/
Author: Sieradzan W.
Tags: historia polski historia lokalna kultura polska rocznik
ISBN: 0080-4364
Year: 2009
Text
ROC NIK
GRUDZIĄDZKI
TOM XVIII
".' ) \. . ł ; .
I .J. \.
. '\ t'
I ; '.", 'ł\
I "
Graudenz
rartłf an du Spfld'lfrsłrl
. ,
. r l
, ( -
ł\"II .-._ .::..._
-- ---
. ., r' -.
'I, .- -:'.;1. \, ,
., " , r' ,
. . ,', , ,',
: .;,.' , :.; . - '. 1- ·
" , . ' . . ' 'o.ł.. .
, . ':':'T" .:} :'; l. _.' .
, \ - l' '-." - "" ,"
. .'.\ ; \,' .; ; " "
-"', , .-
: - ...
..-"j_7
')'':'
: ..'\i
" '.
f
-. . r I .-
..
,I.. - -.;",-,
"
, ... .
, - ' H''':,, . .
:ł:' '" ..........
.. . i i:. -
- -: ::;_. .. .
- ..
-
.,
. .'
--'
-.........:!
-.-
- "
. ,'" "
"'. . ....
POLSKIE TOWARZYSTWO
HISTORYCZNE ODDZIAŁ
W GRUDZIĄDZU
MUZEUM W GRUDZIĄDZU
ROCZNIK GRUDZIĄDZKI
POLSKIE TOWARZYSTWO HISTORYCZNE
ODDZIAŁ W GRUDZIĄDZU
MUZEUM IM. KS. DR WŁADYSŁAWA ŁĘGI W GRUDZIĄDZU
ROCZNIK
GRUDZIĄDZKI
TOM XVIII
Grudziądz 2009
C]Lł(tt )
'u 'o:i4z-
:,\ t
:"
. -: :t 1....::;:
';;\ --
: ". :.:. .
,--";_ i \-r=-
\, .....
KO M ITET REDA KC Y J NY .2{3.550
Redaktor: Wiesław Sieradzan
Członkowie:
Ry.\zard Boguwolski, Stefan Hartmann (Berlin), Jerzy Krzyś
Stanisław Poręba, Ryszard Su dziń ski, Waldemar Rozynkowskl
Sekretarz Redakcji: Anna Wajler
Opracowanie redakcyjne: Danuta Murawska
Adres Redakcji: Muzeum, ul. Wodna 3/5
86-300 Grudziądz
Na okładce: fragment ul. Spirzowej na widokówce z początku XX w
(ze zbiorów Wiesława Sieradzana)
Wydano na zlecenie i z funduszy
Wydziału Oświaty, Kultury i Sportu Urzędu Miejskiego
w Grudziądzu
Printed in Poland
ISSN 0080-4364
ej II (IH ) G1\1tołZ;<1 r ) ł't
SPIS TREŚCI
ARTYKUŁY
Małgorzata Kurzyń.flka - Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa pozyska-
na z badań H. Jacobiego na Górze Zamkowej w Grudziądzu .......................... 7
Teresa Tylicka - Nowe spojrzenie na historię budowy i architekturę zespołu k]asz-
tornego sióstr benedyktynek w Grudziądzu ............................................ 33
Wojciecll Jóźwiak - Migracje i zbiegostwo na pograniczu kujawsko-krzyżackim
w pierwszej połowie XV wieku ........................................................................ 55
Izabela Bogdan - Johannes Stobaeus z Grudziądza (1580--1646) jako twórca kom-
pozycji na królewieckie wesela ........................................................................ 69
Jacek Wijaczka - Procesy oczary przed sądem miejskim w Grudziądzu w XVI-XVII
wieku ............................. ..................... ....... ......... .................................... .... ....... 87
Stefan Hartmann - Z dziejów Seminarium Nauczycielskiego w Grudziądzu
w drugiej połowie XIX wieku ........................................................................... 103
Aleksander Smoliński - Mobilizacja 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich imienia Ge-
nerała Dywizji Gustawa Orlicz-Dreszera w okresie od marca do sierpnia
oraz jego obsada personalna na dzień 23 marca i I września 1939 roku... 127
Agn;e.fzka Gajewska - Odbudowa życia kulturalnego w Grudziądzu w latach
1945-1950 ....................................................................................................... 159
MATERIAŁY I MISCELLANEA
Księga hlkowa miasta Grudziądza z pierwszej połowy XVIII wieku, cz. II, wyd. Ja- '
nU.flz Bonczkow."ki, Monika Panter ................................................................... 179
Wiedaw Sieradzem - Uzupełnienia do dziejów kartogratii Grudzi'ldza ................... 235
Waldemar Rozynkowski - Działania Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego wobec
sodalicji mariańskich w Grudziądzu (1948-1951) w świetle zachowa-
nych źródeł ............. .................................................................................. 245
LUDZIE MIASTA I REGIONU
Xaver Froelich (1822-1898) - życie i działalność naukowa (SyLwia Cetka) .......... 271
Stanisława Tomasza Pisarzewska (1857-1941) (Stanisław Poręba) ......................... 281
Paweł Konitzer (1876-1942) (Krzysztof Halicki) ...................................................... 289
Dionizy Simson (ALeksandra Lenartowicz) ............................................................... 293
Jan Pakulski (1941-2008) (Jan Wroniszew.fki) ......................................................... 297
SPRAWOZDANIA
Sprawozdanie z działalnosci Polskiego Towarzystwa Historycznego Oddział w Gru-
dziądzu za lata 2007-2008 (Mariusz Żebrowski) ............................................. 30 I
Kalendarium wydarzeń miejskich w latach 2007-2008 (Mariu.fZ Żebrowski) ......... 303
Sprawozdanie Oddziału Polskiego Towarzystwa Tutystyczno- Krajoznawczego
w Grudziądzu za lata 2005-2008 (Piotr Lukiewski) ........................................ 305
Sprawozdanie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza za lata 2004-2008 (Stanisław
Poręba, 7l1deusz Rauchjlei.fZ) ........................................................................... 3 II
Dwadzieścia Zjazdów Kawalerzystów Drugiej Rzeczypospolitej w Grudziądzu
(1989-2008) (Karola Skowroń.\'ka) .................................................................. 327
Trzydzieści lat Klubu Turystyki Kolarskiej PTTK "Kalinka" przy Spółdzielni Miesz-
kaniowej w Grudziądzu (Koło PTTK nr 50) (Tadeusz Rauchj1eisz) ................. ' 333
BffiLIOGRAFIA
Publikacje dotyczące Grudziądza i jego regionu w latach 2007-2008, zestawili Ire-
neU.fZ Czarciński i Katarzyna Furmańska ........................................................ 335
A
R
T
y
K
u
Ł
y
Małgorzata Kurzyńska (Grudziądz)
WCZESNOŚREDNIOWIECZNA CERAMIKA NACZYNIOWA
POZYSKANA Z ADAŃ H. jACOBIEGO
NA GÓRZE ZAMKOWEJ W GRUDZIĄDZU
Przedmiotem niniejszego opracowania są dwa zespoły wczesnośredniowiecz-
nej ceramiki naczyniowej funkcjonujące w zbiorach grudziądzkiego muzeum jako
pozyskane z badań na Górze Zamkowej w Grudziądzu (ryc. l). Góra Zamkowa
usytuowana jest w północno-zachodniej części Starego Miasta, gdzie znajdują się
pozostałości zamku krzyżackiego oraz być może relikty słowiańskiego grodu.
Zespoły ceramiki wpisane zostały do księgi inwentarzowej muzealiów archeolo-
gicznych pod numerami: MGIN281 i MGIN287. przy czym pierwszy określono
jako materiały późnośredniowieczne. drugi zaś jako wczesnośredniowieczne.
W trakcie poszukiwań obu wymienionych grup zabytków okazało się. że zespoły
te w pierwotnej, zapisanej w księdze inwentarzowej postaci już nie występują. Zło-
żono je do czterech różnych kartonów, z których jeden, opisany jako Grudziąc,
zawierał 216 fragmentów naczyń wczesnośredniowiecznych oraz 14 późnośrednio-
wiecznych i nowożytnych, jednak wewnątrz na kilkudziesięciu. fragmentach stwier-
dzono sygnatury 28/ i 287. Na metryczce towarzyszącej fragmentom naczyń wid-
niał zapis Grudziądz - góra Zamk. nr inw. 287. W kolejnych trzech kartonach I
I W kartonach tych znajdują się fragmenty ceramiki naczyniowej p6inośredniowiecznej oraz
przede wszystkim nowożytnej utleniającej (od XV do XVII/XVIII w.) i fragmenty kafli garnkowych
i płaskich. Można przypuszczać, że podobnie jak w zespole wczesnośredniowiecznym materiał ten
Został przemieszany na etapie magazynowania (w trakcie prób rekonstrukcji odnajdywano pasujące
do siebie fragmenty w trzech różnych kartonach). Ogółem jest to 146 fragm. ceramiki naczyniowej,
w tym 24 fragm. redukcyjnej, pozostałe utleniającej. W zespole wystąpiły glównie garnki; naczynia
nd nóżkach (19). kafle plaskie z zieloną polewą (8 fragm.), kafle garnkowe utleniające (4), pokryw-
8
Małgorzata Kurzyńska
zarejestrowano materiał pó.źnośredniowieczny i nowożytny oraz pojedyncze frag-
menty ceramiki wczesnośredniowiecznej. Również w tym zespole kilka fragmen-
tów ceramiki późnośredniowiecznej i nowożytnej miało oznaczenia 281 i 287.
Wpisy w księdze inwentarzowej nie są oryginalnymi wpisami z czasów woj-
ny. Wykonano je w czasie powojennej rejestracji ocalałych zabytków archeologicz-
nych z różnych epok, okresów i kultur, a także stanowisk. Nie można zanegować
ich wiarygodności, tym samym bowiem podważono by autentyczność wielu in-
nych wpisów dotyczących zabytków ocalałych po drugiej wojnie światowej2.
Zbiór 281. Pod tym numerem inwentarza wpisano czarnym tuszem w rubry-
ce ,.miejscowość": Grudziądz GÓra zamkowa (w późniejszym okresie napis ten
został przekreślony i ołówkiem innym charakterem dopisano Strzemięcin). 'w ru-
bryce "nazwa, opis i lokalizacja stanowiska" wpisano znal. podczas eksploracji
ziemi na górze zamkowej w 1942, w rubryce "zabytki opis" odnotowano czarnym
tuszem: 35 ułamki naczyń żłobkowanych poziomo, fragmenty talerzy i kafli, w ru-
bryce "chronologia" zaś: okres późnolredniowieczny. W rubryce "dane dodatko-
we" wpisano ołówkiem (tym samym charakterem pisma co Strzemięcin): przenie-
siony do magazynu na górze (1 karton) oraz ołówkiem, ale innym charakterem:
Pod nr 281 - 1 frag. ze Strzęmięcina (wpisy ołówkiem pochodzą z okresowych
inwentaryzacji zabytków, przypuszczalnie z lat siedemdziesiątych lub osiemdzie-
siątych XX w.)3. Obecnie z tego zespołu, na podstawie sygnatur na ceramice,
można zidentyfikować jako 281 tylko czternaście fragmentów, w tym osiem frag-
mentów naczyń wczesnośredniowiecznych, pozostałe są późnośredniowieczne/
/nowożytne. Ceramikę tę opisano jako 281 lub Grudziądz 281.
Zbiór 287. Drugi zespół ceramiki opisano w inwentarzu czarnym tuszem
(charakter pisma zbliżony do wpisu spod 281) następująco. W rubryce "miejsco-
ki (8), fragmenty naczyń utleniających. angobowanych lub szkliwionych (szkliwo zielone, miodo-
we). Na niektórych fragmentach ceramiki widnieją numery: 303. 304. 410. 1003. 1007. 1008. 1014.
1016. 1017. 1045. 1046. 1052. 1076. 1098. 112/. //40. 114/. Na kilku fragmentach zostały one
przekreślone i wpisano numery 281 lub 287. Wydaje się, że wyższe numery są oryginalnymi sy-
gnaturami. prawdopodobnie z lat II wojny światowej. W większości opisy zostały wykonane bez-
pośrednio na ceramice, zaledwie w kilku przypadkach na maleńkich karteczkach przyklejonych na
ceramikę. Tę drugą metodę (sygnatury na karteczkach) zastosowano na wielu naczyniach, co do
których nie ma wątpliwości, że pochodzą z czasów II wojny światowej lub z przedwojennych zbio-
rów muzeum. Numery wyższe zostały wykonane czarnym tuszem, charakter pisma jest inny od tego,
którym wpisano numery 28/.287. Wydzielono także 5 fragmentów ceramiki pradziejowej: Ha-LA,
PUORZ.
2 Większość zabytków ocalałych z czasów wojny została zidentyfikowana, obiekty nieziden-
tyfikowane wpisywano jako NN, a więc tym bardziej zapis stwierdzający, że ceramika pochodzi
z Góry Zamkowej należy potraktować jako wiarygodny.
J W jednym z kartonów zidentyfikowano fragment ceramiki opisany jako Strzemięcin pow.
Grudziądz 28/ - był to fragment redukcyjnego dna.
o 200bn
o
50
100m
Ryc. 1. Grudziądz, Góra Zamkowa, gm. loco, woj. kujawsko-pomorskie.
Zamek w Grudziądzu (za: M. Haftka, Zamki krzyżackie w Polsce. Sv<ice z dziej6w, Malbork-Płock 1999)
(ryc. 1-10 rys. R. Dąbrowski)
10
Małgorzata Kurzyńska
waść": GrudzilJdz Góra zmn.kowa. W rubryce "opis stanowiska, sposób nabycia"
- brak wpisu. W rubryce "ilość zabytków" wpisano pierwotnie czarnym tuszem
prawdopodobnie 203 (?) 213(?), 232 (?) (środkowa liczba zatarta); później czer-
wonym ołówkiem zapisano jedną pod drugą liczby: 153, J 10, 48 (311 fragmen-
tów). W rubryce "opis" odnotowano: Ułamki naczyń zdobionych poziomymi żłob-
kami, a inną ręką czarnym tuszem dopisano: Sprzączka żel. iJragm. przedłn. Że./. 4
W rubryce "chronologia" wpisano: Ulokr. wcz. śr., obok czerwonym ołówkiem:
chyba nie! W rubryce "dane dodatkowe" wpisano inną ręką ołówkiem (ten sam
charakter pisma co przy numerze 281): przenie.\'iono do magazynu na górze
( J. karton). W zespole 287 zaledwie na trzydziestu siedmiu fragmentach naczyń
wczesnośredniowiecznych stwierdzono tę sygnaturę - jako Grudziądz 287, jako
GÓra Zamkowa 287 lub tylko 287. Tylko jeden fragment wylewu redukcyjnego
naczynia późnośredniowiecznego miał napis 287, trzy inne wylewy redukcyjne
z tego zespołu, nieopisane, opublikowane zostały jako pochodzące z badań H. Ja-
cobiego 5 . W wydzielonej grupie występuje ponadto 198 fragmentów nieopisa-
nych, które również postanowiono zaklasyfikować do zespołu ceramiki 287.
W trakcie przygotowywania prezentowanego materiału udało się zrekonstruować
częsciowo niektóre formy, zauważono przy tym, że fragmenty opisane wyklejały
się z nieopisanymi, co stanowiło ważną przesłankę, aby traktować wszystkie jako
jeden zespół.
Analiza wpisów inwentarzowych dotyczących obu zespołów (28 J, 287) oraz
obecny stan liczbowy ceramiki pozwala sądzić, że do przemieszania materiałów
doszło na etapie magazynowania zbiorów. Przyczyniło się do tego zapewne zain-
teresowanie badaczy, którzy w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w.
prowadzili badania na Górze Zamkowej oraz przygotowywali publikacje na temat
niektórych fragmentów ceramiki pochodzących z badań H. Jacobiegd'.
HISTORIA BADAŃ ARCHEOLOGICZNYCH NA GÓRZE ZAMKOWEJ
W latach 1941- I 942 badania archeologiczno-architektoniczne na Górze Zam-
kowej prowadził H. Jacobi (ryc. 2a). Jego eksploracje objęły całe wzgórze zam-
kowe i doprowadziły do odkrycia licznych reliktów zamku krzyżackiego. Całość
badań została zaprezentowana w dysertacji doktorskiej H. Jacobiego złożonej
4 Sprzączka żełazna znaleziona w jednym z kartonów późnośredniowiecznych jest kolejnym
dowodem na prJ.:emieszanie tych materiałów.
s R. Boguwolski. A. Kola, Sprawozdanie z archeologicznych baclań wiertniczych przeprowa-
dzonych na ob.'izar'l.e mia.'ita Grudziqdztl w okre.\'ie 19-26 IV 1972 roku, Informator Muzeum w Gru-
dziądzu, R. XIII, 1972, nr 2, s. 54-64.
(, Tamże, s. 59.
::s e
8
r:: 'Q)
...
r.;:: 's
iM'
::s-_
G:S=
... ]
1ac..
CI) N
:i
.
=g
coQ
-'
..QĘ N
!::S f..O ]
JO; ::s
..Q
.9
. j
Co
:Ś 8.
8 co o
'i
. - e
::c Q..
"'- I
J! ><
Sh N
. Ę
.g c..
-;: ..
.......s::::
. '"
..... .-
.......s::::_
'"
'$ ...........
-a -d
cU ::s
.
... e
.1:5
O' co:s2
,ł .
!: , ......
. ' } - .- -
, c
'.J c.ss:
. " '" I. , .. '" "
' . l o CI)
I, I..li
ł J CI)
i ' f ['/, ---/ e
.... ( . ( C3Q::
I. . Ń .r::
l .' \ \ "go
. I: z
" })i" 2::s
: i 11/ "
I; \11(\ć 1
. \,\ ." ,
.$!J
c
.Q
u
f!>
c
='
.Q
Ul
='
<
...
u
'O
C
tli
Q.
]
o
N
c
1'3
c:::
12
Małgorzata Kurzyńska
w 1942 r. na Politechnice Qdańskiej1. Prace tę udostępnił i komentarzem opatrzył
w 1996 r. Udo Arnold x .
Wykonane w trakcie badań archeologiczno-architektonicznych Jacobiego
wykopy przecięły skrzydła zamku wysokiego. średniego i naj niższego, objęły
międzymurza północne. wschodnie i zachodnie LJ . W wielu miejscach badacz stwier-
dził już tylko ziemne odciski negatywowe murów obwodowych. Pomimo wielu ,
zalet tych badań zarzuca się H. Jacobiemu niepełne wykorzystanie wykopów ba-
dawczych, gdyż skupiając się tylko na poszukiwaniu reliktów zamku murowane-
go. nie wykorzystywał odkrywek w szerszym kontekście 10. Najdobitniej widać to
na przykładzie planu 13", z którego wynika. że w międzymurzu północnym zare-
jestrowano przedkrzyżacką warstwę osadniczą. W odkrywce tej Jacobi zajął się
rekonstrukcj'l muru międzymurza północnego, nic skorzystał natomiast z szansy
dogłębszego przeanalizowania tego miejsca w kontekście wcześniejszych założeń
obronnych i konfiguracji samego wzgórza zamkowego 12 . W miejscu prezentowa-
nym na planie 13 (ryc. 2b) na głębokości 3,65 cm od poziomu współczesnego
zarejestrowano warstwę przed krzyżacką miąższości 85 cm (Multerboden/vororden-
szeillich). Warstwę tę wymienia w opracowaniu H. Jacobi 13, do tego odkrycia na-
wi'lzuje także U. Arnold l4 . H. Jacobi biorąc pod uwagę dokument łowicki z 1222 r.
nie wykluczał, że w Grudzi'ldzu mógł funkcjonować słowiański gród quondam
ca.\.trum I5 . Również U. Arnold uważa. że mogło istnieć w tym miejscu wcześniej-
sze założenie. Jednak H. Jacobiemu nie zależało na jego znalczieniu '6 . W swej
rozprawie doktorskiej wymienił bardzo lakonicznie fragmenty cegieł oraz mate-
riał kostnyl7 znaleziony w piwnicy pod kaplic'l i kuchni'l'x, a następnie zdepono-
wany w muzeum w Grudziądzu; danych tych nie uwzględnił w publikowanej
7 I. Sławiński,lrec.:l Hans Jll('obi, Die AIIsRrtlbunWlergebnis.\'e der Delltsclwrdem'burgen Grau-
(/enz uml ROlu enhau.'Ien. Ein BeitrtlR zur blluge.'Ichichtlichen Entwick/llng cler Oltlem'burgen, Dan-
zing 1943 (maszynopis), Rocznik Grudziądzki. t. IV. 1965, s. 248-250.
K H. Jacobi, Die Ausgrabung.'Iergebni.\"se der deutschordenn.'lbUl: en Graudenz tlnd Roggenhau-
.\"en. Ein Beitrag zur bllugeschichlUchen Entwick/ung l/er Orden.'lburgen, Danzing, Bearbeitet und
mit einem Nachwort vcrschen von U. Arnold, Braubach 1996.
'ł Tamże, plan 2a.
lU I. Sławiński Irec.l, s. 249.
II H. Jacobi. Die Au.'Igrabungsergebni.\"se, s. 143.
l! I. Sławiński I rec.l, s. 249.
n H. Jacobi, Die Ausgrabllngsergebni.\"se, s. 24.
14 Tamże, s. 90.
I Tamże. s. 25.
1(, Tamże, s. 90.
17 I. Sławiński I rec.l. s. 249.
IK Należy Lwrócić uwagę, że kuchnia znajdowała się w północnej części zamku wysokiego
(K. Szymmlski, Dzieje zamku grudzilJdZKiego, Rocznik Grudziądzki, t. I, 1960, s. 102. 103), a więc
bczpośrednio przy parchamie północnym.
.
Q
=8
g
-
::C
lł
o
bO
CI)
:E
O
g
-
::C
0.0
a
P:
It-)
I(")
.
o E:
E...t:)
8.
<::) 6
..:o.d ..,
<:::t"
's.
..:o.dCQ
.S'
ó
E
In eJ
.g
<:: o
CO"
"N
"'O
2
o
.c
..... N
ej
o
"tJ
.... (; c
...... -W o
::> VJ
..c o
u .()
\O \1')\0
.:t-
14
Małgorzata Kurzyńska
wersji pracyl9. Lakoniczno ć ta dowodzi, że badacz nie zwracał w ogóle uwagi na
materiał ruchomy. Budzi zdziwienie wzmianka o kościach przy braku jakichkol-
wiek informacji o detalu architektonicznym, dachówkach, płytkach posadzkowych,
kat1ach, fragmemach szkła, także ceramice użytkowej późnośredniowiecznej i no-
wożytnej, tym bardziej że przy tak dużych odsłoniętych powierzchniach badaw-
czych należało oczekiwać licznego materiału ruchomego. ł
Kolejne badania na Górze Zamkowej podjął dopiero w 1962 r. M. Tuszyński
z grudziądzkiego muzeum, interesował go jednak nie zamek krzyżacki, ale wcze-
śniejszy według niego gród słowiański wymieniany w zapiskach z 1065 r. 20 Tu-
szyński wykonał na wzgórzu szesnaście odwiertów, korzystając z ośmiocalowego
wiertła. Nie zachował się szkic sytuacyjny tych badań, natomiast z opisu zamiesz-
czonego przez badacza w "Informatorze Muzeum w Grudziądzu"21 wynika, że
odwierty 6, 7, 8, 16 przecinały północną część zamku właściwego. W części środ-
kowej, w rejonie reliktów południowego muru zamku, wykonano odwierty 9, 10,
15. W najniższej, południowej części zamku, w obrębie zabudowań gospodarczych
założono dziewięć odwiertów: 1-5; 11-14. W odwiertach 10, 15 uchwycono war-
stwę próchnicy określoną jako drugi starszy poziom (warstwa kulturowa, warstwa
III). W odwiercie 10 wystąpiły dwa fragmenty ceramiki, które M. Tuszyński okre-
ślił jako pochodzące sprzed XIII w., a w odwiercie 15 trzy fragmenty ceramiki
z ostatniej fazy (wydaje się, że z ostatniej fazy wczesnośredniowiecznej). Wod-
wiertach 9 i 16 zarejestrowano po jednym fragmencie ceramiki wczesnośrednio-
wiecznej, w 10 i 15 uchwycono także materiał starszy, łużyckj22. W rezultacie
M. Tuszyński ocenił prawdopodobieństwo istnienia grodu jako małe 23 .
Ponowne badania na Górze Zamkowej podjęli w 1972 r. R. Boguwolski
z Działu Archeologii Muzeum w Grudziądzu oraz A. Kola z ówczesnej Katedry
ArcheQlogii UMK w Toruniu 24 . Wykonano wtedy dziesięć odwiertów - sześć na
zamku wysokim i dwa na przedzamczu 25 . W żadnym z odwiertów nie natrafiono
na warstwy uchwycone przez M. Tuszyńskiego. W odwiercie 7, usytuowanym
21,5 m na południowy wschód od studni zamkowej, zauważono bardziej złożony
układ stratygraficzny, miąższości od 35 cm do 280 cm, z wydzielającymi się dwie-
ma warstwami, w których zarejestrowano ceramikę łużyck ą 26. W pozostałych od-
19 H. Jacobi. Die AW'RTabung. ergebnisse, s. 5. 134. plan 3.
20 M. Tuszyński. Z prac archeologicznych grudziądzkiego Muzeum 1962-1964, Informator
Muzeum w Grudziądzu, R. V. 1964. nr 9-10. s. 108.
21 Tamże. s. 108-109.
., Tanlże. s. I ()9.
23 Tamże, s. 109.
24 R. Boguwolski, A. Koła. Sprawozdanie, s. 54-64.
2 Tamże, s. 59--63.
26 Tamże. s. 60--61.
WCZESNOŚREDNIOWIECZNA CERAMIKA NACZYNIOWA...
lS
wiertach znaleziono tylko gruz ceglany i zaprawę wapienną. Pomimo negatyw-
nych wyników wierceń, Boguwolski i Kola byli przekonani o istnieniu na wzgó-
rzu przedlokacyjnej osady. Przemawiały za tym materiały wczesnośredniowiecz-
ne z badań H. Jacobiego, z któryc,-ł opublikowali kilka fragmentów (ryc. 3: 9;
4: 8; 5: 2; 6: I )27. Chronologię osady, która poprzedzała budowę zamku krzyżac-
kiego ustalono na X wiek 2K . Ten sam zespół w 1992 r. podjął na wzgórzu zamko-
wym badania o charakterze sondażowym 29 . Wykop założono we wschodniej czę-
ści wzgórza. Również i te poszukiwania nie dostarczyły nowych informacji o re-
liktach osadnictwa przedkrzyżackiego.
Z dotychczasowych eksploracji jedynie wyniki pozyskane przez H. Jacobie-
go w 1942 r. oraz M. Tuszyńskiego w 1962 r. wykazały na wzgórzu zamkowym
obecność warstwy starszej, przedkrzyżackiej (?), o dużej miąższości. W pi rw-
szych badaniach na tę warstwę natrafiono w pa ii północnej zamku wysokiego,
w drugich zaś w części północnej oraz środkowej zamku. Biorąc pod uwagę kon-
figurację wzgórza w partii północnej można domniemywać, że międzymurze pół-
nocne mogło zostać zbudowane na wcześniejszych obwarowaniach przedkrzyżac-
kich i w miejscu bezpośrednio przy wale, gdzie mogła funkcjonować zabudowa
grodowa (ryc. 2a).
ANALIZA CERAMIKI NACZYNIOWEJ
POZYSKANEJ Z BADAŃ H. jACOBIEGO
Analizie poddano zespół ceramiki oznaczony numerem 28/- łącznie 10 frag-
mentów i zespół ceramiki 287 - ogółem 251 fragmentów, w tym 37 fragmentów
opisanych oraz 214 nieopisanych, które najpewniej należy łączyć z numerem 287;
oba zespoły ceramiki będą omawiane wspólnie. Dołączono do nich sprzączkę
żelazną figurującą w inwentarzu pod numerem 287 oraz dwa fragmenty ceramiki
z badań M. Tuszyńskiego, które udało się zidentyfikować, a z których jeden zo-
stał już opublikowany3o.
Materiał ceramiczny zachowany jest fragmentarycznie, jednak udało się zre-
konstruować 56 górnych partii oraz 8 partii przydennych naczyń. Analizę prze-
prowadzono na podstawie cech makroskopowych górnych partii - wylewów oraz
brzuśców, uwzględniając elementy technologiczno-stylistyczne. Wykorzystano
27 Tamże. s. 59.
2M Tamże, s. 64.
29 R. Boguwolski. A. Kola. Dziennik prac weryfikacyjno-sondażowych. mp , Muzeum w Gru-
dziądzu. 1992; także W. Pacuszk . Badania archeologiczne w latach 1883-2004. Iw:1 /20 I{(t Mu-
zeum w Grudziądzu. pod red. A. Wajler. Grudziądz 2004. s. 199-202.
111 R. Boguwolski. A. Kola, Sprawozdanie, s. 58.
5JI\ I -
( 5 I
lB . 1 \0
I \
I
9
10
,
\.
3
5cm
1,2,1j-11
5cIIł
\
,
\
Ryc. 3. GrudzIądz, Góra Zamkowa, gm. loco, woj. kujawsko-pomorskie. Wybór ceramiki: 2, 3 - GT III;
]0 - GT IV; 1,4-9, 11- GT V. Opisy na ceramice (numery inwentarzowe): 5,6, II - Grudziądz 287;
6 - Góra Zamkowa
I \
I -I {
5 -
, I
4.
l I ,
,
7',
\
\ 1-5 . '
O 5cm
&". 6 ,ł
O km
Ryc. 4. , Góra Zamkowa, gm. loco, woj. kujawsko-pomorskie. Wybór ceramiki: 1-8 - GT V.
) 'y 'ce: 1,6 - Grudziądz 287; ,5 - 287. Pozostałe fragmenty bez opisów
/t1 ł- ,
!>- _ i 1- T
i==" f::-
ł '
<41 . )'::'_ \ -
,---
:...:-
I
I
f
,
3 I ' li
- - 1\
5 ' .'-
. ,
i 1
;re \
e il I
I
-
- ":"
I - . t
\
l
s -
,..
o 'tm
\,
I
\
I
,
I
Ryc. 5. Grudziądz, Góra Zamkowa, gm. loco, woj. kujawsko-pomorskie. Wybór ceramiki: 1-9 - GT V.
Opisy na ceramice: 1- 281; 2, 8 - Grudziądz 287; 6, 7, 9 - 287
1, ' I ,
Ii '-
, ,
5
\
I
Jj & I
I
' 1l I
. --
14 __
t .. R<
z, = ..
3 =
,
I
I
,
,
,
\ -I
I
, Ił I
I
f 11 ,
,
I
\ I 1 I
I
1-11j l
>
4.1
\
W._
I' 10
o 5cm
Ryc. 6. Grudziądz, Góra Zamkowa, gm. loco, woj. kujawsko-pomorskie. Wybór ceramiki: 1-6 - Gr v.
Opisy ceramiki: I, 3 - 287; 6 - Grudziqdz 287
20
Małgorzata Kurzyńs a
przy tym schemat opisu cęramiki opracowany przez W. Chudziaka i D. Polińskie-
g031 oraz schemat W. Chudziaka, D. Polińskiego, A. Moszczyńskieg0 32 . Biorąc pod
uwagę cechy technologiczno-techniczne podzielono ceramikę na obtaczaną do
największej wydętości brzuśca (GT III), powyżej największej wydętości brzuśca
(GT IV) oraz całkowicie obtaczaną (GT V). W ramach analizy stylistycznej
wydzielono formy naczyń, sklasyfikowano wylewy oraz rodzaj zastosowanego
zdobnictwa. W zespole wystąpiło kilka naczyń wtórnie przepalonych (ryc. 3:" 10;
ryc. 4: 3; ryc. 9: 1; ryc. 10).
W analizowanym zespole do naczyń GT III należy zaledwie jedna zrekon-
struowana forma (ryc. 3: 2) oraz dwa fragmenty górnych partii (ryc. 3: 3, ryc. 9: l).
Do GT IV przydzielono jedną formę esowatą (ryc. 8: 1). Pozostały materiał zali-
czono do GT V. Wydzielono w nim tylko dwie formy, które można uznać za
bardziej archaiczne (ryc. 3: 10; 7: lI), resztę naczyń tej grupy można uznać za
dobrze wykonane pod względem technologii. Na podstawie kryterium ukształto-
wania brzuśca wyróżniono naczynia baniaste, esowate, dwustożkowate. Znalezio-
no tylko cztery naczynia baniaste (ryc. 3: 7, 8; ryc. 6: 3,4); liczniejsze są naczy-
nia esowate (ryc. 3: 11, ryc. 9: 17-20, ryc. 10: 1-10); najliczniejsze zaś naczynia
dwustożkowate (ryc. 3: 1,4-6, 10; ryc. 4: 5; ryc. 6: 6-7, 5-14; ryc. 7: 1-6,8-9).
Większość naczyń charakteryzowała się bardzo wysoko (w. I) (ryc. 4, 5, 6, 10)
lub wysoko (w. II) (ryc. 3, 5, 6, 7) umieszczoną największą wydętością brzuśca.
Dominowały wylewy średnio wychylone (Sw. II) (ryc. 4, 5, 6, 10) oraz silnie
wychylone (Sw. III). Zdecydowanie przeważały naczynia o brzuścu słabo wydę-
tym (B. I), dużą grupę stanowiły naczynia średnio wydęte (B. II). Biorąc pod
uwagę kryterium smukłości należy stwierdzić, że dominowały zdecydowanie na-
czynie przysadziste (h. II), mniej liczne były naczynia bardzo przysadziste (h. I).
Naczynia zaopatrzone były w krawędzie silnie i bardzo silnie wychylone, o wklę-
słej ściance zewnętrznej z okapem lub bez - cecha ta występuje u naczyń dwu-
stożkowatych. Naczynia grup GT III-IV (ryc. 3: I, 3; ryc. 8: l) oraz pojedyncze
naczynia GT V (ryc. 3: 4, 9, 10; ryc. 7: II, 12) miały krawędzie słabo wychylone
na zewnątrz (Sk. II), pozostałe charakteryzowały się wylewami typu SK III-SK
IV. Naczynia zdobione były rylcem. Głównym motywem dekoracji były żłobki
dookolne poziomo-spiralne. odciski narzędzia jednodzielnego oraz stempelki wie-
lodzielne. Przeważał system dwu wątkowy. Na niektórych fragmentach stwierdzo-
no żłobki o zmiennym przekroju, w partii górnej głębokie, w dolnej płytkie.
W grupie naczyń dwustożkowatych przeważały formy, w których ostry załom
31 W. Chudziak, D. Poliński, Podstawy datowania wcze:molredniowiecznego :;zlaku lądowego
z KUjaw do Prus, [w:1 Wcze:molredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus (XI wiek), pod red.
W. Chudziaka, Toruń 1997, s. 83-95.
.\2 W. Chudziak. D. Poliński, A. Moszczyński, Schemat analizy opi.WJwej .(redniowiecznej cera-
miki naczyniowej, Iw:) Wczesnolredniowieczny szlak lądowy, s. 231-243.
WCZESNOŚREDNIOWIECZNA CERAMIKA NACZVNIOW A...
21
brzuśca umieszczony był w trzech czwartych wysokości naczynia i bardzo czę-
sto podkreślony listwą plastyczną (ryc. 4: 2-8). Naczynia. wykonane z gliny schu-
dzanej drobnoziarnistym tłuczniem, są dobrze wypalone, w większości barwy
beżowej i brunatnej.
Szczegółowa analiza ceramiki wykazała, że w prezentowanym zespole moż-
na wydzielić kilka grup naczyń różniących się stylistyką i morfologią.
Grupę I tworzą naczynia dwustożkowate (ryc. 3: 9, 10) esowate (ryc. 3: II;
7: II, 12). Egzemplarze dwustożkowate charakteryzują się wysoko umieszczonym
załomem i słabo wydętą czaszą. Zdobione są dookolnymi żłobkami, nieregularny-
mi i niestarannie wykonanymi, ora ornamentem uzupełniającym w postaci odci-
sków stempelka albo narzędzia wielozębnego w systemie dwu- lub trójw'ltkowym
usytuowanym w strefie największej wydętości brzuśca, czyli w stylu tzw. Grono-
W0 33 . Ten ornament jest również widoczny na fragmentach brzuśców (ryc. 9).
Naczynia tej grupy charakteryzują się domieszką drobno- i średnioziarnistą, z po-
jedynczymi okruchami gruboziarnistymi, oraz barwą ceglastobrunatną. Omawia-
ny materiał pod względem technologiczno-stylistycznym nawiązuje do serii cera-
miki klasyfikowanej w ramach fazy lIIc rozwoju ceramiki naczyniowej na ziemi
chełmińskiej, datowanej na czwartą ćwierć XI-XI/XII W. 34 Obecnie formy te
umieszcza się znacznie wcześniej, bo już w drugiej ćwierci XI wieku 35 . Materiały
te można zsynchronizować z V fazą wydzieloną dla Kałdusa 3t '.
Do grupy II zaliczono naczynia dwustożkowate o wysoko usytuowanym
brzuścu i ostrym załomie podkreślonym listwą plastyczną (ryc. 4: 1-8; ryc. 5: 1-
-9; ryc. 6: I, 7, 11, 13). Większość wylewów charakteryzuje się mocnym wychy-
leniem (Sk. III, 2a-b, IV, 3c-4) o brzegach lIB i IIIB37. Naczynia były zdobione
rylcem - przeważają żłobki dookolne poziomo-spiralne stanowiące wątek główny
oraz odciski narzędzia jednodzielnego w systemie dwu-, rzadziej trój wątkowym.
Niektóre z naczyń ozdobiono żłobkami o zmiennym przekroju, u góry wąskimi,
w dolnej partii szerokimi (ryc. 4: 6), niezbyt starannie wykonanymi. Nieliczne
formy dwustożkowate miały nieznacznie wyodrębnioną szyjkę (ryc. 4: 3; 5: 4).
Egzemplarze tej grupy charakteryzują się domieszką średnioziarnistą, wyczuwalną
w dotyku, z pojedynczymi okruchami gruboziarnistymi, a także dużą twardością
3.' W. Chudziak, Periodyzacja rozwoju wczesnolredniowiecznej ceramiki z dorzecza Dolnej
Drwęcy w VII-IX/XII w., Toruń 1991, ryc. 15; także tenże, Gronowo. gm. Lubicz.lw:1 Wcze 'no.(re-
dniowiecz.ne groclzi.\'k.a ziemi chełmińskiej, pod red. J. Chudziakowej, Toruń 1994, ryc. 52.
34 W. Chudziak, Periodyzacja rozwoju. ryc. 45.
3 W. Chudziak, Strefa chełmiń.\'ko-dobrzyń.vka we wcze.vnym śreclniowieczu - próba bi/an.m
dorobku badawczego, Iw:J ArcheoLogia toruń.vk.a. Hi.\.toria i terainiej.vzolć, pod red. B. Wawrzy-
kowskiej, Toruń 2002, s. 140.
.'fI W. Chudziak, Wczesno.(redni(Jwiecz.na przestrzeń .\'akralna in Culmine na Pomorzu Nadwi-
.iLllń.\'kim, r w: J MOn!l Sancti Laurent;;, t. 1. Toruń 2003, s. 20-21.
37 W. Chudziak. Periodyza(ia rozwoju. ryc. 11.
- fiJ '
-- " . .
1 .' 3":. '" ' '
I .
2
It
,
;r l
3 '
\
:::JI
, 5
, -
1
,
I
_l
JI
gę I
P I'
I 1) ,
li l
\ 12 \
I, L .
.
-
,
'B
1-0
5cm
Ryc. 7. Grudziądz, Góra Zamkowa, gOl. loco, woj. kujawsko-pomorskie. Wybór ceramiki: I I - GT III-IV;
1-10, 12, 13 - GT V. Opisy na ceramice: 6 - 281
,-' 1 .-r-\, ęJ,
:: :J " 2=l: ::::-Jw/'
YM ;' -,
i: :::4, I
':: . , J
\D--- lf! :
12 ------
-- AJ \ ::::::$' \ ib;;' J " ; J '
- 16 '"1...:' .; .
h-h " ) --J ;t:< ::_
- -4 &' '. ""11
11 \z."-" 3
O 5tll\ O- c.m
19
\S)-j -
'I
0-
5an
Ryc. 8. Grudziądz, Góra Zamkowa, gm. loco, woj. kujawsko-pomorskie. Wybór ceramiki: 1-3 - Gr IV;
4-18 - Gr V. 19 - sprzączka żelazna. Opisy na ceramice: 6 - Grudziqdz 281; 9, 12, 18 - Grudziądz 287;
7,8, II - 287.2-3 - fragmenty ceramiki pochodzące z badań M. Tuszyńskiego
24
Małgorzata Kurzyńs.ka
i wypałem I ?l, ich ściany .są barwy ceglastobrunatnej. Naczynia te pod względem
formy i zdobnictwa nawiązują do ceramiki z Jedwabna]!!, a także Radzynia Cheł-
mińskiego: w . Zespoły te datowane są od połowy drugiej do połowy trzeciej ćwier-
ci XI w. można je zsynchronizować z fazą IIIb rozwoju garncarstwa na ziemi
chełmińskiej4ci. W świetle nowych ustaleń można je odnieść do drugiej połowy
XI w. i powiązać z zespołami ceramiki z Kałdusa wydzielonymi w ramach VI fazy4\.
W III grupie umieszczono naczynia baniaste (ryc. 3: 6-8; 3, 4) dwustożko-
wate (ryc. 3: 1,4; 6: 2, 5), o silnie (C2: c) bądź słabo (C2: d) wychylonym brzu-
ścu. Naczynia te zaopatrzone są w krótkie. wywinięte wylewy lIA oraz wylewy
lIB z pseudookapem i wrębem na pokrywkę (ryc. 3: I; 6: 3-6,8, 10, 12-14;
ryc. 7: 1-6. 8, 9), zdobione w systemie dwuwątkowym dookolnymi żłobkami i od-
ciskami narzędzia jednodzielnego lub tylko żłobkami, bardzo starannie wykona-
nymi. Tak ukształtowane wylewy są charakterystyczne dla fazy lIIc, odnotowano
je w Gronowie, wystąpiły także w podfazach IVa i IVb w Osieczku, Mędrzycach.
Jedwabnie 42 . Płutowie 43 . Do produkcji tych naczyń użyto gliny schudzanej drob-
noziarnistą domieszką mineralną. Omawiana ceramika charakteryzuje się dobrym
wypałem, jej ściany zewnętrzne przyjmują barwę brunatną lub beżowobrunatną.
Wykazuje ona pewne podobieństwa do naczyń wydzielonych w ramach fazy VII
w Kałdusie 44 . Chronologię tych naczyń można odnieść do przełomu XI i począt-
ków XII wieku.
W IV grupie znalazły się naczynia esowate z p070rnie wyodrębnioną szyjką
(ryc. 9: 17-20; ryc. 10: 1, 2, 4-10). Jedną z cech naczyń tej grupy jest ornament
w postaci pojedynczej linii falistej umieszczonej przeważnie w górnej wydzielo-
nej strefie naczynia, poniżej jako uzupełnienie występują dookolne żłobki
(ryc. 9: 18-19). Naczynia zaopatrzone są w wylewy wychylone na zewnątrz - o
niezgrubiałej krawędzi, z wrębem od strony zewnętrznej, zbliżone do typu W.lII.2
według D. Polińskieg0 45 , lub o zgrubiałej krawędzi, nawiązujące do typu WlI.2a 4f1 .
Formy te charakteryzują się wysoką jakością wykonania. Do ich produkcji użyto
gliny schudzanej drobnoziarnistą domieszką. Są dobrze wypalone, charakteryzują
.1M W. Chudziak. Jedwabno, gm. Lubicz, [w:] Wczesnm(reclniowieczne grodziska, ryc. 73.
:1\1 W. Chudziak, Rlldzyń Chełmiński. Iw:] Wcze.\"no.\(reclniowieczne grodzi: kll, ryc. 152.
411 W. Chudziak, Periodyzacja rozwoju, s. 90, 93, ryc. 93: 37.
41 W. Chudziak. Strefa chełmińsko-dobrzyńska, s. 139-140; tenże. Wcze.'tllo.\(redniowieczna prze-
.'ttrzeń, s. 21, ryc. 4, s. 23.
42 D. Poliński, Przemiany w wytwórczo.(ci garncankiej na ziemi chełmińskiej u .'tchyłku wcze-
.'łnego i na początku pói.nego .(redniowiecza, Toruń 1996, s. 116. ryc. 49. .
43 W. Stawska. Płutowo, gm. Kijewo Królewskie, Iw:] WczesnoJredniowieczne grodziska,
ryc. 135.
44 W. Chudziak Wczesno.(redniowieczna przestrzeń, s. 24, ryc. 4.
4 D. Poliński, Przemiany w wytwórczości, ryc. 4a.
46 Tamże. ryc. 4a.
WCZESNOŚREDNIOWIECZNA CERAMIKA NACZYNIOWA...
2S
się dużą twardościi!, barwą od jasno- do ciemnopopielatej. Obecność takich form
została udokumentowana w Napolu. Naczynia te można odnieść do pierwszej po-
łowy XU w. i łączyć z fazą VIII w Kałdusie 47 . Należy podkreślić. że zespół ten
tworzą naczynia opisane jako 28/. ,.
Na V grupę, najmłodszą. składajil się także naczynia esowate z wyraźnie
wyodrębnioni} szyjki! (ryc. 10: l, 2, 4, 6, 7, 10), zdobione dookolnymi żłobkami
lub sporadycznie odciskami narzędzia jednodzielnego (ryc. 10: 7). Naczynia tej
grupy zaopatrzone Scl w wylewy o wychylonej na zewmłtrz zgrubiałej krawędzi
z wrębem od wewnątrz (ryc. 10: 4, 6. 8), zbliżone do typu W.II.2a według Poliń-
skiego 4 1\. Znane sił z Osieczka z fazy IVa, z Mędrzyc z fazy IVb. Występuj'ł w tej
grupie także wylewy typu WIIl.2. mające krawędź niezgrubiah! i wrąb od strony
wewnętrznej (ryc. 10: l, 2, 10), popularne w fazach IVa, IVb w Napolu, Jedwa -
nie, Osieczku, Mędrzycach. Naczynia grupy V wykazuj'ł się gorszą jakością wy-
konania od naczyń grupy IV. Do ich produkcji użyto gliny schudzanej domieszką
średnioziarnistą, są słabo wypalone, rozwarstwiają się. Analogiczne formy znane
Sł.l z Napoli.1 4lJ . Ceramikę tę można odnieść do drugiej połowy XII i pierwszej po-
łowy XIII w. oraz zsynchronizować z faz,} IX' w Kałdusie. Naczynia o podobnych
cechach D. Poliński zalicza do fazy IVb rozwoju garncarstwa na ziemi chełmiń-
skiej5n. W GT V wydzielono pięć fragmentów pochodzących od naczyń z cylin-
dryczną szyjką. W tej grupie jedną formę częściowo zrekonstruowano (ryc. 7: 10),
pozostałe to fragmenty wylewu (ryc. 7: 7) lub tylko brzuśców (ryc. 7: 13. ryc. 9: 7.
10). Naczynia cylindryczne na ziemi chełmińskiej pojawiły się już w drugiej po-
łowie X w., m.in. w Wabczu i Wąbrzeźnie 51 ; występują także od podfazy IIIc do
Vb 52 , a ich najwyższy odsetek przypada na fazy IIIc, IVb 53 . Formy znalezione
w Grudziądzu charakteryzują się wyodrębnioną wysoką szyjką i nacięciami na
żeberkach, a więc ornamentyką nawiązują do form znanych z Napala, Osieczka
z pierwszej połowy XII w., z fazy IVa rozwoju ceramiki na ziemi chełmińskiej54.
oraz z Mędrzyc, Jedwabna z fazy IVb 5 5, czyli już z drugiej połowy XII wieku.
Grupa den (ryc. 8: 4-18) charakteryzuje się obecnością pierścienia dookol-
nego (ryc. 8: 4, 5, 8, 13, 14, 15, 17). W większości występują dna wklęsłe, wyod-
rębnione (ryc. 8: 4, 6, 7, 8, II, 12, 13, 14-15, 17-18) oraz niewyodrębnione. Dna
47 W. Chudziak, Wcze.\'noJredniowieczna prze.\.trzeń. s. 21, 24, ryc. 21, ryc. 4.
4" D. Poliński, Przemiany w wytw(}n:zoJd. s. 116, ryc. 4a.
4'1 Tamże, ryc. 54.
n Tamże, ryc. 54.
I W. Chudziak. Periodyzacja rozwoju. s. 87. ryc. 33, s. 88.
2 D. Poliński, Przemiany w wytwórczold, s. 94.
J Tamże, s. 94. .
4 Tamże. s. 98, ryc. 47: h.
Tamże, s. 98,100. 10 1,1 04.
26
Małgorzata Kurzyńska
o takich cechach są popularne dla faz IIIc-IVa, IVb w Napolu, Jedwabnie. Mę-
drzycach, Gronowie, Osieczku 56 .
W świetle przeprowadzonej analizy można zauważyć, że dwie formy naczyń
z grupy 28/ (ryc. 5: l; ryc. 7: 6) nie odbiegają pod względem stylistyki i chrono-
logii od form z grupy naczyń 287. Natomiast wyraźnie wydziela się grupa czte-
rech naczyń (ryc. 9: 17-20) zaszeregowanych do IV grupy, odpowiadajc.lcych na-
czyniom z fazy VIII w Kałdusie. Ta grupa nie znajduje analogii w zespole 287.
Prawdopodobnie zespół ceramiki zapisany pod numerem 28/ został pozyskany
z innej warstwy i miejsca, jednak ma istotne znaczenie. sygnalizuje bowiem ko-
lejny etap rozwoju ceramiki.
Jest mało prawdopodobne, aby wydzielone grupy naczyń występowały "samo-
dzielnie" - raczej współwystępowały ze sobą. Naczynia GT III-IV, gorszej jakości,
mogły być w użyciu wraz z ceramiką GT V jeszcze do końca w XI W. 57 Niektóre
formy mogły pojawiać się wcześniej, wiele form mogło się przeżywać, jako bar-
dziej archaiczne. w kolejnej fazie garncarskiej. Przykładem są naczynia z pozornie
wyodrębnioną szyjką (grupa IV), które mogą sygnalizować nowe tendencje w garn-
carstwie w połowie XI w. i odpowiadać naczyniom grupy VI wydzielonej przez
W. Chudziaka dla Kałdusa, jednak równie dobrze mogą stanowić element naczyń
grupy VII, występujc.lcych w Kałdusie w pierwszej połowie XII wieku.
Wydzieloną w zespole żelazną sprzączkę bez kolca można zaliczyć do sprzą-
czek D-kształtnych (ryc. 8: 19). Formy te mają analogie w Szczecinie gdzie datu-
je się je na pierwszą połowę XIII w. 5 1! Wymieniony pod numerem 287 fragment
metalu okazał się małą, nieokreśloną, skorodowaną bryłką.
Reasumując: analiza materiału ceramicznego wykazała, że wzgórze zamko-
we mogło być zasiedlone już od fazy lUk, tj. od drugiej ćwierci XI wieku do
fazy IVb. tj. do pierwszej połowy XIII wieku.
KONFRONTACJA ŹRÓDEŁ ARCHEOLOGICZNYCH
POZYSKANYCH NA TERENIE WZGÓRZA ZAMKOWEGO
ZE ŹRÓDŁAMI HISTORYCZNYMI
GRUDZIĄDZ W ŹRÓDŁACH HISTORYCZNYCH
Najstars7a wzmianka związana być może z Grudziądzem pochodzi z zapisu
dotYCZc.łcego klasztoru mogileńskiego z około 1065 r. Zachowała się w podrobio-
Sf1 Tamże.s. 120-122.
S7 W. Chudziak. Periodyzac..ja rozwoju. s. 75.
SK M. Dworaczyk. A. B. Kowalska. M. Rulewicz, Szczecin we wczesn.vm .frecJniowieczu. w'\chod-
nia CZę.fL' Suburbium, pod red. W. Łosińskiego, Szczecin 2003, s. 312. ryc. 115: 15.
WCZESNOŚREDNIOWIECZNA CERAMIKA NACZYNIOWA...
27
nym w XIII stuleciu tzw. dokumencie księcia Bolesława, wymieniającym opłaty
pobierane przez ten klasztor, m.in. w Chełmnie, a może i w Grudziądzu 5 'J. Bada-
cze jednak dość ostrożnie traktują ten zapis. może on bowiem odnosić się bądź do
Grudziądza, bądź też do Gruduska nu Mazowszu 6l' .
Ponownie nazwa Grudzi'ldz jako Grudenz i Gruzenz (Grudz;eniec) pojawia
się w dokumencie z "Lonyz" z lat 1222-1223 b' , zwierającym nadanie księcia
mazowieckiego Konrada dla biskupa pruskiego Chrystiana. Dokument ten zacho-
wał się w dwóch różnych redakcjach: krótszej i dłuższej. Historycy cały czas tocz'l
spór o ich autentyczność. W redakcji krótszej (tzw. B), powszechnie dziś uznawa-
nej za autentyczną62, przedmiotem nadania książęcego było między innymi jede-
naście dawnych grodów - określanych jako quondam castra - wraz z przynależ-
nościami. Były to grody w następujących miejscowościach: Grudziądz, Wab z,
Pokrzywno, Wieldządz, Kolno, Ruda, Gzin, Pień qraz Płutowo. Dwa grody wy-
mienione w dokumencie. tj. Glamboki oraz Turno, nie zostały zidentyfikowaneb).
Po raz kolejny Grudziądz jako castra obok grodów w Wabczu i Pokrzywnie wy-
mienia bulla papieża Honoriusza III z 1223 r., która miałaby potwierdzać te nada-
nia M . Konfrontacją źródeł archeologicznych z treścią obu dokumentów z "Lonyz"
z'*łł się W. Chudziak b5. Wykazał on, że na jedenaście wymienionych (w wersji B)
grodzisk zaledwie w trzech miejscowościach znane są grodziska wczesnośrednio-
wieczne, a mianowicie w Płutowie. Wieldządzu oraz Wabczu. Grodzisko w Wab-
czu należy do grodzisk plemiennych, jego chronologię określa się na drug'l poło-
wę X - początki XI w. oraz na drugą połowę XI w. M Grodzisko w Płutowie dato-
wane jest na pierwszą połowę XII W. b7 , natomiast grodzisko w Wieldządzu na
SI} J. Bieniak, Stul/ia nad dziejami ziemi chełmińskiej w okresie pia.\.towskim, Rocznik Grudziądz-
ki, t. V-VI, 1970, s. 8.
N) Tamże, s. 8, przyp. II.
61 Tamże, s. 8, przyp. II, s. 17-24; także J. Powierski, Studia nad strukturą administrac.yjno-
terytorialną ziemi chełmiń.\'kiej i michałowskiej w okresie piastow.\'kim. Prace Komisji Historii BTN,
t. 9, 1973; także W. Chudziak, Zasiedlenie strefy chełmińsko-dobrzyńskiej we wcze.mym .frednio-
wieczu (VII-XI wiek), Toruń 1996. s. 25.
(,2 J. Bieniak,(JStudia nad dziejami. s. 17-24, tam starsza literatura; także J. Powierski. Studia
nad .\.trukturq, s. 6.
M J. Bieniak, Studia nad dziejami, s. ł 7-24: także J.Powierski Studia nad strukturlJ; także
W. Chudziak, Zasiedlenie strefy. s. 25.
M J. Bieniak Studia nad dziejami, s. 19; także J. Powierski, SUlllia nad strukturlJ, s. 7; także
W. Chudziak, Zasiedlenie strefy, s. 26.
M W. Chudziak, Zll.\'ielllenie .\.trefy, s. 26-32.
M J. Bojarski, lli,bcz, m. Stolno.lw:1 Wcze..mo. redniowieczne R/ndziska. S. 181-184. ryc. 196.
197; także tenże, Wcze.'mo. redniowieczne Rrodzisko w Wabczu na ziemi chełmińskiej, I w: I Studia
nad osadnictwem ..kedniowiecznym ziemi chełinińskiej. ybrane zagadnienia i materiqły. Toruń
1994, s. 111-152.
(,7 W. Stawska, Płutowo. s. ł 34. ryc. 134: W. Chudziak, Za.'iie(lIenie stre.f.v, s. 26.
_. \ ,
-, , w _
..' -', -9\ .
,- ,;.k. &- ') 10 _'.
, - I 8 _' 4i o fj
I ' ..'--- ,
- -"-- 16'
\ 0t1 - '15,
- o,. , 1-20
12 - 13, 1It \ O 5 tm
' r { ;..::=- - n
- -- - t:i,-
..-- I
fo-JI
. V ' ,
,':O 1&
\
I ...
19
20
Ryc. 9. Grudziądz, Góra Zamkowa, gm. loco, woj. kujawsko-pomorskie. Wybór ceramiki: I - GT III;
2-20 - GT V. Opisy na ceramice: 2 - Grudziądz 287; 8 - 287; 17 - 281; 10-20 - Grudziądz 281
" I
,
, l
e I
, Ił
- ; . -
" --
! 6 '
J;;/l
.."""" ..-
I - - ."1.,;
...:..
, , 10
,
, I
(f . ,
Q(
\ ,
, (
1-
, o 5cm
Ryc. 10. Grudzią , Góra Zamkowa, gm. loco, woj. kujawsko-pomorskie. Wybór ceramiki: 1-10 - GT V
Opisy na ceramice: 10 - Grudziądz 287
30
Małgorzata Kurzyńska
początki XIII stulecia 6x .. Do tej listy dołączył domniemany gród w Pokrzywnie
w obrębie zamku pokrzyżackieg0 6lJ , na którym znaleziono materiał zabytkowy po-
chodz'lcy z drugiej połowy XII - początków XIII w., jednak nie potwierdzono
istnienia fortyfikacji. W. Chudziak za dość prawdopodobne uznał istnienie w XII-
-XIII w. grodziska w Grudziądzu, na terenie wzgórza zamkowego 711 . Jeśli chodzi
o pozostałe wymienione w dokumencie grody, nie ma żadnych danych potwier-
dzających istnienie we wchodzących w grę miejscowościach osadnictwa z XII-
-XIII wieku.
Prezentowane zespoły ceramiki wskazuj'h że prawdopodobnie od drugiej
ćwierci XI w. do pierwszej połowy XIII w. wzgórze zamkowe było zasiedlone.
Obecnie nie sposób rozstrzygnąć, jaki miało ono charakter: czy była to osada
otwarta, czy też ufortyfikowany gród. Jednak w toczącym się sporze historyków
trzeba uwzględnić nowy argument w postaci prezentowanego zespołu ceramiki,
który jest oczywiście dyskusyjny i budzi zapytania, jednak nie powinien zostać
odrzucony. W świetle analizowanych źródeł archeologicznych wysoce prawdopo-
dobne staje się uznanie zapisu w dokumencie z "Lonyz" w wersji B za odnoszący
się m.in. do Grudziądza jako quondam castra, istnieją bowiem przesłanki pozwa-
lające wnioskować o funkcjonowaniu tu osadnictwa w drugiej połowie XII i na
początku XIII w. Tym samym znajduje potwierdzenie również naj starszy zapis
dotyczący Grudziądza, z roku 1065 - o ile jest wiarygodny.
Zapewne wątpliwości te wyjaśnią badania na Górze Zamkowej, podjęte
w 2007 roku.
THE EARLY-MEDIEVAL POTTERY VASES EXAMINED BY H. JACOBI
ON GÓRA ZAMKOWA (THE CASTLE HILL) IN GRUDZIĄDZ
The main subject of the following article concems the sets of early-medieval pottery
va."es in the collection of the Museum of Grudziądz. They were discovered and excavated
on Góra Zamkowa (the Castle Hill) in 1942. The analyses includes the set of pottery de-
scribed and numbered as 281 - consisting of 10 fragments, and the set of pottery No 287
- includmg 251 fragments. 56 upper and 8 bottom parts of pottery have been successfully
reconstructed.
Conceming thc fonn and style, the set of pouery from Góra Zamkowa consists of
vases which can be linked with the group numbered from 5 to 9 of Kałdus village and
examined by W. Chudziak. The pottery mentioned above dates back to the second quarter
of the Il'h c. the second half of the 12 th c. and the first half of the 13 th c.
6K R. Boguwolski, Wielclządz. gm. Płużnica, I w: ) Wcze.\'no.{redniowieczne grodz.i.\'ka, s. 191-193,
ryc. 211; W. Chudziak, Za...iedlenie strefy, s. 26.
ffl R. Boguwolski. M. Grupa, Pokrz.ywno. gm. Cruta, Iw:1 Wcz.esnm redniowiecz.ne grodz.i.\'kll.
s. 143, ryc. 145; W. Chudziak. Za...iedlenie strefy. . 27.
711 W. Chudziak, Zasiedlenie Jtrefy, s. 27.
WCZESNOŚREDNIOWIECZNA CERAMIKA NACZYNIOWA...
31
The sets of pottery provide the evidence for a probab]e colonization of the castle hill
dating back from the second quarter of the ] Ilh c. to the first half of the 13 1h c. At the
moment it is hard to estimate the character ot' these settlements and decide whether it was
<in open co]ony or a fortified castle. Taking into consideration the presence of these cera-
mic materiaIs. it wou]d be acceptable to cidmit the importance of a record in the document
from Lonyz of 'B' version, where the phrase quondam ca.\.tra is referred to Grudziądz. as
some premises indicate that there was a settlement in the second half of the 12 1h c. and in
the beginning of the 13 1h c. The oldest record from 1065 relating to Grudziądz - if credi-
blet - can be supported with the archaeological sources, which suggest that there might
have been a settlement on the castle hill in the second half of the ll lh century.
Teresa Tylicka (Toruń)
NOWE SPOJRZENIE NA HISTORIĘ BUDOWY
I ARCHITEKTURĘ ZESPOŁU KLASZTORNEGO
SIÓSTR BENEDYKTYNE W GRUDZIĄDZU
Prof. Jerzemu Z. Łozińskiemu in memoriam
Zabytkowy kompleks klasztorny żeńskiego zakonu benedyktynek w Grudzią-
dzu stanowi od ponad trzech wieków jedną z głównych dominant architektonicz-
no-urbanistycznej panoramy Starego Miasta. Do dziś zachował się zeń kościół pod
Wezwaniem Ducha Świętego, dwuskrzydłowy budynek konwentualny oraz daw-
ny gmach furty klasztornej, funkcjonujący pod nazwą Pałacu Opatek. Elementy
tego zespołu, jakkolwiek powiązane niegdyś w jedną całość wspólnym użytkowa-
niem, różnią się zasadniczo od siebie czasem powstania. stylem, a także klasą ar-
tystyczną. Niniejszy artykuł ma na celu usystematyzowanie dotychczasowej wie-
dzy i weryfikację panujących w literaturze pogląd6w dotyczących tematu, a po-
nadto jest próbą całościowego spojrzenia na przemiany, jakim ulegały zabudowa-
nia konwentualne na przestrzeni wieków'.
I Artykuł oparty jest na pracy magisterskiej Teresy Krokowskiej (panieńskie nazwisko autorki
niniejszego tekstu). zatytułowanej "Zesp6ł klasztorny benedyktynek w Grudziądzu", napi anej
w 1986 r. pod kierunkiem prof. Jerzego Z. Łozińskiego w Instytucie Zabytkoznawstwa i Konserwa-
torstwa Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu - zob. H. Ducz-
kowska-MurłłCZCwlika, Pr(ICe m(lR;.\'I(!/ k;, Złw;qz.Cme Zł Grudz.iqdz.,," pOW.fltłłt! na Uniwt!r,\:wt!t'it!
Mikołaj" Kopernika w ltlltlch /952-/996 i przechow,Vwtme w "r('hiwum uniwer.\'.vteckim. Roczn,ik
Grudziądzki, t. 15, 2003, s. 259. Praca pozostaje nadal jedyną monografią grudziądzkiego zespołu
pobenedyktyńskiego; ponieważ jednak od jej powstania upłynęło ponad dwadzieścia lat, dla potrzeb
obecnej publikacji konieczne było dokonanie uzupełnień bibliograficznych.
......
34
Teresa Tylicka
-_' A
, .: . .;, . . _.,.;1
r<J
J. f i ;
I f
t
----I ---
. -,;....
''' I - I ,'j ,"T .r If IIp\\it \ \''ł' ł\
. " .11 . l,' - \
'Ił'" -;., , .,
. ,fi! i
. rL-: '
- .. ....
.........;-:.
..).,. .
l '.,. .
-..... -." - - .....,
.. " . J. .
.-"- .: '}
-" " ".
- ,. ....:..:\
II. I. Widok klasztoru benedyktynek w Grudziądzu od strony pd-zach. Stan obecny. Fot. Teresa Tylicka
Zabudowania klasztorne usytuowane są na wysokiej skarpie nadwiślańskiej
w południowo-zachodnim narożniku miasta, w obrębie średniowiecznych murów,
pomiędzy dwiema bramami: Wodną - od strony Wisły oraz nieistniejącą dziś
Bramą Toruńską - od strony południowej. Skarpa, na której wzniesiono klasztor,
umocniona jest od strony zachodniej ceglanym murem oporowym, główny budy-
nek konwentu zaś został dostawiony do oszkarpowanego średniowiecznego muru
miejskiego, wtapiając go częściowo w zabudowania klasztorne. Skarpę ogranicza
od południa rów po kanale Trynka (obecnie zasypanym), który wypełniał dawną
fosę otaczającą mury miejskie, a następnie uchodził do Wisły [iI. 1].
Najstarszym elementem zespołu i jednocześnie jedną z najstarszych budowli
Grudziądza jest świątynia pobenedyktyńska [il. 2]. Usytuowana w północnym
skrzydle zabudowań klasztornych wzdłuż ulic Wodnej (od północy) i Klasztornej
(od wschodu), orientowana, na planie wydłużonego prostokąta, łączy się od za-
chodu z krótszym skrzydłem klasztoru. Kościół jest konstrukcją salową, pięcio-
przęsłową, wzniesioną z cegły i gładko otynkowaną, opiętą jednouskokowymi
szkarpami, w narożach zaś ukośnymi szkarpami dwuuskokowymi. Dwuspadowy
dach wyłożony dachówką "holenderką" ma obniżoną płaszczyznę i kalenicę w za-
chodniej części budowli.
Początki budynku sięgają XIII w. Zakon krzyżacki założył wtedy w Grudzią-
dzu dwa szpitale z kościołami; jeden z nich, usytuowany w obrębie murów miej-
NOWE SPOJRZENIE NA HISTORI BUDOWY I ARCHITEKTUR ... 35
l:
lO
.:1,
':
"
1.1.
- /i,
i.:
.0' . ł '.
(
, "
: '
) "
j.
cmr
.' HUi :,
'; . ! '!lii
,; I', :
; 'l j !i , :I:'i r I I !:: ł I . . ,I
. o' ,ł li I I I " .
II. 2. Kościół Ducha Świętego od strony północnej. Stan obecny. Fot. Teresa Tylicka
skich, a przeznaczony dla chorych z wyjątkiem trędowatych, kalek, starców i piel-
grzymów, nosił wezwanie Ducha Świętego. Zespół świątyni ze szpitalem (tzw.
prepozytura) powstał zapewne krótko po nadaniu przywileju lokacyjnego dla mia-
sta w 1291 r. 2 Pierwsza wyraźna wzmianka o kościele pochodzi z 1345 r. Ustąpił
wtedy dotychczasowy prepozyt, a odbudowana po pożarze w 1341 r., samodziel-
na do tej pory świątynia, została za zgodą Zakonu połączona administracyjnie z ko-
ściołem parafialnym św. Mikołaja; szpital prawdopodobnie zlikwidowano 3 . Nie
zachowały się żadne przekazy na temat wyglądu budowli w czasach średniowie-
cza. Pierwotnie była ona zapewne drewniana. Trzynastowieczna kronika klasztor-
na infonnuje, że już po przejęciu świątyni przez benedyktynki nie zdołano odna-
leźć dokumentów związanych z jej pierwszą, krzyżacką erekcj ą 4. Po pożarze
2 Na ziemi chełmińskiej istniało pierwotnie siedem kogciołów szpitalnych, powstałych z ini-
cjatywy zakonu krzyżackiego, spogr6d których do dzig zachowały się tylko dwa: omawiany tutaj
grudziądzki oraz w Chełmnie (również pod wezwaniem Ducha Świętego); T. Mroczko, Architektu-
ra gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980, s. 10.
3 A. Mańkowski, Prepozytura ŚW. Ducha, [w:] Kościoły i klasztory grudziądzkie, Grudziądz
1928, s. 40.
4 W. Szoldrski, Kronika benedyktynek grudziądzkich. Pelplin 1935, s. 25-26. Pod datą 173]
czytamy: ,,Nie godzi się tego ominąć, co się roku przeszłego wspomniało o bracie moim, Panu
Alexandrze, poruczniku, względem windykacji i dostania erekcji pierwszej krzyżackiej kogciola tego.
36
Teresa Tylicka
w 1341 r. kościół odbudowano najpewniej już w murowanej postaci 5 . Późniejsze
jego losy również nie były dlań zbyt łaskawe. jednakże zasadnicza forma, jaką bu-
dynek otrzymał w połowie XIV w., zachowała się do chwili obecnejf'. O gotyckim
rodowodzie świątyni świadczy zwłaszcza ściana wschodnia ze szczytem schod-
kowym, rytm okien oraz system oszkarpowań. Należy przyjąć, że już w średnio-
wieczu była to budowla salowa (przynależna tym samym do najliczniejszej grupy
kościołów), znacznie jednak obniżona w stosunku do dzisiejszej wysokości oraz
nakryta płaskim stropem, na co wskazują ślady odsadzkF.
Tegom wyprawiła umyślnie do Królewca po to; siedział tam miesięcy półtrzecia, lecz nic nie w.skó-
rał". Dokumentów "ani na Litwie, ani w Królewcu nie znaleziono. Dawszy tedy pod królewską
pieczęcią świadectwo, że jej niernasz, tern się konwent tutejszy kontentować musi". Rękopis zatytu-
łowany "Diariusz albo Roczne Dzieje Konwentu Grudziądzkiego Panien Reguły Ojca Św. Bene-
dykta przez JMĆ Pannę Helenę Gaudównę, Xienię tegoż Konwentu, do przepisania podane roku
1730" zaczął prowadzić - jak twierdzi Szołdrski - ks. Ignacy Birkowski, spowiednik zakonnic.
Diariusz, powstały w latach 1730-1766, obejmuje historię klasztoru od 1631 r. i opiera się na archi-
waliach klasztornych i wspomnieniach zakonnic. Od 1738 r. dzieje konwentu utrwalał - według
wydawcy Kroniki - ks. Ignacy Chodecki, także spowiednik klasztorny. Dwie ostatnie strony ręko-
pisu, dotyczące lat 1765 i 1766, wyszły spod pióra ksieni Ewy Radowickiej. W oryginale źródło
dziś nie istnieje.
5 A. Mańkowski, Prepozytura, s. 40.
" Podczas oblężenia miasta w 1945 r. klasztor pobenedyktyński wraz z kościołem uległy znacz-
nemu zniszczeniu; ocalały tylko ściany obwodowe. W latach 1949-1950 odbudowano gmach furty
klasztornej (bez rekonstrukcji skrzydła od strony dziedzińca), z adaptacją na siedzibę Państwowej
Szkoły Muzycznej I stopnia, klasztor zaś zrekonstruowano w okresie 1949-1956 według projektu
prof. Stefana Narębskiego przy współpracy Stanisława Klajbora. z przeznaczeniem na Muzeum
Miejskie. W latach 1956-1959 odbudowano kościół Ducha Świętego. We wszystkich tych budow-
lach nawiC\zano w znacznym stopniu do dawnego ich wyglądu.
1 Przeprowadzenie dziś badań architektonicznych i wykonanie odkrywek pozwalających na
stwierdzenie, w jakim stopniu gotyckie zręby kościoła zostały zachowane w jego obecnej bryle, nie
wniosłoby nic nowego ponad materiał fotograficzny. rysunkowy i opisowy składający się na doku-
mentaCJę kościoła wykonaną w 1956 r., przed przystąpieniem do jego odbudowy po zniszczeniach
II wojny światowej. Zachowane ściany obwodowe, odsłonięte z warstwy tynku. pozwoliły wów-
czas na prześledzenie wątku murów oraz dokonanie pomiaru cegieł. Liczne przemurowania i prze-
licowania wskazują na kilka faz budowy. Partie muru z dużą cegłą (wymiar: 30 x 14 x 8,5/9 cm)
w kolorze ciemnowiśniowym i o wątku polskim, zwanym gotyckim, zachowane we fragmentach
przyziemia ściany wschodniej oraz w ścianach południowej i północnej od dołu do wysokości kra-
wędzi okien (po wewnętrznej stronie ścian) stanowią średniowieczne relikty kościoła. W części za-
chodniej ściany północnej zachowały się strzępia oraz ślad otworu zamkniętego Qstrołukiem - praw-
dopodobnie zamurowanego wcześniejszeg9 otworu wejściowego. W ścianie południowej część za-
chodnia zawiera partię cegieł (wymiar: 29 x 14 x 6,5n cm) o układzie gotyckim oraz łęk zaznaczo-
ny linią fazowanych główek, nad nim zaś ślad wcześniejszego otworu okiennego o rozglifionym
ościeżu, fonnowanym z fazowanej cegły. Ponieważ to ukształtowanie nie znajduje swego odpowied-
nika w ścianie przeciwległej, ograniczonej przez strzępia, można przypuszczać, że do ściany połu-
dniowej kościoła przylegały od zachodu dawne zabudowania szpitalne; zob. J. Frycz. Kościół św.
Ducha w Grudziądzu. Dokumentacja naukowo-historyczna, Toruń. 1956 (mps), Archiwum PKZ
w Toruniu, obecnie archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Toruniu, s. 8-9 oraz
NOWE SPOJRZENIE NA HISTORIĘ: BUDOWY I ARCHITEKTURĘ:... 37
W 1569 r. król Zygmunt II August przekazał kościół Ducha Świętego lutera-
nom, lecz Zygmunt III w 1597 r. cofnął to pozwolenie, nakazujcIc zwrócić go "wraz
z należnościami" katolikom!!. W rok później ks. Jerzy Dclbrowski odebrał świąty-
nię, ale proces o zwrot wszystkich -własności kościelnych zakończył się dopiero
w 1606 r., z pomyślnym dla katolików wynikiem. Luteranie wrócili do kościoła
jeszcze w 1618 r., jednak tym razem na krótkol).
Pismo królewskie z 7 lutego 1624 r. nakazało przekazanie budowli zakonowi
żeńskiemu. Ówczesny biskup chełmiński, Jan Kuczborski, podjął 8 marca tegoż
roku decyzję o wzniesieniu przy świątyni klasztoru, zlecając wykonanie tego za-
dania proboszczowi grudziądzkiemu Jerzemu Aleksandrowi Dorpowskiemu lll . Akt
objęcia kościoła Ducha Świętego wraz z przyległymi gruntami podpisały benedyk-
tynki z klasztoru toruńskiego, jednostki macierzystej zakładanego konwentu,
12 marca 1624 r. w obecności władz miejskich Grudziądza i duchownych dostoj-
ników katolickich". Była to zapewne tylko formalność, ponieważ zakonnice przy-
były do Grudziądza na stałe dopiero w siedem łat później 12. Fundatorką klasztoru
grudziądzkiego została Justyna Działyńska. żona starosty pokrzywnickiego, która
na utrzymanie nowej placówki zapisała swoje dobra; była ona siostrzenicą Zofii
opis techniczny kościoła. Także od wschodu do ściany południowej kościoła musiały przylegać
w średniowieczu zabudowania, połączone prawdopodobnie z mieszkaniem proboszcza-prepozyta
- o istnieniu w tym miejscu dawnych fundamentów połączonych z miejscem pochówku zmarłych
w podziemiach wschodniej części kościoła wspomina kronika klasztorna. Por. W. Szołdrski. Kroni-
ka, s. 41 oraz J. Fankidejski, Klasztory źeń.\'kie w diece i chełmińskiej, Pelplin 1883, s. 204, gdzie
czytamy, jakoby ..w sklepach, pod kościołem chowano mieszczan".
K W literaturze istnieją rozbieżności co do ścisłej daty przekazania kościoła katolikom przez
Zygmunta III. Najbardziej prawdopodobny wydaje się rok 1597, ustalony przez A. Mańkowskiego,
Prepozytura, s. 40, który podaje, że Zygmunt III cofnął pozwolenie w 28 lat po nadaniu kościoła
w 1569 r. luteranom.
.., Tamże, s. 40. Niektóre publikacje podają rok 1608 jako datę ponownego przejęcia kościoła
przez luteranów. Por. Katalog zabytków .'.ztuki w Polsce. t. XI, pod red. T. Chrzanowskiego i M. Kor-
neckiego, z. VII: Powiat grudziądzki, oprac. R. Brykowski i T. Żurkowska, Warszawa 1974, s. 13,
oraz Powiat grudziądzki. Przewodnik, pod red. A. Urbańskiego, Toruń 2005, s. 25.
lU Prawdopodobnie zamysły budowy klasztoru przy kościele Ducha Świętego istniały dużo
wcześniej, J. FankWejski, Klasztory, s. 203. oraz Visitatione... Episcopatu.\' Culmensi... Andrea Ol"'lOW-
ski epi.'IC:opo A. 1667-72.factae, Fontes Societatis Literariae Torunensis, t. VI-XI, Toruń 1902-1906.
s. 308-309, podają, że już w 1619 r. proboszcz grudziądzki Szuśnicki zrzekł się "na korzyść przy-
szlego klasztoru" wszelkich praw do kościola.
II H. Manstein. Die Annale... der Stadt Graudenz von 1563 bi... 1660, Graudenz 1904. s. 50-51.
Według J. Fankidejskiego, Kla.'lZlory, s. 142, pierwotny klasztor mial stanąć w Brodnicy, na co jed-
nak nie wyraziła zgody królewna Anna Wazówna, siostra Zygmunta III, protesrantka, mieszkająca
na tamtejszym zamku.
11 Z inicjatywy Zofii Dulskiej powstaly w tym czasie aż cztery nowe klasztory Benedyktynek:
w Radomiu (1627), Łomży (1628); Grudziądzu (1631) i Drohiczynie (1632); zob, W. Szołdrski.
Kronilal. s. 6; W. Odyniec, Zofia Dul.\'lal,fw:J Słownik biogrąticznv Pomorza NadwWańskiego, t. I,
pod red. S. Gierszewskiego. Gdańsk 1992, s. 357-358.
38
Teresa Tylicka
Dulskiej, ówczesnej ksieni benedyktynek toruńskich 13 . Biskup chełmiński Jakub
Zadzik 25 stycznia 1631 r. potwierdził tę fundację, a miesiąc później, 24 lutego,
przyjechały z Torunia pierwsze zakonnice 14 .
Benedyktynki przejęły kościół bardzo podupadły, musiały go bowiem "pra-
wie z fundamentów" odnowić. Później wybudowały klasztor wraz z zapleczem
gospodarczym. W 1636 r. zakon zajmujący dwie działki przy kościele Ducha
Świętego nabył od ławnika Johanna Ringeltaube - w celu powiększenia zabudo-
wy - dom z gruntem (dl. 34, szer. 28 łokci) za cenę 2800 złotych polskich '5 . Po-
nadto drogą zakupu i darowizny zakonnice uzyskały posiadłości ziemskie: Osie-
czek, Turznice, pół Czerwińska za Wisłą i Włosienicęlfi. Najwcześniejsze znane
źródło ikonograficzne uwzględniające klasztor Benedyktynek - miedzioryt wyko-
nany w 1656 r. według rysunku E. J. Dahlberga, przedstawiający panoramę Gru-
dziądza od wschodu [iI. 31 - ukazuje niewielką bryłę kościoła Ducha Świętego
nakrytą dwuspadowym dachem i zwieńczonĆ:l wysmukłą, czworoboczną wie-
życzką-sygnaturką zakończoną kopułowym hełmem. Nie zachowały się żadne
przekazy źródłowe na temat wyglądu budynku konwentualnego.
Grudziądzkie zakonnice niezbyt długo cieszyły się nowym klasztorem.
W 1655 r. miasto zostało zajęte przez Szwedów, a mniszki musiały szukac schro-
13 Justyna z Giemeł Knutówna Działyńska, żona primo voto Ludwika Mortęskiego. wojewody
chełmińskiego, secundo voto (N) Kuczborskiego, tertio voto Jana Działyńskiego, starosty pokrzyw-
nickiego. w końcu wojewody chełmińskiego. Z tym ostatnim mężem Justyna fundowała w 1631 r.
klasztor Benedyktynek w Grudziądzu, gdzie pierwszą ksienią była jej siostra Dorota Knutówna,
zmarła w 1641 r. Działyńscy ufundowali również w Grudziądzu kościół 00. Jezuitom; A. Boniecki,
Herbarz polski, t. 10, Warszawa 1907, s. 208.
14 W. Szołdrski, Kronika, s. 6, podaje w komentarzu, że pierwsze zakonnice przysłała do Gru-
dziądza ksieni toruńska Elżbieta Piwnicka (1631-1661), ale fundacją grudziądzką zajmowała się już
jej poprzedniczka Zofia Dulska (zm. 1631 r.). Konwent grudziądzki prawdopodobnie od początku
podlegał zreformowanej przez ksienię Magdalenę Mortęską z Chełmna regule zakonnej, tworzącej
tzw. kongregację chełmińską, zatwierdzoną przez kurię rzymską w 1605 r.. wg której położono głów-
ny nacisk na odnowę życia duchowego oraz nauczanie dziewcząt. Ksieni klasztoru toruńskiego
Z. Dulska odmawiała przysięgi na reformę mimo nacisków biskupów chełmińskich. Dopiero po
śmierci obydwu przełożonych konwentów na początku 1631 r. biskup J. Zadzik załagodził zatarg,
nie żądając jako warunku konfirmacji przysięgi na regułę. Zob. K. Górski. Pi.wna ascetyczno-m;-
styczne benedyktynek reformy chełmińskiej, Poznań 1938. s. 25-31; tenże, Zofia Dulska. k:tieni to-
ruń.'Ika i jej .'IpÓr Z MagdalenlJ Mortę.'lką. k:tieniq chełmińską o reformę zakonu, Nasza Przeszłość,
t. 25, 1966, s. 154-178; W. Szczuczko. Magdalena Mortęska, (w:l Słownik biogrqficzny Pomorza
NadwWańskiego, t. III, pod red. S. Gierszewskiego i Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 255-256. W Kro-
nice benedyktynek grudziądzkich pisanej od 1730 r. nie ma już śladu sporu między konwentem to-
ruńskim a chełmińskim; ponadto można odnieść wrażenie. że zakonnice grudziądzkie przyjęły zre-
fonnowaną regułę chełmińską.
15 F. Kaphahn, Ein mehr ais hundertjiihriger Proze.'I.'I zw;.\'chen dem Nonnenklo.'Iter und dem
Magi.'ltrat zu Graudenz, Zeitschńft des histońschen Yereins f tir den Regierungs-Bezirk Marienwer-
der, Mańenwerder 1909, s. 14.
II'> J. Fankidejski, Kla.'lztory, s. 204.
NOWE SPOJRZENIE NA HISTORI] BUDOWY I ARCHITEKTURĘ... 39
,...
. :
",'
......uiłcWI
.. r:.aAV ,r.:::r.'
::. ¥ . l. fi'
. "...s.-,...t,.".... . J.I. J- A 4
....... t. ......
:., .; ",,"'
.
... ',(."
A- ,. ,
J".I{"t .:
, ': " '; .'t.. t. :.. .,-;. . .,- :y 1f: .. .
. _. ....... 00;. - .- _ .
;. .. '; . ;. 'j' '" .. , . ł.. . t. ' i . .:. .:...
· '.fI. / : . :.. . .'. , \ _:", . . . . :. . "'>,. . _.
.. .' ':; ., ; --ł ,... 'Ił.. I' - ,'. ,.' . f'<, , .
. . . . '. . .:" , -I! f L l; ,. , I };'"l-;;'", '.
t1: ...:ol'{ DL i.:,:
. _ t . ., i ': ' u ;._
,.
11. 3. Widok Grudziądza od strony wschodniej z pol. XVll w. według rysunku E. Dahlberga. [Reprodukcja re
zbiorów Muzeum Miejskiego w Grudziądzu]
nienia w swoich dobrach w Turznicach. Podczas oblężenia miasta przez wojska
polskie pod wodzą Jerzego Lubomirskiego, 23 sierpnia 1659 r. "klasztor i kościół
ze wszystkiem, cokolwiek było sprzętu domowego i porządku jakiegokolwiek
spalono" 17. Część murów musiała się zachować, czego dowodem są chociażby
fragmenty średniowiecznych ścian kościoła odsłonięte po zniszczeniach drugiej
wojny światowej. Świątynia i klasztor nie nadawały się jednak zapewne do użyt-
ku, skoro po 1660 r. ksieni Katarzyna Działyńska kazała wystawić na pogorzeli-
sku dwa budynki z muru pruskiego wraz z małą kaplicą, w której zakonnice mo-
gły odprawiać nabożeństwa. Pewną pociechą był fakt, że po 1659 r. do grudziądz-
kich benedyktynek należał już cały teren przylegający do południowo-zachodnie-
go narożnika murów miejskich, między bramami Toruńską a Wodną. Ponadto
12 czerwca 1669 r. proboszcz Andrzej Wieckowicz przekazał konwentowi plac
przylegający do kościoła Ducha Świętego od wschodu, należący niegdyś do szpi-
tala '8 . Nie znamy dokładnej daty właściwej odbudowy świątyni po zniszczeniach
wojennych, jednak musiała ona nastąpić jeszcze w końcu XVII w., gdyż klęski
nawiedzające '<miasto na początku następnego stulecia - kolejny najazd szwedzki
i towarzyszące mu liczne epidemie - nie sprzyjały podejmowaniu przedsięwzięć
budowlanych. W każdym razie rycina B. Wernera z 1727 r., przedstawiająca pa-
noramę miasta od strony Wisły [ił. 4], ponownie ukazuje kościół klasztorny
11 W. Szoldrski, Kronika., s. 8.
18 Miejskie Archiwum w Grudziądzu, Akta o. o. jezuitów, sygn. 373/5; J. Fankidejski, Klaszto-
ry, s. 203.
40
Teresa Tylicka
'11'ł.
C.Jl....ł.t "'-f-
..w..:...
"ł;... ..
{: :,'+"" .
f J 't'i" J ......,:
...
I .
i
ł I
+
,.
1
. o. \"\
..'
II
..
\Y.: -.,
.'
- _ _____ __ -ł--
. . . -'.. -
. - - . - - . -
. ?:. .
.; .\.: '" \ :. . \1:'\ ':'K2,' ( , : : " '-; ;
... , . ,'. . . " , , ?- , .,;, ". :" , "..".:::..."1::...,:'.....\. ..: t).i. .. ( :.. . '_' .;(: ,
, .. t._\." _ ,,', l-\. " ",. ,>, . . , rr ...:.. ...-
_."L;i--' .; .. -
--- .
1111';,",,' d '"''
II. 4. Widok Grudziądza strony Wisły według sztychu B. Wernera z 1727 r. [Reprodukcja re zbiorów Muzeum
Miejskiego w Grudziądzu]
z czworoboczną wieżą zwieńczoną kopulastym hełmem, aczkolwiek mogło to być
rezultatem powtarzania starszych wzorców topograficznych.
Zrekonstruowana budowla była zapewne krótsza od obecnie istniejącej o jed-
no przęsło od zachodu, na co wskazują ukośnie ustawione szkarpy w ścianach
północnej i południowej 19. U zyskała ona wtedy prawdopodobnie kształt przypo-
minający ogólnie wcześniejszą jej postać - z oszkarpowaniem, rytmem okien
i ścianą wschodnią ze sterczynami - który utrzymał się w zasadzie i w czasach
p6źniejszych 20 ; zmieniono tylko wystrój wnętrza na barokowy (ołtarze, ambona,
19 Taka forma szkarp (narożna) nie znajduje uzasadnienia w ich usytuowaniu. Można przypu-
gcić, że chęć połączenia ko ioła z klasztorem spowodowała przedłużenie jego zachodniej częgci
w czasie XVIII-wiecznej budowy tego ostatniego; szkarpy narożne wtedy fragmentarycznie pozo-
stawiono, a ponadto wykorzystano czę muru będącego pozostałogcią dawnego szpitala. Domysły
te potwierdzają zachowane w ianie północnej strzępia. Zob. J. Frycz, Kościół św. Ducha, opis tech-
niczny.
20 Z czasów odbudowy po 1659 r. pochodzą gruntowne przemurowania i przelicowania gcian
kogcioła w nowożytnym wątku blokowym, zwanym kowadełkowym lub pospolitym, z cegłą w ko-
lorze jasnowigniowym (wymiar: 25 x 12,5 x 6 cm). Wnętrze gwiątyni sklepiono pozorną kolebką
z desek, jej zarys uwidacznia fotografia zamieszczona w dokumentacji z 1956 r.; zob. J. Frycz, Ko-
ściół św. Ducha, dokumentacja fotograficzna.
NOWE SPOJRZENIE NA HISTORIĘ: BUDOWY I ARCHITEKTURĘ:... 41
t
---
.--J-
----
. ". -
,4 .i '--,
1,' ! !
,r.. ;.
. ł!\.\!\. \\\\' \\\\
b:'! 1 \\\\,\\ \\\\\ ':\\\\\ \\
fi:" \t\'I!!:\ \' \ .,. \
-, ; .:
'- .. ..:" , ,. . ' If:... . .:
". - '.-
,"
. ,
l
_-o i
- ,
l '
r',
II. 5. Widok ściany wschodniej kościoła Ducha Świętego. Stan obecny. Fot. Teresa Tylicka
organy)21. W XVII w. silne były tendencje do nawiązywania do gotyku, szcze-
gólnie w sztuce Prus Królewskich, gdzie średniowieczna tradycja budowlana
była jeszcze bardzo rozpowszechniona 22 . W przypadku omawianego obiektu do-
strzec ją można również w ukształtowaniu bryły (świątynia salowa) oraz nakry-
ciu dachem dwuspadowym o znacznym kącie nachylenia połaci, co było zresztą
dość powszechne w siedemnastowiecznym budownictwie sakralnym o skrom-
niejszej skali 23 .
N ajciekawiej pod względem artystycznym przedstawia się architektura
wschodniej ściany kościoła Ducha Świętego [iI. 5]. Choć jej schodkowo-sterczy-
nowy szczyt nie zachował całkowicie gotyckiej czystości stylowej, można jednak
pokusić się o wskazanie średniowiecznych prototypów tego rozwiązania. Powsta-
li
ło ono w rejonie oddziaływania wschodnich szczytów drugiej katedry w Chełmży
(z około 1291 r.) oraz kościoła Franciszkanów i kaplicy św. Marcina w Chełmnie,
a także tamtejszego kościoła Ducha Świętego (około 1290-1300). Ważniejsze
21 Szczegółowy opis niezachowanego do dziś" barokowego wyposażenia koś"ciola Ducha Świę-
tego zamieszcza J. Fankidejski, Klasztory, s. 211.
22 A. Miłobędzki, Odrodzenie gotyku w Polsce w epoce baroku, Biuletyn Histońi Sztuki, t. XX,
1958, nr l, s. 117-118.
23 A. Miłobędzki, Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980, s. 99.
42
Teresa Tylicka
budowle w regionie ustana iały zazwyczaj nowy typ konstrukcji i zdobienia, któ-
ry przyjmowały pomniejsze obiekty wznoszone w okoli cy 24. Jak się wyd, e, naj-
więcej analogii do partii szczytowej prezbiterium grudzicldzkiej świątyni wykazują
szczyty kościołów parafialnych w Papowie Biskupim oraz Grzybnie (XIII/XIV w.).
Trzeba jednak pamiętać, że podczas siedemnastowiecznej odbudowy kościół Be-
nedyktynek w Grudzicldzu zatracił jednorodne cechy stylowe. a w ścianie szczy- ł
towej dokonano zmanieryzowanej kompilacji gotyckich elementów dekoracyj-
nych 25 . Zmieniono wówczas kształt blend z ostrołukowych na zamknięte łukiem
koszowym, przekształcono zwieńczenie szczytu w formę zblokowanej nastawy
oraz pólkoliste szczyciki. tlankujclce blendę najwyższej kondygnacji. Sterczyny,
z których co drugą ustawiono ukośnie. otrzymały masywne i nieforemne ks.ztałty
oraz nowe, cebulaste zakończenia. Dlatego właściwe porównanie do tak zmienio-
nej formy najbardziej dekoracyjnej partii budowli można przeprowadzić z odpo-
wiednimi fragmentami świątyń, które uległy podobnemu zniszczeniu podczas dru-
giej wojny szwedzkiej i które także odbudowywano najczęściej w nieco innej
postaci. Liczne takie przykłady odnajdujemy na ziemi chełmińskiej, Warmii i Po-
morzu Gdanskim. Najbliższe związki ze szczytem grudzi'ldzkim wykazują ściany
wschodnie kościołów w Okoninie (około polowy XVI w.; przekształcony przed
1640 r.), a także w Mokrem (początek XIV w.. przekształcony w latach 1641-
-1650). Nieco odleglejszych analogii dostarcza szczyt prezbiterium kościoła
w Szczepankach (pierwsza połowa XIV w.; przebudowany w latach 1609-1610
i około 1700 r.) oraz ściana zachodnia kościoła parafialnego w Łasinie (około po_
łowy XIV w., przekształcony w latach 1647 i 1710-1719).
Dopiero u schyłku lat dwudziestych XVIII w. pomyślny gospodarczo okres
umożliwił grudziądzkim benedyktynkom budowę nowego klasztoru. Po uprzed-
nim rozebraniu pozostałości starych zabudowań, znajdujących się - według kro-
4 T. Mroczko, Architektura. s. 284-285; L. Przymusiński, ROl.Wlij .\'zczytÓw i elewacji w (lr('h;-
tekturze x(}[yckiej Ziemi ChełmińJkiej i Pomorza Gdllńskie80 /250-/450. Biuletyn Historii Sztuki,
t. XXVI, 1964. nr 3. s. 212-213.
:!5 B. Makowski określa rozwiązanie szczytu grudziądzkiego jako ..więcej oryginalne. niż szczę-
śliwe"; tenże. Sztuka na Pomorzu. Jej dzieje i zabytki. Toruń 1932. s. 146.
" W. Szołdrski, Kronika, s.I6-19.
:!7 Usytuowany na skarpie średniowieczny mur miejski. będący przyczyną długotrwałego sporu
zakonnic z protestanckimi władzami miasta, przysparzał im wielu trosk; zob. tiUl1że, s. 20, 22-23,
30,67; F. Kaphahn. Ein mehr, s. 5-20.
:!H Tego typu założenia architektoniczne były w średniowieczu niezmienne i przetrwały do cza-
sów nowożytnych. Benedyktyni, w przeciwieństwie dO,innych zakonów, nie micłi żadnych przepi-
sów i normatywów programowo-użytkowych. mających wpływ na koncepcję funkcjonalną. prze-
strzenną i artystyczną klasztorów. Reguła zgromadzenia nie definiowała lokalizacji, funkcji i wiel-
kości klasztoru, kubatury pomieszczeń ani innych uwarunkowan; por. P. Skubiszewski. Ko. ciÓł
i kla.\'zwr BenedyktynÓw w 'średniowieczu. Znak, 1980, nr 3 18, s. 16 I O; A. Miłobędzki, Architektu-
ra, s. 66.
NOWE SPOJRZENIE NA HISTORIĘ BUDOWY I ARCHITEKTURĘ... 43
niki klasztornej - w fatalnym stanie, kamień węgielny pod budowlę położono
30 kwietnia 1728 r.. za rządów ksieni Heleny Gaud ówny 26. Układ dwóch skrzydeł
zabudowań konwentua]nych przystosowano do ukształtowania terenu. dostawia-
jcIc je częściowo lub wtapiając w średniowieczny mur miejskP7. K]asztor wznie-
siono zgodnie z ustalonym od średniowiecza schematem clauslrum, z budynkami
konwentu wokół wirydarza na południe od kościoła oraz z zabudową gospo-
darczą2x. W ] 73] r. stanęły obydwa skrzydła klasztorne. wykOl1czone zarówno na
zewnątrz, jak i w środku 2 l). Prawdopodobnie w tym samym czasie połączono k]asz-
tor z kościołem przez przedłużenie zachodniej . zęści świątyni (z pozostawieniem
ukośnych szkarp), w której urzcIdzono prywatocI kaplicę zakonnic, nad nią zaś ora-
torium ("chór panieński") połączony z ch6rem muzycznym ołO .
W ] 732 r. przeprowadzono remont kościoła Ducha Świętego 31 , co potwierdza
przypuszczenie o jego znacznie wcześniejszej, siedemnastowiecznej odbudowie. Na
znanym z reprodukcji fotograficznej rysunku Georga Fnedricha Steinera, pochodzcl-
cym z lat około ]73]-]745, a ukazującym widok Grudziądza od zachodu IiI. 6],
widzimy nowo wzniesiony, dwukondygnącyjny klasztor Benedyktynek, nakryty
dwuspadowym dachem z lukarnami. Nad klasztorem góruje dość wydatna, czworo-
boczna wieża kościelna z kopułowym hełmem i chonlgiewkq w zwieńczeniu 32 .
W pierwszej połowie XVIII w. sztuka w Prusach Królewskich pozostawała
pod wpływem zróżnicowanych tendencji artystycznych, płynących z wielu kierun-
ków, a nie tylko - jak w popr ednim stuleciu - przede wszystkim z Niderlandów
i Niemiec. Jednym z głównych nurtów budownictwa klasztornego było nawicIzy-
wanie do szesnastowiecznej włoskiej architektury pałacowej, naśladowanej w na-
stępnych wiekach w całej Europie. co wyrażało się zwłaszcza w zastosowaniu
wielkiego porządku pilastrowego przy podziale fasad. Tego typu rozwiązania znaj-
2'ł Pod datą 1731 kronika klasztorna podaje: ..klasztor sam. począwszy od kuchni xięskiej aż do
kościoła, roku tego ze wszystkie mi porządkami skończony jest". Por. W. Szołdrski. Kronika, s. 26.
Nie wiadomo, na podstawie jakich źródeł ikonograficznych J. Frycz pis7e. że ..elewacje klasztoru
od strony dziedzińca wzbogacone byly kontrastami kolorystycznymi: fakturowe. groszkowane tla
były czarne, pilastry. obramienia I okien I i gzymsy białe, środkowy pas wnęk miał iluzjonistycznie
malowane okna' ; tenże, Układ urbani.\.tyczny i architektura Cru(Jziądza, Rocznik Grudziądzki, t. I.
1960, s. 53.
:111 J. Fankidejski. Klasztory. s. 210-211. Przejście między klasztorem a zachodnią częścią ko-
ścioła jest zaznaczone na planie klasztoru Benedyktynek z 1836 r., ponadto wskazuje na nie szereg
zamurowanych luków i otworów w zachodniej ścianie kościola. widocznych na zdjęciu w doku-
mentacji z 1956 r. (J. Frycz, Kościół św. Ducha. dokumentacja fotograficzna). Por. T. Tylrcka. Do-
kumentacja historyczno-konserwatorska kościoła Ducha Świętego w Grudziądzu. Toruń 2007, mps.
Archiwum parafii Ducha Świętego w Grudziądzu. s. 28.
.11 W. Szoldrski. Kronika, s. 31.
.I Wedlug opisu kościoła z 0.1<. 1750 r. wieża mieściła cztery dzwony. zatem nie mtjgła być je-
dynie sygnaturką, przesadnie narysowaną prZCL Steinera, jak mniema J. Frycz (Kości6ł św. Ducha.
s. 9). Por. J. Fankidejski. Kronika, s. 211.
44
Teresa Tylicka
cff
' "" C
. '""'"T" .', '
to', .' ., R.
i. 11 i
. . - -;>;. ,;,..;,;, : : f#\' :. 7
\\.. 1 , ....,' 1 -1'W&'ł'tJf II fI ł . !O' .. __,_Llfłł -- ,
-:. ,. , co.../t \';..-,-, -, 1\,-":'" ,.-- . .............
:> .' - .::.... '.\.. In \\..
:...._ ,, .- :-.
- ... .
I '.
. - .-',' - I
_-c--.:--...
.. _ _-r. . w,.. ... _
- - .
11.6. Widok Grudziądza od zachodu według rysunku J. F. Steinera z l. poło XVIII w. Klasztor benedyktynek
widoczny wraz z wieżą kościoła Ducha Świętego po prawej stronie rysunku. [Reprodukcja: Toruń i miasta Zie-
mi Chełmińskiej na rysunkach Jerzego Fryderyka Steinera Z 1 poło XV/ll wieku (tzw. Album Steinera),
pod red. M. Biskupa, Toruń 1998, S. 159]
dujemy w siedemnasto- i osiemnastowiecznej architekturze klasztornej na Śląsku
(np. kolegium jezuickie w Nysie, klasztor Kapucynów we Wrocławiu, klasztory
cysterskie w Trzebnicy i Henrykowie). Do Prus wzory te docierały za pośrednic-
twem Wielkopolski (klasztor Filipinów w Gostyniu z lat 1732-1736, ukończony
około 1748 r.; Franciszkanów w Gnieźnie wzniesiony po 1613 r., przebudowany
w latach 1755-1772; Paulinów w Brdowie wzniesiony w końcu XVII w., odbudo-
wany po pożarze w 1758 r.)33. W grudziądzkim klasztorze Benedyktynek zastoso-
wano wielki porządek nawiązujący do toskańskiego, jednakże od niego odbiega
forma głowic pilastrów 34 , które pozbawione też zostały stref bazowych. Elewacje
budynku o płasko i linearnie modelowanych płaszczyznach zakomponowano osio-
33 K. Kalinowski. Architektura doby baroku na Śląsku, Warszawa 1977, s. 76-78; tenże, Związ-
ki artystyczne Śląska i Polski w XVIII Mł., [w:] Sztuka l połowy XVIII wieku. Moteriały z sesji Sto-
warzyszenia Historyków Sztuki, Rzeszów 1978, Warszawa 1981, S. 322-323.
34 Głowice pilastrów wzbogacono dodatkowymi profilami z odmiennie opracowanym abaku-
sem i echinusem oraz powiększoną o jedną wiązkę przewiązką. Także profil gzymsu wchodzącego
w skład belkowania jest odmienny od klasycznego; dodatkowe listwy wpłynęły na zachwianie pro-
porcji, fonnę simy za zastąpiono ćwierćwałkiem. Por. Z. Mączeński, Elementy i derale architekto-
niczne w rozwoju historycznym, Warszawa 1956, S. 105; A. Miłobędzki, Polski traktat architekto-
niczny XVII Mł., [w:] Materiały do studiów i dyskusji z zakresu teorii i historii sztuki, krytyki arty-
stycznej oraz badań nad sztuką, Warszawa 1955, nr 3/4, s. 118-119.
NOWE SPOJRZENIE NA HISTORIJ BUDOWY I ARCHITEKTURĘ... 4S
'\
.' , :: ł
, .
':,' t,
",'--
:.. ,
:: ;a,
;.,
[ " '1\
l/II'
..'
,
'I
_..:....
. . '.0:. . ;...", '{;!. ..... ,
II. 7. Klasztor benedyktynek od strony p6łnocnej. Stan obecny. Fot. Teresa Tylicka
wo i symetrycznie, z umieszczonymi na boniowanym cokole pilastrami traktowa-
nymi niemal jako elementy ramowego podziału [iI. 7]. Uderza oszczędność w ope-
rowaniu detalem architektonicznym, ograniczonym do płytkich wnęk "mezzani-
na" (półpiętra), uszakowych obramień okiennych z podwieszonym motywem
dzwoneczka, zaokrąglonych "w śmigę" naroży oraz lukarn w połaciach dacho-
wych 35 . Dodatkowej okazji do zastosowania typowych, sięgających rodowodem
renesansu elementów zdobniczych (trójkątny naczółek, spływy wolutowe i obeli-
ski) dostarczyły szczyty ścian bocznych klasztoru, zakrywające wysoki dach. Naj-
bliższych analogii do wykorzystanego w klasztorze Benedyktynek repertuaru fonn
architektonicznych, a jednocześnie dowodu bezpośrednich związków artystycz-
nych dostarcza elewacja kolegium jezuickiego w Grudziądzu z około 1720 r., gdzie
mamy do czyn1enia z wielkim porządkiem jońskim umieszczonym na boniowanej
kondygnacji cokołowej36. Pewne podobieństwa odnajdujemy także w rozwiązaniu
35 Lukarny uległy tu jednak fonnalnemu zubożeniu, stając SIę elementem bardziej praktycznym
niż zdobniczym.
36 M. Barto , Zespół kolegiumjezuickiego w G.rudziądzu, Toruń 1983, mps pracy magistellSkiej
pod kIer. doc. dr. hab. M. Kutznera, Archiwum UMK w Toruniu; zob. H. Duczkowska-Moraczew-
ska, Prace magisterskie, s. 259.
46
Teresa Tylicka
płaszczyzny ścian kolegium.jezuickiego w Chojnicach z lat 1744-1755. Zbieżność
w uf Ol mowaniu partii szczytowych wykazuj'l natomiast fasady kościołów: Kapu-
cynów w Rywałdzie (1689; 1733) oraz Bernardynów w Świeciu (1692-1720).
Architektura klasztoru grudziądzkiego tkwi zatem głęboko w rodzimej tradycji.
a formy detalu architektonicznego należ'l do rozpowszechnionych w okresie no-
wożytnym, nie wychodząc ponad przeciętny poziom artystyczny.
Nieco innych skojarzeń dostarcza spojrzenie na ostatnią spośród omawianych
tu budowli pobenedyktyńskich - furtę klasztorną zwaną Pałacem Opatek, nowszą
o ponad dwadzieścia lat od budynków konwentualnych, gdyż wzniesioną w latach
1749-1752:\7. Elegancka stylistyka tego gmachu o lekkiej, swobodnej, fantazyjnej
i dynamicznej kompozycji, zwłaszcza w partii fasady, nawi'lzuje do architektury
pałacowej o wyszukanym smaku artystycznym [iI. 81. Tego typu budowle w więk-
szości założeń klasztornych stały oddzielnie i oprócz funkcji głównego wejścia do
klasztoru odgrywały rolę reprezentacyjnąJx. Furta postawiona została w kształcie
odwróconej litery L, Le skrzydłem północnym (od strony dziedzińca) mieszczą-
cym "rezydencję panny ksieni"Jl). Wyważona w proporcjach. nakryta wysokim
czterospadowym dachem bryła budynku sprawia wrażenie pałacyku (stąd utrwa-
lona w tradycji nazwa Pałac Opatek) ze starannie opracowaml w światłocieniowy
sposób elewacją frontową; efekt taki wywołuje osadzenie rzeźb figuralnych w głę-
boko wydrążonych niszach konchowych. Chociaż mamy do czynienia z powojenną
rekonstrukcj'l. uderza finezja zastosowanego z wielkim umiarem detalu architek-
tonicznego: kluczy w obramieniach okien, których górne części przechodz'l w li-
.H Prawie równocześnie z gmachem furty w 1750 r. wzniesiono dom księży "w nowy mur
z wszelką ozdobą". usytuowany na wschód od kościoła Ducha Świętego i na północ od budynku
furty. Nie zachowały się żadne przekazy ikonograficzne obrazujące wygh:łd tej konstrukcji; kronika
klasztorna wspomina jedynie, że był on dwukondygnacyjny. W tym czasie na dziedzińcu wymuro-
w mo także krużganek łączący budynek furty z konwentem i ko ciołem oraz wzniesiono z mUl'u
pruskiego zabudowania gospodarcze (kuchnię. stajnie, browar i spichlerz), przylegające do korpusu
głównego klasztoru od południa; W. Szołdrski. Kronika, s. 56. Plan miasta z 1838 r. (Archiwum
Państwowe w Gdańsku, Akta Rejencji Kwidzyńskiej. sygn. 10/2950) wskazuje jeszcze usytuowa-
nie domu księży. który później ze względu na zly stan techniczny rozebrano.
K Ze względu na istniejące już monografie Pałacu Opatek autorka ogranicza się do przekazania
jedynie nowych ustaleń związanych z obiektem. Zob. M. Gzyło, Dawna furta klasztoru pp. Bene-
dyktynek, zwana Pałacem Opatek, Toruń 1985, mps, Archiwum PKZ w Toruniu; obecnie Archi-
wum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w TOl1miu; tenże. Furta dawne o klasztoru pp.
Benedyktynek. czyli tzw. Pałac Opałek w Grudziądzu, Rocznik Grudziądzki, t. XI, ]994. s. 21-32.
19 M. Gzyło (Furta dawneRo klasztoru. s. 24) utrzymuje. że skrzydło furty od strony dziedzińca
dobudowano po ] 766 r., na co nie przedstawia wystarczających dowodów. Za jednoczesnym wznie-
<;ienicm ohu części budynku przemawia wspólny ciąg komunikacyjny (klatka schodowa w furcie)
oraz podział funkcjonalny pomieszczeń na izby mieszkalne od strony dziedzińca i sale reprezenta-
cyjne od ulicy. Skrzydła od strony dziedzińca nic przywrócono podcza odbudowy gmachu furty
po II wojnie światowej.
NOWE SPOJRZENIE NA HISTORIĘ: BUDOWY I ARCHITEKTURĘ:... 47.
""t!
--
_ _ j, . f I '"
- - . '"-' '
'",
"r:- __
.... :": -:..-:.
'I":: :,
.' '. ..
. - --
'1 .,""_
. I -.::, ......_.
,. ,
. "> ;J. -: .". -
, I-f-." .-.:-
, :::'. -,
" . . - ...
".
. _-1.
ł .
:..-
ł '
: i . -
\
ł.
, ł
'. . . {.. -',
.f
1
. !
ł '
i l' -
. . '
r
1;
"
.:;.
-;
; ..,
I : _II ł '
J
II. 8. Pałac Opatek - elewacja frontowa. Stan obecny. Fot. Teresa Tylicka
nię stiukowo spływającej kotary, ząbkowań, motywów lambrekinowych, stylizo-
wanych trójliści i palmet z rozchodzącymi się gałęziami wici roślinnej. Cechy
dynamizmu wnosi niespokojna linia gzymsu wieńczącego wysoki cokół, fantazyj-
nie wyłamująca się nad otworem wejściowym i bramą wjazdową oraz "zachodzą-
ca" na okna przęseł skrajnych. Znamiona oryginalności i wyjątkowości nadają
fasadzie głęboko modelowane nisze osadzone w trzonach szerokich pilastrów na
obu kondygnacjach, sprawiających wrażenie płaskich pseudoryzalitów. Stosowa-
nie wnęk z figurami było w Polsce powszechne od XVI po XVIII wiek, zwłasz-
cza w wystroju fasad kościelnych Gednym z naj wcześniej szych przykładów był
kościół jezuicki św. Piotra i Pawła w Krakowie z 1605-1619 r.); były one jednak
zwykle umieszczane pomiędzy pilastrami.
Podczas gdy fasada budowli ma bogaty program artystyczny i ikonograficz-
ny40, dwie pozostałe elewacje (północna i zachodnia) są powściągliwe i wyciszo-
40 Drewniane figury z fasady Pałacu Opatek przedstawiają śWIętych benedyktyńskich: na pię-
trze papieża i trzech biskupów, na parterze cztery zakonnice. Postaci nie są łatwe do identyfikacji;
zapewne papież to Grzegorz VII Wielki, benedyktyn (1020-1085), który zwyciężył w sporze o pry-
mat władzy z cesarzem Henrykiem IV (Canossa). Można ponadto przyjąć, że wśród biskupów,uka-
zano św. Benedykta z Nursji (założyciela 12 klasztorów benedyktyńskich, m.in. na Monte Cassi-
no), a być może także św. Wojciecha, św. Benona, św. Bernarda lub św. Brunona z Kwerfurtu. Iden-
48
Teresa Tylicka
net artykułowane jedynie pi}astrami w wielkim porządku, nawiązującym do toskań-
skiego (opracowanymi identycznie jak na elewacjach budynku klasztoru), usza-
kowymi obramieniami okien i płasko modelowanymi płycinami między kondy-
gnacjami. W bardzo subtelny i nieznacznie tylko zmodyfikowany sposób elewa-
cje owe nawiązują zatem do repertuaru form zastosowanych w budynku klasztor-
nym, doskonale z nim harmonizując. Ponadto przeprucie środkowych przęseł ele- ł
wacji północnej dwiema arkadami otwierającymi się na sień dodaje jej lekkości
i stwarza głębię optyczną.
Zajmujący się tematem autorzy podkreślali wysokie walory artystyczne gma-
chu furt y 41. Wiązano go z pałacowymi realizacjami architektonicznymi na Pomo-
rzu (tzw. stary pałac w Ostrornecku z około L 750 r., nieistniejący pałac w Le-
zienku z 1722 r., również niezachowany pałac w Gzinie z 1742 r., fundacji Czap-
skich, znany z rysunku G. F. Steinera)42, dopatrując się jednak włoskiej prowe-
niencji form [iI. 9]. Mimo to żaden badacz nie pokusił się jeszcze o wskazanie
autora projektu grudziądzkiego Pałacu Opatek. chociaż odpowiednie nazwisko
pojawia się w tym okresie wśród artystów regionu, a ponadto łączone jest m. in.
z projektem pałacu w Gzinie oraz przebudową klasztoru w Brdowie. Północno-
włoski architekt Jan Chrzciciel (Giovanni Battista) Cocchi (1701-1759), bo o nim
tu mowa, mieszkał na stałe w Toruniu przynajmniej od 1738 r. aż do śmierci,
a działał aktywnie na terenie ziemi chełmińskiej, Kujaw i Wielkopolski. Archi-
tekt przybył do protestanckiego w zasadzie Torunia w okresie odbudowy mia-
sta po zakończeniu wojny północnej, a jako katolik został przede wszystkim
współpracownikiem lokalnego środowiska kościelnego: był wykonawcą wielu
projektów i głównym doradcą kurii chełmińskiej we wszelkich pracach budo w-
lanych 43 . Jego wysokie kwalifikacje i umiejętności oraz brak konkurencji zawo-
tyfikacja zakonnic jest jeszcze trudniejsza: mozna jednak zalożyć, że jedną z nich jest św. Schola-
styka (siostra św. Benedykta, ksieni pierwszego żeńskiego konwentu benedyktynek). Zob. Ch. Zie-
liński, Sztuka .\'akralna, Lublin 1960, s. 314, 319-321, 330, 362; Lexikon der christlichen Ikono-
graphie, hrsg. v. E. Kirschbaum u. W. Braunfels, Rom-Freiburg-Basel-Wien 1994, Bd. 5. s. 24-
-25,351-364,367-368,393,451, Bd. 8, s. 313-315. Zdecydowanie odrzucić należy hipotezę wy-
suniętą przez M. Gzylo (Furta dawnego klwtztoru, s. 31), jakoby rzeźby z fasady Pałacu Opatek
miały przedstawiać bezpośrednich dobroczyńców klasztoru i zasłużone ksienie, np. biskupa Jana
Kuczborskiego albo Magdalenę Mortęską, gdyż w wystroju budowli klasztornych nie praktykowa-
no ukazywania osób współcześnie żyjących.
41 Warto w tym kontekście przytoczyć opinię B. Makowskiego, Sztuka na Pomorzu. s. 150:
"Front I...] jest wysoce oryginalny, przytem wielce wdzięczny, jakby mały wycinek architektonicz-
ny Italji pod północne niebo przeniesiony".
41 Toruń i miasta ziemi chełmińskiej na ry.mnkach Jerzego Fryderyka Steinera z pierw...zej poło-
wy XVIII wieku (tzw. ALbum Steinera), pod red. M. Biskupa. TOrul1 1998, s. 241, ił. 116-118.
43 E. Gąsiorowski, Jan Baptysta Cocchi - architekt toruń.\'ki. Rocznik Muzeum w Toruniu. t. 8.
1982, s. 7-27; J. Frycz, E. Gąsiorowski. Jan ChrzcicieL Cocchi (1701-1759) architekt toruński, fw:]
NOWE SPOJRZENIE NA HISTORI BUDOWY I ARCHITEKTUR ... 49'
- - . _..._ _ _ .___. _ _ 4 ____.__
.rl ,;;ł(d.fl'1.J /(r' {{, tt"iO ..'0 n{'('uA"C((A. -ic''L
ł'C7peJ", hl, ; ".
,
. (j, .,{ i
.- - . '{'f;(}
,..::<>
_ . I '11m I IIFJ11 !'
. !I ; . ,mm iDE i '
I" M I
n! ; fj rJ fj ,
IIII u
- . ft1
.' ID
o Ó o o,
Immłfn r
mmm.m,
o, .ilU
i[
1______
i
_J
II. 9. Widok nieistniejącego pałacu w Gzinie wedlug rysunku 1. E Steinera z 1742 r. [Reprodukcja: Toruń i mia-
sta Ziemi Chełmińskiej na rysunkach Jerzego Fryderyka Steinera z l poło XVllI wieku (tzw. Album Steinera),
pod red. M. Biskupa, Toruń 1998, s. 166]
dowej w mieście, ponadto koneksje z działającymi w Polsce od dawna przedsta-
wicielami artystycznych rodzin Bellottich i Fontanów, a także pozycja społeczna
(członek rady miejskiej Torunia) niewątpliwie ułatwiały mu pozyskiwanie intrat-
nych zleceń w okolicy. Nie bez znaczenia było wreszcie, że Cocchi mógł łączyć
funkcję projektanta z szeregiem prac wykonawczych, gdyż był właścicielem fir-
my handlującej żelazem 44 . Ówczesny Toruń z licznymi warsztatami rzemieślni-
czymi i zapleczem budowlanym stanowił centrum artystyczne całego regionu; dla
Grudziądza był on nie tylko najbliższym większym ośrodkiem sztuki, ale także
miejscem kontaktów grudziądzkich zakonnic z ich macierzystą jednostką. Biorąc
pod uwagę te wszystkie czynniki oraz zbieżności fonnalne budowli, trudno oprzeć
się wrażeniu, że wykonanie projektu reprezentacyjnego, ważnego dla konwentu
grudziądzkiego budynku Pałacu Opatek, a być może również nieistniejącego domu
księży, powierzono temu właśnie, dość wybitnemu twórcy, który potwierdził swą
klasę wyróżniającą się architektonicznie koncepcją.
Artyści w dawnym Toruniu, pod re,d. J. Poklewskiego, Toruń 1985, s. 96-101; J. Dygdała, Cocchi
Jan Baptysta, [w:] Słownik biograficzny Pomorza, t. I, S. 229-230.
44 J. Frycz, E. Gąsiorowski, Jan Chrzciciel Cocchi, s. 97.
50
Teresa Tylicka
Na zakończenie należałoby zastanowić się nad innym, dość intrygującym
i nie do końca wyjaśnionym zagadnieniem. związanym z udziałem pewnego to-
ruńskiego budowniczego w realizacji architektury konwentu w Grudziądzu. Na
opisanym po polsku planie miasta sprzed 1756 znanym z kopii litograficznej
Heringa z 1905 r., widnieją niemieckie dopiski, z których jeden dotyczy klaszto-
ru Benedyktynek 45 . Pada w nim nazwisko Kahla, architekta, jako twórcy "abrysu
gruntowego"4f'. LiI. I Ol Erich Keyser przypisuje owemu Kahlowi wykonanie pla-
nu całego miasta (co nie ma jednak dostatecznego uzasadnienia), natomiast na
Henryka Kahla jako domniemanego projektodawcę rozbudowy klasztoru w la-
tach 1750-1760 wskazał jako pierwszy Jerzy Frycz; za nim tezę tę powtarzała
późniejsza literatura 47 . Otóż ta hipoteza wydaje się dość wątpliwa, nie ma bowiem
pewności, do czego miałaby się odnosić informacja zawarta w dopisku: do pro-
jektu budowy nowych skrzydeł klasztoru w latach 1728-1731, wzniesienia gma-
chu furty i domu księży w latach 1749-1751 czy też może prac budowlanych
związanych z umocnieniem muru miejskiego na skarpie, które przeprowadzono
w 1748 i 1756 r. 4 1< Nie wiemy ponadto, czy nazwisko Kahla odnosi się do projek-
tanta, czy tylko do realizatora projektu. Nie przynoszą odpowiedzi na te wątpli-
wości rozważania Jana Wrabeca, który wyjaśnia, że "abrys" stanowił często pod-
stawę umowy z wykonawcą, ale płacono za ów rysunek niewiele lub wcale i nie
był on chroniony prawem autorskim, a zatem mógł być dowolnie kopiowany.
Obniżało to pozycję społeczną architekta w dzisiejszym tego słowa znaczeniu,
jeśli nie był on jednocześnie wykonawcą w sensie przedsiębiorcy budowlanego.
