холодец (Койка
тэмле иде)
КОЙМА [койма]—забор, ограда (Койма артында
канэфер куагы усэ)
КОЙМАК [кбймак]—блинчики, оладьи (Коймак
кайнар вакытта тэмле)
КОЙРЫК [кбйрок]—хвост; корма (Кеймэ кой-
рыгына абыйсы утырган)
КОЛ [кол]—раб; лакей (Ул музыка колы бу-
лырга эзер)
КОЛА [кола]—буланый, саврасый (Кола атны
кичэ дагаладылар)
КОЛАК [кблак]—ухо; ушной (Колагына матур
алка таккан кыз кем ул?)
КОЛГА [кблга]—шест; жердь (Сабантуйда кол-
гага яулыклар, селгелэр бэйлэнгэн)
137
КОЛЛЕКТИВ [коллектиф]—коллектив (Мэктэп
коллективы дус яши)
КОЛХОЗ [калхоз]—колхоз (Колхозда дурт йез
хуждлык)
КОЛЫН [колон]—жеребенок (Безнец атныц ко-
лыны бар) •
КОМ [ком]—песок; песочный (Ишегалдында
ком еелтэн)
КОМАНДА [каманда]—команда (Футболчылар
командасы жицде)
КОМАНДИРОВКА [камандировка]—
командировка (Тугаяым командировкага китте)
КОМАЧАУЛА-РГА [KOManawnapra]—мешать
(Укырга комачаулама эле)
КОМБАЙНЧЫ [комбайнчы]—комбайнер
(Ярышта безнец комбайнчы жицеп чыкты)
КОМИССИЯ [камиссийэ]—комиссия
(Институтка тэрбия эшен тикшеру ечен комис-
сия килде)
КОМЛЫ [кбмло]—песочный (Безнец бакча
комлы жирдэ)
КОМОД [камот]—комод (Комод остендэ чэчэк
вазасы тора)
КОМПОЗИТОР [композитор]—композитор
(Куптэн тугел композиторлар съезды булып
утте)
КОМПЬЮТЕР [компйутер]—компьютер
(Балалар компьютер клубына йерилэр)
КОМСЫЗ [кбмсоз]—жадный; ненасытный
(Комсыз кешелэрне яратмыйлар)
КОНВЕРТ [конверт]—конверт (Конверт тышы-
на марка ябыштырылган)
138
КОНДЫЗ I [цбндоз]—жук (Кондызлар куп
торле була)
КОНДЫЗ II [цбндоз]—бобер (Кондыз елгаларда
агачтан зур оялар ясый)
КОНКУРС [конкурс]—конкурс (Конкурста бер
урынга еч кеше иде)
КОНСЕРВАТОРИЯ [консерватория] —
консерватория (Ул ике ел элек кон-серватория
тэмамлаган)
КОНСУЛЬТАЦИЯ [консультация]—
консультация (Балалар консультация-сендэ ту-
ганым зшли)
КОНТРОЛЬ [контроль]—контроль; контрольная
(Укытучы контроль зш уткэрде)
КОНЦЕРТ [концерт]—концерт (Буген ИлЬам
Шакиров концерты була)
КОПИРОВКА [копировка]—копировка
(Машинистка копировка сорады)
КОРАБ [карап]—корабль (Хэрби кораблар
рейдта торалар)
КОРАЛ [цбрал]—оружие; инструмент; средство
(а) Хэнж,эр салкын корал санала; б) Бабаемныц
эш кораллары бик куп)
КОРБАН [цбрбан]—жертва (Шэхес культыныц
корбаннары—миллионлаган гонаЬсыз кешелэр)
КОРБАН БЭЙРЭМЕ [цбрбан бэйрэме]—курбан-
байрам (Тиздэн корбан бэйрэме житэ)
КОРДАШ [цбрдаш]—сверстник (Кордашларым
терле якка гаралып бетте)
КОРРЕКТОР [корректор]—корректор
(Корректор хезмэте зур туземлек сорый)
139
КОРСАК [корсак]—живот (Колын анисенец
корсак астына керэ)
КОРТ I [корт]—червь; насекомое; пчела
(Кортлар, бал эзлэп, еракка очалар)
КОРТ II [корт]—корт (Буген кортта теннисчы-
лар аз)
КОРТ III [корт]—курт, красный творог
(Гобэднягэ корт салалар)
КОРЪЭН [кбр’эн]—Коран (Коръэн — изге ки-
тапларныц берсе)
КОРЫ [кбро]—сухой; засушливый; высохший;
пустой; строгий (а) Быел ел коры килде; а) Ата-
сы—коры кеше) *
КОРЫ ЛТ АЙ [кбрблтай]—съезд, курултай (1992
елда Ботендонья татар корылтае булды)
КОРЫЛЫК [кбрблык]—засуха (Быел безнец
тобэктэ корылык булды)
КОРЫМ [кбром]—сажа (Элек караны корымнан
ясаганнар)
КОР-ЫРГА I [кбрбрга]—строить; вить; занаве-
сить (а) Безнец янда бер зур гараж корып куй-
дылар; а) Тирак башына каргалар оя корды;
б) Тэрэзэлэргэ пэрда корырга кирэк)
КОР-ЫРГА II [кбрбрга]—заряжать (Мылтык
корылган, сак бул!)
КОР-ЫРГА III [кбрбрга]—засыхать, вянуть,
высыхать; худеть (а) Яцгыр юк, уланнар коры-
ды; а) Гол утырткан идем, корыды; б) Яцгыр
булмагач, болыннар корыды)
КОРЫЧ [кброч]—сталь; стальной (Корыч кою
буенча без алга чыктык)
140
КОС-АРГА [кбсарга]—рвать (Бала, куп имгэнга
курэ, коса башлады)
КОСМЕТИКА [касметика]—косметика
(Косметикадан файдалана белэсецме?)
КОСМИК [космик]—космический (Космик ко-
рабльлэр галэмдэ берничэ ел очып йерилэр)
КОСМОНАВТ [космонавт]—космонавт
(Космонавтлар ж.ир белэн Ьэрвакыт элемтэдэ)
КОСТЮМ [кост’ум]—костюм (Абыем соры кос-
тюм кигэн)
КОТКАР-ЫРГА [кбткарйрга]—спасать; осво-
бождать (а) Су баскан жирга кешелэрне котка-
рырга килделэр; э) Адвокат бу кешене термэдэн
коткарып калды)
КОТЛА-РГА [цбтларга]—поздравить; приветст-
вовать (Юбилярны котларга куп дуслары килде)
КОТОЧКЫЧ [кдтбчцбч]—ужасный; ужасно
(Кичен коточкыч буран башланды)
КОТЫЛ-ЫРГА [кбтылырга]—освобождаться;
спасаться; вырываться (Мни кечкэ котылдым)
КОТЫП [цбтоп]—полюс (Котыпта безнец стан
циялар эшли)
КОФЕ [кофе]—кофе (Иртэн кофе бик файдалы)
КОЧАКЛА-РГА [цбчацларга]—обнимать; об-
хватывать (Алар мине кочаклап алдылар)
КОЧАКЛАШ-ЫРГА [кбчаклашырга]—
обниматься (Дуслар кочаклашып елаштылар)
КОЧА-РГА [цбчарга]—обинмать (Мнн, шат-
лыктан, деньяны кочарга эзер)
КОШ [цош]—птица (Кошлар кайттылар инде)
КОШ БАЛАСЫ—птенец (Оядан кош баласы
егылып тешкэн)
141
КОШ ТЕЛЕ—хворост (Эни кош телен бик тэмле
пешерэ)
КОШ-КОРТ [цош/цбрт]—птицы (Ишегалдында
кош-корт чуплэнеп йори)
КОШЧЫК [цбшчоц]—птичка (Тэрэзэдэн бер
кошчык очып керде)
КО(Й—>Я)-РГА [цбйарга]—лить; сыпать; впа-
дать (Абыем заводта корыч коя)
КОЯШ [цбйаш]—солнце; солнечный (Кояш бо-
лытлар арасына кереп югалды)
КОЯШ АШАГАН—выгоревший; загорелый (а)
Этисе кояш ашаган кулмэктэн иде; э) Малайны
Ж,эй кене кояш ашаган)
КОЯШ ВАТУ—закат солнца (Кояш бату мица
бнк мо цсу тоела)
КОЯШЛЫ [дбйашлы]—солнечный (Кояшлы
кендэ урман матур була)
КОЦГЫЗ [цбцгыз]—жук (Тирес коцгызыньщ
тесе карасу-зэцгэр)
КОДРЭ [кедрэ]—кудрявый (Саниянед чэче
кедрэ)
КОДРЭЛЭТ-ЕРГЭ [кедрэлэтергэ]—завивать
(Апа чэчен кедрэлэткэн)
КОЗ [кез]—осень; осенний (Кез матур килде)
КОЗГЭ [кезгэ]—к осени (Абый кезгэ туй ясарга
жыена)
КОЗГЕ I [кезге]—зеркало (Матур кызлар
Иэрвакыт кезгегэ генэ карап торалар)
КОЗГЕ II [кезге]—осенний (Инде кезге бодай
чэчтелэр)
142
К03ЕН [кёзен]—осенью (Кезен каз омэлэре бу-
ла)
КОЙ I [кей]—мелодия, песня (Татар халык
кейларе бик моцлы)
К0Й II [кей]—порядок, лад (Эшлэре койгэ са-
лынды)
К0ЙДЕР-ЕРГЭ [кёйдёрёргэ]—обжигать; прожи-
гать; жечь (Койка пешерер алдыиная, сыер
тэпиен башта кейдерэлэр)
К0ЙЛЭ-РГЭ I [кёйлэргэ]—напевать (Элфия
авыз эченнэн кейлэп Йери)
К0ЙЛЭ-РГЭ II [кёйларгэ]—налаживать (Эшлэр
кейлэнеп кила)
К0ЙМЭ [койма]—лодка; люлька (Кеймэдэ алар
икау генэ)
К0Л [кол]—зола (Колне агач теплэренэ сип-
тецме?)
К0Л САВЫТЫ—пепельница (Тэмэке тарткан-
да, бабай уз янына кол савыты куя)
К0ЛДЕР-ЕРГЭ [кёлдёрёргэ]—рассмешить
(Клоун келдереп утерэ язды)
К0Л-ЕРГЭ [кёлёргэ]—смеяться (Ул Ьаман кола)
К0ЛКЕ [кёлке]—смешной; смешно (Колке куа
кила)
К0ЛТЭ [кёлтэ]—сноп (Элек келтэ бэйлэгэннэр)
К0ЛЧЭ [кёлчэ]—лепешка (Тиз генэ колчэ пе-
шер эле)
К0ЛЭП [кёлэч]—улыбающийся; приветливый
(Колэч йезле бу кызны Ьэрберебез ярата)
К0МЕШ [кёмош]—серебряный, серебро; сереб-
ристый (Кемеш алка сица килешэ)
143
КОН [кон]—день; дневной; сутки; солнце;
жизнь (а) Кениец икенче яртысында яцгыр
явачак; э) Кон кыздыра; б) Кон бозылды; в)
Кон иту авыр)
КОНБАГЫШ [комбагыш]—подсолнух; семечки
(Базарда конбагыш саталар)
КОНБАГЫШ МАЕ—подсолнечное масло
(Яшелчэ салатына конбагыш мае салырга
кнрэк)
КОНВАТЫШ [кёмба'тыш]—запад
(Конбатыштан болыт килэ)
КОНДЕЗ [кёндоз]—днем; дневное время
(Кондез без дарестэ идек)
КОНДЕЗГЕ [кёндёзге]—дневной; обеденный
(Кендезге ашны узец гена аша)
КОНДЭЛЕК I [кондэлек]—дневник (Кондэлеккэ
этисе кул куйган)
КОНДЭЛЕК II [кондэлек]—ежедневный (Мин
кондэлек эшлэрне эшлэп барырга тырышам)
КОНДЭШ [кёндэш]—соперник; соперница
(Кондэшлэре жд!вде)
КОНЛЭШ-ЕРГЭ [кённэшёргэ]—ревновать; за-
видовать (Кызныц егете Иаман конлэште)
К0ННЭН-К0Н [кённэн/кен]—день ото дня
(Авыру кеннэн-кон хэлсезлэнэ)
КОН-ТОН [кон/тон]—день и ночь (Алар кон-тон
эштэ)
КОНЧЕ [кёнчо]—завистник; ревнивец (Син бик
конче икэн!)
КОНЧЫГЫШ; ШЭРЫК [кончыгыш]—восток
(Кончыгыштан ждтл исеп китте)
144
КОНЧЫГЫШ ГЫЙЛЕМЕ —востоковедение
(XIX гасырда Казан университетында
кончыгыш гыйлеме зур усеш ала)
КОНЧЫГЫШНЫ ОЙРЭНУЧЕ—востоковед
(Кончыгышны ойрэнуче галимнар куп теллэр
белергэ тиеш)
КОНЬЯК [конйац]—юг; южный (Кеньякта быел
бик куцелле булды)
КОНЬЯК-КОНБАТЫШ [кбнйак/кбмбатыш]—
юго-запад (Республиканын, коньяк-
конбатышында корылык булды)
КОНЬЯК-КОНЧЫГЬПП [кенйак/кенчыгыш]—
юго-восток (Авылныц коньяк-кончыгыш ягы
урманлы)
КОПЭ-КОНДЕЗ [кепэ/кондёз]—средь бела дня
(Кепэ-кондез зшсез йори ул)
КОПШЭ [кёпшэ]—труба; ствол (Мылтык
копшэсен чистартып торырга кирэк)
КОРОК [кёрэк]—лопата (Корокнец сабы сынды)
КОРЭН [кёрэн]—коричневый (Аныц пальтосы
корэн тоста)
КОРЭ-РГЭ [кёраргэ]—грести; разгребать
(Урамда кар кераргэ кирэк)
КОРЭШ [кёрэш]—борьба (Сабантунда иц кызы-
гы—керэш)
КОРЭШ-ЕРГЭ [корэшёргэ]—бороться (Без ты-
нычлык ечен корэшэбез)
КОРЭШЧЕ [корэшче]—борец (Керашчелэр
кнрэк!)
КОРТ [корт]—сугроб (Ишегалдына корт салган)
КОРТЛЕК [кортлок]—тетерев, куропатка
(Кортлеклэрне кыш коне аулыйлар)
145
К0Т-ЭРГЭ I [кётэргэ]—ждать; выжидать (Мин
аны ике ел кеттем)
КОТ-ЭРГЭ II [кётэргэ]—пасти (Миргалине кету
кетэргэ куйдылар)
КОТ-ЭРГЭ III [кётэргэ]—взаймы (Кетэргэ акча
биреп тор эле)
К0ТМЭГЭНДЭ [кётмэгэндэ]—неожиданно
(Кетмэгэндэ улы кайтып керде)
K0TY [кёту]—стадо (Кету уждэмда Йери)
KOTYЛЕК [кётулек]—пастбище (Кетулектэ
улэн эйбэт ускэн)
K0TY4E [кётуче]—пастух (Кетученеч чыбыр-
кысы озыи)
КОЧ [кеч]—сила, мощь; труд (Аныц кече гажэп
зур)
КОЧЕК [кёчок]—щенок (Бу этнец кечеген мица
бирерсез эле)
К0ЧКЭ [кёчкэ]—насилу (Кечкэ барып
життецме?)
К0ЧЛЕ [кёчле]—сильный; мощный (Азат—бик
кечле егет)
КОЯ [кёйэ]—моль (Итекне кея ашаган)
КОЯЗ [кёйэз]—франт; щегольской (Кеяз егет ул
Сэлим!)
К0ЯНТЭ [кёйэнтэ]—коромысло (Галия ике
кеянтэ суга барды)
КО(Й->Я)-РГЭ I [кёйэргэ]—подгорать; высы-
хать (Бэрэцгене ннгэ кейдердец?)
К0(Й->Я)-РГЭ II [кёйэргэ]—горевать; печалить-
ся (Нигэ аныц ечен шул хэтле кеясец?)
146
КРЕМ [крем]—крем (Кичтэн битка крем
сертэлэр)
КРЕПДЕШИН [крепдешин]—крепдешин
(Жэйгэ крепдешин кулмэк эйбэт)
КРЕПОСТЬ [крепость]—крепость (Брест крепо-
сте легендага эйланде)
КРОКОДИЛ [крокодил]—крокодил (Крокодил
жылы якта гына яшн)
КРОССВОРД [кроссворд]—кроссворд (Мин
кроссворд чишэргэ яратам)
КРЫЖОВНИК [крыжовник]—крыжовник
(Крыжовникныи бик эре терларе дэ була)
КУАК [куиак]—куст, кустарник (Ой тирэсендэ
сэрби куаклары шаулап утыра)
КУАКЛЫК [куч/аклык]—кустарник, заросли
(Куаклыкта нэрсадер кыштыртады)
КУАНЫЧ [кужаиыч]—радость (Апаныц кайтуы
энигэ зур куаныч булды)
КУ-АРГА [цумгарга]—отгонять (Эни сыер сау-
ганда, мин чебен куып тордым)
КУЭТЛЕ [кут»этле]—мощный (Безнец куэтле
дицгез флотыбыз бар)
КУЕ [цуйы]—густой; крепкий; жирный (Эти
куе чай ярата)
КУЕ ЯШЕЛ—темно-зеленый (Иманнец яфрак-
лары куе яшел)
КУЕ КЫЗЫЛ—темно-красный (Коз кене ерацге
яфраклары куе Кызыл була)
КУЗАК [кузак]—стручок (Балакай чакта без
кузак жыя идек)
КУЗГАЛАК [цузгалац]—щавель (Яз кене куз-
галак салып аш пешерэлэр)
147
КУКУРУЗ [кукуруз]—кукуруза (Кукуруз
чэкэнен тозлы суда пешереп ашарга мамкин)
КУЛ [кул]—рука; ручной; сторона; почерк;
подпись; власть (а) Ун кулым сызлый; а) Мин
аныц кулын таныйм)
КУЛ КУ(Й->Я)-РГА—подписывать (Директор
гаризага кул куйды)
КУЛ ЧА(П->Б)-АРГА—аплодировать
(ЗКырчыга озак итеп кул чаптылар)
КУЛАЙ [кулай]—удобно; удобный (Бу эшне
иртэн эшлэу кулайрак)
КУЛАК [кулак]—кулак (Кулаклар проблемасы
бик катлаулы)
КУЛ-АЯК [кулгйак]—руки-ноги (Анын кул-
аягы йерми)
КУЛБАШ [кулбаш]—плечо, плечи (Кул башы
никтер сызлабрак тора)
КУЛГА АЛ-ЫРГА—арестовать (Ишеттецме?
Теге рецидивистны кулга алганнар)
КУЛЛАМА [куллама]—куллама (нац. куша-
нье) (Ресторанда кулламаны тэмле эзерлилэр)
КУЛОН [кулон]—кулон (Син кулон алгансыц
икэн)
КУЛСЫЗ [кулсыз]—безрукий (Этнсе сугыштан
кулсыз кайткан)
КУЛТЫК [култык]—подмышки; залив (Култык
астында бер мине бар)
КУЛТЫКЛА-РГА [култыкларга]—брать под
руку (Егет кызны култыклап алды)
КУЛЪЯЗМА [кулйазма]—рукопись (Кулъязма
редакциядэ куптэн ята)
148
КУЛЪЯУЛЫК [кулйаиглык]—платок [носовой]
(Элек кызлар егетлэргэ чиккэн кулъяулык
булэк иткэннэр)
КУЛЬТПОХОД [кул’тпахот]—культпоход
(Иртэгэ музейга культпоход була)
КУНА I [куна]—с ночевой (Без сезгэ куна кил-
дек)
КУНА II [куна]—кухонная доска (Купада ток-
мач кистем)
КУНАК [кунак]—гость, гостья (Кунак—
хужаныц ишэге)
КУНАК БУЛМЭСЕ—гостиная (Сезнец ейдэ ку-
нак булмэсе бармы?)
КУНАК ИТ-ЭРГЭ—принимать гостей (Татарлар
кунак итэргэ бик яраталар)
КУНАКХАНЭ, КУНАК ЙОРТЫ—гостиница
(Германиядэн килгэн кунаклар кунакханэдэ
туктадылар)
КУНАКЧЫЛ [кунакчыл]—гостеприимный
(Кунакчыл ху>каларга рэхмэт эйттек)
КУН-АРГА I [кунарга]—ночевать (Без урманда
кунарга калдык)
КУН-АРГА II [кунарга]—садиться (Тавыклар
куначага кунды)
КУПШЫ [купшы]—нарядный; щегольской
(Егет бнк купшы киенгэн)
КУРАЙ [курай]—курай (Курай моцы мица бик
ошый)
КУРГАН [курган]—курган (Борынгы курган-
нарда мэдэният истэлеклэре сакланган)
КУРГАШ [кургаш]—свинец (Кургаш—металл)
149
КУРКАК [куркак]—трус; трусливый (Куркак
мец улэ, батыр бер улэ)
КУРКУ [курку]—«трах (Курку хисе сезгэ та-
нышмы?)
КУРКЫНЫЧ [куркыныч]—страшный, страш-
но; ужасный, ужасно; опасный, опасно (а)
Тенлэ бу урында куркыныч; э) ШэЬэрдэ кур-
кыныч хэллар тел булып тора)
КУРК-ЫРГА [куркырга]—бояться, страшиться
(Без ерак китэрга курыктык)
КУРОРТ [курорт]—курорт (Дичгез курортла-
рында мечлэгэн кеше ял итэ)
КУРСАНТ [курсант]—курсант (Хэрбн курсант-
лар дурт ел укый)
КУРТКА [куртка]—куртка (Егет естена модалы
куртка кигэн иде)
КУРЧАК [курчак]—кукла (Кечкенэ Ансылуга
курчак булэк иттелэр)
КУШ [куш]—парный; двойной (Ой янында куш
каен уса)
КУШАМАТ [кушамат]—прозвище (Аныч ку-
шаматы—Чаукэ)
КУШ-АРГА I [кушарга]—добавлять; мешать;
разбавлять (ЯСимешлэрне кушып кайнатсач,
компот тэмле була)
КУШ-АРГА II [кушарга]—велеть, приказать
(Апасы бу сузне айтмэска кушты)
КУШТАН [куштан]—льстивый; льстец; кокет-
ливый (Куштаннарны беркем да яратмый)
КУШТЫРНАК [куштырнак]—кавычки
(Журнал исемнэре куштырнак эченэ алып язы-
ла)
150
КУШЫЛ-ЫРГА (кушылырга]—мешаться; сли-
ваться; соединяться; соглашаться (Идея Кама
белэн кушылган хирдо су дицгездэй куп)
КУШЫМТА [кушымта]—приложение (Китапка
кушымта бирелгэн)
КУШЫМЧА [цушымча]—аффикс, суффикс
(Татар телендэ кушымчалар Ьэрвакыт тамырдан
соц килэ)
КУЫК [цутчыц]—пузырь; волдырь (Балык—
куыгы булганга йозэ)
КУЫР-ЫРГА [цумгырырга]—жарить (Без бор-
чак куырдык)
КУЫШ [кучгыш]—шалаш; полость (Элек
куышларда да яшэгэииэр)
КУЯН [куйан]—заяц; кролик (а) Куян ите
тэмле була; б) Бабаем авылда йорт кулинары
асрый)
КУЯН БАЛАСЫ—зайчонок (Урмаида без куян
баласы курдек)
КУ(Й—>Я)-РГА [цуйарга]—ставить; строить; на-
значать; поднимать (а) Осталгл чэчэк вазасы
куйдым; э) Аны директор итеп куйдыларт
б) Директор бу мэсьэлэне кискен куйды)
КУЭС [кучгэс]—квашня (Куэскэ ипи изеп куй-
дым)
КУБЭ(Й->Е)-РГЭ [кубайёргэ]—множиться; при-
бывать (Иделдэ су кубэйде)
КУБЭЛЭК [кубэлэк]—бабочка (Торле тостоге
кубэлэклэр оча)
КУБЭУ [кубам’]—много (Алар кубэу иде)
151
КУБЕ, КУБЕСЕ [кубе, кубёсе]—большинство из
них (Аларныц кубесе—пенсионер)
КУБЕК [кубек]—пена (Дицгез ярында кубек
жыела)
КУБЕКЛЕ [кубёкле]—пенистый (Кулмэкне
кубекле суда юарга кирэк)
КУБЕСЕНЧЭ [кубёсёнчэ]—часто, в большинстве
случаев (Кубесеичэ алар булыша)
КУГЭР-ЕРГЭ [кугэрёргэ]—ржаветь, плесневеть
(Бу ипн кугэргэн)
КУГЭРЧЕН [кугэрчен]—голубь (Эй тубэсендэ
кугэрченнэр герли)
КУГЕЛЖЕМ [кугёлжем]—серовато-синнй
(Кугелжем куктэ яшен ялтырый)
КУЗ [куз]—глаз; зрение; внимание; ушко; гла-
зок (а) Аныц кузе эйбэт курэ; э) Энэ кузен
курмим; б) Бэрэнгенен кузен кара эле)
КУЗ АГЫ—белок (Рус телендэ дэ, татар те-
лендэ дэ бу сузнен мэгънэлэре уртак)
КУЗ АЛДЫНДА—перед глазами (Аныц кы-
яфэте Иэрвакыт куз алдында тора)
КУЗ ВРАЧЫ—окулист (Безнец абый куз врачы
булып зшли)
КУЗ КАРАСЫ—зрачок (Куз карасы Ьэр кешедэ
кара була)
КУЗАЛЛА-РГА [кузалларга]—представлять
(Мин бу мэсьэлэне начар кузаллыйм)
КУЗЭТ-ЕРГЭ [кузэтёргэ]—наблюдать; следить;
разведывать (Мин улэн арасында бежэклэр
тормышын кузэтергэ яратам)
КУЗГЭ-КУЗ [кузгэ/куз]—с глазу на глаз (Алар
кузгэ-куз очраштылар)
152
KY3-K0JIAK (БУЛУ) [кус/цблац (буду)]—
присматривать (Безнец ейгэ куз-колак бул эле)
КУЗЛЕК [кузлек]—очки; точка зрения
(Кузлегемнец пыяласы теште)
КУЗЛЕКЛЕ [кузлёкле]—очкастый (Кузлскле
кешедэн сора эле!)
KYK I [кук]—небо (Кук зэцгэр)
KYK II [кук]—синий (Кук тосне яратасыцмы?)
KYK III [кук]—как, словно (Аныц кук кеше бар
микэн?)
KYK КУКРИ -гром (Иртэдэн бирле кук кукрэп
яцгыр ява)
КУКЕ [куке]—кукушка (Куке ничэ тацкыр
кычкырды?)
KYKEPT [кукерт]—сера (Шырпыныц очында
кукерт була)
КУКРЭК [кукрэк]—грудь; грудной; бюст
(Кукрэгендэ—орденнар)
КУКРЭ-РГЭ [кукрэргэ]—греметь (Урман артын-
да кук кукри)
КУКЭЙ [кукэй]—яйцо (Тавык кукэй сала)
КУЛ [кул]—озеро (Кабан кулендэ кеймэдэ
йордегезме?)
КУЛЭГЭ [кулэгэ]—тень; подозрение (Кулэгэдэ
рэхэт)
КУЛЭМ [кулэм]—объем (Китапныц куломе та-
ять зур)
КУЛМЭК [кулмэк]—платье; сорочка; рубашка
(ЗКэйге кулмэк тектерэсе бар)
КУЛМЭКЧЭН [кулмэкчэн]—в платье (Урамга
кулмэкчэн генэ чыккан идем, салкын икэн)
КУМЭК [кумэк]—общий (Кумэк эш таркалмас)
153
KYM34 [кумач]—булочка; булка; белый хлеб;
калач (Оныгым кумач белэн сот осте ярата)
KYM-ЭРГЭ [кумэргэ]—хоронить; закапывать
(Этине татар зиратына кумдек)
KYM94 [кумач]—булка; калач (Авыл кумаче
бик тэмле була)
KYMEP [кумер]—уголь (Мичтэге кумерие казан
астына тарт эле!)
KYH I [кун]—кожа (Болгарда затлы кун
житештерелгэн)
KYH II [кун]—орел (Илэкме, кунме?)
KYH-ЭРГЭ [кунарга]—соглашаться: привыкать
(Бу тэкъдимгэ кунделэр)
KYHEFY I [кунёгу]—тренировка (Кунегулэр
урманда уза)
KYHEEY II [кунёгу]—упражнение (Бишенче
кунегуне эшлэргэ кирэк)
КУНЕ(К-»Г)-ЕРГЭ [кунёгёрга]—привыкать
(Бала яслегэ тиз кунекте)
КУЦЕЛ [кунел]—душа; подсознание; дух;
мысль; память; любовь (а) Кучелем кабул итми;
э) Куцелецдэген эйтеп бетер; б) Анын кунеле
синдэ генэ)
КУЦЕЛ АЧ АРГА- веселиться (Яца ел конне
дуслар белэн жыелып кунел ачабыз)
КУЦЕЛДЭ [кунёлдэ]—в уме; в памяти (Ул
бэхетле коннэр Ьаман кунелдэ эле)
КУЦЕЛДЭН [кунёлдэн]—наизусть
(Ь.Такташныц «Алсу» шигырен мин кунелдэн
белэм)
154
КУЦЕЛЛЕ [куцёлле]—веселый: радостный: ве-
село; радостно (Кичэ бик куцелле утте)
Ю'НЕЛСЕЗ [кучёлсез]—невеселый; невесело
(Нигэ бик кучелсез син?)
КУП [куп]—много (Базарда халык куп)
КУПЕР [купер]—мост (Казанка аша яча купер
салынды)
КУПКЭ [купкэ]—надолго (Купкэ кайттыгызмы?)
КУПЛЭР [куплэр]—многие (Куплэр бу сузгэ
ышанмады)
КУПЛЕК [куплек]—множественное число
(Куплек саны кушымчалары — лар-лар,
нар/нэр)
КУПМЕ [купме]—сколько (Купме естнм?)
КУПТЭН [куптэн]—давно (Аны куптэн котэлэр
иде)
КУПТЭНГЕ [куптэцге]—давнишний (Куптэнге
дустыбыз кнлэ икэн)
КУПТЭННЭН [куптэннэн]—издание (Без театр-
га куптэннэн йорибез)
КУПЧЕЛЕК [купчелек]—большинство
(Купчелек риза булды)
КУПЬЕЛЛЫК [купйыллыч]—многолетний
(Купьеллык улэн чэчтелэр)
КУРЭ [курэ]—послелог по причине, смотря (а)
Авырганга курэ бара алмадым; э) Кешесенэ
курэ бу булэк ярый)
КУРЭСЕЦ [курэсеч]—видимо (Курэсеч, ул
килмэде инде)
КУРЭЧЭК [курэчэк]—судьба, рок (Курэчэкне
курми, гургэ кереп булмый)
155
КУРГЭЗМЭ [кургэзмэ]—выставка (Кургэзмэдэ
без яна эсэрлэр белэн таныштык)
КУРЕНЕКЛЕ [курёнёкле]—видный (Куренекле
рэссам Бакый ага Урманче кургэзмэсе ачылган)
КУРЕН-ЕРГЭ [курёиёргэ]—показываться; вид-
неться (Безгэ Кремль эйбэт куренэ)
КУРЕНЕШ [курёнеш]—вид; картина (Бу
куренеш озак онытылмас)
КУР-ЕРГЭ [курёргэ]—видеть; смотреть; подме-
чать (Марат Мэскэуне курде)
КУРЕШ-ЕРГЭ [курёшёргэ]-здороваться; ви-
деться (Сезнен белэн курешергэ дип кердем)
КУРКЭ [куркэ]—индюк, индюшка
(Ишегалдында ике куркэ Йери)
КУРСЭТ-ЕРГЭ [курсэтёргэ]—показывать; ука-
зывать; проучить; изображать (а) Безгэ буген
кино курсэттелэр; э) Ул минем хаталарымны
курсэтте; б) Язучы бугенге авыл тормышын
курсэткэн)
КУРШЕ [курше]—сосед; соседский (Курше ха
кы — тэнре хакы)
КУРШЕ-ТИРЭ [куршё/тирэ]—соседи (Курше-
тирэдэн сорамадыцмы соц?)
КУСЭК [кусэк]—дубина (Сукмасац, кусэк
кутэрмэ)
КУСЕ [кусе]—крыса (Безнец песи кусе тота)
КУТЭРЕЛ-ЕРГЭ [кутэрёлёргэ]—подниматься;
вставать; восстать; выдвигаться; повышаться (а)
Альпннистлар тауга кутэрелделэр); э) Син буген
бик иртэ кутэрелгэнсец; б) Халык восстаниегэ
кутэрелэ; в) Бу министр бик тиз кутэрелде;
г) Хезмэт хакы бик экрен кутэрелэ)
156
КУТЭР-ЕРГЭ [кутэрергэ]—поднимать; повы-
шать; увеличивать; продвигать (а) Этисе улын
кутэреп алды; э) Белгечлэр Ьэрвакыт бе-
лемнэрен кутэрергэ тиеш; б) Бу елларда хезмэт
хакын кутэрергэ тиешлэр; в) Бу кандидатураны
астан кутэрделэр)
КУЧЕН-ЕРГЭ [кучёнёргэ]—переходить; переез-
жать (Алар яца фатирга кученделэр)
КУЧЕР-ЕРГЭ [кучёрёргэ]—переставлять; пере-
мещать; переводить; переносить; переселять;
перечислять; списывать; копировать (а) Без
ойдэге ж,иНазларны кучереп куйдык; э) Аларны
икенче бинага кучерделэр; б) Без эйберлэрне
тулай торакка кучердек; в) Безнец иске йорта-
гы куп ганлэлэрне яца йортка кучерделэр; г)
Сезнец исэпкэ акча кучергэннэрме? д) Бу доку-
ментны машинкада кучереп яздым)
KY4EPM9 [кучермэ]—копия (Кучермэсен
алырга кнрэк)
КУЧТЭНЭЧ [кучтэнэч]—гостинец (Улым, сица
кучтэнэч алып кайттым)
KY49H [кучэн]—кочан (Кэбестэнец кучэне ка-
ты була)
КУЧ-ЭРГЭ [кучэргэ]—переходить (Улым оченче
класска кучте)
КУШЕ(К->Г)-ЕРГЭ [кушёгергэ]—мерзнуть, про-
дрогнуть (Жилдэ кушегеп беттек)
КЫЕК I [цынык,]- скат крыши (Тубэ кыекла-
рыннан тамчы тама)
КЫЕК II [цыйыц]—косой; наклонный (Син бу
тактаны кыек каккансыц)
157
КЩЕКЧА [кыйыкча]—косынка (Башына алсу
кыекча бэйлэгэн)
КЫЕН [цыйын]—трудный; тяжелый; тяжело
(Анда барып житуе бик кыен)
КЫЕНЛЫК [кыйыинык]—трудность (Юлда кы-
енлыклар куп булды)
КЫЗ [кыз]—девушка, девочка, девичий; дочь
(а) Энисэ апанын 3 кызы бар; а) Кызлар матур
киенергэ яраталар)
КЫЗАМЫК [кйзамык]—корь (Улыбыз кыза-
мык белэн авырды)
КЫЗ-АРГА [кызарга]—калиться; жариться; го-
реть; возбудиться; хмелеть (а) Таба тиз кызды;
э) Бодай кыза башлаган; б) Туганы кызып кит-
те)
КЫЗАР-ЫРГА [кызарырга]—краснеть; созре-
вать (Бакчада алмалар кызарды)
КЫЗГАНЫЧ [кызганыч]— жалкий; печальный;
скорбный (Теге кенне ул мина бнк кызганыч
куренде)
КЫЗГЫЛТ [кызгылт]—красноватый (Аныц
кофтасы—кызгылт тестэ)
КЫЗДЫР-ЫРГА [кыздырырга]—раскаливать;
жарить; печь (Кояш нык кыздыра)
КЫЗМАЧА [кызмача]—навеселе (Кызмача ке-
шедан юньле эш кетмэ)
КЫЗУ I [кызу]—раскаленный; жаркий; напря-
женный (Итне кызу табага салалар)
КЫЗУ II [кызу]—быстрый; быстро (Алар кызу
атлыйлар)
КЫЗЫК, КЫЗЫКЛЫ [кызык/кызыклы]—
интересный, забавный (а) Балаларга бик кызык
158
булды; а) Безнец китапханэдэ кызыклы китап -
лар куп)
КЫЗЫКСЫН-ЫРГА [цызыцсынырга]—
интересоваться (Абыем театр тарнхы белэн кы-
зыксына)
КЫЗЫЛ [цызыл]—красный; рыжий; румяный
(Урамнарда Кызыл байраклар жилфердн)
КЫЗЫЛ АРМИЯ—красная армия (Кызыл ар-
мия сугышта жицеп чыкты)
КЫЗЫЛ БАЙРАК—красное знамя (Кызыл
гаскэрлэр Берлинныц Рейхстагы естеяэ Кызыл
байрак кададылар)
КЫЗЫЛ БОРЫЧ—красный перец (Кызыл бо-
рыч бик ачы була)
КЫЗЫЛ КАРЛЫГАН—красная смородина
(Кызыл карлыганнан эни желе ясый)
КЫЗЫЛ ПОЧМАК—красный уголок (Тулай
торакларда элек Кызыл почмаклар бар иде)
КЫЗЫЛ ЮЛ—красная строка (Яца фикер Кы-
зыл юлдан башлана)
КЫЗЫЛ ЯКУТ—красный яхонт (Эниемнец
йозегенец кашы—Кызыл якут)
КЫЗЫЛЛЫК [кызыллык]—краснота; румянец
(Аныц йозенэ кызыллык йегерде)
КЫЗЫН-ЫРГА [кызынырга]—загорать; греться
(Кызлар белэн Казанка буена кызынырга
нерибез)
КЫЙБАТ [кыйбат]—дорогой; ценный (Бэясе
кыйбат икэн шул)
КЫЙБАТЛЫ [кыйбатлы]—дорогой, дорого-
стоящий (Чемпионга кыйбатлы булок бирдслэр)
159
КЫЙБЛА [цййбла]—кыбла; юг, ориентир
(Намазны кыйблага карап укыйлар)
КЫЙГАК-КЫЙГАК [кыйгац/кыйгац]—га-га (о
гусях) (Кыйгак-кыйгак каз кычкыра)
КЫЙММЭТ [цыйммэт]—дорого (Бик кыйммэт
сорыйсыц)
КЫЙММЭТЛЕ [цыйммэтле]—драгоценный, до-
рогой (Кыйммэтле ташлар крллекциясен
курэсем кила)
КЫЙНА-РГА [цыннарга]—избивать; колотить
(Балалариы кыйнарга ярамый)
КЫЛ [кыл]—струна (Егет гитараныц кылларын
чиртеп алды)
КЫЛЧЫК [цылчыц]—кость рыбы (Тамагыма
балык кылчыгы кадалды)
КЫЛЫЙ [цйлый]—косой (Анын кузе бераз кы-
лыйрак)
КЫМЫЗ [цймыз] —кумыс (Кымыз—файдалы
эчемлек)
КЫЦГЫРАУ [KHurbipawJ—звонок; колоколь-
чик (а) Э.Еникинец «Жиз кыцгырау» хикэясен
укыйм; э) Коридорда кыцгырау шалтырады)
КЫР I [цыр]—поле; нива (Киц кырларда иген
уса)
КЫР II [цыр]—бок, край (Авыл кырында гына
зур урман)
КЫРАУ [цыра»]—заморозки (Буген кырау
тоште)
КЫРГЫЙ [цйргый]—дикий (Кыргый хайван-
нар зоопаркта бик куп)
КЫРМЫСКА [цйрмйсца]—муравей (Кырмыска
ояларыи туздырырга ярамый)
160
КЫРЫГЫ [цырыгы]—сорок дней со дня смерти
(Этннец кырыгын иртэгэ уткэрэбез)
КЫРЫЙ [цырый] —край; грань; опушка (Авыл
кырыенда чишмэ бар)
КЫРЫК (кырык]—сорок (Кырык сум акча би-
реп тор эле)
КЫР-ЫРГА I [цырырга]—скрести; тереть;
брить (Бабай сакалын кыра)
КЫР-ЫРГА II [кйрйрга] -истреблять; разру-
шать (Купме кешене кырды бу сугыш!)
КЫРЫС [кырыс]—суровый; строгий (Галимждн
абый—кырыс кеше)
КЫС-АРГА [цысарга]—зажимать; давить; тес-
нить; пожимать (Барысы да аныц кулын кыс-
тылар)
КЫСКА [кыска]—короткий (Юл кыска булды)
КЫСКА ВАКЫТЛЫ—непродолжительный
(Иртэгэ кыска вакытлы яцгырлар булачак)
КЫСКА ТУН—полушубок (Мин кыска тун ки-
еп йерим)
КЫСКАСЫ [кыскасы]—короче (Кыскасы,
мэсьалэ хэл ителде)
КЫСКАЧА [кйскача]—коротко (Кыскача гына
сейлэ, вакытым аз)
КЫСЛА [кысла]—рак (Кысла артка таба
урмэли)
КЫСТЫБЫЙ [кыстыбый]—кыстыбый
(Кыстыбыйга дип бэрэцге тойдем)
КЫТАЙ АЛМАСЫ—китайка (Безнец бакчада
кытай алмасы усэ)
КЫТАЙ КАРАСЫ—тушь (Сызымнарны кытай
карасы белэн сыздым)
' к< 161
КЫТАЙ ЧИКЛЭВЕГЕ—арахис (Арахис
кеньяктан килгэнгэ, татарлар аны кытай
чиклэвеге дип атаганнар)
КЫТЫКЛА-РГА [цытыцларга]—щекотать (Чэч
бортеклэре аныц муенын кытыклый)
КЫТЫРШЫ [кытыршы]—шероховатый
(Куллары кытыршы иде)
КЫЧЫТКАН [цычытцан]—крапива (Бэрэцге
утаганда, кулымны кычыткан чакты)
КЫЧЫТ-ЫРГА [цычытйрга]—чесаться
(Никтер, уч тобем кычыта)
КЫШ [цыш]—зима (Кыш килеп житте)
КЫШКЫ [кышкы]—зимний (Кышкы урман
нинди матур!)
КЫШЛА-РГА [кышларга]—зимовать (Кошлар
жылы якларда кышлыйлар)
КЫШ-ЫН [кышын]—зимой (Кышын чацгыда
шуасызмы?)
КЫЮ [кыйу]—смелый, отважный (Кыю ке-
шелэр белэи дус булу—зур бэхет)
КЫЮСЫЗ [цыйусыз]—несмелый (Ул кыюсыз
сына кулын сузды
КЫЯ [цыйа]—скала (Кыяда боркетлэр оялаган)
КЫЯМЭТ КЭНЕ [кыйэмэт]—судный день; све-
топреставление (Буген кыямэт квне кебек,
бетен кеше чаба)
КЫЯР [цыйар]—огурец (Кыяр тозлаганда, ук-
роп кирэк)
КЫЯФЭТ [цыйэфэт]—вид; наружность (Аныц
кыяфэте бик борчулы иде)
162
Л
ЛА, ЛЭ [ла1, ла]—частица эмоц. утверждения
(Мин бардым ла!)
ЛАБ АСА, ЛЭБАСА [ла'баса, лэбаса]—частица
эмоц. утверждения (Абыец эйтте лэбаса!)
ЛАВСАН [лафсан]—лавсан (Лавсан тукыма
безнен, илдэ эшлэнгэн)
ЛАГЕРЬ [лагерь]—лагерь (Пионер лагере су бу-
ен да)
ЛАЕК [лайык;]—достойный (Илгиз бу зур
булэккэ лаек)
ЛАК [лак]—лак (Идэнне лак белэн буян ялты-
раттык)
ЛАЛЭ (чэчэге, голе) [лалэ]—тюльпан (Яз кене
Казанда лалэлэрне куп саталар)
ЛАПАС [лапас]—сарай, лабаз (Лапаста дилбегэ,
камыт бар)
ЛАТИН ХЭРЕФЛЭРЕ—латинские буквы (Бу
текстны латин хэрефлэре белэи яздым)
ЛАУРЕАТ [лауреат]—лауреат (ИлИам Шаки-
ров- Республиканыц Тукай булэге лауреаты)
ЛАЧЫН [лачын]—сокол (Элек лачын белэн ау-
га чыкканнар)
ЛАЯКЫЛ [лайацыл]—вдребезги (пьян) (Теге
кеше лаякыл исерек)
ЛЭЙСЭН [лэйсэн]—первый весенний мелкий
дождь; солнечный дождь (Лэйсэн яцгырлар
явып утте)
ЛЭКИН [лэкин]—но, однако (Без кеттек, лэкин
ул кайтмады)
163
ЛЭКЛЭК [лэклэк]—аист (0й тубэсендэ лэ клак
оя корган)
ЛЕЗВИЕ [лезвие]—лезвие (Кырынырга яца лез-
вие алдым)
ЛЕЙТЕНАНТ [лейтенант]—лейтенант
(Лейтенант яца кием киган)
ЛЕКСИК [лексик]—лексический (Лексик ми-
нимумны билгелэдецме?)
ЛИМОН [лимон]—лимон (Чэйгэ лимон сал эле!)
ЛИМОНАД [лимонад]—лимонад (Лимонад сары
теста)
ЛИНОЛЕУМ [линолеум]—линолеум (Идэндэ
яца линолеум)
ЛИРИК [лирик]—лирический (Мин лирик ши-
гырьлэр яратам)
ЛИТР [литр]—литр (Сыерыбыз унеч литр сет
бирэ)
ЛОМ [лом]—лом (Бозны лом белэн ваталар)
м
МАГНИТОФОН [магнитофон]—магнитофон
(Татар кейлэрен магнитофонга яздырып ал!)
МАДДЭ [ма ддэ]—статья (ТР Конституциясенен
3 маддэсе)
МАЖАРА [ма жара]—приключение (Элла нин-
дн мажара лар булды!)
МАЙ [ма й]—масло; сало; мазь (Боткага май
сал)
МАЙ ЯЗУ—сбивать масло (Эби атна саен май
язв)
164
МАЙЛА-РГА [ма’йларга]—смазывать. намасли-
вать; подмасливать (Коймакны майла эле!)
МАЙЛЫ [ма'йлы]—масляный; жирный; масля-
нистый; засаленный (а) Улым майлы ботка яра-
та; э) Майлы ит сэламэтлек ечен зыянлы)
МАЙЛЫ ГЭМБЭ—масленок (Быел урманда
майлы гомбэ куп булды)
МАЙМЫЛ [ма ймыл]—обезьяна (Маймыллар
агачтан агачка сикерэ)
МАКСАТ [ма цсат]—цель (Безнец максат—
хокукын дэулэт булдыру)
МАКСАТ ХЭЛЕ—обстоятельство цели («Максат
хэле« сузен русчага тлржемэ ит эле)
МАКТАНЧЫК [ма'цтаячык]—хвастливый; хва-
стун (Алай мактаичык булма!)
МАКТАН-ЫРГА [ма цтанырга]—хвастаться;
гордиться (Малай пэкесе белэн мактанды)
МАКТА-РГА [ма цтарга]—хвалить; прослав-
лять; одобрять (а) Харисов Тавилне ата-аналар
жыелышында мактадылар; э) Бу жырда туган
жир мактала)
МАКТАУ КЭГАЗЕ [ма KTaw когэзе]—грамота
(Яхшы укучыларга мактау кэгазе бирделэр)
МАКТАУ ТАКТАСЫ—доска почета (Элек за-
водта мактау тактасы бар иде)
МАКТАУЛЫ [мацта\улы]—почетный (Ул—
шэЬэрнен мактаулы гражданины)
МАЛ I [мал]—добро; богатство (Ул Ьаман мал
жыя)
МАЛ II [ма л]—скот (Куршелэрнец маллары
кетудэн кайтты)
165
МАЛ КАРАУЛЫ—скотник (Авылдагы абый
мал караулы булып эшли)
МАЛАЯ [ма’лай]—мальчик (Рашит абыйныч
малае укырга керде)
МАЛКУАР [ма-лкузчар]—предприниматель;
бизнесмен (Хэзер малкуарлар кубэйде)
МАЛ-ТУАР [ма-л/Tywapj—скотина (Абзардагы
мал-туарны карарсын, яме!)
МАМЫК [ма-мык]—хлопок; хлопчатобумажный
(Узбэкстанда мамык игэлэр)
МАНАРА [мажара]—башня, минара; вышка
(а) Сеембикэ манарасына сокланмаган кеше юк;
э) Гадэттэ, мэчетлэрнен манаралары була)
МАЦГАЙ [ма чгай]—лоб (Мацгаенда—яра эзе)
МАРКА [марка]—марка (Конвертка матур мар-
ка ябыштырылган)
МАРШ [марш]—марш (Оркестр марш уйный)
МАССАЖ [массаж]—массаж (Минем эии мас-
сажга йори)
МАТ [мат]—мат (Ирек уникенче йерештэ ук
мат куйды)
МАТБУГАТ [ма тбугат]—печать (Матбугатта
анын исеме Ьаман курена)
МАТДЭ [маддэ]—материя; вещество (Матдэ
Иэрвакыт узгэрештэ)
МАТДИ [мадди]—материальный (Анын матди
хэле жинел тугел)
МАТЕРИЯ [материя]—материя, ткань
(Материянен яшэеш шарты—хэрэкэт)
МАТРОС [матрос]—матрос (Корабльдэн ике
матрос тоште)
166
МАТУР [ма-тур]—красивый; художественный;
изящный; хороший; пригожий (а) Эби мазур
чэчэклэр устерэ; э) Матур эдэбият укыган ке-
шенец куцеле бай була)
МАТУРЫМ [ма-турым)—обращение: красавец
мой; красивая моя (Матурым, мица эйт эле)
МАТУРЛЫК [ма-турлыц]—красота (Матурлык
хисе Ьэркемдэ бар)
МАТЧА [матча]—матица; перекладина (Безнец
матча бик нык)
МАХСУС [ма^хсус]—специальный; специально;
нарочно (Ул сезгэ махсус килгэн)
МАШИНА [ма'шина]—машина; автомобиль
(Машина уцга борылды)
МАЭМАЙ [ма'эмай]—собачка, песик (Маэмай—
оясыннан open чыкты)
МАЯК [майац]—маяк (Дицгез маяклары якты
була)
МЭ [мэ]—на (Мэ, узецэ булсын!)
МЭГ АРИФ [мэгэрнф]—просвещение (Голсемнец
абыйсы Мэгариф министрлыгында зшли)
МЭГЪРИФЭТ [мэгрифэт]—просвещение; обра-
зование; знание, познание (Казанда
• Мэгърифэт» газетасы чыга)
МЭГЪЛУМАТ ЧАРАЛАРЫ—средства инфор-
мации (Татарстапда мэгълумат чаралары усеп
килэ)
МЭГЪНЭ [мэгнэ]—значение, смысл (Сузнец
мэгънэсе узгэрэме?)
МЭДЭНИ [мэдэни]—культурный (Теркин белэн
Татарстан арасында мэдэни бэйлэпешлэр усеп
килэ)
167
МЭДЭНИЯТ [мэдэнийэт]—культура (0федэ та-
тар мэдэиияте кэннэре булып узды)
МЭДРЭСЭ [мэдрэсэ]—медресе (Хэзер дэ
мэдрэсэлэрдэ гарэп теле ейрэнэлэр)
МЭЕТ [мэйет]—покойник (Мэетне зиратка алып
киттелэр)
МЭЖБУР (булырга) [мэжбур (булырга)]—быть
обязанным (Равил китэргэ мэжбур булды)
МЭЖБУР ИТ-ЭРГЭ—обязать, принуждать
(Баланы дару эчэргэ мэжбур иттем, ченки ул
бик каты авырый)
МЭЖБУРИ [мэжбури]—обязательно
(Жыелышта катнашу мэжбури)
МЭЖЛЕС [мэжлес]—собрание; банкет
(Мэжлестэ куп кенэ язучылар катнашты)
МЭЗЭК [мэзэк]—анекдот, шутка (Татар халык
мэзэклэре бик кызыклы)
МЭЙДАН [мэйдан]—площадь; сабантуй; терри-
тория (а) Мэйдаида халык куп иде; э) Бу
мэйдан гаять зур)
МЭК [мэк]—мак (Бакчада мэк чэчэк атты)
МЭКАЛЬ [мэк-эл]—пословица (Н.Исэнбэт
«Татар халык мэкальлэре»нец еч томын туплап
чыгарды)
МЭКАЛЭ [мэкэлэ]—статья (Баш мэкалэне укы
эле)
МЭКТЭП [мэктэп]—школа (Улым 131 нче
мэктэптэ укыды)
МЭЦГЕ [мэцгё]—вечный; вечно (Ул мэнге оны-
тылмаячак)
МЭРМЭР [мэрмэр]—мрамор (Мэйданда мэрмар
Ьэйкэл бар)
168
M3PXYM [мэрхум]—покойный (Мэрхум бик
эйбэт кеше иде)
МЭСЭЛ [мэсэл]—басня (М.Гафури куп кенэ
мэсэллэр язган)
МЭСЭЛЭН [мэсэлэн]—например (Мэсэлэн, ул
нигэ юк?)
МЭСЬЭЛЭ [мэс’элэ]—вопрос; задача (Мэсьэлэ
бик вакытлы куелган)
МЭТРУШКЭ (мэтрушкэ]—душица (Мэтрушкэле
чэй шифалы була)
МЭХЭББЭТ [мэхэббэт]—любовь (Мэхэббэт—иц
изге хис)
МЭЬАБЭТ [мэЬабэт]—величавый (Каршында
мэИабэт бер кеше басып тора)
МЭЧЕ [мэче]—кот; кошка (Безнец мэче бик
иркэ)
МЭЧЕ БАЛАСЫ—котенок (Мэче баласы йомгак
белэн уйный)
МЭЧЕ БАШЛЫ ЯБАЛАК—сова (Мэче башлы
ябалак урманда сирэк курена)
МЭЧЕ УЛЭНЕ—валерьяна (Мэче улэне — ях-
шы дару)
МЭЧЕТ [мэчет]—мечеть (Картлар мэчеткэ кит-
телэр)
МЭШЭКАТЬ [мэшэцэт]—забота (Кичэ
мэшэкатьлэрем куп булды)
МЕНГЕЗ-ЕРГЭ, МЕНГЕРЕРГЭ [мёцгёзёргэ,
мёцгёрёргэ]—поднимать; посадить (Бу урын-
дыкларны икенче катка менгереп куй эле)
МЕНДЭР [мёндэр]—подушка (Мендэрнец тышы
искергэн)
169
МЕНЕП ЖИТ-ЭРГЭ- взобраться (Без тауга бер
сэгатьтэ менеп життек)
МЕНЭ [лёнэ]—вот, вон; уже; даже; например;
именно так (а) Менэ бу кеше—безнец яхшы та-
иышыбыз; э) Менэ ничэ кон инде алар походта
йерилэр)
МЕН-ЭРГЭ [мёнэргэ]—подниматься; восходить;
влезать (Без тауга мендек)
МЕЦ [мец]—тысяча (Кассада ун мец сум акчам
бар)
МЕЦ ЯШЭ—Живи тысячу лет
МЕЦЭР [мёцэр]—по тысяче (Ьэрберебезгэ мецэр
сум акча тиде)
МЕЦЕНЧЕ [мёцёнче]—тысячный (Минем чира-
тым—меценче генэ шул)
МЕСКЕН [мёскен]—несчастный (Мескен ке-
шелэргэ ярдэм ит)
МЕТР [метр]- -метр (Теге тукыманы 3 метр ал
эле)
МЕТРО [метро]—метро (Метро поездлары кызу
Йери)
МИ [ми]—мозг; ум; голова (Баш мие арка мие
белэи бэйлэнгэи)
МИЗГЕЛ [мизгел]—мгновение (Шул мизгелдэ
ату тавышы яцгырады)
МИКЭН [микэн] -ли (Ул килде микэн?)
МИКЭННИ [микэнни]—неужели, что ли
(Яцгыр яуган микэнни?)
МИКЪДАР [мицдар]—мера; количество
(Микъдар саиы килеш белэн терлэнэ)
МИКЪДАР САНЫ—количественное числитель-
ное (Унбиш—микъдар саны була)
170
МИЛЕК [милек]—имущество; собственность
(Бу—атабызныц милке)
МИЛИЦИОНЕР [милиционер]—милиционер
(Милиционер ж,эяулелэрне уткэреп ж,ибэрде)
МИЛЛЭТ [ мил л эт]—нация (Татар миллэте XIX
гасырда формалаша)
МИЛЛЭТАРА [миллэта°ра]—межнациональный
(Миллэтара дуслык монэсэбэтлэре)
МИЛЛЭТЧЕ [миллэтче]—националист
(Миллэтчелар халыкларныц узара элемтэсенэ
каршы тошэлэр)
МИЛЭШ [милэш]—рябина (Милэшнец чэчэге
исле була)
МИЛЭУШЭ [милэ\ушэ]—фиалка (Урманда яз
коне милэушэ чэчэк ата)
МИЛЛИ [милли]—национальный (Милли
узенчэлеклэр бик тотрыклы)
МИН [мин]—я (Мин этигэ охшаганмын)
МИНДЭ [миндэ]—у меня (Миндэ яхшы китап-
лар куп)
МИНЕ [мине]—меня (Мине эбием бик ярата)
МИНЕКЕ [минеке]—мой (Бу китап—минеке)
МИНЕМ [минем]—мой (Минем энием — бух-
галтер)
МИНЕМЧЭ [минёмчэ]—по-моему (Минемчэ,
Зариф ялгыша)
МИННЭН [миннэн]—от меня (Миннэн эбиецэ
куп сэлам эйтерсец)
МИНУТ [минут]—минута (Гали оч минутка
соцга калган иде)
МИЦА [мица]—мне; ко мне (Мнца эти ем сэгать
булэк итте)
171
МИРАС [мирас]—наследие; наследство
(Халыкнын рухи мирасы чиксез зур)
МИСАЛ [мисал]—пример (Бер мисал китерергэ
рехсэт итегез)
МИТИНГ [мнтинк]—митинг (Митинг сугышка
каршы юнэлтелгэн иде)
МИЧ [мич]—печь; топка (Эни мичкэ ягып
жиблрде)
МИЧКЭ [мичкэ]—бочка (Быел ике мичкэ
кэбестэ тозладык)
МИЧЧЕ [мичче]—печник (Мичче Гыйлажл
мичне бик оста сала)
МИЯУЛА-РГА [мийал’ларга]—мяукать (Песигэ
ни булган? Гел мияулый)
МИЦ [миц]- родинка (Бит очында мице бар)
МИЦЛЕ [мицле]—с родинкой (Мицле бала
бэхетле була)
МОДА [мода]—мода (Мода гел узгэреп тора)
МОНДА [монда]—здесь; сюда (Монда жылы)
МОНДАГЫ [мондагы]—здешний (Мондагы ке-
шелэргэ эйтергэ кирэк)
МОНДЫЙ [мбндый]—такой (Мондый китаплар
бик файдалы)
МОННАН [мбннан]—отсюда; от этого места
(Моннан безгэ егерме чакрым)
МОННАН БАШКА (ТЫШ)—кроме этого (того)
(Моннан башка бик куп китап яздым)
МОНЫ [моно]—это (Моны Ьэркем ацлый)
МОЦ [мои]—мелодия; тоска; грусть; печаль
(Сэхнэдэ моцлы жыр янгырады)
МОЦА [мода]—[к] этому; на это (Мона игъти-
бар итмэделэр)
172
МОНА(Й-»Е)-РГА [мбцайырга]—грустить; пе-
чалиться (Ник моцаеп утырасын?)
МОЦАРЧЫ [моцарчы]—до сих пор (Мии аны
моцарчы белми идем)
МОЦЛЫ [мбцло]—печальный; мелодичный; за-
душевный (Эбием моцлы жырлар ярата)
МОЦСУ [мбцсу]—грустный; грустно (Буген
нигэдер мопсу)
МОРЖА [моржа]—труба; печка (Морщадан
тетен чыга)
МОТОР [мотор]—мотор (Машинаныц моторы
кейсезлэнэ)
МОХИТ [мбхит]—среда (Мохитнец кешегэ
тээсире зур)
М0ГАЕН [мбгайен]—наверное (Могаен, ул хат-
ны алмагандыр)
МОГАМЭЛЭ [мёгэмэлэ]—обращение, отношение
(Миием ана мегамэлом яхшы иде)
МОГЕЗ [мёгоз]—рог, рога (Болан могезеннэи
дару ясыйлар)
М0ГРЭ-РГЭ [мёгрэргэ]—мычать (Безнен сыер
ейгэ мегри-мегри кайта)
М0ДИР [мёдир]—заведующий (Ферма медирен
кицэшмэгэ чакыралар)
МОЛАЕМ [мблайым]—обаятельный, симпатич-
ный (Бу мелаем ханым табиб икэн)
М0ЛКЭТ [мблкэт]—имущество, богатство
(Анын мелкэте гаять зур)
М0МКИН [мёмкин]—можно, возможно, веро-
ятно (Керергэ мемкин)
173
МОМКИНЛЕК [мбмкиннек]—возможность, ве-
роятность (Момкинлек булса, мин сезгэ кереп
чыгармын)
МОМКИНЛЕК БИР-ЕРГЭ—дать возможность
(Кешелэргэ эшлэргэ момкинлек бирергэ кирэк)
М0МКИН ТУГЕЛ —невозможно, не может быть
(Бу хэл момкин тугел)
МОНЭСЭБЭТ [менэсэбэт]—отношение, связь
(Миллэтара монэсэбэтлэр бик катлаулы була)
МОРЭЖЭГАТЬ [мерэжэгэт]—обращение (Без
аларга морэж,эгать белэн чыктык)
М0СЕЛМАН [моселман]—мусульманин (Сез
моселманмы?)
МОСТЭКЫЙЛЬ [мбстэцыйл’]—
самостоятельный (Мостэкыйль фикерле булырга
омтылырга кирэк)
МОСТЭКЫЙЛЬЛЕК [мостэцыйл’лек]—
суверенитет (Татарстан мостэкыйльлек яулап
алды)
М0ФТИ [мефти]—муфтий (Мефти хэзрэт Уфада
яши)
МОХЭРРИР [мохэррир]—редактор (Газета
мохэррире чыгыш ясады)
М0ХТЭРЭМ [мехтэрэм]—уважаемый (Мохтэрэм
Тариф ага, рэхмэт сезгэ!)
МОНИМ [мбЬим]—важный, важно (Бу эш бик
меЪим)
МУЕН [муйын]—шея (Аныц муенында яца
шарф)
МУЕННАН [муйыииан]—по горло (Эш муен-
нан)
174
МУЕНСА [муйынса]—бусы (Сина бу муенса бик
килешэ)
МУЗЫКА [музыка]—музыка (Ерактаи матур
музыка ишетелэ)
МУЛ [мул]—обильный (Тормышыбыз мул дип
эйтеп буламы?)
МУЛЛА [мулла]—мулла (Мулла дога укыды)
МУЛЛЫК [мулльщ]—изобилие (Ьэр айда мул-
лык. Шулай микэн?)
МУНЧА [муича]—баня; банный (Мунчада се-
берке пешергэндэ эссе була)
МУНЧА КЕР-ЕРГЭ—помыться в бане (Эбием
мунча якты йэм без мунча кердек)
МУНЧА СЕБЕРКЕСЕ—веннк (Муичага барган-
да, мунча себеркесе алырга онытма)
МУНЧАЛА [мунчала]—мочалка (Мунчаланы
сабынлап бир эле)
MYK [мук]—мох (Мук сазлыкта усэ)
МЫЕК [мыйык]—усы (Егет мыек ж,ибэргэн)
МЫЕКЛЫ [мыйыклы]—усатый (Мыеклы егет
бии башлады)
МЫЛТЫК [мылтык]—ружье (Мылтык атканда,
тетен чыга)
н
НА [иа*]—но (когда погоняют лошадь)
НАДАН [надан]—неграмотный; невежествен-
ный (Надан кеше—бэхетсез кеше)
НАЗЛЫ [на’злы]—нежный; ласковый; каприз-
ный; кокетливый; церемонный (а) Назлы сею
175
белэн сойдем аны; э) Кыз егеткэ назлы караш
ташлады)
НАЛОГ [налок]—налог (Бахча очен налог
тулисе бар)
НАМАЗ [на’маз]—намаз, молитва (Моселманнар
биш вакыт намазны калдырмыйлар)
НАМУС [на'мус]—честь (Г.Баширов «Намус»
романын язган)
НАМУСЛЫ [на'муслы]—честный (Намуслы
хезмэткэ ни жлтэ!)
НАМУССЫЗ [на'муссыс]—бесчестный; нечест-
ный (Намуссыз кешелэрне куралмыйм)
НАР АТ [на‘рат]—сосна (Безнец каршыда гына
ике нарат усэ)
НАРАТ ГО МБЭСЕ—боровик; рыжик (Быел ур-
манда нарат гомбэсе куп булды)
НАРАТ ЯСИЛЭГЕ—брусника (Нарат жллэген
Казанга Мари Республикасыннан китереп сата-
лар)
НАРАТ ЛЫК [на’ратлык]—сосняк (Наратлыкта
ак гомбэ бар)
НАРКОЗ [наркоз]—наркоз (Операцияне наркоз
белэн ясадылар)
НАЧАР [на’чар]—плохой; плохо; скверный (а)
Аныц кузе начар курэ; э) Аныц характеры на-
чар)
НАЧАР СЫЙФАТЛЫ—недоброкачественный
(Кайчак базарда начар сыйфатлы ашамлыклар
саталар)
НЭЗЕР [нэзер]—обет (Энисе нэзер эйткэн була)
НЭКЪ [нэк]—как раз; самый; точно (Нэкъ шул
вакытта машина утеп китэ)
176
НЭКЫШ [нэкыш]—узор; орнамент; резьба
(Татарларда нэкыш сэнгате шактый нык ускэн)
НЭКЫШ САЛ-ЫРГА—рисовать узоры (Абыем
нэкыш салырга ярата)
НЭНИ [нэни]—маленький (Нэни бала уенчык
белэн уйный)
НЭРСЭ I [нэрсэ]—что (Нэрсэ ята анда?)
НЭРСЭ II [нэрсэ]—предмет; вещь; особа (а) Бу
нэрсэне алып куй эле; э) Бу апа—усал иэрсэ)
НЭРСЭДЕР [нэрсэдер]—что-то (Монда нэрсэдер
бар)
НЭСЕЛ [нэсел]—род; племя; потомство (Безнец
нэсел бик борынгы)
НЭСЕЛ АГАЧЫ—родословная (Аларнын нэсел
агачы бик ерак гасырлардаи килэ)
НЭТИЖЭ [нэтизцэ]—следствие; результат; вы-
вод (Эшнен нэтижэсе уцай булды)
ПЭТИЖЭДЭ [нэтищэдэ]—в результате
(Нэтищэдэ зур эш эшлэнде)
H9YPY3 [нэифуз]—науруз; примула (Нэуруз
фарсыча яца ел була)
H9YPY3 БЭЙРЭМЕ—Новогодний праздник (21
марта) (Хэзер куп ясирдэ Нэуруз бэйрэмпэре
була)
НЭФИС [нэфис]—изящный; прелестный; худо-
жественный; тонкий (Кызныц куллары нэфис)
НЭФИС СЭНГАТЬ—изящное искусство
(Казанда нэфис сэнгать музее бармы?)
НЭФРЭТ [нэфрэт]—ненависть (Фашизмга
нэфрэтем зур)
НЭШРИЯТ [нэшрийэт]—издательство
(Нэшрнятта бу китапны басарга эзерлилэр)
177
НЕРВ [нерв]—иерв, нервы (Анын нервылары
какшаган)
НЕРВЫГА ТИ(Й->Я)-РГЭ—действовать на нер-
вы (Тэки нервыга тидец инде!)
НЕФТЬ [н’ефт’]—нефть (Нефть—
республиканыц байлыгы)
НЕФТЬ УТКЭРГЕЧ [нёфтуткэргеч]—
нефтепровод (Татарстан аша нефтьуткэргеч бар)
НЕФТЬЧЕ [нёфтчё]—нефтяник (Нефтьчелэр
белэн очрашуда булдыцмы?)
НЕЧКЭ [нечкэ]—тонкий; изящный; мягкий;
высокий (Нечкэ билле бу кызга кулмэге бик
килешеп тора)
НЕЧКЭ КУНЕЛЛЕ—чувствительный (Бу кыз
бик нечкэ куцелле, упкэлэтэ курмэ)
НИ I [ни]—что; какой (Ни сейлилэр соц анда?]
НИ СЭВЭПЛЕ—почему, отчего (Ни сэбэпле сез
дэрескэ килмэдегез?)
НИ 0ЧЕН—для чего (Мине ни очен чакырды-
гыз?)
НИ II [ни]—сколько, столько; ну и что; ни-ни
(а) Ни гомер кеттем сине?! э) — Син анда бар-
магансыц икэн. — Бариаса ни?)
НИГЕЗ [нигез]—основа; фундамент; основание
(Быел яца йортка нигез салдык)
НИГЕЗДЭ [нигездэ]—в основном (Нигездэ, ул
гаепле тугел иде)
НИГЕЗЛЭ-РГЭ [нигёзлэргэ]—обосновывать
(Нигезлэмичэ, кешене гаеплэп булмый)
НИГЭ [нигэ]—зачем; для чего, почему (Нигэ
килгэн ул абый?)
178
НИГЭДЕР [нйгэдер]—зачем-то (Нигадер сира
эйтмэгэннэр)
НИДЕР [лидер]—что-то (Нидер шап итеп килеп
тоште)
НИК [ник]—зачем (Ник килмэдец?)
НИКАДЭР [нйкэдэр]—сколько (Никадэр ха-
лык!)
НИКАХ [никах]—бракосочетание (Аларныц
никахы жомга кенне булды)
НИКТЕР [никтер]—почему-то (Айсылу, никтер,
курении)
НИНДИ [нйнди]—какой; такой; каков (а) Нин-
ди кеше ул? а) Нинди жиллэр ташлады?)
НИНДИДЕР [нйндидёр]—какой-то (Ниндидер
кеше сине сорады)
НИХЭЛ [нйхэл]—как дела (Нихэл, дускай)
НИХЭТЛЕ, НИЧАКЛЫ [нйхэтлё, нйчаклы]—
сколько (Син нйхэтле жыйдыч?)
НИЧЭ [нйчэ]—сколько (Сездэ ничэ кеше бар?)
НИЧЭЛЕ [нйчэлё]—сколько (Син буген ничэле
алдын?)
НИЧЭНЧЕ [нйчэнче]—который (Сез ничэнче
катта торасыз?)
НИЧЭШЭР [нйчэшар]—по сколько (Сезгэ
ничэшэр сум акча бирделэр?)
НИЧЭУ [нйчэиг]—сколько (Сез ничэу барасыз?)
НИЧЕК [нйчёк]—как (Бу мэсьэлэгэ алар ничек
карыйлар?)
НИЧЕКТЕР [нйчёктёр]—как-то (Ничектер оя-
лып калдым эле)
179
НИШЛЭМЭК (КИРЭК) [нишлэмэк (кирэк)]—
что поделаешь (Нишлэмэк кирэк, язмыштыр
инде)
НИШЛЭП [нишлэп]—почему, зачем (Нишлэп
кермн торасыц?)
НИШЛЭ-РГЭ [нйшлэргэ]—что делать (Безгэ
нишлэргэ соц хэзер?)
НИЬАЯТЬ [нйЬаять]—наконец (НиЬаять, поезд
кузгалып китте)
НОКТА [нбцта]—точка (Жамлэ ахырында нок-
та куела)
НОМЕР [номер]—номер (Икенче номерда безгэ
урын бирделэр)
Н0СХЭ [несхэ]—экземпляр (Теп несхэ ыша-
нычлы була)
НУР [нур]—луч (Кояш нур чэчэ)
НЫГЫ-РГА [ныгырга]—крепнуть (Безнец дуг
лык ныгып китте)
НЫК [ныц]—крепкнй; крепко; прочный; твер-
дый: нерушимый (Гамир абый сузендэ нык тор-
ды)
О
ОДЕКОЛОН [одеколон]—одеколон (Кырынгач,
бнткэ одеколон сорталэр)
ОЕК [бйок;]—чулки (Капрон оек тиз ертыла)
ОЕКБАШ [бйбцбаш]—носки (Аягыма оекбаш
кидем)
ОЕ-РГА I [бйбрра]—кваситься (Катык тиз оеды)
180
ОЕ-РГА II [бйбрга]—дремать (Бабан диванда
оеп утыра)
ОЕШМА [бйбшма]—организация, предприятие
(Аларныц оешмасы зур узгэрешлэр кичерэ)
ОЕШТЫР-ЫРГА [бйбштырырга]—
организовать; объединять; образовывать;
устраивать (Без зур кичэ оештырдык)
ОЖМАХ [бж,мах]—рай (Оегез шундый рахат,
ожмах кебек)
ОЗАЙТ-ЫРГА [бзайтырга]—удлинять; увели-
чивать (Кулмэкне озайтырга кирэк)
ОЗАК [бзак,]—долго (Син бик озак тордыц)
ОЗ АКК А [бзацха]—надолго (Ул озакка кайт-
кан)
ОЗАКЛАМЫЙ [озакламый]—скоро (Озакламый
кар да явар)
ОЗАТ-ЫРГА [бзатырга]—провожать; сопровож-
дать (Ана улын озатырга килгэн)
ОЗАТУЧЫ [бзатучы]—провожающий
(Озатучылар кул болгап калдылар)
ОЗЫН [озон]—длинный; долгий; протяжный
(Озын юлга жыену машакатьле була)
ОЗЫН БУЙЛЫ—высокого роста (Этием озын
буйлы. а анием уртача буйлы)
ОЗЫНЛЫК [бзбннык]—длина (Баунын, озын-
лыгы 2 метр чамасы иде)
ОКТЯБРЬ [окт’абр’]—октябрь (Октябрь аенда
конференция була)
ОЛИМПИАДА [олимпиада] —олимпиада (Фэрит
физикадан олимпиадада катнашты)
181
ОЛЫ [бло]—старший; взрослый; пожилой;
уважаемый (Олы кешелэрне хермэт итэргэ
кирэк)
ОЛЫ 5ЦАНЛЫ великодушный (Гариф абый
олы ж,анлы кеше)
ОЛЫГА(Й->Е)-РГА [олбгайырга]—повзрослеть,
стареть (Сез олыгаеп киткэнсез)
ОЛЫЛАРГА [блбларга]—уважать (Ата-ананы
олыларга кирэк)
ОН [он]—мука; порошок (Капчыкта ун кило он
бар)
ОНЫК [бноц]—внук (Аныц опыты диссертация
яклаган)
ОНЫТ-ЫРГА [бнбтырга]—забывать; разучиться
(Бу сузлэрне онытырга ярамый)
ОНЫТЫЛМАС [бнбтылмас]—незабываемый
(«Онытылмас еллар» исемле эсэр укыдым)
ОПЕРА [опера]—опера («Алтынчэч» операсын
Н.Ж>Ьанов язган)
ОПЕРЕТТА [оперетта]—оперетта (Опереттага
бару кэефне кутэреп жибэрде)
ОРГАНИЗМ [организм]—организм (Кеше орга-
низмы бнк катлаулы)
ОРДЕН [орден]—орден (Этигэ Кызыл Байрак
ордены бирделэр)
ОРЛЫК [орлов;]—семя; зерно; зачаток
(Орлыклар тишелеп чыкты)
ОРФОГРАФИК [орфографик]—
орфографический (Орфографик хаталар—
бишэу)
182
ОРЫШ-ЫРГА [брбшбрга]—ругать; упрекать;
порицать (Ниго Иаман орышасыц мине?)
ОСТА [бета]—мастер; умелец; умелый; искус-
ный; умело; нскуссно (Ул корзин урергэ бик ос-
та)
ОСТАБИКЭ [бстабнко]—жена муллы (Мулла
Коръэн укырга остабикэ белой килде)
ОСТАЗ [бстаз]—наставник, учитель (Рамай
абый—минем остазым)
ОСТАЛЫК [бстальщ]—мастерство (Артистныц
осталыгына алар хэйран калдылар)
ОСТАХАНЭ [бстахоно]—мастерская (Б.Урманче
остаханосендэ булганыц бармы?)
ОТ-АРГА [бтарга]—выигрывать; выгадывать;
запомнить (а) Без мотоцикл оттык; а) Мин коп-
цертта бер жыр отып алдым)
ОТЛИЧНИК [отличник]—отличник (Курше ма-
лае Айрат—отличник)
ОТРЯД [отр’ат]—отряд (Безнец отряд Я^элил
нсемен йортэ)
ОТГЫР-ЫРГА [бттбрырга]—проигрывать (Анда
барып без оттырдык бугай)
ОТЫШ [бтош]—выигрыш (Отыш утыз сум иде)
ОФИЦЕР [офицер]—офицер (Офицерлар яца
мундир кигэннор)
ОФЫК [бфоц]—горизонт (Офыкта кызгылт ко-
яш нуры курено)
ОХША-РГА [бхшарга]—походить (Ул этисено
охшаган)
ОХШАШ [охшаш]—похожий; однородный; то-
ждественный; созвучный (Моца охшаш холлор
еш була)
183
04 [оч]—конец; вершина; край (Авыл очында
гармун уйныйлар)
ОЧ-АРГА [бч ар га]—летать; порхать; улетучи-
ваться; выцвести; мчаться (а) Невада тургайлар
оча; э) Ислемайныц исе оча)
ОЧЕРК [очерк]—очерк (Безнец укытучы ту-
рында газетта очерк чыккан)
ОЧКЫЛЫК (ТОТУ) [бчцблыц (тбту)]—икать
(Куркудан очкылык тота башлады)
ОЧКЫЧ [бчцоч]—самолет (Очкыч тубан тошо
башлады)
ОЧЛА-РГА [бч л ар га]—наточить; вершить
(Карандашны очлап бир эле)
ОЧРАК [бчрац]—случай (Бу очракта
нишларгэ?)
ОЧРАКЛЫ [бчрацлы]—случайный (Хатагыз
очраклы тугел)
ОЧРА-РГА [бчрарга]—встречаться (Мица бер
кеше очрады)
ОЧРАШ-ЫРГА [бчрашырга]—встречаться (Без
соц очраштык)
ОЧСЫЗ [бчсос]—дешевый (Базарда орек буген
очсыз иде)
ОЧУ [бчу]—полет; летный (Космоска очуны
Юрнй Гагарин башлады)
ОЧУЧЫ [бчучы]—летчик, пилот (Очучылар
кыю булырга тиеш)
ОША-РГА [бшарга]—понравиться (Мнца спек-
такль бик ошады)
ОЯ [бйа]—гнездо; конура: выводок; семья
(Оясында ни курса, очканда шуны эшлэр)
184
ОЯЛА-РГА [бйаларга]—гнездиться; засесть
(Тэрэза астына чыпчык оялаган)
ОЯЛЧАН [бйалчан]—стеснительный (Кыз оял-
чая сына елмайды)
ОЯЛ-ЫРГА [бйалырга]—стыдиться, стесняться
(Кыз, оялып, башын иде)
ОЯТ [бйат]—стыд; стыдно (Мица оят)
ОЯТКА КАЛ-ЫРГА—опозориться (Мин ул эш-
не эшли алмадым: аныц алдында оятка кал-
дым)
ОЯТСЫЗ [бйатсыз]—бесстыжий (Шул хэтле
оятсыз булырга ярамый ииде)
0
OEM [ей© м]—куча; штабель; стопка (Бер ©ем
китаплар ята)
ОЕР [ейер]—косяк; свора; стая; толпа (Бер ©ер
эт килеп чыкты)
ОЕРМЭ [бйбрмэ]—вихрь; смерч (Бу авыл
©стеннэн ©ермэ утте)
ОЗЕК [©зек]—обрывок; отрывок; цитата (Яца
эсэрдэн бер ©зек)
ОЗЕЛ-ЕРГЭ [©зелёргэ]—рваться; оторваться;
кончаться; умереть (Я^еп ©зелде, ялга эле)
ОЗЛЕ(К->Г)-ЕРГЭ [бзлегёргэ]—получать ос-
ложнение (Озлегэ курмо, акыллым!)
ОЗ-ЭРГЭ [бзэргэ]—рвать; прервать; сорвать;
размыкать (Чэчакне ©згэч, суга куярга кирэк)
ОЙ [ей]—дом, изба; домашний (а) Без быел яца
©й салдык; а) Эннлэр яца ой ж,иЬазлары алды-
лар)
185
ОЙ АСТЫ [эй асты]—подвал (Ой астын су бас-
кам)
ОЙ ТУБЭСЕ—крыша (Ойнеи тубэсе искергэн)
ОЙ ТУЕ—новоселье (Куршелэрдэ ей туе булды)
ОЙАЛДЫ [бйалды]—сени, сенной (Ойалдында
йокларга рахат)
0ЙЛЭ [эйлэ]—полдень (Ойлэдэн соц яцгыр
башланды)
ОЙЛЭНГЭН [ёйлэцган]—женатый (Сез
эйлангэнме?)
ОЙЛЭНДЕР-ЕРГЭ [ёйлэндёрёргэ]—женить
(Энилэре аны ойландерергэ телилэр)
ОЙЛЭИ-ЕРГЭ [ёйлэнёргэ]—жениться (Ул
ейлэнгэн ннде)
ОЙЛЭНЕШ-ЕРГЭ [ёйлэнёшёргэ]—пожениться
(Без 1958 елныц декабрендэ ойланештек)
ОЙРЭ [эйрэ]—похлебка (Тары ейрасе кайнар
була)
ОЙРЭНЧЕК [ёйранчек]—подручный; ученик
(Ул ейрэнчек булып эшлэгэн)
ОЙРЭТ-ЕРГЭ [ёйрэтёрга]—учить; обучать; при-
учать; приручать; укрощать (Мин аиы укырга
ойраттем)
ОЛГЕ [ёлгэ]—выкройка; модель (Бу кулмэкне
елге буеича тектем)
ОЛГЕР [ёлгер]—быстрый; проворный (Кыз бик
елгер булып чыкты)
ОЛГЕРГЭН [ёлгоргэн]—спелый; зрелый (Ул—
олгсргэн белгеч)
ОЛГЕРГЭНЛЕК АТТЕСТАТЫ—аттестат зрело-
сти (Минем элгергэнлек аттестатында гел биш-
ле билгелэре гена бар)
186
0ЛГЕР-ЕРГЭ [ёлгёрёргэ]—успевать; созревать;
поспеть (а) Без поездга олгердек; а) Бакчада
алма елгерде)
0ЛГЕРЕШ [олгёреш]—успеваемость; спелость
(Класста олгереш 100 процент)
0ЛЕШ [ёлеш]—часть; доля; участь; раз; порция
(а) Уз елешемне сезгэ бнрам; э) Мица ике елеш
бирегез)
0ЛЕШЧЭ [ёлёшчэ]—частично (Сез елешчэ хак-
лы)
ОЛКЭ [ёлка]—область; областной (Бу олкэдэ
татарлар да яши)
ОЛКЭН [ёлкэн]—старший; взрослый (0лкэн
абыем—инженер)
0ЛКОНО(Й->Е)-РГЭ [ёлкэнайёргэ]—взрослеть;
стать пожилым (Сез елканэеп киткэнсез)
0ЛЭШ-ЕРГЭ [ёлэшёрга]—раздавать; делить
(Безга кучтэнэч елэштелэр)
0МЭ [ёма]—помощь; субботник; воскресник
(Иртага—печен емэсе)
ОМЕТ [ёмет]—надежда; мечта (Бетен вметем
сездэ)
О МЕТЛОН- ЕРГЭ [ ёмётлэнергэ]—надеяться;
рассчитывать (Син кайтырсыц дип ометлэндем)
0Н [он]—нора (Телке ене курдем)
ОНДЭ-РГО [ёндэргэ]—уговаривать; призывать
(Безне тизрак кучэргэ ендэделэр)
0РЭК [ёрэк]—призрак; привидение (Ул—зрак
кебек ябык)
0РОЦГЕ [ёрацге]—клен; кленовый (Орэцге яф-
раклары саргайган)
187
OPE [вра]—навар; жнр на бульоне (Ашныц
ересе куп)
0PEK [орек]—урюк; абрикос; абрикосовый (Чай
ерек белэн тэмле була)
ОР-ЕРГЭ [броргэ]—лаять; дуть (Урамда этлар
ерэ башлады)
ОС, ОСТЕ [ос, ёсте]—поверхность; верх; одеж-
да; тело (Аныц остенда—яца пальто)
ОС-БАШ [ос/бачн]—одежда (Егетнец ес-башы
эйбэт)
ОСКЭ [ёска]—наверх (Барысы да еска
кутэрелделар)
ОСКЕ [веке]—верхний (Алар веке катта тора)
ОС КИЕМЕ—одежда (Хэзер кнбетлэрдэ вс кие-
ме куп)
ОСТЭ [ёстэ]—наверху; сверху (Таулардан да
вето болытлар йезэ)
ОСТЭВЕНЭ [ёстажена]—вдобавок (Оставена ул
белый)
ОСТЭГЕ [ёстэге]—верхний (Остаге кешелар
лифт белан Йери)
ОСТЭЛ [ёстэл]—стол; настольный (Остэл зур)
ОСТЭН [ёстен]—сверху: поверхностно (Син бу
эшкэ встэн гена карагансыц)
ОСТЭ-РГЭ [ёстэрга]—добавлять; прибавлять
(Чайнеккэ су вето эле)
ОСТЕНДЭ [ёстёндэ]—над (Кул встендэ томан)
ОСТЕННЭН [ёстённэи]—над; с (Ат встеннэн
твш!)
ОТЕР [ётор]—запятая (Эндэш суздэн соц отер
куела)
04 [еч]—три; тройка; трое (Оч кеше куренде)
188
04 АЙЛЫК—трехмесячный (Сецлемнец еч ай-
лык баласы бар)
04 КАТЛЫ—трехэтажный (Без еч катлы
йортта яшибез)
04 ЯШЬЛЕК—трехлетиий (0ч яшьлек бу ма-
лайныц исеме—Айдар)
040Y, 04ЭУЛЭП [ачаж, ёчэадлэп]—втроем
(Кайтканда очау булдык)
04ЕН [ёчон]—чтобы, ради; из-за (Синец ечен
мин кул куйдым)
О4ЕН4ЕДЭН [ёчёнчёдэн]—в третьих
(Оченчедан, сезне туры китерэ алмадык)
04ЕН4ЕК0Н [ёчёнчёкён]—позавчера
(Оченчекон безгэ куиаклар килде)
04ЕСЕ [ёчёсе]—третий день после смерти
(Бабайныц внесена кеше куп килгэн иде)
04ЛЕ [ёчлв] -тройка (0чле алу куцелле тугел
инде)
04ЛЕК [ёчлок]—трешка (Очлек биреэц житэр)
04ПО4МАК [ёчпбчмац]—треугольник
(Очпочмак—татар халык ашы)
0ШЕ-РГЭ [ёшёргэ]—замерзать; зябнуть
(Кулларым ошеде)
ОШЕТ-ЕРГЭ [ёшётёргэ]—обмораживать
(Кулыцны вшетмэгэнсеадер бит?)