W tych okolicznościach projektować mógł każdy budowniczy, ponieważ umie-
. jętność wykonywania projektów wymagana była od tego rodzaju rzemieślników
i sprawdzana w trakcie egzaminu mistrzowskieg0 49 .
Nazwisko Heinricha Kahla pojawia się w księgach czeladniczych cechu
murarskiego w Toruniu pod datami 1715 i 1718 5 °, kolejne wpisy odnajdujemy
w 1719 r. oraz w latach 1721-1725, następnie dwukrotnie w 1727 r. oraz w 1728
45 E. Keyser, Verzeichni.\" der Ost- und Westpreussischen Stadtpliine, Konigsberg 1929, s. 89;
Atlas historyczny miast pol. kich, t. I: Prwiy Kr6lewskie i Warmia, pod red. A. Czacharowskiego,
z. 4: Grudziqdz, oprac. hist. W. Sieradzan, oprac. kartograf. Z. Kozieł, Toruń ] 997, s. 6.
4/\ Treść notatki na planie miasta: ,,1756 d.16.9br fI 6 XI 1756 J 1st ein / grund /abriB vom Non-
nen Kloster / von Kahl Architektor vide acta 00 num d 19 9br 119 XI 1756]:'.
47 J. Frycz. Układ urbanistyczny, s. 53; Katalog zabytk()w, s. 13. M. Gzyło. Furta dawnego kla.'iz-
toru. s. 32. wyraża jednak wątpliwości odnośnie do tej koncepcji autorstwa.
4K Archiwum Miejskie w Grudziądzu, sygn. 373/5. Akta 00. Jezuitów.
49 J. Wrabec, Ambicje. materiał i kon.'itruhja. Dialog pomiędzy zleceniodawcl/. architektem i wy-
konawcą w czasach baroku. Iw:) Album Amicorum. Mięclzy Wilnem a Toruniem. K.\'ięga pamil/tko-
wa dedykowana pro! JÓzefowi Poklewskiemu. Toruń 2008, s. 395-407, zwł. s. 401.
50 Archiwum Państwowe w Toruniu. Bractwo czeladnicze murarzy, sygn. 4. s. nowej paginacji
143, 148 (d. Maurergesellen Einschreibebuch 1622-1729. kat. IV. XXV 30).
NOWE SPOJRZENIE NA HISTORI BUDOWY I ARCHITEKTUR ... 51
'j .- .. "
.1....... . . :
..
- ;
"!
I
t,
, ."', . j ,,' ,
., , ;: .' '. -:- &. -s& . " II .
' .t:.t.;..- ,( i I
. .:: I 10\1 \ I
. \ · ł O'
i .. (j1;,"'*"...., "'
, t ! -ł i l ' i '2'-1' j.
, _ ,. '-ł{ ' __ :" i" ... t -"... '--
... . -\f_ , , I itr ,}.
. I : I :- I I ł t l.. ( l:'
ł. M1ałl" ,'. o t ; .. /1, I, 'I'
-'. ';xu..c:lm.k L:... o......... f ' ./ 1 '( '
:/!. ',,';'.. '.
..:;' . I. :.... j ;; ; Jt.v.Ą..,.
,'I. .; ,/ / l' -HoP.
.. . ';". I i-' 1 ;1 ,
t " t:t , ł 1.'- 1- l'
o f.o '':) H . j .' . l . f II
- ,..\" -'iW j' łI 'A "' .: -,' " a l ,: I i..
.. _ ... . ..... "'I1...".t. '-.: fi{
.ł '" .- .,' (.t.. 1"> . . .. ..... , t
"""'.. . ... J 4 ,:-.. {;f.ł- .j o 11
<. - . - "", I' ..._ . ... . ;_ _ 'b. .!ł
Bp,ar ..::- Pr(cdłnsc...... M.cy..... .J:;, _-ł .
:.: .v :<' ...:". _ \) o ,04 9YW1f1 4./ 9' a .r rj\"
".:. . - .'. - .__ .. ., :: :. -...:- \ ; "" . '-t-:....
, , 1I..1t...,.. ,
L: J./ ł !' ł.... . j
:I 'J'I; .., " 9Y'ft'" ,.... .J I ..., .... : 5-\"1-
'/,. } .;,..... ... ." Jł-C,>I,o-I' ć)'1'!& J... JI ...ł..J....!!:"-
'A-. ''r1c/j'ik."I-'''' "... t«1'4,()()__ fI' '"ł* ' I
/
n
n. 10. Plan Grudziądza z dopiskiem z 1756 r. dotyczącym klasztoru benedyktynek, widocznym u dołu. [Repro-
dukcja: Atlas historyczny miast polskich, t. I, Prusy Królewskie i Wannia, pod red. Antoniego Czacharowskie-
go, z. 4, Grudziądz (oprac. hist. Wiesław Sieradzan, oprac. kartograf, Zenon Kozieł), Toruń 1997, s. 6]
i 1729 roku sl Występuje w różnych wersjach (Kahl, Kall lub Kahle), podobnie
jak imię (Heinrich, Honirich, Honyrich), ale bez wątpienia chodzi o tę samą oso-
bę. Po roku 1729 nazwisko to nie pojawia się już w księgach czeladniczych. Na-
tomiast w księdze mistrzów cechu murarzy w Toruniu pod datą 25 lutego 1728 r.
odnajdujemy adnotację mówiącą o tym, że Heinrich August Kahl umawia się na
odbycie rocznego stażu mistrzowskiego u mistrza Christiana MeiBnera, a pod datą
10 lipca 1730 r. wzmiankowany jest tenże H. A. Kahl, który po złożeniu rysunku
SI Archiwum Państwowe w Toruniu, Cech murarzy, sygn. 4, s. nowej paginacji 3, 8, 10. 12, 14,
18,20,22,24,26,28 (d. Maurer Quartallbuch 1719-1798, kat. IV, XXV, 32).
52
Teresa Tylicka
kwalifikacyjnego uzyskuje tytuł mistrza 52 . Potwierdza to wpis w księd7e protoko-
łów przyjęć do bractwa czeladników murarskich w Toruniu, gdzie pod datami
21 listopada 1735 r. i 29 października 1736 r. Heinrich Kahl jest już wymieniany
jako mistrz murarski, u którego ukończyli naukę młodzi adepci tego zawodu 53 . Wy-
daje się wielce prawdopodobne, że jest on identyczny z osobel odnotowaną na pIa-
nie Grudziądza z około 1756 r., ponieważ - jak już wspomniano - miano archi-
tekta nie było wówczas związane z konkretnym wykształceniem i mogło odnosić
się do budowniczego, członka miejskiej organizacji cechowej lub też serwitora pra-
cującego poza cechem, ale używano go ze względów grzecznościowych nawet
wobec mistrzów murarskich angażowanych do prostych prac 54 . Heinrich August
Kahl był wówczas mistrzem z ponad dwudziestopięcioletnim stażem i można są-
dzić, że to raczej jego tytułowano architektem, a nie dwóch czeladników murar-
skich o tym samym nazwisku, może synów Henryka, figurujących w cechowych
dokumentach toruńskich pod datami 1752 i 1755 55 .
Toruński mistrz Kahl musiał zetknąć się z działalnością Jana Chrzciciela
Cocchiego, uznawanego w tym czasie za wybitną indywidualność artystyczną,
można zatem wysunąć hipotezę, że ten ostatni. przypuszczalny projektodawca
koncepcji architektonicznej gmachu furty oraz wystroju zewnętrznego niezacho-
wanego domu księży, dobrał sobie owego budowniczego jako realizatora swego
projektu. Ponieważ jednak nieznane są żadne inne obiekty, przy których Heinrich
Kahl wzmiankowany byłby jako wykonawca, mógł on jedynie otrzymać w 1756 r.
zlecenie sporządzenia rzutu poziomego całego - istniejącego już wraz ze wszyst-
kimi elementami - założenia klasztornego zakonu benedyktynek w Grudziądzu.
Notatkę na planie miasta sporządzoną po połowie XVIII wieku, będącą przyczyną
tylu spekulacji, da się bowiem interpretować także i w ten sposób.
A NEW LOOK AT THE HISTORY AND ARCHITECTURE OF THE COMPLEX
OF BENEDICTINE NUNS' MONASTERY IN GRUDZIĄDZ
Situated on a high slope of the Vistula river's bank, within medieval walls of the Old
City of Grudziądz, the complex of the former Benedictine nuns' monastery functioned for
52 Tamże, sygn. 3, s. nowej paginacji 18 (d. Meister Quartallbuch 1668-1821, kat. IV XXV, 5).
53 Archiwum Państwowe w Toruniu. Bractwo czeladnicze murarzy, sygn. II, s. nowej paginacji
51,55 (d. GesellenUidebuch 1719-1812, kat IV. XXV,lO).
54 T. Mańkowski, Fabrica ecclesiae, Warszawa 1946, s. 7; P. Krasny. Zawody i specjalności
architektoniczne w Pol: ce w epoce nowożytnej, rw:) Architekt - budowniczy - mi.nrz murar: ki.
Materiały z .'ie!iji naukowej Instytutu Sztuki PAN, ł#lr.'izaWa, 24-25 li.\'lOpada 2004. pod red. H. Fa- .
ryny-Paszkiewicz, M. Omilanowskiej, J. Sity, Warszawa 2007, s. 56-57.
55 Pod datą II I 1752 r. odnajdujemy wpis odnoszący się do przyjęcia do bractwa czeladnicze-
go Johanna Gottlieba Benjamina Kahla, który uczył się zawodu w Królewcu, inny czeladnik murar-
ski za , Samuel Gotthold Kahl, został członkiem bractwa pod datą 5 II 1755 r.; Archiwum Państwo-
we w Toruniu, Bractwo czeladnicze murarzy, sygn. II, s. nowej paginacji 134. 152.
NOWE SPOJRZENIE NA HISTORIĘ BUDOWY I ARCHITEKTURĘ... 53
ovcr three hundred years in the architectural panorama of the city and consisted of various
buildings constructed in diffcrent times. styles and of various artistic level. Ali of them
were severely damaged during the Second World War and reconstructed in 1950s in ac-
cordance with iconographic sources.
The oldest part of this monastic 'complex has been preserved until present times
- that is the gothic Holy Spirit' s Church, built by the Teutonic Order in 13 111 centlIry, and
taken over by the Benedictine nuns in 1631; since then it was their main monastic tempie.
Due to the tllrmoil of wars and destruction this smali church was slightly modified; how-
ever. it has kept its original form, espccially the upper-east waJ], which is analogous to an
architectural style of thc region. The main two-winged convent buiłding, built in the baro-
que fashion in 1720s represents an average artistic level with some typical forms and de-
taiłs of that style. Much morc important is the representative wicket building, known as
the Palace of Abbesses. buiJt in the middle of 18 1h century. Due to its proportions, light-
ness. elegant details and intercsting art of the main fa a e (the figures of Bcnedictine sa-
ints), it is one of the most important pieces of architecture in Pomerania. The authar of
this buiłding was presumably the eminent Italian creator Giovanni Battista Cocchi, who
was actively working in Toruń by that time and he probably hired to that work the brick-
layer connected with this city, Heinrich Kahl.
Wojciech JÓźwiak (Bydgoszcz)
MIGRACJE I ZBIEGOSTWO
NA POGRANICZU KUJAWSKO-KRZYZACKIM
W PIERWSZEJ POŁOWIE XV WIEKU.
Począwszy od końca XIV wieku - wraz z coraz większą ilością zachowa-
nych źródeł pisanych - na pograniczu kujawsko-krzyżackim I lepiej można uchwy-
cić bardzo interesujące zjawisko migracji różnych grup społecznych, zwłaszcza
osób rekrutujących się z rycerstwa i mieszczaństwa. Zjawisko to było uwarunko-
wane czynnikami politycznymi i gospodarczymi. W tym drugim zakresie prym
wiedli wyjątkowo mobilni mieszkańcy miast 2 . Co ciekawe, jak się wydaje, migra-
cjom tym nie przeszkadzały liczne konflikty militarne, które w tym czasie toczyły
ze sobą Królestwo Polskie i państwo krzyżackie w Prusach.
Z końca XIV wieku pochodzi niedatowany list polecający kierowany przez
mistrzów cechu piekarzy z Inowrocławia i tamtejszą radę do rady Głównego Mia-
sta Gdańska, a dotyczący niejakiego Mikołaja - mieszczanina inowrocławskiego
. Artykuł jest fragmentem rozprawy doktorskiej pt. Pogranicze kujawsko-krzyżackie w latach
/228-/454, Toruń 2006, napisanej pod kierunkiem prof. dr. hab. Wiesława Sieradzana, któremu
dziękuję za pomoc i cenne wskazówki.
I Obszar ten zdefiniował W. Jóźwiak, Od przestrzeni granicznej do granicy linearnej. Osta-
teczne ukształtowanie : ię linearnej granicy kujaw: ko-krzyżackiej w XIV wieku, Ziemia Kujawska,
t. 20: 2007, s. 137-146.
2 Jednym z pierwszych dowodów jest tu dokument Kazimierza Wielkiego wydany 14 11 1370 r.
w Radziejowie zawierający przywilej dla tamtejszego młynarza Jakuba z Torunia; Archiwum Głów-
ne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka koronna. ks. 34, k. 184v-185; J. Bieniak, Społecleń.stwo
Radliejowa i okolic do przełomu XIV i XV wieku. ł w: I Radziej(Jw poprzez stulecia, pod red. D. Kar-
czewskiego, Włocławek-Radziejów 2002, s. 142.
56
Wojciech Jóźwiak
i zapewne piekarza. W piśr.nie tym zaświadczano. że człowiek ten jest uczciwy
i prawego pochodzenia 3 . Niewątpliwie dokument ten wystawiono dla zaintereso-
wanego, który starał się o obywatelstwo gdańskie. Z kolei w Grudzi'łdzu mieszkał
na przełomie XIV i XV wieku nieznany skądinąd Andrzej z Bydgoszczy, który
w 1400 r. otrzymał pół grzywny kredytu na dostarczenie szafarzowi królewieckie-
mu mąki 4 . Z maja 1411 r. pochodzi dokument wystawiony przez pięciu ławników
sądu gajonego zebranych w polskiej przygranicznej wsi Dobrcz (15 km na połu-
dniowy wschód od Koronowa), potwierdzający dobre urodzenie i tamtejsze pocho-
dzenie mieszczanina z Chełmna Mikołaja. Dokument ten został sporządzony na
prośbę zainteresowanego w celu okazania go burmistrzowi i rajcom chełmińskim 5 ,
Skarbnicą informacji o ruchu migracyjnym o podłożu ekonomicznym są za-
chowane w archiwum toruńskim listy polecające z przełomu XIV i XV stulecia,
zawierające prośby o przyjęcie do grona społeczności Starego Miasta Torunia
(przechowywane w zespole tzw. Listów cechowych). Informują one o licznych
Kujawianach, którzy udawali się na drugą stronę granicy w poszukiwaniu lepszych
warunków życia. Z około 1400 roku zachował się list polecający wystawiony przez
radę Bydgoszczy dla rady Starego Miasta Torunia z prośbą o włączenie w skład
tamtejszych mieszczan niejakiego Piotra Griffa(). Z tego samego okresu pochodzą
wzmianki o mieszkańcach Gniewkowa, którzy przenosili się do pobliskiego Toru-
nia: w roku 1399 polecano niejakiego Krystyna z Gniewkowa 7 , a na początku XV
stulecia pochodzącego stamtąd nieznanego bliżej Mikołaja x . W 1399 r. w Starym
Mieście Toruniu zamierzał osiedlić się Stanisław, szewc z Koronowa 9 . Nie brak
też wśród osób wzmiankowanych w listach polecających z tego czasu byłych oby-
.1 Archiwum Państwowe w Gdańsku, sygn. 300, on,1.
4 W dotychczasowej literaturze wspomniany Andrzej uważany był za bydgoszczanina (por.
R. Kabaciński, Handel Bydgoszczy w X/V-XV wieku, Iw: I Historia Bydgoszczy, pod red. M. Bisku-
pa, t. I, Warszawa 1991, s. 120; Z. Zyglewski, Organizacja władz miejskich i struktura narodowo-
ściowa Bydgoszczy w pielWszym .\,tuleciu istnienia miasta, I w:1 Bydgoszcz. 650 lat praw miejskich,
pod red. M. Grzegorza, Z. Biegańskiego, Bydgoszcz ]996, s. 69). Występuje on jednak wyraźnie
w księdze szafarskiej w gronie mieszczan grudziądzkich - zob. Die Handelsrechnungen de.\' Deut-
schen Ordens, hrsg. v. C. Satt]er, Leipzig 1887, s. 44. Miasto to na przełomie XIV i XV w. było
lokalnym centrum handlu mąką. co stanowi dodatkową przesłankę za tym, by uznać Andrzeja za
obywatela redniowiecznego Grudziądza.
Geheimes Staatsarchiv PreuBischer Kulturbesitz. Berlin - Oahlem (dalęj: GStA PK), XIV.
Hauptabteilung, Rep. 322A, Nr 4, s. 255.
(, Archiwum Państwowe w Toruniu (dalej: APT), Kat. III - Listy cechowe, nr 4413; W. J6ź-'
wiak, Działalno.(ć mieszczan bydgoskich w państwie zq.konu krzyżackiego w Pru.mch w pielWszej
połowie XV wieku. Komunikaty Mazursko- Wannińskie, 2004, nr 3, s. 305.
7 APT, Kat. III, nr 4143.
K Tamże, nr 4494; W. J6źwiak, Mie.vzczaństwo Gniewkowa i Solca Kujaw.\'kiego do połowy XV
wieku. Ziemia Kujawska, t. 15. 2002, s. II.
I} APT, Kat. III, nr 4021.
MIGRACJE I ZBIEGOSTWO NA POGRANICZU KUJAWSKO-KRZYŻACKIM... 57-
wateli Inowrocławia; można tu wymienić Kacpra Breifzeigera lO , Hannusza syna
Petirsa ll , Owesky Nobeske '2 , Michała Platenera lJ . Dokumentem z 12 maja 1400 r.
rada Inowrocławia polecała radzie Starego Miasta Torunia i mistrzom tamtejsze-
go cechu kowali Mikołaja Cleynsmeda, który w ośrodku kujawskim dobrze wy-
pełniał swoje obowiązki jako czeladnik kowalski 14. O migracji na pograniczu
świadczy też list z 26 września 1404 r., w którym rada Inowrocławia potwierdzała
i poświadczała wobec władz Torunia prawny charakter małżeństwa Dobki Hol-
cynne i jakiegoś Staszka (widocznie przenieśli się do miasta po drugiej stronie
granicy z Inowrocławia) 15 . Z kolei w liście z dr':lgiej lub trzeciej dekady XV wie-
ku l6 rajcy Inowrocławia donosili rajcom Torunia, że w ich mieście nie mieszkał
żaden Maciej Blume, jest za to ogrodnik Maciej Glume, który też ma syna Franka
(widocznie jego dotyczył monit) nieobecnego od trzech lat, jednak syn ten .nie
dostał od ojca żadnego płaszcza 17. W kolejnym liście dotyczącym tej samej spra-
wy rajcy Inowrocławia donosili włodarzom z Torunia, że wymieniony wcześniej
Maciej Glume nie zamierzał oskarżać swojego zamieszkałego w Toruniu syna,
który przyznał się do zrabowania mu krowy płaszcza II!. Granicę przekraczali także
przedstawiciele elity intelektualnej. Najprawdopodobniej w Toruniu chciał osiedlić
się Jan, lekarz biskupa włocławskiego Jana Kropidły'lJ.
Zaprezentowane tu przykłady wskazują, że w tym czasie Toruń stanowił dla
Kujawian główny cel migracji ekonomicznej2". Zresztą Toruń w XIV-XV w. za-
wdzięczał przyrost ludności głównie napływowi z zewnątrz, zwłaszcza z najbliż-
szej okolicy - z ziemi chełmińskiej i Kujaw 21 . Nie wydaje się to czymś nadzwy-
lU Tamże, nr 4247.
II Tamże, nr 4417.
I Tamże, nr 4505.
IJ Tamże, nr 4516.
14 Tamże, nr 4086; M. Biskup, Materiały iródłowe do wewnętrznych dziejów miasta Inowrocła-
wia w XV-XVI wieku, Ziemia Kujawska, t. 8, 1986, s. 257.
15 APT, Kat. l - Listy i dokumenty, nr 442.
Iti Datacja na podstawie krytyki zewnętrznej źródła.
17 APT, Kat. I. nr 1208.
IK Tamże, nr I2CM.
19 J. Tandecki, Kultura. życie religijne i codzienne X/V-wiecznego miasta, Iw:! Historia Toru-
nia, pod red. M. Biskupa, t. I, Toruń 1999, s. 243.
n T. Jasiński uważa, że w 1394 r. w obrębie murów Starego Miasta Torunia mieszkalo ok. 9%
mieszkańców pochodzenia polskiego, a na przedmieściach odsetek ten wynosił ponad 22%. Z kolei
K. Mikulski ustalił te wartości w analogicznym okresie na 6,5% i ok. 20%; por. T. Jasiński, Przed-
mie!lcia .vredniowiec:z.nego Torunia i Chełmna. Poznań 1982, s. 72; K. Mikulski. Struktura etniczna
mieszkańców i status .YfJołeczny ludno.\(ci pochodzenia pol.\.kiego w Toruniu od końca XIV do poło-
wy XVII wieku, Roczniki Historyqne, t. 63, 1997, s. II] -132.
I J. Tandecki, Rozkwit toruńskiego o.(rodka handlowego i produkcyjnego w latach /350-14/1,
I w: J Hi.\"tor;a Tt}runia, s. 203.
58
Wojciech Jóźwiak
czajnym, skoro na przełomie tych stuleci spośród wszystkich miast polskich wła-
śnie Inowrocław był największym partnerem ekonomicznym Torunia 22 . Oczywiście
kontakty handlowe mieszczaństwa Bydgoszczy, Soka, Gniewkowa. Brześcia. Wło-
cławka, Radziejowa z Toruniem w tym okresie również nie były sporadyczne 23 .
W kolejnych dekadach XV stulecia, wraz z gospodarczym rozwojem miast
kujawskich, kierunek migracji ekonomicznej przestał być jednotorowy. Obywatel-
stwo tamtejszych ośrodków stało się wtedy cennym nabytkiem dla kupców pru-
skich, którzy szukali bezpośredniego dostępu do kujawskich producentów zboża.
W liście starosty bydgoskiego Janusza Brzozogłowego z 27 maja 1418 r. 24 wzmian-
kowano prowadzącego interesy handlowe mieszczanina gdańskiego Mikołaja Ry-
mara, zwanego Rolkendorf25, który otrzymał od władz krzyżackich zgodę n \ prze-
niesienie się ze swoim dobytkiem do Królestwa Polskiego (naj prawdopodobniej
do Bydgoszczy)2fi. Interesujący materiał porównawczy zawiera także list wysłany
23 września 1425 r. z Bydgoszczy przez tamtejszego starostę Janusza Brzozogło-
wego do wIelkiego mistrza Pawła von Russdorf w sprawie mieszczanina z Soka
Konrada, który niegdyś był obywatelem Chełmna. Z treści tego pisma wynika, że
Krzyżacy bezprawnie zajęli jego tamtejsze nieruchomości, które odziedziczył
zgodnie z prawem. W związku z tym starosta zamierzał poruszyć tę sprawę na
zjeździe delegatów obu stron w Nieszawie. Zanim to jednak nastąpi, sugerował
władzom krzyżackim dobrowolny zwrot tych dóbr 27 . Jak wynika z tego źródła.
w omawianym okresie mieszczanin mógł przenieść się z państwa krzyżackiego do
któregoś z przygranicznych ośrodków miejskich Królestwa Polskiego, zachowu-
jąc w swoim macierzystym mieście aktywa finansowe i nieruchomości. Krzyżacy
mogli akceptować taką sytuację, chociaż zdarzały się również zabory mienia.
W tym konkretnym przypadku nie wiadomo niestety, jaka była bezpośrednia tego
przyczyna. Sam Konrad musiał odgrywać w Soku istotną rolę, skoro w jego imie-
niu skargę do wielkiego mistrza zredagował starosta bydgoski. Jej rezultat jest
nieznany21!. O tym, że władze lokalne utrudniały migracje ekonomiczne świadczyć
R. Czaja, Miasta pruskie a zakon krzyżacki. Studia nad stosunkami między miastem a władzą
terytoriaLną w średniowieczu, Toruń 1999. s. 123, przyp. 59; W. Jóźwiak, Kontakty handLowe miesz-
czań.'itwa Inowrocławia z państwem krzyżackim na przełomie XIV i XV .';tuleda, Ziemia Kujawska,
t. 17. 2004. s. 5-22.
2:1 Por. W. Jóźwiak. Działalnoś{(, s. 301-312; tenże. Tworzenie się grup rządzących w Bydgo.ł.z-
czy do połowy XV wieku, Klio. t. 3, 2003, s. 7-10; tenże, Mie.\'zczań.\'two. s.}-19.
24 Datacja za: S. Jóźwiak, A. Szweda, Li.ł.t .\.tarosty bydgmikiego Janusza Brzozogłowego do
wielkiego mistrza Michała Kuchmeistra z 27 ml{;a 1418 roku. Przyczynek do przygranicznych sto-
.mnkńw poLsko-krzyżackich w końcu drugiej dekady XV wieku, Zapiski Historyczne, t. 70. 2005;
z. 2-3. s. 125-134.
s Skądinąd nieznany.
Ii GStA PK, XX. Hauptabteilung: Ordensbriefarchiv (dalej: XX, OBA), nr 28995.
27 GStA PK. XX, OBA. nr 4481.
2M W. Jóźwiak. Mieszczaństwo, s. 18-19.
MIGRACJE I ZBIEGOSTWO NA POGRANICZU KUJAWSKO-KRZYŻACKIM... S9
może fragment skarg strony zakonnej przedstawionych na polsko-krzyżackim zjeź-
dzie w Nowej Nieszawie 6 stycznia 1442 r. Wiadomo z tego źródła, że tamtejszy
burgrabia polski kazał utopić pewnego człowieka, który "spoza ziemi przybył"
i chciał w Toruniu pozyskać prawQ miejskie 2 'J. Nie wiadomo niestety, czy przyto-
czona informacja jest wiarygodna, a jeśli tak, to jakie motywy kierowały urzędni-
kiem polskim.
Wspomniana tu Nowa Nieszawa od momentu jej lokacji w 1425 r. przycią-
gała mieszczan z państwa krzyżackiego. a nawet ze znacznie odleglejszych ob-
szarów Europy:m. Rozwojowi miasta sprzyjało korzystne położenie przy przepra-
wie przez Wisłę, skupiającej drogi biegnące z Królestwa Polskiego w kierunku
Torunia. Liczne źródła świadcz,}. że ściągała tam prawdziwa mozaika wszelkiego
rodzaju przybyszów, zajmuj'lcych się handlem na skalę międzynarodową. Mogli
oni omijać toruńskie prawo składu i nabywać produkty (zwłaszcza zboże) bezpo-
średnio od mieszkańców Kujaw-H. .Na przykład, mieszczanin z Nowej Nieszawy
Stefan Wonsdorff pochodził z Gdańska, gdzie nadal był właścicielem pewnych
nieruchomoścP2. Z Tczewa z kolei pochod ił niejaki Jan Flysser, który w 1453 r.
już jako mieszczanin nieszawski procesował się ze swymi dawnymi współobywa-
telamp3. Wiadomo, że w latach czterdziestych XV w. Nieszawę zamieszkiwała
liczna kolonia Żydów, z którymi kontakty utrzymywaJi między innymi komturzy
toruń scy 34. Jeden z nich - Hans von Beenhausen - 9 listopada ł 444 r. poinfonno-
2\1 APT, Kat. I, nr 1077.
311 Starosta inowroclawski Mikołaj Tumigrała 10 V 1427 r. prosił wielkiego mistrza, aby udzie-
lił mieszczaninowi z Nowej Nieszawy, niejakiemu Wiktorowi, glejtu na prowadzenie swobodnej
działalności handlowej, analogicznej do tej, jaką na obszarze państwa krzyżackiego uprawiają kup-
cy holenderscy i brabanccy; GStA PK. XX, OBA, nr 4766. Treść tego źródła kazałaby się zastana-
wiać nad pochodzeniem wspomnianego Wiktora. W Nowej Nieszawie mieszkał też angielski ku-
piec Thomas Kadon, co wynika z listu Władysława Jagiełły do wielkiego mistrza z 26 V 1428 r.;
tamże, nr 4943.
31 S. Jóźwiak, Geneza i rozwój Nowej Nie"łzawy naprzeciwko Torunia do /43/ roku, Ziemia
Kujawska, t. 15, 2002, s. 177-180.
:ł2 GStA PK, XX. OBA, nr 12021; Księga ławnicza Starego Micuta Torunia (/428-/456). cz.
II: /444-/456, wyd. K. Ciesielska. J. Tandecki, Toruń 1993, s. 7-8; S. Jóźwiak. Nowa Nieszawa
naprzeciw HJrunia;;" latach /525-/460/62, Iw:] Dzieje Nieszawy. pod red. R. Czaji, 1.1, Toruń 2004,
s.41.
:łl GStA PK. XX, OBA, nr 12487.
:ł4 S. Jóźwiak, Kontakty komturów toruń.'tkich Z Żydami z Nowej Nie.'tzawy w lCl1ach cZlerclzie-
stych XV wieku, Rocznik Toruński, t. 29, 2002, s. 39-48. Należy tu wspomnieć, że na zjeździe w ma-
ju 1442 r. w Nieszawie i Toruniu strona polska. powołując się na jeden z artykułów układu pokojo-
wego w Brześciu z grudnia 1435 r.. zażądała od Krzyżaków zgody na swobodną działalność han-
dlową Żydów (zapewne również, a może przede wszystkim nieszawskich) w Prusach. Reprezentu-
jący stronę zakonną komtur toru ski nie chchlł się na to zgodzić bez wiedzy i woli wielkiego mi-
strza i zapowiedział udzielenie odpowiedzi na ten postulat na piśmie w ciągu trzech tygodni; GStA
PK, XX, OBA. nr 8130. Nic nie wiadomo, aby Krzyżacy pozytywnie odnieśli się do tej prośby.
60
Wojciech Jóźwiak
wał wielkiego mistrza Kon ada von Erlichshausen, że zgodnie z jego życzeniem
przeprowadził rozmowy z Żydami z Nowej Nieszawy w sprawie zaciągnięcia
pożyczki pieniężnej w wysokości tysiąca guldenów reńskich. Mieli oni oświad-
czyć. że ze.względu na poważną sumę w ciągu czternastu dni porozumieją się co
do możliwości jej wyasygnowania ze swoimi współziomkami z Poznania (najpew-
niej więc przybyli do Nieszawy ze stolicy Wielkopolski) i oczywiście będą się
domagać listów dłużnych i innych zastawów, na co wielki mistrz powinien się
przygotować. Komtur toruński nie omieszkał przypomnieć swojemu zwierzchni-
kowi, że w rękach Żydów nieszawskich znajdowało się już dużo zastawionych
dóbr (zapewne ruchomości) w ziemi chełmińskiej35. Z kolei 8 marca 1446 r. ten
sam urzędnik krzyżacki poinformował Konrada von Erlichshausen, że nie może
pożyczyć pieniędzy w Toruniu, gdyż zalega tam z płatnościami, lecz za wiedzą
i zgodą wielkiego mistrza mógłby zwrócić się o pożyczkę na list dłużny do Żydów
z Nowej Nieszawy; w przeciwnym razie płynność finansowa podległego mu kon-
wentu będzie poważnie zagrożona 3 (i. Z treści przytoczonych tu źródeł można by
więc wnosić, że głównym zajęciem tamtejszych Żydów była lichwa.
Emigrowało także rycerstwo pogranicza, zmuszone zwłaszcza oskarżeniami
o zdrad ę 3? Była to więc swego rodzaju emigracja polityczna i występowała w tej
grupie społecznej na obu sąsiadujących terytoriach. Analizując problem zbiego-
stwa rycerstwa na pograniczu zauważyć należy. że nasilało się ono zwłaszcza
w niespokojnych czasach wojennych. Po 1410 r. wielu rycerzy z państwa krzy-
żackiego, którzy przyczynili się do klęski Zakonu, emigrowało do Polski. Swoje
dobra w październiku 1410 r. opuścił m.in. Mikołaj z Ryńska, który znalazł tym-
czasowe schronienie na dworze biskupa włocławskiego w Ciechocinie 3 1!. Inny ry-
cerz z ziemi chełmińskiej, Stanisław z Bolumina opuścił Prusy wraz z armią Ja-
giełły i w przeciwieństwie do Mikołaja z Ryńska nigdy już nie powrócił do swo-
ich dóbr ziemskich (zmarł najpóźniej w 1418 r.). Za jego zasługi na polu wywia-
dowczym król uposażył go kujawską wsią Płowce, którą po nim odziedziczył jego
35 GStA PK, XX, OBA. nr 8597; AClen der Stiindetage Preu.vsens unter der Herr.\'chaft de.v
Deutschen Orden.v, hrsg. v. M. Tóppen. Bd. II, Leipzig 1874, nr 385; S. Jóźwiak. Kontakty, s. 43.
31> GStA PK, XX. OBA, nr 9060.
37 Dotyczyło to także wcześniejszego okresu. Np. po kampanii wojennej na Pomorzu w 1309 r.
tamtejsi uchodźcy udawali się najczęściej na Kujawy, zwłaszcza że duża częś obrońców właśnie
stamtąd pochodziła, np. dowódca grodu w Świeciu Bogumił z Pakości z rodu Leszczyców, rycerz
kujawski Antoni herbu Pomian. Otto Lexik - szwagier biskupa włocławskiego Gerwarda, Miecław-
z Konecka - w 1339 r. stolnik brzeski. Szerzej na ten temat K. Jasiński, Znjęcie Pomorza Gdań.\'k;e-
go przez Krzyżaków w lalach /308-/309, Zapiski Historyczne, t. 31. 1966, z. 3, s. 38-53. O wspo-
mnianych postaciach zob. W. Sieradzan, Św;adomolć h;.'tIoryczna .vwiadkÓw w proce.vach pol.\'ko-
krzyżackich w XIV-XV wieku. Toruń 1993, s. 173. 199; J. Karczewska, Ród Pom;anÓw na Kuja-
wach w.\(recln;ow;ec:zu, Poznań-Wrocław 2003, s. 27, 39.
3M GStA PK, XX. Hauptabteilung: Ordensfolianten, (dalej: OF), nr 276, k. 132.
MIGRACJE I ZBIEGOSTWO NA POGRANICZU KUJA WSKO-KRZVŻACKIM... 61
syn Bertold 3 \J. Z 1414 r. pochodzi informacja o ucieczce z państwa zakonnego
rycerza Peczolda z Mielna. Przeprawił się on przez Wisłę w Toruniu i udał się do
Raciążka, do biskupa włocławskiego Jana Kropidły. Tam poprosił hierarchę o wy-
stawienie mu glejtu na drogę do ładysława Jagiełły, któremu miał przekazać
ważne informacje (nie wiadomo niestety jakie) od rycerzy i giermków z ziemi cheł-
mińskiej40.
Najprawdopodobniej 12 listopada 1415 r. 41 starosta bydgoski Janusz Brzozo-
głowy zwrócił się do wielkiego mistrza, ustosunkowując się do wcześniejszego
pisma, w którym dostojnik krzyżacki zarzucał .,mu, że na podległym sobie teryto-
rium gości uciekinierów (zapewne rycerskiego pochodzenia) z państwa zakonne-
go, a ci uczestniczą w plądrowaniu pogranicza. Urzędnik kujawski odpowiadał,
że informacje wielkiego mistrza nie są prawdziwe, a ten, który mu je przedstawił
- kłamał, a nawet jest łajdakiem (czyżby starosta nał go osobiście?). Janusz Brzo-
zogłowy ów zarzut uznał za plamę na swym rycerskim honorze i gotów był oso-
biście udać się do wielkiego mistrza, aby wyjaśnić kontrowersje, które narosły
wokół jego osoby42. .
Zbiegostwo rycerstwa z Kujaw do państwa zakonnego jest w źródłach
uchwytne od końca drugiej dekady XV wieku. W niedatowanym liście z tego
okresu komtur toruński poinformował wielkiego mistrza, że przybył do niego
z Polski (Kujaw?) jakiś człowiek, który pragnął z całą swoją rodziną przenieść się
do państwa krzyżackiego i służyć Zakonowi czy to w okresie pokoju, czy też
:\1} Acta Capitulorum nen non iudiciorum ecclesiQ.' ticorum selecta, vol. 2: Acta iudic:iorum ecc-
le.\'iasticorum dioecesum Gneznensis et PoznanienJi.\' (/403-/530), ed. B. Ulanowski. Kraków 1902,
nr 529; A. Czacharowski, Opozycja rycerstwa ziemi chełmińskiej w dobie Grunwaldu. I w: I W krę-
gu stanowych i kulturalnych przeobrażeń Europy Północnej w X/V-XV/II »1., pod red. Z. H. Nowa-
ka, Toruń 1988, s. 89-90; S. Jóźwiak, Na tropie (redniowiecznych .\'zpieg(}w. "ywiad i kontrwywiad
w pol.vko-litew.vko-krzyżackich stosunkach politycznych w XIV i pierwszej połowie XV wieku, Ino-
wrocław 2005. s. 37-39; S. Szybkowski, Rodzina Bolumiń.vkich na Kujawach i w Wielkopol.w.:e w XV
wieku. Działalno. ć, posiadło. ci, genealogia, heraldyka. Iw:] Heraldyka i okolice, pod red. A. Ra-
chuby, S. Górzańskiego, H. Manikowskiej, Warszawa 2002, s. 421-422.
411 GStA PK. XX. OBA, nr 2179; A. Czacharowski, Opozycja. s. 90. 95-96; S. J6źwiak, "')1-
wiad, s. 212-213. t.
41 Datacja na podstawie B. Jahnig, Johannes Birkenhaupt alia.\' Janusz Brzozogłowy. Ein Sta-
ro.\'t von Bromberg al.\' Gegner de.v Deutschen Ordens (/4/0-/425). Iw:) 650 Jahre Bromherg. hrsg.
v. B. Jahnig u. G. Ohlhoff, Munster 1995, s. 31.
42 "So geruche euwir gnode tzuwissen. das euch der, der ys euwere gnode vorbrocht haf unrecht
gesayt hat und layget mich an alzo eyn bosewicht des ich mich benemen und rechtuertigen wił vor
euwere gnode. wenne ir wollet inallerley rechte eyn ritter recht nicht oberczugegen. das euwir gno-
de dirvinde sal und hore werdet, das ich wedir schault, rat noch thot dorczu nichte habe und bete
euwere gnode mir eynen begeliche stat czu legen do mir bequeme hen tzukomen ist vor.euwil" gno-
de mich des tzurechtuertigen und bethe euwir gnode solcher unrededlichen sachen ober mich nichte
tzuglauben, wenne mir tzu so1chen dingen nicht lip ist"; GStA PK. XX, OBA, nr 28822.
62
Wojciech Jóźwiak
wojny. Miał się za nim w tawić Jan Świnka 43 oraz jakiś mieszkaniec Orłowa 44 ,
który był obecny przy tej rozmowie 45 . W innym niedatowanym liście, pochodzą-
cym jednak z pewnością sprzed września 1422 roku 46 , komtur nieszawski poinfor-
mował wielkiego mistrza, że jakiś "szlachetny" Polak z Kujaw poprosił w imieniu
swoim i ośmiu lub dziewięciu zacnych giermków4 7 o zgodę na przeniesienie się
wraz ze stoma końmi do państwa zakonnego. Skarżył się on administratorowi krzy-
żackiemu, że w Królestwie doznał wielkiej krzywd y 4x. Także pewien rycerz z Pol-
ski, niejaki Jan Gaffranitczk y 49, z nieznanych bliżej powodów zamierzał przenieść
się w trzeciej lub czwartej dekadzie XV w. wraz z całym dobytkiem i z dziesięciu
kompanami do ziemi chełmińskiej, w zamian obiecując wielkiemu mistrzowi
wierną służb ę 50. Zachowały się też informacje źródłowe (list komtura ze Świecia
z 9lipca 1422 r.) o pewnym domowniku (być może pochodzenia szlacheckiego)
starosty bydgoskiego Janusza Brzozogłowego, który podjął tajną aktywną współ-
pracę ze stroną zakonną. Na wszelki wypadek szpieg prosił o schronienie, pomoc
i utrzymanie, gdyby w czasie wojny lub później został zdemaskowany i musiał
uciekać 51 . Źródła te świadczą o tym, że wbrew pozorom po 1410 r. państwo krzy-
żackie nie straciło na atrakcyjności w oczach rycerzy z Polski.
W tym czasie szlachta z państwa zakonnego rzadziej przenosiła się do Koro-
ny z przyczyn ekonomicznych. Zachowała się zredagowana 18 czerwca 1420 r.
prośba króla Władysława Jagiełły o interwencję wielkiego mistrza u komtura tu-
cholskiego Fryderyka von Wilsdorf na rzecz przebywającego w Inowrocławiu
43 O Janie Śwince por. B. Możejko. Ród Świnków na pograniczu pol.'Iko-krzyżackim w lrednio-
wieczu. Gdańsk 1998, s. 161 i n.; B. Możejko-Chimiak. Rozmowa komtura ostródzkiego Wolfa von
San.\'enheim Z Janem Świnką z Chojnowa. Przyczynek do kwestii działalnolci wywiadu z okresu
wojny pol:.ko-krzyżackiej. rw:J Krzyżowc.:v. kronikarze. dypLomaci, pod red. B. Śliwińskiego, Gdańsk-
-Koszalin 1997. s. 83-93; W. Sieradzan, Sąsiedztwo mazowiecko-krzyi.ackie w okre.'Iie przemian po-
litycznych w Europie Środkowo-W.'Ichodniej w latach /41/-1466. Toruń 1999. passim; S. Jóźwiak,
"ywiad i kontrwywiad w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach. Studium nad sposobami pozyski-
wania i wykorzystywaniem poufnych informacji w późnym lredniowieczu. Malbork 2004. s. 127.
44 Być może chodziło tu o Orlowo - enklawę krzyżacką na Kujawach.
45 GStA PK. XX. OBA. nr 2201; S. Jóźwiak, Sposoby pozyskiwania informacji wywiadowczych
przez urzędników krzyżackich w okresie WieLkiej Wojny (1409-141/), Komunikaty Mazursko-War-
mińskie, 2003, nr 2, s. 169.
4" List ten musial powstać przed wrze niem 1422 r., gdyż na mocy pokoj zawartego wówczas
nad jeziorem Melno Krzyżacy utracili swoje posiadlo ci na Kujawach wraz z zamkiem komturskim
w Nieszawie, który zobowiązali się zburzyć - zob. S. Jóźwiak, Zburzenie zamku komturskiego
w Nieszawie w lalach /422-/423, Rocznik Toruński, t. 30, 2(X>3. s. 19-33.
41 Tre przekazu nie jest w tym miejscu jasna: "her unnd eyner addir achte erbar knechte mit im".
4K GStA PK, XX, OBA, nr 28670.
4'1 Skądinąd nieznany.
(J GStA PK, XX, OBA. nr 28572; S. Jóźwiak, "ywiad. s. 30-31.
51 GStA PK, XX, OBA. nr 3810; S. Jóźwiak, Wywiad, s. 113-114.
MIGRACJE I ZBIEGOSTWO NA POGRANICZU KUJAWSKO-KRZYŻACKIM... 63
Henryka Kuczyckiego w sprawie spadku po rycerzu z Żalna (6 km na zachód od
Tucholi), należącego się wspomnianemu Henrykowi. Pojawiający się w źródle
termin "dobra dziedziczne" sugerowałby wcześniejszą migrację Henryka z Pomo-
rza na Kuj awy 52.
Zjawisko zbiegostwa chłopstwa na pograniczu kujawsko-krzyżackim istnia-
ło od początku wzajemnego sąsiedztwa, o czym chociażby świadczy treść umowy
z 1263 r. zawartej między księciem kujawskim Kazimierzem a Zakonem, w któ-
rej obie strony obiecywały sobie wzajemne wydawanie zbiegów 53 . W praktyce
jednak wszędzie odczuwano brak osadników i j st wątpliwe, czy ten punkt układu
był rzeczywiście realizowany54 - tym bardziej że ówczesne stosunkowo nowator-
skie rozwiązania czynszowe przyciągały osadników do państwa krzyżackieg0 5s .
Z kolei na Kujawy udawała się zwłaszcza emigracja polityczna. Wiadomo bowiem
o osiedlających się tam w XIII wieku uciekiniera h pochodzenia pruskiego 56 .
Liczniejsze wzmianki źródłowe dotyczące problemu zbiegostwa pojawiają się
dopiero od końca XIV stulecia. W liście wystawionym wSzarleju (najpewniej na
przełomie XIV i XV w.) kasztelan krusz\yicki Jan 57 prosił radę Starego Miasta
Torunia o wydanie niejakiego Marcina. Zbiegł on do Torunia, lecz wcześniej z jego
winy spłonęło w nocy zmagazynowane zboże i dlatego urzędnik polski domagał
się jego wydania, w celu wymierzenia mu kari!!. Nie wiadomo, czy torunianie
przychylili się do prośby kasztelana. Z kolei w niedatowanym liście wystawionym
prawdopodobnie na początku XV w. w Brześciu tamtejszy starosta Jan 59 prosił radę
Starego Miasta Torunia o uwięzienie i wydanie sługi królewskiego, który uciekł
do tego miasta z 6 kopami groszy(,(). Niestety nie są znane motywy tego postępku
poddanego monarchy. W innym interesującym liście z początku XV w. starosta
5 GStA PK, XX, OBA, nr 3185.
53 Preu.......ische... Urkundenbuch, hrsg. v. R. Philippi, A. Seraphim, K. Conrad, Kónigsberg-Mar-
burg 1882-2000, Bd. 1/2. nr 188.
54 Na ten temat por. J. Powierski, K...iąi.ę kujawski i łęczycki Kazimierz a zakon krzyiacki w la-
tach /248-/249, Ziemia Kujawska, t. 7. 1985. s. 50: M. Dygo. Studia,.nad początkami władztwa
zakonu niemieckiego w Prusach (1226-1259), Warszawa 1992, s. 327.
55 M. Dygo, Studia, s. 298, 326.
5(, J. Powierski, {Jwagi o wydarzeniach kujawskich w latach 1267-/27/, Prace Komisji Historii
BTN, t. 5, 1968, s. 43; M. Dygo, Studia, s. 326.
57 Prawdopodobnie chodzi tu o Jana (Jaśka) z Grabia, herbu Pomian, kasztelana kruszwickiego
w latach 1394-1410; zob. S. Szybkowski, Kujawska szlachta urzędnicza w póinym lredniowieczu
(1370-1501), Gdańsk 2006, s. 555-556.
5" APT, Kat. I, nr 1185.
5Y Być może chodzi tu o Jana ze Szczekocin - starostę brzeskiego w okresie między 16 I 1402 a
16 X 1403 r.; zob. spis starostów kujawskich w przygotowaniu S. Szybkowskiego, Urzędnicy daw-
nej Rzeczypospolitej XII-XVIII. t.. V, z. I (w druku); S. Szybkowski, Staro....two i starostowie inowro-
daw...cy w latach /364-/50/. Zarys problematyki. Ziemia Kujawska. t. 20.2007, s. 18. przyp. 80.
f>O APT. Kat. I. nr 1 178.
64
Wojciech Jóźwiak
brzeski Iwan z Obiecho a61 prosił radę Starego Miasta Torunia o wydanie zbie-
głego zagrodnika ze Służewa oraz skradzionych przez niego koni. Przybył bowiem
do starosty rycerz Pietrasz (dziedzic ze Służewa w ziemi kujawskiej62) i poinfor-
mował, że niejaki Benietho, przedtem jego ogrodnik, uciekł do Prus z powodu pew-
nego przewinienia razem z końmi rzeczonego rycerza i ukrywał się w Toruniu.
W związku z tym urzędnik polski zwrócił się do rajców, aby zechcieli odesłać
owego człowieka wraz ze skradzionymi przez niego zwierzętami do kujawskiej
jurysdykcji 6J . Również i tu nie wiadomo, czy życzeniu kujawskiego urzędnika stało
się zadość. W czwartek po święcie Narodzenia NMP (czyli po 8 września) praw-
dopodobnie w 1404 roku M sędzia i jednocześnie burmistrz Mikołaj oraz rajcy Solca
prosili radę Starego MIasta Torunia, aby rybak Jarosław "Salicz" oddał zabrany
im statek 65 . Prawdopodobnie uciekł on tą łodzią do Torunia i włodarze Solca do-
magali się jej zwrotuM.
Badania Mariana Biskupa wykazały, że począwszy od lat trzydziestych XV w.
obszary przygraniczne stały się miejscem liczniejszego zbiegostwa" chłopów. Już
w układach pokojowych z 1422 i 1435 r. pojawiły się artykuły o wzajemnym
wydawaniu zbiegów - kmieci, karczmarzy i zagrodników 67 . W tym zakresie nie
były one chyba jednak przestrzegane. Już bowiem I lipca 1437 r. w Toruniu przed-
stawiciele króla polskiego i wielkiego mistrza, tj. wojewoda inowrocławski Jarand
z Brudzewa, sędzia poznański Abraham ze Zbąszynia, komtur starogrodzki Kon-
rad von Erlichshausen oraz rycerz z państwa krzyżackiego Jan Bażyński zawarli
specjalne porozumienie w sprawie zbiegostwa ludności zależnej, drobnych ziem-
skich właścicieli, sołtysów bądź ogrodników, obiecując ich wzajemne wydawanie 6H .
Ukłdd ten ponowiono w 1442 r. w Torunid,l). Zbiegostwo jednak nie zanikało,
o czym świadczą zachowane przekazy źródłowe. W interesującym liście z 11
1\1 Iwan z Obiechowa był starostą brzeskim od 30 X 1403 do 14 IV 1409 r.; zob. spis starostów
kujawskich w przygotowaniu S. Szybkowskiego, Urzędnicy.
1\2 Służewo jest położone 4 km na południowy zachód od Aleksandrowa KUJawskiego. Rycerz
Pietrasz ze Służewa skądinąd nieznany.
6) APT, Kat. I, nr 263.
M Datacja na podstawie: W. Jóźwiak. Mie. l,{.'zaństwo. s. 16-17.
M APT. Kat. I. nr 671.
M Istnieją przekazy źródłowe mówiące o tym, że w Soku i Bydgoszczy znajdowały się w 1403
r. warsztaty szkutnicze; Hansereces. e. Die Rece.'i.'ie unii andere Akten der H(ln etage von 1256-/430,
bearb. v. K. Koppmann, Leipzig 1880. Bd. V, nr 118.
67 Die Staatsvertriige des Deut.w;hen Ordens in Preus.'ien im /5 Jh.. hrsg. v. E. Weise, Bd. - I,
Marburg 1955. nr 154. 181; M. Biskup. Zjednoczenie Pomorza Wschodniego z Polską w połowie'
XV wieku, Warszawa 1959, s. 109.
M GStA PK. XX. OBA, nr 7336; Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, wyd. I. Zakrzewski
fi in.J. Poznań 1877-1999, t. X, nr 1428.
ffl Rege.'ita historico-diplomatica Ordinis S. Mariae Theutonicorum 1/98-/525, hrsg. v. W. Hu-
batsch, E. Joachim. P. II. Gottingen 1973, nr 2546.
MIGRACJE I ZBIEGOSTWO NA POGRANICZU KUJAWSKO-KRZYŻACKIM... 65'
kwietnia 1447 r. nieznany komtur starogrodzki napisał do wielkiego mistrza
w sprawie podjętych przez siebie działań wobec dawnego sołtysa z Czarży (9 km
na zachód od Unisławia), który chciał uciec do Bydgoszczy. Jak przekazał kom-
tur, człowiek ten prezentował post wę buntowniczą wobec lokalnych władz, aż
wreszcie pewnej nocy z całym dobytkiem wyruszył do Bydgoszczy najprawdopo-
dobniej najkrótszą drogą przez przeprawę fordońską. Gdy jego zamiar wyszedł na
jaw, komtur natychmiast wysłał gońca do burgrabiego zakonnego z Unisł wia i ka-
zał zatrzymać uciekiniera. Zbieg zdołał ujść za granicę, udało się natomiast prze-
chwycić jego bydło i ruchomy dobytek 70 . o'
W innym przekazie, z 29 czerwca 1450 r., wójt lipienecki powiadomił wiel-
kiego mistrza, że jest skonfliktowany z burgrabią z polskiego Dybowa z powodu
pewnego chłopa, który mu zbiegł, a którego urzędnik kujawski nie chciał wydać.
Na marginesie informował swojego zwierzchnika" że rycerz z państwa krzyżac-
kiego Otto MauF' chce u Polaków przedłożyć jakąś skargę sądową i w związku
z tym wybierał się do Królestwa. Obiecał przy okazji, że jeśli się czegoś dowie
w sprawie zbiegów to niezwłocznie poinformuje o tym władze krzyżackie 72 .
W 1452 r. trzech mieszkańców wsi Dubielno (7 km na północ od Chełmży) ucie-
kło do Nowej Nieszawy wraz z całym dobytkiem przed uiszczeniem rocznego
czynszu. Zostali oni przyjęci przez ówczesnego starostę Hińczę z Rogowa, który
mimo interwencji prokuratora krzyżackiego z Papowa nie wydał ich, a nawet przy-
znał im prawo do uzyskania obywatelstwa Nieszawy73.
Nie zawsze do migracji dochodziło z woli samych osadników. Świadczy
o tym chociażby treść listu komtura świeckiego Fryderyka von Wilsdorf do wiel-
kiego mistrza Michała Ktichmeistra z 22 czerwca 1418 r. ze skargami na starostę
bydgoskiego Janusza Brzozogłowego i nieznanego burgrabiego polskiego z No-
wego Jasińca. Komtur powiadamiał, że przed ośmiu dniami (czyli 14 czerwca
1418 r.) ludzie starosty pod wodzą tegoż właśnie burgrabiego napadli na położone
w granicach państwa krzyżackiego Klonowo (13 km na północ od Koronowa) i do-
konali rabunku koni, ubrań i pieniędzy mieszkańców tej wsi. Oburzony komtur
zwrócił się z tym do starosty, lecz żadna odpowiedź nie nadeszła, mimo że opisał
dokładnie, kim byli napastnicy. Co gorsza, w dniu zredagowania listu ten sam bur-
grabia z Nowego Jasińca z dwunastoma innymi towarzyszami przybył do Klono-
wa, uwięził sołtysa z wszystkimi chłopami i wraz z całym dobytkiem porwał ich
711 GStA PK. XX, OBA, nr 9328.
71 O nim G. Bialuński, RÓd Pru.m Kieca (ze .'IzczegóLnym uWl.ględnieniem rodziny von PJeil.\'-
dOlfów-Pilew!lkich), Malbork 2006, s. 93-95.
72 GStA PK, XX, OBA, nr 102 9.
n GStA PK, XX, OBA, nr 8712, 11555; M. Biskup, Zjednoczenie, s. 112; S. 16źwiak, Nowa
Nie!lzawa, s. 41-42.
66
Wojciech Jóźwiak
na Kujawy14. Jak więc widać, brak osadników na pograniczu musiał być odczu-
walny, skoro dla zwiększenia ich liczebności posuwano się do takich metod.
W innym niedatowanym liście z drugiej dekady XV stulecia komtur nieszaw-
ski poinformował wielkiego mistrza o bandach, które nachodziły podleg e mu
obszary. Z przekazu urzędnika krzyżackiego znamy przebieg dokonanego "ostat-
niej nocy" napadu na Stawki (dziś południowa dzielnica Torunia): zniszczone
wtedy chałupy, poraniono ludzi, zabrano inwentarz, a kobiety włóczono końmi:
napad trwał prawie całą noc. Dalej komtur donosił, że w związku z takimi wyda-
rzeniami pojawił się ogromny problem z osadnikami, gdyż zarówno z tej wsi, jak
i z pobliskich ludzie stopniowo uciekają: część na Kujawy do Polski, a część za
Wisłę do Prus, wskutek tego osady są coraz bardziej wyludnione 75 .
W załączniku do innego listu (z 27 maja 1418 r.) starosta bydgoski Janusz
Brzozogłowy skarżył się, że pewien Mikołaj Świnka exul rengni et vagus lusor
instabilis miał porwać z jakiegoś folwarku należącego do starosty cztery krowy,
które pognał przez Świecie i sprzedał w Gniewie. Urzędnik polski poinformował
wielkiego mistrza, że stało się to za wiedzą komtura ze Świecia, który odmówił
staroście zrekompensowania mu poniesionych w ten sposób strat. Samo udziela-
nie przez przygranicznego administratora krzyżackiego protekcji takim osobom,
jak wspomniany wygnaniec z Polski Mikołaj Świnka, starosta Brzozogłowy uznał
za akt wrogi wobec niego w czasie obowiązującego pokoju. Nadto domagał się,
aby z polecenia wielkiego mistrza przygraniczni urzędnicy zakonni nie udzielali
protekcji złoczyńcom występującym przeciwko niemu i grabiącym podległe mu
przygraniczne obszary Królestwa 76. Oczywiście nie oznacza to, że strona polska
była bez winy. W maju 1425 r. Władysław Jagiełło udzielał wielkiemu mistrzowi
wyjaśnień w sprawie poddanego krzyżackiego, który szukał schronienia na Kuja-
wach, a przez Zakon oskarżany był o podpalenia i inne przestępstwa 77 . Prawdopo-
dobnie od 1443 r. obywatelstwo Nowej Nieszawy posiadał rycerz Henryk Skolim
- uciekinier z państwa krzyżackiego, któremu władze zakonne skonfiskowały
dobra ziemskie. Z treści listu Henryka do żony Klary z 18 maja 1446 r. można
wnosić, że mieszkając tam między 1443 a 1446 r. trudnił się on handlem, miał
bowiem w Nieszawie dom i jakiś drobny majątek 7 !!.
74 GStA PK. XX, OBA, nr 2757; B. Jahnig, Johannes, s. 35-36.
7S GStA PK, XX, OBA, nr 1816.
76 GStA PK, XX, OBA, nr 28995. '
77 Codex epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae 1376-1430, ed. A. Prochaska, [w:] Monu-
menta Medii Aevii Historica Res Gestas Poloniae Illustrantia, t. VI, p. 1-2, Cracoviae 1882, nr 1194.
Datacja tego źródła za: A. Szweda. Li! ty Jagiełły do wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego, (w:]
Tekst iródła. Krytyka. Interpretacja, pod red. B. Trelińskiej, Warszawa 2005. s. 266.
7K GStA PK, XX, OBA. nr 9088; K. Górski, Sprawa Skolimów i pie1Wsza próba oporu zbroJne-
go przeciwko Krzyiakom w Prusach w latach 1443-1446, [w:] tenże, Studia i szkice z dziejów pań-
stwa krzyżackiego, Olsztyn 1986, s. 169-192.
MIGRACJE I ZBIEGOSTWO NA POGRANICZU KUJAWSKO-KRZYŻACKIM... 67
Problem zbiegostwa dotyczył też (choć w stosunkowo niewielkim zakresie)
mieszczan z państwa krzyżackiego, którzy mając zadrażnienia natury finansowej
z władzami zakonnymi uciekali na Kujawy, zwłaszcza do atrakcyjnie położonej
Nowej Nieszawy. Wiadomo, że obywatelem tego miasta w 1430 r. był Hans Da-
wid 79 , którego ojcem był kupiec z Miłakowa w państwie krzyżackim. Jego mają-
tek został w początku XV w. zajęty przez władze zakonne z powodu długów. Syn,
nie mogąc się z tym pogodzić, począwszy od lat dwudziestych tego stulecia pro-
wadził początkowo w kraju, a potem za granicą trwający blisko pół wieku proces
z Krzyżakami, domagając się od Zakonu odszt<odowań za bezprawnie - w jego
rozumieniu - zagarnięty rodzinny majątekl!().
Podsumowując przeprowadzone tu rozważania należy zauważyć, że problem
migracji i zbiegostwa na pograniczu kujawsko-krzyżackim jest stosunkowo dobrze
uchwytny w przekazach źródłowych z pierwszej połowy XV stulecia. Jeśli chodzi
o migracje, to dotyczyły one szczególnie mieszczan (kupców i rzemieślników)
z racji ich profesji i częstego przemieszczania się w poszukiwaniu nowych kon-
trahentów i rynków zbytu. Począwszy od połowy lat dwudziestych XV w. po pol-
skiej stronie szczególnie atrakcyjna stała się Nowa Nieszawa, z powodu możliwo-
ści ominięcia przez jej obywateli pośrednictwa Torunia w handl u zbożowym.
Natomiast wielkie miasta pruskie (zwłaszcza Toruń) przyciągały liczną grupę ku-
jawskich rzemieślników, czeladników i uczniów, szukających miejsca pracy i za-
robkowania. Są tego liczne dowody w źródłach z przełomu XIV i XV stulecia.
Z kolei jeśli chodzi o problem zbiegostwa, to w pewnej mierze dotyczył on
rycerstwa (ucieczki najczęściej z przyczyn politycznych). W rezultacie nierzadko
dochodziło do konfliktów w kwestiach majątkowych oraz przepływu kapitału
(zwłaszcza spadkowego) na płaszczyźnie międzypaństwowej. Najwięcej jednak
sporów na omawianym pograniczu wywoływało od trzeciej dekady XV w. zbie-
gostwo chłopów, zwłaszcza tych, którzy nie mogli znieść swojej pogarszającej się
sytuacji gospodarczej. Pod tym względem mechanizm porzucania miejsca zamiesz-
kania z przyczyn ekonomicznych nie zmienił się do dnia dzisiejszego.
THE MIGRATlON AND ESCAPE ON THE KUYAVIAN-TEUTONIC ORDER'S BORDER
IN THE FIST HALF OF 15 TH CENTURY
The problem of migration and escape on the Kuyavian- Teutonic border is relatively
easily (noticed in some sources from the first half of the 15 1h century. What is more, it
seems that those migrations were not disturbed by numerous mili tary conflicts waged by
79 GStA PK. XX, OBA, nr 5242; Regesra, p. II, nr 2316, 2325.
KO Na temat tzw. sprawy Dawida zob. R. Czaja, Miasta, s. 154-157; S. J6źwiak, Geneza i roz-
w6j N(Jwej Nieszawy naprzeciwko Torunia do 1431 roku, Ziemia Kujawska, t. 15, 2002, s. 178.
68
Wojciech Jóźwiak
the Kingdom of Poland and t.he Teutonic State in Prussia. They concemed mainly the town-
speople (merchants and craftsmen) due to their professions and constant need to search for
some new c1ients and outlets. Since the beginning of 1420' s Nowa Nieszawa (New Nie-
szawa) b came particularly attractive on the Polish side, as its citizens could avoid the
brokerage of Toruń (Thorn) in com-trade. On the other hand, some grand cities of Prussia
(especially Toruń) attracted a great amount of Kuyavian craftsmen, joumeymen and disci-
pIes. who were looking for work and opportunity to earn some money. There are manj
pieces of evidence of this fact in the sources dating back on the turn of the 14 th century. ]f
we try to discuss the problem of escape, it turns out that it concerned mainly the knightho-
od (some f1ees for political reasons) on the interstate ground. Most of the arguments that
spread in the third decade of the 15 th century on the borders mentioned above concerned
mainly escapes of peasants, especially those who could not accept their deteriorating eco-
nomical situation. This reason of abandoning their place of living due to financial difficul-
ties has not disappeared up to the presenL
Izabela Bogdan (Poznań)
JOHANNES STOBAEUS Z GRUDZIĄDZA (1580-1646)
JAKO TWÓRCA KOMPOZYCJI NA KRÓLEWIECKIE WESELA
Postac pochodzącego z Grudziądza królewieckiego kantora i kapelmistrza
Johannesa Stobaeusa nie jest szerzej znana na Pomorzu, choć mieszkancy jego
rodzinnego miasta nie zapomnieli o swoim wybitnym obywatelu, nadając jednej
z uliczek przylegającej do ulicy Chopina na Osiedlu Kawalerii Polskiej nazwę Jana
Stobeusza.
Jak dotąd nie powstała w języku polskim monografia na temat tego kompo-
zytora, a jest on znany historykom i muzykologom jedynie z not biograficznych I,
kilku artykułów przyczynkarskich 2 oraz niepublikowanej rozprawy poświęconej
muzyce lutniowej3
I R. Eitner, Stobaeus oder Stoboeus, Monatshefte fOr Musik-Geschichte, Bd. 3. 1871, Nr. 8,
s. 130-131; tenże, [hasło:] Stobaeus Johann, (w:] AL/gemeine Deutsehe Biographie, Leipzig 1893,
Sd. 36, s. 261-262; D. Schroder, Ihasło:] Stobaeus [Stobiius. Stobeus, Stoboeus] Johannes, [w:]
The New Grove DietiomlrY oj Musie and Musicians, Second Edition, ed. S. Sadie, London 2001,
vol. 24, s. 395-396; N: Patalas, (hasło:] Johannes Stobaeus[Stobiiu.'l, Stobeus, Stoboeus], [w:] En-
eyklopedicl muzyczna PWN. pod red. E. Dziębowskiej, część biograficzna, Sm-Ś, Kraków 2007,
s. 108-109; H. Gtittler, [hasło:1 Stobiiw (Stobbe) Johann, [w: I Altpreu.'l.'lische Biographie (dalej:
Altpr. Biogr.), hrsg. v. Ch. KroIImann. K. Forstreuter, F. Gause, MarburglLahn 1967, Sd. 2, s. 702;
T. Oracki, Słownik biogrąficzny Warmii, Prus Książęcych i Ziemi Malborskiej od połowy.xV do
końca XVIII wieku, Olsztyn 1988, t. 2. s. 163-164.
2 G. Felt, Johannes Stobaeus Grudentinus Borus.'lUS: Bemerkungen zu .\"einer Biographie. .'Ie-
iner Kijnigsberger Umwelt und .'lejnem Werk, Musik des Ostens, Sd. 10, 1986, s. 19-56; tenże, Dje
Kijnig.\'berger Unjversjtiits-Musiken, Musik des' Ostens, Sd. 8, 1982, s. 30-41. ,
J D. M. Arnold, The Lute Music and Related Writings in the Stammbuch of Johann Stobaeus
(dysertacja doktorska, mps). North Texąs State University, 1982.
70
Izabela Bogdan
Johannes Stobaeus. Fot. za: Muzeum w Grudziądzu, sygn. MGIIK/650a
Johannes Stobaeus (lub - jak chcą niektórzy - Stobbe, Stoba, Stobeusz. Sto-
beus), choć pochodził z Prus Królewskich, młodość i całe życie zawodowe spę-
dził w Królewcu, stolicy Księstwa Pruskiego. Można się zastanawiać, dlaczego
młody chłopiec wyjechał ze swego rodzinnego miasta do odległego Królewca,
mając w pobliżu słynące z wysokiego poziomu nauczania gimnazja akademickie
w Gdańsku, Toruniu i Elblągu 4 . Nie znamy motywów, jakimi kierowali się rodzi-
ce wysyłając piętnastoletniego syna do grodu nad Pregołą. Możemy się tylko do-
myślać, że polecono go opiece jakiegoś przyjaciela rodziny, a wiedząc o zdolno-
ściach muzycznych chłopca, liczono na pomoc stypendialną księcia i szybką ka-
4 Gdańskie Gimnazjum Akademickie. Księga pamiątkowa dla uczczenia czterechsetnej roczni-
cy założenia Gimnazjum Gdańskiego 1558-1958, Gdynia 1959; Gdańskie Gimnazjum Akademic-
kie. Szkice z dziej6w, t. 1, pod red. E. Kotarskiego, Gdańsk 2008; M. Pawlak, Dzieje Gimnaljum
Elbląskiego w latach 1535-1772, Olsztyn 1972; S. Tync, Dzieje Gimnazjum Toruńskiego (1568-
-1593), cz. 1, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, t 34, Toruń 1927.
JOHANNES STOBAEUS Z GRUDZIĄDZA (1580-1646)...
71.
rierę muzyczną Johannesa na dworze w Królewcu. Już w Grudziądzu miał Stoba-
eus opanować podstawy gry na t1ecie, harfie, lutni i organach. Szczególne zamiło-
wanie wykazywał do lutni, o czym świadczyć może przechowywany obecnie
w British Library w Londynie (Slo ne 1021) datowany na 1640 rok jego Stamm-
buch, zawierający między innymi nuty stu pięćdziesięciu pieśni religijnych i świec-
kich oraz włoskich, francuskich, niemieckich, polskich i litewskich tańców 5 .
Johannes Stobaeus urodził się 6 lipca 1580 r. w Grudziądzu jako syn Jakuba,
ławnika miejskiego oraz Agnieszki z domu Koffnatz (Kownacka)6. Jego ojciec był
naj prawdopodobniej z zawodu muzykiem. Po ukończeniu szkoły w rodzinnym
mieście Stobaeus został wysłany w 1595 roku do królewieckiej szkoły staromiej-
skiej. W Królewcu zaopiekował się nim ówczesny rektor tej szkoły, pochodzący
z Reszla na Warmii, a wykształcony w Strasburgu Valentin Rasch/Raschius (15 9-
-1616)7, u którego Stobaeus również zamieszkał.. W dniu 8 grudnia 1595 r. "Jo-
hannes Stobbe, Graudentinus Borussus" wraz z trzema innymi chłopcami - Va-
lentinusem Bergawem z Frydlądu, Joachimusem Hessem z Pasłęka i Martinusem
Unuerfertem z Rygi - został wpisany do lbumu uniwersytetu królewieckiego.
Wszyscy czterej, jako nieletni, nie składali przysięgi uniwersyteckiej, a jedynie
przyrzeczenie posłuszeństwa rektorowi i poszanowania statutów uczelni. Podkre-
ślić trzeba, że za wpis do metryki uniwersyteckiej Stobaeus zapłacił jedną grzyw-
nę (20 groszy), to jest o połowę więcej niż pozostali trzej koledzyl!, co świadczy
o wyższym statusie społecznym jego rodziców. Wpisu do metryki dokonał ówcze-
sny rektor uniwersytetu królewieckiego, pastor staromiejski i profesor zwyczajny
języka hebrajskiego Christoph Grunerl}. Tego rodzaju immatrykulacjd nie była rów-
noznaczna z podjęciem studiów, w albumie uniwersyteckim odnotowywano bo-
wiem młodzież przygotowującą się do nauki w działającym w latach 1541-1619
królewieckiem pedagogium 10.
5 T. Gracki. Słownik, s. 163. Stobaeus nawiązywał w swych utworach lutniowych do muzyki
polskiej, tworząc tzw. tańce polskie - choreae polonica, m.in. utwór Dorotka - skomponował też
muzykę do dwóch psalmów w przekładzie Jana Kochanowskiego: P.'wlm Króla Dawida w liczbie
/24..., Królewiec 1630, oraz P.mlm Dawida Króla aktu weselnemu .dużący..., Gdańsk 1638. Kom-
pozycje lutniowe Sto1Jaeusa znajdują się również w Konigsberger Manuscript: A Facsimile oJ Ma-
nuscript 285-MF-LXX/X (olim Preus.'Iisches Staacsarchiv, K6nigsberg, Msc. A/16.Jol.), Central Li-
brary oJ (he Lithuanian Academy oJ Science, Vilniu: , with an introduction, inventory and index by
A. J. Ness and J. M. Ward, Columbus 1989.
(> Ł. Kamieński, Jan Stobeusz z GrudzilJdza, Pomerania. Rocznik Korporacji Studentów, t. 3,
Poznań 1928. s. 3.
7 A. Poschmann, Lhasło:] Valentin Georg Rasche (Ra.\'chius), Lw:] Altpr. Biogr.. Sd. 2. s. 534.
K 30 szelągów = 1/2 grzywny (10 groszy).
Ił Die Matrikel der Albertus-Univer.'iitiit zu'K6nigsberg i. Pr. (dalej: Die Matrikel), hrsg. v. Q. Er-
ler, Sd. 1 (/544-/656), Leipzig 1910, s. 129. -
lU D. H. Arnoldt, Hi.\'lOrie der K6nigsbergischen Universitiit, Th. I. Konigsberg 1746. s. 18-44.
72
Izabela Bogdan
Uzdolnienia muzyczne młodzieńca zostały szybko dostrzeżone, gdyż w 1599
roku Stobaeus rozpoczął' naukę u wicekapelmistrza kapeli książęcej Johannesa
Eccarda (1553-1611)11, co miało decyduj lce znaczenie dla jego dalszej drogi
muzycznęj. Istnieją również przypuszczenia, jednak niepoświadczone iródłowo,
że przed podjęciem nauki u Eccarda, Stobaeus mógł być wysłany w 1598 roku na
naukę do działającego w Amsterdamie słynnego organisty i kompozytora Jana
Pietersona Sweelincka (1562-1621)12. Świadectwem ewentualnych kontaktów Sto-
baeusa z niderlandzkim mistrzem jest pośmiertne wydanie utworu Swee1incka
przez Stobaeusa 13 oraz nadesłana z Amsterdamu kompozycja weselna Sweelincka
z okazji trzeciego ślubu Stobaeusa '4 .
W 160 I roku młody muzyk immatrykulował się na wydziale filozoficznym
królewieckiej Albertyny, podejmując jednocześnie pracę zarobkową jako prywat-
ny nauczyciel syna staromiejskiego kupca Bernharda Thegena, póiniejszego me-
cenasa muzyki w Królewcu '5 . Podczas studiów uniwersyteckich Stobaeus kontak-
tował się zapewne z krajanem i krewnym z Grudziądza ze strony matki, w 1599
roku bowiem do metryki uniwersyteckiej w Królewcu wpisany został "Georgius
Cofnatzky, Graudentinus"16. W 1610 roku na uniwersytet królewiecki przybył inny
członek tej rodziny - "Florianus Coffnatius, Graudentinus"'7.
W 160 l roku Stobaeus rozpoczął też swoją zawodową karierę muzyczną
zostając etatowym śpiewakiem (bas) kapeli ksi lżęcej. Już w połowie następnego
roku zaledwie dwudziestodwuletni młodzieniec objął najważniejsze po kapelmi-
strzu dworskim stanowisko kantora katedralnego. Jego poprzednikiem na tym urzę-
dzie był Johann Vogel, wuj poety Simona Dacha (1605-1659). Młody poeta w nie-
dalekiej przyszłości zostanie uczniem Stobaeusa, a potem jednym z jego najbliż-
szych przyjaciół ' /!.
Życie muzyczne ówczesnego Królewca opierało się na dwóch filarach: pierw-
szy stanowiły kantorie działające przy kościołach i szkołach parafialnych (naj waż-
niejsza była kantoria przy katedrze knipawskiej i tamtejszym gimnazjum), drugi
zaś kapela książęca, założona jeszcze przez księcia Albrechta, a dobrze rozwijają-
II Ch. Bocker, Johllnne. Eccard. Leben und Werk, hrsg v.. C. Dahlhaus, R. Stephan. Berliner
Musikwissenschaftlichen Arbeiten. Bd. 17, MUnchen 1980.
12 D. Schroder, (haslo: ] Slobaeus, s. 395-396.
IJ Staatsbibliothek zu Berlin - Preussischer Kulturbesitz (dalej: StaBi), Mus. ms. C 36, Nr. 15.
14 Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz Berlin-Dahlem (dalej: GStA PK), XX. HA.
St. UB. Konigsberg Nr. 11-16, J. P. Sweelinck, Canticum in honorem nupliarum [...J Johannis Slo-
boei [...J et [...J Reginae [...J Davidis MijL/eri [...J viduae [...], Konigsberg 1617 (10 VII 1617)
IS L. H. Fischer, Biographi.'iC..'he.\' iiber Johann SlObaeus. Monatshefte fUr Musik-Geschichte,
Bd. 15, 1883. Nr. 6, s. 67-69.
1/\ Die Mmrikel, Bd. I, semestr zimowy 1599 r., nr 43.
J7 Tamże, semestr letni 1610 r.. nr 34.
III D. SchrOder, (haslo: ( Slobaeus, s. 395.
JOHANNES STOBAEUS Z GRUDZIĄDZA (1580-1646)...
73
ca się za rządów margrabiego Jerzego Fryderyka, administrującego Księstwem
w latach ] 578-1603 w imieniu chorego księcia Albrechta Fryderyka. Jej najlep-
szy okres wiąże się z przybyciem do Prus Książęcych i objęciem w 1580 roku
urzędu wicekapelmistrza przez Joh.annesa Eccarda, pochodzacego z Mi.ihlhausen
w Turyngii ucznia słynnego Orlanda di Lasso (1532-1594)19. W ci'lgu dwudziestu
ośmiu lat kierowania kapelą ksi'lŻęCą Eccard przyczynił się do rozsławienia mia-
sta nad Pregołą w świecie muzycznym ówczesnej Europy. Kiedy w 1608 roku
nowy elektor. ksi'lŻę Jan Zygmunt, zaproponował Eccardowi stanowisko kapelmi-
strza na dworze berlińskim. ten - opuszczając rólewiec - chciał przekazać kape-
lę dworsk'l w ręce swego najzdolniejszego ucznia, Johannesa Stobaeusa. Tak się
jednak nie stało, ponieważ nominowany został nieco starszy kandydat, pochodzą-
cy z Brzegu na Śląsku Johannes Crocker 20 . Dopiero osiemnaście lat pózniej, .gdy
Crocker USt(lpił ze stanowiska. Stobaeus otrzymał długo oczekiwany awans na ka-
pelmistrza dworskiego elektora Jerzego Wilhelma (należy przypuszczać, że nastą-
piło to na przełomie 1626/1627 roku, ponieważ Stobaeus pierwszy raz został okre
ślony kapelmistrzem 25 lutego 1627 r.)21. W tym samym roku kompozytor uzy-
skał obywatelstwo Knipawy, choć do końca podkreślał swój grudziądzki rodowód.
wpisując obok nazwiska przydomek "Grudentinus/Graudentinus Borussus", świad-
czący o dużym sentymencie do rodzinnego miasta.
Życie kulturalne Królewca w pierwszej połowie XVII wieku kwitło wyjąt-
kowo bujnie; nie bez wpływu było zapewne położenie miasta z dala od ogarnię-
tych wojną trzydziestoletnią (1618-1648) krajów Rzeszy. Okres prosperity prze-
żywał wówczas uniwersytet królewiecki, do którego ściągali tłumnie studenci z ca-
łej Europy.
WieI u jego profesorów znalazło się wśród twórców powstałego w 1636 roku
towarzystwa muzyczno-poetyckiego ..Musikalische Ki.irbishi.itte" oraz założonego
pięć lat później kręgu 'Poetyckiego "Konigsberger Dichterkreis". N, popularniej-
szym miejscem spotkań był ogród kantora staromiejskiego Heinricha Alberta
0604-1651)22. Grupa ta wzorowała się ma modelu włoskich akademii skupiają-
cych poetów. miłośników poezji i sztuki oraz uczonych. Jej członkowie pielęgno-
19 A. Mayer-Reina h, Zur Ge.\'chichte der Kijnig.\'berger Hąfkapelle in den Jahren 1578-1720.
Sammelbande der Internationalen Musikgesellschaft, Sd. 6 1904/1 905, Nr. l. s. 39 i n.
lO R. Eitner. Biographisch-Bibliographi.\'C:he.'I Quellen-Lexicon der Musiker and Mu.\'ikgelehrten
der chri.\.tlichen Zeitrechnung bis zur Mille des neuzehnten Jahrhundert.... Graz 1959, Sd. 3. s. 110;
H. Gtittler, I hasło: I Johannes Crocker, Iw:) Altpr.Biogr., 1941, Sd. l. hrsg. v. Ch. Krollmann;s. 117.
li R. Eitner, Stobaeus. s. 131.
21 Simon Dach und der Kijnigsberger Dichterkreis, hrsg. v. A. Kelletat, Stuttgart 1986, s. 351;
A. Schone, Kiirbishiitte und Kijnig.\'berg, Mtinchen 1982, s. 23-25: Miejscem zebrań były zimą
domy poszczególnych uczestnikó\V spotkań, hitem przenoszono się do ogrod6w - szcz<!g6Iną\ po-
pularnością cieszył się tzw. Kiirbi.'lhiJtte ("domek dyniowy") Heinricha Alberta, wzniesiony na grun-
cie podarowanym mu w 1632 r. przez radę miejską Knipawy.
74
Izabela Bogdan
wali poezję łacińską i niemiecką, dyskutowali też o religii, naturze, języku, poezji
i sztuce. Każdy z nich miał swój literacki pseudonim - Berrintho (Robert Rober-
thin), Lycabas (Kaldenbach), Oamon (Albertf3. Od 1639 roku do tego kręgu po-
etyckiego. należał również Stobaeus, który podczas spotkań często komponował
muzykę do poezji autorstwa swoich przyjaciół. Przypuszczalnie ukrywał się on pod
pseudonimem Delphis. Obecność kapelmistrza dworskiego wśród twórców
"Konigsberger Oichterkreis" potwierdzają nie tylko jego liczne kompozycje oko-
licznościowe, lecz także poświęcone mu pośmiertnie utwory przyjaciół z tego krę-
gu: Simona Dacha. Heinricha Alberta i Christopha Kaldenbacha (1613-1698)24.
Życie zawodowe Stobaeusa nie było łatwe. Trudna sytuacja materialna mu-
zyków królewieckich powodowała, że istniała między nimi ostra rywalizacja i wal-
ka o zamówienia kompozytorskie, ponieważ wynagrodzenia za zlecane utwory
okolicznościowe stanowiły ważną część ich dochodów. Początkowo konkurentem
Stobaeusa był Heinrich Albert, spokrewniony z wybitnym kompozytorem Heinri-
chem SchUtzem (1585-1672). Albert, po przybyciu w 1626 roku z Lipska do Kró-
lewca w celu kontynuowania studiów prawniczych, wykorzystał swoje wrodzone
zdolności muzyczne oraz umięjętności, które nabył pobieraj'lc w Dreźnie lekcje
u słynnego krewniaka i zdecydował się poświęcić muzyce. W 1631 roku obj'lł sta-
nowisko kantora katedralnego i tworząc utwory w nowym stylu stał się głównym
rywalem Stobaeusa w realizacji zamówień na kompozycje okolicznościowe. Nie-
bawem jednak stosunki między nimi uległy poprawie: Albert zaczął pobierać u Sto-
baeusa lekcje muzyki, doceniając jego profesjonalizm i talent kompozytorski,
a Stobaeus aktywnie włączył się w działalność "Konigsberger Oichterkreis".
Wielka aktywność Stobaeusa w komponowaniu utworów okolicznościowych
staje się zrozumiała, gdy przeanalizuje się wysokość jego poborów. Pensję z tytułu
pełnionej przez niego funkcji kapelmistrza dworskiego wypłacano nieregularnie,
a sytuacja stała się jeszcze trudniejsza wraz z wprowadzeniem w 1624 roku zarzą-
dzenia, które w ramach oszczędności zobowiązywało kompozytora do wypłaty
z otrzymywanych pieniędzy pensji swoim muzykom. Na przykład z przysługują-
cych kapelmistrzowi królewieckiemu 800 grzywien rocznie, w 1632 roku przeka-
zano mu tylko połowę (417 grzywien), a w 1633 roku zaległości w wypłatach
wyniosły już 600 grzywien. W 1636 roku pensja Stobaeusa wzrosła do tysiąca,
grzywien, z czego otrzymał tylko 669 grzywien 25 . Po jego śmierci spadkobiercy
zażądali od elektora wypłaty aż 1578 grzywien tytułem zaległych wynagrodzeń 26 .
1J Simon Dach, s. 351.
24 L. H. Fischer, }ohllnn Stoblletls ein Mitglied de.v Kijni!!..\'berger Dic!rterkreis, Monatshefte fUr
Musik-Geschichte, Bd. 16, 1884, Nr. 8, s. 89-90.
1 GStA PK. XX. HA. Ostpreussische Folianten, 13.547 (1636), k. 82-84.
1" D. SchrOder, I hasło: I Stobaetl.\', s. 395.
JOHANNES STOBAEUS Z GRUDZIĄDZA (1580-1646)...
7S'
Życie nie szczędziło Stobaeusowi bolesnych doświadczen i przeżyć. Często
szalejące w Królewcu zarazy zabierały mu najbliższe osoby z rodziny i kręgu przy-
jaciół. Królewiecki kompozytor trzykrotnie wstępował w zwi'łZki małżeńskie:
w 1604 roku poślubił wdowę Esther MoHer (zmarła w 1606 r., pozostawiaj'ł c
Stobaeusowi syna i córkę, którzy nie przeżyli ojca). w 1607 roku ożenił się z Elż-
bietą Hausmann (ta zmarła w 1616 r.. a miał z nią trzy córki, które zmarły przed
ojcem, i syna, który go przeżył), natomiast 10 lipca 1617 roku odbyła się ceremo-
nia jego zaślubin z Reginą Montfort MoHer, zamożną wdową, właścicielk'l sklepu
kuśnierskiego (to małżeństwo przetrwało aż dwa.pzieścia trzy lata. do śmierci żony
w 1640 r.; z tego związku Stobaeus nie miał dzieci).
Drugą uroczystość weselną Stobaeusa uświetnił sześciogłosowy Epithalamion
skomponowany przez Johannesa Eccarda 27 , a z okazji trzeciego ślubu ośmiogło-
sowy motet - Canticum - przesłał mu z Amsterdamu słynny organista i kompozy-
tor Johann Pieterson Sweelinck 2K .
Jak już wspomniano, z sześciorga dzieci przeżył Stobaeusa tylko syn z dru-
giego małżeństwa. Pierwszy syn, wpisany do metryki uniwersyteckiej pod dat'l
12 czerwca 1619 r. jako "lacobus Stobaeus, Domini 10hannis Stobaei, Cantoris
Cniphoviensis, filius in honorem patris gratis inscriptus [...1 minorennis", zmarł
w młodym wieku. O dwóch córkach wiemy, że były zamężne: pierwsza, Regina
Moriger, już jako wdowa wyszła za mąż 28 stycznia 1636 r. za pastora z Bałgi
Johannesa Bilaua (Biloviusa), a druga, Agnes, poślubiła 7 czerwca 1639 r. nauczy-
ciela szkoły katedralnej Johannesa Renne (Renniusa); obie jednak zmarły młodo.
Na ceremonie weselne córek kapelmistrz Stobaeus skomponował okolicznościo-
we utwory, wydane w oficynie Georga Rhetego w Gdańsku: dla Reginy Sacrum
Musicum do tekstu Georga Colbiusa 29 , a dla Agnes utwór oparty na Psalmie 33.10.
Na stanowisku kapelmistrza pracował Stobaeus dwadzieścia lat, zmarł bo-
wiem w Królewcu II września 1646 rokuJ I . Mowę żałobną wydał po śmierci kom-
27 J. Eccard, Epithalamion nuptii.\' [...J /ohannis Slobaei [...) et I.. l Eli.mbethae I...J Hau-
smann.... Konigsberg 1607. Zachowały się jedynie dwa głosy tej kompozycji: discllntuS. przecho-
wywany w zbiorach Lietuvos Moksiu Akademijos w Wilnie oraz w Bibliotece Uniwersyteckiej
w Warszawie, a także sexta vox, który znajduje się obecnie w Bibliotece Rossijskogo Gosudarstwien-
nogo Uniwiersiteta imeni Immanuila Kanta w Kaliningradzie oraz w Bibliotece Uniwersyteckiej
w Warszawie.
2K Por. przyp. 14.
29 GStA PK, XX. HA, St. UB. Konigsberg. Nr. 11-16, J. Stobaeus, Sacrum Musicum[..:l nup-
t;a.\' M. /ohanni.\' Bi/ovii [...J cum ReRinll [...) .ma filia animitus pro.\'equi voulit. perpetuo patemi
affectus monumento men:'ii.'I jan: d. 28 .\'oIenni, Oanzig 1636.
:lU Tamże. 1. Stobaeus. Wolgegriimlter Herzentrost und Wunsch Au.\" dem 33. P.mlm David.\'[...)
Au.ff Hochzeitlichen Ehren Tag De.v.!...) Johannis Ren;; (...l Und seiner [...) Tochter Agnes. Zu bez-
eURunR Viiterlich-Reneigter Lieb..., Oanzig 1639.
'I H. Giittler. I hasło: J Jo/1anne.v Stobiius. Bd. 2, s. 702.
76
Izabela Bogdan
pozy tora jego przyjaciel, prorektor uniwersytetu królewieckiego profesor Valentin
Thilo jr. (1607-1662). Kilka tygodni przed śmiercić! Stobacus skomponował swój
ostatni utwór: Laudent Deum cithara, chori vox, tuba fide.\' cornu organa, Allelu-
ja, który włączony został do mowy żałobnej32. Co ciekawe, Thilo. spełniając jako-
by ostatni ! wolę zmarłego, zadedykował tę ostatnią kompozycję kapelmistrzowi
warszawskiej kapeli królewskiej Marco Scacchiemu (1602-1685). Z kolei Scac
chi dla uczczenia pamięci kolegi z Królewca skomponował Cantilena V Voc[ Cl-
busi et lacrimae sepulchrales J. Stobaei, wydaną w Wenecji w 1647 roku JJ . Wy-
daje się więc, że obaj kapelmistrzowie pozostawali ze sobć! w przyjacielskich kon-
taktach. Brak jednak na ten temat szerszych informacji poza przekazem, że kiedy
rozgorzała głośna polemika pomiędzy Scacchim a muzykiem gdańskim, a wcze-
śniej królewskim, Pawłem Siefertem, to właśnie utwory Stobaeusa zostały przy-
wołane przez warszawskiego kapelmistrza jako godny naśladowania wzór prawi-
dłowego komponowania J4 .
*
Twórczość Stobaeusa utrzymana jest w stylistyce kompozycji jego nauczy-
ciela Johannesa Eccarda i swymi korzeniami sięga pierwszej połowy XVI wieku.
Przeważającą część jego dorobku muzycznego stanowić! cykle religijnych kompo-
zycji wokalnych na użytek królewieckich kościołów oraz kaplicy zamkowej.
Pierwszy z nich to Cantiones sacrlle harmoniae, zbiór 36 motetów przeznaczo-
nych na cztery do dziesięciu głosów, wydany we Frankfurcie nad Menem w 1624
roku. Stobaeus nie zapomniał o swoim królewieckim mistrzu. W 1634 roku
w gdańskiej oficynie Georga Rhetego ukazały się Geist/iche Lieder auff gewohnli-
.12 V. Thilo. Memoria Stobaeana..., Regiomontana 1646 (przed wojną druk znajdowal się w zbio-
rach królewieckiej Staats- und UniversiUitsbibliothek pod nr. 116; obecnie w StaBi, sygn. 4" Bibl.
Diez 2899-No6<s». Druki z tekstem mowy żalobnej profesora Thilo jr. przechowywane są też
w zbiorach Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Gdańsku, sygn. 84. Ma 3927. Memoria Stoba-
eana Valentini Thi/onis proposita, i sygn. 85, Ma 3927. Honor novissimus viro excellentis.\'imo exhi-
bitu... a prorectore et senatu Academiae RegiolnonIanae. K{)nigsbcrg 1646.
.n L. H. Fischer. Biographisches, s. 68. List V. Thilo do kapelmistrza dworu warszawskiego
M. Scacchiego z 10 XII 1646 r. (List IV, Regiomonti Borus.mrum. 1646. /O decembris) zostal za-
mieszczony w traktacie IUlliciwn Cribri mU.\'iei Marco Scacchiego, WarszaV{a 116491. Utwór Scac-
chiego dedykowany pośmiertme Stobacusowi datowany jest na 1647 r.; B. PrL.ybyszewska-Jarmiń-
ska. Recepcja repertuaru kapeli Władysława IV 1#lzy w Europie ŚrodkoVo1ej i P(JlnocneJ w lwietle
,,/udicium Cribri mm'iei" Marlal Scacchiego, Barok" t. I, 1994, nr 2, s. 99.
4 Ł. Kamieński, Jan Stobeu.\'Z, s. 16-17. Wzmianki o pieśniach Stobaeusa znajdują się w slyn-
nym liście Scacchiego do organisty i kantora kości ola św. Katarzyny w Gdańsku, Christopha Wer-
nera (1617/1618-1650); E. Katz, Die musikaJi.\'che StiJbegrW"e de.\' 17. Jahrhundert.'l, Posen 1926,
s. 87 (M. Scacchius. Ad Excellenti.\'.\'.: Dn. CS. Wernerwn). Por. B. Przybyszewska-Jarmińska, Mu-
zyczne dwory polskich WazÓw, Warszawa 2007, s. 94.
JOHANNES STOBAEUS Z GRUDZIĄDZA (1580-1646)...
77
che preussische Kirchen-Melodeyen (57 pięciogłosowych pieśni religijnych autor-
stwa Eccarda z dodatkiem 45 utworów Stobaeusa). Ponadto w 1642 i 1644 roku
staraniem Stobaeusa u Wendelina Bodenhausena w Elblągu oraz Johannesa Reus-
snera w Królewcu ukazały się drul\jem dwie części Preussische Fesllieder, zawie-
rające pięcio- i ośmiogłosowe motety nd wszystkie niedziele i święta roku litur-
gicznego. Zbiór ten rozszerzył Stobaeus o 78 własnych kompozycjj35.
Początki twórczości okolicznościowej, zarówno literackiej, jak i literacko-mu-
zycznej, przypadły w Królewcu na koniec wieku XVI. a jej rozkwit nast'lpił
w pierwszej połowie XVII stulecia 36 . Należy pC?dkreślić, że pomimo popularności
tego rodzaju utworów w krajach Rzeszy, to właśnie w mieście nad Pregołą nurt
ten rozwinął się na niespotykaną w innych ośrodkach skalę, będąc świadectwem
wysokiego poziomu ówczesnej kultury mieszczańskiej37. Aktywność na polu .lite-
ratury i muzyki znajdowała w Królewcu, liczącym około połowy XVII wieku pra-
wie 40 tysięcy mieszkańców sprzyjające warunkpH. Życie toczyło się tu wolno
i spokojnie, a studenci poza wybranymi dziedzinami mogli rozwijać swoje talenty
poetyckie - była to przecież epoka powsze hnego rymowania. Wraz z rozwojem
życia naukowego i kulturalnego miasta wzrosła także liczba osób wykształconych,
o wyrafinowanych gustach. które traktowały sztukę jako jeden ze sposobów spę-
dzania czasu wolnego. Autorami weselnych utworów okolicznościowych byli więc
profesorowie uniwersyteccy, nauczyciele, duchowni, organiści, medycy, prawni-
cy, w swych zawodach dalecy od pretensji literackich, ale aktywnie uczestniczący
w życiu przyjaciół, s'lsiadów i całego miasta. Ich twórczość służyła upiększeniu
i ubarwieniu dnia codziennego. Opracowanie muzyczne powierzano zwykle kró-
lewieckim kantorom. Do grona naj wybitniej szych miejscowych kompozytorów na-
leżeli Johannes Eccard, Theodor Riccius (ok. 1540-ok. 1598), Johannes Stobaeus
i Heinrich Albert]'}.
Impulsem do składania okolicznościowych mów i wierszy mogły być różne
wydarzenia: inauguracja roku szkolnego, wybory władz miejskich, uroczystości
akademickie (promocje magisterskie i doktorskie, jubileusze uczelni, wybory rek-
tora) albo państwowe, upamiętniające ważne wydarzenia polityczne (zawarcie
.15 1. Stobaeus. Ersle Theil der pl'eu.\',\'ischen Fe.'It-Lieder vom Advent an bis OSiem. 15-8 gł.], EI-
bing 1642; Ander Theil der preu.\".\"ischen Fest-Lieder von O,\'lem bis Ad\'enl. 15-8 gł.], Konigsberg
1644; J. Mtiller-Blattau. Ge,\'chichte der Mu.'Iik in 0.'1/- und Weslpreu.\'sen. Konigsberg 1931. s. 51.
.16 W. Piotrowski, Die Konigsberger Gelegenheitskomponisten nach Heinrich Alberts Tode, (dy-
sertacja doktorska, mps), Berlin 1921, s. 5.
.17 L Davidsson, Gelegenheit,\'kOlnpo,\'ilionen aus dem /6. und /7. Jahrhundert. Iw:] Musikbi-
bliographische Beitriige. Uppsala 1954, s. 59-60; H. Gtittler, Die Gelegenheil.\'kompositionen Georg
Riedel.'l, Iw:] Konig.'lberger Beilriige. Feslgabe zum Vierhundertjiihrigen Jube(feier der Sraals- und
Uni\'er: iliilsbibliolhek zu Kijnig,\'bęrg in Preussen, Konigsberg 1929,. s. 181.
.1K W. Piotrowski, Die Konigsberger, s. 5.
.1'.1 H. Gtittler, Die Gelegenheilskomposilionen, s. 181.
78
Izabela Bogdan
pokoju, rozejmu) oraz ważne wizyty władców4«'. Wśród kompozycji okolicznościo-
wych szczególnie licznie reprezentowane były utwory związane z uroczystościa-
mi o charakterze prywatnym: weselami, urodzinami, chrzcinami, imieninami czy
pogrzebami 41 . Zarówno wielkie święta publiczne, jak i okazje bardziej kameralne
łączyło d'lżenie do wystawności i przepychu, chęć nadania im niezwykłej rangi
i niecodziennej oprawy42.
Najwięcej kompozycji okolicznościowych powstało dla uświetnienia ceremo-
nii weselnych. Utwory epitalamijne, również o treści religijnej, wykonywano nie
podczas zaślubin w kościele. lecz dopiero w domu weselnym. Wydawano je dru-
kiem, dzięki czemu mogły stanowić dla adresatów i gości cenną pamiątkę, a także
być odtwarzane oraz popularyzowane później w mniejszym gronie 43 .
Weselne utwory okolicznościowe w Królewcu miały swoją ustaloną trady-
cyjną formę i kształt typografi czny 44. Przygotowywano je w formie druków in
octavo lub rękopisów, dbając o bogactwo szaty graficznej. Przeważnie rozpoczy-
nała je ozdobna strona tytułowa z kunsztownym inicjałem, wyszukaną w formie
dedykacją, nazwiskiem kompozytora (a niekiedy i autora tekstu), określeniem gło-
u oraz podaniem miejsca druku, typografa i roku edycji. Nierzadko zapis nutowy
uzupełniano przez dopisanie poniżej tekstu utworu. Czasami dopełnieniem całości
były umieszczane na końcu rymowane strofy, zawierające swoiste pouczenia dla
nowożeńców lub pochwałę instytucji małżeństwa i roli rodziny. Znakomita więk-
szość królewieckich kompozycji okolicznościowych została wydana w oficynie
Georga Osterbergera (1542-1602) oraz jego spadkobierców, krewnych i następ-
ców: wdowy po nim, zięcia Osterbergera - Georga Neycke, drugiego zięcia
- Johanna Schmidta!Fabriciusa, później kontynuatora drukarni Osterbergera - Lo-
rentza Segebadego. wdowę po nim Elisabeth Segebade (Segebaden Erben) i jej
drugiego męża, Pasche Mensego 45 . Nieliczne utwory weselne ukazały się w kon-
kurencyjnej drukarni Johannesa Reussnera w Królewcu. Oprócz edycji królewiec-
kich, czterdzieści dwie kompozycje weselne Stobaeusa wyszły spod prasy typo-
grafa gdańskiego Georga II Rhetego (1600-1647)46.
40 Tamże.
41 W. Reich, Threnodiae sacrae. Katalog der gedruckten Kompositionen des /6.-/8. lahrhun-
dert,fi in Leichenpredigtsammlungen innerhalb der D.D.R., Dresden 1966.
42 H. Menke, Gelegenheit schafft Dichtung. Zu den niederdeutschen Hochzeitscarmina. Mit
einem Neufund, [w: I Ti.fich und Bett. Die Hochzeit im Ostseeraum seit dem /3. lahrhunqert, hrsg.
v. T. Riis, Kieler Werkstiicke. Reihe A, Bd. 19, FrankfurtIMain 1998, s. 139.
4J W. Piotrowski, Die Konigsberger, s. 1-2.
44 Zob. F. Zimmer. Kijnigsberger Kirchenliederdichter und Kirchenkomponisten, Altpreussiche
Monatsschrift, Sd. 22, 1885, s. 98. '
45 E.-B. Korber, Offentlichkeit im Herzogtum Preu.\....en iłn /6. undfriihen /7. lahrhumlert, [w:J
Kullurgeschichte Ostpreus.vens in der Friihen Neuzeit. hrsg. v. K. Garber. M. Komorowski, A. E.
Walter, Tiibingen 2001, s. 235.
46 Na związki kulturalne Gdańska i Królewca oraz znaczenie wydawanych w Gdańsku prac
kompozytorów królewieckich zwraca uwagę D. Popinigis, Der Tiitigkeitsbereich der Danziger Druc-
JOHANNES STOBAEUS Z GRUDZIĄDZA (1580-1646)...
79
Twórczość okolicznościowa pełniła ważną funkcję społeczną, gdyż ułatwiała
i wzmacniała wzajemne kontakty między ludźmi. Dzięki niej można było zaskar-
biać sobie względy osób wpływowych, zwłaszcza przez podkreślenie w utworze
rangi adresata oraz pozycji jego rodziny w hierarchii społecznej47. W kręgach
mieszczańskich twory te funkcjonowały zazwyczaj jako rodzaj zamawianego u po-
ety lub kompozytora podarunku dla młodej pary. Wybitnym osobistościom opa-
trzone dedykacją pieśni lub wiersze ofiarowywali sami twórcy - muzycy i poeci.
Ponadto kompozytorzy obdarowywali okazjonalnymi utworami innych muzyków,
poeci poetów, studenci kolegów i profesorów. . członkowie rady miejskiej burmi-
strza. Adresatami utworów weselnych autorstwa Stobaeusa byli głównie patrycju-
sze królewieccy (kupcy, burmistrzowie, rajcy, ławnicy), profesorowie uniwersyte-
tu, pastorzy i diakoni, rektorzy szkół królewieckich i nauczyciele pedagogium,
szlachta, urzędnicy dworscy (radca elektora, adwokat sądu dworskiego, zarządca
zasobami bursztynu), pisarze starostw (Węgorzewo, Szestno, Nidzica), choć w tym
gronie pojawiają się też organista katedralny oraz student medycyny.
Stobaeus, uczeń i kontynuator tradycj Eccarda, zaczął tworzyć dziełka oko-
licznościowe w pierwszych latach XVII stulecia 4K . W przedwojennych królewiec-
kich bibliotekach przechowywano około 280 utworów Stobaeusa skomponowa-
nych z okazji wesel, pogrzebów, promocji akademickich lub zawartego pokoju,
a wydrukowanych w latach 1604-1658 4tJ . Dotychczas z rozproszonego po wojnie
zbioru starodruków utworów królewieckich odnaleziono 252 kompozycje weselne
z lat 1585-1645, które przechowywane są w bibliotekach w Berlinie, Getyndze,
Kaliningradzie, Londynie, Wilnie, Krakowie, Wrocławiu, Warszawie i Uppsali 5 ().
kereien und die Musikkultur der Stadt im 17. jahrhundert, [w:) MU.\'ica Balitc:a. Intemationllle
Musikkulturelle Beziehungen in Ostseeraum, hrsg. v. E. Ochs. FrankfurtlMain 1997, s. 175-176.
47 Poezja rene.mn.mWll na Pomorzu. wybór, wstęp i wyjaśnienia B. Nadolski, Gdańsk 1976, s. 47.
41\ J. MUlIer, Die mU.\'ikali.'lc:hen Schaetze der Koniglichen und Uni1'er.\"itiits-Bibliothek zu Konig.'I-
berg in Preu.\'sen. Au.\' dem Nachla.'lse Friedrich August Gotthold.'I nebst Mittheilungen aus dessen
musika/isc:hen Tagebuc:h. Ein Beitrag zur Geschichte und Theorie der Tonkunst, Im Anhang:
J. Mi.iller-B1attau, Die mu.\"ikalischen Schiitze der Staats- und Universitas-Bibliothek zu Kijnigsberg
in Preu.\'sen (Reprografischer Nachdruck der Ausgabe Bonn 1870), Leipzig 1924. Pierwszym zna-
nym utworem na królewieckie wesele była zaginiona dziś kompozycja Eccarda z 1581 r.
4\1 G. Felt, Johanne.\' Stobaeu.\", s. 38 i n.
50 Europejskiej twórczość okolicznościowa, w tym również zachowane muzykalia królewieckie
prezentuje wydawany od 2001 r. przez Forschungsstelle Literatur der Fliihen Neuzeit oraz [nstitut
fUr Kulturgeschichte der FrUhen Neuzeit Uniwersytetu w Osnabliick pod red. K. Garbera Htmdbuch
der personalen Gelegenheitsschrifttums in europiii.'lchen Bibliotheken und Archiven. Dotychczas
ukazały się 22 tomy z tej serii, obejmujące inwentarze druków okolicznościowych ze zbiorów bi-
bliotek: Wroclawia (t. 1,2; 9-11; 17-20), Torunia (t. 3-6, 22), Elbląga oraz zbiorów elbląskich z Ar-
chiwum Panstwowego w Gdańskl;l (t. 21-22), Rewia (Tallin, t. 7). Dorpatu (Tartu. t. 8), ygi (t. 12-
-15), a także Królewca: Handbuch, Bd. 16: Kijnigsberg - Kaliningrad; Bibliothek der Russisc:hen
Staatlichen Immanuel Kant-Universitłit {Biblioteka Rossiiskogo Go.\'Udarstvennogo Universiteta
80
Izabela Bogdan
Obecnie dysponujemy 137 zachowanymi weselnymi utworami Stobaeusa.
choć niewielka ich część zachowała się w fonllie kompletnej, tzn. obejmującej
wszystkie partie głosowe danej kompozycji. Najstarszy znany, jednak niekomplet-
ny utwór weselny - pięciogłosowy Epilztalamion na ślub rajcy knipawskiego Al-
berta Rakaua z Ester Rabe, córbl Christopha. obywatela Knipawy, pochodzi
z 7 listopada 1603 r. 51 Ostatnia z zachowanych kompozycji weselnych, rownież
niekompletna, datowana jest na 7 sierpnia 1645 r. i uświetniła ślub wiceburmistrza
Knipawy Heinricha Knoblocha z Anną Wessel, córką Georga, pastora i prowizora
szpitala lipnickieg0 52 . Z pierwszej dekady XVII wieku pochodzą 23 utwory Sto-
baeusa tego rodzaju Uedynie dwa zachowały się w formie kompletu głosów): z ro-
ku 1603 - ł, ł 608 - 4, 1609 (9), 1610 - 9 (2 kompletne). W 1609 roku napisał
między innymi czterogłosowy Epitlzalamion na ślub siostrzeńca Andreasa Coff-
naciusa, pastora w Habersdorff, i Gertrudy Klein rodem z K widzyna 53 . Z okresu
1611-1645 niemal z każdego roku zachowało się od jednej do kilkunastu kompo-
zycji weselnych jego autorstwa, np. 1612 - 12, 1636 - 9, 1640 - 14. Szczególnie
od połowy lat dwudziestych, po awansie na kapelmistrza kapeli dworskiej, pozy-
cja Stobaeusa wśród królewieckich twórców muzyki okolicznościowej umocniła
się. Od przełomu tej i następnej dekady aż do swojej śmierci był on głównym
kompozytorem epitalamiów. Stopniowo jednak wyrastał mu konkurent - tworzą-
cy już w nowym, barokowym stylu z udziałem hasso continuo Heinrich Albert.
Największa część królewieckich kompozycji okolicznościowych z lat 1598-
-1641 znajduje się w sześciu księgach głosowych w Geheimes Staatsarchiv Preus-
sischer Kulturbesitz w Berlinie (sygn. XX. HA, St. UB. Konigsberg, nr 11-16).
Tylna część okładziny zewnętrznej każdej z ksiąg głosowych opatrzona została
złoconą inskrypcją: A[lma}. M[ater}. A[lbertina}. 1.6.4.1. Ekslibris umieszczony
na w wnętrznej okładzinie - Plurimis Coelum Paucissimis terram aspicit - wska-
zuje na pochodzenie druków z liczącego około trzech tysięcy woluminów prywat-
nego zbioru matematyka i filozofa królewieckiego Davida BHisinga (1666-1719),
;men; /mmanu;/a Kanta). hrsg. v. S. Beckmann. K. Garber. A. E. Walter unter Mitarbeit von S. An-
ders. Hildesheim 2005. Por. E. Wojnowska. Au! der Suche nach KoniRsberger Mus;klllien. E;n ku-
rzer Ber;cht. r w: I Kijn;gsberRer Buch- und B;bliotheksRe.'Ich;chte, hrsg. v. A. E. Walter. KaIn 2004.
s. 677-693.
I J. Stobaeus, Ep;tha/am;on [...J ZU Ehren A/bert Rakau und E.\.ter Rąbe.... K(}nigsberg 1603.
W zbiorach Lietuvos MoksIu Akademijos w Wilnie zachował się tylko jeden głos tej pięciogłoso-
wej kompozycji - d;scantu.\'.
2 J. Stobaeus. Hochze;t-Lied zu Ehren He;nr;ch Knobloch und Annae We.ue/s.... Kanigsberg
1645. W Bibliotece Narodowej w Warszawie jest d;.'Icantus I chóru I tego ośmiogłosowego utworu.
3 J. Stobaeus. Ep;tha/am;on [...J ZU Ehren Andreae Cąffna£.'io [...J et Gertrud [...J Kle;n...,
Kanigsberg 1609. Trzy z czterech głosów tej kompozycji znajdują się w zbiorach: Biblioteki Uni-
wersyteckiej w Warszawie (discantus). Lietuvos MoksIu Akademijos w Wilnie (alt). Biblioreki Ja-
giellońskiej w Krakowie (bas).
JOHANNES STOBAEUS Z GRUDZIĄDZA (1580-1646)...
8ł-
który w XVIII wieku znalazł się w zasobach Stadtbibliothek Konigsberg 54 . Wspo-
mniane księgi głosowe weszły potem w skład częścią prywatnej kolekcji Friedri-
cha Augusta Gottholda (1778-1858), dyrektora królewieckiego gimnazjum Colle-
gium Fridericianum. W zbiorze znajduje się 119 utworów okolicznościowych,
wydanych w latach 1598-1641 w Królewcu, Elblągu i Gdańsku 55 . Sygnatury wpi-
sane w lewym górnym rogu wewnętrznej strony górnej okładziny informują, że
księgi znajdowały się później w zbiorach Staats- und UniversiUitsbibliothek
Konigsberg (dawne sygn. Rd 5; B. A. O. III 16-21; Pa 127-131)5(i. Drugim co do
liczby zachowanych okolicznościowych starodru.ków królewieckich jest zbiór Lie-
tuvos MoksIu Akademijos w Wilnie 57 . Przechowywane tam trzy księgi głosowe
- discantu 1/. altu oraz quinta vox - wcześniej należały także do kolekcji Friedri-
cha Augusta Gottholda, co potwierdza pieczęć Gottholdsche Bibliothek (sygnatury:
V-16 I 1043-45; V-16 1-1048-1109; V-16 1-1146-1190; V-16 1-1191-1205; F30-111).
Cennym uzupełnieniem materiałów źródłowych są dziewiętnastowieczne
odpisy królewieckich kompozycji okolicznościowych ze starodruków muzycznych
dawnej Stadtbibliothek Konigsberg, przechowywane wcześniej w zbiorach mu-
zycznych Preussische Staatsbibliothek zu Berlin, co poświadczają owalne pieczę-
cie z napisem Ex Bibl[iotheca] Berolin[ensi], a znajdujące się obecnie w zbiorach
Staatsbibliothek zu Berlin - Preussischer Kulturbesitz. Sporządzili je tak wytraw-
ni badacze, jak Franz Commer (1813-1887), Gustav Wilhelm Teschner (1800-
-1873) oraz Carl von Winterfeld (1784-1852).
Źródła do badań królewieckich kompozycji weselnych przechowywane są
również w Niedersachsische Staats- und Universitatsbibliothek w Getyndze i po-
chodzą ze zbiorów muzycznych dawnej Konigliche Universitatsbibliothek Gottin-
gen (ex Bibliotheca Regia Academ[iae] Georgiae Aug[ustae]). Zachowana tam
księga głosowa tenoru (sygn. 8 Mus. VI, 790) dołączona została do Der Ander
Theil geistlicher Lieder, au;ff den Choral oder gemeyne Kirchen Melodey... Johan-
nesa Eccarda z roku 1597 i zawiera 25 utworów okolicznościowych Johannesa
Eccarda, Paula Emmeliusa, Johannesa Crockera, Johannesa Celscherusa oraz Va-
S4 Ch. KroIImann. Ih sło: 1 David Blae.' sing, [w:] Altpr. Biogr.. Bd. 1, s. 60; Geschichte der Stadt-
bibliothek zu Kijnig.'Iberg. Mit einem Anhang: Katalog der Bibliothek des M. Johannes Poliander
1560. hrsg. v. C. KroIImann, Konigsberg Pr. 1929.
ss O kolekcji tej wspomina w swym artykule K. Garber. Wertvolle Altdrucke aus Kijnigsberg im
Geheimes Slllatsarchiv Preu.\....ischer Kulturbesitz zu Berlin, [w: 1 Kijnigsberger Buch- und Biblio-
theksgeschichte. s. 608-609. .
Sf1 E. Kuhnert. Geschichte der Staats- und Universitiitsbibliothek zu Kijnigsberg von ihrer
Begriindung bis zum Jahre /810. Leipzig 1926.
S7 Por. D. Bikauskiene. O. Bliudziute, Drucki( Kijnigsberger Provenienz in der Akademi biblio-
thek Vilnius - Da ' /6. Jahrhundert. [w:] Konigsberger Buch- und Bibli()theksgeschichte ' s. 519-
-545; J. Marcinkevicius, Au! der Suche nach Archivalien und alten Drucken in O.\'rpreus.\'en nach
dem Zweiten Weltkrieg, Iw:] Kijnigsberger Buch- und Bibliothehge...chichte. s. 469-481.
Izabela Bogdan
82
lentina Hausmanna Z la1-1594-1609. Niestety, duża część kompozycji przetrwała
w formie niekompletnej.
Kolejna księga głosowa królewieckich kompozycji weselnych z lat 1591-
-1608 żnajduje się w Bibliotece Rossijskogo Gosudarstwiennogo Uniwiersiteta
imieni Immanuila Kanta w Kalinigradzie (sygn. 2024). Druk ten wchodził w skład
dawnej Biblioteki Wallenrodzkiej, na co wskazuje zamieszczony na nim ekslibris.
Zbiory należące do tej biblioteki, założonej w 1629 roku przez kanclerza Martina
von Wallenroda (1570-1632), zostały w 1909 roku włączone do Staats- und Uni-
versitatsbibliothek Konigsberg 5H .
Trzy kompletne królewieckie kompozycje weselne znajduj(} się także w Bri-
tish Library w Londynie. Autorem jednej z nich (sygn. A. 186a) jest Johannes
Eccard, a kolejnych dwóch (sygn. A. 358) Johannes Stobaeus.
*
Repertuar kompozycji okolicznościowych przygotowanych na królewieckie
wesela wykazuje silne związki z tradycją muzyczną Europy Zachodniej. Wśród
kompozytorów, którzy w znaczący sposób wpłynęli na kształt omawianej twór-
czości wymienić należy przede wszystkim Orlanda di Lasso. a także jego uczniów
- Hansa Leo Hasslera (1564-1612) oraz Leonharda Lechnera (1553-1606). Styli-
styka Orlanda jest już niezwykle wyraźna w twórczości Johannesa Eccarda. Wy-
korzystane przez Stobaeusa formy i techniki także wskazują na silne wpływy tra-
dycji renesansowej i świadczą o pewnym opóźnieniu w recepcji nowych prądów
muzycznych w stosunku do Europy Zachodniej, gdzie w XVII wieku upowszech-
nił się styl monodyczny. Bogaty repertuar utworów skomponowanych przez Jo-
hannesa Stobaeusa zamyka etap rozwoju renesansowej pieśni polifonicznej w Kró-
lewcu, która w kolejnych dziesięcioleciach przekształciła się w formę homofo-
nicznt} z towarzyszeniem instrumentów.
Na epitalamijną twórczość okolicznościową autorstwa Johannesa Stobaeusa
składają się utwory polichóralne, formy pieśniowe oraz motety.
Zachowane królewieckie weselne kompozycje polichóralne obejmują
18 utworów (12 z nich napisał Stobaeus), z których tylko osiem zachowało się
w komplecie 59 . Utwory szesnastowieczne pochodzą z lat 1586, 1591, 1596, 1597,
pozostałe (14) powstały w latach 1602-1645. Kompozycje Stobaeusa utrzymane
w tej technice reprezentują typ renesansowej polichóralności, która rozwinęła się
5K Por. T. Schenck, Die Altdrucke au. der Samm/ung Wallenrol/t in der Uni\'ersitiit b;bli(}thek
Kaliningrad, Iw: I Konigsberger Buch- und Bibliotheksgeschichte. s. 497-508.
59 Utwory kompletne pochodzą z lat: 1597, 1610, 1635. 1636 (2 kompozycje). 1637. 1642
(2 kompozycje).
JOHANNES STOBAEUS Z GRUDZIĄDZA (1580-1646)...
83 .
w połowie XVI wieku w tzw. szkole weneckiej, będącej wówczas głównym ośrod-
kiem inspirującym wszelkie zmiany na obszarze praktyki muzycznej. Pod wzglę-
dem stylistyki utwory te najbliższe są twórczości polichóralnej Giovanniego Ga-
brielego (1553/1557-1612/1613). W:szystkie wielochórowe kompozycje Stobaeu-
Sa przeznaczone zostały na dwa - z reguły czterogłosowe - kontrastujące ze sobą
chóry, co można uznać za cechę charakterystyczną północnoeuropejskiej polichó-
raIności. Ich współdziałanie opiera się na przemienności wystąpień obu zespołów
chóralnych, a większe odcinki słowno-muzyczne zakończone są fragmentami opra-
cowanymi przez zespół tutti, który również zamyka każd(} kompozycję. Wśród
utworów wielochórowych znajdują się zarówno pieśni z refrenem, motety, kom-
pozycje trzyczęściowe, jak i "weneckie koncerty rondowe" w dwóch odmianach
- z jednym i dwoma refrenami.
Mniej zróżnicowane stylistycznie są motety i pieśni Stobaeusa.
W drugiej połowie XVI stulecia niemieckojęzyczne motety występowały
w trzech podstawowych formach: motetu chorałowego, motetu pieśniowego i tzw.
Sprudllnotette(-.lI. Motet chorałowy bazował. na opracowaniu stroficznego tekstu
chorałowego i cechowało go powiązanie techniki cantus firmw; z zaawansowany-
mi środkami kontrapunktycznymi. W motecie pieśniowym chorałowy cantus fir-
mus pojawia się w najwyższym głosie - dyszkancie, podczas gdy pozostałe głosy
opracowano imitacyjnie"'. Największą popularność zdobyły jednak Spruchmotet-
te, będące adaptacją łacińskich i niemieckich tekstów biblijnych, zaczerpniętych
najczęściej z Księgi Psalmów 62 .
Zachowany zbiór królewieckich motetow weselnych obejmuje 51 kompozy-
cji (9 łacińskich i 42 niemieckie), 46 z nich stworzył właśnie Stobaeus (6 łaciń-
skich i 40 niemieckich). Jego utwory to opracowania tekstów psalmicznych oraz
fragmentów innych ksiąg biblijnych. Kompozytor wykorzystał również dwa łaciń-
skie hymny Marcina Lutra: Hymn XXVIII będący tłumaczeniem łacińskiego Te
('O M. Walter-Mazur, Motet madryRałowy w protestanckich Niemczech I połowy XVII wieku.
Poznań 2004. s. 29, przyp. 31, stwierdza, że termin ten nie ma odpowiednika w jęz. polskim. an-
gielski termin text-motet nie wydaje się trafny, wobec czego używa się oryginalnego terminu nie-
mieckiego Spruchmotette. W piśmiennictwie muzykologicznym funkcjonuje także termin "motet
psalmowy", jednak nazwa ta sugeruje przede wszystkim wykorzystywanie do muzycznych opraco-
wań, we właściwej motetowi technice imitacyjnej, łacińskich tekstów Psałterza, z pominięciem
pozostałych ksiąg Starego i Nowego Testamentu. Znaczenie terminu Spruchmotette wydaje się nie-
co szersze, obejmuje bowiem XVI- i XVII-wieczne kompozycje w stylu motetowym stanowiące
opracowania wersetów biblijnych oraz psalmowych; por. L. L. Perkins, Musie in the Age vI the
Renai.\".mnce, New York 1999, s. 518.
hl L. Finscher, Ihasło:] Motette, (w:] Die MU.\'ik in Geschichle und Gegenwart. hrsg. v. F. Blu-
me, Kassel 1961, Bd. 9, s. 654.
(,2 C. J. Westendorf, The Textua' and Musical Repertoire of the Spruchmotette (dysertacja dok-
torska. mps), Urbana 1987, s. 1, definiuje ten gatunek jako polifoniczne opracowanie wyłącznie
biblijnych tekstów niemieckojęzycznych.
84
Izabela Bogdan
Deum Laudamu oraz kolejny, będący przekładem wybranych wersetów Księgi
Mądrości (Syr 50, 22-24). Cechuje je obsada sześciogłosowa, imitacyjne opraco-
wanie, wprowadzanie typowych dla niemieckojęzycznego motetu psalmowego
homorytmicznych odcinków w metrum trójdzielnym oraz struktury formalnej z po-
wtórzeniem ostatniego fragmentu, z jednoczesną wymianą głosów o zbliżonej tes-
siturze. W weselnej twórczości motetowej trój miar łączy się z określonym pr e-
kazem tekstu, najczęściej o radosnym, pochwalnym lub dziękczynnym charakte-
rze. Ważną rolę w muzycznej realizacji związków słowno-muzycznych odgrywa
również czynnik rytmiczny ordZ melodyczny, a także redukcja obsady i kontrasty
faktural ne f\3.
Natomiast w obrębie form pieśniowych przeznaczonych na królewieckie
wesela wyróżnić można kompozycje o schemacie formalnym vil1anelli, canzonet-
ty, Tenorlieder o strukturze "Bar" oraz układy dwu- i trzyczęściowe. W przeci-
wieństwie do zbiorów pieśniowych Johannesa Eccarda i Johannesa Stobaeusa z lat
1578. 1589, 1597, 1642 oraz 1644, zawierających przede wszystkim religijne
i świeckie Tenorlieder w formie "Belr", pośród okolicznościowych utworów we-
selnych ważne miejsce zajmują kompozycje nawiązujące do włoskich form tanecz-
nych. Ich popularność łączyć należy z możliwością ich wykonania zarówno wo-
kalnego, jak i instrumentalnego - jako muzyki towarzyszącej tańcom.
Królewieckie pieśni polifoniczne (Tenorlieder) tworzą najliczniejsz£l grupę
kompozycji weselnych. Na 59 zachowanych utworów weselnych 32 skompono-
wal Stobaeus. Królewiecki okolicznościowy repertuar pieśniowy nie ma charakte-
rystycznej dla canzonetty czy villanelli obsady trzy- lub czterogłosowej, lecz prze-
znaczony został najczęściej na pięć głosów. Twórcy czerpali inspirację przede
wszystkim z tekstów biblijnych, pojawiają się też pojedyncze przykłady wykorzy-
stania tematyki mitologicznej oraz satyrycznej.
Analiza weselnej twórczości Stobaeusa wykazuje ogromne zróżnicowanie
formalne, podważając tym samym tezę o małej różnorodności muzyki okazjonal-
nej i jej niewielkim znaczeniu artystycznym. W królewieckim repertuarze wesel-
nym odnaleźć można zarówno pieśni w formie "Bar", canzonetty, vil1anel1e, pie-
śni dwu- i trzyczęściowe, jak i pięcio- i sześciogłosowe łacińskie oraz niemieckie
motety, a także kompozycje polichóralne utrzymane w technice cod spezzati. Ta
bogata twórczość jest dowodem recepcji w Królewcu włoskiej techniki polichó-
ralnej, prowadzonej co prawda wyłącznie do dwuchórowości, lecz niezwykle
zróżnicowanej formalnie. Ogólnie wskazać należy jednak na zachowawczy cha-
rakter królewieckich kompozycji wielochórowych, zastosowanie techniki polichó-
ralnej zostało bowiem ograniczone do zespołu dwuchórowego, wpisując się w cha-
(, Die Motette vom 15. bis zum 17. Jahrhundert. Iw:) Handbuch l/er musikalischen Gattungen.
hrsg. v. H. Leuchtmann, S. Mauser, Sd. 9, Laaber 1998, s. III.
JOHANNES STOBAEUS Z GRUDZIĄDZA (1580-1646)...
8S--
rakterystyczny dla szesnastowiecznej twórczości muzycznej nurt utworów utrzy-
manych w manierze cori spezzati. Trudno stwierdzić, czy była to cecha typowa
dla polichóralności północnoeuropejskiej, na co wskazuje} między innymi przykła-
dy dwuchórowych kompozycji dorninujących w twórczości kompozytorów dzia-
łających w GdańskuM. Dużo bardziej prawdopodobne wydają się braki obsadowe
i niemożność zapewnienia odpowiedniej liczby śpiewaków i instrumentalistów.
niezbędnych do wykonania utworów na trzy lub więcej chórów. W Królewcu na-
Wet uroczyste wjazdy władcow i ceremonie weselne panujących uświetniały wy-
stępy zespołów wyłącznie dwuchórowych.
Dla pełnego poznania twórczości epitalamijnej Johannesa Stobaeusa należa-
łoby przebadać licznie zachowane inne kompozycje okolicznościowe jego autor-
stwa, skomponowane na pogrzeby, promocje akademickie, zawarcie pokoju lub
uroczyste wjazdy władców.
JOHANNES STOBAEUS FROM GRUDZIĄDZ (1580-1646)
AS A COMPOSER OF THE ROY AL WEDDIG MUSIC
Johannes Stobaeus was bom on 6 1h July 1580 in Grudzi'ldz as a san of Jakub (Ja-
mes), a town councillor, and Agnes of her maiden name Koffnatz (Kownacka). Athough
Stobaeus came from the Royal Prussia, he spent his youth and developed his career in
Królewiec (Konigsberg - today's Kaliningrad), the capi tal city of the Duchy of Prussia.
After gradllating from school in his home town, he wa sen t in ] 595 to the old-town scho-
ol in Królewiec, and on 8 1h December 1595 'Johannes Stobbe, Graudentinlls Borussus' was
registered as a juvenile student in the album of the University of Konigsberg. His particu-
lar gift for music was discovered soon after he enrolled in the university. As a proof of it,
in 1599 he started to take his lessons from the assistant Kapellmeister Johannes Eccard
(1553-1611), who influenced his further musie career. In 160 l he started to attend lectures
on the Philosophy Department of the Albertina (the com mon name for the University ot'
Konigsberg) and at the same time he became a full-time singer (bass) in the Prince's Cha-
pel. In the middle of 1602, at the age of just 22, Stobaeus took the post of the Cathedral
Cantor and in 1626 he was appointed to the post of the Kapellmeister of the Prince's Band
where he worked until his death. He died in Królewiec on ll lh September 1646.
His musical compositions are based on the Renaissance stylistics of his tutor - Jo-
hannes Eccard and dC€ply rooted in the first half of the 16 1h century. Most of his works
consist of the series of vocal religious compositions which were performed in churches
and the Palace Chapel. Stobaeus was also the author of about 280 occasional composi-
tions for weddings, funerals, academic promotions or national ceremonies, inc1uding ma-
M D. Popinigis. PrJłnocnoeuropej.\'ka wer. ;a po!ich6ralności - motety Andrzeja HlIkenhergera
i Phi/ippll Dulichiu.m. Iw:1 Staropolszczyzna muzyczna. Księga konferencji. \#Ir. zawll /8-20 paź-
dziernika /996, pod red. J. Guzy-Pasiakowej, A. Leszczyńskiej, M. Perz, Warszawa 1998, s. 215-
-225.
86
Izabela Bogda
inly epithalamia. Presently there are 137 preserved printings of wcdding compositions by
Stobaeus, which can be found in various libraries and archives of Europc (Cracow. War-
sawo Wrocław, Łódź, Berlin, Vilnius, London). Only a smali number 01' his them has been
preserved in the complete form. His occasional musie works for the royal weddings incłu-
de polychoral compositions. songs and motets. This repertoire suggests strong intluences
of musical tradition of Western Europe. Among the composers who influenced the occa-
sional compositions of Królewiec we should name above all Orlando di Lasso (1532-1594),
as well - as his discipIe - Hans Leo Hassler (1564-16] 2) and Leonhard Lechner (1553-
-16(6). Stobaeus' s forms and techniques indicate strong links with the Renaissance tradi-
tions, whereas in 17 th cen tury the baroque style incłuding vocals. solo instruments and hasso
continuo was already popular in Europe. The rich repertoire of occasional compositions of
Johannes Stobaeus mark the end of development of the polyphonic song in Królewiec,
which in the forthcoming decades would change into the homophonic form in the highest
and simple tones with contract instrumental accompanimenL
Jacek Wijaczka (Toruń)
PROCESY O CZARY PRZED SĄDEM MIEJSKIM
W GRUDZIĄDZU W XVI-XVII WIEKU
Procesy oczary i polowania na czarownice w Prusach Królewskich w cza-
sach wczesnonowożytnych nie doczekały się dotąd całościowego opracowania,
choć także na Pomorzu płonęły liczne stosy, na których palono kobiety oskarża-
ne o praktyki magiczne'. Czarowników i czarownice karano śmiercią na mocy
obowiązującego w Prusach Królewskich prawa chełmińskiego. Prawo to przeję-
ło postanowienie w tej kwestii ze Zwierciadła saskiego i wiązało czary z herezją,
a anykuł mówiący o tym brzmiał następująco: "To jest o czarownikach i o cza-
rownicach, czy to są kobiety czy mężczyźni, którzy zajmują się czarami i którzy
potrafią i uprawiają to, że słowami przywołują do siebie diabła. Tych wszyst-
kich należy spalić albo zabić taką śmiercią, jaką sędzia wybierze, która jest su-
rowsza i wymyślniejsza niż tamte. W taki sposób powinien im sędzia odebrać
życie, ponieważ wyrzekli się oni naszego Pana Boga i oddali się diabłu. A tym,
którzy o tym wiedzą i przemilczają, oraz tym, którzy do tego namawiają, albo
w tym pomagają, jeżeli im się to udowodni, jak prawo wymaga, tym należy ściąć
I F. Reich, Hexenprozesse in Danzig und in den weslpreu'pischen Grenzgebieten, Mi.inchen
1940; W. Odyniec, Życie i obyczaje ludu pomorskiego w XVII i XVIII w., Gdynia 1966, s. 115-125;
1. Wijaczka, Procesy o czary przed sCJdami miejskim i wojewodziń.'Ikim w Skarszewach w ko1ft.u XVII
i w pierw.'Izej połowie XVIII wieku, Iw:J Pru.\y i Inflanty między .\(,.edniowieczem a nowożytnościq.
Pań.\"two - .'Ipołeczeństwo - kultura. Zhiór studiów, pod red. B. Dybasia i D. Makiłły, Toruń 2003,
s. 81-96; tenże, Proce.\y o czary przed sądem zamkowym w Srarogrodzie w pierw.'Izej połowie XVIII
wieku. l w: I Cała historia to dzieje ludzi... Studia z hi.\.torii społecznej ofiarowane prof .'Iorowi An-
drze jawi Wyczańskiemu w 80. rocznicę urodzin i 55-lecie pracy naukowej. pod red. C. Kukli przy
wsp6łudz. P. Guzowskiego, Białystok 2004, s. 291-300.
88
Jacek Wijaczka
głowę"2. Podczas kolejnych kodyfikacji prawa chełmińskiego w pewien sposób
zmienił się stosunek do uprawiania czarów. Zaczęto przywiązywać większą wagę
do szkód materialnych wyrządzanych w ich wyniku 3 . Dodać jednak trzeba, że obo-
wiązująca na Warmii rewizja lidzbarska prawa chełmińskiego odnoszclca się do.
czarowników i czarownic pozostała przy postanowieniach Zwierciadła saskieg(i.
W Prusach Królewskich, a także w Gdańsku, stosowana była rewizja toruńska
prawa chełmińskiego.
Polowanie na czarownice i procesy oczary nie ominęły położonego w Pru-
sach Królewskich Grudziądza. Przedstawienie procesów o czary, które odbyły się
przed tamtejszym sądem miejskim w czasach wczesnonowożytnych, jest celem
niniejszego artykułu.
W połowie XVI w. mieszkała w Grudziądzu zamożna mieszczka Anna Gla-
de, od której odszedł mąż. Starszy z dwóch jej synów, Georg, dobrze się uczył,
udał się więc na studia, aby później móc ubiegać się o urzędy w rodzinnym mie-
ście. Drugi z synów, Gregor, został rzeźnikiem i mieszkał także w Grudziądzu.
Anna miała również dwie córki. Pierwszą wydała za karczmarza Gregora Blan-
dowskiego w Rudzie (Rauden), druga wyszła za niejakiego Zirkla. Wszystkie dzie-
ci zostały zabezpieczone finansowo z ojcowskiego majcltku, a Annie Glad pozo-
stał jeszcze dom z polem i ogrodem oraz pewna ilość gotówki, więc nie musiała
się obawiać biedy na starość. Była to tym bardziej korzystna sytuacja. że nie po-
trafiła się porozumieć z synowymi. Z Elsą, żoną Georga, były tylko (czy aż) skłó-
cone, ale z Christine, żoną rzeźnika Gregora Glade, żywiły wobec siebie otwartą
wrogość. Trudno jednoznacznie ocenić, po czyjej stronie leżała wina, jednak wy-
daje się, że 'stroną atakującą była Anna Glade.
W 1568 r. przed sądem miejskim wybuchł spór, w którym wzięła udział Anna
Glade. Jej s.iostra, wdowa Barbara Schwabe, zmarła, zostawiając jako spadkobier-
czynie dwie córki: Annę, żonę cieśli Luxa, i Gertrudę. Część pozostałego spadku
zabrała Anna Glade, czego córki zmarłej nie miały naj mniejszego zamiaru zaak-
ceptować i czym były mocno rozgoryczone. Dały temu wyraz przed sądem stwier-
dzając, że stara Anna Glade zaprzedała się diabłu i nie jest warta, aby chodzić do
kościoła, ponieważ podczas podniesienia hostii nie widzi sakramentu. tylko czarną
miotł ę 5.
Tak się jednak złożyło, że sędzią był wówczas Georg Glade, syn pomówio-
nej kobiety, który przewodniczył kolegium ośmiu ławników. Poczuł się zmuszony
2 Prawo starochełmińskie /584 ( J 394), pod red. W. Mai la i Z. Zdrójkowskiego, przeJ. A. Bzdę-
ga i A. Gaca, Toruń 1985, s. 164.
3 D. Janicka, Prawo karne w trzech rewi'l,jach prawa chełmińskiego, Toruń 1992, s. 77.
4 Rewizja lidzbarska prawa chełmińskiego / 566 [ /7/ /], przeJ. A. Groth, Koszalin 1997, s. 245.
5 X. FrOlich, Die in Graudenz gefiihrten Hexenproze.'Ise, Der neuen PreuBischen Provin-
zial=BJatter, Dritte Folge, Bd. 10 (68), Konigsberg 1865, H. l, s. 110.
PROCESY O CZARY PRZED SĄDEM W GRUDZIĄDZU...
89--
do złożenia wniosku o ściganie i aresztowanie oszczerczyń matki. Zwolniono je
dopiero wtedy, gdy inni mieszczanie poręczyli za nie i zobowiązali się, pod własną
odpowiedzialnością, do tego, że 14 czerwca 1568 r. stawią się one przed sądem.
Gertruda wystawiła jednak do wiatrp swoich poręczycieli i ze strachu przed kon-
sekwencjami oskarżenia uciekła z Grudziądza. Natomiast Luxowie w wyznaczo-
nym terminie przybyli przed oblicze S'ldu ławniczego, ale zaczęli się wycofywać
z wcześniejszego pomówienia Anny Glade o czarostwo, twierdząc, że słyszeli je
z ust ich zmarłej matki, natomiast oni sami o ciotce mogą powiedzieć tylko dobre
rzeczy. Z tej wypowiedzi oczyszczającej jego matkę Gregor Glade był zadowolo-
ny i wycofał wniosek o ukaranie oszczerczyń. Jednak uczestniczący w posiedze-
niu starosta grudzi'ldzki Peter von Damerau, ktory w sprawach karnych miał głos
m ważniejszy, uznał, że sprawa ma być teraz kontynuowana z urzędu. Dlatego.też
16 czerwca nakazał ponownie uwięzić małżonkó Luxów. Do uszu starosty do-
tarło. że małżonka Luxa nadal opowiada złe rzeczy o starej Glade. Sprowadzona
do miasta przez swoich poręczycieli Gertruda Schwabe także została postawiona
przed sądem.
We wtorek 18 czerwca, w obecności i pod prawnym nadzorem burgrabiego
Kolekiego (Kolskiego?) odbyło się kolejne posiedzenie s'ldu. Zaproszona została
na to posiedzenie Orthe Kinast z domu Dreher, która uprzedzona o karze boskiej
za składanie fałszywych zeznań opowiedziała sądowi, co następuje. Jakieś trzy
tygodnie temu. w dzień, kiedy cieśla Lux wraz ze szwagierką Gertrudą trafił do
więzienia, przyszła pod jej okno żona Luxa, zawołała ją i powiedziała, że stara
Glade także jej chciała zaszkodzić. Chciała, aby Orthe popadła w całkowitą nę-
dzę, aby nie miała nawet kawałka chleba i aby musiała opuścić miasto. Powodem
tych życzeń miała być zemsta za to, że Kinastowa niegdyś przez pomyłkę zamie-
niła jej płótno. Anna Lux dodała, że słyszała, jak Glade mówiła to do jej zmarłej
matki(). Dalej Kinastowa zeznała, że w tygodniu przez Zielonymi Świątkami Gla-
de przyszła do jej budy (sklepu) po sól. Zapytała wówczas Annę, co takiego zro-
biła, że chce doprowadzić ją do bankructwa, opuszczenia miasta i sytuacji, że nie
będzie jej stać na kromkę chleba. Glade chciała wiedzieć, kto jej naopowiadał ta-
kich rzeczy. Kinastowa przyznała, że słyszała to od Anny Lux. Wtedy Glade wy-
szła od niej i poszła najpierw do budy z chlebem, a stamtąd do domu Luxów i sta-
nąwszy przed żoną cieśli, tupnęła trzy razy w ziemię, splunęła trzy razy i zawoła-
ła: ,,0 Sack! O Sack! O Sack! Co ty zrobiłaś?"? Na zakończenie zeznań Kinasto-
wa opowiedziała, jak to w dzień Bożego Ciała o godzinie dziesiątej przyszła do
niej stara Glade i stwierdziła, że Gertruda powinna zostać spalona, nie rozwpdząc
się jednak bliżej na ten temat. Następnie powiedziała, że jej synowa i syn chcieli
(, Tamże, s. 111.
7 Tamże.
90
Jacek Wijaczka
zabrać jej mąj'ltek. Ona sama. chciałaby wyjechać do brata w Rzeszy i do męża.
z którym przecież nie była ostatecznie rozwiedziona X .
Następnie przyprowadzono z więzienia przed oblicze sc:}du Gertrudę Schwa-
be, której oświadczono, że została uwięziona, gdyż przez swoją ucieczkę z miasta
sama rzuciła na siebie podejrzenie. Powinna więc teraz wytłumaczyć, dlaczego
potajemnie uciekła z Grudziądza i udała się do Chełmna. Jej odpowiedź składała
się z wielu sprzeczności. Najpierw oświadczyła, że z polecenia siostry Anny Lux
udała się do matki szwagra. później natomiast stwieruziła, że siostra nic nie wie-
działa o jej wyjeździe do Chełmna. W końcu przyznała. że z miasta uciekła ze
strachu przed więzieniem, co uznano za mało wiarygodne. więzienie bowiem jesz-
cze wówczas jej nie groziło. Zapytano j,} następnie. czy wie coś na temat czaro-
stwa starej Glade i czy ona sama nie zajmuje się czarami. Zaprzeczyła jednemu
i drugiemu. Odesłano ją do więzienia lJ .
Przed oblicze sądu wezwano teraz Annę Lux z domu Schwabe. Odczytano
jej zeznanie Kinastowej, któremu ona zaprzeczyła. Stwierdziła natomiast, że tylko
słyszała o tym, jakoby stara Glade w kościele zamiast sakramentu widziała mio-
tłę. Sąd uznał. że składa sprzeczne zeznania i postanowił ją aresztować. Zwolnio-
no natomiast jej męża.
Kolejno przesłuchiwano starą Glade (przewodniczył jej syn. który nic widział
powodu, aby nie brać udziału w rozprawie jako sędzia). która zaprzeczyła treści
zeznań Kinastowej. Nie była u niej w czwartek (czyli poprzedniego dnia) w jej
budzie, gdyż jako stara słaba kobieta spędziła cały ten dzień w domu. Później jed-
nak sama sobie zaprzeczyła twierdząc. że w ten sam czwartek była w kościele.
w domu syna sędziego, u swojej siostry Christiny i w polu przy jęczmieniu. Poza
tym trzech ławników, wśród nich i sam sędzia, potwierdziło, że widzieli, jak Gla-
de minionego dnia wychodziła z budy Kinastowej. Na pytanie. co ma do powie-
dzenia w sprawie czarów, o które pomawiają ją dzieci siostry. odparła, że nie jest
żadną czarownicą. Poproszono ją również o wyjaśnienie. co poprzedniego dnia
robiła na tarasie swojego domu z ciepłą wodą i woskiem. co widziano z domu jej .
sąsiada Kratza. Jak zanotował pisarz, Glade - krzycząc i dziwnie się przy tym
zachowując - odparła, że z domu Kratza nie można zobaczyć jej tarasu. Powinno
się mówić tylko prawdę, a ten zarzut pochodzi od skłóconej z ni'l Christine, żony
jej syna rzeźnika Gregora: "Niechaj Bóg ją przeklnie". Gdy się trochę uspokoiła
dodała, że w jej wczorajszym postępowaniu nie ma nic dziwnego, ponieważ za-
równo w domu ojca, jak i u mniszek widziała, że ciepła woda potrzebna jest do
tego, aby zrobić świecę woskową1o. Na tym jej przesłuchanie zakończono. S'ld
K Tamże, s. 112.
'J Tamże.
lU Tamże. s. J 14.
PROCESY O CZARY PRZED SĄDEM W GRUDZIĄDZU...
91
postanowił zamknąć ją w wieży miejskiej zarówno pod zarzutem uprawiania cza-
rów, jak i składania fałszywych zeznań. Stara Glade prosiła. aby jej nie zamyka-
no. Chciała, aby poręczył za ni'l jej syn sędzia i zobowiązywała się, że nie wyje-
dzie z miasta. Gdy jednak zobaczy ta, że jej prośby są daremne. zawołała w despe-
racji do Georga Gladego, aby dał jej powróz, gdyż chce się powiesić. W tej sytu-
acji sąd nakazał ją zrewidować. Znaleziono przy niej ukryty na piersiach nóż, za-
brano jej również pasek i natychmiast zaprowadzono do wieży ł I.
Następna rozprawa odbyła się w poniedziałek 24 czerwca, a przesłuchiwano
nowego świadka w sprawie - służąc l u Glade Agnieszkę Macki. Zeznała ona, że
w minioml Niedzielę Wielkanocml wcześnie rano. gdy słońce wstawało. stara Gla-
de poleciła jej przynieść wodę ze wszystkich studni, które znajdowały się w mie-
ście i wlać ją do stojącego na ogniu garnka. Przyniosła wodę tylko z dwóch tud-
ni. Co Glade, która została przy ogniu. zrobiła z .wodą, świadek nie wiedziała 12 .
Obecna przy przesłuchaniu Glade zaprzeczyła wszystkiemu, choć Macki
powtórzyła jej to prosto w oczy. Następnie przesluchiwano ponownie Kinastową,
ktora przypomniała sobie nowe szczegóły. znała, że gdy niegdyś poskarżyła się
Glade, że psuje się jej żywność, ta poradziła jej, aby w czwartek ugotowała krwaw-
nik i czerwoml bylicę w wodzie w nowym garnku i przez trzy kolejne czwartki
spryskiwała tym swoją budę i będące w niej towary. Glade zaprzeczyła, jakoby
miała dawać Kinastowej taką radę. Świadek opisała jednak drugie wydarzenie,
kiedy ponownie szukała u niej rady, ponieważ niejaki Dzidek. który handlował
takimi samymi towarami jak i ona, zaczął stopniowo przejmowac jej klientów.
Oskarżona poradziła jej wówczas, aby przez trzy kolejne wtorki brała ziemię
sprzed i zza progu swego domu i rzucała j l przed drzwi domu Dzidka. Na koniec
Kinastowa zarzuciła Glade, że odkąd ta w zapusty przysłała jej kawałek sera czu-
je ogromny ból serca. Prosiła w związku z tym Glade, że jeśli tym serem coś jej
uczyniła, to niechaj to zmieni. Glade wszystkiemu zaprzeczyła.
W trakcie tego posiedzenia w sądzie pojawiła się również Dorota, córka no-
żownika (rzemieślnika robi lcego noże), i przyniosła ze sobą 4,5 talara oraz srebrną
monetę, które dała jej Glade przed aresztowaniem, dod, ąc przy tym, że gdyby ją
stracono, to te pieniądze ma rozdać biednym ludziom i nikomu o tym nie mówić 13 .
Glade zaprzeczyła temu, a będąc przy słowie, zarzuciła SWOjemu synowi sędzie-
mu, że za pomocą Kwaśnego jabłka, które wrzucił między inne jabłka, a które ona
potem zjadła, zadał jej złe robaki do ciała. Gdy zaczęto ją bliżej wypytywać o to
zdarzenie, wycofała oskarżenie i zaczęła prosić o laskę oraz o możliwość opusz-
czenia na zawsze Grudziądza.
II Tamże.
12 Tamże.
I:' Tamże. s. 115.
92
Jacek Wijaczka
Gertruda Schwabe, nad .której głową również zawisło poważne niebezpie-
czeństwo. postanowiła bronić się za wszelką cenę. Poprosiła, aby ponownie po-
stawiono ją przed oblicze sądu i zarzuciła swojej ciotce. że za pomOCe} czarów
przysparzała' klientów Gregorowi. swojemu synowi rzeźnikowi. Gdy Gertrud,a
dziwiła się. że zyskał tak wielu kupujących, stara Glade miała jej powiedzieć:
..Wiesz przecież, że ja zrobiłam coś dla Gregora, co on teraz nosi na szyi". Na
tym posiedzenie sc}du tego dnia zakończono. Gertruda Schwabe oraz Anna Glade
zostały odprowadzone do więzienia.
Kolejne posiedzenie sądu odbyło się już następnego dnia (25 czerwca). Po-
jawił się na nim karczmarz z Rudy Gregor Blandowski wraz z małżonką, córką
Glade, i chcieli się dowiedzieć, dlaczego ich matka została aresztowana. Sąd od-
powiedział im, że władza zwierzchnia Grudziądza kazała aresztować Annę Gla-
de z tego powodu, że została oskarżona przez dzieci jej siostry o uprawianie cza-
rów, a przez swoje postępowanie wzbudziła podejrzenie, że rzeczywiście może
być winna. Zatrzymano ją w więzieniu, ponieważ na wszystkie zarzuty, które
zostały jej postawione przez wiarygodne osoby, udzielała wykrętnych i kłamli-
wych odpowiedzi. Z zeznań Kinastowej wynikało również, że Glade rzeczywi-
cie znała różne czarodziejskie sztuczki, a na dodatek za pomocą sera sprowadzi-
ła na Kinastową bóle serca. Wymieniono też pozostałe zarzuty. które padły dotąd
pod adresem Glade '4 .
Jeszcze 24 I ?'I czerwca sędziowie postanowili oddać starą Glade w ręce kata.
Tortury rozpoczęto tego samego dnia [?) wieczorem o godzinie jedenastej w obec-
ności burgrabiego Kolekiego, sędziego Georga Gladego, przewodniczącego ław-
ników Antona Doringa oraz trzech ławników. Zanim przystąpiono do tortur, zapy-
tano ją, czy przyznaje się do stawianych jej zarzutów; wszystkiemu zaprzeczyła.
Początkowo Glade zachowywała się bardzo spokojnie. nie płakała, nie rozpacza-
ła. nie skarżyła się, dopiero gdy kat ją "pociągnął" zaczęła krzyczeć, że będzie
zeznawać i powtórzyła to nawet trzykrotnie. Gdy skończono ją torturować, oświad-
czyła jednak, że o niczym nie wie i dopiero na nalegania powiedziała, że z wosku
chciała zrobić świecę dla Matki Boskiej.
Zanim Annę Glade poddano drugim torturom, ogolono jej głowę na krzyż
oraz ją opalono za pomocą świecy, a także wyrwano paznokcie z pale ów rąk i nóg.
Miało to na celu pozbawienie jej czucia i utrzymania od niej z dala diabła, który
miał się chować we włosach i nie pozwalał jej powiedzieć prawdy. Jednak w przy-
padku Anny Glade oczekiwania sędziów się nie sprawdziły. Wytrzymała również
drugie tortury. podczas których leżała jak we śnie i bez czucia. Dopiero gdy obu-
dziła się z omdlenia zaczęła lamentować i wtedy zaczęto ją przesłuchiwać. Ze-
znała, że nie uczyła Kinastowej żadnych czarodziejskich sztuczek, wprost prze-
14 Tamże. s. 116-117.
PROCESY O CZARY PRZED SĄDEM W GRUDZIĄDZU...
93
ciwnie, to Kinastowa nauczyła ją, jak wyszukiwać zakopane złoto. Zapytała ją
bowiem pewnego dnia. jak można by zdobyć złoto, które dawało się widzieć
w piwnicy Glade "durch ein blaues Licht", na co Kinastowa stwierdziła, że jej mąż
powiedział, że nie da się tego zr .bić bez pomocy diabła. Następnie torturowana
kobieta prosiła na miłość boską. aby ją oszczędzono i więcej nie męczono, gdyż
za pomocą wosku i wody wielkanocnej (OstelWasser) nic złego nikomu nie czy-
niła, a Kinastowa i Gertruda kłamały. Glade postawiono teraz nowy zarzut, stwier-
dzając, że to ona jest winna śmierci Tomkowej ze wsi Michale (Michelau), która
została otruta. Na to oskarżenie Glade odpowiedziała, że nie tylko nie znała Tom-
kowej, ale nawet nigdy w życiu jej nie widziała.
Rozpoczęto trzecie tortury, w trakcie których Glade ani nie jęczała, ani nie
płakała, co obecni uważali za bardzo dziwne, biorąc pod uwagę jej płeć i iek.
Leżała jak we śnie i tylko gdy oprawca zaczął ogniem przypalać jej nagie ciało
zaczęła wołać, że chce zeznawać,. ale gdy ją prżestano przypalać, nic nie powie-
działa, tylko prosiła o łaskę. Ponieważ zarówno kat, jak i wszyscy obecni uznali,
że Glade całkowicie już nic nie czuje, tortury zostały zakończone l5 .
Dnia 28 czerwca przed sądem pojawIły się pozostałe dzieci oskarżonej i pro-
siły o łaskę dla niej, ale nadaremnie.
W poniedziałek 5 lipca burgrabia polecił przenieść Gertrudę Schwabe z wię-
zienia miejskiego do więzienia na zamku Iti. Chodziło o to, aby przerwać rzekomy
upór tego świadka - Gertruda bowiem ciągle powtarzała, że nic złego o starej
Glade powiedzieć nie może. Ponieważ w więzieniu wszystkie podjęte w tym celu
środki zawiodły, postanowiono postraszyć ją torturami. Stojąc przed narzędziami
tortur burgrabia przemówił do Schwabe. Na jednej szali leżała śmierć krewnej jako
bezpośredni skutek kłamstwa, którego oczekiwano od świadka, a na drugiej - jej
własne męki jako owoc upartego trwania przy prawdzie. Burgrabia postanowił
pomóc w decyzji i zapewniał Gertrudę, że jeśli złoży zeznania. to jeszcze tego
samego dnia zostanie wypuszczona na wolność. Wówczas to świadek, "dobrowol-
nie i be przymusu", zeznała, że widziała, jak Glade w czwartkowy wieczór myła
wodą wymiona swoich krów, mrucząc przy tym niezrozumiałe słowa, a w dzień
f,w. Jana skrapiała je gorczycą i czarowała w ogrodzie za pomocą słów i machania
rąk. Słyszała także z ust Anny Glade, jak ta groziła czarami innym ludziom, z któ-
rymi się gniewała,"" między innymi zmarłej już Grothowej (powinna "spsieć" ze
swoim piwem), zmarłej Stolle (że nie będzie się długo cieszyła swoim polem),
15 Tamże, s. 119.
l£> Więzienie zamkowe mieściło się w wieży zwanej potocznie ..Klimek", która znajdowała się
w rogu dziedzińca zamkowego, a dojście do wieży prowadziło z korony murów wokół budynku
położonego w skrzydle od stron)' Wisły; X. Froelich, Góra 'Zamkowa w Grudziądzu. szczególno-
.fci powstanie. wyglCJd i mieszkańcy byłego zamku. jego upadek i zniszcz.enie. przeł. J. Hinz we
współpr. z P. Grochowskim. Grudziądz 2002. s. 15.
94
Jacek Wijaczka
a także staremu Lissenowi. Schwabe dodała. że stara Glade ze zmarłą Tomkową
ze wsi Michale były początkowo jak dwie siostry. Słyszała jednak. że Tomkowa
zmarła po wypiciu zatrutego napoju, który wypiła właśnie u Glade, o czym sama
zdążyła powiedzieć jeszcze przed zgonem l7 . Wbrew obietnicy burgrabiego z wię-
zienia jej nie wypuszczono.
Z kolei 18 lipca Schwabe zeznawała przed sądem obraduj'lcym w ratuszu
miejskim. że słyszała, jak oskarżona groziła Maciejowi Kawce za to. że wyrządził
jej bliżej nieznaną szkodę. Obiecywała mu przyrządzić takie piwo, że ani diabeł,
ani świnia nie będą chcieli tego pićiII. Dalej świadek zeznała, że pewnego dnia trzy
lata temu, gdy szła z Peterem Groschem. nadeszła Glade i zaczęła jej wymyślać.
Powiedziała, że zrobi jej coś w głowę. tak że od tego zgłupieje. Trzy tygodnie
później rzeczywiście zaczęła odczuwać ogromny ból głowy, tak że biegała dookoła
bez sensu. Stara Binerowa przeżegnała ją znakiem krzyża i wykąpała w kilku zio-
łach. Gdy Glade o tym się dowiedziała, zawołała ze złością, że owe bóle głowy
miną dopiero wtedy, gdy ona tego zechce i Binerowa nic tu nie pomoże.
Anna Glade stanęła ponownie przed sądem we wtorek 23 lipca, a więc do-
piero cztery tygodnie po torturach. ponieważ po nich leżała chora. Burgrabia i ław-
nicy kazali odczytać jej w całości zeznania złożone przez Schwabe, a następnie
dokonano konfrontacji obu kobiet w więzieniu zamkowym. Schwabe w obecności
oskarżonej podtrzymała zeznania, ta jednak ponownie wszystkiemu zaprzeczyła.
Stwierdziła między innymi, że z Grothową i starym Lissenem żyła w przyjaźni,
a Tomkowej w ogóle nie znała. Do torturowania oskarżonej tym razem nie doszło,
gdyż nie pozwalał na to stan jej zdrowia l9 .
Dopiero 12 sierpnia 1568 r. o godzinie szóstej wieczorem Glade ponownie
trafiła do izby tortur więzienia zamkowego. Burgrabia daremnie próbował namó-
wić ją do dobrowolnego złożenia zeznań. Zaprzeczała wszystkim oskarżeniom
kierowanym dotąd pod jej adresem. Na pytanie, czy z pomocą diabła popsuła piwo
należące do małżeństwa Kawków odparła, że Kawkowa przyszła do niej do wię-
zienia, aby jej powiedzieć. że im nigdy żadne piwo się nie popsuło. Natychmiast
wezwano Kawkową. Ta zeznała, że nie tylko nie odwiedzała Glade w więzieniu,
ale piwo popsuło się im nie raz, ale trzy razy w trakcie warzenia. Po tym oświad-
czeniu Glade oddana została w ręce kata, który najpierw obciął jej włosy brzytwą,
a następnie wyrwał ledwo co odrosłe paznokcie u rąk i nóg. Pojedyncze słowa
wypowiadane przez oskarżoną wzbudziły podejrzenie, że ma w ustach coś, co
mogło być jakimś diabelskim środkiem. Kat otworzył jej usta, ale nic nie znalazł.
Założył jej śruby na kości piszczelowe. Oskarżona zaczęła krzyczeć, ale zezna-
wać nie chciała.
11 X. Frolich, Die in Graudenz. s. 120.
IM Tamże.
l') Tamże, s. ) 2 ) .
PROCESY O CZARY PRZED SĄDEM W GRUDZIĄDZU...
Q
Do izby tortur przyprowadzono teraz Gertrudę Schwabe. Została upomnia-
na. aby w obliczu bólu bliskiej krewnej zastanowiła się. czy złożone przez nią
zeznania były prawdziwe. Odparła. że powiedziała prawdę i chce na to żyć lub
umrzeć. Kat zaczął więc przypalać stopy oskarżonej. Glade zaczęła krzyczec, iż
prawdą jest, że znała Tomkową, która często u niej bywała. Męki kontynuowano,
ponieważ oskarżona zeznała, że Maciejowi Kawce, z którym była skłócona, za
radą Gertrudy Schwabe wrzuciła do kadzi z piwem świeże kocie odchody wyma-
wiając przy tym chrześcijańskie błogosławieństwo. Kat położył teraz płonący przy-
lepiec na pierś torturowanej kobiety. Poczekano, aż zgaśnie i po raz trzeci zaczęto
przypalać podeszwy jej stóp rozżarzonymi węglami. Przyznała wtedy, że Tomko-
wa poniosła śmierć z jej ręki. Napiła się bowiem niespodziewanie z naczynia,
w którym znajdowało się piwo wymieszane z wywarem z ropuchy. Napój był przy-
gotowany nie dla Tomkowej, lecz dla zmarłego już Liessena. Tomkowa zaraz po
wypiciu skarżyła się, że jej serce zaczęło bardzo szybko bić.
Po tym wyznaniu tortury przerwano, przeczytano oskarżonej spisane w trakcie
tortur jej zeznania i zapytano, czy je podtrzymuje; Glade potwierdziła. Kat chciał ją
odprowadzić do więzienia, ale oskarżona żemdlała. Próbowano ją cucić octem, na
krótko odzyskała świadomość, lecz zemdlała ponownie i chwilę później zmarła 20 .
We wtorek 18 sierpnia 1568 r. z polecenia starosty Petera von Damerau.
a w obecności jego przedstawiciela burgrabiego, w sali s'ldowej ratusza zapadł wy-
rok w sprawie Anny Glade. Georg Glade, syn zamordowanej kobiety, siedział na
swoim miejscu sędziego. Wydelegował czterech ławników, którzy towarzyszyli
katu i jego pomocnikom, gdy ci przenosili ciało z więzienia zamkowego przed
ratusz. Następnie odczytał wyrok oparty na postanowieniach kodeksu karnego
wydanego przez cesarza Karola V w 1532 r., tzw. Caroliny21. Glade została uzna-
na za czarownicę, która wyrządziła swymi czarami szkody różnym ludziom,
w związku z czym jej ciało ma zostać spalone. Wyrok został wykonany przez kata
tego samego dnia 22 .
Christina Glade, żona rzeźnika Gregora, która naj prawdopodobniej swoim
oskarżeniem dała początek procesowi, przeżyła swojego męża, wyszła ponownie
za mąż za grudziądzkiego mieszczanina Kesselbiera i dożyła późnej starości. Ger-
truda Schwabe, która chcąc ratować życie złożyła zeznania obciążające własną
ciotkę, życia i tak Itie uratowała. Także ona została spalona na stosie jako czarow-
nica 23 . Georg Glade, sędzia własnej matki, jeszcze długo pełnił funkcję sędziego
i członka rady miejskiej Grudziądza 24 .
20 Tamże, s. 123.
21 Na temat tego kodeksu karnego zob. m.in. S. Salmonowicz, Wizerunek koc/ek.m: Constitutio
Crimniali.\" Caro/ina, Roczniki Nauk Prawnych, t. 13, 2003. z. 1, s. 53-65.
22 X. Frolich. Die in Graudenz. s. 123.
2J Tamże, s. 124.
24 Tamże.
96
Jacek Wijaczka
Rok później w Grudziądzu przeprowadzono kolejny proces o czary. W lipcu
Grethe Odergosch została złapana przed drzwiami mieszkaj'łcego na przedmieściu
chłopa KOLaka (z którym widocznie pozostawała w jakimś konflikcie, ale nie
wiemy. z jakiego powodu) w momencie gdy chciała wylać zawartość trzymanego
w rękach garnka. Próbowano jej zabrać naczynie. ale sama rzuciła je na ziemię.
Naturalnie zawartość rozlała się. jednak świadkowie mogli zobaczyć, że był to
czarodziejski napój. To wystarczyło, aby 21 lipca 1569 r. Grethe została poddana
torturom. W ich trakcie zeznała, że nieznajoma żebraczka poradziła jej, aby trzy
garście ziemi i trzy drzazgi z drzwi Kozaka, włosy, które miała sama wyrwać
z własnej głowy, opaloną mysz - wszystko to owinięte w pakuły i glinę - wrzucić
wraz z kapustą do garnka z wodą i taką mieszankę trzykrotnie wylać przed drzwia-
mi Kozaka o zachodzie słońca. Dwa razy udało się jej to zrobić, w trakcie trzecie-
go została złapana 25 . Więcej jej nie torturowano. Sprawa była dla sądu jasna. Oskar-
żona chciała popełnić czary szkodliwe, a za ich uprawianie wyrok mógł być tylko
jeden. Grethe Odergosch została spalona na stosie 26 lipca 1569 roku 26 .
Kolejny znany nam proces odbył się w Grudziądzu w 1637 r. i był on konse-
kwencją procesu o czary przeprowadzonego wcześniej w Ostrornecku. Osądzona
tam, a następnie spalona Urszula Erdtman wskazała mieszkającą na wolniźnie
zamkowej w Grudziądzu starą Barbarę (Barbe) Rahn. twierdząc, że razem parały
się czaramF7. Była to na tyle ważna wiadomość. że sąd ostromecki nie omieszkał
poinformować o tym starosty grudziądzkiego. Nakazał on aresztować Rahnową
i 10 sierpnia przekazano ją w ręce sądu miejskiego w celu dalszego postępowania
procesowego. Instygator Gregor Zakowski wniósł przeciw niej formalne oskarże-
nie 14 sierpnia. Kobieta zaprzeczyła oczywiście temu, jakoby miała być czarow-
nicą i stwierdziła, że Erdtmanowa pomówiła ją złośliwie. Chcąc znaleźć dowody
winy, sąd postanowił poszukać świadków wśród znajomych oskarżonej. Zeznawało
między innymi dwóch świadków z Michałowa, gdzie Rahnowa mieszkała trzy lata
wcześniej. Jeden z nich zeznał, a drugi potwierdził, że pewnego dnia jego koń
wszedł na pole należące do oskarżonej, a wówczas Barbara go przeklęła. Koń
wkrótce upadł i mimo stosowania różnych środków nie mógł się podnieść. Poszko-
dowany poszedł wówczas do oskarżonej i jej groził. Ta wprawdzie zapierała się,
że nie ma z chorobą konia nic wspólnego. około północy jednak koniowi się po-
lepszyło i zaczął żreć. Świadek był przekonany, że był to efekt odwrócenia czaru
przez Rahnową. Trzecim świadkiem pochodzącym z Michałowa był brat męża
córki oskarżonej, który zeznał, że gdy po śmierci brata wzi'lł sobie część pozosta-
s Tamże s. 106.
h Tamże; X. Froelich. Geschic.:hte des Graudenzer Kreise.\'. Sd. 2: Die Zeit- und KulturReschich-
te. wyd. 2. Danzig 1885, s. 132-133.
7 X. Frc}lich. Die in Graudenz. s. 106.
PROCESY O CZARY PRZED SĄDEM W GRUDZIĄDZU...
97
lego po nim spadku, Barbara Rahn powiedziała: "Jeśli weźmiesz ten majątek, to
zniszczejesz w łóżku!" Wkrótce potem rzeczywiście zaniemógł na nogi, żaden
doktor ani cyrulik nie mogli mu pomóc, a na nogi postawiła go dopiero pewna
kobieta za pomocą kąpieli ziołowycj12R.
Ponieważ oskarżona wszystkiemu zaprzeczyła, sąd uznał, że nie ma jeszcze
dosyć przesłanek, aby oddać ją w ręce kata. Wówczas przed obliczem sądu poja-
wił się sługa miejski i zeznał, że oskarżona zaproponowała mu pieniądze w za-
mian za pomoc w ucieczce. Mało tego, dodal, że Rahnowa powiedziała mu, że
w Grudziądzu mieszkają jeszcze cztery inne czą ownice, które ona zna, ale chce
je oszczędzić. To zeznanie spowodowało, że 16 września Rahnowa w obecności
adwokata zamkowego Szynszyckiego była torturowana, ale nie przyznała się do
zarzucanych jej czynów. Po raz drugi w ręce kata oddano ją dopiero 9 październi-
ka. Tym razem kobieta nie wytrzymała męki i zac ęła zeznawać to, co sędziowie
chcieli usłyszeć. Przyznała, że służyła u spalonej jako czarownica Urszuli Erdt-
man w Ostromecku, która była jej "mistrzynią". Od niej otrzymała ziele, które
miała rzucać na zwierzęta lub ludzi, z którymi się kłóciła. Czyniła to rzeczywiście
i w ten sposób zabiła dwie krowy, konia i cielę. Petrowi Koppenowi z Ostromec-
ka, który uderzył ją w głowę, zadała szaleju. Diabeł pewnego dnia zaprowadził ją
na kępę ostromecką i tam z nią tańcował. Były tam także Urszula Erdtman oraz
dwie inne kobiety, które zostały już spalone. Erdtmanowa, gdy ją zobaczyła, po-
wiedziała: .,Co ty tu robisz, idź do domu!"
Gdy sędziowie zaczęli ją wypytywać o inne czarownice mieszkające w Gru-
dziądzu, Rahnowa stwierdziła, że nie zna żadnej, chociaż pewna zmarła już kobie-
ta mówiła jej, że w Grudziądzu są trzy czarownice, a mianowicie: żona burmistrza,
żona piekarza (młoda kobieta) i żona kowala, które ona wyuczyła czarowskiego
rzemiosła. Owa kobieta dodała również. że dwie dziewice z Grudziądza kazały jej
sobie przynieść różnych ziół, ale Rahnowa nie wie, o kogo to chodziło i nie zna
osobiście żadnej czarownicy ani w Grudziądzu, ani też w okolicy miasta 29 .
Torturowana po raz trzeci, potwierdziła swoje zeznania. Skazana została na
karę śmierci przez spalenie, a wyrok wykonano 21 października 1637 r.. po tym,
jak została przez sługę sądowego okrzyczana na wszystkich czterech rogach ryn-
ku i wyprowadzona z miasta przy biciu kościelnych dzwonów 3o .
Kolejny proces odbył się w 1666 r. Oskarżoną była niewiasta o imieniu Ka-
tarzyna, która zeznała, że, od czternastego roku życia posiadała własnego diabła.
Od tego czasu dwukrotnie ukradła hostię, nie połykając jej w kościele, ale wyno-
sząc ją ukrytą w chustce i zanosząc czartowskiemu kochankowi. Czart ten l1a jej
211 Tamże, s. 107.
29 Tamże, s. 107-108.
.111 Tamże, s. 108.
98
Jacek Wijaczka w
polecenie szkodził ludzipm i zabijał zwierzęta. Poleciła męczyć pewną kobietę
z Malborka dotąd, aż umrze, kazała zabić dwa konie należące do sołtysa z Neuha-
gen koło Gdańska oraz cielę, którego właścicielką była wdowa z tejże wsi. Pew-
nemu chłopu we wsi niedaleko Elbląga, który nie dał jej obiecanej gęsi, czart na
jej rozkaz zabił dwadzieścia gęsi. Zwierzęta zabijał w ten sposób, że skrapiał je
wodą, w której wcześniej zanurzał ukradzioną hostię zawiniętą w chustk ę 3 ł. Kata-
rzyna przyznała także, że bywała na łysej górze wraz ze swym diabłem i wraz
z innymi podobnymi parami tańcowała tam na zielonej łące. W czasie pobytu na
owej łysej górze miała dla swojego czarta dzbanek z trzema sztofami piwa. Gdy
chciała mu go dać, dzbanek pękł. Po tym poznała i nie miała wątpliwości, że jej
koniec wkrótce nadejdzie. Skazana została na karę śmierci przez spalenie na sto-
sie 32 . Nie pytano jej, co ciekawe, o inne czarownice bywające na łysej górze.
Jakie były przyczyny polowań na czarownice? Franz Irsigler postawił dzie-
sięć lat temu (1998) hipotezę, że fale procesów o czary w Europie w XVI-XVIII w.
wywoływane były przez pięć czynników: ]) ogólną sytuację kryzysową, gdy zde-
cydowana większość społeczeństwa odczuwała silne zagrożenie życia, zdrowia
oraz stanu posiadania, 2) rozprzestrzenienie się demonologii nie tylko wśród umie-
jącej czytać i pisać duchownej i świeckiej elity, lecz także wśród prostego ludu,
i związane z tym upowszechnienie się teorii czarostwa, 3) nacisk z dołu. czyli go-
towość społeczeństwa do polowania na czarownice i czarowników, 4) popieranie
lub co najmniej tolerowanie prześladowań czarownic przez władze terytorialne
i rady miejskie, 5) wpływ jurystów na postępowanie procesowe, przede wszyst-
kim na rozpoczęcie prześladowań 33 . Na zakończenie rozważań dorzucił jeszcze
szósty czynnik: możliwość zinstrumentalizowania procesów oczary dla celów,
które miały mało wspólnego z obroną przed czarami szkodliwymi i diabelską sektą,
a służyły przede wszystkim jako środek do rozwiązania konfliktów i problemów,
których nie można było rozstrzygnąć na drodze legalnej. Irsigler wymienił tu na-
stępujące motywy: uzyskanie rozwodu z powodu procesu o czary, wcześniejszy
podział oczekiwanego spadku i majątku, zdobycie gospodarstwa sąsiada i zemstę
osobistą34.
Na podstawie znanych nam procesów oczary w Grudziądzu można wnio-
skować. służyły one przede wszystkim jako środek do rozwiązywania konfliktów
rodzinnych i sąsiedzkich. Z zeznań złożonych w trakcie procesu przeprowadzone-
go w sprawie Anny Glade wyraźnie wynika, że sytuacja w rodzinie była napięta,
a pomiędzy główną oskarżoną a jej synową trwał ostry konflikt. Przyczyną zapew-
ne były kwestie spadkowe. Dziwne było również zachowanie sędziego, syna Anny
Glade. który nie wahał się sądzić i wydać wyroku w sprawie własnej matki, uzna:
jąc ją za czarownicę, a ciało nakazał spalić na stosie.
JI X. Frolich, Die in Graudenz, s. 108.
PROCESY O CZARY PRZED SĄDEM W GRUDZIĄDZU...
99.
Także z procesu z ] 637 r. wynika. że oskarżona i świadkowie pozostawali
w konf1ikcie międzysąsiedzkim. Jednemu ze świadków na dodatek zdechł koń,
za co winą obarczył sądzoną Urszulę Erdtman. Trzeba w tym miejscu dodać, że
chłopi w czasach wczesnonowoży!nych częstokroć bardziej niż o własne zdro-
wie troszczyli się i martwili o zdrowie hodowanego przez nich bydła. W przy-
padku bowiem, gdy krowa przestawała dawać mleko. zachorował koń, zdechła
świnia, zagrożona była egzystencja całej rodziny i często w oczy zaglądał głód.
Nic więc dziwnego, że bardzo często w takich sytuacjach doszukiwano się dzia-
łania sił nieczystych. Dlatego stosowano liczne zabiegi i czary ochronne, aby
uchronić bydło przed "zaczarowaniem" i chorobami. Przymocowywano chocby
na drzwiach obory podkowy lub wieszano bukiety z ziół odpędzających złe
moce 35 . W Polsce w czasach wczesnonowożytnych powszechnie kadzono krąwy
ziołami, co czasami kończyło się tragicznie. Na przykład 7 maja 1601 r. w No-
wym Targu wybuchł pożar, którego sprawczynią była Anna Dutkówna, okadza-
jąca krowę święconym zielem. Spłonęła wówczas większość zabudowy miejskiej,
między innymi drewniany ratusz na rynku 36 .
Także w trakcie procesu Anny Glade'w 1568 r. zarzucano jej, że pewnego
wieczora myła wodą wymiona swoich krów, mrucząc przy tym niezrozumiałe sło-
wa, a w dzień św. Jana pokrapiała je gorczycą. Jednym z dni, kiedy wiele kobiet
wykonywało różne czarodziejskie zabiegi, był właśnie 24 czerwca, imieniny św.
Jana. Dzień ten zajmował w dorocznym cyklu obrzędów miejsce szczególne 3 ?
Letnie zrównanie dnia z nocą lud uznawał od wieków za moment niecodzienny
i przypisywał mu wyjątkowe właściwości magiczne. Święto to wiązano z nastę-
powaniem zmian astronomicznych, meteorologicznych, a co za tym idzie i gospo-
darczych. Zabobonne zachowania w czasie najkrótszej nocy w roku polegały na
czuwaniu, otaczaniu głowy bylicą, nacieraniu włosów olejem. Zabiegi te miały
zapobiegać bólom oczu oraz głowy przez najbliższy rok 3 !!. W dzień św. Jana lub
w jego wigilię czyniono także pewne zabiegi mające ochronić zwierzęta i ludzi.
W tym celu zbierano zioła, między innymi bylicę i łopian. Ludowe podanie bo-
wiem głosiło, że głowa św. Jana po ścięciu spadła właśnie między te rośliny. Łody-
3 Tamże.
,'3 F. Irsigler, Hexenveifolgungen vom /5. bis /7. Jahrhundert. Eine Einfuhrung, (w:] Methode
un.d Konzepte der hi.\.torischen Hexenfor.\'chung, hrsg. v. G. Franz, F. Irsigler, Red. H. Eiden, R. Volt-
mer. Trier 1998, s. 9-10.
34 Tamże, s. 19-20.
35 D. i G. Bandini, Kleines Lexikon des Hexenwesens, MUnchen 1999, s. 193.
3(, B. Słuszkiewicz, Nowotarska bięga sądu wlijtowsko-ławniczego Z lat /601-/700 jako zwier-
ciadło życia .'iiedemnastowiecznego miasta, Krakowski Rocznik Archiwalny, t. 3, 1997, s. 55.
37 B. Wojciechowska. Od Godów do lwiętej LUl.-ji. Obrzędy doroczne w Polsce późnego lrednio-
wiecza. Kielce 2000, s. 91. .
,\X Tamże, s. 99.
100
Jacek Wijaczka
gi z kwiatami świętojańskich roślin zatykano za belki w izbach i wkładano w po-
szycie dachów 3 () - miało to odpędzić zarazy i wszelkie choroby spadające na ludzi
i zwierzęta "z powietrza". Do roślin świętojańskich zaliczano również dziurawiec,
o którym botanik Szymon Syreniusz pisał na początku XVII w.: "Przeciw czarom
i gusłom, także naigrywaniu szatańskiemu powiadają go bydź wielkim ratunkiem,
odgania abowiem, zachowuje i strzeże od nich, nosząc go przy sobie. Także ku-
rząc nim po domu"40. Dziurawiec w lecznictwie ludowym stosowano przede
wszystkim przy niedomaganiu przewodu pokarmowego, chorobach zakaźnych,
schorzeniach dróg oddechowych i reumatyzmie. Używano również tej rośliny
w czarach miłosnych.
Podczas procesu prowadzonego przez sąd ławniczy w Grudziądzu w 1666 r.
oskarżona przyznała się do kradzieży hostii. Czarownice jako nieprzyjaciółki
chrześcijaństwa posądzano wówczas powszechnie o kradzież hostii, których uży-
wały między innymi jako składnika do sporządzania proszków będących trucizną
dla ludzi i zwierząt. Komunikanty miały kraść także po to, aby je bezcześcić pod-
czas spotkań na Łysej Górze. Miały tam je tak silnie chłostać rózgami, aż krew
z nich płynęła 41 . Czasami miały zakopywać hostię, "coby nic nie było na świecie"42.
Procesów oczary przeprowadzonych przez sąd miejski w Grudziądzu było
zapewne więcej niż wyżej opisane. Świadczą o tym lakoniczne wzmianki archi-
walne. Wiemy na przykład, że bliżej nieznany nam proces o czary odbył się w Gru-
dziądzu w 1663 r. 43 Kwerenda przeprowadzona w zachowanych księgach miejskich
Grudziądza z XVI-XVIII w., przechowywanych w Archiwum Państwowym w To-
runiu, nie przyniosła efektów. Prawdopodobnie w Grudziądzu prowadzono do
celów tych procesów osobne księgi, zwanymi "czarnymi księgami" lub "księgami
złoczyńców", które po kilkudziesięciu latach się dezaktualizowały i były wyrzu-
cane jako już nieprzydatne. Być może dalsze poszukiwania archiwalne przyniosą
jeszcze nowe wiadomości na temat polowania na czarownice i procesów oczary
przed grudziądzkim sądem miejskim.
)9 Tamże, s. 100.
40 Sz. Syreniusz. O przyrodzeniu i używaniu ziół, Kraków 1613, s. 828.
41 K. Koranyi, Łysa Góra. (Studium z dziejów wierzeń ludowych w Polsce w XVII i XVIII wie.'
ku), Lud, t. 7. 1928. s. 71.
42 J. Wijaczka, Procesy o czary w regionie świętokrzyskim w XVII-XVIII wieku. Iw:] Z przeszło-
.(ci regionu .vwiętokrzy.\"kiego od XVI do XX wieku, pod red. 1. Wijaczki. Kielce 2003. s. 47.
4) Archiwum Państwowe w Toruniu, Inwentarz zaginionych akt z Archiwum Miasta Grudzią-
dza, cz. IV, Acta Judicialia et Advocatialia. dawna sygn. 25.
PROCESY O CZARY PRZED SĄDEM W GRUDZIĄDZU...
101,.
THE LA WSUITS AGAINST WITCHCRAFT AT THE MUNICIPAL COURT
IN GRUDZIĄDZ (GRAUDENSIS) IN 16-17 TH CENTURY
The aim of this article is to describe the COllrt cases against witchcraft, which took
place at the mllnicipal court in Grudziądz (Graudensis) in early modern times. As the co-
urt records conceming the subject have not been preserved. the article is based mainlyon
pre-war German bibliography. as German historians were using some sources still availa-
ble before the war.
Wc do not know how many court cases conccrning witchcraft were condllcted by
the mumcipal COllrt in Gmdziądz. The first one known to liS took place in 1568. and the
last one in 1666. They had simiłar cOllrses as the ones condllcted in some other cities of
Royal Prussia. The defendants, who were mainly women, were accllsed of using magie on
harmful and devilish purpose. The most frequent sentence was capital punishment by bur-
ning at the stake. On the grounds of th0se weB known to us cases in Grudzi'ldz, we may
conclude that they served mainly as measures taken in order to solve some family and
neighbour's conflicts.
Stefan Hartmann (Berlin)
z DZIEJÓW
SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU
W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU
Podstawę artykułu stanowią akta katolickiego Seminarium Nauczycielskiego
w Grudziądzu w repozytorium 76 "Ministerium flir Kunst, Wissenschaft und Volks-
bildung" w Geheimen Staatsarchiv Preussisches Kulturbesitz w Berlinie, które
dotychczas w badaniach nie zostały wykorzystane.
Od czasów reformacji do początku XIX wieku w Prusach istniały państwo-
we seminaria kształcące nauczycieli szkół podstawowych. Wcześniej wystarczało
w zasadzie, gdy nauczyciel potrafił czytać, pisać i rachować oraz miał opanowany
katechizm I. W roku 1824 działało w Prusach już trzydzieści seminariów nauczy-
cielskich, w których zasady kształcenia były zróżnicowane. Od roku 1826 obo-
wiązywało zdanie egzaminu nauczycielskiego pierwszego stopnia w seminarium
przed komisją pod przewodnictwem przedstawiciela Prowincjonalnego Kolegium
Szkolneg0 2 . Do ujednolicenia kształcenia nauczycieli przyczyniły się pierwsza
i druga pruska regulacja z roku 1854, które uwzględniły w procesie nauczania tego
zawodu zarówno stronę dydaktyczną jak i wychowawczą. Duże znaczenie uzy-
skały seminaryjne sz'koły ćwiczeń, które umożliwiały na bieżąco zastosowanie
poznawanej teorii w praktyce 3 . Po roku 1870 rozbudowano system kształcenia
I Patrz G. Thiele, Ge.w:hichte der Preuj3i: chen Lerer.\'eminare, T. l: Allgemeine Vorau .'łetl.un-
gen (Monumenta Germaniae Pedagogica, 62, l), Berlin 1938, s. I] i n.
2 M. Sauer, Volksschullehrerbildung in Preuj3en. Die Seminare und Priiparandenanstalten vom
18. lahrhundert bis l.ur Weimarer Republik (Studien und Dokumentationen zur deutschel? Bild ngs-
geschichte, 37) K6ln-Wien 1987;5.25. .
Tamże, s. 50 i n.
104
Stefan Hartmann
nauczycieli w Prusach, zl)acznie ujednolicając przy tym zasady, programy i wy-
posażenie, od długości kursu do jego struktury. Jako niższy stopień kształcenia
funkcjonowały zakłady przygotowujące do seminarium, do których zaliczenia
przyszli seminarzyści wprawdzie nie byli zobowiązani. Ustalenia z roku 1872
dotyczące egzaminów nauczycielskich pierwszego i drugiego stopnia, planów lek-
cyjnych w seminarium, egzaminu dla nauczycieli szkół średnich i egzaminu rek
torskiego stały się fundamentem kształcenia pruskich nauczycieli w nadchodzą-
cych dziesięcioleciach.
Katolickie Seminarium Nauczycielskie w Grudziądzu należy do naj starszych
instytucji kształcących nauczycieli w Prusach. Szczególne zasługi położył tu gru-
dziądzki proboszcz Franz Dietrich, który w roku 1816 uzyskał od władz pozwole-
nie na przekształcenie niewielkiego prywatnego gimnazjum w instytucję kształ-
cącą nauczycieli 4 . Utrzymanie nowo powstałej instytucji finansowano najpierw
z niewielkich fundacji przeznaczonych pierwotnie dla Kolegium Jezuickiego, któ-
re po sekularyzacji w roku 1781 napływały do miejskiego funduszu szkolnego.
Kwidzyńskie władze rejencji przydzieliły seminarium coroczną kwotę - na począt-
ku wynosiła ona 1178 talarów, w następnych latach była systematycznie podwyż-
szana, ponieważ koszty utrzymania seminarium wzrastałyS . Dodatkowe fundusze
pochodziły z prywdtnych legatów. Na przykład polska szlachcianka Barbara Czap-
ska w swoim testamencie z roku 1785 zapisała czynsze w wysokości 166 talarów
jako kapitał grudziądzkiego kościoła seminaryjnego. Z owych czynszów, z których
dochód można udowodnić jeszcze w roku 1899, nabyto przede wszystkim książki
religijne dla seminarzystów, naprawiono okna i dachy kościoła seminarium, a być
może również dofinansowano nowe organyc,. Oczywiście legat Czapskiej nie wy-
starczył na utrzymanie i remont kościoła seminaryjnego. Spadający w wielu miej-
scach tynk pogłębiał obraz zaniedbania, co było szczególnie kłopotliwe, ponieważ
budynek znajdował się przy ruchliwej ulicy. Renowacja kościoła podjęta na po-
czątku 1888 roku trwała trzy lata, ponieważ Ministerstwo Nauki nie mogło do-
starczyć od razu niezbędnych środków? Jedną część kosztów pokryła grudziądz-
ka katolicka wspólnota wojskowa, która od roku 1891 uczęszczała na swoje nabo-
żeństwa w kościele seminaryjnym.
Po otwarciu Grudziądzkiego Seminarium Nauczycielskiego liczba uczniów
była niewielka, więc na początku przyjmowano także uczniów wyznania ewange-
4 Patrz E. Widmaier, 150 Jahre Graudenzer Lehrerbildung, (w:) DeuucheJ Lehrer.' eminar
Graudenz 1920-1929, hrsg. v. R Hawranke, E. Widmaier im Auftrag des Arbeitsausschusses der
Graudenzer Seminarvereinigung ..Yistula", Ludwigsburg 1969, s. 9 i n.
s Tamże, s. 11.
t. Geheimes Staatsarchiv Preussische Kulturbesitz (dalej: GStAPK), I. HA Rep. 76 L (Lehrerse-
minare), Nr. 4433, Barbara von Czapska'sches Legat.
7 Tamże. Nr. 4435. Die Kirche des Koniglichen Schullehrer-Seminars zu Graudenz, 6 Y 1890 r.
z DZIEJÓW SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU... 105
lickiego. Późniejszy napływ kandydatów sprawił. że w roku 1835 w byłym klasz-
torze Benedyktynek na ul. Zakonnej umieszczono seminarium przygotowawcze dla
poziomu podstawowego i środkowego, podczas gdy poziom wyższy pozostał
w dawnym Kolegium Jezuickim!!.
Najważniejszymi źródłami do dziejów Grudziądzkiego Seminarium Nauczy-
cielskiego w drugiej połowie wieku XIX Se} akta wizytacyjne sporządzone przez
przedstawicieli Prowincjonalnego Kolegium Szkolnego w Królewcu. a od roku
1879 w Gdańsku. Po wcześniejszych pobieżnych wizytacjach prowincjonalny rad-
ca szkolny dr Di11enburger w listopadzie 1863 roku przeprowadził pierwsz t do-
kładm} inspekcję. W tym czasie seminarium 'dysponowało dwoma położonymi
w różnych częściach miasta gmachami. W pierwszym znajdowały się sale wykła-
dowe. sypialnie i część administracyjno-socjalno-gospodarcza oraz mieszkania
dyrektora i jednego nauczyciela, a także seminaryjna szkoła ćwiczeń, w drugim
zaś mieszkało czterech nauczycieli i dozorca. Ciałc> pedagogiczne składało się z dy-
rektora maj'lcego tytuł zawodowy licencjata Zuchta, nauczyciela muzyki Szefran-
skiego. nauczycieli seminaryjnych Prengla i Szafrańskiego. nauczyciela pomocni-
czego Konsalika oraz wykładaj'lcego w szkole ćwiczeń nauczyciela Schmidta.
Pełne, trzyklasowe seminarium miało 64 wychowanków: II uczęszczało do naj-
wyższej klasy. 22 do środkowej i 31 do najniższej klasy. Według założeń szkoła
mogła przyjąć od 80 do 90 seminarzystów, czyli jej możliwości nie były wyko-
rzystane. Z dostępnych środków finansowych można było utrzymać jedynie
30 podopiecznych. pozostali musieli zadowolić się dotacjami państwowymi. Kla-
sy służyły jednocześnie jako pokoje pracy seminarzystów. co ocenione zostało jako
niewystarczające; niezbędna była reorganizacja. Jako dostateczne określił wizyta-
tor katalogowanie ksi'lżek w bibliotece. Nabyte od poprzedniego dyrektora Haupt-
stocka tomy .,Schlesische Zeitung" uznał on za "uciążliwy balast"l}, od kt6rego na-
leżałoby się szybko uwolnić. Jego zdaniem biblioteki nie powinien prowadzić na-
uczyciel w ramach "słabo płatnej, dodatkowej funkcji"lIJ, lecz bibliotekarz. Po-
chwałę otrzymał nauczyciel pomocniczy Konsalik za porządek w zbiorach fizycz-
nych i naturalnych. Wyrywkowa kontrola rejestru - znajdującego się w pokoju
pracy dyrektora - przyniosła zadowalający rezultat.
Jako ciekawostkę można dodać, że w tym czasie do seminarium należało pięć
mórg ogrodów przy bramie kwidzyńskiej 11 . Zostały one podzielone na parcele. Na
jednej parceli założono boisko, z jednej korzystał kierownik Prengel, a pozostałe
wydzierżawił dyrektor zakładu karnego Gumbkov. Wysyłał on do pracy w ogro-
1\ E. Widmaier, op. cit., s. 11.
II ..Lastigen Balast".
lU "Unbelohntes Ncben.Amt i '.
II Nie ustalono. kiedy została ona zburzona.
106
Stefan Hartmann
dzie swoich ..więźniów"'2. k:tórzy. jak odnotowano w aktach wizytacyjnych. ..nisz-
czyli z trudem wyhodowane drzewka"'\ a na ..słowa upomnienia"'4 ze strony kie-
rownictwa zakładu odpowiadali brutalnie. Dilenburger polecił rozwiLIzac umowę
dzierżawczLl z Gumbkovem, gdyż przy takim wykorzystaniu ogród ..nie ma prak-
tycznie żadnej wartości" 15 dla seminarium.
Szczegółowo prowincjonalny radca szkolny rozpatrywał stosunki wewnętrz-
ne w seminarium. Ważnym elementem był skład ciała pedagogicznego. Wizytator
odnotował. że dyrektor Zucht sprawuje urząd od pięciu tygodni i nie jest jeszcze
obeznany ze wszystkimi istotnymi zadaniami związanymi z jego funkcją. Przede
wszystkim powinien zadbać o dobre relacje między burmistrzem Hassem a dzie-
kanem Hellerem. co jego poprzednik Haupstock zaniedbał. Nauczyciele Ptengel
i Szafrański mimo ich sposobu nauczania, graniczącego z pedanterią, ale prawi-
dłowego, oraz muzyk Szefranski osiągnęli dobre wyniki. Pozytywnie został rów-
nież oceniony nauczyciel pomocniczy Konsalik. który uczył historii, geografii,
fizyki i przyrody. Zadania, jakie stały przed seminarium wymagały przezwycięże-
nia wielkich trudności. "Językiem wykładowym jest język niemiecki, językiem
ojczystym przeważajLlcej większości wychowanków jest język polski, różnica,
która w początkowym czasie stanowiła największą wartość"lli.
W momencie wizytacji podzielona na trzy oddziały Seminaryjna Szkoła
Ćwiczeń liczyła 87 uczniów. Do roku 1850 była ona połączona z miejską kato-
licką szkołą elementarną'? i lekcje musiały się odbywać w trzech różnych loka-
lach. Praktycznym rozwiązaniem było posłanie trzech wychowanków z najwyż-
szej klasy seminaryjnej do Szkoły Ćwiczeń. by tam pod nadzorem przykładnego
nauczyciela Schmidta prowadzili zajęcia.
Wnikliwie zajął się wizytator ..sytuacją obyczajową""! w seminarium, która
nieco wcześniej dała powód do ..energicznej interwencji"'9. Mianowiecie pewien
grudziądzki obywatel powiadomił dyrektora Zuchta, że wychowanek seminarium
Kowalewski stale bywa u pewnej mieszkającej w pobliżu wdowy i jej córek.
Kowalewskiego naśladowało kilku innych seminarzystów. Zachowanie to łamało
obowiązująca w szkole dyscyplinę. Zdaniem nauczycieli "Szkoda czyniona była
11 "Strlilli nge".
1.1 .,Die muhsam gezogenen Baumchcn schonungslos ruinert".
14 ..Mahnenden Worte".
I "So gut wic keinen Wert".
II> ..Die Unterrichtssprache ist die deutsche. die Muttersprache der weittibelwiegenden Mehrzahl
der ZOIinge die polnische, einc Differenz, we1che fUr (jie erste Zeit wenigstens von groBer Tragwe-
ite ist".
11 Patrz M. Sauer, Die Entwicklung cle. fi Grlluclenzer all[?emeinbildenenclen Sc:hulwe.\'en im
/9. Jahrhunl/ert, BGW. Bd. II. 1989. s.125.
IM ,,sittlichen Zustand".
IOJ ,,sehr energischen Einschreiten".
z DZIEJÓW SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU... 107
przez pojedynczych złych osobników przybywających do zakładu"20, zwłaszcza
gimnazjalistów. Okazało się, że "Byli gimnazjaliści w ogóle dla seminarzystów
złym dodatkiem, gdyż dając z reguły zły przykład, albo ich swym trybem życia,
albo swymi skłonnościami od zapl mowanej kariery odwodzili 21 . Także brak dba-
łości i kontroli ze strony poprzedniego dyrektora seminarium Haupstocka miał
niekorzystny wpływ na obyczaje wychowankÓw. Wcześniej bowiem seminarzy-
stów, których. przyłapano na obcowaniu z służącymi, pozostawiano bez żadnych
konsekwencji. Oprócz tego zdarzało się, że siedz'lcy w areszcie seminarzyści za-
chęcali pozostałych wychowanków do nocnych ucieczek ze szkoły. Hauptstocko-
wi zarzucano nie tylko "pijaństwo"22 jego uczniów. między innymi w "Rothen
Kruge na lewym brzegu Wisły"23, ale także ich uczestnictwo w biesiadach, w trak-
cie których śpiewane były pieśni studenckie. Postępkom tym sprzyjała "atmosfera
obyczajowa miasta Grudziądza, nasiąknięta depr wacją"24.
Królewieckie Prowincjonalne Kolegium Szkolne przyjęło sprawozdanie Dil-
lenburga z wielkim zaskoczeniem. Dla uzdrowienia sytuacji i zaprowadzenia dys-
cypliny w grudziądzkiej instytucji zalecano następujące kroki:
I. Mieszkaj'lcy w budynku seminarium nauczyciel Szafrański powinien zostać
zobowiązany do ci'lgłego nadzorowania wychowanków, za co otrzyma rocz-
nie wynagrodzenie powyżej ) 00 talarów.
2. Nauczyciele Szefranski, Prengel i Konsalik powinni zaprowadzić porządek
w klasach pierwszej, drugiej i trzeciej oraz swoje klasy kontrolować co naj-
mniej dwa lub trzy razy tygodniowo, zarówno w czasie pracy, jak i wieczo-
rami pomiędzy godzinami 8 a ,1 O.
3. Szczególnie solidnych seminarzystów należy powołać do funkcji porządko-
wych, a nauczyciele seminarium powinni wspierać ich działania.
4. Wszyscy porządkowi powinni podlegać głównemu porz'ldkowemu. Zależnie
od wyznaczonych zadań powinni oni mieć pod swoją pieczą pokoje uczniow-
skie, sypialnie oraz klasy.
5. Porządkowych wyznacza dyrektor na cały rok szkolny.
6. Za pełnienie funkcji otrzymają oni roczne gratyfikacje, odpowiednio do wy-
konywanych obowiązków 25 .
211 "Durch einzelne schlechte Subjecte in die Ansztalt gekommen".
21 "Gewesene Gymnasitaten seien iiberhaupt fUr Seminarien eine schlechte Zuthat, da in der
Regel entweder schlechter Lebenswandel oder schlechte Aniagen sie von der frtiher versuchten
Lautbahn abbringen".
22 "Trinkenreien".
23 "Rothen Kruge auf dem Iinken Weichselufer".
24 GStAPK, I. HA, Rep. 76 L. Nr. 4434, Die Revision des K()niglichen Schullehrer-Seminars zu
Graudenz. Ber. vom 23 XI l 86 r.; "den sittlichen Zustand der Stadt Graudenz. der iiberhalJpt ein
sehr verderbter sein soli".
25 Tamże, 1 XII 1863 r.
108
Stefan Hartmann
Pod koniec roku 1867 .grudzic1dzkie seminarium zostało ponownie skontrolo-
wane. tym razem przez prowincjalnego radcę szkolnego dr. Goebela 26 . Przebieg
wizytacji był następujący: "Niedziela, 15 gnłdnia. zaznajomienie się z nabożeń-
stwem, z pieśniami kościelnymi i z kolejnymi praktykami religijnymi, z ogólnymi
stosunkami zdrowotnymi. opieka nad chorymi, lokacja, żywienie wychowanków,
porządek dnia, zwiedzanie zbiorów zakładu, sprawdzanie prac pisemnych (to kon- .
tynuowano przez kolejne wieczory). Poniedziałek. 16 grudnia oraz wtorek 17 grud-
nia, do południa kontrola całościowo przedmiotów nauczania 3 klas (każdej kłasie
poświęcono około 4 godzin), we wtorkowe popołudnie 2-5 godz. wizytacja śpie-
wania oraz gry na skrzypcach i organach. Środa, 18 grudnia. przedpołudniem wi-
zytacja szkoły przygotowawczej, po południu konferencja, na której zaprezento-
wano protokół, który sprawę ujmował krótko 27 .
Następnie wizytator zajqł się szczegółowo stanem wewnętrznym i zewnętrz-
nym budynków Seminarium. Zastał on wszystkie pokoje i korytarze w czyste,
jednakże stwierdził, że przestrzeń pokojów nie zawsze została odpowiednio wy-
korzystana. Uważał on za niewłaściwe, że pomieszczenia klasowe służyły rów-
nież jako izby pracy podopiecznych, co sprawiło, że były one zajmowane od
wczesnego ranka do późnego wieczora - z wyjątkiem czasu przeznaczonego na
nabożeństwa w kościele, posiłki i spacer - ciągle przez te same osoby. Takie roz-
wiclzanie było niekorzystne dla ich zdrowia, tak jak i to, że nieogrzewane sale
sypialne dla niektórych mieściły się na poddaszu. Trzeba przy tym wziąć pod
uwagę, że "wszyscy seminarzyści przyzwyczajeni byli do spania w swoich ro-
dzicielskich domach, w dusznych, gorących pomieszczeniach":!!!. Goebel zapro-
ponował urządzenie specjalnych pokojów do nauki, które jednocześnie mogłyby
służyć w zimie jako sypialnie dla sześciu-dziesięciu seminarzystów. Pomieszcze-
nia te można by było uzyskać, gdyby w Seminarium zamiast żonatego nauczy-
ciela Konsalika mieszkał nieżonaty nauczyciel. Błędem było jednoczesne użyt-
kowanie jadalni jako pokoju muzycznego, jak w seminarium w Braniewie. Złe
warunki mieszkaniowe mogłoby ewentualne poprawić inne umieszczenie biblio-
teki i zbiorów fizycznych, naturalnych oraz historycznych. Jako "wielce szkodli-
26 Tamże, 25 I 1868 r.
27 "Sonntag, den 15. Dezember. Kenntnisnahmevom Gottesdienste, von dem Kirchengesange
und den weiteren Andachtsiibungen. der Gesundheitsverhaltnisse iiberhaupt, Ptlege der Kranken.
Unterbringung, Speisung der ZOlinge, Tagesordnung, Besichtigung der Anstaltssammlungen. Revi-
sion derschriftlichen Arbeit (diese fortgcsetz an den folgende Abenden). Montag. den 16. Dezem-
ber. und Dienstag, den 17., bis mittags Revision 3 Klassen in samtlichen Lehrgegenstanden (jedcr .
Klasse wurden ca. 4 Stunden gewidmet). am Dienstagnachmittag 2-5 Uhr Revision im Gesange,
Violin-und Orgelspiel. Mittwoch. dcn 18. Dezember. vormittags Revision der Vorbereitungsschule.
nachmittags Konfcrenz, woriiber ein kurzgefaBtes ProtokolI vorliegt".
2M "Siimtliche Seminaristen daheim in ihrem eltcrlichen HOtten in dUl1stig hciBen Riiumcn zu
schlafen gewohnt sind".
z DZIEJÓW SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU... 10.9
we":!') nie tylko pod względem sanitarnym, lecz także moralnym wizytator określił
położenie kompleksu latryn. Służyły one zarówno nauczycielom. seminarzystom,
jaki i służbie, a jako stojące na uboczu zostały pozbawione kontroli i mogły być
wykorzystywane jako miejsce ,, chadzek z żeńskim personelem służbowym.
Oprócz tego często wiej'lcy w Grudzhldzu północno-zachodni wiatr doprowadzał
z latryn nie tylko stały smród. lecz także zarazki"30. W Seminarium Przygotowaw-
czym przy ul. Zakonnej znalazł Goebel cztery duże niewykorzystane sale, które
można było przebudować na salę gimnastyczną, pilnie potrzebną. Umieszczenie
sali gimnastycznej w ogrodzie seminaryjnym uważał on natomiast za niepraktycz-
ne z powodu dalekiej odległości od sal lekcyjnych. Zadowolony był wizytator z po-
rządku w bibliotece i ze zbiorów instytucji.
Dyrektora Seminarium Zuch ta chwalił jako "urzędnika administracyj ego
wielkiej akuratności i rzadkiej pilności"31, wszystkich nauczycieli pochwalił za
"uzdolnienia i godną szacunku wiedzę oraz przygotowanie w ich specjalizacji"32,
co szczególnie wysoko ocenił wobec niekorzystnej sytuacji językowej i oświato-
wej oraz słabej wiedzy podstawowej wśród uczniów szkoły przygotowawczej
kandydujących do stanu nauczycielskiego. U personelu nauczycielskiego skon-
statował, w porównaniu do wcześniejszego okresu, odczuwalne odprężenie, gdyż
"z jednej strony pojawił się dyrektor wyraźnie łagodniejszy niż przedtem, a z dru-
giej strony starsi nauczyciele utrzymywali dystans uznając autorytet dyrektora"11.
Inwektyw oraz intryg nie było, chociaż "zgoda panowała w istocie powierzchow-
na. nie zaś serdeczna"34. Przede wszystkim Szefranski i Prengel, z natury zawsze
niezadowoleni, nie mogli przeboleć utraty dawnych wpływów. Do tego Zucht nie
rozumiał potrzeby "zapewnienia szacunku i zdobycia miłości swojego nauczy-
ciela"35, w ogóle przy swoich wysokich zdolnościach miał za mało wewnętrznej
dobroci.
W czasie wizytacji grudziądzka instytucja liczyła 73 wychowanków, z któ-
rych 23 należało do najniższej, 30 do średniej i 20 do najwyższej klasy. W porów-
naniu ze stanem w roku 1863 nieznacznie wzrosła liczba uczniów. Według spra-
wozdania Goebbela większość grudziądzkich seminarzystów wywodziła się z bie-
1\1 ..GroBe Unzutraglichkcif'.
30 "Kaum ein heimlichcrer Platz zu Stelldicheins mit dem weiblichen Dienstpersonale auserson-
nen werben. Dabei fijhre der in Graudenz so haufig herrschende Nordwestwind aus den Latrinien
nicht bloB steten Zugwind. sondern die argsten Miasmen den Corridoren zu".
31 "Verwaltungsbeamten von groBer Accuratesse und selenem FleiBe".
3 "Gute Aniagen ulld schatzenswerthe Kenntnisse und fertigkeiten in ihren Facher".
.H "Ais einerseits der Director sichtlich milder denn frUher auftritt, andererseits die teren Lehrer
nicht mehr wie. vordem ołfen gegen die Autoritat des Directors angehen".
34 ..DaB die Eintracht nur eine rein auBerliche, keine herzliche sei".
.1 "Die Liebe seiner Lehrer zu erweben und zu sichern".
110
Stefan Hartmann
doty. Z powodu złych perspektyw finansowych rodziny decydowali się synowie
"spokojnych mieszkańców i wieśniaków na dalszą naukę licząc na inne życie"36.
Bieda niektórych seminarzystów była przytłaczająca, niektórzy w zimie musieli się
..obejść bez skarpetek"37. Językiem ojczystym większości seminarzystów był ję-
zyk polski. W końcu roku 1867 na kursie podstawowym było tylko trzech niemiec-
kich wychowanków. "Wychowany w prymitywnych stosunkach, z reguły w bru '
dzie polskich chat zachodniopruski seminarzysta, pozostający bez duchowego
impulsu do dojrzałego życia, uczony w polskich lub utrakwistycznych szkołach
wiejskich przez nauczycieli szkoły wiejskiej, często przeciętnego pokroju, w cią-
głej walce z dworna panującymi w ich otoczeniu całkiem różnymi językami - nie
mógł być w taki sam sposób oceniany jak znajdujący się w szczęśliwym położe-
niu uczeń z ["niemieckiej"?] części monarchii pruskiej. Biorąc pod uwagę stan
wiedzy, z którą przychodził seminarzysta, oraz wiedzę, jaką zdobywał w trakcie
nauki w zakładzie, można by wyżej ocenić efekty tego krótkiego, trzyletniego
pobytu, zarówno ze strony nauczycieli, jak i uczniów, w porównaniu z rezultatami
uzyskiwanymi w faworyzowanych seminariach prowincji zachodniej, nie chciano
jednak uwzględnić samodzielnego opanowania dwóch języków"38.
W stosunku do stanu stwierdzonego w czasie poprzedniej wizytacji znacznie
wzrosła pracowitość i poprawiło się zachowanie wychowanków. Miarą tego było
skrupulatne przestrzeganie wprowadzonego przez kierownictwo instytucji porząd-
ku wewnętrznego i dziennego. Zgodnie z zarządzeniem seminarzyści musieli wsta-
wać latem o wpół do piątej, a w zimie godzinę później. Kwadrans przeznaczono
na ubieranie się, potem do 7 był czas nauki. Godzinę od 7 do 8 wypełniało śniada-
nie i wyjście do kościoła. Po odmówionej przez porządkowego modlitwie rannej
od 8 o 12 odbywały się lekcje w klasach. Po obiedzie od 14 do 16 ponownie były
lekcje. W miesiącach letnich w środy od 15 do 17 seminarzyści byli zatrudniani
w ogrodzie seminaryjnym przy uprawie drzew owocowych oraz praktycznie
w tworzeniu ogrodu. Kolejne godziny były przeznaczone na wyjście, naukę, kola-
:w. "Von etwas behabigen Bilrgers- und Bauersleuten lieber alles andere ais das Lehńach ergreifen".
17 ..DaB sie selbst im Winter der Socken entbehren".
JM Tamże: ..Aufgewachsen in den kilmmerlichsten Verhaltnissen, nur zu oft im Schmutze einer
polnischen Htitte, ohne geistige Anregung geblieben bis zum reiferen Alter. geschult in einer polni-
..chen oder utraquistischen Dońschule, vorgebildet durch Landschullehrer aft mittelmaBigen Schla-
ges, in stetem Kampfe mit zwei ganz verschiedenen Sprachen befindlich, kann der weslpreuBischen
angehende Seminarist nicht nach gleichem MaBstabe bemessen werden wie der Praparand in gltickli-
cher situierten Theilen der preuBischen Monarchie. Vergleicht man aber das, was im Durchschnitte
der Seminarist an Kenntnissen und Schulung in die Anstalt mitgebracht hat, mit dem, was er bei
seiner Entlassung mit hinausnimmt, so dtińte das MaB des in der kurzen Zeit von 3 Jahren seitens
der Lehrer wie der Schiller hier Geleisteten ktihn den Vergleich mit den Resultaten der bevorzugte-
sten Seminare der Westprovinzen aufnehmen konnen, selbst wen n man auf die erlangte Beherr-
schung zweier Sprachen keine Rticksicht nehmen woli te".
z DZIEJÓW SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU... 111
cję oraz zajęcia własne w pokojach seminaryjnych. W niedziele i święta wycho-
wankowie wstawali o 6 rano, do 8 godziny mieli czas na naukę i własne sprawy,
od 9 do 10 brali udział w nabożeństwie w kościele seminaryjnym. Potem następo-
wała nauka do 12, obiad oraz wyjście do 13, ponownie nauka do 14; poobiednie
nabożeństwo do 15 oraz wyjście do I 7 3Y . Jak z tego wynika. nie tylko dni robocze,
ale także niedziele w większości były wypełnione nauką oraz udziałem w nabo-
żeństwach. Dla innych zainteresowań pozostało niewiele czasu. Wszystko było
zgodnie nakazem surowej, szkolnej dyscypliny ściśle reglamentowane.
Prowincjonalny radca szkolny dr Goebel zarzucił kierownictwu, że w orga-
nizacji pracy seminarium przeznaczono zbyt mało wolnego czasu dla uczniów, nie
doceniając znaczenia ich cielesnego i duchowego wypoczynku. Zażądał natych-
miastowej redukcji godzin lekcyjnych, tym bardziej, że w przeciążeniu wych wan-
ków nauką widział główny powód panującej w zakładzie epidemii ocznej - aż
34 seminarzystów było chorych. Goebelowi wydało się podejrzane, że seminaryj-
ny lekarz nie potrafił podać żadnych przekonywających wyjaśnień co do przyczyn
choroby. Na pytania wizytatora bowiem lekarz "przesunął palcem wzdłuż górne-
go kantu pieca, pokazał znaleziony kurz. stwierdził w oczach każdego pacjenta
kawałki kurzu we łzach i uznał, że znalazł źródło choroby"40. Chociaż Goebel był
medycznym laikiem, wykazał w sprawozdaniu, że tego rodzaju wyjaśnienie jest
niewystarczające, gdyż sam w "najczystszych domach"41 tyle samo kurzu na pie-
cu potrafiłby znaleźć. Jego zdaniem było o wiele więcej czynników odpowiedzial-
nych za wybuch choroby:
I) za duży wysiłek podczas godzin lekcyjnych i czasu przeznaczonego na na-
ukę własną,
2) używanie pomieszczeń szkolnych zarówno jako sal mieszkalnych, jak i sal
lekcyjnych,
3) za mało ruchu na świeżym powietrzu. zbyt długie przebywanie w zamknię-
tych murach,
4) niewłaściwe (niedostosowane do pory roku l potrzeb) obuwie (u niektórych),
być może też spanie na zimnym poddaszu,
5) przeciągi w korytarzach latryn.
Obok szybkiego usunięcia tych mankamentów, wizytator uważał za potrzebną
reformę planu lekcyjt1ego. Szczególne trudności sprawiał przy tym dualizm języ-
kowy. Grudziądzkie Seminarium musiało odpowiadać wymogom ustanowionym
dla instytucji kształcących nauczycieli, a jednocześnie uwzględniać możliwości
JQ Tamże. Konferenzprotokoll vom 18 XII 1867 r.
40 "Mit dem Finger langs einer oberen Ofenkante hin, zeigte den gefundenen Staub, wies in den
Augen einiger Patienten an den ThranendrUsen Staubpunkte nach und glaubte nun die Quęlle der
Krankheit gefunden zu haben". ' .
41 "Reinlichsten Hausem".
112
Stefan Hartmann
kandydatów, którzy początkowo słabo rozumieli język niemiecki. czyli prowadzić
lekcje w języku polskim dla wychowanków.
Tym samym w Grudziądzu program nauki był trudniejszy niż w seminariach
w czysto niemieckiej okolicy. W tej sytuacji należało - jak zalecał Goebel - mieć
na względzie dbałość o równowagę sił fizycznych i umysłowych. Także na krót-
kiej przerwie powinni wychowankowie wychodzić na dwór i tam korzystać
z "przyrz,tdów gimnastycznych"42. Wizytator stwierdzał, że nauczyciel gimnasty-
ki poświęcał zbyt mało uwagi swojemu przedmiotowi. a dyrektor Zucht nie inte-
resował się. dlaczego te przyrz'ldy nie były używane.
Gruntownie zajął się Goebel statystyką. Odnotował, że od 1867 roku jeszcze
ani razu tak dużo uczestników preparand nauczycielskich, jak w zeszłym roku do
egzaminu wstępnego się nie zgłosiło. Liczba absolwentów, którzy zdali egzamin
nauczycielski pierwszego stopnia między rokiem 1864 a 1867 wyniosła 44. Nie-
którzy wychowankowie porzucili zakład przed złożeniem egzaminu końcowego
na najwyższym lub środkowym kursie, aby znaleźć zatrudnienie na stanowisku
nauczyciela. W wymienionym okresie 5 seminarzystów dyscyplinarnie usunięto
z grudziądzkiego seminarium, 12 opuściło instytucje po upłynięciu czasu próby,
a 40 odeszło z innych, dobrowolnych przyczyn. Te informacje wskazują, że fre-
kwencja klasowa stale się zmieniała, w seminarium panował ciągły napływ i od-
pływ wychowanków.
Grudziądzki zakład szkolny systematycznie uczestniczył w imprezach ko-
ścielnych, religijnych i zwykłych. Często łączono mszę święt'l w kościele semina-
ryjnym z wykładem i objaśnieniem ewangelii Exhorte w wielkim pokoju nauk
w budynku seminarium. Zwyczaj ten wprowadził dyrektor Zucht, który otrzymał
święcenia duchowne.
Kolejna część wizytacji dotyczyła prowadzenia zeszytów. W grudziądzkim
zakładzie obowiązywały prace pisemne z języka niemieckiego, polskiego i z ra-
chowania. Wizytator uważał to za niewystarczające, ponieważ na egzaminie koń-
cowym wymagane były też prace próbne z religii, historii, geografii i przyrody.
Ponadto zauważył on, że nie było żadnych reguł dotyczących liczby i terminów
prac, wszystko zależało od nauczycieli danego przedmiotu. Zeszytów prowadzo-
nych w języku polskim radca Goebel nie mógł ocenić, ponieważ nie znał tego
języka. Jego zdaniem liczba niemieckich wypracowań - dziewięć rocznie - nie
wystarczała. Domagał się przygotowywcmia prac pisemnych co czternaście dni, ale
bez strat dla wolnego czasu, gdyż powinny być one redagowane pod nadzorem
kompetentnego nauczyciela w czasie lekcji. Także wybór tematów nie znalazł jego
akceptacji. Zganił nauczycieli, którzy zawsze sięgali po te same, znane zagadnie;.
nia, umożliwiając spisywanie prac przez kolejne roczniki seminarzystów. Niepo-
4 ..Turnapparate".
z DZIEJÓW SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU... 113.,
trzebne również było, by każdy zeszyt wypracowań zaczynał się dyktandem pt.
"Na co powinno się uważać przy sporządzeniu wypracowań". Nie widział tez
powodu do wyłączenia z tematyki wypracowań kwestii dotyczących zawodu na-
uczyciela; zastanawiał się nawet, czy to wynikało z egoizmu wykładających na-
uczycieli, czy z "przyzwyczajenia do szablonów"43.
Informacji o metodzie nauczania oraz zawartości lekcji dostarczają fragmen-
ty sprawozdania Goebela dotyczące wizytacji lekcji z poszczególnych przedmio-
tów. Najważniejsze dane na ten temat zostały zebrane w tabeli l.
Pisanie, rysowanie i muzykę podsumował prowincjonalny radca szkolny
w sprawozdaniu pod hasłem "techniczne umiejętności"44. Z powodu braku sali
gimnastycznej nie została sprawdzona lekcja gimnastyki. Na lekcji rysunku ogra-
niczono się do rysunku odręcznego i rysunku konturowego, gdyż rysunek persp k-
tywistyczny nie był ćwiczony. Przedmiotami z d iedziny muzyki były chór, gra
na skrzypcach i organach, harmonia.
Wielokrotnie wizytator stwierdził różnice w odniesieniu do dwóch regulacji
z roku 1854 45 . Na przykład tygodniowa liczba godzin lekcyjnych w Grudziądzu
wynosiła: dla niższej i środkowej klasy po 35 i dla wyższej klasy 34. Regulacje
zaś wprowadziły dla 3 i 2 klasy maksymalnie po 28 i dla I klasy 18 godzin. Po
regulacjach nie zostały uwzględnione w 3 klasie lekcje historii, a w klasie wyższej
geografii. W Grudziądzu obu przedmiotów nauczano we wszystkich klasach. Po-
dobne różnice były w języku niemieckim, religii i muzyce. Ponieważ słaba znajo-
mość wśród wychowanków języka niemieckiego wymagała intensywnego naucza-
nia, zdaniem Goebbela nie było żadnego uzasadnienia dla tego rodzaju "niesły-
chanego przeciążenia"46 wychowanków lekcjami. W ogóle w Grudziądzu mocno
ograniczano swobodę działania seminarzystów, co m.in. odzwierciedlał brak cza-
su na ich prywatne lektury.
Przegląd materiałów nauczania w Grudziądzkim Seminarium wykazał, że
w istocie ograniczało się ono do elementarnych schematów i przekazania faktów,
dla nauki samodzielnego myślenia pozostawało mało miejsca. Seminarzyści, ob-
ciążeni obfitością materiału do opanowania pamięciowego, nie uczyli się ujmo-
Wać detali w szerszych związkach i zależnościach. Przy omawianiu wierszy ogra-
niczano się do analizy form zewnętrznych bez wnikania w relacje liryczne. Rów-
nież nauka innych przedmiotów polegała na pamięciowym wkuwaniu, bez prób
zrozumienia materiału. Niedostateczny był także wymiar ćwiczenia/doskonalenia
Ustnych i pisemnych umiejętności wyrażania się. Na dodatek Goebel nie dostrze-
43 "Angewohnten Schablonismus".
44 "Technische Fertigkeiten".
4 Pierwszą i drugą regulację z października 1854 r. zob. C. MOlier. GrunllrijJ der Geschichte
des PreujJi.\"chen Volksschulwesens: Osterwieck/Harz-Leipzig 1913, s.188 i n.
4f1 "Unerhorte Uberbtirdung".
Tabela I. Tematyka lekcji w grudziądzkim Seminarium Nauczycielskim
Klasa najnl sza Seminarium
Religia Historia Biblii: wyjście z Egiptu. Przez 5 uczniów ku zadowoleniu nauczyciela [?] historia została
streszczona własnymi słowamI. Geografia biblijna. Katechizm: nauka o aniołach.
Metoda nauki dvrektora Zuchta iest za abstrakcvina
Język niemiecki Słowotwórstwo i nauka o zdaniu, poprawna pisownia. rozkład na sylaby, ćwiczenia ze słuchu. '
Nauczyciel Prengel ukierunkował swoje lekcje wprawdzie na przyszły zawód wychowanków. jednak
w sposób, który nie jest "szczególnie interesujący duchowo"*
Rachowanie Ćwiczenia w zakresie liczenia od 10 do 100. Pisanie długich ciągów liczb (db tryliona).
Rozwiązywanie zadań na myślenie
Geografia Zrozumienie globusa i mapy. Ogólny opis kuli ziemskiej. Wizytator wytknął błędy mapy ściennej
w klasie oraz zalecił ograniczenie materiału "przez opuszczenie zbytnich szczegółów i nomenklatury"**
Historia Zagadnienia do historii Prus. Uczniowie znają nie tylko okręgi państwa zakonnego ale także potrafią
zaznaczyć jego położenie i rozciągłość na tablicy. Dobra znajomość Winricha von Kniprode i Ulricha
von Junglngena, która wprawdzie w postaci sChematycznej nauki pamięciowej została odtworzona
Nauki przyrodnicze Podział produktów naturalnych. Opis zwierząt uważanych za szkodniki
Klasa średnia Seminarium .
Religia Zagadnienia do historII "Jezus Chrystus I samarytaństwo". Dogmatyczne I moralne pytania. przede
wszystkim dotyczące uwielbienia Boga I tolerancji wobec Innowierców. Kilku uczniów było
nieświadomych roku niewoli babilońskiej. Jeden wychowanek przeło ł epokę Mojżesza do 400 p.n.e.
Język niemiecki Pogłębienie nauki o zdaniu i słowotwórstwie. Językowe i rzeczowe rozumienie. odtwarzanie
czytanych fragmentów I opowiadanie
Rachowanie Dzielenie liczb. Kongruencja
Geografia Opis Prus Zachodnich. Okręg regencyjny Gdańsk I Kwidzyn. Niektóre kraje Europy
Historia Zagadnienia dotyczące wielkich elektorów, Fryderyka Wielkiego. wojen śląskich, wędrówki ludów.
głównych plemion słowiańskich. Metoda nauczania nauczyciela Konsallka została skrytykowana:
swoim uczniom wprawdzie dużo przekazywał, ale żadne mu/tum. lecz tylko mu/ta. Ważniejsze było
"mądre ograniczenie i utrwalenie"* materiału
Nauki przyrodnicze Pierwsze sześć rzędów ptaków. Mechaniczne przyrządy
Klasa najwytsza Seminarium
Religia Opracowanie sakramentów. Zagadnienia do historII kościoła. rozszerzenie chrześcljańs a,
najstarsze siedziby biskupie, patriarchowie
Wiedza o szkole Ustosunkowanie się seminarzystów do pytań wizytatora: "jak i przez co nauczyciel mógł być
odpowiedzialny za ogłupienie swoich szkolnych dzieci"**
Język niemiecki Czasowniki, które reagują na podwójny akkusativ. Ćwiczenia analizujące dotyczące czytanek.
Opracowanie lekcji języka w szkole podstawowej. Wizytator skrytykował przedstawione kościelne
I świeckie pieśni i wiersze. Uczni wychowankowie opuszczali grudziądzkie "seminarium bez
bogactwa kościelnych, patriotycznych I ludowych pleśni"***. To niedokładne nauczanie nie mogło
nie mieć odzwierciedlenia w szkole podstawowej
Rachowanie Pojedyncze i zło one obliczanie procentów, odsetek, obliczanie okręgów i kątów
Geografia Południowoniemieckie miasta, landy AustrII, Szwajcaria I Portugalia. Uczniowie wiedzieli wiele
o Portugall, ale nie potrafili przedstawić podró koleją żelazną z Kolonii do Królewca
Historia Zagadnienia do niemieckiej historii XV I XVI stulecia z szczególnym uwzględnieniem reformacjI.
Także tu wizytator stwierdził za duże przeciążenie pamięci szczegółami oraz brak wprawy
w opowiadaniu własnymi słowami
Nauki przyrodnicze Systematyka roślin. Nauka o cieple
z DZIEJÓW SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU... 115.
* "Sonderlich geistig anregend".
** "Durch Weglassung allzu grof3er Specialitaten und Nomenklatur".
* "Weise Beschrankung und Festigung".
** "Wie und wodurch der Lehrer sich der Verdummung seiner Schulkinder schuldig machen konne".
*** "Ohne einen Schatz von kirchlichen, patriotischen. volksthiimłichen Liedem' .
gał wśród uczniów skłonności do dokształcania się przez prywatną lekturę. Jak po-
bieżnie, powierzchownie przerabiano treść poszczególnych przedmiotów, pokazu-
je przykład lekcji historii. Nauczyciel przedstawił seminarzystom tylko fakty z nie-
mieckiej i pruskiej historii do śmierci Fryderyka Wielkiego. Późniejszy okres po-
został zupełnie nie uwzględniony. Ani o kampanii Napoleona, ani o upadku Prus
w 1806/1807 r. oraz późniejszym wyzwolemu nie słyszeli grudziądzcy seminarzy-
ści w tamtym czasie nic, nie mówiąc już o refor ach Staeina i Hardenberga lub
o rewolucji z roku 1848, których echa dobrze jeszcze do niedawna były słyszalne.
Wiele formalnych i programowych uchybień Goebel zganił w swoim sprawozda-
niu z wizytacji. Jako pomoc metodyczną zaproponował on seminariom nauczy-
cielskim sporządzanie rocznych, dokładnie umotywowanych planów lekcyjnych,
czyli praktykę, którą już od dawna stosowały wówczas pruskie gimnazja. W ten
sposób Prowincjonalne Kolegium Szkolne, pośrednicząc przy wyborze materiału
lekcyjnego, mogło roztoczyć kontrolę nad instytucjami kształcącymi nauczycieli.
Sprawozdanie Goebela z wizytacji kończą jego wywody o Seminaryjnej
Szkole Ćwiczeń. Liczyła ona na końcu 1867 roku 92 uczniów w trzech klasach
i była kierowana przez nauczyciela o nazwisku Myśliwski, uważanego za wzoro-
wego pedagoga. Jedynie lekcje religii przejął nauczyciel seminarium Schmidt,
celem odciążenia Myśliwskiego, który w zamian nauczał języka polskiego
w dwóch wyższych klasach seminarium. W przeciwieństwie do sytuacji w roku
1863, uczniowie I i 2 klasy poznawali elementy praktycznej nauki zawodu. Wi-
zytator udzielił pochwały grudziądzkiej Seminaryjnej Szkole Ćwiczeń. Jego zda-
niem raczej nie było w Prusach Zachodnich trzyklasowej szkoły podstawowej,
która równie dobrze by wychowywała.
Wizytacja prowincjonalnego radcy szkolnego oraz je-j skutki, a zwłaszcza
stwierdzone przez niego braki. skłoniły dyrektora Seminarium Zuchta do wysto-
sowania petycji do Prowincjonalnego Kolegium Szkolneg0 47 . Zwrócił on uwagę
na to, że rozwój zakładu wychowawczego zależy od odpowiedniego urządzenia
jego" wewnętrznych przestrzeni"4H. Grudziądzka siedziba Seminarium - byłe Ko-
legium Jezuickie - wyglądała okazale i solidnie. Jednak budynek ten nie by.ł pier-
wotnie przeznaczony na seminarium nauczycielskie, więc nie było w nim odpo-
47 GStAPK. I. HA, Rep. 76 L, Nr. 4434. 14 IV 1868 r.
4/\ ..Hauslichen Raumlichkeiten".
116
Stefan Hartmann
wiednich "pomieszczeń do pracy i spania"49; istniejące pomieszczenia okazały się
za małe i źle rozplanowane. Mimo wyłożonych we wcześniejszych latach znacz-
nych sum panowała "ciągła prowizorka, zmiany, przebudowy i dobudowy, niedo-
chodząc nigdy do celu. Gdy jeden stan krytyczny został opanowany, pojawiał się
często inny, nieprzewidziany, jeszcze większy"50. W tej sytuacji Zucht zgłosił pro-
pozycję budowy nowej siedziby seminarium "w ogrodzie seminaryjnym położo-
nym blisko ulicy Kwidzyńskiej"51, przy założeniu, że działka zostanie powiększo-
na o sześć pruskich morgów z byłego pola służbowego tutejszej izby skarbowej 52 .
Szczególnym zmartwieniem było dla Zuchta to, że Prowincjonalne Kolegium
Szkolne - wbrew jego życzeniu - nie zabroniło seminarzystom pobytu na Górze
Zamkowej i w jej okolicy. W swojej petycji mocno podkreślał, że jego wycho-
wankowie w "nędznych budach"53 tej części miasta mogli obcować z młodymi
osobami płci żeńskiej, co sprzyjało upadkowi obyczajowości. Odwiedziny Góry
Zamkowej i wszystkich potajemnych krzyżówek miasta z .jego niezliczonymi
pokątnymi karczmami"54 - otwierały drzwi moralnemu zepsuciu. To zagrożenie
trwało około trzydziestu lat, do czasu gdy grudziądzka instytucja kształcąca na-
uczycieli otrzymała nowy gmach przy ulicy Lipowej55 . Zucht już dużo wcześniej
odszedł z zakładu, by przejąć zwolnioną po śmierci kanonika Donimierskiego
godność kanonika w kościele katedralnym w Pelplinie 5 (). Prowincjonalnemu Kole-
gium Szkolnemu nie było na rękę to postanowienie zyskującego na autorytecie
i niewygodnego dyrektora Seminarium Nauczycielskiego.
Na początku 1868 r. wszedł w życie nowy plan lekcji grudziądzkiego Semi-
narium, z żądaną przez prowincjonalnego radcę szkolnego Goebela redukcją go-
dzin lekcyjnych. Wkrótce seminarzyści uczyli się tylko już po południami od go-
dziny 14 do 15. Godziny od 15 do 16 nie zostały w planie uwzględnione. Obowią-
zujący dla trzech klas seminarium plan lekcji przedstawia tab. 2 57 .
Według tego planu najwyższa klasa miała tygodniowo 25 godzin lekcji, dru-
ga i trzecia po 29 godzin, co względem wcześniejszego planu oznaczało odczu-
walne ułatwienie. Główny nacisk położono na religię, język niemiecki, rachowa-
nie i muzykę. Zgodnie z regulacjami wypadała teraz w trzeciej klasie historia
49 "Arbeits-und Schlaflocale".
so "SUindiges Improvisieren, Andem, Umbauen und Anbauen, ohne je zum Ziele zu gelangen.
Werde ein Ubelstand vermeintlich behoben, so erscheine oft unvermuthet ejn anderer vielleicht noch
groBerer" .
SI "Dicht an der Stadt an der Marienwerderschen Chaussee gelegenen Seminargarten".
52 I morga pruska = 180 prętów kwadratowych = 2553,23 m2.
S3 "Armseligen Hiitten".
54 "Unzahligen Winkelschenken".
5S Zob. E. Widmaier. op. cit.. s. II.
5C, GStAPK, I. HA, Rep. 76 L. Nr. 4434, 29 V 1868 r.
57 Tamże, 1868 r.
z DZIEJÓW SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU... 117.
i w klasie pierwszej geografia. Z powodu braku sali gimnastycznej nie można było
uprawiać gimnastyki.
Tabela 2. Plan lekcji obowiązujący w grudziądz im Seminarium Nauczycielskim od 1868 r.
Dzień, godziny 1 klasa 2 klasa 3 klasa
Poniedziałek
8-9 Religia Historia Język niemiecki
9-10 Język niemiecki Katechizm Rachowanie
10-11 Rachowanie Język niemiecki Historia naturalna
11-12 Geometria Język polski Gra na skrzypcach
14-15 Śpjew Śpiew Pisanie
Wtorek
8-9 Język polski Historia Biblii Język niemiecki
9-10 Język niemiecki . Teoria muzyki Historia Biblii
10-11 Geometria Geografia Śpiew
11-12 Nauki przyrodnicze Rachowanie Teoria muzykI'
14-15 Gra na skrzypcach Geometria. Język polski
Środa
8-9 Religia Język niemiecki Geografia
9-10 Teoria muzyki Rachowanie Katechizm
10-11 Rachowanie Historia Śpiew.
11-12 Historia Wiedza o szkole Rysowanie
14-15 Historia nauk przyrodniczych Pisanie Geometria
Czwartek
8-9 Religia Język niemiecki Historia nauk przyrodniczych
9-10 wolne Katechizm Język niemiecki
10-11 wolne Rysowanie Język polski
11-12 wolne Gra na skrzypcach Rachowanie
14-15 Gra na skrzypcach Geografia Pisanie
Piątek
8-9 Język polski Język niemiecki Historia Biblii
9-10 Język niemiecki Wiedza o szkole Rachowanie
10-11 Wiedza o szkole Język polski Język niemiecki
11-12 Śpiew Śpiew ..Geografia
14-15 wolne Historia nauk przyrodniczych Gra na skrzypcach
...
Sobota
8-9 Religia Język niemiecki Język polski
9-10 Nauki przyrodnicze Rachowanie Katechizm
10-11 Rachowan je Śpiew Język niemiecki
11-12 wolne wolne wolne
14-15 Historia Język polski Rysowanie
W listopadzie 1871 roku prowincjonalny radca szkolny Goebel izytował
ponownie grudziądzką instytucję. Towarzyszyli mu rządowi radcy szkolni Schulz
118
Stefan Hartmann
z Kwidzyna i Wanjura 5 !1. z Gdańska. W jego sprawozdaniu dla Prowincjonalnego
Kolegium Szkolnego, zatytułowanym" Całkowite wrażenie", "wizytacja została
określona jako wysoce korzystna"59. Od czasu odejścia Zuchta dyrektorem Semi-
narium był Jordan. "Wśród nauczycieli panowała teraz kolegialność. jednomyśl-
ność działania, zaufanie do przełożonego, oddanie się miłości i zachwycie dla nie-
go, wśród wychowanków zamiast dawnej, niewolniczej obawy - odważna ufność,
pełny zaufania, uczciwy Vorwartsstreben f?], dobra wola, ochota oraz zamiłowa-
nie do zawodu"()(). Według doniesień Goebela w seminarium było wtedy 85 wy-
chowanków, czyli optymalna ich liczba. Na pierwszą klasę przypadało
22 uczniów, na drugą 28 i na trzecią 35. Wizytator zaświadczył, że Jordan udzie-
lał lekcji religii i nauki o szkolnictwie we "wzorowy sposób"61 - nie pomijając
w obydwu przedmiotach możliwości odniesienia się do rzeczywistego życia oraz
przyszłego zawodu wychowanków. Dzięki jego talentom pedagogicznym nauka
o szkolnictwie, która .,w mniej zręcznej ręce [byłaby] serdecznie nudną"fi2 dyscy-
pliną, stała się ulubionym przedmiotem grudziądzkich seminarzystów. Na tle za-
chęcającej dydaktycznie żywotności dyrektora "stan spoczynku" nauczyciela Pren-
gla 63 tworzył mocno się wybijał. Prengel wrócił w wyjaśnianiu czytanek oraz wier-
szy do metody statycznej i interpretacji wewnętrznej względem aspektów grama-
tycznych i ortograficznych. Widząc te braki prowincjonalny radca szkolny, które-
go po jubileuszu siedemdziesięciolecia przeniesiono na zasłużoną emeryturę. za-
lecił zatrudnienie solidnego nauczyciela. Wizytator ocenił dużą zręczność i żywość
uczącego rachowania i geometrii nauczyciela Schmidta, zganił jednak jego skłon-
ność "do wyuczonego rachowania, do sztucznych obowiązków defiladowych, abs-
trakcyjnych wyjaśnień oraz opracowywania pojęĆ"M. Podczas lekcji historii, geo-
grafii i przyrodoznawstwa prowadzonych przez nauczyciela seminaryjnego My-
śliwskiego radca Goebel zanotował, że odrzucił on "urok eurydycji"65, za to szcze-
SM Na temat radcy szkolnego G. Wanjury zob. H. Mies, Die PreuIJi.\'che Verwaltung des Regie-
rungsbezirks Marienwerder 1830-1870 (Studien zur Geschichte PreuBens, 17) KOln, Wien 1972,
s.185.
S9 "Der Totaleindruck der Revision sei im allgemeinen ein hochst gUnstiger".
6(1 GStAPK, I. HA, Rep. 76 L, Nr. 4434, 5 XII 1871 r.; in diese eine ganz andere Zeit gedrun-
gen. Unter den Lehrem herrsche jetzt CollegialiUit, EinmUthigkeit des Wirkens, Vertrauen zu ihrem
Vorsteher, ja hingebende Liebe und Begeisterung flir ihn. unter den Zoglingen statt der sklavischen
Furcht vor ehedem muthige Zuversicht, vertmuensvolles, ehrliches Vorwartsstreben, guter Wille, Lust
und Liebe zum Berufe. Ja, man habe seine Noth, sich der Ausbriiche des GlUeks seitens der Lehrer
Uber den Unterschied zwischen Sonst und Jetzt zu erwehren.
III "MustergUltiger Weise".
112 "In minder geschickter Hand zu einer herzlich langweiligen".
M "Die Altersruhe des Jubiłarius Prengel".
1\4 "FUr das gelehrte Rechnen, flir kUnstliche Paradeaufgaben, abstracte ErkJarungen und Begrif-
fsentwicklungen" .
M "Den Nimbus der Gelehrsamkeit".
z DZIEJÓW SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU... 119..
gólny nacisk kładł na praktyczną naukę. Ograniczył się mianowicie do jednego
"obrazu kulturowego dawnych Egipcjan. Greków i Rzymian"M i nie wymagał,
w przeciwieństwie do poprzedników, wymieniania dat panowania wszystkich nie-
mieckich cesarzy, brandenburskich margrabiów oraz wielkich mistrzów zakonu
krajowego. Nadzwyczajnym osiągnięciem cieszył się dyrektor muzyki Szefranski
we wszystkich zakresach swojego przedmiotu. "Na koncertach królewieckich to-
warzystw śpiewaczych nie miało się przyjemności usłyszeć, jak tu w Grudziądzu,
w Seminarium, tak srebrzystych dźwięków"67. Grudzi'ldzka Szkoła Ćwiczeń pod
kierownictwem nauczyciela Wiśniewskiego z Olsztyna również zachowała swój
wcześniejszy wysoki poziom. Zdaniem GoebbeIa pod każdym względem mogła
być określana jako "wzorowa szkoła"6!1. Przykładna dyscyplina uczniów oraz ich
rezygnacja z wszelkiego rodzaju Allotria w czasie lekcji sprawiły, że kary były
zbyteczne. Jedynie gimnastyka z powodu braku sali gimnastycznej została ponow-
nie pominięta 69 . .
Niecałe siedem lat później, w czerwcu 1878 roku odbyła się kolejna wizyta-
cja w grudziądzkiej instytucji, tym razem przybył w tym celu prowincjonalny rad-
ca szkolny Kayser 7o . Jego sprawozdanie informuje, że wyposażenie Seminarium,
nadal mieszczącego się dwóch oddzielonych od siebie budynkach, nieco się zmie-
niło. Seminarium Główne w byłym Kolegium Jezuickim obejmowało sale lekcyj-
ne, pokoje mieszkalne, sypialnie i gospodarcze dla wychowanków oraz mieszka-
nie dyrektora. W o pięć minut oddalonym Seminarium Przygotowawczym uloko-
wała się Szkoła Ćwiczeń oraz mieszkania nauczycieli seminaryjnych. W kościele
seminaryjnym odbywały się niedzielne i świąteczne nabożeństwa przed- i popołu-
dniowe dla wychowanków. Obok dyrektora Jordana działali w zakładzie nauczy-
ciele seminaryjni - Myśliwski, Fromm, Wiśniewski, Nagel oraz Spiller. Z wyjąt-
kiem mającego akademickie wykształcenie Spillera, kadra nauczycielska składała
się z absolwentów seminariów, którzy uprawnienia do nauczania nabyli przez zło-
żenie egzaminu na stanowisko nauczyciela szkoły średniej oraz egzaminu rektor-
skieg0 7 .. Liczące 91 uczniów, z których po 27 przypadało na najwyższą i środ-
kową klasę oraz 37 na klasę niższą, mogło Seminarium zanotować dalszy rozwój.
W przeciwieństwie do okresu wcześniejszego nie mogło być mowy o przeciąże-
niu wychowanków materiałem do nauki. Wizytator stwierdził, że starano się tu
o urozmaicenie zajęć t właściwą relację pomiędzy pracą a wypoczynkiem. Za
M ..Culturbilder von den alten Agyptem, Griechen und Romern".
f>7 ..In den Concertaufftihrungen der verschiedenen Gesangvereine Konigsbergs habe man nicht
den GenuB, so silbelTeine Tóne 1...1 zu horen wie hier zu Graudenz im Seminare".
f>H ..Musterschule".
ffl GStAPK, I. HA Rep. 76 L, Nr. 4434, 5' XII 1871 r.
70 Tamże, 9 VII 1878 r.
71 Zob. M. Sauer, Volbschullehrer.bildung in Preussen, s. 123 i n.
120
Stefan Hartmann
"ekonomię't72, to znaczy za sprawy gospodarcze odpowiedzialna była panna An-
tonia Kaweczyńska.
Także i tym razem wynik wizytacji wypadł pomyślnie. Wszyscy nauczyciele
- jak. stwierdzono - odbywają lekcje zgodnie z obowiązującym zarządzeniem
i troszczą się, by "tam postawione cele osiągnąć''73. Wszyscy uczniowie "zarówno
przez ich skupienie w czasie lekcji, jak i przez ciszę oraz porz'ldek"74 w wolaym
czasie całkiem korzystne wrażenie zrobili. Szczególne postępy odnotowano na
lekcjach języka niemieckiego, prowadzonych po odejściu Prengla przez innego
duchownego. Kompetentni nauczyciele seminaryjni Spiller i Fromm często zada-
wali pisanie wypracowań i kładli mocny nacisk na wewnętrzną analizę tekstów.
Jeśli chodzi o seminarzystów , zastrzeżenia wizytatora budziło to, że często nie
odpowiadali całymi zdaniami, nie udzielali konkretnych wypowiedzi i zdarzały się
im błędy wymowy - wymawiali więc i jak ił oraz Joethe zamiast Goethe, bez
następującej Korrektur. Po raz pierwszy wizytacja objęła lekcję gimnastyki, odby-
wająca się w sali gimnastycznej oddalonej około dziesięciu minut od głównego
budynku Seminarium, w ogrodzie seminaryjnym, w miejscu przewidzianym od lat
na ten cel. Na działce rosły także drzewa owocowe oraz rośliny warzywne, które
seminarzystom służyły do nauki ogrodnictwa. Wizytator zachęcał do założenia
pasieki, ponieważ dla prowincjonalnego nauczyciela mogła być "hodowla pszczół
odpowiednim zajęciem w bezludnym okręgu"7s. Niekorzystnie wyróżniały się
gabinety przyrodnicze, nędznie wyposażone i mające mało interesujące zbiory.
W starych seminariach te braki były szczególnie uderzające. Ministerstwo oświa-
ty przydzieliło 200 marek na uzupełnienie aparatów fizycznych oraz zbiorów przy-
rodoznawczych. Pochwał doczekała się przede wszystkim lekcja muzyki. Warto
tu dodać, że wielu dobrych katolickich organistów oraz kierowników towarzystw
śpiewaczych w Prusach Zachodnich było absolwentami grudziądzkiego Semina-
rium Nauczycielskiego. Znani byli Hoffmann i Gurski w Gdańsku, Schulz w Tcze-
wie, Herman w Gniewie, Notzel w Grudziądzu oraz Kaffler w Chojnicach 76 .