0ШКЕР-ЕРГЭ [ёшкёрёргэ]—заговаривать (Элек
ешкереп дэваларга тырышканнар)
0ЯНЭК [ёйэнэк]—приступ; эпилепсия (Эбннец
еянэге башланган)
ОЯНКЕ [ойэцке]—ветла; ива (Оянкелэр инде
картайган)
189
О(Й->Я)-РГЭ [эйэргэ]—складывать; валить; ста-
вить, окучивать (Бэрэцге тобен еяргэ чыгабыз)
п
ПАКЕТ [пакет]—пакет (Сезгэ бер пакет бир-
делэр)
ПАКЬ [пак]—чистый; свежий (Дустым пакь
кунелле)
ПАЛАС [палас]—палас (Палас зур нде)
ПАЛАТА [палата]—палата (Палатага табиб
керде)
ПАЛАТКА [палатка]—палатка (Кул буенда па-
латка кордылар)
ПАЛЬТО [пальто]—пальто (Пальто кияргэ
иртэрэк эле)
ПАПКА [папка]—папка (Папкага кирэкле
кэгазьлэрне салдым)
ПАР I [па'р]—пар (Кул остеннан пар кутэрелэ)
ПАР II [па'р]—пар (Кырда пар кутэралэр)
ПАР III [па°р]—пара; парный (Сез бик та пар
килгэнсез!)
ПАРАГРАФ [параграф]—параграф (Икенче па-
раграфны укы эле!)
ПАРАД [парад]—парад (Бабам ждщу парадында
катнашкан)
ПАРК [парк]—парк (Парк бик яшь эле)
ПАРЛАП [па’рлап]—попарно (Туйга без парлап
килдек)
ПАРНИК [парник]—парник (Кыярны парникта
ус тердеге зме?)
190
ПАРТА [парта]—парта (Парта артындз утурган
малай—минеке)
ПАРФЮМЕРИЯ [парф’умерийэ]—парфюмерия
(Парфюмерия товарлары хэзер кыйбат)
ПАСПОРТ [паспорт]—паспорт (Паспорт ундурт
яшьтан бирелэ)
ПАССАЖИР [пассажир]—пассажир
(Пассажирлар вагонная чыктылар)
ПАТРУЛЬ [патруль]—патруль (Урамда патруль
йори)
ПАТ1ПА [па'тша]—царь (1917 елда патша бэреп
тошерелде)
ПАЧКА [пачка]—пачка (Бер пачка кэгазь са-
тып ал эле мица)
ПАШТЕТ [паштет]—паштет (Эби катлы паштет
пешергэн)
ПЭЙГАМБЭР [пайгэмбар]—пророк (Пайгамбар
темасы адэбиятта еш очрый)
ПЭКЕ [пэке]—перочинный ножик; бритва
(Гембэне пэке белэн кисеп жыялар)
ПЭНЖД’ШЭМБЕ [пэнжёшэмбе]—четверг
(Пэнжешэмбе конне без кунак чакырдык)
ПЭРЭМЭЧ [парамэч]—перемяч (Иртэ белэн эби
пэрэмэч пешерде)
ПЭР ЛЭ [пэрдэ]—занавес; сетка: пленка (Пэрдэ
теша)
ПЭРИ АРБАСЫ—перекати-поле (Далада пари
арбалары тагэрап йори)
ПЕДАГОГИК [педагогии]—педагогический
(Педагогик белсмнэрне камиллэшгерик!)
ПЕЛЭШ [пелэш]—плешивый; плешь (ТаЬир
абыйныц башы пелэш)
191
ПЕНСИЯ [пенсия]—пенсия (Эни пенсияга чык-
ты)
ПЕРЧАТКА [перчатка]—перчатка (Куи перчат-
ка ж,ылырак)
ПЕСИ [пёси]—кошка (Безнец песи бик шаян)
ПЕСИ БАЛАСЫ—котенок (Безнец ейда 3 песи
баласы бар. Кемгэ кирэк?)
ПЕСИ YЛЭНЕ—валерьяна (Песи улэнениэн ва-
лерьянка ясыйлар)
ПЕСНЭК [пёснэк]—сииица (Песнаклэр килде
инде)
ПЕС-ПЕС [пес-пес]—кис-кис (Пес-пес! Кил,
ашарга бирэм)
ПЕЧЭН [пёчэн]—сено; сенокос (Быел печан
Ж,итэрлек)
ПЕЧЭН ОСТЕ—сенокос (Авылда хозер печан
осте)
ПЕЧЭНЛЕК [пёчэннек]—сеновал; покосный
(Печанлекта рахэтланеп йоклыйсыц)
ПЕЧЭНЧЕ [пёчанче]—косарь (Болынга
печанчелэр печан чабарга килделар)
ПЕЧЕНЬЕ [печенье]—печенье (Узец пешерган
печенье тэмле була)
ПЕШ-ЭРГЭ [пёшарга]—вариться; печься; обжи-
гаться; зреть (а) Казанда аш пешэ; а) Кулым
пеште; б) Урманда жилэклэр пешкэн)
ПЕШЕР-ЕРГЭ [пёшёрёргэ]—варить; печь; ош-
парить; обжигать (Кича ашны мин пешердем)
ПЕШЕКЧЕ [пёшёкче]—повар (Пешекче — уз
эшенец остасы)
ПЕШКЭН [пёшкан]—вареный; печеный; заго-
релый; спелый (а) Мичта пешкэн бэрэцге тэмле
192
була; э) Кояшта кулым пеште; б) Урманда
жд1лэклар пешкэн инде)
ПИАНИНО [пианино]—пианино (Кызым пиа-
нинода уйнарга ойранде)
ПИЛМЭН [пилман]—пельмени (Кунакларга
пилман ошады)
ПИТРАУ [nHTpaw]—Петров день (29 нюня)
(Питрауда улан лцыялар)
ПИЧЭТ [пичэт]—печать (Пичатне сугып куй)
ПЛАНЛАШТЫР-ЫРГА [планнаштырырга]—
планировать (Без бу эшне куптан планлаштыр-
дык)
ПЛАСТИНКА [пластинка]—пластинка (Бездэ
пластинкалар куп)
ПЛАЩ [плащ]—плащ (Аныц плащы су
уткарми)
ПЛЕНУМ [пленум]—пленум (Пленум карары
уталде)
ПЛИТЭ [плита]—плита (Плита айбэт булды:
кухняда 30 ел тора инде)
ПЛЮС [плюс]—плюс (Ике плюс оч—биш була)
ПОВЕСТКА [повестка]—повестка (Улыма пове-
стка килде)
ПОВЕСТЬ [повесть]—повесть (Бу повестьны
куплар яратты)
ПОГОН [погон]—погон (Аныц погоннары ор-
яца)
ПОДНОС [поднос]—поднос (Подноста чай км-
терделэр)
ПОДРЯД [подр'ат]—подряд (Коллектив подряд
киц таралды)
7 Б-э
193
ПОЕЗД [поезд]—поезд (Поезд Мэскэугэ ундурт
сэгать бара)
ПОКРАУ [noKpaw]—Покров день (1 октябрь
керэшен татарларында Покрау дип атала)
ПОЛИТИК [политик]—политический (Бу—
политик масьэлэ)
ПОЛКТАШ [полкташ]—однополчанин
(Бабаемныц полкташлары бик аз калган)
ПОМИДОР [помидор]—помидор (Банкада тоз-
лаган помидор бар)
ПОП [поп]—поп (Поп дога кылып бетерде)
ПОРОШОК [порошок]—порошок (Кер юарга
порошок кирэк)
ПОРТ [порт]—порт (Казан—биш дицгез порты)
ПОРТФЕЛЬ [портфель]—портфель (Портфельдэ
Ьэрвакыт мин бутерброд йортэм)
ПОСЕЛОК [пос’олок]—поселок (Поселокта быел
клуб ачылды)
ПОСТ [пост]—пост (Милиционер постта тора)
ПОТ [пот]—пуд (Ике пот бэрэцге безгэ кышка
щита)
ПОХОД [пахот]—поход (Студентлар походка
чыктылар)
ПОЧМАК [пбчмак]—угол; уголок; угловой
(Теге почмакта остэл тора иде)
ПОЧТА [почта]—почта (Почта ачылдь.)
ПОШИ [пбши]—лось (Пошилар урманнян чык-
тылар)
ПОШИ БАЛАСЫ—лосенок (Пошинын бер генэ
баласы була)
ПОШИ ИТЕ—лосина (Синец поши ите ашага-
ныц бармы?)
194
ПОХТЭ [пёхтэ]—аккуратный; аккуратно
(Элфия hap эшне пехтэ эшли)
ПРАКТИКА [практика]—практика (Студентлар
мэктэпкэ практикага киттелэр)
ПРЭННЕК [прэннек]—пряник (Чайне прэннек
белэн эчэргэ яратасынмы?)
ПРЕЗИДЕНТ [президент]—президент
(Татарстанца беренче президент сайланды)
ПРЕЗЕНТАЦИЯ [презентация]—презентация
(Газетнын презентациясе булдымы эле?)
ПРЕМИЯ [премия]—премия (Яхшы эшлэгэн
очен ана премия бирделэр)
ПРЕМЬЕРА [премйера]—премьера (Иртэгэ те-
атрда премьера буламы?)
ПРЕС [прес]—брысь (Прее! Таш естэлдэн)
ПРИКАЗ [приказ]—приказ (Демобилизация ту-
рында Оборона министрыйыц приказы булды)
ПРИСТАНЬ [пристан']—пристань (Теплоход
пристан ьга якынлашты)
ПРОБЛЕМА [проблема]—проблема (Табигатьяе
саклау—катлаулы проблема)
ПРОГНОЗ [прогноз]—прогноз (Прогноз аклан-
ды)
ПРОДУКЦИЯ [продукция]—продукция (Завод
продукциясе чит иллэргэ дэ кита)
ПРОЖЕКТОР [прожектор]—прожектор (Вагана
башына прожектор куйганнар)
ПРОЗАИК [прозаик]—прозаик (А.Гыйлэжеву
атаклы прозаик)
ПРОПАГАНДА [пропаганда] пропаганда
(Пропаганда эшендэ матбугатныц роле зур)
195
ПРОРАБ [прарап]—прораб (Тезелештэ прорабка
куп норсэ байле)
ПРОФЕССОР [прафессор]—профессор
(Профессорныц шэкертлэре куп иде)
ПРОЦЕДУРА [процедура]—процедура
(Хастаханэдэ процедуралар сигездэ (башлана)
ПРОЦЕСС [процесс]—процесс (Эдоби процесс
куп нэрсага бэйле)
ПСИХИАТР [психиатр]—психиатр (Разия пси-
хиатр булырга жыена)
ПУДРА САВЫТЫ—пудреница (Мица дус кы-
зым пудра савыты булак итте)
ПУДРА СОРТ-ЕРГЭ—напудрить, попудрить (Бу
ханым битенэ пудра сортмагэн, узе матур)
ПУЛЯ [пуля]—пуля (Пистолетта ике пуля кал-
ган)
ПУТА [нута]—пояс; кушак (Кызнын нечкэ би-
лендэ—матур пута)
ПЫЛАУ [niinaw]—плов (Энием пылауга
жимеш салган)
ПЫРДЫМСЫЗ [пырдымсыз]—беспардонный;
бестолковый (Пырдымсыз кыланды)
ПЫЧАК [пычац]—нож; ножевой (Пычакны
уткенлэргэ кирэк)
ПЫЧКЫ [пычцы]— пила (Утынны пычкы белэн
кисэлэр)
ПЫЧКЫ ЧУБЕ (ВАТЫ, ЯРМАСЫ)—опилки
(Бурана кискэндэ, пычкы чубе кала)
ПЫЧРАК [пычрак]—грязный; грязно; нечис-
тый; пакостный (а) Урамда пычрак; а) Мансур
малайларга пычрак суз эйткэн)
195
ПЫЧРАН-ЫРГА [пычранырга]—пачкаться; за-
грязняться («Пычранып беттем узем, доньяиы
пакьли алмадым*.— Г.Тукай)
ПЫЧРАТ-ЫРГА [пычратырга]—пачкать;
осквернять (Нигэ иданне пычраттыгыз?)
ПЫШЫЛДА-РГА [пышылдарга]—шептать
(Разия аныц колагына пышылдады)
ПЫЯЛА I [пыйала]—стекло; стеклянный; стек-
лышко (Тэрэзэ пыяласы бик чиста)
ПЫЯЛА КУЮЧЫ—стекольщик (Безнец тэрэзэ
ватылды, пыяла куючы яца пыяла куйды)
ПЫЯЛА II (пыйала]—пиала (Пыялага салып
катык бирделэр)
р
РАДИО [радио]—радио (Радиодан концерт бир-
делэр)
РАЙОН [район]—район (Сугышта Иэлак бул-
га ннарга район узэгендэ Ьэйкэл ачылды)
РАМ [рагм]—рама (Тэрэзэ рамнарын буя-
дыцмы?)
РАМАЗАН [ра мазан]—рамазан (Рамазан ае
моселманнарда изге исоплэнэ)
РАСЛА-РГА [ра сларга]—подтверждать: утвер-
ждать (Карарны раслыйбызмы?)
РАШТУА [ра штуа]—рождество (Раштуа сал-
кыннары килеп жлтте)
РЭВЕШ I [pawern]—вид, образ, облик (Аларныц
яшэу рэвеше бик узенчэлекле)
РЭВЕШ II [pawern]—наречие (Рэвеш торлэнми)
197
РЭИС [раис]—председатель (Жыелышныц
раисен сайларга кирэк)
РЭНЖЕ'РГЭ [ранжергэ]—сильно обидеться
(Мин аца ронжам)
РЭССАМ [россам]—художник (Рассам картина-
сын тамамлады)
РЭСЕМ [рэсем]—рисунок, картина, портрет;
фотоснимок; рисование (а) Китапта рэсемнар
шактый куп; а) Рэсем даресе бик куцелле утте)
РЭСМИ [рэсми]—официальный (Начальник
узен бик рэсми тотты)
РЭТ I [рат]—ряд; строй; порядок (Безнец урын
оченче раттэ)
РЭТ II [рэт]—раз (Чогендерне ике рат утадык)
РЭТГЭН [роттэн]—подряд (Укытучы раттан со-
pan чыкты)
РЭХЭТ [рахат]—наслаждение, блаженство; без-
мятежность (вида рахат!)
РЭХИМ ИТЕГЕЗ—Добро пожаловать
РЭХМЭТ [рахмэт]—спасибо (Булышуыгыз очен
зур рахмат!)
РЭШЭ [рэшэ]—марево; мираж (Э.Еникинец
♦ Рэша» исемле повеете бар)
РЭШЭТКЭ [рэшэтка]—решетка; ограда (Бакчага
рэшаткэ тотарга кирэк)
РЕАЛИСТИК [реалнетик]—реалистический (Бу
эсэрлэрендэ Ф.Эмирхан татар тормышын реа-
листик сурэтлаган)
РЕГИСТРАТУРА [регистратура]—регистратура
(Регистра тур ад ан карточкагызны алыгыз)
198
РЕДАКЦИЯЛЭУ [редакцийолэу]—
редактировать (Бу мэкалэне редакциялэргэ ту-
ры килер)
РЕДИСКА [редиска]—реднс(ка) (Базарда инде
редиска саталар)
РЕЖИССЕР [режиссер]—режиссер (Режиссер
драма асэрена яца яцгыраш биргэн)
РЕЙД [рейд]—рейд (Халык контроле комнссия-
се рейд ясады)
РЕКТО^ [ректор]—ректор (Ректор Актлар за-
лында чыгыш ясады)
РЕПЕРТУАР [репертуар]—репертуар (Театрныц
репертуары бай)
РЕПЕТИТОР [репетитор]—репетитор (Бузга
эзерлэну очен, алар репетитор яллаганнар)
РЕПЕТИЦИЯ [ропетицийэ]—репетиция
(Репетиция ике сэгать барды)
РЕСТОРАН [ресторан]—ресторан (Яца ресто-
ранный исеме—«Болгар»)
РЕЧЬ, НОТЫК—речь (Думада Президент речь
сойлэде)
РЕЦЕНЗИЯ [рецензийо]—рецензия (Рецензия
матбугатта басылды)
РИВАЯТЬ [ривайат]—легенда (Казан турында
торле риваятьлэр бар)
РИЗА [риза]—согласен (Сез ризамы?)
РИЗА БУЛ-ЫРГА—соглашаться (Мин аларга
килергэ риза булдым)
РИЗАЛЫК [ризалыц]—согласие (Без ризалык
бирдек)
РИЗЫК [ризыц] — пища (Яз коне витампнлы
ризыклар аз була) ‘
199
РИШВЭТ [ришwot]—взятка (Ришвэт алу—
Жипаять)
РОЗА [роза]—роза (Безиеи бакчада роза усэ)
РОМАН [роман]—роман (М.Мэйдиевнец
«Фронтовиклар» романын укыдыгызмы?)
РОМАШКА [рамашка]—ромашка (Болында ро-
машкалар жыйдык)
РОХСЭТ [рехсэт]—разрешение (Рехсэт
бирмэссезме икэн?)
РОХСЭТ БИР-ЕРГЭ—дать разрешение (Мии
студентларга 15 минут алдан китэргэ рехсэт
бирдем)
РОХСЭТ ИТ-ЭРГЭ—разрешить (Китэргэ рехсэт
итэсезме?)
РОХСЭТ КЭГАЗЕ [рехсэт кэгэзе]—пропуск
(Тулай торакка рехсэт кэгазе белэн кертэлэр)
РОХСЭТСЕЗ [рёхсэтсез]—без разрешения
(Булмэгэ рехсэтсез керергэ ярамый)
РУЛЬ [руль]—руль (Рульдэ Харис утыра)
РУС [рус]—русский (Рус теле славян теллэренэ
керэ)
РУСЧА [ручча]—по-русски (Сез русла
сейлэшэсезме?)
РУХ [рух]—дух, иастроение; душа (Бу авыр
сузлэрдэн рухым теште)
РУХАНИ [рухани]—духовное лицо; духовный
(Руханилар жомга намазына жыелдылар)
РУХИ [рухи]—духовный (Кешенен рухи
деньясы аныц тэрбиясенэ бэйле була)
200
с
САБАК I [са'бац]—ветвь; стебель (Помидор са-
багын бэйлэп куялар)
САБАК II [са'бац]—урок; учеба (Сабагынны
укыдыцмы, балам?)
САБАКТАШ [са-бацташ]—одноклассник
(Сабакташым белэн истэлек ечен рэсемгэ
тештек эле)
САБАН [са-бан]—плуг; пахота (Тракторга сабан
тагылган)
САБАН С0Р-ЕРГЭ—пахать плугом (Элек ке-
шелэр жирне ат Ьэм сабан белэн сергэннэр)
САБАН ТУЕ—Сабантуй (Сабан туе язгы кыр
эшлэре беткэч була)
САБЫЙ (са-бый]—дитя, младенец; младенче-
ский (Сабый уенчыкка шатланды)
САБЫН [са'бын]—мыло (Элек «ГелжлЬаи, са-
бины бик затлы саналган)
САБЫР [са-быр]—терпеливый (Сабыр кешелэр
хермэткэ лаеклы)
САБЫР ИТ-ЭРГЭ—терпеть; подождать (Улым,
бераз сабыр ит, хэзер эниен кайта)
САБЫРЛЫК [са-бырлык]—терпение (Ходай са-
бырлыклар бирсен сица!)
СА(У—>В)-АРГА [ca-wapra]—доить (Жинги сыер
саварга чыкты)
САВУЧЫ, САВЫМЧЫ [ca-wynw, ca-wbiM4bi]—
дояр; доярка (Сыер савучыларга булэк бир-
делэр)
САВЫМ [сапчым]—надой (Савым Ьаман арта)
САВЫТ [ca-wbiT]—посуда (Бу савытка сал!)
201
САВЫТ-САБА [ca-wbiT/саба]—посуда (Савыт-
саба кнбете ачык)
САГЫЗ [сатыз]—сера; смола; жвачка (Сагыз
чэйнэгэн кешене Ьич яратмыйм)
САГЫНУ [са-кыну]—тоска (Г.Кутуйнын
«Сагыну» нэсерен укыдынмы?)
САГЫН-ЫРГА [сатынырга]—тосковать; гру-
стить (Анасы улыи бик сагынды)
САГЬПП [сатыш]—тоска, грусть (Син мине са-
ры сагышларга салдын)
САЕН [са'йын]—каждый раз; в каждый (Алар
ей саен кергэннэр)
САЕСКАН [са-йыскан]—сорока (Безнец тирэгэ
саэскан оялаган)
САЗ I [са-з]—болото; болотный (Саз чэчэге нин-
ди була ул?)
САЗ II [са'з1—саз [восточный музыкальный ин-
струмент] («Син сазынны уйнадын» дигэн
жырныц сузлэрен Н.Исэнбэт язган)
САЗ ЯЩЛЭГЕ—морошка (Саз жилэгеи суга са
лып саклыйлар)
САЗАН [са'зан]—сазан (Сазан балыгы бик май-
лы була)
САЗЛЫК [сазлык]—болото (Мук жилэгеи саз-
лыктан жыялар)
САЙ [са'й]—неглубокий; мелкий; мелко; мель;
мелководный; поверхностный (а) Яр буенда сай
була; э) Анын белеме бик сай)
САЙЛАП АЛ-ЫРГА—отобрать (Олимпиадага
ин яхшы укучыларны сайлап алдылар)
САЙЛА-РГА [са’йларга]—выбирать; избирать
(Буген депутатлар сайлыйбыз)
202
САЙЛАУ [ca-ftnaw]—выборы, избрание; отбор
(И рз эгэ—сайлаулар)
САЙЛАУ АЛДЫ- -предвыборный (Сайлау уча-
стокларыида сайлау алды жыелышлары утте)
САЙЛАУЧЫ [са'йлазччы]—избиратель
(Сайлаучылар депутатлыкка кандидат белэн
очраштылар)
САЙРА-РГА [са'йрарга]—петь (Сандугач сай-
рый)
САК I [саж]—осторожный; чуткий; туговатый
(Ул йокыга бик сак)
САК II [сак]—охрана (Солдат сакта тора)
САК БУЛ-ЫРГА—остерегаться (Урамны аркы-
лы чыкканда, сак булыгыз)
САКАЛ [са-цал]—борода (Кэрнм сакал устергэн)
САКАУ [ca'Kaw]—косноязычный, шепелявый
(Сакаулыкны дэвалынлар)
САКЛАП КАЛ-ЫРГА—уберечь (Без аны зур
бэладэн саклап калдык)
САКЛА-РГА [са-кларга]—хранить; охранять;
караулить; оборонять; беречь (Акчаны саклап
тотарга кирэк)
САКЛАУ [ca'K.iaw]—охрана (Батанны саклау-
Ьэркемнен нзге бурычы)
САКЛЫК [са'клык]—осторожно; сберегатель-
ный (Саклык кассасыннан акча алдынмы?)
САКСЫЗ [са'ксыз]--неосторожмый' неосторож-
но (Алай саксыз кыланма!)
САКЧЫ [са’кчы]—охранник, сторож (Сакчы
уяу)
САЛ [сал]—плот (Иделдэн сал агып килэ)
203
САЛАВАТ КУПЕРЕ [са-лаиат купере]—радуга
(Янгырдан сон салават купере чыкты)
САЛАМ [са-лам]—солома; соломенный (Кырда
салам эскертлэре куп)
САЛАТ I [салат]—салат (Энисе тэмле салат яса-
ган)
САЛАТ И [салат]—салат (Салат яфрагы бик
файдалы)
САЛКЫН [са-лкын]—холод; холодный; холод
но; прохладно; морозный: суровый (а) Урамда
салкын; э) Салкын жил нсте; б) Ул салкын гы-
на исэнлэште)
САЛКЫН КОРАЛ—холодное оружие
(ЯСинаятьчедэ салкын корал тапканнар)
САЛКЫН ТИ(Й->Я)-РГЭ—простудиться (Энигэ
бик кечле салкын тигэн)
САЛКЫПЧА [са-лцынча]—прохладный; про-
хладно (Буген урамда салкынчарак)
САЛМА [са'лма]—клецки (Буген салма пешер-
дек)
САЛЫМ [са‘лым]—налог; налоговый (Кереме
илле мен сумнан арткан кеше салым тули)
САЛЫМ САЛ-ЫРГА—облагать налогом (Бетен
керемгэ салым салына)
САЛ-ЫРГА I [са’лырга]—класть; засыпать; на-
ливать; вложить; бросать; (а) Ашка тоз салдым;
о) Суны кубрэк сал; б) Кассага акча салдым)
САЛ-ЫРГА II [са-лырга]—снимать (а) Син бо-
тинканны сал; э) Ул костюмын салды)
САМАВЫР [ca-Mawbip]—самовар (Самавыр кай-
нап чыкты)
204
САН I [сан]—число; количество; имя числи-
тельное; номер; цифра (а) Аларныц саны 240;
э) «Казан утлары» журналыныц оченче саиы
килде)
САН II [са’н]—уважение; внимание (Безгэ сан
юк анда!)
САН III [сан]—часть тела (туши) (Сыернын арт
саны безгэ ике айга житэ)
САН АЛУ—перепись (Халык саныи алу даими
рэвештэ уткэрелэ)
САНА, СЭНЭ [са-на, сэиэ]—частица, выражаю-
щая просьбу (Кереп чыксана безгэ!)
САНА-РГА [са-нарга]—считать (Китапларны
санап чыктым)
САНДУГАЧ [сандугач]—соловей (Язын бакчада
сандугач сайрый)
САНДЫК [са-идыц]—суидук (Эбинец сандыгын
актарырга яратам)
САЦГЫРАУ [сацгырач/]—глухой (Безнен
авылда бер сацгырау бабай бар)
САЦГЫРАУ ТАРТЫК- -глухой согласный
(«Такта» сузендэ 3 сацгырау тартык бар)
САЦГЫРАУ Г0МБЭ гриб-дождевик (Болында
ак Ьэм зур сацгырау гомбэлэр курдек)
САП [са’п]—черенок: топорище (Керэк сабы
сынган)
САПЛА-РГА [сапларга]—вдевать нитку; наса
живать черенок (Инэ саплап бир эле)
САП-САЛКЫН [са-п/са лцын]—студеный: очень
холодный (Чишмэ суы сап-салкын)
САП-САРЫ [са’п/са-ры]—очень желтый
(Яфраклар сап-сары)
205
САРАЙ [са рай]—дворец; дворцовый; двор; са-
рай; хлев (Мэдэният сарае бик матур)
САРАН [са'ран]—жадный (Саран булма!)
САРГА(Й—>Е)-РГА [са ргайырга]—желтеть
(Яфраклар саргайды инде)
САРГЫЛТ [са°ргылт]—желтоватый (Урамда коз
коне саргылт яфраклар оча)
САРЫ [са’ры]—желтый; желтизна; желток;
желтуха (Сары чэчэк сагыш билгесе ул)
САРЫ МАЙ—топленое масло (Эбием чэкчэкне
сары майда пешерэ)
САРЫ МЭТРУШКЭ—зверобой (Сары мэтрушкэ
болында усэ)
САРЫ ЧЫПЧЫК—чиж (Сары чыпчык безнен,
тэрэзэ капкачына килеп кунды)
САРЫК [сарык;]—овца (Сарыклар ужымга
кергэннэр)
САРЫК АБЗАРЫ—овчарня (Сарык абзарында
7 сарык бар)
САРЫК БЭРЭНЕ—ягненок (Сарык бэрэннэре
ейдэ уйнап йорилэр)
САРЫК ИТЕ—баранина (Без сарык ите белэн
ечпочмак пешердек)
САРЫК ТИРЕСЕ—овчина (Дубленканы сарык
тиресеннэн тегэлэр)
САРЫК ТЭКЭСЕ—баран (Сарык тэкэсенен, зур
мегезе бар)
САРЫМСАК [са’рымсац]—чеснок; чесночный
(Гомбэ тозлаганда, сарымсак салалар)
САСЫ [са сы]—вонючий; вонь (Иттэн сасы ис
киля)
206
САСЫ-РГА [сасырга]—тухнуть; вонять (Ит са-
сыган: суыткыч зшлэмэгэн)
САТ-АРГА [са’тарга]—продавать; предавать
(Авылдан бэрэцге сатарга туганыбыз килде)
САТАШ-ЫРГА [са-ташырга] -бредить (Бала
йоклаганда саташа)
САТЛЫК [са тлык,]—продажный; предатель
(Сатлык жаинарны гафу итеп булмый)
САТУЧЫ [са тучы]—продавец (Сатучы акча со-
рады)
САТЫП АЛУЧЫ покупатель (Кибеттэ сатып
алучылар куп тугел)
САТЫП АЛ-ЫРГА—покупать; закупать; под-
купать (Кыйбат китаплар сатып алырга акчам
юк)
САУ [ca-w]—здоровый (Сау кеше—ин бэхетле
кеше)
САУБУЛЛАШУ [са'жбуллашу]—прощание
(Саубуллашу бик авыр булды)
САУБУЛЛАШ-ЫРГА [са^буллашырга]—
прощаться (Саубуллашырга куп кеше килде)
САУЛЫК [сарлык]—здоровье (Саулыгыгыз
ничек?)
САУМЫ(СЕЗ) [са wMbi(ce3)]—здравствуй(те)
САУ-СЭЛАМЭТ [ca'w/сэлэмэт]— здоровый; жив-
здоров (Узегез сау-сэламэтме?)
САФ I [са'ф]—чистый; свежий (Саф кунелле
кешене хермэт итэлэр)
САФ II [са-ф J—ряд; строй; шеренга (Дамир,
сафка бас)
САФ-САФ [саф/саф]—ряд; строй (Балалар саф-
саф булып тезелделэр)
207
СЭБЭП [сэбэп]—причина; повод (Сэбэбе—
билгесез)
СЭБЭПСЕЗ [сэбэпсес]—без причины (Ул
сэбэпсез дэрес калдырмый)
СЭГАТЬ [сэгэт]—часы; часовой; занятие, урок;
время (а) Сэгать дерес йори; э) Беренче сэгать —
музыка)
СЭДАКА [сэдэкэ]—подаяние; милостыня (Эби
бер балага сэдака бирде)
СЭДЭП [сэдэп]—пуговица (Кулмэгемнец бер
сэдэбе тешкэн)
СЭЕР [сэйер]—странный; странно (Егетнец
сузлэре сэер иде)
СЭЙЛЭН [сэйлэн]—бусинка (Сэйлэнне >кепкэ
тездецме?)
СЭКЕ [сэке]—нары (Сакедэ мендэрлэр оелгэн)
СЭЛАМ [сэлам]—привет; здравствуйте (Дустым
сэлам жибэргэн)
СЭЛАМ БИР-ЕРГЭ—приветствовать (Ул, елма-
еп, кызга сэлам бирде)
СЭЛАМЭТ [сэламэт]—здоровый (Сэламэт кеше
бэхетле була)
СЭЛАМЭТЛЕК [сэлэмэтлек]—здоровье (Сезга
сэламэтлек телим)
СЭЛАМЭТЛЕК САКЛАУ—здравоохранение
(Сэламэтлекне саклау—дэулэт зше)
СЭЛАМЭТЛЭН-ЕРГЭ [сэлэмэтлэнёрга]—
поправляться (Авыру сэламэтлэнеп килэ)
СЭЛЭТЛЕ [сэлэтле]—способный (Сэлэтле егет
булып чыкты ул)
СЭНЭГА(ТЬ) [сэнэгэт]—промышленность
(Урмаи сэнэгасе алга китте)
208
СЭНЭК [сэнэк]—вилы (Печэн ейгэндэ, сэнэк
сынды)
СЭНГАТЬ [сэцгэт]—искусство (Сэнгать рухи
деньябызны баета)
СЭРВИ [сэру/и]—акация (Сэрви куагы сары
чэчэктэ утыра)
СЭРКАТИБ [сэркэтиб]—секретарь (Дустым—
журналныц жаваплы сэркатибе)
СЭУДЭ [сэудэ]—торговля (Тышкы сэудэ дэулэт
тормышында зур роль уйиый)
СЭУДЭ ИТ-ЭРГЭ—торговать (Бер туганыбыз ба-
зарда сэудэ итэ)
СЭФЭР [сэфэр]—поездка (Сэфэрен, увдымы?)
СЭХНЭ [сэхнэ]—сцена; сценический (а) Сэхнэдэ
ут сунде; э) Хэй Вахит бик куп сэхнэ эсэрлэре
язган)
СЭЯСИ [сэйэси]—политический (Докладта
сэяси мэсьэлэлэр кутэрелэ)
СЭЯСЭТ [сэйэсот]—политика (Хэзер сэясэт
белэн куп кеше кызыксына)
СЭЯХЭТ [сэйэхэт]—путешествие (Кырымга
сэяхэт эйбэт булды)
СЭЯХЭТ ИТ-ЭРГЭ—путешествовать (Безнец
дуслар Италиягэ сэяхэт итэчэклэр)
СЭЯХЭТЧЕ [сэйэхэтче]—путешественник
(Сэяхэтчелэр бик арыдылар)
СЕБЕР-ЕРГЭ [сёбёрёргэ]—мэсти; подметать
(Ишегалдын себереп кер эле)
СЕБЕРКЕ [сёбёрке]—метла; веник (Мунча се-
беркесен эйбэтлэп пешердем)
СЕЗ [сез]—вы (Сез танышмы?)
СЕЗНЕКЕ [сёзнёке]—ваш (Бу китап сезнекеме?)
209
СЕЗНЕЦЧЭ [сёзненчэ]—по-вашему (Сезнецчэ,
кем отар?)
СЕЛКЕН-ЕРГЭ [сёлкёнёргэ]—шевелиться; ка-
чаться; дрожать (Акрын искан жилдэ яфраклар
селкенэ)
СЕЛКЕ-РГЭ [сёл кёргэ]—трясти; вытряхивать
(Капчыкларны селкеп кер эле)
СЕЛТЭ-РГЭ [сёлтэргэ]—махнуть; бросать; уда-
рить (Саубуллашканда, ул мица кул селтэде)
СЕНАЖ [сенаж]—сенаж (Сенаж салып бетерде-
гезме?)
СЕЦЕЛ [сёдел]—младшая сестра (Сецлем Ка-
занда укый)
СЕЦЕР [сёнер]—сухожилие (Аягындагы седере
тарты лган)
СЕР [сер]—тайна, секрет (Сина бер серем бар)
СЕРДЭШ [сёрдэш]—наперсница; закадычный
друг (Марьям—минем сердэшем)
СЕРКЭ [сёркэ]—уксус (Гомбэ маринадлаганда,
серкэ салалар)
СЕРЛЕ [сёрле]—таинственный, загадочный (Ул
серле итеп карап куйды)
СИБЭЛЭ-РГЭ [сибэлэргэ]—моросить; брызгать
(Урамда яцгыр сибэли)
СИ(П->Б)-ЭРГЭ [сибэргэ]—сыпать; присыпать;
окроплять; поливать (а) Яшелчэлэргэ су сибасе
бар; э) Бэрэцге естеиэ бераз тоз сип)
СИГЕЗ [сигез]—восемь (Эбинен снгез баласы
булган)
СИГЕЗ ЙОЗ—восемьсот (Ул сигез йез сум зш
хакы ала)
210
СИГЕЗЕНЧЕ [сигёзенче]—восьмой (Ул сигезен-
чегэ кучте)
СИГЕЗЬЕЛЛЫК [сигёзйыллыц]—восьмилетний
(Авылда сигефеллык мэктэп бар)
СИЗ-ЭРГЭ [сизэргэ]—чувствовать; ощущать;
чуять (Мин анын сеюен сизеп яшим)
СИЗДЕРМДЧЭ [снздёрмичэ]—незаметно; вти-
хомолку (Мица сиздермичэ генэ эшлэгэннэр)
СИЗЕЛ-ЕРГЭ [сизёлёргэ]—чувствоваться; обна-
руживаться (Галимнен дулкыилануы сизелеп
тора)
СИЗЕН-ЕРГЭ [сизенёргэ]—чувствовать; догады-
ваться (Ул бу хэлие алдан ук сизенде)
СИЗМИ КАЛ-ЫРГА—не заметить (Мин аныц
киткэнеи сизми дэ калдым)
СИКЕРЕП МЕН-ЭРГЭ—вскочить (Егет атка си-
кереп менде Ьэм чабып китте)
СИКЕРЕП ТОШ-ЭРГЭ—спрыгнуть (Малай са-
рай тубэсеннэн сикереп тоште)
СИКЕР-ЕРГЭ [сикёрёргэ]—прыгать; перепрыг-
нуть; скакать (Монир кечкенэдэи парашюттан
сикерергэ хыялланды)
СИКЕРУ [снкеру]—прыжок (Рэфыйк сикеру бу-
енча —чемпион)
СИКСЭН [сиксэн]—восемьдесят (Бабайга сиксэн
яшь)
СИКСЭНЕНЧЕ [сиксэненче]—восьмидесятый
(Аца сиксэненче яшь китте)
СИМЕЗ [симез]—жирный; тучный; полный
(Сыернын ите бик симез иде)
СИМЕР-ЕРГЭ [снмёрёргэ]—жирнеть; тучнеть
(Угезлэр бик симерделэр)
211
СИН [син]—ты (Син ничэнче елда туган?)
СИНЕ—тебя (Сине бер кеше телефонга чакыра)
СИЦА - тебе (Сина бер булэгем бар)
СИНДЭ—у тебя (Синда М.ЯСэлнл шигырьлэре
бармы?)
СИНЕКЕ [синеке]—твой (Бу елеш—синеке)
СИНЕЦ—твой (Синен татар концертина бара-
сын килэме?)
СИНЕЦ БЕЛЭН—с тобой (Синен белэн сейлэшу
бик рэхэт)
СИННЭН—от тебя (Синнэи бер ай инде хат юк)
СИНОНИМ [синоним]—синоним (Матур
сузенен синонимы—чибэр)
СИПКЕЛ [сипкел]—веснушки (Кызнын битендэ
вак-вак сипкеллэр)
СИРЕНЬ [сирин]—сирень (Мин быел бакчага ак
сирень утырттым)
СИРЭК [снрэк]—редкий; редко; разреженный
(Андый кешелэр сирэк була)
СИТСЫ [ситсы]—ситец (Жэйгэ ситсы кулмэк
эйбэт)
СИХЕРЛЕ, СИХРИ [сихёрле, сихри]-
волшебиый (Кыз сихри елмаю белэн елмайды)
СИХЕРЧЕ [сихёрче]—колдун, колдунья; вол-
шебник, волшебница; кудесник; чародей, чаро-
дейка (Экиятлэрдэ сихерчелэр куп була)
СИШЭМБЕ [сишэмбе]—вторник (Сишэмбе—
атнанын икенче коне)
СКЛЕРОЗ [склероз]—склероз (Аныц склерозы
кечэя бара)
СМОТР [смотр]—смотр (Узешчэн сэигать
смотрында 70 кеше катнашты)
212
СОКЛАН-ЫРГА [сбцланйрга]—восхищаться;
восторгаться (Мин ада карап соклаиам; ул ни-
чек барысына да олгерэ икон?)
СОЛЫ [соло]—овес; овсяный (Солы кесэле
том ле була)
СОЛЫ БОТКАСЫ (ЯРМАСЫ)—овсянка
(Инглизлэр иртэ белэи солы боткасы ашыйлар)
СОЦ I [сод]—поздно (Тэлгать эштэн сон кайтты)
СОЦ II [соц]—после (того как) (5Цыелыштан соц
концерт булды)
СОЦ III [соц]—частица; вводное слово ну
(—Барамы?—Бара.— Соц? —Алай булгач, ник
йоклап ята?)
СОЦГАР-ЫРГА, СОЦЛА-РГА [сбцгарырга
/сбцларга]—опаздывать (Ул Ьэрвакыт соцгарып
йери)
СОЦГЫ [сбцго]—последний; поздний; заключи-
тельный; окончательный (а) Сонгы очрашу нде
бу; э) Сонгы сузне профессор Субаев алды; б)
Соцгы редакция эзер)
СОЦРАК [сбцрац]—позднее (Соцрак керерсец,
яме!)
СОЦЫННАН [соцыннан]—после (Соцыннан гы-
на барысын да ацладым)
СОРА-РГА [сбрарга]—спрашивать; просить;
требовать (а) Укытучы баладан ей эшен сорый;
э) Китап язу зур кеч сорый)
СОРАУ [copaw]—вопрос; вопросительный;
просьба; допрос (Бу copay урынлы)
СОРАУ АЛУ—допрос (Copay алу 3 сэгать дэвам
нтте)
213
СОРЫ [сбро]—серый (Соры тестэге костюм сица
килешэ)
СОХАРИ [сбхари]—сухари (Калган ипидэн со-
хари ясадым)
С0ЕКЛЕ [сёйёкле]—любимый; милый
(Сееклем! Син мина упкэлэмэ!)
С0ЕН-ЕРГЭ [сёйёнёргэ]—радоваться (Энисеи
кургэч, бала соенде)
С0ЕНЕЧ [сёйёиеч]—радость; радостное сообще-
ние (Эбинец сеенече эчеиэ сыймый)
С0ЕНЕЧЛЕ [сёнёнечле]—радостный (Соенечле
хэбэрлэр бар эле)
С0ЕВГЧЕ [сёйёнче]—вознаграждение за радост-
ную весть (Сеенчегэ ни бирэсен?)
С03ЭК [сёзэк]—пологий; полого (Бу тау свзэк)
С03-ЭРГЭ I [сёзэргэ]—бодать (Колхоз угезе
сезэргэ ярата)
С03-ЭРГЭ II [сёзэргэ]—цедить (Сауган сотне
сезэргэ кирэк)
С03МЭ [сёзмэ]—сюзьма (молочное изделие)
(Катыктан сезмэ ясадык)
С0ЙГЭН [сбйгэн]—любимый (Сейгэн ксшене
оныту мемкин тугел)
С0ЙКЕМЛЕ [сёйкёмле]—милый; симпатичный
(Нинди сейкемле ул!)
С0ЙЛЭМ [сёйлэм]—речь; речевой (Язма сенлэм
катлаулырак була)
С0ЙЛЭП БИР-ЕРГЭ—рассказать (все) (Укылган
хикэянс телдэн сейлэп бирегез)
С0ЙЛЭ-РГЭ [сёйлэргэ]—говорить; разговари-
вать; рассказывать (Аиын турында гел яхшы
сейлилэр)
214
С0ЙЛЭШ [сейлэш]—говор (Минзэлэ
сойлэшендэ «кызыл»ны «кыдыл» дип
сейлилэр)
С0ЙЛЭШ-ЕРГЭ [сёйлэшёргэ] -разговаривать;
договариваться (Кичэ ул турыда куп сейлэштек)
С0ЙЛЭУ ТЕЛЕ—разговорный язык (Сейлэу те-
лендэ жемлэлэр кыскарак була)
СОЙЛЭУЧЕ [еёйлэ^уче]—говорящий
(Сейлэученец тавышы ишетелми)
С0ЙЛЭШУ [еёйлэшу]—переговоры; разговор;
договоренность (Сейлэшу файдалы булды)
С0ЙРЭ-РГЭ [еёйрэргэ]—волочить (Бэрэцге кап-
чыгын сойрик эле)
СОЛГЕ [сёлго]—полотенце (Сел гене утуклэ эле)
СОННЭТ [сённэт]—обрезание (Моселманнарда
сеннэткэ утырту дигэн нэреэ бар)
СОННЭТКЭ УТЫРТ-ЫРГ А-подвергать обре-
занию (Абыйныц малаен сеинэткэ утырттылар)
СОРЕМ [сёром]—сажа (Булмэ почмакларында
серем генэ)
СОР-ЕРГЭ I [сорёргэ]—пахать (Басуны сереп
бетердек)
СОР-ЕРГЭ II [сорёргэ]—высылать (Патша де-
кабристлариы соргенгэ серэ)
С0РМЭ [сёрмэ]—сурьма (Галия кузенэ сормэ
тарткан)
С0РТ-ЕРГЭ [сёртёргэ]—вытирать; мазать; на-
душить (а) Кулынны серттецме? э) Мэ, ислемай
сорт)
СОРТКЕЧ [сёрткеч]—салфетка (Серткеч алып
бирегез эле)
215
C0T [сет]—молоко; молочный (Сыерныц сете
куе)
СОТ АЕРТ-ЫРГА—сепарировать (Без узебезнец
ейдэ сет аертабыз)
СОТ 0CTE—сливки (Мин чэйне сот есте белэн
эчэм)
C0T САВЫТЫ—молочник (Сет савытына сет
сал эле)
СОТ ТЕШЕ—молочный зуб (Малайныц сет теше
теште)
СОНК [сёйэк]—кость (Сеякле иттэн аш тэмле
була)
С0ЯЛ [сёйэл]—еухая мозоль; бородавка
(Аягыма сеял чыккан)
С0ЯЛ-ЕРГЭ [сёйэлёргэ]—прислоняться; обло-
котиться (Мии ишеккэ сеялеп тора идем)
СО(Й-»Я)-РГЭ I [сёйэргэ]—любить; ласкать
(Мин аны гомерем буе сойдем)
СО(Й-»Я)-РГЭ II [сёйэргэ]—прислонять; подпи-
рать (Баскычны сеян куй)
СПЕКТАКЛЬ [спектакль]—спектакль
(Спектакльдэ барлык артистлар катнашты)
СПОРТЧЫ [спортчы]—спортсмен (Спортчылар
ярышка эзер)
СТАЖ [стаж]—стаж (Анын хезмэт стажы—28
ел)
СТАКАН [стакан]—стакан (Бер стакан сет
эчэсеиме?)
СТАРШИНА [старшина]—старшина (Аны
старшина итеп кутэрделэр)
216
СТИЛИСТИК [стилистик]—стилистический
(Стилистик хаталар шактый)
СТИЛЬ [стил']—стиль (Анын стиле мица оша-
мый)
СТУДЕНТ [студент]—студент (Беренче курс
студеитлары лекция тыцлыйлар)
СУ [су]— вода; водный; водяной; водоем; река;
сок; рассол (а) Безнец су бик каты: э) Алма суы
эчкелтем була)
СУ АНАСЫ—водяная (Г.Тукайныц «Су аиасы»
эсэре бар)
СУ БАСУ -наводнение (Су басу аркасында,
бэрэцге соц утыртылды)
СУ БАШЫ—исток (Су башы тау ягыннан баш-
лана)
СУ БУЕ—прибрежье (Су буенда балалар кояшта
кызыналар)
СУ ИЯСЕ- водяной (Мифологиядэ су иясе дэ
бар)
СУ КЕР-ЕРГЭ (КОЕНЫРГА)—купаться (Жэй
коне без Ыкта су коеиабыз)
СУ КЫЗЫ -русалка (Экиятлэрдэ су кызлары
да бар)
СУ СИ БУ полив (Яшелчэлэргэ су сибу авыр
тугел)
СУ СЫЕРЫ—бегемот (Зоопаркта су сыеры
курдек)
СУАЛЧАН [сулуалчан]—червь (Яцгыр суалчаны
яцгырдан соц чыга)
СУГАН [сугая]—лук; луковый (Салатка яшел
суган да сал)
217
СУ(К->Г)-АРГА [сугарга] -ударять; бить: отби-
вать; набивать; стукать; чеканить; ставить; из-
готавливать (а) Малай узеннэн кечкенэ балага
сукты; э) Ул кулы белэн естэлгэ сукты; б) До-
кументна пичэт сугып бирегез эле)
СУГЫП ЖИБЭР-ЕРГЭ -ударить (Бер кеше
икенчесенэ сугып жд4бэрде)
СУГЫШ [сугыш]—война; сражение; драка
[Сугыш беркемгэ дэ кирэкми]
СУГЫШ ЧУКМАРЫ — драчун, забияка, вояка
(Безиец ейдэ бер малай яши. Ул Ьэрвакыт су-
гыша. Сугыш чукмары!)
СУГЫШЧЫ [сугышчы]—воин, боец
(Сугышчыларга орден Ьэм медальлэр бирелде)
СУЗ-АРГА [сузарга]—тянуть; протягивать; за-
тягивать; оттягивать (Ьаман бу эшне сузасыз)
СУЗЫК [сузык,]—гласный (Сузык авазлар татар
телен дэ туты за у)
СУКМАК [суцмац]—тропинка (Сукмактан бер
кыз кнлэ)
СУКЫР [сукыр]—слепой; темный; невественый
(Сукыр булса да купне курэ ул)
СУКЫР КЫЧЫТКАН—глухая крапива (Сукыр
кычыткан абзар буен да усэ)
СУКЫР ТЫЧКАН—крот (Сукыр тычканнын
оясы жд4р астында була)
СУКЫР ЧЕБЕН -мошка, мошкара (Урманда
сукыр чебен бик куп быел)
СУКЫР ЭЧЭК—слепая кишка (Бабайныц су-
кыр эчэге тишелгэн)
218
СУКЫРА(Й->Е)-РГА [суцырайырга]—слепнуть
(Эби кинэт сукырайды)
СУЛ [сул]—левый (Сул кулым оеды)
СУЛАГАЙ [сулагай]—левша (Сулагай спортчы-
лар да була)
СУЛА-РГА [суларга]—дышать (Саф Ьава сулап
керим эле)
СУЛДА [сулда]—налево (Сулда—зур йорт)
СУЛДАН [сулдан]—слева (Сулдан зур колонна
килэ)
СУМ I [сум]—рубль (0ч йез сум акча бнреп тор
эле)
СУМ II [сум]—мякоть (Сум итеннэн пэрэмэч
пешерэбез)
СУМАЛА [сумала]—смола (Безнец янда сумала
кайнату цехын ачтылар)
СУМКА [сумка]—сумка (Сумка тутырып алма
алдым эле, пирог пешерэм)
СУММА [сумма]—сумма (Бу сумма артык зур)
СУМСА [сумса]—пирожки (Сумса тэмле иде)
СУРЭТ [сурэт]—изображение; образ; в виде
(Аныц сурэте Ьаман хэтердэ)
СУРЭТЛЭ-РГЭ [сурэтлэргэ]—изображать
(Язучы тормышны дерес сурэтли)
СУСА-РГА [сусарга]—хотеть пить; жаждать
(Буген бик сусадым)
СУЫК [cywbiK]—холод, мороз; холодный, мо-
розный (а) Иртэгэ суык булачак; э) Урамда
суык)
СУЫН-ЫРГА [cywbiHbipra]—остыть (Компот
суынган)
219
СУЫТКЫЧ [сухчыткыч]—холодильник
(Суыткычны буген юдыцмы?)
СУ(Й->Я)-РГА [суйарга]—резать (Кезен алар
биш сарык суйдылар)
СУГЕН-ЕРГЭ [сугёнёргэ]—ругаться; скверно-
словить (Сугену— начар гадэт)
СУ(К->Г)-ЭРГЭ [сугэргэ]—ругать (Намай сугеп
торма эле)
СУЗ [суз]—слово; разговор; мнение; суждение;
совет; молва; клятва (а) Эйткэн суз—аткаг ук;
э) Суз бирсэц—утэ)
СУЗ АЛ-ЫРГА—брать слово (Жыелышта Гали-
ев Фэрит суз алды)
СУЗ БАЙЛЫГЫ—лексическое богатство, лек-
сикон (Бу кешенец суз байлыгы бик зур)
СУЗ БАШЛА-РГА—завести разговор (Директор
хезмэт дисциплинасы турында суз башлады)
СУЗ БАШЫ—предисловие (Китапларда автор-
нын суз башы була)
СУЗ БИР-ЕРГЭ—дать слово (ЭДыелышта 4 ке-
шегэ суз бирделэр)
СУЗ УЙНАТУ —игра слов (Ул Ьэрвакыт суз уй-
натырга ярата)
СУЗ ЯСАЛЫШЫ—словообразование
(Грамматиканыц бер булеге—суз ясалышы)
СУЗГЭ-СУЗ [сузгэ/суз]—дословно (Ул шигырьне
сузгэ-суз сейлэп бирде)
СУЗДЭ [суздэ]—на словах (Суздэ барысы да
эшлэнгэн)
СУЗЛЕК [сузлек]—словарь («Русча-татарча
сузлек» чыккан)
220
CY349H [суччэн]—разговорчивый (Теге апа бик
сузчэн иде)
СУ'ЛПЭН [сулпэн]—вялый, медлительный; вя-
ло, медлительно (Эш сулпэн бара)
CYH-ЭРГЭ [сунаргэ]—потухать (Учакта ут
сунде)
CYPY [суру]—наперник; оболочка (Мендэрнец
суруе тузган)
CYT-ЭРГЭ [сутаргэ]—распарывать; разбирать
(Пальтонын эчен сутеп алырга кирак)
СЫБЫЗГЫ [сйбызгы]—свисток (Сыбызгы та-
вышы яцгырады)
СЫ(К->Г)-АРГА I [сыгарга]—выжимать
(Керлэрне сыгасы бар)
СЫ(К->Г)-АРГА И [сыгарга]—наклонять; гнуть
(Бу тирэкне сыгыйк эле)
СЫЕК [сыныц]—жидкий; водянистый; гибкий,
упругий (Чай сыек булган)
СЫЕР [сыйыр]—корова; коровий; говяжий
(Сыерыбыздан бик уцдык)
СЫЕР АБЗАРЫ—коровник (Хатын-кызлар сы-
ер абзары чистарталар)
СЫЕР ИТЕ—говядина (Сыер ите базарда 70
сум)
СЫЕР САВУЧЫ—доярка, дояр (Галиянец анисе
сыер савучы булып эшли)
СЫЕРЧЫК [сыййрчыц]—скворец (Сыерчык
килергэ куп калмады)
СЫЗ-АРГА I [сызарга]—чертить, линовать
(Буген сызым сызасы бар)
221
СЫЗ-АРГА II [сызарга]—уменьшаться (Май та-
бада сызып бетте)
СЫЗГАН-ЫРГА [сызганырра]—засучивать ру-
кава (Я^ин,ен,не сызганып куй)
СЫЗГЫР-ЫРГА [сызгырырга]—свистеть (Кем
сызгыра?)
СЫЗЛАВЫК [сызла^уыц]—чирей, болячка, фу-
рункул (Кулыма сызлавык чыкты)
СЫЗЛАН-ЫРГА [сызланырга]—ныть (Куцелем
сызлана)
СЫЗЫК I [сызык]—линия; черта; тире; склад-
ка (а) Туры сызык белэн аерып куй; э) Ия белэн
хэбэр арасына, икесе дэ исем белэн белдерелсэ,
сызык куела)
СЫЗЫК II [сызык,]—шкварки (Бэрэцгене сы-
зык белэн ашарга яратам)
СЫЗЫКЧА [сызыкча]—дефис (Парлы сузлэр
сызыкча белэн язылалар: хатын кыз, ир-ат,
бала-чага, абыйлы-сецелле, тирэ-юнъ)
СЫЗЫМ [сызым]—чертеж (Сызым ечен бишле
куйдылар)
СЫЙ [сый]—угощение; пир (Табында сый бик
мул иде)
СЫЙЛА-РГА [сыйлар га]—угощать
(Кунакларны сыйлау жицел зш тугел)
СЫЙНЫФ [сыйныф]—класс (Малай икенче
сыйныфта укый)
СЫЙНФЫЙ [сыйнфый]—классовый (Сыйнфый
каршылыклар кискен була)
СЫЙРАК [сыйрак]—голень, бёрпе (Анын, сый-
рагы озын)
222
СЫЙФАТ I [сыйфат]—качество; качественный
(Сыйфат ечен керэш булырга тиеш)
СЫЙФАТ II [сыйфат]—имя прилагательное
(Сыйфат—дэрэжэ белэн торлэнэ)
СЫЙФАТ ФИГЫЛЬ—причастие (Сыйфат фи-
гыльдэ сыйфат Ьэм фигылъ билгелэре була)
СЫЙФАТЛЫ [сййфатлы]—качественный
(Сыйфатлы азык-телек житештерергэ кирак)
СЫЙ-Х9РМЭТ [сый/хермэт]—угощение (Сый-
хермэт мул булды)
СЫКЫ [сыкы]—изморозь (Агачларга сыкы
кунган)
СЫЛА-РГА [сыларга]- мазать; натирать, мас-
сажировать (Аягымны корт агуы белэн сыла-
дым)
СЫЛУ [сылу]—красивый; стройный (Сылу
кызны кем ошатмый!)
СЫМАН, СЫМАК [сыман, сыман]—подобно;
будто (Аныц сыман кеше юктыр)
СЫН [сын]—фигура; стан; изваяние; идол
(Музейларда Венера сынняры куп)
СЫНАЛГАН [сыналган]—испытанный (Безнен
дуслык сыналган)
СЫНА-РГА I [сйнарга]—испытывать (Мин аны
бер генэ сынамадым)
СЫН-АРГА II [сынарга]—ломаться; перело-
маться; ломиться (Теге агач сынган)
СЫНАУ [cbiHaw]—испытание; экзамен; опыт;
наблюдение (Без зур сынау алдында торабыз)
СЫНДЫР-ЫРГА [сындырырга]—ломать: раз-
ламывать (Сындырма эле син аны!)
223
СЫНЛЫ СЭНГАТЬ—изобразительное искусство
(Кича без сынлы сэнгать музеена бардык)
СЫНЫК [сыныц]—кусок, сломанный, обломок
(Ипи сыныгы да ач чагында бик тэмле була)
СЫЦАР [сйцар]—один из двух;
один-единственный (Сынар биялэеи кая?)
СЫР I [сыр]—сыр (Сыр сеттэн ясала)
СЫР II [сыр]—нарезка; резьба (Игэунен сыры
беткэн)
СЫРА [сыра]—пиво (Сыраны арпадаи ясыйлар)
СЫРХАУ [cbtpxaw]—больной; болезнь (а) Син
сырхаумыни? э) Сырхау кешене хастаханэгэ
алып кнлделэр)
СЫРХАУХАНЭ [сырхатехэнэ]—поликлиника
(Эни сырхауханэдэ эшли)
т
ТА, ТЭ [та, тэ]—частица усиления (Кош та оч-
мый)
ТАБА [та'ба]—сковорода (Эни табада бэрэцге
кыздыра)
ТАБА(Н) [та'ба(н)]—к (Кешелэр урманга таба
юнэлделэр)
ТАБАК I [та'бац]—чаша (Табактан бушат эле)
ТАБАК II [та'бац]—лист (Тубэ ябарга 50 табак
калай кирэк)
ТАБАН I [та’бан]—стопа; полоз; подошва (Аяк
табаннары ут яна)
ТАБАН II [та’бан]—карась (Безнец кулдэ табан
балы гы бар)
224
ТА(П->Б)-АРГА [та барра]—находить; обнару-
живать; добывать; доставать; рожать (а) Аныц
адресын табарга кирэк; э) Ул мица теге китап-
ны табып бирде; б) Аиыц апасы бер малай тап-
ты)
ТАБИБ [табиб]—врач (Шифаханэдэ табиблар
жыелышы булды)
ТАБИГАТЬ [табигэт]—природа (Табигать тып-
тыи)
ТАБИГЫЙ [табигый]—естественный; естест-
венно (Табигый матурлыкка ни жита!)
ТАБЛИЦА//МСЭДВЭЛ [жэд™эл]—расписание;
таблица (а) Тапкырлау таблицясын (ждцвэлен)
ятла; э) Очкыч жадвэлен (расписаниесен) кара-
дыцмы?)
ТАБУТ [та°бут]—гроб (Табут янына туганнары
жыелган)
ТАБЫН [та°бын]—накрытый стол; праздничный
стол; застолье (Рахим итегез. табын янына уты-
рышыгыз)
ТАБЫШ [та°быш]—находка; прибыль (Бу та-
быш гаять эНэмиятле)
ТАБЫШМАК [та°бышмац]—загадка
(Табышмакны таба алмадыц)
ТАВЫК [та°\уыц]—курица; куриный (Тавыкныц
йомыркасы эре)
ТАВЫК ИТЕ—куриное мясо (Энием тавык
итеннэн аш пешерде)
ТАВЫК КЕТЭГЕ -курятник (Тавык кетэгендэ
11 тавык бар)
X г.-ч
225
ТАВЬПП [та'м-ыш]—голос; звук; шум-гам (0й
алдында тавыш ишетелде)
ТАВЬПП БИР-ЕРГЭ—голосовать (Без быел Пре-
зидент Шаймиев очен тавыш бирдек)
ТАВЫТПКА КУ(Й->Я)-РГА—поставить на голо-
сование РКыелышныц ранее 3 кандидатурами
тавышка куйды)
ТАГАН [таган]—качели (Балалар таганда аты
налар)
ТА(К-»Г)-АРГА [татарга]—прицеплять; привя-
зывать; надевать (Сабантуйда атка селгелэр
такканнар)
ТАГЫ, ТАГЫН [таты, татын]—еще; опять: к
тому же; как бы (а) Тагын сейлэ эле; э) Бара ди
тагын!)
ТАЗ [та’з]—таз(ик) (Тазга су сал эле)
ТАЗА [та'за]—здоровый; крепкий; чистый (Ул
таза кешеие мин белэм)
ТАЗАРТ-ЬГРГА [та’зартырга]—вычищать; оздо-
ровлять (Абзарны тазартырга кирэк)
ТАЙ [та'й]—жеребенок (Безнец атныц тае бар)
ТАЙ ИТЕ—жеребятина (Безгэ авылдан тай ите
алып килгэниэр)
ТАЙГАК [та’йгак]—скользкий; скользко (Сак
бул, урамда тайгак)
ТАКМАК [та'цмац]—частушки (Клубта такмак
эйтешэлэр)
ТАКСИ [такси]—такси (Такси чакыр эле)
ТАКЫР [та'цыр]—ровный; голый; пустой (Юл
бик такыр)
226
ТАКЫЯ [та'кййа]—венок; женский головной
убор (Чэчэклэрдэн такыя урэ белэсецме?)
ТАЛ [тал]—ива, верба (Су буенда 3 тал усэ)
ТАЛАНТЛЫ [та'лантлы]—талантливый
(Талантлы рэссамныц картиналары куп)
ТАЛА-РГА [та'ларга]—грабить; отнять; кусать
(Су буенда черки талый)
ТАЛЭП [талэп]—требование (Студентларныц
талэбе утэлде)
ТАЛЭПЧЭН [талэпчэн]—требовательный
(Талэпчэн укытучыны тыцламый мемкин тугел)
ТАЛ-ЫРГА [талырга] -уставать (Кулым тиз
тала)
ТАЛЬЯН (ГАРМУН) [тал’йан]—тальянка
(Тальян моцы куцеллэрне моцландыра)
ТАМАК [та'мак]—горло; еда; аппетит; едок;
устье (а) Тамагым авырта; э) Безнец авыл елга
тамагында урнашкан)
ТАМАК БАКАСЫ—ангина (Улыма тамак бека-
сы булды)
ТАМАК КЫР-ЫРГА —покашливать
(Сейлэгэндэ, ул тамак кырып куйды)
ТАМАК ЯЛКЫНСЫНУ [та-мац йалцынсыну]—
ларингит (Малай тамак ялкынсыну белэн авыр-
ган икэн)
ТАМ-АРГА [та’марга]—капать (Тубэдэн тамчы-
лар тама)
ТАМАША [та-маша]—зрелище; удивительно
(Тамаша барыбызга да ошады)
ТАМАШАЧЫ [та'машачы]—зритель
(Тамашачылар Ьаман кул чаптылар)
227
ТАМГА [та'мга]—отметина (Бозауга тамга сал-
дык)
ТАМЧЫ [та’мчы]—капля; капель (Э.Еникинец
«Тенге тамчылар» хикэясен укыгыз эле)
ТАМЧЫ ТАМ-АРГА—капать (0й тубэсеннэн
тамчылар тама)
ТАМЫЗ-ЫРГА [та-мызырга]—капать (Бу дару-
ны ун тамчы тамызып эчэргэ кирэк)
ТАМЫР [та-мыр]—корень, корневой; сосуд кро-
веносный; род (Кан тамырлары буртеп чыккан)
ТАМЫР АЛ-ЫРГА—извлекать корень
(Математикада «тамыр алу» дигэн термин бар)
ТАНА [та'на]—телка (Танабызнын исеме—Ак
баш)
ТАНСЫК [та'нсык] -желанный (Ул тансык.
кеткэн бала булып туган)
ТАНТАНА [та-нтана]—торжество (Тантанада
куп кунаклар катнашты)
ТАНЫКЛЫК [та-ныклык]—свидетельство (Туу
турында таныклыгыгызны курсэтегез эле)
ТАНЫЛГАН [та'нылган]—известный (Танылган
язучы чыгыш ясады)
ТАНЫ-РГА [та'нырга]—узнавать (Мин ул
абыйны таныйм)
ТАНЫТП [та*ныш]—знакомый (Бер танышыбыз
чнт илгэ сэяхэткэ китте)
ТАНЫШ-БЕЛЕШ [та'ныш/бёлёш]—знакомый
(Таныш-белешлэр куп килде)
ТАНЫШУ [та’нышу]—енакомство (Беренче та-
нышу Ьаман хэтердэ)
ТАЦ [та"ц]—заря; рассвет (Тан алдыннан сал-
кынча була)
228
ТАЧ АЛДЫННАН—под утро (Тац алдыннан
яцгыр явып утте)
ТАЧ АТКАНДА—на рассвете (Тац атканда без
юлга чыктык)
ТАЧ ЙОЛДЫЗЫ—утренняя звезда, Венера
(Тац йолдызы бик якты була)
ТАЧ (КАЛЫРГА) [та-ц (ца’лырга)]—поражаться
(Аныц матурлыгы безне тац калдырды)
ТАП [та‘п]—пятно (Намусыца тап тешермэ)
ТАПА-РГА [ташарга]—рубить; отбивать (Итне
тапаганда, суган салалар)
ТАПКЫР I [та'пцыр]—находчивый, остроум-
ный (Экиятлэрдэ очраган Шомбай бик тапкыр)
ТАПКЫР II [ташцыр]—раз (Салих еч тапкыр
ж,ицде)
ТАПКЫРЛА-РГА [та'пцырларга]—умножать
(Икене ечкэ тапкырласац, алты була)
ТАПТА-РГА [та-птарга]—топтать; давить; уп-
лотнять (Я^ирне ныклабрак таптагыз)
ТАП1ПЫРУ [та'пшыру]—передача (Тапшыру
кичке сигездэ башлана)
ТАПШЫР-ЫРГА [та’пшырырга]—передавать;
сдавать; вручать; поручать (Сэламемне тапшы-
рырсыц, яме!)
ТАР {та*р]—узкий; узко; мало (Рнгада иске
урамнар бик тар)
ТАРАК [та'рац]—расческа; гребень
(Тарагыцныц теше бик эре икэн)
ТАРАКАН [та"рацан]—таракан (Тараканнарны
агуларга кирэк)
ТАРАЛ-ЫРГА [та'ралырга]—расходиться; рас-
сыпаться; рассеиваться; распространяться (а)
229
ОКыелыштагы халык таралды; а) Анын чаче та-
ралып тора; б) Куктэге болытлар таралдылар;
в) Бу хэбэр тиз таралды)
ТАРА-РГА [та'рарга]—расчесывать (Чэченне
матур итеп тара)
ТАРАТ-ЫРГА [та'ратырга]—раскидать; рассе-
ять; распускать; раздавать; распространять (а)
Печэнне таратып кнптердек; а) Мин чэчемне
тараттым; б) Алар терле хэбэрлэр таратканнар;
в) Бу уцай тэжрибэ кин таратылды)
ТАРАФЫННАН [та рафыннан]— кем-то (Алар
тарафыннан зур эшлэр эшлэнде)
ТАРИХ [та рих]—история (Тарих—гыйбрэтле)
ТАРИХИ [та рихи]—исторический (Тарихи ва-
кыйгалар куп булгаи бу авылда)
ТАРИХЧЫ [та’рихчы]—историк (Тарихчылар
объектив булырга тиеш)
ТАРКАУ [тар'каи]—рассеянный; разбросанный;
неорганизованный (Бу группа бик таркау)
ТАРМАК [та'рмац]—отрасль; приток; ветвь;
рукав (Тел фэненен тармаклары таять куп
терле)
ТАРТМА [та’ртма]—коробка; ящик (Ике тартма
шырпы ал)
ТАРТЫК [тартык]—согласный (Татар телендэ
28 тартык бар)
ТАРТЫМ КУШЫМЧАСЫ—аффикс притяжа-
тельности ( ы/-е, -сы/-се — тартым кушымчала-
ры)
ТАРТ-ЫРГА [та'ртырга]—тянуть; тащить; под-
тягивать; притягивать; вовлекать: курить (а)
Мин бауны уземэ тартам, ул—узенэ; а) Кыз
230
шундый матур: узенэ тартып тора; б) Бу кешене
жинаятьчелэр уз якларына тарталар)
ТАРЫ [та°ры]—просо (Быел тары бик уады)
ТАРЫ ЯРМАСЫ—пшено (Эбием тары ярма-
сыннан ботка пешерэ)
ТАСВИРЛА-РГА [тас¥Уирларга]—изображать
(Э.Еники гап-гади кешелэрне тасвирлый)
ТАСМА [та*сма]—лента (Кызчыкныц чэчен тас-
ма белэн ургэннэр)
ТАСТЫМАЛ [таттымал]—салфетка; полотенце
(Кунакларга тастымал бирделэр)
ТАТАР [та°тар]—татарин; татарский (Татар те-
ле—бик борынгы Ьэм бик бай тел)
ТАТАР КЫЗЫ—татарка (Ф.Эмирханныц
«Татар кызы» исемле эсэре бар)
ТАТАРЧА [та°тарча]—по-татарски (Татарча
белэсецме?)
ТАТЛЫ [та’тлы]—сладкий; приятный (Мин
татлы хыялларга чумып утырам)
ТАТУ [та°ту]—дружный; дружно; мирный;
мирно (Алар бик тату яшэделэр)
ТАУ [Ta‘w]—гора («Менэргэ иде Урал таулары-
на...» дигэн жырны ИлЬам Шакиров бик матур
башкара)
ТАУЛЫ [та°мглы]—горный (Безнец авыл таулы
жирдэ урнашкан)
ТАУШАЛГАН [та°\¥1иалган]—мятый; измятый,
истасканный; старый (Китап таушалган)
ТАШ [та°ш]—камень; каменный (Елга аша таш
купер салынган)
ТАШБАКА [та’шбаца]—черепаха (Ташбака
чулдэ яши)
231
ТАШКУМЕР [та-шкумер]—уголь (Шяхтада
ташкумер чыгаралар)
ТАШЛАНДЫК [та'шландыц]—заброшенный
(Ул бакча ташландык хэлдэ)
ТАШЧЫ [та-шчы]—каменщик (Гарэфи—ташчы'
ТАШЫ-РГА [та-шырга]—переливаться; убегать
(Сет ташый бит, курмисецмени?)
ТАШ ЮЛ —шоссе; мощеная дорога (Безнец
авылга хэтле таш юл салынган)
ТАЯК [та’йац]—палка; трость; посох (Эбинен
кулында таяк)
ТАЯНЫЧ [та-йаныч]—опора; защита (Син—
мннем таянычым идеи)
ТА(Й—>Я)-РГА [та йарга]—поскользнуться; вы-
вихнуться; удрать (Аягым таеп китте)
ТЭ, ТА [та, та]—частица, союз (Килгэч те кереп
чык, яме!)
ТЭБЭ [тэбэ]—яичница (Лаинги тиз гена тебе
пешереп бирде)
ТЭБЭНЭК [тэбэнэк]—низкий; невысокий
(Узенец буе тебэнэк кенэ)
ТЭБИКМЭК [тэбикмэк]—лепешка (Каз емэсе
вакытында тэбикмэк пешерэлэр)
ТЭБРИКЛЭ-РГЭ [тэбриклэрга]—поздравлять
(Этине зур бэйрэме белэн тэбриклэделэр)
ТЭБЭ КОШЫ [тэнщцбшо]—страус (Тэвэ кошы
очмый)
ТЭВЭККЭЛ [тэжэккэл]—решительный
(Тэвэккэл таш яра)
ТЭГАЕН [тэгэйен]—точно; наверняка (Ул
тэгаен оныткан)
232
ТЭГЭРМЭЧ [тэгэрмэч]—колесо; круг (Арба
тэгэрмэч лэре шыгырдый, майларга кирэк)
ТЭГЭРЭ-РГЭ [тэгэрэргэ]—катиться (Туп тэгэрэп
китте)
ТЭГЬЛИМАТ [тэглимат] -учение (Безнец
буынга Ленин тэгълиматын гына ейрэттелэр)
ТЭЯ^РИБЭ [тэжрибэ]—опыт (Бу тэжрибэдэн
файдаланырга мемкин)
ТЭЖРИБЭЛЕ [тэжрибэле]—опытный (Кадрия
апа—тэжрибэле укытучы)
ТЭКЭ [тэкэ]—самец (баран, козел) (Безнец
тэкэнец мегезлэре озын)
ТЭКЭББЕР [тэкэббер]—высокомерный; надмен
ный (Тэкэббер кешедэн рэхмэт кетмэ)
ТЭКИ [тэкн]—все-таки (Тэки шуны курэ алма-
дым бит)
ТЭКЪДИМ [тэедим]—предложение (Егет кызга
тэкъдим ясады)
ТЭКЪДИМ ИТ-ЭРГЭ-предлагать; представлять
(а) Без кунакка театрга барырга тэкъдим иттек;
э) Безгэ яца хуждны тэкъдим иттелэр)
ТЭЛГЭШ [тэлгэш]—гроздь (Милэшнец
тэлгэшлэре эле Ьаман асылынып тора)
ТЭЛИНКЭ [тэлицкэ]—тарелка; пластинка; диск
(Тэлинкэлэрне остэлгэ тезеп куй)
ТЭМ [тэм]—вкус; удовольствие (Алмадан бал
тэмнэре кила)
ТЭМАМ[тэмам]—совершенно; конец (Ул тэмам
арыган)
ТЭМАМ БУЛ-ЫРГА—кончаться; оканчиваться
(Я^ыелыш кичке сэгать 9 да гына тэмам булды)
233
ТЭМАМ ИТ-ЭРГЭ—кончать, кончить (Язучы
яца эсэрен 1993 елда тэмам итте)
ТЭМАМЛА-РГА [тэмамларга]—заканчивать;
оканчивать (Мин мэктэпне 1990 елда
тэмамладым)
ТЭМЛЕ [тэмле]—вкусный (Аш бик тэмле бул-
ган, рэхмэт, эни)
ТЭМСЕЗ [тэмсез]—невкусный (Аш аца тэмсез
тоелды)
ТЭМУГ [тэмур]—ад (Тэмуг ож^иахка карты
куела)
ТЭМЭКЕ [тэмэке] —табак; папироса (Тэмэке—
сэламэтлеккэ зарарлы)
ТЭМЭКЕ ТАРТ-ЫРГА—курить (Мин тэмэке
тартмыйм)
ТЭН [тэн]—тело; плоть; телесный (Тэн ярасы
китэр, суз ярасы китмэс)
ТЭНКЫЙТЬ [тэнцыйт]—критика (Тэнкыйть
эдэбиятка ярдэм итэргэ тиеш)
ТЭНКЫЙТЬ ИТ-ЭРГЭ—критиковать (Сэясэттэ
бер як икенче якны Иэрвакыт тэнкыйть итэ)
ТЭНЭФЕС [тэнэфес]—перерыв (Тэнэфестэ буфет
эшли)
ТЭЦКЭ [тэцкэ]—чешуя; монета; рубль
(Балыкныц тэцкэлэре эре)
ТЭЦРЕ [тэцре]—бог; всевышний (Тэцрем!
Ярдэм ит мица!)
ТЭПИ [тэпн]—ножка; лапка (Чебиебез тэпиен
авырттырган)
ТЭПКЕ [тэпке]—мотыга (Тэпкене уткснлэп куй
эле)
234
ТЭПЭН [тэпэн]—кадка (Агач тэпэндэ тозланган
гембэ тэмле була)
ТЭРБИЯ [тэрбийэ]—восп гтание; воспитатель-
ный (Энием гомер буе тэрбия эше белэн
шегыльлэнгэн)
ТЭРБИЯЛЕ [тэрбийэле]—здесь: культурный
(Тэрбияле кешене эллэ каян курэсец)
ТЭРБИЯЛЭ-РГЭ [тэрбийэлэргэ]—воспитывать
(Энием жиде бала тэрбиялэп устергэн)
ТЭРБИЯЧЕ [тэрбийэче]—воспитатель; педагог
(а) Балалар бакчасына тэрбияче кирэк; э)
Тэрбиячелэр кицэшэ)
ТЭРЕ [таре]—крест; икона (Эбинен муенында—
таре)
ТЭРТИП [тэртип]—порядок, порядковый; сис-
тема; распорядок (а) Тэртипне бозучылар
ждвапка тартылдылар; а) Тэртип саннары; бе-
ренче, икенче, еченче, ...)
ТЭРТИПЛЕ [тэртипле]—воспитанный; систем-
ный (Илнур—тэртипле бала)
ТЭРТИПСЕЗ [тэртипсез]—невоспитанный; бес-
порядочный (Тэртипсез малай гел тэртип боза)
ТЭРТЭ [тэртэ]—оглобли (Тэртэлэрне кутэр эле)
ТЭРЭЗЭ [тэрэзэ]—окно; оконный (Тэрэзэлэр
ачык)
ТЭРЭЗЭЧЕК [тэрэзэчек]—форточка
(Тэрэзэчектэн жил ерэ)
ТЭРЭТ [тэрэт]—испражнения, кал (Баланыч
тэрэте сыек, авырмый микэн?)
ТЭР5ЦЕМЭ [тэржёмэ]—перевод: переводный
(Тэржемэ уцышлы чыккан)
235
ТЭР5ЦЕМЭЧЕ [тэржёмэче]—переводчик
(Тэржемэчелэр утырышы булачак)
ТЭУБЭ [тэибэ]—раскаяние; каюсь (Яцадан
анын белэн эшлэмэскэ тэубэ иттем)
ТЭУГЕ [Tawre]—первый (Тэуге мэхэббэт оны-
тылмый)
ТЭУЛЕК [тэжлек]—сутки (Тэулектэ егерме дурт
сэгать)
ТЭЭМИН ИТ-ЭРГЭ—обеспечивать; снабжать
(Татарстанда халыкны торак белэн тээмин иту
программасы бар)
ТЭЭСИР [тээсир]—впечатление (Эсэр турында
тээсирлэр эйбэт)
ТЭЭСИР ИТ-ЭРГЭ—оказать влияние (Г Тукай
нждтына рус шагыйрьлэре дэ тээсир нткэннэр)
ТЕАТР [т'эйатр]—театр (Татар театрынын яца
бинасы Кабан буенда урнашкан)
ТЕГЕ [теге]—тот; та (Теге кешене белэсецме?)
ТЕГЕЛЭЙ [тёгёлэй]—этак (Мин болай дим, син
тегелэй дисец)
ТЕГЕНДЭ [тёгёндэ]—там (Тегендэ эш герли)
ТЕГЕРМЭН [тёгёрмэн]—мельница (Безнен
авылда жил тегермэне бар иде)
ТЕГЕСЕ [тёгёсе]—тот из них (Тегесе качарга
итэ)
ТЕ(К->Г)-ЭРГЭ [тёгэргэ]—шить (Фэридэ кулмэк
тегэргэ оста)
ТЕГУЧЕ [тёгуче]—портной; портниха (Тегуче
иртэгэ килергэ кушты)
ТЕЗ [тез]—колено (Егылган идем, тезем
бегелми башлады)
236
ТЕЗ-ЭРГЭ [тёзэрга]—выстраивать; нанизывать
(Шахмат фигураларын тезеп куй)
ТЕЗДЭН [тёздэн]—по колено (Урамда тездэн
пычрак)
ТЕЗЕЛ-ЕРГЭ [тёзёлёргэ]—выстраиваться в ряд
(Казлар су буеннан тезелеп кайталар)
ТЕЗЛЭН-ЕРГЭ [тёзлэнёргэ]—преклонить коле-
ни, встать на колени (Ала идэнне тезлэнеп юа)
ТЕКТЕР-ЕРГЭ [тёктёрёргэ]—шить (Быел
Гелсинэ ике кулмэк тектерде)
ТЕКЭ [текэ]—крутой; круто; отвесный (Текэ
тауга менуе кыен)
ТЕЛ [тел]—язык; языковой; язычок; стрелка;
клавиша (а) Кайбер авазлар тел очында ясала;
э) Сэгать теле йереп тора; б) Егет гармун
теллэренэ басты)
ТЕЛ БЕЛГЕЧЕ—языковед (Фэнни конференци-
ягэ тел белгечлэре жыелды)
ТЕЛ БЕЛЕМЕ—языкознание («Тел белеменэ
кереш» курсы филологик факультетларда укы-
тыла)
ТЕЛЭК [тёлэк]—желание; пожелание, мечта
(Сица бер телэгем бар)
ТЕЛЭККЭ ИРЕ1П-ЕРГЭ—достигнуть цели, осу-
ществить мечту (Мин телэгемэ ирештем: сту-
дент булдым)
ТЕЛЭ-РГЭ [тёлэргэ]—желать; захотеть (Иц изге
телэклэр телим)
ТЕЛДЭН [тёлдэн]—устно; устный (Сузегезне
телдэн эйтегез)
ТЕЛЕМ [тёлем]—ломоть (Бер телем икмэккэ
интегеп яшэгэн чаклар бар иде)
237
ТЕЛЕМЛЭП [тёлёмлэп]—ломтиками (Кавынны
телемлэп кисеи куй)
ТЕЛСЕЗ [тёлсез]—немой (Телсезлэр ечен махсус
элифба бар)
ТЕЛЧЭН [тёлчэн]—разговорчивый (Куршем бик
телчэн апа булып чыкты)
ТЕЛЧЕ [тёлче]—языковед, лингвист (Куренекле
телченец яца китабы донья курде)
ТЕМПЕРАТУРА [температура]—температура
(Температурагыз югары тугел)
ТЕПЛОХОД [теплахот]—теплоход (Быел дус-
тым теплоходта сэяхэт итте)
ТЕРЕ [тёре]—живой; здравствующий; подвиж-
ный (а) Ойгэ кайтканда, балыклар тере иде;
э) Бала бик тере булып усте)
ТЕРЕЛ-ЕРГЭ [тёрёлёргэ]—поправляться (Син
терелерсец!)
ТЕРКЭГЕЧ [тёркэгеч]—союз (Татар телендэ
теркэгечлэр куп)
ТЕРКЭ-РГЭ [тёркэргэ]- фиксировать; регистри-
ровать (Бу кагазьне теркэп куй)
ТЕРЛЕК [тёрлек]—скот, скотина (Терлеклэрне
абзарга керттем)
ТЕРЛЕК АБЗАРЫ—скотный двор (Авылда зур
терлек абзары тезеделэр)
ТЕРЛЕК АЗЫГЫ—корм, фураж (Терлек азыгы
малларга житэрлек булды)
ТЕРЛЕК КАРАУЧЫ—скотник (Безнец
куршедэ терлек караучы абый яши)
ТЕРЛЕКЧЕ [тёрлёкче]—животновод
(Терлекчелэр кицэшмэсе булды)
238
ТЕРСЭК [тёрсэк]—локоть (Терсэгемне бэрдем,
бик авырта)
ТЕРЭК [тёрэк]—подпора; упор; опора (Балалар
ата-анага терэк булырга тиеш)
ТЕ1П [теш]—зуб; зубец (Урт тешем сызлый)
ТЕШ ВРАЧЫ—зубной врач (Беркем дэ теш
врачына барырга яратмый)
ТЕШ ЧЫ(К->Г)-АРГА—прорезываться (о зубах)
(Баланыц беренче теше дурт айдан чыкты)
ТЕШЛЭ-РГЭ [тёшлэргэ]—кусать (Малайны
урам эте тешлэгэн)
ТЕШСЕЗ [тёшсез]—беззубый (Эби тешсез авызы
белэн елмаеп куйды)
ТИ(П—»Б)-ЭРГЭ [тибэргэ]—пинать; отрицать
(Ул тупка тибеп жибэрде)
ТИГЭНЭК [тигэнэк]—репей (Бакчаны тнгэнэк
баскан)
ТИГЕЗ [тигез]—ровный, гладкий (Юл бик ти-
гез)
ТИЕН I [тийен]—белка (Тиен агачтан агачка
сикерде)
ТИЕН II [тийен]—копейка (Илле тиен бирегез
эле)
ТИЕШ [тийеш]—должен, обязан; приходиться
(Син ацларга тиеш)
ТИЕШЕНЧЭ [тийёшёнчэ]—как следует (Син
ана тиешенчэ эйттецме?)
ТИЕШЛЕ [тийёшле]—должный (Тиешле акча-
ны бирдецме?)
ТИЗ [тиз]—быстрый; быстро; скоро (Очкыч тиз
оча)
239
ТИЗ ГЕНЭ—мигом (Тнз генэ кнбетка керэп чык
эле, Айдар)
ТИЗ УКУ—беглое чтение (Беренче сыйныфта
ук тиз уку мэж,бури)
ТИЗДЭН [тнздэн]—скоро (Тнздэн яз ж,итэр)
ТИЗЛЕК [тизлек]—скорость (Машина сэгатенэ
йоз км тизлек белэн бара)
ТИК I [тнк]—однако; только, лишь (Белам, тик
эйтергэ ашыкмыйм)
ТИК II [тик]—(так) просто; без движения (Мии
тнк басып торам)
ТИККЭ [тнкка]—зря; даром; бесполезно (Тикка
чабып норн шунда)
ТИКЛЕ [тикле]—до (Менирэ аны урманга тикле
озата килде)
ТИКШЕР-ЕРГЭ [тикшерерга]—проверять; ис-
следовать (Мэсьалане Ьэрьяклап тикшерерга
кирэк)
ТИКШЕРУ [тикшеру]—ревизия; контроль
(Тикшеру акты тезелде)
ТИКШЕРУЧЕ [тикшеруче]—проверяющий,
следователь; ревизор (Тикшеруче copay бнрде)
ТИЛГЭН [тилган]—коршун (Тнлгэн чебине
алып китте)
ТИЛЕ [тиле]—безумный, дурак; глупый (Тиле
кешегэ бар да бодай)
ТИЛЕР-ЕРГЭ [тилёрёргэ]—помешаться; буйст-
вовать (Тилергэн днярсец—шундый кычкыра)
ТИЛМЕР -ЕРГЭ [тнлмёрёргэ]—исстрадаться;
мучиться (Сине тнлмереп кеттем)
ТИМЕР [тимер]—железо; железный; крепкий
как железо (Тимер юлдан поезд кила)
240
ТИМЕРАЯК [тимёранак]—коньки (Балалар ти-
мераякта шуа)
ТИМЕР-БЕТОН [тимёрбетои]—железобетонный
(Тимер-бетон багана утыртканнар)
ТИМЕРЧЕ [тимёрче]—кузнец; кузнечный
(Двылда тимерче—Ьэрвакыт кирэкле кеше)
ТИМЕРЧЫБЫК [тимёрчйбйк]—проволока
(Тнмерчыбыкиы ялгарга кирэк)
ТИМЕР ЮЛ—железная дорога
ТИМРЭУ [тимрэмг]—лишай (Тимрэу бнк озак
бетми)
ТИЧ [тиц]—ровный, ровня (Ьаркем узенэ тицне
эзли)
ТИПТЭР [типтэр]—тепт яр (Башкортостанда
типтэр сейлэше бар)
ТИР [тир]—пот (Мацгаеннан тнр ага)
ТИРАЖ [тираш]—тираж (Китапныц тиражы—
йоз егерме мен,)
ТИРЭК [тирэк]—тополь (Су буенда ике зур
тирэк бар)
ТИРЭН [тиран]—глубокий; глубоко; глубина
(Безнец елга тиран)
ТИРЭНГЭ [тирацга]—вглубь (Балык кармакны
тирангэ алып кереп кнтте)
ТИРЭНЛЕК [тираннек]—глубина (Елганыц
тиранлеге—нке метр)
ТИРЭСЕНДЭ [тирэсёнда]—вокруг, около (6й
тнрасенда сирень уса)
ТИРЭ-ЯК [тнрэйац]—окрестность (Тнра-якта
аидый агач юк)
ТИРГЭ-РГЭ [тиргэргэ]—ругать, бранить (Мине
сел тиргисец)
241
ТИРЕ [тире]—кожа; кожаный; шкура (Баран
тиресеннэн тун тектердем)
ТИРЕС [тирес]—навоз (Бакчага тирео кертэсе
нде)
ТИРЛЭ-РГЭ [тирлэргэ]—потеть (Эшлэгэндэ
тирлэп эшлим)
ТИР ЛЕ [тирле]—потный (Тирле кулмэгецне
алмаштыр!)