W sierpniu 1890 roku grudziądzkie Seminarium wizytowali radcy szkolni
Theiss (rząd Gdańsk) oraz Pfenning (rząd Kwidzyn)77. Miała to być ostatnia in-
spekcja przed przeprowadzką zakładu do nowego budynku przy ulicy Lipowej. Ze
sprawozdania wizytatorów wynika. że dotychczasowe pomieszczenia Seminarium
już nie były w stanie sprostać rosnącym wymaganiom. Składały się na nie: trzy
klasy w głównym gmachu, jednocześnie wykorzystywane przez 30 wychowanków
12 ..Ókonomie".
n ..Die dort gesteckten Ziele zu erreichen".
74 ..Sowohl durch iure Aufmerksamkeit beim Unterricht aIs auch durch die Ruhe und Ordnung".
75 ..Bienenzucht eine angemessene Beschaftigung besonders in einsamen Distrikten".
7h GStAPK, I. HA, Rep. 76 L, Nr. 4434, 29 VIII 1878 r.
77 Tamże, 22 VIII 1890 r.
z DZIEJÓW SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU... 121
jako pokoje mieszkalne, sześć sal sypialnych w Seminarium Głównym i dodatko-
wym, mieszkania służbowe dyrektora i nauczycieli seminaryjnych. jadalnia i sala
muzyczna, którel określano też jako aulę, następnie pomieszczenia mieszkalne i do
pracy w Seminarium Przygotowa czym, a także opróżniona kreślarnia. Nieko-
rzystny był brak umywalni dla seminarzystów w gmachu głównym. Z powodu
braku miejsca musieli oni na korytarzach umieszczać szafy na swoje rzeczy.
W ogrzewanych salach sypialnych mieli wychowankowie swoje własne sienniki
i łóżka. a wełniane koce otrzymywali od Seminarium. W przeciwieństwie do okre-
su wcześniejszego ubikacje były teraz utrzymane w czystości. Były one położone
na brzegu Wisły i z Seminarium połączone zasłoniętym przejściem. Ogrzewanie,
oświetlenie oraz wietrzenie budynku było wystarczaj'lce. Do tej pory niewykorzy-
stane podwórze głównego budynku zamieniono w kompleks ogrodniczy, z drze-
wami i ławkami ogrodowymi. Do lekcji muzyki s użyły fortepian koncertowy oraz
sześć pianin, a także trzy organy do ćwiczeń, w tym organy w kościele seminaryj-
nym (używane były już ponad czterdzieści lat i potrzebowały przeglądu oraz po-
większenia). Biblioteka, która wcześniej, w zimie była umieszczona na nieprzy-
datnym strychu i składała się z "rozgardiaszu starych, nieprzydatnych, przeważnie
polskich książek"7x, została od tego balastu uwolniona i uporządkowana. Ksi'łżki
były teraz przechowywane w otwartym repozytorium w byłym mieszkaniu nauczy-
ciela pomocniczego; dokonano podziału na bibliotekę dla uczniów oraz bibliotekę
dla nauczycieli. Kolekcje fizyczne i aparatura były teraz wystarczające, ponieważ
w przeciwieństwie do okresu wcześniejszego można było określić cel ich wyko-
rzystywania. Były one w dobrym porządku przechowywane w pozamykanych
szatkach rejestru Seminarium. Obok księgi rachunkowej prowadzono księgę pro-
tokołóworaz kronikę instytucji. Wizytatorzy przekonali się poza tym o dyscypli-
nie wśród wychowanków na podstawie księgi protokołów kar; ustalili przy tym,
Że od roku 1887 liczba nakładanych kar znacznie spadała. Częstym wykroczeniem
były zabronione odwiedziny w gospodzie oraz połączona z tym "nadmierna przy-
jemność [używania] napojów wyskokowych"79. Zgodnie z zarządzeniem policyj-
nym zachodniopruskiego naczelnego prezydenta z 24 czerwca 1878 roku trzech
grudziądzkich właścicieli gospód, których lokale odwiedzali seminarzyści, zosta-
ło ukaranych finansowo. Inni odpierali oskarżenia twierdząc, że "nie mogli oce-
nić. czy ci młodzi ludźle byli tymi samymi uczniami"ł«>, a ponieważ ich wyjaśnie-
nia nie mogły być obalone, zostali uniewinnienixI.
Kierownictwo instytucji złożyło następnie wniosek do Gdańskiego Prowin-
cjonalnego Kolegium Szkolnego, prosząc o nałożenie na tutejszych seminar.zystów
71\ "Einem Wust alter unbrauchbarer meist polnischer Biicher".
79 "UbermaBige Genu/3 geistiger Getrankeł'.
II() "Hatten den jungen Leute nicht ansehen konnen. da/3 dieselben Schiller waren".
KI GStAPK, 1. HA, Rep. 76 L, Nr. 4440, Excesse, Beschwerden, l II 1886 r.
122
Stefan Hartmann
obowi'l zku noszenia "czapek lub kapeluszy w określonych barwach i formach"H2.
Miało to ten jednoczesny efekt, że zlikwidowano polskie czapki, które nosili wy-
chowankowie wszystkich trIech katolickich seminariów w Prusach Zachodnich.
W 'sierpniu 1890 roku w grudziądzkim zakładzie było 89 wychowanków:
29 na poziomie wyższym, 26 na poziomie środkowym oraz 34 na poziomie niż-
szym. Ciało pedagogiczne składało się z następujących osób: ł
I) dyrektora dr. Wendego. od roku 1887 w seminarium; nauczał on pedagogiki,
języka niemieckiego. historii oraz języka polskiego;
2) pierwszego nauczyciela Emsta. również od roku 1887 w instytucji; nauczał pe-
dagogiki, języka niemieckiego. rachowania. geogratii oraz gry na fortepianie;
3) nauczyciela religii Hirscha. od roku 1889; nauczał religii, historii i języka pol-
skiego;
4) podporządkowanego nauczyciela Palma. od roku 1883; nauczał języka nie-
mieckiego, opisu przyrody, ogrodnictwa;
5) podporządkowanego nauczyciela Wessel1a, od roku 1887; nauczał muzyki,
rachowania i pisania;
6) ordynariusza szkoły ćwiczeń Schulza;
7) nauczyciela pomocniczego Wackera, od roku 1888; nauczał geometrii, przy-
rodoznawstwa oraz gimnastyki.
Szczegółowo zostały opisane przez wizytatorów lekcje poszczególnych pe-
dagogów. Dyrektor dr Wende omówił na zajęciach z pedagogiki funkcje pamięci,
a na lekcjach historii Jiilich-Kleveschen spory spadkowe; nauczyciel Ernst na lek-
cji języka niemieckiego "Schlifers Klagelied" Goethego z "dem zerbrochenen Rin-
gelein" Eichendorffa; nauczyciel religii Hirsch analizował historię "pokutującej
Magdaleny"; nauczyciel seminaryjny Palm rozpatrywał w przyrodoznawstwie ro-
dzinę sadzonek fasoli; nauczyciel muzyki Wessell ćwiczył rozmaite chorały oraz
pieśni ludowe; nauczyciel pomocniczy Wacker wywodl.ił w geometrii formuły dla
powierzchni stożka, walca i kuli. Z wyjątkiem Hirscha, metody nauczania wszyst-
kich nauczycieli zostały pozytywnie ocenione. Krytykę wizytatorów wywołał. zbyt
długi, niepodzielony wykład Hirscha oraz jego niewłaściwie zadawane pytania przy
odpytywaniu uczniów. Przede wszystkim dał odczuć brak ciepła w swoim charak-
terze. Okazał religijny zapał w staraniu się, wbrew woli dyrektora Seminarium,
by liczba obowiązkowych spowiedzi dla seminarzystów z dotychczasowych rocz-
nie dwóch wzrosła do czterech 1o . Stało się tak wbrew stanowisku, że "wesołych
uczniów nadmierny przymus spowiedzi łatwo do religijnej obłudy oraz obojętno-
ści"1I4 może doprowadzić. Do zwiększenia liczby obowiązkowych spowiedzi dą-
K1 ..Das Tragen von Mtit7en oder Htiten in einer bestimnl1en Farbe und Form zu Ptlichf'.
K.1 GStAPK, l. HA. Rep. 76 L. Nr. 4435. 9 IX 1890 r.
114 ..Lebensfrohe Schtiler ausgetibter tibermaBiger Beichtzwang leicht zu religioser Heuchelei und
G leichgtiltigkeit".
z DZIEJÓW SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU... 123
żyła polska wspólnota parafialna. pragnąc wzmocnić swój wpływ na wychowan-
ków narodowości polskiej. Prawdopodobnie ze względu na miejscowe środowi-
sko klerykalne Prowincjonalne Kolegium Szkolne zezwoliło na zmni jszenie rocz-
nych spowiedzi z czterech do dwó h. Zostały one tak ustalone, że porz'ldek we-
wnętrzny Seminarium nie doznawał przez to żadnych zakłóceń. Wskutek tego
władza gdańska w kłótni dyr. Wendego z grudziądzkim dziekanem Kunertem,
w której chodziło o udział dzieci ze Szkoły Ćwiczeń w nabożeństwach w kościele
seminaryjnym, stanęła po stronie dyrektora; zarzut dziekana Kunerta, że Wende
zakazał uczniom uczestniczyć we mszy w koś iele parafialnym. okazał się nie-
zbyt mocnył!5. Częste rozbieżności pogl'ldów kierownictwa Seminarium i miejsco-
wego duchowieństwa katolickiego unaoczniły, jakiego wspólnego języka używa-
no ostatnio w roszczeniach dotyczących szkolnej sprawy.Miało to wpływ rówDież
na seminarzystów. z których kilku wybrało kieru ek ultraklerykalny. Przykładem
jest grudziądzki seminarzysta Franz Herder, który później jako zarządca w Mo-
czarach (okręg Malbork), na obszarze zamieszkiwanym po połowie przez katoli-
ków i protestantów, wyrażaj,}c się o wizeruflku Lutra wiszącym w tamtejszej kla-
sie tak dalece uraził religijne uczucia swoich uczniów ewangelików i ich rodzi-
ców, że Prowincjonalne Kolegium Szkolne zdecydowało o jego niezwłocznym
zwolnieniull .
W ostatnich latach XIX wieku grudzi'ldzkie seminarium przeszło szereg
ważnych zmian. Najpierw nastąpiła przeprowadzka do nowego budynku semina-
ryjnego przy ulicy Lipowej - z salą gimnastyczm}, placem do uprawiania tenisa
i sportu, a także z obszernym ogrodem seminaryjnym. Nie można było odtąd wy-
obrazić sobie Grudziądza bez czerwonego budynku z wypalanej cegły z dużymi
oknami w gładkich, białych ramach'n. Budowa wywołała rozmaite spory między
kierownictwem Seminarium a urzędem budowlanym; przykładem mogą być za-
żalenia dyrektora Seminańum Salingera, następcy Wenda, na pełniącego obowiązki
okręgowego inspektora budowlanego Baurata Bauera llH . Bauer komentował wor-
dynarny sposób życzenia Salingera dotyczące zmiany umieszczenia drzwi wejścio-
wych oraz zarzucał totalny brak wiedzy w sprawach budowlanych. Ponadto
Bauer pozwolił zdjąć pomiary w Seminarium Przygotowawczym w niedzielę, bez
wcześniejszego uzgodnienia tego z dyrektorem. oraz dla swojej wygody wykona-
nia korzystał z usług sluż'lcej. W dodatku bez uprzedniego zgłoszenia w czasie
lekcji wszedł z palącym się cygarem do klasy i poprosił nauczyciela szkoły śred-
niej Schmidta, by go oprowadził wokół Seminarium Przygotowawczego. Zażale-
KS GStAPK, I. HA, Rep. 76 L. Nr. 4440, 27 IX 1888 r.
II(, Tamże, 3 V III 1894 r. .
K7 E. Widmaier. op. cit., s. 12.
KK GStAPK. I. HA. Rep. 76 L. Nr: 4440, 30 XII 1895 r.
124
Stefan Hartmanv
nia Salingersa rozpatrywał kwidzyński prezydent krajowy von Horn X {}. który
zarzucił Bauerowi używanie obraźliwych form "w kontaktach pomiędzy równo-
rzędnymi urzędnikami administracji państwowej"l)() i zarządził przeniesienie go na
inny obszar lJ \.
Obok przenosin do nowego budynku nastąpiły także ważne zmiany perso-
nalne w gronie pedagogicznym instytucji. W roku 1895 nauczyciel Seminarium
Wacker został powołany na stanowisko okręgowego inspektora szkolnego w Do-
brym Mieście (Warmia), w następnym roku zmarł nauczyciel religii Hirsch.
U schyłku roku 1897 został nauczyciel szkoły średniej Schmidt przeniesiony na
posadę okręgowego inspektora szkolnego w Lidzbarku Warmińskim. Jego miej-
sce zwierzchnika zakładu przygotowawczego do stanu nauczycielskiego' we Wał-
czu przejął Kunst, który opuścił jednak już w maju 1899 r. grudziądzką instytucję,
aby przej'lć kierownictwo Okręgowej Inspekcji Szkolnej Kartuzy I (rejencja gdań-
ska). Na koniec tamtego roku dyrektor Seminarium Salinger został mianowany na
rządowym i szkolnym radcą przy królewskim rządzie w Gdańsku tJ2 . Gdy w grud-
niu 1900 r. odbyła się ponownie wizytacja grudzi'ldzkiej instytucji. wizytator pro-
wincjonalny radca szkolny Kretschmer zanotował, tamtejsze kolegium nauczyciel-
skie "w ciągu czterech lat z powodu awansu. przejścia na emeryturę, zgonu, prze-
niesienia"{}3 stale się zmieniało. Te niechciane okoliczności nie przerwały ciągło-
ści nauczania, a dodatkowo przyniosły ten pomyślny skutek, że instytucję ożywiła
młoda. aktywna siła. Na czele Seminarium stanął teraz urodzony w roku 1859
dyrektor dr Rudenick, który był wykształcony akademicko i egzamin złożył w ję-
zyku nowożytnym. Później pracował on jako nauczyciel w gimnazjum, a następ-
nie jako okręgowy inspektor szkolny w Barczewie. Podporządkowani mu byli:
nauczyciel szkoły średniej Scherer również z akademickim wykształceniem, kato-
licki duchowny oraz nauczyciele seminaryjni Porsch. Weyher, Woehl i Kamuth tJ4 .
Sprawozdanie Kretschmera nabrało znaczenia jako opisujące po raz pierw-
szy zewnętrzne i wewnętrzne wyposażenie nowego budynku seminaryjnego przy
ul. Lipowej. Dwupiętrowy gmach główny miał długość 85,52 metrów i szerokość
19,75 metrów oraz był w swoim wschodnim i zachodnim skrzydle podpiwniczo-
ny. Gmach wzniesiono z wygładzonej, wypalanej czerwonej cegły. Wiązanie da-
chowe wyłożone było dachówką łupkowatą w podobnym kolorze. Pomieszczenia
zwykle posiadały podwójne okna. Jasne korytarze biegnące od strony ogrodu miały
K9 Karl Heinrich Ludwig von HOI11 był w latach 1891-1900 prezydentem rejencji malborskiej [?I.
\HI ..Filr den Verkehr zwischen gleichgestellten Beamten der Staatsverwaltung ilblichen".
"1 GStAPK. I. HA. Rep. 76 L. Nr. 4440. 21 III 1896 r.
II! Zob. GStAPK. I. HA, Rep. 76 L, Nr. 4437. Seminar Graudenz. Lehrer.
'n Im Laute von vier Jahren infolge von Beforderungen. Pensionierung. Todesfall. Versetzung
seiner Mitglieder".
114 GStAPK. I. HA. Rep. 76 L, Nr. 4434, Ber. vom 20 XII ł 900 r.
z DZIEJÓW SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIEGO W GRUDZIĄDZU... 125
szerokość 2.50 m i były przesklepione. Pohlczenie między poszczególnymi pię-
trami tworzyły główne i trzy pary pobocznych schodów. Schody główne opierały
się na 22 wyszlifowanych granitowych filarach z piaskowymi zakończeniami. Na
parterze znajdowały się klasy dla seminarzystów i dzieci Szkoły Ćwiczeń oraz
mieszkania nauczycieli szkoły średniej i ekonomów. Pierwsze piętro zajmowały
pokoje mieszkalne i służbowe dyrektora. aula. pokoje mieszkalne i pracownie se-
minarzystów oraz dwa pokoje ćwiczeń. Na najwyższym piętrze położone były
sypialnie. pralnie. umywalnie dla wychowanków, a także trzy pokoje dla chorych.
Mieszkanie dla służby szkolnej znajdowało się w piwnicy budynku środkowego.
gdzie również urządzona była wielka umywalnia z prysznicami. Gmach dyspono-
wał nowoczesnym wodociągiem. Maszyna gazowa napędzała wodę do znajdują-
cego się na strychu zbiornika. sbld płynęła do poszczególnych miejsc pob ru.
W szystkie pomieszczenia klasowe, biblioteczne, konferencyjne i mieszkalne były
ogrzewane. Ich oświetlenie zapewniało gazowe światło żarowe. Jedynie na kory-
tarzach i pokojach pobocznych palił się zwykle gaz świetlny. Główną dekorację
auli tworzył wiszący wielki obraz olejny przedstawiający cesarza, który instytucja
zawdzięczała życzliwości ministrowi edukacji dr Bossemu 95 . Dla klas Seminarium
oraz trzeciej klasy Szkoły Ćwiczeń wystarano się o ławki z fabryki Elsasser
w Schonau koło Heidelbergu. Pokoje mieszkalne seminarzystów mogłyby w za-
leżności od wielkości pomieścić od 4 do 14 seminarzystów. W obydwóch sypial-
niach panowała czystość i porządek. Wychowankowie dbali o higienę osobistą:
wszyscy używali mydła, szczoteczki do zębów i czystych ręczników. Codziennie
myli oni swoje górne części ciała oraz zażywali w sobotni wieczór czyszczących
kąpieli. Zadowalające było zaopatrzenie instytucji w środki do nauczania, udostęp-
niane przez większe katalogi specjalistyczne. Na instrumenty muzyczne składało
się dziewięć fortepianów i cztery dwumanuałowe organy. Sala gimnastyczna przy-
legaj'lca do gmachu głównego była przestronna i ogrzewana. Oprocz tego znajdo-
wał się tam tor kręglarski, używany przez pilnych uczniów. Wspaniały widok za-
pewniał nowozałożony duży ogród seminaryjny, w którym nastąpił znacznie wzrost
nowych sadzonek drzew i krzewów.
W momencie wizytacji w 1900 r. instytucja liczyła 89 wychowanków:
38 w najniższej, 27 w środkowej oraz 24 w najwyższej klasie. Jak widać, frekwen-
cja względem wcześniejszego okresu nieco się zmieniła. Seminarzyści pochodzili
nadal z ubogich środowisk: w dalszym ciągu zawód nauczyciela był nieatrakcyj-
ny dla synów zamożnych członków klasy średniej. Wszystkich kandydatów do-
brze przygotowały placówki kształcące przyszłych nauczycieli, z wyjątkiem
'JS Minister dr. Julius Robert Boss - zob. G,.unr fJ zur deut.\chen Verwaltung...ge.w:hkhte 1 15-
-/945, Reihe A: Preufłen, Bd. 12, T. A: Preuj3i:.che Zentralbehijrden. bearb. v. F. W. Wehrstedt.
Marburg ł 978. s. 117.
126
Stefan Hartmann
dwóch, najczęściej w Radzyniu Chełmińskim oraz Wałczu. Jeśli chodzi o pocho-
dzenie, 7 wychowanków pochodziło z rejencji gdańskiej, 45 z rejencji kwidzyń-
skiej, 14 z Prus Wschodnich. 8 z Brandenburgii, 5 z Westfalii, 2 ze Śląska, po
l z Saksonii i Nadrenii. Około jednej trzeciej seminarzystów wywodziło się z ro-
dzin polskojęzycznych. W przeciwieństwie do okresu wcześniejszego w lekcjach
w języku polskim nie brało już udziału wielu seminarzystów, tylko niektórzy, któ-
rzy po polsku mówili w domu oraz kilku z niemieckim językiem ojczystym. Pol-
skie lekcje nie służyły już do uczenia się języka polskiego, lecz do przygotowania
seminarzystów do nauczania polskich dzieci religii w języku ojczystym na pozio-
mie szkoły podstawowej. Wizytacja lekcji z poszczególnych przedmiotów przy-
niosła w większości pozytywne wyniki. W omawianym okresie kładziono więk-
szy nacisk na właściwą organizację lekcji, przy czym kierowano się wskazówka-
mi pedagoga Johanna Friedricha Herberta 96 . Jego teoria nauczania stanowiła naj-
ważniejszy punkt odniesienia przy przekształceniu szkoły nauki w szkołę pracy,
która obok przedmiotów teoretycznych wprowadzała także zajęcia praktyczne
i zręcznościowe. Wzmocnienie czynnika pracy powinno zachęcać ucznia do więk-
szej samodzielności.
Porównanie sprawozdania z wizytacji z 1900 oraz z 1867 r. pozwala poka-
zać, w jakim stopniu w ciągu trzydziestu trzech lat zmieniła się grudziądzka insty-
tucja kształcenia nauczycieli. Z zacofanej, prowincjonalnej szkółki wyrosła szkoła
zdolna udźwignąć zmieniające się wymagania państwa i społeczeństwa.
Wraz z rozluźnieniem wcześniejszych ścisłych związków z katolickim kle-
rykalizmem wprowadzono postępowe sposoby nauczania, z położeniem nacisku
na dobre przygotowanie semindrzystów do ich późniejszego zawodu. Przeniesie-
nie w roku 1897 seminarium z byłego Kolegium Jezuickiego do budynku przy
ulicy Lipowej oznaczało także symboliczny początek nowej epoki w kształceniu
nauczycieli w Grudziądzu.
Tłumaczyła z języka niemieckiego
Sylwia Gelka
% Zob. W. Asmus, lohann Friedrich Herbart (/776-/84/), Iw:] Neue Deutsche Biographie,
Bd. 8. Berlin 1969, s. 572-575.
Aleksander Smoliński (Toruń)
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH'
IMIENIA GENERAŁA DYWIZJI GUSTAWA ORLICZ-DRESZERA
W OKRESIE OD MARCA DO SIERPNIA
ORAZ JEGO OBSADA PERSONALNA NA DZIEŃ 23 MARCA
I l WRZEŚNIA 1939 ROKU
Pomimo sporego upływu czasu, jaki dzieli nas od tragicznych dla państwa
i narodu polskiego wydarzeń z jesieni 1939 r. nadal zarówno wśród historyków,
jak i czytelników literatury historycznej dotyczącej drugiej wojny światowej nie
słabnie zainteresowanie tą problematyką. Obok innych czynników sytuacji tej
sprzyjają praktycznie niczym nieograniczone już dzisiaj możliwości badań histo-
rycznych I. Stale więc narasta liczba publikacji na temat politycznych i wojskowych
przyczyn oraz przebiegu kampanii jesiennej 1939 roku, a także jej militarnych
i społecznych skutków. W dalszym ciągu jednak nie wszystkie jej aspekty znala-
zły wystarczające oświetlenie w literaturze historycznej, zarówno mającej charak-
ter naukowy, jak i spełniającej zadania popularyzatorskie 2 . Stosunkowo najlepiej
I Nadal jednak istnieją ograniczenia w dostępie do rosyjskiego zasobu archiwalnego.
Szerzej: "'1ljna Obronna Polski w 1939 r. Materiały do biblioRrafii, pod red. M. Dziewul-
skiego. W. Majewskiego. Z. Urbańskiej, Warszawa 1969; "'1ljna Obronna Polski w /939 r. Biblio-
Rrafia, wyd. II rozsz., pod red. W. Majewskiego. Warszawa 1971; Wojna Obronna Po/ski w /939 r.
BiblioRrąfia, Suplement I do wyd. II rozsz., pod red. I. Blagowieszczańskiego. Warszawa 1974;
Pol.\"ka biblioRrąfia woj,\'kowa. 1/ wojna ,(wiatowa. Komunikat biblioRraficzny, t. XIX A: za lata
1939-/955, część I (l V1/ /939 - 9 V /945), Warszawa 1974; "'1 ina Obronna Polski w 1939 r.
BiblioRrafia za lata /980-/984, 'oprac. W. Henzel. I. Sawicka, Warszawa 1986; Kampanili wrze-
śniowa /939. Bibliografia, t. I-II, pod red. I. Sawickiej, Warszawa 2002. Po 1989 r. ukazaly się
128
Aleksander Smoliński
znane są przygotowania i działania zbrojne. Mniej wiemy o wojennych dziejach
poszczególnych broni głównych 3 , służb 4 . oddziałów 5 oraz wielkich jednostek, czyli
dywizji i brygad 6 , formacji Obrony Narodowej7, a także związków operacyjnych!!.
także dwie próby podsumowania dotychczasowej wiedzy na temat przyczyn. przebiegu i skutków
kampanii jesiennej 1939 r. - T. Jurga, Obrona Polski /939. Warszawa 1990: Cz. Grzelak. H. Stań-
czyk. KamlJania poł..ika /939 roku. PocZlJtek JJ wojny . wiatowe.i, Warszawa 2005.
.1 Broni oraz wojsk - np. A. Kurowski. Lotnictwo polskie w /939 roku. Warszawa 1962;
S. Truszkowski. Działania artylerii przeciwlotniczej w 1'( inie /939 r. Czę. c{ /, Wojskowy Przegląd
Historyczny (dalej: WPH). 1977, nr I (79); Czę (t{ JJ, 1978. nr 2 (84); R. Szuballski, Polska broń
pancerna w /939 roku. Warszawa 2004 (I wyd. Warszawa 1982); T. Kraw(;zak, J. Odziemkowski,
Pol.\'kie pocilJgi pancerne w wojnie /939 r., Warszawa 1987; J. B. Cynk, Siły lotnicze Pol...ki i Nie-
miec. Wrze...ień /939, Warszawa 1989; J. R. Prochwicz. Formacje Korpu.m Ochrony Pogranicza
w /939 roku, Warszawa 2003; Z. Cutter. Pol...kie woj.\'ka saperskie w /939 r. Organizatja. wypo,m-
żenie. mobilizacja i działania wojenne, Częstochowa 2003; P. Zarzycki. Artyleria konna w kampa-
nii /939 roku. Warszawa 2007.
4 Np. W. Rezmer, Operacyjna służba .\'ztabiJw Wojska Polskiego w /939 roku. (Organizacja.
za.mdy funkcjonowania. przygotowanie do wojny), Toruń 1993; częściowo G. Ratajczyk, Żandar-
meria Wt iska Polskiego JJ Rzeczypospolitej, Toruń 2004; L. Urliński, Polski plan aprowizacji wo-
jennej Z wrze.\{nia /939 roku. Toruń 2001: A. Nawrocki. Zabezpieczenie logistyczne wojsk lądowych
sił zbrojnych JJ RP w latach /936-/939, Warszawa 2002.
s Np. W. Lewandowski, 3 Pułk Szwoleżerów Mazowieckich im. płka Jana Leona Hipolita Ko-
zietulskiego w kampanii jesiennej /939 roku, Acta Universitatis Nicolai Copernici (dalej: AUNC),
Historia X, 1973, z. 58; tenże, Z walk 3 Pułku SzwoleieriJw Mazowieckich im. Jana Leona Hipolita
Kozietulskiego we wrzdniu /939 roku, AUNC, Histońa ???, 1975. z. 67; P. A. Kukuła. Piechurzy
kutnow...kiego pułku, Łódź 1977; P. Bauer, B. Polak. /7 Pułk UłemiJw Wielkopol...kich im. KrÓla
Bolesława Chrobrego w obronie ojczyzny. /939 r., Gostyń 1978; tychże, 55 Poznański Pułk Pie-
choty w obronie ojczyzny we wrześniu /939 roku. Leszno 1979; J. W. Dyskant, Oddział Wydzielony
"Wisła". Zary... działań b( iowych OW "Wi...la" Flotylli Rzecznej we wrzdniu /939 r.. Warszawa
1982; H. Żelewski, Dzieje b( iowe R Pułku Piechoty LegionÓw w walkach obronnych /939 r., Lu-
blin 1984; J. Przemsza-Zieliński. Księga wrze.(niowej chwały pułkÓw śląskich. t. 1. Katowice 1989,
t. II, Katowice-Sosnowiec 1993; J. Grzybowski, 40 Pułk Piechoty "Dzieci Lwowskich" w obronie
Warszawy, Warszawa 1990; J. Błasiński, Kawaleria li Rzeczypospolitej nll przykładzie 25 Pułku
UłanÓw Wielkopolskich. Warszawa 1996; tenże, Z dzie.iÓw kawalerii JJ Rzeczypospolitej. Losy
25 Pułku UłanÓw Wielkopolskich. Warszawa 1999; E. P. Nowak. Dywi{jon Rozpoznawczy lO Bry-
gady Kawalerii /938-/939. Kraków 1999; A. Czarnik, Ósmy strzelcÓw konnych w marszu i w b( iu.
Działania Ósmego pułku ...trzelcÓw konnych na Pomorzu nadwi. lań.\'kim w dniach /-3 wrze; nia
/939 r., Słupsk 1999. Wartość merytoryczna opracowań wymienionych w tym i następnych przypi-
sach jest dość zróżnicowana.
to Np. S. Franciszek. 10 Brygada Kawalerii w kampanii wrześniowej 1939 r. Część I, WPR
1959. nr 1(10); Część II. 1959, nr 2 (11); L. Głowacki, 17 Wielkopolska Dywizja Piechoty w kam-
panii 1939 roku. Lublin 1969; W. Zaleski, W Warszawskiej Brygadzie Pancerno-MOIorowej 1939.
Z dziejów 1 Pułku Strzelców Konnych, Warszawa 1988; J. Izdebski. Dzieje 9 Dywizji Piechoty
1918-1939, Warszawa 2000; Z. L. S. Odrowąż-Zawadzki, Dzieje 14 Dywizji Piechoty (Poznańskiej),
Gdańsk 2003; J. Majka, Brygada Motorowa płk. Maczka. 10 Brygada Kawaleńi 1937-1939, Rze-
szów 2004; T. Sufin, 3 Brygada Strzelców Górskich w kampanii wrześniowej 1939 roku, Pruszków
2004. Co do udziału konnych brygad kawaleń i WP w jesiennych walkach zob. np. L. Mitkiewicz,
Kawaleria samodzielna Rzeczypospolitej Polskiej w wojnie /939 roku. Toronto 1964; F. Idzior,
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
129
Podobnie nie w pełni jest rozpoznany przebieg ich mobilizacji, czyli planowego
przejścia ze stopy pokojowej na organizację wojenną oraz rozwinięcia, które czę-
ściowo nastąpiły już wiosną 1939 r., a ostatecznie zakończone zostały bezpośred-
nio przed wybuchem wojny lub te w pierwszych dniach konfliktu z Niemcami'}.
Istniejelca literatura nie wyczerpuje również zagadnień dotyczących mobilizacji
oddziałów kawalerii Wojska Polskiego w okresie od marca do końca sierpnia 1939
o walkach Wielkopolskiej BK w Puszczy Kampinoskiej w.1939 roku. WPH, 1968, nr 3 (47); J. Drę-
żek. W .\1Jrawie walk Mazowieckiej BK. WPH. 1978, nr 1 (83); M. Winogrodzki, Podol. ka BK
w działaniach wojennych 1939 r. Czę,.;c' /. WPH, 1989, nr 3 (129); Czę.(ć 1/. 1990, nr 3-4 (133-
-134); J. Wielhorski, Przyczynki do monografii Suwalskiej i Podla.\'kiej BK oraz GO Kaw. gen. fod-
horskiego 1 /X - 5 X /939. W 50 rocznicę walk, Dawna Broń i Barwa, Katowice 1989. nr 5;
A. Wilczkowski, Anatomia boju. Wołyń. ka Brygada Kawalerii pod Mokrą / wrze.{nia /939. Łódź
1992; Kawaleria .mmodzielna Wojska Pol.\'kiego w bitwie nad Bzurq, pr. zbior., Warszawa 2005;
J. S. Tym. Boje Wołyń.\'kiej Brygady Kawalerii w dniach /-4 wrze.<nia /939 roku. [w:1 Mokra Dzia-
łoszyn 1939. pr. zbior., Warszawa 2005. oraz E. Pawłowski, Kawaleria polska w Wojnie Obronnej
1939 r., WPH. 1989, nr 3 (129); J. Jarecki, KawaLe"ria polska w walce. Wrzesień /939, Katowice
b.r.w. (I wyd. pl. Walki kawalerii polskiej. Wrzesień /939, Katowice 1989); M. Paluch, Działania
bojowe Wołyńskiej B,ygal(v Kawalerii w pierw. zej fazie kampanii wrze:fniowej 1939 roku. Toruń
2004 i rec. J. S. Tym, Nowatorska pr6ba. Mars. Problematyka i Historia Wojskowości. Studia i Ma-
teriały (dalej Mars), t. 18, Warszawa-Londyn 2005, B. Królikowski. Ułań. ka jesień. Szkice do dzie-
jów kawalerii 1/ Rzeczypo.\politej, Lublin 2002 i rec.: A. Smoliński, Ułań. kiej jesieni obraz nierze-
czywi. ty, Mars, Warszawa-Londyn 2003, nr 14; tenże, Uwagi do hiążki o dziejach kawalerii 1/ Rze-
czypo.\politej, Przegląd Historyczno-Wojskowy (dalej: PHW), 2004. nr 1 (201).
7 Np. K. Pindel, Obrona narodowa /937-/939, Warszawa 1979; tenże, Obrona terytorialna
II Rzeczypo. p()litej. Warszawa 1995; P. Bauer, Batalion Obrony Narodowej ..Ko.{cian" w 1939 roku,
Kościan 1989; T. Bohm, Bataliony Obrony Narodowej w Wielkopolsce w latach /936-1939 i ich
rola w kampanii wrze.(niowej, Poznań 1996; W. Napierała, D. Roszak, Szamotuiski Batalion Obro-
nv Narodowej, Szamotuły 2002.
II Najlepiej znane są dzieje poszczególnych armii i grup operacyjnych WP, które wzięły udział
w działaniach wojennych w 1939 r., większości z nich poświęcono opracowania monograficzne, zob.
np. W. Steblik, lllry.\' działań wojennych Armii ..Krak(Jw" w kampanii wrześniowej /939 roku,
Londyn 1949; tenże. Annia ..KrakÓw" /939, Warszawa 1989; J. Wróblewski, Armia ..Łódź" 1939,
Warszawa 1975; tenże, Armia "Prusy" 1939, Warszawa 1986; tenże, Samodzielna Grupa Opera-
cyjna..Polesie" 1939, Warszawa 1989; K. Ciechanowski, Annia "Pomorze" 1939, Warszawa 1983;
T. Jurga. W. Karbowski. Armia "Modlin" /939. Warszawa 1987; P. Bauer, B. Polak. Armia Poznań
w wojnie obronnej /939, PoznBń 1983; R. Dalecki, Annia "Karpaty" w wojnie obronnej /939 roku,
Rzeszów 1989; M. Bielski. Grupa Operacyjna "Piotrków" /939, Warszawa 1991; W. Rezmer,
Armia ..Poznań" 1939. Warszawa 1992; P. Zarzycki, Południowe zgrupowanie Armii ..Pru.\y" we
Wrześniu 1939 roku, Warszawa 2001: A. Polak, Teoria grup operacyjnych w polskiej . ztuce wojen-
nej okresu międzywojennego na przykładzie działań wojennych grupy operacyjnej ..Bielsko" we
Wrze.{niu 1939 roku. Warszawa 2002; P. Saja, Armia "Lublin" 1939, Toruń 2003; S. Maksimiec.
Armia.. Lublin" we wrześniu /939 roku, Warszawa 2006.
I} Np. T. Jurga. Analiza porównawcza sił pol. kich i niemieckich w 1939 r., WPH, 1964, nr 3
(32); J. Klepaczko, Analiza czynr'ików wpływających na decylję wstępnego rozwinięcia wojsk
w /939 r., WPH. 1984, nr 3 (109); tenże, Rozwaiania nad możliwościami obrony Polski w /939 r.,
WPH, 1989, nr 3 (129).
1Iloo..-
130
Aleksander Smoliński
roku 10. Tymczasem o wadze tych zagadnień może świadczyć fakt, że bez dokład-
nej ich znajomości trudno jest rzetelnie ocenić poziom gotowości bojowej polskich
sił zbrojnych oraz określić stopień wykonania istniejących wtenczas planów mo-
bilizacyjnych.
Poniższy materiał stanowi próbę podsumowania naszej dotychczasowej wie-
dzy na temat mobilizacji należącego wówczas do Pomorskiej Brygady Kawalerii
16 Pułku Ułanów Wielkopolskich imienia Generała Dywizji Gustawa Orlicz-Dre-
szera, czyli jednego z czterdziestu jeden pułków polskiej kawaleripl, które
w 1939r. stanęły do wypełnienia niewykonalnego w ówczesnych realiach zadania
polegającego na obronie całości i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej.
W końcu lat trzydziestych brygada ta oraz wchodzące w jej skład oddziały sta-
cjonowały na terenie Dowództwa Okręgu Korpusu nr VIII ' 2, a więc na obszarze
lU Np. W. Kozłowski. Mobilizacja Podlaskie} i Suwal.\'kiej Brygady Kawalerii. Marzec-sierpień
/939 roku, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, 1975. z. 111; E. Piwowarski. Mobilizacja
Wołyńskiej Brygady Kawalerii w sierpniu /939 r., Wojsko i Wychowanie (dalej: WiW). 1992. nr 8;
tenże. Mobilizacja Kresowej i Podolskiej Brygady Kawalerii w sierpniu 1939 r.. WiW. 1993. nr 7;
tenże, Przebieg i wyniki czę. ciowej mobilizacji alarmowej z 23 marca /939 r.. WPH, 1995. nr 1-2
(151-152); A. Smoliński, Mobilizacja Wielkopolskiej Brygady Kawalerii w przededniu wybuchu
wojny J 939 roku, (w: l Wrzesień 1939 roku i jego konsekwencje dla ziem zachodnich i północnych
Drugiej Rzeczypospolitej, pod. red. R. Sudzińskiego i W. Jastrzębskiego, Bydgoszcz-Toruń 2001;
tenże. Mobilizacja 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich. Marzec-sierpień 1939 r., Iw:1 Nad Bałtykiem.
W kręgu polityki. gospodarki. problemów narodowościowych i ...połecznych w x/x i XX wieku, Księ-
ga jubileuszowa pmt więcona Profesorowi Mieczysławowi Wojciechowskiemu. pod red. Z. Karpusa,
J. Kłaczkowa, M. Wołosa, Toruń 2005; tenże. Mobilizacja 18 Pułku Ułanów Pomorskich w okresie
od marca do sierpnia oraz jego obsada personalna na dzień 1 września /939 roku. Rocznik Gru-
dziądzki (dalej: Rocz. Gr.), t. XVI, 2005; tenże. Mobilizacja 2 Pułku Szwoleżerów Rokitniańskich
w czasie od marca do sierpnia oraz jego obsada personalna na dzień l września /939 roku. Rocz.
Gr., t. XVII. 2007; J. S. Tym. Przygotowania wojenne i mobilizacja Wołyńskiej Brygady Kawalerii,
I w: I Mokra Działoszyn. Najobszemiejszym i najlepiej umotywowanym źródłowo. niemal modelowym
przykładem opracowania tej tematyki jest artykuł 1. S. Tyma, PrlJgotowania wojenne i mobiliz.acja
15 Pułku Ułanów Poznań.'Ikich w 1939 roku, PHW, 2004, nr 3 (203). Jednak z powodu różnego stop-
nia zachowania dokumentów pułkowych. głównie zaś rozkazów dziennych. takiego szczegółowego
opisu procesu mobilizacji nie da się opracować dla każdego pułku kawalerii ówczesnego WP.
II W chwili wybuchu wojny Wojsko Polskie posiadało 3 pułki szwoleżerów, 27 pułków ułanów
i 10 pułków strzelców konnych ordZ sformowany w toku mobilizacji Pułk Kawalerii Korpusu Ochro-
ny Pogranicza. Trzy z tych pułków (jeden pułk ułanów i dwa pułki strzelców konnych) były już mo-
toryzowane - zob. T. Bohm. 1 Pułk Kawalerii KOP w wojnie obronnej 1939 r., WPH, 1989. nr 2 (128);
J. R. Prochwicz, Korpus Ochrony Pogranicza w obronie Rzeczypospolitej 1924-1939. Pruszków 1998;
tenże, Formacje Korpusu; A. Smoliński, Organizacja kawalerii samodzielnej Wojska Polskiego w la-
tach 1930-1939, Klio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym. Toruń 2004, nr 5.
12 W końcu lat 20. Okręg Korpusu nr VIII obejmował powiaty: Brodnica (woj. pomorskie),
Bydgoszcz (woj. poznańskie), Chełmno (woj. pomorskie), Chodzież (woj. poznańskie), Chojnice
(woj. pomorskie). Gniew (woj. pomorskie), Grudziądz (woj. pomorskie), Inowrocław (woj. poznań-
skie), Kartuzy (woj. pomorskie), Kościerzyna (woj. pomorskie), Lipno (woj. warszawskie), Luba-
wa (woj. pomorskie), Mogilno (woj. poznańskie), Nieszawa (woj. warszawskie), Rypin (woj. war-
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
131
Polski dość dobrze zurbanizowanym oraz charakteryzującym się wyższym od prze-
ciętnego ogólnym poziomem rozwoju gospodarczego, niezłą komunikacją kolejową
i siecią drogowąl3, a przy tym stosunkowo wysoką kulturą rol ną '4. Jednak obecność
na tym obszarze licznej i silnej eko .omicznie oraz kulturalnie mniejszości niemiec-
kiej znacznie komplikowała istniejące tam stosunki polityczne i społeczne. a pod-
czas ewentualnej wojny z Niemcami mogła stanowić potencjalne zagrożenie dla
różnych instytucji państwa polskiego, w tym także wojskowych l5 . Niekorzystne,
głównie z powodu wymogów mobilizacyjnych, było również położenie tego regio-
nu względem terytorium potencjalnego przeciw ika. którym była Trzecia Rzesza l6 .
szawskie), Sępolno (woj. pomorskie). Starogard (woj. pomorskie), Strzelno (woj. poznańskie), Szu-
bin (woj. poznańskie), Świecie (woj. pomorskie). Tczew (woj. pomorskie), Toruń (woj. pomorskie),
Tuchola (woj. pomorskie), Wąbrzeino (woj. pomorskie), Wągrowiec (woj. poznańskie), Wejhero-
wo (woj. pomorskie), Włocławek (woj. warszawskie), Wyrzysk (woj. poznańskie), Żnin (woj. po-
znańskie) oraz miasta Bydgoszcz i Inowrocław ówczesnego woj. poznańskiego, a także miasta Gru-
dziądz i Toruń woj. pomorskiego.
13 Szerzej zob. np. Centralne Archiwum Wojskowe (dalej: CAW), Dowództwo Okręgu Korpu-
su (dalej: DOK) VIII, 371.8.87, Komunikat dyslokacyjny sił zbrojnych - Biuro Ogólno-Organiza-
cyjne MSWojsk. L. 7000/0rg., Warszawa 13 VIII 1928 r.; Mały rocznik staty.'ityczny /935, Warsza-
wa 1935; Mały rocznik staty.\.tyczny /939. Warszawa 1939; Z. Landau, J. Tomaszewski, Zarys hi-
storii gmpodarczej Polski /9/8-/939, Warszawa 1986; M. Jabłonowski, Z dziejów gm,podarczych
Polski lat /9/8-/939, Warszawa 1992; Województwo bydgoskie. Krajobraz. dzieje. kultura, gospo-
darka, pod red. A. Swinarskiego, Poznań 1967.
14 Stąd też obszar ten stanowił dla Polski i jej sił zbrojnych ważny rejon aprowizacyjny, głów-
nie w zakresie pszenicy, żyta i owsa. a także roślin oleistych i okopowych. Duże znaczenie miały
też tamtejsze zakłady przetwórstwa płodów rolnych - zob. np. M. Jabłonowski, Cztery lata przed
wą;nq. Z dziejów gospodarki polskiej /936-/939, Olsztyn 1996; tenże, )bec zagroienia wojną.
Wojsko a gospodarka Drugiej Rzeczypo.'ipolitej w latach /935-/939, Warszawa 2001.
15 Obszerniej zob. np. CA W, Sztab Generalny Oddział II. 1772/89/332, Raport narodowościo-
wo-polityczny za maj 1922 r. - Referat Niemiecki; tamże, Meldunek sytuacyjny mniejszości nie-
mieckiej na terenie DOK VIII - Pismo Samodzielnego referatu Informacyjnego DOK VIII I.
dz. 3491/lnf.25 z 20 XII 1925 r.; CAW, DOK VIII, 371.8.260. Fonogram Urzędu Śledczego w To-
runiu z 23 IV 1937 r. do Samodzielnego Referatu Informacyjnego DOK VIII; Archiwum Państwo-
we w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski. Wydział Społeczno-Polityczny, t. 2758, Zagad-
nienia mniejszościowe na Pomorzu - grudzień 1935 r.; Studium planu strategicznego Pol...ki prze-
ciw Niemcom Kutrzeby i Mos,wra, wstęp, oprac. i przyp. P. Stawecki, Warszawa 1987; Sytuacja
społeczno-polityczna i gD.\podrlrcza obszaru Okręgu Korpusu nr V/II w Toruniu w latach /933-
-/937. Wybór źródeł, wydali P. Stawecki i W. Rezmer, Toruń 1992.
16 Leżący głównie na obszarze Pomorza Okręg Korpusu nr VIII oddzielał bowiem Prusy
Wschodnie od pozostałych terytoriów Rzeszy, miał także bezpośredni kontakt z Wolnym Miastem
Gdańsk i zapewniał Polsce dostęp do wybrzeża morskiego. Skuteczna obrona i wyzyskanie możli-
wości obronnych tego terenu wymagałaby użycia "co najmniej 20 dyw.lizji - przyp. A.S] piech.[oty
- przyp. A.S.] i to przy posiadaniu potężnych fortyfikacji" - S. Żochowski, My.{lę o wrze.<:niu /939,
Londyn ) 993, s. 58. Szerzej także: Studium planu strategicznego; R. Umiastowski, Terytorium Polski
pod względem woj.'ikowym, Warszawa )921; tenże, Geografia wojenna Rzeczypospolitej Polskiej
i ziem o.vciennych, Warszawa ) 924; A. Rzepniewski, Obrona wybrzeia w /939 r. na tle rozwoju
marynarki wojennej Pol,'iki i Niemiec, Warszawa 1970.
.......
132
Aleksander Smoliński
Największym i najważniejszym garnizonem na terenie DOK VIII. a jedno-
cześnie skupiskiem najliczniejszych formacji należących do Pomorskiej Brygddy
Kawalerii była Bydgoszcz 17 - ważny ośrodek administracyjny i duży węzeł ko-
munikacyjny łączący Pomorze Gdańskie, Gdynię i bazy polskiej Marynarki Wo-
jennej z centrum Rzeczypospolitej. W mieście tym swoją siedzibę miało dowódz-
two brygady'H oraz 16 Pułk Ułanów Wielkopolskich, a także podporządkowan mu
pod względem gospodarczym Szwadron Łączności "Bydgoszcz" i l O Szwadron
Pionierów. Ta ostatnia formacja oraz pułk "białych ułanów", jak go wówczas po-
tocznie nazywano l9 , stały w Koszarach Księcia Poniatowskiego 211 znajduj'lcych się
17 Poza kawaleńą i artylerią konną w Bydgoszczy stacjonowały wtenczas również formacje in-
nych broni i służb. m.in. dowództwo 15 Dywizji Piechoty (dalej: DP), 61 i 62 Pułki Piechoty (da-
lej: PP). 15 Pułk Artylerii Lekkiej, 8 Batalion Pancerny, Kompania Łączności 15 DP, proboszcz
Parafii Wojskowej Świętego Jerzego, 2 Park 4 Pułku Lotniczego, Pluton 8 Dywizjonu Żandarmerii,
Wojskowy Sąd Rejonowy, Składnica Mateńału Intendenckiego nr 21, Garnizonowa Izba Chorych
oraz Szkoła Podchorążych Marynarki Wojennej, a także Rejonowy Inspektor Koni i Komendant
Rejonu Przysposobienia Wojskowego Konnego "Krakusów" przy 15 DP- szerzej zob. CAW, DOK
VIII, 371.8.87. Komunikat dyslokacyjny OK VIII - Samodzielny Referat Ogólny DOK nr VIII I.
IIOOrrj.Org., Toruń 1939 r. Był więc to duży garnizon. który odgrywał znaczącą rolę w życiu mia-
sta - zob. np. G. Jaskulski, Życie codzienne w garnizonie bydgoskim w latach 1920-/939, Kronika
Bydgoska. t. XX, 1998 (Bydgoszcz 1999).
IK Przy ul. Czartoryskiego 20.
19 Np. S. Krasucki, O "białych ułarlllch" bydgoskich /612 Pułku Ułanów Wielkopolskich im. gen.
Gustawa Orlicz-Dre.\.zera, lw:J Bydgo.'1Zcz lato /939, pod red. T. Jaszowskiego i J. Jaśkowiaka.
Bydgoszcz 1985. Pułk stacjonował w Bydgoszczy od początków grudnia 1920 r., kiedy wrócił do
swego stałego miejsca postoju po zakończeniu wojny polsko-sowieckiej. do mobilizacji i wymar-
szu na wojnę z Niemcami w 1939 r. CAW, Oddział II Sztabu Głównego (dalej: Oddz. II Szt. GI.),
303.4.29, Komunikat dyslokacyjny miejsc postoju kadr formacji zapasowych wszystkich rodzajów
broni według stanu na 30 XI 1921 r. - Oddział I Sztabu Generalnego MSWojsk. L. 5282/0. de 8.,
Warszawa I XII 1921 T.; tamże, Komunikat dyslokacyjny z wyszczególnieniem obecnych oraz już
zarządzonych zmian miejsc postoju formacji wojskowych wszystkich rodzajów broni - Oddział
II Sztabu Generalnego MSWojsk. L. 6607/0. de B.. Warszawa 9 VI 1922 r.; tamże, Komunikat dys-
lokacyjny z wyszczególnieniem obecnych oraz już zarządzonych zmian miejsc postoju formacji woj-
skowych wszystkich rodzajów broni - Oddział I Sztabu Generalnego MSWojsk. nr 1488/0. de B.,
Warszawa 12 II 1923 r.; CA W, Oddz. II Sz. Gl., 303.4.81. Pokojowe "Ordre de Bataille" Wojska
Polskiego - lipiec 1924 r.; tamże, 303.4.82, Komunikat dyslokacyjny dowództw dywizji piechoty.
dywizji i brygad kawalerii oraz oddziałów wszystkich rodzajów broni i służb - Oddział I Sztabu
Generalnego MSWojsk. L. 1491/0. de B., Warszawa 14 II 1925 r.; tamże, 303.4.193. Komunikat
dyslokacyjny sił zbrojnych - Biuro Ogólno-Organizacyjne MSWojs)<. L. I 150/0rg.. Warszawa
15 IX 1929 T.; CAW, DOK VIII, 371.8.87, Komunikat dyslokacyjny OK VIII z 15 IX 1924 r. -
Oddział Ogólny Sztabu DOK nr VIII l. dz. 20000/0g. O. de 8./24, Toruń 15 IX 1924 r.; tamże,
Komunikat dyslokacyjny OK VIII z 15 II 1925 T. - Oddział Ogólny Sztabu DOK nr VIII l. dz. 1050/
lOg. O. de B.Tj.25, Toruń 15 II 1925 r.; tamże, Komunikat dyslokacyjny dowództw dywizji pie-
choty, dywizji i brygad kawaleń i oraz formacji wszystkich rodzajów broni i służb - Oddział l Szta-
bu Generalnego MSWojsk. L. 3088/0rg., Warszawa 21 IX 1926 r.; tamże. Komunikat dyslokacyjny
OK VIII z l XI 1926 r. - Oddział Ogólny Sztabu DOK nr VIII l. dz. 8499/0rg.Tjn, Toruń
6 XI 1926; tamże, Komunikat dyslokacyjny sił zbrojnych - Biuro Ogólno-Organizacyjne MSWojsk.
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
133.'
przy ulicy Szubińskiej 2. Natomiast Szwadron Łączności "Bydgoszcz" rozloko-
wany był w Koszarach Bartosza Głowackiego 21 leżących przy ulicy Gdańskiej 190.
Ponadto w Bydgoszczy rozmieszczono Szwadron Zapasowy tego pułku 22 oraz I,
2 i 4 Baterie 23 II Dywizjonu Artylęrii Konnej, które umieszczono w Koszarach
Bartosza Głowackiego na ulicy Gdańskiej 147 24 . Zakwaterowanie oddziałów Po-
morskiej Brygady Kawalerii, w tym również 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich,
"było bardzo dobre. To samo można powiedzieć o przykoszarowych strzelnicach
oraz terenach wokół miasta (Bydgoszczy - przyp. A.S.]"25.
W czasie od marca do końca sierpnia 1939 f.., za pomocą indywidualnych kart
powołania rezerwistów, Pomorska Brygada Kawalerii oraz wchodzące w jej skład
oddziały kawalerii, artylerii konnej i inne 2ń przeprowadziły własną mobilizację oraz
sformowały cały szereg nowych formacji.
Zgodnie z planem mobilizacyjnym opracowanym dla Wojska Polskiego, jaki
pod kryptonimem "W" wszedł w życie 1 maja 1938 r., oraz zgodnie z jego uaktu-
alnioną wersją, która obowiązywała od 15 maja następnego roku 27 . mobilizacja
L. 7000/0rg.. Warszawa 13 VIII 1928 r.; tamże. Komunikat dyslokacyjny OK VIII - Samodzielny
Referat Ogólny DOK nr VIII I. 3400rrj.Org., Toruń 1933 r.; S. Kosiarski, Zarys historii wojennej
l6-g o Pułku UłanlJw Wielkopolskich, Warszawa 1929.
m Była to nieformalna nazwa tego obiektu używana bez odpowiedniej zgody naczelnych władz
wojskowych - szerzej na ten temat R. E. Stolarski, Nazwy obiekMw wojskowych w /I Rzeczypospo-
litej. Mars, Londyn-Warszawa 1993.
2/ Również nieformalna nazwa obiektu używana bez oticjalnej zgody naczelnych władz woj-
skowych - tamże.
22 Podobnie j \k w latach poprzednich stał on wraz ze swym oddziałem macierzystym.
23 Jego 3 Bateria wraz z 18 Pułkiem Ułanów Pomorskich stacjonowała wtenczas w Grudziądzu.
Stała jednak w Koszarach Piłsudskiego przy ul. Legionów 50, pułk zaś rozlokowany był w Cytade-
li Ks. Mestwina leżącej 2 km od Grudziądza.
24 CAW, Ministerstwo Spraw Wojskowych (dalej: MSWojsk.), Departament (dalej: Dep.) Ka-
walerii, 300.30.14. Pismo Dep. Kawalerii MSWojsk. I. dz. 20/1 z 20 1 1939 r.; CAW, MSWojsk.,
Dep. Artylerii, 3(X>.34.44, O. de B. artylerii - Dep. Artylerii MSWojsk.. Warszawa 1939; CAW, DOK
VIII. 371.8.87, Komunikat dyslokacyjny OK VIII - Samodzielny Referat Ogólny DOK nr VIII
L. lIOOrrj.Org., Toruń 1939 r.; A. Zakrzewski, Wspomnienia. Wrzesień /939, Warszawa 1958, s. 52;
A. Smoliński, Organizacja wielkich jedno.\"tek kawalerii i oddziałów artylerii konnej w okresie od
'"arc.'a /9/9 r. do sierpnia /939 r., Studia i Materiały do Historii Wojskowości (dalej: SMHW),
t. XXXVI, 1994, s. 195. ..,.
25 A. Zakrzewski, W.\pomnienia, s. 52.
!6 Szerzej na temat ówczesnej pokojowej i wojennej organizacji brygad kawalerii WP np.
A. Smoliński, Mobilizacja Wielkopolskiej Brygady Kawalerii; tenże, 01"l anizacja kawalerii samo-
dzielnej; J. S. Tym. Kawaleria samodzielna W( ;ska Pobikiego w przededniu wą;ny, (w:1 Kawaleria
sClmodzielna; tenże, Kawaleria w operacji i w walc:e. Koncepcje użycia i wyszkolenie kawalerii .'ia-
'"odzielnej Woj.\'ka Pol.\"kiego w latach /92/-/939, Warszawa 2006, tam też obszerny wykaz litera-
tury przedmiotu.
27 A. Rzepniewski. ",hj.\'ko Pof.\'kie wobec perspektywy l.agroienia wojennego (/3 maja J935
- 3/ sierpnia /939 r.). Czę.fć JJ, Warszawa 1992. s. 694. pisze. że nowa wersja tego planu zwana
..W 2", nie wprowadzała zmian dotyczących oddzialów kawalerii.
--
134
Aleksander Smolińs i
16 Pułku Ułanów Wielkopolskich miała wyglądać w sposób następujący. Przed jej
rozpoczęciem pułk powinien otrzymać 170 koni wierzchowych z rzędami oraz
85 szeregowych z Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu. Całość czyn-
ności mobilizacyjnych powinien przeprowadzić w ciągu 36 godzin. W tym samym
czasie miał on wystawić także 10 Szwadron Pionierów i 8 Szwadron Łączności
dla Pomorskiej Brygady Kawalerii, a w czasie dłuższym o sześć godzin 88 Konn
Pluton Sanitarny typu II. Jednocześnie pułk ten mobilizował dowództwo Pomor-
skiej Brygady Kawalerii. Ponadto przydzielono do niego także pod względem
mobilizacyjno-materiałowym funkcjonującą dotąd przy nim Komendę Rejonu
Przysposobienia Wojskowego Konnego 211 , czyli "Krakusów"2'J.
Do tak opracowanego planu mobilizacyjnego w pułku dostosowywano stale
uaktualniane "elaboraty mob."30 Dokumenty te były wielokrotnie nowelizowane,
gdyż trzeba było dopasować je do zmieniających się wtenczas etatów personal-
nych i materiałowych poszczególnych pododdziałów. a także uwzględnić nowe
rodzaje uzbrojenia i wyposażenia wprowadzane do pułków w 1939 r.. w tym
37 mm armaty przeciwpancerne wz. 1936 31 , karabiny przeciwpancerne wz. 1935 32
2K Plan mobilizacyjn)' "W". ")'kaz oddziałów mobilizowanych na wYPllclek w( ;ny, wstęp i oprac.
P. Zarzycki, Pruszków 1995, s. 64. Według Komunikatu dy..lokacyjnego DOK VIII z 1939 r., o czym
wspominano już wcześniej, komendant Rejonu Przysposobienia Wojskowego Konnego "Krakusów"
podlegał dowództwu 15 OP. Stacjonował jednak w Koszarach Księcia Józefa Poniatowskiego przy
ul. Szubińskiej 2, a więc w pokojowym miejscu postoju 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich - CA W.
DOK VlII, 371.8.87. Komunikat dyslokacyjny OK VHI - Samodzielny Referat Ogólny DOK
nr VIII L. ł ł OOffj.Org., Toruń ł 939 r. Tymczasem według wszystkich autorów piszących na ten
temat oraz całego szeregu znanych autorowi dokumentów archiwalnych istniał Rejon Przysposo-
bienia Wojskowego Konnego 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich, który pierwotnie obejmował po-
wiaty: Bydgoszcz, Chodzież, Inowrocław, Mogilno, Szubin. Wągrowiec, Wyrzysk i Żnin. Gospo-
darczo przynależał on do tego pułku. Później należały do niego jedynie powiaty: Bydgoszcz, Wy-
rzysk i Szubin. Najprawdopodobniej jego podległm ć latem 1939 r. dowództwu 15 DP miała zwią-
zek z planami mobilizacyjnymi przewidującymi formowanie na jego bazie kawalerii dywizyjnej
przeznaczonej dla tej wielkiej jednostki.
29 Szerzej na temat organizacji CAW, MSWojsk., Dep. Kawalerii, 300.30.35. Instrukcja nr 9.
Organizacja Przysposobienia Wojskowego Konnego - Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego
i Przysposobienia Wojskowego I. dz. 550/0rg.ffjn., Warszawa ł X 1932 r.; J. S. Wojciechowski,
OrRanizacja Przyspo.mbienia Wojskowego KonneRo "Kraku.wJw"./faza, Zeszyt Naukowy Muzeum
Wojska, Białystok 1996, nr 10; tenże, Przysposobienie Wojskowe Konne "Krakusi" - kawaleria
dywizyjna, PHW, 2006, nr I (211); 1. S. Tym, Przysposobienie Wojskowe Konne (/928-1939). Za-
rys dziejów. dokumenty i materiały, Warszawa 2003.
311 Czyli "elaboraty mobilizacyjne".
31 Np. A. Konstankiewicz, L. Kukawski, Uzbrojenie kawalerii polskiej 1918-1939, SMHW,
t. XXVI, 1983; A. Konstankiewicz, Broń .'ttrzelecka i sprzęt artyleryjski formacji polskich i Wojska
Pol: kiego w latach 1914-1939, Lublin 2003.
32 Szerzej A. Smołiński, "ybrane problemy Z hi.'ttorii karabinu przeciwpancernego wz. 1935,
Arsenał Poznański (dalej: APoz.), ł 993, nr I; tenże, Kilka uwag w związku Z li.vtem p. Leszka Ko-
mudy do redakcji "Arsenału..." w sprawie kb wz. 35, APoz.. 1995. nr 13; tenże. Jeszcze raz o Iw-
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
135
i nowe ckm-y Browning wz. 1930 wraz z tdczankami wz. 1936 oraz rzędami jucz-
nymi wz. 1936 przeznaczonymi do transportu tej broni, a także amunicyjne rzędy
juczne wz. 1936 33 . Ponadto 5 lipca szef Biura Administracji Armii polecił dowódz-
twu Broni Pancernych przydzielić l\ażdemu pułkowi kawalerii po dwadzieścia
sztuk rowerów przeznaczonych dla drużyn ckm w pułkowych plutonach kol arzy 34.
Poza tym wiosml i latem 1939 r. systematycznie uaktualniano przydziały
mobilizacyjne oficerów służby srałej35 i rezerwy. Dzięki tym czynnościom oddział
był gotowy do sprawnego przejścia ze stopy pokojowej na wojenną. Po raz pierw-
szy bowiem od momentu powstania odrodzonego Wojska Polskiego armia dyspo-
nowała wówczas realnym planem mobilizacyjnym 3 ('.
Pomiędzy październikiem 1938 r. a marcem roku następnego nastąpił poważ-
ny wzrost napięcia w stosunkach politycznych pomiędzy Rzecząpospolitą Pols ą
d Rzeszą Niemiecką. Był to efekt zajęcia przez Nie ców CzechosłowacjP7 i Kłaj-
pedy oraz niemieckich żądań terytorialnych wobec PolskPH.
rabinie przeciwpancernym wz. 35, APoz., 1999, nr I (24); tenże, Karabin przeciwpancerny wz. 35
na polu bitwy pod Mokrą, Dawna Broń i Barwa, Katowice 2000, nr 21; tenże, Kilka uwag do lmy-
kułu Kazimierza Satmy o pol.\'kim karabinie przeciwpancernym wz. 1935, PHW. 2002, nr I (191),
tam też obszerna literatura przedmiotu.
.13 Nowe doskonałe ckm-y wz. 1930 produkcji polskiej oraz taczanki wz. 1936 zaczęły trafiać do
pułków kawalerii dopiero późnym latem 1938 r. Do maja roku następnego posiadały je już wszystkie
oddziały. wraz z nowymi rzędami jucznymi wz. 1936. Rzędy amunicyjne tego wzoru przydzielono
ich szwadronom ckm-ów w czerwcu 1939 r. - szerzej A. Konstankiewicz. Broń ...trzeleckll Woj.\'ka
Pol.\'kie!(o /9/8-/939. Warszawa 1986, s. 135; tenże. Broń ...trzelecka i sprzęt artyleryjski. s. 116.
.14 CAW, MSWojsk.. Dep. Kawalerii, 300.30.58, Rozkaz Biura Administracji Armii MSWojsk.
z 5 VII 1939 r.
.15 Warmii II RP, zgodnie z ideowymi założeniami kształtowania morale i wychowania korpusu
oficerskiego, oficer miał służyć państwu i społeczeństwu. Stąd też w oficjalnej frazeologii drugiej
połowy lat 30. starano się unikać tak modnych w siłach zbrojnych III RP obrazów wojska jako atrak-
cyjnego miejsca pracy. W II RP oficer, ale także żołnierz służył warmii, a nie pracował. Dekret
Prczydenta Rzeczypospolitej z 12 III 1937 r. o służbie wojskowej oficerów, Dz. U. RP nr 20, 18 III
1937 r.. poz. 128; Instrukcja szkolenia kawalerii. Częll I. Organizacja i metody szkolenia,
MSWojsk.. Warszawa 1937; T. Hołówko, Oficer polski, Warszawa-Poznań-Łódi- Toruń-Lwów
1921; B Pepłowski, Drogi wychowania Wojska Pol.\'kiego, Przegląd Artyleryjski, 1936. nr 5.
Jft O wcześniejszych mało realnych planach mobilizacyjnych WP zob. np. Zary... dziejów woj-
skowo. ci polskiej w latach /864:=:./939, pod red. P. Staweckiego, Warszawa 1990; T. Kośmider.
Planowanie wą;enne w Polsce w latach /92/-/926, Toruń 2001; E. Piwowarski, System mobiliza-
cji ...ił zbrojnych Polski w latach /92/-1939. Toruń 2001.
)7 Pamiętać też należy o udziałe Wojska Polskiego w rewindykacji Zaolzia - szerzej J. Kupliń-
ski, W(ljskowe aspekty rewindykacji Zaolzia w 1938 r., cz. I. WPH, 1989, nr 3 (129); cz. 11,.1990,
nr 3--4 (133-134); M. P. Deszczyński, Ostatni egzamin. Woj.\'ko Polskie wobec kryzysu czechosło-
wackiego /938-/939, Warszawa 2003; Od Zaolzia po Jaworzynę. Rewindylwcje graniczne jesieniq
/938 roku. Materiały z ...eminarium naukowego zorganizowanego w 60 rocznicę powrotu Zaolzia
i Jaworzyny do Pol.\'ki, Nowy Targ, 7li...topada 2003 r., pod red. R. Kowalskiego, Nowy Targ 2004;
E. Piwowarski. Wnioski zformowania Samodzielnej Grupy Operacyjnej ..Ślqsk" do akcji na Zaol-
ziu, PHW, 2005. nr 3 (208).
136
Aleksander Smoliński
Bezpośrednim skutkiem pogorszenia sytuacji poJitycznej było zarządzenie
23 marca 1939 r. częściowej mobilizacji polskich sił zbrojnych, a mianowicie czte-
rech dywizji piechoty, jednej brygady kawalerii oraz pewnej Jiczby oddziałów
pozadywizyjnych 3lJ . Ponadto wzmocniono stany w pogranicznych wielkich jednost-
kach stacjonujących na terenie Okręgów Korpusów nr I. IV, V, VII i VIII powołu-
jąc część rezerwistów na kilkutygodniowe ćwiczenia. Umożliwiło to wystawienie
w każdej z nich określonej liczby oddziałów bądź pododdziałów o stanach zbliżo-
nych do etatów wojennych, a tym samym gotowych do podjęcia - w razie potrze-
by - natychmiastowej służby osłonowej. To ostatnie zarządzenie dotyczyło .rów-
nież Pomorskiej Brygady Kawalerii oraz należącego do niej 16 Pułku Ułanów
Pomorskich.
Jednocześnie z dotychczasowych sztabów inspektorskich Generalnego In-
spektoratu Sił Zbrojnych oraz z przydzielonych specjalnie w tym celu oficerów
utworzono zawiązki pięciu sztabów przyszłych armii. Wśród nich znalazła się
Armia "Pomorze", która podobnie jak pozostałe armie otrzymała zadania przewi-
dziane do realizacji na wypadek wybuchu wojny z Niemcami 40 . Aż do sierpnia
1939 r. trwały też prace nad różnymi wariantami interwencji w "korytarzu pomor-
skim"41 oraz w Gdańsku 42 .
Niezależnie od planów interwencji polskiej na terenie Wolnego Miasta Gdań-
ska wszystkie wielkie jednostki wchodzące w skład Armii ..Pomorze" 26 marca
3K Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej /9/8-/939. t. II: /933-/939, pod red.
T. Jędruszczaka i M. Nowak-Kiełbikowej, Warszawa 1996, s. 213-220, dok. 92-95; M. Zgórniak,
Sytuacja militarna Europy w okresie kryzysu politycznego /938, Warszawa 1979, s. 110 i passim;
tenże, Europa w przededniu wojny. Sytuacja militarna w latach /938-/939, Kraków 1993, s. 321
i passim.
39 Szerzej E. Piwowarski, Przebieg i wyniki, s. 99 i passim.
40 Pol.\'kie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. I: Kampania wrześniowa 1939, cz. I:
Polityczne i wojskowe położenie Pobiki przed wojną, Londyn 1951, s. 298-299; T. Jurga, Plany
wojenne i ,\'trategiczne rozwinięcie sił zbrojnych Niemiec i Pol: ki, (w:] Pol.\'ki czyn zbrojny w li woj-
nie , wiatowej. \#)jna Obronna Polski ./939, pod red. E. Kozłowskiego, Warszawa 1979, s. 278-
-279. Pewną ograniczoną mobilizacją objęto wtenczas także Korpus Ochrony Pogranicza, w tym
również należące doń szwadrony kawalerii - J. R. Prochwicz. Formacje Korpu.'Iu, s. 71.
41 Szerzej na temat "korytarza pomorskiego" oraz jego politycznych implikacji np. G. Łukom-
ski. Problem "korytarza" w sto.'Iunkach polsko-niemieckich i na arenie międzynarodowej /919-
-/939. Studium polityczne, Warszawa 2000, tam również bogata literatura przedmiotu.
42 Szerzej )jnll Obronna Polski /939. ybór in)deł, pod red. E. J. Kozłowskiego, Warszawa
1968; J. Kirchmajer, Pamiętniki, Warszawa 1975; W. Bortnowski, Ze wspomnień o wrze.\(niu /939
roku, Iw:1 Wrzesień /939 w relacjach i wspomnieniach, wybór i oprac. M. Cieplewicz, E. Kozłów-
ski, Warszawa 1989; A. Rzepniewski, Obrona brzeża /939. Przygotowcmia, przebieg działań,
Warszawa 1964; J. R. Godlewski, W. Odyniec, Pomorze Gdańskie. Koncepcje obrony i militarnego
wykorZY.'Ilania od wieku X/li do roku /939, Warszawa 1982; K. Ciechanowski, Armia; S. Żochow-
ski, Myślę wrze.(niu. Pierwsze plany ewentualnej interwencji polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku
były opracowywane znacznie wcześniej.
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
137..
otrzymały zadania związane z przewidywanym konfliktem z Niemcami. Zgodnie
z rozkazem dowódcy tej armii gen. dyw. Władysława Bortnowskiego Pomorska
Brygada Kawalerii miała opóźniać ruchy nieprzyjaciela, przede wszystkim z za-
stosowaniem zniszczeń, na środko ym Pomorzu - to jest na linii Libusz-Koście-
rzyna-Skarszewy- Tczew. Jako główne szlaki działań opóźniaj,}cych wyznaczono
jej szosy Więcbork-Bydgoszcz. Sępólno-Koronowo, Chojnice- Tuchola-Chełm-
no, Chojnice- Tczew, Kościerzyna-Tczew. Były więc to zadania pomocnicze, a naj-
ważniejszym - jak się wydaje - ich celem było utrudnienie połączenia się wojsk
niemieckich nacierających jednocześnie z niemieckiego Pomorza oraz z Prus
Wschodnich. Wobec zagrożenia nar.arciem nieniieckich zwii}zków zmotoryzowa-
nych i pancernych, a co za tym idzie możliwości,} odcięcia od sił własnych, zada-
nie to przekraczało realne możliwości brygady. Dodatkowo w sierpniu 1939 r., już
po utworzeniu Korpusu Interwencyjnego, miała ona osłaniać jego siły z kierunku
północneg0 43 .
Wzrastające napięcie oraz bliskość granicy spowodowały, że już w nocy
z 23 na 24 marca oddziały Pomorskiej Brygady Kawalerii wzmocnili powołani
rezerwiści. Kolejne uzupełnienia napłynęły z Centrum Wyszkolenia Kawalerii
z Grudziądza 44 - 24 marca do 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich odjechało stam-
tąd 85 ułanów i 170 koni. Dzięki tym uzupełnieniom niemal natychmiast zorgani-
ZOWano w pułku dwa szwadrony liniowe o prawie kompletnych etatach wojen-
nych oraz znacznie wzmocniono jego szwadron km-ów.
W wyniku tych oraz kolejnych uzupełnień 30 marca 1939 r. rzeczywista go-
towość 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich przedstawiała się, według ocen szefa
Departamentu Kawalerii Ministerstwa Spraw Wojskowych gen. bryg. Piotra Sku-
ratowicza, następująco. Pułk mógł wówczas wystawić jedynie dwa silne szwadro-
ny liniowe i szwadron km (z sześcioma ckm-ami). Mimo stanu pogotowia szkole-
nie w szwadronach odbywało się normalnie, choć liczbę godzin jazdy konnej
zmniejszono na korzyść zajęć innego typu, głównie zaś ćwiczeń z zakresu służby
polowej. Zgodnie z postulatami zgłaszanymi przez dowódcę Pomorskiej Brygady
Kawalerii gen. Skuratowicz stwierdzał. że pułk powinien powołać do służby jesz-
4.1 J. Kirchmayer, Pamiętniki. '"'s. 527; M. Porwit, Komentarze do historii polskich działań obron-
nych 1939 roku. CZę.\f(' /. Plany i ich załamanie .'1ię. Wars7awa 1969. s. 89-91; K. Ciechanowski.
Armia, s. 37; S. Żochowski, My.5lę o wrzelniu. s. 69, 86-87; W. Błaszczyk, Annia "Pomorze"
i garnizon Grudziqdz w planie operacyjnym ..Z" i mobilizacyjnym" W", Rocz. Gr., t. XIII, 1998,
s. 182-185,
44 O ówczesnej organizacji tego ośrodka szkolenia kadr polskiej kawalcrij np. Centrum "y.'Izko-
lenia Kawalerii. ZllI:V.\' dziejÓw .'łzMł kawalerii I}ol.'lkiej, pod red. J. Smolcńskiego, IWkładka dol
Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej. t. XIII. Londyn 1981, nr 105/106: S. Radomyski, Zary.\' hi-
.\.torii Szkoły Podd1Orążych Kawalerii w Grudżiądzu /922-/939. Warszawa 1989; tenże, h1r.Y.'1 hi-
.\'tor;; Szko y Podchorqżych Rezen y Kawalerii w Grudziqdzu /926-/939. Pruszków 1992; J. Krzyś.
Struktura Centrum "y.\'zkolenill Kawalerii w 1939 roku, Rocz. Gr.. t. XIV, 2001.
138
Aleksander Smoliński
cze trzech lub czterech oficerów rezerwy i uzupełnić stan szeregowych (podofice-
rów i szeregowców) do pełnych etatów wojennych, co dopiero pozwalało na ewen-
tualne wykonanie przewidzianego zadania. Sytuację komplikowało dodatkowo
odejście z pułku pewnej liczby oficerów i podoficerów, którzy mieli przydział do
różnych formacji mobilizowanych w marclI na terenie Okręgu Korpusu nr IX.
Trzeba było także rozwiązać brygadową szkołę ckm. która funkcjonowała wten-
czas przy 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich, a ludzi i konie oraz sprzęt odesłać do
ich macierzystych pułków4 5 .
Dnia 25 marca zarządzono osłonę przedmościa Bydgoszcz 4 (' i rejonu Grudzią-
dza. Miało się to odbyć między innymi siłami Pomorskiej Brygady Kawalerii.
W wyniku tego rozkazu cały garnizon Bydgoszczy stanął w pogotowiu alarmo-
wym, a zastępca dowódcy Pomorskiej Brygady Kawalerii płk Adam Zakrzewski
wraz z dwoma batalionami piechoty, dywizjonem artylerii, dwoma szwadronami
z 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich oraz szwadronem czołgów TK otrzymał za-
danie osłony od zachodu jego ewentualnej mobilizacji. Ze względu na chwilowe
odprężenie sytuacji politycznej do mobilizacji powszechnej wtenczas nie doszło.
jednak wstrzymano wszelkie urlopy.
W następnych miesiącach Pomorska Brygada Kawalerii oraz wchodzące
w jej skład formacje rozpoczęły bezpośrednie przygotowania do nadchodzącego
kont1iktu z Rzeszą Niemiecką. Wiosną i latem 1939 r., o czym już wspominano,
poczęto również wzmacniać je uzbrojeniem i wyposażeniem oraz zintensyfiko-
wano szkolenie zarówno oficerow, jak i szeregowych. Doszkalano także rezerwi-
stów powoływanych na kilkudniowe lub dłuższe ćwiczenia. Działania takie pro-
wadzono także w ostatnich dwóch miesiącach poprzedzających wybuch wojny
z Niemcami 47 .
Warto tu zauważyć, że przedłużanie się ćwiczeń oraz stanu pogotowia wo-
jennego powodowało niekiedy dość poważne niezadowolenie i ferment wśród re-
zerwistów powołanych do służby, a zwłaszcza ich rodzin, pozbawionych nierzad-
ko dostatecznych środków utrzymania. Trudno jest stwierdzić, czy dochodziło do
tego także w formacjach należących do Pomorskiej Brygady Kawalerii, w tym
w l 6 Pułku Ułanów Wielkopolskich. Wiadomo natomiast, że w innych oddzia-
łach mających swe garnizony na obszarze Okręgu Korpusu nr VIII oraz w for-
macjach. które znalazły się tam po zarządzeniu marcowej mobilizacji alarmowej,
4S Nie byl to chyba najlepszy pomysl. gdyż w szkole tej szkolono wtenczas także obslugi no-
woczesnych annat ppanc. wz. 1936, klórych stan w pułkach doprowadzano właśnie do wymaganej
etatem liczby czterech sztuk. Należało zatem przeszkolić w ich obsłudze odpowiednią liczbę żoł-
nierzy wlaśnie wtedy odbywających zasadniczą slużbę wojskową. Wedlug relacji ulana Stanisława
Pijanowskiego (w posiadaniu autora) ostatecznie szkoly tej nie rozwiązano.
4f1 Szerzej na ten temat P. Saja. Przygotowania wojenne i walki 15 Dywizji Piechoty na przell-
mo.fciu bydgo.\.kim we wrze.fniu 1939 roku, PHW. 2003. nr l (196).
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
139
na przykład w 9 Dywizji Piechoty, już w maju 1939 r. "pewne fermenty spowo-
dowane [zostały - przyp. A.S.] wcześniejszym zwolnieniem oficerów i pod-
chor.lążych - przyp. A.S.] rez.[erwy - przyp. A.S.]. Wyraz zewnętrzny tym na-
trojom daje wypadek [...] w 15 PĄL [Pułku Artylerii Lekkiej - przyp. A.S.I.
gdzie rezerwiści l Baterii (złożonej wyłącznie z rezerwistów) odmówili przyję-
cia obiadu, jako akt protestu przeciw różnicy w traktowaniu szeregowych rezer-
wy a oficerów i pchor. rezerwy". W dalszej części cytowanego tutaj dokumentu
stwierdzono jednak: "Wypadek ten nie świadczy o złym stosunku do służby i rów-
nocześnie należy podkreślić, że chęć walki wśród rezerwistów jest bardzo duża
i nastrój patriotyczny"4K.
Także w innym meldunku z tego okresu informowano: "Doskonałe nastroje
powołanych rezerwistów świadczą o b.lardzo - przyp. A.S.] wysokim pozi0n:łie
moralnym i gotowości bojowej oraz o zrozumieni celowości i konieczności po-
wołania". Jednak "Ten wysoki poziom moralnego i psychicznego nastawienia uległ
ostatnio w niektórych jednostkach niestety pewnemu osłabieniu. Zbiorowe wystą-
pienia rezerwistów na tle trosk o byt rodzin. i ich warsztaty pracy wskazują nie-
wątpliwie na wpływy wrogiej agitacji, dąż'lcej do rozluźnienia wewnętrznej spo-
istości armii"49. Spostrzeżenia te nie dotyczyły oczywiście rezerwistów narodowo-
ści niemieckiej, którzy w celu uniknięcia powołania masowo uciekali na teren
Rzeszy lub też już po powołaniu do Wojska Polskiego dezerterowali 511 .
Dalsze przedłużanie zbrojnego pogotowia oraz częściowej mobilizacji pol-
skich sił zbrojnych groziło również poważnymi konsekwencjami ekonomicznymi 51 .
47 CAW, MSWojsk.. Dep. Kawalerii. 300.3057, Rozkaz Dep. Dowodzenia Ogólnego MSWojsk.
l. dz. 207/Mob. z 30 III 1939 r.; tamże, Sprawozdanie szefa Dep. Kawalerii MSWojsk. 1. dz. 39/
lMob.39 z 31 III 1939 r.; Aberet (A. Zakrzewski), Fragmenty działań kawalerii polskiej w kampa-
nii /939 r., Bellona. Londyn 1945, z. 8, s. 13; tenże. Fragment pamiętnika o organizac:;i i działal-
rlO.\fl'i Grupy Operacyjnej "Czer.\'k" w kampanii wrzdniowej /939 r.. Najnowsze Dzieje Polski.
Materiały i Studia z Okresu II Wojny Światowej, t. I, Warszawa 1957, s. 256; A. Rzepniewski.
Wojsko Polskie wobec perspek vwy. cz. II, s. 692; S. Krasucki. Pom()r: ka Bf)'glldll Kawalerii. Prusz-
ków 1994, s. 54; W. Błaszczyk. Armia "Pomorze". s. 190.
4K CAW, Oddzial) Sztabu Glównego (dalej: Oddz.) Sz1. GI.). 303.3.506. Notatka z 16 V 1939 r.
pplk. dypl. Aleksandrowicza, oficera Odcinka "Pomorze" dla szefa Oddz. I Sz1. Gl.. Ponadto zob.
tamże, 303.3.490. Meldunek gen.""bryg. Kleeberga. dowódcy Okręgu Korpusu nr IX I. dz. 7976/
rrj.39 z 12 VII 1939 r. o objawach rozgoryczenia wśród rezerwistów 9 DP.
4'ł CA W, Oddz. ) Sz1. Gl., 303.3.506. Meldunek gen. bryg Głuchowskiego. szefa Dep. Dowo-
dzenia Ogólnego MSWojsk. I. dz. 5427/Bezp.Tj. z 17 V 1939 r.
Sil CAW. Oddz. I Szt. Gl.. 303.3.506. Notatka z 16 V 1939 r. pplk. dypl. Aleksandrowicza, ofi-
, cera Odcinka "Pomorze" dla szefa Oddz. I Sz1. Gl. Władze polskie postanowiły wtenczas wykorzy-
stać dezercję do sądowego pozbawienia uciekinierów polskiego obywatelstwa. a tym samym prawa
powrotu na teren RP.
SI Szerzej np. E. Kwiatkowski. Dziennik. Upiec /939 - .\'ie'7Jień /940. Rzeszów 2(0); Z. l(ar-
piński, Bank Pol.\'ki /924-/939. Przyczynek do hi.ftorii gospodarczej okresu międzywojennego.
Warszawa 1958; M. M. Drozdowski. Politvka g().\'fJodlln:za rZ(je/u polskiego /936-/939. Warszawa
140
Aleksander Smoliński
Spowodowało to, że w maju 1939 r. naczelne władze wojskowe stanęły przed
koniecznością przeciwdziałania tym niekorzystnym i obniżaj'lcym wartość bojową
polskich sił zbrojnych zjawiskom. Jednym ze środków miało być wzmocnienie
pracy- wychowawczej i uświadamiającej w wojsku 52 . a także bezwzględne egze-
kwowanie od władz administracyjnych przestrzegania przepisów o opiece mate-
rialnej i zasiłkach finansowych oraz rolnych przeznaczonych dla rodzin rezerwi-
stów powołanych na ćwiczenia wojskowe. Poprawie stanu morale wcielonych do
szeregów rezerwistów miało sprzyjać też intensywne szkolenie, położenie przez
kadrę oficerską i podoficerską szczególnego nacisku na ..dyscyplinę i karność" oraz
dbałość o ..wygląd indywidualny żołnierzy, jak i całych oddziałów"53. Wiosną i la-
tem 1939 r. przed podobnymi problemami stanęło także zapewne dowództwo Po-
morskiej Brygady Kawalerii oraz dowódcy wchodzc:lcych w jej skład oddziałów 54 .
Od I lipca 1939 r. większość oddziałów Pomorskiej Brygady Kawalerii,
w tym również 16 Pułk Ułanów Wielkopolskich, znąjdowała się na przedoboziu
w rejonie Tucholi. Tam właśnie 15 sierpnia pułk po raz ostatni obchodził Święto
Żołnierza oraz wziął udział w defiladzie w szyku konnym. Większość czasu prze-
znaczono jednak na ćwiczenia i budowę umocnień polowych. Zorganizowano to
w taki sposób, aby w razie mobilizacji pułk natychmiast był w stanie przystc:lpić
do działań osłonowych, a odpowiednie zawiązki, po powrocie do garnizonów,
mogły dokończyć jego mobilizację. Dlatego też sformowano ..dywizjon gotowo-
ści bojowej". Dywizjon taki powinien składać się z dwóch szwadronów liniowych
o tanach bardzo zbliżonych do etatów wojennych oraz szwadronu ckm. W 16 Puł-
ku Ułanów Wielkopolskich 55 jego s ład był ponoć nieco inny. gdyż obok szwa-
dronów liniowych znalazł się tam jedynie pluton ckm, a ponadto dwa działa ppanc.
wz. 1936 oraz sekcja pionierów i sekcja łączności, wspierała go również bateria
z II Dywizjonu Artylerii Konnej56.
1963; K. Krzyżanowski. W,,'datki woj."kmve Po/ski w /alClc:h /9/8-/939. Warszawa 1976; .Z. Lan-
dau, Polityka walulOwa rz.qdu polskiego w lalach /936-/939. Przegląd Historyczny, 1986, z. 2.
s:! Celom tym, obok innych działaJl. służyć miały także ..należycie prowadzone pogadanki. za-
bawy i gry sportowe".
5J CA W. Oddz. 1 Szt. Gł., 303.3.506. Meldunek gen. bryg Głuchowskiego. szefa Dep. Dowo-
dzenia OgÓlnego MSWojsk. I. dz. 5427/Bezp.Tj. z 17 V 1939 r.
S4 Zob. np. CA W, Oddz. I Szt. Gt. 303.3.490, Meldunek gen. bryg. Kleeberga, dowódcy Okrę-
gu Korpusu nr IX J. dz. 7976ffj.39 z 12 VII 1939 r. o objawach rozgoryczenia wśród rezerwistów
9 DP; tamże, 303.3.506. Meldunek gen. bryg Głuchowskiego, szefa Dep. Dowodzenia Ogólnego
MS Wojsk. J. dz. 5427/Bezp.Tj. z i7 V 1939 r.; )jna Obronna Po/ski /939. vb()r, s. 224, dok.
57: Rozkaz Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych w związku z częściową mobilizacją rezerwistów
z dnia 8 V 1939 r.; F. Sławoj-Składkowski. Nie ostatnie słowo o."karżonego. Wspomnienia i artyku-
ły, Warszawa 2003, s. 225-228.
s Wg S. Krasuckiego (O "białych ułanach". s. 46) w pierwszych dniach sierpnia pułk otrzy-
mał 20 motocykli. Jest to mało prawdopodobne, gdyż wielokrotnie przewyższałoby jego etat. Naj-
prawdopodobniej chodziło o rowery. które wtenczas otrzymał pułk. a nie o motocykle.
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
141
Przedłużający się okres pogotowia oraz zmiany w stanie organizacyjnym.
jakie pomiędzy marcem a końcem lipca 1939 r. wystąpiły w części pułków kawa-
lerii spowodowały. że w sierpniu Departament Kawalerii MSWojsk. 57 wydał roz-
kaz, na mocy którego formacje te podzielono na dwie grupy różniące się organi-
zacją i liczebnością. Do pierwszej grupy zaliczono wszystkie pułki kawalerii sta-
cjonujące w garnizonach leżących w pobliżu granicy z Niemcami, a więc narażo-
ne na konieczność odparcia niespodziewanych ataków przeciwnika i natychmia-
stowego przystąpienia do osłony mobilizacji własnych wojsk 5N . W grupie tej zna-
lazł się między innymi 16 Pułk Ułanów Wielkopolskich.
Według wspomnianego rozkazu pułk pierwszej grupy na stopie pokojowej
miał odtąd obejmować dowództwo, kwatermistrzostwo ze szwadronem gospodar-
czym, cztery szwadrony liniowe (w składzie: dowódca z pocztem, trzy plutony
i drużyna gospodarcza każdy), szwadron ckm (dowódca z pocztem, trzy plutony
km. drużyna gospodarcza), szwadron kol arzy 59, piuton łączności, pluton przeciw-
pancerny (czterodziałowy) oraz drużynę pionierów()(). Ustalone wtedy etaty po-
szczególnych pododdziałów pułków tej grupy, w tym także ich szwadronów zapa-
sowych, przedstawia tabela l. .
f> Materialy i Dokumenty Wojskowego Instytutu Historycznego (obecnie Wojskowego Biura
Badań Historycznych), sygn. 11/2/] 31, pplk Tadeusz Łękawski, Udział 2 Pulku Szwoleżerów Rokit-
niańskich w kampanii wrześniowej 1939 r.; Aberet (A. Zakrzewski). Fragmenty działań kawalerii,
s. 15; tenże, Fragment pamięmika, s. 259; Centrum Wyszkolenia Kawalerii. ZllryS. s. 107 oraz s. 249;
K. Ciechanowski, Armia, s. 44, 50; S. Krasucki, O "białych ułanach", s. 46-47; tenże, Pomorska
Brygada, s. 55, 57. .
7 J. S. Tym (Kawaleria w operacji, s. 90) pisze. że rozkaz ten wydal pierwszy wiceminister
spraw wojskowych gen. bryg. J. Głuchowski, dzialając w myśl rozkazu ministra spraw wojskowych
z 21 VII 1939 r.
K Bylo to w sumie piętnaście pułków kawalerii.
'J Wg J. S. Tyma (Pułk kawalerii Woj: ka Pol.\'kiego według etatu wojennego w kampanii wrze-
śniowej /939 roku. PrÓba syntezy, Mars, t. 19, Warszawa-Londyn 2005. s. 112. 115. 116-117; ten-
że, Kawaleria w operac.ji, s. 90) miał to być pluton. a nie szwadron kol rzy. który wg niego powi-
nien znajdować się w pulkach należących do II grupy, czyli w oddziałach o skadrowanych czwar-
tych szwadronach liniowych. Pomimo to autor ten podaje taką samą jak powyżej liczebność pułku
kawalerii I grupy na stopie pokojowej. Wg niego bląd powstal wskutek tego. że na schemacie orga-
nizacyjnym pułku I grupy dolączonym do rozkazu z sierpnia 1939 r. nieprawidłowo umieszczono
sZwadron zamiast plutonu kolarzy. W załączniku zawierającym zestawienie liczbowe calego pu ku
figuruje jednak pluton. Pluton taki miał składać się z czterech sekcji liniowych, sekcji rkm oraz z dl11-
żyny ckm uzbrojonej w dwa ckm Maxim wz. 1908. Miał on liczyć I oficera, 2 podoficerów i 48
Szeregowców, w tym I podoficera i 19 szeregowców w drużynie ckm - zob. CA W, MSWojsk., Dep.
Kawalerii, 300.30.13. Rozkaz Dep. Kawalerii MSWojsk. I. dz. 1530/tjn. z sierpnia 1939 r.
( I CA W, MSWojsk., Dep. Kawalerii. 300.30.13. Rozkaz Dep. Dowodzenia Ogólnego MSWojsk.
z 2] VII 1939 r.; tamże. Rozkaz Dep. Kawalerii MSWojsk. I. dz. I 530/tjn. z sierpnia 1939 r.; Ę. Ko-
zlowski. Wojsko Polskie /936-i939. Próby modernizacji i rozbudowy. Warszawa 1974, s. 156;
A. Rzepniewski, Wojsko Polskie wobec perspektywy. cz. II, s. 340.
142
Aleksander Smoliński
Wydaje się jedna.k, że wskutek gwałtownie zaostrz, ącej się sytuacji między-
narodowej i zbliżaj'lcej się wojny z Niemcami rozkaz ten nie został wówczas
wykonany w całości - szczególnie jeżeli chodzi o pułki należące do drugiej grupy,
które' po skadrowaniu czwartych szwadronów winny przekazać pułkom pierwszej
grupy nadwyżki szeregowych/11 i koni. Mimo to w połowie sierpnia, na mocy roz-
kazu Departamentu Dowodzenia Ogólnego MSWojsk. z 21 lipca 1939 r., nastąpiły
ponoć jakieś przesunięcia koni pomiędzy pułkami drugiej i pierwszej grupy62.
Tabela I. Pokojowe etaty pułku kawalerii I grupy oraz niektórych jego pododdzialów - sierpień 1939 r.
SI. szeregowcy Konie
Pododdział Oficerowie Podoficerowie I szeregowcy
W oraz J P
Szwadron ckm 4 9 127 142 18
Szwadron kolarzy 2 5 75 4+ 75 8 -
Pluton ppanc. 1 2 36 33 16 b
Pluton łączności 1 4 50 44 2 b
Drużyna pionierów - 1 13 14 2
Szwadron zapasowy 2 6 44 68 b -
Pułk 37 88 672 656 8ert
w - konie wierzchowe, J - konie juczne, P - konie pociągowe.
· Obok koni wierzchowych były to rowery. Etatowy szwadron kolarzy pulku kawalerii mial się składać
z dwóch plutonów po cztery sekcje liniowe i sekcja rkm każdy oraz z drużyny ckm.
h Ponadto jeden prywatny koń oficerski.
l Poza tym dwa prywatne konie oficerskie.
d Ponadto 34 prywatne konie oficerskie.
Ponadto 28 lipca Sztab Główny wydał zarządzenie, na mocy którego we
wszystkich pułkach kawalerii należących do pierwszej grupy konie podjezdki
o imionach zaczynających się na literę "H", czyli urodzone w 1935 r. oraz wszyst-
kie remonty starsze zakupione w roku budżetowym 1938/1 939 f13 nakazano zaliczyć
na pokrycie zapotrzebowania mobilizacyjnego tych oddziałów. Przesunięcie koni
ze stanów odpowiednich szwadronów zapasowych do części pułków miało nastą-
pić natychmiast. Jednak 16 Pułk Ułanów Wielkopolskich nie znalazł się wśród
oddziałów, gdzie należało zastosować taką przyspieszoną i uproszczoną procedu-
61 Czyli podoficerów oraz szeregowców i starszych szeregowców - szwoleżerów i starszych
szwoleżerów, ułanów i starszych ułanów oraz strzelców konnych i starszych strzelców konnych.
62 Tak twierdzi J. S. Tym, Kawaleria w operac.ji, s. 92,
M Czyli w praktyce do kwietnia 1939 r. - szerzej np. Z. Kloczewski. Po/ska gospodarka woj-
."kowa /9/8-/939 (Zarys sy.\'remu). Warszawa 1987.
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
143
ręM, zapewne dlatego, że Szwadron Zapasowy "białych ułanów", w przeciwień-
stwie do części pozostałych pułków należących do pierwszej grupy, stacjonował
w Bydgoszczy wraz ze swym macierzystym oddziałem. Nie było więc większych
przeszkód w spokojnym uzupełniaąiu stanu koni w pododdziałach pułku z zasobu
Szwadronu Zapasowego.
Jak już wcześniej wspominano, pomiędzy majem a końcem sierpnia 1939 r.
wprowadzono liczne poprawki do pokojowych i wojennych etatów obowiązują-
cych w formacjach polskiej kawalerii samodzielnej. Nadal jednak nie wszystkie
z nich są dzisiaj znane. Według najnowszych i - jak się wydaje - najpełniejszych
ustaleń pułk kawalerii Wojska Polskiego na stopie wojennej, a więc po całkowicie
zakończonej mobiJizacji(, \ powinien liczyć co najmniej 876 oficerów i szerego-
wych oraz około 890 koni M . Niezbyt zapewne już zgodny z obecną wiedzą .stan
liczebny pułku kawalerii - oraz poszczególnych wchodzących w jego skład pod-
oddziałów - po mobilizacji przeprowadzonej według etatów obowiązujących
w 1939 r. przedstawia tabela 2 67 .
M J. S. Tym. Kawaleria w operacji, s. 92.
M Są to wyliczenia dla pułku z plutonem kolarzy posiadającym drużynę ckm.
M Takie dane na podstawie własnych wyliczeń podaje J. S. Tym (Pułk kawalerii, s. 109-118;
tenże, Kawaleria w operacji. s. 92). W pierwszym z cyt. opracowań (s. ] 17) podał on dokładniejszą
liczbę koni: 881 sztuk. Wprawdzie wyniki badań tego autora zbliżają nas do ustalenia stanu liczeb-
nego pułku kawalerii WP na stopie wojennej w 1939 r., to jednak nie mogą zostać uznane za pełne
rozwiązanie tego zagadnienia. Wydaje się bowiem, że dalsze poszukiwania źródłowe mogą pomóc
w uściśleniu wielu niezwykle istotnych dla tej kwestii faktów - zob. np. Z. Szacherski. Wierni przy-
się(lze, Warszawa 1966 (II wyd. Warszawa 1968); J. R. Godlewski, Problem wartolci b( iowej .I;{l-
modzielne.i kawalerii 1/ RzeczplJ.\politej i metod jej oceny, Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycz-
nego Uniwersytetu Gdańskiego. Historia, 1978. nr 8; A. Szenajch. Pułk kawalerii po/.\'kiej w 1939 r.
w walce pieszej, WPH, 1983, nr I (103); J. Błasiński, Kawaleria 1/ Rzeczypospolitej; tenże, Z dzie-
jów kawalerii.
67 Przedstawiony w tab. 2 ogólny stan liczebny pułku oraz jego pododdziałów obejmuje pułk
o składzie etatowym, ale posiadającym jedynie sekcję pionierów, a nie drużynę pioniersko-przeciw-
gazową, w rzeczywistości jego liczebność winna być nieco wyższa. Taki właśnie powiększony stan
oraz jego rozliczenie zgodne z etatami zatwierdzonymi w 1936 i 1937 r. dla pułku kawalerii z plu-
tonem kolarzy podaje J. Błasiński (Kawaleria 11 Rzeczypo.\politej, s. 155-163), wg którego pułk
kawalerii po mobilizacji liczył 36 oficerów, 213 podoficerów, 625 szeregowców (w sumie 838 sze-
regowych, a wraz z oficerami 874 żołnierzy), 6]6 koni wierzchowych. 221 pociągowych i 43 jucz-
ne (w sumie 880 koni). Uzbrojenie takiego pułku stanowić miały: 133 pistolety. 709 karabinków.
12 karabinów ppanc. wz. 1935, 18 rkm-ów, 12 ckm-ów. 4 armaty ppanc. wz. 1936,616 szabel i 108
lanc. Nie przesądzając problemu. wydaje się jednak, że zaprezentowany przez tego autora. etat jest
bliższy prawdy niż dane zamieszczone w tabeli - choć zdaniem autora tabeli dane te zostały oparte
na dokumencie pt. "elaborat mob. - 39", należy je potraktować raczej jako swoiste "minimum"
wymagań etatowych obowiązujących w 1939 r. Ponadto wyliczenia J. Błasińskiego (Kawaleria
11 Rzeczypospolitej, s. 155-163; tenże, Z dziejÓw kawalerii, s. 183-200), byłego oficera kawalerii
i kombatanta z 1939 r., są bardzo' zbliżone do późniejszych o wiele lat ustaleń J. S. Tyma (Pułk ka-
walerii. s. 109-118; tenże. Kawaleria w operal..ji. s. 92). Przyczyn tego stanu rzeczy oraz rzeczywi-
144
Aleksander Smoliński
Tabela 2. Prawdopodobny stan liczebny pułku kawalerii na stopie wojennej po mobilizacji w sierpniu 1939 r.
Pododdział OfIcerowIe Szeregowi. Konie
Szwadron linIowY' 4 110 114
Cztery szwadrony liniowe 16 440 456
Szwadron ckm c 4 164 190
Pluton przeciwpancernY' 1 35 44
Pluton łącznoście 1 51 47
Pluton kolarzy' 1 34 -
Dowództwo pułku G 6 19 25
Szwadron gospodarczy" 4 29 26
Kwatermistrzostwo 3 34 52
Ogółem w pułku 36 806 840 1
· Przez pojęcie to, zgodnie z nomenklaturą obowiązującą w Wojsku Polskim przed 1939 r., należy rozumieć
podoficerów oraz szeregowców.
h Od jego liczebności odliczono ordynansów (powinno być raczej: luzaków) dowódców szwadronów oraz woź-
niców kuchen polowych, które podobnie jak zaprzęgi w artylerii konnej powodowane (powożone) były je-
dynie przez jezdnych, a więc bez udziału woźnicy powożącego z kozła tego pojazdu. Natomiast wg ustaleń
1. S. Tyma (Pułk kawalerii Wojska Polskiego według etatu wojennego w kampanii wrześniowej /939 roku.
Pr6ba syntezy, Mars, t. 19, Warszawa-Londyn 2005, s. 117) szwadron mial liczyć 113 ludzi. Jeszcze inny
jego stan, a mianowicie 115 żołnierzy, w 1989 r. podał J. Wielhorski (Na 50-tq rocznicę Kampanii Wrześnio-
wej /939 r., Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej, Londyn 1989, nr 132, s. 80--91).
( Od jego stanu liczebnego odliczono ordynansa (raczej luzaka) dowódcy szwadronu. Tymczasem zgodnie
z ustaleniami J. S. Tyma (Pułk kawalerii, s. 117) szwadron ckm miał liczyć 153 ludzi. Jeszcze inny jego stan
wynoszący 170 żołnierzy w 1989 r. podal J. Wie1horski (Na 50-tq rocznicę, s. 80-91).
d Wg ustaleń 1. S. Tyma (Pułk kawalerii, s. 117) pluton ten miał liczyć 41 ludzi.
c Tymczasem wg ustaleń 1. S. Tyma (Pułk kawalerii, s. 117) pluton łączności miał liczyć 57 ludzi. Podaje on
również Rozkaz Dzienny nr 181 dowództwa 21 Pulku Ulanów Nadwiślańskich z 28 VIII 1939 r., zgodnie
z którym pluton ten powinien liczyć 58 ludzi.
I Zgodnie z wyliczeniami 1. S. Tyma (Pułk kawalerii, s. 117) pluton ten. bez drużyny ckm, miał liczyć 3 I ludzi.
Liczby te obejmują także sekcję pionierów, która jednak w 1939 r. zostala już zastąpiona drużyną pionier-
sko-gazową. Zgodnie z ustaleniami 1. S. Tyma (Pułk kawalerii. s. 117) dowództwo pulku wraz z kwatermi-
strzostwem i wspomnianą powyżej drużyną pioniersko-gazową miało liczyć 58 ludzi. Podaje on również
Rozkaz Dzienny nr 18] dowództwa 21 Pułku Ułanów Nadwiślańskich z 28 VIII 1939 r., wg którego powin-
no to być 57 żołnierzy. Jeszcze inny jego stan, wynoszący 40 żolnierzy, tym razem jednak chyba wraz z dru-
żyną pioniersko-gazową, w 1989 r. podał J. Wielhorski (Na 50-tq rocznicę, s. 80--91). Gdyby doliczyć do
tego szwadron gospodarczy, to jego stan wzrósłby do 73 ludzi; po dodaniu kwatermistrzostwa był9by to
77 żołnierzy.
h Wg ustaleń 1. S. Tyma (Pułk kawalerii, s. 117) szwadron ten miał liczyć 84 ludzi. W cytowanym przez niego
Rozkazie Dziennym nr 181 dowództwa 21 Pulku Ułanów Nadwiślańskich z 28 VIII 1939 r. podano, że po-
winno to być 81 żołnierzy. Jeszcze inny jego stan, a mianowicie 32 żolnierzy w 1989 r. podał J. Wie1horski
(Na 50-tq rocznicę, s. 80--91).
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
145
I Niekiedy można także spotkać się z etatem podającym 850 koni.
Podstawa opracowania tabeli: 1. Wielhorski, Organizacja liniowego szwadronu kawalerii wg elaboratu mob.
- wrzesień /939, Przegląd Zrzeszenia Kół Pułkowych Kawalerii (dalej: PZKPK), Londyn 1959, nr 15; tenże,
Organiza(ja pułku kawalerii w elaboratu mob. - wrzesień /939. Czę.<ć II. Szwadron ciężkich karabinów maszy-
nowych, PZKPK, 1959, nr 16; tenże, Organizacja pułku kawalerii wg elaboratu mob. - wrzesień 1939 roku. Ciąg
dal. zy. Pluton annat ppanc., PZKPK, 1959, nr 16; tenże, Organizacja pułku kawalerii wg elaboratu mob. - wrze-
sień /939. Czę.<ć m. Pluton kolarzy, PZKPK, 1960, nr 18; tenże, Organiw(ja pułku kawalerii wg elaboratu mob.
- wrzesień 1939 r. Pluton łqczno.{ci, PZKPK, 1961, nr 24; tenże, Organizacja pułku kawalerii - wrzesień /939 r.
według elaboratu mob. (Część V), Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej, t. VII, Londyn 1968, nr 50.
Dalsze zaostrzanie się stosunków polsko-niemieckich oraz napływające in-
formacje świadczące o systematycznej mobilizacji i koncentracji sił Wehrmachtu
wzdłuż polskich granic 6 !! spowodowały, że 22 sierpnia 1939 r. ukazał się rozkaz
pierwszego wiceministra spraw wojskowych gen. bryg. Janusza Głuchowskiego,
w którym nakazywał on "ściągnąć natychmiast z ćwiczeń letnich do stałych gar-
nizonów wszystkie oddziały i jednostki [...] DOK. Dalsze szkolenie prowadzić
w obrębie garnizonu"69.
Kolejną konsekwencją ówczesnych wydarzeń było postanowienie władz pol-
skich z 23 sierpnia, które zdecydowały się wtenczas na przeprowadzenie mobili-
zacji alarmowej na terenie dowództw okręgów korpusów graniczących z Niemca-
mi. Odpowiedni rozkaz wydano z takim wyliczeniem, aby początek mobilizacji,
tzw. godzina "A", przypadł na bardzo wczesne godziny poranne 24 sierpnia.
W związku z tymi zarządzeniami 22 sierpnia 1939 r. oddziały Pomorskiej
Brygady Kawalerii otrzymały rozkaz powrotu do garnizonów i 16 Pułk Ułanów
Wielkopolskich po pozostawieniu na zajmowanych dotychczas pozycjach dywi-
zjonu gotowości bojowej udał się do Bydgoszczy. W nocy z 23 na 24 sierpnia na
terenie Dowództwa Okręgu Korpusu nr VIII rozpoczęła się mobilizacja alarmo-
wa, której pierwszym dniem był 24 sierpnia. W tym okręgu korpusu w praktyce
rozkaz ten oznaczał przeprowadzenie mobilizacji powszechnej; w jej ramach zmo-
bilizowano również ] 6 Pułk Ułanów Wielkopolskich. Odpowiedzialnym za przy-
stej etatowej liczebności pułku kawalerii pOlskiej w 1939 r., zdaniem piszącego te slowa, należy
szukać w zmianach organizacyjnych, jakim podlegał jego etat w okresie bezpośrednio poprzedzają-
cym wybuch II wojny światowej.
fili Zob. A. Szymański. Zły . ąsiad. Niemcy /932-/939 w oświetleniu pol."kiego attache wojsko-
wego w Berlinie, Londyn 1959, s. 157 i passim; M. Dlugolęcki, O.\'tatni raport. W.\pomnienia b. ofi-
cera polskiego wywiadu we Wrocławiu. Przebieg ważniejszych wydarzeń od / lipca do / wrze.{nia
/939 r., Londyn 1988. s. 89 i passim; A. Woźny, Niemieckie przygotowania do wojny z Polską woce-
nach polskich naczelnych władz wojskowych w latach /933-/939, Warszawa 2000, s. 250 i passim;
R. Majzner. Pol!rki wywiad wojskowy wobec polityki III Rzeszy /933-/939. Militarne aspekty poli-
tyki /11 Rze!łZY w świetle analiz Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego. Toruń 2006, $. 193 .
i passim.
(,9 'łhjna Obronna Polski /939. \.iYbór. s. 346, dok. 98.
146
Aleksander SmoJiński
gotowanie i aktualizację elaboratu mobilizacyjnego w tym pułku był rtm. Florian
Zieliński. Latem ostatecznie uzupełniono jego zapasy mobilizacyjne oraz dokona-
no przeglądu i konserwacji sprzętu.
Tymczasem oddział rozlokowany był wzdłuż granicy z Niemcami na odcin-
ku: jezioro Wiele (włącznie)-Lubnia-Orlik-Karsin. Jego dowództwo oraz I Szwa-
dron stacjonowały w miejscowości Wiele, 2 Szwadron w miejscowości Dwór
Dąbrowa, a 4 Szwadron w Zalesiu. Na pozycjach tych pododdziały 16 Pułku Uła-
nów kontynuowały rozpoczęte wiosną prace fortyfikacyjne, przygotowując pozy-
cję obronną na odcinku Leśna-jezioro Wiele-Wdzydze. Jednocześnie drobne pa-
trole stale kontrolowały przedpole. Po otrzymaniu 22 sierpnia polecenia powrotu
do Bydgoszczy pułk forsownym marszem wyruszył w drogę. Nad granicą pozo-
stawił jedynie Dywizjon Gotowości Bojowej dowodzony przez rtm. Tadeusza Jan-
kowskiego.
Rozkaz o mobilizacji nadszedł w nocy, a nad ranem 24 sierpnia oddział roz-
począł pierwsze związane z nią czynności. Już w parę godzin po jej zarządzeniu
zaczęli przybywać pierwsi rezerwiści. Do służby zgłosił się również jeden z pierw-
szych organizatorów - wówczas powstańczego - 2 Pułku Ułanów Wielkopolskich,
a mianowicie st. wachm. Wojciech Świerczyk 70 . Choć był on już wtenczas na
emeryturze porzucił działkę osadniczą, na której gospodarzył i zameldował się
u ppłk. Juliana Arnoldt-Russockiego z prośbą o wcielenie do pułku. Ostatecznie
skierowano go do Szwadronu Zapasowego 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich.
Ze względu na zagrożenie lotnicze poszczególne szwadrony otrzymały roz-
kaz opuszczenia koszar i udania się w kierunku Rynarzewa, do rejonu Białych Błot.
Tamtejszy zalesiony teren stwarzał bowiem możliwości dobrego maskowania lu-
dzi, koni i sprzętu przed obserwacją z powietrza. Natomiast w koszarach mobili-
zowały się jedynie Szwadrony Gospodarczy i Kolarzy oraz Zapasowy, w którym
gromadzono wszystkie nadwyżki ludzi, koni, sprzętu i uzbrojenia.
Zmobilizowany wówczas Szwadron Kolarzy pułku tworzyły dwa plutony li-
niowe złożone z pięciu sekcjF) po sześciu ludzi każda oraz pluton "specjalny",
który posiadał dwa ckm-y i sekcję granatników. Ponadto uzbrojenie szwadronu
stanowiły cztery rkm-y i trzy karabiny przeciwpancerne wz. 1935, a jego wyposa-
żenie samochód osobowy dowódcy szwadronu, dwa motocykle, samochód cięża-
rowy służący jako wóz amunicyjny, bagażowy i kuchenny. Przewożono na nim
również kuchnię polową. Podstawowym jednak środkiem transportu w szwadro-
nie były 64 rowery "typu wojskowego" oraz 30 cywilnych zakupionych zapewne
70 Zob. np. K. Kosiarski, Zarys; A. Smoliński. Jazda Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od 12
X 1918 r. do 25 IV 1920 r., Toruń 1999; Z. Kościański, Lw6wecko-posadowski rodowód 16/2 Pułku
Ułanów Wielkopolskich im. gen. dyw. Gustawa Orlicz-Dreszera, Lw6wek 1999; Słownik biogra-
ficzny powstańców wielkopolskich 1918-1919, pod red. A. Czubińskiego i B. Polaka, Poznań 2002.
71 Zapewne były to cztery sekcje liniowe oraz jedna sekcja rkm w każdym plutonie.
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
147
na rynku lub zarekwirowanych, gdyż w zapasach mobilizacyjnych pułku zabrakło
odpowiednich rowerów wojskowych. Wynika więc z tego, że uzbrojenie pułko-
wego Szwadronu Kolarzy wykraczało poza ramy określone obowiązującymi wten-
czas etatami. Podobnie było ze sprzętem motorowym, którego etaty w ogóle nie
przewidywały. Organizacja pozostilłych pododdziałów pułku nie odbiegała od
wymagań etatowych 72.
Mobilizację oddział zakończył 25 sierpnia. Rozwiązano wtenczas także ist-
niejący dotychczas w pułku Pluton Tręb aczy 73. Tego dnia w Bydgoszczy sformo-
wano również duży transport wojskowy liczący około sześćdziesięciu (sic!f4 wa-
gonów, na które załadowano między innymi nadwyżki broni i umundurowania
oraz nieco sprzętu taborowego, kuźnię, ambulans lekarza weterynarii oraz sprzęt
kasyn pułków garnizonu bydgoskiego. W godzinach nocnych odjechał on w kie-
runku Garwolina, gdzie należało utworzyć Ośrodek Zapasowy Pomorskiej Bry-
gady Kawalerii.
Natomiast całkowicie sformowany i skompletowany 16 Pułk Ułanów Wiel-
kopolskich 25 sierpnia wieczorem stanął na szosie Białe Błota-Bydgoszcz uszy-
kowany do przeglądu przez jego dowódcę ppłk. Juliana Arnoldt-Russockiego, po
czym wrócił do koszar na krótki postój. Tam ostatecznie uzupełniono i dopasowa-
no sprzęe s i zaopatrzenie. Jeszcze tego samego dnia późnym wieczorem oddział
ruszył marszem w kierunku granicy z Niemcami. Po trzech nocnych przemarszach
72 Jeżeli jednak zdarzały się jakieś drobne od niego odstępstwa, to nie miały one zapewne po-
ważnego charakteru i nie wpływały zbytnio na jego stan liczebny.
13 W pulkach kawalerii plutony trębaczy były pododdziałami nieetatowymi i po mobilizacji
Winny ulec rozwiązaniu, a muzycy mieli zostać odesłani do szwadronów na stanowiska trębaczy
(sygnalistów) szwadronowych. Ponadto dwóch takich sygnalistów pozostawiano w sztabie pułku
- zob. np. M. W. Żebrowski. Pluton Trębaczy 7 Pułku Ułan6w Lubelskich im. Gen. K. Sosnkow-
.o;kieRo. (Na tle muzyki konnej Wojska Polskiego poczynając od XVII wieku), Londyn 1981; W. Gie-
ca, Orkiestry kawaleryj! kie. Grałem w 14 pułkach ułańskich, Przekrój, 1982, nr 1935; tenże, Spło-
Wiały proporczyk. Katowice 2003; A. Smoliński, Na marginesie materiału o marszu pułkowym 9 Puł-
ku Strzelc6w Konnych, Grajewskie Zeszyty Historyczne Zapis. Materiały i Studia do Dziejów 9 Puł-
ku Strzelców Konnych, Grajewo 200 I, z. 4. '
74 Taka liczba wagonów występuje w znanej autorowi literaturze przedmiotu. Wydaje się jed-
nak. że jest ona znacznie przesadzona. chyba że na transport ten załadowano także nadwyżki oraz
materialy innych formacji wojskowych mobilizowanych w Bydgoszczy.
7!1 Dotyczyło to głównie wierzchowych rzędów końskich, uprzęży oraz rzędów jucznych, a tak-
Że różnych elementów pojazdów taborowych, zarówno wojskowych. jak i pochodzących z poboru
podczas mobilizacji, które znalazły się w składzie pułku dopiero po przejściu na stopę \yojenną
- szerzej np. Instrukc.ja taborowa do użytku wszystkich broni i służb. (Tymczasowa). Część I. Skład-
niki taboru, MSWojsk., Warszawa 1939; In.o;trukcja taborowa do użytku wszystkich broni i służb.
(Tymczasowa). Część II. Ze.\.tawianie składnik6w taboru. Część III. Używanie taboru, MSWojsk.,
Warszawa 1930; Regulamin tabor6w. Część 11:- Musztra z zaprzęgami, MSWojsk., Wars wa 1933;
L. Kukawski. Konie, rzędy, uprzęże i pojazdy konne kawalerii .'tllmodzielnej Wojska Pol. kieg(},' [w:]
Kawaleria .'tllmodzielna.
148
Aleksander Smoliński
2 sierpnia dotarł do rejonu Wiele-Lubnia 76 . Jego mobilizacja oraz zajęcie wyzna-
czonych mu pozycji odbyły się bez większych przeszkód i bardzo sprawnie 77 .
Oceniając przebieg mobilizacji 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich należy pod-
kreśli jej dobrą organizację, szczególnie gdy pod uwagę weźmielny mobilizację
personalną. Niewątpliwie sukcesywne uzupełnianie stanów osobowych pułku mię-
dzy marcem a sierpniem 1939 r. znacznie ułatwiło wykonanie właściwych czyn-
ności mobilizacyjnych. Pewne trudności wyniknęły podczas mobilizacji materia-
łowej, a mianowicie wozów taborowych, a także konFI!. Nie wszędzie bowiem
dostarczone zostały one w przepisowej ilości i jakości. Złożyły się na to dwie za-
sadnicze przyczyny. Po pierwsze - część sprzętu z terenu, na którym mobilizowa-
ła się Pomorska Brygada Kawalerii oraz należący do niej 16 Pułk Ułanów Wiel-
kopolskich, już wcześniej przydzielona została oddziałom 9 Dywizji Piechoty. Po
drugie zaś - opieszałe dostarczanie wozów i koni lub zgłaszanie na punkty pobo-
rowe koni nieodpowiedniej jakości i nienadających się do użytku wozów ze szcze-
golnym nasi1eniem wystąpiło na terenach wiejskich zamieszkanych w większości
przez niemiecką mniejszość narodową silnie penetrowaną przez niemiecką Abweh-
rę oraz przez różne organizacje o charakterze narodowosocjalistycznym. Skalę tego
zjawiska powiększało to, że na Pomorzu ludność ta zamieszkiwała w zwartych
i dobrze zorganizowanych społecznie, politycznie i kulturalnie zbiorowościach, na
dodatek bardzo solidarnych i bardzo silnych ekonomicznie. O tym jednak polskie
76 W pracy S. Krasuckiego (/6 Pułk Ułanów WieLkopoLskich im. Gen. Gu.\.tawa Orlicz-Dre.\'ze-
ra, Pruszków 1992, s. 23) występuje sprzeczność w terminie dotarcia pułku do rejonu Wiele-Lub-
nia: albo pułk po trzech nocnych marszach dotarł tam 29 VIII, a więc wyruszył 26 VIII. albo też
dotarł tam 29 VIII po czterech a nie trzech marszach. Najprawdopodobniej znalazł się tam jednak
już 28 VIII.
77 S. Szczepkowski, ReLacja zastępcy dowódcy pLutonu Szwadronu KoLarzy 16 Pułku Ułanów,
Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej, t. XVIII, Londyn 1989, nr 132, s. 102; S. Krasucki, O ..bia-
łych ułanach", s. 47, 49-50; tenże, 16 Pułk Ułanów, s. 22-24.
78 Z takimi samymi problemami zetknęły się także inne oddzialy i wielkie jednostki kawalerii
oraz formacje pozostalych broni i służb WP zob. np. CA W, Generalny Inspektor Sil Zbrojnych
- Biuro Inspekcji, 302.4.56, Meldunek Inspektora Armii gen. dyw. Tadeusza Piskora L. 231Mob.39
z 31 III 1939 r.; T. Kutrzeba, Bitwa nad Bzurą (9-22 września 1939 r.). Przyczynek do hi...torii kam-
panii poLsko-niemieckiej w obszarze Poznań-Warszawa we wrześniu 1939 r., Warszawa 1958; A. Za-
wilski, Bateria została, Warszawa 1965; S. Stapf, Znad Osy do Bzury. Opowiadanie porucznika
artyLerii, Warszawa 1967; J. Kuropieska, Wspomnienia oficera sztabu (934-1939. Warszawa 1972;
A. Sałacki, Na straconych pozycjach, Warszawa 1989; L. Kukawski, Koń wojskowy, fw:J Broń i bar-
wa Wojska PoLskiego w roku 1939. Informator wystawy, pod red. B. Królikowskiego, Lublin 1993;
tenże, Koń w Wojsku PoLskim okresu 1/ Rzeczypospolitej, [w:) Kawaleria poLska. Koń i umunduro-
wanie w kawaLerii 1/ Rzeczypospolitej. Materiały z 1/ sesji popularno-naukowej zorganizowanej
przez Fundację "Szaria pod Krojantami" 5 IX 2004. Kawaleria na Pomorzu w 11 RzecljJospolitej.
Tradycje kawaLeryj: kie we współczesnym Woj. ku Pob kim. Materiały Z 111 se: ji popularno-nauko-
wej zorganizowanej przez Fundację "Szarża pod Krajantami" 3 IX 2005 r., pod red. M. Eichler,
Krojanty 2005.
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
149
władze państwowe i wojskowe wiedziały już od dawna i doskonale zdawały sobie
sprawę z trudności i zagrożeń, jakie z tego powodu mogą wystąpić w trakcie ewen-
tualnej mobilizacji oraz kontliktu zbrojnego z Niemcami. W ostatnim okresie przed
wybuchem wojny podjęto zresztą pęwne kroki w celu zminimalizowania istnieją-
cych niebezpieczeństw 79.
Odpowiedni podział pomiędzy poszczególne jednostki pułku wcielanych do
niego rezerwistów. koni czy też sprzętu utrudniała ponadto konieczność pozosta-
wienia na linii osłonowej dywizjonu gotowości bojowej, podczas gdy zasadnicze
czynności mobilizacyjne trwały w jego macierzystym garnizonie.
Nie występowały natomiast większe braki w wyszkoleniu zarówno żołnierzy
służby zasadniczej, jak i powołanych do służby rezerwistów, którzy szybko opa-
nowali najnowsze wzory różnej bronil«), nowoczesnego uzbrojenia zespołowegd!l
i sprzętu. jakie trafiły do pułku w ostatnich latach i miesiącach przed rozpoczę-
ciem działań wojennych/!2.
W trakcie mobilizacji pułku nastąpiły daleko idące zmiany w O. de B. Po-
morskiej Brygady Kawalerii. Miało to zwią;zek z utworzeniem 25 sierpnia Grupy
Operacyjnej "Czersk", której trzon stanowiła Pomorska Brygada Kawalerii. Po
mobilizacji O. de B. tej grupy operacyjnej tworzyły także fonnacje, które zgodnie
z planem osłony oddano do dyspozycji niektórych oddziałów wydzielonych Gru-
19 Obszerniej o tych kwestiach m.in. J. Winiewicz, Mobilizacja . ił niemieckich w Polsce, War-
szawa 1939; L. Gondek, Działalno.fć Abwehry na terenie Pol.vki /933-/939, Warszawa 1974; P. Hau-
ser, Mniejszo (ć niemiecka w wojew()dztwie pomorskim w latach /920-/939, Wrocław 1981; W. Re-
zmer, Mniej.vzości narodowe i wyznaniowe w garnizonie IOruń. kim w latach /920-/939, Iw:] Sto-
sunki narodowo.fciowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX w., t. 3: Mniejszo.fci narodowe i wy-
znaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, pod red. M. Wojciechowskiego. Toruń 1993; tenże, Polski
plan unieruchomienia w razie wojny tzw. element6w an ypaństwowych (/93/-/939), [w:l Polska
i jej .\'ą...iedzi w czasach najnowszych, pr. zbior., Toruń 1995; tenże, Problematyka narodowościowa
i wyznaniowa w wojsku na terenie Dow(Jdzrwa Okręgu Korpu.m Nr VIII w Toruniu (/920-/939),
IW:1 Sto. unki narodowościowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX w., t. 6: Mniejszo.vci narodo-
we i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, pod red. M. Wojciechowskiego, Toruń 1998;
W. Kozaczuk, Bitwa o tajemnice. Służby wywiadowcze Polski i Niemiec /9/8-/939, Warszawa 1999;
H. Ćwięk, Przeciw Abwehrze, Warszawa 2001; A. Pepłoński, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej,
Warszawa 2002.
11(1 Przykladem takiej broni może być ujawniony w 1939 r. kanłbin przeciwpancerny wz. 1935
- zob. szerzej A. Smoliński, Spo.wJb transportu spec.jalnego karabinu przeciwpancernego wz. /935
w kawalerii pol...kiej w /939 roku, WPH, 1990, nr 3-4 (133-134); tenże. "ybrane problemy; tenże.
Je.\"zcze raz o karabinie; tenże, Karabin przeciwpancerny; tenże, Kilka uwag.
KI Szerzej na temat uzbrojenia strzeleckiego oraz artyleryjskiego kawalerii WP m.in. Z. Gwóźdź,
P. Zarzycki, Polskie kon. trukc.je broni 'trzeleckiej, Warszawa 1993; A. Konstankiewicz, Broń strze-
lecka; A. Konstankiewicz, L. Kukawski, Uzbrojenie kawalerii; A. Konstankiewicz. L. Kukawski,
Uzbrojenie kawalerii po/.\'kiej w.latach 1918-/939. Jednostki dywizyjno-brygadowe, SMHW,
t. XL, 2003.
K2 K. Ciechanowski, Armia, s. 44-45; S. Krasucki, Pomor.<;ka Brygada, s. 62.
150
Aleksander Smoliński
py Operacyjnej "Czersk". Pomimo to l września 1939 r. 16 Pułk Ułanów Wielko-
polskich rozpoczął działania wojenne praktycznie w całości. gdyż brakowało mu
zaledwie plutonu przydzielonego do jednego improwizowanego oddziału wydzie-
lonego. Mianowicie w Oddziale Wydzielonym .,Kościerzyna" obok Kościerskie-
go Batalionu Obrony Narodowej, plutonu żandannerii i kompanii Straży Granicz-
nej oraz Baterii 11 Dywizjonu Artylerii Konnej znajdował się również l Pluton
I Szwadronu 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich!!3.
Ostatni dzień pokoju zastał Armię "Pomorze" w takim ugrupowaniu. jakie
miała ona przyjąć w razie dojścia do skutku koncepcji dużej interwencji gdańskiej,
a więc zgodnym z rozkazem jej dowódcy z 27 sierpnia 1939 r. Jednakże ostatecz-
na rezygnacja z jej przeprowadzenia oraz wzrost napięcia spowodowały. że Gene-
ralny Inspektor Sił Zbrojnych w nocy z 30 na 31 sierpnia wydał armiom rozkaz
do przyjęcia ugrupowania wyjściowego. W związku z tym gen. Władysław Bort-
nowski na dzień 31 sierpnia zarządził "dla swoich oddziałów zajęcie stanowisk
wyjściowych i nakazał pełną gotowość bojową"l!4.
W wyniku tych zarządzeń kierunek Kościerzyna-Bytów osłaniał Oddział
Wydzielony "Kościerzyna" ppłk. Staniszewskiego, który już w nocy z 30 na
31 sierpnia zajął stanowiska wyjściowe. Na samym przedpolu Kościerzyny. na ru-
bieży na południe od miejscowości Lisaki, wzdłuż linii Sycowa Huta-jezioro Su-
domie-Lubiana-Wieprznica, obok innych formacji, stanął także l Pluton l Szwa-
dronu 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich.
Na południowy zachód od Oddziału Wydzielonego "Kościerzyna" zgrupo-
wane były główne siły Pomorskiej Brygady Kawalerii. Obok innych formacji
kawalerii oraz pozostałych broni i służb wchodził do niej wtenczas także 16 Pułk
Ułanów Wielkopolskich (bez plutonu). Brygada. a wraz z nią pułk, stanowiła od-
wód Grupy Operacyjnej "Czersk", której zadaniem było osłonić kierunek By-
tów-Lubnia-Czersk i być gotowym do zwrotu zaczepnego na Kościerzynę lub
Chojnice.
W związku z tak postawionym zadaniem 16 Pułk Ułanów Wielkopolskich
razem 1 Baterią 11 Dywizjonu Artylerii Konnej dozorował linię Orlik-Cekcyn.
Poszczególne jego pododdziały rozmieszczono w sposób następujący. W miejsco-
wości Wiele stanęło dowództwo pułku, l Szwadron (bez plutonu), Szwadron Clan,
Szwadron Kolarzy oraz pułkowy punkt opatrunkowy. W majątku Dąbrowa (na
zachód od Wiela) 2 Szwadron. w miejscowości Górki 3 Szwadron, a 4 Szwadron
w Zalesiu. Dokładnie o północy z 31 sierpnia na l września placówki 4 Szwadro-
K3 Aberet (A. Zakrzewski), Fragmenty działań, s. 16; tenże, Fragment pamiętnika. s. 260; ten-
że, Wspomnienia, s. 96. 101-104; Pol.\'kie Siły Zbrojne, t. I, cz. 1, tab. III; T. Jurga. Plany wojenne,
s. 264; K. Ciechanowski, Armia, s. 43-44; A. Smoliński, Organizacja wielkich jednostek, s. 197;
S. Krasucki, Pomorska Brygada, s. 64-68,215.
K4 A. Zakrzewski, Wspomnienia, s. 103; K. Ciechanowski, Armia, s. 57-63.
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANOW WIELKOPOLSKICH...
151
nu 16 Pułku Ułanów, które zajmowały pozycję na zachodniej stronie jeziora Le-
śno zluzowane zostały przez 3 Szwadron. W nocy z 3] sierpnia na I września
1939 r. oddziały Pomorskiej Brygady Kawalerii, w tym również ] 6 Pułk Ułanów
Wielkopolskich, osiągnęły gotowoś bojową!!5.
Zadanie nałożone na Grupę Operacyjną "Czersk" przerastało realnie posia-
dane przez nią wtenczas siły. Szerokość pasa jej obrony wynosiła bowiem prze-
szło siedemdziesiąt kilometrów i nie była ona w stanie zapewnić odpowiedniej
osłony wysuniętemu w głąb korytarza Korpusowi Interwencyjnemu. W związku
z tym za mocno problematyczne należy uznać również inne z jej zadań, dotyczą-
ce gotowości do przeprowadzenia zwrotu zaczepnego w kierunku Kościerzyny!!fi.
Problem między innymi polegał na tym, że zarówno Grupa Operacyjna "Czersk",
jak i należąca do niej Pomorska Brygada Kawalerii oraz wchodzący w jej skład
16 Pułk Ułanów Wielkopolskich zmuszone zostały do walki z przeciwnikiem dys-
ponującym ogromną przewagą liczebną i technicżną. Główna przyczyna takiego
obrotu spraw na tym odcinku frontu polsko-niemieckiego leżała jednak w błędnej
i zbyt długo obowiązującej koncepcji Korpusu Interwencyjnego, która pociągnęła
za sobą złe ugrupowanie całej Armii "Pomorze" oraz późniejszą szybką klęskę
zarówno Pomorskiej Brygady Kawalerii, jak i wchodzących w jej skład oddzia-
łów, w tym także ] 6 Pułku Ułanów Wielkopolskich!!7.
Dokonując próby bilansu powyższych ustaleń należy stwierdzić, że obecny
stan naszej wiedzy o mobilizacji 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich wciąż daleki
jest od doskonałości i wymaga dalszych badań oraz poszukiwań źródłowych!!!!.
liS Materiały i Dokumenty Wojskowego Instytutu Historycznego (obecnie Wojskowego Biura
Badań Historycznych). sygn. 11/2/131, ppłk Tadeusz Łękawski. Udział 2 Pułku Szwoleżerów Rokit-
niańskich w kampanii wrześniowej 1939 r.; tamże, sygn. 11/2/131, mjr Roman Łoziński, Relacja dcy
Szwadronu Ckm 2 Pułku Szwoleżerów z okresu kampanii wrześniowej 1939 r.; tamże, sygn. 11/2/
/188, Antoni Tamawski, Relacja dotycząca udziału 18 Pułku Ułanów Pomorskich oraz Pomorskiej
Brygady Kawalerii w kampanii wrześniowej 1939 r.; Aberet (A. Zakrzewski), Fragmenty działań,
s. 16-17; tenże, Wspomnienia, s. 95-96, 103-106, 125, 139, 146-148; K. Ciechanowski, Armia.
s.63-70; S. Krasucki, /6 Pułk Ułanów, s. 24-25.
116 A. Zakrzewski (W.\pomnienia, s. 164) pod datą 3 IX zapisał: "Wielkim błędem generałów
Bortnowskiego i Skotnickiego było nieużycie Pomorskiej BK jako całości. W rezultacie została ona
zniszczona bez sensu i potrzeby". Być może oficer ten miał rację i lepsze efekty osiągnięto by, gdy-
by zamiast tworzyć złożoną organizacyjnie Grupę Operacyjną "Czersk" wzmocniono Pomorską
Brygadę Kawalerii oddziałami piechoty, artylerii, Obrony Narodowej oraz innymi, tak jak Wielko-
polską Brygadę Kawalerii - zob. np. A. Smoliński, Mobilizacja Wielkopolskiej Brygady, s. 99-100.
111 W swoim zasadniczym kształcie tezy te oparte zostały na wnioskach sfonnułowanych przez
K. Ciechanowskiego (Annia, s. 65, 70-71).
1111 Aby się o tym przekonać wystarczy porównać choćby obecny stan naszej wiedzy na temat
mobilizacji 15 Pułku Ułanów Poznańskich z tym, co obecnie wiadomo o mobilizacji 16 Pułku Uła-
nów Wielkopolskich - por. J. S. Tym, Przygotowania wojenne. Pułki posiadające tak dobrze ppf"cl-
cowaną historię, szczególnie dotyczącą wiosny i lata Of"clZ jesieni 1939 r., należą jednak do rzadko-
ści - por. A. Smoliński. Ob.mda personalna /8 Pułku Ułan6w Pomor.vkich w dniu / września /939 r.
152
Aleksander Smoliński
Oceniając natomiast końcowy efekt czynności mobilizacyjnych zrealizowa-
nych w Pomorskiej Brygadzie Kawalerii, w tym także w 16 Pułku Ułanów Wiel-
kopolskich, można chyba uznać, że wykonano je niemal wzorowo, szczególnie
jeżeli 'uwzględni się towarzyszące im obiektywne okoliczności. Między innymi był
to również skutek tego, że pułk ten oraz wszystkie wystawiane przezeń w toku
mobilizacji formacje należały do grupy żółtej i w związku z tym sukcesywnie od
marca do lata 1939 r. zwiększane były jego stany liczebne. W rezultacie mobiliza-
cja personalna 24 i 25 sierpnia przebiegała bardzo szybko i sprawnie. Nieco go-
rzej było z mobilizacją koni i materiałową, w sumie jednak nie spowodowała ona
długotrwałego tzw. kryzysu pomobilizacyjnego llY i pułk niemal natychmiast był
zdolny do działań bojowych.
Warto pamiętać, że tak pozytywne rezultaty osiągnięte zostały mimo trwają-
cego niemal równocześnie normalnego procesu szkolenia podoficerów i szeregow-
ców. Pewne drobne opóźnienia były przede wszystkim skutkiem przeprowadzania
mobilizacji, głównie koni i materiałowej, na terenach o dużej liczbie niemieckiej
mniejszości narodowej. Po zakończeniu mobilizacji pułk wrócił na przygotowane
i umocnione wcześniej pozycje obronne i w chwili wybuchu działań wojennych
stanowił w pełni zgrany i gotowy do walki zespół ludzki.
Autor zdaje sobie sprawę, że zaprezentowany materiał nadal zawiera pewne
luki oraz ustalenia mogące budzić mniejsze lub większe wątpliwości. Ma jednak
nadzieję, że mimo to przyczyni się on do pełniejszego poznania procesu mobiliza-
cji zarówno 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich, jak i całej Pomorskiej Brygad
Kawalerii wczesną wiosną i latem 1939 r., a także do rzetelniejszej oceny polskie-
go wysiłku wojennego w czasie kampanii wrześniowej.
- kilka uwag na marginesie materiału zatytułowanego: "Wrzesień 18. Pułku Ułan6w Pomorskich",
Militaria i Fakty. Magazyn Historyczny, Warszawa 2004, nr I (22); tenże, Mobilizacja 18 Pułku
Ułan6w; tenże. Mobilizacja 2 Pułku Szwoleżerów.
KIJ Podobnego zdania jest również A. Rzepniewski, Woj.'iko Polskie wobec perspektywy l.agroże-
nia wojennego (13 maja 1935 - 31 ...ierpnia 1939 r.). Część l, Warszawa 1992, s. 153.
Aneks J
Obsada personalna 16 Pulku Ulanów Wielkopolskich
imienia Generała Dywizji Gustawa Orlicz-Dreszera w dniu 23 marca 1939 roku
Dowódca pułku - płk Edmund Wacław Tarnasiewicz-Heldut
I zastępca dowódcy pułku - ppłk Julian Edwin Amoldt Russocki I
I Takie dane personalne tego oficera podaje S. Krasucki, POlnor.\'ka Brygada Kawalerii, Pru z-
ków 1994, s. 20? Podobnie czynią też R. Rybka, K. Stepan, Rocznik ofi('er.vki 1939. Stan na dzień
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
153-
II zastępca dowódcy pułku (kwatermistrz) - mjr Witold Jabłoński
Adiutant - rtm. Józef Cetnerowski
Lekarz medycyny - mjr lekarz (doktor nauk medycznych) Józef Feliks Jonscher2
Lekarze weterynarii - kpt. lekarz weterynarii Henryk Jaskull\ki
Oficer mobilizacyjny - rtm. Cze!oiław Dmochowski
Zastępca oficera mobilizacyjnego - por. Tadeusz Leonard Jaworski
Oficer administracyjno-materiałowy - por. Jerzy Walenty Woszczyński
Dowódca Szwadronu Gospodarczego - rtm. Józef CetnerowskP
Oficer gospodarczy - kpL intendent Fryderyk Andrzej Honzatko
Oficer żywnościowy - chorąży Teodor Mory .
I Szwadron: Dowódca - rtm. Józef PT7eniewski
Dowódca plutonu - por. Jerzy Marian Bukowski 4
2 Szwadron: Dowódca - rtm. Henryk Grudzień
Dowódca plutonu - por. Henryk Konstantynowicz
Dowódca plutonu - ppor. Stanisław Szczepkowski 5
3 Szwadron: Dowódca - rtm. Marian Wojaczek
Dowódca plutonu - por. Piotr Zbysław Żaczek
Dowódca plutonu - ppor. Antoni Antoniewicz
Dowódca plutonu - ppor. Jarosław Kazimierz Salmonowicz
4 Szwadron: Dowódca - por. Aleksander Zarębicki
Dowódca plutonu - por. Zbigniew Józef Giera
Dowódca plutonu - por Zbigniew Izydor Trzebuchowski
Dowódca plutonu - ppor. Zenon Franciszek Alfred Rakowski
23 marca /939, Kraków 2006, s. 700. Ze znanych autorowi dokumentów wynika, że oficer ten
Używał tylko pierwszego imienia.
2 Dnia I IX 1939 r. pełnił on funkcję naczelnego lekarza Pomorskiej Brygady Kawalerii. Obec-
nie niewiele wiadomo na temat kańery zawodowej tego urodzonego w 1896 r. oficera. który upraw-
nienia medyczne jako lekarz internista ("chorób wewnętrznych") i następnie jako lekarz chorób
dziecięcych zdobył w 1923 r. Wiadomo, że w maju 1938 r. prowadził prdktykę prywatną w Byd-
goszczy na ul. Gdańskiej 51 - Rocznik le/ulr.\"ki Rzeczypo poUtej Polskiej na /938 rok. Urzędowy
. pis lekarzy. Stan rozmie.'tzczenill/ekarzy z clnia /5 maja /938 r., Naczelna Izba Lekarska, Warsza-
Wa 1938, s. 54; S. Sucharski, Służba zdrowia .,Armii Pomorze" (1-6 wrze.{nill /939 roku), Prze-
gląd Lekarski, Kraków 1987. nr I. £. 84. gdzie określono go jako "szefa sanitarnego" Pomorskiej
Brygady Kawalerii.
) W pułkach kawalerii II RP było regułą, że w czasie pokoju adiutant pułkowy był jednocze-
śnie dowódcą szwadronu gospodarczego.
4 Najprawdopodobniej oficer ten dowodził wtedy I Plutonem. Obsady pozostałych stanowisk
w tym szwadronie R. Rybka i K. Stepan (Rocznik, s. 7(0) nie podali. Być może miało to związek
z wystawieniem przez pułk zbiorczego "dywizjonu alarmowego", co spowodowało, że w rzeczywi-
stości w I Szwadronie funkcjonował wtenczas jedynie jeden pluton. Podobnie mogło być w dwu-
plutonowym 2 Szwadronie OrdZ Szwadronie Ckm.
s Oficer ten zajmował w pułku dwa stanowiska, gdyż poza dowodzeniem plutonem w 2 Szwa-
dronie był także dowódcą tworzonego jedynie na czas ćwiczeń letnich Plutonu Kolarzy.
154
Aleksander Smoliński
Pluton Ppanc.:
Dowódca - rtm. Zygmunt Dulski
Dowódca plutonu - Zygmunt Władysław Bieganowski
Dowódca plutonu - por. kontraktowy Aleksander Kuźmiński
Dowódca - por. Franciszek Wilhelm Liczmański
Szwadron Ckm:
Szwadron Zapasowy: Dowódca - rtm. Tadeusz Jankowski
Zastępca dowódcy - VlIcat
Pluton Łączności:
Pluton Kolarzy:
Dowódca - por. Józef Irzeński
Dowódca - ppor. Stanisław Szczepkowski"
Aneks 2
Obsada personalna t 6 Pułku Ułanów Wielkopolskich
imienia Generała Dywizji Gustawa Orlicz-Dreszera w dniu 1 września 1939 roku
Dowódca pułku - ppłk Julian 7 Arnoldt-Russocki
Zastępca dowódcy pułku - mjr Witold Jabłoński
Kwatermistrz - rtm. Tadeusz Jankowski
Adiutant - rtm. Józef Cetnerowski
Oficer ordynansowy - por. Zygmunt Władysław Bieganowski
Oficer informacyjny - por. Roman Teodor Pigłowski
Oficer broni i gazowy - por. rez. Tadeusz Dembiński ll
Dowódca Szwadronu Gospodarczego - por. Henryk Konstantynowicz
Wachmistrz szef - st. wachm. Walenty Waszkowiak
Oficer żywnościowy - chor. Tedor Mory
Płatnik - kpt. intendent Fryderyk AndrLej Honzatkol)
Lekarz - por. lekarz Bolesław Januszewski 10
ft Ponadto w pułku służyli wtenczas także por. Roman Teodor Pigłowskl oraz ppor. Ludwik
Dembek. Obsadę personalną na dzień 23 II I 1939 r. opracowano na podstawie: R. Rybka. K. Ste-
pan, Rocznik, s. 700-701. 953.
7 S. Krasucki (Pomor.'tka Bryg{ltla Kawa/erii, Pruszków 1994. s. 2(7) podaje: Julian Edwin
Arnoldt-Russocki. Podobnie czynią R. Rybka, K. Stepan. Rocznik oficer.'tki /939. Stan na dzień
23 mellt'a /939. Kraków 20()6. s. 70(). Tymczasem ze znanych autorowi dokumentów wynika. że
oficer ten używał tylko pierwszego imienia.
K Patr R. Rybka, K. Stepan. Awan.'te oficerskie w )jskr.t Pol.\'killl /935-/939, Kraków 20()3.
!;.571.
Ił J. Wielhorski. R. Dembil1ski (Kawaleria po/.'tka i bronie /owarzy.'tl.ące w kampanii wrześnio-
wej /939 roku. Ordre de Ba/ail/e i ob.wIdy per:wnalne. Londyn 1979. s. 8) błędnie podali imię tego
oficera twierdząc, że był to ..kpt. int. Ferdynand HOl1zatko". Tymczasem wg Rocznika ojicerskiego
/928, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928, s. 828, jego imię brzmialo: Fryderyk. Por.
także S. Krasucki (Pomor.\'ka Brygada Kawalerii, s. 2(8).
III S. Krasucki. Pomor.'ika Brygada Kawalerii. s. 208. Oficer ten urodził się w 1907 T., a studia
medyczne skończył w 1933 r. Według sianu na maj 1938 r. praktykowal w Bydgoszczy jako lekarz
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
155-
Lekarz weterynarii - kpt. lekarz weterynarii Henryk Jaskulski ll
Kapelan - ks. kapelan rez.Dobromir Ziarniak '2
Dowódca Pocztu dowódcy pułku - ppor. rez. Konstanty SzułdrLyński lJ .
Ponadto ochotniczo jako nadetatowy dowódca tabom służbę pcłnił także por. w sta-
nic spoczynku Henryk GorLechowski 14 - wraz z synem.
I Szwadron: Dowódca - rtm. Józef Przeniewski
Dowódca I Plutonu - por. Jerzy Marian Bukowski 15
Dowódca 2 Plutonu - ppor. rez. Tadeusz Jaczyński l6
Dowódca 3 Plutonu - podchorąży Roman Morawskii?
WachmistrL szef - wachm. Franciszek Walkowiak.
2 Szwadron: Dowódc ł - rtm. Henryk Grudzień
Dowódca l Plutonu - por. rez. Stefan Ferdynand Amrogowicz lll
Dowódca 2 Plutonu - ppor. rez. Bronisław Pigłowski 19
ogólny - Rocznik lekar.\'ki Rzeczypo...politej Polskiej no /938 rok. Urzędowy .\'pis lekarz) Stan roz-
mie.\'zczenialekarzy z clnia /5 maja /938 r., Naczelna Izba Lekarska. Warszawa 1938, s. 54; S. Su-
charski, Służba zdrowia "Armii Pomorze" (/-6 wl7.e. nia /939 roku), Przegląd Lekarski. Kraków
1987, nr I. s. 84.
II J. Wielhorski. R. Dembiński (Kawaleria pol...ka, s. 8) nazwisko tego oficera podali w postaci:
"Jaskólski" .
I W. J. Wysocki, Ob.mda kapelań...ktl. Kapelani wielkich jeclno...tek w polu w /939 roku. Iw:1
Kapelani wrzdniowi. Służba du.\.lpa...ter...ka w Wą;...ku Pol...kim w /939 r. Dokumenty. rela(;e. opra-
cowemia, pod red. W. J. Wysockiego, Warszawa 2001, s. 535. 543. Duchowny ten był następnie
więźniem obozu koncentracyjnego w Dachau, a po wojnie wicloletnim i wielce zasłużonym pro-
boszczem parafii pw. św. Mikołaja w Inowrocławiu. której piszący te słowa był parafianinem.
I Takie dane personalne podali 1. Wielhorski. R. Dembiński (Kawaleria pOI.\.ktl, s. 8) określając
go jako oficera nadetatowego. Oficera o takim imieniu nie odnotowali jednak R. Rybka. K. Stepan,
Awan...e. Wymieniają oni natomiast Szułdrzyńskiego Władysława - por. rez. służby uzbrojenia (s. 558)
oraz Szułdrzyńskiego Tadeusza - por. rez. kawalerii starszeństwa z 1 I 1937 r. - tamże. s. 572.
14 Rocznik ojicer.\"ki rezetw. Biuro Personałne Ministerstwa Spraw Wojskowych. Warszawa 1934,
s. 338; S. Krasucki. Pomorska Brygada. s. 208. Szefem kancelarii ł 6 Pułku Ułanów był st. wachm.
Henryk Tarczyński.
15 Zary.\" historii Szkoły Podchorążych Kawalerii w GrucJziqclzu /922-./939, zebrał i oprac. S. Ra-
domyski, Warszawa ł989, s. 29, 39; S. Krasucki, Pomor.5ka Brygaela, s. 208.
Ih Takie dane personalne podali J. Wielhorski. R. Dembil1ski (Kawaleria pOI.5kll, s. 8). Oficera
o takim imieniu nie odnotowali jednak R. Rybka, K. Stepan. Awan.\'e. Podają oni natomiast Jaczyń-
skiego Wacława Augustyna - por. rez. piechoty (s. 584) oraz Jaczyńskicgo Władysława - rtm. rez.
kawalerii starszeństwa z I I 1936 r. - tamże, s. 540.
17 Był to podchorąży ze Szkoły Podchorążych Kaw "erii ("zawodowych") z Grudziądza XVI
Promocji Oficerskiej (rocznik 1937-1939), kt()ra promocję otrzymała na mocy rozkazu Na<..'Zelnego
Wodza z 13 IX 1939 r. ze starszeństwem z 15 VlI I t. r. - Zary.o; hi.\"torii Szkoły Podchorążych Kawa-
lerii. s. 35; S. Krasucki (Pomor...ka Brygada, s. 206) również twierdzi. że był to podporucznik.
III Takie dane podają R. Rybka, K. Stepan, AWlln.o;e, s. 571.
19 Tak podaje S. Krasucki (Po/nor.5ka Brygaela, s. 2(8). Jest zupełnie prawdopodobijc, że oficer
rezerwy otrzymał pluton wyższy starszcństwem niż pluton, jakim dowodził oticer służby stałej
w tym samym stopniu. miał on bowiem wyższe od ppor. Antoniewicza starszeństwo promocji ofi-
156
Aleksander SI1}oliński
Dowódca 3 Plutonu - ppor. Antoni Antoniewicz
Wachmistrz szef - st. wachm. Stanisław Zgorzel ak
3 Szwadron: Dowódca - rtm. Stanisław Mikosz
Dowódca I Plutonu - ppor. Jarosław Kazimierz Salmonowicz
Dowódca 2 Plutonu - ppor. rez. Stanisław Stefan Feldman 20
Dowódca 3 Plutonu - ppor. rez. Bohdan SkrzydlewskP' ł
Wachmistrz szef - st. wachm. Michał Ogór
4 Szwadron: Dowódca - por. Aleksander Zarębicki
Dowódca I Plutonu - pełniący obowiązki - wachm. Franciszek
Stachowiak 22
Dowódca 2 Plutonu - ppor. Zenon Franciszek Alfred Rakowski
Dowódca 3 Plutonu - ppor. Ferdynand Malinowski
Wachmistrz szef - wachm. Aleksander Stiller
Szwadron Ckm: Dowódca - rtm. Zygmunt Dulski
Dowódca I Plutonu - por. Zbigniew Izydor Trzebuchowskj23
Dowódca 2 Plutonu - ppor. rez. Tadeusz Edward Trzcińskj24
Dowódca 3 Plutonu - ppor. rez. Alojzy Ryszard Sobiech 25
cerskiej - z l I 1937 r. (R. Rybka, K. Stepan. Awan.\'e, s. 207), podczas gdy ppor. Antoniewicz
- z I X 1937 r. (Zary.\' historii Szkoły Podchorążych Kawalerii, s. 31-32). Warmii II RP, a szcze-
gólnie w kawalerii, bardzo przestrzegano starych, dobrych zasad związanych z pragmatyką służby
oficerów, a jedną z nich była wła nie zasada starszeństwa.
211 Tak podają S. Krasucki, Potnor.\'ka Brygada, s. 208. oraz R. Rybka. K. Stepan. Awan.\'e. s. 78.
Zob. także S. Radomyski. Zarys historii Szkoły Podchorążych Rezetwy Kawalerii w Grudziądzu
/926-ł939, Warszawa 1988, s. 57. Tymczasem J. Wielhorski. R. Dembiński (Kawaleria pol.\'ka, s. 8)
niesłusznie twierdzą, że był to ppor. rez. Bronisław Feldman.
2\ Tak podają J. Wielhorski, R. Dembiński (Kawaleria pol.\'/w. s. 9) oraz S. Krasucki (Pomor.\'ka
Brygada. s. 2(8), który twierdzi ponadto, że ten oficer rezerwy występował już wtenczas jako po-
rucznik. Tymczasem R. Rybka, K. Stepan (Awan.\'e) wcale nie wymieniają oficera o takich danych
personalnych. Odnaleźć można tam natomiast Czesława Skrzydlewskiego (s. 100) - ppor. rez. pie-
choty, Jerzego Ludwika Mieczysława Skrzydlewskiego (s. 339) - ppłk. dyplomowanego-kawalerii
służby stałej starszeństwa z 1 I 1936 r., Józefa Skrzydlewskiego (s. 377) - ppłk. dyplomowanego
piechoty służby stałej, Kazimierza Skrzydlewskiego (s. 388) - kpt. piechoty służby stałej oraz Wi-
tolda Jana Skrzydlewskiego (s. 612) - kpt. rez. broni pancernej.
22 Najprawdopodobniej był to podoficer zawodowy pełniący wtenczas służbę w 16 Pułku Uła-
nów Wielkopolskich. Piszącemu te słowa osoby o takim nazwisku nie udało się odnaleźć na listach
absolwentów Szkoły Podchorążych Kawalerii ("zawodowych") ani też na listach Szkoły Podchorą-
żych Rezerwy Kawalerii - por. Zarys hislorii Szkoły Podchorążych Kawalerii; S. Radomyski, Za-
ry.\' hi.\"torii.
23 J. Wielhorski, R. Dembiński (Kawaleria polska. s. 9) podają, że był to por. Jan Trzebuchow-
ski. Odmiennego zdania jest także S. Krasucki (Pomorska Brygada, s. 209). Zob. również "Zarys
hi.\'lorii Szkoły Podchorążych Kawalerii, s. 27-28; R. Rybka. K. Stepan, Rocznik oficer.\'ki, s. 700.
24 Tak podaje S. Krasucki, Pomor.\'/w Brygada, s. 209. Tak samo czynią R. Rybka, K. Stepan,
Awanse, s. 120.
2.' Tak podaje S. Krasucki. Pomorska Brygada, s. 209. Takie same dane personalne tego oficera
przytaczają R. Rybka, K. Stepan, Awanse, s. 78. Poza wskazanymi tutaj pozycjami piszącemu te
MOBILIZACJA 16 PUŁKU UŁANÓW WIELKOPOLSKICH...
151
Wachmistrz szef - st. wachm. Stanisław Zielonka
Pluton Ppanc.: Dowódca - por. Franciszek Wilhelm Liczmańskj26
Pluton Łączności: Dowódca - por. Józef Irzeńskj27.
Szwadron Kolarzy: Dowódca - por. Jerzy Walenty WoszczyńskPR
Dowódca l Plutonu - ppor. Stanisław Szczepkowski
Dowódca 2 Plutonu - ppor. rez. Franciszek Coppik 2 <J
Dowódca 3 Plutonu - pełniący obowiązki - wachm. Antoni
BugajewskiJ()
Wachmistrz szef - wachm. Antoni BugajewskP'
THE MOBILIZATION OF 16 TH REGIMENT
OF DIVISION-GENERAL GUSTAW ORLICZ-DRESZER'S GREATER POLAND
UHLANS FROM MARCH TO SEPTEMBER AND ITS PERSONNEL STAFF
IN MARCH 23 RD AND SEPTEMBER 1 sT 1939
Despite the amount of time which has passed from those tragic for the Polish coun-
try and nation moments of September 1939, the interest in this subject is stm vivid. That
is why the number of publications conceming it is constantly rising. Nevertheless, there
are stm many aspects that have not been sufficiently presented in historicalliterature yet.
This remark concems war-time activities of particular m ili tary units, including cavalry.
Moreover, the lack of discussion is visible in many cases dealing with the reconstruction
slowa nie udało odnaleźć osoby o takim nazwisku na znanych mu listach oficerów rezerwy kawa-
lerii - zob. np. Rocznik oficerski.
26 Zary.\' hi.\"torii Szkoły Podchorążych Kawalerii, s. 28-29. Jego zastępcą był podoficer zawo-
dowy wachm. Bolesław Dudziak - S. Krasucki, Pomor:.ka Brygada, s. 209; R. Rybka, K. Stepan,
Awanse, s. 11,511.
27 Jego zastępcą był podoficer zawodowy wachm. Antoni Jabłoński.
2R Tak podaje S. Krasucki, Pomor...ka Brygada, s. 209. Informację tę potwierdzają R. Rybka,
I<. Stepan, ROl:mik oficerski, s. 700. W 1939 r. w kawalerii służył tylko jeden oficer o takim nazwi-
sku. Był to absolwent V promocji oficerskiej (rocznik 1926-1928 - klasa kawalerii) Szkoły Pod-
chorążych dla Podoficerów w Bydgoszczy, który po promocji trafił do ówczesnego 26 Pułku Uła-
nów Wielkopolskich - S. Radomyski, Zarys historii Szkoły Podchorąi.ych dla PodoficerÓw w Byd-
RO...zczy klasa kawalerii 1922-1938, Warszawa 1989, s. 9-10, a także R. Rybka. K. Stepan, Awan-
Se, s. 91, 155, 158.
29 Tak podają J. Wielhorski, R. Dembiński (Kawaleria polska. s. 9). Natomiast R. Rybka,.K. Ste-
pan, Awanse, s. 121, wymieniają ppor. rez. kawalerii Alfreda Rudolfa Coppika ze starszeństwem
z 1 I 1935 r.
)(1 S. Krasucki (Pomorska Brygada, s. 2(9) podaje, że funkcję tę pełnił wtencza plut. Aleksan-
der Siemiątkowski.
]1 Wg J. Wielhorskiego, R. Dembińskiego Kawaleria polska, s. 9, obydwie te funkcje pełniła ta
sama osoba - podoficer zawodowy.
158
Aleksander Smoliński
of the course of mobiłisation; in the other words - a transition from peaceable to war-time
organisation.
The aspects mentioned above are cruciał and it wOllłd be difficult to estimate the
fighting readiness of Polish military forces in 1939 without their thorollgh research. lt
would be also complicated to define which degree the mobilisation orders were accompli-
shed to at that time. Therefore. the provided material tries to summarize our up-to-the pre-
sent knowledge conceming the mobilisation of the 16 1h Regiment of Division-General
Gustaw Orlicz Dreszer' s Greater Poland Uhlans. which by that time belonged to the Po-
meranian Brigade of Cavalry and was one of forty-one regiments of Polish cavalry defen-
ding the integrity and independence of the Repubłic of Poland in 1939.
The author' s aim was to reconstruct the personal and material mobilisation of the
regiment. which took place between the last decade of March and the end of September
1939. Furthermore, he also described its organisation and effective force by the end of
mobilisation. as wen as its personnel staff in March 23 n1 and on the last day of peace, which
was 31 SI September 1939. This way he depicted the full personal range of an posts of com-
mand, which were occupied by officers and sergeant majors in particular squads.
The author also hopes that the provided materiał would help to recognize the fun vałue
of mobilisation process, both of the 16 1h Regiment of Greater Poland Uhlans and the whole
Pomeranian Brigade of Cavalry, which took place in early spring and summer of 1939.
Agnieszka Gajewska (Grudziądz)
ODBUDOWA ZYCIA KULTURALNEGO W GRUDZIĄDZU
W LATACH 1945-1950
Szóstego marca 1945 r. Grudziądz został zajęty przez Armię Radziecką I. Data
. ta jest dla mnie punktem wyjściowym badań. Od tego pamiętnego wydarzenia roz-
począł się nowy okres w dziejach Grudziądza - odbudowa miasta po kilkuletniej
okupacji hitlerowskiej we wszystkich dziedzinach życia. Działania wojenne spo-
Wodowały tu ogromne spustoszenie. Według dokładnych danych w gruzach legło
63% zabudowy miasta 2 . Na ogólną liczbę 3080 budynków mieszkalnych ani je-
den nie uniknął szkód, z tego 681 (22,11 %) zostało całkowicie zburzonych. 4881
uległo zniszczeniu w 30-50%, a 1911 co najmniej w 20%3. Wartość uszkodzo-
nych zabudowań została oszacowana na kwotę 52 milionów złotych według cen
obowiązujących w 1939 r. Podczas walk o Grudziądz zginęło ponad 230 Polaków
- stałych mieszkańców Grudziądza, około 400 odniosło ciężkie rany, a lżejszej -
około 2500 4 . Poważne szkody poniosły wszystkie większe zakłady przemysłowe
w Grudziądzu. Fabryka wyrobów gumowych "Pe-Pe-Ge" uległa zniszczeniu
w 90%. hale produkcyjne fabryki maszyn rolniczych "Unia" były prawie całko-
wicie zrujnowane. Straty w tych zakładach wyliczono po wojnie na kwotę 5 mi-
lionów złotych. Natomiast w Pomorskiej Odlewni i Emaliernii w Mniszku straty
opiewały na kwotę 4 milionów złotych. W wyniku wojny ucierpiało też wiele
mniejszych zakładów. Do ważniejszych obiektów, które nie przetrwały wojny na-
I J. Krzyś, Wyzwolenie Grudziądza w literaturze. Pamiętniki wojenne. Ilustrowany Kurier Pol-
ski, nr 38, J 5 II 1983.
2 S. Reszkowski, Trudne początki, Gazeta: Pomorska, 16 VII 1974 r.
.1 Życie Grudziądza. wyd. specjalne z okazji XXV rocznicy wyzwolenia, marzec 1970.
4 W. Łatuszyński, Wyzwolenie Grudziądza, Gazeta Pomorska, 1975, nr 54.
160
Agnieszka ajewska
leżał most kolejowo-drogowy na Wiśle. dziesięć mostów na Trynce oraz budynek
dworca kolejowego 5 . Taka była cena, jaką zapłaciło społeczeństwo Grudziądza za
odzyskanie wolności. Nowe władze miały trudne zadanie podźwignięcia miasta
z ruin i doprowadzenie do w miarę możliwości normalnego funkcjonowania.
Po zakończeniu wojny od razu przystąpiono do najpilniejszych prac wyma-
gających natychmiastowego załatwienia. Organizowano handel h i zaopatrzenie
żywności, uruchomiono wodociągi - 10 marca 1945 r., elektrownię - 20 czerwca,
gazownię - 15 października, komunikację miejską - 20 listopada. Dość szybko
zaczęła działać służba zdrowia i szkolnictw0 7 . Zdołano odbudować ratusz. który
nie doznał większych szkód. Podjęły pracę wszystkie zakłady gospodarki komu-
nalnej, systematycznie odgruzowywano miastoII. Uzyskany materiał wykorzysty-
wany był na odbudowę budynków o różnym przeznaczeniu (tab. 1). Tereny oczysz-
czone ze zwałów gruzu zamieniano na kwietniki i trawniki, które maskowały pu-
ste przestrzenie i blizny w zabudowie Grudziądza.
Według wykazu ilościowego większych zakładów przemysłowych woje-
wództwa pomorskiego obrazującego stan z lipca ] 945 r., w Grudziądzu było wte-
dy czynnych zaledwie czternaście zakładów, nie działały zaś dwadzieścia trzy.
Liczba zatrudnionych wynosiła 879 osób, podczas gdy w 1939 r. było to 5950
pracowników 9 . Jak z tego wynika, w 1945 r. odbudowano wiele grudziądzkich
zakładów przemysłowych. w niektórych jeszcze tego samego roku ruszyła produk-
cja. W latach 1945-1950 trwała odbudowa zakładu "Herzfeld- Victorius"; pierw-
sza produkcja została uruchomiona już w połowie 1945 r. W maju tegoż roku
wznowiła działalność - dzięki ofiarności załogi - Fabryka Maszyn Rolniczych
"Unia", istniejąca od 1882 r. Pod koniec 1945 r. zawiązała się Spółdzielnia Pracy
"Auto- Warnap" , która zajmowała się przewozami towarowo-osobowymi i naprawą
samochodów. Zrujnowane w 70% Grudziądzkie Zakłady Przemysłu Gumowego
"Stomil", istniejące od 1923 r., odbudowywane były w latach 1945-1949.
W 1948 r. powstały Grudziądzkie Zakłady Urządzeń Okrętowych "Warma". Gru-
dziądzki przemysł szybko osiągnął bardzo wysoki poziom i dynamicznie się roz-
wijał, czego przykładem mogą być Zakłady Mięsne, które eksportowały swoje
towary m.in. na rynek amerykański 10.
s Tamże.
" Życie Grudziądza, marzec 1970.
7 H. Kamiński, Z dziejów teatru w Grudziądzu. W 150 rocznicę otwarcia teatru przy ulicy Sol-
nej, Grudziądz 1997, s. 83.
II S. Poręba, Grudziądz i okolice. Przewodnik, Grudziądz 1990, s. 27.
\I R. Kozłowski. Przeobrażenia społeczno-polityczne w województwie pomorskim w latach
/945-/948, Toruń 1976, s. 15.
III W. Łatuszyński. Maszynopis w zbiorach Biblioteki Miejskiej w Grudziądzu (bez tytułu i nu-
meracji stron).
ODBUDOWA ŻYCIA KULTURALNEGO W GRUDZIĄDZU... "161
Tabela l. Sprawozdanie z odbudowy domów mieszkalnych zniszczonych częściowo wskutek dzialań wojen-
nych na terenie miasta Grudziądza
.. Nieruchomość posiada
Ulica Nr budynku % zniszczenIa
kanalizacja wodna śwIatło gaz
Plac 23 Stycznia 22 70% Tak Tak Tak
Plac 23 Stycznia 20 70% Tak Tak Tak
Plac 23 Stycznia 18 70% Tak Tak Tak
Plac 23 Stycznia 16 70% Tak Tak Tak
Plac 23 Stycznia 14 70% .. Tak Tak Tak
Plac 23 Stycznia 12 70% Tak Tak Tak
Toruńska 3-4 70% Tak Tak Tak
Główny Rynek 6 40% Tak Tak Tak
Rynek 7 70% Tak Tak Tak
Rynek 8 70% Tak Tak Tak
Narutowicza 16 30% Tak Tak Tak
Narutowicza 21 60% Tak Tak Tak
Sz. Wojciecha 28 60% Tak Tak Tak
Kościuszki 11 35% Tak Tak Tak
Kościuszki 40 45% Tak Tak Tak
Gen. Świerczewskiego 41 40% Tak Tak Tak
Gen. Świerczewskiego 17/1 70% Tak Tak Tak
Pańska 11 60% Tak Tak Tak
Matejki 2-4 50% Tak Tak Tak
Długa 6 20% Tak Tak Tak
Mickiewicza 10 70% Tak Tak Tak
Mickiewicza 22 70% Tak Tak Tak
Rybacka 41 30% Tak Tak Tak
Bracka 10 70% Tak Tak Tak
Źródlo: Archiwum Państwowe w Toruniu (dalej: APT), Zarząd Miejski 1945-4950 w Grudziądzu (dalej: ZM),
sygn. 532 (brak daty na dokumencie).
o randze miasta. obok rozwoju gospodarki, decyduje jego życie kulturalne.
Podczas okupacji hitlerowskiej sfera kultury w Grudziądzu mocno ucierpiała. We-
dług szczątkowych danych dotyczących rzeźby i form przestrzennych utracono:
a) spośród rzezb pomnikowych - 4 sztuki brązowe (l figuralna, 2 popiersia,
l płyta),
b) ze zbiorów publicznych - l sztukę dębową (godło państwowe, które znajdo-
wało się w sali posiedzeń w ratuszu),
c) ze zbiorów kościelnych - 3 stwierdzone sztuki (2 przedmioty liturgiczne
i l ambona),
d) ze zbiorów prywatnych - brak danych.
Zniszczone zostały wszystkie pomniki międzywojenne (tab. 2). Ich los jest
niewiadomy - prawdopodobnie zostały wywiezione w nieznane miejsce.
162
Agnieszka Gajewska
Tabela 2. Pomniki, które nie przetrwały drugiej wojny światowej
Nazwa pomnika lokalizacja Charakterystyka
Pomnik nieznanego Plac 23 Stycznia Utworzony z poniemieckiego postumentu piaskowego. na którym
żołnierza umieszczono godło państwa i marmurową tablicę z napisem przy-
śrubowaną u dołu. Pomnik ten rozebrano po wystawieniu okazalszego
na Rynku Głównym
Pomnik nieznanego Rynek Główny Odlew brązowy wysokości około 2 m I wagi około 1,5 t. Pomnik ten
żołn lerza przywieziono z Warszawy, przedstawiał on żołnierza z karabinem
I sztandarem
Popiersie brązowe Przy dworcu -
Piłsudskieao
Popiersie brązowe Przy teatrze -
Moniuszki
Płyta brązowa Obelisk w koszarach Waga około 200 kg
Piłsudskiego b. żandarmerii
Tablica marmurowa ku U wejścia do miasta -
czci Słowackiego od strony Wisły
Źródło: APT, Miejska Rada Narodowa 1945-1950 w Grudziądzu (dalej: MRN), sygn. 50, Sprawy kulturalno-
oświatowe Grudziądz 1945-1950.
Po wojnie do 1950 r. wzniesiono kilka nowych pomników. dzięki którym
grudziądzanie pamiętają o swojej bogatej historii (tab. 3).
Tabela 3. Pomniki i fonny przestrzenne w Grudziądzu powstałe w latach 1945-1948
lp. Nazwa lokalizacja Data odsłonięcia
1 Of}elisk poświęcony poległym żołnierzom Armil Cmentarz wojenny, ul. 18 Pułku 1945 r.
Czerwonej Ułanów Pomorskich
2 Pomnik Wdzięczności ku czci żołnierzy radzieckich Cmentarz wojenny, ul. 18 Pułku 01 V 1945 r.
wyzwalających Grudziądz w 1945 r. Ułanów Pomorskich
3 Pomnik upamiętniający wystąpienia robotników Mniszek, Droga Kaszubska 01 V 1948 r.
fabryki Herzfeld-Vlctorlus w latach międzywajennych
Zródło: T. Rauchfleisz, G. Rygielski, Pomniki iformy przestrzenne w Grudziądzu, Kalendarz Grudziądzki 2000,
pod red. K. Skowrońskiej, Grudziądz 2000, s. 114.
W latach drugiej wojny światowej ucierpiały prawie wszystkie obiekty sa-
kralne. Podczas oblężenia Grudziądza przez wojska radzieckie i walk w mieście
od 18 lutego do 5 marca 1945 r. został uszkodzony i wypalony kościół famy I I .
W śród strat największą wartość artystyczną przedstawiała zabytkowa, rzeźbiona
\I Diecelja toruńska. Historia i terainiejszolć, t. 8, pod red. ks. S. Kardasza. Toruń 1997. s. 42.
ODBUDOWA ŻYCIA KULTURALNEGO W GRUDZIĄDZU...
163
ambona. Szkody materialne oszacowano na kwotę 100 tys. zł według przedwo-
jennego przelicznika l2 . Fara, nazywana "matką kościołów grudziądzkich"13, została
zniszczona w 60%. W 1946 r. wyremontowano jej wnętrze. w 1948 r. odbudowa-
no wieżę, a rok później zawieszono na ntej dzwony 14, które w czasie wojny wie-
zione były na teren Niemiec 15. Stojący tuż obok fary kościół św. Ducha został
spalony w lutym 1945 r. Ocalały tylko mury. Straty wyceniono na kwotę 60 tys. zł
według waluty obowiązującej w 1939 r. lli Odbudowywany był w latach pięćdzie-
siątych. Całkowicie rozebrano wtedy zakrystię od strony wschodniej i w widocz-
nym stopniu zmieniono elewację frontową kruchty po tawionej w 1928 r. 17 W cza-
sie walk o Grudziądz w 1945 r. niemieccy żołnierze wykorzystali wieżę kościoła
garnizonowego pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa jako punkt obserwacyj-
ny. Z tego powodu kościół został doszczętnie zbombardowany przez radzieckie
lotnictwo. Po wojnie usunięto ruiny i kościół przestał istniećl!!. Kościół rektorski
(i garnizonowy) pod wezwaniem św. Franciszka Ksawerego (pojezuicki) przez cały
okres okupacji był zamknięty i służył jako miejsce tymczasowego schronienia dla
osób, których domy uległy zniszczeniu w czasie ł:lalotów. Odnowiony z zewnątrz
w 1946 r. po uszkodzeniach wojennych '9 , w 1949 r. wraz z domem zakonnym
znalazł się pod opieką księży Marianów, a po renowacji wnętrza uzyskał status
kościoła rektorskiego 20 . W jego wystroju wyróżniają się cztery barokowe konfe-
sjonały z malowidłami obejmującymi sceny pasyjne. Kościół ten, nazywany baro-
kową perełką Grudziądza dzięki trwającej adoracji Najświętszego Sakramentu
można zwiedzać codziennie od świtu do zmierzchu 21 . Kościół pod wezwaniem
Najświętszego Serca Pana Jezusa nie doczekał wyzwolenia Grudziądza - został
doszczętnie spalony w wyniku działań wojennych w nocy z 5 na 6 marca 1945 r.
W 1946 r. rozpoczęła się odbudowa świątyni. Już we wrześniu tego samego roku
12 Archiwum Państwowe w Toruniu (dalej: APT), Miejska Rada Narodowa 1945-1950 w Gru-
dziądzu (dalej: MRN), sygn. 50, Pismo do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Wydział
Kultury. Dział Muzeów i Ochrony Zabytków w Bydgoszczy z 09 VI 1950 r.
n J. Krzyś, Fara - Matka Kościołów, Kalendarz Grudziądzki 2000, pod red. K. Skowrońskiej,
Grudziądz 2000.
14 Diecelja toruńska, t. 18, s. 42.
IS Poznajemy zabytki Grudziądza" pod red. E. Brzostowskiego, S. Poręby, Grudziądz 1991 (bez
numeracji stron).
1(, APT, MRN, sygn. 50, Pismo do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Wydział Kultu-
ry, Dział Muzeów i Ochrony Zabytków w Bydgoszczy z 09 VI 1950 r.
17 . Poznajemy zabytki.
18 Diec.:elja toruń.'tka, t. 18, s. 47.
19 Poznajemy zabytki.
20 Diecel,;a toruńska, t. 18, s. 57.
21 T. Simiński-Stanny, Przewodnik P7TK, Znam Grudziądz i okolice, Kurier Grudziądzki, nr 6,
24 III 2006.
164
Agnieszka Gajewska
poświęcono kościół w stanie surowym, w 1948 r. zakończono budowę wieży,
dzwony umieszczono w niej na początku lat pięćdziesiątych 22 .
Zawierucha wojenna nie oszczędziła wiekowych budowli. Najbardziej do-
tknięte zostały .spichrze nr 31, 41, 43, 45, 47, 51 i 57. Odbudowywano je pie-
czołowicie przez wiele lat. W 1947 r. przywrócono pierwotny wygląd spichrzo-
wi nr 47, przy zejściu nad Wisłę koło ratusza. W latach 1944-1945, kiedy Gru-
dziądz został ogłoszony twierdzą, powstawały kolejne budowle fortyfikacyjne,
umiejscowione w różnych punktach miasta, odpowiednio do ich znaczenia stra-
tegicznego i militamego 23 . Dziś Twierdza Grudziądz zupełnie straciła swoje pier-
wotne funkcje. Jest zabytkiem historycznym i architektonicznym oraz siedzibą
jednostek wojskowych.
Pierwszą instytucją kulturalną, która rozpoczęła działalność niespełna półto-
ra miesiąca po zakończeniu wojny, była Biblioteka Miejska 24 . Księgozbiór budo-
wano od podstaw. Z zawieruchy wojennej ocalały zaledwie dwie encyklopedie
i kilka dzieł treści ogólnej25. Tuż po wyzwoleniu zebrano siedemset książek 26 , ofia-
rowanych przez mieszkańców miasta. Pierwszą kierowniczką placówki była He-
lena Minkiewicz, która pełniła te funkcję do 1972 r. Oficjalnie otwarcie w obec-
ności ówczesnych władz nastąpiło 20 maja 1946 r. Biblioteka od pierwszego dnia
prowadziła dokładną statystykę, która pod koniec czerwca 1946 r. wykazała na-
stępujący stan: 195 czytelników, 28 odwiedzin dziennie, 645 książek w dniu otwar-
cia 27 . W grudniu tego samego roku liczba czytelników wzrosła do 1140 przy
110 odwiedzinach dziennie, natomiast liczba książek wynosiła 1324 211 . Biblioteka
otrzymała w 1946 r. dotację z Ministerstwa Oświaty w kwocie 50 tys. zł na zakup
książek. Zakupu dokonywano w antykwariatach w Bydgoszczy, Krakowie i Kato-
wicach 29 . Miasto ponosiło ogromne wydatki związane ze zniszczeniami wojenny-
mi, dlatego wsparcie dla instytucji kulturalnych było znikome. W tej sytuacji wpro-
wadzono miesięczne opłaty za wypożyczanie książek: dorośli płacili 30 zł, mło-
dzież zaś 15 zpn. Biblioteka utrzymywała się więc z dotacji, subwencji i stałych
opłat za korzystanie z książek. W grudniu 1946 r. jej księgozbiór liczył 1340 to-
22 Diecezja I()ruńska, t. 18, s. 75.
23 J. Stankiewicz, Twierdza grudziądzka, Rocznik Grudziądzki, t. V-VI, 1970, s. 202.
24 Biblioteka Miejska im. Wiktora Kulerskiego w Grudziądzu, Grudziądz 2001... s. 2.
2. APT, MRN, sygn. 50, Sprawozdanie Biblioteki Miejskiej za czas od początku, tj. od r. 1946
do 13 II br. (do 1948 r.l.
26 H. Minkiewicz, Biblioteka Miej.'lka w Grudziądzu, Rocznik Grudziądzkie, t. I, 1960, s. 304.
27 APT, Zarząd Miejski 1945-1950 w Grudziądzu (dalej: ZM), sygn. 500. Sprawozdanie ogól-
ne z działalnmki Biblioteki Miejskiej w Grudziądzu, 30 IX 1947 r.
28 Tamże.
29 Tamże.
3() APT, ZM, sygn. 500, Sprawozdanie Biblioteki Miejskiej w GrudZiądzu, 27 VI 1947 r.
ODBUDOWA ŻYCIA KULTURALNEGO W GRUDZIĄDZU...
165
mów przy 1140 czytelnikach 31 . W latach 1947-1948 biblioteka powiększyła swój
inwentarz o 608 pozycji książkowych 32 . Łącznie w 1948 r. na księgozbiór składa-
ło się 2236 woluminów, czytelników było 961, w tym 80% stanowiła młodzież
szkolna. Sytuacja placówki poprawiła się c!opiero w 1949 r., kiedy przyznano jej
pierwszy budżet. Biblioteka rozszerzała swoją ofertę prowadząc działalność kul-
turalną, oświatową i dydaktyczną. Stałe miejsce w programie jej pracy miały wie-
czory dyskusyjne, zachęcano również organizacje społeczno-oświatowe do urzą-
dzania podobnych spotkań. Przy wielu instytucjach powstały zespoły planowane-
go czytania. organizowano wieczory dyskusyjne 33 . Ja o dodatkową zachętę dla
czytelników placówka wprowadziła wypożyczanie międzybiblioteczne 34 . Takie
były początki dzisiejszej Miejskiej Biblioteki Publicznej.
Od l do 8 maja 1949 r. w Grudziądzu trwał Tydzień Oświaty, Książki i Pra-
sy, podczas którego odbyło się wiele imprez kulturalnych. Qłówną wystawę książki
i prasy urządzono w auli Liceum Pedagogicznego, podobne ekspozycje zorgani-
zowano w wielu instytucjach w mieście i powiecie grudziądzkim. W całym tygo-
dniu odnotowano wzmożoną sprzedaż "Gazety Po orskiej" i innych pism. Zapla-
nowanemu na 7 maja uroczystemu otwarciu Biblioteki Związków Zawodowych
towarzyszyła impreza kulturalno-oświatowa, której program obejmował m.in.
wystąpienia popularyzujące książkę i prasę, występy zespołów świetlicowych oraz
koncert orkiestry. Uczestników zapoznano z księgozbiorem nowej biblioteki, a wie-
czorem odbyła się zabawa taneczna w Gimnazjum Sobieskieg0 35 . Pierwszą w Gru-
dziądzu filię tej biblioteki w robotniczej dzielnicy miasta, przy ulicy Chełmińskiej,
otwarto 15 grudnia 1949 r. z inicjatywy Kuratorium. Liczyła ona 1340 książek
i w ciągu pierwszych czterech dni zyskała już ponad stu czytelników 3fi . Na przeło-
mie lat 1946 i 1948 w mieście działała również Biblioteka Ubezpieczalni Społecz-
nej przy ulicy Wybickiego 30.
Pod koniec lat pięćdziesiątych Biblioteka Miejska w Grudziądzu szczyciła się
opinią największej w województwie. Księgozbiór zawierał 11 514 woluminów,
czytelników było 2831 37 . Biblioteka inicjowała wiele imprez kulturalno-oświato-
I APT, MRN, sygn. 50, Sprawozdanie Biblioteki Miejskiej za czas od początku, tj. od r. 1946
do 13 II br. Ido 1948 r.l.
n Tamże.
APT, MRN, sygn. 50, Pismo Ministerstwa Oświaty do Wydziału Powiatowego MRN doty-
czące wykorzystania kompletów książek jednego tytułu i autora w Powiatowej Bibliotece Publicz-
nej z 12 IX 1949 r.
4 APT, ZM, sygn. 495, Sprawozdanie Biblioteki Miejskiej w Grudziądzu przy ul. Świerczew-
skiego 28 wg stanu z 30 VI 1948 r.
s Tamże, Sprawozdanie Komisji imprezowo-propagandowej "Tygodnia Oświaty, Książki i Pra-
sy" odbytego w Grudziądzu 1-8 V 1949 r.
f> APT, Inspektorat Szkolny w Grudziądzu 1945-1950, sygn. 47, Wizytacja Biblioteki Miejskiej,
15 II 1950 r.
7 H. Minkiewicz, Biblioteka, s. 304.
166
Agnieszka Gajewska
wych dla mieszkańców Grudziądza i okolic. Jej rozbudowujące się filie także za-
chęcały grudziądzan do korzystania ze zbiorów bibliotecznych. Gmach biblioteki,
będący po wojnie siedzibą kilku instytucji, kilkakrotnie remontowano; pierwszy
remont został' przeprowadzony w 1950 r. 311 Od tego momentu trwa nieustanny
i wszechstronny rozwój biblioteki, która jest bardzo ważnym punktem na mapie
kulturalnej Grudziądza. .
Podobnie wielką rolę w życiu kulturalnym miasta odgrywało i nadal odgry-
wa Muzeum w Grudziądzu. Tuż po wyzwoleniu miasta w marcu 1945 r. przystą-
piono do zabezpieczania ocalałych eksponatów, zachowanych jedynie w 30%.
Największe stra y zarejestrowano w zbiorach archeologicznych, bezpowrotnie
zaginęły zabytki z cmentarzyska lateńsko-rzymskiego z Rządza. Mimo to do koń-
ca 1945 r. zorganizowano w najmniej zdewastowanych salach na pierwszym pię-
trze dwie wystawy. Najpierw 15 września zaprezentowano osiemdziesiąt pięć prac
miejscowych plastyków, m.in. Kazimiery Wolskiej-Jazłowińskiej, Kazimierza
Krzyszkowskiego, Teodora Owaka i Bronisława Zacharka 39 . Natomiast 23 listo-
pada rozpoczęła się wystawa objazdowa zatytułowana "Prochy mówią", której
uroczystego otwarcia dokonał premier Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej
Edward Osóbka Morawski 4 (). W 1945 r. muzeum posiadało 2215 eksponatów 41 .
Właściwe otwarcie placówki nastąpiło 17 lutego 1946 r., uświetniła je pierwsza
po wojnie wystawa zabytków archeologicznych, sztuki cechowej i pamiątek zwią-
zanych z Grudziądzem 42 . Kustoszem w tym okresie był Józef Błachni0 43 . Muzeum
pod jego kierownictwem osiągało coraz lepsze wyniki w zakresie wystawiennic-
twa. Kolejną ekspozycję otwarto 4 sierpnia 1946 r., zaprezentowano na niej zbio-
ry sztuki, okazy etnograficzne i numizmat y 44. W 1946 r. placówkę odwiedziło pra-
wie 7 tysięcy osób 45 . W tym samym roku muzeum otrzymało po raz pierwszy
fundusze na zakup eksponatów. Umożliwiło to uzupełnianie już istniejących ko-
lekcji oraz tworzenie zbiorów ceramiki kaszubskiej i huculskiej sztuki ludowej46.
Pierwsze lata powojenne działalności tej placówki były niezwykle trudne, głów-
nie ze względu na trudności lokalowe, mieściło się ono bowiem w jednym gma-
chu z biblioteką stale powiększającą swój księgozbiór.
3M Biblioteka Miejska w Grudziądzu /946-/996, pod red. K. Skowrońskiej, R. Potęgi-Magdziasz,
Grudziądz 1996, s. 21.
39 Kalendarium Grudziądz 2000, pod red. K. Skowrońskiej i R. Bynera, Grudziądz 2000, s. 139.
40 120 lat Muzeum w Grudziądzu. pod red. A. Wajler, Grudziądz 2005, s. 25.,
41 APT, MRN, sygn. 51, Plan gospodarczy Muzeum w Grudziądzu w ramach planu 6-letniego.
42 Historia Grudziądza. Przewodnik po wystawie stałej, pod red. A. Wajler, B. Michalskiej-
-Kaczor, Grudziądz 1986, s. 6-7.
43 S. Poręba, Calendarium Grudziądzkie, Kalendarz Grudziądzki 2002. pod red. K. Skowroń-
skiej, Grudziądz 2002, s. 14.
44 120 lat Muzeum, s. 25.
4S Tamże, s. 25.
4h Tamże, s. 26.
ODBUDOWA ŻYCIA KULTURALNEGO W GRUDZIĄDZU...
167
Straty zabytków ruchomych podczas wojny i okupacji sięgały 70% ogólnego
stanu 47 . Ocalały ogółem 3004 eksponaty, w tym 1804 monety i medale małej war-
tości naukowetl!. W latach 1946-1949 w wyniku akcji przekazywania do muzeum
wszelkich zabytków i dokumentów przez grudziądzan i inne osoby prywatne na-
stąpił znaczny wzrost liczby muzealiów 49 . W 1949 r. zbiory obejmowały 8673
obiekty łącznie z numizmatami 50 . Pozwoliło to na utworzenie m.in. Działu Histo-
rycznego, w którym znalazło się 65% całego stanu zasobów muzealnych. O dzia-
łalności muzeum pisała ówczesna prasa lokalna, m.in. "Ziemia Pomorska" i "Głos
Pomorza". "Muzeum grudziądzkie zrodziło się z przekonania i wiedzy, że ziemia
grudziądzka stanowi w dalszym ciągu skarbnicę nieprzebranych bogactw muzeal-
nych"51. Wydarzeniem wielkiej rangi było otwarcie 21 czerwca 1948 r. kasy pan-
cernej, w której znajdowały się eksponaty umieszczone przez Niemców podczas
wojny. Kasa przetrwała zawieruchę wojenną, tylko w n ewielkim stopniu uległa
zniszczeniu. Znaleziono w niej 20 ksiąg i dokumentów, 20 sztuk porcelany chiń-
skiej i japońskiej, 1186 monet srebrnych i miedzianych oraz 6 medali. Brakowało
m.in. łańcuchów bractwa strzeleckiego oraz wszy tkich wyrobów ze złota 52 .
Od momentu otwarcia do końca 1949 r. Muzeum w Grudziądzu zwiedziło
56 248 osób (tab. 4)53. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych, kiedy
kondycja Muzeum była imponująca, zorganizowano 25 wystaw czasowych i 19
objazdowych, odbyło się 39 odczytów dla ponad 3 tysięcy słuchaczy. W lokalnej
prasie ukazało się około 50 artykułów dotyczących m.in. zbiorów muzealnych,
historii miasta, a także wiele krótkich informacji, komunikatów i wzmianek 54 .
W latach drugiej wojny światowej nauka i kultura poniosły ogromne straty
wskutek eksterminacji tysięcy przedstawicieli kultury i nauki polskiej55 . Zniszczo-
ne zostały biblioteki. szkoły i dorobek kulturalny wielu pokoleń. Szczególnie ucier-
piały środowiska inteligenckie, będące od początku wojny głównym obiektem re-
presji okupantów. Skutki strat demograficznych z okresu wojny sięgną także kilku
47 J. Btachnio, O zbiorach Działu Historycznego Muzeum w Grudziądzu, Rocznik Grudziądzki,
t. V-VI, 1970, s. 548.
411 J. Błachnio. Krótki zarys hi.'łlOrii Muzeum w Grudziądzu. czę. ć / (/884-/955), Biutet
Muzeum w Grudziądzu, R. II. luty 1961, nr 2 (9), s. 4.
49 Akta Muzeum w Grudziądzu, sygn. 2, Sprawozdania Muzeum Miejskiego za lata 1946-1949.
so APT, MRN, sygn. 51, Plan gospodarczy Muzeum w Grudziądzu w ramach planu 6-letniego.
SI J. Orozdowski. Uniwersytet kultury - prawdziwy, Pomorze. 1965. s. 203.
S2 /20 lat Muzeum, s. 26.
S3 APT, MRN, sygn. 51, Plan gospodarczy Muzeum w Grudziądzu w ramach planu 6-letniego..
S4 /20 lat Muzeum, s. 28.
ss Instytucją, która przechowuje pamięć o przeżyciach wojennych mieszkańców Grudziądza i po-
Wiatu grudziądzkiego jest Muzeum Martyrologii, które znajduje się w Gimnazjum nr 7 w Grudzią-
dzu przy ul. Mikołaja z Ryńska 6. Mieści'o się tu w latach 1939-1945 więzienie śledcze gestapo.
Muzeum to powstało z inicjatywy kombatantów. Uroczyste otwarcie nastąpiło 8 V 1981 r., szerzej
H. Bierut, Muzeum Martyrologii w Grudziądzu, Rocznik Grudziądzki, t. X, 1992, s. 211-216.
168
Agnieszka Gajewska
następnych pokoleń. Jednak pierwsze pięciolecie po wojnie pokazało, że dzięki
zaangazowaniu i ciężkiej pracy wielu ludzi i instytucji możliwe było podniesienie
się miasta z ruin i jego powrót do dawnej świetności. Dowodem tego są instytucje
kulturalne, które świadczą o nieustannym rozwoju Grudziądza.
Tabela 4. Dzialalność Muzeum w Grudziądzu w latach 1945-1949
Lp. Tytuł wystawy Data Pochodzenie eksponatów
1 Plastycy grudziądzcy 151X -15 XI 1945 Zbiory własne pięciu artyst6w: Wiktora Hellera,
Kazimiery Wolskiej-Jazłowińskiej, Kazimiery Krzysz-
kowskiej, Teodora Nowaka i Bolesława Zacharka
2 Prochy m6wią 23 XI-11111946 Wystawa objazdowa
3 Wystawa zabytk6w archeo- 17111946 Zbiory własne muzeum
logicznych, sztuki cechowej
i innych pamiątek Grudziądza
4 Od denara do złotego 151V -1 VII 1946 Zbiory własne muzeum
5 Wystawa malarstwa 1 V -1 VI 1946 Zbiory Związku Polskich Artyst6w Plastyk6w (ZPAP),
sekcja malarstwa
6 Malarstwo Teodora Nowaka 15 VII-1 VIII 1946 Prace z kolekcji artysty, organizator: ZPAP Okręgu
Pomorskiego Koło Grudziądz
7 Zbiory numizmatyczne 4 VIII 1946 Zbiory własne muzeum
Muzeum w Grudziądzu
8 Wystawa prac rzemiosła 1-30 IV 1947 Zbiory Związku Zawodowego Rzemieślnlk6w w Gru-
grudziądzkiego dzlądzu
9 Wystawa starodruk6w 3 V -1 VI 1947 Pisma I dokumenty dotyczące historII miasta
Grudziądza, zbiory własne muzeum
10 Wystawa malarstwa 1-15 IX 1947 Zbiory ZPAP, sekcja malarstwa
11 Grudziądz w rozwoju 21-25111 1948 Zbiory własne muzeum
i upadku. Wystawa fotografii
12 Sztuka cechowa XVI-XVIII 12VI-1 VII 1948 Zbiory własne muzeum
wieku
13 Prace fotograficzne Henryka 2-30 X 1948 Fotografie obrazujące zabytki i architekturę Grudziądza
Gąsiorowskiego ze zblor6w własnych Muzeum
14 Wystawa ZPAP M 15-29 XI 1948 Zbiory ZPAP. sekcja malarstwa
15 Od sochy do pługa 2711- 28111 1949 Eksponaty materialnej kultury ludowej ze zblor6w
żelaznego własnych muzeum
16 Fotografia krajoznawcza 1 V -15 VI 1949 Zbiory własne muzeum
Piotra Wiszniewsklego
17 Książka dawna I współczesna 3V-1 VI 1949 Zbiory własne muzeum
18 Haft kaszubski 1-30 XII 1949 Prace I. Gulgowskiego I Brzezińskiego z kolekcji własnych
Źródlo: 120 lat Muzeum w Grudziqdzu, pod red. A. Wajler, Grudziądz 2005, s. 205.
ODBUDOWA ŻYCIA KULTURALNEGO W GRUDZIĄDZU...
169
Dopiero w lipcu 1956 r. nastąpiło uroczyste otwarcie własnej siedziby muzeum
przy Bramie Wodnej. Od tego momentu placówka zaczęła się intensywnie rozwi-
jać. Warto zaznaczyć, że obecny stan muzealiów w dużej mierze zawdzięczamy
dorobkowi muzeum w okresie powojenny . Wiele z tych zabytków to trwały do-
wód germanizacji i eksterminacji polskich mieszkańców tych ziem. Współczesne
Muzeum Miejskie w Grudziądzu stanowi spuściznę kulturalną poprzednich epok.
Instytucja ta przechowuje źródła tożsamości historycznej Grudziądza.
Z inicjatywy Zarządu Miasta w 1945 r. powstał tzw. Teatr Polski pod kie-
rownictwem Tadeusza Niewiakowskiego, Władysława Kowalczyka i Janiny Wol-
skiej, który początkowo ulokował się w budynku kina "Tivoli". Teatr ten był kon-
tynuatorem przedwojennego Teatru Miejskiego, po którym odziedziczył ocalałe
rekwizyty i urządzenia 56 . Funkcjonował jednak bardzo krótko, prawdopodobnie był
formacją amatorską i nie wiadomo zbyt wiele o jego dzia.łalności. Z kolei 21 grud-
nia 1946 r. podpisano umowę najmu budynku "Tivoli" z Przedsiębiorstwem "Film
Polski" i Okręgowym Zarządem Kin w Bydgoszczy. Umowa obowiązywała od
l marca 1947 r. przez najbliższe pięć lat. Kontrakt zobowiązał najemcę do urzą-
dzenia w "Tivoli" kinoteatru i do udostępniania sali cztery razy w miesiącu (w tym
dwie niedziele) dla przedstawień teatralnych 57 . Z ówczesnych imprez kulturalnych
można na przykład jeszcze wspomnieć środy artystyczno-literackie urządzane dwa
razy w miesiącu w Szkole Muzycznej z inicjatywy Tadeusza Rosińskiego. Nieste-
ty były one na słabym poziomie, w dodatku niedostępne dla szerszej grupy gru-
dziądzkich miłośników sztuki 5K . W kawiarni-cukierni "Bristol" w dniach 23 i 31
stycznia 1947 r. zorganizowano tzw. czwartki muzyczne - były to koncerty muzy-
ki poważnej, które zgromadziły wąskie grono miejscowych melomanów 59 . Wła-
dze Grudziądza zdecydowały się położyć nacisk na rozwój ruchu amatorskiego.
Grupy teatralne zaczęły powstawać przy świetlicach zakładów pracy i miejskich
organizacjach społecznych (tab. 5). Najbardziej aktywne były zespoły działające
przy zakładzie "Herzfeld- Victorius" oraz Fabryce Maszyn Rolniczych "Unia".
Grupą aktorską Apostolstwa Modlitwy Młodych przy kościele farnym kierowały
Helena Szamańska i Anna Kunicka6().
Na przełomie 1947 i 1948 roku sprawnie działały: Zespół Związku Zawodo-
wego Muzyków prowadzony przez Rosińskiego i Kamieńskiego oraz Zespół
Amatorski pracowników PDT z Edmundem Olszewskim na czele. W 1948 r. roz-
począł działalność Zjednoczony Zespół Amatorski, którym kierował Czesław
St> . APT, ZM, sygn. 501, Pismo Referatu Kultury i Sztuki Zarządu Mia,>ta z 27 III 1946 r.
57 H. Kamiński, Z dziejów teatru, s. 84.
5K APT, ZM, sygn. 496, Sprawozdanie z rozwoju życia kultura)nego na terenie Grudziądza z 31
I )947 r.
59 Tamże.
(,() Tamże.
170
Agnieszka Gajewska
Goździkowski 61 . Wszystkie te . zespoły wielokrotnie prezentowały się przed gru-
dziądzką publicznością, zwłaszcza od grudnia 1947 do stycznia 1948 r., gdy od-
bywały się widowiska bożonarodzeniowe grup amatorskich i świetlicowych li2 .
Amatorskie grupy artystyczne miały też swój udział w ogólnopolskim apelu o po-
moc w odbudowie Warszawy.
Tabela 5. Wykaz świetlic z uwzględnieniem zespołów teatralnych miasta i powiatu Grudziądz, stan na 31 stycz-
nia 1947 r.
Lp. Nazwa organizacji Adres Kierownik zespołu Data powstania Liczba
/ przedsiębiorstwa lub świetlicy zespołu przedstawień
1 PomorskIe Zakłady ul. Rapackiego Proń Zbigniew 151X 1947 8
Ceramiczne
2 Pe-Pe-Ge ul. Stachewicza Szpulecki Stanisław listopad 1946 32
3 Tartaki Państwowe / Pań- ul. Chełmińska Borowski Roman 1 XII 1946 7
stwowe Zakłady Przemysłu
Drzewnego
4 Polskie Koleje Państwowe ul. Dworcowa Szczerbowskl Jan w stadium or- -
aanizacii
5 Drukarnia "Wiedza" ul. M. Groblowa 2 Kwiatkiewicz Marian 1 VI 1947 14
6 Urząd PocztoWY ul. Mickiewicza Jakobczyński Jerzy nie istnieie -
7 Zakłady Elektryfikacji l?] ul. M. Curie-Skło- Zielińska Halina nie istnieje -
Pomorza dowskiei
8 .Herzfeld & Victorius" ul. 3 Maia Zieliński Bronisław 1 VII 1947 5
9 Fabryka Maszyn "Unia" ul. Fabrvczna Kalkowski Bronisław 25 X 1947 5
10 Państwowa Fabryka Cukrów ul. Chełmińska Patelczvk Jadwiga nie istnieje 1 dorywcze
11 Sąd Okreaowv ul. Slkorskieao Kuszaiewski Feliks nie Istnieje -
12 Związek Zawodowy ul. Toruńska 6 Kołakowski nie Istnieje -
Pracowników Spółdzielcz.
13 Zakłady Miejskie ul. Mickiewicza lewandowski Jerzy 1 X 1947 4
14 Maią k Strzemlecin Wiśniewski nie istnieje -
15 Ubezpieczalnia Społeczna ul. Wvbickieao Boauń Franciszek nie istnieje -
16 Browar PaństwowY ul. Sikorskieao b.d. nie istnieje -
17 Herzfeld & Victorlus Mniszek Stańczewskl Józef 1946 7
18 Cukrownia Mełno Spryczak Jan 15 XI 1947 3
Źródło: APT, ZM, sygn. 496, Sprawozdanie z rozwoju życia kulturalnego na terenie Grudziądza z 3111947 r.
Władze miasta zabiegały o występy teatrow zawodowych, d'lżąc do rozsze-
rzenia grona zainteresowanych sztuką. Prezydent miasta Sylwester Zygmuntowicz
28 stycznia 1948 r. wystąpił z pismem do Ministerstwa Kultury i Sztuki, w któ-
rym wyjaśniał: "Miasto Grudziądz nie posiada stałego zespołu teatralnego i od-
czuwa głód wszelkich imprez kulturalno-rozrywkowych. Ludność w liczbie prze-
61 Tamże.
62 Tamże.
ODBUDOWA ŻYCIA KULTURALNEGO W GRUDZIĄDZU...
171
szło 55 tys. mieszkańców pozbawiona jest poważniejszej rozrywki kulturalnej
mimo posiadanych warunków. Do czasu oddania do użytku odbudowującego się
teatru miejskiego przedstawienia odbywać się mogą z powodzeniem w obszernej
sali Tivoli dostosowanej do poważniejszych imprez. Ponieważ czynne teatry wo-
jewództwa pomorskiego omijają Grudziądz, Zarząd Miejski zwraca się tą drogą
z uprzejmą prośbą o wydanie odpowiednich zarządzeń kierujących zespoły teatral-
ne miast: Bydgoszczy, Torunia i Wybrzeża do Grudziądza, zapewniając ze swej
strony jak najdalej idącą pomoc przy organizowaniu imprez" 3. Pismo odniosło
skutek, ponieważ w 1948 r. wielokrotnie występowały w Grudziądzu teatry z To-
runia i Bydgoszczy (por. tab. 6). '
Tabela 6. Wykaz imprez rozrywkowych w Grudziądzu od l lipca do 31 sierpnia ] 948 r.
Grupa artystyczna " Przedsięwzięcie
Teatr Ziemi Pomorskiej z Torunia "Dewaluacja Klary" Jasnorz wskiej
"Seans" Noela Howarda [?] "Koniec i początek" Maczy skiego
Balet Zizi Halamy z Zakopanego "Utwory mieszane"
Teatr Miejski z Bydgoszczy .Głupl Jakub" Rittnera, "Sprawa Moniki" Mrozowicz-Szczepkowsklej
Zjednoczony Zespół Amatorski z Grudziądza .Za Twoją wolność" Czesława Go1dzikowskiego
Źródło: APT, ZM, sygn. 505, Ankiety i wykazy placówek kulturalno-oświatowych, 1948 r.
Największym wydarzeniem kulturalnym Grudziądza w tym czasie było od-
danie do użytku Teatru Miejskiego pod koniec 1948 r. Gmach teatru, przebudo-
wywany przez Niemców w okresie drugiej wojny światowej, w stanie surowym
doczekał się wyzwolenia. Do jego odbudowy przyłączyły się zakłady pracy i in-
stytucje, akcję tę nagłośniła prasa. Przy grudziądzkich szkołach działał Uczniow-
ski Komitet Pomocy przy Odbudowie Teatru Miejskiego. Mimo dużego zaanga-
żowania, budowa napotykała wiele trudności i postępowała z oporami. Intensyw-
ne prace wykończeniowe trwały jeszcze dwa dni przed oficjalnym otwarciem,
które nastąpiło w niedzielę 5 grudnia 1948 r. o godzinie 18.00 M . Na uroczystości
przemawiali prezydent Grudziądza Zygmuntowicz i radny Żyznarski 65 . Następnie
o godzinie 19.00 aktorzy Teatru Ziemi Pomorskiej z Torunia, m.in. Adam Cyprian
i Mieczysław Wielicz, przedstawili sztukę Mikołaja Gogola Rewizor w reżyserii
Henryka Barwińskiego. W inauguracji teatru wzięła także udział powstała w tym
czasie orkiestra symfoniczna, w skład której wchodzili muzycy należący do Związ-
-
(, APT, ZM, sygn. 501, Pismo prezydenta S. Zygmuntowicza do Ministerstwa Kultury i Sztuki
z2811948r. .
ti4 Gazeta Zachodnia. 8 XII 1948.
(,5 Gazeta Zachodnia, 3, 7, 8 XII 1948.
172
Agnieszka Gajewska
ku Zawodowego Muzyków. Dyrygentem był Jan Kaczmarek. Orkiestra ta wystą-
piła ponownie w piątek 10 grudnia z koncertem muzyki polskiejM. Także Teatr
Ziemi Pomorskiej wystąpił na deskach Teatru Miejskiego już tydzień po uroczy-
stej gali z przedstawieniem Żołnierza i bohatera Bernarda Shawa 67 .
Ówczesne władze sprowadzały na deski miejscowego teatru różne zespoły
artystyczne. Na grudziądzkiej scenie dużym powodzeniem cieszył się repertuar
dramatyczny. Teatr tętnił życiem. Dzięki systematycznym przedstawieniom teatru
z Torunia publiczność grudziądzka miała możliwość podziwiania wysokiego
kunsztu aktorskiego Adama Cypriana, Henryka Barwińskiego, Ireny i Leopolda
Dętkowskich, Zdzisława Zachariasza, Wandy Rucińskiej, Heleny Krzywickiej,
Władysława Cichorackiego i wielu innych aktorów sceny toruńskiejf'H. Urządzano
tu wiele akademii i uroczystości z okazji świąt państwowych. politycznych. bran-
żowych i wojskowych. Teatr Miejski był przede wszystkim placówką kulturalną,
która zajmowała się upowszechnianiem sztuki scenicznej i jednocześnie dbała o jej
szeroki odbiór. Zasługi Referatu i Oddziału Kultury grudziądzkiego Zarządu Miej-
skiego w organizowaniu wielu przedsięwzięć na tym polu są niezaprzeczalne.
Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych w sferę sztuki głęboko in-
gerowała polityka. Bezwzględna sowietyzacja trzebiła utwory o wartościach uni-
wersalnych i humanistycznych. Ostra cenzura nie dotyczyła na szczęście klasyki
komedii. czyli Moliera, Fredry. Zapolskiej czy Goldoniego. Grudziądz w latach
czterdziestych współpracował z teatrami z Torunia i Bydgoszczy. Gdy w 1949 r.
nastąpiło połączenie tych teatrów i powstała instytucja o nazwie Państwowe Te-
atry Ziemi Pomorskiej z dyrekcją w Bydgoszczy, Referat Kultury zawarł z nią
wstępną umowę, na podstawie której na grudziądzkiej scenie wystawiano jedną
lub dwie sztuki w miesiącuM.
Ożywienie kulturalne rozpoczęło się od połowy 1950 roku, o czym informu-
je "Gazeta Pomorska" z 3 czerwca w artykule pl. Teatry Ziemi Pomorskiej wzna-
wiają kontakty kulturalne z Grudziądzem. Już 6 czerwca grudziądzcy koneserzy
sztuki mogli obejrzeć komedię Leonida Leonowa Zwykły człowiek w reżyserii
Aleksandra Rodziewicza. Do końca roku wystawiono następujące sztuki: Bryga-
da szl fierza Karhana Vaska Kani (16 i 17 czerwca), Wiosna w Norwegii Stuarta
Engstranda (6 lipca), Mąż i żona Aleksandra Fredry (1 października, ponownie
29 i 30 listopada), Szczygli zaułek George'a Bernarda Shawa (28 i 29 październi-
ka), Mieszczanie Maksyma Gorkiego (19 listopada) oraz Złote niedole, wodewil
Władysława Krzemińskiego w reżyserii Janusza Obidowicza, wystawiony aż pię-
ciokrotnie: 8, 9 i 10 grudnia 1950 roku 7().
fi(, Gazeta Zachodnia. 6 XI 1948, 10 XII 1948.
"7 Gazeta Zachodnia. 12 XII 1948.
ńK H. Kamiński, Z dziejów, s. 99.
ffl APT, MRN, sygn. In6, Życie kulturalne Grudziądza Sprawozdanie z-14 III 1951 r
7() Tamże. sygn. 1/66. Sprawozdanie z działalności Referatu Kultury za okre., I I - 30 IX 1951 r.
ODBUDOWA ŻYCIA KULTURALNEGO W GRUDZIĄDZU...
173
Obok teatru w Grudziądzu w omawianym okresie funkcjonowały kina
"Orzeł" i "Tivoli". które miały ogromne zasługi w szerzeniu kultury wśród miesz-
kańców miasta. Kino "Tivoli" istnieje od października 1945 r. do dzisiaj przy uli-
cy Legionów 21/23. Miało 445 miejsc dl . widzów, jego kierownikiem w tym cza-
sie był Jan Szarek i w niedługim czasie zdobyło renomowaną pozycję w mieście.
Natomiast kino "Orzeł" czynne było od maja 1945 do 1989 roku 71. Obecnie w tym
budynku znajduje się Dom Handlowy "Orzeł". Wieloletnim kierownikiem kina był
Jan Szwarc, znakomity popularyzator kina artystycznego.
Początkowo w kinach dominowały filmy radzieckie, które stanowiły około
75% repertuaru. Do 1950 roku dziennie wyświetlane były dwa seanse przy pełnej
frekwencji widzów, w niedzielę zaś cztery seanse i jako dodatek dwa poranki. Od
roku 1950 wyświetlano trzy seanse dziennie i w niedzielę jeden poranek. Na prze-
łomie października i listopada 1950 r. zorganizowano pierwszy Festiwal Filmów
Radzieckich, który odbywał się corocznie do roku 1952. W miejscowości Mni-
szek, która po wojnie znalazła się w granicach administracyjnych Grudziądza,
działało jeszcze Jedno kino - "Pomoc". Kino to powstało w 1948 roku i w pierw-
szych latach swojego istnienia nie miało miejsc 'siedzących, dlatego trudno jest
ocenić frekwencję. Podobnie jak w innych kinach wyświetlano w nim głównie
filmy radzieckie, ale zdarzały się też projekcje filmów czeskich i polskich 72 .
Zaraz po wojnie, praktycznie jeszcze na gruzach miasta dyrektor Józef
Zwierzchowski zajął się organizowaniem szkoły muzycznej. Dzięki jego poświę-
ceniu oraz pomocy Ministerstwa Kultury i Sztuki, już 8 września 1945 roku 261
uczniów mogło rozpocząć naukę w Szkole Muzycznej przy ulicy Kosynierów
Gdyńskich 3S73. Początkowo w placówce tej działały szkoła niższa i szkoła śred-
nia, w 1947 r. wprowadzono nowy podział - na szkołę niższą i umuzykalniającą.
Kierunek umuzykalniający został zlikwidowany w 1949 roku i utworzono dwa
działy: dział dziecięcy oraz dział dla młodzieży i dorosłych. W pierwszych latach
po zakończeniu wojny w Szkole Muzycznej odbywały się tzw. czwartki muzycz-
ne 74 . Wtedy też narodziła się tradycja popisów uczniowskich w Teatrze Miejskim
i auli liceum przy ulicy Sienkiewicza, które miały uroczystą oprawę i ściągały
wielu melomanów spoza szkoły. Popisy odbywały się dwa razy w roku i wpisały
na stałe do kalendarza imprez, aż do dziś-ł 5 . Pomimo trudności kadrowych i finan-
sowych szkoła rozpoczęła intensywny rozwój działalności artystycznej. Prowadziła
71 E. Chmielewski, Grudziądzkie kina, Gazeta Grudziądzka, nr 41, 13 X 1995.
72 Życie literackie i kulturalne Grudziądza w 25-leciu Pol.\'ki Ludowej, [uzupełnić zapis). s. 9-10.
73 A. Haber, 50 lat Państwowej Szkoły Muzycznej w Grudziądzu ( 1952-2002), Grudziądz 2002,
s.7.
74 Grudziądz w XII rocznicę wyzwolenia. Miasto ódznaczone Krzyiem Grunwaldu, wyd. Prezy-
dium Miejskiej Rady Narodowej w Grudziądzu, Grudziądz 1957. .
75 A. Haber, 50 lat, s. 7.
174
Agnieszka Gajewska
klasy fortepianu. skrzypiec, .akordeonu, instrumentów dętych, śpiewu solowego
i wiolonczeIF . W 1950 roku poprawiła się sytuacja finansowa placówki, m.in.
dzięki subwencjom Ministerstwa Kultury i Sztuki. Szkoła Muzyczna stała się jed-
nym z najważniejszych ośrodków życia muzycznego w Grudziądzu. Uroczyste
koncerty odbywały się z okazji Dni Oświaty, Książki i Prasy, l Maja, rocznicy
wyzwolenia Grudziądza, rocznicy Rewolucji Październikowej, Święta Wojska
Polskiego, a także w ramach współpracy miasta ze wsią oraz innych okoliczności.
W 1950 roku w Grudziądzu wystąpiły z koncertami znane w świecie muzycz-
nym osobistości: pianista prof. Arnold Rezler, pianistka prof. Zofia Żukowska oraz
sopranistka Zofia Massalska 77 , co było wielkim wydarzeniem kulturalnym w dzie-
jach miasta.
Druga wojna światowa poczyniła poważne spustoszenia w życiu śpiewaczym
Grudziądza. Działalność wznowiły zaledwie dwa chóry gwieckie: ..Echo" i ..Ce-
cylia Harmonia" oraz kilka chórów kościelnych. "Cecylia Harmonia" powstała
w 1945 roku; niestety nie ma dokładnych danych, jeżeli chodzi o konkretne daty,
liczbę koncertów i repertuar. Dyrygentem był jezuita dr Jan Kurdziel. Już w 1945
roku chór wystąpił z kilkoma koncertami. W październiku 1946 r. Kurdziel wyje-
chał z Grudziądza i nowym dyrygentem został nauczyciel szkoły średniej Paweł
Osiński. W 1946 roku chór "Cecylia Harmonia" działał bardzo intensywnie, dużo
koncertował, organizował wieczory śpiewacze, a nawet wystąpił wspólnie z chó-
rem "Echo"7I!. W połowie 1947 r. dyrygenturę objął zasłużony (73-letni) działacz
śpiewaczy P. Przymuszyński, który przygotował zespół do trzech koncertów pu-
blicznych i kilku amatorskich przedstawień teatralnych. W tym samym roku chór
oficjalnie przystąpił do I Toruńskiego Okręgu Pomorskiego Związku Śpiewacze-
go w Toruniu oraz do Zjednoczenia Polskich Związków Śpiewaczych w Warsza-
wie. Nagła śmierć dyrygenta Przymusińskiego w 1948 r. zachwiała działalnością
zespołu. Na pewien czas do chóru powrócił Paweł Osiński. Za jego ponownej
kadencji zorganizowano dwa koncerty i szereg okolicznościowych wieczorów
śpiewaczych. W 1949 roku Osiński, który pracował również w chórze "Echo", na
stałe odszedł z "Cecylii Harmonii". Dyrygenturę objęli organista, zasłużony dyry-
gent i grudziądzki działacz śpiewaczy Karol Baryła oraz Wanda Brzeska, ale wy-
niki artystyczne zespołu nie były zadowalające. W maju 1949 r., po odejściu Ba-
ryły z powodów zdrowotnych, chór ponownie został bez dyrygenta. Niebawem
batutę w "Cecylii" przejął Tadeusz Gust, dzięki któremu poziom artystyczny chó-
ru poprawił się i wróciła jego popularność. W całym okresie swego istnienia chór
7(, Almanach Grudziądzki: Klub Absolwentów i Uczniów Szkół Średnich Grudziądza Z lat 1920-
-1956, pod red. J. Andrusikiewicza, Grudziądz 1994, Jubileusz 20-lecia działalności Klubu 1974-
-1994, s. 6.
77 A. Haber, 50 lat, s. 8.
71\ J. Konieczny. Z 8rudziądzkie80 życia muzyczne80, Rounik Grudziądzki, t. II, 1961, s. 126.
ODBUDOWA ŻYCIA KULTURALNEGO W GRUDZIĄDZU...
175
"Cecylia Harmonia" wyćwiczył 205 utworów wokalnych oraz dał 95 występów
publicznych. Ostatecznie chór został rozwiązany 17 listopada 1964 r. podczas ze-
brania w Wydziale Spraw Wewnętrznych Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
w Grudziądzu?!). W ten sposób w mieście obok kilku mieszanych chórów kościel-
nych utrzymał się tylko jeden świecki zespół śpiewaczy - męski chór "Echo".
Chór "Echo", który reaktywował działalność po zakończeniu drugiej wojny
światowej, liczył 47 członkówlm. Zorganizował go ponownie M. Stankowski. Dzię-
ki inicjatywie Stankowskiego i zgodzie wicedyrektora Ubezpieczalni Społecznej,
lekcje śpiewu odbywały się wtedy w świetlicy tej instytucji. Początkowo ćwiczy-
ło zaledwie 28 chętnych X \. Po raz pierwszy po wojnie chór wystąpił podczas uro-
czystości żałobnej z okazji ekshumacji zwłok grudziądzkich zakładników rozstrze-
lanych przez hitlerowców. Chór "Echo" łączył tradycyjne formy śpiewacze z no-
wymi treściami polityczno-społecznymi. Dzięki systematycznej pracy bardzo szyb-
ko powrócił do czołówki pomorskich grup muzycznych..W 1947 roku zajął pierw-
sze miejsce na Zjeździe Śpiewaczym w Chełmży, a w 1949 r. pierwsze miejsce na
Zjeździe Śpiewaczym w Wąbrzeźnie. Ogromnym sukcesem chóru było pierwsze
miejsce na Ogólnopolskim Konkursie Śpiewaczym w Poznaniu w 1949 r. W 1950
roku chór "Echo" dwukrotnie wystąpił w ogólnopolskim programie Polskiego
Radia - niewątpliwie było to najważniejsze wyróżnienie od momentu powstania
chóru. Bogaty repertuar i wysoki poziom artystyczny zespołu umożliwiły nawią-
zanie ściślejszego kontaktu ch6ru z Polskim Radiem, czego efektem były nagra-
nia w latach późniejszych x2 .
Do przedwojennej tradycji nawiązały bale karnawałowe "Echa", które były
zawsze wydarzeniem towarzyskim. Również obecnie chór cieszy się wielkim za-
interesowaniem. dużo koncertuje, także za granicą.
Po drugiej wojnie światowej "Echo" zdobyło dziesięciokrotnie pierwsze miej-
sce na różnych konkursach i zjazdach śpiewaczych, a także [?] szereg nagród. Na
szczególne wyróżnienie zasługuje zdobycie pierwszego miejsca na zjeździe lOkrę-
gu Śpiewaczego we Włocławku za wykonanie pieśni ,.Gdzie ty jedziesz Jasiu"
i "Od morza jesteśmy, od morza" Z. Moczyńskiego oraz "Czardasza" A. Standle-
ra, pierwszego miejsca na zjeździe I Okręgu Śpiewaczego w Inowrocławiu i pierw-
szego miejsca na koncercie zespołów śpiewaczych Związku Zawodowego Che-
mików we Włocławku, a zwłaszcza zajęcie pierwszego miejsca na ogólnopolskim
konkursie chórów Związku Zawodowego Pracowników Instytucji Społecznych
w Poznaniu za wykonanie pieśni A. Standlera "Czardasz". Za niestrudzoną i pełną
79 L. Witkowski, Dzieje polskiego amalOrskiego ruchu .\piewaczego w Grudziądzu. część II,
Rocznik Grudziądzki, t. VIII, 1983, s. 138-143.
Kil J. Konieczny, Z grudziądzkiego żyda, s. 126.
KI L. Witkowski. Dzieje. s. 146. .
K:!' Tamże, s. 147.
176
Agnieszka Gajewska
poświęcenia pracę w chórzę oraz działalność artystyczną w ruchu śpiewaczym
Zarząd Główny Polskich Zespołow Śpiewaczych przyznał dyrygentowi chóru
Pawłowi Osińskiemu złotą odznakę honorowąK3.
W 1945 roku, 25 listopada, obchodzono dwudziestopięciolecie chóru przy
kościele farnym pod kierunkiem organisty-dyrygenta Juliusza Blocha K4
W 1946 roku odrodziła się orkiestra Zakładów Przemysłu Gumowego przy
Powiatowej Komendzie Milicji Obywatelskiej w Grudziądzu K5 . Organizatorem był
ppor. Franciszek Szturgiewicz, a dyrygentem Jan Schroder. Grudziądz miał zno-
wu swoją orkiestrę (por. tab. 7). Orkiestra i jej zespoły brały udział we wszystkich
eliminacjach wojewódzkich urządzanych przez Radę Związków Zawodowych,
otrzymując szereg dyplomów i wyróżnień. Na Zjeździe Śpiewaczym w Toruniu
zajęły drugie miejsce. Z tej orkiestry wyłoniły się dwa zespoły młodzieżowe: "Sza-
rotka" - kwartet smyczkowy i zespół salonowy. W repertuarze zespołów była mu-
zyka poważna, rozrywkowa i taneczna.
Tabela 7. Wykaz amatorskich zespolów muzycznych w Grudziądzu - stan na l stycznia 1948 r
Nazwa zespołu Rodzaj zespołu Podstawa organizacyjna zespołu
Towarzystwo Śpiewu Kościelnego Chór mieszany 4-głosowy Chór kościelny samodzielny
.Dzwon" przy kościele św. Krzyża
I Państwowe Liceum I Gimnazjum Orkiestra salonowa niekompletna Zespół szkolny
Im. Króla Jana III Sobieskiego
Chór .Cecylia. przy kościele Jezuitów Chór mieszany 4-głosowy Pomorski Związek Śpiewaczy
Związek Zawodowy Pracowników Ko- Orkiestra dęta I smyczkowa Przy Z.Z.K. Grudziądz
lejowych R.P. Koło w Grudziądzu
Chór męski ..Echo" Chór męski Zespół śpiewaczy przy Zw. Zaw. Prac.lnst.
Ubez. Społ. Grudziądz oraz przy Pom. Zw.
Śpiewaczym w Toruniu
Świetlica Herz'eld & Vlctorlus Chór mieszany świetlicowy Orkiestra fabryczna tworzy się l?]
w Mniszku
Pe-Pe-Ge Świetlica fabryczna Orkiestra dęta Zespół fabryczny
Zródlo: APT, ZM, sygn. 506, Wykaz ochotniczych zespołów muzycznych i chóralnych w Grudziądzu, 1948 r.
Reasumując, w latach 1945-1950 dorobek kulturalny, podobnie jak inne dzie-
dziny życia, budowano od podstaw. Na całokształt wydarzeń kult':lralnych ogrom-
ny wpływ miały przekształcenia społeczne, gospodarcze i polityczne. Upowszech-
K3 J. Konieczny, Z grudziądzkiego życia, s. 228.
114 Kalendarium Grudziądz 2000, s. 175
K5 Jubileusz 3 -lecia zespołu muzycznego i /O-lecia orkiestry Grudziądzkich Zakładów przemy-
'>lu Gumowego w Grudziądzu. pod red. A. Biggusa, S. Jankowskiego i in., Grudziądz 1958.
ODBUDOWA ŻYCIA KULTURALNEGO W GRUDZIĄDZU...
177
nianie kultury niosło szczególnie nadzieje dla wielkiej rzeszy twórców, działaczy,
animatorów kultury, dla artystów i intelektualistów o różnych orientacjach poli-
tycznych i postawach światopoglądowych.
THE RECONSTRUCTION OF CULTURAL LIFE IN GRUDZIĄDZ
IN THE YEARS 1945- 50.
On 6 th March 1945 Grudziądz was liberated by the Soviet Army. The main aim of
this article is to depict the development and changes in Grud iądz against a background of
cultural events in the years ] 945-1950. I was particuIarly interested in demonstrating the
first tive years after the end of the Second World War. Although in this article various
Subjects are touched. they all have the same cultural background. The text incllldes such
problem s are social- economic reconstruction of the city, or war damages and renovation
af its monllmental architectllre. I also tried to depict the activity of such institutions as
museums or Iibraries. their difficult beginnings, 'and, as one may even cali it, their 'organie
work', because many cultural achievements of a few generations had been 10st in the tur-
moil of war. A dynamic deveIopment of theatres and music life in the period mentioned
above is also worth noticing. The statistics used in the text can be very helpflll in under-
standing the subject. Unfortunately, the period of 1945-1950 conceming cultural changes
has not been thoroughly stlldied yet. The archival sources ought to be systematized as well.
Despite all of these probIems I tried to ger to many interesting sources in order to introdu-
ce this subject in a new Iight.
MATERIAŁY I MISCELLANEA
Janusz Bonczkowski (Toruń), Monika Panter (Gdańsk)
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA
Z PIERWSZEJ POŁOWY XVIII WIEKU
CZĘŚĆ II.
W drugiej części artykułu przedstawiamy kolejne zapiski z osiemnastowiecz-
nej księgi łąkowej pochodzącej z kancelarii miasta Grudziądza I. Zawierają one
przede wszystkim rejestry właścicieli łąk miejskich, które w Grudziądzu nazywa-
no wówczas Hausschwatten 2 , z lat 1568, 1572, 1591, 1694 i 170P oraz tzw.
Eilfschwaten 4 z lat 1568 i 1695 5 . Całość uzupełnia spis mieszczan grudziądzkich
goszczących w swoich domach i gospodach przedstawicieli sejmiku generalnego
Prus Królewskich 6 .
. Szersze omówienie źródła przedstawiono w pierwszej części artykułu - patrz J. Bonczkow-
ski, M. Panter. Księga łąkowa miasta Grudziądza z pierwszej połowy XVIII wieku. Częlć I. Rocznik
Grudziądzki, t. XVIII, s. 171-177.
I W pierwszej części przedstawione zostały spisy łąk tzw. Hausschwaten z lat 1697, 1704, 1709,
Spisy łąk tzw. Eilfw;hwaten z 1709 r., tabela z wymiarami łąk dla poszczególnych kwartałów oraz
dwa plany miasta z lat 1697 i 1704 (J. Bonczkowski, M. Panter, Księga łąkowa miasta Grudziądza
z pierwszej połowy XVIII wieku. Częlć I, Rocznik Grudziądzki, t. XVIII, . 177-197).
2 W języku niemieckim termin ten oznaczał pokos traw lub łąkę.
:\ Nie można określić dokładnej daty dwóch rejestrów. Pierwszy może pochodzić z okresu 1568-
-1588, drugi z lat 1588-1591.
4 Termin Eilf'łC:hwaten pochodził od ilości otrzymywanych działów łąk, czyli: 1/ SchwQten '
s Przy trzecim rejestrze nie podano roku, można jednak wnioskować, że pochodził on z 1572 r.
(, Może on pochodzić z końca XVII, bądź £ początku XVIII w.
.......
180
Janusz Bonczkowski, Monika P nter
W Grudziądzu, podobnie jak w Chełmnie lub Elblągu, łąki były losowane
wśród wszystkich pełnoprawnych obywateli miasta, co wiązało się z wykupem par-
celi, a następnie z postawieniem na niej budynku. Na łąkach tych pod groźbą kar
finansowych nie wolno było wznosić budynków, miały one natomiast dostarczać
mieszkańcom miasta siano, które było główną paszą dla hodowanych zwierząe.
Losowanie łąk w Grudziądzu odbywało się naj prawdopodobniej co roku lub
też, jak w Chełmnie, wielkość przydzielonej łąki zależała od klasy posiadanego
domu. Mieszkaniec miasta mógł więc otrzymać 3, 6, 9, 12 lub 15 Schwaten H .
Łąki położone były za wschodnią granicą miasta w pobliżu wsi Fijewo, Tu-
szewo i Gać. a ich obszar wynosił prawdopodobnie 30 m6rg 9 i został podzielony
na 156-162 parcele 10. Niektórzy z obywateli grudziądzkich mogli otrzymać do-
datkowo jedną z 71 działek tzw. Eilfschwaten. Obszar ten zajmował 350 prętów".
Przygotowując edycję osiemnastowiecznej księgi łąkowej miasta Grudziądza
autorzy oparli się na instrukcji wydawniczej J. Schulzego '2 . Ze względu na cha-
rakter zapisek, zawierających przede wszystkim imiona, nazwiska, nazwy geogra-
ficzne i topograficzne, zastosowano zasadę transliteracji. Imiona osób zaznaczone
w tekście jedynie literą początkową zostały rozwiązane w przypadku pewności co
do ich brzmienia. Jeśli chodzi o użycie dużych liter oraz interpunkcję, zastosowa-
no reguły współczesnego języka niemieckiego.
Symbolami graficznymi oznaczono:
- ,,< >" nadpisania,
- ,,[ )" uzupełnienia pochodzące od wydawców,
- ,,-" miejsca niezapisane oraz lukę w rękopisie.
- ,J- -f' skreślenia w tekście,
- ,jf' koniec strony.
Nazwiska oraz nazwy geograficzne i topograficzne objaśnione zostały
w przypisach rzeczowych. Edycję źródłową uzupełniają indeksy: osobowy i geo-
graficzny oraz rzeczowy.
7 Z. H. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII w.. (w:] Dzieje Chełmna i regionu, pod red.
M. Biskupa, Warszawa 1987. s. 157; J. Tandecki, Średniowieczne księgi wielkich miast pruskich jako
tn5dła historyczne i zabytki kultury mieszczań."kiej (organizacja władz. zachowane archiwalia, dzia-
łalność kancelarii). Warszawa-Toruń 1990, s. 114.
K Długość I Hausschwaten odpowiadała 1/2 pręta chełmińskiego, czyli około 2,17 m.
Ił X. Froelich, Geschichte des Graudenzer Kreises, T. I, Graudenz 1868, s. 137. Autor podaje
dane z początku XIX w.
1/1 Plan miasta z 1756 r. - Muzeum w Grudziądzu, sygn. Ik/18, Stadt Wiesen genandte HauB
schwaten; Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz, Berlin-Dahlem. sygn. B 951 - Durch
die Biirgerschaft vom Magistrat beanspruchte Hausschwatten sowie StadtwaId. Stadtviehwiede.
II Archiwum Państwowe w Toruniu, Kolekcja archiwaliów Muzeum w Grudziądzu, sygn. 45.
s. 98-99.
12 J. Schultze, Richtlinien fur die liusere Textgestaltung bei Herausgabe von Quellen zur neu-
eren deut.\"chen Geschichte, [in:] Richtlinien JUr die Editionen Landesgeschichtlicher Quellen. hrsg.
v. W. Heinemeyer, Marburg-Koln 1978, s. 25-36.
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
181
6. Rejestr łąk z lat 1572, 1591, 170 I
N[umer]o Hausschwalten Register .. Schwatten
[s. 39]
1 2 3
1 Martin Undnau A[nn]o 1572 6
Andre[a]s Kownackł l
Mich[ael] Dybowski
2 Tonles Doring 2 .. A[nn]o 1572 6
Ant[oni] m)rlng
Casper Stadali
3 Scuplen A[nn]o 1572 6
Erasmus
Skupka
Elias Hennlngk
a- <Carl GniJssky 1786>-11
4 Georg Glade 3 A[nn]o 1572 6
Thom[as] Beker A[nn]1591'
5 Hanss Stoll 4 A[nn]o 1572 6
Andre[a]ss Akerbaum 5
Johan Miklsch A[nn]o 1701
Gottfrled Sasse
b- <Carl GnOssky 182h- b /I
6 [s 40] Hanss Stoli A[nn]o 1572 6
Isaac Brock A[nn]o 1701
I Syn Alberta Kownackiego, burgrabiego na zamku w Radzyniu Chełmińskim. Rodzina Kow-
nackich była pochodzenia szlacheckiego. Andreas urodził się prawdopodobnie w majątku rodzin-
nYm w Linwalde. Jego żoną była Margareta von Lindenau. z którą miał syna Michaela. W latach
1560-1565 zasiadał w ławie miasta Grudziądza (w 1560 r. był sędzią). W 1565 r. przeszedł do rady.
Godność burmistrza pełnił w 1589 r., II burmistrza w 1591 r., III burmistrza w latach 1580-1583,
1590 i 1591. Zmarł w 1591 r. (Die Anna/en derStadtGraudenz von 1563 bis /660, hrsg. v. H. Man-
stein, Graudenz 1904, s. 28-29, 35).
2 Ławnik miasta Grudziądza w 1593 r. (Archiwum Państwowe w Toruniu. Akta miasta Gru-
dziądza (dalej: APT). sygn. 1375/4, s. 3, 30).
a-i! Dopisane inną ręką pod koniec XVIII w.
] Sędzia miasta Grudziądza w 1593 r., ławnik w latach 1597-1598, 1606-1608, 1610-1612
(APT. sygn. 1375/4, s. 3, 30, 566, 638; tamże, sygn. 1375/6, s. 3-6).
i! Wyraz poprawiony.
4 Burmistrz miasta GrudzilJdza w /563 r. (X. Froelich, Geschichte des Graudenzer Kreise.'i, T. I, .
Graudenz 1868. s. 133).
5 Był synem Nickla Akerbauma. W latach 1589-1593 zasiadał w ławie miasta Grudziądza (sę-
dzia 1590 r., starszy ławy 1592-1593). W 1593 r. przeszedł do rady. Funkcję burmistrza miasta pełnił
W 1598 r., III burmistrza w 1599 r.. Zmarł w 1617 r. (APT, sygn. 1375/4, s. 3; tamże, sygn. 137516,
s. 3-6; X. Froe1ich, Geschichte, s. 133; Die Anna/en, s. 39).
h-h Dopisane inną ręką w pierwszej połowie XIX w.
182
Janusz Bonczkowlki, Monika Pant.er
1 2 3
7 Jacob Sl bbefi A[nn]o 1572 6
George Lange
Matthleusl Heiwig A[nnlo 1701
8 Augustin Schenkenberg 7 1572 6
Caspar Ackerbaum
Nlcol[as] Kom 1701
9 Schartzin ---
Nicol[as1 Jedwoch
Ewangel[isches] Hospltal 1701
10 Oie GUlde[nhaus] Ackerbaum 1572 6
Georg Gladen Guldenhauss
Mlch[a]el Schwelnltz 1701/1
11 [s. 411 Bendedict Wittke 1572 3
Martin Kleinschmidt
Philip Kleinschmidt
Cathollch[es] Hospital
Jacob Ferber
12 Caspar Schreibers Aussf[ahrt] 1572 3
Mlch[a]el Kahl 8
Hanss Flohten 9 Aussfahrt
Nlcol[as] Sassen Aussfahrt 1701
13 Blasl<e Breuer } 9
Bodoch 1572
Klelnschmidin
Hans Glade
Gottfried Sasse 1701 b
14 Christoph N aps 10 1572 6
Martin Leszynskl
Llbor Lehman 11
P[atres] P[atres] Soc[letati] Jesu 1701
fi Ławnik miasta Grudziądza w latach 1593, 1597-1598. Miał syna Johana. Zmarł w 1599 r.
(APT. sygn. 1375/4, s. 30, 566, 638; Die Anna/en, s. 39).
7 Schenkenberg (Barłożno) - wieś położona w powiecie starogardzkim w gminie Skórcz.
H Michael Kahl urodził się w Sępopolu. Pisarz miejski w latach 1566-1583. Od 1583 r. zasiadał
w radzie. Godność burmistrza miasta Grudziądza pełnił w latach 1584. 1586-1588. a III burmistrza
w 1585 r. Zmarl 24 VIII 1588 r. (X. Froelich, Geschichte, s. 133-134; Die Annalen, s. 29-30. 32).
OJ Ławnik miasta w latach 1606-1608. 1610-1612, rajca w latach 1613-1617 (APT, sygn. 1375/
6, s. 3-9).
h Wyraz poprawiony.
10 Syn Floriana Napsa, urodził się w Pasłęku. W 1550 r. studiował w Królewcu. W Grudziądzu
pełnił funkcję burmistrza miasta w latach 1565-1566, 1572, 1577, 1580, 1583, 1590. 1597, 16(X)-
-1601 i 1606, II burmistrza w latach 1571. 1575-1576, 1581-1582, 1585, 1589, 1592-1596, 1599.
1602-1603, 1605, 1607-1608. III burmistrza w latach 1567, 1573-1574, 1578-1579, 1584. 1586-
-1588, 1598 i 1604, rajcy w latach 1610-1614. Jego syn Christoph z drugiego małżeństwa był star-
szym sekretarzem w sądzie nadwornym w Królewcu w latach 1637-1645 (APT, sygn. 1375/6, s. 3-
-8,47; X. Froelich. Ge.' chichte, s. 133; Die Anna/en, s. 13-14, 17,20-23.25-26,28-30,32,35-42).
II Przedstawiciel III ordynku w latach 1606, 1613-1615, 1617 (APT, sygn. 1375/6, s. 3, 7-9).
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
183
1 2 3
15 Jan Krebs 1572 6
MOlier zur Klode 12
Thom[as] German
R[everendus] R[everendlssJml] P[alres] P[alres] So [leIaIJ] Jesu 1701//
16 [s 42] WOste 9
Greger Buschwald
Dombrowskl Erben 1701
Andre[a]ss Schindler
17 Jeslk 1572 9
Kesselbler
Fr[au] Andr[eas] Barthoidin 1701
c <He[rr] Ellas Hechsel>-c 1714
18 Paul Lindnauer 13 1572 12
FeUx BlIner
Fr[au] Calus Reymerln 1701
19 Samuel Neuebauer 1572 12
Casper Neuebauer 14
Johan Stormer 1701
20 Simon Lydlke 1572 6
Sebastian Schwartz
Martin Konow 1701//
21 [s 43] Marlin Pirke 1572 9
George Glade
Chrlslloph German
Martin ScMnfeldl 1701
22 Czyrbin Hofsst31e 1572 6
Michael Kownacki 15
Paul Hfiltzenbecher 1701
Hans Lehman
23 Casper Kalner 1572 9
Thom[as] Sokolowskl
Mich[a]el Thielen 16 E[c]khauss
Stephan Blar 1701
24 Stentzel Schreyer 1572 3 1 12
George Schuster 3 1 12
Paul Duckrau 3 1 12
Johan Hegel 3
12 Kłódka -- wieś położona w powiecie gmdziądzkim, gmina Rogóźno.
Ostatnie nazwisko dopisane inną reką, pod koniec XVIII w.
1,1 Rajca miasta Grudziądza w latach 1604. 1606-1608, 1610-1613 (APT, sygn_ 1375/6, s. 3-7,47).
14 Prawdopodobnie chodzi o Caspra Nuegebauera - ławnika miasta Grudziądza w latach 1606-
-1608. 1610-1611, 1613-1615 oraz sędzięgo z 1612 r. (APT, sygn. 1375/6, s. 3-8).
IS Był synem Andreasa Kownackiego. W Grudziądzu pełnił funkcję ławnika w 1579 r., starsze-
go ławy w 1590 r.. rajcy w 1591 r., bunnistrza miasta w latach 1593-1596, 1599, 1602-1603, 1605,
II burmistrza w latach 1598, 1600-1601, 1604 oraz III bunnistrza w 1597 r. Zmarł w 1606 r. (APT.
sygn. 1375/6, s. 47; Die Anna/en, !t. 36-38,41-42).
Ul Ławnik miasta Grudziądza w 1593 r.,' sędzia w latach 1597-1598 (APT, sygn. 1375/4, s. 30,
566, 638).
184
Janusz Bonczkowski, Monika anter
1 2 3
25 Lyrin 1572 6
Thom[as] Kafka
Puiczygowno
George S hultz 1701 II
26 [s. 44) Wypich 1572 6
Greger BOschwald
Blas German 11
Paul Wąsowicz 1701
Johan BI(jdau
27 Nicol[as) Belkau 1572 6
Zawalidroga
Thomas Ries 18
Andre[a)s Dybowska 1701
28 Matthiaschin 1572 9
Matz Kratz 19
Ludwich Groninger
29 Hans Weyke 1572 3
Stentzel Maurer
Gregorek Schenker
Ludwig Gronlngers Hlnterhauss
30 Predigerhauss 1572 6
H[err) Georg Kapustln 1701 II
31 [s. 45) Caspar Scht\nbrOcker2<' 1572 6
Tob[las) Ackerbaum 21
Georg Ritter 1701
32 Chrlst[oph) Naps 1572 6
WIncent Schmidt hlnter der Klrchen
Gedeon Gregorl 1701
33 George HeYsing22 1572 6
Balthasar Lange2 3
Jo[han) Georg Stfampker 1701
l.
17 Ławnik miasta Grudziądza w latach 1593, 1597-1598 (APT, sygn. 1375/4, s. 3, 30, 566, 638).
I" Prawdopodobnie chodzi o Thomasa Ryssa, burmistrza miasta Grudziądza w latach 1611, 1614,
1617, 1620, 1622, 1626, rajcę w latach 1604, 1606-1608, 1610, 1612-1613, 1615-1616 (APT, sygn.
1375/6, s. 3-9,47; X. Froelich, Geschichte, s. 133).
19 Ławnik miasta Grudziądza w latach 1613-1614 (APT, sygn. 1375/6, s. 7).
2£. Był synem Albrechta von Schonbriicke i Katarzyny Sokołowskiej, córki Jana Sokołowskie-
go, starosty grudziądzkiego. W Grudziądzu pełnił funkcję burmistrza miasta w latach 1567, 1574,
1578-1579,11 burmistrza w latach 1572-1573, 1577 oraz 111 burmistrza w latach 1566, 1571. 1575-
1576. W 1579 r. wyjechał do Malborka, gdzie zasiadał w ławie. Zmarł w 1594 r. (Die Annalen, s.
13-14, 17, 20-23, 25-27).
21 Sędzia miasta Grudziądza w 1606 r., rajca w latach 1607-1608, 1610-1612, 1614-1615,
burmistrz w latach 1613, 1616 (APT, sygn. 1375/6, s. 3-8; X. Froelich. Ge! chichte, s. 133).
22 Prawdopodobnie chodzi o Georga Heusinga - spowinowaconego z burmistrzem miasta
Grudziądza Nicklem Ackerbaumem (Die Anna/en, s. 21).
23 Ławnik miasta Grudziądza w latach 1593. 1597, 1598. burmistrz w latach 1604, 1607, 1610,
II burmistrz w 1606 r., III burmistrz w latach 1605, 1608 oraz rajca z 1611 r. (APT, sygn. 1375/4. s. 30.