ТИСКЭРЕ [тискэре]—противоположный; упря-
мый; отрицательный (Син йаман тискэре)
ТТПП-ЭРГЭ [тишэргэ]—пронзить, прокалывать
(Колагывды тиштерэсецме?)
ТИШЕК [тишек]—дыра, отверстие (Кесэм ти-
шек, акчам ташеп китте)
ТИШЕЛ-ЕРГЭ [тншблёргэ]—продырявиться;
прорастать, всходить (Бодай тишелеп чыкты)
ТИШКЕЧ [тишкеч]—компостер (Юл билетын
тишкеч белэн тишэлэр)
ТИ(Й-»Я)-РГЭ [тийэргэ]—задеть; касаться
(Кулым аныц кулына тиеп китте)
ТОЗ [тоз]—соль; соляной (Ашка тоз сал-
дыцмы?)
ТОЗ САВЫТЫ—солонка (Тоз савытында тоз
беткэн)
ТОЗЛАГАН [тбзлаган]—соленый (Тозлагаи
кэбестэ файдалы)
ТОЗЛА-РГА [тбзларга]—солить (Гомбэ тозларга
кнрэк)
ТОЗЛЫ [тбзло]—соленый (Тозлы кыярны
кубрэк ал)
242
ТОЗСЫЗ [тбссос]—несоленый (Ашыц тозсызрак
икэн)
ТОЙГЫ [тбйго]—чувство (Бу тойгыны жицэр
хал юк)
ТОК [ток]—ток (Тегермэи ток белэн эшли)
ТОКМАЧ [тбцмач]—лапша (Токмачлы аш пе-
шердем)
ТОЛ [тол]—вдовец, вдова (Ул кырык ике яшьтэ
тол калды)
ТОЛЫМ [толом]—коса (Толымиары—тезенэ
кадэр)
ТОЛЫП [тблоп]—тулуп (Чанада толып кигэн
кеше утыра)
ТОМА [тома]—с рождения (Ул тома сукыр)
ТОМАН [томан]—туман (Иртэ белэн томан иде)
ТОМАНЛЫ [томанлы]—туманный (Томанлы
кенне автобуслар йерми)
ТОМАУ [томам?]—насморк (Мица томау теште)
ТОНЧЫ(К->Г)-ЫРГА [тбнчбгырга]—
поперхнуться (Ашаганда сейлэшмэ — тончык-
тыра)
ТОНЫК [тонок]—блеклый; тусклый (Коридорда
тонык кына лампочка яна)
ТОН-ЫРГА [тбнбрга]—отстаиваться; глохнуть
от шума (Су тонмаган)
ТОРА-БАРА [тбра/ба’ра]—постепенно (Тора-
бара без кунектек)
ТОРАК [торак]—жилье, жнлнще; жилой (Торак
фонды усэ)
ТОРАК ЙОРТ—жилой дом (Бу урамда 10 яца
торак йорт бар)
243
ТОРБА [торба]—труба (Торбадан тетей чыга)
ТОРГЫЗ-ЫРГА [тбргызырга]—поднять; восста-
навливать (Буген улымны чаи торгыздым; йок-
лый да йоклый)
ТОРГЫНЛЫК [тбррбнныц]—застой (Бу — тор-
гынлык еллары нэтижэсе)
ТОРМА [тбрма]—редька (Торманы сет есте
белэн дэ ашыйлар)
ТОРМЫШ [тбрмош]—жизнь; жизненный; бы-
тие, существование; быт (Тормыш жицел тугел)
ТОРМЫШ ИТ-ЭРГЭ—жить (Эти белэн эин
авылда тормыш итэлэр)
ТОРМЫШ ЮЛЫ—жизненный путь (Бу язучы-
нын тормыш юлы бик катлаулы булды)
ТОРМЫШТА [тбрмбшта]—замужем (Кызым
тормышта)
ТОРНА [торна]—журавль (М.МэЬдиев «Торналар
тошкэн жирдэ» эсэрен туган ягына багышлый)
ТОРУ [тору]—жительство (Торуыц кайда?)
ТОР-ЫРГА [тбрбрга]—вставать; стоять; быть,
находиться; жить, обитать; состоять (а) Эбн
иртэ тора: а) Мни шэЬэрдэ торам; б) Китап ике
булектэи тора)
ТОТ-АРГА [тбтарга]—держать; задерживать;
ловить; хватать; расходовать (а) Буген ун балык
тоттым; а) Милиционер каракны тоткан; б) Ул
акчаны мул тота)
ТОТКА [тотна]—ручка (Ишек тоткасы жнздэн
эшлэнгэн)
ТОТКЫН [тбткын]—заключенный, узник
(Тоткынны бер булмэгэ китереп яптылар)
244
ТОТЛЫ(К->Г)-ЫРГА [тбтлбгырга]—заикаться
(Ул тотлыга башлаган)
ТОТЫН-ЫРГА [тбтбнырга]—держаться: при-
ниматься (а) Утыргычка тотынып барам; э) Ул
сату эшенэ тотынды)
ТОЯК [тбйац]—копыта (Атиыц тоягын дага-
лыйлар)
Т0БЭК [тббэк]—местность район (Бу тебэктэ
мишэрлэр яши)
Т0ГЭЛ [тегэл]—точный; точно; ровно (Без
тегэл белмибез эле)
Т0ГЭЛЛЕК [тёгэллек]—точность (Хисапчыга
тегэллек бнк кирэк)
ТОГЭЛЛЭ-РГЭ [тогэллэргэ]—заканчивать (Буяу
эше тегэллэнде)
T0EH [тбйен]—узел (Теенне чншеп булмый,
ярдэм ит эле)
Т0ЕНЧЕК [тбйбнчек]—сверточек (Эбинец ку-
лында бер теенчек)
T0EP [тбйер]—комок; бугорок; типун (а) Ка-
мырда теер бар; э) Тел очына теер чыккан)
Т03 [тез]—стройный; прямой; ровный; меткий
(Урманда тез наратлар усэ)
Т03ЭТ-ЕРГЭ [тезэтёргэ]—исправлять; поправ-
лять (Машинаны тезэтеп бетерделэр)
Т03ЕК [тезок]—исправный; благоустроенней;
правильный (Авылда йортлар тезек)
Т03ЕЛЕШ [тбзёлеш]—строительство; строи-
тельный; строение (Тезелеш яца гыиа башлан-
ды)
245
Т03Е-РГЭ [тозёргэ]—строить; организовать; со-
ставлять; заключать (а) Казанда метро тезилэр;
э) Дэреслэр расписаииесен тозергэ кирэк;
б) Ике оешма узара килешу тезеделэр)
T03Y4E [тёзуче]—строитель; составитель
(Тезучелэр йортны тапшыруга эзерлилэр)
ТОЙГЭН [тёйгэн]—молотый (Тейгэи шомыртка
бал кушалар Ьэм ул бик тэмле була)
ТОЙМЭ [тёймэ]—кнопка; пуговица; таблетка (а)
Кулмэгемэ теймэ тагасы бар; э) Теймэгэ баскач,
ут я на)
Т0ЙМЭЛЭ-РГЭ [тёймэлэргэ]—застегивать
(Пальтоцны теймэлэ, урамда жил!)
Т0ЙНЭ-РГЭ [тёйиэргэ]—завязывать (узлом) (Бу
кучтэнэчлэрне тейнэп куй эле)
T0KEPEK [тёкёрек]—плевок; слюна (Тегесе
Ьаман текереклэрен чэчэ-чэчэ сойли)
Т0КЕР-ЕРГЭ [тёкёрёргэ]—плевать(ся) (Урамда
текерергэ ярамый)
ТОЛКЕ [тёлке]—лиса; лисий (Телкенеи койры-
гы бик матур Ьэм йомшак була)
ТОЛКЕ БАЛАСЫ—лисенок (Тау янында телке
баласы кургэннэр)
ТОН [теи]—ночь; ночной (Тен тыныч узды)
ТОНБОЕК [тбмбойок.]—лилия водяная, кув-
шинка (Ык буенда тенбоеклар усэ)
ТОНГЕ [тоцгэ]—ночной (Тенге поезд сэгать
нртэнге ечтэ килэ)
Т0НЛЭ [тённэ]—ночью (Без тенлэ генэ кайтып
тештек)
ТОНОЗЫН [тёнбзён]—всю ночь (Дустым белэн
тенозын сейлэшеп утырдык)
246
ТеНЬЯК [тонйак.]—север (Теньяктан салкын
жил нсэ)
ТОНЬЯК-КОНБАТЬПП [тёнйак/комбатыш]—
северо-запад (Теньяк-кэнбатыштан циклон
кила)
ТОНЬЯК-КОНЧЫГЫШ [тёнйац/кёнчыгйш]—
северо-восток (Теньяк-кеичыгыштан—кечле
жил)
ТОП [топ]—дно; глубина; днище; основание;
пень; корень; суть; основной; главный (Агач
топлэреннэн яца усентелэр чыккан)
Т0ПСЕЗ [топсес]—бездонный (Бу кое топсез ке-
бек)
Т0ПЧЕК [тёпчек]—пенек; последыш; окурок
(Ул—минем тепчегем бит)
Т0РГЭК [тёргэк]—сверток (Бу тергэкне аца
бир)
T0PEK [тбрек]—турок; турецкий (Терек теле
татар теленэ кардэш)
Т0РЕКМЭН [тёрёкмэн]—туркмен; туркменский
(Терекманстанныц башкаласы—Ашхабад)
Т0РЕКЧЭ [тёрёкчэ]—по-турецки (Терекчэ
ацлыйсыцмы?)
Т0РЕИ-ЕРГЭ [тбрёнёргэ]—закутываться (Энием
торенеп утыра)
Т0Р-ЕРГЭ [торёргэ] завертывать; обертывать;
упаковывать (Бу пальтоны тереп бирегез эле)
T0PKEM [тёркем]—группа (Яшьлэр теркеме
куренде)
ТОРКИ [торкн]—тюркский; тюрки (Торки
теллэрнец саны утыздан артык)
247
Т0РЛЕ [терле]—разный (Сезнец турыда терле
сузлэр йерн)
ТОРЛЕЧЭ [тёрлёчэ]—по-разному (Бу турыда
терлечэ сейлнлэр)
ТОРМЭ [тёрмэ]—тюрьма (Ул термэдэн азат
нтелде)
ТОРТ-ЕРГЭ [тёртёргэ]—тыкать; толкать; подде-
вать (Тертеп сейлэшмэ эле!)
T0C [тес] -цвет; масть; цвет лица; вид (Стенада
терле теслэр уйиый)
Т0СЛЕ I [тесле]—цветной (Тесле телевизор ал-
дыгызмы?)
Т0СЛЕ II [тесле]—как, словно (Рафис—этисе
тесле ук кара чэчле)
T0TEH [тётей]—дым; дымовой (Моржадан
тетей кутэрелэ)
Т0ЧЕ [тёче]—пресный; сладкий (Эбием, течегэ
генэ коймак пешер эле)
Т0ЧКЕР-ЕРГЭ [тёчкёрёргэ]—чихать (Борыч
нсеннэн мии течкереп жибэрдем)
Т0Ш I [теш]—сон (Мица бнк матур тешлэр
керэ)
Т0Ш II [теш]—косточка; семя; ядро (Чиклэвек
тешен вакла эле!)
Т0Ш III [теш]—место (Ат аунаган тештэ йон
кала)
ТОШ ВАКЫТЫ—полдень; обед (Теш вакытын-
да сезне кетэм)
ТОШ KYPY—сновидение (Йоклаганда, син теш
курэсецме?)
ТОШ-ЭРГЭ [тёшэргэ]—опускаться; сходить; по-
нижаться; ложиться; выпадать; сниматься; (а)
246
Мин караваттан таштем; э) Самолет тешэ баш
лады: 6) Бу эшне башкару сезнец ескэ тешэ; в)
Улым карточкага тешкэи)
Т0ШЕМ КИЛЕШЕ—винительный падеж
(Тешем килеше кушымчасы—иы/-ие)
Т0ШЕНКЕ [тёшёцке]—подавленный; спадаю-
щий (Куцеле бик тешенке аныц)
ТОШЕНЧЭ [тёшёнчэ]—понятие (Бу тешенчэ
ацлашыламы?)
ТОШЕН-ЕРГЭ [тёшёнёргэ]—понять
(Тешендецме?)
Т0ШЕР-ЕРГЭ [тёшёрёргэ]—высаживать; ро-
нять; понижать; опускать (Пэрдэлэрне тешер
эле)
ТОШКЕ АШ—обеденный (Тешке ашка барысы
да жыелды)
Т0(Й->Я)-РГЭ I [тёйэргэ]—грузить (Яшьлэр
кене буе печэн теяделэр)
Т0(Й->Я)-РГЭ II [тёйэргэ]—молоть; колотить
(Борыч теяргэ кирэк иде)
ТРАКТОРЧЫ [тракторчы]—тракторист
(Тракторчы жир серэ)
ТРАНСПОРТ [транспорт]—транспорт (Бу
шэЬэрдэ транспорт эйбэт Йери)
ТРОЛЛЕЙБУС [троллейбус]—троллейбус
(Троллейбус тукталышка якынлашты)
ТРЮМО [трюмо]—трюмо (Трюмо почмакта то-
ра)
ТУ-АРГА [Tywipra]—рождаться; возникать;
пробуждаться (Аларныц кызлары туды)
249
ТУГАН [тугая]—родной; родственник; браток
(Бер туганыбыз Мэскэудэ яши)
ТУГАН ИЛ—родная сторона, родина (Г.Кутуй
туган нленэ кантып житэ алмый)
ТУГАН K0H [туган кон]—день рождения
(Синец туган конец кайчан?)
ТУГАН ТЕЛ [туган тел]—родной язык («Туган
тел «не жырлыйк эле)
ТУГАН ТИЕШЛЕ—родня (Туган тиешле
сецлебез княугэ чыккан)
ТУГ АННАН ТУГАН—двоюродный (Туганнан
туган абыебыз министр булган)
ТУГАНКАЙ [тугаццай]—браток; родимый
(Менэ шундый хэллэр, туганкай!)
ТУГАНЛАШ-ЫРГА [туганнашырга]—
родниться (Без сезнец белэн туганлашырга те-
лнбез)
ТУГАНЛЫК [туганныц]—родство, родствен-
ный; братство, братский (Безнец арада туган-
лык жеплэре бик нык)
ТУГАННАР [туганнар]—родные (Туганнар
ярдэм итте)
ТУГАН-ТУМАЧА [туган/тумача]—
родственники (Этинец юбилеена туган-тумача
Жыелды)
ТУГАН-УСКЭН [туган/ускэн]—родной (Туган-
ускэн ил Ьэркемгэ кадерле)
ТУГЫЗ [тугыз]—девять (Тугыз ечкэ буленэ)
ТУГЫЗАР [тугызар]—по девять (Безгэ тугызар
сум тнде)
ТУГЫЗ Й03—девятьсот (Аныц курткасын ту-
гыз йез сумга алдык)
250
ТУГЫЗДАН БЕР—одна девятая (Бу сумманыц
тугыздан бер елеше бер мец сум тэшкил итэ)
ТУГЫЗЫНЧЫ [тугызынчы]—девятый
(Тугызынчы класста без киче уткэргэн идеи)
ТУДЫР-ЫРГА [тудырырга]—рождать; создать;
производить (Эни безне тудырган, устергэн,
укыткан)
ТУЕН-ЫРГА [туйынырга]—кормиться; насы-
титься (Без ул елларны улэн белэн туендык)
ТУЗ I [туз]—береста; берестяной (Туздан тырыс
ясыйлар)
ТУЗ II [туз]—туз (в картах) (Туз белэн басу)
ТУЗАН [тузан]—пыль (Урамда тузан)
ТУЗАН КУН-АРГА—запылиться (Пальтоны
гардеробка элеп куй, юкса тузан кунар)
ТУЗАН СУЫРГЫЧ—пылесос (Без яца тузан
суыргыч алдык)
ТУЗАНЛЫ [тузанны]—пыльный (Тузанлы юл)
ТУЗ-АРГА I [’узарга]—изнашиваться (Укчэсе
бик тузган инде)
ТУЗ-АРГА II [тузарга]—разлетаться; растре-
паться (Чэчлэре жилгэ тузган)
ТУЗБАШ [тузбаш]—уж (Су буенда тузбаш елан
курдек)
ТУЙ [туй]—свадьба; свадебный; праздник
(Быел бездэ ике туй булды)
ТУЙГАНЧЫ [туйганчы]—досыта; вдоволь
(Туйганчы су коендык)
ТУЙДЫР-ЫРГА [туйдырырга]—кормить
(Баланы туйдырырга вакыт)
ТУК [туц] -сытый: спелый; упитанный (Бала
тук)
251
ТУКЛАН-ЫРГА [тутутанырга]—питаться (Без
яшелчэ ашлары белэн тукландык)
ТУКМАК [тукмак]—толкушка; колотушка
(Бэрэцгене тукмак белэн тойдем)
ТУКРАН [тукран]—дятел (Тукран Ьаман агачка
тукый)
ТУКСАН [туксан]—девяносто (Туксанны икегэ
булсэц, кырык биш була)
ТУКСАНЫНЧЫ [туксанынчы]—девяностый
(Чнрат—туксанынчы)
ТУКТА, TVKTA ЭЛЕ [тукта, тукта ле]—стой-ка,
постой (Тукта эле, бу—теге кеше бит!)
ТУКТАЛ-ЫРГА [туцталырра]—остановиться
(Трамвай кинэт туктады)
ТУКТАЛЫШ [тукталыш]—остановка
(Тукталышта кеше куп тугел)
ТУКТА-РГА [туктарга]—остановиться; прекра-
щаться (а) Машина шундук туктады; э) Яцгыр
Ьаман туктамый)
ТУКТАУСЫЗ [TyKTawchia]—непрестанно (Бу
тнрэдэ туктаусыз кешё утеп йорн)
ТУКУЧЫ [тукучы]—ткач(иха) (Ренат абыйныц
хаты ны—тукучы)
ТУКЫМА [тукыма]—ткань (Мондый тукыма
кибетлэрдэ сирэк була)
ТУЛАЕМ [тулайым]—в целом; в общем; оптом
(Тулаем алганда, эшлэр ярыйсы)
ТУ Л АЙ ТОРАК [тулай торак]—общежитие
(Студентлар тулай теракта яшилэр)
ТУЛГАН [тулган]—полная (Куктэ тулган ай
йозэ)
252
ТУЛГАНЧЫ [тулганчы]—доверху (Чилэклэр
тулганчы карлыган жыйдык)
ТУЛМА [тулма]—голубцы (Эни тулма пешерэ)
ТУЛЫ [тулы]—полный, наполненный (Чоланда
кэрзин тулы йомырка)
ТУЛ-ЫРГА [тулырга]—наполняться; запол-
ниться; быть полным; истекать; исполниться
(а) Чнлэк тулды; а) Зур зал тамашачылар белэн
тулды; в) Без ойлэнешкэнгэ 20 ел тулды)
ТУ ЛЫСЫ БЕЛЭН [тулысы белэи]—полностью
(Тулысы белэн мин анын яклы)
ТУЛЫСЫНЧА [тулысынча]—полностью (План
тулысынча утэлгэн)
ТУМЫШТАН [тумыштан]—с рождения [Ул ту-
мыштан сукыр)
ТУН [тун]—шуба (Тун кнгэч, жылырак булды)
ТУНА-РГА [тунарга]—обдирать шкуру; обод-
рать (Сарыкны тунагач, тнресен элеп куйдылар)
ТУЦ [тун,]- -мерзлый; невежественный (Туц
йоракле кешедан сакланырга кирэк)
ТУЦ МАЙ—топленое сало (Коз коне без тун
май азерлэп куябыз)
ТУЦ-АРГА [туцарга]—мерзнуть, застыть
(Урамда салкын, туцдык)
ТУЦДЫРМА [туцдырма]—мороженое
(Туцдырма бнш сум алтмыш дурт тнен)
ТУП I [туп]—мяч (Тупныц зуррагын бирегез
эле)
ТУП II [туп]—пушка (Туплар атмый хэзер)
ТУПАС [тупас]—грубый; невежливый (Тупас
кеше белэн читен)
253
ТУПАСЛЫК [тупаслык]—грубость (Тупаслык
жибэрэ курмэ!)
ТУПЛА-РГА [тупларга]—сосредоточивать;
сплачивать; копить; собрать (а) Акча туплагач,
машина алырбыз; э) Мин татар бизнесменнары
турында мэгълумат туплыйм)
ТУП-ТУРЫ [туп/туры]—совершенно прямой
(Борыны туп-туры)
ТУРА-РГА [турарга]—нарезать; рубить; шинко-
вать (Чегендерне тура эле, яме!)
ТУРГАЙ [тургай]—жаворонок (Куктэ тургай
сайрый)
ТУРТА [турта]—накипь, пена (Ашныц турта-
сын жыеп ал)
ТУРЫ I [туры]—прямой, прямо; верный; пре-
данный (Туры сузгэ жавап юк)
ТУРЫ II [туры]—гнедой (Буген турыны
жигэрсец!)
ТУРЫ КИТЕР-ЕРГЭ—застать (Мин аны эштэ
Ьнч туры китерэ алмадым)
ТУРЫ СеЙЛЭМ—прямая речь (Туры сейлэм
автор сузлэреннэн алда да, уртасында да, аннан
соц да кнлэ ала)
ТУРЫ СУЗЛЕ—прямой; откровенный (Минем
туры сузле бер дустым бар)
ТУРЫГА [турыга]—прямо [Турыга карап бар]
ТУРЫДА, ТУРЫНДА [турыда, турында]—
о, об, обо (а) Бу турыда безгэ бнлгеле тугел;
э) Шэхес культы турында хэзер куп язалар)
ТУРЫДАН [турыдан]—прямиком, прямо
(Безнец авылга турыдан—биш чакрым)
254
ТУРЫДАН-ТУРЫ [турыдан/туры]—
непосредственно; прямо (Бу сица турыдан-туры
карый)
ТУРЫСЫН ЭЙТКЭНДЭ [турысын эйткэндэ]—
честно говоря (Турысын гына эйткэндэ, ул узе
гаепле)
ТУСТАГАН [тустаган]—чашка; ковш (0ч туста-
гаи эйрэн эчтем)
ТУТ I [тут]—пятно; пигмент (Йезенэ тут чык-
кан)
ТУТ II [тут]- -тутовое дерево (Тут агачында
жимешлэре куренэ)
ТУТАШ [туташ]—барышня (Туташ, сез рэхсэт
нтэсезме?)
ТУТЫЙ КОШ [тутый кош]—попугай (Тутый
кошныц терлесе була)
ТУТЫК [тутык]—ржавчина; ржавый (Бу тутык
чилэк кирэк тугел инде, чыгарып ташла!)
ТУТЫРМА [тутырма]—тутырма (домашняя
колбаса с рисом и мясом) (Сарык суйгач, ту-
тырма пешердек)
ТУТЫР-ЫРГА [тутырйрга]—наполнять; засы-
пать; набить, выполнить (Улым солдаттан сро-
гын тутырып кайтты)
ТУУ [Tywy]—рождение (Аныц тууы этисенэ зур
шатлык булды)
ТУФРАК [туфрак]—почва; земля (Э.Еникинец
«Туган туфрак» хнкэясен укыгыз эле)
ТУШ [туш]—вода на льду (Бозга туш чыккан)
ТУЫП-УСКЭН [туыбускэн]— отчий (Туып-ускэн
Жир нинди якын!)
255
ТУ(Й->Я)-РГА [туйарга]—наедаться; пресы-
щаться (Чиклэвек ашап, тэмам туйдык)
ТУБЭ [тубэ]—крыша (Тубэ шнфер белэн ябыл-
ган)
ТУБЭН [тубэн]—низкий; низко (Очкыч тубэн
оча)
ТУБЭНГЭ [тубэцгэ]—вниз (Самолеттан тубэнгэ
карап барам)
ТУБЭНДЭ [тубэндэ]—внизу (Тубэндэ елгалар,
кырлар)
ТУБЭНДЭГЕ [тубэндэге]—следующий; нижний
(Тубэндэге кешелэр санланды: ...)
ТУБЭНЛЕК [тубэннек]—низнна; низость (Мин
бу тубэнлеккэ бармаячакмын)
ТУБЭННЭН [тубэннэн]—снизу (Без тубэннэи
кутэрелдек)
ТУБЭТЭЙ [тубэтэй]—тюбетейка (Малай тубэтэй
кигэн)
ТУГЭРЭК [тугэрэк]—круглый; полный; кружок
(Тугэрэк кул буенда ял йорты тезнлэр)
ТУ(К->Г)-ЭРГЭ [тугэргэ]—выливать; выбрасы-
вать (Чуп тугэсе бар, улым)
ТУГЕЛ [тугел]—отрицание не (Мин жулэр
тугел лэ)
ТУЗ-ЭРГЭ [тузэргэ]—терпеть; выдерживать
(Мин тешемне кысып булса да туздем)
ТУЗЕМЛЕ [туземле]—терпеливый; терпеливо
(Галия бик туземле булып чыкты)
ТУЛЭ-РГЭ [тулэргэ]—платить; расплачиваться;
возмещать (Син бу нтеклэргэ ничэ сум
тулэдец?)
256
ТУЛБУЛЕ [ту л а угле]- платный (Курслар
тулэуле)
ТУЛЭУСЕЗ [тулэ^усез]—бесплатный (Керу
тулэусез)
ТУРЭ [тура]—начальник; чиновник (Турэлэрнен,
эшларе купме?)
ТУРДЭ [турдэ]—на переднем углу (Турдэ ку-
наклар утыра)
ТУТЭЛ [тутэл]—грядка (Без ике тутэл кишер
чэчтек)
ТУТИ, ТУТЭЙ [туги, тутэй]—тетя, тетка; сестра
(Галнма тути, кетимме сине?)
ТУШЭК [тушэк]—перина (Энинен, тушэгендэ
йокы бик тэмле була иде)
ТУШЭМ [тушам]—потолок (Биек тушэмгэ
кыйммэтле люстра зленгэн)
ТЫ(К->Г)-АРГА [тыгарга]—сунуть; затыкать;
вкладывать (Кулыцны кесэцэ тыгып бар)
ТЫГЫЗ, ТЫГЫН [тыгыз, ты гын]—плотный;
тесно; туго; напряженный (Бакытым хэзер бнк
тыгыз)
ТЫГЫЛ-ЫРГА [тыгылырга]—соваться; лезть;
застревать (Олылар сузенэ тыгылырга ярамый)
ТЫЕЛГАН [тыйылган]—запрещенный
(Г.ИбраИнмов эсэрлэре ул чорда тыелган була)
ТЫЙНАК [тыйнац] —скромный; сдержанный
(Тыйнак кызларны хермэт итэлэр)
ТЫКРЫК [тьщрыц]—переулок (Яшьлэр ты-
крыкка борылдылар)
ТЫЛМАЧ [тылмач]—переводчик (Татарга тыл-
мач кирэкмн)
9 257
ТЫЛСЫМЛЫ [тылсымлы]—волшебный, ча-
рующий (Тылсымлы авазлар яцгырады)
ТЫН I [тын]—дыхание; дыхательный (Мин тын
да алмый басып торам)
ТЫН П [тын]—тихий; тихо; безветренный; спо-
койный (Буген урманда тын)
ТЫН ЮЛЛАРЫ—дыхательные пути (Баланыц
тын юлларына салкын тиган)
ТЫН-АРГА [тынарга]—замолкать; затихать;
успокаиваться (Бетен табигать тынды)
ТЫНГЫСЫЗ [тыцгысыз]—беспокойный (Рэшнт
абый—бик тынгысыз кеше)
ТЫНЛЫК [тынныц]—тишина; покой
(Тынлыкны ярып мылтык тавышы ншетелде)
ТЫНЧУ [тынчу]—затхлый; душный (Багонда
тынчу)
ТЫНЫЧ [тыныч]—спокойный; спокойно; мир-
ный (Тыныч кына утырыгыз, балалар)
ТЫНЫЧ ЙОКЫ—Спокойной ночи (Балалар,
тыныч йокы сезгэ)
ТЫНЫЧЛ АН ДЫР- ЫРГА
[тынычландырырга]—успокаивать; усмирять;
утихомирить (Укытучы балаларны тынычлан-
дырды)
ТЫНЫЧЛЫК [тынычлык]—тишина; мир; по-
кой; спокойствие (Нэркемгэ тынычлык кнрэк)
ТЫНЫШ БИЛГЕЛЭРЕ [тыныш билгёлэре]-
знаки препинания, пунктуация (Тыныш бил-
гелэрен дерес куегыз!)
ТЫЦЛАУЧАН [тыцланшан]—послушный
(Малай тыцлаучан булып усте)
258
ТЫЦЛАУЧЫ [тьщлачгчы]—слушатель
(Тыцлаучылар бнк налагать калдылар)
ТЫРМА [тйрма]—грабли; борона (Я^ирне тыр-
ма белэн тырмалап чыктым)
ТЫРМАЛА-РГА [тырмаларга]—бороновать
(Трактор кырны тырмалап бетерде)
ТЫРНАК [тырнац]—ногти; когти (Тилгэн ку
янга тырнакларын батырды)
ТЫРНА-РГА [тырнарга]—царапать (Малайны
песи тырнаган)
ТЫРР [тырр]—тпру
ТЫРЫС [тйрыс]—туесок; кузовок из бересты
(Бабай матур нтеп тырыс ясап бирде)
ТЫРЫШ [тырыш]—старательный, прилежный
(Тырыш бала куп нэрсэгэ ирешэ)
ТЫРЫШЛЫК [тырышлык]—усердие; старание
(Тырышлык бушка читми)
ТЫРЫШ-ЫРГА [тырышйрга]—стараться (Ул
синнэн калмаска шундый тырышты!)
ТЫЧКАН [тычкан]—мышь; мышиный
(Бакчада тычканнар куренгэли)
ТЫЧКАН БАЛАСЫ -мышонок (Дачада бер
тычкан баласы кур дек)
ТЫШ I [тыш] -внешняя сторона; верх облож-
ка; двор (Тышта Ьаман буран)
ТЫШ II [тыш]—кроме (Синнэн тыш башкалар
да бар эле)
ТЫШКЫ [тйшкы]—внешний; наружный;
верхний (Тышкы сэясэтне презндентлар билге-
ли)
ТЫШТА [тышта]—на улице, снаружи (Тышта
шау-шу башланды)
259
ТЫШТАН [тйштан]—снаружи; внешне
(Тыштан сиздермэскэ тырыштым)
ТЫ(Й->Я)-РГА [тыйарга]—запрещать (Бу эштэн
малайны тыярга кирэк)
ТЬГЦЛА-РГА [тыцларга]—слушать; слушаться;
выслушивать; подслушивать; заслушать
(Балалар эти-энисен тыцларга тиеш)
ТЮЛЬ [т’ул’]—тюль (Тэрэзэлэргэ матур тюль
эленгэн)
У
У-АРГА [ywapra]—тереть; растирать; стирать
(Буген кер уасы бар)
УБЫРЛЫ КАРЧЫК [убырлы ца-рчыц] -баба-
яга (Экиятлэрдэ убырлы карчык куп телгэ
ал ын а)
УГЫЧ [угыч]—терка (Угыч белэн чегендер уып
бир эле)
УЕН [уйын]—игра; шутка; шутливый; пред
ставление (Уенда куп яшьлэр катнаша)
УЕНЧЫК [уйынчык]—игрушка; украшение
(Баланыц уенчыклары бик куп)
УЖЫМ [ужым]—озимь (Ужымга мал
керткэннэр)
УЗ-АРГА [узарга]—проходить; проехать; обго-
нять; опережать; истекать (Гомер узып бара)
УЗГАН [узган]—прошедший (Узган гомерлэр
диген инде, э?)
УЗГАН ЕЛ—прошлый год; прошлогодний
(Узган ел безнец абый ейлэнде)
260
УЗДЫР-ЫРГА [уздырырга]—пропускать; про-
водить; справлять (Узган ел этинец ж,итмеш
яшен уздырдык)
уЙ [уй]- - мысль; размышление; идея; намере-
ние (Ул юк дигэн уй Ьич башымнан китми)
УЙГЫР [уйгыр]—уйгур (Уйгырлар Кытайда,
Казахстанда кубрэк яшилэр)
УЙЛАМАГАНДА [уйламаранда]—нежданно-
негаданно (Уйламаганда, кунаклар кайтып
теште)
УЙЛА-РГА [уйларга]—думать; обдумывать;
считать; намереваться (Бу мэсьэлэне ныклап
уйлыйсы бар)
УЙЛАП ТА(П->Б)-АРГА—придумывать; изо-
бретать (Радионы Попов уйлап тапкан)
УЙЛАП ТАБУЧЫ—изобретатель (Уйлап табу-
чыларныц бер оешмасы бар)
УЙМАК [уймац]—наперсток (Уймагымны эллэ
кая куйдым, тап эле, улым)
УЙНА-РГА [уйнарга]—играть; забавляться;
сверкать; исполнять; шутить (а) Бала тыныч
кына уйный; э) Галим гармунда уйный)
УК I [ук]—стрела (Малайлар ук атып уйный-
лар)
УК II [ук,]—частица ограничения как только,
сразу (Баргач ук, сица шалтыраттым, син юк
идеи,)
УКАЗ [указ]—указ (Тукай премиясе белэн
булэклэу турында указ чыкты)
УКЛАУ [укладу] -скалка (Уклау бир эле)
261
УКРОП [укроп]—укроп (Гомбэ тозлаганда, ук-
роп салалар)
УКУ [уцу]—чтение; учеба (Уку—энэ белэн кое
казу)
УКУ ЙОРТЫ—учебное заведение (Казанда 40
ка якын югары уку йорты бар)
УКУЧЫ (укучы]—ученик; ученический; чита-
тель (Укучылар дэрескэ керделэр)
УКУ-ЯЗУ [уцу-йазу]—грамота (Эниебез гарэпчэ
укый-яза бела)
УКЫГАН [укыган]—образованный (Бабай—
укыган кеше)
УКЫМЫШЛЫ [укымышлы]—образованный,
интеллигентный (XX гасыр башында татарлар
арасында укымышлы кешелэр бик куп була)
УКЫП ЧЫ(К->Г)-АРГА—прочитать (Мин быел
20 китап укып чыктым)
УКЫ-РГА [уцырга]—читать; учиться (Улым да,
кызым да университетта укый)
УКЫТУЧЫ [укытучы]— учитель; преподаватель
(Укытучы дэрес уткэрэ)
УКЫТ-ЫРГА [укытырга]—обучать (Ул укыту-
чы безнец авылдагы бетен балаларны укыткан)
УЛ I [ул]—он («Ул»—курсэту алмашлыгы)
УЛ II [ул]—сын (Аныц дурт улы була)
УЛ ВАКЫТТА (ЧАКТА, ЧАГЫНДА)—в то
время (Ул вакытта мин бик кечкенэ идем)
УМАРТА [умарта]—улей (Бакчага умарта куй-
дык)
УМАРТАЛЫК [умарталыц]—пасека
(Умарталыкта этием эшли)
262
УМАРТАЧЫ [умартачы]—пчеловод (Умартачы
бабайны балалар бик яраталар)
УМРАУ СОЯГЕ [yMpaw сойэге]—ключица
(Бабай, егылып, умрау сеяген сындырган)
УМЫРЗАЯ [умырзайа]—подснежник
(Э.Фэйзинец «Умырзая» дигэн шигыренэ кей
язылган)
УМЫРТКА (БАГАИАСЫ) [умыртца
батанасы]—позвоночник (Балаларныц умырт-
каларын Ьаман тикшереп торырга кирэк)
УН [ун]—десять (Оныгыма ун яшь)
УНАЛТЫ [уналты]— шестнадцать (Кызыма
уналты яшь)
УНАР [унар]—по десять (Унар сум акча бир-
дек)
УНАРЛЫК» УН ЛЫК [унарлыц, унныц]—
десятка (Унарлык жд<тэрме?)
УНАУ [ynaw]—вдесятером (Бу эшне уиау бете-
рербез)
УНБЕР [умбер]—одиннадцать (Сез мица унбер
сум тиеш)
УНБИШ [умбиш]—пятнадцать (Унбиш чакрым
гына калды)
УНДУРТ [ундурт]—четырнадцать (Ундурт ять-
лек кызым техникумга керде)
УНЗКИДЕ [унэциде]—семнадцать (Без
унжиденче квартирада торабыз)
УНИВЕРСИТЕТ [университет]—университет
(Казан университетында унбиш факультет бар)
УНИКЕ [унике]—двенадцать (Безнец авылдан
унике егет армиягэ китте)
263
УНЛАП [уннап]—примерно десять (Унлап кеше
чиратта басып тора)
УН0Ч [уноч]—тринадцать (Унеч саныннан
куркучылар бар)
УНСИГЕЗ [унсигез]—восемнадцать (Унсигео
яшьлек чагым кайда икэн?!)
УНТУГЫЗ [унтугыз]—девятнадцать (Аца унту-
гыз тулды)
УНЪЕЛЛЫК [унйыллыц]—десятилетка (Теге
авылда унъеллык мэктэп бар)
УНЫНЧЫ [унынчы]—десятый (Унынчы клас-
ста утыз укучы укый)
УЦ I [уц]—правый; лицевой (Уц ягын
эйлэндереп ки)
УЦ П [уц]—удачный (Эшец уц булсын!)
УЦАЙ [уцай]—положительный; удобно (Сица
уцаймы?)
УЦАЙЛЫ [уцайлы]— удобно (Эштэ усэргэ
уцайлы шартлар бармы?)
УЦАЙЛЫК [уцайлык]—удобство (Бу эшнец бер
уцайлыгы бар)
УЦАЙСЫЗЛАН-ЫРГА [уцайсызланырга]—
стесняться; затрудняться (Уцайсызланма инде!)
УЦАЙСЫЗЛА-РГА [уцайсызларга]—мешать;
стеснять (Безгэ уцайсызлама, яме)
УЦ-АРГА I [уцарга]—уродиться; удаваться
(Быел бэрэцге уцар дип кетэбез)
УЦ-АРГА II [уцарга]—линять; выгорать
(Зэцгэр яулыгым уццы)
УЦГА [уцга]—направо (Мин уцга борылдым)
УЦГАН I [уцган]—деловой; умелый ловкий
(Безнец жицги бик уцган)
264
УЦГАН II [уцган]—линялый (Синец кулмэгец
уцган икэн)
УЦЫШ [уцыш]—урожай (Уцыш мул булды)
УЦЫШ КАЗАН-ЫРГА—добиться успеха
(Безнец КБН командалары уцыш казандылар)
УЦЫШЛЫ [уцышлы]—успешный, урожайный
(Безнец чыгыш уцышлы булды)
УРА [ура]—ура («Ура!» тавышы яцгырады)
УРАЗА [ураза]—пост (мусульманский ), ураза
(Ураза башланды)
УРАЗА БЭЙРЭМЕ [ураза бэйрэме]—праздник
ураза (Ураза бэйрэме—иц зур дини
бэйрэмнэрдэн берсе)
УРАЗА ТОТ-АРГА—поститься, соблюдать пост
(Эбием ураза аенда Ьэрвакыт ураза тота)
УРАК [урац]—серп (Элек урак белэн урганнар)
УРАМ [урам]—улица (Урамыбыз Г.Кутуй исеме
белэн аталган)
УРА-РГА [урарга]—наматывать, обматывать,
окружать; обходить (5Цепне урап бетер инде)
УР ЛАНГ АЛ [урлацган]—краденый (Бу—
урланган байлык)
УРЛА-РГА [урларга]—красть; воровать (Аныц
акчасын урлаганнар)
УРМАН [урман]—лес; лесной (Урманда быел
чиклэвек бик куп)
УРМАН КАРАВЫЛЧЫСЫ— лесник (Салих
абый—урман каравылчысы)
УРМАН KHCY4E—лесоруб (Урман кисучелэр
бик арыдылар)
УРМАН МЭЧЕСЕ—рысь (Безнец урманнарда
урман мэчесе бик сирэк очрый)
265
УРМАН ТАВЫГЫ—глухарь (Урман тавыгына
ау башланды)
УРМАН ХУЯСАЛЫГЫ—лесное хозяйство
(Безнец районда урман хужалыгы бик зур)
УРМАНЧЫ [урманчы]—лесник (Урманчы
абыйдан бик курка идек)
УРНАШ-ЫРГА [урнашырга]—устраиваться;
располагаться; помещаться (а) Без беренче кат-
тагы булмэгэ урнаштык; э) Татарстанныц Мил-
ли музее Кремль каршында урнашкан)
УРТ ТЕШ [урттеш]— коренной зуб (Урт тешем
авырта, яматырга кирэк)
УРТА [урта]—середина; средний (Ул урта
мэктэпне быел тэмамлады) ч
УРТА ЯШЬТЭГЕ—средних лет (Урта яшьтэге
бер абый сезне сорады)
УРТАДА [уртада]—на середине (Уртада—зур
ваза)
УРТАК [уртак]—общий (Бу — безнец уртак
эшебез)
УРТАЛАЙ [урталай]—надвое (Алманы урталай
булеп бир)
УРТАНЧЫ [уртанчы]—средний (Уртанчы улым
армиядэ хезмэт итэ)
УРТАСЫНДА [уртасында]—в середине, в цен-
тре (Зал уртасында чыршы)
УРТАЧА [уртача]—средний (Этием озын буй-
лы, энием уртача буйлы)
УРЫН [урын]— место; местность; должность;
постель (а) Безнец урын партерда; 6) Бу урында
зур завод салыначак; в) Аныц этисе зур урында
зшли; г) Аныц эбисе урында ята)
266
УРЫНБАСАР [урымба-сар]—заместитель
(Гаризага рэиснец урынбасары кул куйды)
УРЫНДА [урында]—на месте (Мэсьэлэне урын-
да хэл итэргэ кирэк)
УРЫНДЫК [урындык]—стул (Урындыкларны
зур булмэгэ кучер эле)
УРЫНЛЫ [урынлы]—уместный (Бу—урынлы
copay)
УРЫНСЫЗ [урынсыз]—неуместный (Урынсыз
суз сойлэмэ инде)
УРЫНЫНА [урынына]—на место (Аныц уры-
ныиа сине сайлыйбыз, яме!)
УРЫН-ЖИР [урын-жир]—постель (Урын-
жирне эзерлэп куй)
УРЫП-ЖЫЮ [урып/жыйу]— уборка (Авылда
урып-жыю башланды)
УР-ЫРГА [урырга]—жать (Бодайны урын бе-
терделэр инде)
УСАК [усак]—осииа; осиновый (Усак яфракла-
ры матур булып кызарды)
УСАЛ [усал]—злой; зло (Усал кеше белэн
сейлэшу жицел тугел)
УСАЛЛЫК [усаллык]—злость; злодеяние
(Усаллык белэн мине жицэ алмассыц)
УТ [ут]—огонь; стрельба; бой; пожар; свет;
электричество (а) Тэрэзэдэ ут сунде; э) Курше
авылда ут чыккан)
УТ АР [утар]—усадьба (Утарда атлар йори)
УТА-РГА [утарга]—полоть (Буген чегендер
утарга барабыз)
УТРАУ [утрам-]—остров (Кул уртасында бер ут-
pay бар)
267
УТЫЗ [утыз]— тридцать (Утыз мен, акча
тулэттелэр)
УТЫЗЫНЧЫ [утызынчы]—тридцатый
(Утызынчы кеше булып чиратка язылдым)
УТЫН [утын]—дрова (Быел ике машина утын
эзерлэнде)
УТБ1РТ-ЫРГА [утыртырга]—сажать; ставить
(Бабай бакчага тагын ике алмагач утыртты)
УТЫР-ЫРГА [утырырга]—садиться; осесть;
сесть; расположиться; сидеть в тюрьме (а) Без-
нец бу жиргэ XVIII гасырда килеп утырганнар;
э) Мин кулмэкне юган идем, утырды)
УТЫРЫШ [утырыш]—заседание (Комиссиянец
утырышы иртэгэ була)
УФ [уф]—уф. ох (Уф! Арыдым!)
УЧ [уч]—ладонь; горсть (Эби бер уч конбагыш
бнрде)
УЧАК [учак]—очаг; костер (Учактагы ут сунде)
УЧЛАП [учлап]—горстями, пригоршнями
(Учлап-учлап ж^лэк ж,ыеп бирдем)
УЫЛДЫК [утеылдык]—икра (Балыкныц уыл-
дыгы бар)
УЯН-ЫРГА [у йанырга]—просыпаться; возни-
кать, пробуждаться (Мин иртэнге жидедэ уя-
нам)
УЯТ-ЫРГА [унатырга]—разбудить; пробудить
(Безне иртэн уятырсыц, яме?)
УБ-ЭРГЭ [убэргэ]—целовать (Энием мине яра-
тып убеп алды)
268
УБЕШ-ЕРГЭ [убёшёргэ]—целоваться (Туйда
убешу гаеп тугел инде ул)
УГЕЗ [угез]—бык; бычий (Колхоз угезе бик
уса л)
УГЕТЛЭ-РГЭ [угётлэргэ]—наставлять; увеще-
вать (Ул Ьаман кайтырга угетлэде)
УТИ [уги]—неродной; чужой («Уги кыз»
экиятен белэсецме?)
УТИ ДНА—мачеха (Уги аналарныц да бик ях-
шылары була)
УТИ ДНА ЯФРАГЫ -мать-и-мачеха (Уги ана
яфрагы—дару улэне)
УГИ АТА -отчим (Рестэмнец уги этисе аны бик
ярата)
УГИ БАЛА—неродное дитя (Уги балаларны
мин бик кызганам)
УГИ КЫЗ—падчерица (Татар халкында «Уги
кыз« экияте бар)
УЗ [уз)—свой; родной; близкий (Уз сузецэ узец
карты килэсецме?)
УЗ ВАКЫТЫНДА—своевременно (hap зшне уз
вакытында эшларгэ кирэк)
Y3APA [узара]—взаимно; обоюдно (Алар узара
дус яшэделэр)
УЗЭК [узэк]—центр; центральный; ядро; стер-
жень (Агачнын узэге чери башлаган)
УЗЭН [узэн]—долина (Авыл узэндэ урнашкан)
УЗБЭК [узбек]—узбек; узбекский (Узбек теле—
терки тел)
УЗГЭРЕШ [узгэреш]—изменение; перемена
(Узгэрешлэр купме?)
269
УЗГЭРТ-ЕРГЭ [узгэртёргэ]—изменять; менять
(Кулмэкнец фасонын узгэртергэ кирэк)
УЗЕ [узе]—сам, сама, само; сам по себе (Узе уй-
лап карасын эле)
УЗЕ ТЕЛЭП—добровольно (Минем бабаем узе
телэп фронтка киткэи)
Y3EHEKE [узёнёке]—свой, собственный
(Барысы да узенеке)
УЗЕНСОЯР [узёнсояр]—эгоист (Бу хэтле дэ
узенсеяр булыр икэн!)
УЗЕНЧЭ [узёнчэ]—по-своему (Ьэркем узенчэ
уйлый)
УЗЕНЧЭЛЕК [узёнчэлек]—особенность; своеоб-
разие (Бу эшнен, узенчэлеклэре бар)
УЗЕШЧЭН СЭНГАТЬ [узешчэн сэцрэт]—
самодеятельность; самодеятельный (Узешчэн
сэнгать зур усеш алды)
УЗКЫЙММЭТ [усцыйммэт]—себестоимость
(Продукциянец узкыйммэте югары)
УЗЛЕГЕННЭН [узлёгённэн]—самостоятельно
(Мин татар телен узлегемнэн ейрэнэм)
УЗСУЗЛЕ [уссузле]—упрямый; настойчивый
(Узсузле булма эле, энем!)
УК, УК [ук, ук]—частица сразу же (Килгэч ук
курергэ иде)
УКЕН-ЕРГЭ [укёнергэ]—каяться; сожалеть
(Соцыннан укенерсен, эле)
УКЕНЕЧ [укенеч]—раскаяние; досада (Ни
укенеч, шул вакытта мин аны ацлый алмады)
УКЕР-ЕРГЭ [укёрёргэ]—реветь; вопить (Ул
укереп елады)
YKCE3 [уксез]—сирота (Ул—уксез бала)
270
УКСЕ-РГЭ [уксёргэ]—всхлипывать (Кызчык
уксеп елый)
YK49 [укчэ]—каблук; пятка (Туфлиемнец
укчэсе биек тугел)
УЛЭН [улан]—трава; травяной (Валалар яшел
улан естендэ уйныйлар)
УЛ-ЭРГЭ [улэргэ]—умереть; падать (Ул
житмеш яшьтэ улде)
УЛГЭН [улгэн]—умерший; издохший (Улгэн
кеше турында начар сейлэмилэр)
УЛЕ [уле]—мертвый; омертвелый (Уле теллэр
да була)
УЛЕК [улек]—гной (Ярадан улек атып чыкты)
УЛЕМ [улем]—смерть (Улем Ьэркемгэ килэ)
УЛЕМТЕК [улемтек]—вещи, приготовленные
для погребального обряда (Эби улемтек
эйберлэрен эзерлэп куйган)
УЛЧЭМ [улчэм]—размер; мерка; объем (Кырык
сигезенче улчэм аца ярый)
УЛЧЭ-РГЭ [улчэрга]—мерить; взвешивать (Ике
кило алма улчэп бирегез эле)
УЛЧЭУ [улчэч,]—весы; мера (Улчэугэ чемодан-
ны куй)
УЦЭЧ [уцэч]—пищевод (Анын уцэче авырткан)
УПКЭ I [упкэ]—легкие (Аныц упкэсенэ салкыи
тиган)
УПКЭ АВЫРУЫ—легочная болезнь; туберкулез
(Бабай кинэт кенэ упкэ авыруы белэн авырып
китте)
УПКЭ II [упкэ]—обида (Упкэм бар сица)
УПКЭЧЕЛ [упкэчел]—обидчивый (Упкэчел дэ
инде син узец!)
271
YP [ур]—подъем; высота; возвышенности (Ypra
менгэч, кул болта)
YP3 [ура]—прямо; торчком (Солдат урэ басты)
УРДЭК [урдэк]—утка; утиный (Урдэклэр очып
утте)
УРДЭК БЭБКЭСЕ—утенок (Ишегалдында 9
урдэк бэбкэсе Йери)
УРДЭК ИТЕ—утятина (Мин урдэк итеннэн
ечпочмак яратам)
YPEJI-ЕРГЭ [урёлёргэ]—виться; плестись; тя-
нуться (Урелеп бер алма алып бир эле)
YP-ЕРГЭ I [урёргэ]—плести; вить (Чэченне
урдецме, кызым?)
YP-ЕРГЭ П [урёргэ]—прорастать (Бэрэцге уреп
беткэн)
YPM3KY4 [урмэкуч]—паук (Урмэкуч оясына
тап булдым)
УРМЭЛЭ-РГЭ [урмэлэргэ]—карабкаться; пол-
зать (Малай агачка урмэлэп менеп китте)
УРНЭК [урнэк]—образец; образцовый (а) Этием
безгэ урнэк булып тора; э) Безнец сыйныфта
урнэк тэртип)
YP4EM [урчем]—размножение (Урчем зур бул-
ды)
YP4E-PT9 [урчёргэ]—размножаться; плодиться
(Чебеннэр бик урчегэн)
УРЧЕТ-ЕРГЭ [урчётёргэ]—разводить; размно-
жать (Кэрим абый куян урчетэ)
YC-ЭРГЭ [усэргэ]—расти; вырастать; развивать-
ся (Без сугыш елларында авылда устек)
272
YCEMJIEK [усёмлек]—растение; растительный
(Ул профессор усемлеклэр деньясын ейрэну
белэн шегыльлэнэ)
УСЕШ [усеш]—развитие; рост; сдвиг (Теллэрнен,
усеше жэмгыятьтэге узгэрешлэр тээсирендэ бу-
ла)
YCMEP [усмер]—подросток (Усмерлэр психоло-
гиясен ацлый белу кирэк)
YCTEP-ЕРГЭ [устерёргэ]—растить; отращивать;
развивать (Балаларны намуслы итеп устерергэ
тырыштым)
УТ [ут]—желчь (Ут куыгы ялкынсынган)
УТЭЛЕШ [утэлеш]—выполнение (Планныц
утэлеше—туксан ике процент)
УТЭ-РГЭ I [утэргэ]—исполнять; удовлетворять;
выполнять (План утэлде)
УТЭ-РГЭ II [утэргэ]—проходить; переправлять-
ся; миновать (Пионерлар урам буйлап уттелэр)
УТЭ-РГЭ III [утэргэ]—быть острым (Бу пычак
бик утэ икэн)
YTEH-ЕРГЭ [утёнёргэ]—просить; упрашивать
(Утенеп сорыйм сездэн!)
YTEHE4 [утёнеч]—просьба, ходатайство
(Утенечецне эйттецме сон,?)
YTEHE4 ЯЗУЫ—прошение; заявление
(Дирекциягэ утенеч язуы керттецме?)
YTEP-ЕРГЭ [утёрергэ]—убивать (Фашистлар
миллионлаган кешелэрне утерделэр)
YTEPY4E [утёруче]—убийца (Утеручегэ суд
булды)
УТКЭН [уткэн]—прошлое; прошлый (Уткэн
кеннэр онытылмый)
273
УТКЭН ЗАМАН—прошедшее время (Татар те-
лендэ уткэн заманныц 5 формасы бар)
УТКЭР-ЕРГЭ [уткэрёргэ]—проводить; пропус-
кать (Кичэ без энинец тугаи коней уткэрдек)
YTKEH [уткев]—острый; ловкий; резкий
(Уткен телле иде ул егет)
УТМЭС [утмэс]—тупой (Утмэс пычак биргэнсен
мица)
YTYK [утук]—утюг (Утукне тезэтэсе бар)
УТУКЛЭ-РГЭ [утуклэргэ]—гладить (Чалбарны
утуклэп бир эле)
УЧ [уч]—месть; злоба (Син мица уч саклап
йормэ)
ф
ФАЯ^ИГАЛЕ [фггжигэле]—трагичный (Тенлэ
фаясигале вакыйга булды)
ФАЙДА [фа-йда]—польза; выгода; прибыль;
смысл (Сезгэ купме файда килэ?)
ФАЙДАЛЫ [фа-йдалы]—полезный, прибыль-
ный («Файдалы кицэшлэр» дигэн китап алдым)
ФАЙДАСЫЗ [фа-йдасыз]—бесполезный, невы-
годный (Файдасыз эш эшлэп йормэ)
ФАМИЛИЯ [фамилия]—фамилия (Минем фа-
милиям—Бариев)
ФАНИ [фа'ни]—бренный (Фани донья гыпа бит
бу)
274
ФАРАЗ ИТ-ЭРГЭ [фа-раз иторго]—
предполагать, представлять (Элек бу донья бул-
маган дип фараз итэлэр)
ФАРСЫ [фа-рсы]—персидский (Татар телендэ
фарсы сузлэре бик куп)
ФАРФОР [фарфор]—фарфор; фарфоровый
(Кытай фарфоры бик затлы була)
ФАРШ [фарш]—фарш (Фарштан тиз генэ
кэтлит ясыйк эле)
ФАСЫЛ [фа*сыл]—время; пора; раздел (Елнын,
дурт фасылы бар)
ФАТИР [фа-тир]—квартира (Без иске фатирда
яшибез)
ФАТИР ХАКЫ—квартирная плата (Фатир ха-
кы Ьаман кутэрелэ)
ФЭКАТЬ [фэкэт]—только, лишь; только, но
(Барлык укучылар да килгэннэр, фэкать ТаЬир
гына юк)
ФЭКЫЙРЬ [фэкыйр]—бедный, убогий; бедняк;
бедно (Хэзер фэкыйрь кешелэр кубэйде)
ФЭЛСЭФЭ [фэлсэфэ]—философия; пустословие,
чушь (а) Фэлсэфэ фэненец зур тарихы бар;
э) Фэлсэфэ сатып утырма инде)
ФЭН [фэн]—наука; научный (Фэннен, тормышта
роле зур)
ФЭННИ-ПОПУЛЯР [фэннипопул’ар]—научно-
популярный (Фэнни-популяр фильмнар яратам)
ФЭРЕШТЭ [фэрештэ]—ангел (Фэрештэлэр изге
эшлэр генэ эшлилэр дип эйтело Коръэндэ)
ФЕРМА [ферма] ферма (Фермада унбиш ха-
тын зшли)
275
ФЕСТИВАЛЬ [фестивал’]—фестиваль
(Шаляпин фестивале Казанда hap елны була)
ФЕТНЭ [фетна]—мятеж (Фетнэне тиз бастыр-
дылар)
ФИГЫЛЬ [фигел]—глагол («Барырга» —
фигыль)
ФИЗИКА [физика]—физика (Физика факульте-
тында 500 дан артык студент укый)
ФИЗКУЛЬТУРА [физкул’тура]—физкультура;
физкультурный (Физкультура укытучысын бик
яратабыз)
ФИКЕР [фикер]—мысль; желание: сознание;
мнение; знание (Бу фикер бик кызыклы)
ФИКЕР АЛЫШ-ЫРГА—обменяться мнениями
(Я^ыелышнын, азагында укытучыла фикер
алыштылар)
ФИКЕРЛЭУ [фикёрла^у]—мышление (Фикерлэу
кешегэ гена хас)
ФИЛ [фил]—слон (Безнец зоопаркта фил бар)
ФИЛОСОФ [философ]—философ (Философлар
кицашмасе булды)
ФИЛЬМ [фильм]—фильм (Яца фильм карадык)
ФИНАНС [финанс]—финанс; финансовый
(Финанс зшларе гаять катлаулы)
ФИРЭЗЭ, ФИРУЗЭ [фираза, фируза]—бирюза
(Дустымныц фируза кашлы йезеге бар)
ФИРКА [фирцо]—партия (Ул кайсы фиркада?)
ФИРМА [фирма]—фирма (Без чит ил фирмала-
ры белэн килешу тезедек)
ФЛОМАСТЕР [фломастер]—фломастер
(Фломастер булак нтим эле сица)
ФЛОТ [флот]—флот (Улым флоттан кайтты)
276
ФОНД [фонд]- -фонд (Мэдэният фондынын у3
исэп-хисабы бар)
ФОНЕТИКА [фонетика]—фонетика (Фонетика
авазларны ейрэнэ)
ФОРТЕПЬЯНО [фортепйано]—фортепьяно
(Сэхнэдэ фортепьянода уйнадылар)
ФОТОГРАФ [фотограф]—фотограф (Фотограф
безне объектив алдына утыртты)
ФРАЗЕОЛОГИЯ [фразеологийэ]—фразеология
(Фразеология тотрыклы сузтезмэлэрне ейрэнэ)
ФРОНТ [фронт]—фронт (Этием фронтта булган)
ФУТБОЛ [футбол]—футбол; футбольный
(Футбол ярышлары)
X
ХА5К [хаж,]—хадж, паломничество (в Мекку)
(Бабам хажга барган)
ХАЙВАН [хайюан]—животное; скот; живот-
ный (Хайваннар деньясы бик терле)
ХАЙВАННАР ДОНЬЯСЫ—мир животных (а)
Татарстаннын, хайваннар деньясы шактый бай;
э) Телевидениедеге «Хайваннар деньясы» тап-
шыруы б ал ал ар га бик ошый)
ХАК I [хак]- правдивый; правый (Хак сузгэ
жавап юк)
ХАК II [ха*к]~право (Хакыц бармы?)
ХАК III [хак]—плата; оплата; цена (Хакы
купме?)
ХАКИМИЯТ [хажимийет]—власть, властный;
администрация (Район хакимияте балаларнын,
сэламэтлегенэ зур игътибар бирэ)
277
ХАКЛЫ [хащлы]—имеющий право; справедли-
вый (Син хаклы)
ХАКТА, ХАКЫНДА [ха-цта, ха-цында]—о, об
(а) Ул хакта безгэ эйтмэделэр; э) Аныц хакында
берни белмим)
ХАКЫЙКАТЬ [хацыйцэт]—истина, правда
(Хакыйкать бер генэ була)
ХАЛЫК [ха-лык]—народ; народный; население;
толпа; публика (а) Халык эйтсэ, хак эйтэ; э)
Театрда халык куп иде; 6) Татар халкы—7
миллион)
ХАЛЫК АВЫЗ ИЖДТЫ [халыгаиыз ижаты] —
фольклор (Студентлар халык авыз нжаты белэн
кызыксыналар)
ХАЛЫКАРА [халыгара]—международный
(Халыкара хэл турында лекция булды)
ХАН [ха-н]—хаи (Бу экияттэ хаяныц кызы яр-
лы егетне сейгэн)
ХАНЛЫК [ханнык]—ханство (Казан ханлыгы
1552 елда рус дэулэте тарафыннан яулап алы-
на)
ХАНЫМ [хашым]—ханум (Тэнзилэ ханым,
эйтегез!)
ХАРАКТЕРИСТИКА [характеристика]—
характеристика (Мица характеристиканы булек
медире язды)
ХАРАП [ха'рап]—страх; страшно; жутко, жуть
(Болай булгач эшлэр харап)
ХАРАП БУЛ-ЫРГА—погибнуть; сломаться
(Сугышта миллионнарча кеше харап булды)
ХАС [хат]—присущий; специально (Аца хас
сыйфатлары куп)
278
ХАСТАХАНЭ [хггстаханэ]—больница (Эни хас-
таханэдэ эшли)
ХАТ [хат]—письмо (Хатны апама яздым)
ХАТ ТАШУЧЫ—почтальон (М.Яхэлилнец «Хат
ташучы» поэмасы бар)
ХАТА [хата]—ошибка (Хаталарыц шактый
куп)
ХАТА ЯСА-РГА (ЖДБЭР-ЕРГЭ)—сделать
ошибку (Син диктантта 5 хата ясагансыц)
ХАТИРЭ [хэтирэ]—воспоминание (Ул ха-
тирэлэр мэцге онытылмас)
ХАТЫН [хатын]—женщина; жена (Минем ха-
тыным—укытучы)
ХАТЫН-КЫЗ [хатын-кыз]—женщина (8 Март —
Халыкара хатын-кызлар бэйрэме коне)
ХАТЫНЛЫ [хатынлы]—женатый (Хатынлы
кеше ул)
ХАЧ [ха-ч]—крест (Кызыл Хач жэмгыятенэ ка-
рый)
ХЭБЭР [хэбэр]—известие; весть (Бу хэбэр
дересме?)
ХЭБЭР ИТ-ЭРГЭ—сообщать; извещать
(Мэскэутэ барып житкэч, мица хэбэр итэрсец)
ХЭБЭРДАРЛЫК [хэбэрдарлыц]—гласность; ос-
ведомленность (Без хэбэрдарлык чорында яши-
без)
ХЭБЭРСЕЗ [хэбэрсес]—без вести (Аныц бабасы
хэбэрсез югалган)
ХЭБЭРЧЕ [хэбэрче]—корреспондент; вестник
(«Мэдэни жомга» хэберчесе килгэп иде)
ХЭЕР [хэйер]—милостыня, подаяние (Бу эбигэ
хэер бирдем)
279
ХЭЕР СОРА-РГА (СОРАШ-ЫРГА)—
попрошайничать (Трамвайда бер бала хэер со-
рашып йори)
ХЭЕРЛЕ [хэйёрле]—благополучный; добрый;
хорошо (Хэерле юл сезгэ!)
ХЭЕРЛЕ БУЛСЫН—ладно, что поделаешь
(Ярар, бу трамвайга олгермэдем, хэерле булсын)
ХЭЕРЛЕ ИРТЭ-доброе утро (Хэерле иртэ,
кызлар!)
ХЭЕРЛЕ КИЧ —добрый вечер (Хэерле кич, дус-
лар!)
ХЭЕРЛЕ СЭГАТЬТЭ—в добрый час (Эйдэгез,
вокзалга киттек. Хэерле сэгатьтэ!)
ХЭЕРЛЕ ЮЛ—доброго пути (Хэерле юл сезгэ,
Азат абый!)
ХЭЕРХАНЛЫК [хэйерхаЬлыц]—
благотворительный (Бер теркем артистлар
хэерхаИлык концерты оештырдылар)
ХЭЕРЧЕ [хэйёрче]—нищий, нищенский (Кибет
янында бер хэерче басып тора)
ХЭЕРЧЕЛЕК [хэйёрчёлек]—нищета (Хэерчелек
безнец илгэ дэ килеп эцитте)
ХЭЗЕР I [хэзёр]—сейчас, теперь (Хэзер ук эйгэ
кер)
ХЭЗЕР II [хэзёр]—готовый (0стэл хэзер, рэхим
итегез)
ХЭЗЕРГЕ [хэзёрге]—современный, настоящий
(Хэзерге тормыш бик катлаулы)
ХЭЗЕРГЭ [хэзергэ]—пока (Хэзергэ сау булып
торыгыз)
ХЭЗЕР ЛЕК [хэзёрлек]—подготовка; готовность
(Имтиханнарга хэзерлек эйбэт бара)
280
ХЭЗЕРЛЭ-РГЭ [хэзёрлэргэ]—готовить; заготов-
лять (Кышка гомбэ хазерлэп кундык)
ХЭЗИНЭ [хэзииэ]—клад; сокровище (Бу ки-
тап—зур хэз1 на)
ХЭЙЛЭ [хайла]—хитрость; повод (Хэйла булып
чыкмасын тагыи!)
ХЭЙЛЭКЭР [хэйлэкэр]—хитрый; хитро
(Толкене хэйлэкэр дилэр)
ХЭЛ [хэл]—случай; сила; положение; обстоя-
тельство (а) Хэлем калмады; а) Хэлем шэптэн
тугел)
ХЭЛ БЕЛ-ЕРГЭ—справиться о состоянии (Мин
хастаханэгэ апанын хэлен белергэ бардым)
ХЭЛ ИТ-ЭРГЭ—решить (Бу мэсьэлэне тиз ва-
кытта хэл итэргэ кирэк)
ХЭЛ ФИГЫЛЬ—деепричастие (Татар телендэ
хэл фигыльнеч 4 формасы бар)
ХЭЛВЭ [xэлwэ]—халва (Кнбеттэ хэлвэ саталар)
ХЭЛСЕЗ [хэлсез]—бессильный; бедный (Мин
ботеилэй хэлсез калдым)
ХЭЛЭЛ ЗЦЕФЕТ [хэлэл жефет]—супруг, супру-
га (Хэлэл жефетем Галима шушы була)
ХЭРБИ [хэрби]—военный (Егстлэр хэрби
хезмэткэ китэлэр)
ХЭРБИ-НАВА [хэрби/ha-wa]—военно-
воздушный (Марат хэрби-Ьава училищесына
керде)
ХЭРЕФ [хэреф]—буква (Оныгым хареф таный
башлады)
ХЭРЕФ ТАНЫ-РГА—уметь читать (Илдар
хэреф таный)
281
ХЭРЭКЭТ [хэрэкэт]—движение; действие
(Хэрэкэттэ—бэрэкэт)
ХЭСРЭТ [хэсрэт]—горе; скорбь (Нинди хэсрэте
бар?)
ХЭТЭР [хэтэр]—опасный; рисковый: плохо
(Хэтэр кеше икэи ул)
ХЭТЕР [хэтер]—память (Барысы да хэтердэ)
ХЭТЕРГЭ ТОШЕР-ЕРГЭ - вспоминать, напоми-
нать (Иртэгэ бу эшне минем хэтергэ тошер эле)
ХЭТЕРДЭ ТОТ-АРГА—помнить (Мин бу сузне
Ьэрвакыт хэтердэ тотам)
ХЭТЕРДЭН [хэтердэн]—на память (Ул узенец
барлык шигырьлэрен хэтердэн белэ)
ХЭТЕРДЭН ЧЫ(К->Г)-АРГА—забыть (Бу
щьщньщ сузлэре хэтердэн чыккан)
ХЭТЕРЛЭ-РГЭ [хэтёрлэргэ]—помнить; вспоми-
нать (Эни ул авылны Иаман хэтерли)
ХЭТЛЕ [хэтле]—до; даже (Урманга хэтле биш
чакрым)
ХЭТТА [хэттэ]—даже (Хэтта балалар да шат-
лаидылар)
ХЕЗМЭТ [хезмэт]—труд; работа; услуга; заслу-
га (Хезмэт—Ьэркемнец намус зше)
ХЕЗМЭТ ИТ-ЭРГЭ—служить, нести службу
(Улым армиядэ хезмэт итэ)
ХЕЗМЭТ ИЯСЕ—трудящийся (Хезмэт иялэре
демонстрациям чыктылар)
ХЕЗМЭТ КУРСЭТ-ЕРГЭ—обслуживать (Бу
химчистка Совет районына хезмэт курсэтэ)
ХЕЗМЭТ ХАКЫ—заработная плата
(Укытучыларныц хезмэт хакы бик тубэн)
282
ХЕЗМЭТКЭР [хёзмэткэр]—служащий; сотруд-
ник (Нэшрият хезмэткэрлэренэ булэклэр би-
рса гэн)
ХЕЗМЭТГЭШ [хёзмэттэш]—коллега
(Хезмэттэше—бик эйбэт кеше)
ХЕЗМЭТЧЕ [хёзмэтче]—слуга (Хезмэтченен
ялчысы булмый)
ХИКЭЯ [хикэйэ]—рассказ; повествовательный
(Татар телендэ хикэя жемладэ хэбэр ахырга
куела)
ХИКЭЯ ЖвМЛЭ—повествовательное предло
жеиие (Хикэя жемлэдэн соц нокта куела)
ХИКЭЯ ФИГЫЛЬ—изъявительное наклонение
(Хикэя фигыльнец кушымчасы — -а/-э, -ый/-и)
ХИМИК [химик]—химик; химический (Химик
ашлама куп кирэкмн)
ХИРУРГ [хирург]—хирург (Хирург халатын
салды)
ХИС [хис]—чувство; эмоция (Ул хислэрлэр ка-
батланмас инде)
ХИСАП [хисап]—счет; расчет; учет; отчет
(Хисап докладында бу турыда да эйтелде)
ХИСАП БИР-ЕРГЭ—давать отчет (Директор
эшчелэр алдында хисап бирде)
ХИСАПЛА-РГА [хисапларга]—считать; исчис-
лять (Планда ул эшкэ дэ акча хисапланган)
ХОДА, ХОДАЙ [хода, хбдай]—бог, господь (Я
хода! Кайчаи бетэр бу афэт!)
ХОККЕЙ [хоккей]—хоккей (Кичэ без хоккей
уеиын карарга бардык)
ХОККЕЙЧЫ [хоккейчы] -хоккеист (Безиен
хоккейчылар 6:2 исэбе белэн живделэр)
283
ХОКУК [хбцуц]— право (Безнец илебездэ hap
кешенец хезмэткэ хокукы бар)
ХОКУКЫЙ [хокукый]—правовой (Хокукый
дэулэттэ тэртип булырга тиеш)
ХОЛЫК [хблоц]—характер; нрав (Атымныц
холкы начар)
ХОЛЫКСЫЗ [хблбк,сыз]—несдержанный, дур-
ной (Ул—бик холыксыз кеше ул)
ХОР [хор]—хор; хоровой (Сэхиэдэ Казан уни-
верситетыныц татар хоры ж,ырлый)
ХОСУСЫЙ МИЛЕК—частная собственность
(Хосусый милеккэ тию ж,инаять санала)
ХОСУСЫЙЛАШТЫРУ [хосусыйлаштыру]—
приватизация (Хосусыйлаштыру кайчан баш-
лана?)
ХОКЕМ [хеком]—суд, судебный; приговор; су-
ждение (Аларны хекем итмэделэр)
ХОКЕМ ИТЕШУ [хеком итёшу]—судиться (Бер
танышым бу арада хекем итешеп Йери)
ХОКУМЭТ [хёкумэт]—правительство
(Хекуматебез ветераниар турында Ьаман кай-
гыртып тора)
ХОРМЭТ [хёрмэт]—уважение (Аца хермэтебез
бик зур)
ХОРМЭТ ИТ-ЭРГЭ—уважать (Мин бу галимне
хермэт итэм)
ХОРМЭТЛЕ [хёрмэтле]—уважаемый (Хермэтле
укытучыларыбызга зур рэхмэт)
ХРИСТИАН [христийаи]—христианский; хри-
стианин (Христиан дине—борынгы дин)
ХУЭКА [хужд]—хозяин (Ой хуждсы безне ачык
йоз белэн каршы алды)
284
ХУЖАЛЫК [хуждлыц]—хозяйство (Хужалык
дэулэткэ дурт миллион сум табыш бирэ)
ХУЖАСЫЗ [хужасыс]—безхозный; безпризор-
ный (Хужасыз йорт матур булмый)
ХУЛИГАН [хулиган]—хулиган (Урамда хули-
ган малайлар очрады)
ХУПЛА-РГА [хупларга]—одобрять (Халкыбыз
Президент программасын хуплый)
ХУР [хур]—гурия (Хур кызларыдай матур ул
Лэйсэн!)
ХУР БУЛЫРГА [хур булырга]—осрамиться
(Кодалар алдында хур булырга ярамый)
ХУРЛЫК [хурлык]—позор; срам; унижение
(Аца ялынуны мин уземэ хурлык саныйм)
ХУШ [хуш]—прощай; до свидания («Сау бул
инде, хуш, бэхил бул, и минем туган жирем»)
ХУШ ИСЛЕ—ароматный (Бабай алмагачтан
хуш исле алма езеп бирде)
ХУШ КИЛДЕГЕЗ (КИЛЭСЕЗ)!— Добро пожало
вать! (Татарлар куиаклариы <Хуш килэсез!»
дип каршы алалар)
ХУШЛАШ- ЫРГА [ хушлашырга]—прощаться
(Инде хушлашыйк, сау булыгыз!)
ХУШЫГЫЗ—До свидания! Прощайте!
ХЫЯЛ [хыйал]—мечта; фантазия (Минем хы-
ял—укытучы буду)
ХЫЯЛЛАН-ЫРГА [хыйалланырга]—мечтать;
фантазировать (Малай космонавт булырга хы-
яллана)
ХЫЯНЭТ [хыйэнэт]—предательство, измена
(Уз-узецэ хыянэт итмэскэ кнрэк)
285
h
BABA [ha-wa]—воздух; воздушный; погода, не-
бо (а) Нава чип-чиста; э) Нава торыш'ы иртэгэ
ничек була икэн?)
БАЙ [ ha-й]—межд. для выражения радости, ис-
пуга, досады (Бай, соцга калдым бит!)
ЬАМАН [ha-ман]—всегда; все еще; все равно
(Ьаман килеп йер, яме?)
ЬЭВЭСКЭР [hawacKap]- -самодеятельный (Кича
Ьэвэскэр жырчыларны тыцладык)
ЬЭЙКЭЛ [Ьэйкэл]—памятник (Куйбышев
мэйданында Тукайга Ьэйкэл бар)
ЬЭЛАК БУЛ-ЫРГА [Ьэлэк]—гибель; смерть
(Ьэлак булганнарга Ьэйкэл куелды)
ЬЭМ [Ьэм]—союз и
ЬЭММЭ [Ьэммэ]—все (Ьэммэ кеше шат)
ЬЭММЭСЕ [Ьэммэсе]—все (Ьэммэсе риза)
БЭР [Ьэр]—каждый (Бэр студент язып утыра)
ЬЭРБЕР [Ьэрбёр]—каждый (Ьэрбер семья гэзит
ала)
ЬЭРВАКЫТ [hapwaKbiT]—всегда, постоянно
(Ьэрвакыт килеп йер!)
ЬЭРКАЙДА [Ьэрщгйда]—везде, всюду
(Ьэркайда шуны сейлилэр)
ЬЭРКАЙСЫ [Ьэрка-йсы]—каждый из них
(Ьэркайсы ацлый)
ЬЭРКЕМ [Ьэркём]—каждый, всякий, любой
(Ьэркем уз эшендэ намуслы булырга тиеш)
ЬЭРНЭРСЭ [Ьэрнэрсэ]—все; каждая вещь
(Баланы Ьэрнэрсэ кызыксындыра)
286
ВЭРТ0РЛЕ [Ьэртёрлё]—всякий; разнообразный
(Вэртерле уеннар булды)
ВЭРХЭЛДЭ [Ьэрхэлдэ]—во всяком случае
(Вэрхэлдэ ул ацлады)
ВЭРЬЯКЛАП [Ьэрйацлап]—всесторонне
(Вэрьяклап тикшерик эле)
ВИНД [Ьинд]—индиец; индийский (Винд чэе
бик тэмле була)
ВИЧ [Ьич]—нисколько; совершенно (Вич оны-
тасым юк ул кеннэрне)
ВИЧБЕР [Ьйчбер]—никакой (Вичбер кеше
куреимэде)
ВИЧКАЙДА [лйчкайда]—нигде (Вичкайда
курмэдем)
ВИЧКАЙДАН [Ьйчцайдан]—ниоткуда
(Вичкайдан акча килгэне юк)
ВИЧКАЙЧАН [Ьйчцайчан]—никогда
(Вичкайчан кургэнем юк аны)
ВИЧКАЯ [Ьйчцггйа]—никуда (Аныц белэи
Ьичкая барганым юк)
ВИЧКЕМ [Ьйчкем]—никто (Вичкем белми)
ВИЧНИНДИ [Ьйчнинди]—никакой (Вичнинди
кешене белмим)
ВИЧНИЧЕК [Ьйчничек]—никак (Мнн аны
Ьичничек алмадым)
ВИЧНЭРСЭ [Ьйчнэрсэ]—ничто, ничего (Аны
Ьичнэрсэ борчымый)
BH4CY3CE3 [Ьйчсуссес]—беспрекословно (Ул
Ьичсузсез риза булды)
ВИЧТУКТАУСЫЗ [hft4Tyn,Tawcbic]—
беспрерывно (Нурия эби Ьичтуктаусыз сейлэшэ)
287
ЬИЧШИКСЕЗ [Ьйчшиксез]—несомненно (Сер,
Ьичшиксез, ачылыр)
ЬОНЭР [Ьёнэр]—ремесло; профессия; умение;
мастерство (Егет кешегэ л;итмеш терле Ьенэр дэ
аз)
ЬОНЭРЧЕ [Ьонэрче]—ремесленник; мастеровой;
мастер на все руки (Ьенэрче hap нэрсэне эшли
бела)
ЬОЖУМ [Ьёжум]—наступление; нашествие;
покушение (Ьеж,ум иртэн башланды)
ЬОЯ^УМ ИТ-ЭРГЭ—нападать; атаковать; по-
кушаться (а) Кичэ минем бер танышыма Ьежум
иткэннэр; э) Кетмэгэндэ безнец взводка Ьеж,ум
иттелэр)
ЬУТПСЫЗ [Ьушсыс]—без сознания (Ул Ьушсыз
ята)
ц
ЦЕЛЛОФАН [целлофан]—целлофан (Целлофан
капчыкка ипине салып куй)
ЦЕНТНЕР [центнер]—центнер (Ьэр гектардан
30 центнер уцыш ал дык)
ЦИРК [цирк]—цирк (ШэЬэрдэ яца цирк
тезелде)
ч
ЧАБАК [ча'бак]—сорожка (Суда чабаклар йезеп
нори)
ЧА(П->Б)-АРГА I [ча-барга]—косить, скосить;
рубить (Без печэн чаптык)
288
ЧА(П->Б)-АРГА П [чабарга]—бегать; скакать;
нестись (Атлар бетен кочкэ чабалар)
ЧА(П->Б)-АРГА III [чабарра]—хлестать, па-
рить (Мунчада себерке белэн чабыну бик рэхэт)
ЧАБАТА [чабата]—лапти (Элек чабата киеп
йергэннэр)
ЧАГАН [чаган]—клен (Безнен тирэдэ чаган куп
усэ)
ЧА(К—>Г)-АРГА [чатарга]— жалить; донести
(Сак бул, елан чага курмэсен!)
ЧАГЫНДА [чагында]—когда; в то время (Ул
чагында мин бэлэкэй идем)
ЧАГЫШТЫР-ЫРГА [чагыштырырга]—
сравнивать (Мине узец белэн чагыштырма)
ЧАЙКА-РГА I [чайцарра]—полоскать (Елгага
тошеп, кер чайкадым)
ЧАЙКА-РГА II [чайцарга]—кивать (Ат, мине
кургэч, башын чайкый)
ЧАК I [чак]—время; годы (Яшь чаклар иска
тошэ)
ЧАК II [чак]—еле; едва (Баскычтан мецгэндэ,
чак егылмадым)
ЧАК III [чак]—в самый раз (Бу кулмэк сица
чак кына икэн)
ЧАКЛЫ [чаклы]—до; величиной (Бозау чаклы
бер эт килеп чыкты)
ЧАКРЫМ [чакрым]—верста (Оч чакрым юл
калды)
ЧАКТА [чакта]—при, когда (Ул чакта сез юк
ндегез)
Юб-5
289
ЧАКЫРУ [ча'кыру]—приглашение, пригласи-
тельный (Безгэ туйга чакыру килгэн)
ЧАКЫР-ЫРГА [чацырырга]—звать; пригла-
шать; призывать (Сезне дэ чакырганнармы?)
ЧАЛ (ча'л]—седой (Аныц чэчлэреиэ чал кергэн)
ЧАЛБАР [чалбар]—брюки (Чалбарны утуклисе
бар)
ЧАЛГЫ [ча-лгы]— коса (Чалгы белэн печэн чабу
нинди рэхэт!)
ЧАЛКАН [ча-лцан]—на спине (Быел ж.эй коне
чалкан йезэргэ эйрэндем)
ЧАЛМА [ча’лма]—чалма (Бабай башына чалма
ураган)
ЧАМАЛАП [чамалап]—в меру (Сузецне чама-
лап сейлэ)
ЧАМАСЫ [чамасы]—около (Мэйданда ике мец
чамасы кеше бар)
ЧАНА [ча'на]—сани; санный (Улым белэн чана
шудык)
ЧАНДЫР [чандыр]—худощавый (Ул—чандыр
гэудэле)
ЧАРА [ча'ра]—средство; мера; мероприятие (Бу
чара файдалы булыр)
ЧАРДУГАН [ча"рдуган]—ограда вокруг могилы
(Кичэ без этинец чардуганын буядык)
ЧАРШАУ pia'pmaw]—занавеска; полог (Элек
чаршаулар куп элэлэр иде)
ЧАТ [чат]—угол; перекресток (Ул чатта мили-
ционер тора)
ЧАТКЫ [чатцы]—искра; проблеск (Белем чат-
кысы бераз курена)
290
ЧАТЫР [ча°тыр]— шатер; палатка (Чатыр кору
жицел эш тугел)
ЧАЯ [ча'йа]—бойкий; отчаянный (Бу чая кыз-
ны цехта Ьэркем бела)
ЧАЯН [ча°йан]—скорпион («Чаян» журналы
куптэн чыга)
ЧАЦ [ча°н;]—колокол; набат (Янгында чац кага-
лар)
ЧАЦГЫ [ча*цгы]—лыжи (Синен чацгыц
айбэтме?)
ЧАЦГЫЧЫ [ча°цгычы]—лыжник (Чацгычылар
ун чакрымга ярышалар)
ЧЭЙ [чай]—чай (Цейлон чэеннэн дэ тэмле чэй
юктыр!)
ЧЭЙНЭ-РГЭ [чайнэрга]—жевать; трепать (Сагыз
чэйнэргэ яратасыцмы?)