566,638; tamże, sygn. 1375/6, s. 3-6.47; X. Froelich. Ge...chichte. s. )33; Die Anna/en. s. 41-42).
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
185
l 2 3
34 Andr[a]es Kownacki } 1572 15
et Mart[in] Hllbrandt
Mich[a]el Kownacki
Samuel Tranowski 1701
35 Paul Dam 1572 3
Hauss WOste
Jacob Kusch 1701 II
36 [s. 46] Martin Sadlau 24 1572 6
Christofs German
George Hieronymi
Tom[as] Becker
Fr[au] Caius Reimerin
37 Andre[a]s lindenauer 1572 6
Blas German
Chrlstoph Zabel 1701
38 Valent(jn] Hlntz 1572 6
Heinr(ich] Kleinsorge 25
Fr[au] Caius Re/merin
H[err] Ernst Perl
39 Hanss Scheer 1572 6
Fabian Kolmner
Christ[oph] Lindnau 26
Fr[au] Caius Reymerin Wohnh[aus)
40 [s. 47] Ackerbaums Brauhauss 1572 3
Christ[oph] Hieronymi
Chrlst[oph] Henr[ich] Bucholz Brandlesth[aus] II
41 Gramentz 1572 9
Daniel Pre}iter
Hanss Ackerbaum
Caro' Bucholtz
42 Matz Slupski 1572 6
Ernest Blumnau
43 Greger Schmidt 1572 3
Kesselbler
Stadł Wein Keller
Hanss Georg Heymansche 1]01
Casper Wąsowicz
24 Studiował w Królewcu. w 1566 r. W Grudziądzu pełnił funkcję rajcy w 1587 r.t burmistrza
miasta w latach 1591-1592 oraz 111 burmistrza w latach 1593-1597. Zmarł w ł597 r. (X. Froelich,.
Ge.'ichichte. s. 133; Die Anna/en, s. 32, 35-38).
2S Przedstawiciel III ordynku w latach 1606, 1613, ławnik w 1615 r., rajca w 1617 r. (APT, sygn.
1375/6, s. 3, 7-9).
2£> Pisarz miasta Grudziądza w latach 1592-1593. '1605, ławnik w latach 160&-1608, 1612,.sę-
dzia w 1611 r.. rajca w 1613 r. (APT, sygn. 1375/4, s. 3, 30, 566; tamżet sygn. 1375/6, s. 3-6;
X. Froelich t Ge.\'C:hichte. s. 134).
.....
186
Janusz Bonczkowski, Monika Panter
1 2 3
44 Mich[ael] Rybickl 27 1572 9
Thom[as] Ries
Samuel Tichler
45 Franlz 11gner 1572 6
Johan Hilscher II
46 [s 48] Grossakin 1572 6
Marlin Hilbrandl
Hanss Gralz
Adam Glowius
David Melman
47 Lazar Hohenser2 8 1572 6
Paul Gras
Hans Scholt
Caro I Buchollz
48 Jerolmisch 1572 6
Haus WOst
P[atresJ P[atresJ Societalis Jesu
49 Matiaschin zu Leblages 1572 3
Marek Gartner
Sladt des Mark[t]s
Johan Hexel
50 Gololczki Brauhauss 1572 5
Matz Pauli 29
Chr[isloph] Bornmann Brauh[aus]
Salom[on] Barlholdi II 1701
51 [s 49] Franc Zawalidroga 1572 6
Maiz Belkau
Slantzel MOka
Fredrich Jungnlkel
52 Schiedkin 1572 3
Sperling
Mark
Zieglers Bude
53 Paul Pahtzke 1572 6
George Tesler
Cyprian Sanftleben 30
Fr[au] Caius Reimerin
54 Jacob Lewaldzld 1572 6
Mich[ael] Kownackl
Andr[eas] Lupianus
Martin Albers
27 Przedstawiciel III ordynku z 1617 r. (APT, sygn. 1375/6. s. 9).
211 Rektor szkoly ewangelickiej w Grudziądzu z 1585 r.. rajca miasta Grudziądza z lat 1606-
-1607 (APT, sygn. 1375/6, s. 3-4; X. Froelich. Geschichte. s. 126).
2'J Ławnik miasra Grudziadza w latach 1612-1615, 1617. 1623 (APT, sygn. 1375/6. s. 6-8;
X. Froelich. Ge.\"chichte. s. 134).
JU Pisarz miasta Grudziądza w 1599 r.. rajca w latach 1604. 1606-1607, 1610-1611, 1613-
-1614, 1616-1617. burmistrz w latach 1608-1609, 1612, 1615 (APT, sygn. 1375/6. s. 3-9, 47;
X. Froelich. Ge.\'chichte. s. 133-134; Die Anna/en. s. 42).
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
187
1 2 3
55 Matz Wolier 1572 9
Hanss Juchschrerer
Christ[oph] Kownackl 31
P[atres] P[atres] Societatis Jesu 1/ ..
56 [s. 50] Theoflli Hauss 1572 9
Melcher Tlscher
Lu[cas] Neunaber32
George Bohmsche
George Britschke
57 Theophili Hinterhauss 1572 3
Akerbaumen. Stall ..
H[err] Andr[eas] Nalencz
58 Hanss Buszynski 1572 6
George Heysing
Melcher Lange
David Dietrich
59 Mlchal Blak 1572 6
Jacob Barbler
Hauss Zimerman
George Kapustln
60 Schyrbin 1572 6
Hanss Schindler3 3
Andre[a]s Krausen Erben II
61 [s. 51] Matz Korentz 1572 6
Grzywna
Jo[a]chim Schwarlz 34
Zachar(ias] Mitlacher
62 Matz Hahn 1572 3
Slmel
Hanss pauli 35
Paul Klingschen Ausslahrt
63 Priester Kirchen Bruder[schalt] 1572 6
Priesterhauss
P[atres) P[atresJ Socletatis [Jesu]
64 Valentin Hlntz ci- <de Anno> od 1572
Franc Kwidzinski
Hanss Glade
]1 Ławnik miasta Grudziądza w 1607 r., sędzia w 1608 r.. rajca w latach 1610- I 6 I 7. burmistrz
w latach 1619. 1624-1625 (APT, sygn. 1375/6, s. 5-9, X. Froelich, Geschichte, s. 133).
n Prawdopodobnie chodzi o Lucasa Neunahbara. przedstawiciela III ordynku w 1606 r. (APT,
sygn. 1375/6, s. 3).
]] Przedstawiciel III ordynku w 16 17 r. (APT, sygn. 1375/6, s. 9).
]4 Prawdopodobnie chodzi o Joachima Schwarza, przedstawiciela III ordynku w latach 1606.
1613-1615, 1617 (APT. sygn. 1375/6. s. 3. 7-9).
] Być może chodzi o Johannesa Pauli, prLedstawiciela III ordynku w lalach 1606, 1613-1615.
1617 (APT, sygn. 1375/6, s. 3, 7-9).
tI"\l Dopisane inną ręką. pod koniec XVIII w.
188
Janusz Bonczkowski, M0.!1ika Panter
1 2 3
64 Johan Jac[ob) Keyler e-<de Anno 1694>-e 9
I-<Andreas Worff succesi in An[n)o1775>-1
65 Hanss L ypke 1572 6
Andre[a]ss Lypke 36
Jacob Katzenpusch
Andr[eas] Nałencz II l
66 [s. 52] Slmei 1572 6
Hanss Pauli
Paul Klingsche
67 Mlch[a]el Beker . 1572 6
Matz Pauli
Melcher Pauli
Kretschmers Erben
Sigmund Unruhe
68 Franc Borowski 1572 9
Matth[ias] Paul!
Nicol[as] Ryblckl
Salom[on] Bartholdi
69 T ewes Stormer 1572 6
George Coneibe
Chrlst[oph] Henr[lch] Bucholz
70 Nikel Akerbaum 37 1572 6
Jacob Ackerbaum
Tob[las] Ackerbaum
Jacob Ringeltaub[e]n 1/
71 [s. 53] George Miedel 1572 6
Kownackl
Caspar ScMnbrOcker
H[err] Georg SchrOder
72 Georg Plclr 1572 6
Hans Warner
Hans Hllbrandt38
Georg Rltter
73 Hans Llpke 1572 6
Dawid Vogdt
Dopisane inną ręką. pod koniec XVIII w.
f-I Dopisane inną ręką, pod koniec XVIII w.
3h Ławnik miasta Grudziądza w latach 1606-1608 (APT, sygn. 1375/6, s. 3-5).
37 Urodzony w Elblągu. ławnik miasta Grudziądza w 1554 r.. starszy ławy w latach 1565-1568,
sędzia w 1563 r., burmistrz w latach 1570-1571, 1573. 1575-1576. 1581-1582, 1585. 1589 i 1591.
II bunllistrz w latach 1574. 1575, 1578, 1579-1580, 1583-1584. 1586-1588 i 1590, III burmistrz
w latach 1572, 1577 i 1589. Miał syna Andreasa. Zmarł w 1591 r. (X. Froelich, Ge.'ichichte. s. 133;
Die Annalen, s. 20--23. 25, 28-30, 32, 35).
Wyraz poprawiony.
.'H Prawdopodobnie chodzi o Johanesa Milbrandta, przedstawiciela III ordynku z 1606 r., 1613-
-1615 (APT, sygn. 1375/6. s. 3, 7-8).
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
189
1 2 3
74 Hanss Sieghard 1572 9
Nicol[as] Rybicki
David Dye
75 Ross MOhle 1572 15
76 Davon die Probstlg 6 Schwatten geniesset
Iłem Christ[oph] Schullzen Hauss 3 Schw[atten]
zu gegeben dass es volle gerechtigkeit hab[e]n jetzł v[on] Wollfeldt Hauss sonst in diesem
Register N[umer]o 155/1
77 [s. 54] Jacob Malborski 1572 6
Greger Schultz
Barth[olomeus] Llpholdt 39 -
Peter Stullen Erben
78 Hintz 1572 6
Kwidzlnski
Jacob Kolmer
Gottfrled Scheyerchen
79 Matz Grosch 1572 6
Blas German
Salomon Lydtke 40
Fr[au] Hartmansche
80 Be[r]n[ar]d Czatter 1572 6
Blas Germans, Davlds Hauss
George Ohm
81 David Prądzlnskl '1572 6
Christ[oph] przeger
Mich[a]el Hl>ltzenbecher /I
82 [s. 55] George MOlier 1572 6
Jacob Marc
George Cuiawa
83 Albert Rugermuhl 1572 6
Jacob Barbier
Christ[oph] Naps
Jacob Erdtmer
84 Lindnauers Brauhauss 1572 6
Martin Akerbaum 41
Gottfrled Moraensttern
85 Nicol[as] Ackerbaum 1572 9
Mart[in] Ackerbaum
Andr[eas] Nalencz
86 Nicol[as] Ackerbaum 1572 6
Hanss Ackerbaum
Andr[eas] Nalencz /I
.\9 Ławnik miasta Grudziądza w latach 1613-1614 (APT. sygn. 1375/6, s. 7).
4U Być może chodzi o Salomona Litke, przedstawiciela III ordynku w latach 1606, 1613 i 1615,
ławnika w latach 1617 i 1623 oraz sędziego w 1626 r. (APT, sygn. 1375/6, s. 3, 7-9; X. Froelich,
Ge.\'chichte, s. 134).
41 Ławnik 'miasta Grudziądza w latach 1598. 1606-1608, 1610-1615. 1617, 1623 (APT, sygn.
1375/4, s. 638; tamże. sygn. 1375/6. s. 3-9; X. Froelich. Ge.w:hichte. s. 126, 134).
190
Janusz Bonczkowski, M !1ika Panter
1 2 3
87 (s. 56] Matz Knoblauch 1572 6
Blas German
Jacob Heyn
88 Berendt DOker 1572 6.
Grzywna
David Haberlandt
Andr( eas] Lamb
89 o'Matz Vogdr O 1572 6
Hanss T edel
Georg Oombrowskl 42
90 Greger Ferss 1572 6
Martin Winke 43
George Pachallus
91 Szczepan 1572 6
Valent(in]Thomas 44
Simon Thomas 45
George Schultz /I
92 [s. 57] Simon Undenauer 1572 6
Hans Presske
Christ[oph] Hieronymi
George Schultz
93 d Morschlsne 1572 6
Martin Stark 46
Christ[opher] Bartoldi
94 Greger Sperling 1572 6
Be(r]n(ar]d Czaters Hinterh(aus]
Andr(eas] Schindler
Christ(oph] Pachallus
95 Greger Sperling 1572 3
Caspar MOlier .
Simon Vogdt
96 Chrlst[oph] GObner 1572 6
Michael Kahl
Hans Bartsch
Johan Stobsche 41 /I
97 (s. 58] Simon Gelssler4 8 1572 6
Adam KOrschner
George Butner
George Pietzker
II-II Wyrazy poprawione.
42 Proboszcz w 1598 r. (Die Anna/en, s. 39).
4 Ławnik miasta Grudziądza w latach 1593, 1597, 1598 (APT, sygn. 1375/4, s. 3, 30. 566, 638).
44 Ławnik miasta Grudziądza w latach 1593, 1597. 1598 (APT, sygn. 1375/4. s. 3: 30, 566, 638).
4 Ławnik miasta Grudziądza w latach 1606-1608. 1610-1614 (APT, sygn. 1375/6, s. 3-7).
d Wyraz poprawiony.
4(> przedstawiciel III ordynku w 1617 r. (APT, sygn. 1375/6, s. 9).
47 Mial syna Jacoba, muzyka, kapelmistrza w Prusach (Die Anna/en, s. 39).
4K Pisarz miasta Grudziądza z 1554 r. (X. Froelich, Ge.'lchichte, s. 134).
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
191
1 2 3
98 Stadt Ziwin 1572 6
Fellx Borzewski
Hanss George Pahtz
99 Hanss MOhn .. 1572 6
Hans Koller
Mieh[a]el Knollsehe
George Hoffman
100 Dominie Benike 1572 6
Ackerbaum
Andr[eas] Nalencz et Joh[an] Jac[ob] Keiler
101 Caspar Schreiber 1572 6
Mlch[a]el Kahl
Hanss Flocht
Nlcol[as] Sass[e]n /I
102 [s 59] Jedwoeh 6
Dan[iel] Kahl 49
Peter Jantzen
103 Jaeob Szezyrzba 6
Fr[au] Caius Reyemerin
104 Hanss Schvetz 6
Elias Molier
Christ[oph] Wolffeldt
105 Nlklosek 6
Simon German
Willhelm Blahr
106 Adamkin 4
Jaeob Szezyrzba
Christoph Bornman
Ewangel[iches] Prlesterhauss 3/1
107 [s. 60J Hanss T edel 3
Mikula
Woytek Brynda
Christofs Gabriel
108 Andr[eas] Schmidt 6
Paul Lindenauer
P[atres] P[atres] Soc[letatl] Jesu
109 Matz Kratz 9
Chrlst[oph] Bornman
Ewang[liches] Prlesterhauss
110 Mich[a]el Kasselbie 6
Kruger von Randen 51
Berlhel Preusch
Fr[au] Wilenlussche
49 Przedstawiciel III ordynku w latach 1606, 1613-1615. 1617 (APT, sygn. 1375/6, s. 3, 7-9).
sn Rajca miasta Grudziądza w latach 1604, 1606-1608, 1610-1612 (APT. sygn. 137.5/6. s. .3-6.
47; Die Anna/en. s. 42). .
SI Prawdopodobnie chodzi o Radzyń Chełmiński, miasto położone w powiecie grudziądzkim.
192
Janusz Bonczkowski, Monika Panter
1 2 3
111 Peter Grosch 12
Chrlstophs Napss
Johan Parman /I
112 [s. 61] Lipke Trager 3
Stadt
Ludwich Gronninger ł
113 Nicolai Ausslahrt ---
Zawalidroga
Dybowskin Aussfahrt
114 S[ant] Ge[o]rgen Bude ---
Jac[ ob] Wegner
115 Wuss!e der Stad! 12
116 Gladen Maltzhauss 18
Sleghard
ober Maltzhaus 15
H[err] Konow davon 3 Schwatten erhalten verbleiben 12//
117 [s. 62] WOste 6
Jan Buszynski
Mich[ael] Priem
H[err] Casper KilIing
118 Kruczek 3
Const[anty] Fika
Martin Konow von Maltzh[aus] 6
Steingraber
119 Polnlsch Relmer 3
Thomas From
David Gabriel
120 Urban Breuer 6
Adam KOrschner
Ewang[elisches] Convent
121 Elblnger 6
Nlcol[as] Kom
Carl Hirschfeldt /I
122 [s. 63] Knoblachln 6
Greger Buschwaldt
Tob[las] Ackerbaum
Hanss Peschels Erben
George Klllnlg
123 Wypich 3
dle Stadt
124 Simon Ziekel und Mlch[ael] Carl 15
Baslian Sontag 52
George Schmidt
S2 Prawdopodobnie chodzi o Sebastiana Sontaga, ławnika miasta Grudziadza w latach 1606-
-1608, 1610--1615, 1617, 1623 (APT, sygn. 1375/6, s. 3-9; X. Froelich. Geschichte. s. 134).
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
193..
1 2 3
124 J(ochan] Burchard Modrack
h-<Joh(an] Ernsty Sand>-h
'-<Jacob Worff>-'
125 Thomas Kaffka .. 6
Hanss Weihe
Hans Schwabe
Maciey Nadolecki
126 Hans KIrstan 6
Blas German
Chr(lstoph] Szymankiewlcz
Johan Kochan //
127 (s. 64] Ferss 6
Gabriel Vorschre
Jacob Fossowicz
Joh(an] Jac(ob] GrocholskJ
128 Serler 6
Peter Kruger
Elias Heusler
129 Matz Stengel 6
George Dr}issel
Hanss Chrlst(oph] Thlel
130 Casper Katner 6
Junge Dolezygroch'
Matthlias] Smoczynskl
131 Matz Kaffka 6
Fellx
Hanss Hempel -
George Hilscher /1
132 (s. 65] Mich(a]el Satbin 6
Peter Strelthamer
Math(las] Paull
George Culawa
133 Schreyer und Wentzkln 9
Wincent Schmidt
Andr(eas) Gregorl
134 MIerzywoda 6
Schultz von Sregersberg 54
Andre(a]s Kempe
Martin Hoffman
135 Jarominski 6
Jacob Stobbe
Ludwich Groninger
h-h Dopisane inną ręką, pod koniec XVIII w.
i-i Dopisane inną ręką. pod koniec XVIIIw.
5 Przedstawiciel III ordynku 1606 r. (APT, sygn. 1375/6, s. 3).
c Wyraz poprawiony.
54 Nowa Wieś - wieś położona w gminie Grudziądz.
..
194
Janusz Bonczkowski, ¥onika Panter
1 2 3
136 Turznicki 6
Goldtschmiedin
Barthel Stephan
, Tobias Tautl/
137 [s. 66) Latros 6
Balthlasar) Fr6lich .
Daniel Ertel
Hanss Schaarche
Andre[a]s Kegel
138 Groschen Maltzhauss 12
Akerbaum
Maltzhauss Platz am Thornsche Thor
139 Turznickl 6
Alb[e)r[t) Scnmidt
Jacob KOhn
Martin Gercke
140 Glich 6
Thom[as] Schmidt
Hanss Schmidt
Andr[eas) Joz[eph] Okun
141 Bartel Neuman S5 6
Mich[a)el Kesselbier
Joh[an] Korentz
Michael BI:łhr /I
142 [s. 67) Staszek 3
Luc[as) Hoffman
Andress H61tzenbeker
143 Bartnik 3
Georg T respe
Albert Szlagowskl
144 Frantz Schlachter 3
Chrlst[oph) Hlntz
Jacob Tlscher
Peter KIelski
145 Slant] Georgen 3
Peter Kerter
146 KIrstan 6
Blas German, Kerstan
Peter Beyer /I
147 [s. 68) SIupski Stall 3
Ernest Blumnau
148 Hauptman von Rehden 56 12
H[err] Gedeon Gregorl
ss Ławnik miasta Grudziądza w 1570 r. (Die Anmilen, s. 20).
Sf> Prawdopodobnie jest to Jan Dulski. starosta rog6ziński w latach 1562-1590 (P. Czaplewski.
Starostowie świeccy, podskarbowie i starostowie Prus Królewskich 1454-/772, Toruń 1921, s. 170).
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
195.
1 2 3
149 Schidle 6
Blas Hampusch
Pachtzken Erben
150' WOste 6
Matth[lasJ B6ttcherV
Peter Basler
151 Caspar HOltzenbeker 6
Martin Sadlau
Fr[au] B6chmsche Plałz //
152 [s. 69J Barthel Mlek 6
Jacob Bartholdi
Andres Schultz
153 Hanss Bogzegnay 6
Valenłin SChO pSS 57
Christ[oph] Schultz (allchl[e]r 3)
154 laser 3
Melch[er] Pauli Bude
Mark Oberley
Daniel Black
155 Zaperła 3
Georg von Dantzlg
Caspar Neuebauers Hlnterhauss
Chrlst[oph] Wolffeldł
Helnr[ich] Relmers
156 Heinrich Reimers 15/1
157 [s. 70] Caspar Exner 6
158 Alłe Kupfferschmiedsche 3
Jusł Dietrich Naber
159 Jacob NeubOser 6
Chrlsł[oph] Szymanklewlcz
Johan Kochan
160 Isaac Spisa 6
Mlch[a]el Blahr
Johan Korentz
161 Usarz 6
Paul Jagieiski /1
f Wyraz poprawiony.
1\ Wyraz poprawiony.
7 Prawdopodobnie chodzi o Valtina Schorsa, przedstawiciela III ordynku w latach 1613-1614
(APT, sygn. 1375/6, s. 7-8).
i Strona 71 niezapisana.
196
Janusz Bonczkowski, M0!lika Panter
7. Rozlokowanie gości podczas Sejmiku Generalnego (koniec XVII - początek XVIII wieku)
[s. 72-73] Consignatiori Dle Landtags herberge[n]
Fr[au] Henksche Jch M[ościowle] P[anowie] P[anowle] Elbiązanow
Albers
Fr[au] Reimerin Jego Krol[ewskiego] M[oś]cl Posla
H[err] Korentz J(ego) M[ość] Plan) Podkomorzy Malb(orskiJ, J[ego] M[ość] Plan] Christ(oph] Czapskl 58
Fr(au] Relmerin Krug
H[err] Gedeon Gregori Erml[and] Bischoffs
Stephan Blahr It[em) Erml[and] Schatzmeister
Johan Hechsel It[em] Erml[and] Oficlal
H[err] Willenius It[em] H(ere]n von Dantzing
dessen Nebenhauss It[em] H[ere]n von Dantzing
H[err] Konow Culm Bischolfs Hoffstadł. J[ego] M[oś]c Pan Starosta Jasieniecki
Martin SchOnleldt J(ego] M[ość] Plan] Kasztelan Gdanski
David Tautenius It(em] H[err] Podkomorzy Pomorski
Georg Cuiawa It[em] H(err] Podkom(orzyl Pom(orskl]
Georg Hilscher J(ego] M[ość] Pan Tucholka 59
Hennjgs Grundt J[ego] M[ość] Plan] Wojewoda Pom[orski]
H(err] Adam Glovius J[ego] M(ość] Plan] WOjewoda Pom[orski]
H[err] Georg SchrMer J(ego] M[ość] Plan] Dobrski 60
Jacob Ringeltaube H[err] Konoiackl 61
J(ego] M[ość] Plan] Podkom[orzy] Chelm[lńskl]
Welssgarbesche Pomerel(l] WOiewody Sold[aten]
Greger Krause J(ego] M(ość] Plan] Wojewoda Pom[orski]
Bukler Pomerell Woiewod(a]
Alte KOrschner
last Bekersche J(ego] M(ość] Plan] Murgrabia Malb[orskl]
Simon Frantz J(ego] M[ość] Plan] Wojewoda Pom[orski]
Blasersche J[ego) M(ość] P(anl Wojewoda Pom[orskiJ
Simon Karwalinski
Fr[au) Barthoidin J(ego] M[ość] Plan] Wojewoda Chełm(lńskl]
Scherstenleger
SM Być może chodzi o Krzysztofa Teodora Czapskiego herbu Leliwa, chorążego pomorskiego
w latach 1702-1710, podkomorzego pomorskiego w latach 17 10-1720, kasztelan d gdańskiego w la-
tach 1721-1724 (P. Czaplew!oki. Starostowie. s. 43; K. Mikulski, Urzędnicy Prus Królewskich XV-
-XVIII wieku, Wrocław-Warszawa-Krak6w 1990. s. 92. 127. 132).
S9 Prawdopodobnie jest to Jan Franciszek (piotr) Tuchołka herbu Korzbok, pisarz pomorski
w latach 1652-1666, podkomorzy Malborski w latach 1666-1677, stąrosta jasieniecki w latach
1685-1691 (P. Czaplewski, Starostowie, s. 101, K. Mikulski, Urzędnicy, s. 43. 105, 129).
1\(\ Być może jest to Jan Kazimierz Dobrski herbu Jastrzębiec, chorąży michałowski w latach
1696-1714, pisarz grodzki chełmiński w latach 1689-1690, wicewojewoda pomorski w latach 1701-
-1702, wicewojewoda chełmiński w latach 1701-1702, lub Władysław Dobrski, ławnik ziemski
chełmiński w latach 1665-1695, chorąży michałowski w 1695 r. (K. Mikulski, Urzędnicy, s. 65,
112, 177. 181, 191).
III Być może chodzi o Mikołaja Konojackiego herbu Prawdzie, ławnika ziemskiego tczewskie-
go w latach 1671-1697 (K. Mikulski, Urzędnicy, s. 163).
KSI GA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
197
1 2
Schuhmeister Culm BiSChOfs tranpest
George Heymansche Jlego] Mlość] Plan] WOjewoda Chelm[Jńskl]
Georg Hleronyml Jlego] Mlość] Plan] Wojewoda Chelm[iński] 1/
[s. 74-75] Nebenhauss ..
Hlerr] Georg Schultz Jlego] Mlość] Plan] Sądowcy Sucki, J[ego] Mlość] Pan Sullcki 62
Christoph Bartholdl Jlego] Mlość] Plan] Wolewoda Chelm[Jńskl]
H[err] Pachallus J[ego] Mlość] Plan] WOjewoda Chelm(ińskl]
Hlerr] Okun Jlego] Mlość] Pan Podwoiewodzjc Pom[orskl]
Lauterwaldowa
Fr[au] Buchssmachersche Marcinlus] Zeugw rtelus]
Casper Exner
Langsche Jlego] Mlość] Plan] Koss 63
Mjchlael] Knoll Jlego] Mlość] Pan Prądzlnskj64
Hans Galster
Tob(ias] Taut J[ego] Mlość] Plan] Wllczewski 65
Hlerr] Konowen Bude
MartIin] Gercke Jlego] Mlość] Plan] K zewskl!iti
Rjtters Erben
Smoczynskj Hetmana Polnego Deputat
Fr[au] Ruprechtsche Jlego] Mlość] Plan] Kczewski
Peter Jansen Culm Blschoffs Offlczrer
Elias Heusler Jlego] M[oścla] PIana] Jana Czapsklego 61
Fossowjcz Jlego] Mlośćl Plan] Chorązy Malborski
Chrlstopf Thiel Jlego] Mlość] Plan] Podwolewodzy Pom[orskl]
Samuel Tjesler Erm[land] Bjschoffs Beker
Joh[an] Hllcher Jlego] M[oścl Plan] Dorpowski
Njcollas] Kom Ermladsche Blschoffs Leute , H[err] Chr(istoph] Czapski
Mattlheus] Heiwich
Isaac Brock Jlego] Mloścja] PIana] Nlcol[asa] Stolinskiego 68
62 Być może chodzi o Jana Jerzego Marszelis-Sulickiego, ławnika puckiego w latach 1671-1689,
lub Franciszka Bonin-Sulickiego herbu Korona, ławnika mirachowskiego w latach 1720-1733
(K. Mikulski, Urzędnicy, s. 123, 147).
63 Prawdopodobnie jest to Jan Kos, miecznik pruski w latach 1677-1685, wojewoda chełmiń-
ski w latach 1688-1702, starosta kowalewski w latach 1688-1702, starosta starogardzki z lat 1700-
-1702 (P. Czaplewski, Staro.vtowie, s. 116, 182; K. Mikulski, Urzędnicy, s. 78, 140).
64 Być może chodzi o Jakuba Prądzyńskigo herbu Aubracht. ławnika tucholskiego w latach
1685-1695 (K. Mikulski, Urzędnicy, s. 169).
6S Prawdopodobnie jest to Ludwik Sudek- Wilczewski herbu Trzy Radła, ławnik ziemski malbor-
ski w latach 1678-1702, lub Maciej Sudek-Wilczewski, ławnik malborski w 1691 r., albo też Stani-
sław Sudek-Wilczewski. ławnik malborski w latach 1664-1699 (K. Mikulski, Urzędni£.y, s. 99-100).
M Być może chodzi o Andrzeja Kczewskiego (von Exau) herbu Lewart, chorążego malborskie-
go w latach 1702-1711, podkomorzego malborskiego w latach 1711-1715, lub Piotra Eresta Tczew-
skiego, chorążego malborskiego w latach 1698-1702, wojewodę malborskiego w latach 1703-1722,
starostę starogardzkiego w latach 1713-1722 (P. Czaplewski, Starostowie, s. 182, 186; K. MikuI-
ski, Urzędnicy, s. 96. 106, Ill).
67 Prawdopodobnie chodzi o Jana Chryzostoma Czapskiego herbu Leliwa, kasztelana elbląskie-
go w latach 1698-1716, lub Jana Czapskiego, ławnika tczewskiego w latach 1686-1993 (P. Cza-
plewski, Staro.vtowie, s. 26; K. Mikulski, Urzędnicy, s. 88, 163).
NI Prawdopodobnie jest to Mikołaj Kalkstein-Stoliński herbu Trzy Pasy. ławnik michałowski w la-
tach 1674-1696 oraz burgrabia chełmiński w latach 1679-1687 (K. Mikulski. Urzędnicy, s. 115, 175).
198
Janusz Bonczkowski , Monika Panter
H[errl Mlklsch
Stadali
Mich[ael] Dytlowskl
Isaac Spisa
Mich[aei] Holtzenbecher
Wilh[elm] Blahr
Schwelnltz
Jacob Erdtman
Pahtz
Jacob Custos
Andr[eas] Crause
[s.76-77] Paul Holzenbecher
Simon Vogdt
Andr[eas] Schindler
Georg Ohm
Slagowski
Paltzken Erben
LIpinski Erben
Jozeph Tt>pler
Matth[eus] Mackle
Wieczorkowa
Jacob Junge
Zobel
Szymankiewicz
H[err] B[artolo]m[eus]
Lamb
Predigerhaus
Fr[au] Albertinsche Krug
Staffen Hauss
H[err] B[artolo]m[eus] Lamb Eckhauss
Jacob Heyn
Schlasser
H[err] Perl
Fr[au] Calusin Hauss
H[err] Killing
H(err] Vogdt
J[ego] M[ość] Plan] Starosta Bratian[ski], J[ego] M[ość] Plan] Chelstowskł 69
H[err] Borowskl 70
H[err] Kalkszteln
J[ego] M[ość] Plan] Chorązy Malb[orski]
Jlego] Mlość] Plan] Krayczy
J[ego] M[ość] Plan] Oslowski 11
J[ego] M[ość] Plan] Starosta Bratian[skl]
J[ego] M[ość] Plan] Castell[an] Chelminski II
J[ego) M[ość] Plan] Kozuchowskl z J[ego] M[ośclem] Planem] Dąbrowskim
J[ego] M[ościa) prana] Posla Swieckiego
J[ego) M[ość] P[anal Star[osta] Kiszewskl
J[ego] M[ość] prana) Raczynsklego
Jlego] M[ości] prana] Milewskiego
J[ego) M[ość] Plan] Zleleznickl
J[ego) M[ościa) prana] Powalskiego 12
J[ego] M[ości) Planu) Sądnikowi Trzcinsklemu 73
J[ego) M[oścl] prana] Starosty Hamerst[eln]
J[ego] M[ości] prana) Dorpowskiego
J[ego] M[ość) Plan] KasztelIan Chelm[lńskl]
J[ego) M[ość] Plan] Bagnlewskl 74
J[ego] M[ość] Plan] Slgm[und) Kltnowski
J[ego) M[ość] Plan) Starosta Kchczewski
J[ego] M[ość) Plan] Kitnowski
J[ego) M[oścl] prana) Podwoiewodzlca Chelmlnski[ego]
ffl Być może chodzi o Marcina Jana Chełstowskiego herbu Drogosław, chorążego chełmińskie-
go wIaLich 1708-1710, chorążego pomorskiego w latach 1710-1714, podkomorzego chełmińskie-
go w latach 1714-1719, wicewojewodę pomorskiego w latach 1708-1719 (P. Czaplewski, Staro-
stowie, s. 35; K. Mikulski, Urzędnicy, s. 52, 72, 127, 191). '
711 Prawdopodobnie jest to Franciszek Borowski z Koście1ca herbu Ogonczyk, ławnik micha-
łowski w latach 1696-1704 (K. Mikulski, Urzędnicy, s. 115).
71 Prawdopodobnie jest to Andrzej Kalkstein-Osłowski herbu Trzy Pasy, ławnik świecki w la-
tach 1668-1688, pisarz grodzki pomorski w latach 1686-1688 (K. Mikulski, Urzędnicy, s. 153, 188).
72 Być może chodzi o Aleksandra Remigiana Lewald-Powalskiego herbu Rogala, sędziego ś iec-
kiego w latach 1662-1685, lub Samuela Lewad-Powalskiego, ławnika człuchowskiego w latach 1668-
1679, sędziego człuchowskiego w latach 1680-1700 (K. Mikulski, Urzędnicy, s. 80, 85, 157).
7:\ Prawdopodobnie jest to Adam aCanden Trzciński herbu Leliwa, ławnik michałowski w la-
tach 1674-1689, sędzia chełmiński w latach 1689-1990, wicewojewoda chełmiński w latach 1676-
-1689, lub Andrzej aCanden Krzyński, ławnik chełmiński w latach 1678-1704. albo Bernard a Can-
den Trzciński, sędzia chełmiński w Icłtach 1710-1716 (K. Mikulski, Urzędnicy, s. 75, 115, 180).
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
199
1 2
Fr[au] Albertinsche
H[err] Nalenczen Hauss P[anowie] P[anowie] Malborczanle
Fr[au] Blahrsche Ek[hausl J[ego] M[oścl] Plan] Woiewoda Malb[orski)
Hanss Heumansche J[ego] M[ość] Plan] Franc[iszek] Borowskj
Dietr[jch] Naber J[ego] M[ośćf Plan] Wojewoda Malb[orski)
Chrjst[oph] Gabrjel J[ego] M[ość] Plan] Star[osta] Homerst[e]jn
Mazanken Erben J[ego] M[ość] Plan] Wojewoda Malb[orski]
Kielski
Gottlr[jd] Scheyerchen
Jacob Kusch J[ego] M[ości) Plan] Sędziego Mławskiego
Jesujter Krug /I
[s. 78-79J Joh[an] Jac[ob] Keiler J[ego] M[ość] Plan] Wojewoda Malb[orski]
H[err] Capusta J[ego] M[ość] Plan] Wojewoda Malb[orskl]
Nebenhauss J[ego] M[ość] X[iądz] Kanon[ik] Kretkowskl 75
Fr[au] Bohmsch J[ego] M[ość] Plan] Sądowne] Trzcinski
Hospjtal
H[err] Sasse Seitalhauss
Stubsche J[ego] M [ość!. Plan] POdkomr[zy] Ctielm[jńskl]
H[err] Sasse
Nebenhauss It[em] H[err] Meldzinski
Paul Pesche' J[ego] M[ość] Plan] Sędzia Swacki
Sjmon German } J[ego] M[ość] Plan] Podkm[orzy] Malbor[skj]
H[err] Coneiben Haus
Nebenhauss
Hans Peschel J[ego] M[ość] Plan] Star[osta] Bratian[skl]
H[err] Kom J[ego] M[ość] Plan] Star[osta] Bratian[ski]
Georg Kuiawa J[ego] M[ośćJ P[anJ Kitnowski
Andr[eas] Naleczen Krug J[egoJ M[ość] Plan] Castellan Chelm[lnskl]
Andr[eas] Nalecz J[ego] M[ość] Plan] Castellan Chelm[inskl]
H[err] Coneiben Krug Culm Bischolfs KOche
H[err] Wollfeldt Ermlandsche Canonicis, J[egoJ M[ość] Plan] Czarllnski 76 z Bjaloh[owaj1'
Block J[ego] M[ośćJ Plan] Starosta Jasieniecki
Buchbinder } Culm Blscholf
H[err] Bartholdi Hauss
Fr[au] Hartmansche Item H[eren] Castellan Gdanskl
H[errJ Bartholdl Eckhauss
Kretschmers Erben Culm Bischolfs
Fr[au] Klingsch Iłem H[eren] von Thorn
Fr[au] Schmidten Hauss } 111m HI""] Wolewoda Pomlorsij]
Blumnau
H[err] B[artolo)m[eus)
74 Być może chodzi o Bartłomieja Bagniewskiego herbu Bawola Głowa, chorążego micha-
łowskiego w latach 1716-1724, kasztelana elbląskiego w latach 1724-1748, lub Marcina Bagniew-
skiego, ławnika ziemskiego chełmińskiego w latach 1714-1715 (K. Mikulski, Urzędnicy, s. 66,
88. 112).
75 Być może jest to Feliks Ignacy Kretkowski, oficjał warmiński. biskup warmiński w latach
1723-1730 (P. Czaplewski, Starostowie, s. XII).
76 Być może jest to Samuel Czarliński von Schedlin herbu S6wka, ławnik ziemski tcze
ski w latach 1664-1676, sędzia tczewski w 'latach 1676-1688 (K. Mikulski, Urzędnicy, s.)62;-
167).' ,
77 Białochowo - wieś położona w gminie Rog6źno w powiecie grudziądzkim.
200
Janusz Bonczkowski, Monika Panter
1 2
Coneibe }J[ego] M[ość] Plan] Niewiescińskl 78
H[err] Bucholtz
H[err] B[artolo]m[eus]
Coneibe Krug
Friedrich Jungnlkel Ellanowski /I
[s. 80-81] Zleglers Bude
Mich[ael) Kilke J[ego] M[ość] Plan] Koss
Joh[an] Wegner
Baderss Hinterh[aus] Ich M[oś]c(iowie] P[anowie] P[anowie] Deputatow Woysk
Baderss Gasthauss Culm Blschoff Pferde
Fr[au] Dybowska He[re]n von Dantzig
Spigelbergs Grund Culm Blschoff
Johlan] Stormer Culm Bischoff Karet[us]
Kunstpfeiffer
Mich[ael) Som[m]er
Sigmund Unruhe
Rlchtler
7M Prawdopodobnie jest to Stanisław Niewieściński herbu Przegoni a, burgrabia malborski w la-
tach 1677-1678, burgrabia pomorski w latach 1685-1689, lub Stanisław Kazimierz Niewieściński,
miecznik pruski w latach 1688-1693, kasztelan elbląski w latach 1693-1695 (K. Mikulski, Urzęd-
nicy, s. 87, 140, 181, 187).
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
201
1 2
J[ego] M[ość] pean] Castell[ean] Elbing[ensis]
J[ego] M[ość] pean] Dąbrowski Podkom[orzy] Chelm[ińskl] H[err] Sasse
Fr[au] Stubsche
J[ego] M[ość] pean] Podkom[orzy] Malbrorski] H[err] Coneiben Hauss
Simon German
H[err] Korentz
J[ego] M[ość] pean] Krayczy H[err] Kom
Stadali
Hanss Georg Pahtz
J[ego] M[ość] pean] Castell[an] Chelm[lński] A[ndreas] Nalencz
.pessen Krug
Stuffen Hauss
Andreas Krause
J[ego] M[ość] pean] Woiewoda Malb[orski] Joh[an] Jac[ob] Keyler
H[err] Capusta
libuda
Nagelschmidt
Falksche T optfersche//
Deputat od J[ego] M[oścl] prana] Hetm[ana] Poln[ego] Matt[hias] Smoczynskl
J[ego] M[oś]c Plan] Orlowskl 19 Jacob Erdtman /I
[s. 82] Jasnle W[ielmozny] J[ego] M[oś]c X[iądz] Biskup Warrninski
Canon[ik] Warmins[kl] H[err] Hexsel
Stephan Blahr
H[err] Chr[lstoph] Czapski Wolfeldt
Nicol[as] Kom d[er] jOngere
l[tem] Culm Blscholf H[erre]n Bartholden Hauśs
[Herren Bartholden] Nebenhauss
Fr[au] Coneiben Krug Kuche
H[err] Gedeon Gregori
Stormer Gr[oss] Kareten
Kratschmer Erben
H[err] Kczewski Martin Gerke
Peter Jansen gr[oss] Officier
Baders Krug gross Pferd[us]
Itrem ]H[err] Meldzinskl Nicol[as] Sasse
Fr[au] Reimerln Krug
It[em] Internune[us] Gedan[ensie] It[em] H[err] Willenius
Dessen Nebenhauss
Fr[au] Dybowska gr[ossJ Pterden /I
[s. 83J It[emJ Castell[anusJ Gedanen[sisJ Fr[auJ Hartmansche
Martin ScMnfeldt
George HlIscher
J[egoJ M[oś]c P[anJ Podkom[orzyJ Pom[orskl] David Taut
Georg Cuiawa
lt[emJ Internune[usJ Thorun[iensisJ Fr[auJ Klingsche
19 Być może jest to Stefan Orlowski herbu 'Sas, lawnik michalowski w latach 1668-:1676. bur-
grabia chelmiński w latach 1670-i676, lub Stanislaw Orlow ki, lawnik malborski w latach 1713-
-1716 (K. Mikulski, Urzędnicy, s. 101, 115, 175).
202
Janusz Bonczkowski, onika Panter
. 1 2
J[ego] M[oś]c Plan] Woiewody Pom[orski] It[em] H[err] B[artholo]m[eus] Coneibe
It[em] H[err] Blumnau
Hennlgs Grundt
H[err] Glows Hauss
"Greger Krause
Simon Frantz
Albersche ł
Fr[au] Schmiedsche Hauss
J[ego] M[ość] Plan] Niwiescinski H[errl Bucholtz
H[err] B[artholo]m[eus] Coneiben Krug
Simon Karwalinski
J[ego] M[ość] Plan] Chorązy Chelm[iński] Jacob Ringeltaube
J[ego] M[ość] Plan] Grabowski eo H[err] Georg SchrOder
J[ego] M[ość] Plan] Murgrabia Malb[orskl] Fest Bekersch[e]
J[ego] M[oś]c Plan] Wolewoda Chelm[iński] Fr[au] Bartholdin
H[err] Georg Hieronymi
Chrlstoph Bartholdi
Hanss Heymansche
H[err] Pachallus 1/
[s. 84] J[ego] M[ość] Plan] Sądowy Sucki H[err] Georg Schultz
J[ego] M[ość] Plan] Podwoiewodzy Pom[orski] H[err] Okun
Mar[t]inus Zeugwarter Fr[au] Buchssmacherche
J[ego] M[ość] Plan] Star[osta] Mirach[owski] Fr[au] Langsche
Mich[ael] Knoll
Koszarkowa
J[egol M[ość] Plan] Wilczewski Tob[las) Taut
J[ego) M[i]l[ość) Plan) Koss Ritters Erben
Mich[a)el Kilke
Galsters Hauss
Ich M[oś]c[lowle] P [anowie] P[anowle] Deputaci Baders Hinterhauss
J[ego] M[ość) Jan Czapski Elias Heusler
J[ego] M[ość] Plan) Chorązy Malb[orskl] Jacob Fossowlcz
M(iłościwego] prana] Posla Krolewsk(iego] Fr[au] Reimerin
It[em) H[err] von Elbing Fr[au] Henksche
Hans Christ[oph] Thlel
Paul Peschel
H[err] Mlkisch
Matth[eus] Helwich
J[ego) Mość] Plan] StoIinski Isaack Brock
Mich[ael] DYOOYłski
Isaac Spisa
Mich[ael] Holtzenbecker
J[ego] M[ość] Plan] Bagniewski Jacob Heyn 1/
11(\ Prawdopodobnie jest to Andrzej Teodor Grabowski von Goetzendorf herbu Zbiświcz, pisarz
grodzki malborski w latach 1685-1689. pisarz grodzki pomorski w latach 1696-1717, ławnik człu-
chowski w latach 1689-1710, sędzia czluchowski w latach 1710-1733, kasztelan chełmiński w la-
tach 1733-1737 (K. Mikulski. Urzęllnicy, s. 57, 81, 85, 183, 188).
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
203
1 2
[S. 85J J[egoJ M[ośJc Pan Trzcinski Sądowy Fr[auJ Bochmsche
Jacob Kusch
{.. Prlesterhauss
aUte Sattler
Albertinsche Krug
Hanss Heymansche
Andr[easJ Schindler
J[egoJ M[ośJc P[anJ Podwolewodzy Chelm[ińskl] H[errJ Vogdt
J[egoJ M[ość] P[an] Sędzic Trzcinski H[errJ B[artolo]m[eusJ Lamb
J[ego] M[ość] P[an] Kittnowski H[errJ KilIing
J[ego] M[ośćJ P[an] Powalski Mohler
Jacob Junge
J[egoJ M[ośćl P[anJ Raczynskl Matth[eusJ Mackie
Bl)ttchert
Simon Vogdt
J[egoJ M[ość] P[anJ Dorpowski Paul Holłzenb[echerJ
Joh[anJ Hilscher
J[egoJ M[ośćJ X[iądzJ Kanonik Kretkowskl H[errJ Caputa Neb[enJh[ausJ
J[egoJ M[ośJc P[anJ Kitnowski David Dietrich 1/
204
Janusz Bonczkowski, onika Panter
8. Spisy łąk z roku 1572 oraz prawdopodobnie z okresu pomiędzy rokiem 1568 a 1588
[s. 86] De A[nn]o 1572 [ 1568-1588]
N[ummero]
1 2 3 4 5
1 Martin Lindnau 6 --- --- ,
2 Tonies Doring 6 --- ---
3 Scupien 6 Erasmus 6
4 George Glade 6 --- ---
5 Hans Stoli 12 --- ---
6 Jacob Stobe 6 --- ---
7 Augustin Schenkenb[erg] 6 --- ---
8 Schartzin 12 --- ---
9 Die Gulde[haus] Ackerbau[m] 6 --- ---
10 Benedicl Witke 3 Martin Kleinschmidl 3
11 Casp[ar] Schreibers Ausf[fahrt] 3 Mich[ael] Kahl 3
Blaske Breuer n r Hans Kleinschmidl D
12 Bodock Hans Witke
r Klelnschmidin ,,,- Han[s] Witke
13 Il Chrlstoph Naps 6 Mart[in] Leschinskl 6
14 Jan Krebs 6 Muller zum Klode 6
15 WOste 6 Mart[in] Sadlau 9
16 WOste 6 Wuste 3
17 Jesik 6 Kesselbler 6
18 Paul Lindenauer 12 --- ---
19 Samuel Neuebauer 12 --- ---
20 Simon Lulke 6 --- ---
21 Mart[ln] Plrke 9 Georg Glade 9
22 Czyrbin Hoffstadt 6 --- ---
23 Caspar Katener 9 Thom[as] Sokolowskl 9
24 Stentzel SChreger 3* Georg Schuster 3*
251 Lyrln 6 Thom[as] Kafka 611
26 [s. 88] Wypich zu Leblagen 6 Greger Buschwald 6
27 Nicol[as] Belkau 6 Zawalidroga 6
28 Mattiaschin 9 --- ---
29 Hans Weyhe 3 Stenlzel Maurer 3,
30 Predigerhaus 6 --- ---
31 Casper SchOnbrOcker 6 --- ---
32 Chrlsl[oph] Naps 6 --- ---
33 Georg Heusing 6 --- ---
34 Andr[eas] Kownacki 12 --- ---
Mart[in] Hilbrandt 3 ---
35 Paul Dam 3 Hauss Wust ---
36 Martin Sadlau 6 --- ---
37 Andr[eas] Undenauer 6 --- ---
38 Wal[en]tin Hlntz 6 --- ---
39 Hans Schrer 6 Fabian Kolmner 6
40 Ackerbaums Brauł1[aus] 3 --- ---
I Wyraz poprawiony.
KSIĘ:GA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
205
1 2 3 4 5
41 Gramenlz 9 Dan[iel] Prieter 9
42 Maiz SChlupski 6 --- ---
43 Greger Schmidt 3 Keselbier 3
44 Mich[ael] Ryblcki .. 9 --- ---
45 Franlz lig ner 6 --- ---
46 Grosackin 6 Martin Hllbrandt 6
47 latzar Hohenser 6 Paul Gras 6
48 Jerolmisch 6 Haus Wist 6
49 Matthiaschin zu lebtag 3 Marek Gerdner 3
50 Golotzki Brauhauss 5 Sadlau, Matth[ias] Pauli 5//
51 [s. 90] Frantz Zawalidroga 6 Matz Belkau 6
52 Schidkin 3 Sperling 3
53 Paul Pahtzka 6 Georg Tesler 6
54 lehwattzki 6 Mich[ael] KownackJ 6
55 Matz Wolter 9 Hans JOhsrer 9
56 T[e]ophili Hans 12 MeJcher Tlscher 9
57 --- --- Akerbaum 3
58 Hans Buszynskl 6 Georg Heuslng 6
59 Mich[ael] Blek 6 Jacob Barbier 6
60 Schirbin 6 --- ---
61 Maiz Korentz 6 Grzywna 6
62 Matz Hann 3 Simei 3
63 Prister Kirche Bruder[schalt] 6 --- ---
64 Val[en]tin Hintz 9 Frantz ---
65 Hans lypke Neb(en]h[aus) 6 --- ---
66 Slmei 6 --- ---
67 Melch[er] Beker 6 Matth[ias] Paull 6
68 Frantz Borowski 9 Ryblckl Maull 9
69 T ewes Stermer 6 --- ---
70 Nikel Akerbaum 6 Jacob Akerbaum 6
71 Georg Mldet 6 Kownatzki 6
72 Georg Piek 6 Hans Warner 6
73 Hans libke 6 --- ---
74 Hans Sighard 9 --- ---
75 Ross MOhl 15 --- ---
--- --- --- --- ---
77 k Jacob Malborski 6 Greger Schultz 6//
78 [s 92] Hintz 6 Qvldzinskl 6
79 Matz Grosch 6 Blas German 6
80 Be[r]n[ar]d Czater 6 --- ---
81 David Prądzinski 6 --- ---
82 Georg Muller 6 -- ---
83 Albert Rugermu[h]1I 6 Jacob Barbler 6
84 lindnauers Brauhauss 6 --- ---
85 Nikel Akerbaum 15 --- 9
86 --- --- --- 6
87 Matz Knobloch 6 --- ---
88 Bern[ar]d Ducker 6 Grzywna 6
89 Matz Vogdt 6 Hanss T edel ---
90 Greger Ferss 6 --- ---
k Wyraz poprawiony.
206
Janusz Bonczkowski, Monika Panter
1 2 3 4 5
91 Szczepan 6 Walent[in] Thomas 6
92 Simon Llndnauer 6 --- ---
93 Morschlsno 6 --- ---
94 Greger Sperling 6 --- ---
95 Greger Sperling 3 --- ---
96 Christoph Gubner 6 Mich[ael] Kahl 6
97 Simon Geisler 6 Adam Kurscher 6
98 Stadtzivi[n) 6 --- ---
99 Hans Munch 6 --- ---
100 Domin[ik) Benike 6 Ackerbaum ---
101 Caspar Schrieber 6 Mich[ael] Kahl 6
102 Jedwoch 6 Da[nlel] Kahl ---
103 Jac[ ob] Szczyrzba 6 --- ---1/
104 [s. 94) Hauss Schvetz 6 --- ---
105 Niclossek 6 --- ---
106 Adamkin 4 Jacob Szyrzba 4
107 Hanss T edel 3 Mikula 3
108 Andre[a]ss Schmidt 6 --- ---
109 Matth[ias] Kratz 9 --- ---
110 Mich[ael) Kesselbler 6 Kruger v[o)n R:łnde ---
111 Peter Grosch[en] 12 --- ---
112 libbke T reger 3 Stadt 3
113 Nicol[asl Aussf[ahrt] 3 Zawalidroga ---
114 S[anł] Georgen Bude 3 --- ---
115 WOste 6 --- ---
116 WOste 6 ---
117 WOste 6 Jan Buszynski 18
116 Gladen Maltzh[aus] 18 Slghard ---
118 Krutzek 3 --- ---
119 Polnisch Relner 3 -- ---
120 Urban Breuer 6 --- ---
121 Elblnger 6 --- ---
122 Knoblachin 6 Greger Buschwald 6
123 Wyplch 3 Stadt 3
124 Simon Zlrkel 6 Chr[istoph] GUbner 6
Michael Carl 9 --- 9
125 Thom[as] Kafka 9 Hans Weyhe 6
126 Hans Kirstan 6 --- ---
127 Ferss 6 --- ---
128 Serler 6 --- ---
129 Matz Stengel 6 --- ---
130 Capar Katner 6 --- ---II
131 [s. 96] Matz Kafka 6 FeUx 6
132 Mich[ael] Sarbin 6 Peter Streltham[m]er 6
133 Schreyer } --- ---
Wentzkin ---
134 Mersiwoda 6 Schultz Segersberg 6
135 Jaromirski 6 --- ---
136 Thusnltzkl 6 Goldschmiedin 6
137 Lotros 6 Balt[hasarl FrOhllch 6
138 Groschen Maltzhaus' 12 Ackerbaum m ---
139 Thusnicki 6 Alb[ert] Schmidt 6
140 G lich 6 Thom[as] Schmidt 6
I Wyrazy podkre lone ołówkiem.
m Wyraz podkre lony ołówkiem.
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
207
1 2 3 4 5
141 Barthlel] Neuman 6 --- ---
142 Staszek 3 --- ---
143 Bartnik 3 Stadt ---
144 Frantz Schlaenter o, 3 Christ[oph) Hintz ---
145 Slant) Georgen 3 --- ---
146 Kirstan 6 --- ---
147 Slupski Stall 3 --- ---
148 Haupten vlon] Raden 12 --- ---
149 Schidle 6 --- ---
150 Wuste 6 --- ---
151 Caspar HOltze[nbe)cher 6 Mart[in] Sadlau 6
152 Marl[ln] Miek 6 --- ---
153 Hans Bogzegnal 6 --- ---
154 Laser 6 --- ---
155 Zaperta 3 Georg v[on] Dantzlg ---/1-
156 [s. 98] Samuel Aussfahrt 3 --- . ---
Wentzki Radmanher 3 ----
Brauhauss 3 Matz Rabe ---
Barthoszewski 12 --- ---
Ludw[lk) Radmacher Dan[lel]" Plemięckl ---
n Wyraz poprawiony.
Janusz Bonczkowski, Moni a Panter
208
9. Rejestr pochodzący prawdopodobnie z okresu mięzy rokiem 1588 a 1591 i z roku 1694
[Nummero] Hausschwaten [1588-1591] De Anno 1694.
[s. 87]
1 Andr[eas] Kownacki 6 Mich[ael] Dybowski 6
2 Ant[oni) Doring 6 Caspar Siadali 6
3 Skupka 6 Elias Hening 6
4 George Glade 6 Georg Hieronymi 6
5 Andr[eas] Ackerbau[ml 12 Johan Mikisch 6
6 Georg Lange 6 Isaac Brock 6
7 Caspar Ackerbau[m] 6 MatUheusl Helach 6
8 Nikel Jedwoch 12 Nlcol[as] Kom ,6
9 Georo Glade Guldenhauss 6 Ewang[iches] Hospital 12
10 Philis Klelnschmidl 3 Mich[ael] Schweinitz 6
11 Hans Flocht Ausf[ahrl] 3 Conrad Fett 3
12 Hans Glade 9 Godfr[ld] Sasse Ausf[ahrt] 3
13 Librlus German 6 Godfr[ld] Sasse 9
14 Thom[as] German 6 R[everendl] P[alres] P[alres] 6
Soc(ielati] Jesu 6
15 Gregor Buschwald 9 Idem
Kinder Bustette 9
16 Mlch[ael] Keselbier 9 Dąmbrowski Erben 9
17 Felix Bieter 12 H[err] Andr[eas] Bartoldl 12
18 Caspar Neugbauer 12 Andr[eas] Schindler 12
19 Sebasie Schwartz 6 Joh[an] Stormer 6
20 Christ[oph] German 9 H[err] Mart[in] Konow
21 Mich[ael] Kownackl 6 Jacob Blahr 9
22 Mich[ael] Thlelen Ekh[aus] 9 Paul Holtzenbeker 6
23 Paul Duckrau 3- Stephan Blahr 9
24 Pieczygownowa 6/1 Joh[an] Hechsel 3
25 [s. 89] Blaszin German 6 H[err] Chrlst[oph] HieronymlO 6/1
26 Thom[as] Ries 6 Jacob Junge 6
27 Matz Kralz 9 Andr[eas] Dybowska 6
28 Gregorek Schenker 3 Ludw[lch] Groninger 9
29 Prediaerhauss 6 Desselbe Hinterh[aus] 3
30 Tob[las] Ackerbaum 6 H[err] Georg Capusla 6
W[ohnhaus]
31 Vinc[ent] Schmidt hinter der Klrchen 6 Nalhan Henke 6
32 Balt[ha]z[ar] Lange 6 Gedeon Gregorl 6
33 Mich[ael] Kownacki 15 Simon German 6
34 Haus WOst 3 H[err] Andr[eas] Coneibe 15
35 Christoph German S Jacob Kusch 3
36 Blas German 6 H[err] Georg Hieronymi 6
37 Helnr[lch] Kleinsorge 6 Christ[oph] Zobel 6
38 Christloph Lindnau 6 Cali Reiners Krug 6
39 Jac[ ob] Ackerbaum Brauhauss 3 Caii Reiniers Wohnh[aus] 6
40 Hans Ackerbaum 9 Christ[oph] HIeronymi 3
o Wyraz poprawiony.
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
209
41 Matth[lasl SIupski 6 Caro I Bucholtz 9
42 Stadt Wein Keller 3 Ernest Blumnau 6
43 Thom[as] Rys 9 Hans Georg Heymansche 3
44 Frantz 11gner 6 Sam[uel] Tiesler 9
45 Hanss Pratz 81 6 Nicol[as] Korns Krug 6
46 Hans Scholtt 6
47 Haus WOst 6 Fr[au] Frejde Hartmansche 6
Caro I Bucholtz 6
48 Stadt des Markts 3 R[everndi] P[atres] P[atres] Soc[ietati] 6
49 Christ[oph] Bornman Brauhauss 511 Jesu
Joh[an] Hechsel 3
50 [s. 91] Stentzel MOke 6 Jac[ob] Bartholdi 511
51 Mark 3 Freillr[lch] Jungnikel 6
52 Cypr[lan] Sanfftlebe[n] 6 Zlnglers Bude 3
53 Andr[eas] lupianus 6 Fr[au] Caius Reinlerin 6
54 Christ[oph] Kownacki 9 H[err] Andr[ea]s Barlholdi 6
55 luc[as] Neunaber 9 R[everndl] P[atres] P[atres] Soc[letatl] 9
Jesu
56 Mart[ln] Akerbaum hlnter Stall ;3 Fr[au] Gregor Btlhmsche 9
57 Melcher lange 6 Andr[eas] Nalencz 3
58 Hans Zimerman 6 Georg Cuiawa 6
59 Hanss Schindler 6 H[err] Georg Capusta 6
60 Jochin Schwartz 6 Andr[eas] Krause 6
61 Hans Pauli Hinterh[aus] 3 Elias Ruprechtsche 6
62 Prlster Hauss 6 Paul Kling Ausf[ahrt] 3
63 Hans Gladen E[c]kh[aus] 9 R[everendi] P[ atres] P[atresl 6
Soc[letatl] Jesu
64 Andr[eas] lypke 6 Joh[an] Ja[ob] Keiler 9
65 Hanss Paul! 6 Andr[eas] Nalencz 6
66 Melcher Paull 6 Paul KlIngen W[ohn]h[aus] 6
67 Nikel Rybicki 9 Kretschmers Erben 6
68 Thebus Sturmerln 6 Jacob Bartholdi 9
69 Tob[las] Akerbaum 6 H[err] Andr[eas] Conelbe 6
70 Caspar ScMnbrOker 6 Jacob Rinaeltaub[e] 6
71 Hanss HIllbrandt 6 H[err] Georg SchrOder 6
72 Hanss lypken ander Hauss 6 Georg Rltter 6
73 Nicol[as] Rybickl 9 David Vogdt 6
74 Ross MOhl 15 Fr[au] Albertinsch
75 Barth[olomeus] lipholdt 6// Ross MOhl 15
76 [s 93] Jacob Kollmer 6 --- ---
77 Sal[omon] Lutke 6 Peter Stuffen Erben 611
78 Blas German I Oavlds Hauss 6 Fr[au] Albertlnsch 6
79 Christ[oph] Przeger 6 Fr[au] Hartmansche 6
80 Jacob Mar[c] 6 Geora Ohm 6
81 Christ[oph] Napsen Schinkhauss 6 Mich[ael] Holtzenb[echer] 6
82 Mart[in] Akerbaum Georg Cuiawa 6
83 Hanss Akerbaum 6 Paul Peschels Erben 9
84 Blas German 6 Christ[ian] langsche . 6
85 David Haberlandt 6 Andr[eas] Nalencz 6
86 Thedelsche 6 Andr[eas] Nalencz 6
87 Marl[in] Winke 6 Arnoldsche 6
88 Simon Thomas 6 H[err] Andr[eas] lamb 6
89 Hanss Presske 6 Ewang[eliches] Predig[er]h[auss] 6
90 Martin Stork 6 Georg Pachall[us] 6
8\ Być może jest to Joannes Pracz, ła nik grudziądzki w 1606 r. (ATP, sygn. 1375/5, s. 3).
210
Janusz Bonczkowski, Moni a Panter
91 Benlr)nlarJO Czatters HinterhlauST 6 Georg Schultz 6
92 Caspe[r] Muller 3 Chrlst[oph] Hieronymi 6
93 Hanss Bartsch 6 Christ[oph] Bartholdi 6
94 Georg Butter 6 Andr[eas] Schindler 6
95 Fellx Borzewski 6 Simon Vogdt 3
96 Hans Koller 6 Joh[an] Stobbe 6
97 Andr[eas] Ackerbaum 6 Jacob Erdtmer 6
98 Hans Flocht 6 Simon Lange 6
99 Dan[iel) Kahl 6 Mich[ael] Knoll 6
100 Szczyrzba 6 Sauren Platz 6
101 Elias Molier 611 Godfr[ld] Sasse 6
102 [s. 95] Simon German 6 Peter Jansen 6
103 Christoph Bormman 6 Cauis Relmersche 611
104 Woytek Brynda 4 Christ[oph] Wosffeldt 6
105 Paul Lindnauer 3 Wilhelm Blahr . 6
106 Christ[ophJ Bornman Wohn[hausJ 6 Jacob Bartoldl 3
107 Barth[el) Preusch 9 Christ[ophJ Gabriel 3
108 Christ[oph) 12 R[everendl] P[atres] P[alres] 6
Soc[letatJ] Jesu
109 Stadt des Lypke Bude 3 Goltschmidts Platz 9
110 Zawalidroga Aussf[ahrtJ 3 Mart[inJ Willenlus 6
111 S[anl] George Bude 3 Mart[lnJ Willenius 12
112 WOste der Stadt 12 Ludw[lg] GrOninger Aussf[ahrtJ 3
113 Meltzhauss in d[er] Schuster G[ase] 18 Dybowsche Aussf[ahrt] 3
114 Michal Prlem 6 Christ[oph] Sasse 3
115 Const[anty] Fleke 3 WOste der Stadt 12
116 Thom[as] From 3 Maltzhaus in d[er] Schus[ter Gase] 15
Michelllke 6
117 Adam Korschner 6 Caspar KIlIing 6
118 Elbingerin 6 Mart(in] Konow 3
119 Tob[ias] Ackerbaum 6 Tob[las] Taut 3
120 Stadt --- Ewang[elich] Conwent 6
121 Bastian Sontag 15 Nlcol[as] Korn 6
122 Hanss Schwabe 15 Hans Seschels Erben 6
123 Blas German 6
124 Gabriel Vorschenk 6 Dle Stadt 3
125 Peter KrOger 6 Georg Schmłdsche 15
126 George DrYssel 6 Thom[as] Langsche 6
127 Junge Volczygroch 611 Christ[oph] Szymankiewicz 6
Foss 6
128 [s. 97] Hanss Hempel 6 Ellas Heusler 6
129 Matth[las] Paull 6 Chrlst[oph] Thiel 6
130 Vinc[enl] Schmied 9 Matt[las] Szmoczvnsklll 6
131 Andre[a]s Kempe 6 Georg HlIscher 6
132 Jacob Slolbe 6 Georg Culawa 6
133 Barlhel Stephan 6 Georg Flelscher 9
134 Daniel Ertell 6 H[err] Andr[eas] Lamb 6
135 Maltzhaus am Thornschen ThorP 12 Elias Ruprecht 6
136 Jacob KOhn 6 Ritters Erben ... 6
137 Hanss Schmidt 6 Mazanken Erben 6
138 Mich[a]el Keselbier 6 Maltzhaus am Thornschen Thor 12
139 Lu[cas] Hoffman 3 Mart[ln] Gercke 6
140 Georae Trespe 3 Andr[eas] Joz[ech] Okun 6
p Wyrazy podkreślone olówkiem.
r Wyrazy podkreślone olówkiem.
KSIĘ:GA ŁĄKOWA MIAST A GRUDZIĄDZA...
211
141 Jacob Fischer 3 H[err] Joh[an] Korentz 6
142 S[ant] Georgen Hauss 3 Marcin Lipinski 3
143 Blas Germa[n]. Kersten 6 Alb[ert] Szlagowski 3
144 Slupskin Stall 3 Peter KIelski 3
145 Haubtman zu Rhede[n] 12 Gottfr[id] SCheyerchen 3
146 Blas Hampusch '6 Joh[an] Freudenthal 6
147 Matt( ias] BOtcher 6 Ernest Blumnau 3
148 Barthel Miek von ein Kegl 6 Gedeon Gregori 12
149 Val[enłin] Schopss 6 Pahtzken Erben 6
150 Kirschen Bude 3 Hans Gajster 6
151 Melcher Paul! Bude 3 Fr[au] Bohmsche PI[atz] 6
152 Casp[ar] Neugbauer Hinter[haus] 3// Jacob Bartholdl 6
153 [s. 99] Adam Kerstan Jacob Bartholdi 3
154 Dan[lel] Plemienskl 3 Dan[lel] Block 3
155 Chrlstolf Fischer 15 Chrlsł[oph] Wolfeld 3//
156 6 Fr[au] Conelben Krug 15
157 Caspar Exner 6
158 Johst Nąber 3
159 Folget dle Flschen Wlese blss an --- 6
160 den Qwergraben - Isaac Spisa 6
161 JozeDh Zielinski 6
Folgen die Wiecen an der Gatschen biss an den Grentzgraben.
von der Heyde die langen gerechnet die brei ten aber jede
zu sechsthalb Rutten. 1/
212
Janusz Bonczkowski, Monika Panter
10. Spisy łąk tzw. Eilfschwaten z lat 1568. 1695 i prawdopodobnie z roku 1572
N[umer]o [s. 100-101] de A[nn]o 1568 Regestu[m] Klein sorglanu[m] de A[nn]o 1695
[1572]
1 2 3 4
1 Hanss Lypke Andre[a]s Lypke Andr[eas] Nalenez
2 Matz Beker Hans Bartseh 5 Andr[eas] Nalenez
3 Sam[uel] Neugebauer Caspar Neugebauer JOh[an] Stormer
4 Caspar Neuman 82 Lu[eas] Neunaber Fr[au] Georg Boehmsehe
5 George Freudenberg Const[tanty] Fiek H[err] Mar(in] Konow
6 Andr[eas] Kownaeki Mieh[ael] Kownaekl H[err] Andr[eas] Coneibe
7 Mart[ln] lIndenauer Andr[eas] Kownaeki Mleh[ael] Dybowskl
8 Simon Zirkel Bastlan Sontag Fr[au] Georg Schmidsehe
9 Claus Nikel Matz Szczyrzba Fr[au] Calus Relmerln
10 Rimplin Hans Glaser H[errl Christ[oph] HIeronymi
11 Jedwoch oder Hetzel Dan(iel] Kahl ejusdem von Peter Jantze[n]
12 Hans Knobloch 83 Tob(ias] Ackerbaum Nathan Hencke
13 SIupski Kinder SIupski Ernest Blumnau
14 Matthiaschin Matz Kratz Ludwich Groninger
15 Joh[an] Sighardt Chrlstoph German Jaeob Bartholdi
16 Alb[ert] Ringermuel Jacob Marc Paul Peschel
17 Scupien Skupka Ellas Hening
18 Barth[el] Neuman Mich[ael] Kesselbler Joh[an] Korentz
19 Fersch Wohnhaus Gabriel Worschrek Gedeon Gregori
20 Greger Fersch Sebast[ian] Sontag Ewang[ellches] Klrchenh[aus]
21 Greger Stekel Melch[erl Tlscher Georg Cuiawa
22 Frantz Czaperczynski Stenzel Muke Friedr(ich] Jungnlkel
23 Paullindnauer Foellx BOttner Andr[eas] Schindler
24 Lorentz Schmid in Jacob Stobbe Ellas Ruprecht
25 Matz Korentz Jochim Schwartz Sauren Platz
26 Caspar SchOnbruker Tob[las] Ackerbaum Georg Schultz
27 Chris[toph] German Elblngersche Nicol[as] Kom
28 Peter Grosch Chrlst[oph] Naps Mart[ln] Wlllenlus
Folgen dle Rachtswelsen deren 350 Rutten oder 35 Seylen 84 sind damach
Folgen wiederumb der Burgerwiesen zu 3 w Rutten
29 [s. 102-103] Stadtzlvin Gasska Simon Langsche
30 Greger Glade Barthel Nagelschmld H[err] Mart(in] Willenius
31 T ewels Sturmer Thebus Sti:\rmersche Fr[au] B[artholo]m[eus] Conelbin
32 Frantz Golotzki Nikel Ryblcki H[err] Andr[eas] Lamb
33 Hanss Schreyer Peter Messerschmid Joh[an] Hechsel
34 Mart(in] lindenauer Blasien German Jacob Blahr
35 Wentzkin Schmledln Wlneent Schmidt Gedeon Gregorl
36 Andr[eas] Schmidt Paullindnauer R[everendi] P[atres] P[atres] So-
c[ietatl] Jesu
37 Szczepan T reger Simon Thomas Georg Sehultz
38 Peter Slupski Sebast[lan] Schwartz Mart[ln] KonQw
39 Hanss Stollen Andr[eas] Ackerbaum lsaac Brock
40 Jacob Lewaldzki Andr[eas] Lupianus Fr[au] Andr[eas] Bartholdsehe
41 Johan Sighard Nikel Rybicki Fr[au] Albertinsche
K2 Burmistrz miasta Grudziądza w 1556 r. (X. Froelich, Geschichle, s. 133).
· Wyraz poprawiony.
K Przedstawiciel III ordynku w 1617 r. (APT, sygn. 1375/6, s. 9).
K4 l sznur równał się 10 prętom, czyli 44,66 m.
KSI GA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
213
1 2 3 4
42 Nicol[as] Wohnh[aus] Thom[as] Rys Andr[eas] Dybowska
43 Christ[oph] Naps Liborius Lehman Nlcol[as] Kom
44 Mart[in] Hildbrandt Mlch[ael] Kownackl H[err] Andr[eas] Koneibe
45 Urban Breuer Melch[er] Pauli .. Christ[oph] Bartholdi
46 George Glade Ge[o]rgen Glade Georg Hieronymi Erben
47 Matth[ias] Kafka Hans Hempel Georg Hilscher
48 Matth[ias] Kratz Chrlstoph German Georg Hieronymi Erben
49 Georg Drau Georg Glade Guldenhaus Godfr[id] Sasse
50 Val[enty] Hintz Lorentz N aps 85 Godfr[id] Sasse
51 Dom[inik] Benik[e] Andr[eas] Ackerbaum H[err] Andr[eas] Coneibe
52 Andr[eas] Kownacki Sebastian Sontag Skotten Erben
53 Lorenz Korlent, Beker Hans Flocht Godf[ld] Sasse
Aufs die Selt des Grabens an der Kuhe BrOken bielbet eln PI3tzchen ubrlg.
Aufs jener Seiten bleibet gleichfals eln PI3tzchen oder eln Kegl ubrig.
54 George Heusing Thomas Rys Daniel Bauer
55 Mich[a]el Rybickl Mich[ael] Kesselbier Greger Krakau oder Fr[au]
Andr[eas] Bartholdschell
56 [s. 104-105] Greger Schmidt Caspar Akerbau[m] Fr[au] Erdtm[er], Krausche
57 August in Schenke[n]b[erg] Capar SchonbrOker Andr[eas] Nalencz
58 Georg Munt Jacob Schortz Joh[an] Jac[ob] Keller
59 Nlcol[as] Schortz Mart[ln] Ackerbaum Andr[eas] Nalencz
60 Nicol[as] Akerbaum Christ[opher] Lindnauer Fr[au] Caius Reinerin
61 Hanss Schrerer Tob[ias] Ackerbaum H[err] Georg Pachall[us]
62 Nlcol[as] Akerbaum Cyprian Sanftleben Fr[au] Caius Reinierin
63 Paul Patzker Salom[on] Lutka Fr[au] Coneibln
64 Matz Grosch Hans Schott H[err] Carol Bucholtz
65 Lasar Hohenser Mlch[ael] Thlelen Eck[haus] Slephan Blahr
66 Mart[in] Kender Ge[o]rgen Dryssel JOh[an] Jac[ob] Keiler
67 Kruszynska Hans Pieka H[err] Christ[oph] Hieronymi
68 Mart[ln] Llndenauer Wentzel Schmidt R[everendl] P[alres] P[atres]
Soc[ietati] Jesu
69 Christ[oph] Naps I Chrlst[oph] Tlescher Peter Stuffen Erb[e]n
70 Matz Botcher
M Ławnik miasta Grudziądza w latach 1608, 1610 (APT, sygn.1375/6, s. 5).
214
Janusz Bonczkowski, Monika Panter
J I. Rejestr łąk z roku 1568
[s. 106-107]
H user oder erbliche Grunder siche
Recht zu den Wlesen a 5 1 12 Rutten
oder sonst 11 Schwatten genandt aul
ewig A[nn]o 1568 abgestanden nehme
Jierolmische, Glanchln
Matzen Wolters
Hansen Krebs, Btjtchers
Sanct Georgen Hauss
Frantzen Schlachters
latoressen l
des Semlschmachers
Jacob ohne Nahmen
Woytecks halb Erb[en]
Kurschners
P[atres] P[atres] Soc[ietatl] Jesu
P[atres] P[atres] Soc[ietati] Jesu
P[atres] P[atres] Soc[ietati] Jesu
Godtfrled Scheyerschen
Peter KIelski
Mazanken Erben
Jacob Kusch
Christ[oph] Gabriel
Dletr[ich] Naber
Hans Georg Heymansche
Diese Hauser lieg[ e]n unter
dem Schloss von Convent
an bis zu und id d[em] ersten Reyhe
Mersiwoda
Klrstans Zwo Hauser
Val[en]tln Hintzens
Martin Hoffman
Jacob Heyn
H[err] Perl
Die Hauser liegen am lessinschen Thor nach der
rechten handen ll die Stadł zugehen
Matzken Knoblauchs
Bartel Kirstans
Matzen Voigdts
Val[en]tin Hlntzens
Jacob Malborski
Szymankiewicz
H[err] Sanden oder Prlesterhuss, H[err] Dąbrowski
Gottlr[id] Scheyerschen
Peter Stuffen Erben
I Wyraz poprawiony.
u Wyraz poprawiony.
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
215
Die Hauser liegen auff der andern Seite nahm
Lassnischen Thor/ /
[s. 108-109] Hanss Scholtzens
Hanss Schreyers
Hanss Tedels
Hanss Schldlaws
Bartel Neumans
Greger Sperllngs
Alten Schlrbln
Pahtzken Erben
Simon Vogdt und Andr[easl Schindler
Andr[eas] Krause
Die Hauser liegen in der Gass an der Maurer nahm
Burger Thurm
Simon Gelsslers
Nicloseks
Martin Neumans
David Mollers
Antony Dorings
Alten Schwabin
T ewes Bencken
Mi[a]chel Ft)rsters
Caspar Katnersch
Des Theuer M Itzen NO Hauser
Jacob Erdtmer IIlęm] George Pietzker
Wilh[elm] Blahr
Georg Culawa
StadalI
Polnlsch Relners
Bartel Mikens
Jacob Fossowicz
Smoczynski
{ Rltters Erben
Martin Gerke
David Gabriel
Fr[au] Bohmschen Platz
Burggraffen von Engelsburg 86
Deutschen Radmachers
Kaffka
Thom[as] Langsche
K/\ Pokrzywno - wieś w gminie Gruta w powiecie grudziądzkim.
216
Janusz Bonczkowski, Monika Panter
Die Hauser liegen in der Reyhe an der Maure
biss an der Btitteley
[s. 110-111] GIlechin H[err] Andr[eas] Joz[eph] Okun
Martzischna Chr[ristoph] Bartholdi
Lyrni Chr[ristoph] HIeronymi Wohnhauss
Lakorskl
des Allen Gramentzen am Ort begin Heiligen Gelst. H[err] Carl Bucholtz
Simaien Paul Kllnge
Hansen Bogzegnay Jacob Bartholdi
Polnisch Messerschmiedts
Wentzken Radmachers Heinrlch Relmlers
Hansen Bartoszewski Heinrlch Reimiers
Llbka Tragers Ludwich Groningers Aussfahrt
Jacob Schideken Zieglers Bude
George Pirkens George Ritter
Drosaken Adam Glovig
Michel Sarbins George Culawa
Martin Pirkens Martin SchOnfeldt
Alten Scherln Fr[au] Relmerln Wohn[haus]
der Her[r] von Rehden an Ring H[err] GIdeon Gregori
Caspar Katnersch Stephan Blahr
der Klrchen Hauss H[err] Capusta
Nlcolain Hauss Fr[au] Dybowska
Benedlct Mldkens Cathol[lches] Hospltal
Martin Janss
Mlchel Bleks H[err] Capusta
die Pruster Bruderschaff P[atres] P[atres] Soc[ietatl] Jesu//
[s. 112-173] - nie zapisane
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
217
Indeks geograficzno-osobowy.
A
Adamkin 6/] 06, 8/1 06
Akerbaum (Ackerbaum, Akerbaumen, Ac-
kerbaums) 6/] O. 6/40. 6/57, 6/1 00,
6/138. 8/9, 8/40. 8/56, 8/100, 8/138
- Andreass (Andreas) 6/5, 9/5, 9/97,
10/39, 10/51
- Caspar 6/8, 9/7, ] O/56
- Hanss 6/41, 6/86, 9/40, 9/83
- Jacob 6/70, 8/70, 9/39, 9/106
- Martin 6/84, 6/85, 9/56, 9/82, ] O/59
- Nikel (Nicolas) 6/70, 6/85, 6/86, 8/70,
8/85, 10/60, 10/62
- Tobias 6/3], 6/70, 6/122, 9/30, 9/69,
9/119, 10/12, 10/26. 10/61
Albers (Albertische, Albersche, Alber-
tinsch) 7, mieszczka 7.9/74,9/78. 10/41
- Martin 6/54
Amoldsche 9/87
B
Baderss (Baders) 7
Bagniewski 7
Barbier Jacob 6/59. 6/83, 8/59, 8/83
Barłżno zob. Schenkerberg 6/8, 8/7, 10/57
Bartholdin (Bartholdi, Bartholden, Bar-
tholdsche) 7, mieszczka 7
- Andreas 911 7, 9/54. żona 611 7. ] 0/40,
10/55
- Christopher (Christoph) 6/93, 7, 9/93,
10/45, ]]
- Jacob 6/152, 9/50, 9/68, 9/106, 9/152,
9/153, 10115, ]0/45, 11
- Salomon 6/50, 6/68
Barthoszewski (Bartoszewski) 8/156
Hansen 11
Bartnik 6/143. 8/143
Bartsch Hans (Hanss) 6/96, 9/93, 10/2
Basler Peter 6/150
Bauer Daniel 10/54
Be. er Peter 6/146
Bcker (Beker, fast Bekersche) 7, lO/53
- Matz 10/2
- MeIcher 8/67
- Michael 6/67
- Thomas 6/4, 6/36
Belkau Matz 6/51, 8/51
- Nicolas 6/27,8/27
Bencke Tewes II
Benike Dominic 6/100, 8/100, lO/51
Bia]ohowa zob. Białochowo
Białochowo (Bialohowa) 7
Bitner (Bieler) Felix 6/18. 9/17
Blak (Blek, Black, Block. Bleks) 7
- Daniel 6/154. 9/154
- Michal 6/59, 8/59, I]
Blar (BIahr, Blahr, Blahrsche), mieszczka 7
- Jacob 9/21, 10/34
- MichaeI6/141, 6/160
- Stephan 6/23, 7, 9/23, 10/65, II
- Wilhelm 6/105, 7, 9/105. 11
B]asersche 7, mieszczka 7
BIOdau Johan 6/26
Blumnau 7
- Ernest 6/42. 6/147, 9/42, 9/147, 10/13
Bodoch (Bodock) 6113, 8/12
Bogzegna' Hanss (Bogzegnai Hansen)
6/153, 8/153, II
. Indeks zawiera imiona i nazwiska oraz nazwy geograficzne, które występują w tekście źró-
dłowym. W nawiasach podano pozostałe formy występujące w źródle. Pierwsza cyfra oznacza nu-
mer zapiski. druga okreśła pozycję na spisie.
218
Janusz Bonczkowski, Monika Panter
Bohmsche (Bochmsche, Bohmsc , Bochm-
sche, Bohmsche. Bohmschen) mieszcz-
ka 6/ I 51, 7, 9/151. II
- George 6/56, żona 9/56, 10/4
Bornmann (Bornman, Borman) Christoph
6/50.6/106,6/109,9/49,9/103, 9/106
Borowski 7
- Franc (Frantz) - mieszczanin grudziądz-
ki 6/68, 8/68
- Franciszek z Kościelca herbu Ogończyk
ławnik michałowski 7
Borzewski Felix 6/98, 9/95
Bottcher (Bottchert. Botchers) 7, II
- Matthias 6/150, 9/147
Breuer Blaske 6/13, 8/11
- Urban 6/120, 8/120, 10/45
Britschke George 6/56
Brock Isaac 6/6, 7, 9/6, 10/39
Brynda Woytek 6/107,9/104
Buchbinder 7
Bucholtz 7
- Carol 6/41, 6/47, 9/41,9/47, 10/64, II
- Christoph Henrich 6/40, 6/69
Btichssmachersche (B uchssmacherche)
mieszczka 7
BlIkler 7
Burggraffen von Engelsbllrg II
Buschwald (Btischwald. Buschwaldt) Gre-
ger 6/16. 6/26, 6/122, 8/26. 8/122, 9/15
Buszynski Hans (Jan) 6/58. 6/117, 8/58,
8/117
Btitcher Matz 10/70
Butner (Butter) Foelix 10/23
- George 6/97. 9/94
D
Dam Paul 6/35, 8/35
Dantzig zob. Gdańsk
Davids 6/80. 9/78
Deputaci 7
Deputat Hetmana Polnego 7
Deputat Woysk 7
Deutschen Radmachers II
Dietrich David 6/58, 7
Dobrski 7
Dolezygroch Junge (Volczygroch) 6/130,
9/ I 27
Dombrowski (Dąmbrowski) 6116, 7, 9/16, I I
- Georg 6/89,
Doring (Doring, Dorings) Tonies (Antoni.
Antony) 6/2, 8/2. 9/2, II
Dorpowski 7
Drau Georg 10/49
Dryssel (Dryssel) George (Georgen) 6/129,
9/126. 10/66
Drosaken II
Dtiker (Ducker, Duckrau) Berendt (Ber-
nard) 6/88, 8/88
- Paul 6/24, 9/23
Dybowski (Dybowska, Dybowskin, Dy-
bowsche) 6/113, 9/113, mieszczka 7, 11
- Andreas 6/27, 9/27, 10/42
- Michael 6/1, 7, 9/1, 10/7
E
Exner Caspar 6/157, 7, 9/157
Elbinger (Elbingerin, Elbingersche, Heren
von Elbing, Jch Mościowie Panowie El-
biązanow) 6/ 121, 7. 8/121, 10/27
mieszczka 9/118
Elianowski 7
Engelsburg zob. Pokrzywno
Erasmus 6/3, 8/3
Erdtmer (Erdtman), mieszczka lO/56
- Jacob 6/83, 7, 9/97, II
Ertel Daniel 6/137, 9/134
Ermland Bischotfs (Biskup Warminski) -
biskup warmiński 7
-- Beker - piekarz biskupa warmińskiego 7
- Ktiche - kuchnia biskupa chełmińskiego 7
- Leute - ludzie biskupa warmińskiego 7
- Schatzmeister - podskarbi warmiński 7
Ermlandsche Canonicis (Canonik Warmin-
ski) - kanonicy warmińscy 7
Ermland Oficial - oficiał warmiński 7
Evangelisches Hospital zob. Grudziądz -
szpital ewangelicki
Evangelisches Convent zob. Grudziądz -
zbór ewangelików
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
219
F
Felix 6/131, 8/131
Ferber J acob 6/11
Ferss (Fersch) 6/127, 8/127, 10/19
- Greger 6/90, 8/90. 10/20
Fen Conrad 9/11
Fika (Fieke. Fick) Constanty 6/118, 9/115,
10/5
Fischer Christotf 9/155
- Jakob 9/141
Fłeischer Georg 9/133
Flohten (Floht. Flocht) Hanss (Hans) 6/12,
6/] O I, 9/11, 9/98, 10/53
Forsters Michael 11
Fossowicz (Foss) 7, 9/] 27
- Jacob 6/127, 7, li
Frantz 8/64
Frantz Simon 7
Freudenberg George 10/5
Frelldenthal Johan 9/146
From Thomas 6/119, 9/116
Frolich Balthasar 6/137,8/137
G
Gabriel David 6/119, 11
- Christoph 6/1 07, 7, 9/1 07, 11
Galster (Galsters) Hans 7, 9/150
Gtirtner (Gerdner) Marek 6/49, 8/49
Gasska 10/29
Gass an der Mauer zob. Gmdziądz - ulica
Murowa
Gdańsk zob. Dantzig 6/155. 8/155
Geissler (Geisler) Simon 6/97, 8/97, II
Georg von Dantzig 6/155,8/155
Gercke Martin 6/139, 7. 9/139. 11
German Blas (Blasien) 6/26, 6/37, 6/79,
6/80, 6/87, 6/126, 6/146, 8/79. 9/25,
9/36, 9/78, 9/84, 9/123, 9/143, 10/34
- Christioph (Christofs) 6/21, 6/36, 9/20,
9/35, 10/15, 10/26, 10/48
- Librius 9/13
- Simon 6/105, 7, 9/33, 9/102
- Thomas 6/15, 9/14
Glade (Gladen) 6/116, 8/116
- Georg (George, Greger, Gergen) 6/4,
6/1 O, 6/21. 8/4, 8/21. 9/4. 9/9, 10/30,
10/46, 10/49
--=- Hans 6/13, 6/64. 9/12. 9/63
Glaser Hans 10/1 O
Glich (Gliechin. Glanchin) 6/140.8/140, 11
Glowius (Glovills, Glows, Glovig) 7
- Adam 6/46, 7, 11
Gniissky Carl . /3, 6/5
Goldtschmiedin (Goldschmiedin, Goltsch-
midts) 6/136, 8/136, 9/] 09
Golotczki (Golotzki) 6/50, 8/50
- Frantz 10/32
Grabowski 7
Gramentz (Gramentzen) 6/41, 8/41, II
- alten 11
Gras Pau1- 6/47, 8/47
Gratz Hanss 6/46
Gregori Andreas 6/] 33
- Gideon (Gedeon) 6/32, 6/148, 7, 9/32,
9/148, 10/19, 10/35. II
Grochalski Johan Jacob 6/127
Groninger (Gronninger. Groningers) Lu-
dwich (Lud wig) 6/28, 6/29. 6/112.
6/135.9/28,9/29,9/112, ]0/14, II
Grosch (Groschen) 6/138, 8/138
- Matz 6/79, 8/79, 10/64
- Peter 6/111, 8/111, 10/28
Grossakin (Grosackin) 6/46, 8/46
Grudziądz:
- bractwo kapłanów zob. Priester Kirchen
Bruderschaft (Pruster Bruderschaft) 6/
63, 8/63, II
- Brama Łasińska zob. Lessinschen (Las-
snischen) Thor 11
- Brama Toruńska zob. Thornschen Thor
6/138,9/135,9/138
- dom pastora zob. Predigerhauss (Evan-
gelisches Priesterhauss, Ewangeliches .
Predigerhauss) 6/30. 6/106. 61109. 7.
8/30,9/29,9/89
- dom proboszcza zob. Priesterhauss,
(Probstig) 6/63, 6/76. 9/62. 11
- gospoda jezuitów zob. Jesuiter Krug 7
220
Janusz Bonczkowski. Monika Panter
- koński młyn zob. Ross MUch.len 6/75.
8/75, 9/74, 9/75
- kościół zob. Kirche 9/150, I I
- kościół ewal1gelików zob. Ewangeliches
Kirchenhaus 10/20
- kościół pod wezwaniem Świętego Du-
cha zob. HeiJigen Geist II
- miasto zob. Stadt 61112, 6/123, 8/112,
8/123,81143,91120,9/123
- miejska piwnica na wino zob. Stadt
Wein KeIler 6/43, 9/42
- rynek miejski zob. Stadt des Markts 9/48
- słodownia przy ulicy Szewskiej zob.
Meltzhauss in der Schuster Gase (Maltz-
haus) 9/113, 9/116
- słodownia przy Toruńskiej Bramie zob.
Maltzhaus am Thomschen Thor 6/138,
91135, 91138
- szpital zob. Hospital 7
- szpital ewangelicki zob. Evangelisches
Hospital 6/9, 9/9
- szpital katolicki zob. Catholisches Hos-
pital 6/1 I, II
- ulica Murowa zob. Gass an der Mauer II
- ulica Szewska zob. Schuster Gase 9/113,
9/116
- zakon jezuitów zob. Patres Patres Socie-
tati Jesu (Reverendus Reverendissimi
Patres Patres Societati Jesu) 6/14, 6/15,
6/48, 6/55, 6/63, 611 08, 9/ I 4, 9/15, 9/48,
9/55,9/63,9/108, 10/36, 10/68, II
- zamek zob. Schloss II
- zbór ewangelików zob. Evangelisches
Convent 6/120, 9/120
- Złoty Dom zob. Die Gmdenhaus (Gul-
denhauss) 6/10, 8/9, 9/9, 10/49
Grzywna 6/61, 6/88, 8/61, 8/88
GUbner (Gubner) Christoph 6/96, 8/96,
8/124
GUldenhaus zob. Grudziądz - Złoty Dom
H
Haberlandt David 6/88, 9/85
Hahn (Hann) Matz 6/62, 8/62
Hampusch Blas 9/146
Hartmansche mieszczka 6/79, 7. 9/79
- Friede 9/46
Hauptmam (Haupten. Haubtman) von Reh-
den 61148. 8/148,9/145
Hexel (Hechsel) 7
- Johan 6/49. 7, 9/24, 9/49. 10/33
Hegel Johan 6/24,
Heiligen Geist zob. Grudziądz - kościół
pod wezwaniem Świętego Ducha
Heymansche (Heumansche. Heymansche)
Hans Georg 6/43, 7, 9/43. 11
- Hans 7
Heyn Jacob 6/87, 7. 1 J
Heysing (Heysing. Heusing) George
(Georg) 6/33, 6/58, 8/33. 8/58, 10/54
Helwig (Helwich, Helach) Matheus (Mat-
theus) 6/7. 7, 9/7
Hempel Hanss (Hans) 61131. 9/128. 10/47
Henksche (Henke, Hencke) mieszczka 7
- Nathan 9/31, 10112
Henningk (Hennings, Hening) 7
- Elias 6/3. 9/3, 10/17
Heren von Dantzing - panowie gdańszcza-
nie 7
Herr von Rehden an Ring II
Heren von Thorn - panowie torunianie 7
Hetzel 10111
Heusler Elias 6117, 61128, 7, 91127
Hieronymi Christoph 6/40, 6/92, 9/25, 9/40,
9/92, lO/lO, 10/67, II
- George 6/36, 7, 9/4, 9/36. 10/46, 10/48
Hilbrandt Hanss 6/72, 9/71,
- Martin 6/34, 6/46. 8/34, 8/46. 10/44
Hilscher Georg 61131. 7. 9113 I. 10/47
- Johan 6/45. 7
Hintz (Hintzens) 6/78, 8/78
- Christoph 6/144, 8/144
- Valentin 6/38, 6/64, 8/38, 8/64, 10/50. II
Hirchfeldt Carl 6/121
Hoffman George 6/99
- Lucas 6/142,9/139
- Martin 6/134, II
Hohenser Lazar (Latzar, Lasar) 6/47, 8/47,
10/65
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
221
Holtzenbcchcr (Ht.)]tzenbcker, Holtzenbe-
cher) Andrca 6/142
- Caspar 6/15 I. 8/15 I.
- Michael 6/81. 7, 9/81
- Paul 6/21, 7, 9/22
Hospital zob. Grudziądz - szpital
I
11gner Frantz 6/45. 8/45. 9/44
I1ke Michel 9/116
Internuneg Gcdanensie - pośrednicy gdań-
scy 7
Intemuneg Thorunensie - pośrednicy toruń-
scy 7
J
Jacob ohne Nahmen II
Jagielski Pawel (Paul) 6/161
Janss Martin II
Jantzen (Jansen. Jantze) Peter 6/] 02, 7,
9/102, lO/li
Jaromiński (Jaromirski) 6/135, 8/135
Jedwoch 6/ I 02, 8/102, 10/ II
- Nicolas (Nikel) 6/9, 9/8
Jerolmisch (Jierolmische) 6/48, 8/48, II
Jesik 6/17, 8/17
Jesuiter Krug zob. Grudziądz gospoda jezu-
itów
Junge Jacob 7, 9/26
Jungnikel Friedrich 6/51, 7, 9/51, 10/22
Juchschrerer (Jiihsrer) Hanss 6/55, 8/55
K
Kafka (Kaffka)11
- Matz 6/131,8/131. 10/47
- Thomas 6/25, 6/125, 8/25, 8/125
Kahl Daniel 6/102, 8/102, 9/99, lO/li
- Michel 6112, 6/96, 6/101, 8/11, 8/96,
8/1 Ol
Kapustin (Capusta) 7, 11
- Georg (George) 6/30,6/59,9/30,9/59
Carl Michael 6/124, 8/124
Karwalinski Simon 7
CastelJan (Kaszteł1an. Kaszte]an. CastelJan)
Che1minski 7
- Elbingensis 7
Gdanski (Gedanensis) 7
Katner (Katener, Katnersch) Casper 6/23,
6/130, 8/23, 81130. II
Catholisches Hospital zob. Grudziądz -
szpital katolicki
Katzenpusch Ji;1cob 6/65
Kczewski 7
Kegel Andreas 6/137
Keyler (Keiler. Kieler) Johan Jacob 6/64,
6/100, 7. 9/64, ]0/58, 10/66
empe Andreas 6/134, 9/13]
Kender Martin 10/66
Kerter Peter 6/145
Kesselbier (Keselbier) 6117, 6/43, 8117,
8/43
- Michael 6/1 ]0,6/141, 8/110,9116,
9/138, 10/18, ID/55
Chelstowski 7
ChorąLY Chelmiński 7
- Malborski 7
Christoph 9/ 108
Kielski 7
- Peter 6/144, 9/144, 11
Kiłke Michel 7
Killing (KilInig) 7
- Caspar 6/117,9/117
- Georg 6/122
Kirchen zob. Grudziądz - kościół
Kirstan (Kersten, Kirstans) 61146, 8/146,
9/143, 11
- Adam 9/153
- Bartel II
- Hans 6/126,8/126
Kiszewski 7
Kitnowski (Kittnowski) 7
- Sigmund 7
Kleinsorge Heinrich 6/38, 9/37
Kleinschmidt (Kleinschmidin), mieszczka
6113, 8/13
- Hans 8/12
- Martin 6/11. 8/10
222
Janusz Bonczkowski, Monika Pan er
- Philip (Phi lis) 6/11, 9/10
Klingschen (Klingsche, Klingsch, Klinge,
Klingen, Kling), mieszczka 7
- Paul 6/62, 6/66, 9/62, 9/66, II
Klode zob. Kłódka
Kłódka (Klode) - wicś położona w powie-
cie grudziądzkim, gmina Rogóźno 6/15
Knoblachin (Knobloch, Knoblauchs) 6/122,
81122
- Hans 10/12
- Matz (Matzken) 6/87. 8/87, 11
Knollsche (Knoll) 7
- Michael 6/99, 7, 9/99
Kochan Johan 6/126, 6/159
Koller Hans 6/99, 9/96
Kolmner (Kollmcr) Fabian 6/39, 8/39
- Jacob 6/78, 9/76
Coneibe (Coneiben, Coneibin) 7, mieszcz-
ka 7,9/156. 10/63
- Andreas 9/34. 9/69. 10/6, 10/44, 10/51
- Bartholomeus 7, gospoda 7, żona 10/31
- George 6/69
Konoiacki 7
Konow (Konowsen. Konowen) 6/116, 7
- Martin 6/20, 6/118, 9/20, 9/118, 10/5,
10/38
Korentz (Korient) 7
- Johan 6/141, 9/141, 10/18
- Matz 6/61,8/61, 10/25
- Lorenz 10/53
Kom 7
- Nicolas 6/8, 6/121, 7, 9/8. 9/45, 9/121,
10/27, 10/43
- Nicolas der jimgere 7
Koss 7
Koszarkowa 7
Kownacki (Kownatzki) 6/71,8/71
- Andreas 6/1,6/34.8/34.9/1. 10/6. lon.
lO/52,
- Christoph 6/55, 9/54
- Michael 6/22, 6/34. 6/54, 8/54, 9/21,
9/33, 10/6, 10/44
Kozuchowski 7
Krayczy 7
Krakau Greger 10/55
Kratz Matz (Matthias) 6/28. 6/109. 8/109,
9/27, 10/14. 10/48
Krausen (Krause. Krausche) 10/56
- Andreas 6/60, 7, 9/60, I I
- Greger 7
Krebs Jan (Hans) 6/15. 8/13. 11
Kretkowski Xiądz Kanonik 7
Kretschmers (Kratschmer) 6/67, 7, 9/67
Kruczek (Krutzek) 6/118, 8/118
Kruger (Kriiger)
- Peter 6/128.9/125
- von Randen (Rande) 6/110, 8/110
Kruszynska 10/67
Kiihn Jacob 6/139, 9/136
Cuiawa George (Georg) 6/82. 6/] 32, 7,
9/58,9/82,9/132. 10/21. 11
Culm Bischofs - biskup chełmiński 7
- Hoffstadt - dwór biskupa chełmińskiego 7
- Karete - kareta biskupa chełmińskiego 7
- Ktiche - kuchnia biskupa chełmińskiego 7
- Officzrer - oficer biskupa chełmińskie-
go 7
- Pferde - konie biskupa chełmińskiego 7
Kunstpfeiffer 7
Kupfferschmiedsche
- alte 6/158
KUrchner (Kurscher Kurschners) II
- Adam 6/97, 6/120, 8/97, 9/117
- alte 7
Custos Jacob 7
Kusch Jacob 6/35, 7, 9/35, 11
Kwidzinski (Qvidzinski) 6/78. 8/78
- Franc 6/64
Czaperczynski Prantz 10/22
Czapski Christoph 7
- Jan 7
Czarlinski z Bialczk 7
Czatter (Czatters, Czat er) Bernard 6/80,
6/94, 8/80,9/91
Czyrbin 6/22. 8/22
L
Lamb Andreas 6/88, 9/88, 9/134, 10/32
- Bartolomeus 7
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
223
Lange (Langsche) 7, mieszczka 7
- Balthasar 6/33, 9/32
- Christian 9/84
- George 6/7, 9/6
- Melcher 6/58, 9/57
- Simon 9/98. 10/29
- Tomas 9/125, 11
Laser 6/154. 8/154
Latros (Lotros. Latorcssen) 61137. 8/137, I I
L'lkorski 11
Lauterwaldowa 7
Lehman Hans 6/22
- Johan 8/21
- Libor (Liborius) 6/14, 10/43
Lessinschen Thor zob. Grudziądz - Brama
Łasińska
Leszynski Martin 6/14, 8/13
Lewaldzki (Lehwattzki) 8/54
- Jacob 6/54. 10/40
Libuda 7
Lyrin (Lyrni) 6/25, 8/25, 9/22. I]
Lindnau (Lindnauers, Lindnauer) 6/84,8/84
- Andreas 6/37, 8/37
- Christoph 6/39, 9/38. 10/60
- Martin 6/1, 8/1, 10/7, 10/34, ] 0/68
- Paul 6/18, 6/108. 8/18, 9/105, 10/23,
10/36
- Simon 6/92, 8/92
Lydtke (Lutke) Christoph
- Salomon 6/79, 9/77. ]0/63
- Simon 6/20, 8/20
Lipholdt Bartholomeus 6/77, 9/75
Lipinski 7
- Marcin 9/141
Lypke (Lipke, Libke) 9/109
- Andreass 6/65, 9/64. ]0/1
- Hanss 6/65, 6/73, 8/65, 8/73, 9/72, 10/1
Lupianus Andreas 6/54, 9/53, 10/40
Lauterwaldowa 7
M
Mackie Matheus 7
Malborski Jacob 6/77, 8/77, I]
Marc (Marcus) Jacob 6/82, 9/80. 10116
Mark 6/52, 9/5]
Mazanken 7. 9/137, ] I
Matthiaschin (Mattiaschin) 6/28, 6/49. 8/28.
8/49. 10/14
M'aurer (Manrer) Stenzel 6/29, 8/29
Meltzhauss in der Schustcr Gase zob. sło-
downia przy ulicy Szewskiej
Maltzhaus am Thornschen Thor zob. sło-
downia przy Toruńskiej Bramie
Meldzinski 7
Melman David 6/46
Messerschmid Peter 10/33
Miedel (Midet) George 6/7 I, 8/71
Midkens Benedict 11
Miek (Mikens) Barthel 6/152. 9/148, II
-' Martin 8/152
Mierzywoda (Mersiwoda) 6/134, 8/134, II
Mikisch 7
- Johan 6/5, 9/5
Mikula 6/107. 8/107
Milewskiego 7
Mitzen II
MitIacher Zacharias 6/61
Modracki Johan Burchard 6/124
Molier (Mohler, Mollers) 7
- Elias 6/104, 9/1 O l
- David II
Morgersttern Godfried 6/84
Morschisne (Morschisno, Marzischne)
6/93, 8/93. 11
Miihn (Munch) Hans 6/99, 8/99
Miika (Muke) Stantzel 6/51, 9/50, 10/22
Munt Georg 10/58
Miiller (Muller) Caspar 6/95 9/92
- George 6/82, 8/82,
- zum Klode 6/15, 8/]4
Murgrabia Malbor ki - burgrabia malbor-
ski 7
N
Naber Johst Dietrich (Just) 6/158, 7, 9/157, 11
- Dietrich 7
Nadolecki Maciey 6/125
Nalencz 7
224
Janusz Bonczkowski, Monika Pant r
- Andreas 6/57. 6/65, 6/85. 6/86, l?1I 00, 7.
9/57. 9/65, 9/85. 9/86, 10/ I, ] 0/2, 10/57,
10/59
Naps (Napsen) Christoph (Christophs) 6114,
6/32. 6/83. 6/11 ł. 8/13. 8/32, 9/81,
10/28, 10/43, 10/69
- Lorentz 10/50
Negelschmid 7
- Barthel 10/30
Niewiesciński (Niwiescinski) 7
Neuebauer (Neugcbauer. Neugbauer) Ca-
sper 6/]9,6/155.9118,9/152, 10/3
- Samuel 6119, 8119, 10/3
Neuboser Jacob 6/159
Neuman Bartel (Neumans) 6/14], 8/141.
10118, I]
- Casper 10/4
- Martin II
Neunaber Lucas 6/56, 9/55, 10/4
Nikel Claus ] 0/9
NicIosek 6/105, 811 05, 11
Nicolai (Nicolas, Nicolain) 6/113, 81113,
10/42, 11
Nowa Wieś zob. Sregersberg (Segersberg)
6/134, 8/134
o
Ober (Oberley) 6/116
- Mark 61154
Oye Dawid 6n4
Okun 7
- Andreas Jozeph 61140, 91140. II
Ohm Georg 6/80. 7. 9/80
Orlowski 7
Oslowski 7
p
Pachallus 7
- Chnstoph 6/94, 7
- George (Georg) 6/90, 9/90, 10/61
Pahtzke (Pachtzken, Pahtz. Pahtzka, Patz-
ker) 61149, 7. 9/149, II
- Paul 6/53, 8/53, 10/63
- Hans Georg 6/98, 7
Palzken 7
Panowie Malborczanie 7
Pauli Hanss 6/62, 6/66. 9/65
- Matz (Matthias) 6/50, 6/67, 6/68, 6/ ł 32,
8/50. 8/67, 9/129
- Melcher 6/67. 6/154, 9/66. 9/151, 10/45
Patres Patres Societati Jesu zob. Grudziądz
- zakon jezuitów
Perli 7, ł I
- Emst 6/38
Peschels (Seschels) Hanss 6/122, 7, 9/122
- Paul 7, 9/83, 10/16
Pietzker George 6/97. II
Pirk (Pirke, Pirkens. Piek, Pieka) Georg
6n2, 8n2, 11
- Hans 10/67
- Martin 6/21, 8/21, II
Plemięcki (Plemienski) Daniel 8/156,
9/156,
Podkomorzy Chelmiński 7
- Malborski 7
- Pomorski 7
Podwoiewodzica (Podwoiewodzy, Podwo-
iewodzic, Podwoiewodz) Chelminski 7
- Pomorski 7
Pokrzyw no zob. Engelsburg 11
Polnisch Messerschmiedts 11
- Reimer (Rei ner, Reiners) 6/119, 8/119,
li
Pomerell Woiewoda Soldaten - żołnierze
wojewody pomorskiego 7
Porman J ohan 61111
Posla Swieckiego 7
- rolewskiego 7
Powalskiego (Powalski) 7
Pratz Hans 9/45
Prądzinski 7
- David 6/81. 8/81
Prediger Hauss (Evangelisches Priester-
haus , Ewangeliches Predigerhauss)
zob. Grudziądz - dom pastora
Preyter (Preiter) Daniel 6/41, 8/41
Priesterhauss (Probstig) zob. Grudziądz -
dom proboszcza
...
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
225
Priester Kirchen Bruderschaft (die Pruster
Bruderschaft) zob. bractwo kapłanów
Preusch Berthel 611 10, 9/107
Presske Hans 6/92, 9/89
Priem Michael (Michal) 611 17,911 14
Przeger Christoph 6/81. 9/79
Puiczygowno (Pieczygownowa) 6/25, 9/24
R
Rabe Matz 611 56
Raczynski (Raczynskiego) 7
Radmanher (Radmanher, Radmachers) Lu-
dwik 811 56
- Wentzki (Wentzken) 8/156, II
Radzyń Chełmiński zob. Randen
Randen (Rehden) - Radzyń Chełmiński
miasto w powiecie grudziądzkim 611 ] O,
61148, 811 lO, 8/148, 9/145, 1011 10, 11
Richtler 7
Ries (Rys) Thomas 6/27, 6/44, 9/26, 9/43,
10/42, 10/54
Reymerin (Reymer, Reimers, Reimerin,
Reyemerin, Reiners, Reimersche, Re-
inerin), mieszczka 7, 11
- Heinrich 6/155, 6/156, 11
- Caius (Caiusin, Caii), 9/38, 9/39, 9/103,
żona 611 8. 6/36, 6/38, 6/39, 6/53, 6/103,
7,9/53. 10/9, 10/60, 10/62
Ringeltauben (Ringeltaube) Jacob 6/70, 7,
9/70
Rimplin 10/10
Ritter (Rittersche, Ritters) 7, 91136, II
- Georg 6/31, 6/72, 7, 9/72, 11
Ross Miichlen zob. Grudziądz - Koński
młyn
Rugermuhl (RugermuhlI, Ringermuel) Al-
bert 6/83, 8/83, 10116
Ruprechtsche (Ruprecht) Elias 9/61, 911 35,
10/24, mieszczka 7
Rybicki Michael (Michel) 6/44, 8/44, 10/55
- Nicolas (NikeI) 6/68, 6/74, 9/67, 9/73,
10/32, 10/41
- Mauli 8/68
s
Sadlau 8/50
- Martin 6/36, 611 51, 8/15, 8/36, 811 51
Sań1Uel 8/156
Sanfftleben (Sanftleben) Cyprian 6/53,
9/52, 10/62
Sant(Sand,Sanden) II
- Johan Enesty 61124
- Georgen (George) 6/114, 6/145, 811 14,
811 45, 9/111, 911 42, II
Sasse (Sassen) 7
- Christoph 9/114
-Gottfrid 6/5, 61l3, 9/12, 9/13, 9/101,
JO/49, 10/50, lO/53
- Nicolas 6112, 6/101. 7,
Satbin (Sarbin, Sarbins) Michel 6/132,
8/132. Ił-
Sattler
- allte 7
Sauren 911 00, 10/25
Sądowy (Sądowcy) Sucki 7
Sądnikowi (Sądowy, Sądowic) Trzcinskie-
mu (Trzcinski) 7
Schaarsche Hanss 611 37
Schartzin 6/9, 8/8
Scheyerchen (Scheyerchen) Gottfnd 6/78,
7, 91145, 11
Schenkenberg zob. Barłożno
Schenkenberg Augustin (August in Schen-
keberg) 6/8, 8/7, 10/57
Schenker Gregorek 6/29,9/28
Scherin
- alten II
Scherstenfeger 7
Schidle (Schidlaws) 6/149, 8/149
- Hanss II
Schiedkin (Schidkin, Schideken) 6/52,8/52
- Jacob 11
Schindler Andreass 6/16, 6/94, 7, 91l8,
9/94, 10/23, 11
- Hans 6/60, 9/59
Sch'rbih (Schirbin) 6/60, 8/60,
- alten II
Schlaser 7
226
Janusz Bonczkowski, Monika Panter
Schlachter (Slahten. Schlachters) Prantz
(Frantzen) 6/144, 8/144, 11
Schloss zob. Grudziądz zamek
Schmidt (Schmidin, Schmidten, Schmied-
sche, Schmied) - mieszczka 7
- Albert 6/139, 8/139
- Andreas 6/108,8/108, 10/36
- Greger (George) 6/43, 6/124, 8/43,
9/124, 10/8, 10/56, żona 10/8
- Hans 6/140, 9/137
- Lorentz 10/24
- Thomas 6/140, 8/140
- Wentzkin 10/35
- Wincent (Vincent, Wentzel) 6/32, 6/133,
9/31,9/130, 10/35, 10/68
Schonbriicke (Schonbriicker) Caspar 6/31,
6/7 I. 8/31, 9/70, 10/26, 10/57
Schonfeldt Martin 6/21, 7, 11
Schopss (Schopss) Valentin 6/153, 9/149
Schott (Scholtt, Scholtzens) Hans (Hanss)
6/47, 9/46, 10/64. 11
Schortz Jacob 10/58
- Nicolas lO/59
Schreibers (Schreiber) Caspar 6/12, 6/101.
8/ II, 8/1 O I
Schreyer (Schreyer, Scheer. Schrerer,
Schreyers) 6/133, 8/133
- Stenzel 6/23, 8/23, 10/61
- Hanss 6/39. 8/39, 10/33, II
Schroder Georg 6/7 l, 7, 9/71
Schultz (Schultzen) Andres 6/152
- Christoph 6/76, 6/153
- George (Greger, Georg) 6/25, 6/77, 6/91,
6/92, 7, 8/77, 9/91, 10/26, 10/37
- von Sregersberg (Schultz Segersberg) 6/
134,8/134
Schuster Gase zob. Grudziądz - ulica
Szewska
Schuhmeister 7
Schuster George 6/24, 8/24
Schwabe (Schwabin) mieszczka 7
- Hanss 6/125, 9/122
- alten II
Schwartz Joachim (Jochim) 6/61, 9/60,
10/25
- Sebastian (Sebaste) 6/20, 9/19, 10/38
Schweinitz (Schwimitz) 7
- Michael 6/10, 9/10
Scupien (Skupka) 6/3, 8/3,9/3, 10/17
Schvetz 8/104
- Hanss 6/104,
Sędziego f?] Mławski 7
Sędzia Swecki 7
Semischmachers 11
Serler 6/128. 8/128
Sieghard (Sighardt) 6/116, 8/116
- Hans 6/74, 8/74
- Johan 10/15, 10/41
Simei (Simaien) 6/62, 6/66, 8/62, 8/66. 11
Skotten 10/52
Slupski (Schlupski) 6/147. 8/147. 9/144,
10/ l3 .
- Peter 10/38
- Matz 6/42, 8/42, 9/41
Smoczynski 7, II
- Matthias 6/130, 7, 9/130
Sokolowski Thomas 6/23. 8/23
Sommer Michael 7
Sonstag Bastian (Sebastian) 6/124, 9/121,
10/8, 10/20, 10/52.
Sperling 6/52, 8/52
- Greger 6/94, 6/95, 8/94, 8/95
Spisa Isaac 6/160, 7, 9/160
Spiegelbergs 7
- Greger 11
Sregersberg (Segersberg) zob. Nowa Wieś
Stadali 7. II
- Casper 6/2, 9/2
Stadt zob. Grudziądz - miasto
Stadt Wein KeIler zob. Grudziądz - miej-
ska piwnica
Stadt des Markts zob Grudziądz - rynek
miejski
Stadtzivin 6/98, 8/98, 10/29
Stark (Stork) Martin 6/93, 9/90
Staszek 6/142, 8/142
Starosta (Starosty) Bratianski 7
- Hamerstin 7
- Jasieniecki 7
- Kiszewski 7
- Mirachowski 7
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
227
Steingdiber 6/118
Stekel Greger 10/21
Stengel Matz 6/129, 8/129
Stephan Barthel 6/136, 9/133
Stobbe (Stobsche, Stubsche. Stolbe, Stob-
be), mieszczka 7
- Jacob 6/7, 6/135, 8/6,9/132, 10/24
- Johan 6/96, 9/96
Stolinski 7
- Nicolas (Kalksztein) 7
Stoli (StolIen) 6/57, 6/147
- Hanss (Hans) 6/5, 6/6, 8/5, ] 0/39
Stórmer (Stormer Sterrner, Sturmerin, Stur-
mer, StOrmersche) 7
-Jochan 6/19, 7, 9/19.10/3
- Tewes (Thebus, Tewels) 6/69, 8/69,
9/68, 10/31
Strampker Johan Georg 6/33
Streithamer (Streithammer) Peter 6/132,
8/132
Stuffen (Staffen) 7
- Peter 6/77, 9/77, 10/69, II
Sulicki 7
Szczepan 6/91, 8/91
Szczyrzba (Szyrzba) 9/1 00
- Jacob 6/1 03, 6/1 06, 8/1 03, 8/1 06
- Matz 10/9
Szlagowski (Slagowski) 7
- Albertus 6/143, 9/143
Szymankiewicz 7, II
- Christoph 6/126,6/159,9/126
T
Taut (Tautenius) David 7
- Tobias 6/136, 7, 9/119
Tedel (Thedelsche, Tedels) 9/86
- Hanss 6/89, 6/107, 8/89, 8/107, 11
Tesler Georg 6/53, 8/53
Theofili (Teophiłi) 6/56, 6/57,
- Hans 8/56
Thiel (Thielen) Hans Christoph 6/129, 7
- Christoph 7, 9/127
- Michael 6/23, 9/22, 10/65
Thomas Simon 6/91. 9/88. 10/37
- Valentin 6/91, 8/91
Thornschen Thor zob. Grudziądz - Brama
Toruńska
Tichler (Tischer. Tiescher. Tiesler) Chri-
'.stoph 10/69
- Jacob 6/144
- Melcher 6/56,8/56. 10/21
- Samuel 6/44, 7, 9/44
Tópfer (Topfserche) Jozeph 7
- Falksche 7
Trager (Tragers: Treger) Szczepan 10/37
- Lipke (Libbke, Libke) 6/112, 8/112, 11
Tranowski Samuel 6/34
Trespe Georg 6/143, 9/140
Tucholka 7
TuiLnicki (Thusnitzki) 6/136,6/139, 8/136.
8/139
w
Warner Hans 6/72, 8/72
Wąsowicz Casper 6/43
- Paul 6/26
Wegner Jacob 6/114
- Jochan 7
Weyke (Weihe, Weyhe) Hans 6/29, 6/125,
8/29, 8/125
Weissgarbesche 7
Wentzkin 6/133, 8/133
Wieczorkowa 7
Wilczewski 7
Wileniussche (Willenius) 7, 9/110, 9/111
- Martin 10/30, mieszczka 6/110, 10/28,
Winke Martin 6/90, 9/87
Wittke (Witke) Bendedict (Benedict) 6/11,
8/10
- Hans 8/12
Vogdt (Voigdts) 7
- David (David) 6/73, 9/73
- Matz (Matzen) 6/89, 8/89, II
- Simon 6/95, 7, 9/95, ] I
Wojewoda (Woiewoda) Chełminski 7
- Malborski 7
- Pomorski (Pomerell) 7
Woytecks II
228
Janusz Bonczkowski, Monika Panter
Wolfeldt (Wollfeldt, Wosffeldt, Sdolfeld) 7
- Christoph 6/76, 6/104, 6/155, 9/104,
9/155
Wolter Matz (Matzen) 6/55, 8/55, II
Worff Andreas 6/65
- Jacob 6/124
Vorscherk (Worschrek) Gabriel 6/127,
9/124, 10/19
Wypich 6/26, 6/123. 8/26, 8/123
u
Unruhe Sigmund 6/67, 7
U arz 6/161
z
Zaperta 6/155, 8/155
Zawalidroga 6/27. 6/113, 8/27, 8/113, 9/110
- Franc 6/51. 8/51
Zakon Jezuitów zob. Patres Patres Societa-
ti Jesu
Zeugwarteus Marcinus (Zeugwarter) 7
Zieglers (Zinglers) 6/52, 7, 9/52, li
Zieleznicki 7
Zielinski Joseph 9/161
Zimerman 6/59, 9/58
Ziekel Simon 6/124, 8/124, 10/8
Zabel (Zobel) 7
- Christoph 6/37, 9/37
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
229
Indeks rzeczowy dla Części I i II.
A
angulum - zob. kąt
B
Baustette zob. teren pod budowę, teren bu-
dowy
Beker zob. piekarz
Bischoffs zob. biskup
biskup (Bischoffs, Bischofs)
- warmiński 7
- podskarbi 7
- officiał 7
- piekarz 7
- kanonik 7
- służba, czeladź, żołnierze (Leute) 7
- chełmiński 7
- kuchnia 7
- oficer 7
- konie 7
bractwo (Bruderschaft)
- kapłańskie (Priester Kirchen Bruder-
schaft) 6/63, 8/63, II
brama (Thor)
- Toruńska (Thornsche Thor) 1/138, 6/
138, 9/135, 9/138
- Łasińska (Lassnischen Thor) II
- wjazdowa jezuitów mapa nr 1,4/103
Brandtesthaus zob. gorzelnia
Brauhaus zob. browar
breit zob. szerokość
browar (Brauhaus), 6/40, 6/50, 6/84, 8/40,
8/50,8/84, 8/156, 9/39 ,9/49
- jezuitów 4/1 02
Bruderschaft zob. bractwo
Briiken (Briikey, Bruken) zob. most
buda (Bude) 41135, 5/52, 6/52, 6/114, 7,
9/51, 9/1 09. 9/111, 9/150, 9/151, II
- kościoła mapa nr I, mapa nr 2, 91150
- miasta (Stadtbuden) mapa nr I. mapa
nr 2, 9/1 09
Bude zob. buda
Burgermeister zob. burmistrz Burgermeiste-
rin zob. burmistrzowa
Burgerschaft zob. mieszczanie
Burgerwiesen zob. łąki mieszczan
Burggraffen zob. burgrabia
burgrabia (Burggraffen)
- z Pokrzywna I I
burmistrz 1/134, 3/52, 3/53, 3/57, 3/58,
3/59, 3/60, 3/62
burmistrzowa 4/ 159
Butteleg zob. katownia, miejsce tortur
c
cal (zoli) l
chorąży
- malborski 7
- chełmiński 7
collegium zob. kolegium
consignatiori zob. dostojnicy 7
consules zob. rajca
convent zob. zbór
D
darowizna (donatio) 3/53
. Indeks zawiera hasła przedmiotowe, które występują w tekście źródłowym. W nawiasach'
POdano pozostałe formy występujące w źródle. Pierwsza cyfm oznacza numer zapiski, druga okre-
śla pozycję na spisie.