ЧЭЙНЕК [чэйнек]—чайник (Чэйнеккэ кайнар
су сал)
ЧЭЙХАНЭ [чайхана]—чайная (Чэйханэдэ
тэмлэп чэй эчтек)
ЧЭКЧЭК [чэкчак]—чакчак (Чакчэк—татар ха-
лык ашы)
ЧЭНЕЧКЕ [чэнечке]—вилка; колючка (бстэлгэ
8 чэнечке, 8 пычак куйдык)
ЧЭНЕЧКЕЛЕ [чэнёчкёле]—колючий; язвитель-
ный (Чэнечкеле сузлэр эйтеп утырма эле)
ЧЭНЧЕ-РГЭ [чэнчёргэ]—колоть; язвить (Ялгыш
кулымиы чэнчеп алдым)
ЧЭРШЭМБЕ [чэршэмбе]—среда (Ьэр
чэршэмбедэ бер ж,ыелыш була)
ЧЭУКЭ [чэ\укэ]—галка (Тупылга чэукэлэр кун-
ган)
291
ЧЭЧ [чэт]—волосы (Аныц чаче Ьаман матур)
ЧЭЧТАРАШ [чэчта'раш]—парикмахер
(Чэчтараш уз эшен эйбэт бела)
ЧЭЧТАРАШХАНЭ [чэчта'рашхэнэ]—
парикмахерская (Чэчтарашханэ бездэн ерак
тугел)
ЧЭЧЕЛ-ЕРГЭ [чэчёлёргэ]—рассыпаться; разле-
таться (Тоймэлэр чэчелеп китте)
ЧЭЧРЭ-РГЭ [чэчраргэ]—брызгать; всплески-
ваться (Урамда чалбарыма пычрак чэчрэде)
ЧЭЧЭК [чэчэк]—цветок; цветочный (Алмагач
чэчэкларе хуш исле)
ЧЭЧЭК АТ-АРГА—расцветать (Бакчада сирень
чэчэк атты)
ЧЭЧЭК БЭЙЛЭМЕ—букет (Беренче сентябрьдэ
укучыларныц кулларында чэчэк бэйлэме була)
ЧЭЧ-ЭРГЭ [чэчэргэ]—сеять; рассыпать; рассеи-
вать (Эле генэ бодай чэчтелэр)
ЧЭЧУЛЕК [чэчулек]—посев; посевной; поле по-
сле посева (Чэчулек жир—еч меч гектар)
ЧЭШКЕ [чашке]—норка; норковый (Безнец
совхозда чэшке урчетэлэр)
ЧЕБЕН [чёбен]—муха (Эйгэ чебен кергэн)
ЧЕБЕН ГОМБЭСЕ—мухомор (Чебен гембэсе
агулы)
ЧЕБИ, ЧЕБЕШ [чёби, чёбеш]—цыпленок
(Чебилэр тиз усэ)
ЧЕГЭН [чёгэн]—цыган (Кича телевизордан
чегэн ансамбле чыгыш ясады)
ЧЕЛЭН [чёлэн]—цапля (Су буенда бер челэн ба-
сып тора)
292
ЧЕЛЛЭ [чёллэ]—жаркая пора лета (ШэЬардэ
челлэдэ яшэргэ бик авыр була)
ЧЕЛПЭРЭМЭ [чёлпэрэмэ]—вздребезги (Стакан
челпэрэма килеп ватылды)
ЧЕЛТЭР [чёлтэр]—кружево; тюль; сетка; сеть
(Тэрэзэдэ—матур челтэр)
ЧЕМЕТ-ЕРГЭ [чёмётёргэ]—щипать; жечь (Суык
битне чемета)
ЧЕМПИОНАТ [чемпионат]—чемпионат
(Чемпионатта безнец команда да катнатты)
ЧЕРЕК [чёрек]—гнилой; гниль (Бу алма черек)
ЧЕРЕ-РГЭ [чёрёргэ]—гнить; разлагаться
(Бэрэцге череп ята икон)
ЧЕРКИ [чёрки]—комар (Я^эй кене черкилэр
куп булды)
ЧЕСТЬ [честь]—честь (Солдат честь бира)
ЧИ [чи]—сырой; невареный (Кайбер кешелэр
чи йомырка эчэргэ яраталар)
ЧИБЭР [чибэр]—красивый; красавец; хороший
(Ул эле бик чибэр курена)
ЧИГЭ [чига]—висок (Чигэлэрем авырта)
ЧИ(К—>Г)-ЭРГЭ [чигэргэ]—вышивать (Энием
яшь чакта куп селгелэр чиккан)
ЧИГЕН-ЕРГЭ [чигёнёргэ]—отступать; пятиться
(Машина артка чигенде)
ЧИК [чик]—грань; граница (Курше егет чик
буеида хезмэт ита)
ЧИКЕРТКЭ [чикёрткэ]—кузнечик; сверчок
(Мич артында чикерткэ сайрый)
ЧИКЛЭВЕК [чикламгек]—орех: ореховый (Быел
чиклэвек куп булды)
293
ЧИЛЭК [чнлэк]—ведро (Мин, кеянтэ-чилэк
алып, чишмэгэ суга киттем)
ЧИЛЭКЛЭП [чилэклэп]—ведрами (Яцгыр
чилэклэп коя)
ЧИЛЕ-ПЕШЛЕ [чиле/пёшле]—недопечеиый;
незрелый; всмятку (Бэлеш чиле-пешле булган)
ЧИМАЛ [чимал]—сырье (Нефть—кыйммэтле
чимал ул)
ЧИР [чир]—болезнь (Чир китэ—гадэт кала)
ЧИРАТ [чират]—очередь (Чиратта унлап кеше
бар)
ЧИРАТЛАП [чиратлап]—по очереди (Чиратлап,
бала карыйбыз)
ЧИРЕК [чирек]—четверть (Чирек ипи ала кайт
эле)
ЧИРКЭУ [чиркэ^*]—церковь (Алар чиркэугэ
барганнар)
ЧИРЛЭ-РГЭ [чирлэргэ]—болеть (Абый чирлэп
китте)
ЧИРЛЕ [чирле]—больной (Чирле кешене бор-
чыйсы килми)
ЧИРЭМ [чирэм]—трава; целина (Чирэмдэ
бэбкэлэр йори)
ЧИСТА [чиста]—чистый; чисто (Эйдэ бик чис-
та)
ЧИСТАРТ-ЫРГА [чистартырга]—чистить; вы-
чищать (Буген ейне чистарттык)
ЧИТ I [чит]—край; опушка; сторона; поля
(Авыл читенда ялгыз ей бар)
ЧИТ II [чит]—чужой; иностранный (Чит телне
ейрэну жицел тугел)
294
ЧИТ ИЛЛЭР—зарубежные страны (Россияне^
чит иллэр белэн бэйлэнешлэре арта бара)
ЧИТ ТЕЛ—иностранный язык (Кеше туган
телдэн башка чит теллэр дэ белергэ тиеш)
ЧИТЕК [читек]—ичиги; сапожки (Арчада чи-
теклэр тегэлэр)
ЧИТЕН [читен]—трудный; тяжелый (Хэллэр
читен эле)
ЧИШЕНГЭН [чишенгэн]—раздетый (Чишенгэн
килеш салкынга чыкма)
ЧИШМЭ [чишмэ]—родник; ключ; родниковый;
ключевой (Чишмэ суш чэйгэ тэмле)
ЧИШ-ЭРГЭ [чишэргэ]—развязывать; расстеги-
вать; решать (Бу мэсьэлэне чишеп бир эле)
ЧИЯ [чийэ]—вишня; вишневый (Чия варенье-
сыи яратасыцмы?)
ЧОКЫР I [чбцор]—яма: ров (Чокыр бик тирэн)
ЧОКЫР II [чбчор]—чашка (0ч чокыр чэй эч-
тем)
ЧОЛАН [чблан]—чулан (Я^эй кене чоланда
йоклау рэхэт)
ЧОЛГА-РГА [чблгарга]—окружать; завертывать
(Банданы чолгап алдылар)
ЧОЛГАУ [чблга\у]—портянки (Чолгау чолгый
белэсецме?)
ЧОР [чор]—период; эпоха (Бу чор—бик
ждваплы)
ЧОРМА [чбрма]—чердак (Чормада иске
эйберлэр куп)
ЧОГЭ [чегэ]—стерлядь; стерляжий (Иделдэ чего
балыгы тоталар)
295
ЧОГЕНДЕР [чёгёндер]—свекла; свекольный
(Чегендерле катык яратасыцмы?)
ЧвЙ [чей]—клин; чека; вешалка (Пальтоцны
чейгэ злеп куй)
ЧОНКИ [чёнки]—ибо, так как, потому что
(Юлга чыкмадык, ченки буран иде)
ЧУАН [чужан]—чирей; фурункул (Аркама чуан
чыккаи)
ЧУ АР [чужар]—пестрый (Чуар тавык чеби чы-
гарган)
ЧУВАШ [чужаш]—чуваш; чувашский (Чуваш
теле терки телларга кере)
ЧУЕН [чуйын]—чугун; чугунный (Коттеджны
чуен решетке белен ейлендереп алганнар)
ЧУКРАК [чукрак]—глухой (Чукрак кешелерге
махсус аппарат бирелер)
ЧУКЫН-ЫРГА [чукынырга]—креститься; при-
нимать христианство (Элек татарларны кечлеп
чукындырганнар)
ЧУЛАК [чулац]—однорукий; сухорукий (Чулак
кешеге протез ясыйлар)
ЧУЛПАН [чулпан]—Венера (Тан алдыннан
Чулпан калка)
ЧУЛПЫ [чулпы]—накосник; монисто (Элек та-
тар кызлары чулпы такканнар)
ЧУМАР [чумар]—клецки (Чумар пешер еле,
они!)
ЧУМ-АРГА [чумарга]—окунаться; погружаться
(Камил суга чумды)
ЧУРТАН [чуртан]—щука (Чуртан зур иде)
ЧУ [чу]—стоп, тихо (Чу! Эзрек сабыр ит)
ЧУЭК [чужак]—тапочка (Чуек—аякка рахат)
296
ЧУ(К—>Г)-ЭРГЭ, ЧУГЭЛЭ-РГЭ [чугэргэ,
чугэлэргэ]—приседать; оседать (Бераз чугэлэ
эле)
ЧУКЕЧ [чукеч]—молоток (Чукечне бир эле)
ЧУЛ [чул]—пустыня; пустынный (Чулдэ бар-
ханнар була)
ЧУЛ БУРЕСЕ—шакал (Безиеч якларда чул
буресе яшэми)
ЧУЛМЭК [чулмэк]—горшок (Чулмэктэге сетне
жылыт)
ЧУМЭЛЭ [чумэлэ]—копна (Печэнне
чумэлэлэргэ ойдек)
ЧУМЕЧ [чумеч]—ковшик; половник; черпак
(Чумечне юдыцмы?)
ЧУП [чуп]—мусор; сорняк; отход (Чуплэрне
чилэккэ сал)
ЧУПЛЭ-РГЭ 1 [чуплэргэ]—сорить (Ишегалдын
чуплэргэ ярамый)
ЧУПЛЭ-РГЭ II [чуплэргэ]—клевать; собирать;
отбирать (Кугэрчениэр ж,им чуплилэр)
ЧУПЛЕ [чупле]—сорный; заросший сорняками
(Бакчагыз чупле икэн)
ЧУПЛЕК [чуплек]—свалка (Чуплеккэ илтеп
ташла боларны)
ЧУПРЭ [чупрэ]—дрожжи (Чупрэсе эйбэт бул-
ган)
ЧУПРЭК [чупрэк]—тряпка; пеленка; одежда
(Чупрэклэрне элеп куй эле)
ЧЫБЫК [чыбык]—прутик; проволока (Бер чы-
бык кисеп бир инде!)
297
ЧЫБЫРКЫ [чыбйркы]—кнут; бич (Атиы чы-
быркы белэн кума)
ЧЫ(К->Г)-АРГА [чыгарга]—выходить; выле-
зать; выступать; публиковаться; сходить; про-
исходить (а) Син ейдэн ничэдэ чыгасыц? э) Су-
дан чыккач сертен; б) Ул доклад белэн чыкты)
ЧЫГАР-ЫРГА [чыварырга]—выводить; выпус-
кать; снимать; исключать; вынимать (а) Мал-
ларны болынга чыгар; э) Без газета чыгардык;
б) Аны эшеннэн чыгардылар; в) Одеял астын-
нан аягьщны чыгар!)
ЧЫГАРЫЛЫШ [чыгарылыш]—выпуск; выпу-
скной (Иртэгэ чыгарылыш кичэсе була)
ЧЫГЫМ [чыгым]—расход (Бетен чыгымнары
биш йез нлле сум булды)
ЧЫГЫШ I [чыгыш]—выступление; речь
(Сэркэтипнен чыгышы дэлилле иде)
ЧЫГЫШ II [чыгыш]—исходный (Чыгыш кн-
леше кушымчасы — -дан/-дэн; тан/-тэн;
-наи/нэн)
ЧЫГЫШЛЫЙ [чыгышлый]—при выходе
(Клубтан чыгышлый, аны курдем)
ЧЫДАМ [чыдам]—выносливый (Бу агач суык-
ка чыдам)
ЧЫК [чык]—роса (Улэнгэ чык тэшкэн)
ЧЫЛАН-ЫРГА [чыланырга]—мокнуть; намок-
нуть (Яцгыр да чыландыгызмы?)
ЧЫЛБЫР [чылбыр]—цепь, цепочка (Кое чыл-
бырын озынайтасы бар)
ЧЫЛТЫРА-РГА [чйлтйрарга]—звенеть; жур-
чать (Якында гына чишмэ чылтырый)
298
ЧЫН [чын]—действительный, истинный, на-
стоящий (Ул—чын кеше)
ЧЫН КУЦЕЛДЭН ТЭБРИК ИТ-ЭРГЭ-
искрение поздравить (Без эбине 90 яшьлек
юбилее белэн чын куцелдэн тэбрик иттек)
ЧЫИАЯК [чынайац]—чаша; чашка; изразец
(Чынаягыцны бир эле)
ЧЫНБАРЛЫК [чымба'рлыц]—
действительность; бытие (Чынбарлыктаты Ъэр
куренешнен атамасы бар)
ЧЫНЛАП [чыннап]—в самом деле, впрямь
(Чынлап сейлисецме?)
ЧЫННАН ДА [чыннан да]—действительно
(Чыннан да, уйлап карыйк эле)
ЧЫПЧЫК [чыпчыц]—воробей (Чыпчыклар
чыркылдаша)
ЧЫРАЙ [чырай]—лицо; черты лица (Аныц чы-
рае буген карацгы)
ЧЫРШЫ [чыршы]—ель; елка; елочный
(Чыршы бэйрэме куцелле булды)
ЧЫРШЫ БЭЙРЭМЕ—елка (праздник) (Кечкенэ
улымны чыршы бэйрэменэ алып бардым)
ЧЫРШЫ УРМАНЫ—ельник (Чыршы урманы
кыш коне матур була)
ш
ШАГЫЙРЭ [шагирэ]—поэтесса (Татар халкын-
да шагыйрэлэр шактый куп)
ШАГЫЙРЬ [шагир]—поэт (Шагыйрь Муса
Ж;элилгэ Советлар Союзы Герое исеме бирелде)
299
ШАДРА [ша’дра]—рябой (Бу шадра абыйны
мин куптэн белом)
ШАЙТАН [ша’йтан]—черт (междометие) (Эх,
шайтан, онытканмын!)
ШАЙТАН ТАЯГЫ —чертополох (Болында бик
куп шайтан таяклары усеп утыра)
ШАКАЛ [ша’кал]—шакал (Шакал—чул буресе)
ШАКМАК [ша'кмак.]—кубик; чурка; кусок
(Самавырга шакмак сал)
ШАКМАКЛЫ [ша'цмаклы]—в клетку; пиленый
(Анын юбкасы шакмаклы)
ШАКТЫЙ [ша’цтый]—довольно, заметно (Суз
шактый куп булды)
ШАКТЫЙ ЗУР—довольно большой (Безнен
авыл шактый зур)
ШАКТЫЙ КУП—довольно много
(Профессорнын эше шактый куп)
ШАКШЫ (ша’Кшы)—грязный; гадкий
(Туалетта шакшы булырга тиеш тугел)
ШАЛКАН [ша'лцаи]—репа (Шалкан чэчу вакы-
ты здиткэн)
ШАЛТЫРА-РГА [ша-лтырарга]—греметь; ляз-
гать; звенеть (Арбада нарсэдер шалтырый)
ШАЛТЫРАТ-ЫРГА [ша’лтыратырга]—греметь;
звонить (Мица телефоннан шалтырат зле)
ШАРТ I [ша'рт]—условие (Минем бер шартым
бар)
ШАРТ (ИТТЕ) II [ша€рт [итте]—грохнуть,
бабахнуть (Нэрсэдер шарт итте)
ШАРТЛА-РГА [ша’ртларга]—взрываться; трес-
каться (Граната шартламый калган)
300
ШАРТЛАУ [ша-ртлахч]—взрыв (Шартлау тавы-
шы ишетелде)
ШАТ [шат]—радостный (Балалар булэклэргэ
бик шат)
ШАТЛЫК [ша'тлык]—радость (Аиыц шатлыгы
эченэ сыймый иде)
ШАТЛЫКЛЫ [шатлыклы]—радостный
(Шатлыклы хэбэр тиз килеп ж,итте)
ШАУ-ШУ [шачч/шу]—шум-гам; возня; ссора
(Шау-шу бетмэгэн иде эле)
ШАХМАТЧЫ [шахматчы]—шахматист
(Шахматчыныч характеры нык иде)
ШАНИТ [ша’Ьит]—свидетель (Жинаятькэ кем
шаЬит?)
ШАШ-АРГА [ша’шарга]—беситься; одуреть;
сойти с ума (Акылычнан шаштычмы эллэ?)
ШАШКА [шашка]—шашки (Шашка уенын ба-
лалар яраталар)
ШАЯН [ша^йан]—шутливый; озорной (Гали
шаян сузлэр сойлэп утыра)
ШАЯР-ЫРГА [ша йарырга]—шутить, шалить,
баловаться (Минем белэи шаярма)
ШЭЖ.ЭРЭ [шэж,эрэ]—родословная (Нэсел
шэяфрэлэренеч бик борынгылары да очрый)
ШЭКЕРТ [шэкерт]—шакирд; ученик; последо-
ватель (К.Насыйриныч шэкертлэре куп була)
ШЭЛ [шэл]—шаль («Зэчгэр шэл» спектакле
ошадымы?)
ШЭЛЬЯУЛЫК [шэлйажлык]—платок
(большой) (Шальяулыгыч матур икэн!)
ШЭМЭХЭ [шэмэхэ]—фиолетовый (Шэмэхэ тос
сича килешэ)
301
ШЭЦГЭ [шэцгэ]—шаньга (Барацге шэцгэсен
яратасыцмы?)
ШЭП [шап]—хорошо, замечательно; быстро,
бегло (Ничек шэп бии!)
ШЭРЭ [шэра]—голый; нагой; оголенный
(Агачлар шэра калдылар)
ШЭРЕКЪ [шэрец]—восток; восточный
(С.Сайдэшевнец «Шарекъ биюе»н тыцлыйм)
ШЭРИГАТЬ [шэригэт]—шариат (Шаригатьнец
кануннары каты булган)
ШЭУЛЭ [шэ\улэ]—тень; отсвет; отображение
(Бер шаулэ утеп китте)
ШЭФКАТЬ ТУТА ШЫ—сестра милосердия,
медсестра (Палатага шэфкать туташы керде)
ШЭФКАТЬЛЕ [шэфцэтле]—милосердный; доб-
рожелательный (Ул ханым бик шафкатьле иде)
ШЭФТАЛУ [шэфталу]—персик (Шэфталу
тэмлеме?)
ШЭФЭКЪ [шэфэк,]—заря (Иртанге шафакъне
курганегез бармы?)
ШЭХЕС [шахес]—личность; личностный (Шахес
культы зур фажлгалэргэ китерде)
ШЭХСИ [шахси]—личный (Шахси эшема кат-
нашма)
ШЭЬЭР [шаЬар]—город; городской (ШаЬэребез
бик борынгы)
ШЭЬЭР ХАЛКЫ—горожане (Hlahap халкы
стадионга бэйрэмгэ жыелды)
ШЕЛТЭ [шёлта]—упрек; выговор (Гариповка
шелта белдерделэр)
ШЕШ [шеш]—опухоль, нарыв (Кулында шеш
бар)
302
ШЕШЭ [шёшэ]—бутылка (Шешэле сот хэзер
кибеттэ сатылмый)
ШЕП1-ЭРГЭ [шёшэргэ]—нарывать (Аягым
шеште)
ГПИГЪРИЯТ [шигрийэт]—поэзия (Кичэгэ
шиг-ьрият соючелэр килде)
ШИГЫРЬ [шигер]—стихотворение (Ул
шигырьне яттан белэсецме?)
ШИК [шик]—подозрение (Куцелемдэ бер шик
бар)
ШИКАЯТЬ [шикайэт]—жалоба (Аныц остеннэн
шикаять язганнар)
ШИКЭР [шикэр]—сахар; сахарный (Шикарне
куп салма!)
ШИКЕЛЛЕ [шикёлле]—подобно, как; вроде
(Аныц шикелле уцган булмас!)
ШИКЛЕ [шикле]—подозрительный (Анда бер
шикле кеше йори)
ШИМБЭ [шимбэ]—суббота; субботний (Шимбэ
кенне урманга чыгабыз)
ШИН [шин]—шина (Тэгэрмэчиец шины тишел-
де)
ШИЦГЭН [шицгэн]—увядший; поблеклый
(«Шицгэи чэчэклэр терелмэс инде» диган бер
жыр бар иде)
ШИЦ-ЭРГЭ [шицэргэ]—вянуть; спадать (Шеше
бераз шицгэн)
ШИРБЭТ [ширбэт]—шербет (напиток), шербет
(кушанье) (Кибеттэн ике кило ширбэт алдым)
ШИФА [шифа]—исцеление; лекарство; целеб-
ное средство (Даруныц шифасы булдымы?)
303
ШИФАХАНЭ [шифахэнэ]—санаторий (Безнец
шифаханэ яца бинага кучте)
ШНУР [шнур]—шнур (Ботинкага шнур кирэк)
ШОВИНИЗМ [шовинизм]—шовинизм
(Шовиинзм халыкларны бер-берсенэ карты
куя)
ШОКОЛАД [шоколад]—шоколад; шоколадный
(Шоколад алый к эле)
ШОМ [шом]—тревога; страх (Куцелне шом бас-
ты)
ШОМА [шбма]—гладкий; ровный; лощеный;
скользкий (Бу кэгазь бик шома)
ШОМЛЫ [шб мл о]—тревожный (Ул шомлы
коннэр артта калды)
ШОМЫРТ [шбморт]—черемуха (Шомырт чэчэк
атты)
ШОССЕ [шоссе]—шоссе (Шоссе юлны быел сал-
дылар)
ШОЫтЭ [шебЬэ]—сомнение (Куцелгэ шебИэ
салма эле)
ШОГГШЭ [шбпшэ]—оса (Он тубэсенэ шопшэлэр
оялаган)
Ш0РЕП [шброп]—шуруп (Шорепне борып куй
инде)
ШПИОН [шпион]—шпион (Шпионны фаш иту
кирэк нде)
ШТАМП [штамп]—штамп (Кэгазьгэ штамп ку-
елган)
ШТАНГА [штацга]—штанга (Штанга бик авыр)
ШТУКАТУРЧЫ [штукатурчы]—штукатур (Бу
училищеда штукатурчылар эзерлнлэр)
304
ШТУРВАЛ [штурвал]—штурвал (Ул комбайн
штурвалына тотынган)
ШТЫК [штык]—штык (Мылтык очында штык
бар)
ШУ-АРГА [mywapra]—скользить; кататься;
скрыться (Мин чацгы шуам)
ШУК [шук,]—озорной; невоспитанный (Шук
малайлар куп Йери)
ШУЛ [шул]—тот, этот (частица утверждения)
(Шул егетне яратам бит!)
ШУЛ АРАДА—тем временем (Шул арада ул
эллэ кая китеп югалды)
ШУЛ КИРЭК—так и надо (Шул кирэк сица.
Вакытында эшлэсэц, алай булмас иде)
ШУЛАЙМЫНИ [шулаймыни]—разве, неужели
(Шулаймыни? Мин белмэгэн идем)
ШУЛКАДЭР [шулцэдэр]—настолько (Шулкадэр
сагындым эннне!)
ШУЛПА [шулпа]—бульон, суп (Пилмэн ит
шулпасында тэмле була)
ШУЛЧАК, ШУЛ ВАКЫТТА [шулчак, шул
мгацытта]—в это время (Шулчак этисе кайтып
тэшэ)
ШУНДА [шунда]—там; тогда (Шунда без елма-
еп куйдык)
ШУНДАГЫ [шундагы]—тамошний (Шундагы
халык жыр-биюга оста)
ШУНДЫЙ [шундый]—такой; как тот (Шундый
кешелэр бик снрэк)
ШУНЛЫКТАН [шунныктан]—поэтому
(Шунлыктан белми калганнар)
305
ШУННАН [шуннан]—оттуда; потом; после это-
го (Шуннан авылга кайткан)
ШУНБ1СЫ [шунысы]—этот; тот (Шунысы
бэхэссез: ул ышанган)
ШУЦА [шуца]—тому; поэтому (Шуца остэп
эйтэм)
ШУШЫ [шушы]—этот, данный (Шушы жыр
хэтердэ калган)
ШУШЫНДА [шушында]—здесь; тут (Без шу-
шында очрашырга суз куештык)
ШУРЭЛЕ [шурэле]—шурале, лешнн
(Г.Тукайныц «Шурэле» экнятен укыдыгызмы?)
ШУР ЛЕК [шурлек]—полка (Китапны шурлеккэ
алып куй эле)
ШЫГРЫМ ТУЛГАН [шыгрым тулган]—битком
набито (Зал халык белэн шыгрым тулган)
ШЫГЫРДА-РГА [шыгырдарга]—скрипеть;
хрустеть (Итеклэр шыгырдый)
ШЫКСЫЗ [шыцсыз]—уродливый; невзрачный
(«Шыксыз урдэк баласы» экиятен кем язган?)
ШЫРПЫ I [шырпы]—спички; спичечный
(Шырпы бир эле)
ШЫРПЫ II [шырпы]—заноза (Кулыма шырпы
керде)
ШЫРТЛАКА [шыртлаца]—ерш (Балык шулпа-
сы очен шыртлака тэмле була)
ШЫТ-АРГА [шытарга]—всходить, прорасти
(Бэрэцге шытып чыкты)
306
щ
ЩЕТКА [щетка]—щетка (Итеклэрне щетка
белэн чистарттым)
ЩИ [щи]—щи (Щине мичтэ пешерсэц,
тэмлерэк була)
ы
ЫГЫ-ЗЫГЫ [ыгы/зыгы]—суматоха; перепо-
лох; хлопоты (9йдэ ыгы-зыгы)
ЫЗАН [ызан]—межа; межевой (Ызаннан атлап
кил)
ЫЗГЫШ [ызрыш]—ссора; стычка (Ызгышка
кем сэбэпче?)
ЫЗГЫШ-ЫРГА [ызгышырга]—ссориться (Ник
ызгышасыз инде?)
ЫЛЫС [ылыс]—хвоя; хвойный (Идэнгэ ылыс
тушэдек)
ЫМ [ым]—жест; мимика; знаки (Ул безне ым
белэн чакырды)
ЫМЛЫК [ымлык]—междометие (Их! ЭИэ! —
ымлыклар)
ЫНДЫР [ындыр]—гумно; ток (Ындыр таба-
гында эш кайный)
ЫЦГЫРАШ-ЫРГА [ыцрырашырга]—стонать;
скулить (Авыру ыцгырашып куйды)
ЫРГЫТ-ЫРГА [ыррытырга]—бросать; швы-
рять; выбрасывать (Ташларны сул якка ыргыт)
ЫРУГ [ырур]—род; родовой (Кешелэр ыруглар
булып яшэгэннэр)
307
ЫРЫМ [ырым]—заклинание; зелье (Син ырым-
га ышанасыцмы?)
ЫС [ыс]—дым (Ыс исе чыккан)
ЫСЛАНГАН [ысланган]—копченый (Ысланган
балык яратасызмы?)
ЫСЛА-РГА I [ысларга]—коптить (Кичэ балык
ысладык)
ЫСЛА-РГА II [ысларга]—шипеть (Елан ыслый
башлады)
ЫСПАЙ [ыспай]—опрятный; чистый; наряд-
ный; щегольский (Ул ыспай егет кем була?)
ЫСУЛ [йсул]—способ, метод (Бу ысул нэрса
бирэ?)
ЫЧКЫН-ЫРГА [ычкынырга]—освобождаться;
отцепляться; уходить (Эт бэйдэн ничек ычкын-
ган?)
ЫШАНУ [йшану]—поверье (Дини ышанчлар
шактый куп очрый)
ЫШАН-ЫРГА [ышанырга]—верить; надеяться;
убеждаться (Мин сезгэ Ьэрвакыт ышандым)
ЫШАНЫЧ [ышаныч]—вера; доверие; надежда
(Ышаныч кешене яшэтэ)
ЫШАНЫЧ КЭГАЗЕ- доверенность (Мин аца
эш хакымны алырга ышаныч кэгазе бирдем)
ЫШКЫ [ышцы]—рубанок (Ышкыны алып бир
эле)
ЫШКЫ-РГА [ышцырга]—тереть; натереть
(Илэнне ышкып ю)
ЫШТАН [йштан]—штаны (Балага ыштан ки-
дер)
ЫШЫК [ышык]—прикрытие; прикрытый
(Монда ышык)
308
э
ЭЗ [эз]—след; рубец; осадок (Бу шагыйрь
куцеллэрдэ жуелмас эз калдырган)
ЭЗЛЭ-РГЭ [эзлэргэ]—искать, разыскивать
(Сезне эзлэдек—тапмадык)
ЭЗСЕЗ [эссез]—бесследно (Хат эзсез югалды)
ЭКСКУРСИЯ [экскурсия]" экскурсия (Дэулэт
музеена экскурсиягэ барасызмы?)
ЭКСПЕДИЦИЯ [экспедиция]—экспедиция
(Студентлар археологии экспедициядэн кантты-
лар)
,ЭЛЭ(К-»Г)-ЕРГЭ [элэгёргэ]—цепляться; попа-
дать; доставаться (Балык куп элэкмэде)
ЭЛЭКТЕР-ЕРГЭ [элэктёрёргэ]—зацеплять; под-
цеплять; захватывать (Капка биген элэктер эле)
ЭЛГЕЧ [элгеч]—вешалка (Курткацны элгечкэ
элеп куй)
ЭЛЕК [элек]—прежде, раньше; в старину (Элек
Казан артында жыеннар куп булган)
ЭЛЕККЕГЕ [элеккеге]—прежний; прошлый
(Элеккеге ж,итэкчене без йаман иска алабыз)
ЭЛЕККЕЧЭ [элеккечэ]—по-прежнему (Элеккечэ
эшлэп булмый хэзер)
ЭЛЕКТЭН [элёктэн]—с давних пор (Без электэн
дуслар)
ЭЛЕМЕНТ [элемент]—элемент (Химик эле-
ментлар таблицасын Менделеев тозегэн)
ЭЛЕМТЭ [элемтэ]—связь; общение (Элемтэ
булегенэ хат ташучы кнрэк)
ЭЛЕМТЭ BYЛЫЬ-отделение связи (Районда
яца элемтэ булеге ачылды)
309
ЭНЭ, ИНЭ [энэ, инэ]—хвоя; иголка; спица
(Энэне саплап бирче)
ЭНЭ КАРАГЫ—стрекоза (Улэн остендэ энэ ка-
рагы очып йори)
ЭНДЭШ-ТЕРГЭ [эндэшёргэ]—звать; обращаться;
откликаться (Ул безгэ эндэшмэде)
ЭНЕ, ЭНЕКЭШ [эне, энекэш]—младший брат;
браток (а) Энем этигэ охшаган; э) Энекэшне
каршы аласы бар; б) Энекэш, сэгать ничэ?)
ЭНЕМ [энем]—братец; братик (Энем, чукечне
бнр эле)
ЭНЖЕ [энже]—жемчуг (Элек энже белэн
чиккэннэр)
ЭНЖЕ ЧЭЧЭК [энже чэчэк]—ландыш (Энже
чэчэк исле була)
ЭНЦИКЛОПЕДИЯ [энциклопедийэ]—
энциклопедия (Энциклопедиядэн карадыцмы?)
ЭЦГЕР-МЕЦГЕР [эцгёр/мёцгёр]—сумерки
(Эцгер-мецгер тошкэч кенэ, кету кантты)
ЭПИДЕМИЯ [эпидемия]—эпидемия (Хэзер
бездэ эпидемиялэр юк)
ЭПОС [эпос]—эпос (Кыргызлариьщ «Манас»
эпосы бар)
ЭРБЕТ ЧИКЛЭВЕГЕ [эрбет чиклэ'уёге]—
кедровый орех (Себердэ эрбет чиклэвеге усэ)
ЭРЕ [эре]—крупный; высокомерный
(Жилэклэре эре)
ЭРЕМЧЕК [эремчек]—творог; творожный
(Эремчеккэ сет сал)
ЭРЕН [эрен]—гной (Кузецэ эрен ж,ыелган, сорт
эле)
310
ЭРЕ-РГЭ [эрёргэ]—таять; плавиться; сверты-
ваться (Сетем вреде)
ЭРЕТ-ЕРГЭ [эрётёргэ]—плавить; таять; топить;
растворять (Табада май эреттем)
ЭРЛЭ-РГЭ [эрлэргэ]—прясть (Эби йон эрли)
ЭСКЭК [эскэк]—пинцет (Эскэк белэн каш
тезэтэлэр)
ЭСКЭМИЯ [эскэмийэ]—скамейка (0й алдыида-
гы эскэмнядэ эбилэр утыра)
ЭСКЭТЕР [эскэтер]—скатерть (Эскэтерне крах-
маллыйсы бар)
ЭСКЕРТ [эскерт]—скирда (Басуда салам эс-
кертлэре курена)
ЭССЕ [эссе]—жаркий; жарко: горячий (0йдэ
бик эссе)
ЭТ [эт]—пес; собака; собачий (Улым этен бик
яратты)
ЭТ БАЛЫГЫ—вьюн (Елгада эт балыгы куп
урчегэн)
ЭТ ШОМЫРТЫ—крушина (Елга буенда эт шо-
мырты усеп утыра)
ЭТ-ЭРГЭ [этэргэ]—толкать; отталкивать
(Арбаны этеп жибэр эле)
ЭЧ [эч]—живот; внутренность; сердце; душа;
начинка (Эчендэге—тышында)
ЭЧЭК [эчэк]—кишка (Эчэклэре авырткан икэн)
ЭЧ-ЭРГЭ [эчэргэ]—пить; выпивать (Су
эчэсецме?)
ЭЧЕМЛЕК [эчёмлек]—напнток (Бу эчемлек
файдалы)
311
ЭЧЕНДЭ [эчёндэ]—в течение; внутри (а) Оч
сэгать эчендэ кире эйлэнеп кайттым; а) Порт-
фель эчендэ китаплар куп)
ЭЧЕННЭН [эчённэн]—в душе; про себя
(Эченнэн генэ сойлэнэ узе)
ЭЧЕР-ЕРГЭ [эчёрёргэ]—напоить; спаивать
(Атка су эчердецме?)
ЭЧКЕ [эчке]—внутренний; нательный; духов
ный (а) Эчке эшлэр министры сойлэде; э) Анын
эчке доньясы мица билгеле тугел)
ЭЧКЕЧЕ [эчкёче]—пьяница, алкоголик
(Эчкече—шул ук авыру кеше)
ЭЧЛЕК [эчлек]—подкладка; подкладочный
(Эчлек алдыцмы?)
ЭЧПОШЫРГЫЧ [эчпбшбргыч]—скучный; мо-
нотонный (Эчпошыргыч кеше икэн ул!)
ЭЧТЭЛЕК [эчтэлек]—содержание (Китапныц
эчтэлеген белэсецме?)
ЭЧТЭН [эчтэн]—изнутри; про себя (Эчтэн генэ
уйлыйм)
ЭШ [эш]—работа; труд; дело; проблема (Эш ни-
чек бара?)
ЭШ КЭГАЗЬЛЭРЕ—деловые бумаги (Эш
кэгазьлэрен язу турында тат*рча бер китап
чыккан)
ЭШ КОНЕ -рабочий день (Эш коне—8 сэгать)
ЭШ ХАКЫ—заработная плата (Эш хакы бик
экрен усэ)
ЭШКУАР [эшцужар]—предприниматель (Хэзер
Татарстанда эшкуарлар куп)
ЭШЛЭПЭ [эшлэпэ]—шляпа (Башында—эшлэпэ)
312
ЭШЛЭ-РГЭ [эшлэргэ]—работать; действовать;
делать; зарабатывать (Этием эаводта эшли)
ЭШЛЕКЛЕ [эшлёкле]—деловой, активный; дея-
тель (Эшлекле кешенец вакыты юк)
ЭШЛЕКСЕЗ [эшлёксез]—бездельник, лодырь
(Эшлексезнец гомере эрам утэ)
ЭШМЭКЭР [эшмэкэр]—делец; коммерсант
(Хэзер эшмэкэрлэр кубэйде)
ЭШСЕЗ [эшсез]—безработный; бездельник
(Эшсез кешелэр эш эзлилэр)
ЭШХАНЭ [эшхэна]—предприятие (Куп эш-
ханэлэр банкротлыкка чыктылар)
ЭШЧЭН [эшчэн]—трудолюбивый; работоспособ-
ный (Эшчан кешене хормэт итэлэр)
ЭШЧЭНЛЕК [эшчэнлек]—деловитость, дея-
тельность (Фэнни эшчэнлеге очен ул кешегэ
Мактау грамотасы бирделэр)
ЭШЧЕ [эшче]—рабочий (Эшчелэр ялга тукта-
дылар)
ТО
ЮА [ftywa]—дикий лук (Болында юа уса)
ЮАН [йутеан]—толстый; полный; низкий (Юан
кешегэ кубрэк хэрэкэтлэнергэ кирэк)
ЮАНА(Й->Е)-РГА [йуанайырга]—толстеть
(Сезгэ юанаерга ярамый)
ЮА1П [йутеаш]—смирный; скромный; безобид-
ный (Мин моца ышанмыйм: ул бик юаш малай
бит)
313
ЮГАЛТ-ЫРГА [йуралтьтрга]—терять; утерять;
утрачивать (Мни кича алтын йозегемне
югалттым)
ЮГАЛ-ЫРГА [йуралырга]—теряться; утерять-
ся; пропадать; исчезать (Кича безнец этебез
югалды )
ЮГАРЫ [йугары]—высокий; высоко; высший;
старший (Югары курсларда без моны ацладык)
ЮГАРЫГА [йугарыга]—наверх (Мин югарыга
менам, 15 нче катка)
ЮГАРЫДА [йугарыда]—наверху (Югарыда
тургай сайрый)
ЮГАРЫДАН [йугарыдан]—сверху (Югарыдан
кубрэк курена)
ЮГЫЙСЭ [йурыйсэ]—иначе (Эйтегез, югыйсэ
бел ми калыр)
ЮЕШ [йу^еш]—мокрый (Юеш чупрэк алып
сорт)
ЮК [йуц]—нет; ничто; пустяк(овый); не имеет-
ся (Безнец машина юк)
ЮКА [йуца]—тонкий; худой (Бэлешнец тышын
бик юка ясадым)
ЮК БУЛЫРГА —исчезнуть (Шул коннан пе-
сиебез юк булды)
ЮК ИТ-ЭРГЭ—уничтожить; убнть (Фашистлар
мнллноннарча кешеларне юк иттелэр)
ЮКЭ [йукэ]—липа; липовый (Юка балы тэмле
була)
ЮККА [йуцца]—напрасно, зря (Юкка ачулан-
ма)
314
ЮККА ЧЫ(К->Г)-АРГА—исчезнуть, пропадать
(Кинэт ул егетебез юкка чыкты, шалтыратмый
да)
ЮЛ [йул]—дорога; трасса; путь; способ; строка
(Бу юлдан киткэч, унга борылыгыз)
ЮЛ БИР-ЕРГЭ—уступить дорогу (Карт ке-
шелэргэ юл бирергэ кирэк)
ЮЛ УЦАЕНДА—по пути, по дороге (Юл
уцаенда мин китапханэгэ кереп чыктым)
ЮЛЭР [йулэр]—дурак; глупый (Юлэр булма,
туз!)
ЮЛЧЫ [йулчы]—путник (Юлчылар ойгэ кер-
делэр)
ЮМАРТ [йумарт]—щедрый (Юмарт иде безнец
эби!)
ЮМОРИСТИК [йумористик]—юмористический
(Чаян» журналында юмористик хикэялэр чы-
га)
ЮНЭЛ-ЕРГЭ [йунэлёргэ]—направляться (Кэрим
теге йортка юнэлде)
ЮНЭЛЕШ [нунэлеш]—направление (Башта
юнэлешне билгелик)
ЮНЭЛЕШ КИЛЕШЕ—направительный падеж
(Юнэлеш килешенец кушымчасы— -lal-ia.
ка/-кэ}
ЮНЬЛЕ [йунле]—порядочный; толковый;
стоящий (Юньле кеше юньле инде ул)
ЮНЬСЕЗ [йунсез]—бестолковый; безалаберный;
дурной (Юньсез кешелэр белэн сойлэшэ дэ ал-
мыйм)
315
ЮРА-РГА [йурарга]—гадать; истолковывать;
предполагать (Эби узенец тешен улы кайтуга
юрады)
ЮРГАН [йурган]—одеяло (стеганое) (Юрганыц
мамыктанмы эллэ?)
ЮРИ [йури]—нарочно, умышленно (Снн моны
тори эшлэдецме?)
ЮРИДИК [йурйдик]—юридический (В.И.Ленин
Казан университетыныц юридик факультетында
укыган)
ЮРИСТ [йурист]—юрист (Юрист белэн кицэшу)
ЮРТАК [йуртак]—рысак (Колхоз юртаклар
урчетэ)
ЮТЭЛ [йутэл]—кашель (Ютэлец беттеме эле?)
ЮТЭЛ СЫРХАВЫ—туберкулез (Ютэл сырха-
вын дэвалап була)
ЮТЭЛЛЭ-РГЭ [йутэллэргэ]—кашлять (Авыру
нык ютэлли)
ЮШКЫН [йушкын]—накипь, осадок (Чэннеккэ
юшкын утырган)
ЮЫНДЫР-ЫРГА [йучгёшдйрырга]—умывать;
купать (Баланы юындырдыцмы?)
ЮЫН-ЫРГА [йужынырга]—умываться; мыться
(Кичэ мунчада юындык)
Я
Я I [йа хода]—о боже (Я хода! Нэрсэ ишетэм!)
Я II [йэ]—ну (Я, эйтегез эле!)
Я III [йэ]—или, либо (Я син, я ул сейлэсен!)
ЯБАЛАК [йа-балак,]—сова (Тонлэ ябалак кыч-
кырды)
316
Я(П->Б)-АРГА [йабарга]—закрывать; покры-
вать; запереть (Сыерны абзарга яптым)
ЯБЫК I [йа'бык]—закрытый (Ишек ябык
тугел)
ЯБЫК II [йа-быц]—худой (Син бик ябык
куренэсец)
ЯБЫН-ЫРГА [йа’бынырга]—накрываться; по-
крываться (Кичтэи юрган ябынып яттым)
ЯБЫШ-ЫРГА [йггбышырга]—липнуть; склеи-
ваться; цепляться; хвататься; приставать (а)
Кулыма камыр ябышты; э) Егылмас ечен, ул
мица ябышты)
Я(У->В)-АРГА [йа-wapra]—идти; падать (Коне
буе кар яуды)
ЯВЫЗ [fta*wbi3]—злой; зло; злодей; заклятый
(Явыз кеше бэхетле була алмый)
ЯВЫЗЛЫК [йа-мгызлыц]—зло; злодейство
(Явызлык Ьэрвакыт дазасын ала)
ЯВЫМ ЯВЫМ-Т0ШЕМ [йатчым/ йа-wiiM/
тбшбм]—осадки (Бу араларда явым-тошем юк)
Я(К->Г)-АРГА I [йа гарга]—топить; зажигать
(Мичкэ каен утыны яктым)
Я(К->Г)-АРГА II [йатарга]—мазать; приписы-
вать (Ипигэ май яктыцмы?)
ЯГУ ЛЫК [йатулыц]—топливо (Ягулыкны сак-
лабрак тот)
ЯГЬНИ [йэгни]— то есть (Ул уз абыйсын, ягъни
Рэшнтне, авыр хэлгэ куйган)
ЯГЫМЛЫ [йатымлы]—ласковый; приветли-
вый; приятный (Бик ягымлы нде ул апа)
ЯДЭЧ [йэдэч]—дужка (Ядэч аерабызмы?)
317
ЯЗ [йгз]—весна (Тагын яз житте)
ЯЗ K0HE, ЯЗЫН —весной (а) Яз коне куп нм-
тиханнар бирэбез; э) Язын су уз ярларына кан-
та)
ЯЗ-АРГА I [йа"зарга]—писать (Мица хат язарга
онытма)
ЯЗ-АРГА II [йа-зарга]—расправлять; сбивать
(Эни май язган)
ЯЗГЫ [йа"згы]—весенний (Язгы каникул да
утеп китте)
ЯЗМА [йа"зма]—письменный (Буген математи-
кадан язма эш булды)
ЯЗМЫШ [йа"змыш]—судьба; участь (Этиемнец
язмышы бик авыр булган)
ЯЗУ [йа’зу]—письмо; письменность (Татар язуы
тарихында элифбалар берничэ була)
ЯЗУЧЫ [йа-зучы]—писатель (Язучы эсэрен
тормышка нигезлэнеп яза)
ЯЗЫЛ-ЫРГА [йа’зылйрга]—записываться,
подписываться (Мин «Казан утлары» журналы-
на язылдым)
ЯИСЭ [йэисэ]—или (Мине яисэ аны кем бела?)
ЯК [йа"К,]—сторона, край; бок; отношение (а)
Китапньщ бу ягы чиста; э) Авылныц бер ягын-
нан елга ага)
ЯКА [йа‘ца]—воротник (Якац чистамы?)
ЯКИ [йэкн]—или (Буген котугэ Мирбат яки
Салим чыгар)
ЯКЛА-РГА [йа'цларга]—защищать; заступать-
ся; поддержать (Кызлар Сэйфине якладылар)
ЯКЛЫ [йа°цлы]—сторонник; на стороне (Без—
сезнец яклы)
318
ЯКОРЬ [йакор’]—якорь (Корабль якорь ташла-
ды)
ЯКТАШ [йа"цташ]—земляк (Ул — безнец як-
таш)
ЯКТЫ [йа'цты]—светлый; свет; яркий (Булмэдэ
якты)
ЯКТЫЛЫК [йа"ктылык]—свет (Ишектэн якты-
лык курена)
ЯКТЫР-ЫРГА [йа"ктырырга]—светать; прояс-
няться (Экрен генэ яктыра башлады)
ЯКУТ I [йа"цут]—яхонт (Патша тажы якутлар
белэн бизэлгэн)
ЯКУТ II [йа-цут]—якут; якутский (Якут теле-
татар теленэ кардэш тел)
ЯКШЭМБЕ [йэкшэмбе]—воскресенье (Якшэмбе
конне халык дачага йори)
ЯКЫН [йа-цын]—близкий; близко; родной; род-
ственник (Ул—безнец якын дустыбыз)
ЯКЫН-ТИРЭДЭ—неподалеку (Якын-тирэдэ
генэ берэр кибет юкмы?)
ЯКЫНА(Й—>Е)-Р1 А [йа’цынайырга]—
приближаться (Бу оч ел эчендэ без бик якынай-
дык)
ЯКЫНДА [йа"кында]—ближний (Якындагы
йортлар бишэр катлы)
ЯКЫННАН [йа^цйннан]—близко; подробно
(Мин аны якыннан белам)
ЯКЫНЧА [йа-цынча]—приблизительный; при-
близительно (Якынча ике йозлэп кеше килгэн)
ЯЛ I [йа"л]—отдых, выходной (Иртэгэ минем ял
коне)
319
ЯЛ II [йа’л]—грива (Атныц ялы бик озын)
ЯЛ ИТ-ЭРГЭ—отдыхать (Дусларым ял итэргэ
Торкнянен Анталия шэЬэренэ кнттелэр)
ЯЛА [на'ла]—клевета (Яла ягарга кемнен кулы
барган?)
ЯЛАГАЙ [йа-лагай]—подхалим, подлиза;
льстивый (Ялагай кешегэ ышаныч аз)
ЯЛАН [йа’лан]—поляна (Яланда бер куыш то-
ра)
ЯЛАНАЯК [йа’ланайак]—босиком (Бала ялана-
як чыккан)
ЯЛАНБАШ [йа-ламбаш]—с непокрытой головой
(Нигэ яланбаш чыктын?)
ЯЛАНГАЧ [йа’лангач]—голый; обнаженный;
открытый (Кырлар ялангач калды)
ЯЛАНКУЛ [йа-лаццул]—без рукавиц (Ннгэ
суыкта яланкул чыктыц?)
ЯЛА-РГА [йа-ларга]—лизать (Эт кулны ялады)
ЯЛВАР-ЫРГА [fia-nwapwpra]—умолять (Ул
мица «кнтмэ» дип ялварды)
ЯЛГАН [йа’лган]—ложь; ложный; фальшивый
(Бу сузлэр—ялган)
ЯЛГАНЛА-РГА [йа-лганнарга]—лгать (Ьаман
ялганламасын иде!)
ЯЛГАНЧЫ [йа’лганчы]—лжец; врун (Гел ял-
ганчы булды ул!)
ЯЛГА-РГА [йа'лгарга]—присоединять; приви-
вать (Бу бауларны ялгап куй)
ЯЛТЫЗ [йа’лгыз]—одинокий; одиноко; едино-
лично (Ялгыз кеше моцлы була)
ЯЛГЫЗЛЫК [йа-лгызлыц]- одиночество (Ул
ялгызлыктан туйган инде)
320
ЯЛГЬПП [йа'лгыш]—ошибка; ошибочный; не-
чаянно (Ул ялгыш кына кулын кутэрде)
ЯЛГЫШ-ЫРГА [йа’лгышырга]—ошибаться
(Ялгышмаган кеше булмыйдыр)
ЯЛЕ [йэле]—ну-ка (Яле, бер жырлап жибэр,
эием!)
ЯЛКАУ [flaMinaw]- ленивый (Бу арада тэмам
ялкаулаидым эле)
ЯЛКЫН [йа*лцын]—пламя; страсть (Мичтэге
ялкын яктыртып жибэрде)
ЯЛЛА-РГА [йа’лларга]—нанимать; вербовать
(Без яца йорт салырга 3 ир кешене ялладык)
ЯЛТ-ЙОЛТ ИТ-ЭРГЭ [йа’лт/йолт итэргэ]—
сверкать (Кызныц колак алкасы ялт-йолт итэ)
ЯЛТЫРАВЫКЛЫ [йа’лтыражыклы]—
блестящий, лощенный (Ялтыравыклы кулмэгец
бнк килешэ узенэ)
ЯЛЫН-ЫРГА [йа’лынырга]—умолять, упраши-
вать (Гафу нт дип купме ялындым!)
ЯМАН [йа'ман]—плохой; дурной; злой; ужасно;
очень (Яманнан ярты кашык аш кала)
ЯМАН ШЕШ [йа*ман шеш]—рак (Яман шеш
авыруы эле жицелмэгэн)
ЯМАНАТ [йа’манат]—дурная слава (Аныц яма-
наты куптэн чыккан инде)
ЯМАНСУ [йа'мансу]—грустный; тоскливый;
грустно (Буген нигэдер ямансу)
ЯМА-РГА [йа'марга]—латать, штопать (Оекбаш
ямыйсым бар)
ЯМАТ-ЫРГА [йа*матырга]—запломбировать
(Ике тешемне яматырга кирэк)
ЯМЕ [чэме]—ладно, хорошо (Килерсен, яме?)
И Б' 321
Я Mb.ТЕ [йэмле]—красивый; живописный
(Ямьле жэй килде)
ЯМЬСЕЗ [йэмсез]—некрасивый; некрасиво; не
приятно (Бу кулмэк—ямьсезрэк)
ЯНА-РГА I [йа-нарга]—гореть; загореть; преть;
блестеть (Учакта утын яна)
ЯНА-РГА II [йа-нарга]—грозить; пригрозить
(Снна да янадылармыни?)
ЯНА-РГА III [йа-нарга]—точить (Чалты янап
бир эле)
ЯНАУ [йа-Haw]—угроза (Бу янаулар купкэ кит-
то)
ЯНЭСЕ [йэнэсе]—дескать; мол (Янэсе, мин аны
ацламыйм икэн)
ЯНЭШЭ [йэнэшэ]—рядом (Янэшэ басып тора-
лар)
ЯНГА [йа-цга]—набок (Исерек кеше янга авып
теште)
ЯНГЫН [йа-цгын]—пожар (Янгын тенлэ баш-
лантан)
ЯНГЫН СУНДЕРУЧЕ—пожарный (Яна торган
ой янына янгын сундеручелэр бик тиз килеп
жнттелэр)
ЯНДЫР-ЫРГА [йа-ндырырга]—зажигать; жечь;
поджигать (Кырда саламны яндырганнар)
ЯНЫНА [йа-нына]—к; ко (Эннсе янына улы
утырган)
ЯНЬГНДА [йа-нында]—у, около, возле (Безнец
ей янында балалар бакчасы бар)
ЯЦА [йа-ца]—новый; свежий; парной; только
что (а) Безгэ яца укытучы керде; э) Кибеттэн
322
яца пешкэн нпн алдым; б) Эни мица яца сауган
сет эчерэ; в) Снн яца гына килдецме?)
ЯЦАК [йащац]—щека; косяк (Баланыц
яцаклары алсуланып тора)
ЯЦАК СОЯ ГЕ—челюсть (Бер кеше Мансурныц
яцак сеягенэ суккан)
ЯЦАЛИФ [йа'цалиф]—яналнф [татарская
писъменностъ на латинской основе]
(«Яцалиф» 1927 1938 елларда кулланылган)
ЯЦАЛЫК [йа'цалыц]—новость; новаторство
(Бер яналык ишеттецме?)
ЯЦАР-ЫРГА [йа’царырга]—обновляться, изме-
няться; восстанавливаться; возрождаться (а)
Дэреслеклэр Ьаман яцара; э) Сугыштан соц
шэЬэрлэр Ьэм авыллар яцарды)
ЯЦАЧА [йьцача]—по-новому (Ьэркем яцача
эшлэргэ тиеш)
ЯЦГЫР [йа’цгыр]—дождь (Яцгыр кене буе яу-
ды)
ЯЦГЫРЛЫ [йь цгырлы]—дождливый (Яцгырлы
кеннэр быел куп булмады)
ЯР I [йа'р]—берег; береговой (Теге як ярда
кеймэ бар)
ЯР II [йа'р]—любимый; возлюбленный (Сейгэн
ярлар сагындыра)
ЯРА [йа’ра]—рана (Яралар тезэлэме?)
ЯРАББИ [йа-рабби]—господи (Яраббн, ходаем,
кайчан курешербез нкэн?)
ЯРАКСЫЗ [йа*рацсыз]—непригодный; неподхо-
дящий; неисправный (Яраксыз такталарны
монда ей)
323
ЯРАЛАН-ЫРГА [йа-раланырга]—быть раненым
(Безнец бабай сугышта яраланган)
ЯР АЛЫ [йа'ралы]—раненый (Яралы солдатлар-
ны хастаханэгэ озаттылар)
ЯРАМЫЙ [йа-рамын]—нельзя (Монда тэмэке
тартырга ярамый)
ЯР АН [йа-ран]—герань (Тараза тебендэ яран
чэчэк ата)
ЯР АР [йа'рар]—ладно (-ьКилерсец, яме? —
Ярар!)
ЯРА-РГА [йа-рарга]— годиться; угождать; под-
ходить (Бу тукыма кулмэккэ ярый)
ЯРАТКАН [йа-раткан]—любимый: излюблен-
ный (Яраткан кешецнэн аерылу нинди авыр!)
ЯРАТУ [йа-рату]—любовь (Ярату хисе бар икэн
эле анда)
ЯРАТ-ЫРГА I [йа-ратырга]—любить; полюбить;
одобрять (Мни эшемне яратам)
ЯРАТ-ЫРГА II [йа'ратырга]—создавать; тво-
рить (Табнгать аны матур итеп яраткан)
ЯРЭШ-ЕРГЭ [йэрэшергэ]—помолвить (Кыз
ярэшу йоласын утэргэ кирэк)
ЯРДЭМ [йэрдэм]—помощь; поддержка (Сезгэ
ярдэм кирэкмиме?)
ЯРДЭМ ИТ-ЭРГЭ—помогать (Без апаларга
бэрэцге утыртырга ярдэм нттек)
ЯРДЭМЧЕ [йэрдэмче]—помощник (Минем теп
ярдэмчем—кызым)
ЯРДЭМЧЕЛ [йэрдэмчел]—отзывчивый (Ул ха-
ным кешелэргэ бик ярдэмчел)
324
ЯРЛЫ [йа’рлы]—бедный; бедно; бедняк; не-
имущий; убогий (а) Ярлы хужалык икэн бу;
э) Эй эче бик ярлы иде)
ЯРЛЫК [йа’рлыц]—ярлык, ханская грамота;
этикетка (Алтын Урдадан рус князьлэре ярлык
алганнар)
ЯРМА [йа’рма]—крупа; крупяной (Ярманы
бурттереп куясы бар)
ЯРМИНКЭ [йэрмнцкэ]—ярмарка (Базарда кезге
ярминкэ ачылды)
ЯРТЫ [йарты]—половина (Эшнец яртысы
беткэн)
ЯРТЫЛАШ, ЯРТЫЛАЙ [йа'ртылаш,
йа'ртылай]—наполовину, пополам (Без бу кар-
бызны яртылай булнк)
ЯРЫ [йа'ры]—пленка; связка (Тавыш ярысы
зарарланган)
ЯРЫЙ [йа'рый]—ладно, хорошо; можно
(—Килерсез, ярыймы? —Ярый)
ЯРЫЙ ЭЛЕ—хорошо еще (Ярый эле, без ул ав-
тобуска утырмаганбыз)
ЯРЫЙСЫ [йа'рыйсы]—удовлетворительный;
удовлетворительно (ЗДаваплар ярыйсы)
ЯРЫК [йа'рыц]—щель; трещина (Ишектэ ярык
бар)
ЯРЫМ [йа'рым]—половина; с половиной (Ике
ай ярым мин Мэскэудэ стажнровкада булдым)
ЯРЫМАВТОМАТ—полуавтомат (Урамда бик
куп ярымавтоматлар бар)
ЯРЫМ РЭСМИ—полуофициально (Аныц белэн
ярым рэсми рэвештэ сейлэшу булган)
325
ЯР-ЫРГА [йа'рйрга]—раскалывать; распили-
вать; рассечь (Буранене нкегэ ярдылар)
ЯРЫШ [йа'рыш]—соревнование (Ярышта кем
жиаде?)
ЯСАК [йа'сац]—ясак, дань (Рус шэЬэрлэре Ал-
тын Урдага ясак тулэгэннэр)
ЯСАЛМА [йа’салма]—искусственный; произ-
водный (Ясалма теллэрдан эсперанто киц тарал-
ган)
ЯСА-РГА [йа-сарга]—делать; изготовлять;
устраивать; разливать (Мица куе нтеп чэн яса
эле)
ЯСИН ЧЫ(К-»Г)-АРГА—читать отходную мо-
литву (Абый улгэнде, бер бабай ясин чыкты)
ЯСЛЕ [йэсле]—ясли (Кызыбыз яслегэ Йери)
ЯСМИН [йэсмин]—жасмин (Ясмин геле
жырларга кергэн)
ЯСТЫК [йагстыц]—перина (Эбннец ястыгы бнк
йомшак)
ЯТ [йа'т]—чужой; чуждый; чужбина; инород-
ный (Ят кеше кермэгэндер бит?)
ЯТ КЕШЕ—чужой (человек) (Безнец ой янында
бер ят кеше йерн)
ЯТАК [йа'тац]—постель (Ятагыц уцайлымы?)
ЯТ-АРГА [йа'тарга]—лежать; ложиться; ва-
ляться (Йокларга ирте ятасыцмы?)
ЯТИМ [йэтим]—сирота; осиротевший (Тукай
бик нртэ ятнм кала)
ЯТИМ БАЛА—сирота (Сугыштан соц ятнм ба-
лалар куп кала)
326
ЯТЛА-РГА [йачларга]—выучивать наизусть
(Мин Х.Туфанныц «Ромашкалар» шнгырен ят-
ладым)
ЯУЛЫК [йачулыц]—платок (Бу яулыгыц
ефэкме?)
ЯУЧЫ [fia’wHbi]—сват; сваха (Кызга яучы кнл-
де)
ЯФРАК [йа’фрак]—лист, листовой (Яфраклар
коела башлады)
ЯФРАК ЯР-ЫРГА -распускать листья (Безнец
ей каршында каен яфрак ярды)
ЯХШЫ [йа'хшы]—хороший; хорошо; добрый;
ладно (Яхшы и теп яз!)
ЯХШЫЛЫК [йа'хшылыц]—добро; благо
(Яхшылык жирдэ ятмый)
ЯНУДИ [йэЬуди]—еврей; еврейский (Ул—
миллэте белен яЬуд)
ЯШЭ-РГЭ [йэшэргэ]—жить; существовать; оби-
тать (Без Татарстан жнрендэ яшнбез)
ЯШЭР-ЕРГЭ I [йэшэрёргэ]—молодеть (Сез
Ьаман яшэрэсез)
ЯШЭР-ЕРГЭ II [йэшэрёргэ]—зеленеть (Яз кене
болыннар, кырлар яшэрде)
ЯШЭСЕН [йэшэсен]—да здравствует (Жирдэ
тынычлык яшэсен!)
ЯШЕЛ [йэшел]—зеленый (Улэннэр яшел)
ЯШЕЛЧЭ [йэшёлчэ]—овощи (Яшелчэлэр
ел герде)
ЯШЕЛЧЭЛЕК, ЯШЕЛЧЭ БАКЧАСЫ
[йэшёлчэлек]—огород (а) Яшелчэлекто эш куп;
а) Безнец яшелчэ бакчасы 6 <'утый)
327
ЯШЕН [йэшен]—молния (Яшеннэн курка-
сыцмы?)
ЯШЕН СУККАН (СУКТЫ)—ударило молнией
(Безнец авылдагы тегермэнне яшеп сукты)
ЯШЕНЛЕ [йэшённе]—с грозой (Яшенле яцгыр
тнз утте)
ЯШЕРЕН [йэшёрен]—тайный; тайно; секрет-
ный; скрытый (Ул яшерен тавыш биру юлы
белэн санланды)
ЯШЕРЕН САЙЛАУ—тайное голосование
(Ж,ыелышта профкомны яшерен сайлау белэн
сайладылар)
ЯШЕРЕН-ЕРГЭ [йэшёрёнёргэ]—прятаться
(Малай агач артына яшеренде)
ЯШЕР-ЕРГЭ [йэшёрёргэ]—прятать (Кая яшер-
дец минем хатны?)
ЯШЕРТЕН [йэшёртен]—тайно; скрытно (Алар
яшертен генэ эш иткэннэр)
ЯШУСМЕР [йэшусмер]—подросток (Яшусмер
балага аеруча игътнбар кирэк)
ЯШЬ I [йэш]—молодой; юный; малолетний
(Яшь егет килеп керде)
ЯШЬ II [йэш]—год (Этнгэ 70 яшь иде)
ЯШЬ III [йэш]—слеза (Аныц кузлэрендэ яшь)
ЯШЬКЕЛТ [йэшкелт]—зеленоватый (Яшькелт
дулкыннар уйный)
ЯШЬЛЭР [йэшлэр]—молодежь; молодежный
(Татарстанда яшьлэр журналы чыга)
ЯШЬЛЭРЧЭ [йэшлэрчэ]—по-молодежному
(Безнец хэллэр яшьлэрчэ)
ЯШЬЛЕК I [йэшлек]—молодость; юность
(Яшьлек мэхэббэте онытылмый)
328
ЯШЬЛЕК II [йэшлек]—летний (Ике яшьлек
оныгым бар)
ЯШЬЛИ [йэшлн]—смолоду (Ул яшьлн ятнм ка-
ла)
ЯШЬТЭН [йэштан]—смолоду (Яшьтэн эшлэп
ейрэнергэ кирэк)
ЯШЬТЭШ [йэштэш]—ровесник, сверстник
(Гафур—минем яшьтэш)
329
РУССКИЙ АЛФАВИТ
Аа Бб Вв Гг Дд Ее Ёё
Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм
Ни Оо Пп Рр Сс Тт Уу
Фф Хх Цц Чч Шш Щщ Ъъ
Ыы Ьь Ээ Юю Яя
РУССКО-ТАТАРСКИЙ
СЛОВАРЬ
А
А I—э ( теркэгеч)
А И—э (copay кисэкчэсе)
АБЗАЦ—Кызыл юл; сннтакснк бетен
АБРИКОС—ерек
АВОСЬ—бэлки, нхтнмал
АВТОБИОГРАФИЯ—тэря^емэи хэл
АВТОМАТИЗИРОВАТЬ—автоматлаштыр-у
АВТОРИТЕТ—абруй, дэрэзкэ
АГА—эЬэ межд.
АГАТ—ахак
330
АГЕНТСТВО— лгентлык
АГИТИРОВАТЬ—1) агитация яса-у, агитация
алып бар-у; 2) ендэ-у, чакыр-у
АГРАРНЫЙ—аграр
АГРЕССИЯ—яулап ал-у, басып ал-у; агрессия
АД—1) тэмуг, ясэЬэннэм; 2) авырлык, михнэт
АДВОКАТ—адвокат, яклаучы
АДМИНИСТРАТИВНЫЙ—адмннистратив
АДМИНИСТРАЦИЯ—хакимият
АДРЕС—1) адрес; 2) котлау язуы
АЗБУКА—1) элифба (алфавит); 2) элифба
(букварь)
1 _г!РБАЙДЖАНСКИЙ—азэрбяй>кдн (теле)
АНСТ—лэклэк
АЙДА—эндэ
АЙ—эй; ай; абау
АЙРАН—эйрэн
АКАДЕМИЧЕ1 КИ -1) академик; 2) академия
(...)
АКАЦИЯ—сэрви агачы; акация
АККУРАТНЫЙ—пехтэ, жыйнак, тегэл
АКТИВИЗИРОВАТЬ—активлаштыр-у
АКТИВНЫЙ—актив
АКТУАЛЬНОСТЬ — актуальлек
АКТУАЛЬНЫЙ—эЬэмиятле, моЬим
АКУЛА—акула
АКЦИОНЕРНЫЙ—акцнонерлар ...-ы
АЛКОГОЛЬ—хэмер; аракы
АЛЛАХ—Алла, Тэцре, Ходай
АЛЛО—алло
АЛМАЗ—алмаз
331
АЛМАЗНЫЙ алмаз ...-ы
АЛТЫН—барнау (элекке Россиядэ 3 тиенлек
бакыр акча)
АЛФАВИТ—элнфба, алфавит
АЛФАВИТНЫЙ ПОРЯДОК—алфавит
тэртнбендэ тезелгэн
АЛФАВИТНЫЙ УКАЗАТЕЛЬ—алфавнтлы
курсэткеч
АЛЫЙ—ал
АМБАР—амбар, келат
АМЕРИКАНЕЦ—америкалы, Америка кешесе
АМЕРИКАНСКИЙ—Америка ...-ы
АМЕРИКАНЦЫ—амернкалылар, Америка
халкы
АМИНЬ—амин, дога
АНАЛИЗИРОВАТЬ—тикшер-у; анализла-у
АНАЛИЗ—тикшеру, анализ
АНАРХИЯ—1) башбаштаклык, анархия; 2)
тэртнпсезлек
АНСЕЛ—фэрештэ
АНГИНА—тамак бакасы, ангина
АНГЛИЙСКИМ ЯЗЫК—инглнз теле
АНГЛИЙСКИЙ—инглн з
АНГЛИЧАНИН—инглнз кешесе
АНЕКДОТ—мэзэк
АНИС—анис (алма)
АНОНИМКА—имзасыз хат
АНТИВОЕННЫЙ—сугышка каршы
АНТИЧНОЕ ИСКУССТВО—антик сэнгать
АНТИЧНЫЙ—антик
АНТРАКТ—тэнэфес
332
АНЮТИНЫ ГЛАЗКИ—ала милэушэ // елап
кузе
АПЕЛЬСИН—эфлисун
АПЛОДИРОВАТЬ—пул ча(п->б)-у // алкышла-у
АПЛОДИСМЕНТЫ—кул чабулар
АПТЕКА—даруханэ
АРАБ—гарэп и гарэп кешесе
АРАБСКИЙ (ЯЗЫК)—гарэп (теле)
АРАБЫ—гарэплэр, гарэп халкы
АРАХИС—жйР чиклэвеге // кытай чиклэвеге
АРБУЗ- -карбыз
АРГАМАК—аргамак
АРГУМЕНТ—дэлил
АРЕНДОВАТЬ—арендага ал-у
АРЕСТ -кулга ал-у
АРЕСТОВАТЬ—кулга ал-у
АРИСТОКРАТИЧЕСКИЙ—аристократии, ари-
стократлар ...-ы
АРИФМЕТИЧЕСКИЙ—арифметик, арифметика
,..-ы
АРКАН—аркан, юан бау
АРМИЯ—гаскэр, армия
АРМЯК—чикмэн
АРМЯНЕ—эрмэйнэр, эрмэн халкы
АРМЯНСКИЙ (ЯЗЫК) —эрмэн (теле)
АРОМАТНЫЙ—хуш исле
АРХАИЧЕСКИЙ -архаии, искергэн, борынгы
АРХЕОЛОГИЧЕСКИЙ—археологии, археоло
ГИЯ ...-Ы
АРХИВНЫЙ—архив, архив ,..-ы
АРШИН—аршыи (0,71 м)
333
АРЫК—арык
АССИГНОВАТЬ—акча бул-у
АСТРА—кашкарый
АТАКА—Ьеж,ум
АТАКОВАТЬ—атакала-у, Ье>цум нт-у
АТАМАН—атаман
АТЛАС I—(географик) атлас
АТЛАС П—атлас (ефэк тукыма)
АТТЕСТАТ—таныклама, шаЬэдэтнамэ
АТТЕСТОВАТЬ—аттестацнялэ-у, аттестация
бир-у
АУ—эн (адашканда кычкыру ымлыгы)
АУЛ—авыл
АФИША—белдеру, игълан
АФРИКАНЕЦ—африкалы, африка кешесе
АХ—эй; ай; ах; эЬ
АХНУТЬ—ах (ah) нт-у
Б
БА—бэй, абау
БАБА—хатын; хатын-кыз; авыл хатыны
БАБА-ЯГА—убырлы карчык
БАБКА—эби, дэу эни
БАБОЧКА—кубэлэк
БАБУШКА—эбн, дэу энн; эбкэй, эбекэн
БАГРОВЫЙ—куе кызыл
БАЗАР—базар
БАЗАРНЫЙ ДЕНЬ—базар кон
БАЙ —бай
БАЙБАК—1) байбак; 2) ялкау кеше
БАЛОВАТЬ—артык иркэлэ-у
334
БАЛОВАТЬСЯ—шаяр-у
БАЛЫК—Кызыл балык
БАННЫЙ (день)—мунча кене
БАНЩИК—мунчачы
БАНЯ мунча
БАРАБАН—барабан
БАРАБАНИТЬ—барабан ка(к->г)-у
БАРАБАНЩИК—барабанчы
БАРАНИНА —сарык ите
БАРАН —сарык тэкэсе, така
БАРАХЛО—иске-москы (эйберлэр)
БАРАШЕК—сарык баране
БАРС—барс, чуар юлбарыс
БАРСУК—бурсык
БАРХАТ—бэрхет, хэтфэ
БАРХАТИСТЫЙ (голос)—йомшак тавыш
БАРЫНЯ—бнка, байбнкэ
БАРЫШ—табыш, файда
БАРЫШНИК—алыпсатар
БАРЫШНЯ -барин кызы; туташ
БАРЬЕР киртэ, барьер
БАСИСТЫЙ—калын тавышлы
БАСМАЧ—басмачы
БАСНЯ—масал
БАСТА—житэр, житте, булды, бетте, вассалам
БАТОН—кумач
БАТРАК—ялчы
БАТЯ—этн
БАХЧА—бакча (кавын, карбыз бакчасы)
БАШКА—баш (простореч.)
БАШКИР—башкорт, башкорт кешесе
335
БАШКИРСКИЙ (язык)—башкорт (теле)
БАШКИРЫ—башкортлар, башкорт халкы
БАШЛЫК—башлык
БАШМАК—башмак
БАШНЯ—1) манара, каланча; 2) башня
БАЮКАТЬ—бэу-бэу нттер-у
БАЯНИСТ—баянчы
БДИТЕЛЬНЫЙ—сизгер, сак, уяу
БЕГАТЬ—негер-у
БЕГ—Йегеру
БЕГОМ—йогереп; тнз генэ
БЕГСТВО—качу; качып кит-у
БЕГУН—йогерешче
БЕГУНЬЯ—йегерешче хатын (кыз)
БЕДА—бала, бэла-каза
БЕДНЕТЬ—ярлылан-у; фэкыйрьлан-у
БЕДНОСТЬ—ярлылык; фэкыйрьлек
БЕДНЫЙ—ярлы; мескен
БЕДНЯК—ярлы (крестьян)
БЕДРО -бот
БЕДСТВИЕ—бэла-каза; Ьэлакэт
БЕЖ—аксыл-керэи
БЕЖАТЬ—негер-у; ча(п-»б)-у; кач у
БЕЗ I—аффикс -сыз/-сез
БЕЗ II—башка (с исходным падежом)
БЕЗБИЛЕТНЫЙ—бнлетсыз
БЕЗБОЖНИК—алласыз
БЕЗБОЖНИЦА—алласыз (хатын, кыз)
БЕЗВЕТРЕННЫЙ—жилсез
БЕЗВКУСИЦА—зэвыксызлык
БЕЗВОЛИЕ—нхтыярсызлык
336
БЕЗВОЛЬНЫЙ—ихтыярсыз
БЕЗВРЕДНЫЙ зарарсыз, зыянсыз
БЕЗГРЕШНЫЙ—генаЬсыз, гаепсез
БЕЗДАРНЫЙ —салзтсез; талантсыз; булдыксыз
БЕЗДЕЛЬЕ—эшлексез; ялкау
БЕЗДЕЛЬНИК—зшлексез; ялкау
БЕЗДЕНЕЖНЫЙ—акчасыз: акчага мпхтаж
БЕЗДЕТНЫЙ- баласыз
БЕЗДОРОЖЬЕ—юлсызлык; юл езеклек
БЕЗДУШНЫЙ—каты кунелле; мнЬербансыз:
дэртсез; рухсыз
БЕЗЗАБОТНЫЙ—гамъсез; кайгысыз; борчусыз
БЕЗЗАКОНИЕ—законсызлык
БЕЗЗУБЫЙ—тешсез
БЕЗЛЮДНЫЙ—кешесез
БЕЗМЕН—бизмэн; улчэу
БЕЗНАДЕЖНЫЙ—еметсез; ышанычсыз
БЕЗНОГИЙ—аяксыз
БЕЗОБЛАЧНЫЙ—болытсыз; аяз
БЕЗОБРАЗИЕ—тэртнпсезлек; начар эш
БЕЗОПАСНО—куркыныч тугел
БЕЗОПАСНОСТЬ—имннлек; куркыныч тугел
БЕЗОТВЕТСТВЕННО ждвапсыз
БЕЗОТВЕТСТВЕННОСТЬ—ждпапсызлык
БЕЗРАБОТИЦА—эшсезлек
БЕЗРАБОТНЫЙ—зшсез калган
БЕЗРУКИЙ—кулсыз калган
БЕЗУМНЫЙ—акылсыз; тиле; дуамал
БЕЗУСЛОВНО—Ьнчшнксез
БЕЛЕСЫЙ—аксыл; тессез
БЕЛЕТЬ—агар-у
337
БЕЛИЗНА—а клык
БЕЛИЛА—ак буяу
БЕЛИТЬ—агарт-у
БЕЛКА—тнен
БЕЛОВИК—а клама
БЕЛОК—йомырка агы
БЕЛОКУРЫЙ -сары чэчле
БЕЛОРУЧКА—аксояк; эш сеймэуче
БЕЛЫЙ—ак
БЕЛЬЕ—кер
БЕРЕГ—яр
БЕРЕЖЛИВЫЙ -сакчыл, нсрафсыз
БЕРЕЗА—каен
БЕРЕЗНЯК—каен урманы; каенлык
БЕРЕЗОВИК -каен гембэсе
БЕРЕМЕННАЯ—авырлы, йекле
БЕРЕЧЬ—сакла-у
БЕРКУТ—берке т
БЕРЛОГА—аю ене
БЕС—жен; шайтан
БЕСЕДА—эцгэмэ, сейлэшу
БЕСКУЛЬТУРЬЕ—мэдэннятсезлек
БЕСПОКОИТЬ—борчу; тынычсызлау;
уцайсызлау
БЕСПОКОИТЬСЯ—борчыл-у; тынычсызлаи у
БЕСПОКОЙНЫЙ тынгысыз; борчулы
БЕСПОЛЕЗНЫЙ—файдасыз; нэтнжэсез
БЕСПОРЯДОК —тэртипсезлек
БЕСПРАВНЫЙ—хокуксыз
БЕСПРИЗОРНИК—тэрбиячесез бала; урам ба-
ласы
338
БЕСПРИНЦИПНЫЙ—принцнпсыз
БЕССИЛЬНЫЙ—кечсез; хэлсез
БЕССМЕРТНЫЙ—мэцгелек
БЕССОВЕСТНЫЙ—оятсыз; намуссыз
БЕССПОРНО—бэхэссез
БЕССТРАШНЫЙ—кыю; батыр; куркусыз
БЕССТЫДНЫЙ—эдэпсез; оятсыз
БЕСЦЕННЫЙ—бик кыйммэтле
БЕЧЕВКА—бау
БЕШЕНЫЙ—котырган
БЕШМЕТ—бншмэт
БИБЛИОГРАФИЯ—эдэбнят исемлеге
БИБЛИОТЕКА—кнтапханэ; кетепханэ
БИБ ЛИЯ—Тэурат
БИРКА—тамга
БИРЮЗА — фирэзэ
БИСЕР—сэйлэн
БИТВА—сугыш; зур сугыш
БИТЬ—бэр-у; кыйна-у; суг-у
БИТЬСЯ—бэрел-у; тыпырчын-у; тн(п—»б)-у
БЛАГОДАРИТЬ —рэхмэт эйт-у
БЛАГОДАРНОСТЬ—рэхмэт; хормэт
БЛАГОПРИЯТНЫЙ—уцайлы; жайлы
БЛАГОРОДНЫЙ—затлы, куркэм, нэзакэтле
БЛЕДНЕТЬ—агарын-у, чырай кит-у
БЛЕДНЫЙ—тессез; агарынган
БЛЕСТЕТЬ—ялтыра-у, жемелдэ-у
БЛЕСТЯЩИЙ—ялтырый торган; бик яхшы
БЛИЗИТЬСЯ—якынлаш-у; якына(й)-ю
БЛИЗКИЙ—якын
БЛИЗКО—якын(нан)
339
БЛИЗНЕЦЫ—игезэклар
БЛИЗОРУКИЙ —курэ караучы, срактан начар
куруче
БЛИЗ—янында
БЛОХА—борча
БЛУЖДАТЬ—адашып йар-у; данья гиз-у
БЛЮДО—1) зур тэлинкэ; 2) ашамлык
БЛЮДЦЕ—чэй тэлинкэсе
БОБЕР—кондыз
БОГ—Алла, Ходай, Тэцре
БОГАТЕТЬ—баю
БОГАТСТВО—байлык
БОГАТЫЙ—бай; зиннэтле; мул
БОГАТЫРЬ—батыр; баЬадир
БОГАЧ—бай
БОГИНЯ—алиЬэ
БОГОСЛУЖЕНИЕ -гыйбадэт
БОДАТЬ—сез-у
БОДРЫЙ—таза, нык; дэртле
БОЕВОЙ—сугышчан; хэрби
БОЕЦ—сугышчы, солдат, гаскэри
БОЖЕ—я алла
БОЖЕСТВЕННЫЙ—илаЬи; дини; гажэп матур
БОЖИТЬСЯ—ант ит-у
БОЙКИЙ—житез; булдыклы
БОКОВОЙ—ян; кырый
БОЛЕЗНЬ—авыру; чир
БОЛЕТЬ—авыр-у; хаста бул-у; борчыл-у
БОЛОТО—саз, сазлык
БОЛТАТЬ—лэчтит сат-у
БОЛТУН—тел бистэсе
340
БОЛЬ—авырту
БОЛЬНИЦА—хастаханэ
БОЛЬНО—авырта
БОЛЬНОЙ—авыру; хаста
БОЛЬШЕ—1) зуррак; олырак; 2) кубрэк;
3) моннан соц
БОЛЬШОЙ—зур; меЬим; олы
БОМБИТЬ—бомбага тот-у
БОРЕЦ—керэшче
БОР—нарат урманы
БОРОВИК—ак гомбэ; нарат гембэсе
БОРОДАВКА —сеял
БОРОДА—сакал
БОРОДАТЫЙ—сакаллы
БОРОЗДА—буразна
БОРОТЬСЯ—корэш-у
БОРЬБА — корэш
БОСИКОМ—яланаяк
БОСОЙ—яланаяк
БОЧКА—мичкэ
БОЯЗНЬ—курку
БОЯРЫШНИК камыр агачы
БОЯТЬСЯ—курк-у
БРАВО—афэрин
БРАГА—эче бал
БРАК—никах; ойлэну
БРАСЛЕТ—бел эзек
БРАТ—бертуган; абый; эне
БРАТСТВО—туганлык; бердэмлек
БРАТЬ—ал-у
БРЕВНО—бурэнэ
341
БРОВЬ—каш
БРОСАТЬ (бросить)—ташла-у, ташлап калдыр-у;
ыргыт-у; ат-у
БРУСНИКА—нарат жилэге
БРЮКИ—чалбар
БУДИТЬ—уят-у
БУДТО—эйтерсец; имеш; кебек; шикелле
БУДУЩИЙ—килэчэк, килэсе
БУКВАРЬ—элифба (китабы)
БУКВА—хэреф
БУЛАТ—булат
БУЛКА—кумэч, булка
БУЛОЧНАЯ—икмэк кнбете
БУЛЬОН—шул па
БУМАГА—кэгазь
БУРАВ—борау
БУРАН—буран (кар бураны)
БУРИТЬ—бораулау
БУРУНДУК - борын дык
БУРЬЯН—чуп улэн(нэр)
БУРЯ—давыл; жил-давыл
БУТЫЛКА—шешэ
БУФЕТЧИК—буфетчы
БЫВШИЙ —элекке
БЫК—угез
БЫСТРЫЙ—тиз, кызу; булдыклы, житез
БЫТ—кенкуреш
БЫТИЕ—яшэеш; чынбарлык
БЫТОВОЙ—конкуреш ...-ы
БЫТЬ—бул-у
342
в
В—эченэ; эчьндэ
ВАЖНЫЙ—эЬэмнятле, меЬим
ВАЛЕНКИ—киез итек
ВАЛИТЬ—аудар-у, е(к-»г)-у
ВАЛЯТЬСЯ—ауна-у, аунап ят-у
ВАМ—сезге
ВАННАЯ—ванна булмэсе
ВАРВАРСТВО—варварлык; вэхшилек; кансыз-
лык
ВАРЕЖКИ—биялэй
ВАРЕНИКИ—эремчек пилмэие
ВАРЕНЫЙ—пешкэи
ВАРЕНЬЕ—кайнатма
ВАРИТЬ—пешер-у; кайнат-у
ВАРИТЬСЯ—пеш-у
ВАСИЛЕК—кук чэчэк
ВАС —сезне
ВАТА—мамык
ВАТРУШКА—эремчек шэцгэсе
ВАШ (ваша)—сезнец, сезнеке
ВБИТЬ—ка(к->г)-у
ВБЛИЗИ—1) якында; 2) яиында
ВВЕРХ эскэ (таба); югарыга
ВВЕРХУ—остэ, югарыда
ВВЕСТИ—керт-у
ВГЛУБЬ—тирэнго, эчкэ (ук)
ВДАЛЕКЕ—еракта-еракта
ВДАЛИ—еракта
ВДАЛЬ—еракка
343
ВДВОЕ — ике тапкыр, икелэтэ
ВДВОЕМ—икэулэп, икэу, икэулэшеп
ВДВОЙНЕ—икелэтэ, ике кат
ВДЕТЬ—с ап л а-у; керт-у
ВДОВА—тол хатын
ВДОВЕЦ—тол ир
ВДОЛЬ—1) буеннан-буена, буйга; 2) буйлап,
буенча
ВДОХНОВИТЬ—илЬамландыр-у
ВДОХ—сулыш алу
ВДРЕБЕЗГИ—чалпэрэмэ
ВДРУГ—кинэт, котмэгэндэ
ВЕДРО—чилэк
ВЕДЬ—бит
ВЕДЬМА—убырлы карчык
ВЕЖЛИВЫЙ -эдэпле, ихтирамлы
ВЕЗДЕ—Ьэркайда
ВЕЗТИ—алып бар-у, алып кайт-у
ВЕК—гасыр, йоз, йоз ел
ВЕКО—куз кабагы
ВЕЛЕТЬ—куш-у; боер-у
ВЕЛИКИЙ—боек; бик зур
ВЕЛИЧИНА—зурлык, кулэм
ВЕНЧАТЬСЯ—никах укыт-у, никахлаш-у
ВЕРА—ышану, ышаньгч
ВЕРБА—кызыл тал
ВЕРБЛЮД—доя
ВЕРЕВКА—бау, аркан
ВЕРИТЬ—ышан-у
ВЕРНО—турылыклы; дорес; чын
ВЕРНОСТЬ—тугрылык, турылык
344
ВЕРНУТЬ—кире кайтар-у
ВЕРНУТЬСЯ—(кире, борылып) кайт-у
ВЕРНЫЙ—правильный; турылыклы
ВЕРОЯТНО—ихтимал, магаен
ВЕРСТА—чакрым
ВЕРХ —ее, тубэ, баш
ВЕРХНИЙ -еске, югарыдагы
ВЕРХОВНЫЙ—югары
ВЕРХОМ—ат естендэ
ВЕРХОМ—встэн
ВЕРШИНА тубэ, оч, баш
ВЕС—авырлык
ВЕСЕЛИТЬСЯ -куцел ач-у
ВЕСЕЛО—куцелле; шат; шатланып
ВЕСЕЛЫЙ—шат куцелле; куцелле
ВЕСЕННИЙ—язгы
ВЕСНА -яз
ВЕСНОЙ -язын, яз кене
ВЕСНУШКИ—сипкел
ВЕСТИ—алып бар-у
ВЕСТЬ—хэбэр
ВЕСЫ—улчэу
ВЕСЬ—барлык; бетен; бетенлэй; барысы;
ботенесе
ВЕТЕР—жил
ВЕТКА, ВЕТВЬ—ботак
ВЕТХИЙ—иске; тузган
ВЕЧЕР—кич; кичэ
ВЕЧЕРОМ—кичен; кич белэн
ВЕЧНЫЙ—мэцге лек
ВЕШАЛКА—эл геч
345
ВЕШАТЬ I—эл-у; ас-у
ВЕШАТЬ II—асып утер-у
ВЕЩЬ—эйбер; нэрсэ
ВЗАИМНО—узара
ВЗАЙМЫ—ЭЖ.0ТКЭ, бурычка
ВЗВЕСИТЬ—улчэ-у
ВЗГЛЯД—карау; куз; куз карашы
ВЗОРВАТЬ—шартлат-у
ВЗРОСЛЫЙ—балигъ булган; усеп житкэн
ВЗРЫВ—шартлау
ВЗЯТКА—ришвэт
ВЗЯТЬ ал-у
ВИД I—куренеш; кыяфэт
ВИД II—тер (сов. вид)
ВИДЕТЬ— кур-у
ВИДЕТЬСЯ—куреш -у
ВИДИМО—курэсец
ВИДНО—курена; куренеп тора
ВИДНЫЙ—куренекле
ВИЛКА —чэнечке
ВИНА—гаеп
ВИНИТЬ—гаеплэ-у
ВИНОВНИК—гаепле (кеше)
ВИНОГРАД—йезем
ВИСОК—чнгэ
ВИШНЯ-чия
ВКЛЮЧИТЬ—1) кертеп ку(й) ю; 2) кабыз-у
ВКРАТЦЕ—кыскача
ВКУС—1) там, татым; 2) зэвык
ВКУСНЫЙ—тэмле
ВЛАДЕЛЕЦ—хуя^а, ня
346
ВЛАЖНЫЙ юеш, дымлы
ВЛАСТЬ—хакимият, власть
ВЛЕВО—сулга
ВЛИЯНИЕ—тээсир; йогынты
ВЛИЯТЬ—тээсир ит-у
ВЛЮБИТЬСЯ—гашыйк бул-у
ВЛЮБЛЕННЫЙ—гашыйк
ВМЕСТЕ—бепгэ
ВМЕСТО—урынына
ВМИГ—куз ачып йомганчы, тиз (арада)
ВНЕДРИТЬ—керт-у
ВНЕЗАПНО—кинэт, квтмэгэндэ
ВНЕСТИ—керт-у; кутэреп керт-у
ВНЕШКОЛЬНЫЙ—мэктэптэн гыш
ВНЕШНЕ—тыштан Караганда
ВНЕШНИЙ—тышкы, тыштагы
ВНЕШНОСТЬ—кыяфэт; тышкы куренеш
ВНИЗ—аска (таба); тубэнгэ (таба)
ВНИЗУ—аста; тубэндэ; астында
ВНИМАНИЕ—игътибар, дикъкать
ВНИМАТЕЛЬНЫЙ— иг-ътибарлы, дикъкатьле
ВНОВЬ—яиадан, вр-яцадан, тагын
ВНУК—онык
ВНУТРЕННИЙ—эчке; эчтэге
ВНУТРИ—эчтэ
ВНУТРЬ —эчкэ
ВНУЧКА-оныка
ВОВЛЕЧЬ—тарт-у, ясэлеп ит-у
ВОВРЕМЯ—вакытында
ВОВСЕ—бвтенлэй
ВОВСЮ—бетен квчкэ
347
ВО-ВТОРЫХ- нкенчедэн
ВОДА—су
ВОДИТЬ йорт-у; алып йор-у
ВОЕВАТЬ—сугыш-у
ВОЕННЫЙ—сугыш ...-ы; хэрби
ВОЖДЬ—юлбашчы
ВОЗВРАТИТЬ—(кире) кайтар-у
ВОЗВРАТИТЬСЯ—кайт-у; (эйлэнеп, кире)
кайт-у
ВОЗДУХ—hasa
ВОЗИТЬ—кнтер-у; таш-у
ВОЗ—йок; олау
ВОЗЛЕ—янында
ВОЗМОЖНО—ихтимал, бэлкн
ВОЗМОЖНОСТЬ—момкинлек
ВОЗРАСТАТЬ—арт-у; ус-у; кочэ(й)-ю
ВОЗРАСТ—яшь
ВОЙНА —сугыш
ВОЙСКО—гэскэр
ВОЙТИ—1) кер-у; 2) сы(й)-ю; 3) морэж,эгать ит-у
ВОКРУГ- тирэ-юньдэ, якын-тирэдэ
ВОЛ—эш угезе
ВОЛК—буре
ВОЛНА -дулкын
ВОЛНЕНИЕ—дулкынлану
ВОЛНОВАТЬ—дулкынландыр-у
ВОЛНОВАТЬСЯ — дулкынлан-у
ВОЛНУШКА—йонтэс гомбэ
ВОЛОС—чэч; бер чэч
ВОЛОЧИТЬ—остерэ-у
ВОЛЧИХА—а на буре
348
ВОЛЧОНОК—буре баласы
ВОЛШЕБНИК, ВОЛШЕБНИЦА—тылсымчы,
сихерче, курэзэче
ВОЛШЕБНЫЙ—тылсымлы
ВОЛЬНЫЙ—ирекле; азат; бэйсез
ВОЛЯ—1) ихтыяр; 2) ирек; 3) омтылыш; 4) хо-
кук
ВОН I—кит
ВОН II—энэ, менэ
ВОНЮЧИЙ —сасы; сасы исле
ВООБЩЕ—гомумэн (алганда)
ВООРУЖЕНИЕ карал, кораллар
ВООРУЖИТЬ—коралландыр-у
ВО-ПЕРВЫХ—беренчедэн
ВОПРОСИТЕЛЬНЫЙ—copay ...-Ы
ВОПРОС—copay
ВОР—карак, бур
ВОРОБЕЙ—чыпчык
ВОРОВАТЬ—урла-у; урлаш-у
ВОРОНА— карга; кара карга; ала карга
ВОРОТА—капка
ВОРОТ—яка
ВОСЕМНАДЦАТЬ—унсигез
ВОСЕМЬДЕСЯТ—сиксэн
ВОСЕМЬ—сигез
ВОСЕМЬСОТ—сигез йез
ВОСКРЕСЕНЬЕ -якшэмбе
ВОСКРЕСНИК—якшэмбе емэсе
ВОСПИТАНИЕ—тэрбия, тэрбиялэу
ВОСПИТАТЕЛЬНИЦА—тэрбияче хатын (кыз)
ВОСПИТАТЬ—тэрбнялэ-у
349
ВОСПОМИНАНИЕ—хатирэ
ВОССТАНИЕ—баш кутэру
ВОССТАНОВИТЬ—торгыз-у, яцарт-у
ВОСТОК—кончыгыш, шэрык
ВОСХИТИТЬ (восхищать)—сокландыр-у,
хэйран калдыр-у
ВОСЬМИКЛАССНИК—сигезенчедэ укучы
малай
ВОСЬМИКЛАССНИЦА —сигезенчедэ укучы
кыз
ВОСЬМОЙ—сигезенче
ВОТКНУТЬ -када-у, чэнч-у
ВОТ—менэ, энэ
ВПЕРВЫЕ—беренче тапкыр
ВПЕРЕД—алга (табан)
ВПЕРЕДИ—алда, атдында
ВПОЛНЕ—тулысынча, бетенлэй
ВПОСЛЕДСТВИИ—соцыннан: аннан соц; ахырда
ВПРАВДУ—чыннан да
ВПРЕДЬ—моннан соц; кнлэчэктэ
ВРАГ—дошман
ВРАЖДА—дошман лык
ВРАЖДОВАТЬ—дошманлаш-у
ВРАСПЛОХ—кетмэгэндэ, искэрмэстэн; кинэт
ВРАТАРЬ—капкачы
ВРАТЬ—1) ялганла-у, алда-у; 2) хата жибэр-у
ВРАЧ—табиб
ВРАЩАТЬ—эйл эндер-у
ВРАЩАТЬСЯ—энлэн-у
ВРЕД—з»рар, зыян
ВРЕДНЫЙ—зарарлы, зыянлы
350
ВРЕМЯ—вакыт; чор; заман
ВРУН—ялганчы, алдакчы
ВРУЧИТЬ—тапшыр-у, бир-у
ВСАДНИК—жайдак
ВСЕ—барысы да
ВСЁ—1) бары да; 2) бетте, житте
ВСЕГДА—йэрвакит; гел
ВСЕГО—барысы, батенесе, барлыгы
ВСЕМИРНЫЙ—бетенденья; деньякулэм
ВСКОРЕ—тиздан; тиз арада
ВСКОЧИТЬ—сикереп тор-у, мен-у
ВСКРЫТЬ—1) ач-у; ачып ку(й)-ю; 2) яр-у
ВСЛЕД—артыннан
ВСЛЕДСТВИЕ—аркасында, сэбэпле
ВСЛУХ—кычкырып
ВСПАХАТЬ—свр-у
ВСПОМНИТЬ—иска тешер-у (ал-у); хэтергэ
твшер-у
ВСПОТЕТЬ—тирлэ-у, тиргэ теш-у
ВСПЫЛЬЧИВЫЙ—кызу кайлы, кызып
китучэн
ВСТАТЬ—1) тор-у; 2) сэламэтлэн-у; 3) кутэрел-у
ВСТРЕТИТЬ—оч рат-у
ВСТРЕТИТЬСЯ—очраш-у
ВСТРЕЧА—очрашу
ВСТРЕЧАТЬ—каршы ал-у
ВСТУПИТЬ (вступать)—кер-у; башла-у: кереп
кнт-у
ВСЮДУ—Ъэркайда
ВСЯКИЙ—hap, Иэрбер; бернинди
ВТОРНИК—сишэмбе
351
ВТОРОЙ—икенче
В-ТРЕТЬИХ—еченчедэн
ВТРОЕ—еч кат (тапкыр)
ВУЗ—югары уку йорты
ВХОД—керу (урыны)
ВХОДИТЬ—ем. войти
ВЧЕРА—кичэ
ВЫ—сез
ВЫБОР—сайлау
ВЫБОРЫ—сайлаулар
ВЫБРАТЬ—1) сайла-у; сайлап ал-у; 2) сайлап
ку(й)-ю
ВЫВЕЗТИ—чыгар-у; алып чы(к->г)-у
ВЫВЕСИТЬ—элеп ку(й)-ю
ВЫВОД—нэтнясэ, йомгак
ВЫГНАТЬ—куып чыгар-у
ВЫГОДА—табыш; файда
ВЫГОДНО—фай дал ы
ВЫГОДНЫЙ—файдалы; табышлы
ВЫДУМАТЬ—уйлап чыгар-у; башына кнл-у
ВЫЗВАТЬ—чакырып ал-у
ВЫИГРАТЬ—от-у; жицеп чы(к->г)-у
ВЫЙТИ—чы(к->г)-у; чыгып кит-у
ВЫЙТИ ЗАМУЖ—кияуге чы(к-»г)-у
ВЫКЛЮЧИТЬ—ез у, сундер-у
ВЫМЫТЬ—ю-у, юып ал-у
ВЫНЕСТИ—чыгар-у; алып чыгар-у
ВЫНОСЛИВЫЙ—чыдам, туземле
ВЫНУТЬ—тартып ал-у (чыгар-у)
ВЫПИТЬ—эч-у; эчеп бетер-у
352
ВЫПУСКНИК—укуны тэмамлаучы; мэктэп
(вуз) бетеруче
ВЫПУСКНОЙ ВЕЧЕР -чыгарылыш кичэсе
ВЫПУСТИТЬ 1) чыгар-у; чыгарып жибэр-у;
2) жибэр-у; 3) тешереп жибэр-у; 4) иреккэ чы-
гар-у; 5) хэзерлэп чыгар-у; 6) житештер-у; 7)
бастырып чыгар-у; 8) чыгарып ташла-у
ВЫРАЗИТЕЛЬНЫЙ—тээсирле; сэнгатьле; ма-
тур
ВЫРАСТИ—ус-у; арт-у; эйлэн-у
ВЫРАСТИТЬ—устер-у
ВЫСАДИТЬ—1) тешер-у; 2) кучереп утырт-у
ВЫСКОЧИТЬ—сикереп чы(к—>г)-у; килеп
чы(к-+г)-у
ВЫСЛАТЬ !) жибэр-у; сал-у; 2) куып (сореп)
Жибэр-у
ВЫСОКИЙ !) биек; озын; 2) югары
ВЫСОТА—1) биеклек; озынлык; 2) югарылык
ВЫСОХНУТЬ—ки(п—>б)-у, кибеп бет-у; кор(ы)-
у, корып бет-у
ВЫСТАВКА —кургэзмэ
ВЫСТИРАТЬ—ю-у; юып бетер-у
ВЫСТРЕЛ—ату; ату тавышы
ВЫСТУПИТЬ—чыгыш яса-у; башла-у
ВЫСШИЙ—югары; иц югары
ВЫ ТАЩИТЬ—чыгарып ку(й)-ю; алып чы(к—>г)-у
ВЫТЕРЕТЬ—серт-у; сертеп ал-у
ВЫУЧИТЬ—1) ойрэн-у; хэзерлэ-у; 2) ейрэт-у
ВЫУЧИТЬСЯ—1) ойрэн-у; 2) укып бетер-у
ВЫХОДНОЙ ДЕНЬ—ял коне
ВЫХОД—чыгу
12 ь-5
353
ВЫЧИСЛИТЬ—хисапла-у; исэплэ-у
ВЫШИВАТЬ—чи(к->г)-у
ВЫЯСНИТЬ—ачыкла-у, ачыклап бел-у
ВЬЮГА—буран; кар бураны
ВЯЗАТЬ—бэнлэ-у
ВЯЗ—карама
ВЯНУТЬ—шиц-у, сула-у
Г
ГАДАТЬ—1) ба(к—>г)-у; курэзэлек ит-у; 2) фа-
раз ит-у
ГАДЮКА—кара елан
ГАЛКА—чэукэ
ГАЛОШИ—галош; кавеш; галуш; калош
ГАРАНТИРОВАТЬ—гарантия бир-у;
гарантиялэ у
ГАРМОНИСТ—гармунчы
ГАРМОНИЯ—аЬэн; тазеклек
ГАРМОНЬ—гармун
ГАСИТЬ—1) сундер-у; 2) тулэп бетер-у; 3) бас-у
ГВОЗДИКА I—канэфер чэчэге
ГВОЗДИКА II—канэфер
ГВОЗДЬ—кадак
ГДЕ—кайда
ГДЕ-ЛИБО—кайда да булса
ГДЕ-НИБУДЬ—кайда да булса
ГДЕ-ТО—кайдадыр
ГЕНИАЛЬНЫЙ даФи
ГЕНИЙ—даФи
ГЕРАНЬ—яраи (гол)
ГЕРБ—тугра, герб
354
ГЕРМАНИЯ—Алмания
ГЕРОЙ—каЬарман, батыр
ГЕРОЙСТВО—батырлык, геройлык
ГИБЕЛЬ—Ьэлакэт
ГИБКИЙ—сыгылмалы; сизгер
ГИБНУТЬ—Иэлак бул-у, ул-у
ГИПОТЕЗА—фараз
ГИРЯ—гер
ГЛАВА I—башлык; ждгтэкче
ГЛАВ4 II—бу лек
ГЛАВНЫЙ—1) баш: топ; 2) елкэн
ГЛАГОЛ—фигыль
ГЛАДИТЬ—1) утуклэ-у; 2) сыйпа-у
ГЛАДКИЙ—шома, тигез
ГЛАЗ—1) куз; 2) караш ,
ГЛАСИ ОСТЬ—хэбэрдарлы к
ГЛАСНЫЙ—сузык
ГЛОТАТЬ—йот-у
ГЛОТНУТЬ (глотать)—йотып я^ибэр-у, йот-у
ГЛОТОК—йоты м
ГЛОХНУТЬ—сацгыраулан-у
ГЛУБИНА—тирэнлек
ГЛУБОКИЙ—тнрэн
ГЛУБОКО—1) тиран; тирэндэ; 2) бик нык
ГЛУПОСТЬ—ахмаклык; юлэрлек
ГЛУПЫЙ—ахмак; юлэр; аигыра
ГЛУХАРЬ—урман тавыгы
ГЛУХОЙ—1) сацгырау, чукрак; 2) кешесез
ГЛЯДЕТЬ—1) кара-у; карап тор-у; 2) кузэт-у
ГНАТЬ—ку-у; куып >кибэр-у
ГНАТЬСЯ—ку-у; куып бар-у
355
ГНЕЗДО—1) оя; 2) куыш; 3) теркем
ГНИЛОЙ—черек; черегэн
ГОВОРИТЬ—1) сейлэш у; 2) свйлэ-у. эйт у
ГОВОРУН—тел бистэсе
ГОВЯДИНА—сыер ите
ГОД—1) ел; 2) яшь
ГОДИТЬСЯ—яра-у; яраклы бул-у
ГОДНЫЙ—яраклы
ГОДОВАЛЫЙ—бер яшьлек
ГОДОВОЙ—еллык, бер еллык
ГОЛОВА—1) баш; 2) башлык
ГОЛОВОКРУЖЕНИЕ—баш энлэну
ГОЛОВОЛОМКА—баш ваткыч
ГОЛОД—1) тамак ачу, ачыгу; 2) ачлык
ГОЛОДАТЬ—ачы(к->г)-у
ГОЛОДНЫЙ—ач
ГОЛОС—1) тавыш; 2) жырчы
ГОЛОСОВАНИЕ—тавыш бнру
ГОЛОСОВАТЬ—тавыш бир-у
ГОЛУБОЙ—зэцгэр, кук
ГОЛУБЬ—кугэрчен
ГОЛЫЙ—1) ялангач; 2) шэре; 3) буш, коры
ГОНКА—узышу
ГОНЩИК —узышчы
ГОНЯТЬ—1) ку-у; 2) йерт у; 3) тибеп йер-у
ГОРА—тау
ГОРБАТЫЙ—1) берек; бекрэйгэн; 2) кэкре
ГОРДИТЬСЯ—горурлан-у, мактан-у
ГОРДОСТЬ- горурлык; мактаныч
ГОРДЫЙ—горур
ГОРЕ—кайгы, хэсрэт
356
ГОРЕВАТЬ—кайгыр- у
ГОРЕТЬ—1) ян-У; 2) балк(ы)-у; 3) ялтыра-у
ГОРЛО—1) бугаз, тамак; 2) авыз
ГОРОД -rnahap; кала
ГОРОХ—борчак
ГОРТАНЬ—бугаз
ГОРШОК—чулмэк
ГОРЬКИЙ—1) ачы; 2) авыр, кайгылы
ГОРЯЧИЙ—кайнар, кызу; эссе
ГОСПОДИН—1) эфэнде; 2) хуя^а
ГОСПОДЬ—алла, тэцре, хода
ГОСПОЖА—1) ханым; 2) бикэ; 3) хуя^а хатын
ГОСТЕПРИИМНЫЙ—кунакчыл
ГОСТИНАЯ—кунак булмэсе
ГОСТИНЕЦ—кучтэнэч
ГОСТИНИЦА—кунак ханэ
ГОСТЬ—кунак
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ—дэулэт ...-ы
ГОСУДАРСТВО дэулэт
ГОТОВИТЬ—1) эзерлэ-у; 2) хэзерлэ-у
ГОТОВИТЬСЯ—1) эзерлэн-у; 2) ясыен-у
ГОТОВЫЙ—эзер
ГРАБИТЬ—тала-у
ГРАБЛИ—тырма
ГРАМОТА—укый-яза белу; грамота ,
ГРАМОТНЫЙ—1) грамоталы; 2) белемле
ГРАНИЦА —чик
ГРАЧ—кара карга
ГРЕБЕНЬ (ГРЕБЕНКА)—тарак
ГРЕМЕТЬ—кукрэ-у; кук кукрэ-у; шартла-у
ГРЕТЬСЯ—жылын-у; кызын-у
357
ГРЕТЬ—жылыт-у; кыздыр-у
ГРЕХ—ronah
ГРЕЦКИЙ ОРЕХ—Эстерхан чиклэвеге
ГРЕЧИХА—карабодай
ГРЕЧНЕВАЯ КАША—карабодай боткасы
ГРЕШИТЬ— генаЬ кыл-у (яса-у, эшлэ v)
ГРЕШНЫЙ—гонаИлы, гаепле
ГРИБ—гембэ
ГРИБНИК—гембэче
ГРОБ—табут
ГРОЗА—яшенле яцгыр
ГРОЗНЫЙ—1) кансыз, усал; 2) куркыныч
ГРОМ—кук кукрэу
ГРОМКИЙ—кечле, каты
ГРОМОЗДКИЙ—зур Нам авыр
ГРУБЫЙ—1) тэрбиясез; тупас; 2) каты
ГРУДЬ—1) кукрэк; 2) туш, имчэк
ГРУЗДЬ—гореждэ гембосе
ГРУЗИТЬ-(йок) тоя-у
ГРУЗ—йвк
ГРУЗОВИК—йок машинасы
ГРУЗЧИК—йокче
ГРУППА—теркем
ГРУСТИТЬ—куцелсезлэн-у, ямансула-у
ГРУСТНЫЙ—моцсу, ямансу, куцелсез
ГРУСТЬ—кайгы, сагыш, хэсрэт
ГРУША—армуг, груша
ГРЫЗТЬ—кимер-у
ГРЯДКА—тутэл
ГРЯЗНЫЙ—1) пычрак; 2) эшэке; бозык
ГРЯЗЬ—пычрак; чуп-чар; пычраклык
ГУБА I—ирен
ГУБА П—култык
ГУБИТЬ—Нэлак ит-у; харап ит-у
ГУЛЯТЬ—1) йор-у, ял ит-у; 2) саф Ьавада
йор-у; 3) куцел ач-у
ГУМАНИЗМ—кешелеклелек, гуманизм
ГУМНО—ындыр табагы
ГУСАК—ата каз
ГУСТО, ГУСТОЙ—куе
ГУСЫНЯ—ана каз
ГУСЬ—каз
ГУСЯТИНА—каз ите
д
ДА I—эйе
ДА П —эйеме, шулаймы
ДА III—Ьэм, да; лэкин, да
ДАВ АЙ (ТЕ) эйдэ(гез)
ДАВАТЬ—бир-ергэ
ДАВНИЙ—1) куптэнге; 2) иске
ДАВНО—куптэн
ДАЖЕ—хэтта
ДАЛЕКИЙ—ерак
ДАЛЕКО—ерак
ДАЛЬНИЙ—ерактагы
ДАЛЬШЕ—1) ерактарак; 2) аннары; 3) соцрак
ДАР —1) бул эк; 2) сэлэт
ДАРИТЬ -булэк ит-у; булэк бир-у
ДАРОМ I—бушка, бушлай, тулэусез
ДАРОМ II—файдасызга; юкка
ДАТЬ—бир-у, биреп тор-у
359
358
ДВАДЦАТЬ—е герме
ДВАЖДЫ—ике тапкыр (кат, мэртабэ)
ДВА—нке
ДВЕНАДЦАТЬ—унике
ДВЕРЬ—ишек
ДВЕСТИ—ике йез
ДВИГАТЬСЯ—1) бар-у, йер-у; 2) кузгал-у
ДВИЖЕНИЕ—хэрэкэт
ДВИЖИМОСТЬ—Кучма милек
ДВОЕ—икау
ДВОЕЧНИК—икелегэ укучы
ДВОЙКА—1) ике; 2) икеле
ДВОЙНЯ—игезэк лар
ДВОРЕЦ—сарай
ДВОР—ишегалды
ДВУХГОДИЧНЫЙ—ике еллык
ДВУХНЕДЕЛЬНЫЙ—ике атналык
ДВУХЧАСОВОЙ—ике сэгатьлек
ДВУХЭТАЖНЫЙ—ике катлы
ДВУЯЗЫЧИЕ—икетеллелек
ДЕВОЧКА—кыз (бала)
ДЕВУШКА—житкан кыз
ДЕВЯНОСТО—туксан
ДЕВЯТНАДЦАТЬ—унтугыз
ДЕВЯТЫЙ—тугызынчы
ДЕВЯТЬСОТ—тугыз йез
ДЕВЯТЬ—тугыз
ДЕД МОРОЗ—Кыш бабай
ДЕД—1) бабай, дэу эти; 2) бабай, карт
ДЕДУШКА—бабай, бабакай
ДЕЖУРИТЬ—1) дежур тор-у; 2) саклап тор v
360
ДЕЖУРНЫЙ -дежур, дежур торучы
ДЕЙСТВИЕ—1) эш, хэрэкэт: 2) тээсир;
3) гамэл; 4) пэрдэ, булек, акт
ДЕЙСТВИТЕЛЬНОСТЬ—чынбарлык
ДЕЙСТВОВАТЬ—хэрэкэт ит-у; эш ит-у; тээсир
ит-у
ДЕЛАТЬ—яса-у; эшлэ-у
ДЕЛЕЦ—малкуар, эшкуар, эшмэкэр
ДЕЛИТЬ—бул-у, булеш-у; аер-у
ДЕЛО—1) эш; 2) бурыч; 3) йомыш; 4) вакыйга;
5) мэсьэлэ; 6) хэл
ДЕЛОВОЙ—эшлекле, булдыклы
ДЕНЬ—кан
ДЕНЬ ПОБЕДЫ—Жииу кене
ДЕНЬГИ —акча
ДЕРЕВНЯ—авыл
ДЕРЕВО- агач
ДЕРЕВЯННЫЙ -агач ... -ы/-е
ДЕРЖАТЬ 1) тот-у; 2) сакла-у; 3) асра-у
ДЕСНА—урт
ДЕСЯТИЛЕТНИЙ 1) ун яшьлек; 2) унъеллык
ДЕСЯТКА —1) унлык; 2) унынчы
ДЕСЯТОК -дистэ
ДЕСЯТЫЙ—унынчы
ДЕСЯТЬ—ун
ДЕТВОРА -балалар, бала-чага
ДЕТДОМ—балалар йорты
ДЕТИ—балалар
ДЕТСКИЙ—бала(лар) ...-ы
ДЕТСТВО—балачак
ДЕШЕВЫЙ—1) очсыэ, арзан; 2) ансат, .-кипел
361
ДЕЯТЕЛЬ— эш лекле
ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ—эшчанлек, хезмэт, эш
ДЖИГИТ—егет
ДИАЛОГ—эцгамэ, кара-каршы сейлэшу
ДИКИЙ—1) кыргый; 2) вэхши
ДИСКУССИЯ—бэхэс, моназара
ДИТЯ—бала
ДЛИНА—озыилык, буй
ДЛИННЫЙ—1) озын; 2) озак, ерак
ДЛИТЬСЯ—сузыл-у; давам ит-у
ДЛЯ—ечен, дип
ДНЕВНИК—кендэлек
ДНЕМ—кендез
ДНО—теп
ДО—кадэр, чаклы, хэтле
ДОБАВИТЬ—естэ-у, куш-у
ДОБРО 1—1) яхшылык, изгелек. игелек;
2) мал, мелкэт, байлык
ДОБРО И—ярый, яхшы
ДОБРОСОВЕСТНЫЙ—1) намуслы; 2) тырыш
ДОБРЫЙ—яхшы, игелекле, киц куцелле
ДОБЫЧА (НЕФТИ)—(нефть) чыгару
ДОВЕЗТИ—илтеп ку(й)-ю
ДОВЕРИЕ—ышаныч, ышану
ДОВЕРХУ—естена кадэр; тулганчы
ДОВОД —дэлил, аргумент
ДОВОЛЬНЫЙ—каиэгать
ДОГАДАТЬСЯ—тешен-у, сизен-у
ДОГАДЛИВЫЙ—знрэк, сизгер
ДОГОВОР—шартнамэ, килешу
ДОГОВОРИТЬСЯ—килеш-у
362
ДОЕХАТЬ—килеп (барып) жит-у
ДОЖДЬ -яцгыр
ДОИТЬ—сав-у
ДОЙТИ—барып жит-у; килеп жит-у
ДОКАЗАТЕЛЬСТВО—дэлил
ДОКАЗАТЬ—дэлиллэ-у, исбат ит-y; исбатла-у
ДОЛГ—1) бурыч; 2) эжэт
ДОЛГИЙ—озак, озын
ДОЛГО—озак
ДОЛЖНОСТЬ—хезмэт урыны, вазифа
ДОЛИТЬ—эстэп сал-ырга
ДОЛОЖИТЬ I—сэйлэп бир-у
ДОЛОЖИТЬ II—эстэ-у, эстэп сал-у
ДОЛЯ—1) элеш, кисэк; 2) язмыш
ДОМ КУЛЬТУРЫ—мэдэният йорты
ДОМ ОТДЫХА—ял йорты
ДОМ—1) эй, йорт. 2) хужалык; 3) гаилэ
ДОМА—эйдэ
ДОМАШНИЙ—1) ойдэге; 2) йорт ...-ы
ДОМОВЛАДЕЛЕЦ—йорт хужасы
ДОМОЙ—эйгэ
ДОНЕСТИ I—хэбэр ит-y; элэклэ-y
ДОНЕСТИ II—илтеп житкер-Y
ДОНИЗУ—аска кадэр
ДОНОСИТЬ—житкер-у; шикаять яз-у
ДОПЛАТИТЬ—тулэп бетер-у
ДОРОГА—1) юл; 2) сэфэр
ДОРОГО—кыйбат, кыйммэт
ДОРОГОЙ—1) кыйбатлы, кыйммэтле; 2) кадерле
ДОРОЖИТЬ—кадерен бел-у
ДОСКА—такта
363
ДОСТАТОЧНО—житэрлек
ДОСТАТОЧНЫЙ -житэрлек
ДОСТАТЬ (доставать)—!) ал-у; 2) та(п-+б)-у
ДОСТИЧЬ (достигнуть)—иреш-у
ДОСТОИНСТВО—!) дэрэжэ, яхшы сыйфат:
2) абруй
ДОСУГ—буш ара; ял сагате
ДОХОД—керем, табыш
ДОЧКА—кыз(ым)
ДОЧЬ—кыз
ДОШКОЛЬНИК—мэктапкэчэ яшьтэге бала
ДОЯРКА—сыер савучы
ДРАГОЦЕННЫЙ—!) кыйммэтле, затлы; 2) бик
кирэкле, аЬэмиятле
ДРАКА—сугыш, кыйнашу
ДРАКОН—аждаЬа
ДРАТЬ—1) ерт-у; 2) каезла-у; 3) туна-у
ДРАТЬСЯ—сугыш-у; кыйнаш у
ДРЕВНИЙ—борынгы; бик карт
ДРЕМАТЬ— йокымсыра-у
ДРОЖЖИ—чупра
ДРУГ—дус
ДРУГОЙ—1) башка, бутан; 2) икенче
ДРУЖБА—дуслык
ДРУЖИТЬ—дус бул-у
ДРУЖНЫЙ—1) дус, тату; 2) бердам
ДУБ—иман
ДУБЛЕНКА—кайры тун
ДУМАТЬ—уйла-у, исэплэ-у; баш ват-у
ДУМА—уй, уйлану
ДУРА—юлэр, ахмак хатын (кыз)
364
ДУРАК—юлэр, тиле, ахмак
ДУРНОЙ—1) начар, эшэке; 2) бозык, эдапсез
ДУТЬ—ис-у, ор-¥
ДУХ—1) pyx, акыл; 2) рух, кунел; 3) сулыш,
тын; 4) жан, рух
ДУХИ—ислемай, хушбуй
ДУХОВЕНСТВО—рухан илар
ДУХОВНОЕ ЛИЦО—дин эЬеле
ДУХОВНЫЙ -рухи; дини
ДУША -1) жан, рух; 2) кунел, йерэк; 3) дэрт,
хис; 4) кеше, жан идее
ДУШИСТЫЙ—хуш исле
ДУШИЦА—мэтрушкэ
ДУШНО—берку, тынчу
ДЫМ—тетен
ДЫНЯ—кавын
ДЫРА—тишек, ертык; ярык
ДЫРЯВЫЙ—тишек
ДЫХАНИЕ—сулыш
ДЫШАТЬ—тын (сулыш) ал-у, сула-у
ДЯДЯ—абый, абэый
ДЯТЕЛ -тукран
Е
ЕВАНГЕЛИЕ—Инжил
ЕВРЕЙ—яЬуд
ЕГИПЕТ—Мисыр
ЕГО—аны, аныц, ул; аныкы
ЕДА -1) аш, аш§у; 2) ашамлык, ризык
ЕДВА—кечкэ; аз гына
ЕДИНИЦА—1) бер, берле; 2) берэмлек
365
ЕДИНСТВЕННЫЙ—бердэнбер, бер гена
ЕДИНСТВО—бердэмлек
ЕДИНЫЙ—бердэм
ЕЕ—аны, аныц, аныкы, ул
ЕЖЕВИКА—берлеган
ЕЖЕГОДНО—ел саен
ЕЖЕДНЕВНО—кен саен
ЕЖЕМЕСЯЧНО—ай саен
ЕЖЕНЕДЕЛЬНО—атна саен
ЕЖ—керпе
ЕЗДИТЬ—бар-у! йер-у
ЕЙ—аца
ЕЙ-БОГУ—валлаЬи, биллэЬи
ЕЛЕ—кечкэ гена; аз гына; чак кына
ЕЛКА—1) чыршы; 2) чыршы бэйрэме
ЕЛЬ—чыршы; кара чыршы
ЕМУ—аца
ЕРУНДА—1) буш суз, юк-бар; 2) бик ждгцел
ЕРШ—шыртлака, жыртыш
ЕСЛИ—эгэр (дэ)
ЕСТЕСТВЕННЫЙ —табнгый
ЕСТЬ I—аша-у, туклан-у
ЕСТЬ II—бар
ЕХАТЬ—бар-у (атта, машинада); кит-у
ЕЩЕ—1) тагы, тагын; 2) эле; 3) инде
•утл
ЖАБА—геберле бака
ЖАВОРОНОК—тургай, сабан тургае
ЖАДИНА—саран, карун, комсыз
366
ЖАДНОСТЬ— комсызлык, карунлык
ЖАДНЫЙ—сарая, карун
ЖАЛЕТЬ—кызган-у, жэллз-у
ЖАЛКО—кызганыч, жэл
ЖАЛОБА -1) шикаять; 2) зар
ЖАЛОВАТЬСЯ—зарлан-у
ЖАЛЬ—кызганыч, жэл
ЖАР-ПТИЦА—бэхет кошы
ЖАРИТЬ—кыздыр-у: кыздырып пешер-у
ЖАРКИЙ—1) эссе, кызу; кайнар; 2) каты
ЖАРКО—кызу, эссе
ЖАСМИН—ясмин
ЖАТВА—1) уру; 2) урак есте
ЖАТЬ 1—1) кыс-у; 2) сы(к-+г)-у
ЖАТЬ II—ур-у
ЖДАТЬ—1) кот-у, кетен тор-у; 2) емет ит-у
ЖЕ I—э, исэ
ЖЕ II—соц, инде, бит
ЖЕВАТЬ—чэйнэ-у
ЖЕЛАНИЕ—1) телэк, дэрт; 2) утенеч
ЖЕЛАТЬ—телэ-у
ЖЕЛАЮЩИЕ—телэучелэр
ЖЕЛЕЗНАЯ ДОРОГА—тимер юл
ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНИК—тимерче
ЖЕЛЕЗО—1) тимер; 2) тимер-томыр
ЖЕЛТЕТЬ—сарга(й)-ю
ЖЕЛТОК—йомырка сарысы
ЖЕЛТУХА—сары, сэры тешу
ЖЕЛТЫЙ—сары
ЖЕЛУДОК—аш казаны
ЖЕМЧУГ-энже
367
ЖЕНАТЫЙ—ей л энгэн, хатынлы
ЖЕНА—хатын
ЖЕНИТЬ—ойлэндер-у
ЖЕНИТЬБА—ейлэну, хатын алу
ЖЕНИТЬСЯ—ейлэн-у, хатын ал-у
ЖЕНИХ—кияу
ЖЕНСКИЙ—хатын-кызлар ...-ы
ЖЕНСТВЕННЫЙ—мел а ем, нэфис
ЖЕНЩИНА —1) хатын, хатын-кыз; 2) хатын
кеше
ЖЕРЕБЕНОК—колын
ЖЕРТВА—корбан
ЖЕСТКИЙ—1) каты; 2) кискен, кырыс; 3) кат-
гый
ЖЕСТОКИЙ—1) аяусыз, каты куцелле; 2) бик
кечле, бик каты
ЖЕСТ—ым; ишарэ
ЖЕСТОКОСТЬ- кансызлык, шэфкатьсезлек
ЖЕЧЬ—1) яндыр-у; 2) я(к->г)-у; 3) кыздыр-у
ЖИВОЙ—1) тере; исэн, нсэн-сау; 2) жанлы; та-
бигый; 3) тере, хэрэкэтчэн
ЖИВОПИСЕЦ—россам
ЖИВОТ—корсак, эч, карын
ЖИВОТНОВОД—терлекче, малчы
ЖИВОТНОЕ—хайван
ЖИВОТНЫЙ МИР—хайваннар деньясы
ЖИДКИЙ—сыек; сирэк
ЖИЗНЬ—1) тереклек; 2) гомер: 3) тормыш;
4) чынбарлык
ЖИЛИЩЕ—торак
ЖИЛПЛОЩАДЬ—торак мэйдан
368
ЖИЛЬЕ—торак
ЖИР -май
ЖИРНЫЙ—симез, майлы
ЖИТЕЛЬ—яшэуче, торучы
ЖИТЬ—яшэ-у, тор-у, гомер ит-у
ЖРЕБИЙ—жирэба
ЖУК—коцгыз
ЖУРАВЛЬ—торна
ЖУТКО—куркыныч, коточкыч
3
ЗА 1) янына, янында; 2) ечен; 3) хакына;
4) урынына; 5) артына, артыннан
ЗАБАВА—уен, мэзэк, кунел ачу, уен-келке
ЗАБАВНЫЙ—кызык, кызыклы
ЗАБЕГ—Йегеру, узыш, йегереш
ЗАБЛУДИТЬСЯ—адашу, юлдан яз-у
ЗАБОЛЕТЬ I—авыр-у, авырый башла-у,
авырып кит-у
ЗАБОЛЕТЬ II—авырт-у
ЗАБОТА—1) игътибар; 2) кайгырту;
3) мэшэкать
ЗАБОТИТЬСЯ—кайгырт-у
ЗАБОТЛИВЫЙ -кайгыртучан
ЗАБРАТЬ—ал-у; алып кит-у
ЗАБЫТЫЙ—онытылган
ЗАБЫТЬ—оныт-у, истэн (хэтердэн) чыгар-у
ЗАВАРИТЬ—пешер-у
ЗАВЕДЕНИЕ—оешма, йорт
ЗАВЕДОВАТЬ—идарэ ит-у, житэкчелек ит-у
ЗАВЕДУЮЩИЙ—мед ир
369
ЗАВЕРНУТЬ—1) тер-у; 2) борып ку(й)-ю;
3) кире кайтар-у; 4) борыл-у
ЗАВЕРШИТЬ—тэмамла-у: тэмам ит-у
ЗАВЕЩАНИЕ—васыять
ЗАВЕЩАТЬ—васыять ит-у
ЗАВИДОВАТЬ—кенлэш-у; кызы(к-+г)-у
ЗАВИСИМЫЙ—бэйле
ЗАВИСТЛИВЫЙ —кенче
ЗАВИСТЬ—кончелек
ЗАВТРА —иртэгэ
ЗАВТРАК—иртэнге аш
ЗАВЯЗАТЬ—бэйлэп ку(й)-ю
ЗАГАДКА—табышмак
ЗАГЛАВИЕ, ЗАГОЛОВОК—исем, баш
ЗАГОТОВИТЬ—эзерлэ-у, хэзерлэ-у
ЗАГРАНИЦА—чит ил
ЗАГРЯЗНИТЬ—пычрат-у, каралт-у
ЗАДАНИЕ—бирем; йеклэмэ
ЗАДАРОМ—1) бик арзанга; 2) юкка
ЗАДАЧА—мэсьэлэ; бурыч; йомыш; вазифа
ЗАДЕТЬ (задевать)—тияргэ; элэгергэ
ЗАДНИЙ—арткы
ЗАДОЛЖАТЬ—бурычка кер-у, эж,эткэ кер-у
ЗАДОЛЖЕННОСТЬ—бурыч, бирэчэк, бирэсе
ЗАДОМ—арт белэн; артка таба
ЗАДУМАТЬ—уйла-у, ниятлэ-у
ЗАДУМЧИВЫЙ—уйчан, уйланучан
ЗАДУТЬ I—сундер-у
ЗАДУТЬ II—кабызып жибэр-у
ЗАЖЕЧЬ—кабыз-у, яндырып жибэр-у
370
ЗАЖИТОЧНЫЙ —таза тормышлы, мул тор-
мышлы
ЗАЙТИ—1) кер-у, кереп чы(к-»г)-у; 2) алырга
кер-у; 3) барып кер-у
ЗАЙЧОНОК—куян баласы
ЗАКАЗАТЬ—заказ бир-у
ЗАКАТ СОЛНЦА—кояш баю
ЗАКЛЕИТЬ—ябыштыр-у, ябыштырып ку(й)-ю
ЗАКЛЮЧИТЬ—1) я(п—>б)-у, утырт-у;
2) тегаллэ-у, тэмамла-у; 3) нэтнж,э яса-у
ЗАКОН—канун, закон
ЗАКОНЧИТЬ—тэмамла-у, бетер-у
ЗАКОНЧИТЬСЯ—тэмамлан-у, тегэллэн-у
ЗАКРОЙЩИК—кием кисуче
ЗАКРЫТЬ (закрывать)—1) я(п—>б)-у, ябып
ку(й)-ю; 2) йом-у (куз); 3) туктат-у; 4) капла-у;
5) биклэ-у
ЗАКРЫТЬСЯ—1) ябыл-у; 2) каплан-у; 3)
биклэн-у; 4) туктал-у
ЗАКУРИТЬ—тэмэке кабыз-у; тарта башла-у
ЗАКУСИТЬ—ашап ал-у
ЗАЛАЯТЬ—орэ башла-у
ЗАЛЕЗТЬ—1) урмэлэп мен-у; 2) кер-у
ЗАМЕНИТЬ—алыштыр-у
ЗАМЕРЗНУТЬ—1) туц-у, кат-у; 2) туц-у, еш-у
ЗАМЕСИТЬ (тесто)—камыр бас-у
ЗАМЕСТИТЕЛЬ—урынбасар
ЗАМЕТИТЬ—куреп ал-у; игътибар ит-у
ЗАМЕТКА —1) билге, тамга; 2) язма
ЗАМЕТНО—шактый
ЗАМЕЧАНИЕ—искэрмэ. курсэтмэ
371
ЗАМЕЧАТЕЛЬНЫЙ—искиткеч, бик яхшы,
шоп
ЗАМЙК—йозак, бик
ЗАМОРОЗКИ—кырау, суыклар
ЗАМОЧИТЬ—чылат-у, жебет-у
ЗАМУЖ (выйти)—кияуга (чы(к->г)-у)
ЗАМУЖНЯЯ—ир ле
ЗАНАВЕСКА пэрдэ, чаршау
ЗАНЕСТИ—1) кертеп чы(к-»г)-у; 2) язып ку(й)-ю
ЗАНИМАТЕЛЬНЫЙ—кызыклы
ЗАНИМАТЬСЯ—шегыльлэн-у, хэзерлан-у
ЗАНОВО—япадай
ЗАНЯТОЙ—эшле, эше куп
ЗАНЯТЬ I—бурычка ал-у, ажэтка ал-у
ЗАНЯТЬ II (занимать)—!) алып тор-у; ал-у;
2) урнаш-у; 3) куцелен ач-у
ЗАОЧНИК—читтэн торып укучы
ЗАПАД—квнбатыш
ЗАПАСТИ—хэзерлэ-у, хэстэрлэ-у
ЗАПАХ—ис
ЗАПЕРЕТЬ—биклэ-у, биклэп ку(й)-ю
ЗАПИСАТЬ—яз-у, язып ку(й)-ю
ЗАПИСКА—язу; яэма
ЗАПЛАКАТЬ—елый башла-у, елап жибэр-у
ЗАПЛАТИТЬ—тулэ-у
ЗАП ОВЕ ДНИК—тыю лык
ЗАПОЗДАТЬ—соцта кал-у (бераз)
ЗАПОМНИТЬ—хэтердэ калдыр-у, истэ калдыр-у;
хэтерлэ-у
ЗАПРАВИТЬ(СЯ)—бензин сал-у
ЗАПРЕТИТЬ—тыю; рехсэт итмэ-у
372
ЗАПЯТАЯ—отер
ЗАРАБОТАТЬ I—эшлэп та(п-»б)-у
ЗАРАБОТАТЬ П—эшли башла-у
ЗАРАБОТОК—эш хакы, хезмэт хакы
ЗАРАЗИТЬ—йоктыр-у
ЗАРАЗНЫЙ—йогышлы
ЗАРАНЕЕ—алдан (ук)
ЗАРЕЗАТЬ—су(н)-ю, чал-у
ЗАРПЛАТА—эш хакы, хезмэт хакы
ЗАРУБЕЖНЫЙ—чит, чит ил(лэр) ...-ы, чит
иллэрдэге
ЗАРЯ -тац, иртэнге шэфэкъ
ЗАСЕДАНИЕ—утырыш
ЗАСИДЕТЬСЯ—озак утыр-у
ЗАСЛУГА—(курсэткэн) хезмэт
ЗАСЛУЖЕННЫЙ—1) урынлы; 2) атказанган;
3) атаклы, танылган
ЗАСЛУЖИТЬ—лаек бул-у; казан-у
ЗАСМЕЯТЬСЯ—келэ башла-у
ЗАСНУТЬ—йокыга кит-у
ЗАСОЛИТЬ—тозлап ку(й)-ю, тозла-у
ЗАСОХНУТЬ—1) кор-у, сул-у; 2) кат-у,
ки(п-»б)-у
ЗАСТАВИТЬ 1—1) тутыр-у; 2) каплап ку(й)-ю
ЗАСТАВИТЬ II (заставлять)—мэя^бур ит-у
ЗАСТЕГНУТЬ—теймэлэ-у, каптыр-у
ЗАСТЕНЧИВЫЙ—оялчан
ЗАСТРЕЛИТЬ—атып утер-у
ЗАСУНУТЬ—ты(к->г)-у; тыгып ку(й)-ю
ЗАСУХА—корылык
ЗАСУЧИТЬ—сызган-у
373
ЗАТЕМ—аннан соц, аннары
ЗАТЕРЯТЬСЯ—югал-у, юкка чы(к->г)-у
ЗАТИХНУТЬ— тынып кал-у, тын кал-у
ЗАТМЕНИЕ луны (солнца)—ай (кояш) тотыл-у
ЗАТО—аныц каравы, эмма, шулай да
ЗАТОПИТЬ I—батыр-у, су бас-у
ЗАТОПИТЬ II—ягып жибэр-у
ЗАТРАТА—1) акча тот-у; 2) чыгым
ЗАТРАТИТЬ—тот-у, сарыф ит-у, сал-у
ЗАТУХНУТЬ—сун-у; туктал-у
ЗАТУШИТЬ—утны сундер-у
ЗАУРЯДНЫЙ—гади, гадати, уртача
ЗАУЧИТЬ—ятла-у, биклэ-у
ЗАФИКСИРОВАТЬ—язып ку(й)-ю:
гэудэландер-у
ЗАХЛОПАТЬ—кул чаба башла-у
ЗАХОДИТЬ—кер-у, кереп чы(к->г)-у
ЗАХОРОНИТЬ—кум-у, жирлэ-у
ЗАХОТЕТЬ—тела-у
ЗАХОТЕТЬСЯ—телэ-у, тели башла-у
ЗАЦВЕСТИ—чэчак ата башла-у
ЗАЧЕМ—ни ечен, ник, нига
ЗАЧЕМ-ТО—нигэдер, ни очендер
ЗАЧЕСТЬ—исаплэ-у
ЗАЧЕТКА—зачет кенагэсе
ЗАЧИСЛИТЬ—кабул ит-у
ЗАЧИТАТЬ—укып чы(к-»г)-у
ЗАШИТЬ—1) яма-у, ямап ку(й)-ю; 2) тегеп
ку(й)-ю
ЗАЩИТА—1) саклау; 2) саклану; 3) терэк, тая-
ныч
ЗАЩИТИТЬ— 1) сакла-у; 2) якла-у; 3) ышыкла-у
ЗАЩИТИТЬСЯ—1) саклан-у; 2) якла-у
ЗАЩИТНИК—1) саклаучы, яклаучы; 2) за-
щитник, яклаучы (судта); 3) сакчы
ЗАЯВИТЬ—белдер-у, хэбэр ит-у, айт-у
ЗАЯВЛЕНИЕ—1) гариза; 2) белдеру
ЗАЯЦ—куян
ЗВАНИЕ—1) исем; 2) дарэжэ; 3) звание
ЗВАТЬ—чакыр-у; нсемлэ-у, ата-у
ЗВЕЗДА—йолдыз
ЗВЕНЕТЬ—чыцла-у, яцгыра-у, шалтыра-у,
чылтыра-у
ЗВЕРЬ—1) ерткыч (хайван), жэнлек; 2) явыз
(кансыз, йырткыч) кеше
ЗВОНИТЬ—1) шалтырат-у; 2) шылтыра-у, чыл-
тыра-у
ЗВОНКИЙ—яцгыравыклы
ЗВУК—1) аваз; 2) тавыш
ЗВУЧАТЬ—яцгыра-у; ишетел-у
ЗДАНИЕ—бина, йорт
ЗДЕСЬ—монда, биреда
ЗДОРОВАТЬСЯ—исэнлэш-у, куреш-у
ЗДОРОВО I—нихэл, исанме
ЗДОРОВО II—1) бик каты, бик нык; 2) бик
яхшы; бик оста, бик шэп
ЗДОРОВЫЙ—1) сэламэт, исэи, сау; 2) файда-
лы, саф; 3) таза, кочле
ЗДОРОВЬЕ—сэламэтлек, саулык, тазалык
ЗДРАВООХРАНЕНИЕ —сэламэтлекне саклау
ЗЕЛЕНЕТЬ—яшеллэн-у
374
375
ЗЕЛЕНЫЙ—1) яшел; 2) пешмэгэн, елгермагэн;
3) тэжриб=сез, яшь
ЗЕЛЕНЬ—яшеллек; яшел улан, яшелча
ЗЕМЛЕВЛАДЕЛЕЦ—жир хужасы
ЗЕМЛЕДЕЛЕЦ—игенче, крестьян
ЗЕМЛЕДЕЛИЕ—игенчелек
ЗЕМЛЕТРЯСЕНИЕ—жир тетрау, жир селкену
ЗЕМЛЯ—1) жир: Жир шары; 2) жир, коры
жир; 3) туфрак, жир, балчык
ЗЕМЛЯК—якташ
ЗЕМЛЯНИКА -каен жилэге
ЗЕМНОЙ (шар)—Жир шары
ЗЕРКАЛО—каз ге
ЗЕРНО—1) орлык, бертек; 2) ашлык, иген,
бертекле ашлык
ЗИМА—кыш
ЗИМНИЙ—кышкы
ЗИМОВАТЬ—кышла-у
ЗИМОЙ—кышын, кыш коне
ЗЛИТЬСЯ—ачу кил-у, ачулан-у, усаллан-у
ЗЛО—1) усаллык, явызлык; 2) бала,
бэхетсезлек, афэт; 3) ачу
ЗЛОЙ—1) усал, ачулы; 2) явыз, яман
ЗМЕЯ—елан
ЗНАК—1) билге; 2) тамга; 3) ым, ишарэ
ЗНАКОМИТЬСЯ—таныш-у
ЗНАКОМИТЬ—таныштыр-у
ЗНАКОМСТВО—танышу
ЗНАКОМЫЙ таныш
ЗНАМЕНИТЫЙ—атаклы, данлыклы,
куренекле
376
ЗНАМЯ—байрак
ЗНАНИЕ—1) белу, танып белу; 2) фэн, гынлем;
3) белем
ЗНАТОК—куп (яхшы) белуче
ЗНАТЬ—1) бел-у, тан-у; 2) тат(ы)-у, кур-у
ЗНАЧЕНИЕ—1) мэгънэ; 2) эИэмият, кирэклек
ЗНАЧИТ—димэк, шулай бул гач
ЗНАЧИТЬ —1) белдер-у, ацлат-у; 2) эИэмиятле
бул-у
ЗОЛА—кел
ЗОЛОВКА—1) каен сецел; 2) каеннгэч
ЗОЛОТО (золотой)—1) алтын; 2) алтын акча; 3)
алтын эйберлэр
ЗОНТИК -шэмсия; кул чатыры
ЗРАЧОК—куз карасы
ЗРЕЛИЩЕ -1) куренеш; 2) тамаша
ЗРЕЛОСТЬ 1) елгер-у, пеш-у; 2) жлтле(к->г)-у,
балигъ бул-у
ЗРЕЛЫЙ—1) пешеп жяткэн; 2) елгергэн; ба-
лигъ булган
ЗРЕНИЕ—куру
ЗРЕТЬ—элгер-у, пеш-у, ж.итеш-у
ЗРИТЕЛЬ—тамашачы
ЗРЯ—юкка (гына)
ЗУБНАЯ БОЛЬ—теш сызлау
ЗУБНАЯ ЩЕТКА- теш щеткасы
ЗУБНОЙ ВРАЧ—теш табибы
ЗУБРИТЬ—механик ятлау
ЗУБ—теш
ЗУД—кычыту
ЗЯБЛИК—карабурек, кызылтуш
377
ЗЯТЬ—кияу
И
И I—Нам; вэ; белэн
И П— да/дэ; та/та
ИВА —тал, еянке
ИГЛА, ИГОЛКА—1) зна, ина; 2) чанечке
ИГРА—уен
ИГРАТЬ—1) уйна-у, шаяр-у; 2) башкар-у, уйна-у
ИГРОК—уенчы, уенга катнашучы
ИГРУШКА—уенчык
ИДТИ—1) кил-Y, бар-у; 2) яв-у; 3) йер-у, эшлэ-у
ИЗ—(-дан/-дэн, -тан/-тэн, -нан/-нэн), эченнэн
ИЗБА—(агач) ей
ИЗБИРАТЕЛЬНОЕ ПРАВО—сайлау хокукы
ИЗБИРАТЕЛЬ—сайлаучы
ИЗБРАННЫЙ—1) сайланган; 2) сайланма
ИЗБРАТЬ (избирать)—сайлау, сайлап ал-у
ИЗВЕСТИЕ—хэбэр, белдеру
ИЗВЕСТИТЬ—хэЬэр ит-у
ИЗВЕСТНО—билгеле, магьлум
ИЗВЕСТНОСТЬ—дан, атаклы булу, атаклылык
ИЗВЕСТНЫЙ—1) билгеле, таныш; 2) танылган,
мэшЬур
ИЗВЕЩЕНИЕ—1) хэбэр, белдеру; 2) хэбэр иту
кэгазе
ИЗВИНИТЬ—гафу ит-у, кнчер-у
ИЗВИНИТЬСЯ—гафу утен-у
ИЗГОТОВИТЕЛЬ—эзерлэуче
ИЗГОТОВИТЬ—яса-у, эшлэп бир-у (чыгар-у)
378
ИЗДАВНА—куптэн, куптэннон бирле, элек-
электэн
ИЗДАЛЕКА—ерактан, ерак жирдан
ИЗДАТЕЛЬСТВО—нэшрият
ИЗДАТЬ, ИЗДАВАТЬ—бастырып чыгар-у,
бастыр-у
ИЗДЕВАТЬСЯ—мэсхэрэ (мыскыл) ит-у
ИЗДЕЛИЕ—эйбер, эшланмэ
ИЗ-ЗА—1) артыннан, аръягыннан: 2) яныннан;
3) аркасында, сэбэпле
ИЗЛОЖИТЬ—сайлап бир-у
ИЗМЕНА—хыянэт, хыянэт иту, сату, сатылу
ИЗМЕНЕНИЕ—узгэреш
ИЗМЕНИТЬ I—узгэрт-у
ИЗМЕНИТЬ II—хыянэт ит-у, сат-у, сатыл-у
ИЗМЕНИТЬСЯ—узгэр-у
ИЗМОРОЗЬ—сыны, бас
ИЗНОСИТЬ—киеп туздыр-у, туздырып бетер-у
ИЗНОСИТЬСЯ—тузып бет-у
ИЗНУТРИ—эчтэн
ИЗОБИЛИЕ—муллык
ИЗОБРАЖЕНИЕ—сурэт, рэсем
ИЗОБРАЗИТЬ, ИЗОБРАЖАТЬ—сурэтлэ-у, тас-
вирла-у, курсэт-у
ИЗОБРЕСТИ—уйлап та(п->б)-у
ИЗОБРЕТАТЕЛЬ—уйлап табучы (чыгаручы)
ИЗОЛИРОВАТЬ—аер-у, изоляцияла-у
ИЗ-ПОД—1) астыннан; 2) тирэсеннэн, яныннан
ИЗРЕДКА—сирэк кенэ; ара-тира, сирэк-мирэк
ИЗУМРУД—забаржэт
ИЗУЧАТЬ, ИЗУЧИТЬ-1) ейран-у; 2) тикшер-у
379
ИЗЫСКАННЫЙ—нэзакэт ле
ИЗЯЩНЫЙ -нэфис, гузэл; сылу, зифа, матур
ИКАТЬ—очкылык тот-у
ИКРА—уылдык
ИЛИ—я, яки, яисэ
ИМ—=аларга
ИМЕННО—1) нэкъ (менэ, узе); 2) атап
эйткэндэ, ягъни
ИМЕТЬ—ия бул-у; бар
ИМУЩЕСТВО—милек, мал-мелкэт
ИМЯ—1) исем, ат; 2) дан, ат, шеИрэт
ИНАЧЕ—башкача, бутанчэ, башка тэрле
ИНДИВИДУАЛЬНЫЙ—1) шэхси; 2) аерым
ИНДИЙСКИЙ—Ьинд
ИНДЮК—куркэ
ИНЕЙ бэс, сыкы
ИНОГДА—кайчакта, кайбер чакта, кайвакыт,
ара-тирэ
ИНОЙ—1) башка, бутэн, икенче терле; 2) кай-
бер, кайсыбер
ИНОСТРАНЕЦ—чит ил кешесе
ИНОСТРАННЫЙ—чит, чит ил
ИНСТРУМЕНТ—корал; инструмент
ИНТЕЛЛИГЕНТ—зыялы (кеше)
ИНТЕЛЛИГЕНТНЫЙ—зыялы
ИНТЕРВАЛ—ара
ИНТЕРЕС—1) кызыксыиу, игътибар;
2) эИэмият; 3) файда, мэгънэ; 4) ихтыяж.
ИНТЕРЕСНЫЙ—кызы к (лы)
ИНТЕРЕСОВАТЬ—кызыксындыр-у
ИНТЕРЕСОВАТЬСЯ—кызыксын-у
380
ИНТЕРНАЦИОНАЛЬНЫЙ—халыкара
ИНФОРМАЦИЯ—хэбэр, белдеру, информация
ИНФОРМИРОВАТЬ—хэбэр ит-у, белдер-у
ИРОНИЯ —астыртын колу, ирония
ИСК—дэгъва
ИСКАЗИТЬ (искажать)—!) бозып курсэт-у,
боз-у; 2) бик нык узгэрт у
ИСКАТЬ—ззлэ-у
ИСКЛЮЧИТЬ (исключать)—!) чыгар-у, чыга-
рып ташла-у; 2) юл куйма-у (калдырма-у)
ИСКРЕННИЙ—эчкерсез; самими, саф, саф
куцелле
ИСКУСНЫЙ—1) бик оста; 2) оста эшлэнгэн
ИСКУССТВЕННЫЙ—!) ясалма; 3) ял. ан
ИСКУССТВО—!) сэнгать; 2) осталык
ИСКУССТВОВЕД—сэнгать белгече
ИСКУССТВОВЕДЕНИЕ—сэнгать белеме (фэне)
ИСПАЧКАТЬ—буяп (пычратып) бетер-у
ИСПАЧКАТЬСЯ—буялып (пычранып) бет-у
ИСПЕЧЬ—пешер-у
ИСПЕЧЬСЯ—пешеп >кит-у
ИСПОВЕДЬ—тэубэ (иту)
ИСПОЛНИТЕЛЬ—башкаручы, утэуче
ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ—!) башкарма, башкару-
чы; 2) эшне тегэл башкаручы
ИСПОЛНИТЬ—1) башкар-у, эшлэ-у; тормышка
ашыр-у, утэ-у; 2) уйна-у, башкар-у
ИСПОЛНИТЬСЯ—!) утэл-у, башкарыл-у, тор
мышка аш-у; 2) тул-у, бул-у
ИСПОЛЬЗОВАТЬ-файдалан-у, куллан-у
381
ИСПОЛЬЗОВАТЬСЯ—кулланыл-у, файдала-
ныл-у
ИСПОРТИТЬ—боз-у, бозып бетер-у. эштэн чы-
гар-у
ИСПОРТИТЬСЯ—бозыл-у, бозылып бет-у,
эштэн чы(к-»г)-у
ИСПОРЧЕННЫЙ—1) бозык, бозылган; ватык,
ватылган; 2) бозык, эхлаксыз; 3) черегэн, бо-
зылган
ИСПРАВИТЬ—тезэт-у, яхшырт-у
ИСПРАВИТЬСЯ—тезэл-у, яхшыр-у
ИСПУГАТЬ—куркыт-у
ИСПУГАТЬСЯ—кур(ы)к-у
ИСПЫТАНИЕ—1) сынау, имтихан; 2) сынап
карау
ИСПЫТАТЬ—1) сынап кара-у, сына-у, тикшер-у;
2) баштан кичер-у (уткэр-у)
ИССЛЕДОВАНИЕ—тикшерену, фэнни хезмэт
ИССЛЕДОВАТЬ—ейрэн-у, тикшерен-у, фэнни
яктан тикшер-у
ИСТИНА—1) хакыйкать; 2) дереслек, хаклык
ИСТИННЫЙ—дерес, чын, хак
ИСТОРИК—тарихчы
ИСТОРИЧЕСКИЙ—1) тарих ,..-ы; 2) тарихи
ИСТОРИЯ—1) тарих; 2) вакыйга
ИСТОЧНИК—1) чишмэ, чыганак; 2) чыганак,
нигез; 3) (язма) чыганак
ИСТРЕБИТЬ—кырып (утереп) бетер-у, юк ит-у,
бетер-у
ИСЦЕЛИТЬ—терелт-у, сэламэтлэндер-у
382
ИСЧЕЗНУТЬ—юкка чы(к-»г)-у, югал-у, юк
бул-у
ИТАК —тулай итеп, димэк
ИТОГ— 1) барысы, барлыгы; 2) нэтиж,э, йомгак
ИТОГО—барысы, барлыгы, бетенесе
ИУДЕЙ—яйуд (кешесе)
ИХ—аларны; аларныц
ИШАК—ишэк
й
ЙОГУРТ—йогырт, болгар кагыгы
К
К—1) -га/-гэ; -ка/-кэ; 2) янына (к примеру —
мисал ечен)
КАБАН—кабан дунгызы
КАБАЧОК I—кечкенэ кабак
КАБАЧОК II—ташкабак
КАВЫЧКИ—куш ж,эя
КАЖДЫЙ—1) hap, Ьэркайсы; 2) hap кем
КАЖЕТСЯ—бугай, ахры, ахрысы
КАЗАН—казан
КАЗАТЬСЯ—1) куреиу; 2) кебек тоелу
КАЗНА—1) казна; 2) милек, хэзинэ, акча
КАЗНАЧЕЙ—казначей
КАК 1—ничек
КАК II—кебек, тесле, сыман
КАК-НИБУДЬ—ничек тэ
КАКОЙ—1) нинди, ничек; 2) кайсы, ничэнче;
3) ниндидер
383
КАКОЙ-НИБУДЬ—нинди (дэ) булса да
КАК-ТО—1) ничектер, 2) ничек; 3) бервакыт
КАКОЙ-ТО—ниндидер
КАЛАЧ—ак икмэк, калач
КАЛЕКА—гарип
КАЛИНА—балан
КАМЕНЩИК—ташчы
КАМЕНЬ—таш
КАМЫШ—камыш
КАНАВА—канау
КАПАТЬ—1) там-у, тамчыла у; 2) тамыз-у
КАПЕЛЬ—тамчы тему
КАПКАН—капкын
КАПЛЯ—тамчы
КАПРИЗНЫЙ—кейсез. кире, узсузле
КАПУСТА—кэбестэ
КАРАВАЙ -каравай, бер бетен икмэк
КАРАВАН- кэрвэн
КАРАКУЛЬ—каракул
КАРАНДАШ—карандаш
КАРАТЬ—жэзала-у
КАРАУЛ—карааыл; каравылчы
КАРИЙ—1) коигырт-кара; 2) кара-туры
КАРМАН —кесэ
КАРТИНА—рэсем; куренеш; фильм
КАРТОФЕЛЬ—бэрэцге
КАСТРЮЛЯ—кэструл
КАТАСТРОФА—Ьэлакэт
КАТАТЬ—1) тэгэрэт-у; 2) йерт-у; 3) эвэлэ у
КАТАТЬСЯ-1) тэгэрэ-у; 2) шу-у; йер-у
КАТИТЬСЯ—1) тэгэрэ-у; 2) а(к->г)-у
384
КАТОК—шугалак
КАТУШКА—кэтук
КАЧАТЬ—1) тирбэт-у, селкет-у; 2) че(й)-ю;
3) селк(е)-у
КАЧЕЛИ—таган
КАЧЕСТВО—1) сыйфат; 2) узлек
КАША—ботка
КАШЕЛЬ—ютэл
КАШЛЯТЬ— йеткер-у, ютэллэ-у
КАЯТЬСЯ—укен- у
КВАРТИРА—1) квартир, торак; 2) фатир
КВАС—куас
КВЕРХУ—ескэ, югарыга
КЕДР—эрбет; кедр, эрбет агачы
КИДАТЬ—ыргыт-у, ташла-у, ат-у
КИНЖАЛ—хэнзнэр
КИНУТЬ (Кидать)—ыргыт-у, ташла-у, че(й)-ю
КИПА—1) тергэк; 2) оем
КИПЕТЬ—кайнь. у
КИПЯТИЛЬНИК—кайнаткыч
КИПЯТОК—кайнар су
КИРПИЧ—кирпеч
КИСЕЛЬ—кесэл
КИСЛЫЙ—1) эче; 2) эчегэн
КИТАЙСКИЙ (ЯЗЫК)—кытай (теле)
КИШКА —эчэк
КЛАДБИЩЕ—зират. каберлек
КЛАД—хэзинэ
КЛАНЯТЬСЯ -баш и-ю; буйсын-у
КЛАСС—1) сыйныф; 2) класс
13 Б <.
385
КЛАСТЬ—1) ку(й)-ю, урнаштыр-у; 2) сал-у; 3)
яткыр-у
КЛЕВЕТА—гайбэт, яла, ялган
КЛЕВЕТАТЬ—яла я(к->г)-у
КЛЕИТЬ—ябыштыр-у
КЛЕЙ—ж,илем
КЛЕЙМО—келэймэ; тамга
КЛЕН—ерэцге
КЛЕЦКИ—чумар
КЛЕЩИ - келэшчэ
КЛОП—кандала, кибэк
КЛУБНИКА—я^ир жилэге
КЛУБОК—йомгак
КЛЮКВА—мук жилэге
КЛЮЧ I—ачкыч
КЛЮЧ II—чишма, кизлэу
КЛЯКСА—тап. кара табы
КЛЯСТЬСЯ—ант бир-у (ит-у)
КЛЯТВА—ант
КНИГА—1) китап; 2) кенэгэ
КНИЗУ—аска, тубэнгэ
КНУТ— чыбыркы
КОВАРНЫЙ—мэкерле
КОВЕР—калам
КОВШ—чумеч
КОГДА—1) кайчан; 2) кайвакытта, кайчакта
КОГДА-ТО—кайчандыр
КОЖАНЫЙ—кун ...
КОЖА—тире; кун
КОЗА—кэжэ
КОЗЛЕНОК—кэж.э баране
386
КОЛДУН—сихерче
КОЛДУНЬЯ —сихерче хатын (кыз)
КОЛЕНО, КОЛЕНКА-тез
КОЛЕСО—тэгэрмэч, кепчэк
КОЛОДЕЦ—кое
КОЛОКОЛ—кыцгырау, чац
КОЛОС—баш ак
КОЛОТЬ I—чэнч(е)-у, када-у
КОЛОТЬ II—яр-у, ват-у, туракла-у
КОЛЫБЕЛЬ—бишек
КОЛЮЧИЙ—чэнечкеле
КОМАР—черки
КОМЕДИЯ—кэмит
КОММЕНТАРИЙ—ацлатма
КОМНАТА—бул мэ
КОМПЛИМЕНТ—мактау сузе
КОМП РОМИСС—к илеш у
КОНГРЕСС—корылтай, конгресс
КОНЕЦ—оч; азак; соцгы
КОНЕЧНО—элбэттэ, шиксез; билгеле
КОНИНА—ат (елкы) ите
КОНКРЕТНЫЙ—конкрет, ачык
КОНКУРЕНЦИЯ—ярыш
КОНКУРИРОВАТЬ—ярышыр га
КОНКУРС—ярыш
КОНТАКТ—бэйлэнеш
КОНТРОЛЬНАЯ—контроль (зш)
КОНФЕТА—конфет
КОНЧИТЬ—тэмамла-у, бетер-у
КОНЬ—ат. елкы
КОНЬКИ—тимераяк
387
КОПАТЬ—каз(ы)-у; ал-у
КОПЕЙКА—бер тиен
КОПИРОВАТЬ—кучермэ ал-у
КОПИТЬ—1) саклыкка >кы(й)-ю; 2) ж,ыеп сак-
ла-у, тупла-у
КОПИЯ—кучермэ
КОПЫТО—толк
КОРАБЛЬ—кораб
КОРЕНЬ—1) тамыр; 2) нигез
КОРЗИНА—корзин
КОРКА—кабык. кайры
КОРМИТЬ - 1) ашат-у; 2) имез-у; 3) туйдырып
тор-у
КОРОБКА—тартма
КОРОБОК—кечкенэ тартма, кап
КОРОВА—сыер
КОРОМЫСЛО—кеянтэ
КОРОТКИЙ—1) кыска; 2) аз
КОРРЕСПОНДЕНТ—хэбэрче
КОРЬ—кызамык
КОСА I—чалгы
КОСА II—толым
КОСА III—борын
КОСИТЬ —печэн ча(п—>б)-у
КОСМОС—галэм
КОСНУТЬСЯ—1) ти-ю. тиеп ал-у; тиеп кит-у;
2) иска алып кит-у (ут-у)
КОСОЙ—1) кыек, авыш; 2) кылый кузле
КОСТЕР—учак, ут, костер
КОСТЬ—сеяк
КОСТЯНИКА—кызыл борлегэн
388
КОТ—ата мэче
КОТЕЛ—казан
КОТЕНОК—неси (мэче) баласы
КОТЛЕТА—котлет
КОТОРЫЙ—кайсысы, ничэ
КОЧАН—кучэн
КОШЕЛЕК—акча янчыгы
КОШКА—ано мэче, неси
КРАЙ—1) кырый, чит; 2) елкэ, ил; край
КРАЙНИЙ—1) кырыйдагы, читтэге; 2) ерак,
ерактагы; 3) ин соцгы
КРАПИВА—кычыткан
КРАСАВЕЦ г-1) матур, чибэр; 2) курком,
мэИабэт
КРАСАВИЦА—1) матур, чибэр, гузэл, сылу:
2) мэИабэт
КРАСИВЫЙ—матур, сылу, гузэл; килешле;
куркэм
КРАСИТЬ—1) буя-у, ман-у; 2) матурла-у, бизэ-у
КРАСКА—буяу; тес
КРАСНЕТЬ—кызар-у
КРАСНЫЙ—1) кызыл; 2) матур, гузэл, сылу,
чибэр; 3) кызыллар
КРАСОТА—матурлык, чибэрлек, гузэллек
КРАСТЬ—урла-у
КРАТКИЙ—1) кыска; 2) кыскача
КРЕПИТЬ—ялга-у; иыгыт-у
КРЕПКИЙ—1) нык, каты; 2) таза, кечле;
3) чыдам, туземле
КРЕСЛО—кэнэфи
КРЕСТ—тэре, хач
389
КРЕСТИТЬ—чукындыр-у
КРЕСТИТЬСЯ—чукын-у
КРИВОЙ—кэкре, кыек, чалыш
КРИК—тавыш, аваз; каты тавыш
КРИТИКА—тэнкыйть
КРИЧАТЬ—1) кычкыр-у, акыр-у; 2) кычкырып
сейлэ-у; 3) кычкырын-у, ждткерен-у
КРОВАТЬ—карават
КРОВЬ —кан
КРОМЕ—(-дан/-дэн, -тан/-тэн. -нан/-нэн) баш-
ка, бутэн
КРОТКИЙ—карусыз
КРОТ—сукыр тычкан
КРОШИТЬ—вакла-у, тура-у
КРУГ—тугэрэк, эйлэнэ
КРУГЛЫЙ—1) тугэрэк; йомры; 2) тулы,
тугэрэк
КРУГОМ—1) эйлэнэ-тирэдэ; 2) бетенлэй, тулы-
сынча
КРУЖЕВА—челтэр
КРУЖОК—тугэрэк
КРУПА—ярма
КРУПНЫЙ—1) эре; 2) зур гэудэле; 3) зур
КРУТОЙ—1) текэ; 2) коры (кеше)
КРЫЛО—1) канат; 2) катлау
КРЫСА—кусе, кумак
КРЫТЬ—я(п->б)-у
КРЫША—тубэ
КРЫШКА—кап кач
КТО—1) кем, кемнэр; 2) берэу
КТО-ЛИБО, КТО-НИБУДЬ—кем (дэ) булса да
390
КТО-ТО—кемдер, берэу
КУВШИНКА—тонбоек
КУДА—кая
КУДА-ЛИБО, КУДА-НИБУДЬ—кая булса да
КУДА-ТО—каядыр
КУДРЯВЫЙ-бодра, кедра
КУЗНЕЦ—тимерче
КУЗНЕЧИК—чикерткэ
КУКЛА—курчак
КУКУШКА—к уке
КУЛАК I—йодрык
КУЛАК II—бай кеше, байгура
КУЛЬТУРА—мэдэният
КУЛЬТУРНЫЙ—культуралы, мэдэниятле
КУМ—кода
КУМА—кодагый
КУМЫС—кымыз
КУПАЛЬНИК—коену костюмы
КУПАТЬ—коендыр-у
КУПАТЬСЯ—коен-у; су коен-у, су кер-у
КУПИТЬ—сатып ал-у
КУПЛЯ—сатып ал-у
КУРИТЬ—тарт-у, тэмэке тарт-у
КУРИЦА—тавык
КУРЯТИНА—тавык ите
КУСАТЬ—1) тешлэ-у; 2) чэйнэ-у; 3) ча(к->г)-у
КУСОК—1) кисэк, елеш; 2) шакмак; 3) телем,
сынык
КУСТ—куак
КУЧА—1) еем; 2) бик куп
391
л
ЛАВИНА—кар ташкыны
ЛАДИТЬ—1) тату яшэ-у; 2) кейлэ-у
ЛАДНО—ярый, ярар
ЛАЗИТЬ—(урмэлэп) мен-у
ЛАЙ—ару тавышы
ЛАКОМСТВО—1) тэмле (татлы) ашамлыклар;
2) тэмле аш
ЛАНДЫШ—энж,е чэчэк, ландыш
ЛАПА—аяк (хайваннарда)
ЛАПОТЬ—чаба та
ЛАПША—токмач
ЛАСКА—наз, иркэлэу, сею
ЛАСКАТЬ—иркэлэ-у, назла-у, се(й)-к>
ЛАСКОВЫЙ—1) ачык йезле, ягымлы; 2)
сейкемле, мелаем; 3) йомшак, жылы
ЛАСТОЧКА—карлыгач
ЛАТАТЬ—яма-у
ЛАТИНИЦА—латин алфавиты
ЛАЯТЬ—ер-у
ЛГАТЬ—ялганла-у, ялган сейлэ-у
ЛГУН—алдакчы, ялганчы
ЛЕБЕДА—алабута
ЛЕБЕДЬ—аккош
ЛЕВ—арыслан
ЛЕВША—сулагай
ЛЕВЫЙ—сул
ЛЕГЕНДА—риваять
ЛЕГКИЙ—1) жинел, я^ицелчэ; 2) аз сына
ЛЕГКОЕ—упкэ
ЛЕГКО—жииел, ансат
392
ЛЕД боз
ЛЕЖАТЬ—1) ят-у, ятып тор-у; 2) авырып ят-у
ЛЕЗТЬ-1) (урмэлэп) меи-у; 2) кер-у; 3) сы(й)-ю
ЛЕКАРСТВО—дару
ЛЕНИВЫЙ—1) ялкау; 2) экрен
ЛЕНИТЬСЯ —ллкаулан-у
ЛЕНТА—тасма
ЛЕНЬ—ялкаулык
ЛЕС—урман
ЛЕСНИК—урман каравылчысы
ЛЕСНОЙ -урман ,.,-ы
ЛЕСТНИЦА —баскыч
ЛЕТ//А—ел, яшь
ЛЕТАТЬ (лететь)—оч-у, очып йер-у
ЛЕТНИЙ—«.эй ге
ЛЕТОМ—жэй кене(ндэ)
ЛЕТО—ж.эй
ЛЕТЧИК- очучы
ЛЕЧЕНИЕ—дэвалау
ЛЕЧИТЬ—давала-у
ЛЕЧЬ—1) ят-у; 2) йокларга ят-у; 3) теш-у
ЛЕШИЙ- шурэле
ЛИ— мы (икэн)
ЛИБО I—я, яки, яисэ
ЛИБО II (кто-либо)—кем дэ булса
ЛИЗНУТЬ (лизать)—яла-у, ялап ал у
ЛИКВИДИРОВАТЬ—бетер-у, юк ит-у,
я(п->б)-у; юкка чыгар-у
ЛИНИЯ—1) сызык; 2) ю.чэлеш, юл
ЛИПА—юкэ
ЛИПНУТЬ—бэйлэн-у, сылан-у
393
ЛИРИЧЕСКИЙ—лирик
ЛИСА—талке
ЛИСИЧКИ—этэч гембэсе
ЛИСТ—1) яфрак; 2) табак
ЛИТЕР А ТУР А—эдэбия т
ЛИТЕРАТУРНЫЙ—эдэби ...
ЛИТЬ—агыз-у, ту(к->г)-у; сал-у; си(п-»б)-у
ЛИТЬСЯ—1) а(к->г)-у; тугел-у; 2) яцгыра-у
ЛИЦО—1) бит, йез, чырай; 2) зат; шэхес
ЛИЧНО—1) узе; 2) шэхсэн
ЛИЧНОСТЬ—шэхес. кеше
ЛИЧНЫЙ—уз; шэхси
ЛИШИТЬ (лишать)—мэхрум ит-у
ЛИШНИЙ—1) артык; 2) кирэксез; 3) тагы
ЛИШЬ—бары (тик); гына/генэ; кына/кенэ
ЛОВ—маигай
ЛОВИТЬ—1) тот-у, тотып ал-у; 2) туры китер-у
ЛОВКИЙ -1) оста, >китез; 2) хэйлэкэр
ЛОГИКА—мантыйк, логика
ЛОДКА—кеймэ
ЛОДЫРЬ—ялкау, эшлексез
ЛОЖКА—кашык, калак, бал кашыгы
ЛОЖНЫЙ—1) ялган; 2) ялгыш
ЛОЖЬ—ялган
ЛОКОТЬ—терсэк
ЛОМАТЬ—ват-у, жлмер-у; узгэрт-у
ЛОМОТЬ—телем, сынык
ЛОПАТА—керэк
ЛОПНУТЬ—шартла-у
ЛОСЬ—поши
ЛОШАДЬ—ат
394
ЛУК—сутан
ЛУНА—ай
ЛУЧ—нур
ЛУЧШЕ—яхшырак, эйбэтрэк
ЛЫЖА—чанты
ЛЫЖНИК—чацгычы
ЛЫСЫЙ—пелэш
ЛЮБИМЫЙ—сейгэн, яраткан
ЛЮБИТЬ—ярат-у, св(й)-ю
ЛЮБОВАТЬСЯ—соклан-у
ЛЮБОВЬ—мэхэббэт, ярату, сею
ЛЮБОЙ—1) телэсэ нинди, телэсэ кайсы;
2) телэсэ кем, Ьэркем
ЛЮДИ—кешелэр
ЛЯГУШКА —бака
м
МАГАЗИН—кибет, магазин
МАЗАТЬ—1) буя-у; 2) сыла-у, майла-у;
3) я(к->г)-у
МАЗЬ—май (дару), мазь
МАК—мэк
МАЛЕНЬКИЙ—1) кечкенэ, бэлэкэй, нэни;
2) кечкенэ буйлы, кыска буйлы; 3) яшь, сабый
МАЛИНА—кура ждтлэге
МАЛО—аз, житми
МАЛЫШ—сабый, кечкенэ бала, яшь бала
МАЛЬЧИК—малай, ир бала
МАЛЯР—буяучы
МАМА—эни, энкэй
395
МАМОЧКА—энием
МАННАЯ (каша)—манный (боткасы)
МАСЛЕНКА—май савыты
МАСЛЕНОК—майлы гембэ
МАСЛО—май
МАСТЕР—1) мастер; 2) оста
МАСШТАБ—кулэм, колач, масштаб
МАТЬ—ана, эни
МАТЬ-И-МАЧЕХА—ути ана яфрагы
МАЧЕХА—ути аиа (эни)
МАЯК—маяк
МГНОВЕНИЕ—мизгел
МЕБЕЛЬ—ей жиЬазы, жиИаз
МЕД—бал
МЕДВЕДЬ—аю
МЕДЛЕННО—экрен, озак, салмак
МЕДРЕСЕ—мэдрэсэ
МЕДЬ (медный)—бакыр
МЕЖДУ—арасында, арасына, арасыннан
МЕЖДУГОРОДНИЙ—шэИэрара
МЕЖДУНАРОДНЫЙ -халыкара
МЕЛ—акбур
МЕЛИОРАЦИЯ—сугару
МЕЛКИЙ—вак, кечкенэ
МЕЛКО—1) вак; 2) сай
МЕЛОЧЬ—вак-теяк; вак акча
МЕЛЬ—сай жлр
МЕЛЬКОМ—тиз генэ
МЕЛЬНИК—те гермэнче
МЕЛЬНИЦА -тегермэи
МЕНЬШЕ—азрак, кечерэк
396
МЕНЯ—мине
МЕНЯТЬ—алыштыр-у, алмаштыр-у
МЕРА—1) улчэм; 2) чама; 3) дэрэж,э
МЕРЗЛЫЙ—туч, туцган; каткан
МЕРЗНУТЬ—бик нык тун-у
МЕРИТЬ—улчэ-у
МЕРКА—улчэм
МЕРКНУТЬ—суи-у
МЕРТВЫЙ—улгэн, жднсыз
МЕСИТЬ—(камыр) бас-у
МЕСТИ—себер-у
МЕСТНОСТЬ—1) урын-ждтр; 2) як->кир
МЕСТНЫЙ—ж,ирле, урындагы
МЕСТО—урын
МЕСТО ЖИТЕЛЬСТВА—яшэу (тору) урыны
МЕСТЬ—уч; уч ал-у
МЕСЯЦ—ай
МЕСЯЧНИК —айлык
МЕСЯЧНЫЙ—айлык; бер айлык
МЕТАТЬ— типч(е)-у
МЕТЕЛЬ—(кар) бураны
МЕТКИЙ—1) тез, туры; 2) тапкыр, уткен
МЕТЛА—себерке
МЕТНУТЬ (гетать)—1) ыргыт-у. че(й)-ю;
2) чэч-у
МЕТОД—алым, ысул
МЕХ—тире
МЕХАНИЗИРОВАТЬ—механикалаштыр-у
МЕЧЕТЬ—мэчет
МЕЧТА—1) хыял, уй; 2) телэк
МЕЧТАТЬ—хыяллан-у
397
МЕШАТЬ I—комачаула-у, ун;айсызла-у
МЕШАТЬ II—1) болгат-у; 2) катнаштыр-у
МЕШОК—капчык
МЕЩЕРЯКИ—мишэр
МИЛЫЙ—сейкемле, ягымлы
МИМИКА—йез хэракате
МИМОХОДОМ—юл уцаенда, узышлый
МИМО—яныннан, кырыннан
МИНАРЕТ—мал ара
МИНУТА—минут
МИР 1—1) донья, >циЬан; 2) жцр йезе, >цир ша-
ры; 3) ж,амгыять; 4) халык
МИР II—1) дуслык, татулык; 2) солых; 3) ты-
нычлык
МИРИТЬ —килештер-у
МИРИТЬСЯ—килеш-у, татулаш-у
МИРНЫЙ —тыныч, тэту; дусларча
МИРОВОЗЗРЕНИЕ—донья га караш
МИТИНГ—урам жыелышы, митинг
МЛАДШИЙ—кече, яшь
МНЕ—мица
МНЕНИЕ—уй, фикер, хркем
МНОГО—куп, куп тапкыр
М ОГИ Л А —кабер
МОГУЧИЙ—гайрэтле, кочле
МОДЕЛЬ—1) урнэк, олге; 2) калып, елге
МОЖНО—момкин, ярый
МОЖНО—момкин, ярый, була
МОЗГ—ми
МОЗОЛЬ—соял
МОЙ (моя)—1) минем; 2) минеке
398
МОКНУТЬ—юешлэн-у
МОКРЫЙ—юеш, суды, дымлы
МОЛИТВА—дога, намаз
МОЛИТЬСЯ—1) дога ук(ы)-у. намаз ук(ы)-у;
2) баш и-ю. табын-у
МОЛНИЯ—яшен
МОЛОДЕЖЬ—яшьлэр
МОЛОДОЙ—1) яшь; 2) яца
МОЛОДОСТЬ—яшьлек, яшь чак
МОЛОКО—сет
МОЛОТИТЬ -ашлык су(к-»г)-у
МОЛОТОК—чукеч
МОЛОЧНИК—сет савыты
МОЛОЧНЫЙ—1) сетле; 2) яшь, имчэк
МОЛЧА—зндэшмичэ, берсузсез
МОЛЧАЛИВЫЙ—сузсез
МОЛЧАТЬ—1) эидэшмэ-у; 2) сейлэмэ-у,
сейлэшмэ-у
МОРАЛЬ—1) ахлак, эдэп; 2) угет, нэсихэт, мо-
раль
МОРЕ—дицгез
МОРКОВЬ—кишер
МОРОЖЕНОЕ—тувдырма
МОРОЗ—салкын, суык
МОСТ—купер
МОЧАЛКА—мунчала
МОЩНЫЙ—куэтле, кеч ле
МРАМОР—мэрмэр
МРАЧНЫЙ—карацгы; карацгы йезле
МУДРЫЙ—акыллы
МУЖЕСТВЕННЫЙ—батыр, кыю
399
МУЖЕСТВО—батырлык
МУЖ—ир
МУЖЧИНА—ир кеше
МУКА I—он
МУКА II—газап
МУЛЛА—мулла
МУРАВЕЙ—кырмыска
МУСОРИТЬ—чуплэ-у
МУСОР—чуп, чуп-чар
МУСУЛЬМАН ИН—моселман
МУСУЛЬМ АНКА—моселман хатыиы
МУТНЫЙ—1) болганчык; 2) тонык
МУФТИЙ—мофти
МУХА—чебен
МУЧИТЬ—газа пла-у
МЧАТЬСЯ—ча(п->б)-у, ыргыл-у, бик тиз бар-у
МЫ—без
МЫЛО—сабын
МЫЛЬНИЦА—сабын савыты
МЫСЛЬ—1) фикер, караш; 2) фикер, уй
МЫТЬСЯ I—ю-у
МЫТЬСЯ II—юын-у
МЫТЬ—ю-у
МЫ1Ь1 —тычкан
МЯГКИЙ—1) йомшак; 2) салмак; 3) юяш
МЯСО—ит
МЯСОРУБКА—иттарткыч
МЯТА—ботнек
МЯТЬ—из-у» йомарла-у
МЯЧ—туп
400
н
НА 1—1) естенэ; 2) ©стенда,
НА П -мэ
НАБЕЛО—акка
НАБЛЮДАТЬ—кузэт-у
НАБОК—бер якка, янга; кырын
НАВЕКИ—гомергэ, мэцгегэ
НАВЕРНОЕ—могаеи, ихтимал, булса кирэк
НАВЕРХ—ескэ
НАВЕРХУ—остэ
НАВЕСТИТЬ (навещать)—янына бар-у; кереп
чы(к->г)-у
НАВОЗ—тирес
НАВСЕГДА- -гомергэ, ботенлэйгэ, моцгегэ
НАВСТРЕЧУ—каршыга, карты, каршысына
НАГЛЫЙ—оятсыз
НАГРАДА —бу лэк
НАГРАДИТЬ—булэклэ-у; булэк бир-у
НАД (надо)—остендэ, естеннэн
НАДВОЕ—икегэ
НАДЕЖДА- омет, ышаныч
НАДЕЖНЫЙ—ышанычлы, ©метле
НАДЕТЬ—ки-ю, кигез-у, кидер-у, кидерт-у
НАДЕЯТЬСЯ—ышан-у, омет ит-у
НАДО—кирэк
НАДОЛГО - озакка, озак вакытка
НАЗАВТРА—иртэгэ, иртэгесен
НАЗАД—артка (таба); кирегэ
НАЗВАНИЕ—исем, атама, ат
НАЗЛО—юри, уч итеп
401
НАЗНАЧИТЬ- билгелэ-у
НАЗЫВАТЬСЯ—атал-у
НАИБОЛЕЕ—иц, аеруча, бигрэк та
НАИВНЫЙ—беркатлы, хэйлэсез
НАИЗУСТЬ -яттаи, куцелдэн
НАЙТИ—та(п—»б)-у, эзлэп та(п-»б)-у
НАКАНУНЕ—соцгы кеннэрдэ, бу арада, ...