230
Janusz Bonczkowski , Monika Panter
- dom, domy (Haus, Hauser, Wohnhaus.
Wohnhaussche, Erbe) mapa nr I, mapa
nr 2, 1/121, 1/146, 1/152, 1/154,3/6,
3/26, 3/27, 3/31, 3/41, 3/52, 3/58, 3/59,
3/60, 3/62, 3/69, 4/] 9, 4/44, 4/73, 4/74,
4/77, 4/83, 4/87, 4/94, 4/98, 4/116,
4/] 20, 4/127, 4/] 38, 4/157, 5/26, 5/56,
5/60, 5/77, 5/122, 5/124, 5/15], 5/155
6/16,6/39,6/56,6/60,6/67,6/76,6/77,
6/80, 6/122, 7, 9/30, 9/39, 9/66, 9/67,
9/72, 9/77, 9/78, 9/83, 9/1 06, 9/123,
9/142,9/149, 10/19, 10/42, 10/46, 10/48,
lO/52, 10/69, II
- gościnny (Gasthaus) 3/42
- narożny (Eckhaus) 6/23, 7, 9/63. 10/65
- oficyna (Hinterhaus) 1/147,3/44,4/130,
6/29,6/57,6/94,6/155,9/29,9/61,9/91,
9/152
- pastora (Ewangeliches Priesterhauss)
mapa nr l, mapa nr 2, 1/90, 4/81, 5/106,
6/30,6/106,6/109, 7, 9/89, 10/20
- proboszcza (Priesterhauss, Prie-
sterhauser) mapa nr l, 3/15, 11107,
11109, 3/15, 4/12, 4/13, 4/162, 5/75, 6/
63, 8/30, 9/62, II
- przy Karczmie 3/14
- przy Rynku 11148, 1/156
- przy słcdowni 3/5
- przyległy sąsiedni (Nebenhaus) 1/153,
3/30, 3/51, 3/67, 4/] 10. 7, 8/65
- Złoty Dom (Guldenhauss) 6/10, 8/9, 9/
9, 10/49
donatio zob. darowizna
dostojnicy (Consignatiori) 7
droga (via)
- przy drodze publicznej 3/66
duch (Geist) II
dziecko (Kinder) 9/15
E
Erben zob. dom, dziedzictwo
G
Gass zob. ulica
Geist zob. duch
gorzelnia (Brandtesthaus) 6/40
Graben (Grabens) zob. rów
Grantzpfahl zob. słup graniczny
Grentzgraben zob. rów graniczny
Grundt zob. grunt
grunt (Grunt, Grunder) 11109,3/45,3/48,7, ] I
H
Hauptman (Haubtman) zob. starosta
Haus (Hauser, Wohnhaus, Wohnhaussche)
zob. dom
Heyde zob. wrzosowiska, pustkowie
hetman polny 7
Hofsstate (Hoffstadt. Stadthofs) zob. parce-
la zabudowana, zagroda
Hospital zob. szpital
I
Internuneus zob. pośrednicy
K
kanonik (Canonik) 7
- warmiński 7
karczma (Krug, Schinkhauss) 4/126, 4/129,
4/143, 7, 9/38, 9/45, 9/81, 9/156
- z karczmy 3/14
kasztelan (Casellean)
- chełmiński 7
- elbląski (Elbingensis) 7
- gdański (Gedanensis) 7
katownia (Butteleg) mapa nr I, II
kąt (angulum) 2
Keller zob. piwnica
Kinder zob. dziecko
Kirche zob. kościół
klasztor (Klosterhauss)
- Benedyktynek mapa nr I
Klosterhauss zob. kla ztor
kolegium (Collegium)
- Jezuitów mapa nr 1,4/105
konie (Pferde)
- biskupa chełmińskiego 7
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
231
kościół (Kirchen) 6/63
- Benedyktynek mapa nr I, mapa nr 2
- ewangelicki (Ewangelich Kirchenhaus)
I 0/20
- fara (Pfarkirche) - mapa nr 2
- Jezuitów 4/104
- za kościołem 6/32, 9/31
krayczy 7
Krug zob. karczma, gospoda
xsiądz 7
Ktiche zob. kuchnia
kuchnia (Ktiche) 7
- biskupa chełmińskiego 7
L
Landtags zob. sejmik
ludzie, służba (Leute)
- biskupa warmińskiego 7
Leute zob. ludzie, służba
łąki (Eiłfschwaten, Hausschwatten Schwat-
ten, Wiesen) 1,2, 3, 1/116,4, 10, II
- mieszczan (Burgerwiesen) 3, 10
- rady (Rathsewiesen) 3, 10
M
Mauer zob. mur
magistratus - rada miasta
Maltzhaus (Mtiltzhauss) zob. słodownia
Markt zob. rynek
miasto (Stadt) 1/115, 1/123, 4/161, 5/123,
6/43, 6/49, 6/112, 6/114, 6/123, 8/112,
8/143, 9/42, 9/48, 9/109, 9/112, 9/120,
9/123, II
miejsce (Ort) II
mieszczanie (Burgerschaft)
młyn (Mtihlen, Mtihle)
- koński 4/84, 5/76. 6/75, 8/75, 9/74, 9/75
most (Brtiken, Brtikey, Bruken)
- krowi 3
Mtihlen (Mtihle) zob. młyn
mur (Mauer) 11
murgrabia
- malborski 7
N
Nonnen (Nonne) zob. Zakon
o
oficzio zob. urząd, funkcja
oficial zob. Oficiał
oficer 7
- biskupa cheh:nińskiego 7
ofi ci ał
- warmiński 7
officzer zob. oficer
ordnung zob. porządek
ort .zob. miejsce
p
parcela zabudowana, zagroda (Hofssttite,
Hoffstadt, Stadthows) 4/142, 6/22, 7,8/22
pastor (Prediger) mapa nr I, mapa nr 2'-
1/90, 4/81, 5/1 06, 6/30, 6/1 06, 6/1 09, 7,
9/89, 10/20
Pfarkirche zob. kościół
Pferde zob. konie
piekarz (Beker)
- biskupa warmińskiego 7
piwnica (Keł1er)
- miejska 6/43, 9/42
plac (Platz, Platzchen, klein Platzchen,
Platzchen, Platzchen) mapa nr I, 3/25,
3/46, 4/12, 4/13, 4/27, 4/39, 4/65, 4/84,
4/142,5/138,6/151,9/100,9/109,9/151,
10/25, II,
- mały 3/53
- przy słodowni 1/118
- pusty plac przy słodowni 1/151
Platz (Platzchen, klein Platzchen, Platzchen,
Platzchen) zob. plac
podkomorzy
- chelminski 7
- malborski 7
- pomorski 7
podskarbi (Schatzmeister)
- warmiński 7
232
Janusz Bonczkowski, Monika Panter
podwoiewodzic
- chełmiński 7
- pomorski 7
poprzek, wszerz (Qvearen, Qveam) 2
porządek (Ordnung) 3
poseł 7
- swiecki 7
pośrednicy (Internuneu )
- gdańscy 7
- toruńscy 7
prawo (Recht) II
Prediger zob. pastor
pręty (Rutten) 3, 9,10
Priester zob. proboszcz
proboszcz (Priester, Probsten) mapa nr I,
1/107, 1/109, 3/15,4/12, 4/13, 4/162,
5/75, 6/63. 8/30, 9/62, II,
probostwo (Probstig) mapa nr 2, 6/76
prosty, bezpośredni (rectum) 2
Probsten zob. proboszcz
Probstig (Probstey) zob. probostwo
pusta. wolna parcela (Wtiste Haus) 6/16,
6/35,6/48,6/115,6/117,6/150, 8/15
8/16, 8/35, 8/48, 8/115, 8/116, 8/1] 7,
8/150,9/34, 9/47,
- miasta 1/115,9/112,9/115
- przy słodowni 1/151
R
rada mia ta (Magistratus) 1/155
rajca (Consules) 3/53
Rathaus zob. ratusz
Rathsewiesen zob. łąki rady
ratusz (Rathaus) mapa nr 1
rectum zob. prosty, bezpośredni
Recht zob. prawo
Register zob. rejestr
rejestr (Register) 6/76
- łąk (Wiesenregister, Schwaten Register)
4, 5, 6
Reyhe zob. szereg, rząd 11
Rossmuhle Platz zob. młyn
Rutten zob. pręty (jedn. miary)
rynek (Markt, Markts) 6/49, 9/48
- przy Rynku 1/148
rów (Graben, Grabens) 3/53
- graniczny (Grentzgraben) 9
- poprzeczny (Qwergraben) 9
Q
Qvearen zob. poprL:ek, wszerz
Qwergraben zob. rów poprzeczny
s
sądowic 7
sądnikowi 7
Schatzmeister zob. podskarbi
Schinkhauss zob. karczma
Schloss zob. zamek
Schwatten (Hausschwatten, Eilfschwaten)
zob. łąki
sędzia (sędziego)
- mławski 7
- świecki 7
Seite zob. strona
sejmik (Landtags) 7
Seylen zob. sznur (jedn. miary)
słodownia (Małtzhaus, MaJtzhauss) mapa
nr 1,3/5, 1/118,4/27,4/42.6/116,6/118,
6/138, 81116, 8/138
- przy słodowni 1/151
- przy ulicy Szewskiej 1/1 16, 9/1 13, 9/1 15
- przy Bramie Toruńskiej 1/138, 6/138,
9/1 35, 9/138
słup graniczny (Grantzpfahl) 3
Soldaten zob. żołnierze
spectatibilis zob. znakomity, dostojny
Speicher (Speicherschen) zob. spichrz
spichrz (Speicher, SpeicherschenH/155,
4/128
Stadt zob. miasto
Stajnia (Stall) mapa nr 2,61147. 81147
- za stajnią 9/56
Stall zob. stajnia
starosta (Hauptman. Haubtman)
- bratianski 7
- hamerstin 7
- jasiniecki 7
KSIĘGA ŁĄKOWA MIASTA GRUDZIĄDZA...
233
- kiszewski 7
- radzyński 6/148. 8/148, 9/145
- mirachowski 7
sznur (Seylen) 3. 10
strona (Seite) 3/53, II
szereg, rząd (Reyhe) 11
szerokość (breit) l
szpital (Hospital) 7
- ewangelicki (Evangelisches Hospital)
5/9, 6/9, 9/9
- katolicki (Catholisches Hospital) 4/111,
5/11. 6/ II, II
T
tabela (Tabell) 4
Tabeli zob. Tabela
teren pod budowę, teren budowy (Baustet-
te) 9/15
Thor zob. bmma
Thurm zob. wieża
u
ulica (Gass) II
- Murowa II
- Szewska 1/116,9/113,9, 116
urząd, funkcja (Oficzio) 3/53
w
Wein zob. wino
via publica zob. droga publiczna
wieża
- miejska (Thurm Burger) II
wino (Wein) 6/43. 9/42
Wisen zob. łąki
Wiesenregister zob. rejestr łąk
wojewoda
- chełmiński 7
- malborski 7
- pomorski 7
wrzosowiska. pustkowie (Heyde) 9
W istc zob. pusta, wolna parcela
z
zakon (Nonnen) 3/58
- Benedyktynek mapa nr I, mapa nr 2,
zamek (Schloss) 1 1
zbór (Ewangelisches Convent) II
- ewangelicki 1/120,6/120
zoli zob. cal
żołnierze (Soldaten)
- wojewody pomorskiego 7
znakomity, dostojny (spectatibiłis) I/55, 3/
53, 3/57
Wiesław Sieradzan (Toruń)
UZUPEŁNIENIA DO DZIEJÓW KARTOGRAFII GRUDZIĄDZA
Rozwój badań nad kartografią Grudziądza w ostatnim dziesięcioleciu nie-
wątpliwie wpłynął na lepsze poznanie poszczególnych faz jego rozwoju prze-
strzennego. Opublikowanie w ramach Atlasu historycznego miast polskich
(AHMP) zeszytu 4 poświęconego miastu Grudziądz' oraz szeregu przy zynków
odnoszących się do tej problematyki było konsekwencją coraz lepszej wiedzy na
temat stanu zachowania i miejsc przechowywania źródeł kartograficznych doty-
czących miasta i jego najbliższego regionu 2 . Historyk kartografii jest już świa-
dom bogactwa istniejących materiałów, odzwierciedlających znaczącą rolę mia-
sta zarówno w okresie nowożytnym, jak i w stuleciach XIX i XX. Całość tych
zbiorów można podzielić chronologicznie ze względu na czas powstania poszcze-
gólnych źródeł na okresy: wojen polsko-szwedzkich w XVII w., pruski (niemiec-
ki) oraz polski.
I Atlas historyczny miast polskich, t. I: Pm.\'Y KTlJlew.\'kie i Warmia, pod red. A. Czacharow-
skiego, z. 4: Grudziljdz, oprac. hist. W. Sieradzan, oprac. kartograf. Z. Kozieł, Toruń 1997.
:! J. Frycz, Układ urbanistyczny i architektura Grudziądza, Rocznik Grudziądzki (dalej:
Rocz. Gr.) t. I. ]960, s. 66 i n.; Z. Nowak, A. Tomczak, Rękopi.vmienne plany miast dawnej Rzeczy-
pospolitej w zbiorach Biblioteki Kn)lewskiej w Kopenhadze, Kwartalnik Architektury i Urbanisty-
ki, t. XVI. 1971. s. 225-232; A. Wajler, Ulice Grudziądza. Rocz. Gr., t. IX. 1985, s. 59. W. Siera-
dzan, Atlas hi.'Itoryczny miasta Grudziljdza. Per.'Ipektywy publikacji, Rocz. Gr. t. 12. ]996. s. 23-38;
tegoż, D e Stadtpliine von Graudenz au.\' dem /7.-20. }ahrhundert. Perspekti,'en zur Veri ffentlichung
eine... ge...chichtlichen Atla......es, Beitrage zur Geschichte Westpreussen, Bd. 14, 1995, s. 55-
-67; Plany miast w polskich archiwach pań...twowych. Katalog, oprac. M. Lewandowska, M. Stel-
mach, pod kier. A. Tomczaka, Warszawa 1996, s. IICrI18; W. Sieradzan, Plany mia.\'fCl Grudziądza
w Geheime.\' SfClatsarchiv Preussischer Kulturbesitz Berlin-Dahlem (GSA) i Stllat.\'bibliothek zu Be
lin - Stiftung Preu......i.w:her Kulturbesitz (SBB-PK), Rocz. Gr., t. 13, 1998, s. 249-260.
236
Wiesław Sieradzan
Materiały te S'l przechowywane w Grudziądzu (zbiory muzeum i zasób ar-
chiwum miejskiego, który ostanio znajduje się w Toruniu, w Ośrodku Dokumen-
tacji Geodezyjno-Kartograficznej Starostwa Powiatowego), ale przede wszystkim
w Geheimes Staatsarchiv i Staatsbibliothek Preusischer Kulturbesitz w Berlinie-
Dahlem. Przeprowadzona przez autora niniejszego opracowania w fazie przygo-
towań do wydania drukiem grudziądzkiego zeszytu w AHMP kwerenda zaowo-
cowała zinwentaryzowaniem wówczas prawie sześćdziesięciu planów. Plany Gru-
dZiądza w GStA PK są znacz'lcą częścią liczącego około 10 tys. jednostek archi-
walnych zespołu byłych zarządów poszczególnych prowincji pruskich. Jak wia-
domo, w skład tzw. Plankammer Marienwerder wchodzi bogaty zbiór około 3800
planów i map uporządkowanych według urzędów 3 . Dla Grudziądza w granicach
do końca XVIII w. zinwentaryzowano ponad osiemdziesiąt planów, a łącznie dla
powiatu grudzhldzkiego około trzysta. Dużą część tego zbioru stanowią wartościo-
we i przeważnie słabo dotychczas wykorzystane przez badaczy rysunki budowla-
ne, plany sytuacyjne przedmieść, mapy terenowe. graniczne, cieków wodnych
i grobli oraz mapy komunikacyjne.
W ostatnio opublikowanym tekście autor artykułu zwrócił uwagę szczegól-
nie na wartość tych źródeł kartograficznych z punktu widzenia wiedzy historycz-
nej o mieście i regionie 4 . Na pierwszym miejscu wymienił ich walory umożliwia-
jące, w połączeniu z innymi materiałami historycznymi i archeologicznymi, rekon-
strukcję układu Grudziądza i jego rozwoju przestrzennego od XIII do XX w., a tak-
że ocenę tego rozwoju na jak najszerszej podstawie źródłowej dla całego okresu
istnienia miasta.
Kartograficzne źródła do dziejów miasta Grudziądza umożliwiają też. co jest
bardzo istotne, ustalenie dokładnego rozmiaru działek nie tylko na terenach pod-
legających zabudowie w XIX i XX w., ale również retrospektywnie - dla czasów
średniowiecznych i nowożytnych. Takie informacje zawierają głównie dobrze za-
chowane dziewiętnastowieczne plany katastralne oraz w pewnym stopniu niektó-
re osiemnastowieczne plany miasta uwzględniające numerację parceli. Wymienio-
ne źródła są podstawą wstępnych ustaleń dotyczących szerokości poszczególnych
działek (5-7 m) i ich i długości (25-30m). Dzięki nim wiadomo, że na rynku w pie-
rzei północnej znajdowało się osiem parceli, w południowej sześć, w zachodniej
siedem, a we wschodniej sześć. Prawdopodobnie najwęższe działki były po stro-
nie zachodniej. Na marginesie można dodać, że plan miasta z 1781 r. uzupełnia
J Die Plankammer der Regierung Mariemverder. Spezialinventar /670 bis /9/9, bearb.
v. W. Bliss. KOIn-Vien 1982.
4 W. Sieradzan. Kartografia Grudziądza XV/J-XX ł1l. jako źrÓdło wiedzy () mielcie i okolit:v,
I w: I Dawna mapa źrÓdłem wiedzy o Jwiecie rZ dziejów kartografii, t. XlVI, pod red. S. Alexandro-
wicza i R. Skryckiego, Szczecin 2008, s. 265-274.
UZUPEŁNIENIA DO DZIEJÓW KARTOGRAFII GRUDZIĄDZA 237
naszą wiedzę na temat stanu zabudowy miejskiejS. Zaznaczono na nim, z poda-
niem dat, między innymi budynki nowo wzniesione lub właśnie poddane renowa-
cji. Sądząc po ich liczbie można przypuszczać, że był to pozytywny efekt podjętej
w 1772 r. budowy twierd zy f1.
Zachowane w różnych ośrodkach źródła kartograficzne od XVII do XX w.
pozwalają ponadto na określenie funkcji, militarnych miasta (a także planów z tym
związanych 7 ) i okolic zarówno w okresie krzyżackim, jak i wojen polsko-szwedz-
kich oraz Qastępnie w czasach funkcjonowania twierdzy grudziądzkiej.
Innym przykładem możliwości wynikających z zachowanych i dotychczas
znanych źródeł okazał się staloryt z 1807 r., sporządzony przez heskiego porucz-
nika inżynierii Lynckera i zatytułowany Carte der Gegend. Blokade und Belage-
rung der Festung Graudenz, którego oryginał przed wojną według Ericha Keyse-
ra znajdował się w Kriegsarchiv we WiedniuH. Staloryt ten stanowi cenną wska-
zówkę dla badaczy oblężenia twierdzy przez wojska heskie, polskie i francuskie.
Dzięki niemu odtworzono dokładnie linię blokady i pośrednio zasięg artylerii 9 .
Uzupełnieniem ikonograficznym oblężenia twierdzy Courbiere jest staloryt Sime-
ona według rysunku Chavane'a znajdujący się w muzeum grudziądzkim 10.
Część źródeł kartograficznych Grudziądza przedstawia ponadto dużą wartość
dla rekonstrukcji obiektów już nie istniejących, takich jak np. zamek pokrzyżacki,
klasztor Benedyktynek lub dawny ratusz wraz z kościołem ewangelickim na ryn-
ku. Można też na ich podstawie określić funkcję pomieszczeń aresztu i zakładu
poprawczego oraz zagospodarowania najbliższego otoczenia. W odniesieniu do
zamku szczególną wartość ma anonimowy plan zamku krzyżackiego z około
1750 r. w skali l : 1000 11 . Funkcja pomieszczeń w dawnym ratuszu (ławy chle-
bowe, mięsne, szkoła wraz z mieszkaniem jej rektora) oraz wyposażenie w ko-
ściele ewangelickim (ołtarz, organy) na Rynku pozwala rozpoznać plan z 1772 r: 2
Muzeum w Grudziądzu (dalej: MG), HuS.
h WaJ10 zwrócić uwagę na zarysowującą się hipotezę o podobieństwie ukladu przestrzennego
Grudziądza i Warszawy. Zob. R. M. KunkeI. Architektura gotycka na Mazowszu. Warszawa 2006,
s. 101; W. Sieradzan, The .mcral space in Mllzowian citie.\' a. an example ollate reception oj Euro-
pean model.\-, Medieval Studies (w druku). Zob. odmienne, ale też wstępne i bardzo ogólne tano-
wisko H. Samsonowicza. Der Deutsche Orden in seinem Verhiiltnis zur Gesellschaft Polens unter
kultur- und verwaltung.\'geschichtlichen A.\pekten. Ordines militares - Colloquia Torunensia Histo-
rica. Sd. VIII: 1995. s. 101.
7 Zob. Z. Nowak. A. Tomczak, Rękopilmienne plany.... s. 229 i ryc. 3 (plan z 1657 r. wykona-
ny przez J. G. Gargasa).
H Verzeichnis der ost-uncl we.\'t- preu. . ichen Stadpliine, hrsg v. E. I<eyser. Konogsberg 1929. s. 91.
\I J. Krzyś, Udział Polak6w w walkach pod Grudziądzem w /807 roku. Rocz. Gr., t. 12, 1996.
s. 34 (tam też starsza literatura).
lU MG,681.
II Oeheimes Staatsarchiv Preusischer Kulturbesitz, Berlinie-Dahlem (dalej: OS tA-PK), SX 25468.
12 MG, 11</20.
::--"-. \...
/
.
=
lU
=
en
O
......
V")
C>
i
2
O
-E
\ U>
"Q)'
ł
-o
£
IS:
......
.:::..
--..
----ł"' _
......., .
-.5ft:-.... __ . "
...... " .J 'j. "
7/.;' I
. . .1. ,1 ,(,1 11
, ,rI"
".1
:" - . ./1,"
, 1,'-
liii'-
l
, .
.. ..,..... -.
. J
.: .. -«:
rhl .;.. ,
. /.. "<.,.",'.,m'HA'
',j .,
F ( rf .: \'; .\ Jf!. >:
: tJ ' '-;:. r. \,'l '; ::-J:<: .
-' '1 - . \-," .--'-..:- ],-::: ; ..
' ł ';-- l .r ,I :. - :-. \' '\o 1 - ' O
: I ",." ./ił ',' ," "I.. :
1'- '.:'" . \ . J"I,
. (,.", - . ".,
.- , .. '," :,)',;. ..-,' . '" :\
.\:-;,' "
;:-: ". . J:
:. ,- :.:
;:-'. '.
'"
.::::.
1
';'--;
-
."
f
'
t
'*
.
'
,.
,{ S\,!, iY
" I
,:
'-
.
-
.:::
. 'i -
$: ,
.
'
-J,
J
I.
. ". ł '
' , '.
.(.
'"\. ,
, . .-
.
.. .. .
:s.
;e"
'--1' }
:
-t
.:: "
.'
i: . .. ",.'
' "'ł" ! :;
,t. \ ,. ": :'
(, ,';,'.,
'; ","
.
::Y
;.
: ',
,.,... (.'
,.J'
.,; , :ł ' : :-<
, ' . '. ' ł '"
. "; -' ..:..
' ;y...J ;1.
' ' ' . .: '.
:{:. , . :;:ł;;, "' ' ..
.... . ''-:,). \. ;.,.
" .. ,::. i::f., .i:'
t;: i1',> .'\::
- - t . '.......
:.:: :.ł ' . .:,ł '}:: ::
. '.. :'. ' '. ::;::" . " J ł , " (łI;IJt.:
. ) , / ..,y' II. '
1/ ' · '/ .t .....
. -.- ,.itl'" ," , ..
\', J i ' ".1
. .J... .
:I
8-
t
2
O
ł
c..
g..
N
. ,
· '. ' .- . ...,'. ' .. " .)0,; .: ,'I>" ' I ':'
. . { c .... , , . ,J' · >." · op .... '., ., -.. SI . I
",I' ,' :, ;.,.., , :'", i , '. ' . ,' ¥,'" .... .", .".. "', .. iS
"':.: , . . :.:.t,," . ' f 'ł'. -dr-:>r. i...t;.r::: ;. ''''' ' ,.,.\.. ". .) . ",
/', k .". A.1, , 'T . ' ' ' '''. '..........- "..ca .. .
/: . '; ," ,-:- .;' . ,"",,- : . . ". . . "'Ii .. j'
. ..,,::. . /:, pJ V . __.._
.', . :--... _ ".1' Ił!: f lO" ...,:, _ ,..,' _ -'__
'!"/" . """"".aó:i:.Jl!:.:...L ' . r, . f '.-.;: ', 'eJ r ts'
7.!' ,;.. A .., ._ . "I.j,---,-- 4/" . , i . " . ctś 1; ,
-" ",,-' oC _ ,t... . .. 1 . ' . ,
· e ......_ : ( . \ . ... -.
. f.. .., / :\. I
I . '" __J._:!o..., ..
' J ,t:,. t! J t _";..':-=-' .
. ' ... I.h.;' ' "_'! . .
. ' ' (y, r.'>';'" " '
r-- .......'. ., I b: ' J' ' ..._, '>. ' \j ' ., ,,- t .
I '............. <'" , l\<'" .,'
'?;"{';-:. :'....< - .. ć '.
. t .;, '::,/ . fr''' ,,, W l.
i .)'-- ;t-rl-;;> '1--"'" f I ",f. . .
- " i L ; r /' lJ ' \
r . . . :r J ł, ,ti,\.A ,
r fr .: ... . '., ..:-. . ... ..q l ' : i\-.
o , l' ,;; -r"".. ",,¥... ( \'\ ,'. l 1J"'.
<...t. . " '. -!r- ..: j:' - .,._. . ''1('. .' : \
::.. t , . J ,' , r 'I { [ ;t" .';' "'.' :,. 1, " .
'. 1 '!: I , , .. 41o\"j . r
'" .. , \ / ł ,. .;." ' L , . . .. , '. ).
. -4 j.... " .$ .jjO)\,\\ . 'n, _ ' _ '" '
'. . :" .... ,. . . c,. '. '::' '--"-
"', .' . . . ok' , '. , .' ': i \
' \. .... : ''!:j.;
,.. ':l " 'i '/1'-" \ ' ł ' , . - _":_ :-'.c, fi
-:Vl . t: f:; . . . ..' '.
... ," . .. ... '. \ -,' I , J ';o .. -- ., ". . '.. r .-.
:7",., ''\. -', '> 1 ; -/': t.:... 'ł... >.", . .' .... '!.. '.
. . ----- . , ." J { ;. ". . ..... --......:.. .' \
! i: , ......-.. ił . ' ."J - "......,. ." ;.' .:ori -e", i: .
;- 1 :ł . . ':, =t- " ..- .' ": :
..J -.. ;r,I'=,- 'l ,.,; . _ . _: 0,"""'-,. . .
' r- o" "" F,>...i.'" li' .... . . ., '. '\, _ " o . . . .
. II' D: -"'t',, - , :",.' .,."" ' .
. l S :J' t;':;;:J ;: ..,:::: . ::..:.......,., .::' o...
!' 'I l 6 /11 ,. . 1. .:t'1":' . .
'. , '- o . , . .,;.....,":'
,.. ... . -
I" .
r-
d'
:::E
....
-5
g
g
..s
'&
=
l
2
C>
M
UZUPEŁNIENIA DO DZIEJÓW KARTOGRAFII GRUDZIĄDZA 24 i
Z kolei wieżę i fragment elewacji rozebranego w 1851 r. ratusza zawiera plan
również nieznanego autora z około 1800 r. 13 Obydwa plany mają ponadto jesz-
cze inną wartość dla historyków - stanowią źródło do badań demograficznych,
a przede wszystkim do ustalenia składu narodowościowego na przełomie XVIII
i XIX w. Takie możliwości otwiera wpisanie na poszczególnych parcelach na-
zwisk ich właścicieli.
Wiele planów i map topograficznych, szczególnie proweniencji berlińskiej,
umożliwia określenie funkcji i charakteru zabudowy przedmieść kwidzyńskiego
i toruńskiego (w tym fabryk, obiektów garnizonu oraz szkolnictwa) a także tere-
nów miejskich oddalonych bardziej od centrum, takich jak dawny folwark krzy-
żacki Fijewo, Kolonia, Freta, okolice jezioro Tarpno. Wśród zachowanych źródeł
kartograficznych zachowały się również plany klasztorów, gimnazjum, seminarium
nauczycielskiego oraz mostów odwzorowania przebiegu cieków wodnych (Tryn-
ka, Rów Hermanna). Jest nawet plan autorstwa Sabartha, którego genezą był spór
pomiędzy grupą mieszczan a magistratem w 1805 r. o tzw. Hausschwatten (pola
z trawą lub zbożem), a także o część lasu miejskiego oraz łąk na południe od mia-
sta z podaniem nazwisk: Graustein, Hass, KrUger, Kruse, Rotschalk, Sasse, Schultz
i Tiesler '4 . Tereny te miałyby znaleźć się niesłusznie w gestii miasta i starostwa.
Dzięki dodatkowej kwerendzie związanej ze wspomnianym artykułem autor
niniejszego przyczynku natknął się na kilkanaście nowych planów Grudziądza,
które w części rzucają nowe światło na dzieje zródeł kartograficznych miasta.
Ostatnio w Muzeum w Grudziądzu odnaleziono dotąd niedostrzeżony plan
C. Meyera l5 , z całą pewnością z początków pierwszej połowy XIX w., przedsta-
wiający Fijewo, przedmieście kwidzyńskie, Fretę oraz układ zabudowy i funkcje
ogrodowo-rolnicze przedmieścia wschodniego aż po granice z Kumersztynem i na
południu z przedmieściem toruńskim. Z podobnego okresu pochodzi, prawie iden-
tyczny, plan datowany na 1805 i 1809 r. wykonany przez Bli.imnera (Regierungs-
Conducteur)16. Wszystkie te plany, poza dostrzegalnymi walorami świadczącymi
o kunszcie kartograficznym ich autorów, stanowią podstawę do zaobserwowania,
w porównaniu do planu z 1781 r. (MGI Ik/5), znaczącego rozszerzenia zabudowy
Szczególnie w rejonie przedmieścia kwidzyńskiego na początku XIX stulecia.
13 Ibidem, Ik/4.
14 GStA PK, B 951; Na nieco wcześniejszy okres datowane są mniejszych rozmiarów plany
przechowywane w Archiwum Państwowym w Toruniu Oddział Grudziądz: Zb. ..Kart. 3 (plan von
denen der Stadt Graudenz gehorigen Wiese, sogenannten Haus und Eilf Schwatten). Zb. kart. 4
(Stadt von deren Biirgem der Stadt Graudenz gehorigen Haus und Eilfschwatten).
15 MG, Ik/13. Rysunek wielobarwny w skali 60 prętów reńskich, o wymiarach 56,5 x 45 cm.
16 MG. Ik/1788. Być może ten sam autor wykonał wcześniej plan rzeki Trynki w 1796 r. GStA
PK, A 1471. Zob. W. Sieradzan. Plany miasta GrudzilJdza. s. 254, poz. 21 (prawdopodobnie błęd-
nie odczytano nazwisko jako Mayen). Ten sam plan jest również w zbiorach Muzeum w Grudzią-
dzu, sygn. MG/Ik/46.
242
Wiesław Sieradzan
Drugim wartościowym źródłem kartograficznym niedawno nabytym przez
Dział Historii Muzeum w Grudziądzu jest czarno-biały, drukowany plan wykona-
ny przez mierniczego powiatowego E. Schalera we wrześniu 1888 r. 17 Plan w ska-
li l : 6000, o wymiarach 62,5 x 26,5 cm i odwróconej o 180 0 orientacji, przedsta-
wia miasto począwszy od okolic twierdzy na północy po przedmieście toruńskie
na południu. Niestety nie zostały na nim naniesione wszystkie budynki, co unie-
możliwia precyzyjne wnioskowanie o rozwoju Grudziądza. Można jednak wska-
zać na dalsze zagospodarowanie terenów na północny wschód i wschód od cen-
trum miasta. W tym okresie istniały dwa cmentarze na wschód od twierdzy i je-
den pomiędzy cytadelą a wzgórzem zamkowym. Ten ostatni był wykorzystywany
do pochówków zmarłych podopiecznych zakładu poprawczego i aresztu.
Według porządku chronologicznego kolejnym uzupełnieniem do dziejów
kartografii grudziądzkiej jest Plan der Stadt Graudenz sporządzony przez miejski
urząd budowlany (Stadtbauamt). Został on wydany drukiem w 1912 r. w podob-
nej skali l : 6666 i wymiarach 57 x 43,5 cm. Tym razem miasto przedstawiono
z. Wisłą u dołu planu. Taka orientacja planów Grudziądza stawała się coraz częst-
sza ze względu na znaczną rozległość miasta na osi północ-południe. W spomnia-
na skala dawała możliwość objęcia planem nie tylko centrum miasta, ale również
coraz bardziej rozległych przedmieść, w tym zabudowy kwartałów położonych
wzdłuż ulic odchodzących prostopadle względem Wisły (Ventzki Strasse, Ober-
thorner Strasse, Getreid Markt, Pohlmann Strasse, Garten Strasse). Warto pod-
kreślić, że na planie zaznaczono nie tylko budynki użyteczności publicznej, ale
także numery działekII!.
W dotychczasowych opracowaniach poświęconych kartografii grudziądzkiej
pominięto zasób Archiwum Państwowego w Bydgoszczy (APB). Nie ma on co
prawda takiej wartości jak zbiory grudziądzkie a zwłaszcza berlińskie, ale warto
go odnotować. W zespole Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego (UWPom.) obok
znanego planu F. Federskiego z około 1925 r. (APB, UWPom., Toruń, kart. 40)
oraz w mniejszych skalach (1 : 10000 i l : 25000) światłokopiowych planów Gru-
dziądza i okolic (tamże, 1185, 1170) znajduje się również przedwojenny rysunek
istniejącego i zamierzonego zadrzewienia ulic miasta (68,5 x 68,5 cm, l : 10000,
sygn. 1133). Dla historyków międzywojennego Grudziądza wartościowe mogą się
17 MG, Ik/2417. Plan wydało drukiem grudziądzkie wydawnictwo Juliusa Gaebela, którego
właścicielem był dr Saling. Inne egzemplarze tego planu są przechowywane w Berlinie (Staatsbi-
bliothek PK, X 25471 ) oraz w Archiwum Państwowym w Gdańsku, 300, MP/1232). W tym ostat-
nim archiwum zobaczyć można również tzw. Obersichts-Karte von dem sudlich der Eisenbahn
Laskowitz-Graudenz belegenen Terrain der Stadt Graudenz, narysowany przez Eisenschmidta
w 1880 r., w skali I : 2500 i o wymiarach 67 x 50 cm.
III GSA PK, XX, HA. F 10708. Plan zawiera też wykaz ulic. Jedyna dotychczas reprodukcja zob.
W Sieradzan, Die Stadtplane von Graudenz s. 63.
UZUPEŁNIENIA DO DZIEJÓW KARTOGRAFII GRUDZIĄDZA 243
też okazać plan zabudowy miasta z około 1930 r. (l : 5000, 1858, przechowywa-
ny również w Archiwum Państwowym w Poznaniu, Pl.m. 64). następnie projekt
rozbudowy kanalizacji z 1934 r. (l : 5000, APB, UWPom., Toruń, 37), z podob-
nego okresu plan budowy i przebudowy istniejących ulic (1 : 10000, tamże, 35)
oraz z 1935 r. plan gazyfikacji miasta. W badaniach archeologicznych wokół wie-
ży zwanej Klimek można wykorzystać plan sytuacyjny góry zamkowej (Schloss-
berg) autorstwa Pantza, o wymiarach 93 x 70 cm w skali l : 500 (APB, Kol. Arch.
Muzeum Grudz., 43).
Warto jeszcze dodać, że w Archiwum Akt Nowych w Warszawie (MSW, 286/5)
jest przechowywany plan zawierający projekt zmiany granic miasta Grudziądza
(skala l : 25000) z 1934 r.
Listę nowości w zakresie kartografii miasta kończy niedawno nabyty przez
Dział Historii Muzeum w Grudziądzu plan przedstawiający północno-wschodnie
okolice miasta z 1941 r. sporządzony w skali l: 10000 i o wymiarach 48 x 42 cm l9 .
W centrum planu znajduje się twierdza i Nowa Wieś.
Reasumując przedstawione uwagi o wiedzy historycznej płynącej zarówno
ze znanych już badaczom dziejów miasta źródeł kartograficznych poświęconych
Grudziądzowi i okolicy, jak i nowych odkryć i uzupełnień można stwierdzić, że
bez materiałów tej kategorii nie byłoby możliwe odtworzenie wielu ważnych
wydarzeń, zjawisk i procesów z zakresu historii gospodarczej, społecznej, demo-
graficznej, militarnej. Nowo odkrywane wciąż źródła kartograficzne, wraz z nie-
zbyt licznie zachowanymi źródłami pisanymi, odsłaniają nieznane fakty lub rozja-
śniają sprawy już analizowane, a w i dalszej perspektywie ułatwią pracę na nową
monografią miasta. Tak interesujące uzupełnienia uzasadniają również potrzebę
rozpoczęcia prac nad nowym wydaniem zeszytu 4 Atlasu historycznego miast
polskich. Nowa edycja pomieścić mogłaby nie tylko poprawiony i wzbogacony
o nowe badania zarys rozwoju przestrzennego miasta, ale byłaby dobrą okazją do
reprodukowania nowo znalezionych planów miasta, które niewątpliwe należy już
do lepiej opracowanych pod względem źródeł kartograficznych ośrodków Polski
Północnej.
19 MG, Ik/2417.
Waldemar Rozynkowski (Toruń)
DZIAŁANIA URZĘDU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO
WOBEC SODALICJI MARIAŃSKICH W GRUDZIĄDZU (1948-1951)
W ŚWIETLE ZACHOWANYCH ŹRÓDEŁ
Po drugiej wojnie światowej organizacje zrzeszające katolików świeckich
stały się bardzo szybko przedmiotem rozpracowania ze strony Urzędu Bezpieczeń-
stwa Publicznego. Upatrywano w ich środowiskach, zresztą do pewnego stopnia
słusznie, potencjalnie i realnie niezadowolonych z wprowadzanego ustroju.
W niniejszym artykule prezentujemy wypisy ze źródeł, które dotyczą inwigi-
lacji środowiska katolików grudziądzkich skupionych w szeregach sodalicji mmań-
skiej Są one przechowywane obecnie w zbiorach Instytutu Pamięci Narodowej, Od-
dział Gdański, Delegatura Bydgoska. Pośród materiałów operacyjnych zachowały
się akta obiektu założone na stowarzyszenia i organizacje skupiające grudziądzkich
świeckich. Akta noszą sygnaturę 069/1150 i zostały zatytułowane: "Polska Akcja
Katolicka 'Owczarki"'. W piśmie otwierającym zespół archiwalny czytamy, że spra-
Wa na obiekt: "Akcja Katolicka z siedzibą w Grudziądzu przy ul. Kościelnej nr 113"
została założona 27 grudnia 1948 r. Jej twórcą był Bernard Górski, ówczesny refe-
rent Referatu V Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Grudziądzu.
Chociaż tytuł może sugerować, że zbierano informacje tylko na temat organizacji
gromadzących się przy parafii farnej św. Mikołaja, to jednak w analizowanych ar-
chiwaliach spotykamy materiały dotyczące różnych struktur skupiających świeckich
Z całego miasta, a także z okolicznych podmiejskich parafii. Dodajmy tu, że zacho-
wany materiał źródłowy, bardzo niekompletny, jest jednak na tyle interesujący. że
wskazane jest jego wydanie. Zauważmy także. że grudziądzkie źródła przechowy-
Wane w zasobach IPN są prawdopodobnie jedynymi tak obfitymi, na ich podstawie
rnożna uzyskać szczegółowe informacje o powojennej działalności, a następnie roz-
Wiązaniu stowarzyszeń i organizacji zrzeszających świeckich.
246
Waldemar Ro nkowski
W omawianych aktach znajdujemy informacje o różnych organizacjach dzia-
łających w Grudziądzu. W niniejszych artykule dokonamy ogólnej ich charakte-
rystyki, a następnie skupimy się na tych, które dotyczą tylko sodalicji mariańskich.
. Najpierw kilka słów o samej sodalicji. Należy ona do grup pobożnościowych
(dewocyjnych) w Kościele. tzn. do takich, które gromadzą się przede wszystkim wokół
kultu. Ma wielowiekową tradycję związaną z zakonem jezuitów. Pierwsza sodalicja
mariańska została założona w Rzymie w 1563 roku. W Polsce jej początki sięgają
czasów Zygmunta Augusta (1520-1572) i Stefana Batorego (1533-1586). Do sodali-
cji należeli nuncjusze papiescy, biskupi, a nawet królowie: Zygmunt III (1566-1632),
Władysław IV (1595-1648), Jan Kazimierz (1609-1672). Rozwój sodalicji wiąże się
z ożywieniem kultu maryjnego od połowy XIX wieku. Objawienia w Lourdes, a na-
stępnie w Fatimie zintensyfikowały, szczególnie w trudnych dla Kościoła czasach, kult
Maryi1. Celem sodalicji było: "przez szczególniejszą cześć Najświętszej Panny wyro-
bić w każdym stanie zastęp ludzi dzielnych, duchem Chrystusowym na wskroś prze-
jętych, aby przez nich uświęcić poszczególne stany, a przez te stany społeczeństwo
całe"2. Mimo że sodalicje nie stroniły w swojej aktywności od działalności apostol-
skiej, to jednak jako główny cel stawiały doskonalenie duchowe 3 .
Pierwsza sodalicja mariańska w diecezji chełmińskiej (Grudziądz wchodził
od średniowiecza w skład tej diecezji), gromadząca niewiasty, powstała w Chełm-
ży w 1912 roku 4 . Dynamiczny rozwój sodalicji przypadł w całej Polsce, w tym
i w diecezji chełmińskiej na okres międzywojenny. Powstały wtedy różne odgałę-
zienia tej organizacji, np. sodalicje panien, mężczyzn. akademików, uczniów gim-
nazjów, kupców, nauczycielek itd. W wielu miejscach sodalicje weszły do struk-
tur Akcji Katolickiej. Przed wybuchem drugiej wojny światowej sodalicje liczyły
około 20 tysięcy członków 5 .
I Zob. M. Morawski, 350 lat pracy duchowej sodalicji w .\(wiecie a w szczególności w Polsce,
Przegląd Powszechny, 1935, nr 205, s. 331-340; W. Myslek, Ko.5ciół katolicki w Pol.'tC.'e w latach
/9/8-/939. (Zarys historyczny), Warszawa 1966, s. 439 ; Sodalicja Mariańska. Ealing-Lon-
dyn. W Służbie Bogu i Człowiekowi /952-/977, Londyn 1977, s. 3-5; J. Majka, Katolickie organi-
zacje młodzieżowe, [w:] Hi.\'toria katolicyzmu społecznego w Pol.'tce 1832-1939, Warszawa 1981,
s. 346-347; L. Boriello, G. Croce. B. Secondin, Hi.'ttoria duchowo.{ci, t. 6: Duchowość chrześcijań-
ska czasów współczesnych, Kraków 1998, s. 118 i n.: Encyklopedia wiedzy o jezuitach, .oprac.
L. Grzebień, Kraków 2004, s. 629-630.
2 U.'ttawy Sodalicji Mariańskiej szkół średnich w Polsce, oprac. ks. J. Winkowski, Zakopane
1937, s. 9. Cel był podobny dla wszystkich rodzajów sodalicji.
3 J. Rostworowski, przewodnik Sodalicyj Mariańskich, Kraków 1927, s. 392.
4 O sodalicji mariańskiej w diecezji chelmińskiej zob. np. Ustawy Kongregacji Mariańskiej dla
dziewic w Lęgu w diecezji chełmińskiej, Pelplin 1928; Diecezja chełmińska. Zarys hi.'ttoryczno-sta-
ty.'ttyczny, Pelplin 1928, s. 163; J. Wal kusz, Duchowieństwo katolickie diecezji chełmińskiej /918-
-/939, Pelplin 1992, s. 280-285; M. Nędzewicz, Sodalicja Mariańska Panien p.w. Najświętszej
Maryi Panny Niepokalanie Poczętej i św. Teresy od Dzieciątka Jezus przy kościele 00. Jezuitów
w 7bruniu w latach 1945-1949, Toruń 2007, s. II in.
Encyklopedia wiedzy o jezuitach, s. 630.
DZIAŁANIA URZĘDU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO... 247
W Grudziądzu grupy sodalicyjne powstawały w okresie międzywojennym.
Spotykały się one przy kościele farnym św. Mikołaja, kościele Krzyża Świętego
oraz kościele jezuickim św. Franciszka Ksawerego. Ich dzieje nie zostały jak do
tej pory opracowane. Wiemy, że już w 1916 roku przy kościele Krzyża Świętego
została założona sodalicja mariańska dziewcząt, natomiast od 1927 roku w parafii
farnej działała sodalicja mariańska nauczycielekli.
Analizowane źródła przynoszą nam informacje o grupach działających przy
wymienionych wyżej ośrodkach duszpasterskich. Zauważmy. że były to grupy, do
których należały przede wszystkim panie. Może w pojedynczych przypadkach,
szczególnie na spotkaniach gromadzących młodzież szkolną. wśród uczestników
spotkań była także młodzież męska (zob. Dokument 4). Informacje dotyczące so-
dalicji przy kościele jezuickim wymagają dopowiedzenia. Otóż jezuici przebywali
w powojennym Grudziądzu tylko do 1949 roku; nie widząc perspektyw na rozwi-
nięcie pracy duszpasterskiej oraz ze względu na braki personalne opuścili to mia-
sto. a placówkę przekazali księżom marianom 7 .
Prezentowane teksty źródłowe dotyc ą ostatnich miesięcy istnienia sodalicji
mariańskiej w Grudziądzu. Historię grup sodalicyjnych poznajemy za pośrednic-
twem lektury dokumentów wytworzonych przez różne szczeble Urzędu Bezpie-
czeństwa. który od końca 1948 roku inwigilował to środowisko. Znaczną grupę
materiałów stanowią donosy tajnych współpracowników.
Kto donosił? W źródłach spotykamy aż dziewięciu informatorów. którzy kryją
się pod następującymi pseudonimami: ,,250", ,,15", "P.28", "Dunin", "Ignac",
"Jut", "Nauczyciel", "Róża" oraz "Wilk". Były to osoby świeckie, bardzo blisko
związane z Kościołem, a nawet członkowie sodalicji mariańskiej. Informator
o pseudonimie "Wilk" w doniesieniu z 30 września 1949 r. napisał: "Zebranie za-
kończono naszym hasłem 'Cześć Maryi'" (Dokument 7). W kolejnym doniesie-
niu. z 13 października 1949 r. czytamy: ..W dniu 3 października odbyło się zebra-
nie Sodalicji Mariańskiej. Na zebraniu tym nie byłam obecna, gdyż miałam gości,
zostawić je samych nie mogłam, gdyż matka jest chora, tak że zawsze ktoś musi
być w domu" (Dokument 9). Z jednego z dokumentów dowiadujemy się nawet,
że informatora tego zwerbowano szantażując go zebranymi kompromitującymi
materiałami z czasów wojny (Dokument 16). Członkiem sodalicji był także infor-
mator o pseudonimie "Róża". W jego doniesieniu z 15 października 1949 r. czy-
tamy: "Zebranie odbyło się 13.10.1949 r. które rozpoczęliśmy modlitwą. Następ-
nie odśpiewaliśmy pieśń do Matki Boskiej" (Dokument 10). W sprawozdaniu mie-
sięcznym za okres od 28 kwietnia do 28 maja 1949 r. referent referatu V informo-
wał: "Na obiekcie tym Ref. V-ty tut. Urzędu posiada dwóch informatorów, rekru-
fi N. Oembski. Bractwa i towarz. parafj' grudziądzkiej, [w: I Ko.(cioły i klasztory grudziądzkie.
Grudziądz 1928, s. 75, 77.
7 Encyklopedia wiellzy o jezuitach, s. 199.
248
Waldemar Ro nkowski
tujących się Z członków, którzy mają zaufanie przez co mogą nas informować
o poczynaniach i wrogiej robocie wobec obecnemu ustrojowi" (Dokument 3).
Znaczna część publikowanych dokumentów dotyczy procesu rozwiązywania
sodalicji. Przypomnijmy, że 5 sierpnia 1949 r. władze państwowe wydały "Dekret
o zmianie niektórych przepisów prawa o stowarzyszeniach", zgodnie z którym
wszystkie stowarzyszenia katolickie, w tym i sodalicja mariańska, musiały uzy-
skać w ciągu dziewięćdziesięciu dni formalną rejestrację. Episkopat uznał ten de-
kret za bezprawny i z dniem 3 listopada 1949 r. zawiesił działalność wszystkich
stowarzyszeń katolickich w Polsce 8 . Następstwa tych wydarzeń możemy właśnie
śledzić w zamieszczonych poniżej materiałach.
Dodajmy na koniec, że we wspomnianym zespole źródeł znajdujemy także
informacje o innych ruchach katolickich w Grudziądzu. Do opracowywanego gor-
liwie materiału, będącego owocem inwigilacji, dołączono także kilkadziesiąt do-
kumentów z okresu międzywojennego. Zawierają one cenne informacje dotyczą-
ce działalności różnych organizacji kościelnych w tamtym okresie. W przyszłości
warto się nimi także zainteresować, gdyż - jak wiadomo - stan zachowanych
źródeł do dziejów Kościoła, nie tylko w Grudziądzu, ale w całej diecezji chełmiń-
skiej, dla okresu międzywojennego jest bardzo skromny.
W tekstach źródłowych zachowano generalnie oryginalną pisownię. Już ona
sama stanowi ciekawą ilustrację minionej epoki. Ponieważ język Urzędu Bezpie-
czeństwa jest specyficzny, dlatego podajemy poniżej wyjaśnienia kilku podstawo-
wych terminów:
Aktyw: odnośnie do Kościoła to zaangażowani świeccy katolicy, np. zrzesze-
ni w sodalicji mariańskiej.
Informator: w przypadku analizowanych źródeł to tajny współpracownik UB.
< Materiały kompromitujące: sformułowanie odnosi się do sposobu pozyska-
nia osoby do współpracy. Często posługiwano się szantażem, np. grożąc ujawnie-
niem spraw obyczajowych.
Obiekt: to np. zakład pracy, szkoła, stowarzyszenie itd. uznane przez UB za
wrogie i zagrażające ustrojowi i z tego powodu inwigilowane.
Sprawa: to formalne postępowanie prowadzone przez UB, np. w stosunku
do sodalicji mariańskiej.
Teczka pracy (robocza): zbiór'tlokumentów dotyczący tajnego współpracow-
nika, a dokładnie jego donosy. Zazwyczaj były one pisane przez oficera prowa-
dzącego, czasami osobiście przez tajnego współpracownika.
Werbunek: to pozyskanie kogoś do współpracy jako tajnego wsp6łpracownika 9 .
K A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Pol.'łce (/945-/989), Kraków 2006, s. 47.
\I W sprawie terminologii stosowanej przez UB i SB zob. np. Ł. Kamiński, Lingua securitas,
Pamięć i Sprawiedliwość, t. 1 (3),2003, s. 209-216; T. Ruzikowski, Agenci, Biuletyn Instytutu Pa-
mięci Narodowej, 2005, nr 3 (50), s. 36-48; R. Graczyk, Tropem SB. Jak czytać tec:zki, Kraków
2007, s. 22-29.
DZIAŁANIA URZĘDU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO...
249
Aneks źródłowy
Bydgoszcz. dnia 18 XI 1948 r.
Pomorski Wojewódzki Urząd
Bezpieczeństwa Publicznego
w Bydgoszczy
Wydział V
L. dz. LD.- 4405/48
Do
Szefa Powiatowego Urzędu
Bezpieczeństwa Publicznego
w Grudziądzu
Należy niezwłocznie nadesłać wszelkie materiały które są w waszym posiadaniu na
tamt. Zarząd i Sekcja Sodalicji Mariańskiej.
Dane powyższe potrzebne są nam celem prowadzenia kontrolnej sprawy obiektowej.
W spisach zarządów i Sekcji należy wymienić nazwiska księży moderatorów.
Naczelnik Wydziału V
Kurzawczyk por. I
Kierownik Sekcji IV. Wydz. V
Kierzkowski ppor.
Wykn. w 2-ch egz.
egz. I adresat
egz. 2 ala
I Stanisław Kurzawczyk, od. 1 VII 1947 do 15 VIII 1950 r. naczelnik Wydziału V Wojewódz-
kiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Bydgoszczy; Aparat bezpieczeń.\.twa w Pol.,"ce. Ka-
dra kierownicza, t. I, 1956-1975. pod red. K. Szwagrzyka, Warszawa 2(X)5, s. 123.
250
Waldemar Ro nkowski
2
Bydgoszcz. dnia 25 stycznia 1949 r.
Pomorski Wojewódzki U rząd
Bezpieczeństwa Publicznego
w Bydgoszczy
L. dz. LE.- 12/49
Dot. Sodalicji Mariańskiej
Do
Szefa Powiatowego U rzędu
Bezpieczeństwa Publicznego
w Grudziądzu
Prosimy zainteresować się Sodalicją Mariańską i przystąpić do aktywnego rozpraco-
wania, gdyż w/w. stowarzyszenie jest jednym z najgłówniejszych stowarzyszeń Akcji
Katolickiej oraz w przeważnej mierze jest kierowane przez 00. Jezuitów [i] kler z nimi
związany.
Sodalicje Mariańskie są korporacjami stanowymi, to znaczy, że dla poszczególnych
grup ludności zależnie od pochodzenia społecznego, zawodu, wieku, płci różne Sodalicje
Mariańskie, jak np. nauczycielek, kupców, młodzieży (żeńskiej, męskiej), akademickie
(żeńskie i męskie), urzędniczek, ziemian, rzemieślników (zależnie od zawodu), wolnych
zawodów (lekarzy, adwokatów, sędziów itp.), Pań Miejskich itp.
W związku z tym należy ustalić istniejące na waszym terenie poszczególne Sodalicje
mariańskie. ich skład osobowy zarządów, oraz aktyw, na których zebrać charakterystyki.
Wyrypować kandydatów na werbunek z aktywu Sodalicji Mariańskiej, których po
opracowaniu przystąpić do werbunku.
Do rozpracowania Sodalicji Mariańskich przystąpić natychmiast. Zrobić odpisy po-
siadanych materiałów. które przesłać do Sekcji V-tej Wydz. V-go oraz powiadomić o wszel-
kich posunięciach.
Sprawę traktować jako ważną i bardzo pilną.
Naczelnik Wydziału V
W.U.B.P. w Bydgoszczy2
Kierownik Sekcji V. Wydz. V.
W.U.B.P. w Bydgoszczy
Tomicki chor.
Wykn. w 20 egz.
egz. 18 PUBP
egz. 19. VVydz. Miej.
egz. 20 aJa
2 Chodzi zapewne o Stanislawa Kurzawczyka; Aparat bezpieczeń.\'lWa w Polsce, t. 1, s. 123.
DZIAŁANIA URZĘDU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO...
251
3
Charakterystyka obiektu Akcji Katolickiej
za okres od dnia 28 IV 1949 r. do dnia 28 V 1949 r.
I ) Stan agentury na obiekcie:
rezydentów
agentów
informatorów 2
2) Ilość prowadzonych spraw na obiekcie w PllBP:
3) Ilość prowadzonych spraw na obiekcie ewidencyjnych:
4) Ilość aresztowanych na obiekcie:
5) Krótki przegląd sytuacji na obiekcie:
a) W okresie sprawozdawczym żadnych zmian personalnych nie notowano,
b) Tarć wśród grup i jednoste nie notowano.
c) Jak wyżej.
d) Jak podaje nam informator ,,250":
"...że w dniu 15.5.1949 r. odbyło się zebranie w sali parafialnej przy kościele far-
nym w Grudziądzu Sodalicji Mariańskiej. Zebranie było roczne, które to zagaił
ksiądz Kalinowski3. Najciekawszy był referat profesora z Torunia Kowalskieg0 4 .
Referat był o wysokiej przenośni. Obejmował stosunek zagadnienia ludzkości.
W tym referacie nie było żadnych wyrażeń, któreby były niewłaściwie zrozumia-
le. Natomiast przemawiał ksiądz Kalinowski, który podkreślił, że kościół jest za-
grożony, więc musimy się zjednoczyć t. j. Sodalicja Mariańska i przejść do ata-
ku. Dalej mówił, że Chrystus miał 12 rybaków, później apostołów. którzy to wiarę
rozpowszechniali. Nadmienił, że nie rozchodzi się o ilość członków Sodalicji,
a tylko o jakość. Na zebraniu tym sala była przepełniona przez młodzież szkolną
i kobiety z inteligencji."
W czasie przesłuchania świadka Zielińskiego Kazimierza. który zeznał, że ks. Kali-
nowski na kazaniu swym przemawiał, że obecnie Rząd prowadzi walkę z kościołem, przez
co nawoływał żeby skupiać się w obronie religii, wstępując do różnych organizacji ko-
ścielnych.
e) Żadnych wydawnictw wrogich legalnych jak i nielegalnych Akcja Katolicka nie
propaguje.
t) W okresie sprawozdawczym zanotowano, że jakoby ks. Kalinowski przemawia-
jąc na rocznym zebraniu Sodalicji Mariańskiej w Grudziądzu wyraził się, że obec-
3 Ks. Paulin Kalinowski (1907-1977), administrator kościoła farnego w Grudziądzu.
4 Być może chodzi o ks. Zygfryda Kowalskiego (1910-1995), ówczesnego duszpasterza aka-
demickiego przy kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Toruniu, p6tniejszego su-
fragana chełmińskiego; zob. H. Mross, Pracownicy Tlllukowo-dydaktyczni "yższego SemiTlllrium Du-
chownego, Pelplin 1939-1995; Słownik biobibliograficzny, Pelplin 1997, s. 131-136; W. Kasyna,
Bp Zygfryd Ignacy Kowalski (/910-1995), [w:1 Księga jubileuszowa 350 lal "yższego Seminqrium
Duchownego w Pelplinie (/65/-200l), Pelplin 2001. s. 449-459. Nie możemy oczywiście wyklu-
czyć, że chodzi tu o jakąś osobę świecką.
252
Waldemar Ro kowski
nie Państwo prowadzi walkę z religią, wobec czego nawoływał młodzież jak
i starszych do wstępowania w szeregi organizacji kościelnych.
6) Tut. Ur.ląd żadnych spraw ewidencyjnych na osoby tegoż obiektu nie prowadzi.
7) Wpływ organów BP na sytuację wewnątrz obiektu i jego działalność:
a) Na obiekcie tym Ref. V-ty tut. Urzędu posiada dwóch informatorów. rekmtują-
cych się z członków, którzy mają zaufanie przez co mogą nas informować o po-
czynaniach i wrogiej robocie wobec obecnemu ustrojowi.
St. Ref. Referent V-go
/ Ambroziak Wł.I
4
Charakterystyka obiektu Akcji Katolickiej:
za okres od dnia 28 V 1949 r. do dnia 28 V I 1949 r.
I ) Stan agentury na obiekcie:
rezydentów
agentów
informatorów 3
2) Ilość prowadzonych spraw na obiekcie w PUBP:
3) Ilość prowadzonych spraw ewidencyjnych:
4) Ilość aresztowanych na obiekcie:
5) Krótki przegląd sytuacji na obiekcie:
a) W okresie sprawozdawczym żadnych zmian personalnych nie notowano
b) Tarć wśród grup i jednostek nie notowano.
c) Jak wyżej.
d) Informator "Nauczyciel" w doniesieniu z dnia 31.5.1949 r. donosi:
"...że oprócz organizacji młodzieżowych na terenie naszego zakładu innych nie
ma, jedynie dwóch uczni należy do Sodalicji Mariańskiej. Oboje są uczniami
VI semestru rocznego, który teraz stoi przed maturą. O ile mi wiadomo, to uczeń
Szulc Mieczysław jest prawdopodobnie prezesem tego stowarzyszenia. Uczeń ten
nie jest członkiem ZMP. Uczennica Perkowska Teresa była kiedyś sekretarką
Sodalicji. Jaką funkcję teraz pełni nie wiem. Bardzo niechętnie rozmawia na te-
mat Związku Radzieckiego, z jakiego powodu nie wiem. Pochodzi ona z wileńsz-
czyzny".
Na okoliczność powyższą zebraliśmy charakterystyki i ostatnio wpłynęło pismo z Za-
rządu Miejskiego, w którym była prośba o wydanie świadectwa moralności dla ob. Szul-
ca, na co zostało odmownie załatwione. Uczeń ten chciał iść na wyższą uczelnię.
Informator "Ignac" donosi:
"...że Sodalicja Mariańska w mojej parafii liczy 30 osób. Żadnego dopływu człon-
ków w obecnym miesiącu nie było. Członkami są same dziewczynki. Prezesem So-
dalicji Mariańskiej jest niejaka Kraszewska. Przed kilkoma dniami oświadczyła, że
zamierza zrzeknąć się z prezesury Sodalicji. W rozmowie z nią nadmienił że półtora
miesiąca temu była wzywana do UB i tam była wypytywana z czasów okupacji,
DZIAŁANIA URZĘDU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO...
253
rzekomo o w półpracę z Niemcami, ale wydaje mi się, że mówiła, że to jest w związ-
ku z tym iż jest prezeską w Sodalicji Mariańskiej".
Informator "Róża" donosi nam w dniu 14.6.1949 r.:
.....że Sodalicja Mariańska została specjalnie nastawiona, aby w procesji Bożego Ciała
wziąść jaknajwiększy udzial. Pozatym wszystkie sodalistki mają mieć książki do
nabożeństwa. Nakaz ten był od ks. ks. Jezuitów".
e) Żadnych wydawnictw wrogich Akcja Katolicka na tut. terenie nie propaguje.
t) W okresie sprawozdawczym żadnych wrogich wystąpień publicznych nie noto-
wano.
6) Tut. Urząd żadnych spraw ewidencyjnych na osoby tegoż obiektu nie prowadzi.
7) Wpływ organów BP na sytuację wewnątrz obiektu i jego działalność:
a) Na obiekcie tym Ref. V-ty tut. Urzędu posiada trzech informatorów, z których
jeden został ostatnio wprowadzony. Dla lepszego rozpracowania postanowiliśmy
zebrać materiały kompromi ujące na sekretarkę Sodalicji Mariańskiej przy ko-
ściele Jezuitów, celem dokonania werbunku.
St. Ref. Referent V-go
/ Ambroziak Wł.I
5
Grudziądz. dnia 23 lipca 1949 r.
Charakterystyka obiektu ..Akcji Katolickiej"
za okres od dnia 28 VI. do dnia 28 VII 1949 roku
I) Stan agentury na obiekcie:
rezydentów
agentów
informatorów 4 - zwerbowano 2-uch pseudonim ..P-28" i ..Wilk".
2) Ilość prowadzonych spraw na obiekcie w PUBP:
3) Ilość prowadzonych spraw ewidencyjnych: -
4) Ilość aresztowanych na obiekcie: -
5) Krótki przegląd sytuacji na obiekcie:
a) Informator ..Jul" w doniesieniu z dnia 30.6.1949 r. donosi, że dnia 26.6.1949 r.
był w Grudziądzu ze swą koleżanką Młodzikówną w salce parafialnej parafii
"Fary" w Grudziądzu, w której zapisał się do "Sodalicji Mariańskiej". Oprócz
personalii innych czynności osoba wpisująca nie wykonała, żadnych instrukcji,
jak i też innych ceremonii przy tym zapisie nie było. Jak mi wiadomo osoba
wpisująca miała być przewodniczącą Sodalicji Mariańskiej przy kościele "Far- o'
nym", oznajmiła ona, że do dnia I września br. żadne zebranie ..Sodalicji Ma-
riańskiej" nie odbędzie się, ponieważ członkowie wyjeżdżają na wakacje. Z.orien-
towałem się, że najbliższe zebranie ma odbyć się w miesiącu wrześniu, na które
otrzymam specjalne zawiadomienie.
254
Waldemar Rozynkowski
Informat r "Róża" Z dnia 13.7.1949 r. podaje:, że zebranie ..Sodalicji Ma-
riańskiej" przy Kościele Jezuitów nie odbyło się, ponieważ wiele członkiń wy-
jeżdżało na wakacje. Odnośnie "Cudu lubelskiego"5 nie słychać żadnych wro-
gich wypowiedzi, a jedynie, że członkinie mówią między sobą, że najlepiej by-
łoby być obecnym i sprawdzić. Nadmieniamy, że przy pomocy nowo zwerbowa-
nej agentury, która to jest bezpośrednio zaangażowana w Zarządach uzyskano
wykaz Zarządu Sodalicji Mariańskiej przy Kościele Świętego Krzyża i przy
Kościele Jezuitów i wiele członkiń. W rozmowie z informatorem "P.28", który
mówił, że "Sodalicja Mariańska" przy Kościele Jezuitów nie miała żadnego ze-
brania, ponieważ dużo członkiń wyjechało na wakacje, rekrutujących się prze-
ważnie z uczni szkół średnich. Działalność swą rozpoczyna od l września br.
Żadnych specjalnych nastawień ze strony księży Jezuitów co do rzekomego
cudu w Lublinie, członkinie Sodalicji Mariańskiej nie otrzymały.
e) Żadnych wrogich wydawnictw legalnych, jak i nielegalnych Sodalicja Mariań-
ska w okresie sprawozdawczym nie propaguje.
f) Żadnych wrogich wystąpień ze strony członkiń Sodalicji Mariańskiej w okresie
tym nie notowano.
6) Tutejszy Urząd żadnych spraw ewidencyjnych na osoby tegoż obiektu dotychczas
nie prowadzi.
7) Tutejszy Urząd na działalność sytuacji politycznej kontynuje swój wpływ za pomocą
agentury inspiracyjnej, jak i informacyjnej.
St. referent Ref. V-go
PU BP GRUDZIĄDZ
IAMBROZIAK WŁ./
s Chodzi o wydarzenia z lata J 949 r. w Lublinie. Na znajdującym się w katedrze lubelskiej
obrazie Matki Bożej zauważono krwawe łzy. Wydarzenie to wywołało wielkie poruszenie w całej
Polsce i przeszło do historii pod nazwą "cudu lubelskiego". Władze ludowe obawiały się nieko-
rzystnej dla siebie interpretacji tego zjawiska i podjęły różne środki mające na celu zdyskredytowa-
nie tego wydarzenia, np. propagandę antyreligijną w szkolach, zakladach pracy, fabrykach itd.; zob.
J. Kras, Płacl.ąca Matka Boża w Lubelskiej Katedrze. Kult - koronacja, Lublin 1996; I. Main, Trudne
.(więtowanie. Konflikty wokÓł obchodów świat państwowych i kO\(delnych w Lublinie (/944-/989).
Warszawa 2004, s. 73 i n.
DZIAŁANIA URZĘDU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO...
255
6
Ściśle tajne
Źródło
informator "Ignac"
dnia 23 września 1949 r.
Przyjął: Milewski W. fI
Notatka agenturowa
dot. Sodalicji Mariańskiej i rozmowy wśród księży
o rozwiązaniach stowarzyszeń kościelnych
Jak podaje inform. "Ignac" zebranie Sodalicji Mariańskiej w parafii św. Krzyża od-
było się w pierwszą niedzielę w początku września o godz. 18.00. Obecnych było 24 ko-
biety. Na zebraniu był odczyt o Matce Boskiej.
O godz. 19.00 zebranie się zakończyło, gdzie odbyło się nabożeństwo dla parafian.
Żadnych tematów politycznych nie poruszano.
Informator mówi, że rozmawiał z księżmi jak ks. Śli wą 7, Kalinowskim, gdzie mię-
dzy innymi dyskutowaliśmy nad legalizacją stowarzyszeń kościelnych, na co informator
powiedział. że oczekuje zarządzenia Kurii Biskupiel, lecz najprawdopodobniej zresztą to
samo i powiedzieli i wymienieni, stowarzyszenia będą rozwiązane. Zamierzają przepro-
wadzić w ten sposób, na zebraniu powiedzieć, że stowarzyszenie jest rozwiązane, a jak
chcą to mogą się modlić, przychodzić, ale żadnych składek i zarządów być nie może.
W związku z tym, że w jego parafii mówi, jest dość liczne Apostolstwo Modlitwy9,
zamierza również rozwiązać, lecz ludzie ci jeśli będą chcieli mogą zbierać składki mie-
sięczne i przechowywać to w kasie kościelnej gdy w wypadki śmierci z kasy tej otrzy-
mają pewną kwotę pieniężną.
Takie wypowiedzi, mówi informator, daje się słyszeć również i u pozostałych kole-
gów księży, lecz to wszystko zależne jest jeszcze od zarządzenia Kurii Biskupiej, która
niewątpliwie da w tym kierunku zarządzenia.
Dalej informator podaje, że w rozmowie ks. Kalinowski w ogóle nie porusza żad-
nych momentów drastycznych, był spokojny, narzekał jedynie na stan zdrowia.
Co do chóru kościelnego to również zamierzają rozwiązać Zarząd, który [gromadzi]
jedynie dziewczynki, jak będą chciały same mogą przychodzić do kościoła i brać lekcje
6 Wincenty Milewski, od I III 1949 do ] XII 1950 r. kierownik Powiatowego Urzędu Bezpie-
czeństwa Publicznego w Grudziądzu; Aparat bezpieczeń.\.twa w Polsce, t. l, s. 133.
7 Ks. Franciszek Śliwa (1915-1986).
K Siedziba Kurii Biskupiej Chełmińskiej mieściła się w Pelplinie.
') Apostolstwo Modlitwy - organizacja katolików świeckich, której podstawowym celem jest
dbanie o rozwój różnych fonn k ltu Najświętszego Serca Pana Jezusa, założona i najczęściej prQwa-
dzona przez jezuitów; L. Grzebień. Apostolstwo Modlitwy. Iw: J Encyklopedia katolicka, t. J. Lublin
1995, kol. 829-830; Encyklopedia wiedzy o jezuitach, oprac. L. Grzebień. Kraków 2004, s. 13- J 4.
256
Waldemar Rozynkowski
śpiewu. Dalej mówi, ż na pewno dokładne nastawienia otrzymają na początku miesiąca
października na odprawie dekanalnej. Między innymi mówi rozmawialiśmy na temat to-
czącego się procesu na Węgrzech Reicha lO i jego grupy, gdzie ks. Śliwa powiedział, jed-
nak państwa wschodnie mają dobry wywiad, że umiały zdekonspirować i ujawnić ludzi.
którzy zajmowali tak poważne stanowiska, a co najważniejsze, że Ameryka i Anglia zo-
stały zdekonspirowane przed całym światem, jaka brudną robotę odstawiają. Na tym roz-
mowa się zakończyła.
Co do wizytacji Biskupa nic księża nie mówią, jak również w sprawie zjazdu w War-
szawie ll oraz audiencji księży u Prezydenta R.P.12 nic nie mówią.
Zadanie:
Zdać dokładne sprawozdanie z odbywających się konferencji dekanalnych, jakie
zadanie otrzymacie w spr. legalizacji stowarzyszeń kościelnych i innych spraw.
W rozmowie z ks. Kalinowskim wysądować jak on się na to zapatruje, jak on wypo-
wiada się.
Jeżeli będzie podane do wiadomości ludziom należącym do Sodalicji Mariańskiej
i innym stowarzyszeniom o rozwiązaniu podać jak będą dokumentować wypowiadać się.
Przedsięwzięcie:
I egz. doniesienia zał. do teczki inform.
II/do sprawy na obiekt.
11/ przesłać do Wydz. V-go WUBP w Bydgoszczy
Za zgodność
Milewski W.
III Chodzi o głośny proces polityczny węgierskiego przywódcy komunistycznego Laszlo Rajka,
którego w 1949 r. oskarżono o spisek kontrrewolucyjny. związki z Tito oraz szpiegostwo. Oskarże-
nia nie zostały poparte żadnymi dowodami. Został skazany na śmierć. zrehabilitowany w 1954 r.
II Chodzi tu o zorganizowany przez władze komunistyczne zjedpoczeniowy zjazd Związku
Bojowników o Wolność i Demokrację w Warszawie 1-2 IX 1949 r. Uczestniczyła w nim także grupa
ponad czterdziestu tzw. księży patriotów, którzy po kilku miesiącach utworzyli przy tej organizacji
Komisję Księży; zob. B. Bankowicz, Ruch księży patriotów /949-/955, czyli "koń trojań...ki" w pol-
...kim KoJc:iele katolickim, Iw: 1 B. Bankowicz, A. Dudek, Ze studiów nad dziejami KoJc:ioła i kato-
licyzmu w PRL, Kraków 1996, s. 5-24; J. Żaryn, Dzieje Ko.{c:ioła katolickiego w Polsce (/944-/989),
Warszawa 2003. s. 105.
12 Uczestniczący w tym zjeździe księża zostali przyjęci przez prezydenta Bolesława Bieruta
(1892-1956).
DZIAŁANIA URZĘ:DU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO...
257
7
Ściśle tajne
Źródło
informator "Wilk"
dnia 30.9.1949 r.
Przyjął: Szymański Z.
Agenturalne doniesienie
dotyczy zcbrania Sodalicji Mariańskiej
Zebranie Sodalicji Mariańskiej odbyło się dnia 4.9.1949 r. Zebranie prowadzili ksiądz
proboszcz 13 przy parafii Św. Krzyża. Następnie odczytano protokół z poprzedniego zebr:a-
nia, który został przyjęty. Następnie był odczytany odczyt "Opis cudownego obrazu
w Chełmnie i jego znaczenie"'4.
Następnie omawiano komunikaty: l) "następne zebranie ma się odbyć dnia
13].10.1949 r., 2) wycieczka do Rudnika, albo gdzieś wyjechać, wszyscy się na to nie
zgodzili z powodu braku czasu. za tym punkt ten był odrzucony. Obecnych na zebraniu
było około 23 członków. Zebranie trwało krótko bo ks. proboszcz miał bardzo mało czasu.
Zebranie zakończono naszym hasłem "Cześć Maryi".
"Wilk"
Zadanie:
Należy zdać dokładne sprawozdanie z dnia 3.10.1949 r. i śledzić wypowiedzi człon-
ków Sodalicji Mariańskiej, co będą poruszać w sprawie legalizacji kół kościelnych. Przed-
sięwzięcie:
I. egz. doniesienia załączyć do teczki roboczej informatora.
II/doniesienia załączyć do sprawy na obiekt.
Za zgodność:
Szymański Z.
n Chodzi zapewne o ks. Albina Derdaua (1912-1969), który pełnił funkcję administratora pa-
rafii Krzyża Świętego.
14 W Chełmnie znajdował się .łaskami łynący obraz Matki Boże Bolesnej, wokół którego od
kiJku wieków rozwijał się kult maryjny; zob. Sanktuaria maryjne diecezji toruńskiej. pod red.
M. Mroza, W. Rozynkowskiego, Toruń 2003, s. 51-63.
258
Waldemar Ro nkowski
8
Grudziądz, dnia 30 września 1949 r.
Do
Szefa
Wojewódzkiego U rzędu
Bezpieczeństwa Publicznego
w Bydgoszczy
W załączeniu 's przesyła się postanowienie o zaprowadzeniu sprawy na obiekt Soda-
licji Mariańskiej i Żywy Różaniec w celu zatwierdzenie przez Szefa WUBP
Zal. 4.
Wyk. w 2 egz.
I egz. adresat
9
Ściśle tajne
Źródło
informator "Wilk"
dnia 13.10.1949 r.
Przyjął: Szymański Z.
Agenturalne doniesienie
dotyczy Sodalicji Mariańskiej
W dniu 3 października odbyło się zebranie Sodalicji Mariańskiej. Na zebraniu tym
nie byłam obecna, gdyż miałam gości, zostawić je samych nie mogłam, gdyż matka jest
chora, tak że zawsze ktoś musi być w domu.
Ob. Stefania Macierzyńska mówiła mi, że ma być wybór prezeski, bo dotąd nie ma
żadnej. Tak nic więcej nie wiem.
Poza tym nic nowego nie zdążyłam zauważyć, jeżeli będzie jakieś zebranie Sodali-
cji Mariańskiej postaram się natychmiast powiadomić.
Jednocześnie nadmieniam. że na zebraniach tych jest przeważnie około 30 członków
obecnych. Zarząd składa się z sekretarki i skarbniczki, obyw. obyw. Jankowskiej M; i Jan-
kowskiej Z.
" Wilk"
I Brakuje załącznika.
DZIAŁANIA URZĘ:DU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO...
259
Zadanie:
Na następnym zebraniu Sodalicji Mariańskiej starać się być koniecznie obecna. Po-
dać szczegółowy protokół tego zebrania, jak również pojedyncze wypowiedzi poszczegól-
nych członkiń.
Przedsięwzięcie:
I egz. doniesienia załączyć do teczki roboczej informatora.
] egz. doniesienia załączyć do sprawy na obiekL
Za zgodność:
Szymański Z.
10
Ściśle tajne
Źródło
informator "Róża"
dnia 15.10.1949 r.
Przyjął: Szymański Z.
Agenturalne doniesienie
dotyczy zebrania Sodalicji Mariańskiej w Grudziądzu
Zebranie odbyło się 13.10.1949 r. które rozpoczęliśmy modlitwą. Następnie odśpie-
waliśmy pieśń do Matki Boskiej. Jedna z sodalisek odczytała wiersz o różańcu. Następnie
ojciec moderator wygłosił referat o Matce Boskiej i o naśladowaniu jej. Po tym doniósł
nam o zarządzeniu Ministerstwa Administracji w myśl którego wszystkie stowarzyszenia
religijne muszą się zarejestrować do dnia 3.11.1949 r.
Odśpiewaniem pieśni do Matki Boskiej zebranie zakończono.
"Róża"
Zadanie:
Należy szerzej opisywać wszystkie zebrania Sodalicji Mariańskiej oraz zapodawać
kto zabiera głos w dyskusji i jakie jest na tawienie członków do zalegalizowania stowa-
rzyszeń kościelnych między innymi i Sodalicji Mariańskiej.
Przedsięwzięcie:
Doniesienie załączyć do sprawy na obiekt.
Za zgodność:
Sz)'mański. Z.
260
Waldemar Rozynkowski
li
Ściśle tajne
Źródło
informator "Wilk"
dnia 3.1 1.1949 r.
Przyjął: Szymański Z.
Agenturalne doniesienie
dot. Sodalicji Mariańskiej
Dnia 30.10.1949 r. odbyło się zebranie Sodalicji Mariańskiej o godzinie 19.30. Ze-
branie zagaił ksiądz proboszcz. Zarazem odczytał program dzisiejszego zebrania. Program
był następujący:
I) Zagajenia.
2) Odczytanie protokołu z ostatniego zebrania.
3) Deklamacja.
4) Referat ks. proboszcza.
5) Śpiew.
6) Zakończenie.
Na zakończenie ksiądz proboszcz ogłosił, że na polecenie ks. Biskupa 1fl są towarzystwa
kościelne rozwiązane. Nasza Sodalicja Mariańska jest rozwiązana z dniem 30.10.1949 r.
Wszelkie protokoły i inne książki mają być oddane na ręce ks. proboszcza. Ta wia-
domość zrobiła na wszystkich wrażenie przygnębienia. Na tym zebranie zakończono śpie-
wem i naszym hasłem "Cześć Maryi".
"Wilk"
Zadanie:
Należy wchodzić w rozmowy z członkami Sodalicji Mariańskiej, co mówią w związ-
ku z rozwiązaniem danej organizacji i jakie mają zamiary, oraz jakie tematy prowadzą
pomiędzy sobą. O ile przy rozmowach będą osoby, które nie należą do Sodalicji Mariań-
skiej zapodać ich, którzy byli przy tejże rozmowie.
Przedsięwzięcie:
I egz. doniesienia załączyć do teczki roboczej informatora.
2 /I sprawy.
3 /I przesłać do Wydziału V-go WUBP w Bydgoszczy.
za 2g6dnoł:e:
9 ffiai\/:łkl Z.
Iti gwe1-@ nrm grdrnHriłłlil£m dieee1Ji ehełmiń kiej brł kli: bilikłłp KH1imiel1. Jgl.ef Kgwalliki
(1896=1972), zob, H. MrOMS, Bp KlIlimi r1. Józl!.j Kowllhd<i (/89 J972), rw:1 Słownik Biograjit't-
n.y Pomorzu Nt,dwt.\ IUl1."ktt!M(J. I. 2. pod red. Z. Nowtlktl, Odtlńllk 11;>94, II. 4M I-4M2.
DZIAŁANIA URZĘ:DU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO... 261
12
Ldz. SE-3380/49
Grudziądz. dnia 9 listopada 1949 r.
Do
Wojewódzkiego U rzędu
Bezpieczeństwa Publicznego
w Bydgoszczy
Wydz. V Sek. V-ta
W odpowiedzi na pismo z dnia 18.10.1949 r. Idz. LE-3426/49 podajemy następujące
dane odnośnie stowarzyszeń katolickich:
1) Sodalicja Mariańska przy kościele pod wezwan em św. Krzyża w Grudziądzu.
2) Zarząd składa się:
a) prezes nie ma
b) sekretarz Jankowska Maria
c) skarbnik Jankowska Zofia
3) Zarząd w/w stowarzyszenia mieści się w siedzibie plebanii kościoła Św. Krzyża
w Grudziądzu ul. Chełmińska.
4) Stowarzyszenie to nie posiada żadnego majątku.
5) Przez stowarzyszenie nie są administrowane żadne majątki.
6) Stowarzyszenie żadnych zakładów opiekuńczych i wychowawczych nie prowadzi
7) Stowarzyszenie Sodalicja Mariańska przy parafii św. Krzyża zostało w dniu
30.10.1949 r. rozwiązane, o czym podał informator "Wilk" w swym doniesieniu
z dnia 3.11.1949 r.
I) Sodalicja Mańańska przy kościele pod wezwaniem św. Mikołaja w Grudziądzu.
2) Zarząd składa się:
a) prezes Boberska Wanda
b) sekretarz Grzywacka
c) skarbnik Oszwaldowska Maria
3) Zarząd w/w stowarzyszenia mieści się w siedzibie plebanii kościoła św. Mikołaja
w Grudziądzu ul. Kościelna 113.
4) Stowarzyszenie to nie posiada żadnego majątku.
5) Przez stowarzyszenie nie są administrowane żadne majątki.
6) Stowarzyszenie żadnych zakładów opiekuńczych i wychowawczych nie prowadzi.
7) StowarzYNzenie do obecnej chwili nie zgłuszało się do legolizacji juk również nie ZOa
stało rozwiązane.
l) Sodalicja Mariańsku przy kośeiele 00 Jezuitów w Grudziqdzu.
2) Zarząd składa się:
ił) pre1;eli flgrlmwliko Ani li\
b) sekretarz Oamizl:l ka
c) skarbnik Krauzowa
262
Waldemar ROZY!lkowski
3) Zarząd w/w stowąrzyszenia mieści się w obrębie kościoła 00 Jezuitów.
4) Stowarzyszenie to nie posiada żadnego majątku.
5) Przez stowarzyszenie nie są administrowane żadne majątki.
6) Stowarzyszenie żadnych zakładów opiekuńczych i wychowawczych nie prowadzi.
7) Stowarzyszenie do obecnej chwili nie zgłaszało się do legalizacji. jak również nie
zostało rozwiązane.
Istniejące na tut. terenie Bractwo Różańcowe nie przedstawia żadnej aktywnej dzia-
łalności ze względu na to, iż zebrania swe odbywają w charakterze modlitw na terenie
kościołkowym oficjalnie.
Poza tym inne stowarzyszenia kościelne jak wyżej nie przedstawiają większej ak-
tywności.
Referent Referatu V-go
Szymański Z.
Wyk. w 3 egz.
2 egz. adresat
l /I ala
13
Źródło
informator "Róża"
dnia 16 XI 1949 r.
Ściśle tajne
Agenturalne doniesienie
dot. Sodalicji Mariańskiej
Przyjął: Szymdński Z.
Od ostatniego zebrania Sodalicji Mariańskiej. które odbyło się w połowie paździer-
nika nie zostałam zawiadomiona jeszcze, czy odbędzie się następne zebranie. Pomiędzy
członkami -Sodalicji Mariańskiej przy kościele 00 Jezuitów nic konkretnego nie zauwa-
żyłam. ażeby rozmawiali na takie czy inne tematy odnośnie legalizacji stowarzyszeń ko-
ścielnych. Zarząd. który jest do chwili obecnej nie przejawia żadnej działalności. W skład
Zarządu wchodzą następujące osoby: prezeska Fłorkowska Aniela, sekretarka Grymizan-
ka, skarbniczka Krausowa.
"Róża"
Zadanie:
Należy wejść w rozmowę z członkami Sodalicji Mariańskiej, co się wypowiadają od-
nośnie rozwiązania organizacji oraz nawiązać rozmowę z 00 Jezuitą, jak on się zapatruje.
DZIAŁANIA URZ$DU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO...
263.
Przedsięwzięcie:
I egz. doniesienia załączyć do teczki roboczej informatora
2 /I sprawy na obiekt.
Za zgodność:
Szymański Z
14
Źródło
informator" 15"
dnia l7 .XI.1949 r.
Ściśle tajne
Przyjął: Szymański Z.
Agenturalne doniesienie
dol. Sodalicji Mariańskiej
Od czasu rozwiązania Sodalicji Mariańskiej przy Farze nie odbyło się żadne zebra-
nie. Wszelkie akta Sodalicji Mariańskiej zostały doręczone ks. proboszczowi Kalinowskie-
mu. Zarząd jak członkowie nie przejawiają żadnej działalności.
,,15"
Zadanie:
Należy zwracać uwagą na gromadzenie się członków Sodalicji Mariańskiej oraz
zapodawać wszystkie wypowiedzi tych członków. Wszystko szczegółowo opisywać.
Przedsięwzięcie:
I egz. doniesienia załączyć do teczki roboczej informatora.
2 /I sprawy na obiekL
Uwagi: W rozmowie z informatorem ,,15" tenże wypowiada się, że po podpisaniu
zobowiązania w PUBP to zrobiła się tak nerwowa, gdyż nie może sobie tego wyobrazić,
że kiedy była w UB i kiedy został zawezwany ten kierownik i ten pan czarny pokazywał
mu akta moje, to kiedy pomyślę na tą chwilę, to tak mi jest bardzo przykro, że dawny
kierownik wie o tym, i myśli, że ja naprawdę jestem takim wyrzutkiem społeczeństwa. Ja
natomiast odpowiedziałem, że pani ma winę sama i nie ma żadnej urazy co do pana czar-
nego. On z panią postępował w bardzo dobry sposób i udzielał pani wszelkich wskazó-
wek, by pani pozostała na swej pracy.
Za' zgodność:
Szymański Z.
264
Waldemar Rozynkowski
15
Charakterystyka obiektu Akcji Katolickiej
za okres od dnia 28.2. do dnia 28.3.1950 r.
I) Stan agentury na obiekcie:
rezydentów
agentów
informatorów 3
2) Ilość prowadzonych spraw na obiekcie w PUBP:
3) Ilość prowadzonych spraw ewidencyjnych:
4) Ilość aresztowanych na obiekcie:
5) Krótki przegląd sytuacji na obiekcie:
a) Do obecnej chwili rozwiązane stowarzyszenia kościelne nie przejawiały żadnej
działalności. Sieć agencyjno-informacyjna nie podaje ażeby gdzieś gromadzili się
względnie urządzali jakieś kol wiek zebrania. Natomiast informator ,,Jul" w do-
niesieniu z dnia 14.3.50 roku zapodaje:
"...że od chwili rozwiązania Sodalicji Mariańskiej przy kościele Św. Krzyża
w Grudziądzu, żadnych zebrań nie przeprowadzano, została przeprowadzona roz-
mowa przez i z czł. Sodalicji Mariańskiej z Sujkowską zam. w Grudziądzu, któ-
ra oświadczyła, że nic jej nie wiadomo ażeby czł. urządzali jakieś zebrania, na-
stępnie inf. rozmawiał z ks. Sujkowskiem J7 na temat Sodalicji Mariańskiej, który
nadmienił, że nie ma żadnych zebrań, tylko w niedzielę po kościele odbywają
się zebrania, nauki stanowe. ja również byłam na tej nauce w dniu 19.3.50 r.,
gdzie nic specjalnego nie zauważyłam".
W związku [z] odbywającemy się naukami stanowymi inf. dostał zadanie
ażeby uczęszczał na te nauki i obserwował, jaki jest nastruj czł. Sodalicji Ma-
riańskiej i na jakie tematy się wypowiadają.
Informator "Róża" w doniesieniu z dnia 4.3.50 r. podaje:
"...że nawiązywał mowy odnośnie Sodalicji Mariańskiej z członkami, którzy to
uczęszczają na modlitwy kościelne oraz nauki stanowe, w prowadzonych roz-
mowach nic czł. nie nadmieniali odnośnie Sodalicji jak też nic ujemnie się nie
wypowiadali." Nadmienia inf. że w pośród czł. Sodalicji Mariańskiej od pewne-
go czasu jest pewne przygnębienie a zwłaszcza u Pań starszych Sodalisek.
W związku z odbywającymi się naukami stanowymi inf. dostał zadanie ażeby
uczęszczał na te nauki i obserwował czł. wymienionej Sodalicji.
6) Tut. Urząd na członków wyżej wymienionego obiektu żadnych spraw nie prowadzi.
7) Wpływ organów B.P. na sytulacje wewnątrz obiektu i jego działalność:
a) Na wyżej wymienionym obiekcie ref. V-ty posiada trzech informatorów, którzy
są nastawieni na wypowiedzi byłych czł. stowarzyszeń kościelnych poza tym tut.
Urząd posiada inf. który tkwi i uczęszcza na odbywające się kursy religii .przy
kościele farnym.
Ref. Referatu V-go
Szymański Z. sier.
17 Ks. Feliks S6jkowski (1906-1985).
DZIAŁANIA URZĘDU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO...
265
16
Grudziądz, dnia 30 marca 1950 r.
Do
Naczclnika Wydziału V-go
Wojcwódzkiego Urzędu Bezp. Pub I.
w Bydgoszczy
W odpowiedzi na pismo z dnia 25.3.1950 r. L. dz. E-L. 1863/50 dotyczącc informa-
tora ps. "Wilk" wyjaśniamy, że inf. tcn został zwerpowany na materiałach kompromitują-
cych z czasów okupacji w dniu 6.8.] 949 r. i pracuje na linii V-tej. po zagadnieniu Sodali-
cji Mariańskiej.
Wykonano 2 egz.
I egz. adresat
2 1/ ala
17
Bydgoszcz, dnia [czerwiec, 1950 roku]
Pomorski Wojewódzki Urząd
Bezpieczeństwa Publicznego
w Bydgoszczy
L. dz. LE.- 1479/50
Do
Szefa Powiatowego Urzędu
Bezpieczeństwa Publicznego
w Grudziądzu
W związku z dalszą działalnością Sodalicji Mariańskiej, która do tej pory jest nie
zalegalizowana. a członkowie występują oficjalnie grupowo z org. horągwiami, co szcze-
gólnie dało się zauważyć podczas ostatnich procesji.
Należy zaraz przystąpić do zebrania bliższych danych i skompletowania kompr.
materiałów na byłe prezydemki, ich zastępczynie i sekretarki celem przeprowadzenia
werbunków z tych osób.
Do powyższego wykorzystać przesłane Wam materiały z M.B.P. z dnia 13 II l 50 r.
Ponadto wszelkie uzyskane dane oraz posiadane kompr. materiały na w/w wraz z zapoda-
niem o wykorzystaniu dokumentów z MBP. należy przesłać do Wydz. V-go W.U.B.P.
w Bydgoszczy w terminie do dnia [...]IK.
Kierownik Sekcji V-tej
Tomicki ppor.
IK Fragment nieczytelny.
266
Waldemar Rozynkowski
18
Źródło
informator "Wilk"
dnia 15.9.50 r.
Ściśle tajne
PrLyjął: Katliński T.
Agenturalne doniesienie
dotyczy:
Przed trzema tygodniami będąc w pracy przyszła do mnie członkini Sodalicji M.
Btisselówna i ja jej się pytam czy chodzi jeszcze do sióstr '9 mówiła mi że nie, pytałam się
jej czy czasem nasze dziewczęta się nie schodzą, ona też nikogo nie widziała żeby się tam
schodzili, pytam się jej jak ci się podoba w pracy, ona mi na to, pracę wykonuję z zado-
woleniem. tylko zdrowie mi nie służy, często mam bóle głowy i na tym się nasza rozmo-
wa skończyła, bo było czas do pracy, bo tak się nie spotykamy, bo ona jest na dmgiej
zmianie, a w niedziele wcale się nie widzimy. Kiedy spotkałam Mączyżyńską, no Stefka
co słychać, jak też ci się powodzi, ona mi taka dała odpowiedź. chodzę do pracy z zado-
woleniem. po pracy to idziemy do S.P.. bo mamy ćwiczenia. nawet uczymy się jak się
karabin trzyma, z czasem jak się dobrze wyuczym i będzie silne i dobrze zbudowane i zdro-
we, bo te karabiny są ciężkie, no Stefka do sióstr czasami idziesz. ona mi na to jak ja już
bardzo długo nie byłam, bo nie mam na to czasu. wolne chwile jak mam to sobie odpo-
czywam, no i tak co nowego, tak nic nie wiem, w tem żeśmy się rozstały, bo się spieszyła.
bo miała bilet do teatm. od tej pory jeszcze się z nianie widziałam.
"Wilk"
Zadanie:
Spotkać się z byłymi członkiniami Sodalicji Mariańskiej i prowadzić z nimi rozmo-
wy na temat organizacji. Całokształt wypowiedzi podawać.
Przedsięwzięcie:
Doniesienia załączyć do sprawy na obiekt Akcji Katolickiej.
Za zgodność:
Kamński T.
Ił} Być może chodzi tu o siostry elżbietanki. które posiadaly dom zakonny niedaleko kościoła
Krzyża Świętego.
DZIAŁANIA URZĘDU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO...
267
19
II marca 1951
Wojewódzki Ur7ąd
Bezpieczeństwa Publicznego
w Bydgoszczy
L. dz. LE.- 1479/50
ŚCIŚLE TAJNE
Do
Szefa Pow. Urzędu
Bezpieczeństwa Publicznego
w Grudziądzu
W związku z pismem przesłanym dnia 26.6.1950 r. za L. dz. LE 1479/50 odnośnie
zebrania bliższych danych i skompletowania kom pr. maL na byłe prezydentki i ich zastęp-
czynie i sekretarki Sodalicji Mariańskiej, celem przeprowadzenia werbunków z pośród tych
osób. należy wyjaśnić co do obecnej chwili w tym kierunku wykonano. gdyż termin o zapo-
daniu wykorzystania dokumentów z M.B.P. przesłanych wam z pismem z dnia 18.3.] 950 r.
minął 25.7.1950 r.
W związku z powyższym należy przesłac do Sekcji V-tej, Wy dz. V-go W.U.B.P.
w Bydgoszczy wszystkie materiały przesłane Wam za pismem z dnia 18.3.1950 r. oraz ma-
teriały będące w Waszym posiadaniu na prezydentki, ich zastępczynie i sekretarki Sodali-
cji Mariańskiej.
Termin wykonania powyższego w nieprzekraczalnym terminie do dnia 20.3.1951 r.
Naczelnik Wydziału V
W.U.H.P. w Bydgoszczy211
Kierownik Sekcji V_ej.21
2U W tym czasie naczelnikiem Wydziału V był kpI. Józef Anczura; Aparat bezpiecz.eństwa w Po[-
" ('e, t. I, s. 123.
21 Nieczytelny podpis.
268
Waldemar Rozynkowski
20
Grudziądz, dnia 28 marca 1951
"Ściśle tajne"
L.dz.SF.-29 16/50/1 180/51
Do
Naczelnika Wyd7iału V-go
Wojew. Url.ędu Bezp. Publicznego
w Bydgoszczy
W odpowiedzi na pismo z dnia 18 III 1950 roku za L.dz. 1479/50 oraz na pismo
z dnia 11.3.1951 roku L.dz. 1422/51 dot: materiałów znalczionych w archiwum sekreta-
riaty generalnego Sodalicji Mariańskiej w Warszawie niżej zapodajemy.
Od nośnie nadesłanych materiałów na byłe prezeski i ich zastępczynie i sekretarki
Sodalicji Mariańskiej dotychczas wykonano 7 charakterystyk na niżej wymienione osoby
jak: I) Radkowska Irena 2) Lesińska Felicja 3) Zabłońska Janina 4) Preuss Łucja 5) Soliń-
ska Jadwiga 6) Oszwaldowska Maria 7) Szostak Irena, - które to w załączeniu przesyła-
my. Nadmienia się, że z pośród wyżej wymienionych dotychczas werbunku nie dokonano.
Natomiast w następnym miesiącu t.j. w kwietniu z pośród wyżej wymienionych wytypuje
się jednego kandydata na werbunek a po dokładnym opracowaniu dokona się werbunku
w charakterze informatora w celu informowania nas o wrogiej działalności wspomnianych
osób. Jednocześnie zwracamy wam przesłane materiały za pismem z dnia 18.m. 1950 roku.
Załączników: 7 charakterystyk. 33 karty z archiwum Soda. Marian. 22
St. Ref. Referatu V
Kafliński T.
Wyk. w 2-ch egz.
egz. nr I adrcsat
egz. nr 2 a/a
", Załączników brak.
DZIAŁANIA URZĘ:DU BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO...
269
21
Ściśle tajne
Źródło .
Kontakt poufny .,Dunin"
dnia 9. VIII. ] 951 roku
PrLyjął: Katlillski T.
Agenturalne doniesienie
I... V' Poza tym dnia 20 lipca rozmawiałem z panml Jaśniewską pracowniczką .Zakła-
dów Miejskich, że ona należy do Sodalicji Mariańskiej w kościele pojezuickim i że się
teraz jeszcze spotykają i mają swoje obrady. a gdy jej powiedziałem, że we Farze są
w zystkie stowarzyszenia rozwiązane to obyw. Ja.(niewska wypowiedziała. że u nich rak-
że wszystkie towarzystwa rozwiązane ale oni się spotykają dobrowolnie i sami ze siebie
i mają swe obrady. Dalej nie zdołałem więcej wiadomości osiągnąć.
"Dunin"
Zadanie:
W miarę możliwości ustalić więcej nazwisk osób uczęszczających na zebrania So-
dalicji Mariańskiej i kto prowadzi zebrania.
Przedsięwzięcie:
Odnośnie odbywających się zebrań Sodalicji Mariańskiej należy wezwać ks. Daszutę
i przesłuchać go w charakterze podejrzanego oraz zakazać kategorycznie dalszych zbiórek.
[... ]24
Wykonano, w 3-ech egz.-
egz. l
egz. 2
egz. 3
Za zgodność:
Kafliński T.
23 Z doniesienia pominięto fragment. który dotyczył innej sprawy.
24 Z doniesienia pominięto fragment, który dotyczył innej sprawy.
LUDZIE MIASTA I REGIONU
XAVER FROELICH (1822-1898)
- ŻYCIE I DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWA.
Podejmując się napisania artykułu na
temat zmarłego 110 lat temu (w 1898 roku)
Niemca, grudziądzkiego urzędnika sądo-
wego, historyka, krajoznawcy i archiwisty
- Xavera Froelicha sądziłam, że bez pro-
blemu uda mi się dotrzeć do materiałów
źródłowych dotyczących jego osoby.
Z przykrością stwierdzam, że moje poszu-
kiwania nie przyniosły oczekiwanego - bo-
gatego plonu. Wprawdzie wiele się dowie-
działam o twórczości, działalności nauko-
wej i kulturalnej Froelicha, ale jego życie
prywatne w większości pozostaje nadal ta-
jemnicą. Fragmentaryczne wiadomości
o jego działalności w Grudziądzu w latach
1843-1898 nie pozwalają na jej szersze
przedstawienie. Informacje na ten temat
zawierają jedynie marginesowe wzmianki
t.
\ <"
.
'ł-
--
.7, '::'-:::
-' '.
-.. ,, . .,-
, .
.= ,: < , "
". . o,... .'
..'-,-'= 0,0
.,
'" .
. "4': .
, '. .
.(
GOTT.H II. lir SOH '1 C&..'tv1\ E}lIGSDE.aG
187,. .
· Załączone do noty fotografie pochodzą ze zbiorów Muzeum w Grudziądzu. W tym miejscu
pragnę podziękować dyrekcji Muzeum za ich udostępnienie oraz wyrażenie zgody na wykorzysta-
nie w niniejszej nocie. Dziękuję, także Dyrekcji Archiwum Państwowego w Toruniu Za zgOdę na
opublikowanie kopii aktu zgonu X. Froelicha.
272
LUDZIE MIASTA I REGIONU
zamieszczone w ogólnych opracowaniach dotyczących dziejów Grudzi'ldza i jego
okolicy. Niewiele też materiału źródłowego znaleźć można w Archiwum Państwo-
wym w Toruniu i w Muzeum w Grudziądzu. Podstawowym źródłem wiedzy o ży-
ciu i działalności Xawerego Froelicha są: akt zgonu odnaleziony w zbiorach ar-
chiwalnych w Toruniu, biogramy zamieszczone w "Altpreussische Biographie'"
oraz w czasopiśmie "Altpreussische Monatschrift"2, biogram autorstwa Stanisła-
wa Poręby, który wykorzystał w swej pracy Familienkalender'. a przede wszyst-
kim dzieła pióra Froelicha. które dostarczają nam cennych wskazówek o jego
twórczości.
Xaver Froelich przyszedł na świat 22 kwietnia 1822 r. w Lidzbarku Warmiń-
skim w rodzinie katolickiet. Wiadomo, że uzyskał wykształcenie średnie, uczył
się w gimnazjum w Braniewie 5 , a oprócz języka ojczystego dobrze znał język
polski i język łaciński. Ożenił się z Polką - Justyną z Jakubowskich{\ jednakże
roku zawarcia zwi'lZku małżeńskiego nie udało się ustalić. Rok 1843 stanowi
ważną cezurę chronologiczną - początkową datę obecności Xawerego Froelicha
w historii Grudziądza i jego mieszkańców. Rodzina Froelich przeprowadziła się
wtedy do tego miasta i zamieszkała przy ul. Szewskiej 2; później przeniosła się
do domu przy ul. Kwiatowej 29 7 .
W Grudziądzu Xaver Froelich podjął pracę jako urzędnik w miejscowym
sądzie. Z biegiem lat otrzymał stanowisko sekretarza sądowego. Rok 1855 przy-
niósł kolejny sukces zawodowy, gdyż władze miejskie powierzyły mu uporządko-
wanie archiwum miejskiego. Dzięki swej ambicji połączonej z pracowitością zdo-
był szeroką wiedzę historyczną. Jego zainteresowania badawcze skupiły się szcze-
gólnie na obszarze PomorzaII. Podczas porządkowania zbiorów z lat 1480-1772
gruntownie studiował akta i dokonywał wypisów źródłowych, a około roku 1862 9
zaczął pisać monografię zatytułowaną później Geschichte des Graudenzer Kreises.
Pracował nad nią przez wiele lat i wydał własnym nakładem: tom I w roku 1868
oraz tom II w roku 1872 w drukami G. Roethego w Grudziądzu. Jego nieoczeki-
wanie odkryty talent badawczy rozwijał się obiecująco. Swą rozległą wiedzę z za-
kresu historii regionu prezentował w licznych artykułach publikowanych w regio-
I Altpreus"ii. che Biograp!tie. Bd. 1, Abregg-Malten I hrsg. im Auftrage der Historischen Kom-
mlssion fUr ost- und westpreuBische Landesforschung von Ch. KroIImann, MarburglLahn 1974, s. 199.
2 O. Froelich. Xaver Froelich, Altpreussische Monatsschrift, Bd. 3 , 1898, s. 175-178.
\ Vater Freimuthis, Illustrieter Familienkalender /898, Oraudenz 1898, s. 165-169.
4 Archiwum Państwowe w Toruniu. USC Grudziądz. Zgony /898: /-398, T. 1, nr 32, s. 34.
s Altpreussische Biographie. Bd. 1. s. 199.
f> Tamże.
7 S. Poręba. Xaver Froelich, Nowo ci, nr 243, 19 X 1995, s. 7.
K Altprewi. ische Biographie, Bd. l. s. 199.
o,) X. Froelich, Geschichte des Graudenzer Krei.'tes, Bd. 2. Die Zeit- und Kulturgeschichte: aus
vorhandenen Urkunden und arc:hiwali.'tchen Nac:hrichten, Danzig 1885. Vorwort.
LUDZIE MIASTA I REGIONU
273
nalnych czasopismach historycznych, m.in. w "Zeitschrift des Westpreussischen
Geschichtsvereins" i "Zeitschrift des Historischen Vereins fUr den Regirungsbe-
zirk Marienwerder". Współpracował też "Altpreussische Monatschrift" w Królew-
cu, z dziennikiem regionalnym "I)er Gesellige" w Grudziądzu oraz z pismem
"Preussische Provinzial-BHitter" w Królewcu.
W 1862 r. Xaver Froelich znalazł się w gronie założycieli Towarzystwa
Upiększenia Miasta. Przez wiele lat pełnił funkcję radnego miejskiego oraz był
członkiem rady parafialnej parafii św. Mikołaja. Znakomity działacz był także jed-
nym z założycieli Grudziądzkiego Towarzyst a Starożytności'°. W tym czasie
przygotował drugie, uzupełnione wydanie swojej pracy Geschichte des Grauden-
zer Kreises. Ukazało się ono nakładem znanej firmy wydawniczej A. W. Kafe-
manna w Gdańsku w dwóch tomach: Geschichte des Graudenzer Kreises,. Bd. l:
Die allmiilige Gestaltung der Grundverhiiltnisse un.d Berstitzrechte, die Entstehung,
Bevolkerung, Verwaltung und Zussammengehorigkeit der Kreis-Ortschaften, die
Entwickelung des stiidtischen und liindischen Komunalwesens, der Adelsrechte, des
Steuer-, Militair-, Kin'hen- und Schulwese1J.s und der Justizveifassung: aus vor-
handenen Urkunden und archivalischen Nachrichten (1884), Geschichte des Grau-
denzer Kreises, Bd. 2: Die Zeit- und Kulturgeschichte: aus vorhandenen Urkun-
den und archiwalischen Nachrichten (1885).
Szczególnej inicjatywie Xavera Froelicha przypisuje się zorganizowanie uro-
czystości obchodów 600-lecia nadania praw miejskich Grudziądzowi w 189 l
roku II. Z okazji tej rocznicy wydał on również dwie prace: Chronik der Stadt
Graudenz ("Kronika miasta Grudziądza") i Der Schlossberg be; Graudenz ("Góra
Zamkowa w Grudziądzu"). Ta ostatnia praca miała dwa wydania l2 . Pomysł napi-
sania pierwszej narodził się już w roku 1862, kiedy to Froelich odnalazł w miej-
Scowym archiwum parafialnym ważne dokumenty dotyczące okresu od roku 1307
do 1734 13 . Cieszył się już wówczas ogromnym uznaniem, a w roku 1892 jako
POdziękowanie za jego zasługi dla miasta mieszkańcy Grudziądza ofiarowali mu
honorowe obywatelstwo 14.
HI S. Poręba, Xaver FroeJich.
II Tamże.
12 Pierwsze wydanie: Der Schloflberg bei Graudenz: Ent.tttechung, Beschaffenheit und Bewoh-
nerschaft des ehemeligen Schlosses daselbst, Veifall und Zerstorung desselben / Wmrag, gehalten
im Alterthums-Verein zu Graudenz am 2. Mai 1889 von X. Froelich, oraz drugie: Der Schloflberg
bei Graudenz, insbesondere die Entstechung, Beschaffenheit und Bewohnerschaft des ehemeligen
Schlosses daselb.\.t, Veljall und Zerstorung des.ttelben unter Benutzung von Geschichtsquellen, Grau-
denz 1895. Pozycja druga wydana przez Gustav Rothe's Verlags-Buchhand1ung.
13 X. Froelich, Chronik der Stadt Graudenz: Fe...tschrift zur Erinnerung an die vor sechshun-
dert Jahren eifolgte Verleihung dęr Stadtrechie: im Auftrage der stiidtischen Behorde,' Graudenz
1891, s. V.
14 Tamże, s. 178.
274
LUDZIE MIASTĄ. I REGIONU
W 1893 r. wyszedł drukiem jego
Fahrer durch Graudenz und Umgebung 1S
("Przewodnik po Grudziądzu i okolicy")
- pierwszy przewodnik w dziejach gru-
dziądzkiego krajoznawstwa, który przyczy-
nił się w dużym stopniu do wzrostu zainte-
resowania Grudziądzem i jego zabytkami
od strony turystycznej. W tym samym roku
Froelich obchodził pięcdziesięciolecie swo-
jej pracy w sądownictwie. W 1898 r. był
jednym z głównych współzałożycieli Mu-
zeum Miejskiego w Grudziądzu. Warto
dodać, że jeden z jego synów - Gottfried
(urodzony w roku 1862), absolwent Wy-
działu Filologicznego Uniwersytetu Fryde-
ryka Wilhelma w Berlinie, odziedziczył
zainteresowania badawcze po ojcu i zajmo-
wał się m.inn. dziejami Pomorza 16.
Xaver Froelich zmarł 15 S ty cznia 1898 .ł:vbn :"l.tMONoWICZ' łł:P, 1ł AU';£NZ
e1 ' . - ,.:r. ''I o
r. w Grudziądzu 17 . Pochowano go na zało-
żonym w roku 1894 cmentarzu katolickim
(obecnie ul. Cmentarna l). Grób jego niestety nie zachował się do dnia dzisiejszego l8 .
ł'
'.
ol ..., ,
,", -
Działalność Xavera Froelicha została doceniona przez późniejsze pokolenia,
o czym świadczyć może duże zainteresowanie jego osobą. Szczególnie wyróżnia
się tu Koło Miłośników Dziejów Grudziądza, którego członkowie chętnie nawią-
zują do jego twórczości naukowej. W roku 1988 z okazji drugiej rocznicy założe-
nia Koła odbył się odczyt Eugeniusza Chmielewskiego pl. ,,xaver Froelich - ba-
dacz dziejów Grudziądza"19. Wśród członków Koła powstała również po raz pierw-
szy koncepcja przetłumaczenia z języka niemieckiego dzieła Froelicha Geschich-
te des Graudenzer Kreises. Zadania tego podjął się Al. Markowicz, jednakże pra-
cy nie zdołał dokończyć 20 .
15 X. Froelich, Fahrer durch Graudenz und Umgebung, Wtirzbm:g-Wien-Graudenz 1893 (Wo-
erl's Reishandbticher).
16 S. Poręba, Xaver Froelich.
17 Archiwum Państwowe w Toruniu.
18 Cmentarze grudziądzkie. Zarys dziejów, Polskie Towarzystwo Thrystyczno Krajoznawcze, Od-
dział Regionalny w Grudziądzu, xm Grudziądzki Sejmik Krajoznawczy, Grudziądz 1993, s. 10-11.
19 R. Dorau, Zarys Monograficzny Kola Milośnik6w Dziejów Grudziądza w latach 1986-2001,
Grudziądz 2005, s. 44.
20 Tamże, s. 29.
LUDZIE MIASTA I REGIONU
275.
:) '.':- "
I
j
:IIID""
. 'ullb.,. ,
.,11'1'
o\JU'
.' g'
.6n .
:' .....
"
c.,.
4.
)lr .JJ
:,_ ::.,..Ii",IJ. " 8,9If
'(f IB.. p :Y."t....lcfj..1rn '4litanb....dmłtn rqcfjl... fltuł., ber
lPecrolllllflleił .....0
fanIII,
'U.
.... ,__ ..... I':'
boi -3<>"... 'Gllf.nb :tfJ 1 lIullb.., da unb- _ , ., ' , alo nb
._' .Ulft? ' UIJt
Dtb.n j:( ..J- .' r.J __ .
. ' 'o ło '.'
lBo"9C 1 ef..., 8".l1l1d8' IInb _, .
"..
.
i)u f5tcu1btłbeamte.
. .
.-.--- "
" "nllg illit: b.1II 4)aupt.Ilł..lIł- .....'altll ig t.
:otJ "-.'- -/-;!'__OIll"f)' 'l II\.1'
" $Der tcw '.s
" r'.-' l :'..'.'.I::..
Akt zgonu Xavera Froelicha. Archiwum Państwowe w Toruniu,
USC Grudziądz. Zgony 1898: 1-398, T. I, nr 32, s. 34.
Działalność naukowa Froelicha jest niezwykle cenna ze względu na wyko-
rzystanie przez niego bogatej bazy źródłowej, która w większości nie zachowała
się do dnia dzisiejszego. Prowadząc skrupulatną kwerendę archiwalną w. kilku
Illiastach Pomorza odnalazł on niezwykle ważne materiały dotyczące przeszłości
nie tylko Grudziądza i jego mieszkańców, ale także całego regionu. Poza zbiora-
mi archiwum grudziądzkiego opierał ,się również na źródłach znajdujących .się
W archiwach w Malborku i Kwidzynie, odwiedził też archiwa w Pelplinie, Kr6-
lewcu i Gdańsku. Na podstawie zebranych materiałów opisał dokładnie historię
276
LUDZIE MIASTA I REGIONU
Grudziądza i powiatu grudziądzkiego, kształtowanie się stosunków ziemskich
i prawnych, genezę miejscowej społeczności, strukturę administracyjna wraz
z przynależnością poszczególnych miejscowości powiatu grudziądzkiego, a także
rozwój gospodarki komunalnej, życie kulturalne itd. W swej pracy zawarł niezwy
kle istotne informacje dotyczące prawa szlacheckiego, podatków, wojskowości,
szkolnictwa i historii kościelnej, a także sądownictwa.
W śród odnalezionych przez niego dokumentów dotyczących powiatu gru-
dziądzkiego były między innymi:
spisy i rejestry zawierające informacje o zamkach krzyżackich w poszcze-
gólnych miejscowościach, sądownictwie, czynszach,
zestawienia i spisy z różnych okresów dotyczące mieszkańców, strat wojen-
nych, tzw. Schadenregister,
tom zawierający dokumentację komturstw, inwentarze z lat 1374-1442
(Groj3es Bestellungsbuch),
szereg tomów zawierających przywileje (niestety tylko późniejszych) wiel-
kich mistrzów, w których autor znalazł kopie i listy nadań dóbr, parceli oraz
działek w miejscowościach powiatu grudziądzkiego,
kilka pism z dokumentacji należącej niegdyś do archiwum zamkowego doty-
czących okresu, kiedy powiat grudziądzki znajdował się pod panowaniem
polskim, jeden tom przywilejów Hauptmannei Reden.
miejskie ludikatbilcher odnalezione w miejscowościach Nowe i Świecie;
listy Haupleuten oraz miast regionu, a także osiemnastowieczny tom Verhan-
diungen der kleinen Stadte,
ważne źródła z zakresu historii kościelnej, w tym biskupstwa chełmińskiego.
a także akta wizytacyjne z ziemi chełmińskiej znajdujące się m.in. w Pelpli-
nie, Grudziądzu, Łasinie oraz Radzyniu Chełmińskim,
Lustrations - Verhandlungen z roku 1664 dotyczące zamku w Grudziądzu,
z roku 1686 - o zamku w Rogoźnie w registraturze królewskiego panowania
w Kwidzynie, z roku 1765 - o starostwie w Radzyniu Chełmińskim, Po-
krzyw nie oraz Grudziądzu,
cenny dla badań nad podatkiem dokument z 1682 r., zwierający umowę: Steu-
er- Einheit,
źródła dotyczące założenia oraz fortyfIkacji miasta Grudziądza, stare akta ma-
gistratu,
wśród źródeł drukowanych zbiór dawnego Kreislandraths Brauns pod tytu-
łem Ortsnamen des Culmerlandes wydany w Wiedniu w roku 1853,
w archIwum grudziądzkim tzw. Raths- und Schoppenbilcher,
oryginały dokumentów z czasów panowania zakonu krzyżackiego od roku
1480 do 1772,
liczne transumpty,
odpisy z Handfeste,
LUDZIE MIASTA I REGIONU
277
akty lokacyjne.
liczne nadania,
dwa tomy ksiąg z roku 1597 i 1755, stanowiące o posiadłościach i rozma-
itych miejscowościach, .
liczne wartościowe manuskrypty dawnego Kolegium Jezuickiego: Historia
Collegia Graudentini Soc. Jes. ("Historia Kolegium Jezuickiego w Grudzią-
dzu"), Resignationes rectorum offidi ("Rezygnacje składane przez rektorów")
oraz Jura collegii Graudentini Soc. Jes. ("Prawa grudziądzkiego Kolegium
Jezuickiego"). .
Pracując nad swymi dziełami wykorzystał także między innymi:
Allgemeine Kulturgeschichte von Dr Gustav Klemm, Leipzig 1854,
Altesten Schijppenbuch aus Neuenburg,
Codex diplomaticus Pomeranica,
Codex diplomaticus Polonica,
Danziger Handelsgeschichte von Dr Hirsch, Bd. I, 1853,
Mannhardt Wilhelm, Die Wehifreiheit der AltpreuJ3ischen Mennoniten, Ma-
rienburg J 863,
Vertraute Briefe uber die inne ren Verhiiltnisse am preussischen Hofe seit dem
Tode Friedrichs II, Mit Anerkennungen und Zusatzen [Friedrich von
CoIln],.Amsterdam-KOln 1807.
dzieło Maxa Toeppena.
Od kilku lat jedna z ulic na osiedlu Rządz w Grudziądzu nosi imię Xavera
Froelicha. Jednakże zdaniem Stanisława Poręby - niewielu tylko mieszkańcom
Pomorza coś to nazwisko dzisiaj mówi. Jest to niezwykle smutne, zważywszy, że
był to najwybitniejszy badacz dziejów Grudziądza, autor ponadczasowych dzieł,
m.in. dwutomowej monografii Geschichte des Graudenzer Kreises - wyłącznie na
jej podstawie pelplińscy księża, Jakub Fankidejski i Romuald Frydrychowicz opra-
cowali hasła dotyczące Grudziądza, Łasina i Radzynia oraz wszystkich wsi i ma-
jątków ziemskich powiatu grudziądzkiego opublikowane w szesnastotomowym
Słowniku geograficznym Kr6lestwa Polskiego i innych kraj6w słowiańskich (War-
szawa 1880-1902)21.
W Kalendarium Grudziądz z 1999 roku pod datą ] 5 stycznia 1898 odnaleźć
można zapis: ,,102 lata temu zmarł w Grudziądzu Xaver Froelich, lat 76, emery-
towany urzędnik sądowy, archiwista, historyk, autor wielu publikacji z przeszłości
miasta i powiatu"22. Można w tym miejscu pokusić się więc o stwierdzenie, że
pamięć o Froelichu nadal jest żywa, głównie w środowisku naukowym.
21 S. Poręba, Xaver FroeUch.
'1') K{llendar;uln Grudziądz 2000, f>prac. J. Krzyś, Grudziądz 1999, s. 13.
278
LUDZIE MIASTA I REGIONU
Wykaz najważniejszych publikacji autorstwa Xawerego Froelicha:
Beitriige zur Kulturgeschichte von Polnisch-PreujJen aus den Jahren /473-/686, Altpreu-
ssische Monatsschrift, Bd. 28, 1891, s. 276-323.
Bilrgerliches Leben in Graudenz wiihrend der l. Hii(fte des 17. Jahrhunderts, Altpreussi-
sche Monatsschrift, Bd. 5, ] 868, s. 1-47.