арасыида
НАКОНЕЦ—1) ниЬаять, ахырда, ахыр чиктэ;
2) тагын, ниЬаять
НАЛАДИТЬ—1) 5цайла-у, кейлэ-у, рэтлэ-у,
тезэт-у; 2) оештыр-у
НАЛЕВО—сулга, сулга таба
НАЛОГ—салым, тулэу
НАМ—безгэ
НАМАЗ—намаз
НАМАЗАТЬ—1) сыла-у, серт-у, я(к->г)-у;
2) буя-у
НАМЕТИТЬ I (намечать)—билге сал-у (ку(й)-ю)
НАМЕТИТЬ П—билгелэ-у
НАОБОРОТ—кирэсенчэ, кирегэ
НАПАСТЬ—Нежум ит-у
НАПЕВ—кей, моц
НАПЕРСТОК—уймак
НАПЕЧАТАТЬ—бас-у, басып чыгар-у
НАПИСАНИЕ—язу, язылыш
НАПИСАТЬ—яз-у
НАПИТОК—эчемлек
НАПОЛНИТЬ (наполнять)—!) тутыр-у; 2) тул-у
НАПОМНИТЬ—искэ тешер-у; хэтерлэт-у
НАПРАВИТЬ—!) юнэлт-у; 2) ж,ибар-у
402
НАПРАВО —уцга
НАПРАСНО • юкка, бушка
НАПРИМЕР -мэсэлэн
НАПРОТИВ I—каршыда
НАПРОТИВ II—киресенчэ
НАРАВНЕ—бертигез; бер ук дэрэж,эдэ
НАРЕЗАТЬ -кис-у, кисел ку(й)-ю, тура-у
НАРЕЧИЕ 1—1) сейлэм; 2) шивэ
НАРЕЧИЕ П—рэвеш
НАРИСОВАТЬ- рэсем яса-у; сурэтлэ-у
НАРОД —халык
НАРОДНОЕ ТВОРЧЕСТВО—халык ижаты
НАРОДНОЕ ХОЗЯЙСТВО—халык хужалыгы
НАРОДНЫЙ АРТИСТ—халык артисты
НАРОДНЫЙ—халык ... ы
НАРОЧНО—юри, махсус
НАРУШИТЬ—боз-у
НАРУШИТЬ ПОРЯДОК—тэртип боз-у
НАРЯД I—яхшы (матур) кием
НАРЯД II—наряд
НАРЯДИТЬ (наряжать)—киеилер-у; бизэ-у
НАРЯДНЫЙ--матур. купшы
НАРЯДУ—бергэ, беррэттэн
НАС—безне
НАСЕКОМОЕ —беж,эк
НАСЕЛЕНИЕ—халык, кешелэр
НАСЛЕДИЕ—мирас
НАСЛЕДНИК—1) варис, мирас алучы; 2) дэвам
итттеруче
Н АС ЛЕ Д СТВО—м ир ас
НАСМОРОК—томау
403
НАСТИГНУТЬ (настичь)—куып тот-у
НАСТОЙЧИВЫЙ—узсузле, нык
НАСТОЯТЬ—суз(ен)дэ тор-у
НАСТОЯЩИЙ—хэзерге, хэзер
НАСТРОЕНИЕ—кэеф
НАСТУПИТЬ I (наступать)—бас-у, остенэ
(аякка) бас-у
НАСТУПИТЬ II (наступать)—кил-у, (килеп)
ж,ит-у, башлан-у
НАСУЩНЫЙ —бик кирэкле, эЬэмиятле
НАСЧЕТ—турында, хакында
НАТЕ—мэгез
НАТУРАЛЬНЫЙ—табигый, чын
НАТЯНУТЬ—тарт-у, тартып ки-ю
НАУКА—фэн, гыйлем
НАУЧИТЬ—1) ейрэт-у; 2) акыл бир-у, акыл
ейрэт-у
НАУЧИТЬСЯ—ейрэн-у
НАУЧНЫЙ фэнни, гыйльми
НАХАЛЬНЫЙ—оятсыз, эрсез
НАХОДИТЬ-та(п->б)-у
НАХОДЧИВЫЙ—тапкыр
НАЦИОНАЛЬНОСТЬ—миллэт
НАЦИОНАЛЬНЫЙ—милли
НАЦИЯ— миллэт
НАЧАЛО—1) баш; 2) нигез, сэбэп, башлангыч
НАЧАЛЬНИК—турэ, башлык
НАЧАЛЬНЫЙ—башлангыч
НАЧАТЬ (начинать)—башла-у, кереш-у; баш-
лап ясибэр-у
НАЧАТЬСЯ—башлан-у, башланып кит-у
404
НАШ (наша, наше, наши)—1) безнец; 2) безне-
ке
НЕБО—кук, кук йезе, Ьава
НЕБОЛЬШОЙ—1) кечкенэ, зур булмаган; 2) аз
гына
НЕБРЕЖНЫЙ—шапшак
НЕВЕЖА— тупас, дорфа; тэрбиясез, эдэпсез
НЕВЕЖДА—надан, белемсез
НЕВЕСТА—кэлэш, ярэшкэн кыз
НЕВИННЫЙ 1) гаепсез, генаЬсыз; 2) беркат-
лы
НЕВКУСНЫЙ—тэмсез
НЕВОЗМОЖНО—мемкин тугел
НЕВОСПИТАННЫЙ—тэрбиясез
НЕГДЕ—урын юк
НЕГРАМОТНЫЙ—чкый-яза белмэуче, надан,
грамотасыз
НЕДАВНО—куптэн тугел (генэ), бая (гына).
яца гына
НЕДАЛЕКО—1) якын, якыидагы; 2) ерак тугел
НЕДЕЛЯ—атна
НЕДОЛГО- озак тугел; аз (гына); аз вакыт
НЕДОСТАВАТЬ—ж,итешмэ-у
НЕДОСТАТОК—1) ж,итмэ\, ж,итешсезлек;
2) кимчелек
НЕДУГ—авыру, чир
НЕЖЕНАТЫЙ—ей лэнмэгэн, буйдак
НЕЖНЫЙ—ягымлы, мелаем, назлы
НЕЗАБУДКА—кугэрчен кузе
НЕЗАВИСИМОСТЬ—бэйсезлек, местэкыйльлек
НЕЗАВИСИМЫЙ—бэйсез, мостэкыйль
405
НЕЗАДОЛГО—алдыннан (гына)
НЕЗАМЕТНО—1) сиздермичэ, белдермичэ;
2) сизелмичэ
НЕЗАМУЖНЯЯ—кияугэ чыкмаган
НЕЗДОРОВЫЙ—авыру, чирле
НЕЗНАКОМЫЙ—таныш булмаган, ят
НЕЗРЕЛЫЙ—пешмэгэн, елгермэген
НЕИЗВЕСТНО—билгеле тугел
НЕИЗВЕСТНЫЙ—1) билгесез, ят; 2) танылма-
ган, билгесез; 3) таныш булмаган
НЕИЗМЕННЫЙ —узгэрэшсез, даими
НЕИМУЩИЙ -ярлы, фэкыйрь
НЕЙТРАЛЬНЫЙ —битараф
НЕКОГДА I—вакыт юк
НЕКОГДА П—кайчаидыр
НЕКОГО—беркем дэ
НЕКРАСИВЫЙ—ямьсез, матур тугел
НЕКТО—кемдер
НЕКУДА—(барыр) ж,ир юк
НЕЛОВКО—уцайсыз, ядейсыз
НЕЛЬЗЯ—ярамый, мемкин тугел
НЕМАЛО—шактый куп, байтак, аз тугел
НЕМЕДЛЕННО—хэзер ук, ашыгыч рэвештэ
НЕМЕЦКИЙ (язык)—немец (теле)
НЕМНОГО—бераз, куп тугел
НЕМОЙ—1) телсез; тавышсыз; 2) сузсез
НЕНАВИДЕТЬ—курэлма-у, дошман кур-у,
яратма-у
НЕНАСТЬЕ—явым-тешемле Ьава, бозык Нава
НЕОБХОДИМЫЙ—кирэкле, кирэк булган
НЕОБЫКНОВЕННЫЙ —г ад этт эн тыш, искиткеч
406
НЕОЖИДАННО—кэтмэгэндэ
НЕОТЛОЖНЫЙ—кичектергесез, ашыгыч
НЕПОДАЛЕКУ—якында, шушы тирада
НЕПРЕРЫВНО—туктаусыз
НЕРЯХА—шапшак, ж,ыйнаксыз
НЕСКОЛЬКО—бернмчэ, аз гына
НЕСКРОМНЫЙ — тыйнаксыз
НЕСМОТРЯ—карамастан
НЕСТИ—(кутэреп) алып бар-у (кил-у, илт-у,
кайт-у)
НЕСЧАСТЬЕ—бэхетсезлек
НЕ—тугел; -ма/-мэ
НЕТ—юк
НЕ ТО... НЕ ТО—элла... аллэ
НЕУЖЕЛИ —шулаймыни
НЕУКЛОННЫЙ —азлексез
НЕХОРОШО—яхшы тугел, начар
НЕХОТЯ—телэмичэ, телэр-телэмэс
НЕЧАЯННО—очраклы (рэпештэ), котмэгэндо
НЕЧЕГО (сказать)—эйтеп торасы да юк
НЕЧЕСТНЫЙ—намуссыз
НЕЧИСТЫЙ—1) керле; 2) пычрак, шапшак;
3) катнаш
НЕЧТО—нэрсэдер. нидер
НИ... НИ—ни... ни
НИЖНИЙ—аскы, тубэнге, астагы
НИЗКИЙ—тубэн; тэбэнэк
НИЗКО—1) тубэн; 2) намуссыз
НИКАК—ничек тэ, берничек тэ, Иич тэ
НИКАКОЙ—бернинди дэ, Иичбер
НИКОГДА беркайчан да
407
НИКТО—беркем дэ, бероу дэ, Ьичкем
НИКУДА—Ьичкая, беркая да
НИСКОЛЬКО—бер дэ, Ьич тэ, Ьичбер
НИТКА (нить)—ж,еп
НИЧЕГО I—бернэрсэ дэ
НИЧЕГО П—1) ярыйсы, бертерле; 2) ярый,
ярар, берни тугел
НИЧЕЙ—Ьичкемнеке дэ (булмаган)
НИЧТО—Ьичнэрсэ, бернэрсэ дэ
НИЩЕТА—фэкыйрьлек, хэерчелек
НИЩИЙ—1) фэкыйрь, бик ярлы; 2) телэнче,
хэерче
НОВОГОДНИЙ—яца ел ,..-ы
НОВОСЕЛЬЕ—ей туе
НОВОСТЬ—яцалык
НОВЫЙ—яца
НОГА—аяк
НОГОТЬ—тыриак
НОЖ—пычак
НОЖИК—пэке
НОЖНИЦЫ—кайчы
НОЖОВКА—кул пычкысы
НО—лэкин, эмма
НОРА—он, оя
НОРКА—чэшке
НОС—борын
НОСИТЬ—йерт-у, таш-у, кутэр-у; ки-ю
НОСКИ —оекбаш
НОЧЬ—тен
НОЧЬЮ —тенлэ
НРАВИТЬСЯ—оша-у, куцелгэ хуш кил у
408
НРАВСТВЕННЫЙ—1) эхлакый, 2) эхлаклы,
эдэпле; 3) мораль, рухи
НРАВ—холык, эхлак
НУ—эйдэ; я
НУЖДА—1) ярлылык, фэкыйрьлек; 2) их-
тыяж,, хаж,эт, йомыш
НУЖДАТЬСЯ—мохтаж, бул-у
НУЖНО кирэк
НУЖНЫЙ—кирэкле
НУТРО—1) эч, карын; 2) куцел
НЫНЧЕ—хэзер, эле
НЮХАТЬ —иснэ-у
НЯНЧИТЬ—бала кара-у
НЯНЯ—бала караучы
О
О (об, обо)—турында, хакында
ОБА (обе)—икесе дэ
ОБАЯТЕЛЬНЫЙ—сойкемле, мелаем, ягымлы
ОБВЕНЧАТЬСЯ -никахлаш-у, никах укыт-у
ОБВИНИТЬ (обвинять)—гаеплэ-у
ОБГОН—узу, узып кит-у
ОБЕД—'.'ешке аш
ОБЕЗЬЯНА -маймыл
ОБЕРНУТЬСЯ—1) борыл-у, эйлэн-у, борылып
кара-у; 2) узгэр-у, эйлэи-у
ОБЕСПЕЧИТЬ (обеспечивать)- тээмнп нт-у
ОБЕЩАТЬ—вэгьдэ ит-у, суз бир-у
ОБЗОР—кузэту
ОБИДА—упкэ, хэтер кал у
ОБИДЕТЬ—упкэлэт-у, рэнжет-у; 2) мэхрум ит-у
409
ОБИДЕТЬСЯ—упкэлэ-у, хэтер кал-у
ОБИЛЬНЫЙ—бик куп, мул
ОБЛАДАТЬ—ия бул-у
ОБЛАКО—болыт
ОБЛАСТЬ—елка
ОБЛАЧНЫЙ—болытлы
ОБЛИК—1) (тышкы) кыяфэт, куренеш; 2) хо-
лык, табнгать
ОБЛИЧИТЬ (обличать)—!) гаебен ач-у, фаш
ит-у; 2) курсэт-у, ач-у
ОБЛОЖКА—тыш, тышлык
ОБМАН—алдау
ОБМАНУТЬ—алда-у, алдала-у, алдаш-у
ОБМАНЩИК—алдакчы, ялганчы
ОБМЕН—!) алышу; 2) алыштыру, алмашу
ОБНАДЕЖИТЬ—ышандыр-у, ометлэндер-у
ОБНАРУЖИТЬ (обнаруживать)—!) та(п->б)-у;
2) курсэт-у, белдер-у; 3) ач-у
ОБНОВИТЬ (обновлять)—янарт-у
ОБНЯТЬ (обнимать)—кочакла-у, кочаклап ал-у
ОБОБЩИТЬ (обобщать)—гомумилэштер-у, йом-
гакла-у
ОБОГАТИТЬ—бает-у
ОБОГАТИТЬСЯ—ба(е)-ю
ОБОЗНАЧИТЬ (обозначать)—билгелэ-у, бил-
гелэп чы(к->г)-у
ОБОЗРЕНИЕ—кузэту
ОБОРУДОВАТЬ—ж,иЬазла-у
ОБОСНОВАТЬ—нигезлэ-у, дэлилло-у
ОБРАЗ I—йез, кыяфэт, сурэт
ОБРАЗ П—таре, икона
410
ОБРАЗЕЦ -урнэк
ОБРАЗОВАНИЕ—белем алу; мэгариф
ОБРАЗОВАТЬ—ташкил ит-у, яса-у
ОБРАТИТЬ (обращать)— нгътнбар бир-у,
юнэлдер-у
ОБРАТНО—кнре. кнрегэ
ОБРАЩЕНИЕ—мерэж.эгать
ОБРЕЗАНИЕ—сеннэткэ утырту
ОБРУЧЕНИЕ—ярэшу
ОБРЯД—Йола, гореф-гадэт
ОБСЛЕДОВАТЬ—тикшереп чы(к->г)-у, тикшер-у
ОБСЛУЖИВАТЬ—хезмэт курсэт-у
ОБСТОЯТЕЛЬСТВО—хэл
ОБСУЖДЕНИЕ—тикшеру
ОБУВЬ—аяк киеме
ОБУТЬ -кидер-у; киендер-у
ОБУЧЕНИЕ— укыту
ОБУЧИТЬ—ейрэт-у, укыт-у
ОБШИРНЫЙ—киц, зур
ОБЩАТЬСЯ—аралашу
ОБЩЕЖИТИЕ—ту лай торак
ОБЩЕСТВЕННЫЙ—иж,тимагый
ОБЩЕСТВО—ж,эмгыять
ОБЩИЙ—гомуми, уртак
ОБЪЕДИНЕНИЕ—берлэшмэ, оешма
ОБЪЕДИНИТЬ—берлэштер-у
ОБЪЕМ—кулэм
ОБЪЯВИТЬ (объявлять)—ипьлаи ит-у, белдер-у
ОБЪЯВЛЕНИЕ—белдеру
ОБЪЯСНИТЬ (объяснять)—ацлат-у, тешендер-у
ОБЫКНОВЕННО- гадэттэ
411
ОБЫКНОВЕННЫЙ—1) гадэти, кондэлек; 2) гади
ОБЫЧАЙ—гореф-гадэт. Йола
ОБЫЧНО —гэдэттэ
ОБЯЗАННОСТЬ—бурыч, вазифа
ОБЯЗАННЫЙ—тиешле, бурычлы, тиеш
ОБЯЗАТЕЛЬНО—мэжбури
ОБЯЗАТЬ—мэж,бур ит-у
ОВЕС—солы
ОВЕЧИЙ—сарык ,..-ы/-е
ОВОД—кигэвен
ОВОЩИ—яшелчэ
ОВОЩНОЙ (магазин)—яшелчэ кибете
ОВРАГ—чокыр
ОВСЯНАЯ КАША—солы боткасы
ОВСЯНЫЙ—солы ,..-ы/-е
ОВЦА—сарык
ОГОНЬ—1) ут, ялкын; 2) яктылык; 3) атыш, ут
ОГОРОД—яшелчэ бакчасы
ОГОРЧИТЬ (огорчать)—борч(ы)-у, кэефне боз-у
ОГРАБИТЬ—тала-у, талап чы(к->г)-у
ОГРАДА—киртэ
ОГРОМНЫЙ—бик зур
ОГУРЕЦ—кыяр
ОДАРЕННЫЙ—сэлэтле, талантлы
ОДЕВАТЬСЯ (одеться)—киен-у
ОДЕЖДА—кием, кием-салым
ОДЕТЫЙ —киенгэн
ОДЕТЬ (одевать)—киендер-у
ОДЕЯЛО юрган, одеял
ОДИН—бер
ОДИНАКОВЫЙ—бертесле, охшаш
412
ОДИННАДЦАТЬ—унбер
ОДИНОКИЙ—ялгыз
ОДНАЖДЫ—1) бер тапкыр, бер кат; 2) берва-
кыт
ОДНАКО—зима, лэкин
ОДНОВРЕМЕННО—бер ук вакытта, бер юлы
ОДОБРИТЬ (одобрять)—хупла-у, яхшы дип
та(п—>б)-у, рехсэт бир-у
ОДОЛЕТЬ—1) жинеп чы(к->г)-у, жиц-у;
2) узлэштер-у, еирэн-у
ОДОЛЖИТЬ—бурычка (эждткэ) ал-у
ОЖЕРЕЛЬЕ—муенса
ОЖИВИТЬ—терелт-у, жанландыр-у
ОЖИВИТЬСЯ—жанлан-у
ОЖИДАНИЕ—коту
ОЖИДАТЬ—кет-у, кетеп тор-у
ОЖОГ—пешу
ОЗЕРО—ку л
ОЗИМЬ—ужым
ОКЛАД—хезмэт хакы
ОКЛЕИТЬ ябыштыр-у
ОКНО—тэрэзэ
ОКОЛО—тирэсендэ, янында
ОКОНЧАНИЕ—1) бету, тэмамлану; 2) ахыр,
сон, азак
ОКОШКО—(кечкенэ) тэрэзэ
ОКРЕСТНОСТЬ—тнрэ-юнь, эйлэнэ-тирэ
ОКРУЖИТЬ—чолгап ал-у
ОКУНЬ—ал абуга
ОКУЧИТЬ (окучивать; -оор-у, кум у
ОЛАДЬИ—коймак
413
ОЛЕНЬ—болан
ОМЛЕТ—йомырка тобэсе
ОН—ул
ОНА—ул
ОНИ—алар
ОНО—ул, бу
ОПАЗДЫВАТЬ (опаздать)—соцга кал-у
ОПАСАТЬСЯ—кур(ы)к-у, шиклэн-у
ОПАСНОСТЬ—куркыпыч
ОПАСНЫЙ—куркыныч
ОПЕНОК—баллы гомбэ
ОПЕРИРОВАТЬ—операция яса-у
ОПЛАТА—тулэу
ОПРАВДАТЬ (оправдывать)—акла-у, гаепсез
дип та(п-»б)-у
ОПРЕДЕЛИТЬ (определять)—билгелэ-у, ачык-
ла-у
ОПРОВЕРГНУТЬ (опровергать)—кире ка(к->г)-у
ОПРЯТНЫЙ—похтэ, ж,ыйнак
ОПУСТИТЬ (опускать)—1) тошер-у; 2) и-ю
ОПУХОЛЬ—шеш
ОПЫТ—тэжрибэ, сынау
ОПЫТНЫЙ—тэжрибэле ...-ы
ОПЯТЬ —тагын
ОРАНЖЕВЫЙ—кызгылт-сары
ОРГАН—эгъза
ОРГАНИЗАЦИЯ—оешм а
ОРГАНИЗОВАТЬ (организовывать)—оештыр-у
ОРЕХ—чиклэвек
ОРИГИНАЛ—теп иосхэ
ОРНАМЕНТ—бизэк, орнамент
414
ОРУЖИЕ—корал; сугыш коралы
ОРФОГРАФИЯ—дерес язу кагыйдэлэре
ОРФОЭПИЯ—дерес эйту кагыйдэлэре
ОСА—шепшэ
ОСАДКИ—явым-тешем, явымнар
ОСВЕТИТЬ— яктырт-у
ОСВОБОДИТЬ (освобождать)—азат ит-у, иреккэ
чыгар-у
ОСВОБОДИТЬСЯ—иреккэ чы(к->г)-у
ОСВОИТЬ—узлэштер-у
ОСЕЛ—ишэк
ОСЕННИЙ—кезге
ОСЕНЬ—кез
ОСЕНЬЮ- -кез кене, кезен
ОСИНА—усак
ОСКОРБИТЬ (оскорблять)—хур (мыс.кыл) ит-у
ОСКОРБИТЬСЯ—хурлан-у, рэнж,(е)-у
ОСНОВА—нигез
ОСНОВАТЬ—нигез сал-у, оештыр-у
ОСНОВНОЙ—теп, иц эЬэмиятле
ОСОБЕННО—бигрэк тэ; аоруча
ОСОБЕННОСТЬ—узенчэлек
ОСОБНЯК аерым йорт
ОСТАВИТЬ—калдыр-у, онытып калдыр-у
ОСТАНОВИТЬ (останавливать)—туктат-у
ОСТАНОВИТЬСЯ—тукта-у: 2) ты(й)-ю
ОСТАНОВКА—тукталыш
ОСТАТЬСЯ—кал-у
ОСТОРОЖНЫЙ -сак, сакланучан
ОСТРЫЙ—1) уткен; 2) очлы; 3) уткен, зирэк
ОСТЫВАТЬ (остыть)—суын-у
415
ОСУЩЕСТВИТЬ (осуществлять)—тормышка
ашыр-у, утэ-у
ОТ— -тан/-тэн; -дан/-дэн; -нан/-нэн (афйикс),
яныннаи
ОТАРА—сарык кетуе
ОТВАЖНЫЙ—кыю, батыр
ОТВЕТИТЬ (отвечать)—!) жаваплы бул-у;
2) жавап бир-у
ОТВЕТСТВЕННЫЙ—жаваплы
ОТВЕТ—жавап
ОТВЛЕКАТЬ—1) комачаула-у; 2) булдер-у, аер у
ОТВЫКНУТЬ—опыт у, куцел биз-у
ОТДАВАТЬ (отдать)—бир-у, кайтар-у
ОТДЕЛЬНЫЙ—аерым
ОТДОХНУТЬ (отдыхать)—ял ит-у
ОТДЫХ—ял, ял иту
ОТЕЦ—ата (эти)
ОТЕЧЕСТВО—ватаи, тугаи ил
ОТЗЫВЧИВЫЙ—кеше хэлеиэ керучэн,
ярдэмчел
ОТКАЗАТЬ (отказывать)—кире ка(к->г)-у,
рэхсэт итмэ-у
ОТКРОВЕННЫЙ—ихлас, чын куцелдэн
ОТКРЫТКА—ачык хат, открытка
ОТКРЫТЫЙ—ачык
ОТКРЫТЬ—ач у
ОТКРЫТЬСЯ—1) ачыл-у; 2) курен-у
ОТКУДА—каян, кайдан
ОТКУДА-ТО—кай дандыр
ОТЛИЧИЕ—аерма
ОТЛИЧИТЬ—аер-у, аера бел-у
416
ОТЛИЧНИК—бишлегэ генэ укучы
ОТЛИЧНО—1) бик эйбэт (шэп); 2) яхшы;
3) бншле, бнк яхшы
ОТЛИЧНЫЙ -бик яхшы
ОТМЕНИТЬ—гамэлдэн чыгар-у
ОТМЕТИТЬ (отмечать)—билгелэп ут-у, билгелэ-у
ОТМЕТКА—билге, тамга
ОТНЕСТИ—илт-у, илтеп ку(й)-ю
ОТНОШЕНИЕ—менэсэбэт; бэйлэнеш
ОТНЯТЬ (отнимать)—1) тартып (талап) ал-у;
2) ал-у
ОТОВСЮДУ—Ьэрьяктан, Ьэр ж,ирдэн
ОТОМСТИТЬ—уч ал-у
ОТПРАВИТЬ (отправлять)—ж.нбэр-у, сал-у;
озат-у
ОТПУСК—(тулэуле) ял
ОТПУСТИТЬ—ясибэр-у, китэргэ рохсэт бнр-у;
азат ит-у
ОТРАСЛЬ—тармак
ОТРИЦАТЬ—инкяр ит-у, кире ка(к-»г)-у
ОТРЫВОК—езек
ОТСТАТЬ (отставать)—!) артта кал-у 2) кал-у;
3) артка кал-у
ОТСТОЯТЬ (отстаивать)—саклап кал-у
ОТСТУПИТЬ (отступать)—чиген-у
ОТСУТСТВОВАТЬ—булма-у, килмэ-у
ОТСЮДА—биредэн, моннан
ОТТЕНОК—тесмер, тес
ОТТЕПЕЛЬ—жепшек кен
ОТТОГО, что —шунлыктан, чонки
ОГГУДА-аннан, шуннан, тегеннэн
14 б-s
417
ОТЧЕГО—1) нигэ, ни ечен, нилектэн; 2) шул
сэбэптэн, шуныц аркасында, шунлыктан
ОТЧЕГО-ТО—ни сэбэптэндер, нигэдер, ни
ечендер
ОТЧЕТ—хисап
ОТЧИЗНА—ватан
ОТЧИМ—уги ата
ОФИЦИАЛЬНЫЙ—рэсми
ОФОРМИТЬ (оформлять)—рэсмилэштер-у
ОХАПКА (дров, сена)—бер кочак (утын, печэн)
ОХЛАДИТЬ (охлаждать)—суыт-у
ОХОТА I—ау, аучылык
ОХОТА II- -телэк, дэрт
ОХОТИТЬСЯ—1) аула-у; ауга йер-у; 2) эзлэп
йер-у
ОХОТНИК—аучы, сунарчы
ОХРАНА—сак
ОХРАННИК—каравылчы
ОЧАГ—1) учак; 2) урын, чыганак
ОЧАРОВАТЕЛЬНЫЙ—искиткеч, сокландыр-
гыч
ОЧЕВИДНО—ачык; курэсец, мегаен
ОЧЕНЬ—бик
ОЧЕРЕДЬ—чират
ОЧИСТИТЬ—1) чистарт-у; 2) бушат-у; 3) эрч(е)-у
ОЧКИ—кузлек
ОЧНУТЬСЯ—1) уянып кит-у; 2) иска (ацга,
Пушка) кил-у
ОШИБИТЬСЯ—ялгыш-у, хата ж,ибэр-у
ОШИБКА—хата, ялгыш
ОЩУТИТЬ—1) то(й)-ю, сиз-у; 2) хис ит-у
418
п
ПАВЛИН—тавис кошы
ПАВОДОК—су гашкыны, ташкын, ташу
ПАВШИЙ—Ьэлак булган
ПАДАТЬ—1) егылып тош-у; 2) я(у->в)-у,
теш-у; 3) коел-у
ПАДЕЖ—килеш
ПАДИШАХ—патша
ПАЛАТКА— чатыр, палатка
ПАЛЕЦ—бармак
ПАЛИТЬ—ат-у; яндыр-у
ПАМЯТНИК—1) Ьэйкэл; 2) кабер ташы
ПАМЯТЬ—1) хэтер, зиЬен; 2) истэлек, хатирэ
ПАНИКА—курку, каушап калу, паника
ПАПА—эти
ПАПОРОТНИК—абага
ПАР I—бу, пар
ПАР II—пар басуы, пар
ПАРА—пар
ПАРА ЛОШАДЕЙ—пар ат
ПАРЕНЬ—егет
ПАРИТЬ I—парла-у, парда пешер-у
ПАРИТЬ II -мунча чаб-у
ПАРНАЯ—чабыну чулмэсе
ПАРТИЯ—фирка, партия
ПАРУС — Ж.ИЛКЭН
ПАСЕКА- умарталык
ПАСЕЧНИК—умартачы
ПАСМУРНЫЙ —1) болытлы; 2) кунелсез, ка-
ра цгы
419
ПАСТБИЩЕ—кетулек
ПАСТИ СТАДО—кету кет-у
ПАСТИ—кет-у
ПАСТУХ—кетуче
ПАСТЬ—1) Ьэлак бул-у, корбан бул-у;
2) жицел-у; 3) теш-у
ПАСЫНОК—уги малай
ПАТРИОТИЧЕСКИЙ—патриотик
ПАУЗА—тыныш, пауза
ПАУК— /рмэкуч
ПАХАТЬ—(жир) сер-у, сукала-у
ПАХНУТЬ—нс кил-у
ПАЧКА—тергэк, кап
ПАЧКАТЬ—пычрат-у
ПЕВЕЦ (певица)—жырчы
ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ—педагогик
ПЕДАГОГ—тэрбняче, укытучы, педагог
ПЕЙЗАЖ—табигать куренеше; пейзаж
ПЕКАРЬ—икмэк пешеруче
ПЕЛЕНКА—бала чупрэге
ПЕЛЬМЕНИ—пнлмэн
ПЕНА—кубек
ПЕНИЕ—1) жыр; 2) жырлау
ПЕНЬ агач тебе
ПЕПЕЛ—кол
ПЕРВОКЛАССНИК—беренче класс (сыйныф)
укучысы
ПЕРВЫЙ—1) беренче; 2) тэуге; 3) иц яхшы, иц
алдынгы
ПЕРЕВОД—тэржемэ; кучеру
ПЕРЕВОДИТЬ—тэржемэ ит-у; кучер-у
420
ПЕРЕВОДЧИК—тэрщемэче, тылмач
ПЕРЕГОВОРЫ—сойлэшулэр, кицэшуллр
ПЕРЕД—1) алдында, каршында; 2) алдыннан
ПЕРЕДАТЬ—1) тапшыр-у; 2) белдер-у, хэбэр
ит-у
ПЕРЕДАЧА—тапшыру
ПЕРЕДНИЙ—ал, алдагы
ПЕРЕДНИК—алъяпкыч
ПЕРЕДОВОЙ—алдынгы, алгы
ПЕРЕЙТИ (переходить)—1) ут-у, кич-у;
2) куч-у; 3) эйлэн-у
ПЕРЕКРЕСТОК—юл чаты
ПЕРЕКУСИТЬ—тамак ялга-у, ашап ал-у
ПЕРЕМЕНА—1) узгэреш, узгэру; 2) тэнэфес
ПЕРЕМЯЧ—пэрэмэч
ПЕРЕПИСАТЬ—кучереп яз-у
ПЕРЕПИСЬ—халык санын исопкэ ал-у; жан
исэплэ-у
ПЕРЕПРАВА—кичу
ПЕРЕРЫВ—тэнэфес, тукталыш
ПЕРЕСЕЛИТЬСЯ яца я^иргэ куч-у
ПЕРЕСТАТЬ (переставать)—1) тукта-у, ташла-у;
2) тукта-у, тын-у
ПЕРЕХОД—кучу, кичу, аркылы чы(к—»г) у
ПЕРЕЦ—борыч
ПЕРИЛА—култыкса, рэшэткэ
ПЕРИНА—тушэк, ястык
ПЕРИОД—чор, вакыт, заман
ПЕРЛОВКА—арпа ярмасы
ПЕРО—1) каурый; 2) калэм; 3) канат
ПЕРСИДСКИЙ I Иран ...-ы
421
ПЕРСИДСКИЙ II (язык)—фарсы (теле)
ПЕРСИК—шэфталу, персик
ПЕРСТЕНЬ—йезек, кашлы йезек
ПЕС—ата эт
ПЕСЕЦ—ак телке
ПЕСОК—1) ком; 2) шикэр комы, песок
ПЕСТРЫЙ—чуар
ПЕТЛЯ—элмэк
ПЕТУХ—этэч
ПЕТЬ—1) жырла-у, кейлэ-у; 2) сайра-у;
3) кычкыр-у
ПЕЧАЛЬ—сагыш, кеенеч, хэсрэт, кайгы
ПЕЧАТАТЬ—бас-у, бастыр-у, бастырып чыгар-у
ПЕЧАТЬ—меЬер, пичэт, печать
ПЕЧЕНЫЙ—пешкэн
ПЕЧЕНЬ (печенка)—бавыр
ПЕЧЬ I (печка)—мич
ПЕЧЬ II—пешер у, кыздыр-у
ПЕШЕХОД—жэяуле, жэяу йеруче
ПЕШКОМ—ж,эяу, жэяулэп
ПИАЛА—касэ
ПИВО—сыра
ПИЛА—пычкы
ПИЛИТЬ—1) кис-у, яр-у; 2) игэулэ-у
ПИЛОТ—очучы
ПИРОГ—бэлеш
ПИРОЖОК—беккэн
ПИСАТЕЛЬ—язучы, эдип
ПИСАТЬ—яз-у
ПИСЬМЕННЫЙ—язу...-ы
ПИСЬМО—хат
422
ПИТАНИЕ—1) язык, ризык; ашау; 2) туклану
ПИТАТЬСЯ—1) аша-у, туклан-у, ризыклап-у;
2) туен-у
ПИТЬ—эч-у
ПИЩА—азык, аш, ашамлык, ризык, аш су
ПИЩЕВОД- уцэч, жен
ПЛАВАТЬ—йез-у, йезеп йер-у
ПЛАКАТЬ—ела-у, яшь ту(к->г)-у
ПЛАКСА—елак (кеше)
ПЛАМЯ—ял кын
ПЛАТА—тулэу, хак, бэя
ПЛАТИТЬ—тулэ-у
ПЛАТНЫЙ—тулэуле, акчалы
ПЛАТОК—яулык, шел
ПЛАТЬЕ—кулмэк
ПЛЕМЯННИК—бертуганныц улы
ПЛЕМЯННИЦА—бертуганныч кызы
ПЛЕН—эснрлек
ПЛЕЧО—жилкэ, ицбаш, кулбашы
ПЛЕШИВЫЙ—пелэш
ПЛИТА—плита
ПЛОВЕЦ—йезуче
ПЛОВ—пылау
ПЛОД—1) жимеш, орлык; 2) яралгы; 3) нэтижэ
ПЛОСКИЙ—1) яссы, тигэз, такыр; 2) жженке,
сай
ПЛОТНИК—балта остасы
ПЛОТНЫЙ—1) тыгыз, куе; 2) калын
ПЛОТ—сал
ПЛОХО—1) начар, яман; 2) авыр
ПЛОЩАДЬ—мэйдан
423
ПЛУГ—сабан
ПЛЫТЬ (плавать)—!) йез-у; 2) а(к->г)-у; 3)
утырып бар-у
ПЛЯСАТЬ—бию
ПЛЯСКА-бию
ПЛЯСУН(ЬЯ)—оста биюче
ПНУТЬ—ти(п-»б)-у, тибеп >кибэр-у
ПО—1) буенча, буйлап; 2) карап буенча; 3) бу-
енча ягыннан
ПОБЕДА—жицу
ПОБЕДИТЬ—1) ждц-у, жинеп чы(к->г) у, остен
чы(к—>г)-у; 2) >киц-у, юк ит-у, бетер-у
ПОБЕРЕЖЬЕ-яр буе
ПОБЛЕДНЕТЬ—агарын-у, агарынып кнт-у
ПОБЛИЗОСТИ—якында, якын тирэдэ
ПОВАР—аш пешеруче, пешекче
ПОВЕДЕНИЕ—тэртип, уз-узецне тотыш
ПОВЕРИТЬ—ышан-у
ПОВЕСИТЬ—элеп ку(й)-ю, эл-у, ас-у
ПОВИНОВАТЬСЯ—буйсын-у
ПОВОД—сылтау, сэбэп
ПОВОРОТ—1) борылыш; 2) кнскен узгэреш
ПОВСЮДУ—Ьэркайда,- бетен анирдэ, Ьэржирдэ
ПОВТОРИТЬ (повторять)—кабатла-у
ПОВЫСИТЬ—1) кутэр-у; 2) арттыр-у;
3) кечэйт-у; 4) арттыр-у; 5) яхшырт-у
ПОВЫСИТЬСЯ—1) кутэрел-у, арт-у; 2) кечэ(й)-ю;
3) ус-у
ПОГАНКА—агулы гомбэ
ПОГАСИТЬ—1) сундер-у; 2) тулэ-у
ПОГИБНУТЬ--Иэлак бул-у, улеп бет-у
424
ПОГОВОРИТЬ—сейлэшеп ал-у, кичэшеп ал-у
ПОГОВОРКА—эйтем
ПОГОДА—Нава, Нава хэле, Нава торышы
ПОГОДИ—бераз кет, сабыр ит
ПОГРЕБ—баз; кар базы
ПОГРЕМУШКА—шалтыравык (уенчык)
ПОД (подо)—1) астына, тебенэ; 2) атдыннан; 3)
чамасы
ПОДАРИТЬ—булэк ит-у
ПОДАРОК—булэк
ПОДАТЬ (подавать)—алып бир-у, китереп бир-у
ПОДВАЛ—идэн асты
ПОДВИГ—батырлык, каИарманлык
ПОДВИЖНЫЙ—елгыр, житез; хэрэкэтчэн
ПОДВОДНЫЙ—су асты ... -ы
ПОДЕРЖАТЬ—тотып тор-у
ПОДЖОГ—ут торту
ПОДЛЕЖАЩЕЕ—ня
ПОДЛИННИК—теп (несхэ), оригинал
ПОДЛЫЙ—кабахэт, эшэке
ПОДМЕСТИ—себер-у, себереп чыгар-у
ПОДМЕТИТЬ (подмечать)—та(п—>б)-у, куреп
ал-у
ПОДНЯТЬ—1) кутэр-у, кутэреп ал-у; 2) мецг°р-у;
3) торгыз-у; 4) кузгат-у
ПОДНЯТЬСЯ—кутэрел-у
ПОДОБНЫЙ—мондый, охшаш, охшаган
ПОДОЗРЕВАТЬ—шиклэн-у
ПОДОЗРЕНИЕ—шик, шебИэ
ПОДОЙТИ —якын кил-у, килеп жит-у
ПОДОКОННИК —тэрэзэ тебе
425
ПОДОЛГУ—озак-озак
ПОДОРВАТЬ—шартлат-у, юкка чыгар-у
ПОДОСИНОВИК—усак гамбэсе
ПОДПИСЧИК—абунэче, газетага язылучы
ПО ДЛИ СЬ—имза
ПОДПОЛЬЕ—идэн асты
ПОДРАЖАТЬ—охшарга тырыш-у
ПОДРОБНЫЙ—тулы, щентекле
ПОДРОСТОК—усмер, яшусмер
ПОДРУГА/ПОДРУЖКА—иптэш кыз, дус кыз,
дус хатын (иптэш-дус)
ПОДСНЕЖНИК—умырзая
ПОДСОЛНУХ—квнбагыш
ПОДУШКА—мендэр
ПОДХАЛИМ—ялагай. куштан
ПОДЧЕРКНУТЬ—астына сыз-у
ПОДЧИНИТЬ (подчинять)—буйсындыр-у
ПОДЧИНИТЬСЯ—буйсын-у
ПОДЪЕМ—1) ур; 2) кутэрелеш, усу, усеш, алга
кнтеш
ПОДЫШАТЬ—бераз сулыш ал-у, йореп кер-у
ПОЕСТЬ-а шап ал-у
ПОЕХАТЬ—кит-у, кнтеп бар-у
ПОЖАЛУЙ—ахры, мегаен, бугай
ПОЖАЛУЙСТА—1) рэхим итегез; берни тугел;
2)зинИар
ПОЖАРИТЬ—кыздырып ал-у
ПОЖАРНИК—янгын сундеруче
ПОЖАР—янгын, ут
ПОЖАТЬ—кыс-у
ПОЖЕЛАНИЕ—телэк, тэкъдим
426
ПОЖЕЛТЕТЬ—сарга(й)-ю
ПОЖЕНИТЬ—ейлэндер-у
ПОЖЕНИТЬСЯ—ейлэнеш-у
ПОЖЕРТВОВАТЬ—1) корбан ит у, аяма-у;
2) булэк ит-у
ПОЖИЛОЙ—0ЛКЭН, олкэн яшьтэге
ПОЗА—кыяфэт
ПОЗАВЧЕРА—еченче кон
ПОЗАДИ -1) арттан, азакта, артта, артыннан,
артында; 2) артта
ПОЗАПРОШЛЫЙ (год)—еченче (ел)
ПОЗАРЕЗ—бик, утэ
ПОЗВАТЬ—чакыр-у, чакырып ал-у, дэш-у
ПОЗВОЛИТЬ (позволять)—ирек (рехсэт,
момкинчелек, бир-у
ПОЗВОНОК—умыртка (сеяге)
ПОЗДНИЙ—1) соц, соцгы, ахыргы; 2) соцлаган
ПОЗДНО—соц, сонга калып
ПОЗДОРОВАТЬСЯ—исэнлэш-у, куреш-у
ПОЗДРАВИТЬ (поздравлять)—котла-у
ПОЗДРАВЛЕНИЕ—котлау сузе, котлау кэгазе
ПОЗЖЕ—соцрак, кнчегебрэк
ПОЗНАКОМИТЬ—таныштыр-у
ПОЗНАКОМИТЬСЯ—таныш-у
ПОЗОР—хурлык, оят
ПОИГРАТЬ—уйнап ал-у, бераз уйна-у
ПОИСКАТЬ—эзлэн-у, эзлэ-у, эзлэп кара-у
ПОИТЬ—эчер-у
ПОЙТИ—кит-у, бар-у; кузгал-у: Йери башла-у;
ява башла-у; кер-у
ПОКА I—хэзергэ, элегэ, эле
427
ПОКА П арада
ПОКАЗАТЬ (показывать)—курсэт-у
ПОКАЗАТЕЛЬНЫЙ-урнэк
ПОКАЗАТЬСЯ—курен-у
ПОКАЯНИЕ—тэубэ, тэубэ иту
ПОКОЙ —1) тынычлык; тынгылык; 2) тынлык
ПОКОЙНИК—1) мэрхум; 2) мэет. улек
ПОКОЙНЫЙ—мэрхум
ПОКОЛЕНИЕ—б уын
ПОКОРИТЬ (покорять)—1) яулап ал-у; 2) буй-
сындыр-у
ПОКОРНЫЙ —карусыз, буйсынучан
ПОКРАСНЕТЬ—кызар-у, кызарып кит-у
ПОКРЫВАЛО—япма, жэймэ
ПОКРЫТЬ—я(п—>б)-у, капла-у
ПОКУПАТЕЛЬ(НИЦА)—сатып алучы
ПОКУПАТЬ—сатып ал-у
ПОЛ I —же нес
ПОЛ II—идэн
ПОЛДЕНЬ—тош вакыты, онлэ
ПОЛЕ—1) кыр, басу; 2) кыр, ялан; 3) мэйдан
ПОЛЕВОД—кырчы
ПОЛЕВОЙ—кыр ...-ы
ПОЛЕЗНЫЙ —файд алы
ПОЛЕНО—утын агачы
ПОЛЗАТЬ (ползти)—урмэлэ-у, шуыш-у
ПОЛИТИКА —СЭЯСЭТ
ПОЛИТИК—сэясэтче
ПОЛИТЬ—си(п->б)-у, су сн(п->б)-у
ПОЛКА—1) шурлек, кишта; 2) урын
ПОЛНО—тулы, туп-тулы
428
ПОЛНОЧЬ—тен уртасы
ПОЛНЫЙ—1) тулы; 2) юан, 3) тулысынча
ПОЛОВИК—идэн келэме
ПОЛОВИНА-ярты, ярым; як
ПОЛОВНИК—аш чумече
ПОЛОЖЕНИЕ—1) урын, торыш; 2) хэл; 3) ка-
гыйдэлэр
ПОЛОЖИТЕЛЬНЫЙ—учаи; яхшы. тепле
ПОЛОЖИТЬ—сал-у, ку(й)-ю
ПОЛОСАТЫЙ—буйлы
ПОЛОСКАТЬ- чайка-у
ПОЛОТЕНЦЕ—селге, тастымал
ПОЛОТЬ—ута-у
ПОЛТИННИК—нлле тиен: илле сум
ПОЛТОРА—бер ярым
ПОЛУЧИТЬ (получать)—ал-у
ПОЛЧАСА—ярты сэгать
ПОЛЫНЬ—эрем
ПОЛЬЗА—файда
ПОЛЯНА—алан
ПОМАДА —иннек
ПОМЕСТИТЬ (помещать)—урнаштыр-у, ку(й)-ю
ПОМЕТА (пометка)—билге
ПОМЕЩЕНИЕ—урын; булмэ, бина
ПОМИМО—тыш, башка
ПОМНИТЬ—истэ (хэтердэ) тот-у, хэтерлэ-у
ПОМОЧЬ (помогать) -ярдэм ит-у
П ОМОЩНИК—ярдэмче
ПОМОЩЬ—ярдэм, булышлык
ПОМЫТЬ—ю-у, юындырып ал-у
ПОМЫТЬСЯ—юынып ал-у
429
ПОНЕДЕЛЬНИК—душэмбе
ПОНИЗИТЬ (понижать)—тошер-у,-кимет-у;
тубэиэйт-у
ПОНИМАТЬ (понять)—анла-у, тешен-у
ПОНОС—эч киту
ПОНРАВИТЬСЯ—оша-у
ПОНЯТНО—1) ацлашыла; 2) элбэттэ
ПОНЯТНЫЙ—ацлаешлы, ацларлык, ачык
ПООЩРИТЬ (поощрять)—хупла-у; кызыксын-
дыр-у
ПОПАСТЬ (попадать)—элэ(к->г)-у
ПОПЕРЕК—аркылы
ПОПОЗЖЕ—соцрак
ПОПУГАЙ—тутый кош
ПОПУЛЯРНЫЙ—танылган, киц таралган
ПОПУТЧИК—юлд аш
ПОРА—вакыт, чак, заман
ПОРОГ—бусага
ПОРОДА—нэсел, токым
ПОРОЙ —кайвакыт
ПОРОСЕНОК—дунгыз баласы
ПОРОЧИТЬ—гаеп ташла-у, яманла-у, хурла-у
ПОРТИТЬ—боз-у; ват-у
ПОРТНИХА (портной)—тегуче
ПОРТРЕТ—сурэт
ПОРУЧИТЬ (поручать)—тапшыр-у
ПОРЯДОК—тэртип
ПОСАДИТЬ—утырт-у, чэч-у
ПО-СВОЙСКИ—якын (уз) итеп
ПОСВЯТИТЬ (посвящать)—багышла-у
ПОСЕДЕТЬ—(чэч) агар-у
430
ПОСЕЛИТЬ-урнаштыр-у
ПОСЕРЕДИНЕ—1) уртада, уртадан; 2) урта-
сында
ПОСЕТИТЬ (посещать)—бул-у
ПОСЛЕ I—соц
ПОСЛЕ II—соцыннан, азактан, соцрак
ПОСЛЕДНИЙ—1) соцгы, ахыргы; 2) яца, иц
яца; 3) иц начар, иц эшэке
ПОСЛЕДОВАТЕЛЬНЫЙ—эзлекле
ПОСЛЕЗАВТРА—берсекенгэ
ПОСЛЕЛОГ—бэйлек
ПОСЛОВИЦА—мэкаль
ПОСЛУШНЫЙ -тыцлаучан, тыцлаулы
ПОСОЛ—илче
ПОСОЛИТЬ— тозла-у
ПОСПЕТЬ—елгер-у, псшеп ж,ит-у
ПОСПЕШНО—ашыгыч тестэ
ПОСРЕДИ—уртада, уртасында
ПОСТЕЛЬ—урын-яутр, ятак, урын
ПОСТЕПЕННО—эзлекле рэвештэ, экренлэп
ПОСТОЯННО—Ьаман, даими
ПОСТУПИТЬ (поступать)—!) эшлэ-у; 2) кер-у,
урнаш-у
ПОСТУПОК—эш; гамэл
ПОСУДА—савыт-саба, савыт
ПОТЕРЯТЬ—югалт-у
ПОТЕРЯТЬСЯ—югал-у, юк бул-у
ПОТЕТЬ—тирлэ-у
ПОТОЛОК—тушэм
ПОТОМ—соцыннан, аннан соц, аннары
ПОТОМОК—!) насел, токым; 2) яшь буын
431
ПОТОМУ ЧТО—ченки
ПОТ—тир
ПОХИТИТЬ (похищать)—урла-у
ПОХОЖИЙ—охшаган, охшаш
ПОХОРОНИТЬ—кум-у, жирлэ-у
ПОХУДЕТЬ—ябы(к—>г)-у
ПОЦЕЛОВАТЬ- -у(п—>б)-у
ПОЧВА—туфрак, жир
ПОЧЕМ—ни хак
ПОЧЕМУ—ник, нигэ, ни ечен
ПОЧЕТ—мактау, ихтирам, хермэт
ПОЧЕТНЫЙ—1) хврмэтле; 2) почетлы; 3) мак-
таулы
ПОЧКА— беер
ПОЧКИ—берелэр
ПОЧТАЛЬОН—хат ташучы
ПОЧТИ—... днярлек
ПОШУТИТЬ—шаярт-у
ПОЭТ—шагыйрь
ПОЭТЕССА—шагыйрэ
ПОЭТОМУ—шуца курэ, шунлыктан
ПОЯС—1) билбау, пута; 2) бил; 3) зона
ПОЯСНИТЬ (пояснять)—ацлат-у, анлатып бир-у
ПОЯСНИЦА-бил
ПРАВДА—1) дереслек, хакыйкать; 2) дорес,
чын, хак; 3) чыннан да, дерестэн дэ
ПРАВИЛО—кагыйдэ
ПРАВИЛЬНО—дерес
ПРАВИЛЬНЫЙ—дерес
ПРАВИТЕЛЬСТВО—хекумэт
ПРАВИТЬ I—хаталар та(п—>б)-у (тезэт-у)
432
ПРАВИТЬ П—хакимлек ит-у
ПРАВЛЕНИЕ—идарэ
ПРАВНУК—оныгыныц улы
ПРАВНУЧКА—оныгыиыц кызы
ПРАВО—хокук, хак
ПРАВЫЙ—уц
ПРАЗДНИК—бэйрэм
ПРАКТИКА—гамэл, практика
ПРЕВРАТИТЬ (превращать)—эйлэндер-у
ПРЕВРАТИТЬСЯ—эйлэн-у, эверел-у
ПРЕВЫСИТЬ (превышать)—арттыр-у, кубэйт у
ПРЕГРАДА—киртэ
ПРЕДАНИЕ—рнваять, хикэят
ПРЕДАННЫЙ—тугрылыклы
ПРЕДАТЕЛЬ—сатлык я^ан, хыянэтче
ПРЕДАТЬ (предавать)—!) хыянэт ит-у; 2) то-
тып бир-у
ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЙ—алдан (эшлэнгэн)
ПРЕДВИДЕТЬ—алдан кур-у
ПРЕДЛОЖЕНИЕ—жемлэ; тэкъднм
ПРЕДЛОЖИТЬ (предлагать)—тэкъдим ит-у
ПРЕДМЕТ—!) эйбер, предмет, кирэк-ярак;
2) тема; 3) фэн
ПРЕДОТВРАТИТЬ (предотвращать)—(...) бул-
дырма-у
ПРЕДПОЛОЖИТЬ (предполагать)—чамала-у,
уйла-у
ПРЕДПРИИМЧИВЫЙ эшлекле, булдыклы
ПРЕДСЕДАТЕЛЬ—рэис
ПРЕДСКАЗАТЬ (предсказывать)—алдан эйт-у
433
ПРЕДСТАВИТЬ (представлять)—тэкъдим ит у,
куз алдына китер-у
ПРЕДУПРЕДИТЬ (предупреждать)—кисэт-у,
искэрт-у
ПРЕДЧУВСТВИЕ—алдан сизу, сизену
ПРЕЖДЕ—1) элек, элгэре; 2) башта, элек;
3) алда, элек
ПРЕЖНИЙ —элекке; уткэн
ПРЕЗИРАТЬ—жирэнеп (нэфрэт белэн) кара-у
ПРЕИМУЩЕСТВО —естенлек
ПРЕКРАСНЫЙ—1) гузэл, сылу, бик матур;
2) бик яхшы, бик эйбэт, менэ дигэн
ПРЕКРАТИТЬ—туктат-у
ПРЕЛЕСТНЫЙ—матур, сокландыргыч
ПРЕНЕБРЕЖИТЕЛЬНЫЙ—естэн карап, кнм-
сетеп
ПРЕОБЛАДАТЬ—естенлек ит-у
ПРЕПОДАВАТЕЛЬ—укытучы, мегаллим
ПРЕПОДАВАТЬ—укыт-у, дэрес бир-у
ПРЕПОДНЕСТИ—булэк ит-у
ПРЕПЯТСТВОВАТЬ—кнртэ бул-у (яса-у)
ПРЕРВАТЬ (прерывать)—туктат-у; ез-у
ПРЕСЛЕДОВАТЬ—эзэрлеклэ-у, куып бар-у
ПРЕСНЫЙ—тече
ПРЕСТУПЛЕНИЕ—жинаять
ПРЕСТУПНИК—жинаятьче
ПРЕТВОРИТЬ (претворять)—тормышка
(гамэлгэ) ашыр-у
ПРИБАВИТЬ (прибавлять)—куш-у, естэ-у
ПРИБЛИЗИТЕЛЬНО—якынча
434
ПРИБЛИЗИТЬ (прнблнжать)-якын жибэр-у,
якына(й)ю
ПРИБЫЛЬ—табыш
ПРИБЫТЬ -кил-у, килеп теш-у (житэргэ)
ПРИВЕЗТИ—китер-у, алып кнл-у
ПРИВЕТ—сэлам
ПРИВЕТСТВОВАТЬ—сэламлэ-у, сэлам бир-у
ПРИВИЛЕГИЯ—остеклен
ПРИВЛЕКАТЕЛЬНЫЙ—чнбэр, сейкемле
ПРИВЫЧКА -гадэт
ПРИГЛАСИТЬ (приглашать)- чакыр-у,
тэкъдим ит-у
ПРИГОТОВИТЬ—хэзерлэ-у, хэзерлэп ку(й)-ю
ПРИГОТОВИТЬСЯ—хэзерлэн-у
ПРИЕМ—кабул иту
ПРИЕМНАЯ-кабул нту булмэсе
ПРИЕХАТЬ—(утырып) кнл-у, кайт-у
ПРИЗНАК— сыйфат, билге
ПРИЗНАННЫЙ—танылган
ПРИЙТИ—1) кил-у, кайт-у; 2) кил-у, жит-у
ПРИКАЗ—боерык, эмер, фэрман
ПРИКАЗАТЬ (приказывать)—боер-у, эмер бир-у
ПРИЛАГАТЕЛЬНОЕ—сыйфат
ПРИЛЕЖНЫЙ —тырыш
ПРИЛИЧИЕ—эдэп, тербия
ПРИМЕР—урнэк, мисал
ПРИМЕРИТЬ (примерять)—улчэп кара-у, киеп
кара-у
ПРИМЕТА —1) сынамыш; 2) бнлге, тамга
ПРИМЕЧАНИЕ—искэрмэ
ПРИНУДИТЬ (принуждать)—мажбур ит-у
435
ПРИНЯТЬ (принимать)—кабул ит-у
ПРИРОДА—табигать
ПРИРОДНЫЙ—табигый; табигать ...-ы
ПРИСВОИТЬ—узлэштер-у, хужа бул-у
ПРИСЛАТЬ—жибэр-у; сал-у
ПРИСЛОНИТЬ (прислонять)—сояп ку(й)-ю
ПРИСТАТЬ (приставать)—ябыш-у; бэйлэн-у
ПРИСТУП—еянэк; бик каты (авырту)
ПРИСУТСТВОВАТЬ—бу л - у
ПРИСЯГА—ант
ПРИСЯГНУТЬ (присягать)—ант бир-у
ПРИТВОРИТЬСЯ—(курмэмешкэ, йоклаганга)
салыш-у (салын-у)
ПРИ—янында, тирэсендэ
ПРИЯТНЫЙ—кучелгэ хуш килерлек, яхшы
ПРО—хакында. турында
ПРОБЕЖАТЬ—йогереп ут-у
ПРОБЛЕМА—мэсьэлэ, проблема
ПРОБОВАТЬ—1) карап кара-у; 21 ашап кара-у
ПРОВЕРИТЬ (проверять)—тнкшереп кара-у
ПРОВЕРКА—тикшеру
ПРОВОД—тимерчыбык
ПРОВОДИТЬ (провожать)—озат-у, озатып
ку(й)-ю
ПРОВОДЫ—озату
ПРОГНОЗ—алдан эйту
ПРОГРЕСС—алгарыш, тэрэккыять
ПРОДАВЕЦ (продавщица)—сатучы
ПРОДАЖА—сату
ПРОДАТЬ (продавать)—1) сат-у, сатып жибэр-у;
2) хыянэт ит-у
436
ПРОДОВОЛЬСТВЕННЫЙ (магазин)—азык-
телек (кибете)
ПРОДОЛЖАТЬСЯ—дэвам ит-у
ПРОДОЛЖЕНИЕ—дэвам
ПРОДОЛЖИТЬ (продолжать)—дэвам иттер-у
ПРОЕЗДОМ—узышлый, барышлый, утешли
ПРОЗВИЩЕ- кушамат
ПРОЗРАЧНЫЙ—утэ куренмэле
ПРОИГРАТЬ (проигрывать)—оттыр-у, отыл-у
ПРОИЗВЕДЕНИЕ—эсэр
ПРОИЗВЕСТИ (производить)—житештереп чы-
гар-у
ПРОИЗВОДСТВО—житештеру
ПРОМОКНУТЬ—чылан-у, юешлэн-у
ПРОМЫШЛЕННОСТЬ—сэнэга, промышлен-
ность
ПРОНИКНУТЬ (проникать)—утеп кер-у
ПРОПАСТЬ I (пропадать)—юкка чы(к—>г)-у
ПРОПАСТЬ II —упкын
ПРОРОК—пэйгамбэр
ПРОСВЕТИТЕ ЛЬ—м эгърн фэтче
ПРОСВЕТИТЬ (просвещать)—ага рт-у
ПРОСВЕЩЕНИЕ—мэгариф
ПРОСИТЬ—1) утен-у, сора-у. утенеп сора-у; 2)
чакыр-у; 3) телэн-у
ПРОСНУТЬСЯ—уян-у
ПРОСПАТЬ—йоклал кал-у
ПРОСТИТЬ (прощать)—гафу нт-у
ПРОСТОЙ —гади; эчкерсез
ПРОСТОРЕЧИЕ—гад и сейлэм
ПРОСТРАНСТВО—кицлек; бушлык, мэйдан
437
ПРОСТУДИТЬСЯ—салкын ти-ю
ПРОСТЫНЯ—жаймэ
ПРОСЬБА- утенеч
ПРОТИВ—1) каршы; каршысында; 2) турысы-
на; 3) Караганда
ПРОТИВНИК—дошман
ПРОТИВОРЕЧИЕ —каршылык
ПРОФЕССИЯ—Ьонэр; кэсеп, профессия
ПРОХЛАДНО—салкынча
ПРОХОД—юл, утеп йору юлы
ПРОЧЬ—1) читка; 2) куземнэн югал, юк бул
ПРОШЛЫЙ—уткэн, узган
ПРОЩАТЬСЯ—саубуллаш-у, хушлаш-у
ПРОЯВИТЬ (проявлять)—курсэт-у
ПРУД—буа
ПРЫГНУТЬ (прыгать)—сикер-у
ПРЯЖА—эрлэнгэн ж,еп
ПРЯМО—турыга; туры
ПРЯМОЙ—туры
ПРЯНИК—прэннек
ПРЯСТЬ —эрлэ-у, жерлэ-у
ПРЯТАТЬСЯ -яшерен-у, кач-у
ПРЯТАТЬ—яшер-у, качыр-у
ПТЕНЕЦ—кош баласы
ПТИЦА-кош
ПТИЦЕВОД—кошчы
ПТИЦЕФЕРМА—кошчылык фермасы
ПУТАЛО карачкы
ПУГАТЬ—куркыт-у
ПУТАТЬСЯ—кур(ы )к -у
ПУГОВИЦА—твймэ, сэдэф
438
ПУД—пот
ПУНЦОВЫЙ—жете Кызыл
ПУПОВИНА—кендек
ПУРПУРНЫЙ —куе кызыл
ПУСТИТЬ (пускать)—1) жибэр-у; 2) керт-у
ПУСТОЙ—1) буш; 2) мэгънэсез; 3) куыш;
4) эЬэмиятсез
ПУСТЫНЯ—чул, сахра
ПУСТЯК—юк-бар нэрсэ, вак нэрсэ, чуп-чар,
вак-тояк
ПУТАТЬ—1) бута-у; 2) чуалт-у; 3) ялгыштыр-у
ПУТЕШЕСТВИЕ—сэяхэт
ПУТЕШЕСТВОВАТЬ—сэяхэт ит-у
ПУТЬ —юл
ПУХ—мамык
ПУЧОК—бэйлэм
ПУШИСТЫЙ—йомшак йонлы; мамыктай
йомшак
ПЧЕЛА—умарта (бал) корты
ПЧЕЛОВОД—умартачы
ПШЕНИЦА—бодай
ПШЕНО—тары
ПЫЛАТЬ—дерлэп ян-у
ПЫЛЬ -тузан
ПЫТАТЬ—жэзала-у
ПЫТАТЬСЯ—тырыш-у
ПЫТКА—жэза; газап
ПЬЮЩИЙ —эчэ торгам
ПЬЯНЫЙ -исерек
ПЯТЕРКА—бишле
439
ПЯТИКЛАССНИК (пятиклассница)—бишенче
класста укучы
ПЯТКА—укча
ПЯТНИЦА—жомга
ПЯТНО—тал
ПЯТЫЙ —бишенче
ПЯТЬ—биш
ПЯТЬДЕСЯТ—и л ле
ПЯТЬСОТ—биш йоз
р
РАБ—кол
РАБОТАТЬ—эшлэ-у, эшлэп йер-у
РАБОТА—эш
РАБОТНИК—эшче, хезмэткэр
РАБОЧИЙ—эшче
РАВЕНСТВО—1) тигезлек; 2) тигез хокуклык
РАВНИНА—тигезлек
РАВНОДУШНЫЙ—ваемсыз
РАВНЫЙ—тигез
РАД—шат
РАДИ—1) хакыиа; 2) ечен
РАДОВАТЬ—шатландыр-у
РАДОВАТЬСЯ—шатлан-у, сееи-у
РАДОСТЬ—шатлык, куаныч, сеенеч
РАДУГА—салават купере
РАЗ—(бер) тапкыр, кабат, кат, мэртэбэ
РАЗБИТЫЙ—ватык, жимерек
РАЗБИТЬ—ват-у; яр-у; жимер-у
РАЗБОГАТЕТЬ—ба(е)-ю, баеп кит-у
РАЗВАЛИНА—жимерек(лэр)
440
РАЗВЕВАТЬСЯ—жилфердо-Y
РАЗВЕДКА—эзлэу, разведка
РАЗВЕ—эллэ, ...меии
РАЗВЕСТИ (разводить)—1) тарат-у, илтеп
ку(й)-ю; 2) аер-у; 3) эрет-у; 4) урчет-у; 5) ян-
дыр-У
РАЗВЕШАТЬ—элеп ку(й)-ю
РАЗВИТИЕ—1) усеш; 2) устеру
РАЗВИТОЙ- усеш алган, нык ускэн
РАЗВИТЬ (развивать)—кечэйт-у, устер-у
РАЗВОД—аерылу, аерылышу
РАЗВОДИТЬСЯ -аерылыш-у
РАЗВЯЗАТЬ—1) чиш-у, сут-у; 2) ирек бир-у,
мемкинлек бир-у
РАЗГАДАТЬ—1) чиш-у; жавап та(п->б)-у;
2) анла-у, сизеп ал-у
РАЗГОВАРИВАТЬ—сейлэш-у
РАЗГОВОР—сейлэшу, эцгэмэ
РАЗГОВОРНИК—сейлэу лек
РАЗГРОМИТЬ- 1) тар-мар (юк) ит-у; 2) жимер-у,
юкка чыгар-у
РАЗДАВАТЬ (раздать)—тарат у, булеп бир-у,
елэш-у
РАЗДАТЬСЯ—яцгыра-y. ишетел-у
РАЗДЕВАЛКА—чишену булмэсе
РАЗДЕВАТЬСЯ (раздеться)—чишен-у, естен
сал-у, киемен сал-у
РАЗДЕЛ—1) булу; 2) булек, елеш; 3) чик
РАЗДЕЛЕНИЕ—булену; буленеш; аерылу
РАЗДЕЛИТЬ—1) булеп ку(й)-ю, бул-у; 2) аер-у;
3) уртаклаш-у
441
РАЗДЕТЬ—чишендер-у
РАЗДРАЖАТЬСЯ—ачуы килу
РАЗИНЯ—ачык авыз, жрбегэн
РАЗЛИЧИЕ—аерма
РАЗЛИЧИТЬ (различать)—аер-у, аерып ал-у;
тан(ы)-у
РАЗЛИЧНЫЙ—терле, терле-терле
РАЗЛОЖИТЬ (раскладывать)—таратып ку(й)-ю
(сал-у)
РАЗЛУКА—аерым яшэу; аерыл-у
РАЗЛУЧИТЬ (разлучать)—аер-у, читлэштер-у
РАЗЛЮБИТЬ— яратмый (сейми) башла-у
РАЗМЕНЯТЬ (разменивать)—вакла-у, ват-у
РАЗМЕР—1) зурлык; 2) кулэм; 3) улчэм
РАЗМЕСТИТЬ (размещать)—урнаштыр-у
РАЗМНОЖАТЬСЯ— урч(е)-у, арт-у
РАЗМЫШЛЯТЬ—уйлан-у, фикер йерт-у
РАЗНИЦА—аерма
РАЗНЫЙ—терле, башка терле. терле-терле
РАЗОБЛАЧИТЬ (разоблачать)—фаш ит-у, ачып
сал-у
РАЗОБРАТЬ (разбирать)—1)ящмер-у, сут-у;
2) тан-у
РАЗОВЫЙ—бер тапкырлык, бер керерлек, бер
юллык
РАЗОГРЕТЬ—1) щылыт-у; 2) кыздыр-у
РАЗОЗЛИТЬСЯ—бик каты ачулан-у
РАЗОЙТИСЬ— тарал-у
РАЗОМ—берьюлы
РАЗОРВАТЬ (разрывать)—!) ерт-у, ез-у;
2) шартла-у: 3) туктат-у
442
РАЗОРИТЬ (разорять)—белдер-у. жимер-у
РАЗОРУЖАТЬ (разоружить)—коралсызландыр-у
РАЗОЧАРОВАНИЕ—1) ышаныч бету, куцел
кайту; 2) омет езелу
РАЗРАБОТАТЬ—1) эшкэрт-у; 2) тикшер у;
3) устер-у
РАЗРЕДИТЬ—сирэклэ-у, сирэклэт-у
РАЗРЕЗАТЬ—кис-у, кисэклэргэ кис-у
РАЗРЕШЕНИЕ—рехсэт
РАЗРЕШИТЬ (разрешать)—рехсэт ит-у
РАЗРУШИТЬ (разрушать)—жимер-у, жимереп
ташла-у; ват-у, ватып ташла-у; 2) юкка чыгар-у
РАЗРЫВ- езу, езелу, аерылу
РАЗУМ—акыл, ан, зиЬен, гакыл
РАЗУМНЫЙ -1) акыллы, 2) нигезле; 3) тепле
РАЗУТЬ— аягын салдыр-у
РАЗУЧИТЬ—ятла-у, ейрэн-у
РАЗЪЯСНИТЬ (разъяснять)—анлат-у,
тешендер-у
РАЗЫСКИВАТЬ—эзлэ-у
РАЙ—ож,мах
РАК I—кысла
РАК И—яман шеш
РАНА—яра, жэрэхэт
РАНЕЕ—элегрэк
РАНЕНЫЙ—яралы, яраланган
РАНЕЦ-букча
РАНИТЬ -ярала-у, жэрэхэтлэ-у
РАННИЙ- 1) иртэнге; иртэ килгэн; 2) баш-
лангыч; баштагы
РАНО—иртэ
443
РАНЬШЕ—1) элегрэк, алда; 2) алда
РАСКАИВАТЬСЯ—укен-у, тэубэ ит-у
РАСКАТАТЬ—ж,э(й)-ю; тарат-у; тэгэрэт-у
РАСКОЛОТЬ—1) яр-у; вакла-у; ват-у; 2) аер-у,
бул-у
РАСКОСЫЙ—кылый кузле
РАСКРОИТЬ—кис-у
РАСКРЫТЬ—1) ач-у, ачып ку(й)-ю; 2) жд(й)-ю;
3) ачып сал-у, фаш ит-у
РАСПАШОНКА—бэби (бала) кулмэге
РАСПИСАНИЕ—ж,эдвэл, расписание
РАСПЛАТИТЬСЯ (расплачиваться)—!) тулэ-у,
тулэп бетер-у; 2) уч ал-у
РАСПЛЕСТИСЬ—сутел-у, сутелеп кит-у
РАСПЛЕТАТЬ (расплести)—сутеп ташла-у, сут-у
РАСПЛОДИТЬСЯ—урч(е)-у, ишэ(й)-ю
РАСПОЛНЕТЬ—тазарып (юанаеп, тулыланып)
кит-у
РАСПОЛОЖЕНИЕ—!) урнашу; 2) урнаштыры-
лу; 3) куцелгэ ошау
РАСПОЛОЖИТЬ (располагать)—!) урнаштыр-у;
2) жэлеп ит-у, узеяэ карат-у
РАСПОЛОЖИТЬСЯ—урнаш-у
РАСПОРЯДИТЬСЯ—!) куш-у, боер-у, боерык
бир-у; 2) оештыр-у, шегыльлэн-у, идарэ ит-у; 3)
файдалан-у, эш ит-у
РАСПОРЯДОК—тэртип
РАСПРАВА—уч алу, жазалау
РАСПРЕДЕЛЯТЬ—бул-у, булеп бир-у
РАСПРОДАТЬ—сатып бетер-у
РАСПРОСТРАНИТЬ (распространять)—тарат-у;
ж,эелдер-у
444
РАСПУСТИТЬ (распускать)—1) тарат-у, жибэр-у;
2) ач-у, жэ(й)-ю; 3) сут-у; 4) узындыр-у
РАСПУСТИТЬСЯ—1) ачыл-у, чачэк ат-у, яфрак
яр-у; 2) сутел-у; 3) тэртипсезлэн-у
РАСПУТИЦА—юл езеклеге
РАССАДА—уренте, рассада
РАССЕЯННЫЙ—1) сибелгэн; 2) чэчелгэн;
3)таркау
РАССКАЗ—1) хикэя; 2) сэйлэу
РАССКАЗАТЬ—сойлэ-у, сэйлэп бир-у
РАССТАВИТЬ (расставлять)—ку(й)-ю, куеп
чы(к->г)-у; урнаштыр-у
РАССУЖДАТЬ—1) уйла-у, фикер йэрт-у;
2) сейлэ-у, сэйлэн-у
РАССЧИТАТЬ (рассчитывать)—исэп тот-у,
исэплэ-у
РАСТАЯТЬ—1) эр(е)-у; 2) югал-у; 3) тарал-у
РАСТВОР—эремэ
РАСТВОРИТЬ I (растворять)—эрет-у
РАСТВОРИТЬ II (растворять)—ачып ку(й)-ю,
ач-у
РАСТЕНИЕ—усемлек
РАСТЕРЕТЬ—1) у-у; 2) сыла-у; 3) ышк(ы)-у;
массаж чса-у
РАСТЕРЯННЫЙ—аптыраган, каушаган
РАСТИ—ус-у; 2) арт-у, зура(й)-ю
РАСТИТЬ- устер-у; тэрбиялэ-у, тэрбиялэп
устер-у
РАСТЯНУТЬ—1) тарттыр-у, суз-у: киер-у;
2) ж,эеп сал-у; 4) суз-у
445
РАСХОД—1) чыгым, расход; 2) тотылу, файда-
лану
РАСЦВЕСТИ—1) чэчэк ат-у; 2) матурлан-у
РАСЧЕСКА—тарак
РАСЧЕТ—1) исэп-хисап; 2) исэп, ният
РВАТЬ—1) ез-у, езеп ал-у; 2) суыр-у; 3) ерт-у;
4) шартлат-у
РВОТА—косу, косык
РЕАЛИЗОВАТЬ—1) тормышка (эшкэ, гамэлгэ)
ашыр-у; 2) сат-у, сатып бетер-у
РЕБЕНОК—бала, сабый, бэби
РЕБРО— кабырга
РЕБЯТА—1) балалар; 2) егетлэр
РЕВЕТЬ—укер-у, акыр-у, бакыр-у; укереп
(акырып) ела-у
РЕВНИВЫЙ—канче
РЕВНОВАТЬ—канлэ-у, кенлэш-у
РЕВОЛЮЦИЯ—инкы йлаб
РЕГИСТРИРОВАТЬ—теркэ-у
РЕДАКТОР—махэррир
РЕДЕТЬ—сирэгэ(й)-ю, сирэклэн у
РЕДИС—тече торма, редиска
РЕДКИЙ —сирэк
РЕДЬКА—ачы торма
РЕЖИМ—тэртип
РЕЗАТЬ—1) кис-у; ча(п->б)-у; тура-у; 2) яр-у;
3) ут-у, кис-у; 4) су(й)-ю
РЕЗКИЙ—1) кискен, зэЬэр; 2) кинэт: 3) ачы
РЕКА—елга, дэрья
РЕКОМЕНДОВАТЬ—тэкъдим ит-у; кицэш бир-у
РЕЛИГИЯ—дин
446
РЕМЕНЬ—каеш
РЕМЕСЛЕННИК- Иенэрче
РЕМЕСЛО—йенар
РЕПА—ш алкай
РЕПЕТИРОВАТЬ- репетиция яса-у, ейрэн-у
РЕПЧАТЫЙ—башлы (суган)
РЕСНИЦА—керфек
РЕСПУБЛИКА—жемИуРият. республика
РЕЧЬ—1) сейлау, сейлэм; 2) тел; 3) сейлэшу
РЕШЕТО—илэк
РЕШИТЕЛЬНЫЙ—1) тэвэккэл, кыю; 2) кат-
гый, кискен; 3) хэлиткеч
РЕШИТЬ (решать)—!) карар ит-у, карар чыгар-у;
2) хэл ит-у; 3) чиш-у
РЖАВЕТЬ—кугэр-у
РЖАВЧИНА -тутык
РЖАНОЙ—арыш ...-ы, -е
РИНУТЬСЯ—ташлан-у
РИС—деге
РИСК—куркыныч, хэвеф-хэтэр
РИСКНУТЬ (рисковать)—тэвэккэллэ-у
РИСОВАТЬ—рэсем (сурэт) яса-у
РИСУНОК—рэсем, сурэт
РОБЕТЬ—оял-у; читенсен-у; кыйма-у; шурлэ-у
РОБКИЙ—юаш, кыюсыз, куркак
РОВЕСНИК—яшьтэш, кордаш
РОВНО—!) тигез; 2) тегэл
РОВНЫЙ—!) тигез, тип-тигез; 2) тез, туры;
3) салмак; 4) сабыр
РОВНЯ—тиц, иш
РОВНЯТЬ —тигезлэ-у
447
РОГ— М9ГСЗ
РОГАТЫЙ—могезле
РОД—1) ыруг, кавем; 2) насел, токым; 3)
торкем, ыру
РОДИНА—туган ил, ватан
РОДИНКА -миц
РОДИТЬ—та(п-»б)-у; тудыр-у
РОДИТЬСЯ—1) ту-у; 2) барлыкка кил-у; 3) ус-у
РОДНИК -чишмэ, кизлау
РОДНОЙ—1) бертуган; 2) туган; 3) кардэш
РОДОСЛОВНАЯ—шаж,аре
РОДСТВЕННИК—кардэш, туган
РОДЫ—бала табу (тудыру)
РОЖДЕСТВО—раштуа
РОЖЬ—арыш
РОЗОВЫЙ—1) роза... =ы; 2) ал, алсу
РОЙ—куч, ил
РОМАШКА—ак чэчэк, акбаш
РОСА—чык
РОСКОШНЫЙ—1) зиннэтле, бай, затлы, шэп;
2) нэзакэтле
РОСЛЫЙ —озын буйлы
РОСТ—1) усу; 2) буй
РОТ—1) авыз; 2) тамак; 3) томшык
РОЩА—агач лык
РТУТЬ—Тереком еш
РУБАШКА—кулмэк
РУБЕЖ—чик
РУБЕЦ—>цбй, эз
РУБИН—якут, кызыл якут
448
РУБИТЬ—1) кис-у, ча(п->б)-у; 2) тура-у; 3) ват-у,
яр-У
РУБЛЬ—тэцкэ, сум
РУГАТЬСЯ—тиргэш-у, эрлэш-у
РУГАТЬ—тиргэ-у, су(к-»г)-у, эрлэ-у
РУЖЬЕ—мылтык
РУКА 1) кул; 2) эшче; 3) почерк
РУКАВИЦЫ—биялэй
РУКАВ—жиц
РУКОВОДИТЕЛЬ—яситакче
РУКОВОДИТЬ—житэклэ-у, житэкчелек ит-у
РУКОДЕЛИЕ—кул эше
РУКОПИСЬ—кулъязма
РУМЯНА—иннек
РУМЯНЫЙ—1) алсу; 2) кызарган
РУСАЛКА—су анасы
РУССКИЙ—рус ... ы
РУСЫЙ—коцгырт
РУЧКА—1) тотка, сап; 2) ручка, калам
РУЧНОЙ—кул ...-ы
РЫБА—балык
РЫБАК—балыкчы
РЫЖИЙ - ЖД1РЭН
РЫЖИК—нарат гембэсе
РЫНОК—базар
РЫСЬ—селэусен
РЫТЬ—каз(ы)-у
РЯБИНА—милэш
РЯБОЙ —шадра
РЯД—рэт, саф
15 Ь-5
449
РЯДОМ—1) янэшэ, 2) яиында, тирэсендэ;
3)бергэ
С
С—послелог белэн
САБАНТУЙ—сабантуй
САД—бакча
САДИТЬСЯ—утыр-у
САДОВНИК—бакчачы
САДОВОД—бакчачы
САЖА—корым
САЖАТЬ—1) утырт-у; 2) я(п->б)-у
САЗАН - сазан
САЛО—туцмай (терлек мае)
САМ (сама)—узем, узец, узе
САМОБЫТНЫЙ—узенчэлекле, местэкыйль
САМОВАР—самавыр
САМОДЕЯТЕЛЬНОСТЬ—узешчэн сэнгать
САМОЛЕТ—очкыч, самолет
САМОЛЮБИЕ—тэкэбберлек, узен генэ ярату
САМОСТОЯТЕЛЬНЫЙ—местэкыйль, бэйсез,
ирекле
САМОУЧИТЕЛЬ—узейрэткеч
САМОЦВЕТ—асылташ
САМОЧУВСТВИЕ—хэл-эхвэл, кэеф
САМЫЙ—1) иц; 2) нэкъ менэ, нэкъ узе
САНИ—чана
САПОГ—итек, кун итек
САПОЖНИК—итекче
САРАЙ—сарай
САХАРНИЦА—шикэр савыты
450
САХАР- шикэр
СБЕРЕГАТЕЛЬНЫЙ—саклык ...-ы
СБОКУ—яннан, кырыйдан, читтэи
СБОР—1) жыю; 2) жыелган акча; 3) жыелыш
СБОРНИК—жыентык
СВАДЬБА—туй
СВАЛИТЬСЯ—егылып теш-у
СВАЛКА чуплек
СВАРИТЬ— пешер-у
СВАРИТЬСЯ—пеш-у, пешеп жит-у
СВАТ—1) яучы; 2) кода
СВАХА—кодагый
СВЕДЕНИЕ—1) мэгълумат, хэбэр; 2) белем
СВЕЖИЙ—яца пешкэн (или); яца сауган (сет);
яца гына езгэн (чэчэк)
СВЕКЛА—чсендер
СВЕКОР—каената, биата
СВЕКРОВЬ—каенана, биана
СВЕРКНУТЬ (сверкать)—ялтыра-у, жемелдэ-у
СВЕРЛИТЬ—бораула-у, бораулап тиш-у
СВЕРЛО— борау
СВЕРНУТЬ—1) тер-у; ?) борылып кит-у
СВЕРСТНИК—кордаш, яшьтэш
СВЕРТОК- тееичек
СВЕРХ—естеннэн, естенэ; артык
СВЕРХУ—естэн, естеннэн, югарыдан
СВЕРЧОК—ей чикерткэсе
СВЕТ I—донья; жир йезе, жиЬан
СВЕТ II—яктылык, якты
СВЕТАТЬ—тац ат-у, яктыра башла-у
СВЕТИТЬ—яктырт-у
451
СВЕТЛО—якты
СВЕТЛЫЙ—якты; ачык
СВЕЧА—шэм
СВИДЕТЕЛЬСТВО—1) курсэту; 2) дэлил; 3) та-
ныклык
СВИДЕТЕЛЬ—танык. шаЬит
СВИНАРКА—дуцгыз караучы
СВИНАРНИК—дуцгыз абзары
СВИНИНА—дуцгыз ите
СВИНЬЯ—дуцгыз, чучка
СВИРЕПЫЙ—рахимсез, кансыз, мэрхэмэтсез
СВИСТЕТЬ—сызгыр-у
СВИСТОК—сыбызгы
СВИТЬ—1) (оя) яса-у, кор-у; 2) иш-у
СВОБОДА—азатлык, ирек, хер лек, херрият
СВОБОДНЫЙ—1) азат, хер, ирекле; 2) буш,
тулэусез; 3) иркен
СВОЕОБРАЗНЫЙ—узенчэлекле
СВОЙ—уз
СВОЙСТВЕННЫЙ—хас
СВОЙСТВО —узлек
СВОЯК—бащай
СВЫСОКА—естэн, эрелэнеп, масаеп
СВЯЗАТЬ -ялга-у, бэйлэ-у; бэйлэнешкэ керт-у
СВЯЗАТЬСЯ—бэйлэнешкэ кер-у
СВЯЗЬ—бэйлэнеш; элемтэ
СВЯТОЙ—изге
СВЯЩЕННЫЙ—1) изге, мекатдэс; 2) иц кадер-
ле
СГОРЕТЬ—1) янып бет-у, ян-у; 2) ке(й)-ю
СГОРЯЧА—кызулык белэн, кызып китеп
452
СДАТЬ—тапшыр-у, бир-у, кайтар у
СДАТЬСЯ—бирел-у; 2) кун-у
СДАЧА—1) тапшыру; 2) кайтарып бирелган
акча
СДЕЛАТЬ—эшлэ-у, яса-у
СДЕРЖАННЫЙ -тыенкы, тотанаклы, сабыр
СЕБЕ—узенэ, уземэ
СЕБЯ—уземне, узецне, узен
СЕВ—чачу
СЕВЕР—теньяк
СЕГОДНЯ—буген
СЕДЕТЬ—чэч агар-у
СЕДИНА—чал чэч (сакал)
СЕДОЙ—чал, чал чэчле
СЕДЬМОЙ—эциденче
СЕЙЧАС—1) хэзер, хазерга; 2) хэзер ук; 3) яца
гына, хэзер гена
СЕКРЕТ-сер
СЕКРЕТАРЬ—сэркэтиб
СЕКУНДА—секунд
СЕЛО—авыл
СЕЛЬСКИЙ—авыл ...-ы
СЕЛЬСКОЕ ХОЗЯЙСТВО—авыл хуэцалыгы
СЕМЕРО—ж,идэу
СЕМЕЧКО—теш
СЕМИКЛАССНИК—жиденче класс укучысы
СЕМИКЛАССНИЦА—жиденче класста укучы
кыз
СЕМЬЯ—гаилэ
СЕМЯ—1) орлык; 2' теш
СЕНИ—ейалды
453
СЕНО—печэн
СЕРДИТЫЙ—ачулы, усал
СЕРДИТЬСЯ—ачулан-у
СЕРДЦЕ—йврек
СЕРЕБРО—квмеш
СЕРЕБРЯНЫЙ—кемеш, кемештан ясалган
СЕРЕДИНА—урта
СЕРЕЖКА (серьга)—алка
СЕРП—урак
СЕРЫЙ—соры; уртакул
СЕРЬЕЗНО—я^итди рэвештэ
СЕРЬЕЗНЫЙ—1) я^итди; тепле; 2) меЬим,
Ж.ИТДИ
СЕСТРА—апа; сенел
СЕСТЬ I—утыр-у
СЕСТЬ II—утыр-у (кулмэк); кереш-у
СЕТКА—челтэр
СЕТЬ—ятьмэ
СЕЯЛКА—чэч кеч
СЕЯТЬ—чэч-у
СЖАТЬ -урып ал-у, ур-у
СЖЕЧЬ -1) яндыр-у, яндырып бетер-у;
2) кейдер-у, кейдереп бетер-у
СЗАДИ—арттан; артта
СИБИРСКИЙ—Себер ...-ы
СИДЕТЬ—утыр-у, утырып тор-у
СИЛА—кеч, куэт, дэрман
СИЛЬНЫЙ —кечле, куэтле, гайрэтле
СИМПАТИЧНЫЙ—ягымлы, мелаем, сейкемле
СИНЕТЬ—зэцгэрлэн-у, кугэр-у
СИНИЙ—кук, зэцгэр, кугэргэн
454
СИНИЦА—песнэк
СИНОНИМ—мэгъиэдэш суз
СИРЕНЬ—канэфер, сирень
СИРОТА—ятим, уксез
СИСТЕМАТИЗИРОВАТЬ—системалаштыр-у
СИТЕЦ—ситсы
СИЯТЬ—балк(ы)-у, ж,емелда-у
СКАЗАТЬ—айт-у, дни эйт-у
СКАЗКА—экият
СКАЗУЕМОЕ—хэбэр
СКАКНУТЬ (скакать)—ча(п->б)-у
СКАКУН—чабыш аты, чабышкы
СКАЛА—кыя
СКАЛКА—уклау
СКАТЕРТЬ—ашъяулык, эскэтер
СКАЧКИ—ат чабышы
СКВОЗЬ—аша; аркылы
СКВОРЕЦ—сыерчык
СКИРДА—эскерт
СКИСАТЬ (скиснуть)—эч(е)-у, о(е)-ю
СКЛЕИТЬ—ябыштыр-у
СКОВОРОДА—таба
СКОЛЬЗИТЬ—та(й)-ю, шу-у
СКОЛЬЗКО—тайгак, шома
СКОЛЬКО—ничэ, купме
СКОЛЬКО-ТО—беркадар, бераз, купмедер
СКОНЧАТЬСЯ—ул-у, вафат бул-у
СКОРБЬ—авыр (тирэн) кайгы
СКОРЕЕ— тизрэк
СКОРЛУПА—кабык
455
СКОРО—1) тиздэи, бераздан, озакламый;
2) тиз, кызу; 3) тиз арада
СКОРОСТЬ—тизлек
СКОРЫЙ—тиз, кызу; тизйерешле
СКОТ—мал-туар, терлек, мал
СКОТИНА—терлек, мал-туар, мал
СКРИПНУТЬ (скрипеть)—шыгырда-у, шыгыр-
дат-у
СКРОИТЬ—кис-у (пальто)
СКРОМНЫЙ—1) тыйнак; 2) гади, уртача;
3) кечкенэ генэ
СКРЫТНЫЙ—астыртын, мыштым
СКРЫТЫЙ—яшерен
СКРЫТЬ (скрывать)—яшер-у, качыр-у
СКРЫТЬСЯ—кач-у, яшерен-у
СКРЯГА—карун, бик саран
СКУКА—куцелсезлек, эч пош-у
СКУЛЬПТОР—оста, скульптор
СКУПОЙ—саран, карун
СКУЧАТЬ—1) эч пош-у; 2) сагын-у, юксын-у;
3) кунелсез бул-у
СКУЧНО—1) куцелсез, кызыксыз: 2) ямансу
СЛАБЕТЬ- очсезлэн-у, хэлсезлэн-у, начарлан-у,
зэгыйфьлэн-у
СЛАБЫЙ—1) кэчсез, зэгыйфь; 2) йомшак;
3) сыек; 4) салмак
СЛАВА—дан, шеЬрэт
СЛАДКИЙ—1) баллы, татлы; 2) рэхэт, куцелле
СЛЕВА—сулдан
СЛЕГКА—я^инелчэ, аз гына, бераз
СЛЕД—1) эз; 2) билге
456
СЛЕДИТЬ I—кузэт-у
СЛЕДИТЬ II—пычрат-у, эз калдыр-у
СЛЕДОВАТЕЛЬ—тикшеруче
СЛЕДОМ—артыннан ук
СЛЕДСТВИЕ I—тикшеру
СЛЕДСТВИЕ II—нэтижэ, йомгак
СЛЕДУЮЩИЙ—алдагы, килэсе, чираттагы
СЛЕЗА—куз яше, яшь
СЛЕЗАТЬ—теш-у, тешеп кал-у
СЛЕПОЙ—сукыр, кузсез
СЛИВА—кара ясимеш, слива
СЛИВКИ—сет есте, каймак
СЛИВОЧНОЕ МАСЛО—ак май
СЛИШКОМ—чамасыз, чиктэн тыш; бигрэк
СЛОБОДА—бистэ
СЛОВАРЬ—сузлек
СЛОВНО—эйтерсец, диярсец; кебек, шикелле
СЛОВО—суз; сейлэу; вэгъдэ
СЛОГ—ижек
СЛОЖИТЬ (складывать, слагать)—!) ееп ку(й)-ю;
2) куш-у; 3) яз-у
СЛОЖНЫЙ—катлаулы
СЛОЙ—катлам, кат
СЛОМАТЬ—!) ват-у, сындыр-у; 2) я^иц-у
СЛОН—фил
СЛУГА—хезмэтче
СЛУЖАНКА—асрау (хатын)
СЛУЖАЩИЙ—хезмэткэр
СЛУЖБА—хезмэт, эш
СЛУЖИТЬ—хезмэт ит-у, эшлэ-у
СЛУХ—1) ишету сэлэте; 2) хэбэр, гайбэт
457
СЛУЧАЙ вакыйга, очрак, хэл
СЛУЧАЙНО—очраклы рэвештэ
СЛУЧИТЬСЯ—бул-у, килеп чы(к->г)-у
СЛУШАТЬ—ты цла-у
СЛЫШАТЬ—ишет-у
СЛЫШНО— ишетелэ
СЛЮНА—селэгэй
СМЕЛЫЙ—кыю, батыр, тэвэккэл
СМЕРКНУТЬСЯ (смеркаться)—карачгы тош-у
СМЕРТЬ—улем, эж,ал
СМЕРЧ—оермэ
СМЕТАНА—каймак
СМЕХ—колу, квлу тавышы
СМЕШАТЬ—катыштыр-у, катнаштыр-у, бергэ
куш-у; буташтыр-у
СМЕШНО—кызык; колке
СМЕЯТЬСЯ—кол-у
СМОЛОДУ—яшьтэн, яшьли
СМОЛОТИТЬ—су(к->г)-у (ашлыкны)
СМОРОДИНА—карлыган
СМОТРЕТЬ—кара-у
СМОЧИТЬ—юешлэ-у, чылат-у
СМУТНО—тонык, томанлы
СМЫСЛ—мэгънэ
СМЫТЬ—юып тешер-у, юып бетер-у
СНАБЖЕНИЕ—тээмин иту
СНАРУЖИ—тыштан, тышкы яктан
СНАЧАЛА—башта(н), иц, элек (эувэл)
СНЕГИРЬ—карабурек, кызылтуш
СНЕГ—кар
СНЕГОПАД—кар яву
458
СНЕГУРОЧКА—кар кызы
СНЕЖИНКА—кар бартере
СНИЖАТЬ—тешер-у
СНИЗУ—аста(н)
СНИМОК—рэсем, сурэт
СНИТЬСЯ—тешкэ кер-у
СНОВА—яцалан, кабаттан
СНОВИДЕНИЕ—теш куру
СНОХА—килен
СНЯТЬ—ал-у, алып ку(й) ю, тешер-у
СОБАКА эт
СОБИРАТЬ (собрать)—жы(й)-ю
СОБОЛЕЗНОВАНИЕ—кайгысын уртаклашу
СОБРАНИЕ- жыелыш
СОБРАТЬ—ж,ы(й)-ю, тупла-у
СОБРАТЬСЯ 1) жыел-у, туплаи-у; 2) жыен-у
СОБСТВЕННИК—хосусый милек иясе
СОБСТВЕННОСТЬ—милек
СОБЫТИЕ—вакыйга
СОВА—ябалак
СОВАТЬ—ты(к->г)-у; терт-у
СОВЕРШЕННО—бетеглэй, тэмам
СОВЕРШЕННОЛЕТНИЙ—балигъ булган, яше
Ж.ИТКЭН
СОВЕРШИТЬ—1) кыл-у, яса-у, эшлэ-у; 2) баш-
кар-у
СОВЕСТЬ—вождаи, намус
СОВЕТ—1) кицэш; 2) шура, совет
СОВЕТОВАТЬ—кицэш ит-у (бир-у)
СОВЕЩАНИЕ— кицэшмэ
СОВМЕСТНО—бергэ, уртак
459
СОВПАСТЬ—тацгал кил-у
СОВРЕМЕННИК—замандаш, чордаш
СОВРЕМЕННОСТЬ—хэзерге заман
СОВСЕМ—бетен лай, бетенлайга
СОГЛАСИЕ—килешу, ризалык, куну
СОГЛАСИТЬСЯ—килеш-у, риза бул-у
СОГЛАСНЫЙ I—тартык
СОГЛАСНЫЙ II—риза, разый
СОГРЕТЬ—щылыт-у
СОГРЕТЬСЯ—жылын-у
СОДЕЙСТВОВАТЬ—ярдам ит-у, булыш-у
СОЕДИНИТЬ (соединять)—!) куш-у; 2) тоташ-
тыр-у, ялга-у; 3) берлэштер-у
СОЖАЛЕТЬ—1) укен-у; 2) кызган-у
СОЗВУЧНЫЙ—аваздаш
СОЗДАТЬ (создавать)—!) булдыр-у, барлыкка
китер-у, иж,ат ит-у; 2) тез(е)-у; оештыр-у
СОЗНАВАТЬ—анла-у, тан(ы)-у
СОЗНАНИЕ—ац, зиЬен
СОЗНАТЕЛЬНО—ацлы рэвештэ
СОКРАТИТЬ (сокращать)—кыскарт-у
СОКРАТИТЬСЯ (сокращаться)—кыскар-у
СОКРОВЕННЫЙ—иц нзге, яшерен, куцел
турендаге
СОКРОВИЩА—хазина; мал, байлык
СОКРУШИТЕЛЬНЫЙ—щимергеч
СОК—су, сок
СОЛЕНЫЙ—тозлаган, тозлы
СОЛИДАРНЫЙ—телакташ
СОЛИТЬ—тозла-у; калдыр-у
СОЛНЕЧНЫЙ—кояшлы
460
СОЛНЦЕ—кояш
СОЛОВЕЙ—сандугач, былбыл
СОЛОМА—салам
СОЛОНКА—тоз савыты
СОЛЬ—тоз
СОМ—жэен (балыгы)
СОМНЕВАТЬСЯ—шиклан-у
СОМНИТЕЛЬНЫЙ—шикле
СОН—йокы
СОНЯ—йокы чулмаге; куп йоклый торган кеше
СООБЩИТЬ (сообщать)—хабар ит-у
СООРУДИТЬ (сооружать)—тез-у, кор-у
СОПЕРНИК (соперница)—кендаш
СОПОСТАВИТЬ (сопоставлять)—чагыштыр-у,
тицла-у, янаша ку(й)-ю
СОПРОВОДИТЬ (сопровождать)—озатып йер-у,
озата бар-у
СОПРОТИВЛЯТЬСЯ—каршылык курсат-у,
каршы тор-у
СОРВАНЕЦ—шук, шаян бала
СОРВАТЬ—ез-у, езеп ал-у
СОРЕВНОВАНИЕ—ярыш, узыш; ярышу
СОРЕВНОВАТЬСЯ—ярыш-у, узыш-у
СОР—чуп, чуп-чар
СОРИТЬ (насорить)—чупла-у
СОРОК—кырык
СОРОКА—саескан
СОРОКОВОЙ—кырыгынчы
СОРОЧКА—эчке кулмак; кулмэк
СОСАТЬ—им-у; суыр-у
СОСЕД (соседка)—курше
461
СОСЕДКА—курше хатын (кыз)
СОСНА—нарат
СОСТАВИТЬ (составлять)—тоз(е)-у; куш-у:
тэшкил ит-у
СОСТОЯНИЕ—хал; байлык
СОСТОЯТЬ—гыйбарэт бул-у; тор-у, бул-у
СОСТЯЗАТЬСЯ—ярыш-у
СОТНЯ йоз, йозлек
СОТОВЫЙ МЕД— кэрэзле бал
СОТРУДНИК—хезмэткар
СОТРУДНИЧАТЬ—бергэ эшлэ-у, хезмэттэшлек
ит-у
СОХНУТЬ—ки(п->б)-у; кор-у
СОХРАНИТЬ—сакла-у, саклап кал-у
СОХРАНИТЬСЯ—саклан-у
СОЦИАЛЬНЫЙ—ижтимагый
СОЧЕТАТЬ—бергэ куш-у, берлэштер-у
СОЧИНИТЬ (сочинять)—яз-у, ижат ит-у
СОЧУВСТВОВАТЬ—1) кайгысын уртаклаш-у,
кызган-у; 2) телактэшлек курсэт-у
СОЮЗ I—берлашма
СОЮЗ II—теркагеч
СПАЛИТЬ—1) яндыр-у; 2) койдер-у
СПАЛЬНЯ—йокы булмэсе
СПАСИБО—рэхмэт
СПАСТИ (спасать)—коткар-у
СПАТЬ—йокла-у
СПЕКУ ЛЯНТ—алыпсатар
СПЕРВА—башта, элек
СПЕРЕДИ—алда(н)
СПЕТЬ— жырла-у
462
СПЕЦИ А ЛИСТ— белгеч
СПЕЦИАЛЬНОСТЬ—бел гечлек
СПЕЦИАЛЬНЫЙ махсус
СПЕЦИФИКА—узенчэлек
СПЕШИТЬ—1) ашы(к-»г)-у, кабалан-у; 2) алга
кит-у
СПИЛИТЬ—(пычкы белан) кис-у, кисеп тешер-у
СПИНА—1) арка; 2) арт
СПИСАТЬ—кучер-у, кучереп ал-у
СПИСОК—исемлек; 2) кучермэ
СПИЦА—бэйлау энасе
СПИЧКА—шырпы
СПЛЕТНИК—гайбатче
СПЛЕТНИЦА —гайбатче хатын
СПЛЕТНИЧАТЬ—гайбат сат-у (сейлэ-у)
СПЛОШЬ—1) тоташтан, езлексез; 2) тоташ, ту-
лысынча
СПОКОЙНО—тыныч, тын гына
СПОКОЙНЫЙ—1) тыныч; 2) уцайлы, адйлы
СПОЛНА—тулысы белэн, тулысынча
СПОР—1) бэхэс; 2) дэгъва, низаг
СПОРИТЬ—бэхаслэш-у
СПОСОБ—алым, ысул, юл
СПОСОБНЫЙ—!) сэлэтле; 2) булдыклы
СПРАВА—уннан; уц якта
СПРАВЕДЛИВЫЙ—!) гадел; турылыклы;
2) хаклы, урынлы
СПРАВИТЬСЯ I—булдыра ал-у
СПРАВИТЬСЯ II (справляться)—белеш-у
СПРАВКА—белешмэ
СПРАВОЧНИК—белешма кнтабы
463
СПРОСИТЬ (спрашивать)—сора-у, сораш-у
СПРЯТАТЬ—яшер-у, качырып (яшереп) ку(й)-ю
СПРЯТАТЬСЯ—яшерен-у, кач-у
СПУСТИТЬ (спускать)—тешер-у; тешереп
>цибар-у
СПУСТЯ—...дан соц. уткач
СПУТНИК—юлдаш; иярчен
СРАВНЕНИЕ—чагыштыру
СРАВНИВАТЬ (сравнить)—чагыштыр-у; тицлэ-у
СРАВНИТЕЛЬНО—чагыштырмача
СРАЖАТЬСЯ—су гы ш-у
СРАЖЕНИЕ—сугыш, орыш
СРАЗУ—1) хэзер ук, шунда ук; 2) берьюлы
СРЕДА I—тирэлек, мохит
СРЕДА П—чаршэмбе
СРЕДИ (средь)—1) уртасында; 2) арасында
СРЕДНИЙ—1) урта, уртадагы; 2) уртанчы;
3) уртача
СРЕДСТВО—1) чара, юл; 2) дару; 3) акча, бай-
лык
СРЕЗАТЬ—1) кис-у, кисеи ал-у; 2) кимет-у
СРОДУ—беркайчан да, гомердэ дэ
СРОК—вакыт, срок
СРОЧНЫЙ—ашыгыч, ашыгыч равештэ
СРУБ—бура
ССОРА—ызгыш, талаш, кычкырыш, ачуланышу
СТАВИТЬ (поставить)—!) ку(й)-ю; 2) калдыр-у;
3) бастырып ку(й)-ю
СТАДО—кету
СТАЛЬНОЙ—корыч
СТАРАТЬСЯ—тырыш-у; омтыл-у
464
СТАРЕТЬ—1) карта(й)-ю; 2) искер-у
СТАРИК—карт (кеше)
СТАРИННЫЙ—борынгы, иске
СТАРОСТЬ—картлык
СТАРУХА—карчык
СТАРШЕКЛАССНИК—югары класста укучы
СТАРШЕКУРСНИК—югары курс студенты
СТАРШИЙ—1) олы, олкэн; 2) башлык; 3) югары
СТАРЫЙ—карт; иске
СТАТЬ—1) бас-у; 2) тукта-у, туктал-у; 3) бул-у
СТАТЬЯ—1) мадда, статья; 2) макала
СТАЯ—оер; теркем; кету
СТВОЛ—каусэ
СТЕБЕЛЬ—сабак
СТЕКЛО—пыяла
СТЕКЛЯНЫЙ—пыяла, пыяладан ясалган
СТЕЛИТЬ—ж,э(й)-ю
СТЕПЕНЬ—дарэжа
СТЕПЬ—дала
СТЕРЕТЬ—1) серт-у, свртеп ал-у; 2) бэтер-у;
3) юкка чыгар-у; 4) кыр-у
СТЕРЕЧЬ—сакла-у, саклап тор-у
СТЕРЛЯДЬ—чега (балыгы)
СТЕСНИТЕЛЬНЫЙ—оялчан
СТЕСНЯТЬСЯ—оял-у, тартын-у
СТИЛЬ—еслуб, стиль
СТИРАТЬ—(кер) ю-у, у-у
СТИХОТВОРЕНИЕ -шигырь
СТЛАТЬ (стелить)—!) ж,а(й)-ю, тушэ-у; 2)
я(п->б)-у
СТО—йез
465
СТОГ—печон кибоне, богыл
СТОИМОСТЬ—1) кыйммэт; 2) бэя, хак
СТОИТЬ—ни хак, иича сум; лаек
СТОЛ—1) встал; 2) табын, встал; 3) ашау;
4) азык, ашамлыклар
СТОЛБ—батана
СТОЛЕТИЕ—гасыр, йез
СТОЛИЦА—башкала
СТОЛКНОВЕНИЕ—1) каршылык: 2) барелешу,
бэрелеш
СТОЛОВАЯ—1) ашхаяэ; 2) аш булмэсе
СТОЛЬКО—шулхэтле, шулкадэр
СТОНАТЬ—ыдгыраш-у
СТОПА—1) аяк табаны, табан; 2) аяклар
СТОРОЖИТЬ—каравылла-у, сакла-у
СТОРОЖ—кар авыл чы
СТОРОНА—1) як, тараф; 2) чит
СТОЯ—аягурэ
СТОЯНКА—туктау урыны; тукталыш
СТОЯТЬ—басып тор-у; тор-у; тукта-у
СТРАДАТЬ—азаплаи-у, инте(к->г)-у жофалан-у
СТРАНА—ил
СТРАННЫЙ—саер, гаясэп
СТРАСТНЫЙ—дэртле, квчле, ялкынлы
СТРАСТЬ—дэрт, квчле телок
СТРАХ—курку; куркыныч
СТРАХОВАТЬ—1) страховать ит-у; 2) саклап
тор-у
СТРАШИТЬ—куркыт-у
СТРАШНЫЙ—куркыныч, коточкыч
СТРЕКОЗА— эно караты
466
СТРЕЛЯТЬ—ат-у
СТРЕМИТЕЛЬНЫЙ—бик тиз. кызу, ашкынулы
СТРЕМИТЬСЯ—омтыл-у, ашкын-у, атлы(к—>г)-у
СТРИЧЬ—(чэч) ал-у (кис-у, кырк(ы)-у)
СТРОГИЙ—кырыс, талэпчэн; каты
СТРОИТЕЛЬ —тозуче
СТРОИТЬ—тоз-у, кор-у, сал-у
СТРОИТЬСЯ—тозел-у; тезел-у; салын-у
СТРОЙ I—тормыш
СТРОЙ II-саф
СТРОЙКА—тезелеш
СТРОЙНЫЙ—1) сылу, зифа; 2) тигез, твз;
тезок, матур
СТРУНА—кыл
СТРУЧОК-кузак
СТУДЕНЬ—койка
СТУЖА—чатнама (каты) суык
СТУК—шакылдату, шакылдау
СТУЛ—урындык, утыргыч
СТУПЕНЬ—баскыч
СТУПИТЬ—бас-у
СТУЧАТЬ (постучать)—ка(к-*г)-у
СТЫДИТЬСЯ—оя л-у
СТЫДНО (стыд)—оят
СУББОТА—шимбэ
СУББОТНИК—омэ, шимбэ емэсе
СУВЕНИР—(истэлекле) булэк
СУВЕРЕНИТЕТ—местэкыйльлек, бэйсезлек
СУГРОБ—керт
СУД—1) хекем; 2) суд; 3) фикер, хекем
СУДИТЬ—1) хекем ит-у; 2) фикер йерт-у
4Б7
СУДОРОГА—козэи жыеру
СУДЬБА—язмыш, тэкъдир
СУДЬЯ—хаким, судья
СУЖДЕНИЕ—1) фикер, уй; 2) хокем;
СУК—ботак
СУМАТОХА—ыгы-зыгы
СУМАСШЕДШИЙ -акылдан язган, тиле
СУМЕРКИ—эцгер-мецгер
СУНДУК—сандык
СУП—аш, шулпа
СУПРУГ—...ныц ире
СУПРУГА—...ныц хатыны
СУРОВЫЙ—1) кырыс; 2) каты, салкын;
3) авыр, ачы
СУСЛИК—йомр ан
СУТУЛЫЙ—бекрэебрэк йеруче (кеше); ар гына
бекре
СУФФИКС—кушымча
СУХАРИ—сохари
СУХОЙ—коры
СУШИТЬ—киптер-у, корыт-у
СУЩЕСТВО I—асыл, теп, нигез
СУЩЕСТВО II—адэм, зат, кеше
СУЩЕСТВОВАТЬ—1) яшэ-у, гомер кичер-у;
2) яшэ-у, тереклек ит-у, кон кур-у
СХВАТИТЬ—элэктереп ал-у, тотып ал-у
СХЕМА—сызым, схема
СХОДИТЬ—барып кайт-у
СХОЖИЙ—1) охшаш; 2) яраклы
СЦЕНА—1) сэхнэ; 2) куренеш
СЧАСТЛИВЫЙ—бэхетле
468
СЧАСТЬЕ—бэхет
СЧЕТ—исэп; исэп-хисап
СЧЕТОВОД—хисапчы
СЧИТАЛКА—санамыш
СЧИТАТЬ—сана-у; исэплэ-у
СШИТЬ—те(к->г)-у, тегеп бетер-у
СЪЕДАТЬ (съесть)—аша-у: ашап бетер-у
СЪЕДОБНЫЙ —ашарга яраклы
СЪЕЗД—корылтай; съезд
СЪЕЗДИТЬ—утырып барып кайт-у
СЫГРАТЬ—уйна-у
СЫН-ул
СЫНОК—улым
СЫПАТЬСЯ—коел-у, сибел-у
СЫРО—дымлы, юеш
СЫРОЕЖКА—ал гембэ
СЫРОЙ—1) пешмэгэн, чи; 2) дымлы, юеш
СЫТНЫЙ—туклыклы
СЫТЫЙ—1) тук; 2) симсз, тук
СЭКОНОМИТЬ—экономия яса-у
СЮДА—монда, бире, бирегэ
т
ТА—теге (хатын)
ТАБАК—тэмэке
ТАБУН (лошадей)—кету, сер
ТАГАН—ечаяк, таган
ТАЗ—лэгэн, таз
ТАИНСТВЕННЫЙ—серле, яшертен
ТАИТЬ—саклап (яшереп) тор-у
ТАЙКОМ—яшерен (рэвештэ), сиздермичэ
469
ТАЙНА—сер
ТАЙНИК—яшерен урын (жир)
ТАЙНЫЙ—яшерен
ТАК—1) шулай, алай, болай; 2) ярый; 3) шун-
дый
ТАКЖЕ—шулай ук
ТАКИ—таки; барыбер
ТАКОЙ 1) шундый, мондый, андый; 2) шун-
дый, шулкадэр
ТАКОЙ-ТО—фэлан (кеше)
ТАЛАНТ—1) зур сэлат, талант; 2) салат иясе
ТАЛИЯ—бил
ТАЛЫЙ—эре гэн
ТАМ—1) анда, шунда, тегендэ; 2) аннары. ан
нан соц
ТАНЕЦ—бию
ТАНЦЕВАТЬ—би(е)-ю
ТАРАКАН—таракан
ТАРЕЛКА—тэлинкэ
ТАСКАТЬ—1) таш(ы)-у; кутэреп йер-у; 2) тарт-у,
йерт-у
ТАТАРИН—татар, татар кешесе
ТАТАРКА—татар хатыны (кызы)
ТАТАРСКИЙ—татар ... -ы
ТАЩИТЬ—1) тарт-у, сейра-у, 2) илт-у; 3) алып
кайт-у
ТАЯТЬ—эр(е)-у; юкка чы(к-»г)-у
ТВЕРДЕТЬ—кат-у, катылан-у
ТВЕРДИТЬ—1) кат-кат айт-у, тук(ы)-у; 2) ятла-у,
кабатла у
ТВЕРДЫЙ- каты; нык, ныклы
470
ТВОЙ—синец, синеке
ТВОРИТЬ—1) иж,ат ит-у; тудыр-у; барлыкка
китер-у: 2) эшла-у, башкар-у
ТВОРОГ—эремчек
ТВОРЧЕСКИЙ—1) иэцади; 2) ижат ...-ы
ТВОРЧЕСТВО—ижат
ТВОЯ—синец, синеке
ТЕ гегелар
ТЕЛЕГА—арба
ТЕЛЕНОК—бозау
ТЕЛКА—тана
ТЕЛО—1) яугсем; 2) тан, гауда
ТЕЛОХРАНИТЕЛЕ таи сакчысы
ТЕЛЯТИНА—бозау ите
ТЕМНЕТЬ—1) карацгылан-у, карацгы теш-у;
2) карал-у
ТЕМНО—карацгы
ТЕМНОТА—1) карацгылык; 2) надаилык
ТЕМНЫЙ—1) карацгы; 2) каралжыч; 3)
куцелсез, кайгылы; 4) надан
ТЕНЬ—кулага
ТЕПЕРЬ—хазер
ТЕПЛО—жылы
ТЕПЛОТА—эцылылык
ТЕПЛЫЙ—ж,ылы
ТЕРЕТЬ—1) ышк(ы)-у; 2) кыр-у, у-у; 3) кыр-у
ТЕРКА—кыргыч, угыч
ТЕРПЕНИЕ—туземлек, сабырлык, чыдамлык
ТЕРПЕТЬ—туз-у, чыда-у
ТЕРЯТЬ—югалт-у; ,<им(е)-у; арам ит-у
ТЕСНО—тыгыз
471
ТЕСНЫЙ—1) тыгыз, кысырык, тар, кысан;
2) якын
ТЕСТО—камыр
ТЕСТЬ—каената(й)
ТЕТЕРЕВ—кер тле к
ТЕТКА—ала, тутн, туган ала
ТЕТРАДЬ—дэфтэр
ТЕТЯ—ала, тути
ТЕЧЕНИЕ—агым
ТЕЧЬ I—1) а(к—>г)-у, агып тор-у; 2) ут-у; уз-у
ТЕЧЬ П—су кер-у, су ут-у
ТЕЩА каенана, хатынныц анасы
ТИГР- -юл бары с
ТИРЕ—сызык, тире
ТИХИЙ—1) тын, тыныч; 2) акрен, акрын;
3) юаш, тыныш
ТИХО—1) акрен, акрын; 2) тын, тыныч
ТИШЕ—акренрак; шауламагыз
ТИШИНА—тынлык, тынычлык
ТКАНЬ—тукыма
ТЛЕТЬ—пыскып ят-у
ТО ЛИ... ТО ЛИ—алла... алла
ТО... ТО—эле... эле
ТОВАР—товар
ТОВАРИЩ—иптэш
ТОГДА—ул чагында, ул вакытта, ул чакта
ТОЖЕ—да, шулай ук
ТОК—ындыр табагы
ТОЛКНУТЬ (толкать)—эт-у, терт-у
ТОЛКОВАТЬ—ацлат-у, ацлатма бир-у
472
ТОЛКОВЫЙ—акыллы, тепле, аплы;
анлатмалы; юньле
ТОЛКОМ -яхшылап, эйбэтлэп
ТОЛМАЧ—тылмач, тэргцемаче
ТОЛПА -халык теркеме, торкем
ТОЛСТЫЙ—1) юан; 2) калын
ТОЛЧОК—1) этен (тертеп) >цибару; 2) зтэргеч
ТОЛЬКО— -гына/-генэ; -кына/-кенэ
ТОМ—кисэк, том
ТОНКИЙ -1) юка, нафис, нэзек; 2) нечкэ
ТОНУТЬ—бат-у
ТОПИТЬ I—батыр-у
ТОПИТЬ II—я(к->г)-у, ягып жлбэр-у
ТОПЛИВО—ягулык
ТОПОЛЬ—тирак, тополь
ТОПОР—балта
ТОПОТ—аяк тавышы
ТОПТАТЬ—1) тапта-у; 2) пычрат-у
ТОПТАТЬСЯ—(бер урында) талтан-у
ТОРГАШ—вак саудагзр
ТОРГОВАТЬ—сату (сауда) ит-у
ТОРГОВАТЬСЯ—сатулаш-у
ТОРГОВЛЯ—сауда
ТОРЖЕСТВЕННЫЙ—тантаналы
ТОРМОЗ—1) тормоз; 2) тоткарлык, киртэ
ТОРОПИТЬ—ашыктыр-у, тизлэт-у
ТОРОПИТЬСЯ -ашы(к-»г)-у
ТОСКА—1) сагыну, юксыну; 2) сагыш, зч пошу
ТОТ—1) теге, шул, ул; 2) башка, бутан, икенче;
3) бусы, ансы
473
ТО-ТО—1) шулай шул; 2) мена ни ечен; 3) кара
аны
ТОТЧАС—шунда ук, шул чакта ук
ТОЧИЛКА—1) кайрак, 2) карандаш очлагыч
ТОЧИТЬ—кайра-у, уткенлэ-у
ТОЧКА —нокта
ТОЧНО 1—1) тегэл. дерес итеп; 2) накъ; 3) айе,
до рее; 4) чыннан да
ТОЧНО П—айтерсец
ТОЧНЫЙ —тегал
ТОЧЬ-В-ТОЧЬ—теп-тегэл, деп-дерес
ТОШНИТЬ—куцел болган-у
ТОЩИЙ—1) ябык, арык; 2) ач, буш
ТРАВА—улан
ТРАВМА—яра
ТРАтиТЬ (деньги, силы)—акча тот-у (ту(к->г)-у);
кеч сал-у (ту(к->г)-у)
ТРАФАРЕТ—урнэк, елге
ТРЕБОВАНИЕ—талап, copay
ТРЕБОВАТЕЛЬНЫЙ—талэпчэн
ТРЕБОВАТЬ—талап ит-у
ТРЕВОЖИТЬ—борч(ы)-у, тынгысызла-у
ТРЕЗВЫЙ—1) аек; 2) аек акыллы
ТРЕТЬ—ечтэн бер елеш
ТРЕУГОЛЬНИК—ечпоч мак
ТРЕЩИНА—ярык
ТРИ—еч
ТРИДЦАТЬ—утыз
ТРИЖДЫ—еч тапкыр
ТРОНУТЬ (трогать)—ти-ю, кагыл-у
ТРОНУТЬСЯ—кузгал-у
474
ТРОПИНКА—сукмак
ТРУБА—1) торба; 2) кепшэ; 3) моржа
ТРУД—1) хезмэт; 2) кеч; 3) эсэр
ТРУДИТЬСЯ хезмэт ит-у, эшлэ-у
ТРУДНО—авыр, кыен
ТРУДНОСТЬ—авырлык, кыенлык
ТРУДНЫЙ—авыр
ТРУДОВОЙ—хезмэт ...-ы
ТРУ ДЯЩИЙСЯ- -хезмэт, иясе
ТРУП—улек, мэет
ТРУС—куркак
ТРЯПКА—чупрэк
ТРЯСТИ—1) селкет-у, селк(е)-у; 2) ка(к->г)-у
ТУГОЙ—кысан
ТУДА—вида, ары, шунда
ТУЛОВИЩЕ—гауда
ТУЛУП—толып
ТУМАН—томан
ТУНЕЯДЕЦ—эрэмт амак
ТУПОЙ -1) утмэс; 2) жэенке; 3) ангыра
ТУРЕЦКИЙ—Терек
ТУРКИ—терекл эр
ТУРЦИЯ- Теркин
ТУТ—монда, биреда
ТУХЛЫЙ—сасыган, ислэнгэн
ТУЧА—1) болыт: 2) сер
ТУША—тушка
ТУШЕНЫЙ—томалап пешерелган
ТУШИТЬ I—сундср-у
ТУШИТЬ П—томалап пешер-у
ТЩАТЕЛЬНО—ныклап, нык
475
ТЩЕТНО—юкка, бушка, файдасызга
ТЫ — СИН
ТЫКВА -кабак
ТЫСЯЧА—мен,
ТЬМА—1) карацгылык; 2) наданлык; 3) тома-
налык
ТЮБЕТЕЙКА—тубэтэй
ТЮРКИ—торки лар
ТЮРКОЛОГИЯ—тэрки тел белеме
ТЮРКСКИЙ—торки
ТЮРЬМА—тормэ
ТЯЖЕЛЫЙ -авыр; кыен
ТЯЖЕСТЬ—авырлык
ТЯНУТЬ—тарт-у; уткар-у; суз-у
У
У—янында, буенда, алдында
УБАВИТЬ—кимет-у, азайт-у
УБЕГАТЬ (убежать)—(йегереп) качып кит-у
УБЕДИТЕЛЬНЫЙ—ышандыргыч
УБЕДИТЬ—ышандыр-у, инандыр-у
УБЕЖДЕНИЕ—ышаныч
УБЕРЕЧЬ—саклап кал-у, сакла-у
УБИЙСТВО—утереш, утеру
УБИЙЦА—кеше утеруче
УБИТЬ—утер-у
УБОРКА—1) жыештыру; 2) урак есте
УБОРЩИЦА—жыештыручы
УБРАТЬ—жыештырып (алып) ку(й)-ю; 2) урып
(жыеп) ал-у; 3) жыештыр-у
УБЫТЬ—ким(е)-у, аза(й)-ю
476
УВАЖАЕМЫЙ -херматле
УВАЖАТЬ—ихтирам (хврмэт) ит-у
УВАЖЕНИЕ—ихтирам, хврмэт
УВЕДОМИТЬ (уведомлять)—хэбэр ит-у, белдер-у
УВЕЛИЧИТЬ—1) зурайт-у; 2) арттыр-у,
кубайт-у; 3) квчайт-у
УВЕРЕННО—ышанычлы
УВЕРЕННЫЙ—ышанган, ышанычлы
УВЕРЯТЬ-ышандыр-у
УВИДЕТЬ—1) кур-у, куреп ал-у; 2) ацлап ал-у
УВИДЕТЬСЯ -куреш-у, очращ-у
УВЛЕКАТЕЛЬНЫЙ—мавыктыргыч, кызыклы
УВЛЕЧЬ (увлекать)—иярт-у
УВОЛИТЬ (уволнять)—1) зштан чыгар-у;
2) коткар-у
УВЯДШИЙ -султан, шицган
УГАДАТЬ—бел-у, сизеп ал-у; алдан бел-у
УГЛУБИТЬ (углублять)—1) тиранайт-у; 2) арт-
тыр-у
УГНАТЬ—куа кит-у; куып алып кит-у
УГНЕТАТЬ—1) из-у, газапла-у, ж,эберлэ-у;
2) жэфала-у
УГОДЛИВЫЙ—ялагай
УГОЛ—почмак
УГОЛОВНИК—>кин аят ьче
УГОЛОК—почмак
УГОЛЬ—кумер ’
УГОРАТЬ—ис ти-ю (ка(п—>б)-у)
УГОСТИТЬ -сыйла-у
УГОЩЕНИЕ—сый, сый-хврмат
477
УДАЛИТЬ (удалять)—1) читка алып ку(й)-ю;
2) алып ташла-у
УДАРЕНИЕ—басым
УДАРИТЬ (ударять)—!) су(к->г)-у; 2) бар-у
УДАРИТЬСЯ—бэре л-у, сугыл-у
УДАЧА—уцыш, бахет, жай килу
УДАЧНЫЙ—уцышлы
УДВОИТЬ—икелэтэ арттыр-у
УДИВИТЬ—шаккатыр у, ис китэр-у
УДИВИТЕЛЬНЫЙ —искиткеч; саер, гажэеп
УДИВИТЬСЯ—шаккат-у, ис кит-у
УДИЛИЩЕ—кармак сабы
УДИТЬ—балык тот-у
УДЛИНИТЬ—озайт-у, суз-у
УДОБНЫЙ—жайлы, уцайлы
УДОБРИТЬ (удобрять)—ашла-у, ашлама керт-у
УДОБСТВО—унайлылык, жайлылык
УДОВЛЕТВОРЕННЫЙ—канагать
УДОВЛЕТВОРИТЕЛЬНО—!) канагатьланерлек;
2) ечле
УДОВОЛЬСТВИЕ—рахат, лаззэт, кэеф
УДОЙ—савым (бер сауган сет)
УДОСТОВЕРЕНИЕ—таны клык
УДОЧКА—кармак
УДРАТЬ—качып кит-у
УЕХАТЬ—кит-у, китеп бар-у
УЖ I—инде
УЖ II—тузбаш (елан)
УЖАЛИТЬ—ча(к-»г)-у
УЖАС—коточкыч, кот алыну (очу)
УЖАСНЫЙ—котчыккыч, куркыныч
478
УЖЕ—инде
УЖИНАТЬ—кичке аш аша-у
УЖИН—кичке аш
УЗБЕК—узбэк
УЗДЕЧКА—йегэн
УЗЕЛ—теен, теенчек
УЗКИЙ—тар, кысан
УЗНАВАТЬ (узнать)—тан(ы)-у; бел-у, ишет-у
УЗОР—бизак; парча
УЙМА—бик куп
УЙТИ—1) кит-у, чыгып кит-у; 2) чы(к—>г)-у,
ташла-у; 3) кач-у; 4) кереп кит-у, тотыл-у
УКАЗАНИЕ—курсатма
УКАЗАТЕЛЬ—к урсэткеч
УКАЗАТЬ (указывать)—1) курсэт-у, тертеп
курсэт-у; 2) билгела-у; 3) ацлат-у
УКРАШАТЬ—1) бизэ-у, матурла-у; 2) бизэ-у,
матурайт-у
УКРАШЕНИЯ—бизану айберларе
УКСУС—серка
УКУСИТЬ—1) тешлэ-у; 2) ча(к—>г)-у
УЛЕЙ—умарта
УЛЕТАТЬ—очып кит-у
УЛИТКА—акам-текам
УЛИЦА—урам
УЛИЧИТЬ (уличать)—фаш ит-у
УЛУЧШИТЬ—яхшырт-у
УЛЫБАТЬСЯ (улыбнуться)—елма(й)-ю,
келемсера-у
УЛЫБКА—елмаю
УМ—акыл
479
УМЕЛЫЙ—оста, оста куллы, маЬир
УМЕНЬШАТЬ (уменьшить)—кимет-у, азайт-у
УМЕРЕННЫЙ—уртача, урта
УМЕСТНЫЙ -урынлы, вакытлы
УМЕТЬ—бел-у, булдыра ал-у
УМИРАТЬ—ул-у, вафат бул-у
УМНЫЙ—акыллы
УМОЛИТЬ (умолять)—ялвар-у, утен-у
УМЫВАЛЬНИК—юынгыч, кулъюгыч
УМЫВАТЬ (умыть)—ю-у, юындыр-у
УМЫТЬСЯ—юын-у, юынып ал-у
УНЕСТИ—1) алып кит-у; 2) урлап алып кит-у
УНИЗИТЬ (унижать)—тубэнсет-у, кимсет-у
УНИЗИТЬСЯ—кимсен-у, тубэнсен-у
УНИЧТОЖИТЬ (уничтожать)—!) юк ит-у;
2) хур ит-у
УПАСТЬ—егыл-у, егылып теш-у
УПЛАТИТЬ—тулэ-у
УПОРНЫЙ—!) узсузле, нык торучан; 2) кис-
кен, каты
УПОРЯДОЧИТЬ (упорядочивать)—тэртипкэ
китер-у (сал-у), рэтлэ-у
УПОТРЕБИТЬ (употреблять)—куллан-у, фай-
далан-у
УПРАВЛЯТЬ—!) идарэ ит-у, йерт-у;
2) житэкчелек (i-дарэ) ит-у
УПРАЖНЕНИЕ—кунегу, кунекмэ
УПРЕКАТЬ—упкэлэ-у, упкэ белдер-у. шелтэлэ-у
УПРУГИЙ—!) сыгылмалы; 2) тыгыз; 3) салмак
УПРЯМЫЙ—узсузле, кире, тискэре
УРАВНЯТЬ —тигезлэ-у
480
УРАГАН—кочле давыл, гарасат
УРАЗА—ураза
УРОВЕНЬ—1) биеклек, тигезлек; 2) дэрэя^э
УРОДИТЬСЯ—1) уцыш бир-у, уц-у, елгер-у;
2) охшап ту-у
УРОЖАЙ—уцыш
УРОК -дарес
УРЮК—орек
УСАТЫЙ -мыеклы
УСВОИТЬ (усваивать)—узлэштер-у
УСЕРДНЫЙ -тырыш
УСИЛИТЬ (усиливать)—квчэйт-у, арттыр-у
УСКОРИТЬ (ускорять)—тизлэт-у
УСЛОВИЕ-гшарт
УСЛОЖНИТЬ (усложнять)—катлауландыр-у
УСНУТЬ—йокыга кит-у
УСОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ—камиллэштеру,
(белом) кутэру
УСПЕТЬ—олгер-у, житеш-у
УСПЕХ—уцыш
УСПЕШНЫЙ—уцышлы
УСПОКОИТЬ (успокаивать)—тынычландыр-у,
юату
УСТАЛЫЙ—арыган, халсез
УСТАНОВИТЬ (устанавливать)—урнаштыр-у
УСТАРЕТЬ—искер-у
УСТАТЬ (уставать)—ар-у
УСТНЫЙ—сойлам ... -ы, -е, телдэн
УСТОЙЧИВЫЙ—тотрыклы, нык
УСТРАНИТЬ (устранять)—читка этэр-у, юкка
чыгар-у
161, 481
УСТРОЙСТВО—1) тезу, тезелеш; 2) строй,
3) корылма, ждйлаима
УСТУПИТЬ (уступать)—бир-у, карты тешмэ-у
УСТЬЕ—тамак
УСЫ—мыек
УТВЕРДИТЬ расла-у
УТЕНОК—урдэк бэбкэсе
УТЕШИТЬ—юат-у
УТКА—урдэк
УТОМИТЕЛЬНЫЙ— ардыргыч, ялыктыргыч
УТОМИТЬ—ялыктыр-у, алж,ыт-у
УТОНУТЬ—1) (сута) бат-у; 2) суга батып ул-у;
3) кумел-у, чум-у
УТОЧНИТЬ (уточнять)—аныкла-у
УТРЕННИЙ -иртэнге
УТРО- иртэ
УТРОМ—иртэн
УТЮГ—утук
УТЯТИНА—урдэк ите
УХАЖИВАТЬ—1) кара-у, карап устер-у;
2) (хатын-кыз) артыннан йор-у
УХО—колак
УХОД I—киту
УХОД II—карау, тэрбиялэу
УХУДШЕНИЕ—начарлану
УЧАСТВОВАТЬ—катнаш-у
УЧАСТЬ—язмыш, тэкъдир
УЧАЩИЙСЯ—укучы
УЧЕБА—уку, белем алу, ойрэну
УЧЕБНИК—дэреслек
УЧЕНИЕ—1) уку; 2) тэгълимат
482
УЧЕНИК—укучы
УЧЕНЫЙ—1) ейрэтелгэн; 2) галим; укыган
(кеше); 3) фэнни, гыйльми
УЧЕСТЬ исапкэ (иска) ал-у
УЧЕТ—исэп-хисап, хисап, барлау, теркэу
УЧЕТЧИК—хисапчы
УЧИТЕЛЬ—укытучы
УЧИТЕЛЬНИЦА—укытучы (хатын-кыз)
УЧИТЬ—укыт-у, ейрэт-у
УЧТИВЫЙ—ихтирамлы, эдэпле, итагатьле
УШИБИТЬСЯ—барел-у, бэрелеп имгэн-у
УШИТЬ—1) кыскарт-у; 2) тарайт-у
УЮТНЫЙ—рахат, учайлы, жайлы
Ф
ФАЛЬШЬ—хата, ялгышлык: ясалмалык, ялган
ФАНТАЗИЯ -хыял, фантазия
ФАРАОН -фиргавен
ФЕСКА—фас
ФИАЛКА—милауша
ФИГУРА—гауда; фигура
ФИКСИРОВАТЬ—терка-у, язып ку(й)-ю
ФИКТИВНЫЙ—ялгаи
ФИЛИАЛ—булекчэ
ФИЛИН—мэче башлы ябалак (байгыш)
ФИЛОСОФИЯ—фэлсафа
ФИНИК—хермэ
ФОЛЬКЛОР—халык авыз ижаты
ФОРМА—шакел, куренеш. форма
ФОРМИРОВАТЬ—1) формалаштыр-у;
2) тез(е)-у, оештыр-у; 3) тарбиялэ-у
483
ФОТО—рэсем
ФРАГМЕНТ—озек
ФРАЗА—гыйбарэ
ФРАНТ—кояз кеше
ФРУКТ—жилэк-ж,имеш
ФУНДАМЕНТ—нигез
ФУНТ—кадак, горэнкэ
ФУТБОЛИСТ—футболчы
X
ХАДЖИ—хажи
ХАЛАТ—халат
ХАЛВА—хэлвэ
ХАМСТВО—оятсызлык
ХАН—хан
ХАНЖЕСТВО—икейозлелек, эчкерлелек
ХАНСТВО—ханлык
ХАОС—тертипсезлек
ХАРАКТЕР—холык, табигать
ХАТА—ей, йорт
ХВАЛИТЬ—макта- у
ХВАЛИТЬСЯ—мактан-у
ХВАСТУН—мактанчык
ХВАТАТЬ—элэктер-у, тотып ал-у, ябыш-у
ХВАТАТЬСЯ—тотын-у, ябыш-у
ХВАТИТЬ—жит-у
ХВОРАТЬ— авыр-у, чирлэ-у
ХВОСТ—койрык
ХВОЯ—ылыс
ХИЛЫЙ—хэлсез, зэгыйфь
ХИТРОСТЬ—хэйлэ
484
ХИТРЫЙ—хэйлэкэр
ХИЩНИК—ерткыч
ХЛАДНОКРОВНЫЙ—салкын канлы, тыныч,
басынкы
ХЛЕВ—1) икмэк, или; 2) иген, ашлык
ХЛЕБОРОБ—игенче
ХЛЕВ—абзар
ХЛОПАТЬ—1) кул ча(п—»б)-у; 2) су(к—»г)-у;
ка(к—>г)-у
ХЛОПНУТЬ—бэр-у, су(к-»г)-у
ХЛОПОК -мамык
ХЛОПОТЫ—мэшэкать
ХЛЫНУТЬ—1) ташып чы(к->г)-у; 2) кочле
я(у)в-у; 3) а(к->г)-у
ХМЕЛЬ—кол мак
ХМУРИТЬСЯ—каш жыер-у; карацгыланып
тор-у
ХНА—кыиа
ХОД—1) йереш; 2) барыш; 3) адым, эшлэу; 4)
алым, ысул
ХОДИТЬ—1) йор-у, йереп тор-у; 2) барып нор-у,
бар-у; 3) тарал-у
ХОДЬБА—йору
ХОЗЯИН—хужа
ХОЗЯЙКА—хужа (хатын-кыз)
ХОЛМ—калкулык
ХОЛОДЕЦ—койка
ХОЛОДИЛЬНИК—суыткыч
ХОЛОДНО—суык, салкын
ХОЛОДНЫЙ—суык, салкын
ХОЛОД—салкын, суык
485
ХОЛОСТОЙ—ейлэнмэгэн
ХОЛОСТЯК—буйдак, ейлэнмэгэн
ХОМУТ—камыт
ХОМЯК—эрл эн
ХОРОНИТЬ—ясирлэ-у, кум-у
ХОРОШИЙ—1) яхшы, эйбэт; 2) якын: 3) ма-
тур, чибэр
ХОТЕТЬ—телэ-у
ХОТЬ—карамастан; хет
ХОТЯ—гэрчэ
ХОХОТАТЬ—кычкырып кел-у, шаркылдап
кол-у
ХРАБРОСТЬ—батырлык, кыюлык
ХРАБРЫЙ—кыю, батыр йорэкле
ХРАНИЛИЩЕ—саклау урыны
ХРАНИТЬ—сакла-у, тот-у, саклап тот-у
ХРАНИТЬСЯ—саклан-у, тотыл-у
ХРАПЕТЬ—гырылда-у
ХРЕН—керэн
ХРОМОЙ—аксак
ХРУПКИЙ—тиз ватылучан, уалучан
ХРУСТАЛЬ—бэллур
ХРУСТЕТЬ—кетердэ-у
ХРЯЩ—кимерчэк
ХУДЕТЬ- ябы(к->г)-у
ХУДОЖЕСТВЕННЫЙ—матур; сэнгатьле
ХУДОЖНИК—рэссам
ХУДОЙ—ябык, арык, чандыр
ХУЖЕ—начаррак
ХУРМА—хормэ
486
ц
ЦАПЛЯ —челэн
ЦАРАПАТЬ—тырна-у
ЦАРИТЬ—1) патшалык ит-у; 2) хекем сер-у
ЦАРСТВО—патшалы к
ЦАРЬ- патша
ЦВЕСТИ -чэчэк ат-у, чэчэклэи-у
ЦВЕТ —тес
ЦВЕТНОЙ—тесле
ЦВЕТОК—чэчэк
ЦЕЛЕБНЫЙ—шифалы
ЦЕЛИКОМ—тулаем, бетенлэе белэн
ЦЕЛИНА—чирэм ж.ир
ЦЕЛИТЬСЯ—тозэ-у, тобэ-у
ЦЕЛОВАТЬ—у(п—>б)-у
ЦЕЛОВАТЬСЯ-убеш- у
ЦЕЛЫЙ—бетен, тулы
ЦЕЛЬ—максат
ЦЕЛЬНЫЙ—бетен
ЦЕМЕНТИРОВАТЬ цементла-у
ЦЕНА—бэя, хак, бэЬа
ЦЕНИТЬ—к ад ере н бел-у, бэялэ-у
ЦЕННЫЙ—кыйммэтле, кадерле
ЦЕНТР—узэк
ЦЕНТРАЛЬНЫЙ—узэк, узэктэге, теп
ЦЕПЕНЕТЬ—каты п кал-у
ЦЕПОЧКА—(нечкэ) чылбыр
ЦЕПЬ—чылбыр
ЦЕРКОВЬ—чиркэу
ЦИКОРИЙ—Ииндыба
487
ЦИРКУЛЬ—ясэзбэ, циркуль
ЦИТАТА —еземтэ
ЦИФРА—сан
ЦЫГАН—чегэн
ЦЫПКИ—чеби (аякта. кулда)
ЦЫПЛЕНОК—чеби, чебеш
ч
ЧАД —ис, серем, тетен
ЧАЕПИТИЕ—чэй эчу
ЧАЙ—чэй
ЧАЙКА—акчарлак
ЧАЙНАЯ —чэйханэ
ЧАЙНИК —чэйнек
ЧАЙНИЦА —чэй савыты
ЧАКЧАК—чэкчэк
ЧАС—(бер) сэгать
ЧАСАМИ—сэгатьлэр буе
ЧАСОВОЙ—сакчы
ЧАСТЕНЬКО—еш кына
ЧАСТНОСТЬ (в частности)—аерым алганда
ЧАСТНЫЙ—аерым, хосусый; шэхси
ЧАСТО—cii
ЧАСТУШКА—такмак
ЧАСТЫЙ—еш, куе; тоташ
ЧАСТЬ—елеш; булек; часть (хэрби)
ЧАСЫ—сэгать
ЧАША—касэ, тустаган
ЧАШКА —чынаяк, йомры
ЧЕЙ—кемнен, кемнеке
ЧЕЛКА—мангай чэче
486
ЧЕЛОВЕК—кеше, адом
ЧЕЛОВЕЧЕСТВО—кешелек
ЧЕЛЮСТЬ—теш казнасы, казналык
ЧЕМ—...-га Караганда
ЧЕПУХА—буш (юк-бар) суз, сафсата
ЧЕРВЯК—суалчан, корт
ЧЕРЕДОВАТЬ—чиратлаштыр-у, аралаштыр-у
ЧЕРЕЗ—аркылы, аша
ЧЕРЕМУХА—шомырт
ЧЕРЕНОК—сап
ЧЕРЕП—баш сеяге
ЧЕРЕПАХА—ташбака
ЧЕРЕСЧУР—артык, чамадан тыш
ЧЕРЕШНЯ—тече чия
ЧЕРНЕТЬ—карал-у, кара-ю
ЧЕРНИКА—кара ж^лэк
ЧЕРНИЛА—кара
ЧЕРНОВИК—карал ама
ЧЕРНОЗЕМ—кара туфрак
ЧЕРНОСЛИВ—кара ж^меш
ЧЕРНЫЙ—кара
ЧЕРПАК—чумеч, соскыч
ЧЕРПНУТЬ (черпать)—чумырып ал-у (чумеч
белэн)
ЧЕРСТВЕТЬ—искерергэ (ипи), ки(п->б)-у; каты
куцеллелэн-у
ЧЕРСТВЫЙ—каткан (ипи), нскергэн; каты
куцелле
ЧЕРТ—шайтан
ЧЕРТА—сызык; чалым
ЧЕРТЕЖ—сызым
489
ЧЕРТИТЬ—сыз-у
ЧЕРТОПОЛОХ—шайтан таягы
ЧЕРЧЕНИЕ—сызым
ЧЕСАТЬ—1) тара-у; 2) каш(ы)-у
ЧЕСНОК—сарымсак
ЧЕСТВОВАТЬ—тэбрнклэ-у
ЧЕСТНЫЙ—намуслы, гадел, тугры
ЧЕСТЬ—намус
ЧЕТВЕРГ—пэижешэмбе
ЧЕТВЕРКА—дуртле
ЧЕТВЕРТЬ—чирек, дурттэн бер (елеш)
ЧЕТКИ—тэсбих, дисбе
ЧЕТКИЙ—ачык, анык, тегэл
ЧЕТНЫЙ—ж,еп
ЧЕЧЕВИЦА—ясмык
ЧЕШУЯ—балык тецкэсе
ЧИН—дэрэжэ
ЧИНИТЬ—тезэт-у, яма-у
ЧИРЕЙ—чуан, сызлавык
ЧИСЛО—сан
ЧИСТИТЬ—чистарт-у, тазарт-у
ЧИСТО—чиста, чиста итеп
ЧИСТЫЙ—чиста; саф
ЧИТАЛЬНЯ—уку булмэсе
ЧИТАТЕЛЬ—укучы
ЧИТАТЬ—ук(ы)-у
ЧИХАТЬ—течкер-у
ЧЛЕН—эгьза; член
ЧРЕЗВЫЧАЙНЫЙ—гадэттэн (чиктэн) тыш
ЧТЕНИЕ—уку
ЧТИТЬ—хермэтлэ-у, олыла-у, иска ал-у
490
ЧТО—нэрсэ, ни
ЧТОБЫ—ечен, дип
ЧТО-ЛИБО (что-нибудь)—берэр нэрсэ, нэрсэ дэ
булса
ЧТО-ТО—нэрсэдер
ЧУ—чу
ЧУВСТВОВАТЬ—то(й)-ю, сиз-у, хис ит-у
ЧУВСТВО—хис, тойгы
ЧУГУН—чуен
ЧУЦАК— сэер, экэмэт (кеше)
ЧУДЕСНЫЙ—искиткеч, гажэп
ЧУДО—могжиза; гаждп
ЧУДОВИЩЕ—албасты, аждаЬа
ЧУДОМ-могжиза белэн, гажэеп рэвештэ
ЧУЖБИНА—ят (чит) жир
ЧУЖДЫЙ—ят; чит, башка
ЧУЖОЙ—чит, ят
ЧУ ЛАН —чолан
ЧУЛКИ—оек(лар)
ЧУТКИЙ—сизгер, сак, уткен
ЧУТЬ—эз (аз) сына, бераз, чак кына
ЧУТЬЕ—сизу, тою
ЧУЧЕЛО—карачкы
ЧУШЬ—юк-бар, сафсата
III
ШАГ—адым
ШАГНУТЬ (шагать)—атла-у
ШАГОМ—атлап
ШАКАЛ—чул буресе
ШАЛАШ—куыш, шалаш
491
ШАЛИТЬ—шаяр-у, уйна-у
ШАЛУН—шаян, шук
ШАЛЬ—шэл
ШАПКА—бурек
ШАРИАТ—шэригать
ШАРИТЬ—капша-у, актар-у
ШАТЕР—чатыр
ШАФРАН—за гъфраи
ШАХ—шаЬ
ШВЕЯ—тегуче
ШВЫРНУТЬ (швырять)—ыргыт-у, ат-у
ШЕВЕЛИТЬСЯ—кыймылда-у, селкен-у
ШЕВЕЛЬНУТЬ (шевелить)—селкет у, кузгат-у,
кыймылдат-у
ШЕЙХ—шэех
ШЕЛЕСТЕТЬ—шыбырда-у, кыштырда-у
ШЕЛК—ефак
ШЕЛУХА—кабык
ШЕПНУТЬ (шептать)—пышылда-у
ШЕПОТ—пышыл дау
ШЕПТАТЬСЯ—пышылдаш-у
ШЕРБЕТ— ширбэт
ШЕРЕХОВАТЫЙ —кытыршы
ШЕРСТЬ—йон
ШЕРШЕНЬ - -божан
ШЕСТ—колга
ШЕСТЬ—алты
ШЕСТЬДЕСЯТ—алтмыш
ШЕЯ—муен
ШИКАРНО—шэп итеп, фырт
ШИЛО—без
492
ШИПЕТЬ—ысылдарга
ШИПОВНИК—гелжимеш
ШИРИНА—кицлек
ШИРОКИЙ—кин, зур
ШИТЬ—те(к->г)-у, тектер-у
ШИШКА—куркэ
ШКВАЛ—еермэ, давыл
ШКОЛА—мэктэп
ШКОЛЬНИК -укучы (мэктэп баласы)
ШКУРА—тире
ШЛЕПАТЬ—чабакла-у, чэбэклэ-у, су(к->г)-у
ШЛЯПА—эшлэпэ
ШМЕЛЬ—токлетура
ШНУРОК—бау, шнур
ШОВ—ж,ей
ШОРОХ—кыштырдау
ШРАМ—яра эзе, >кэй
ШТАНЫ—ыштан, чалбар
ШТОРА—пэрдэ
ШТОРМ—давыл. шторм
ШТУКА—(бер) данэ
ШТУКАТУР—штукатурчы
ШТУКАТУРИТЬ—штукатурла-у, сыла-у
ШУБА—тун
ШУМ (шумиха)—тавыш, шау-шу
ШУМЕТЬ—шаула-у
ШУМНЫЙ—тавышлы, шау-шулы
ШУРИН—каенага; каене
ШУРШАТЬ—кыштырда-у
ШУТИТЬ—шаяр-у
ШУТКА шаяру
493
ШУТЯ—>цицел гена, шаярып кына
ЩАВЕЛЬ—кузгалак
ЩАДИТЬ—кызган-у, ая-у
ЩЕБЕНЬ—вак таш, кирпеч ватыгы
ЩЕГОЛЯТЬ- .супшылан-у, коязлэн-у
щеДРОъТЬ—ю мартл ы к
ЩЕДРЫЙ—юмарт
ЩЕКА—яцак
ЩЕКОТАТЬ —кытыкла-у
ЩЕЛКАТЬ—бэр-у; ват-у; чирт-у
ЩЕЛЬ—ярык, тишек
ЩЕНОК—кочек
ЩЕПКА —йомычка
ЩЕПОТКА—бер чеметем
ЩЕТИНА—дуцгыз кылы
ЩИ —кэбестэ шулпасы
ЩИПАТЬ—чемет-у
ЩИПЦЫ—кыскыч
ЩИТ—калкан
ЩУКА—чуртан
ЩУРИТЬСЯ—куз кыс-у
э
ЭКЗАМЕН—имтихан, сынау
ЭКЗАМЕНОВАТЬ—имтихан (экзамен) ал-у
ЭКЗЕМА—тимрэу
ЭКЗЕМПЛЯР—данэ, несхэ
ЭКОНОМИКА—икътисад
494
ЭКОНОМИТЬ (сэкономить)—сак тот-у, исраф
ИТМЭ-Y, ЭКО“ОМИЯЛЭ-У
ЭКОНОМИЯ—саклык, хэстэрлек
ЭКСПЕРИМЕНТ—тэжрибл
ЭКСТРЕННЫЙ—ашыгыч, кичектергесез
ЭЛЕКТРИК—электрчы
ЭЛЕКТРИЧЕСТВО—электр
ЭЛЕКТРОМОТОР—электр моторы
ЭЛЕКТРОННЫЙ—электрон ... -ы, -е
ЭЛЕКТРОПЕЧЬ—электр миче
ЭЛЕКТРОПОЕЗД—электр поезди
ЭЛЕКТРОСЕТЬ—злектр челтэре
ЭМАЛИРОВАННЫЙ—эмальле
ЭМБРИОН—яралгы
ЭМИР—эмир
ЭМОЦИЯ—тойгы, хис, кичереш
ЭНЕРГИЯ—кеч, дэрт, куэт, гайрэт
ЭПИЗОДИЧЕСКИЙ—очраклы, эллэ нидэ бер
ЭПИСТОЛЯРНЫЙ—хатлар ... -ы
ЭПОХА- чор
ЭСТЕТИЧЕСКИЙ—эстетик
ЭСТРАДНЫЙ—эстрада ... -ы
ЭТА—бу
ЭТАЖ- -кат, этаж
ЭТИ—болар
ЭТИЧНЫЙ —эдэпле, эхлаклы
ЭТО—бу, ул
ЭТОТ—бу, шушы
ЭФЕНДИ—эфэнде
ЭФФЕКТИВНЫЙ—нэти жале
ЭХО—кайтаваз
495
ю
ЮБКА—итак
ЮВЕЛИР—зэрдар, ювелир, зэркян
ЮГ—кеньяк
ЮГО-ВОСТОК—кеньяк-кенчыгыш
ЮГО-ЗАПАД—кеньяк-кенбатыш
ЮЖНЫЙ—кеньяк ... -ы
ЮЛА—бетерчек
ЮНОСТЬ—яшьлек, усмер чак
ЮНОША—яшусмер, яшь егет
ЮНЫЙ—яшь
ЮРИДИЧЕСКИЙ—юридик
ЮРКИЙ—житоз, елгыр, елдам
ЮРОДИВЫЙ—дивана, акылсыз
ЮРТА—киез ей, тирмэ
Я
Я—мин
ЯБЕДА—элэкче, яла ягучы
ЯБЛОКО—алма
ЯБЛОНЯ—алмагач
ЯБЛОЧНЫЙ—алма ...-ы
ЯВИТЬСЯ—кил-у, килеп жит-у
ЯВЛЕНИЕ—к уренеш
ЯВНЫЙ—ап-ачык, ачыктан-ачык
ЯГНЕНОК— сарык бэрэне
ЯГОДА—жилэк
ЯД—агу
ЯДОВИТЫЙ —агулы
ЯДРО—теш; узэк; туп
496
ЯЗВА—ядерэхэт; ачы (зэЬэр) телле
ЯЗЫК I—тел
ЯЗЫК II—тел (аралашу чарасы)
ЯЗЫКОВЕД—телче
ЯЗЫКОЗНАНИЕ—тел белеме (гыйлеме)
ЯЗЫЧОК—кече тел
ЯЗЬ—опты, бэртэс
ЯИЧНИЦА—йомырка табесе, куырган йомыр-
ка
ЯЙЦО—йомырка, кукэй
ЯКОБЫ- имеш, янэсе
ЯЛОВЫЙ -кысыр
ЯМА—чокыр, баз
ЯМОЧКА—чокырчык
ЯНВАРЬ—гыйнвар
ЯНТАРЬ—гэрэбэ
ЯРКИЙ—яп-якты, кечле
ЯРЛЫК—ярлы к
ЯРМАРКА —ярминкэ
ЯРОВОЙ—сабан (язгы) ,..-ы
ЯРОСТНЫЙ—агулы, ярсулы
ЯРУС—кат, ярус
ЯСЕЛЬНЫЙ—ясле (баласы)
ЯСНО—ачык, ачык итеп
ЯСНЫЙ—аяз, якын; ачык
ЯСТРЕБ—карчыга
ЯХОНТ—якут
ЯЧМЕНЬ-арпа
ЯЩЕРИЦА—кэлтэ елан
ЯЩИК—эрж,о, тартма
497
КЫСКАЧА ТАТАРЧА-
РУСЧА ФРАЗЕОЛОГИК
СУЗЛЕКЧЭ
А
АВАЗ БИРУ—подать голос
АВАЗ САЛУ—бросить клич
АВЫЗ АЧМАУ—и рта не раскрывать
АВЫЗ АЧЫП Й0РУ—ходить, разинув рот
АВЫЗ АЧЫП (КУТЭРЕП) КАЛУ—остаться с
носом
АВЫЗ ИТУ—попробовать на вкус; отведать
АВЫЗ ЙОМУ—прикусить язык
АВЫЗ СУЫН АГЫЗУ —слюики текут
АВЫЗ ТУРСАЙТУ—надуть губы
АВЫЗ ТУТЫРЫП СОЙЛЭУ—говорить в пол-
ный голос
АВЫЗ ЧАЙКАУ—разводить сплетни
АВЫЗ ЭЧЕНДЭ БОТКА ПЕШЕР1 —варить во
рту кашу
АВЫЗГА АЛМАСЛЫК—и в рот не возьмешь
АВЫЗГА КАРАТУ—овладеть вниманием
АВЫЗГА СУ КАВУ—набрать в рот воды
АВЫЗГА ТЕЛ СЫЙМАУ—не уметь язык дер-
жать за зубами; язык как помело
АВЫЗЫ КОЛАККА ЖИТУ—рот до ушей
АВЫЗЫН АЧСА, УПКЭСЕ КУРЕНЭ-в чем
только душа держится; кожа да кости
498
АВЫЗЫН КАПЛАУ—заткнуть рот
АВЫЗЫННАН ТАРТЫП АЛУ-вырвать
АВЫЗЫННАН ОЗУ—делиться последним
АВЫЗЬЩНАН ЖИЛ АЛСЫН—типун тебе на
язык
АВЫР СУЗ—тяжелое слово
АВЫР СУЛАУ—тяжело вздохнуть
АВЫР ТУФРАГЫ ЖИЦЕЛ БУЛСЬШ-пусть
земля будет пухом
АВЫРГА АЛУ—воспринимать тяжело
АВЫРТКАН ЖИРГЭ КАГЫЛУ—задеть за жи-
вое
АГАЧ АВЫЗ—и двух слов связать не может
АГАЧ АТКА АТЛАНДЫРУ —посадить в кало-
шу
АЙ КУРДЕ» КОЯШ АЛДЫ -как ветром сдуло;
только его и видели
АККА КАРА БЕЛЭН ЯЗЫЛГАН—написано
черным по белому
АКНЫ КАР АДАН АЕРУ—отличить белое от
черного
АКЫЛ БИРУ—учить уму-разуму
АКЫЛ ЖУЮ—1) ум за разум зашел; 2) поте-
рять сознание
АКЫЛ САТУ—читать мораль
АКЫЛГА КИЛУ—взяться за ум
АКЫЛГА САЙ—слаб умом
АКЫЛГА УТЫРУ—браться за ум
АКЫЛДАН ШАШУ—сойти с ума
АКЫЛЫ КЫСКА—ум короток
АЛГА СОРУ—продвигать вперед
499
АЛДЫННАН АРТЫ ЯХШЫ—скатертью дорога
АЛЛАНЫЦ КАШКА ТЭКЭСЕ—божий избран
ник
АЛТЫН КУЛЛЫ—золотые руки; мастер на все
руки
АНТ ЭЧУ—дать клятву
АРАГА ШАЙТАН KEPY—кошка пробежала
АРАЛАРЫНА КЫЛ ДА СЫЙМЫЙ -и водой
не разольешь
АРКАТА ХЭНЗЦЭР КАДАУ—ударить ножом в
спину
АРКАТА ЫШЫКЛАНУ — спрятаться за чужую
спину
АРКЫЛЫ ТОШУ—переступить дорогу
АРКЫЛЫНЫ БУЙГА САЛМАУ—палец о па-
лец не ударить
APT АЯКТА ТОРУ—стоять на задних лапках
АРЫШ БОЛАМЫГЫ—каша-малаша
АТА-БАБАДАН КИЛГЭН идущий
(унаследованный) от предков
АТЫ-ЧАБЫ ЧЫГУ -приобрести дурную славу
АЧ КУЗ—алчный; жадина
АЧУ БАСЫЛУ—унять гнев
АЧУ КАЙНАУ—кипит злость
АЧУ ТОТУ—иметь зуб
АЧЫ ТЭЖРИБЭ—горький опыт
АЧЫ ТЕЛ—злой язык
АЧЫ ТИР —соленый пот
АЧЫК АВЫЗ—раззява
АЧЫК ЙОЗЛЕ—приветливый
500
АЯЗ КОННЕ ЯШЕН СУГУ—как гром в ясную
погоду
АЯК БАСМАГАН—нога не ступала
АЯК ОСТЕНДЭ—на ногах
АЯК СУЗУ—протянуть ноги
АЯК ТАРТМАУ—ноги не идут
АЯК ТЕР ЭП—упираясь ногами и руками; уп-
рямо
АЯК ЧАЛУ—подставлять ножку
АЯК ЯЛЫ мзда
АЯГЫ(М) Ж.ИЦЕЛ—легкая нога (у меня, у не-
го, у нее)
АЯТЫ(М) ЭЦИЦЕЛ БУЛСЫН— с легкой ноги
АЯККА БАСУ—встать на ноги
АЯККА ЕГЫЛУ—кланяться в ноги
АЯКТАН ЕГУ—свалить с ног
Ah ОРУ—ахн и охи
э
ЭЛЕ АЛАЙ, ЭЛЕ БОЛАЙ—то да се
ЭЛИФНЕ ТАЯК ДИП ТЭ БЕЛМЭУ—нн бельме-
са не знает
ЭЧЕСЕН-Т6ЧЕСЕН ТАТУ—хлебнуть лиха
Б
БАЗАРЫ ТОШУ—падение акций
БАКЧАГА ТАШ АТУ—бросить камень в чей-то
огород
БАЛТА АСАРЛЫК—хоть топор вешай
БАЛ-МАЙ ЭЧЕНДЭ ЙОЗУ—кататься как сыр в
масле
501
БАРМАК АША КАРАУ—смотреть сквозь
пальцы
БАРМАК БЕЛЭН ТЭРТУ—тыкать пальцем
БАРМАК ЯНАУ—грозить пальцем
БАРМАКТАН КЫСЫП ЧЫГАРУ —высосать из
пальца
БАРМАГЫ Y3 ЯТЫНА КЭКРЕ—загребать под
себя
БАСЫМ ЯСАУ—делать ударение
БАСЫП АЛУ—завладеть
БАШ АЛЫП КАЧУ—унести голову
БАШ ЭЙЛЭНУ—голова кружится
БАШ БЕЛЭН ЖДВАП БИРУ—отвечать головой
БАШ БЕЛЭН УЙЛАУ—думать головой
БАШ БИРМЭУ—не давать себя в обиду
БАШ БУЛУ—верховодить; быть главным
(вожаком)
БАШ ЩИТМЭУ—(моей, его) головы не хватит
БАШ ЖИТУ—дойти умом
БАШ ИСЭН БУЛСА—пока голова на плечах
БАШ ИЮ—1) подчиняться; 2) склонить голову
БАШ КАТЫРУ—морочить голову
БАШ КУЮ—сложить голову
БАШ КУТЭРМИ ЭШЛЭУ—не разгибая спины;
работать не покладая рук
БАШ КУТЭРУ— поднять восстание
БАШ ЭСТЕ—к вашим услугам
БАШ САЛЫНДЫРУ—(сидеть) с поникшей го
ловон
БАШ ТАРТУ—дать отказ
БАШ ЧАЙКАУ—кивать головой
502
БАШ ЧАТНАУ—ломит голову
БАШКА КИТЕРЕП СУККАНДАЙ— (как) обу-
хом по голове
БАШКА КИТУ -ударить в голову
БАШКА СЫЙДЫРА АЛМАУ—не укладывать-
ся в голове
БАШЛЫ-КУЗЛЕ БУЛУ—жениться
БАШНЫ КАЯ КУЯРГА БЕЛМЭУ—не знать
куда себя девать
БАШНЫ ТАШКА ОРУ—хоть головой об стен-
ку; хвататься за голову
БАШНЫ ЮЛЭРГЭ САЛУ—прикидываться ду-
рачком
БАШТАНАЯК (ЧЫ ЛАНГ АН)-(мокрый) с го-
ловы до ног
БАШЫ-АЯГЫ БЕЛЭН—с руками, с ногами
БАШ-КУЗ АЛУ—прийти в себя
БАШЫ ЙОМРЫ—голова варит
БАШЫ КУККЭ КУТЭРЕЛУ—нос кверху
БАШЫ ТУБА Л БУЛУ—голова кругом идет
БАШЫ ТУШЭМГЭ Т НЮ—рот до ушей
БЕР АЛДЫНА, БЕР АРТЫНА ТОШУ—
лебезить
БЕР АЯГЫ ЖИРДЭ, БЕР АЯГЫ ГУРДЭ-
стоять одной ногой в могнле; глядеть в могилу
БЕР БАЛЫК БАШЫН ЧЭЙНЭУ—сказка про
белого бычка
БЕР ДИГЭН—отличный
БЕР КАНАТ СЫНУ—подрубить крылья
БЕР КАШЫК СУ БЕЛЭН ЙОТАРЛЫК-краса
ненаглядная
БЕР СУЗГЭ КИЛУ—найти общий язык
503
БЕР ТАБАКТАН АШАУ—есть из одной тарел-
ки
БЕР ТЭРТЭГЭ ЖДГЕЛУ—быть в одной упряж-
ке
БЕР ТУБЭ АСТЫНДА ЯШЭУ—жить под одной
крышей
БЕР УРЫНДА ТА ПТ АНУ—топтаться на одном
месте
БЕРЬЮЛЫ ИКЕ КУ ЯННЫ ТОТУ—убить за
раз двух зайцев
БЕТКЭН БАШ—пропащая голова
БЕТКЭН БАШ БЕТКЭН—двум смертям не бы-
вать
БИЛ БОГУ—гнуть спину
БИТКЭ КЫЗЫЛЛЫК КИТЕРУ—заставить по-
краснеть
БИШ БАРМАК КЕБЕК БЕЛУ—знать как свои
пять пальцев
БИШ КУЛЛАП—обеими руками
БИШЕНЧЕ КОПЧЭК—пятое колесо в телеге
БИШ ТИЕНЛЕК КУЯН, УН ТИЕНЛЕК
ЗЫЯН—игра не стоит свеч; овчинка выделки
не стоит
БОРЧАК ПЕШМИ—каши ие сваришь, не в ла-
дах
БОРЫН АША С0ЙЛЭУ—бубнить под нос
БОРЫН БАШЬША—на каждого
БОРЫН КУТЭРУ—задрать нос кверху
БОРЫН Т0БЕНДЭ—под носом
БОРЫН ТЫГУ—совать нос
БОРЫНГА ЧИРТУ—обставить кого-то; утереть
нос
504
БОТ КУТЭРЕП ЯТУ—считать мух
БУА БУ АР ЛЫК—хоть пруд пруди
БУГАЗГА БУТАЗ КИЛУ—хвататься за горло
БУГАЗГА ЯБЫШУ—взять за глотку
БУЛДЫ НИ, БУЛМАДЫ НИ—все едино
БУРАН ТУЗДЫРУ—метать громы и молнии
БУРЫЧКА БАТУ—влезать в долги
БУСАГАГА АЯК БАСМАС1-А не переступать
порога
БЭЙДЭН ЫЧКЫНУ—сорваться с цепи
БЭЛАДЭН БАШ-АЯК _от греха подальше
БЭХЕТКЭ КАРШЫ -ц'счасть'^с
БУРЭНЭ АРКЫЛЫ БУРЕ КУРУ у страха гла-
за велики
БУРЕСЕ УЛАУ—подфартить
В
ВАЗ КИЧУ—дать отказ; отречься, отказаться
ВАК ЭКАНЛЫ -мелкая душонка
ВАКЫТНЫ ЫЧКЫНДЫРМАУ—не упускать
момента
ВЭГАЗЬ С0ЙЛЭУ—читать нотацию
Г
ГАЗАП ЧИГУ—терпеть муки
ГАЙРЭТЕН ЧИГЕРУ—отбить охоту
ГЭП САТУ—разглагольствовать
Г0НАН ШОМЛЫГЫ—что за напасть такая!
ГЫЙБРЭТ АЛУ—извлечь урок
505
д
ДАН КАЗАНУ—снискать славу
ДАН САТУ—позорить перед миром; ославить
ДАН ТОТУ—иыть знаменитым
ДЭРТ ПОЧМАКЛАНУ—быть довольным
ДЭРТЕН CYHДЕРУ—отбить охоту
ДИЛБЕГЭ БУЕ (суз)—говорить пространно
(длинно)
ДИЛБЕГЭНЕ БУШАТУ—распускать вожжи
ДИЛБЕГЭНЕ Y3 КУЛЫНА АЛУ—прибрать
вожжи к рукам
дИЦГЕ3 ТУБЫКТАН -море по колено
ДОНЬЯ БЭЯСЕ—нет цены
ДОНЬЯ БЬГЕРЕП (ЭЗЛЭУ)—искать по всему
свету
ДОНЬЯ КУПТАРУ—поднять переполох
ДОНЬЯ КУЮ—покинуть этот мир
ДОНЬЯГА КИЛУ—появиться на свет
ДОНЬЯДАН КИТУ—переселиться в мир иной
ДОНЬЯНЫ ДЕР СЕЛКЕТЕП ТОРУ—сотрясать
мнр
ДОНЬЯНЫЦ АЧЫСЫН-ТОЧЕСЕН ТАТУ—
повидать многое
ДУТА БЕЛЭН ПЕЧЭН ЧАБУ- -говорить чушь;
попасть пальцем в небо
ДУРТ АЯКЛАП—иа четвереньках
ДУРТ КУЛЛАП—руками-ногачи, обеими ру
камг
ДУРТ КУЗ БЕЛЭН (КОТУ)—высмотреть все
глаза
506
ДУРТ ЯГЬЩ КЫЙБЛА—катись на все четыре
стороны; скатертью дорожка
Е
ЕГЫЛЫП КОЛУ—смеяться до упаду
ЕГЫП САЛУ—одержать верх
ЕЛАН МОГЕЗЕ ГЕНЭ ЮК—чего только нет
ЕРАК КИТУ—далеко пойти
ЭК
ЖАН АТУ—жаждать
ЖАН АЧУЫ БЕЛЭН—яростно
ЖАН ДУСТЫ—закадычный друг
ЖАН КИСЭГЕМ -душенька
ЖАН К0ЕГЕ—обуза, бремя
ЖАН 0PY—вдохнуть
ЖАН САТУ—кривить душой
ЖАН ТИРЛЭРЕ ЧЫГУ—проливать пот
ЖАН ТЫНУ -душа успокаивается
ЖАН ЧЫГУ—1) устать; 2) умереть
ЖАНГА ТИЮ—надоедать
ЖАННЫ АШАУ —терзать
ЖАНЫ ТЕЛЭГЭН ЕЛАН ИТЕ АШАГАН—
охота пуще неволи
ЖАНЫ УЧ Т0БЕНДЭ ГЕНЭ—еле-еле душа в
теле
ЖАНЬЩ НИ ТЕЛИ—что душа пожелает
ЖЭНЭННЭМ АРТЫНА -к черту на рога
ЖЭНЭННЭМГЭ ЖИБЭРУ—отправить на тот
свет
ЖЭНЭННЭМГЭ ОЧУ—провалиться в тартарары
507
ЖЕН АЧУЫ ЧЫГУ—приходить в ярость
ЖЕНЕ СОЙМЭУ—душа не лежит
ЖЕНЕН ЧЫГАРУ—разозлить
ЖЕП ОЧЫН ЯЩЕРУ—концы в воду
ЖИЛ АЛГАНДАЙ—как ветром сдуло
ЖИЛ ИСКЭН ЯККА АВУ—держать нос по
ветру
ЖИЛ КУУ—шляться без дела
ЖИЛГЭ ОЧУ—1) вылететь в трубу; 2) идти
прахом
ЖИЛЛЭР ИСКЭН—и след простыл
ЖИЛЛЭР УЙНЫЙ—совершенно пустой
ЖИЛКЭСЕН КИМЕРУ—сидеть на горбу (кого-то)
ЖИЛКЭСЕНДЭ ТАТУ—испытать на своем горбу
ЖИЦ СЫЗГАНЫП—засучив рукава
ЖИЦЕЛ АКЫЛЛЫ—легкомысленный
ЖИЦЕЛ АЯГЫЦ БЕЛЭН—с легкой ноги
ЖИЦЕЛ КУЛДАН—с легкой руки
ЖИЦЕЛ С0ЯКЛЕ—легкий на подъем
ЖИЦЕЛ ХОЛЫКЛЫ—ветренный
ЖИР БЕЛЭН КУК АЕРМАСЫ—как небо от
земли
ЖИР БЕЛЭН ТИГЕЗЛЭУ—сравнять с землей
ЖИР ЖИМЕРТЕП Й0РУ—быть в расцвете сил,
здоровым
ЖИР ЙОТКАН КЕБЕК -как сквозь землю про-
валился
ЖИР Й03Е—белый свет
ЖИР Й03ЕННЭН СЕБЕРЕП ТУТУ -стереть с
лица земли
ЖИР КУЕНЬША КЕРУ—сойти в могилу
508
5КИР ТИШЕГЕНЭ КЕРЕРДЭЙ БУЛДЫМ—
готов был провалиться
ЖИР ТИШЕГЕНДЭ у черта на куличках
ЖУЛЭР САТУ—валять дурака
ЖЫЛЫ УРЫН—тепленькое местечко
ЖЫРЫ ЖЫРЛАНГАН-его песенка спета
3
ЗАР ЕЛАУ—горько плакать
ЗИЬЕНЕ ТАР АЛУ—стать рассеянным
ЗУРГА КИТУ—принять серьезный оборот
ЗУРДАН КУБУ—хватить через край
И
ИБЛИС ТОКЫМЫ—чертово отродье
ИКЕ АРАДА ВЕТЕРУ -остаться между нами
ИКЕ АТЛАП, БЕР СИКЕРУ—одна нога здесь,
другая — там
ИКЕ АЯГЫН БЕР КУНЫЧКА ТЫГУ —согнуть
в бараний рог
ИКЕ АЯКНЬЩ ВЕРСЕН ДЭ АТЛАМАУ-ноги
(моей) не будет
ИКЕ БОЗАУГА КИБЭК АЕРА БЕЛМЭУ-глуп
как пробка
ИКЕ КУЛЛАП—обеими руками
ИКЕ КУЛСЫЗ ИТУ—оставить (как) без рук
ИКЕ КУЗЕ ДУРТ БУЛА—глаза на лоб полезли
ИКЕ С0ЙЛЭШМЭУ—сказано-сделано
ИКЕ СУЗ БЕЛЭН—в двух словах
ИКЕ СУЗНЕЦ БЕРЕНДЭ—то и дело
ИКЕ УТ АРАСЫНДА—меж двух огней
509
ИКЕ ЯККА ДА ЮК—ни туда, ни сюда
ИКЕ ЯТЫП БЕР Т0ШКЭ КЕРМИ—не горит да
не болит
ИЛЭК БЕЛЭН СУ ТАШУ—носить воду реше-
том
ИЛЭК БИТ—круглое лицо
ИЛЭК СОРАГАНГА ЧИЛЭК БИРУ—дурака
пошли за ложкой, а он тащит кошку
ИНЭ БЕЛЭН КОЕ КАЗУ—каторжная работа
ИНЭ КУЗЕННЭН УТКЭРУ провести через
игольное ушко; разбирать по косточкам; трой-
ная проверка
ИНЭ ОЧЫ КАДЭР ДЭ—ни на волос
ИНЭ 0СТЕНДЭ УТЫРУ—(сидеть) как на игол-
ках
ИНЭ ТУГЕЛ —не иголка
ИНЭДЭН ЖЕПКЭ КИЕНДЕРУ—одеть с иго-
лочки
ИНЭДЭН ЧЫККАН ГЫНА—с иголочки
ИНЭСЕННЭН Я^ЕБЕНЭ КАДЭР -до мельчай-
ших подробностей
ИПИ ПГУРЛЕГЕНЭ МЕНЕП ТОШУ заехать по
морде
ИРЕН ТУРСАЙТУ—надуть губы
ИС КИТУ—удивляться
ИСЭБЕ ДЭ, ХИСАБЫ ДА ЮК видимо-
невидимо
ИСЕ ДЭ КИТМИ (ИСЕНДЭ ЮК)—и в ус не дует
ИСКЕ АВЫЗДАН ЯЦА СУЗ—вот тебе и на!
ИТ ЮГЫНДА УПКЭ ДЭ ТАНСЫК—на безры-
бье и рак рыба
ИТЭК АСТЫННАН—из-под полы
510
ИТЭК ЖЬПО—быть осторожным
итак КИСЕЛ, ЖЛЦ ЯМАУ—Тришкин кафтан
ИШТЕЦ ишак ЧУМАРЫН —ну и наделал делов
й
ЙОДРЫК АШАУ —отведать тумаков
ЙОДРЫККА ИРЕК БИРУ -дать волю кулакам
ЙОЛДЫЗЛАРЫ ТУРЫ КИЛУ —сойтись харак-
терами
ЙОМГАКНЫ ЧУАЛТУ—запутать дело
ЙОМГАКНЬЩ ОЧЬШ ЮГ АЛТУ—прятать
концы в воду
ЙОМРЫ БАШ—голова круглая
ЙОМШАК ЖЭЕП, КАТЫГА УТЫРТУ-мягко
стелет — жестко спать
ЙОН УЦАЕНА СЫЙПАУ—гладить по шерсти
ЙОЗ СИКСЭН ГРАДУСКА БОРЫЛУ—
повернуться на сто восемьдесят градусов
ЙОЗГЭ БЭРЕП ЭЙТУ—говорить в лицо
ЙОЗГЭ БЕРЭУ ТУЛМАГАН -не хватает вин-
тиков
ЙОЗЕ БЕЛЭН—сторицей
ЙОЗЕН КЫЗАРТУ—вогнать в краску
ЙОРЭГЕНЭ КЕРУ—влезать в душу
ЙОРЭК АЛЫНУ—душа ушла в пятки
Й0РЭК ЖИТМЭУ—духу ие хватает
ЙОРЭК ИТЕН АШАУ—вымотать всю душу
ЙОРЭК КЫЛЫНА ЧИРТУ—задеть сердечные
струны
ЙОРЭКТЭ ЭЗ КАЛДЫРУ—оставить след в
сердце
511
к
КАБАК (КИБЭК) БАШ—медный лоб; мякин-
ная голова
КАБЫРГАСЫ БЕЛЭН КУЮ—поставить ребром
КАБЫРГАСЫН САНАУ—пересчитать ребра
КАДАЛЫП КИТКЕРЕ—пропади ты пропадом
КАЛЭМ ТИБРЭТУ—пробовать перо
КАЛЫН КЕСЭЛЕ—толстосум
КАНАТ АСТЫНА АЛУ—взять под свое кры-
лышко
КАНАТ КАЕРУ—обломать (подрезать) крылья
КАНГА СЕДУ—быть в кровн
КАНГА ТОЗ САЛУ—травить душу
КАРА КОЕЛУ—почернеть лицом
КАРА МЭЧЕ УТУ—черная кошка пробежала
КАРАР КУЗГЭ—на внд
КАРМАК САЛУ—делать попытку
КЭЕФ БОЗЫЛУ—испортить настроение
КЕРФЕК ТЭ КАКМАУ—глаз не сомкнуть
КЕСЭГЭ СУГУ—бить по карману
КЕШЕ АЛДЫНДА—на людях
КЕШЕ 5ДИЛКЭСЕНДЭ ЯШЭУ—жить за чужой
счет
КЕШЕ ПТУ—сделать человеком
КИЛЭП САРЫП ЙОРУ—гонять лодыря
КИЦ КУЦЕЛЛЕ—любвеобильный
КИРЭКНЕ БИРУ—воздать по заслугам
КИРЕ ЯК БЕЛЭН ТОРУ—встать с левой ногн
КИРТЭГЭ КЕРТУ—привести в норму
КИРТЭДЭН ЧЫГУ—выходить из рамок
КОЕП КУЙГАН—то, что надо; точь-в-точь
512
КОЙРЫК БОЛГАУ—вилять хвостом
КОЙРЫКТА СОЙРЭЛУ—плестись в хвосте
КОЛАК ИТЕН АШАУ (КИМЕРУ)-плешь про-
есть; прожжужать все уши
КОЛАК КАРУ—лишиться
КОЛАККА ДА ЭЛМЭУ—и ухом не вести
КОЛАКЛАР УРЭ ТОРУ —навострить уши
КОРЫ КАЛУ—остаться с носом
КОРЫ КУЛ БЕЛЭН—с пустыми руками
КОРЫ ТОТУ—не медлить
КОТ ЧЫКТЫ, КОТ АЛЫНДЫ—обуял страх
КОН КАДАГЫНА (СУГУ)—на злобу дня
КОН КЕБЕК АЧЫК—ясно как день
КОННЕ ТОНГЭ ЯЛГАП—от зари до зари
КОТЭ-КОТЭ КОТЕК БУЛУ—высмотреть все
глаза
КУЛ БАРМЫЙ—душа не лежит
КУЛГА КУЛ ТОТЫНЫП—рука об руку
КУЛЫ КЫСКА—руки коротки
КУЛЫ ОЗЫН—1) нечист на руку; 2) распуска-
ет руки
КУЛЫ УЙНАУ—1) иметь отношение; 2) споро
работать
КУЛЫН СОРАУ—просить руки
КУЯН (ТАВЫК) ЙОРЭК-заячья душа
КУЗ АЛДЫНДА ТОТУ—иметь в виду
КУЗ АЛМАУ—не сводить глаз
КУЗ АЧЫП ЙОМГАНЧЫ—в мгновение ока
КУЗ БУЯУ—втирать очкн
КУЗ ДЭ ЙОММЫЙЧА—не моргнув глазом
17 L-S
513
КУЗ КАРАСЫ КЕБЕК САКЛАУ-беречь как
зеннцу ока
КУЗ ТЛЮ—сглазить
КУЗ ТОТУ (ТОШУ)—положить глаз
КУЗГЭ БЭРЕЛУ—бросаться в глаза
КУЗЕН КАН БА СКАН—глаза кровью налились
КУЗЛЭРЕН ТОЗЛАНДЫРЫП—с вожделением
КУЗНЕ ТЕКЭУ—впереться взглядом
КУЗЕ ГЕНЭ УТЫРЫП КАЛГАН—одни глаза
остались
КУЗЕ ШАР БУЛУ—глаза стали круглые
КУЗГЭ ТАШЛАНУ—броситься в глаза
КУЗГЭ ТОТЕН ЖИБЭРУ—пускать пыль в глаза
КУЗДЭН УТ КУРЕНДЕ—искры посыпались из
глаз
КУЗ-КОЛАК БУЛУ—держать под наблюдением
КУК БЕЛЭН жир АРАСЫНДА—между небом
н землей
КУК ТЕРЭБЕ—верста коломенская
КУККЭ ОЧЫРУ—взлететь в воздух
КУКЛЭРГЭ (КУТЭРУ) ЧОЮ —возвести до небес
КУКРЭК СУГУ—бить себя в грудь
КУКТЭН ТОШУ—свалиться с неба
КУЛЭГЭДЭ КАЛУ—остаться в тени
КУЦЕЛ ЙОМШАРУ —расчувствоваться
КУЦЕЛ КАЛУ—таить обиду
КУНЕЛ КЫРЫЛУ -испортить настроение
КУЦЕЛ ТОШУ—положить глаз
КУЦЕЛ ТУРЕННЭН—нз глубины души
КУЦЕЛДЭ КЕР САКЛАУ—держать камень за
пазухой
514
КУЦЕЛДЭ T0EH КАЛДЫ—остался осадок в
душе
КУЦЕЛЕН КУРУ—угодить
КУЦЕЛНЕ ТЫРНЫЙ—скребет на душе
КУСЭК КУТЭРУ—размахивать дубиной
КЫЗЫЛ ЭТЭЧ Я£И БЭРУ—пустить красного
петуха
КЫЗЫЛ Ж£П БУЛЫП СУ ЗЫЛУ—проходить
красной нитью
КЫЗЫЛ КАР ЯУГАЧ—когда на горе рак сви-
стнет; после дождичка в четверг
КЫЛ 0СТЕНДЭ ТОРУ—на краю пропасти; на
острии ножа
КЫРЫК КАТ—сто раз
КЫРЫККА ЯРЫЛУ—разрываться на части
Л
ЛАЕШ ШУЛПАСЫ ЭЧУ—хлебнуть лиха
ЛАФ ОРУ—говорить попусту
ЛЭМ-МИМ АВЫЗ АЧМАУ—нем как рыба
ЛЭХ БУЛЫРГА—быть пьяным вдрызг
м
МАЙ КАП!—ни гугу!
МАЙЛАГАНДАЙ БУЛУ—стать шелковым
МАЙЛАНГАН КЕБЕК—как по маслу
МАЛАЙ АКТЫГЫ—мальчишка, сопляк
МАЦГАЕНА ТАЙ ТИПМЭГЭН -в своем уме
МАЦГАЙ БЕЛЭН ТАШ ТИШУ—расшибиться в
лепешку
МАЦГАЙ ОРУ—бить челом
515
МАЦГАЙ ТИРЕ БЕЛЭИ—в поте лица
МАХЫ БИРМЭУ—не дать маху
МАЧ КИЛУ—подмастить
МЭСЬЭЛЭНЕ КАБЫРГАСЫ БЕЛЭН КУЮ-
поставить вопрос ребром
МЕНЭ ДИГЭН—отличный
МЕНЭ СИЦА КИРЭК БУЛСА—вот тебе на
МЕЦ тер ЛЕ (уй, copay)—самые разные
МИ КАТУ—мозги набекрень
МИГЭ СЕЦЕП КАЛУ—врезаться в память
МИЕНЭ ЯРЫП САЛСАЦ ДА—хоть кол на го-
лове теши
МОРЖАДАН ОЧУ—обанкротиться, вылететь в
трубу
М0ГЕЗ ЧЫГАРУ—выдумывать небылицы
М0ГЕЗСЕЗ СЫЕР КЕБЕК—как безрогая корова
МУЕНГА КАМЫТ КИЮ—хомут на шею
МУЕНГА АСЫЛЫНУ —вешаться на шею
МУЕННАН ЧУМУ (бурычка)—быть по шею в
долгах
МУЕНЫ АСТЫНА КИЛГЕРЕ—пропади он
пропадом
МУЕНЫН БОРУ—свернуть шею
МЫЕК АСТЫННАН К0ЛУ -усмехнуться
МЫЕККА ЧОРНАУ —намотать на ус
МЫЖ КИЛУ—кишмя кишит
516
н
НЭЛЭТ Т9ШСЕН —будь проклят
НЭФРЭТ УТЫ БЕЛЭН ЯНАУ-гореть ненави-
стью
НИ АЛЛАГА, НИ МУЛЛАГА -ни уму ни
сердцу; толку как от козла молока
НИНДИ КОРТ ЧАККАН—какая муха укусила
НИЧЕК ИТТЕ АЛАЙ—с грехом попалам
НИЧЕК КЕНЭ ЭЛЕ—да еще как
НИЧЕК КЕНЭ БУЛСА ДА—как угодно, как бы
то ни было
НУЖА ПЕЧЭН АШАТА—голод не тетка
О
ОЕТКЫ САЛУ—подстрекать
ОЗЫН КОЛАКТАН—по беспроволочному теле-
фону
ОЗЫН КУ Л ЛЫ—нечист на руку
ОЗЫН CY3HEH КЫСКАСЫ—короче говоря
ОЗЫН ТЕЛ ЛЭР—злые языки
ОЗЫН ТЕЛЛЕ -острый на язык
ОЧЛАП BETEPY—заканчивать
ОЧЛАП ЧЫГУ—закруглять
ОЧЛЫ БОРЫН “Чувствительный к запаху
ОЧЛЫ KY3—остроглазый
ОЧЫНА ЧЫГУ—дойти до сути
ОЯ КОРУ—обзавестись семьей
ОЯСЫН КУЛ HTY—разрушить до основания
ОЯТКА КАЛУ—опозориться
517
0
03ЕЛГЭН ДЭ ТОШКЭН -точь-в-точь, как две
капли воды
ОМЕТ БАГ ЛАУ—питать надежду
ОМЕТ ОЗЕЛУ -крушение надежд
ОРСЭН ОЧЫП КИТЭРЛЕК—как пушинка
ОСТЕНЭ БАСУ—не в бровь, а в глаз
ОФ ИТЕП ТОРУ—нежить
п
ПАР КУГЭРЧЕННЭР КЕБЕК—как голубки
ПЭРИ АЛЫШТЫРГАН—чудище
ПЭРИ ТУЕ—метель; сборище ведьм
ПОТЫ БЕЛЭН—хоть пруд пруди
ПОТЫ БЕР ТИЕН—грош цена
ПОШАМАНГА ТОШУ забеспокоиться
ПЫЧАК КЕРГЕРЕ—бес в ребро
ПЫЧАККА ПЫЧАК КИЛУ—быть на ножах
ПЫЧАКСЫЗ СУЮ—без ножа резать
ПЫЧРАК АТУ—облить грязью
ПЫЧРАККА САЛЫП ТАПТАУ—втоптать в
грязь
518
р
РЭТЕН ТАБУ—утрясти
РЭТЕ-ЧИРАТЫ ЮК—толку нет
РЭХМЭТ Т0ШКЕРЕ (ЯУГЫРЫ)—да будет бла-
гословен!
С
САБЫН КУБЕГЕ ОЧЫРУ—пускать пыль в
глаза
САБЫН СУЫНА УТЫРТУ—обвести вокруг
пальца
САГЫЗ ЧЭЙНЭУ—говорить одно и то же
САЙ(ДАН) ЙОЗУ—мелко плавать
САК ЙОКЛАУ—спать вполглаза (чутко спать)
САК ТОРУ—быть начеку
САЛАМ СЫЙРАК—тонконогий, слабак
САЛКЫН КАН БЕЛЭН—хладнокровно
САЛПЫ ЯККА САЛАМ КЫСТЫРУ—играть на
слабой струнке
САНАП БЕТЕРГЕСЕЗ—и не счесть
САФСАТА САТУ—плести вздор; пороть чушь
СЕР БИРМЭУ—не подавать вида
СЕР ИТЕП ТОТУ—держать в секрете
СЕР СЫЯ ТОРГАН—нем как рыба
СЕРКЭСЕ СУ КУТЭРМИ -обидчивый
СЕРЛЭРЕ КИЛЕШЭ—закадычные друзья
СИН ДИГЭНДЭ — АЯК ИДЭНДЭ—для милого
дружка и сережку из ушка
СИН КУР ДЭ МИН КУР—тут как тут, в мгно-
вение ока
519
СИРАТ КУПЕРЕН КИЧУ—перейти Рубикон
С0ЙКЕМЛЕ СОЯК—симпатия, любимец
С0ЛЕК КЕБЕК—стройный
C0MCEPE КОЕЛУ—расстроиться
СОРЭН САЛУ—1) вызывать на состязание;
2) кричать истошным голосом
C0T ТЭ ЮК, ЙОН ДА ЮК—ни молока, ни
шерсти
С0ЯГЕН ЮУ—перемывать косточки
С0ЯЛГЭ БАСУ—наступать на мозоль
СТЕНА БУЛЫП ТОРУ —стоять стеной
СТЕНАГА БОРЧАК СИПКЭНДЭЙ-как об
стенку горох
СТЕНАГА ТЕРЭУ—припереть к стенке
СУ КУШУ—заливать
СУ БОЛГАТУ—мутить воду
СУ КЕБЕК ЭЧУ —знать назубок
СУ СИБЕП УСТЕРГЭНДЭЙ—как грибы после
дождя
СУ УРЫНЫНА ЭЧУ—знать назубок
СУГА САЛУ—пускать на ветер
СУГА (БОЗГА) СЭНЭК БЕЛЭН ЯЗГАН—на во-
де вилами написано
СУГА ТОШЕП ЮГАЛГАН КЕБЕК—как в воду
канул
СУГА ТОШКЭН ТАВЫК КЕБЕК—как мокрая
курица
СУДАГЫ БАЛЫК КЕБЕК—как рыба в воде
СУДАН КОРЫ ЧЫГУ—выйти сухим из воды
СУГАН САТУ—молоть чепуху
520
СУГАН СУЫ СУЫРУ—класть зубы на полку;
жить впроголодь
СУГЫШ ТОТЕНЕН ИСНЭУ—понюхать пороху
СУКМАК СУЫНЫП ТОРМАУ—не зарастет
тропа
СУКЫР БЭХЕТ—слепой случай
СУКЫР БЕР ТИЕН ДЭ КАЛМАУ- нет ни гроша
СУКЫР БЕР ТИЕНГЭ КУЙМЫЙ-ни в грош
не ставит
СУКЫР ЫШАНУ—слепая вера
СУЛ ЯГЫ БЕЛЭН ТОРГ АН—встал с левой ноги
СУЗ БЕЛЭН СЫЙЛАУ—кормить обещаниями
СУЗ БЕР—твердое слово; уговор дороже денег
СУЗ БОТКАСЫ—набор слов, болтовня
СУЗ ИЯРЭ СУЗ—слово за слово
СУЗ ЙОРТУ—сплетничать
СУЗ К0РЭШТЕРУ—спорить
СУЗ САЛУ—замолвить словечко
СУЗДЭН КАЛУ—потерять дар речи
СУЗЕ УТЭ—к его словам прислушиваются
CY3EH БИРМЭУ —настоять на своем
CY3EH СУЗГЭ—слово в слово
СУЗЕНДЭ ТОРУ—сдержать слово
CY3HE ЖИЛГЭ ТАШЛАМАУ -не бросать сло-
ва на ветер
СЫНЫККА СЫЛТАУ—предлог
СЫРТЫ СЫНСА ДА СЫНАТМАУ—не пода-
вать вида
521
т
ТАБАН ЯЛАУ—лизать пятки
ТАБАН ЯЛТЫРАТУ -засверкать пятками
ТАБЫННЫЦ ЯМЕН ЖЦБЭРУ -испортить
компанию
ТАВЫК КЕТЭГЕНЭ КЕРТУ—обвести вокруг
пальца
ТАВЫК КОЛЭР—курам насмех
ТАВЫК МИЕ АШАГАН—дырявая голова
ТАВЫК ТЭПИЕ—крест
ТАВЫК ЧУПЛЭП БЕТЕРГЕСЕЗ—видимо-
невидимо
ТАВЫШ КУТЭРУ—повысить голос
ТАВЫШЫЦНЫ ЧЫГАРМА -не смей пикнуть
ТАМАК ЕРТУ—драть горло
ТАМАК КАРЛЫККАНЧЫ—во всю глотку
ТАМАК ТвБЕ БЕЛЭН—высокомерно
ТАМАК ЧЫЛАТУ—промочить горло
ТАМАК ЯЛГАП АЛУ—перекусить
ТАМАК ЯЛЫНА—за харчи
ТАМАККА ТАШ БУЛЫП УТЫРУ—стать по-
перек горла
ТАМАКТАН УТМИ-в горле застряло; не хо-
чется есть
ТАМГА САЛУ—приклеивать ярлыки
ТАМЫРЫНА БАЛТА ЧАБУ—подрубить под
корень
ТАМЫРЫН КОРЫТУ—вырвать с корнем
ТАЦ КАЛУ—диву даваться
ТАЦ ТИШЕГЕННЭН—ни свет ни заря
ТАЦ СЫЗЫЛА—заря занимается
522
ТАР КАРАШЛЫ—ограниченный
ТАРАКАН КАТЫРЫРЛЫК СУЫК-собачий
холод
ТАРТА ТОРГАЧ ОН БУЛЬП»—перемелется,
мука будет
ТАСМА (ТАТЛЫ) ТЕЛ —сладкоречивый
ТАУ АКТАРУ—свернуть горы
ТАШ КАПЧЫК—каменный мешок; тюрьма
ТАШ ЫРГЫТУ—бросить камень
ТАШ ЯУСА ДА—вопреки всему; как пить дать
ТАШБАКА АДЫМЫ БЕЛЭН—черепашьим
шагом
ТАШКА ТАМГА САЛГАН—сказано — сделано
ТАЯК АШАТУ—накормить березовой кашей
ТАЯК ИКЕ БАШЛЫ—палка о двух концах
ТАЯК ТЫГУ—ставить палки в колеса
ТАЯКНЫЦ АВЫР БАШЫ—большая часть на-
казания
ТАЯКНЫЦ ОЧЫ СИЦА ДА ТИЯ—это и тебя
касается
ТЭКАТЕ КОРУ—выбиться из сил; терпение ис-
сякло
ТЭЛИНКЭ ТОТУ—подхалимничать
ТЭМ ТАБУ—находить удовольствие
ТЭМЛЕ ТЕЛ—златоуст
ТЭН ЧЫМЫРДАП КИТУ—мороз по коже про-
бежал
ТЭРТИБЕН КИТЕРЕП—по всем правилам
ТЭРТЭГЭ ТИБУ—заупрямиться
ТЭРТЭДЭН ЧЫГУ—выйти из повиновения
ТЭРТЭНЕ БОРУ—повернуть оглобли
523
ТЭРТЭСЕ КЫСКА—вспыльчивый
ТЕГЕРМЭН ШЭИ ТАРТА—хороший аппетит
ТЕГЕРМЭНЕНЭ СУ КОЯРГА—лить воду на
чью-то мельницу; сыграть на руку
ТЕЗ БвГУ (ЧУГУ)- ползти на брюхе; прекло-
нить колени
ТЕЗГЕННЭН ЫЧКЫНУ—закусить удила
ТЕЗГЕННЕ КАТЫ (НЫК) ТОТУ -держать
крепко в руках
ТЕЗГЕННЕ КУЛГА АЛУ—взять бразды прав-
ления в свои руки
ТЕЛ АЧКЫЧЫ—дар речи
ТЕЛ БАРМЫЙ—язык не поворачивается
ТЕЛ БЭЙЛЭНУ—лыка не вяжет; язык заплета-
ется
ТЕЛ БЕЛЭН ТЕГЕРМЭН ТАРТУ—молоть язы-
ком
ТЕЛ БИСТЭСЕ—болтун
ТЕЛ ОЗАЙТУ—дерзить (старшим)
ТЕЛ ОЧЫНДА ТОРА—вертеться на кончике
языка
ТЕЛ ТИДЕРМЭСЛЕК—комар носа не подточит
ТЕЛ ТИДЕРУ—задевать
ТЕЛ ТОБЕ КАЯ БАРА—к чему клонит
ТЕЛГЭ КЕРУ—иметь дурную репутацию
ТЕЛГЭ КИЛУ--1) заговорить; 2) поскандалить
ТЕЛГЭ УТКЕН—остер на язык
ТЕЛДЭ ЙОРУ—у всех на устах
ТЕЛДЭН КАЛУ—язык отнялся
ТЕЛДЭН ТЕЛГЭ—из уст в уста
ТЕЛЕ ТЕЛГЭ ЙОКМЫЙ—говорит без запинки
524
ТЕЛЕН БЕЛУ—знать секрет
ТЕЛЕННЭН ТАРТЫП СОЙЛЭТУ—тянуть за
язык
ТЕЛЕЦ КАЛМАС—язык не отвалится
ТЕЛЕЦНЕ ДЭ КЫЙМЫЛДАТМА—не смей да-
же заикнуться
ТЕЛЕЦНЕ ЙОТАРСЫН—язык проглотишь;
пальчики оближешь
ТЕРСЭККЭ ТЕРСЭК—локоть в локоть
ТЕРСЭКНЕ ТЕШЛЭРДЭЙ БУЛУ—раскаиваться
ТЕРСЭКНЕ ТЕШЛЭУ—близок локоть да не
укусишь
ТЕШ АГАРТУ—и не заикается
ТЕШ АРАСЫННАН ГЫНА ЭЙТУ—процедить
сквозь зубы
ТЕШ КАЙРАУ—точить зубы; иметь зуб
ТЕШ КАМАШУ—набить оскомину
ТЕШ КОРТЫ БУЛДЫ -навязло в зубах
ТЕШ УТМИ—не по зубам
ТЕШ ЫРЖАЙТУ—скалнть зубы
ТЕШЕ СИРЭК—не умеет держать язык за зу-
бами
ТЕШЕ ТЕШКЭ ТИМИ -зуб на зуб не попадает
ТЕШЕН КЫСЫП КЫНА—стиснув зубы
ТЕШЕЦЭ ТИЯР—не про вашу честь
ТЕШКЭ ТИЮ—играть на нервах
ТИГЕЗ ГОМЕР ПТУ—жить в согласии
ТИШЕК АВЫЗ—болтун
ТИШЕК БЕР ТИЕН ДЭ—ни ломаного гроша
ТОЗ ТУТЕЛ, ЭРЕМЭССЕЦ -не растаешь, не са-
хар
525
ТОРМЫШКА АЯК БАСУ—вступить в жизнь
ТОТ КАПЧЫГЫЦНЫ—держи карман шире; не
тут-то было
ТОЕП ТУТЫРЫЛГАН—битком набито
ТОЙМЭ БОРЫН—нос пуговкой
ТОЙМЭ ГЕНЭ Т0ЙМИ—мастер на все руки
Т0КЕРЕГЕН ЙОТУ—глотать слюни
ТОКЕРЕКЛЭРЕН ЧЭЧЕП—с пеной у рта
Т0КЕРЕП КАРАУ—относиться наплевательски
Т0КЕРЕП ТЭ БИРМИ—(а там) хоть трава не
расти
ТОКЛЕ АЯГЫЦ БЕЛЭН—со счастьем
ТОН ЙОКЫЛАРЫ КАЧТЫ—потерял сон
ТОН ЙОКЫСЫ КУРМЭУ—не сомкнуть глаз
T0H ПЭРДЭСЕ АСТЫНДА -под покровом ночи
ТОН ТИШЕГЕННЭН—ни свет ни заря
ТОННЕ КОНГЭ, КОННЕ ТОНГЭ ЯЛГАП—от
зари до зари
ТОННЕЦ ТОН БУЕНА—всю ночь напролет
ТОП БАШЫНА УТЫРТУ—оставить в дураках
Т0П ЙОРТ —отчий дом
Т0ПКЭ ЖНГЕЛЕП ТАРТУ—тянуть на при-
сяжных
ТОПКЭ КИТУ—утонуть
ТОПТЭН ЮАН ЧЫККАН—крепкий как дуб
ТОС ТУГЕЛ—не к лицу
T0CE КАЧКАН—на нем лица нет
ТОСЕН ДЭ КУРМЭУ—и в глаза не видать
T0CHE ТАБАККА КУЙМЫЙЛАР-с лица во
ды не пить
T0TEH БУЛЫП ОЧУ—как в воду кануть
526
ТОТЕН ЖИБЭРУ—пустить дым; мутить воду
ТОТЕН ТАВЫ ТОТТЫРУ—сулить золотые горы
ТеТЕНЕ ДОРЕС ЧЫГА— соображает
ТУЗАН КАДЭР ДЭ—ни капельки
ТУЗГА ЯЗМАГАН—чушь несусветная
ТУЗГА ЯЗМАГАННЫ СОЙЛЭУ—молоть чепу
ху; пороть чушь
ТУЙДАН СОЦ ДОМБЕРГЭ—после драки кула-
ками не машут
ТУКРАН ТЭУБЭСЕ—пустая клятва
ТУРЫ ЮЛГА БАСТЫРУ -наставлять на путь
истинный
ТУБЭСЕ КУККЭ ТИЮ—быть на седьмом небе;
рот до ушей
ТУТЭРЭК ОСТЭЛ—круглый стол
ТУШЭГЕЦЭ КАРАЙ АЯГЫЦНЫ СУЗУ—по
одежде протягивать ножки
ТУТПЭК ЯЦАРТУ—вторично жениться
ТУШЭМНЭН АЛУ—высосать из пальца
ТЫН АЛГАН ТАВЫШ ТА ЧЫКМАУ—
гробовая тишина
ТЫН АЛГЫСЫЗ -дыхание перехватывает
ТЫН АЛДЫРУ -давать передышку
ТЫН ДА АЛМЫЙЧА—не дыша
ТЫННАРЫН ДА ЧЫГАРМЫЙЛАР—и пик
путь не смеют
ТЫРАЙ ТИБУ—бить баклуши; лодыря гонять
ТЫРНАК АСТЫНА ЭЛЭГУ—попадаться в когти
ТЫРНАК АСТЫННАН КЕР ЭЗЛЭУ-
придираться к мелочам
ТЫРНАК БАТЫРУ—запускать когти
527
ТЫРНАК БЕЛЭН ДЭ ЧИРТТЕРМЭУ—пылинке
не давать сесть
ТЫРНАК ОЧЫ К АДЭР ДЭ-ни на йоту
У
УЕМДА ДА ЮК—и не думал
УЕНГА АЛУ—принять за шутку
УЕНГА БОРУ—обратить в шутку
УЕНДАГЫ ТЕЛЕНДЭ—что в уме, то и на языке
УЕННАН УЙМАК ЧЫГУ—до добра не доведет
У5КЫМ БОЗАВЫ—мямля
УЙДА ТОТУ—иметь в виду
УКЛАУ ЙОТУ—аршин проглотить
УЦГА-СУЛГА КАРАМЫЙЧА -очертя голову
УЦЫШСЫЗЛЫККА ОЧРАУ—потерпеть не-
удачу
УПТЫМ ИЛАНИ—оптом
УРАМ АВЫЗ—сплетник
УРМАНГА УТЫН ТАШУ—ехать в Тулу со
своим самоваром
УРТА КУЛ—средней руки
УРТАК ТЕЛ ТАБУ—найти общий язык
УРЫН ТАБА АЛМАУ—не находить места
УРЫННАН АЛУ—освободить от занимаемой
должности
УРЫНЫ ЖЭННЭТТЭ БУЛСЫН -царство ему
небесное
УРЫНЫ ТУРДЭ БУЛУ—быть на почетном мес-
те
УТ БЕЛЭН СУ АРАСЫНДА—меж двух огней
УТ БЕЛЭН УЙНАУ—играть с огнем
528
УТ БОРЧАСЫ—непоседа
УТ ЙОТУ—проявлять беспокойство
УТ КАПКАНДАЙ—как угорелый
УТ ЧЭЧУ—рвать и метать
УТ ЧЫККАНМЫ ЭЛЛЭ—не на пожар?
УТКА (УТЛЫ ТАБАГА) БАСТЫРУ-задавать
перцу; пробирать с песком
УТКА КЕРОСИН СИБУ подлить масла в огонь
УТКА САЛУ—обречь на страдания
УТ Л АР-СУ Л АР КИЧУ—пройти огонь и воду
УТТАН АЛЫП, СУГА САЛУ—из огня да в по-
лымя
УЧ ТОБЕНДЭГЕ КЕБЕК—как на ладони
УГЕЗЕ УКЕРЭ—повезло, подфартило
УГЕЗНЕ МОГЕЗЕННЭН ЭЛЭКТЕРУ—взять
быка за рога
УЗ ЗКИЛКЭСЕНДЭ ТАТУ—испытать на своей
шкуре
УЗ ИТУ—считать своим
УЗ КУБЫЗЫНА БИЕТУ—заставить плясать
под свою дудку
УЗ СУЗЕНДЭ ТОРУ—сдержать свое слово
УЗ КЫРЫГЫ КЫРЫК—упрямый
УЗ ТУКСАНЫ ТУКСАН—стоять на своем; хоть
кол на голове теши
УКЧЭГЭ БАСУ—наступать на пятки
УЛЕМ ГАЗАБЫ—предсмертная агония
УЛЕМ ЙОКЫСЫ БЕЛЭН ЙОКЛАУ-спать
мертвым сном
529
УЛЕМ ТЫНЛЫГЫ—мертвая тишина
Ф
ФЭЛСЭФЭ САТУ -пустословить
ФОРСАТ ТАБУ—использовать момент
X
ХАЛЫК Ж.ИЛКЭСЕН КИМЕРУ—сидеть на шее
народе
ХАФАГА Т0ПГУ—забеспокоиться
ХЭЕРЛЕ КИЧ—добрый вечер
ХЭЕРЛЕ СЭГАТЬТЭ—в добрый час
ХЭЕРЛЕГЭ БУЛСЫН—пусть к добру
ХЭЕР-ФАТИХА БИРУ—дать благословение
ХЭЛ ЭЧЕНДЭ—при смерти
ХЭЛГЭ КЕРУ—сочувствовать
ХЭЛДЭН КИЛУ—быть в состоянии
ХЭЛЛЕ-ХЭЛЕНЧЭ—кто как может
ХЭТЕР КАЛУ—обижаться
ХЭТЕР 0ЧЕН—ради приличия
ХЭТЕРДЭ ТОТУ—помнить
ХЭТЕРЕН КУРУ—угождать
ХИСАБЫ ЮК —не счесть
ХОКЕМ ЙОРТУ—рассуждать
ХОКЕМ СОРУ—царить, господствовать
ХУР БУЛУ—осрамиться
ХУР ИТУ—осрамить
530
ь
Ь АВА ДА АСЫЛЫНЫП КАЛУ—повиснуть в
воздухе
ЬАВАДАН ТОШКЭННЕ КОТУ-ждать манну
небесную
ЬУШТАН ЯЗУ—лишиться памяти
ч
ЧАЛ ТОШУ—поседеть
ЧАПМАГАН ДА, ЮНМАГАН ДА -
неотесанный
ЧЭЧЕ УРЭ ТОРДЫ—волосы дыбом встали
ЧЭЧЛЭРЕН ЙОЛКУ—рвать на себе волосы
ЧЕЛПЭРЭМЭ КИЛУ—разбиваться вдребезги
ЧЕРЕМ ИТЕП АЛУ—вздремнуть
ЧИЛЭКЛЭП КОЮ—ливмя льет
ЧИТЭНГЭ ТЕРЭУ—припереть к стейке
ЧУП ТЭ ТУГЕЛ—ничего не стоит
ЧЫБЫК ОЧЫ—седьмая вода на киселе
ЧЫГЫРЫННАН ЧЫГУ—выйти из себя
ЧЫН КУЦЕЛДЭН—от чистого сердца
ЧЫРАЕ КАЧКАН—на нем лица нет
ш
ШАЙТАН АЛГЫРЫ—черт побери
ШАЙТАН СУЫ—водка
ШАЛКАН БЭЯСЕ—грош цена
ШЭМ ТОТЫП ЭЗЛЭСЭЦ ДЭ ТАБА
АЛМАССЫЦ—днем с огнем не сыщешь
ШОБАГА САЛУ—метать (бросить) жребий
531
ШОМ САЛУ—вызывать тревогу
ы
ЫГЫ-ЗЫГЫ КИЛУ—суетиться
ЫМ К АГУ—делать знаки
ЫРЫМЫН БЕЛУ—зиать секреты
ЫШТЫР БИТ—бесстыдный
э
33 КАЛУ—оставить след
ЭЗГЭ ТеШУ-напасть на след
ЭНЭ есТЕНДЭ УТЫРУ—сидеть как на иголках
ЭНЭ ТУГЕЛ—найдется (не иголка)
ЭНЭСЕННЭН ЖЕБЕНЭ КАДЭР-от а до я
ЭТ БАШ. СЫЕР АЯК—полная неразбериха
ЭТ БЕЛЭН МЭЧЕ ШИКЕЛЛЕ—как кошка с со-
бакой
ЭТ БУЛЫП (АРДЫМ)—(устать) как собака
ЭТТЭН АЛЫП ЭТКЭ САЛУ—ругать на чем
свет стоит
ЭТЛЕК ЭШЛЭУ—подложить свинью; совершать
подлость
ЭЧ БУШАТУ—отвести душу
ЭЧ ПОШУ—скучать, хандрить
ЭЧЕНДЭГЕ ТЫШЫНДА—душа нараспашку
ЭЧКЭ ЖЫЛЫ КЕРУ—отлегло от сердца
ЭЧТЭ БУРЕЛЭР УЛАУ—сильно проголодаться
ЭШ БАШТАН АШКАН—дел по горло
ЭШ ЗУРГА КИТУ—принять скандальный обо-
рот
ЭШ КУЗГАТУ—возбудить дело
532
ЭШ ТАШЛАУ—бастовать
ЭШКЭ АШЫРУ -воплотить в жизнь
ЭШКЭ КУЛ Б АРМАУ—руки не лежат
ЭШЛЭР МОШКЕЛ— дело — табак
ю
ЮККА ЧЫГУ —исчезнуть
ЮЛГА АРКЫЛЫ ТОШУ—переступить дорогу
ЮЛЫЦА АК ЯфЙМЭ— 1) скатертью дорожка;
2) доброго пути
Я
ЯКТЫ ДОНЬЯ—белый свет
ЯКТЫ K0H КУРСЭТМЭУ—держать в черном
теле
ЯКТЫ КУЗДЭ-засветло
ЯКТЫ ЧЫРАЙ —радушие
ЯКЫН ДА БАРЫРЛЫК ТУГЕЛ—не подсту-
питься
ЯКЫН ДА КИТЕРМИ—и близко не подпускает
ЯРДЭМ КУЛЫ СУЗУ—протянуть руку помощи
ЯШЕЛ ЕЛАН—зеленый змий
ЯШЕН ТАШЫДАЙ—ловкий, проворный
ЯШЕН ТИЗЛЕГЕ БЕЛЭН—молниеносно
533
краткий русско-
татарский
ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЙ
СЛОВАРИК
А
АВОСЬ ДА НЕБОСЬ—тисэ — тиенгэ, тимэсэ —
ботакка
АРШИН ПРОГЛОТИЛ—уклау йоткан
АХИЛЛЕСОВА ПЯТА—Ахиллес укчэсе
Б
(БЕЖИТ) СЛОМЯ ГОЛОВУ-артына ут кап-
канмыни
БЕЗ ЦАРЯ В ГОЛОВЕ—башныц тезгене булмау
БЕШЕНЫЕ ДЕНЬГИ—жллдэн килгэн акча
БИТЫЙ ЧАС—сэгать буе
БИТЬ БАКЛУШИ—тырай тибу
БОГ ВЕСТЬ—алла бела
БОК О БОК—ицгэ иц куеп
БОЛЬНОЕ МЕСТО -авырткан урын
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) БЫКА ЗА РОГА-угезне
могезеннэн алу
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) ВЕРХ —©стен чыгу
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) ПРИМЕР—урнэк алу
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) СВОЕ—узенекен иту
534
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) СЕБЯ В РУКИ—узен кулга
алу
БРАТЬ (ВЗЯТЬ) СЛОВО—суз алу
БРАТЬ ГОЛЫМИ РУКАМИ—коры кул белэи
алу
БРАТЬ НА СЕБЯ—уз остенэ алу
БРАТЬСЯ (ВЗЯТЬСЯ) ЗА УМ—акылга утыру
(килу)
БРОСАТЬ СЛОВА НА ВЕТЕР—сузне ждлгэ
очыру (ташлау)
БРОСАТЬСЯ (БРОСИТЬСЯ) В ГЛАЗА-кузгэ
ташлану
БРОСИТЬ КЛИЧ—аваз салу; серэи салу
БУБНИТЬ ПОД НОС—авыз эчендэ ботка пе-
щеру
БУДЬ ЧТО БУДЕТ—ни булса шул
БУРЯ В СТАКАНЕ ВОДЫ -чыпчык дулап
киртэ >кимерэ алмый
В
В ДВУХ СЛОВАХ—ике суз белэн
В ДВУХ ШАГАХ—ике адымда
В ДОБРЫЙ ПУТЫ-Хэерле юл!
В ДОЛГУ КАК В ШЕЛКУ//В ДОЛГАХ КАК В
ШЕЛКАХ—бурычка чуму; муеннан бурычлы
буду
В КОНЕЧНОМ СЧЕТЕ -ахыр чиктэ
В КОНЦЕ КОНЦОВ -ахыр чиктэ
В МГНОВЕНИЕ ОКА—син кур дэ мин кур! Куз
ачып йомганчы
В ОДИН ГОЛОС—бертавыштан
535
В ПЕРВУЮ ОЧЕРЕДЬ—беренче чиратта
В ПОДМЕТСИ НЕ ГОДИТСЯ—кисеп ташлаган
тырнагыма да тормый
В ПОСЛЕДНЕЕ ВРЕМЯ—соцгы вакытта
В ПОТЕ ЛИЦА—тир тугеп
В ПУХ И ПРАХ—пыр туздыру
В САМОМ ДЕЛЕ—чыннан да
В СВОЕ ВРЕМЯ -уз вакытында
В СВОЕМ УМЕ—башына тай типмэгэн
В СЛУЧАЕ ЧЕГО—алай-болай була калса
В ТО ЖЕ ВРЕМЯ—шул ук вакытта
В ТОМ ЧИСЛЕ—шул исэптэн
В ЦЕНТРЕ ВНИМАНИЯ—игътибар узэгендэ
В ЧЕМ ТОЛЬКО ДУША ДЕРЖИТСЯ? -
авызыи ачса, упкэсе курена
ВАЛИТЬ В ОДНУ КУЧУ—барын бер казанга
тутыру
ВАЛИТЬСЯ ИЗ РУК -кулдан тешу
ВАЛИТЬСЯ С НОГ—аяктан егылу
ВАЛЯТЬ ДУРАКА—юлэр (оцулэр) сату
ВАРИТЬСЯ В СОБСТВЕННОМ СОКУ—уз каза-
иында каииау
ВДОЛЬ И ПОПЕРЕК—аркылыга-буйга
ВЕРЕВКИ ВИТЬ—кырыкка бегэргэ
ВЕРТЕТЬСЯ НА ЯЗЫКЕ—тел очында тору
ВЕТЕР СВИСТИТ В КАРМАНАХ- кесэдэ жлл
уйный
ВЕШАТЬ (ПОВЕСИТЬ) ГОЛОВУ—башын йен
(утыру)
536
ВИДЕТЬ НА ТРИ АРШИНА ПОД ЗЕМЛЕЙ-
биялэй эчендэ бармак кыймылдатканны да
сизу; астыннан йергэн еланны да белу
ВИДЕТЬ НАСКВОЗЬ—утэли куру
ВИНТИКОВ НЕ ХВАТАЕТ—йезгэ берэу тулма-
ган
ВКЛАДЫВАТЬ (ВЛОЖИТЬ) ДУШУ—жанын
биреп (эшлэу)
ВМЕСТЕ С ТЕМ—шугыц белэн бергэ
ВНЕСТИ ВКЛАД—елеш керту
ВО ВЕСЬ ДУХ—бар кеченэ
ВО ВРЕМЕНА ОНА—биш былтыр; хан зама-
нында; эби патша заманында
ВО ЧТО БЫ ТО НИ СТАЛО—ничек кенэ булса да
ВОДОЙ НЕ РАЗОЛЬЕШЬ—агылый белэн тагы-
лый; арага кыл да сыймау
ВОЙТИ В ИСТОРИЮ—тарихка кереп калу
ВООРУЖАТЬСЯ ДО ЗУБОВ—баштанаяк ко-
раллану
ВОРОН СЧИТАТЬ—карга санау
ВОТ ГДЕ СОБАКА ЗАРЫТА!—Имэндэ икэи
чиклэвек!
ВОТ ОНО ЧТО!—Менэ ничек (икэн)!
ВОТ ТАК КЛЮКВА!—Юкэдэ икэн чиклэвек!
Менэ сица мэ!
ВОТ ТЕБЕ (И) РАЗ!—Менэ сица мэ!
ВРЕМЯ ОТ ВРЕМЕНИ—вакыт-вакыт
ВСЕЙ ДУШОЙ—жаны тэне белэн
ВСТАВЛЯТЬ (ВСТАВИТЬ) ПАЛКИ В
КОЛЕСА—тэгэрмэчкэ таяк тыгу
ВСТАТЬ С ЛЕВОЙ НОГИ—сул аягы белэн тору
ВТИРАТЬ (ВТЕРЕТЬ) ОЧКИ—куз буяу
537
ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В КОЛЕЮ—колеяга керу,
рэткэ керу
ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В ПОЛОЖЕНИЕ-хэлгэ
керу
ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В ПРИВЫЧКУ—гадэткэ
керу
ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В РОЛЬ—рольгэ керу
ВХОДИТЬ (ВОЙТИ) В СИЛУ -качена керу
ВЫБИВАТЬСЯ (ВЫБИТЬСЯ) ИЗ СИЛ—хэлдэн
таю
ВЫБРОСИТЬ ИЗ ГОЛОВЫ—баштан чыгарып
ташлау
ВЫЙДЕТ ТОЛК—рэт чыгар
ВЫЙТИ В ЛЮДИ —кеше рэтенэ керу
ВЫЙТИ В СВЕТ -доньяга чыгу, басылып чыгу
ВЫКИНУТЬ ИЗ ГОЛОВЫ—баштан чыгарып
ташлау
ВЫСТУПАТЬ (ВЫСТУПИТЬ) НА СЦЕНУ—
манданта чыгу
ВЫХОДИТЬ (ВЫЙТИ) ЗАМУЖ—кияуга чыгу
ВЫХОДИТЬ (ВЫЙТИ) СУХИМ ИЗ ВОДЫ -
Судан коры чыгу
Г
ГЛАДИТЬ (ПОГЛАДИТЬ) ПО ГОЛОВКЕ-
баштан сыйпау
ГЛАЗА НА МОКРОМ МЕСТЕ—балавыз сыгу
ГЛАЗА РАЗБЕГАЮТСЯ—кая карарга белмэу
ГЛАЗА СЛИПАЮТСЯ—куз йомыла
ГЛАЗОМ НЕ МОРГНУТЬ—кузен дэ йоммау
538
ГЛЯДЕТЬ В МОГИЛУ—бер аягы белэн кабердэ
(булу)
ГНАТЬСЯ ЗА ДВУМЯ ЗАЙЦАМИ—ике
кеймэнец койрыгын тоту; ике куян артыннан
куу
ГОГ И МАГОГ -яэж,уж„ мээж,уж,
ГОЛАЯ ФРАЗА—коры суз
ГОЛОВА КРУЖИТСЯ—баш эйлэнэ
ГОЛОВА НА ПЛЕЧАХ—башы зшли (бар)
ГОРА С ПЛЕЧ—остеннэн тау тошу; ж,илкэдэн
тау тошкэн кебек булу
ГОРИТ (ГОРЕЛО) В РУКАХ—кулында ут уй-
ната
ГРОШ ЦЕНА—поты бер тиен; бэясе сукыр бер
тиен
ГРОША ЛОМАНОГО НЕ СТОИТ—ике тиен бер
акча; сукыр бер тиен дэ тормый
д
ДАВАТЬ (ДАТЬ) ГОЛОВУ НА ОТСЕЧЕНИЕ -
башын кисэргэ биру
ДАВАТЬ (ДАТЬ) МАХУ—махы биру
ДАВАТЬ (ДАТЬ) СЕБЯ ЗНАТЬ—узен сиздеру
ДАВАТЬ (ДАТЬ) СЛОВО—суз биру
ДАВНО БЫ ТАК!—Куптэн шулай кирэк иде!
ДАЛЕКО НЕ УЕДЕШЬ—ерак китэ алмассын
ДАЛЕКО ПОЙТИ —ерак киту
ДАТЬ БЕРЕЗОВОЙ КАШИ -тал чыбыгы ашату
ДАТЬ ПРИКУРИТЬ—ж,иде бабасын таныту
ДВА САПОГА ПАРА—ике Сыцар бер кием;
чилэгенэ курэ капканы
539
ДВУЛИКИЙ ЯНУС—ике яклы пэке
ДЕЙСТВОВАТЬ НА НЕРВЫ—нервыга тию
ДЕЛА НЕТ—эше юк
ДЕЛАТЬ (СДЕЛАТЬ) БОЛЬШИЕ ГЛАЗА -
кузлэрен тугэрэклэндеру
ДЕЛАТЬ (СДЕЛАТЬ) ИЗ МУХИ СЛОНА—
чебеннэн фил ясау
ДЕЛАТЬ (СДЕЛАТЬ) ПРЕДЛОЖЕНИЕ—
тэкъдим ясау
ДЕЛАТЬ НЕЧЕГО—берни эшлэр хэл юк
ДЕЛАТЬ ХОРОШУЮ МИНУ ПРИ ПЛОХОЙ
ИГРЕ—авызыц тулы кара кан булса да, кеше
алдында текермэ
ДЕЛИТЬ ШКУРУ НЕУБИТОГО МЕДВЕДЯ
алмаган бия, тумагаи колыи—утырма, улым,
билен сындырырсын; тумаган балага бишек ко-
ру; тумаган тайга атлану
ДЕЛО В ШЛЯПЕ эш бетте, келтэ ж,ыясы гына
калды
ДЕНЕГ КУРЫ НЕ КЛЮЮТ—акча бездэ бер
букча; мэчелэре дэ куян тота; этэче дэ кукэй
сала
ДЕНЬ И НОЧЬ (ДНЕМ И НОЧЬЮ)—коне-тоне
ДЕНЬ ОТКРЫТЫХ ДВЕРЕЙ—ачык ишеклэр
кене
ДЕРЖАТЬ В РУКАХ—кулда тоту
ДЕРЖАТЬ КАМЕНЬ ЗА ПАЗУХОЙ
куенында таш йерту
ДЕРЖАТЬ СЕБЯ—(уз-)узен тоту
ДЕРЖАТЬ СЕБЯ В РУКАХ—уз-узен кулга алу
ДЕРЖАТЬ (СДЕРЖАТЬ) СЛОВО—сузендэ тору
ДЕРЖАТЬ УХО ВОСТРО—сак буду
540
ДЕРЖАТЬ ЯЗЫК ЗА ЗУБАМИ—тел не тыю;
теленэ хужа булу
ДЕРЖИ КАРМАН ШИРЕ—тот капчыгыцны
ДИВУ ДАВАТЬСЯ -гажэпкэ калу
ДНЕМ С ОГНЕМ -кондез чыра (ут) яндырып
(эзлэу)
ДО МОЗГА КОСТЕЙ—башыннан аягына кадэр
ДО ПОСЛЕДНЕГО ДЫХАНИЯ -соцгы сулы-
шына кадэр
ДО ПОСЛЕДНЕЙ КАПЛИ КРОВИ—соцгы там-
чы канына кадэр
ДОБИВАТЬСЯ (ДОБИТЬСЯ) СВОЕГО—уз
дигэнен эшлэу; уз сузен уткэру
ДОБРО ПОЖАЛОВАТЬ!—Рэхим ит(егез)!
ДОБРОЕ УТРО!--Хэерле иртэ!
ДОБРЫЙ ВЕЧЕР!—Хэерле кич!
ДОБРЫЙ ДЕНЬ!—Хэерле кон!
ДОВОДИТЬ (ДОВЕСТИ) ДО БЕЛОГО
КАЛЕНИЯ—чыгырдан чыгару
ДРУГОЕ ДЕЛО—башка эш
ДУША БОЛИТ —жан эрни
ДУША В ПЯТКИ УШЛА—кот чыкты; кот очты
ДУША НЕ ЛЕЖИТ куцел тартмый
ДЫМА БЕЗ ОГНЯ НЕ БЫВАЕТ—ат аунаган
жирдэ ток кала; утсыз тотен булмый
Е
ЕМУ ЦЕНЫ НЕТ—баш бэясе
541
JTt
ЖЕВАТЬ МОЧАЛКУ—авыз эчендэ ботка пе-
щеру; чубек чэйнэу
ЖИТЬ ДУША В ДУШУ—ал да гел (торалар)
3
ЗА СЛОВОМ В КАРМАН НЕ ЛЕЗЕТ -суз
эзлэп, куршегэ керми
ЗАБЛУДИТЬСЯ В ТРЕХ СОСНАХ ике агач
арасында апашу
ЗАДЕТЬ ЗА ЖИВОЕ—куцеленэ тию
ЗАДИРАТЬ (ЗАДРАТЬ) НОС—борын кутэру
ЗАДНИМ УМОМ КРЕПОК—акылы тештэн соц
ЗАКИДЫВАТЬ (ЗАКИНУТЬ) КРЮЧОК -
кармак салып карау
ЗАКРЫВАТЬ (ЗАКРЫТЬ) ГЛАЗА—куз йому
ЗАМОЛВИТЬ СЛОВЕЧКО—суз салу
ЗАРУБИТЬ НА НОСУ—колакка киртлэп кую
ЗАСОРЯТЬ ГЛАЗА—кузгэ тетен хибару
ЗАСУЧИВ РУКАВА—жин сызганып
ЗАТАИВ ДЫХАНИЕ—тын да алмыйча
ЗЕЛЕНАЯ УЛИЦА—яшел урам
ЗЛЫЕ ЯЗЫКИ—усал теллэр
ЗМЕЯ ПОДКОЛОДНАЯ—юха елан
ЗНАТЬ СВОЕ МЕСТО—уз урынын белу
ЗНАТЬ СЕБЕ ЦЕНУ—уз бэясен белу
ЗНАТЬ ЯЗЫК—башы тишек; тубэсе салам
белэн капланган
ЗОЛОТАЯ СЕРЕДИНА—алтын урталык
ЗОЛОТОЕ ДНО—Эндри казнасы
542
ЗОЛОТЫЕ РУКИ—кулы алтын; кылны кы-
рынка яра
ЗОНДИРОВАТЬ ПОЧВУ—кылын тартып карау
И
И БРОВЬЮ НЕ ВЕДЕТ—колагына да элми
И БЫЛ ТАКОВ—юк булды
И В ГРОШ НЕ СТАВИТЬ—сайта сукмау; чупкэ
дэ санамау
И В ПОМИНЕ НЕТ —исе дэ юк
И В УС НЕ ДУЕТ—текереп тэ бирми; исендэ дэ
юк
И СЛЕД ПРОСТЫЛ- эзе дэ калмады (юк)
ИГРА НЕ СТОИТ СВЕЧ—биш тиенлек куян, ун
тиенлек зыян
ИГРАТЬ (ПОИГРАТЬ) НА НЕРВАХ—нервыда
уйнау
ИГРАТЬ (СЫГРАТЬ) РОЛЬ—роль уйнау
ИГРАТЬ В ПРЯТКИ —качышлы уйнау
ИГРАТЬ НА РУКУ—тегермэненэ су кою
ИДТИ (ПОЙТИ) НА ЛАД—жайга салыну
ИДТИ (ПОЙТИ) СВОЕЙ ДОРОГОЙ уз юлы
белэн бару
ИДТИ В НОГУ—бер аяктан атлап бару
ИДТИ ПО СТОПАМ—эзеннэн бару
ИЗ ГОДА В ГОД —елдан-ел
ИЗ МУХИ ДЕЛАТЬ СЛОНА -инэ кузеннан дея
куру; тузанны тубалдай иту; теймэдэн дея ясау;
тумгэкне тау иту
ИЗ ПЕРВЫХ РУК—беренче чыганак(лар)тан
(кулдан)
543
ИЗ РУК В РУКИ—кулдан кулга
ИЗ УСТ В УСТА—телдэн телгэ
ИЗО ВСЕЙ СИЛЫ (ВСЕХ СИЛ)—бар качена
ИЗО ДНЯ В ДЕНЬ—кон саен
ИМЕТЬ ДЕЛО—эш иту
ИМЕТЬ ЗНАЧЕНИЕ—эЬэмияткэ ия (булу)
ИСПОКОН ВЕКОВ—борын-борыннан
И УХОМ НЕ ВЕДЕТ—нее дэ китми
К
К СЛОВУ СКАЗАТЬ—суз уцаенда
КАК (БУДТО) НИ В ЧЕМ НЕ БЫВАЛО-исе
дэ китмичэ
КАК (БУДТО) РЫБА В ВОДЕ—судагы балык
кебек
КАК (БУДТО) СКВОЗЬ ЗЕМЛЮ
ПРОВАЛИЛСЯ—ясир астына тошен киткэндэй
булды
КАК БЕЗ РУК—ике кулсыз (калу)
КАК БУДТО (СЛОВНО) НА ПОЖАР- ут чык
канмыни
КАК БУДТО (ТОЧНО, СЛОВНО) В ВОДУ
КАНУЛ—суга тешкэн кебек булды
КАК БУДТО (ТОЧНО, СЛОВНО) ВОДЫ В РОТ
НАБРАЛ—авызына су капкандай
КАК В ВОДУ ОПУЩЕННЫЙ—балтасы суга
тешкэндэй
КАК ВЕТРОМ СДУЛО—ай курде, кояш алды
КАК ГРИБЫ ПОСЛЕ ДОЖДЯ -су сибеп
устергэндэй
544
КАК ДВЕ КАПЛИ ВОДЫ—кискэн дэ каплаган;
ике тамчы су кебек
КАК ЗЕНИЦУ ОКА—куз карасыдай
КАК ИЗ ВЕДРА -чилэклэп кою
КАК НА ИГОЛКАХ—кыл остендэ утыру
КАК НА ЛАДОНИ—уч тобендэге кебек
(курену)
КАК НЕБО ОТ ЗЕМЛИ—жир белэн кук кебек
КАК ПИТЬ ДАТЬ—таш яуса да
КАК ПО МАСЛУ—майлаган кебек
КАК ПРАВИЛО -кагыйдэ буларак
КАК РУКОЙ СНЯЛО—юып алгандай булды
КАК СЕЛЕДКИ В БОЧКЕ -баш тыккысыз
КАК У СЕБЯ ДОМА -уз оецдэге (оегездэге,
оендэге) кебек
КАКИМИ СУДЬБАМИ?—Нинди жиллэр таш-
лады?
КАКОВ МУЗИК, ТАКОВ ТАНЕЦ-соравына
курэ жавабы; жиренэ курэ жикэне
КАКОВ ПОП, ТАКОВ И ПРИХОД—кетуче
нинди, котуе шундый
КАМНЯ НА КАМПЕ НЕ ОСТАВЛЯТЬ
(ОСТАВИТЬ)—таш естендэ таш кал(дыр)мау;
нигезенэ хэтле жимереп ташлау
КАПЛЯ В МОРЕ— дицездэн бер тамчы
КАТАТЬСЯ КАК СЫР В МАСЛЕ-бал-май
эчендэ йозу
КАТАТЬСЯ СО СМЕХУ—бот чабып колу; эч
катып колу
КАША В ГОЛОВЕ -башында ботка
КАШИ НЕ СВАРИШЬ—борчак пешми
!«!»-> 545
КОЖА ДА КОСТИ—авызын ачса, упкэсе
курена
КОНЦА-КРАЮ НЕ ВИДНО—очы-кырые юк
(куренми)
КОРОЧЕ ГОВОРЯ -кыскача эйткэндэ
КОТ НАПЛАКАЛ—кузгэ кырып салырлык;
инэ очы хэтле; ата мэче куз яше
КОШКУ ВЬЮТ, НЕВЕСТКЕ НАВЕТКИ
ДАЮТ кызым, сипа эйтэм, киленем, син
тыцла
КРАЕМ (КРАЕШКОМ) ГЛАЗА —куз кырые
белэн
КРАСНАЯ СТРОКА—Кызыл юл
КРОВЬ С МОЛОКОМ—бер кашык су белэн йо-
тарлык; суырып йотарлык; урта бармак ши-
келле
КРОМЕ ТОГО—аннан кала (тыш); моннан кала
(тыш)
КТО (ЕГО) ЗНАЕТ—кем бела
КТО В ЛЕС, КТО ПО ДРОВА—берсе калага,
берсе салага
КТО ВО ЧТО ГОРАЗД—кем ничек булдыра ала
КУРИТЬ ФИМИАМ—куккэ чоеп мактау
КУЧА МАЛА—чуп остенэ чумэлэ
Л
ЛЕГКО СКАЗАТЬ -эйтергэ (генэ) жинел
ЛЕЗТЬ В ГОЛОВУ—башка керу
ЛИЦА НЕТ—йезе качкан
ЛИЦОМ К ЛИЦУ—йозгэ-йоз
ЛОВИТЬ НА ЛЕТУ—тиз элэктереп алу
546
ЛОДЫРЯ ГОНЯТЬ—тырай тибеп йору
ЛОМАТЬ ГОЛОВУ—баш вату
м
МАЗАТЬ ПО ГУБАМ—авызны майлау
МАСТЕР НА ВСЕ РУКИ—кулга оста; алтын
куллы; кылны кырыкка яра
МАХНУТЬ РУКОЙ—кул селтэу
МЕДВЕДЬ НА УХО НАСТУПИЛ—колагына аю
баскан
МЕДВЕЖЬЯ УСЛУТА—аю хезмэте (курсэту)
МЕДНЫЙ ЛОБ кибэк баш
МЕЖДУ ДВУХ ОГНЕЙ—ике ут арасында
(калу)
МЕЖДУ ДЕЛОМ—эш арасында
МЕЖДУ НИМИ КОШКА ПРОБЕЖАЛА -арага
шайтан керу
МЕЛКО ПЛАВАТЬ—сай йозу
МЕРИТЬ НА СВОЙ АРШИН -уз аршынына
(аршины белэн) улчэу
МНОГО ВОДЫ УТЕКЛО—куп сулар акты
МОЖЕТ БЫТЬ—бэлки
МОЖНО СКАЗАТЬ—эйтергэ момкин
МОЛОКО НА ГУБАХ НЕ ОБСОХЛО—борын
асты кипмэгэи; ирененнэн сот кипмэгэн; сот
тешлэре дэ тошеп бетмэгэн
МОЛОТЬ ЧЕПУХУ—тузга язмаганны сойлэу
МОЛЧИТ, КАК ВОДЫ В РОТ НАБРАЛ—
авызын чойгэ элгэн; авызына су капкандай
МОРЕ ПО КОЛЕНО—дицгез тубыктан
547
МОТАТЬ (НАМОТАТЬ) СЕБЕ НА УС—колакка
киртлэп кую; мыегына чорнап кую
МУРАШКИ БЕГАЮТ (ЗАБЕГАЛИ,
ПОПОЛЗЛИ, ПОБЕЖАЛИ. ПОШЛИ)-тэне
чымырдау
МУХИ НЕ ОБИДИТ—чебенгэ дэ тими
н
НА ВЕС ЗОЛОТА—алтын бэясе
НА ВСЯКИЙ СЛУЧАЙ—алай-болай була калса
НА КАЖДОМ ШАГУ—адым саен
НА КРАЙ СВЕТА—жир читенэ
НА КРАЮ ПРОПАСТИ—кыл естендэ тору
НА КРАЮ СВЕТА -жир читендэ
НА ЛОНЕ ПРИРОДЫ -табигать кочагында
НА НОЧЬ ГЛЯДЯ— тенге каршы
НА ОТКРЫТОМ ВОЗДУХЕ -саф Ьавада
НА ПЕРВЫЙ ВЗГЛЯД—беренче карашка
НА ПЕРВЫХ ПОРАХ—баштарак
НА ПРОИЗВОЛ СУДЬБЫ—язмыш иркенэ
(ташлау)
НА РАЗНЫХ ЯЗЫКАХ—терле теллэрдэ
НА РОДУ НАПИСАНО—мацгаена язылган
НА САМОМ ДЕЛЕ [ынлыкта; чыннан да
НА СВЕЖЕМ ВОЗДУХЕ—саф Ьавада
НА СВЕЖУЮ ГОЛОВУ—сэламэт баштан
НА СВОЕМ ВЕКУ—уз гомерендэ
НА СЕДЬМОМ НЕБЕ—кукнен жиденче катында
НА СКОРУЮ РУКУ - тиз генэ
ПА ЧЕМ СВЕТ СТОИТ—суз сайлап тормыйча
548
НАБИРАТЬСЯ (НАБРАТЬСЯ) УМА—акыл
ицлю (туплау)
НАВОСТРИТЬ УШИ—колак торгызу
НАДУТЬ ГУБЫ -ирен турсайту
НАЗЫВАТЬ ВЕЩИ СВОИМИ ИМЕНАМИ -уз
исеме белэн атау
НАЙТИ ОБЩИЙ ЯЗЫК—уртак тел табу
НАСТУПАТЬ НА ПЯТКИ—итэккэ басу; табан-
га басу
НАЧИНАТЬ С АЗОВ—элифтэн башлау
НЕ ВЕРИТЬ СВОИМ ГЛАЗАМ уз кузлэренэ
(узе) ышанмау
НЕ ВЕРИТЬ СВОИМ УШАМ -уз колагына
(узе) ышанмау
НЕ В СВОЕЙ ТАРЕЛКЕ кэефе юк
НЕ ВЫХОДИТ ИЗ ГОЛОВЫ- -баштан чыкмый
НЕ ЛЕЗЕТ (НЕ ПОЛЕЗЕТ) ЗА СЛОВОМ В
КАРМАН -суз эзлэп, кесэгэ керми
НЕ НАХОДИТЬ (НЕ НАЙТИ) СЕБЕ МЕСТА—
уз-узеп кая куярга белмэу
НЕ НАХОДИТЬ (НЕ НАЙТИ) СЛОВ-суз таба
алмау
НЕ ОСТАВАТЬСЯ (НЕ ОСТАТЬСЯ) В
ДОЛГУ—бурычлы булып калмау
НЕ ОСТАВИТЬ КАМНЯ НА КАМНЕ- пыран-
заран китеру; тетмэсен тету
НЕ ОТРЫВАТЬ (НЕ ОТОРВАТЬ) ГЛАЗ-кузеи
алмау
НЕ РАЗГИБАЯ СПИНЫ—баш кутэрми (эшлэу)
НЕ СВОДИТЬ ГЛАЗ—кузен алмау
НЕ СМЫКАТЬ (НЕ СОМКНУТЬ) ГЛАЗ -кузен
йоммау
549
НЕ ТУТ-ТО БЫЛО—тот капчыгыцны
НЕ УДАРИТЬ ЛИЦОМ В ГРЯЗЬ—йозгэ кы-
зыллык китермэу; оятка калмау
НЕ УМЕЕТ ЯЗЫК ДЕРЖАТЬ ЗА ЗУБАМИ —
авызына тел сыймау
НЕ УСПЕТЬ (И) ГЛАЗОМ МОРГНУТЬ—куз
ачып йомгапчы
НЕСМОТРЯ НИ НА ЧТО—бернигэ (бернэрсэгэ)
карамастан
НЕСТИ АХИНЕЮ—экият сату
НЕЧЕГО СКАЗАТЬ—(эйтергэ) суз таба алмау
НИ БЕЛЬМЕСА НЕ ЗНАЕТ—элифне таяк дип
тэ белми
НИ БОЛЬШЕ НИ МЕНЬШЕ—ким дэ тугел, ар-
тык та тугел
НИ ЖИВ НИ МЕРТВ—ни уле, ни тере
НИ ЗА ЧТО НА СВЕТЕ—улсэ дэ
НИ ЗГИ НЕ ВИДНО—кузгэ тертсэц
куренмэслек
НИ КОЛА НИ ДВОРА—каккан казыгы да юк
НИ МНОГО НИ МАЛО—куп тэ тугел, аз да
тугел
НИ РЫБА НИ МЯСО—ит тэ юк, йон да юк; ни
он, ни йон; ни он тугел, ни камыр тугел
НИ СВЕТ НИ ЗАРЯ—тац тишегеннэн
ПИ УМУ НИ СЕРДЦУ—ни аллага, ни муллага
НИЧЕГО НЕ ПОДЕЛАЕШЬ—берни эшлэр хэл юк
НИЧЕГО НЕ СТОИТ—берни тугел
НОЛЬ ВНИМАНИЯ—исе дэ китми
НОС НЕ ДОРОС—сет тешлэре дэ тешеп
Ж.ИТМЭГЭН
550
НОСИТЬ НА РУКАХ—кутэреп кенэ йерту; уч
тобендэ гена йерту; ермэгэн жирга дэ утыртмау;
squi-яцгыр тидермэу
НУЖЕН КАК СОБАКЕ ПЯТАЯ НОГА-
кирэкле кишер яфрагы
О
ОБВЕСТИ ВОКРУГ ПАЛЬЦА—кыл чабата ки-
деру
ОБИРАТЬ (ОБДИРАТЬ) КАК ЛИПУ—шыр
ялангач кал дыру; кара ж,эяугэ калдыру
ОВЧИНКА ВЫДЕЛКИ НЕ СТОИТ—биш тиен-
лек куян. ун тиенлек зыян
ОДИН НА ОДИН—кузгэ-куз
ОДНА НОГА ТАМ, ДРУГАЯ ЗДЕСЬ-бер аягы
монда, икенчесе тегендэ
ОДНИМ (ЕДИНЫМ) ДУХОМ—куз ачып йом-
ганчы; бер минутта; бер секундта
ОДНИМ СЛОВОМ—бер суз белэн эйткэндэ
ОДНО ВРЕМЯ—бер арада
ОДНОГО ПОЛЯ ЯГОДЫ—бер чыбыктан
сорелгэн; бер калыптан сугылган; бер басуда
ускэп тигэнэк
ОДНУ МИНУТУ—бер минут
ОДНУ СЕКУНДУ—бер секунд
ОКО ЗА ОКО, ЗУБ ЗА ЗУБ—ашка аш, ташка
таш
ОПУСКАТЬ (ОПУСТИТЬ) РУКИ—куцел тешу
ОСТРИЧЬ ПОД ОДНУ СКОБКУ-бер калыпка
салу
ОТ ВСЕГО СЕРДЦА—чын йерэктэн
551
ОТ ВСЕЙ ДУШИ—ихлас куцелдэн
ОТ ЗАРИ ДО ЗАРИ—тайны танга ялгап
ОТ КОРКИ ДО КОРКИ—башыннан ахырына
кадэр
ОТ МАЛА ДО ВЕЛИКА—олысыннан алып ке-
чесенэ кадэр
ОТ НЕЧЕГО ДЕЛАТЬ- эш юктан
ОТВЕЧАТЬ ГОЛОВОЙ—баш белэн жавап биру
ОТКЛАДЫВАТЬ В ДОЛГИЙ ЯШИК—озакка
еузу
ОТКРЫВАТЬ (ОТКРЫТЬ) ВСЮ (СВОЮ)
ДУШУ—йврэген ачу
ОТКРЫВАТЬ (ОТКРЫТЬ) ГЛАЗА кузен ач
тыру
ОТКРЫТЬ АМЕРИКУ—Америка ачу
ОЧЕНЬ НУЖНО!—Бик кирэк иде! Бик кирэге
бар иде!
п
ПАДАТЬ ДУХОМ -кунел тешу; борын салын-
дыру
ПАЛЕЦ О ПАЛЕЦ НЕ УДАРИТЬ—кыл да
кыймылдатмау; бармак кыймылдатмау; бар
макка бармак какмау
ПАЛЬЦЕМ НЕ ТРОГАТЬ—бармак белэн дэ
тимэу
ПАЛЬЦЕМ НЕ ШЕВЕЛЬНУТЬ—бармак та
кыймылдатмау
ПАЛЬЧИКИ ОБЛИЖЕШЬ’—Тел ецне йотар-
сыц!
ПЕРВЫМ ДЕЛОМ —беренче чиратта
552
ПЕРВЫМ ДОЛГОМ—иц беренче чиратта; бе-
ренче итеп
ПЕРЕВЕРНУТЬ ВВЕРХ ДНОМ—астын оскэ
китеру
ПЕРЕЙТИ РУБИКОН сират куперен кичу
ПЕРЕЛИВАТЬ ИЗ ПУСТОГО В ПОРОЖНЕЕ -
бушны бчшка бушату; корыны бушка аудару
ПЕСЕНКА СПЕТА —ашын ашаган, яшен
яшэгэн; аныц ясины укылган инде; туе узган,
туны тузган
ПЛЕТЬЮ ОБУХА НЕ ПЕРЕШИБЕШЬ-чебен,
дулап, тэрэзэ вата алмас
ПЛЕЧОМ К ПЛЕЧУ—ицне ицгэ кую
ПЛЕШЬ ПРОЕСТЬ—колак итен чэйнэу
ПЛЫТЬ ПО ТЕЧЕНИЮ- агым уцаена йезу
ПЛЯСАТЬ ПОД ЧУЖУЮ ДУДКУ—кеше ку-
бызына бию
ПО ПАЛЬЦАМ МОЖНО ПЕРЕСЧИТАТЬ-
бармак белэн санарлык
ПО ПРАВДЕ ГОВОРЯ—дересен эйткэндэ
ПО СОВЕСТИ ГОВОРЯ—дересен эйткэндэ
ПОВЕРНУТЬСЯ НЕКОГДА—баш кашырга да
вакыт юк
ПОВЫШАТЬ (ПОВЫСИТЬ) ГОЛОС—тавышын
кутэру
ПОДЛИВАТЬ (ПОДЛИТЬ) МАСЛО В ОГОНЬ
утка керосин сибу
ПОДЛОЖИТЬ СВИНЬЮ—этлек эшлэу
ПОДНИМАТЬ (ПОДНЯТЬ) НА СМЕХ —келкегэ
калдыру
ПОЙМАТЬ НА УДОЧКУ—кармагына элэктеру
553
ПОКА СОЛНЦЕ ВЗОЙДЕТ, РОСА ОЧИ
ВЫЕСТ—кояш чыкканчы, кузен кугэрер
ПОКАЖУ, ГДЕ РАКИ ЗИМУЮТ!-Арт саба-
гыцны укытырмын!
ПОКАТЫВАТЬСЯ (КАТАТЬСЯ) СО СМЕХУ
тэгэрэп колу
ПОЛЗТИ НА БРЮХЕ-тез чугу
ПОМИНАЙ КАК ЗВАЛИ—суга ташкэндзй
булды; юкка чыкты
ПОПАДАТЬ (ПОПАСТЬ) В (САМУЮ)
ТОЧКУ—нэкъ узэгенэ басу
ПОПАСТЬ ПАЛЬЦЕМ В НЕБО—дуга белэн
печэн чабу
ПОПАСТЬ ВПРОСАК- авыр хэлгэ калу
ПОПРАВЛЯТЬСЯ ИЗ КУЛЬКА В РОГОЖУ -
каш тозэтэм дип, куз чыгару
ПОПЫТКА НЕ ПЫТКА—ятып калганчы атып
кал
ПОСАДИТЬ В ГАЛОШУ—агач атка атландыру
ПОСЛЕ ДОЖДИЧКА В ЧЕТВЕРГ—Кызыл кар
яугач
ПОСМОТРЕТЬ (СМОТРЕТЬ) ДРУГИМИ
ГЛАЗАМИ—икенче куз белэн карау
ПОСПЕШИШЬ — ЛЮДЕЙ НАСМЕШИШЬ—
ашыккан ашка пешкэи
ПОСТАВИТЬ (СТАВИТЬ) НА НОГИ-аякка
бастыру
ПОТЕРЯТЬ (ТЕРЯТЬ) ГОЛОВУ—башын югал-
ту
ПРАВАЯ РУКА—уц кулы
ПРАВДУ ГОВОРЯ—дэресен эйткэндэ
554
ПРЕВРАТИТЬ В ПУХ И ПРАХ—астын ескэ
эйлэндеру: доньясы кырылып бетсен; келен
куккэ очыру; пыран-заран китеру
ПРЕВРАЩАТЬСЯ (ПРЕВРАТИТЬСЯ) В
СЛУХ—колагын торгызу
ПРЕЖДЕ ВСЕГО—барыннан да элек (бигрэк)
ПРИ ЦАРЕ ГОРОХЕ—хан заманында; эби
патша заманында
ПРИЙТИ В СЕБЯ— анга килу
ПРИНИМАТЬ (ПРИПЯТЬ) БЛИЗКО К
СЕРДЦУ—йерэгенэ якын алу
ПРИНИМАТЬ (ПРИНЯТЬ) НА СВОЙ СЧЕТ—
уз ягына алу
ПРИСТАТЬ КАК БАННЫЙ ЛИСТ—сагыз бу-
лу; тигэнэк кебек ябышу
ПРИТЧА ВО ЯЗЫЦЕХ—телдэи твшмэу
ПРИХОДИТЬ (ПРИЙТИ) В ГОЛОВУ—башка
килу
ПРИХОДИТЬ (ПРИЙТИ) В СЕБЯ—ацына
(Ьушына) килу
ПРИХОДИТЬ (ПРИЙТИ) В УМ-башка килу
ПРИЯТНОГО АППЕТИТА!—Ашларыгыз
(чэйлэрегез) тэмле булсын!
ПРОБИРАТЬ С ПЕСКОМ—утлы табага бастыру
ПРОГЛОТИТЬ ПИЛЮЛЮ—тешне кысып тузу;
телне тешлэп тузу
ПРОЖУЖЖАТЬ УШИ— колак итен ашау
(кимеру)
ПРОИЗВОДИТЬ (ПРОИЗВЕСТИ)
ВПЕЧАТЛЕНИЕ—тээсир калдыру
ПРОЙТИ ОГОНЬ И ВОДУ, И МЕДНЫЕ
ТРУБЫ—утлар-сулар кичу
555
ПРОПУСКАТЬ (ПРОПУСТИТЬ) мимо
УШЕЙ—колак артыннан жибэру
ПРОСТО ТАК -болай гына
ПРОСТЫМ ГЛАЗОМ—гади куз белэн
ПРОТЯГИВАТЬ ЛАПУ—кул сузу
ПРОХОДИТЬ (ПРОЙТИ) КРАСНОЙ НИТЬЮ-
кызыл жеп булып сузылу
ПРОШУ ПРОЩЕНИЯ—гафу утену
ПРЯТАТЬСЯ (СПРЯТАТЬСЯ) В КУСТЫ-куак
артына качу
ПТИЧЬЕГО МОЛОКА ТОЛЬКО НЕТ кугэрчен
сете генэ юк
ПУД СОЛИ СЪЕСТЬ—бер пот тоз ашау
ПУП ЗЕМЛИ алланыц кашка тэкэсе; донья
тоткасы: тугыз улеп бер калган
ПУСКАТЬ (ПУСТИТЬ) ПЫЛЬ В ГЛАЗА
кузгэ тетен жибэру
ПУСТЬ ЗЕМЛЯ БУДЕТ ПУХОМ -авыр туфра-
гы жи цел булсын
ПЯТОЕ КОЛЕСО В ТЕЛЕГЕ -арбаныц бишенче
тэгэрмэче
Р
РАЗ-ДВА (ДА) И ОБЧЕЛСЯ—дицгездэн бер
тамчы; ата мэче куз яше; бармак белэн санар-
лык
РАЗ И НАВСЕГДА—эйттем бетте
РАЗБИРАТЬ ПО КОСТОЧКАМ -энэ кузеннэн
уткэру
РАЗВЕСИТЬ УШИ—авыз ачып тынлау
556
РАЗДЕЛАТЬ ПОД ОРЕХ—тетмэсен тету;
курмэгэнен курсэту
РАЗИНУТЬ РОТ—авыз ачып йару
РАНО ИЛИ ПОЗДНО—иртэме-сонмы
РВАТЬ И МЕТАТЬ—буран туздыру; ут чачу
РОДИТЬСЯ В СОРОЧКЕ—бэхет йезлеге белэн
РОДИТЬСЯ ПОД СЧАСТЛИВОЙ ЗВЕЗДОЙ
бэхет йазлеге белэн туу
РОТ ДО УШЕЙ—тубэсе куккэ тию
РУКА ОБ РУКУ—кулга-кул тотынып
(тотыиышып)
РУКИ НЕ ДОХОДЯТ-кул житии
РУКОЙ ПОДАТЬ—кул сузымында гына
С
С (ОТ) ГОЛОВЫ ДО НОГ (ДО ПЯТ)—башыннан
аягына кадэр
С (ТВОЕЙ) ЛЕГКОЙ РУКИ аягыц жичел бул-
сын
С БОЛЬНОЙ ГОЛОВЫ НА ЗДОРОВУЮ-ак эт
бэласе кара эткэ
С ГЛАЗУ НА ГЛАЗ—кузгэ-куз
С ГУЛЬКИН НОС—дичгездэн бер тамчы; ата
мэче куз яше
С ДОБРЫМ УТРОМ!—Хэерле иртэ!
С КАКИХ ПОР -кайчаннан бирле
С МИРУ ПО НИТКЕ — ГОЛОМУ РУБАШКА
ил твкерсэ—кул булыр
С ОДНОЙ СТОРОНЫ ... С ДРУГОЙ
СТОРОНЫ—бер яктан... икенче яктан
557
С ОТКРЫТОЙ ДУШОЙ—ихлас куцелдан
С ПЕРВОГО ВЗГЛЯДА—беренче курудэн ук
С ПЕРВОГО СЛОВА—беренче сузеннэн ук
С ПУСТЫМИ РУКАМИ—буш кул белэн
С ПЯТОГО НА ДЕСЯТОЕ—тэртипсез рэвештэ
С РАСПРОСТЕРТЫМИ ОБЪЯТИЯМИ
колячын ж, зап
С ТЕХ ПОР—аннан бирле
С ТЕЧЕНИЕМ ВРЕМЕНИ—алга таба
С ТРИ КОРОБА—йеге белэн
С ТЯЖЕЛЫМ СЕРДЦЕМ -авыр хислэр белэн
САДИТЬСЯ В КАЛОШУ -тепсез кеймэгэ уты-
ру; топ башына утыру
СБИТЬСЯ С НОГ—аяктан калу
СВАЛЯТЬ ДУРАКА—акыл яугтмэу
СВЕТ КЛИНОМ НЕ СОШЕЛСЯ-ацар карап
кояш тотылмас
СВОИМИ (СОБСТВЕННЫМИ) ГЛАЗАМИ-уз
куз(лэр)ем белэн
СВОИМИ (СОБСТВЕННЫМИ) РУКАМИ-уз
кул(лар)ым белэи
СВОИМИ СЛОВАМИ—уз сузлэре белэн
СВОЯ РУКА — ВЛАДЫКА—кемиец кулында,
шуныц авызьгнда
СВОЯ СВОИХ НЕ ПОЗНАЕТ—ата улны, ана
кызны бел ми
СГОРАТЬ (СГОРЕТЬ) ОТ (СО) СТЫДА-ояттан
улэ язу
СЕДЬМАЯ ВОДА НА КИСЕЛЕ—куян шулпа
сыныц шулпасы
СЕМИ (СЕМЬ) ПЯДЕЙ ВО ЛБУ—акыл иясе
СЕРДЦЕ БОЛИТ -зкан сыкрый
558
СЕРДЦЕ КРОВЬЮ ОБЛИВАЕТСЯ—йерэккэ
кан сава
СЕСТЬ В ЛУЖУ—авыр хэлгэ калу
СЖЕЧЬ МОСТЫ—куперлэрне яндыру
СИДЕТЬ У РАЗБИТОГО КОРЫТА—тепсез чу-
енга утырып калу
СИЗИФОВ ТРУД—тепсез кисмэккэ су ташу
СКАЗАТЬ СВОЕ СЛОВО—уз сузен эйту
СКАТЕРТЬЮ ДОРОГА—алдыцнан артын
хэерле
СКВОЗЬ ЗЕМЛЮ ПРОВАЛИТЬСЯ—ж.ир асты
на керердэй булу
СКОЛЬКО (ДУШЕ) УГОДНО ж,аныц
телэгэнчэ; купме кирэк (телисец) шулай
СКОЛЬКО (СТОЛЬКО) ВОДЫ УТЕКЛО купме
сулар акты
СЛАБОЕ МЕСТО—йомшак жире
СЛОЖА РУКИ—кул кушырып
СМОТРЕТЬ В ОБА -алдыца-артыца карап
йору; бер алга, биш артка карау; сак булу
СМОТРЕТЬ ДРУГИМИ ГЛАЗАМИ—башка куз
белэн карау
СМОТРЕТЬ ПРАВДЕ В ГЛАЗА—хакыйкатьнец
кузенэ карау
СМОТРЕТЬ СКВОЗЬ ПАЛЬЦЫ—бармак аша
карау
СО ДНЯ НА ДЕНЬ—менэ-менэ; буген-иртэгэ
СОБАКИ ЛАЮТ — ВЕТЕР НОСИТ—эт ерер,
буре йорер
СОБИРАТЬСЯ (СОБРАТЬСЯ) С МЫСЛЯМИ
фикер туплау
559
СОБИРАТЬСЯ (СОБРАТЬСЯ) С СИЛАМИ-бар
кечен туплау
СОННАЯ ТЕТЕРЯ -йокы капчыгы, йокы
чулмэге
(СПАТЬ) БЕЗ ЗАДНИХ НОГ-улеп йоклау
СПОКОЙНОЙ НОЧИ! -Тыныч йокы!
СРЕДИ БЕЛА ДНЯ—кон уртасында (узэгендэ)
СРЫВАТЬ СЕРДЦЕ—ачу алу; ачу кайтару
СТАВИТЬ (ПОСТАВИТЬ) НА НОГИ—аякка
бастыру
СТАВИТЬ (ПОСТАВИТЬ) НА СВОЕ МЕСТО
уз урынына кую
СТЕРЕТЬ В ПОРОШОК —кол иту
СТЕРЕТЬ С ЛИЦА ЗЕМЛИ жлр йезеннэн юк
иту
СТОЯТЬ (ДЕРЖАТЬСЯ) В СТОРОНЕ-читтэ
тору
СТОЯТЬ (ТОПТАТЬСЯ) НА (ОДНОМ)
МЕСТЕ—бер урында таптанып тору
СТОЯТЬ ГОРОЙ—тау кебек тору
СТОЯТЬ НА СВОЕМ -узенекен иту
СТРЕЛЯНЫЙ ВОРОБЕЙ-карт телке
СТРОИТЬ ВОЗДУШНЫЕ ЗАМКИ—комнан бау
ишу
СУЛИТЬ ЗОЛОТЫЕ ГОРЫ—алтын таулары
вэгъдэ иту; тау чаклы вэгъдэлэр биру
СХВАТИТЬСЯ ЗА СОЛОМИНКУ -саламга то-
тыну
СХОДИТЬ С УМА—акылдан шашу
СЧАСТЛИВО ОСТАВАТЬСЯ!-Исэн-сау булы
гыз!
560
СЧАСТЛИВОГО пути! Хэерле юл! Исэн-
имин йврегез!
т
ТАК ИЛИ ИНАЧЕ—ничек кенэ булса да
ТАК СЕБЕ—алып мактарлык тугел, салып тап-
тарлык тугел; ярый инде
ТАКИМ ОБРАЗОМ—шулай нтеп
ТВОИМИ УСТАМИ ДА МЕД ПИТЬ—авызьща
бал да май
ТЕМ НЕ МЕНЕЕ—шуна да карамастан
ТЕМНЫЙ ЛЕС—кара урман
ТЕРТЫЙ КАЛАЧ -карт чыпчык: таш астын-
нан чыккан; шомарып беткэн; эт каешы
ТЕРЯТЬ (ПОТЕРЯТЬ) СЧЕТ—санап бетергесез
ТО И ДЕЛО—эледэн-эле
ТОЛКУ КАК ОТ КОЗЛА МОЛОКА -аллага да
юк, муллага да юк
ТОЛОЧЬ ВОДУ В СТУПЕ—корыны бушка ау-
дару; комнан бау ишу
ТОЛЬКО И ВИДЕЛИ— курми дэ калу
ТОЛЬКО ЧТО —эле генэ
ТОЧИТЬ ЛЯСЫ—гайбэт сату; лэчтит сату
ТРОЙНАЯ ПРОВЕРКА—эпэ кузеннэн уткэру
У
У ЧЕРТА НА КУЛИЧКАХ-жир читендэ
УБИВАТЬ (УБИТЬ) ДВУХ ЗАЙЦЕВ-ике ку-
янны берьюлы ату
УМА НЕ ПРИЛОЖУ—акыл мщтми
УМА ПАЛАТА—акыл иясе
561
УМУ НЕПОСТИЖИМО—акыл жлтми
УТЕРЕТЬ НОС—борынга чирту
УХОДИТЬ (УЙТИ) С ГОЛОВОЙ—башы белэн
чуму
X
ХВАТАТЬСЯ (СХВАТИТЬСЯ) ЗА
СОЛОМИНКУ—саламга тотыиу
ХВАТАТЬС Я ЗА ГОЛОВУ—башны ташка
бэрердэй булу
ХЛЕБНУТЬ ЛИХА—ачысын-течесен тату
ХОТЬ БЫ ЧТО—исендэ дэ юк
ХОТЬ ГЛАЗ ВЫКОЛИ—кузгэ тертсэц
куренмэслек
ХОТЬ КОЛ НА ГОЛОЬЕ ТЕШИ—уз туксаны
туксан
ХОТЬ ОТБАВЛЯЙ—исэбе-хисабы юк
ХОТЬ ПРУД ПРУДИ—исэбе-хисабы (саяы) юк
ц
ЦЕНЫ НЕТ—бэялэп бетергесез
ч
ЧЕГО БЫ ЭТО НЕ СТОИЛО—ничек итеп булса
да
ЧЕРНЫМ ПО БЕЛОМУ—акка кара белэч
ЧЕРТ НОГУ СЛОМИТ—башыц белэн чумарсын
ЧЕСТНО ГОВОРЯ—дересен (турысын) эйткэндэ
ЧЕСТНОЕ СЛОВО—ант итеп эйту
ЧТО ЕСТЬ (БЫЛО) ДУХУ—бар (бетен) кеченэ
562
ЧТО ЗА ВОПРОС—сорап торасы да к>к (тугел)
ЧТО ПОДЕЛАЕШЬ—ниш лэ мэ к кирэк
ш
ШАГ ЗА ШАГОМ—экрен-экрен; экренлэп
ШУТКИ В СТОРОНУ—шаярудан узган
э
ЭТО НЕ ФУНТ ИЗЮМА—бу бэрэцге ашау
тугел
ЭТО ЦВЕТОЧКИ, А ЯГОДКИ ВПЕРЕДИ
монысы эле баласы, мичтэ анын, анасы
Я
ЯБЛОКО РАЗДОРА—бэхэс алмасы
ЯБЛОКУ НЕГДЕ (НЕКУДА) УПАСТЬ- -баш
тыккысыз; инэ тыккысыз; энэ тертер урын юк
ЯЗЫК ПРОГЛОТИТЬ—телен йоту
ЯЗЫК ПРОГЛОТИШЬ—телецне йотарсыц
ЯЗЫК ХОРОШО (НЕПЛОХО, ЗДОРОВО)
ПОДВЕШЕН—авызына саескан токергэн; те-
ленэ шайтан токергэн: телгэ беткэн
563
ЭЧТЭЛЕК
Т03УЧЕДЭН......................3
АВАЗЛАРНЫ КЭМ БАСЫМНАРНЫ БИЛ-
ГЕЛЭУ..........................5
ТАТАР АЛФАВИТЫ.................5
ОТ АВТОРА-СОСТАВИТЕЛЯ..........6
ОБОЗНАЧЕНИЕ ЗВУКОВ И УДАРЕНИЙ..7
ТАТАРЧА-РУСЧА СУЗЛЕК...........8
РУССКИЙ АЛФАВИТ..............330
РУССКО-ТАТАРСКИЙ СЛОВАРЬ.....330
КЫСКАЧА ТАТАРЧА-РУСЧА ФРАЗЕОЛОГИК
СУЗЛЕКЧЭ.......................498
КРАТКИЙ РУССКО-ТАТАРСКИЙ
ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЙ СЛОВАРИК....534
564
Кушымта
Яца сузлэр язу очен битлэр
Аа
Ээ
Бб
565
99S
я к о О о Ф
570
573
574
КАР» IAI
ТАТАРСКО-РУС
И
. TATAPC -I -
СЛОВАРЬ
КАЗАНЬ
& TiPMX