Chronik der Stadt Graudenz: Fest,w:hr ft zur Erinnerung an die vor sechshundert Jahren er-
folgte Verleihung der Stadtrechte: im Auftrage der stiidtischen Behorde, Graudenz 1891.
Das iilteste Schoppenbuch de,\' Graudenzer Archiv' s, Altpreussische Monatsschrift, 8, 1871,
s. 427-450.
De Courbiere, Gouverneurder Festung Graudenz. ein Lebeb.fbild, 2 Aufl., Graudenz 1896.
Der SchloBberg bei Graudenz: Entstechung, Beschaffenheit lInd Bewohnerschaft des ehe-
meligen Schlosses daselbst, Verfall und Zerstorung desselben I Vortrag, gehalten im
Alterthums- Verein zu Graudenz 3m 2. Mai 1889 von X. Froelich.
Dle Bibliothek eines im Jahre 1725 ver,rorbenen ehrenamtl. Beamten der Polnischen Stadt
Graudenz, Altpreussische Monatsschrift. Bd. 15. 1878, s. 100-118.
Die in Graudenz gefiihrten Xexenprozesse, Der neuen PreuBischen Provinzional-BHitter,
Bd. 3, F. 10, 1865, s. 104-124.
Die Jesuitenschule in Graudenz, Altpreussische Monatsschrift, Bd. 33, 1896, s. 1-17.
Die Schlagfertigkeit von Graudenzer Stadtverordneten im 17. Jahrhundert, Altpreussische
Monatsschrift, Bd. 30, 1893, s. 473-483.
Die Scaruren der Bierbrauerzunft zu Culm, Der neuen PreuBischen Provinzional-BUitter,
Bd. 3, F. II, 1866, s. 246-252.
Ein BrieJ der Konigin Louise, Altpreussische Monatsschrift, Bd. 34, 1897, s. 442-457.
Filhrer durch Graudenz und Umgebung. Wiirzburg; Wien-Graudenz 1893 (Woerl's Reis-
handbiicher).
Ge.fchichte des Graudenzer Kreises, Graudenz 1868.
Ge.fchichte des Graudenzer Kreises. Bd. l, Die allmiilige Gestaltung der Grundverhiiltnisse
und Ber.ftitzrechte, die Entstehung, Bevolkerung, Verwaltung und Zussammengehorig-
keit der Kreis-OrtschaJten, die Entwickelung de,f stiidtischen und liindischen Komu-
nalwesens, der Adel.frechte, des Steuer-, Militair-, Kirchen- und Schulwesens und der
Justizvetj'as.fung: aus vorhandenen Urkunden und archivalischen Nachrichten, Dan-
zig 1884.
Geschichte des Graudenzer Kreises. Bd. 2, Die Zeit- und Kulturgeschichte: aus vorhande-
nen Urkunden und archiwalischen Nachrichten, Danzig 1885.
Graudenz vor 150 Jahren, Altpreussische Monatsschrift, Bd. 16, 1879, s. 558-584.
Namen und Herkuf1;ft der Fremdlinge, welche in den Jahren /606-1773 ansiissige Biirger
von Graudenz wurde, Altpreussische Monatsschrift, Bd. 12, 1875, s. 542-547.
Politisch Poesien aU,f Polnisch-Preussen den Jahren 1697-/707 angehorig, Altpreussische
Monatsschrift, Bd. 7, 1870, s. 535-544.
Schloss Re/ulen insbes. d. alte Wandgemiilde in d. Kapelle desselben, AItprellssische Mo-
natsschrift, Bd. 21, 1884, s. 160-165.
Schwedi.fche Contributionen in Polnisch-Preuj3en 1655-1659, Der neuen PreuBischen Pro-
vinzional-BHitter, Bd. 3, F. 10, 1865, s. 193-219.
LUDZIE MIASTA I REGIONU
279
Ober Courbiere. Altpreussische Monatsschrift, Bd. 25. 1888, s. 652-669.
Vor 300 Jahren Sfre(fzi1ge durch d. Originalien d. Graudenzer Archivs. Zeitschrift des hi-
storischen Vereins fUr den Regierungsbezierk Marienwerder, Bd. 33, 1895, s. 9-49.
Zu dem im XIX. Heft der Zeitschr(ft de.fi Westpreu.ui.w:hen Geschichtsvereins abgedruck-
ten zweiren Bande der Schwetzer K riegsgeschichre. Zeitschrift de... Westpreussischen
Geschichtsvereins. Bd. 34, 1894, s. 85-90.
Zum Vrkundenbuche des Bi.'Ifhums Cu/m von c.P. Woelky. Zeitschr(ft des Westpreussischen
Geschichtsvereins. Bd. 34, 1894, s. 81-83.
Zum Urkundenbuche des Bisthwns Pome.mnien von H. Cramer, Zcitschrift des historischen
Vereins fUr den Regierungsbezierk Marienwe der, Bd. 33, 1895, s. 1-8.
Sylwia Getka
STANISŁAWA TOMASZA PISARZEWSKA
(1857-1941)
I
Stanisława Tomasza Pisarzewska
urodziła się 7 marca 1857 r. w Warsza-
wie, w rodzinie urzędnika Piotra i Stani-
sławy z Kiedrowskich. Prywatnie uczyła
się w zakresie szkoły powszechnej i śred-
niej. W 1881 r. zdała rządowy egzamin
i uzyskała uprawnienia nauczycielki do-
mowej. Drogą samokształcenia przygoto-
wała się do studiów wyższych (1886-
-1889). Uczęszczała też w latach 1891-
-1894 w Warszawie na kursy pod kie-
rownictwem Piotra Chmielowskiego,
Jana Władysława Dawida. Adama Mar-
burga i Władysława Smoleńskiego. W la-
tach 1901-1906 studiowała z przerwami
na Wydziale Historycznym Uniwersytetu
Jagiellońskiego w Krakowie, a w latach
1911-1913 uzupełniała studia na uniwer-
sytecie paryskim. W celu zapoznania się z organizacją szkolnictwa i nauczania od-
była podróże po Włoszech i Niemczech (1894) i po Anglii (1907).
:_' ! J
, .'
282
LUDZIE MIASTA I REGIONU
Jako nauczycielka pracowała S. Pisarzewska kolejno w Prywatnym Progim-
nazjum S. P. Jelcowej w Siedlcach (1881-1884) oraz we dworach ziemiańskich:
w Malczowie k. Radomia (1884-1887) i Karwaczu k. Przasnysza (1887-1890).
W 1890. r. powróciła do Warszawy, gdzie uczyła języka polskiego i historii na
pensjach A. Walickiej i M. Łojkówny oraz w tajnej siedmioklasowej szkole kiero-
wanej przez Z. Morawską, a później E. Pankiewiczównę, oraz na tajnych komple-
tach dr. Borysowicza. Pod względem politycznym była związana z Ligą Narodową.
W "Gazecie Radomskiej" i "Zorzy" (Warszawa) publikowała artykuły na tematy
oświaty ludowej. Opracowała i wydała dwa podręczniki, przeznaczone głównie do
wykorzystanie w tajnym nauczaniu: Nauka pisania i czytania pisanego do użytku
samouków (Warszawa ł 898, wyd. II - 1903) i Zarys dziejów Polski od najdaw-
niejszych do ostatnich czasów (Warszawa 1906, wyd. IX - 1921). Po wydaniu
drugiego podręcznika autorka została skazana przez carski sąd na siedem dni aresz-
tu (na karę aresztu został też skazany wydawca Jan Gebethner). W innym proce-
sie za opublikowanie artykułu polemicznego została skazana na dwa tygodnie
więzienia i osadzona w warszawskiej Cytadeli. W okresie studiów przez pięć lat
organizowała kursy wakacyjne dla młodzieży z zaborów pruskiego i rosyjskiego.
W następnych latach pracowała: w Średniej Szkole Męskiej ks. J. Gralewskiego
w Starej Wsi k. Mińska Mazowieckiego (1908-1909), w Filii petersburskiego
Gimnazjum św. Katarzyny w Morentehti (Finlandia, 19 I 0-1911), na pensjach
M. Łojkówny i J. Gagatnickiej w Warszawie (1914-1915), w Gimnazjum św. Ka-
tarzyny w Piotrogrodzie (1913-1916) oraz w Kresowym Gimnazjum Męskim
w Kijowie (1916- I 918). W Piotrogrodzie, z ramienia Macierzy Szkolnej kierowała
też kursami wakacyjnymi dla kandydatów na nauczycieli szkół ludowych oraz
zajmowała się działalnością oświatową wśród polskiej młodzieży robotniczej.
W Kijowie była organizatorką Kółka Oświatowego dla Polaków.
Pod koniec 1918 r. lub na początku 1919 r. wróciła do kraju i pracowała jako
nauczycielka Seminarium Nauczycielskiego Męskiego w Częstochowie (1919).
Następnie brała udział w przygotowaniach do plebiscytu na Górnym Śląsku (1919-
- 1921). Od 1921 r. była nauczycielką Miejskiego Gimnazjum Żeńskiego w Gru-
dziądzu, członkiem Towarzystwa Naukowego w Toruniu (1921-1932) i organiza-
torką z ramienia Uniwersytetu Poznańskiego wykładów powszechnych na Pomo-
rzu. Organizowała też Kursy Oświatowe "Matura" dla urzędników państwowych
oraz oficerów, podoficerów i żołnierzy garnizonu grudziądzkiego. W 1928 r. prze-
szła na emeryturę i była pracownicą oświatową w Centrum Wyszkolenia Kawale-
rii w Grudziądzu (1928-1930).- Od 1933 r. do końca swojego życia mieszkała
w Warszawie. Rodziny nie założyła. Posiadała liczne odznaczenia, m.in. Krzyż
Oficerski Orderu Polonia Restituta (1927) i Medal Niepodległości (1934).
Pisarzewska była wielką miłośniczką Tatr i turystyki, członkiem Towarzystwa
TatrzańskIego (1894-1896). Dnia 21 stycznia 1894 r. wraz ze swoim szwagrem
Józefem Duczymińskim oraz literatem Janem Grzegorzewskim brała udział
LUDZIE MIASTA I REGIONU
283
w pierwszym w dziejach taternictwa zimowym przejściu bez nart z Zakopanego
przez Zawrat do Morskiego Oka. Wycieczkę prowadzili przewodnicy: Bartłomiej
Obrochta. Gustaw Rojana-Studentowicz i Józef Trzebunia-Słomiak. Jej uczestni-
cy nocowali w szałasach. W spraw zdaniu z wycieczki odnotowano ją jako .,Pan-
nę Stanisławę P. z Warszawy" (..Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego". R. 34.
Kraków 1913, s. 70-76).
Jej też głównie zasługą było. że Rada Miejska Grudziądza około 1925 r.
zmieniła nazwę "najbardziej pruskiej ulicy w Grudzi'ldzu". czyli ul. Urzędowej
(Amtsstrasse) na ul. ks. Konstantego R. Budkiewicza. zamordowanego z rozkazu
Feliksa Dzierżyńskiego w Moskwie. Osobiście znała ks. K. R. Budkiewicza (1867-
-1923) z okresu swojej pracy nauczycielskiej w Gimnazjum św. Katarzyny w Pi 0-
trogradzie. w latach pierwszej wojny światowej. .
Stanisława Pisarzewska zmarła 16 lutego 1941 r. w Warszawie. Jej grób znajduje
się na cmentarzu katolickim parafii św. Bonifacegó w Warszawie Czemiakowie.
II
FUNDUSZ STYPENDIALNY IM. STANISŁAWY PISARZEWSKlEJ przy
Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Marii z BiIlewiczów Piłsudskiej w Gru-
dziądzu (1924-1939)
Stanisława Pisarzewska przybyła do Grudzi'ldza w 1921 r. i rozpoczęła pra-
cę jako nauczycielka historii w Miejskim Gimnazjum Żeńskim przy ul. Trynko-
wej 19. W 1923 r. szkoła zmieniła nazwę na Państwowe Gimnazjum Żeńskie
(PGŻ) i dyrektorem jego został znany nauczyciel, satyryk i publicysta Adam Za-
ssowski-Rawicz (1863-1931). W roku szkolnym 1924/1925 była wychowawczy-
nią klasy mclturalnej. Uczęszczało do niej osiemnaście dziewcząt, w tym czterna-
ście narodowości polskiej i cztery narodowości niemieckiej. Oto nazwiska Polek:
Cecylia Dominikowska. Kazimiera Frankowska. Joanna Grudzińska, Irena Jurkie-
wicz, Zofia Kisielewska, Maria Kołakowska. Jadwiga Licznerska. Renata Ossow-
ska, Marie Piwkowska, Irmgarda Pliszka, Danuta Pniewska, Halina Statkiewicz
i Edyta Zawodzińska. O trzech uczennicach możemy coś bliżej powiedzieć. Irena
J urkiewicz była córką inż. Emila J urkiewicza, radiowca i krótkofalowca. Od
1923 r. był właścicielem radiostacji krótkofalowej w Grudziądzu i prekursorem
"grudziądzkiego krótkofalarstwa". Około 1927 r. pracował jako naczelnik Urzędu
Radio-Telegraficznego w Nowej Wsi k. Grudziądza. Urzędowi temu podlegała Ra-
diostacja Nadawczo-Odbiorcza "Grudziądz". Renata Ossowska była córką gru-
dziądzkiego inspektora szkolnego Konstantego OSsowsklego (1873-1971), znane-
go nauczyciela, krajoznawcy i popularyzatora dziejów Grudziądza. Po ukończe-
niu studiów z dziedziny geografii na Uniwersytecie Poznańskim powróciła do
Grudziądza i pracowała jako nauczycielka geografii w swojej macierzystej szko-
284
LUDZIE MIASTA I REGIONU
le. Około 1930 r. przygotowywała praca doktorską o morfologii doliny Wisły pod
Grudzi4dzem (Instytut Geograficzny Uniwersytetu Poznańskiego, Poznań). Jest
ona autorką pierwszego artykułu biograficznego o S. Pisarzewskiej pt. Stanisława
Pisarzewska. Życie i działalno.ś( , opublikowanego w Sprawozdaniu Dyrekcji Pań-
stwowego Gimnazjum Żeń.\'kiego. R. szk. 1935/36 (Grudziądz 1936, s. 9-13). Po
drugiej wojnie światowej jako Renata Jagodzińska mieszkała w Londynie... Zofia
Kisielewska była córką adwokata dr Tadeusza Kisielewskiego i nauczycielki PGŻ
Stanisławy, siostrą znanego pisarza i dziennikarza Józefa Kisielewskiego (1905-
-1966), m.in. autora zbioru reportaży Ziemia gromadzi prochy (Poznań 1933).
Książka ta jest wznawiana do dnia dzisiejszego.
Stanisława Pisarzewska prowadziła dla swoich uczennic tzw. Kurs Społecz-
ny. Często gromadziły się one w jej prywatnym mieszkaniu, przy ul. H. Sienkie-
wicza 39 (dom ten był i jest obecnie własnością rodziny Gąsiorowskich). W cza-
sie jednego ze spotkań uczennice postanowiły ufundować stypendium "dla nieza-
możnej maturzystki PGŻ, studiującej na polskiej uczelni". S. Pisarzewska była
prawdopodobnie inicjatorką pomysłu. Opracowany zQstał regulamin Funduszu
Stypendium i założona książeczka oszczędnościowa w Banku Związku Spółek
Zarobkowych, Oddział w Grudziądzu, ul. Stara 10. Uczennice kI. VIII, czyli ma-
turalnej (rok szkolny 1924/1925), zaczęły gromadzić fundusze. Początkowo po-
chodziły one wyłącznie z ich składek osobistych. Z czasem zaczęły organizować
imprezy kulturalno-oświatowe i dochód z nich przeznaczać na fundusz. W przy-
szłości uczennice kolejnych klas VIII, czyli maturalnych miały powiększać fun-
dusz. Przy klasach maturalnych miało co roku być tworzone Kółko Stypendialne.
Planowano, że gdy zgromadzona w banku kwota będzie wynosiła 5 tys. zł, zosta-
nie wybrana stypendystka i przyznane jej stypendium.
W 1927 roku S. Pisarzewska została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orde-
ru Polonia Restituta "za działalność na rzecz polskiego szkolnictwa w latach nie-
woli". Nie ma wątpliwości, że była ona pierwszą kobietą w Grudziądzu, odzna-
czoną tak wysokim odznaczeniem państwowym.
W 1930 r. Fundusz stypendialny przyjął nazwę Funduszu Stypendialnego im.
Stanisławy Pisarzewskiej.
W roku szkolnym 1930/1931 uczennice kI. VIII zrzeszone w Kółku Stypen-
dialnym przygotowały szereg imprez na rzecz funduszu, m.in. wystawiły obraz
sceniczny "Powołanie", zorganizowały loterię fantową oraz koncert w sali Teatru
Miejskiego, w którym wzięły udział: artystka muzyk i kompozytorka Zofia Ossen-
dowska i pianistka Jadwiga Zaleska. Obie były mieszkankami Warszawy.
W roku szkolnym 1935/1936 Kółkiem Stypendialnym przy PGŻ im. Marii
z Bi11ewiczów Piłsudskiej w Grudziądzu opiekowała się nauczycielka mgr Zofia
Szilagyi. Przewodniczącą zarządu Kółka była uczennica kI. VIII Irena Kulerska,
córka Franciszka Kulerskiego, właściciela majątku Święte k. Łasina. W ciągu roku
członkinie Kółka spotkały się na czterech zebraniach i m.in. zorganizowały 23 li-
LUDZIE MIASTA I REGIONU
285
stopada 1935 r. koncert muzyki lekkiej. W koncercie wzięła udział orkiestra gru-
dziądzkiego 64 pułku piechoty, której dyrygentem był kapelmistrz kpt. Stanisław
Szpulecki (1888-1966), autor Hejnału grudziądzkiego granego do dnia dzisiejsze-
go z ratuszowej wieży w Grudziąd?u. Czysty dochód w kwocie 46 zł został wpła-
cony na Fundusz Stypendialny im. S. Pisarzewskiej.
Czy do wybuchu drugiej wojny światowej, tj. I września 1939 r. Fundusz
Stypendialny im. S. Pisarzewskiej osiągnął zaplanowane} kwotę 5 tys. zł? Czy przy-
znano z tego Funduszu stypendium absolwentce PGŻ, studiującej na polskiej
wyższej uczelni? Dzisiaj, po latach trudno jednoznacznie na te pytania odpowie-
dzieć. Z lat 1937-1939 nie zachowały się akta odnoszące się do dziejów PGŻ.
Prawdopodobnie nie udało się spełnić celu tego zamierzenia.
Pełne dzieje Funduszu Stypendialnego im. S. Pisarzewskiej działającego. przy
Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Marii z BiIlewiczów Piłsudskiej w Gru-
dziądzu nie zostały do dnia dzisiejszego opracowane. Działalność Funduszu jest
ciekawym przyczynkiem do dziejów polskiego szkolnictwa w Grudziądzu w la-
tach 1920-1939.
Bibliografia Stanisławy Pisarzewskiej
Nauka pisania i czytania pisanego do użytku .mmouków, Warszawa 1898,4°, s. 142. Druk.
W. Dunin. Księgarnia Tanich Wydawnictw (cena 30 kop.).
[Toż samo], Warszawa 1903.
Zarys dziejów Polski od najdawniejszych do ostatnich czasów, Warszawa 1906 [wyd. I].
Wyd. Gebethner i Wolff.
[Toż samo], Warszawa 1908 [wyd. 2].
lToż samo], Warszawa... [wyd. 3].
[Toż samo], Warszawa... [wyd. 4 przejrzane]. Wyd. Gebethner i Wolff, s. 166, mapy. Egz.
w zbiorach S. Poręby, Grudziądz.
[Toż samo], Warszawa 1916 [wyd. 5].
[Toż samo], Warszawa... [wyd. 6].
[Toż samo], Warszawa [1918] [wyd. 7 przejrzane]. Wyd. Gebethner i Wolff, 16°, s. IV.
167, mapy. Egz. w zbiorach Książnicy Kopernikańskiej, Toruń, i Biblioteki Uniwer-
sytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań.
[Toż samo], Warszawa... [wyd. VIII].
[Toż samo], [Warszawa] 1921 [wyd. IX]. Wyd. Gebethner i Wolff, 8°, s. 174, mapy [cena
1,50 zł]. Egz. w zbiorach A. Wolnikowskiego, Grudziądz.
Literatura
Bibliografia Warszawy. "ydawnictwa ciągłe 1904-1918, Wrocław 1973, szp: 502.
Chowański A. [Nowak A.], Górą kobiety, Kierunki, 1979, nr 10, s. 11.
286
LUDZIE MIASTA I REGIONU
ST ANI SŁAWA PIS RZEWSKA
.
ZARYS
DZIEJÓW POLSKI
OD. NAJDAWNIEJSZYCH DO OSTATNICH CZASÓW
Z..cJU MAPAMI W TEICSCIE
, WYDANIE CZWARTE PRZEJRZANE
NAKŁAD OEBETHNERA I WOLFfA
WARSZAWA =-= LUBLIN -=== ŁÓDt
kRAKÓW O. OEBttHNEII I lPÓł.KA
NEWYORKaTHE POLISH BOOK IMPORT. CO. INC.
Chowański A. [Nowak A.], Ludzie turystyki i krajoznawstwa. Pisarzewska Stanisława T.
(1857-1941), Gościniec, 1980, nr 12, s. 20.
Chwaściński B., Z dziej6w taternictwa. O g6rach i ludziach, Warszawa [1988], wyd. 2,
s.68.
Estreicher K., Bibliografia polska XIX stulecia. Lata /880-/900, Kraków 1911, t. 3 (L-
-Q), s. 388.
Dzieje Towarzystwa Naukowego w Toruniu, pod red. M. Biskupa, Toruń 1978, t. 2, s. 182.
Gebethner J., Młodość wydawcy, Warszawa 1977, [wyd. 1], s. 114.
Gebethner J., Młodość wydawcy, [Warszawa] 1989, wyd. 2, s. 97.
Historia Polski przed sądem [Proces Jana Gebethnera i Stanisławy Pisarzewskiej], Kurier
Polski, 1907, nr 113, s. 3.
Kalendarz nauczycielski na rok 1925, Tuchola [1924], s. 76.
Łoza S., Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938, [t. 1], s. 575.
Ossowska-Jagodzińska R., Stanisława Pisarzewska. Życie i działalność, [w:] Sprawozda-
nie Dyrekcji Państwowego Gimna(jum Żeńskiego w Grudziądzu. R. szk. 1935/36,
Grudziądz 1936, s. 9-13.
Paryski W. H., Tatry "ysokie. Przewodnik taternicki, cz. II: Zawrat - Żółte Tumie, War-
szawa [1967], s. 6, 139.
LUDZIE MIASTA I REGIONU
287
Poręba S., Pi.mrzewska Stanisława T. (1857-1941). [w;] Pol.'Iki Słownik Biograficzny,
t. XXVI. s. 551-552.
Poręba S., Stani.'lława Pi.mrzewska (/857-/94/). aUTOrka podręcznika ..Zarys dziejÓw
Polski od najdawniej.'Izych do ostatnich czasów" (/906), Biuletyn KMDG, 2006,
nr 30, s. [l ]-8.
Ptakowska- Wyżanowicz H., Od krynoliny do liny, Warszawa 1960, s. 32-37.
Spis nauczycieli szkół wyż.'Izych. średnich. zawodowych. seminariów nauczycielskich oraz
wykaz zakładów naukowych i władz .'Izkolnych, pod red. Z. Zagórowskiego, Lwów-
-War awa 1924, s. 280.
[stap] (Poręba S.l, Biogram grudziqdzkiej nauczycielki w PSB. Ilustrowany Kurier Polski.
1983, nr 115, s. [81. .'
Stecka Z., Kobiety-tury.'Itki w Tatrach, Tygodnik Podhalański, 20{) I, nr 6, s. 5.
Wierzbicki A., Wspomnienia i dokumenty (/877-/920), [WarszawalI957, s. 12.
Zborowski J.. Pierwsze przejście zimowe przez Zawrat, Taternik, 1960. nr 3-4, s. 34.
Stanisław Poręba
KS. PAWEŁ KONITZER (1876-1942)
Urodzony 5 marca 1876 r. ksiądz Paweł Konitzer był synem cieśli Jana Ko-
nitzera i Rozalii z domu Gola. Ojciec jego był członkiem Towarzystwa Przyjaciół
Nauk i dyrektorem Banku Ludowego w Czersku. W latach 1888-1897 Paweł
Konitzer był uczniem gimnazjum chojnickiego oraz stypendystą Towarzystwa
Przyjaciół Nauk. Po skończeniu szkoły średniej wstąpił do Seminarium Duchow-
nego w Pelpinie. Święcenia kapłańskie przyjął 17 marca 190 I r. i rozpoczął po-
sługę kapłańską jako wikary w Jeżewie. W latach 1903-1904 był wikarym w Tu-
choli, a jednocześnie pracował jako nauczyciel w tamtejszej szkole średniej. Póź-
niej był wikarym w Brzoziu Lub., Grudziądzu, Kartuzach, Skarszewach, Chylo-
nii. Do Świecia przeniesiony został w 1911 r. i do 1927 pełnił funkcję proboszcza,
a następnie dziekana. W latach 1918-1920 zasiadał w zarządzie Powiatowej Rady
LUdowej w Świeciu. Wszedł w skład sześcioosobowej grupy delegatów na Sejm
Dzielnicowy w Poznaniu, natomiast w 1920 r. kandydował w okręgu grudziądz-
kim z listy PSL do sejmu.
Ksiądz Konitzer żywo uczestniczył w życiu społeczno-politycznym Świecia
i regionu. W 1929 r. był prezesem Towarzystwa Śpiewu im. św. Cecylii. człon-
kiem PSL, ChD, następnie działaczem SN, w 1933 r. pełnił funkcję prezesa po-
Wiatowego SN. W 1938 r. był prezesem Banku Ludowego. Od 1925 r. przez trzy
kolejne kadencje pełnił funkcję radnego miasta Świecia. Podczas wyborów do
Rady Miejskiej Świecia w 1933 r. jego kandydatura wzbudziła duże kontrowersje
wśród miejscowych duchownych. Według informacji starosty Krawczyka kuria
biskupia w Pelplinie miała zabronić księdzu dziekanowi kandydowania w wybo-
rach do Rady Miejskiej w Świeciu, względnie miała polecić mu wycofanie się.
Z Rady. Ksiądz Konitzer nie zastosował się do poleceń władz duchownych i wy-
stawił swoją kandydaturę w wyborach, uzyskując mandat radnego.
290
LUDZIE MIASTA t REGIONU
W pierwszych dniach września 1939 r., po zajęciu Świecia przez wojska nie-
mieckie, władzę w mieście objął Ortskommandant Oberleuntnant Niggermann.
Funkcję Landrata (starosty) oraz Kreisleitera (szefa partii na terenie powiatu) objął
Rampf, natomiast burmistrzem został Kuchenbecker. W dniu 9 września 1939 r.
na wezwanie hitlerowskich władz około dwustu mężczyzn stawiło się przed ratu-
szem w Świeciu. Cała grupa została otoczona i zaprowadzona do pobliskiego wię-
zienia. Wśród mężczyzn był również ks. Konitzer. Więzienie w Świeciu zaplano-
wano dla 120 osób, tymczasem w drugiej połowie września liczba więźniów wy-
nosiła 376. Złe warunki higieniczno-sanitarne w więzieniu groziły wybuchem
epidemii. W związku z tym zwołano komisję z niemieckim burmistrzem na czele.
która miała wydać opinie o każdym z więźniów. Osoby, którym nie stawiano za-
rzutów natury politycznej wpisano na listę "A" i 16 września zostały zwolnione.
Pozostałych wpisano na listę "B". Ksiądz Konitzer w porozumieniu z władzami
wojskowymi i zarządem cywilnym został zwolniony pod warunkiem zajmowania
się jedynie sprawami duszpasterskimi, bez ingerencji w sprawy polityczne. Po
kilkunastu dniach, 19 listopada 1939 r. ksiądz Konitzer został ponownie areszto-
wany i uwięziony w Górnej Grupie. Od 9 marca 1940 r. był więźniem obozu
w Stutthofie, a następnie obozu w Sachsenhausen. Stamtąd przewieziony został do
Dachau, gdzie przebywał od 14 grudnia 1940 r., mając numer obozowy 22671,
i zmarł z wycieńczenia 27 lipca 1942 roku.
W Świeciu ksiądz Paweł Konitzer mieszkał przy ul. Sądowej 10, a następnie
przy ul. Klasztornej 8. Należał do Towarzystwa Naukowego w Toruniu (1904-
-1924), był członkiem komitetu Towarzystwa Czytelni Ludowych (1911), preze-
sem tego stowarzyszenia na pow. świecki (1912-1917), wicepatronem Towarzystw
Ludowych na okręg świecki (1913), bibliotekarzem w Świeciu i Polskich Łąkach,
honorowym członkiem Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Świeciu oraz
prezesem Związku Kapłanów "Unitas" Diecezji Chełmińskiej na pow. świecki. Był
również wizytatorem nauki religii w dekanacie. Po rezygnacji z funkcji dziekana
bp Okoniewski mianował go radcą duchownym. Ks. Konitzer miał rodzeństwo:
siostrę Elżbietę, która była gospodynią na plebanii oraz brata Franciszka, znanego
na całym Pomorzu malarza, grafika i nauczyciela. Męczeńską śmierć księdza
Konitzera i jego współpracowników przypomina tablica w kościele Niepokalane-
go Poczęcia NMP w Świeciu.
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy (dalej: APB), Podkomisariat Naczelnej Rady Ludowej
w Gdańsku, sygn. 45; APB, Starostwo Powiatowe w Świeciu. sygn. 122,353.358.359; APB, Akta
miasta Świecia, sygn. 99, 108; APB, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 2355, 2371,
3153,3223,30055; ks. H. Mross, Słownik biograficzny kapłanów diecelji chełmiń.\'kiej wy.(więco-
nych w Latach /821-/920, Pelplin 1995, s. 143; Z. Stromski, Pamięci godni. Chojnicki słownik
biograficzny /27/-/980, Bydgoszcz 1986, s. 56-57; Wendel-Gilliar, Das Reich des Todes hat keine
Nacht au! Erden. Priester oder OrdensLeute /933-/945 KZ Dachau, 2001, s. 235; B. Bojarska,
LUDZIE MIASTA I REGIONU
291
Zbrodnie niemieckie na terenie powiatu Świecie nad Wi.'iłą (/939 r.), Przegląd Zachodni, 1966, nr l,
s. 97-10 1, 106; W. Chudański, Ruch ludowy w województwie pomorskim /920- J 939, Warszawa
1970. s. 41; K. Halicki, Wybory do Rady Miej. kiej w Świeciu w dwudziestoleciu międzywojennym,
Iw:] Historia i Polityka, t. IV, pod red. H. Stysa, Toruń 2005; Świecie. Księgajubileu. zu 800-lecia,
pod red. J. Borzyszko'wskiego, Świecie-Gdańsk 1998, s. 217-218.
Krzysztof Halicki
DIONIZY SIMSON
Polska emigracja tworzy na całym świecie wiele aktywnych środowisk twór-
czych. Szereg krajów może poszczycić się i korzysta z aktywnej działalności na-
szych rodaków w dziedzinie nauki, gospodarki i kultury. Jedną z ciekawszych
postaci działających na emigracji na rzecz Polski i jej dziedzictwa kulturalnego
jest niewątpliwie Dionizy Simson, inżynier konstruktor oraz wynalazca wielu opa-
tentowanych i wprowadzonych do produkcji rozwiązań technicznych.
Dionizy Simson urodził się 13 marca 1934 roku w Grudziądzu. Jak sam
stwierdził, spędził "pięć i pół roku w Polsce międzywojennej, pięć i pół roku pod
okupacją niemiecką - w socjalizmie narodowym, 26 lat w PRL-u w socjalizmie
bolszewickim i 33 lata w Szwajcarii, z czego 16 lat jako wygnaniec, a 17 jako
pełnoprawny obywateli. Dramatyczne lata drugiej wojny światowej przeżył ze
swoją najbliższą rodziną w Grudziądzu. Jego wspomnienia z tego okresu zostały
zawarte w książce Grudziądz /945. Wspomnienia, wydanej nakładem Wydawnic-
twa Kalamarski w 2007 roku. Publikacja ta zawiera relacje nie tylko Polaków, ale
także Niemców oraz Rosjan, a ich wspólnym mianownikiem jest miejsce, w któ-
rym przeżywali te niezwykle trudne czasy zawieruchy wojennej - miasto Gru-
dziądz. Jako mały chłopiec widział wozy, którymi jechali na zachód uciekinierzy
z Prus Wschodnich, w miarę zbliżania się frontu i armii sowieckiej. Wspominał
też, jak z dachu domu obserwował wraz ze swoim ojcem Janem walkę powietrzną
myśliwców: rosyjskich Jaków i niemieckich Messerschmittów. Wraz z rodziną
mieszkał przy ulicy Fortecznej l A. Przed wojną zajmowali oni trzypokojowe
mieszkanie, które w 1939 roku Niemcy kazali im opuścić i przenieśli do stróżów-'
I D. Simson, Miłosierdzie bez sprawiedliwo{c;i jesl 'milką bałaganu, Niedziela, 2005, nr 4].
294
LUDZIE MIA8.TA I REGIONU
ki na pierwszym piętrze. W czasie bombardowań rodzina Simsonów schodziła
do piwnic budynku, które zostały przerobione na schron. W czasie najcięższych
walk panował tam straszliwy tłok, brakowało wody i żywności. W wyniku jed-
nego z nalotów zginął pod gruzami zawalonego budynku jego małoletni kuzyn,
Cesio Kumiński. Ojciec Dionizego Simsona został przymusowo wcielony do We-
hrmachtu, jednak po kilku dniach udało mu się uzyskać od znajomego lekarza
zaświadczenie o niezdolności do służby wojskowej. Po wkroczeniu wojsk sowiec-
kich był on poszukiwany przez NKWD, ponieważ przed wojną działał w PPS-
Lewicy. Uznano go za niebezpiecznego wroga, a wielu jego znajomych wywie-
ziono na Syberię. Okres "oswobodzenia" Grudziądza przez sowieckich żołnierzy
jego syn wspomina jako ciąg okrucieństw, gwałtów i rabunków "wyzwolicieli".
Ich dom został splądrowany i podpalony przez rosyjskie wojsko. Rodzice wraz
z kilkuletnim synem, krewnymi i znajomymi postanowili opuścić miasto i osie-
dlić się w opuszczonych przez Niemców gospodarstwach. Udali się oni ze skrom-
nym dobytkiem przez Tarpno i Świerkocin do Wełcza, gdzie zajęli dom i ziemię
w okolicy niemal nietkniętej przez wojnę, stanowiącej wyraźny kontrast wobec
zrujnowanego Grudziądza.
Do miasta swojego dzieciństwa powrócił on we wrześniu 1949 roku, jako
uczeń Liceum Mechanicznego. W latach 1953-1954 pracował jako pomiarowiec
w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu, a następnie w Zakładach Meta-
lurgicznych w Przemkowie. W 1957 roku poślubił Marię zd. Zielonka, na świat
przyszła jego córka Małgorzata. Sześć lat później urodził się syn Wojciech. Od
1960 roku Dionizy Simson był zatrudniony jako konstruktor w Zakładach Remontu
Maszyn Budowlanych ZREMB w So1cu Kujawskim, a sześć lat później w Gdań-
sku. W 1966 roku ukończył Wyższą Szkołę Inżynierską w Bydgoszczy. a w 1968
r. studium wieczorowe na Politechnice Gdańskiej. Od 1972 roku pracował jako
konstruktor oraz projektant przetwórni kruszywa i betonowni w Składnicy Maszyn
Budowlanych Urlich Rohrer-Marti AG w Zollikofen w Szwajcarii. Jak sam wspo-
mina, należał w owym czasie do ludzi "uprzywilejowanych" - wprawdzie był
bezpartyjny, ale był też dobrym fachowcem i z tego względu pozwolono mu wy-
jeżdżać za granicę. Od 1972 roku mieszka na stałe w Szwajcarii. W latach 1978-
-1983 pracował jako inżynier w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym, w Oddziale
Maszyn Włókienniczych Gebruder Sulzer AG w Winterthur. Od 1983 roku pracu-
je w firmie konstruktorskiej Simson Innovation w Winterthur. Jego działalność
zawodowa zaowocowała licznymi nagrodami w dziedzinie inżynierii. W 1972 roku
otrzymał Złoty Medal na Międzynarodowych Targach w Lipsku, a w 1992 r. Na-
grodę Zasłużonych (Award of Merit in the International Aluminium Extrusion
Design Competition) za projekt konstrukcji aluminiowych profilów do uchwytu
rakla. Dionizy Simson jest uznanym konstruktorem opatentowanych wynalazków
z dziedziny konstrukcji maszyn budowlanych, hydrauliki siłowej, maszyn włókien-
niczych, sitodruku, zbiorników ciśnieniowych oraz elektroniki.
LUDZIE MIASTA I REGIONU
..295
Prowadzi on również szeroko zakrojoną działalność na rzecz kultury polskiej.
W 2000 roku został członkiem Ogólnoszwajcarskiej Rady Koordynacyjnej przy
Rektorze Polskich Misji Katolickich w Szwajcarii. Od 1992 roku pełni funkcję
członka zarządu w Fundacji im. J. M. Bocheńskiego na rzecz Katolickiego Domu
Polskiego. Wcześniej, w latach' 1984-1990 pracował jako wiceprezes Rady przy
Polskiej Misji Katolickiej w Szwajcarii. Od 1990 do 2000 roku był kolejno preze-
sem i wiceprezesem Rady Administracyjnej przy wyżej wymienionej Polskiej
Misji Katolickiej. Jako prezes Fundacji im. O. Józefa Bocheńskiego aktywnie
współpracuje z Centrum Spotkań i Modlitwy Polskiej Misji Katolickiej w Zury-
chu, pomagając m.in. w gromadzeniu funduszy na działalność tego ośrodka oraz
goszcząc przybyszów nie tylko z rodzinnego Grudziądza, ale i z całej Polski. Swój
krótki czas wolny spędza najchętniej na czytaniu literatury pięknej oraz wędrów-
kach po górach.
Polak w lwiecie. Lebykon Polonii i PolakÓw za granicą, Warszawa 2(XH, s. 277-278; Grudziądz
/945. Wspomnienia, red. J. Kalamarski. Grudziądz 2007, s. 81-89; D. Simson, Miłosierdzie bez
sprawiedliwo.\(ci jest matką bałaganu, Niedziela, 2005. nr 4/: Centrum Spotkań i Modlitwy PMK
w Zurychu: www.pmk-zurich.ch/centrum/biuletyn; komentarz: D. Simson, 63 lata temu, wWW.gru-
dzadz.pl/porta1.php; działalność Simson Innovation: www.simson.ch
Alehandra Lenartowicz
JAN PAKULSKI (21 X 1941 - 28 I 2008)
W dniu 28 stycznia upłynął rok od śmierci profesora Jana Pakulskiego, pra-
cownika Instytutu Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu. Urodzoily we wsi Stok
na Kujawach w 1941 r., po ukończeniu Szkoły Podstawowej w Dąbiu Kujawskim
kształcił się dalej w Liceum Og6lnokształcącym w Lubrańcu, gdzie złożył egza-
min dojrzałości w 1959 r. Historia stałą się pasją Jana Pakulskiego już w okresie
dzieciństwa. Atmosfera rodzinnych stron rozbudziła w nim szczeg6lne zamiłowa-
nie do dziej6w lokalnych, do kt6rych odnosił się p6źniej wielokrotnie w swoich
badaniach, pisząc r6wnie o Dąmbskich z Lubrańca.
Od momentu rozpoczęcia w 1961 r. studi6w historycznych na Uniwersytecie
Mikołaja Kopernika w Toruniu związał się na całe życie z toruńską uczelnią. Tu
przechodził kolejne progi kariery naukowej do tytułu profesorskiego włącznie
(2006). Zainteresowania badawcze Jana Pakulskiego kształtowały się pod wpły-
wem wybitnego toruńskiego mediewisty, genealoga i badacza dynastii Piast6w
prof. Kazimierza Jasińskiego. Na prowadzonym przez niego seminarium przygo-
tował pracę magisterską pl. "R6d Zaremb6w do końca XIV w." (1966). Od po-
czątku następnego roku akademickiego (1966/1967) rozpoczął pracę jako stażysta
w Katedrze Archiwistyki i Nauk Pomocniczych Historii Instytutu Historii UMK.
Katedra ta, w owym czasie kierowana przez Kazimierza Jasińskiego, stała się
ośrodkiem odrodzenia w Polsce badań genealogicznych. Obroniona .23 czerwca
1970 roku praca doktorska Jana Pakulskiego, powstała pod opieką naukową Kazi-
mierza Jasińskiego i zatytułowana R6d Nałęcz6w w Wielkopolsce do końca XIV ,
miała pionierski charakter. Szkoda, że mogła ukazać się drukiem dopiero w 1982 r ,
a więc w okresie, gdy genealogię rycerską uprawiano już na udoskonalonej pod-
stawie metodycznej, do czego i Jan Pakulski wydatnie się przyczynił. Rycerstwo
polskie, jego genealogia, zagadnienia funkcjonowania elit i grup rządzących to
298
LUDZIE MIASTA I REGIONU
główny nurt zainteresowań badawczych Profesora. Prócz książki o siłach społecz-
no-politycznych w Wielkopolsce w pierwszej połowie XIV w. (Toruń 1979) oraz
artykułów powstały liczne biogramy publikowane w Polskim słowniku biogrąficz-
nym i innych opracowaniach o podobnym charakterze. W tym obszarze badań
powstała też ostatnia książka pióra Jana Pakulskiego, monografia rodu Godziębów
opublikowana w 2005 r. (Ród Godziębów w średniowiecznej Polsce. Studium ge-
nealogiczne, Toruń 2005). Interesowało go przede wszystkim rycerstwo wielko-
polskie i kujawskie i jego udział w życiu publicznym. W tym zakresie mieściła się
habilitacja Jana Pakulskiego (1992 r.), której podstawą była wspomniana mono-
grafia z 1979 r. i cykl dziesięciu artykułów dotyczących dziejów społeczno-poli-
tycznych Wielkopolski w pierwszej połowie XIV w., kręgów i grup decyzyjnych.
Prócz znaczących prac z zakresu genealogii oraz elit i mechanizmów spra-
wowania władzy w średniowiecznej Polsce Jan Pakulski przejawiał aktywność
także na polu innych nauk pomocniczych historii: epigrafiki, numizmatyki.
a w ostatnich latach zwłaszcza sfragistyki i heraldyki. Badania nad epigrafiką ozna-
czały włączenie się w nurt edytorski tego rodzaju zabytków zapoczątkowany przez
prof. Józefa Szymańskiego. We współpracy z Andrzejem Mietzem Jan Pakulski
wydał dwa tomy w ramach edycji "Corpus inscriptionum Poloniae" , obejmujące
inskrypcje z Kujaw brzeskich (1985) i ziemi dobrzyńskiej (1987). Innym z waż-
nych przedsięwzięć edytorskich prof. Pakulskiego było uczestnictwo w publikacji
lustracji dóbr królewskich z XVII i XVIII w. Jako współwydawca (obok Zbignie-
wa Górskiego, Ryszarda Kabacińskiego, Krzysztofa Mikulskiego i Andrzeja Tom-
czaka) opublikował trzy tomy lustracji wielkopolskich i kujawskich (1994; 1996;
2004). Publikację prawie ukończonego, kolejnego tomu lustracji, a także pierw-
szego tomu kodeksu dyplomatycznego Kujaw i ziemi dobrzyńskiej, nad którymi
Profesor od dawna pracował z innymi badaczami, przerwała jego śmierć. W swo-
ich planach badawczych miał również inwentaryzację i publikację inskrypcji z ob-
szaru ziemi chełmińskiej.
W dorobku Jana Pakulskiego znajduje się też szereg wartościowych prac z za-
kresu regionalistyki kujawsko-dobrzyńskiej, uprawianej przez niego na wysokim
poziomie. Chodzi o monografie miast i gmin (np. Chodcza, Czernikowa. Górzna.
Łobżenicy, Osieka Rypińskiego). Znaczące w życiu naszego regionu są także za-
SłUgI Jana Pakulskiego na polu "historii stosowanej", wyrażające się profesjonal-
nym przygotowaniem pod względem historycznym i koncepcyjnym projektów
kilkunastu współczesnych znaków samorządowych, poczynając od prac nad her-
bem i pozostałymi symbolami województwa kujawsko-pomorskiego. Opublikował
też kilka prac poświęconych znakom jednostek samorządu terytorialnego miesz-
czących się w obrębie tego województwa.
Stopniowe poszerzanie z biegiem ldt zakresu zainteresowań badawczych za-
prowadziło Jana Pakulskiego również na grunt sfragistyki, gdzie badał głównie-
choć nie wyłącznie - pieczęcie wyższego i średniego duchowieństwa. We współ-
LUDZIE MIASTA I REGIONU
--299
pracy z pro£. Zenonem Piechem z Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego
doprowadził do zorganizowania w Toruniu w 2003 r. ważnej konferencji podsu-
mowującej stan i określającej perspektywy badań nad pieczęcią w okresie staro-
polskim (druk materiałów w 2Q06 r.).
Jan Pakulski był również doświadczonym i cenionym dydaktykiem. Prowa-
dząc od 1975 r. seminaria magisterskie z nauk pomocniczych historii wypromo-
wał kilkudziesięcioosobowe grono magistrów i licencjatów historii, a także czte-
rech doktorów. W Instytucie Historii i Archiwistyki pełnił w latach 198 I - 1984
funkcję kierownika Studium Zaocznego Historii, a od 1998 do 2006 r. kierownika
Zakładu Nauk Pomocniczych Historii.
Zasługi Jana Pakulskiego dla naszego regionu wiążą się też z jego d iałalno-
ścią na polu organizacji życia naukowego. Od grał ważną rolę w powstaniu Wło-
cławskiego Towarzystwa Naukowego i należał do grona współzałożycieli czaso-
pisma Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie. Doświadczenia redakcyjne zdobywał Jan
Pakulski w latach 1971-1975 jako sekretarz redakcji ,Zapisek Historycznych" pod
okiem pro£. Mariana Biskupa. redaktora tego szacownego czasopisma. Od 1993 r.
przez wiele lat redagował z wielkim zaangażowaniem "Rocznik Grudziądzki",
utrzymując to czasopismo na wysokim poziomie naukowym. Był również od 2001
r. w składzie kolegium wydawców Lustracji Dóbr Królewskich XVI-XVIII w. oraz
kolegium redakcyjnego "Studiów Epigraficznych".
Jan Pakulski był też członkiem kilku ogólnopolskich i regionalnych towa-
rzystw naukowych (m.in. Polskiego Towarzystwa Historycznego, Polskiego To-
warzystwa Heraldycznego oraz towarzystw naukowych w Toruniu, Bydgoszczy i
Włocławku). Jako badacza i organizatora życia naukowego Jana Pakulskiego ce-
chowała wyjątkowa rzetelność, sumienność i zaangażowanie. Był cenionym i lu-
bianym dydaktykiem.
Profesor Jan Pakulski był pogodnym, skromnym i życzliwym Człowiekiem.
Śmierć zabrała go w pełni sił twórczych, po krótkiej lecz ciężkiej chorobie. pod-
czas której wykazał wielki hart ducha. Dnia 2 lutego 2008 r. spoczął na cmentarzu
św. Jerzego w Toruniu.
Jan Wroni.'Izew.'Ik;
s
p
R
A
w
o
z
D
A
N
I
A
SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI
POLSKIEGO TOWARZYSTV'; A HISTORYCZNEGO
- ODDZIAŁ W GRUDZIĄDZU
ZA LATA 2007-2008
3.02.2007 - Rozpoczęcie współpracy z p. Jakubem Dejewskim z Gdańska w sprawie
utworzenia strony internetowej na temat spichrzy grudziądzkich. Utworze-
nie strony w internecie planowane jest na marzec 2008 r.
8.02.2007 - Nawiązanie kontaktu z p. Brigite Nenzel z Bonn, doktorantką przygotowu-
jącą pracę na temat architektury Grudziądza w XX w. Wysłanie pracy Gru-
dziqdz w X/II-XV/li w. Wzajemna wymiana informacji na temat materia-
łów dotyczących architektury miasta.
28.02.2007 - Nadzwyczajne Walne Zebranie Członków Oddziału. Wybór nowego zarzą-
du Oddziału PTH. Prezesem został kol. Mariusz Żebrowski.
Luty 2007 - W numerze 2 "Spotkań z Zabytkami" ukazał się artykuł członka Oddz.
PTH Marka Szajerki pL Ruiny średniowiecznej wieży w Grudziqdzu.
5.()3.2007 - Portal: Kujawsko-Pomorski Serwis Informatyczny po otrzymaniu informa-
cji z Oddz. PTH zmodyfikował stronę dotyczącą Grudziądza; http://
www.turystyka.tonm.pl
11.03.2007 - Współpraca z Kołem Miłośników Dziejów Grudziądza. Opracowanie ka-
lendarium wydarzeń z I połowy XX w. na podstawie dokumentów Magi-
stratu.
21.04.2007 - Wizja lokalna poddasza kościoła św. Mikołaja przeprowadzona przez dr.
Antoniego Pawłowskiego.
17.06.2007 - Wizja lokalna w Grudziądzu przeprowadzona przez p. Huberta Śmietankę,
jednego z założycieli i moderatorów portalu Zamki w Polsce. Indeks.
10.11.2007 - Zorganizowanie wycieczki po Grudziądzu dla członków Towarzystwa Mo-
tocyklistów Statecznych Klub Motocyklowy Bydgoszcz http://wwwtms.
type.pl
Współpraca z archeologiem dr. Antonim Pawłowskim badającym ruiny..
wieży Klimek w Grudziądzu.
Współpraca z dr. hab. Andrzejem Wałkowskim, prof. UWM w Olsztynie. .
Magistrant prof. A. Wałkówskiego przygotowuje pracę na temat rednio-
wiecznego Grudziądza.
302
SPRA WO DANIA
Październik-listopad 2007 - Członkowie Oddz. PTH uczestniczyli w dyskusji na temat
sposobu renowacji podstawy średniowiecznej wieży Kli-
mek w Grudziądzu. Zarząd Oddziału przekazał Miejskie-
mu Konserwatorowi Zabytków dokumentację fotogra-
ficzną, pomocną w rekonstrukcji podstawy wieży.
Członkowie Oddziału uczestniczyli w dyskusjach proble-
mowych na temat zabytków miasta i regionu na stronach
internetowych.
Szczególnie istotne dla popularyzacji problematyki histo-
rycznej w 2007 r. były strony:
Portal Miasta Grudziądz http://www.grudzhldz.net.pl
Wolne Forum Grudziądzkie http://www.forum-gru-
dziadz.inf/forum
Zamki w Polsce http://zamek.mojeforum.net
Twoje Miasto Grudziądz http://grudziadz.twoje-miasto.pl
Liczba odsłon na tych portalach sięgała ponad 8 tysięcy.
Pozytywnym efektem tych działań jest powielanie pobra-
nych informacji w innych portalach. Przyczynia się to do
pogłębienia zainteresowań historią miasta i regionu.
2008 - Członkowie PTH skupili się nad pracami związanymi z wydaniem kolej-
nego tomu "Rocznika Grudziądzkiego". Rok nie obfitował więc w spekta-
kularne działania. Mimo to podpisano umowę o współpracy z Zakładem
Karnym nr I w Grudziądzu w sprawie przeprowadzenia na jego terenie
prelekcji o tematyce historycznej - wygłosili je Marek Szajerka i Mariusz
Żebrowski. Oprócz prelekcji PTH zorganizowało na terenie Zakładu kon-
kurs o tematyce historycznej.
Dalej prowadzono szeroko pojętą akcję informacyjną na stronach interne-
towych ww.
Mariusz Żebrowsk;
Maj 2007
11.06.2007
19.06.2007
Sierpień 2007
18-19.08.2007
27.09.2007
Październik 2007
KALENDARIUM WYDARZEŃ MIEJSKICH
W LATACH 2007-2008
- Otwarto nowy obiekt Geotermii Marusza: "Balneologia II". Otwar-
cia dokonali wspólnie wicewojewoda kujawsko-pomorski Marzena
Drab, prezydent Gr:udziądza Robert Malinowski oraz radny (były
prezydent) Andrzej Wiśniewski. Od 14.05. mieszkańcy Grudziądza
mogą korzystać m.in. z czterech basenów solankowych, saun, si-
łowni i innych propozycji odpoczynku i rekreacji.
- Podpisano umowę pomiędzy miastem a gdańskim Transprojektem
na wykonawstwo kompleksowej dokumentacji projektowej na bu-
dowę II etapu Tra y Średnicowej od ul. Droga Łąkowa do ul. Połu-
dniowej.
- Wizyta marszałka województwa Piotra Całbeckiego w Grudziądzu.
W trakcie wizyty marszałek wraz z prezydentem Grudziądza zwie-
dził Szpital im. Dr. Wł. Biegańskiego i przekazał informację o pozy-
skaniu, dzięki współpracy marszałka i prezydenta, 24 milionów zło-
tych w 2007 r. na dokończenie budowy szpitala. W 2008 r. na dalsze
prace budowlane zostaną przekazane kolejne 40 miliony złotych.
- Wizyta w Grudziądzu przedstawicieli północnoirlandzkiego miasta
Newry and Mourne. Zwieńczeniem wizyty stało się podpisanie
umowy o szerokiej współpracy w dziedzinie gospodarczej, kultu-
ralnej, oświatowej i turystycznej.
- Odbył się XIX Zajazd Kawalerii w Grudziądzu.
- Odbyły się w mieście ćwiczenia wojskowe w ramach akcji OPAL '07.
Ćwiczono scenariusze ataków terrorystycznych na most grudziądz-
ki, saperzy zbudowali most pontonowy i przeprawę promową.
Oprócz jednostek wojskowych w ćwiczeniach uczestntczył Wydział
Zarządzania Kryzysowego Urzędu Miejskiego. Koordynował on
działania jednostek straży pożarnej, policji, Straży Miejskiej i ratow-
ników z ZHP.
- W cza ie wyborów parlamentarnych do sejmu zostały wybrane dwie
osoby z naszego miasta. Posłanką została Marzenna Drab, członki-
ni PiS, i Janusz Dzięcioł, członek PO.
304
Listopad 2007
SPRAWOZDANIA
19.11.2007
9.12.2007
Maj/czerwiec 2008
Czerwiec 2008
Czerwiec 2008
Czerwiec/lipiec 2008
Sierpień 2008
Jesień 2008
Jesień 2008
- Grudziądz został włączony do Specjalnej Strefy Ekonomicznej.
Grudziądzka pod strefa objęła swym zasięgiem tereny leżące
w Owczarkach przy trasie Średnicowej, hale GPP przy ul. Wa-
ryńskiego oraz tereny na Lomisku. Całkowita wielkość objęte-
go strefą obszaru wynosi 116 ha.
- Otwarto oficjalnie przebudowaną uł. Drogę Łąkową. łączącą
W " I s , d . I
most na IS e z trasą re mcową.
- Obsługę ruchu kolejowego na trasach z Grudziądza do Torunia,
Laskowic Pomorskich, Jabłonowa i Kwidzyna przejęło pol kie
konsorcjum PCC Rail z Jaworzna i brytyjska firma Arriva PLC.
Ruch kolejowy na tych trasach ma być obsługiwany przez PCC
Arrivę do grudnia 2010 r.
- Uruchomienie ronda w Tarpnie.
- Uruchomienie Trasy Średnicowej.
- W Grudziądzu rozpoczęło działalność Biuro Urzędu Marszał-
kowskiego, obejmujące swymi kompetencjami okoliczne po-
wiaty.
- Przeprowadzenie rekultywacji plaży nad Jeziorem Rudnickim
i uruchomienie nowej plaży nad Jeziorem Tarpieńskim.
- Odbył się XX Zajazd Kawalerii w Grudziądzu, przy okazji któ-
rego odsłonięto rzeźbę ustawioną w pobliżu ratusza pod tytu-
łem "Ułan i dziewczyna".
- Mistrzostwa Polski w pięcioboju osób niepełnosprawnych od-
były się na stadionie Olimpii. Drużynowo reprezentacja Gru-
dziądza zajęła 3 miejsce.
- Zakończenie kolejnego etapu prac archeologicznych na Górze
Zamkowej. Prace prowadzone są przez zespół archeologów pod
merytorycznym kierownictwem prof. J. Chudziakowej.
Mariusz Żebrowski
SPRAWOZDANIE
ODDZIAŁU POLSKIEGO TOWARZYSTWA
TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO W GRUDZIĄDZU
ZA LATA 2005-2008
"Towarzystwo Krajoznawcze jłuży narodowi. a nie amatorom
bezpłatnych lub jak najtań.' zych przejażdżek po kraju.
pracuje nie dla kieszeni prywatnej. lecz dla zadań naszej
samodzielności narodowej ".
Kazimierz Kulwieć. ..Kolce nas7..ej pracy społecznej"
Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze jest najstarszym w Polsce stowa-
rzyszeniem skupiającym turystów i krajoznawców. Powstało z połączenia Polskiego To-
Warzystwa Tatrzańskiego (istniejącego od 1873 r.) i Polskiego Towarzystwa Krajoznaw-
Czego (1906 r.), których jest następcą i spadkobiercą ich tradycji.
Rok 2005
Jednym z najważniejszych przedsięwzięć Oddziału w 2005 r. była kontynuacja roz-
poczętego we wrześniu 2004 r. Kursu Przewodników i Pilotów wycieczek. W kursie uczest-
niczyło 36 osób, z których 31 w dniu 20 maja 2005 r. zdało egzamin przed komisją powo-
łaną przez wojewodę kujawsko-pomorskiego, uzyskując uprawnienia ,'przewodnika po wo-
jewództwie kujawsko-pomorskim". Wśród absolwentów kursu są tak potrzebni na naszym
rynku przewodnicy z uprawnieniami językowymi: niemieckim i angielskim. Po ukończe-
niu kursu nowo mianowani przewodnicy aktywnie włączyli się w organizację życia tury-
stycznego w mieście. Przygotowali, sfinansowany przez Urząd Marszałkowski wojewódz-
tWa kujawsko-pomorskiego, Przewodnik rowerowy po okolicach Grudziądza, będący, obok
Solanek, hitem na targach turystycznych w Poznaniu - Tour Salon'2005, redagują ukazu- -
jące się od grudnia 2005 r. w "Kurierze Grudziądzkim" artykuły z cyklu ,,Znam Grudziądz
i okolice".
W dniu 18 marca 2005 r. odbył się Walny Zjazd Oddziału, na którym wybrane zo-
stały nowe władze. Zarząd ukonstytuował się w następującym składzie:
306
SPRA WQZDANIA
prezes - Tomasz Simiński-Stanny,
wiceprezes - Jan Kamiński,
wiceprezes - Henryk Pasik,
sekretarz - Wiesław Podsiadły (w październiku zastąpił go PIOtr Łukiewski).
skarbnik - Regina Dubilis.
członkowie - Zbigniew Grabowski, Marcin Gratowski. Ewa Kuffel, Jarosław Rezmer.
Zbigniew Skwiercz, Roman Wardziński. Jan Węglowski, Wiesław Zaręba, Wiesław Zurawski.
Oddział w tymże roku liczył 273 członków, zrzeszonych w 13 Kołach i Klubach PTTK.
5695 turystów uczestniczyło w 49 imprezach zorganizowanych przez Oddział, w tym tylko
w imprezach zaliczanych do Pucharu Turystyki Pieszej (22 imprezy) udział wzięło 4750 osób
(głównie dzieci i młodzież szkolna). W imprezach organizowanych przez zrzeszone w Od-
dziale Koła i Kluby uczestniczyli nie tylko turyści z Grudziądza. ale również Chełmży, Gród-
ka, Wałdowa Szlacheckiego, Warlubia, Laskowic. Świecia n. Osą, Linowa, Lisnowa, Ostro-
witego, Ugoszcza. Plemiąt, Bydgoszczy czy Torunia. W obozie wędrownym "Tatry Wyso-
kie Polskie i Słowackie, Słowacki Raj" zorganizowanym przez Koło ,,Zawrat" brały udział
24 osoby.
W Oddziale działało 7 komisji turystyki kwalifikowanej, liczących łącznie 39 człon-
ków. Kadra Oddziału liczyła 83 członków posiadających 169 różnych uprawnień tury-
stycznych.
W roku 2005 zweryfikowano 237 odznak turystycznych różnych stopni (w tym I
złotą Odznakę Turystyki Pieszej).
W dniu 26 listopada 2005 r. w gościnnych pomieszczeniach Klubu "Centrum" Spół-
dzielni Mieszkaniowej odbył się II Sprawozdawczo-Wyborczy Sejmik Instruktorów Kra-
joznawstwa Województwa Kujawsko-Pomorskiego. W obradach wzięło udział 41 delega-
tów reprezentujących środowiska instruktorów krajoznawstwa z Torunia, Włocławka, Byd-
goszczy, Świecia, Dobrzynia nad Wisłą, Inowrocławia oraz Grudziądza.
W trakcie obrad podsumowano owocną działalność krajoznawczą w poprzedniej.
trwającej pięć lat kadencji, nakreślono zadania na kolejną kadencję oraz wybrano nowe
władze. W wyniku przeprowadzonych wyborów do władz weszli (kolejność alfabetycz-
na): Eugeniusz Badtke (Oddział Miejski PTTK w Bydgoszczy), Helena Cieślak (Oddział
Kujawski PTTK we Włocławku), Krzysztof Czerepowicki (Oddział PTTK im. ks. dr. ppłk.
Władysława Łęgi w Grudziądzu), Zygmunt Gdaniec (Oddział Kujawski PTTK we Wło-
cławku), Andrzej Lewiński (Regionalny Oddział PTTK "Szlak Brdy" w Bydgoszczy),
Tadeusz Perlik (Oddział Miejski PTTK im. Mariana Sydowa w Toruniu) oraz Tadeusz
Rauchfleisz (Oddział PTTK im. ks. dr. ppłk. Władysława Łęgi w Grudziądzu). Na pierw-
szym konstytuującym posiedzeniu Regionalne Kolegium Instruktorów Krajoznawstwa
Województwa Kujawsko-Pomorskiego dokonało wyboru przewodniczącego. Został nim
Krzysztof Czerepowicki - działacz grudziądzkiego Oddziału PTTK. Sekretarzem został
Tadeusz Rauchfleisz reprezentujący również oddział grudziądzki.
Rok 2006
Rok 2006 był rokiem setnej rocznicy powstania Polskiego Towarzystwa Krajoznaw-
czego (PTK). W celu jej uczczenia w konkursach odbywających się na każdym rajdzie
znajdowało się co najmniej kilka pytań dotyczących historii PTK.
SPRAWOZDANIA
307
Oddział liczył 263 członków (z opłaconymi składkami za rok 2(06) zrzeszonych
w 13 kołach i klubach PTTK.
W styczniu, w celu uczczenia IOO-lecia powstania Polskiego Towarzystwa Krajo-
znawczego. a także popularyzacji historii regionu, jego walorów historycznych, kulturo-
wych, turystycznych i krajoznawczych, zarząd Oddziału podjął uchwałę o ustanowieniu
odznak krajoznawczych: "Szlakiem kościołów gotyckich ziemi chełmińskiej" oraz "Szla-
kiem zamków, dworów i pałaców ziemi chełmińskiej". Na dzień dzisiejszy są już zdo-
bywcy odznaki "Szlakiem kościołów gotyckich ziemi chełmińskiej" w stopniu: złoty
z diamentem!
W 87 imprezach organizowanych przez zn;eszone w Oddziale Koła i Kluby brało
udział 6039 turystów (w tym: 4149 uczestników to młodzież szkolna, 110 osób niepełno-
sprawnych). Tylko w 20 imprezach zaliczanych do Pucharu Komisji Turystyki Pieszej
wzięło udział 3667 osób (2879 to młodzież szkolna, 81 - osoby niepełnosprawl)e). Co
bardzo cieszy, z roku na rok rośnie liczba uczestników niepełnosprawnych.
Referaty weryfikacyjne zweryfikowały ponad 130 różnych odznak turystycznych
wszystkich stopni.
W życie turystyczne Oddziału bardzo aktywnie włączyli się grudziądzcy przewodni-
cy. Po Grudziądzu, w czasie "Dni otwartych Cytadeli" i Solanek, Kolegiacie (w czasie
Światowego Dnia Turystyki), zabytkach na trasach organizowanych przez MORiW raj-
dach rowerowych (razem 323 km), oprowadzili łącznie 26 693 osoby. W dalszym ciągu
redagowali ukazujące się od grudnia 2005 r. w "Kurierze Grudziądzkim" artykuły z cyklu:
"Znam Grudziądz i okolice" Razem z Instruktorami Krajoznawstwa prowadzili w gru-
dziądzkich szkołach różnych szczebli cykl wykładów dotyczących Grudziądza, jego hi-
storii, a także popularyzacji krajoznawstwa i turystyki.
Rok 2007
Rok 2007 był trzecim rokiem kadencji obecnych władz Oddziału. W skład zarządu
wchodzą obecnie: Tomasz Simiński-Stanny - prezes Zarządu, Jan Kamiński i Henryk Pasik
- wiceprezesi, Regina Dubilis-Krużyńska - skarbnik, Piotr Łukiewski - sekretarz oraz
członkowie: Zbigniew Grabowski, Marcin Gratowski, Ewa Kuffel, Wiesław Podsiadły, Sta-
isław Poręba, Michał Banaszewski, Grzegorz Rakowiecki, Wiesław Zaręba, Wiesław
Zurawski.
Komisja Rewizyjna liczy 5 członków, a jej pracami kieruje Tadeusz Rauchfłeisz.
W Komisji Rewizyjnej Oddziału wakuje miejsce po rezygnacji jednego z członków.
W roku 2007 odbyły się dwie imprezy turystyczne o charakterze ogólnopolskim:
w maju V Zlot Aktywu turystyki Kolarskiej, w którym uczestniczyło ponad 130 osób, na-
tomiast w październiku Ogólnopolski Zlot Przewodników Turystycznych "SPA - Spotka-
nia Pełne Atrakcji", podczas którego atrakcje Grudziądza i powiatu grudziądzkiego po-
Znawało ponad 40 przewodników z całego kraju.
Rok 2007 był kontynuacją obchodów setnej rocznicy powstania Polskiego Towarzy- _
stwa Krajoznawczego (PTK). W celu jej uczczenia, w konkursach, odbywających się na
każdym rajdzie. znajdowało się, co najmniej kilka pytań dotyczących historij PTI\.
W listopadzie dla uczczenia l00-lecia powstania Polskiego Towarzystwa Krajoznaw-
CZego, a także 75. rocznicy założenia w Grudziądzu Oddziału PTK-PTTK wykonano
308
SPRAWOZDANIA
i umieszczono w warszawskim kościele MB Wspomożycieli Wiernych na Chomiczówce,
w Panteonie PTTK tablicę poświęconą pamięci patrona Oddziału ks. dr. ppłk. Władysła-
wa Łęgi.
Oddział liczy obecnie około 280 członków, zrzeszonych w 10 Kołach i Klubach,
w tym 60 w 4 szkolnych - SKKT-PTTK.
Zrzeszone w Oddziale koła i kluby zorganizowały łącznie 53 imprezy turystyczne,
w których udział wzięło około 5500 osób. Z tego w 23 imprezach Pucharu Komisji Tury-
styki Pieszej wzięło udział ponad 4 tys. uczestników, głównie dzieci i młodzieży z wszyst-
kich typów szkół, i to nie tylko z Grudziądza, ale również Bydgoszczy, Ostrowi tego, Las-
kowic, Torunia, Chełmży, Czerska, Tczewa, Bąkowa, Warlubia, Gródka, Świecia nad Wisłą
Oprócz imprez rajdowych koła i kluby zorganizowały dla swoich członków 52 wycieczki,
w których uczestniczyło 2369 osób.
Referaty weryfikacyjne zweryfikowały 358 odznak turystycznych wszystkich stopni.
Kadra programowa Oddziału liczy 88 osób, posiadających 172 uprawnienia różnych
stopni. oraz 44 przewodników mających łącznie 60 uprawnień państwowych, obejmują-
cych obszar niemal całego kraju.
Grudziądzcy przewodnicy jak co roku włączyli się bardzo aktywnie w życie turystycz-
ne Oddziału i mia."ta. Po Grudziądzu, Cytadeli, kościele pw. Ducha św., zabytkach na tra-
sach organizowanych przez Miejski Ośrodek Rekreacji i Wypoczynku rajdów rowerowych
(razem 272 km) w kilkudziesięciu grupach oprowadzili łącznie ponad 15 tys. osób.
W dalszym ciągu redagowali ukazujące się od grudnia 2005 r. w "Kurierze Gru-
dziądzkim" artykuły z cyklu ,,Znam Grudziądz i okolice". Wspólnie z instruktorami róż-
nych dyscyplin turystyki przeprowadzili w grudziądzkich szkołach różnych szczebli cykl
wykładów dotyczących Grudziądza, jego historii, a także popularyzacji krajoznawstwa i tu-
rystyki oraz ochrony przyrody.
Warto w tym miejscu odnotować, że członek grudziądzkiego Koła Przewodników
Andrzej Długosz został laureatem XXXVI Międzynarodowego Konkursu Krasomówcze-
go Przewodników PTTK, odbywającego się dorocznie na zamku w Golubiu-Dobrzyniu.
Przez Grudziądz przebiegają cztery szlaki piesze o łącznej długości ponad 200 km,
które są systematycznie konserwowane. Podkreślić należy, że w 2007 r. został wytyczony
czarny szlak kulturowy "Twierdzy Grudziądz". Przy najciekawszych obiektach ustawiono
7 tablic informujących o ich historii i przeznaczeniu.
Oddział w grudniu 2007 r. uzyskał od marszałka województwa zezwolenie na orga-
nizację kolejnego kursu przewodnickiego, tym razem po Pomorzu, w okresie luty-paździer-
nik 2008 roku. 9
Międzyszkolne Koło Turystyczne ,,Zawrat" przy Zespole Szkół Budowlanych i Pla-
stycznych obchodziło 25 rocznicę istnienia. Za swoje osiągnięcia Koło to zostało uhono-
rowane Złotą Honorową Odznaką PTTK. W taki sam sposób zostało również wyróżnione
Koło Przewodników, a SKKT-PTTK "Meteor" przy SP 3 Zarząd Główny PTTK wyróżnił
Srebrną Honorową Odznaką PTTK.
Rok 2008
Rok 2008 został przez Zarząd Główny PTTK ogłoszony Rokiem Przyrody w PTTK.
Przez cały rok realizowany jest projekt "Przyroda uczy najpiękniej". Ma on na celu:
SPRAWOZDANIA
309
- popularyzację idei ochrony przyrody.
- kształtowanie postaw turystów w poszanowaniu przyrodniczego dziedzictwa,
- szerzenie wiedzy o przyrodzie i jej kulturowych wartościach,
- podejmowanie w PlTK inicja yw w zakresie rozwijania turystyki bezpiecznej dla
środowiska przyrodniczego.
Dzięki wsparciu Funduszu Inicjatyw Obywatelskich realizowana jest akcja "Na tro-
pie przyrody" polegająca na popularyzacji ochrony przyrody i zrównoważonego rozwoju
przez zdobywanie odznaki "Turysta Przyrodnik" (w ramach tego działania 15 tys. bezpłat-
nych książeczek trafiło do środowisk, które zgłosiły chęć uczestnictwa w tej akcji).
W ramach realizacji projektu, środowiska w nim uczestniczące otrzymują folder, Va-
demecum, plakaty, książeczki Tury.'tta Przewodnik, a także emblemat odznaki "Turysta
Przyrodnik" w stopniu popularnym.
W lutym rozpoczął się kolejny kurs przewodników turystycznych, tym razem. po re-
gionie pomorskim. W związku ze zgłoszonym zapotrzebowaniem kurs został rozszerzony
o kurs pilotów wycieczek. Pierwsi absolwenci kursu złożyli już egzamin przed komisją
Marszałka województwa: 21 z nich pomyślnie zdało egzamin i uzyskało uprawnienia pi-
lota wycieczek. Egzamin przewodnicki odbędzie się na przełomie lutego i marca przyszłe-
go roku.
Do chwili pisania niniejszego sprawozdania nie dotarły jeszcze wszystkie dane z kół
i klubów, dlatego uwzględnię tylko te informacje, które napłynęły.
Dotychczas składki opłaciło 270 członków PTTK zrzeszonych w naszym Oddziale.
W 20 imprezach punktowanych w Pucharze Turystyki Pieszej wzięło udział ponad 3700
uczniów szkół różnych szczebli. Oprócz uczniów szkół grudziądzkich w rajdach uczestni-
czyli turyści z Bydgoszczy, Ostrowi tego, Laskowic, Torunia, Chełmży, Czerska, Tczewa,
Bytonii, Bąkowa, Warlubia, Gródka, Świecia nad Wisłą i Klubów na Orientację "Skar-
mat'. i ,.Ekoton". a także żołnierze z I Ośrodka Szkolenia Kierowców w Grudziądzu.
Tegoroczną rywalizację w Pucharze KTP w kategorii szkół podstawowych wygrało
Szkolne Koło Turystyczno-Krajoznawcze "Meteor" ze Szkoły Podstawowej nr 3, w kate-
gorii gimnazjów - Gimnazjum nr l, a w kategorii szkół ponadgimnazjalnych - Międzysz-
kOlne Koło Turystyczne .Zawrat" przy zespole Szkół Budowlanych i Plastycznych.
Grudziądzcy przewodnicy oprowadzili w ramach Dni Otwartych Cytadeli, Między-
narodowego Dnia Turystyki oraz podczas "zwykłych" zwiedzań ponad 12 tys. turystów.
W styczniu 30 rocznicę istnienia obchodził klub Turystyki Kolarskiej "Kalinka",
a w grudniu 20 rocznicę powstania świętować będzie Wojskowe Koło PTTK "Osesek".
Piotr Lukiewski
SPRAWOZDANIE
KOŁA MIŁOŚNIKÓW DZIEJÓW GRUDZIĄDZA
ZA LATA 2004-2008
I
Sprawozdanie niniejsze obejmuje cztery lata działalności Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza (KMDG) w Grudziądzu (24 IX 2004 - 24 IX 2008 r.), którego siedziba znajdu-
je się w Klubie "Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej przy ul. Moniuszki 13, i jest dalszym
ciągiem sprawozdań opublikowanych w "Roczniku Grudziądzkim" (t. X, s. 206-211, L XI,
s. 233-239, t. XII, s. 260-264, t. XIII, s. 223-226, t. XV, s. 301-3l1, t. XVI, s. 355-361).
W okresie tym Zarząd KMDG zorganizował następujące odczyty oraz spotkania in-
formacyjno-dyskusyjne:
2004
29.9.2004 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Z dziejów powstania przeciw Krzyżakom
w Grudziądzu w ] 454 r.
6.10.2004 - Odczyt Stanisława Poręby pt. W lIO-lecie "Gazety Grudziądzkiej".
13.10.2004 - Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Ulica Toruńska w Grudziądzu.
20.10.2004 - Odczyt Henryka Turskiego i Jerzego Krzysia pt. Pociągi pancerne w Gru-
dziądzu w dniu 23 stycznia 1920 r.
27.10.2004 - Odczyt Edmunda Rabińskiego pt. Kościół Niepokalanego Serca Najświęt-
szej Marii Panny w Grudziądzu.
3.11.2004 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Z dziejów Pomorskiej Agencji Prasowej
w Grudziądzu (1924-1939).
10.11.2004 - Odczyt Jerzego Krzysia pl. O archiwum dr Salomei Sujkowskiej w..Biblio.
tece Miejskiej w Grudziądzu.
17.11.2004 - Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pl. Dzieje Tarpna.
24.11.2004 - Odczyt Augustyna Dorosza pt. Działalność Klubu. Miłośników Kresów
Wschodnich.
312
SPRAWOZDANIA
1.12.2004 - OdGzyt Tadeusza Rauchfleisza pl. Z dziejów przedsiębiorstw gospodarki
komunalnej w Grudziądzu.
8.12.2004 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Zapomniana opowieść historyczna "Ksiądz
Mackiewicz" Mieczysławy Śleczkowskiej z 1914 r.
15.12.2005 - Odczyt Zenony Jabłońskiej pt. Problematyka "Gościa Świątecznego"
z 1926 r.
5. I.2005
12.1.2005
19.1.2005
26.1.2005
2.2.2005
9.2.2005
16.2.2005
23.2.2005
2.3.2005
9.3.2005
30.3.2005
6.4.2005
13.4.2005
20.4.2005
27.4.2005
4.5.2005
11.5.2005
18.5.2005
1.6.2005
8.6.2005
15.6.2005
2005
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Poczet zasłużonych Grudziądzan z 1930 r.
- Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Historia Tuszewa.
- Odczyt Jerzego Krzysia pt. Patron grudziądzkiego szpitala dr Władysław
Biegański.
- Odczyt Roman Mechlińskiego pt. Ostatni rycerz przestworzy - gen. bryg.
Stanisław Skalski.
- Odczyt Eugeniusza Chmielewskiego pl. Procesy czarownic w Grudziądzu
w 2. połowie XVI wieku.
- Spotkanie z autorami i redaktorami "Kalendarza Grudziądzkiego 2005".
- Odczyt Marka Szajerki pt. Śladami przeszłości Grudziądza. Prezentacja
multimedialna.
- Spotkanie z Jerzym Krzysiem, autorem książki Grudziądz w /920 r.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Edmund Bernacki (1875-1939), dziennikarz
"Gazety Grudziądzkiej" i wydawca literatury dla dzieci.
- Spotkanie informacyjno-dyskusyjne pl. Wyzwolenie miasta Grudziądza
6 marca 1945 r.
- Odczyt Henryka Bieruta pt. 15-lecie działalności Oddziału Towarzystwa
Wilna i Ziemi Wileńskiej.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. "Wiadomości Grudziądzkie" i "Głos Gru-
dziądza" - pierwsze grudziądzkie pisma po drugiej wojnie światowej.
- Odczyt Andrzeja Urbana pt. Z dziejów konkursów tańca towarzyskiego
w Grudziądzu.
- Odczyt Zenony Jabłońskiej pt. Problematyka "Gościa Świątecznego"
z 1927 r.
- Odczyt Janiny Fiałkowskiej pt. Wspomnienie o Helenie Biesiadowej.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Stanisław Michałowski (1903-1984), wice-
prezydent miasta Grudziądza (1934-1939) i poseł na Sejm RP (1935-
-1938).
- Odczyt Janiny Fiałkowskiej pl. Refleksje z ,Międzynarodowego Konkursu
Poezji w Opocznie.
- Odczyt Krystyny Nowak pt. 10 lat Klubu Rotary w Grudziądzu.
- Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Historia osiedla Kuntersztyn.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Sowieckie obozy jeńców polskich w Rosji
( 1939-1940).
- Odczyt Zbigniewa Zawadzkiego pt. "Grudziądz" - na morzach i oceanach
świata oraz w żegludze rzecznej.
SPRAWOZDANIA
3.13
22.6.2005 - Spotkanie z autorami "Biblioteki II O-lecia 'Gazety Grudzi'ldzkiej' (1894-
2004)" Eugeniuszem Chmielewskim, Zenoną Jabłońską, Stanisławem Po-
rębą i Tadeuszem Rauchfleiszem.
29.6.2005 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Szynyskie lata historyka ks. Pawła Czaplew-
skiego.
7.9.2(X)5 - Spotkanie informacyjno-dyskusyjne pt. Wrzesień 1939 r. we wspomnie-
niach. Słowo wstępne - Jerzy Krzyś.
14.9.2(X)5 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Jan. Antoni Grabowski (1882-1950), pisarz
dla dzieci, krajoznawca i jego związki z Gmdziądzem.
21.9.2005 - Odczyt Małgorzaty Kurzyńskiej p Badania archeologiczne Muzeum w la-
tach 1996-2004.
28.9.2(X)5 - 19 rocznica powstania Koła Miłośników Dziejów Grudziądza. PrzygoR)-
wanie spotkania - Eugeniusz Chmielewski i Tadeusz Rauchfleisz.
5.10.2005 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Władysław Grobelny i jego książka Słow-
nictwo rzemie.flnicze z 1925 r.
12.1O.2(X)5 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Dariusz Czaplicki (1930-2002). pomorski
dziennikarz pochodzący z Grudziądza.
19.10.2005 - Odczyt Eugeniusza Chmielewskiego pL Rozwój motoryzacji w Grudzią-
dzu w I. połowie XX wieku.
26.10.2005 - Odczyt Jerzego Krzysia pt. Związki gen. Kazimierza i ppłk. Jana Ładosiów
z Grudziądzem.
9.1] .2005 - Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pl. Fijewo i Frytd ......zapomniane dzielnice
Grudziądza.
16.11.2005 - Jubileuszowa 75 wystawa ekslibrisu w Klubie Centrum Spółdzielni Miesz-
kaniowej. Przygotowanie - Tadeusz Rauchfłeisz i Henryk Stopikowski,
23.11.2005 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Inż. Edward Herzberg (1875-1944), wybit-
ny nauczyciel szkolnictwa zawodowego w Polsce.
30.11.2005 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Ks. Józef Panaś (1887-1940), redaktor na-
czelny "Gazety Grudziądzkiej".
7 .12.2005 - Odczyt Jerzego Krzysia pt. Dr med. Aleksander Winklewski (Grauden-
tinus).
14.12.2005 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Romuald Wasilewski (1892-1970), redaktor
naczelny "Gazety Grudziądzkiej".
2006
4.1.2006
] 8.1.2006
25.1.2006
1.2.2006
- Odczyt Edwarda Wi niewskiego pt. Historia osiedla Rządz i okolicy.
- Spotkanie z autorami i redaktorami "Kalendarza Grudziądzkiego 2006".
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Grudziądzko-toruński numer tygodnika
"Myśl Niepodległa" z 31 stycznia 1920 r.
- Odczyt Eugeniusza Chmielewskiego pt. Z dziejów ul. Józefa Wybic-
kiego.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Grudziądzkie lata kaszubskiego pisarza Jana
Jakuba Patocka (1886-1940).
- Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pL Historia osiedla Rudnik-Mniszek.
8.2.2006
15.2.2006
314
SPRAWOZDANIA
22.2.2006 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Związki Wincentego Witosa (1874-1945)
z Grudziądzem.
1.3.2006 - Spotkanie z autorami i redaktorami przewodnika Powiat grudziądzki (To-
ruń 2005). Przygotowanie - Wiesław Drożdża.
8.3.2006 - Odczyt Jerzego Krzysia pt. Kpt. Józef Goga. zapomniany bohater gru-
dziądzki z 1920 r.
15.3.2006 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Teodora Majowa (1872-197(}) i jej artykuł
"Cisy w Wierzchlesie" .
22.3.2006 - Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pl. Historia Strzemięcina.
29.3.2006 - Odczyt Mariusza Żebrowskiego pL Cytadela grudziądzka.
5.4.2006 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Z grudziądzkich lat Józefa Kisielewskiego
(1905-1964)
19.4.2006 - Odczyt Stanisława Poręby pl. Grudziądz czy Grudusk (pow. Ciechanów),
czyli prawda o obchodach 900-lecia Grudziądza w 1965 r.
26.4.2006 - Spotkanie autorskie z Januszem Hinzem i Stanisławem Porębą, autorami
Bibliografii wydawnictw zwartych opublikowanych przez "Gazetę Gru-
dziądzką" \¥. Kulerskiego.
10.5.2006 - Odczyt Wiesławy Bielawy pt. Z dziejów pisma "Strażnica Bałtycka"
( 1924-1929).
17.5.2006 - Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Dzieje wsi Gać i Węgrowo.
24.5.2006 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Antoni Stefański (1865-1929), zapomniany
tłumacz Ben Hura.
31.5.2006 - Odczyt Wiesławy Bielawy pt. Grudziądzkie czasopisma w okresie między-
wojennym.
7.6.2006 - Odczyt Jerzego Krzysia pt. Mjr Adam Królikiewicz i jego związki z Gru-
dziądzem.
21.6.2006 - Odczyt Krzysztofa Czerepowickiego pt. Centralny Ośrodek Szkolenia
Młodszych Specjalistów Logistyki w Grudziądzu (1995-2002).
28.6.2006 - Odczyt Augustyna Dorosza pt. Gen. Stanisław Maczek.
6.9.2006 - Odczyt Jerzego Krzysia pt. Walki o Dąbrówkę Królewską we wrześniu
1939 r.
13.9.2006 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Ks. Konrad Majewski, zapomniany gru-
dziądzki pisarz ludowy i religijny.
20.9.2006 - Odczyt Krzysztofa Czerepowickiego pt. Odznaki krajoznawcze regionu
grudziądzkiego.
25.10.2006 - Odczyt Ryszarda Niedzielskiego pt. Skarbowość Grudziądza do 2004 r.
8.11.2006 - Wieczór wspomnień poświęcony pamięci zmarłych członków Koła Miło-
śników Dziejów Grudziądza. Przygotowanie. i prowadzenie Zbigniew Za-
wadzki i Tadeusz Rauchtleisz.
15.11.2006 - Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Dzieje Maruszy i okolicznych miej-
scowości.
22.11.2006 - Odczyt Jerzego Krzysia pt. 16 Pułk Artylerii Lekkiej, dawniej i dziś.
29.11.2006 - Odczyt Stanisława Poręby pt. "Gazeta Grudziądzka", opiekunka Towarzy-
stwa Śpiewu "Lutnia" w Grudziądzu (19 10-1919):
SPRAWOZDANIA
3.15
6.12.2006 - Odczyt Zenony Jabłońskiej pt. Ocalić od zapomnienia. Pamięci gmdziądzkich
nauczycieli: Wandy Dobrzyńskiej, Heleny Rucińskiej i Tadeusza Klatta.
13.12.2006 - Odczyt Małgorzaty Kurzyńskiej pt. Wyniki badań archeologicznych Mu-
zeum im. ks. dr. ppłk. WI. Łęgi w Grudziądzu, w 2006 r. Asystent - Mi-
chał Kosowicz. ..
20.12.2006 - Odczyt Stanisława Poręby pt. W 100-lecie "Grudziądzkiego Kalendarza
Maryańskiego" (1906-2006).
3.1.2007
10.1.2007
l7 . I. 2007
24.1.2007
31.1.2007
7.2.2007
14.2.2007
21.2.2007
28.2.2007
7.3.2007
14.3.2007
21.3.2007
11.4.2007
18.4.2007
25.4.2007
9.5.2007
16.5.2007
23.5.2005
2007
- Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Historia obszam wiejskiego od wsi Ko-
by lanka do osady Jałowa Buda.
- Spotkanie z autorami i redaktorami "Kalendarza Grudziądzkiego 2007".
- Spotkanie z autorami i redaktorami "Kalendarza Grudziądzkiego 2007
- OPEC": Marzeną <;Jolą, Ewą Rohri i Mariuszem Żebrowskim.
- Odczyt Zbigniewa Zawadzkiego pt. Obóz NKWD w Grudziądzu w relacji
niemieckiego lekarza obozowego Horsta Wolfa.
- Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Historia osiedli bezrobotnych "Made-
ra" i "Abisynia".
- Odczyt Wojciecha J. Łaszewskiego pl. Doktor praw Stefan Łaszewski, ad-
wokat grudziądzki i pierwszy wojewoda pomorski w 1920 r.
- Odczyt Wioletty Pacuszki pL Odkrycia przy ul. Wodnej 3 w Grudziądzu.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Kalendarze grudziądzkie z lat 1997-2006.
Uwagi i sprostowania.
- Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Charakterystyka Kotliny Grudziądzkiej
i przeprawy wodne przez Wisłę w Grudziądzu.
- Spotkanie informacyjno-dyskusyjne pL Grudziądzkie ulice obecnie
i w przyszłości. Wstęp do dyskusji: Stanisław Poręba
- Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pl. Przeprawy przez Wi łę w okolicy Gru-
dziądza.
- Spotkanie z Januszem Frankiewiczem, autorem książki Gorejące ognie
(Warszawa 2(06).
- Odczyt Zenony Jabłońskiej pt. Refleksje na temat ludzkiego życia w felie-
tonach Marcina Urbana (cz. I).
- Odczyt Eugeniusza Chmielewskiego i Edwarda Wiśniewskiego pt. Anoma-
lie pogodowe w Grudziądzu.
- Odczyt Anny MieIczewskiej pt. Kolekcja ceramiki huculskiej Muzeum im.
ks. dr. ppłk. Wł. Łęgi w Grudziądzu.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Dziennikarz i pisarz Władysław Kisielewski
(1907-1977) oraz jego związki z Grudziądzem.
- Ocalić od zapomnienia. Spotkanie z nauczycielami i uczniami II LO w Gru- .,
dziądzu Anną Goszką i Sylwią Mówką na temat cmentarzu we wsi Gać.
- Spotkanie informacyjno-dyskusyjne pt. Dzieje lotnictwa cywilnego w Gru-
dziądzu. Referenci: Stefan Mądrzejewski, Andrzej Satkiewicz, Józef Si tar-
ski, Czesław Szachnitowski i Andrzej Szynaka.
316
SPRAWOZDANIA
30.5.2007 - Odczyt Ryszarda Niedzielskiego pl. Historia masonerii (I).
6.6.2007 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Ks. Alfons Mańkowski (1870-1941), histo-
ryk Grudziądza.
13.6.2007 - Odczyt Edwarda Wisniewskiego pt. Spław towarów rzeką Wisłą.
20.6.2007 - Odczyt Janiny Fiałkowskiej pL Ks. Leon Kuchta (1917-1995).
27.6.2007 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Zygmunt Roniarski (1916-1989), autor pa-
miętnika Bez wiz i dewiz z 1983 r.
5.9.2007 - Odczyt Jerzego Krzysia pt. Walki powietrzne w rejonie Grudziądza we
wrześniu 1939 r.
12.9.2007 - Odczyt Stanisława Poręby pt. W 75 rocznicę upadku Teatru Miejskiego
w Gnadziądzu (1932).
19.9.2007 - Odczyt Zcnony Jabłońskiej pt. Refleksje na temat ludzkiego życia w felie-
tonach Jerzego Urbana (cz. II).
26.9.2007 - Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Historia wsi mcnonickich Dragacz
i Owczarki.
3. 10.2007 - Odczyt Stanisława Poręby pl. Numery specjalne czasopism o Grudziądzu
( 1922-1936).
10.10.2007 - Spotkanie z uczestnikami XXXVII Centralnego Zlotu Krajoznawców
"CZAK 2007" w Gdańsku: Krzysztofem Czerepowickim, Julią Nehring
i Tadeuszem Rauchfleiszem.
17.10.2007 - Odczyt Zbigniewa Zawadzkiego pt. Gnadziądzkie czasopismo "Mównica
Publiczna".
24.10.2007 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Hasło "Grudziądz" w Słowniku geograficz-
nym K róle.. twll Polskiego i innych krajów ,\'łowiań.. kich, tom z 1882 r.
7.11.2007 - Odczyt Stanisława Poręby pt. Zapomniana jednodniówka "Album pamiąt-
kowe..." z 1927 r.
14.11.2007 - Odczyt Jerzego Krzysia pl. Służba zdrowia wojsk polskich w latach 1806-1807.
21.11.2007 - Odczyt Karoli Skowrońskiej pt. Kawaleryjski Grudziądz
28.11.2007 - Spotkanie z Marcinem Klassą. autorem książki Grudziqdzkie tramwaje
(Grudziądz 2(07). Słowo wstępne: Tadeusz Rauchfleisz, oraz Michał Ko-
sowicz, Podsumowanie konkursu fotograficznego "Cicho potok gada...",
zorganizowanego przez Starostwo Powiatowe w Grudziądzu.
5.12.2007 - Odczyt Stanisława Poręby pL Aktorki i aktorzy teatrów grudziądzkich z lat
1921-1932.
12.I2.2007 - Odczyt Henryka Bie.ruta pL Ks. prałat Zdzisław Peszkowski. Wspomnie-
nie pośmiertne.
19.12.2007 - Spotkanie wigilijne Koła Miłośników Dziejów Grudziądza i Związku Przy-
jaciół Pomorza.
2008
2.1.2008 - Odczyt Marka Szajerki pt. Zamek grudziądzki i wieża Klimek w świetle
źródeł historycznych.
9. I .2008 - Odczyt Ryszarda Kamińskiego pt. W 1 lO-rocznicę polskiego ruchu drogi-
stowskiego.
16.1.2008
SPRAWOZDANIA
317
23.1.2008
30.1.2008
6.2.2008
13.2.2008
20.2.2008
5.3.2008
12.3.2008
26.3.2008
2.4.2008
9.4.2008
16.4.2008
23.4.2008
30.4.2008
21.5.2008
28.5.2008
4.6.2008
11.6.2008
25.6.2008
3.9.2008
10.9.2008
17.9.2008
24.9.2008
- Odczyt Małgorzaty Kurzyńskiej pt. Cmentarzysko kultury wieI barskiej
w Linowie k. Świecia n. OSil.
- Odczyt Stanisława Poręby pt Dzieje Grupy Operacyjnej gen. Stanisława
PruszYllskiego (1919-1920).
- Odczyt Stanisława I.;eśniewskiego pL Wspomnienie o chirurgu polskim
prof. gen. Ludwiku Rydygierze z Dusocina.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Spis telefonów miasta Grudziądza z 1932 r.
- Odczyt Stanisława Leśniewskiego pt. Kodeksy teatralne L Kolegium Jezu-
ickiego w Grudziądzu.
- Odczyt Wojciecha J. Łaszewskiego pt. Kawiarnie, ich rola społeczna i oby-
czajowa.
- Spotkanie z autorami i redaktorami "Kalendarza Grudziądzkiego 2008"
- Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Historia rejonu Kępy Fortecznej.
- Odczyt Jerzego Krzysia pt. Generał broni Władysław Anders.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Ks. Franciszek Dietrich (1775-] 848) i jego
elementarze polsko-niemieckie dla szkół ludowych.
- Wieczór wspomnień. Tadeusz Gust, dyrygent grudziądzkich chórów. Sło-
wo wstępne: Tadeusz Rauchtl isz.
- Odczyt Małgorzaty Kurzyńskiej pt. Wyniki dotychczasowych odkryć arche-
ologicznych w Grudziądzu i ich konfrontacja ze źródłami pisanymi.
- Odczyt Piotra Miąsko pt. 13 kwietnia 2008 r. Światowy Dzień Pamięci
Ofiar Katynia.
- Spotkanie informacyjno-dyskusyjne pt. Grudziqdz i okolice. Przewodnik tu-
ry.\"tyczny (Grudziądz 1990). Wstęp do dyskusji: Stanisław Poręba.
- Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Historia wsi leżących na trakcie mal-
borskim.
- Odczyt Anny Mielczewskiej pt. Z pamięci dla przeszłości. O Ryszardzie
Milczewskim-Bruno.
- Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Historia wsi Zakurzewo i Mokre.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Nauczyciel, archeolog i pisarz Siegfried
Anger (1837-1911) oraz jego związki z Grudziądzem.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Grudziądzkie wydanie 2-tomowych Dziejów
Polski w dobie POpowj.taniowej (/864-/9/8) z lat 1947-1948.
- Odczyt Stanisława Poręby pt. Płk Stefan Cieśłak (1891-1954) - dowódca
65. Starogardzkiego Pułku Piechoty w Grudziądzu.
- Odczyt Jerzego Krzysia pt. Zdobycze frontu ukraińskiego z 1918 r.
- Odczyt Edwarda Wiśniewskiego pt. Historia budowli sakralnych we wsi
Mokre.
- Odczyt Małgorzaty Kurzyńskiej pt. Gotfryd Ossowski. U źródeł nowocze-
snej archeologii. Zwiedzanie wystawy w Muzeum im ks. dr. ppłk. Wł. Łegi.
II
W latach 2004-2008 członkowie KMDG uczęszczali zbiorowo na wystawy o tema-
tyce historycznej i wystawy malarstwa organizowane na terenie miasta oraz na ciekawsze
318
SPRAWOZDANIA
odczyty organizowane poza Klubem "Centmm" Spółdzielni Mieszkaniowej, m.in. przez
Muzeum im. ks. dr. ppłk. Wł. Łęgi, Bibliotekę Miejską im. W. Kulerskiego, Bursę Szkół
Średnich. Klub Garnizonowy. Związek Przyjaciół Pomorza, Zespół Szkół Gastronomicz-
no-Odzieżowych oraz Oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego w Grudziądzu.
Członkowie KMDG wygłaszali też popularne odczyty o tematyce historycznej na
zebraniach innych grudziądzkich towarzystw. ł
W ramach "Biblioteki KMDG" ukazały się drukiem dalsze wydawnictwa:
Tom 27 Stanisław Poręba, Z dziejów Pomorskiej Agencji Prasowej w Grudziądzu
(/924-/939), Grudziądz 2005. s. 20.
Tom 28 Wiktoria Czarkowska. Mój ,,/nny .(wiat": Wspomnienia z Kazach.'itanu z lat
/939-/945. Grudziądz 2005. s. 64, ilustr.
Tom 29 Rafał Dorau, Zary.'i monograficzny Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
w latach /986-200/, Grudziądz 2005, s. 96. ilustr.
Tom 30 Iwona Kałędkowska-Szajerka i Marek Szajerka, Samokształcenie ludzi trze-
ciego wieku na przykładzie Koła Miło.{ników Dziejów Grudziądza, Gru-
dziądz 2005, s. 96, ilustr.
Tom 31 Praca zbiorowa, Mała Galeria Ekslibrisu w Klubie" Centrum" Spółdzielni
Mieszkaniowej, Grudziądz 2005, s. 28, ilustr.
Tom 32 Janusz Hinz i Stanisław Poręba, Bibliografia wydawnictw zwartych opu-
blikowanych przez" Gazetę Grudziądzką" Wiktora Kulerskiego w Grudzią-
dzu, Grudziądz 2006, s. 132, iłustr.
Tom 33 Zdzisław Kościański, 18 Pułk Ułanów Pomor.'ikich w wojnie obronnej 1939
r., Grudziądz 2006, s. 36, ilustr.
Tom 34 Krzysztof Czerepowicki, Centralny O.{rodek Szkolenia Młodszych SpeLja-
listów Logistyki w Grudziądzu (1995-2002), Grudziądz 2006, s. 40, ilustr.
Tom 35 Stanisław Poręba, Grudziądz i powiat grudziądzki. Stosunki ludnoJciowe
/87/-19/4, Grudziądz 2006, s. 39.
Tom 36 Wiesława Bielawa, "Strażnica Bałtycka". Ry.'i monograficzny, Grudziądz
2006, s. 116, ił.
Tom 37 Stanisław Poręba, Oskarżeni w proce.'iie filomatów w Toruniu (9-/2 wrze-
.(nia /901 r.). Słownik biograficzny, Grudziądz 2006. s. 94, ilu str.
Tom 38 20 lat działalno.(ci Koła Miło.{ników Dziejów Grudziądza (24 IX 200/ - 24
/X 2006). Księga pamiątkowa /11, Grudziądz 2006, s. 80.
Tom 39 Janusz Hinz, "Tygodnik Grudziądzki". Bibliografia zawarto.(ci, Grudziądz
2006, s. 36, ilustr.
Tom 40 Krzysztof Czerepowicki, Odznaki krajoznawcze i turystyczno-krajoznaw-
cze regionu grudziądzkiego, Grudziądz 2006, s. 44, iłu str.
Tom 41 Praca zbiorowa, W 100-rocznicę pow.'itania P.olskiego Towarzystwa Krajo-
znawczego. Grudziądz 2006, s. 40, iłu str.
Tom 42 Jerzy Krzyś, Walki i groby. Szlak pamięci wrze.{nia 1939 roku };V gminie
Gruta, Grudziądz 2007-, s. 71, ilustr.
Tom 43 Zbigniew Kłaczyński, Grudziądzki ruch .filateli.'ityczny w latach 1921 -
- 1953 - 2006, Grudziądz 2006, s. 24.
Tom 44 Henryk Kamiński, Polskie ostatki, czyli KubuJ w fabryce gumek. (Zbiór
opowiadań z humorem i nie tylko), Grudziądz 2007, s. 185.
Tom 45
SPRAWOZDANIA
319
Tom 46
Tom 47
Tom 48
Tom 49
Tom 50
Lubomiła Korzeniewska, Niepokorni XX wieku. Stanisław Red/arski - nie-
zwykła historia zwykłego człowieka, Grudziądz 2008. s. 104, iłustr.
Marcin Klassa, Grudziądzkie tramwaje, Grudziądz 2007. s. 94. iłustr.
Karola Skowrońska, Kawaleryjski Grudziqdz, Grudziądz 2008. s. 27, nlb.
I. ił u str. .
Jerzy Krzyś, Czesław Cieślak. Szkice z przeszłości Barcina, Grudziądz
2007, s. 228. iłustr.
Janusz Hinz, Bibliogr£ fia grudziqdzJw. "ydawnictwa zwarte od /945 r. do
stycznia 2005 r., Grudziądz 2008, s. 590.
Praca zbiorowa, Pro memoriał SP. Edwin Brzostowski (/924-/997).
W /0 rocznicę . mierci (1997-2007), IGrudziądza 20081. S. 24. iłustr.
Ukończone też zostało wydawanie z okazji 11 O-lecia .,Gazety Grudziądzkiej" - ..Bi-
blioteczki I lO-lecia Gazety Grudziądzkiej (1894-2004)": -.
Tom II Stanisław Poręba, W ręgu "Gazety Grudziądzkiej" (/894-/939). Artyku-
ły, szkice, notatki, Grudziądz 2005, S. 28.
Tom 12 Miasto Grudziądz. Druk reklamowo-informacyjny Z /929 r., Grudziądz
2005. S. 16, iłustr.
Pomocy finansowej przy wydawaniu "Biblioteczki I lO-lecia "Gazety Grudziądz-
kiej..:' udzielił Prezydent Miasta Grudziądza.
Od marca 2003 r. KMDG wydaje techniką "małej poligrafii" "Biuletyn KMDG". zawie-
rajc.)cy skróty odczytów wygłoszonych na spotkaniach. Wydawnictwo jest kontynuowane.
Nr 27 (32):
Nr 28 (33):
Nr 29 (34):
Nr 30 (35):
Nr 31 (36):
Nr 32 (37):
Nr 33 (38):
Nr 34 (39):
Nr I (40):
Nr 2 (41):
Nr 3 (42):
ROK II: 2004
Edmund Rafiński, Kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Pan-
ny (27.10.2004).
Zenona Jabłońska. Z dziejów "Przyjaciela Dziatwy" (30.10.2004).
Edward Wiśniewski, Historia Tarpna (17.11.2004).
Jerzy Krzyś, Archiwum Salomei Sujkowskiej (10.11.2004).
Augustyn Dorosz, Klub Miłośników Kresów Wschodnich w Grudziądzu
(24.11.2004).
Tadeusz Rauchfłeisz, Gospodarka komunalna w Grudziądzu (1.12.2004).
Stanisław Poręba, Z dziejów Pomorskiej Agencji Prasowej w Grudziądzu
(3.11.2004).
Stanisław Poręba, Zapomniana opowieść historyczna "Ksiądz Mackiewicz"
Mieczysławy Śleczkowskiej z 1914 r. (8.12.2004).
ROK III: 2005
Stanisław Poręba, Poczet zasłużonych Grudziądzan z 1930 roku (5.1.2005).
Edward Wiśniewski, Historia Tuszewa (12.1.2005).
Zenona Jabłońska, Problematyka "Gościa Świątec7nego'" z 1926 r.
(15.12.2004 ).
320
Nr 4 (43):
SPRAWOZDANIA
Nr 5 (44):
Nr 6 (45):
Nr 7 (46):
Nr 8 (47):
Nr 9 (48):
Nr 10 (49):
Nr II (50):
Nr 12 (51):
Nr 13 (52):
Nr 14 (53):
Nr 15 (54):
Nr 16 (55):
Nr 17 (56):
Nr 18 (57):
Nr 19 (58):
Nr 20 (59):
Nr 21 (60):
Nr 22 (61):
Nr 23 (62):
Nr 24 (63):
Nr 25 (64):
Nr 26 (65):
Nr 27 (66):
Nr 28 (67):
Nr 29 (68):
Jerzy Krzyś. Władysław Biegański - patron grudziądzkiego szpitala
( 19.1.2(X)5).
Roman Mechłiński. Ostatni rycerz przestworzy - gen. bryg. pilot Stanisław
Skalski (1915-2004) (26.1.2005).
Eugeniusz Chmielewski. Procesy czarownic w Grudziądzu w 2. pol.
XVI w. (2.2.2005).
Stanisław Poręba. Edmund Bcrnacki (1875-1939). dL.iennikarz "Gazety
Grudzi'ldzkiej" i wydawca literatury dla dzieci (2.3.2005).
Marek Szajerka, Śladami przeszłości Grudziądza (16.2.2005).
eugeniusz Chmielewski. Oblężenie i wyzwolenie Grudziądza w 1945 r.
(9.3.2005).
Jerzy Krzyś. Walki o Grudzi'ldz w 1945 r. (9.3.2005).
Jerzy Krzyś, Grudziądz w 1920 r. (23.2.2005).
Henryk Bierut. 15-lecie Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej
(30.3.2005).
Stanisław Poręba, "Wiadomości Grudziądzkie" i "Głos Grudziądza", pierw-
sze grudziądzkie pisma po II wojnie światowej (6.4.2005).
Edward Wiśniewski. Wspomnienia o wydarzeniach w czasie wyzwalania
Grudziądza w dniu 6 marca 1945 r. (9.3.2005).
Rajmund Kapka, Moje wspomnienia z lat wojennych (9.3.2005).
Stanisław Poręba. Stanisław Michałowski (1903-1984), prawnik, wiceprezydent
Mial\ta Grudziądza (1934-1939) i poseł na Sejm R.P (1935-1938) (4.5.2(x)5).
Zenona Jabłońska, Problematyka "Gościa Świątecznego" z 1927 r.
(20.4.2005).
Krystyna Nowak. 10 lat grudziądzkiego Klubu Rotary (18.5.2005).
Edward Wiśniewski, Historia osiedla Kuntersztyn (1.6.2005).
Stanisław Poręba. Szynyskie lata historyka ks. Pawła Czaplewskiego
(29.6.2005).
Zbigniew Zawadzki, "Grudziądz" na morzach. oceanach świata i w żeglu-
dze rzecznej (15.6.2005).
Jerzy Krzyś, Wrzesień 1939 r. we wspomnieniach. (7.9.2005).
Stanisław Poręba. Jan A. Grabowski (1882-1950) - pisarz dla dzieci. kra-
joznawca i jego związki z Grudziądzem (14.9.2005).
Edward Wiśniewski, Moje wspomnienia z dnia I września 1939 r. w Gru-
dziądzu (7.9.2005).
Tadeusz Rauchfłeisz, 19. rocznica powstania Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza (28.9.2005).
Stanisław Poręba, Władysław Grobelny i. jego książka "Słownictwo rze-
mieślnicze" z 1925 r. (5.10.2005).
Stanisław Poręba, Dańusz Czaplicki (1930-2002), pomorski dziennikarz
pochodzący z Grudziądza (12.10.2005).
Eugeniusz Chmielewski. Rozwój motoryzacji w Grudziądzu w l. połowie
XX wieku (19.10.2005).
Jerzy Krzyś, Związki gen. Kazimierza i ppłk. Jana Ładosiów z Grudzią-
dzem (26.10.2005).
SPRAWOZDANIA
321
Nr 30 (69):
Nr 31 (70):
Nr 32 (71):
Nr 33 (72):
Nr 34 (73):
Nr 35 (74):
Nr I (75):
Nr 2 (76):
Nr 3 (77):
Nr 4 (78):
Nr 5 (79):
Nr 6 (80):
Nr 7 (81):
Nr 8 (82):
Nr 9 (83):
Nr 10 (84):
Nr II (85):
Nr 12 (86):
Nr 13 (87):
Nr 14 (88):
Nr 15 (89):
Nr 16 (90):
Nr 17 (91):
Nr 18 (92):
Edward Wiśniewski, Fijewo i Fryta, zapomniane dzielnice Grudziądza
(9.11.2005).
Stanisław Poręba, Inż. Edward Herzberg (1875-1944) - wybitny nauczy-
ciel szkolnictwa zawodowego w Polsce (23.11.2005).
Stanisław Poręba. K . Józef Panaś (1887-1940), redaktor naczelny "Gaze-
ty Grudziądzkiej" (30.11.2005).
Jerzy Krzyś, Dr med. Aleksander Winklewski (Graudentinus) (7.12.2005).
Stanisław Poręba. Romuald Wasilewski (1892-1970) - redaktor naczelny
"Gazety Grudziądzkiej" (14.12.2005).
Janina Fiałkowsk , Tadeusz Rauchfleisz, Helena Biesiada (1911-2004)
(27.4.2005).
ROK IV: 2006
Edw rd Wiśniewski,. Historia osiedla Rządz i okolicy (4. I .2006).
Karola Skowrońska, Tadeusz Rauchfleisz, Spotkanie z redaktorami i auto-
rami ..Kalendarza Grudziądzkiego 2006" (18.1.2006).
Stanisław Poręba, Grudziądzko-toruński numer tygodnika "Myśl Niepod-
legła" z 31 stycznia 1920 r. (25.1.2006).
Eugeniusz Chmielewski, Z dziejów ul. Józefa Wybickiego (1.2.2006).
Stanisław Poręba, Grudziądzkie lata pisarza kaszubskiego Jana Jakuba Pa-
tocka (1886-1940) (8.2.2006).
Edward Wiśniewski, Historia osiedla Rudnik-Mniszek (15.2.2006).
Stanisław Poręba, Związki Wincentego Witosa (1874-1945) z Grudziądzem
(22.2.2006).
Wiesław Drożdża, Przewodniki "Powiat Grudziądzki". [Toruń 2005]
( 1.3.2006).
Jerzy Krzyś, Kpt. Józef Goga (1890-1935), zapomniany grudziądzki bo-
hater z 1920 r. (8.3.2006).
Stanisław Poręba, Teodora Majowa (1872-1970) i jej artykuł "Cisy
w Wierzchlesie" (15.3.2006).
Edward Wiśniewski, Historia Strzemięcina (22.3.2006).
Mariusz Żebrowski, Cytadela grudziądzka (29.3.2006).
Wiktor Marzec, Moje wspomnienia z Państwowej Szkoły Budowy Ma zyn
w Grudziądzu (23.11.2005).
Stanisław Poręba, Z grudziądzkich lat dziennikarza i pisarza Józefa Kisie-
lewskiego (1905-1966). (5.4.2006).
Stanisław Poręba, Grudziądz czy Grudusk (pow. Ciechanów)? czyli praw-
da o obchodach 900-lecia Grudziądza w 1965 r. (19.4.2006).
Janusz Hinz, Stanisław Poręba, Bibliografia wydawnictw zwartych opubli-
kowanych przez "Gazetę Grudziądzką" Wiktora Kulerskiego w Grudzią-
dzu (26.4.2006).
Wiesława Bielawa, Z dziejów pisma "Strażnica Bałtycka" (1924-1929)
(10.5.2006). . .
Edward Wiśniewski, Historia wsi Gać i Węgrowo (17.5.2006).
322
Nr 19 (93):
SPRAWOZDANIA
Nr 20 (94):
Nr 21 (95):
Nr 22 (96):
Nr 23 (97):
Nr 24 (98):
Nr 25 ( 99):
Nr 26 (100):
Nr 27 (101):
Nr 28 (102):
Nr 29 (103):
Nr 30 {I 04):
Nr 31 (105):
Nr 32 (106):
Nr 33 (107):
Nr 34 (108):
Nr 35 (109):
Nr 36 (110):
Nr 37 (111):
Nr 38 (112):
Nr 39 (113):
Stanisław Poręba. Antoni Stefański (1865-1929), zapomniany tłumacz
"Ben Hura" (24.5.2006).
Wiesława Bielawa, Grudziądzkie czasopisma w okresie międzywojennym
(31.5.2006).
Jerzy Krzyś, Mjr Adam Królikiewicz i jego związki z Grudziądzem
(7.6.2006)
Krzysztof Czerepowicki, Centralny Ośrodek Szkolenia Młodszych Specja-
listów Logistyki w Grudziądzu (21.6.2006).
Augustyn Dorosz, Gen. Stanisław Maczek (28.6.2006).
Jerzy Krzyś. Walki o Dąbrówkę Królewską we wrześniu 1939 r. (6.9.2006).
Stanisław Poręba, Ks. Konrad Majewski, zapomniany grudziądzki pisarz
ludowy i religijny (1875-]945) (13.9.2006).
Krzysztof Czerepowicki, Odznaki krajoznawcze i turystyczno-krajoznaw-
cze regionu grudziądzkiego (20.9.2006).
Tadeusz Rauchfleisz, Działalność Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
w latach 2001-2006 (26.9.2006).
Józef Zakrzewski, Ks. ppłk Józef Wrycza (4.10.2006).
Tadeusz Rauchfleisz, "CZAK Kalisz 2006" (11.10.2006).
Stanisław Poręba, Stanisława Pisarzewska (1857-1941), autorka podręcz-
nika "Zarys dziejów Polski od najdawniejszych do ostatnich czasów"
(1906) (18.10.2006).
Ryszard Niedzielski, Skarbowość Grudziądza do 2004 r. (25.10.2006).
Zbigniew Zawadzki, Tadeusz Rauchfleisz, Pamięci zmarłych członków
KMDG (8.11.2006).
Edward Wiśniewski, Dzieje Maruszy i okolicznych miejscowości
( 15.11.2006).
Jerzy Krzyś, 16 Pułk Artylerii Lekkiej, dawniej i dziś (23.11.2006).
Stanisław Poręba, "Gazeta Grudziądzka", opiekunka Towarzystwa Śpiewu
"LUTNIA" w Grudziądzu (1910- ł 919).
Zenona Jabłońska, Ocalić od zapomnienia. Wspomnienia o nauczycielach
grudziądzkich (Wanda Dobrzyńska, He]ena Rucińska i Tadeusz KlatO
( 6.12.2(06).
Małgorzata Kurzyńska. Wyniki badań archeologicznych Muzeum im. ks.
dr. ppłk. WI. Łęgi w Grudziądzu w 2006 r. (13.12.2006).
Stanisław Poręba, W l DO-lecie Grudziądzkiego Kalendarza Maryańskieg o
(1906-2006) (20.12.2006).
Zygmunt Raba, Moje wspomnienia z wprowadzenia stanu wojennego
w Grudziądzu.
ROK V: 2007
Nr l (114): Edward Wiśniewski, Historia obszaru wiejskiego od wsi Kobylanka do
osady Jałowa Buda (3.1.2007).
Nr 2 (115): Spotkanie z autorami i redaktorami "Kalendarza Grudziądzkiego 2007"
(10. I .2(07).
SPRAWOZDANIA
323
Nr 3 (116):
Nr 4 (117):
Nr 5 (118):
Nr 6 (119):
Nr 7 (120):
Nr 8 (121):
Nr 9 (122):
Nr 10 (123):
Nr 11 (124):
Nr 12 (125):
Nr 13 (126):
Nr 14 (127):
Nr 15 (128):
Nr 16 (129):
Nr 17 (130):
Nr 18 (131):
Nr 19 (132):
Nr 20 (133):
Nr 21 (134):
Nr 22 (135):
Nr 23 (136):
Nr 24 (137):
Nr 25 (138):
Nr 26 (139):
Nr 27 (140):
Nr 28 (141):
Spotkanie z autorami i redaktorami Kalendarza Firmowego OPEC Gru-
dziądz, na rok 2007 (17. I .2007).
Zbigniew Zawadzki, Obóz NKWD w Grudziądzu w relacji niemieckiego
lekarza obozowego Horsta Wolfa (24.1.2007).
Edward Wiśniewski, Historia osiedli bezrobotnych "Madera" i "Abisynia"
(31.1.2007).
Wojciech Józef Łaszewski, Doktor praw Stefan Łaszewski, adwokat gru-
dziądzki. pierwszy wojewoda pomorski w 1920 r. (7.2.2007).
Wioletta Pac uszka, Odkrycia przy ul. Wodnej 3 w Grudziądzu (14.2.2007).
Stanisław Poręba, Kalendarze Grudziądzkie z lat 1997-2006. Uwagi i spro-
stowania (21.2.2007).
Edward Wiśniewski. Charakterystyka Kotliny Grudziądzkiej i przeprawy
wodne przez Wisłę w Grudziądzu (28.2.2007).
Spotkanie informacyjno-dyskusyjne, Grudziądzkie ulice obecnie i w przy-
szłości. Słowo wstępnę Stanisław Poręba (7.3.2007).
Edward Wiśniewski, Przeprawy mostowe przez Wisłę w okolicy Grudzią-
dza (14.3.2007).
Janusz Frankiewicz, "Gorejące"ognie" Warszawa 2007 (21.3.2007).
Zenona Jabłońska, Refleksje na temat ludzkiego życia w felietonach Mar-
cina Urbana (11.4.2007).
Eugeniusz Chmielewski, Anomalie pogodowe w Grudziądzu (18.4.2007).
Anna Mielczewska, Kolekcja huculska Muzeum im. ks. dr. Władysława
Łęgi w Grudziądzu (25.4.2007).
Stanisław Poręba, Dziennikarz i pisarz Władysław KisielewskI (1907-
1977) oraz jego związki z Grudziądzem (9.5.2007).
Anna Goszka, Sylwia Mówka, Ocalić od zapomnienia. Cmentarz we wsi
Gać (16.5.2007).
Sekcja Seniorów Lotnictwa, Dzieje lotnictwa cywilnego w Grudziądzu
(23.5.2007).
Ryszard Niedzielski, Historia masonerii (30.5.2007).
Stanisław Poręba, Ks. Alfons Mańkowski (1870-1941), historyk Grudzią-
dza (6.6.2007).
Edward Wiśniewski, Spław towarów rzeką Wisłą (13.6.2007).
Janina Fiałkowska, Ks. Leon Kuchta (20.6.2007):
Stanisław Poręba, Zygmunt Roniarski (1916-1989), autor pamiętnika "Bez
wiz i dewiz" z 1983 r. (27.6.2007).
Jerzy Krzyś i Roman Mechliński, Walki powietrzne w rejonie Grudziądza
w 1939 r. (5.9.2007).
Stanisław Poręba, W 75-rocznicę upadku Teatru Miejskiego w Grudziądzu
(1932) (12.9.2007). .
Zenona Jabłońska, Refleksje na temat ludzkiego życia w felietonach Mar-
cina Urbana (Cz. II.) (19.9.2007).
Edward Wiśniewski, Historia wsi Owczarki i Dragacz (26.9.2007).
Stanisław Poręba, Numery specjalne cza. opi m o Grudziądzu (1"922-1936)
(3.10.2007).
324
Nr 29 (142):
SPRAWOZDANIA
Nr 30 (143):
Nr 31 (144):
Nr 32 (145):
Nr 33 (146):
Nr 34 (147):
Nr 35 148):
Nr 36 (149):
Nr 37 (150):
Nr 38 (151):
Nr 39 (152):
Nr 40 (153):
Nr I (154):
Nr 2 (155):
Nr 3 (156):
Nr 4 (157):
Nr 5 (158):
Nr 6 (159):
Nr 7 (160):
Nr 8 (161):
Nr 9 (162):
Nr 10 (163):
Nr 11 (164):
Nr 12 (165):
Krzysztof Czerepowicki, Tadeusz Rauchfłeisz, XXXVII Centralny Zlot
Krajoznawców .,CZAK 2007 Gdańsk" (10.10.2007).
Zbigniewa Zawadzkiego, Grudziądzkie czasopismo - "Mównica publicz-
na" (17.10.2007).
Stanisława Poręby, Hasło "GRUDZIĄDZ" w "Słowniku geograficznym
Królestwa Polskiego..." z 1882 r. (24.10.2007).
Stanisława Poręby, Zapomniana grudziądzka jednodniówkJ "ALBUMY
PAMIĄTKOWE..." z 1927 r. (7.11.2007).
Jerzego Krzysia. Służba zdrowia wojsk polskich w latach 1806-1807
( 14.11 .20(7).
KaroJi Skowrońskiej. Kawaleryjski Grudziądz (21.11.2007).
Stanisław Poręba, Feliks Sworowski (1913-1939) - dziennikarz "Gazety
Grudziądzkiej" .
Michał Kosowicz, Podsumowanie wyników konkursu fotograficznego "Ci-
cho potok gada..." (28.11.2007).
Stanisław Poręba, Ignacy Mościcki (1867-1946). Aneks do "Biuletynu",
nr 32 (145) z dnia 7.I 1.2007 r.
Stanisława Poręby, Aktorki i aktorzy teatrów grudziądzkich z lat 1921-
-1932 (5.12.2007).
Henryk Bierut. Ks. prałat Zdzisław Peszkowski, Wspomnienia pośmiertne
( 12.12.2(07).
Janina Fiałkowska. Moje spotkanie z przyrodą (19.12.2007).
ROK VI: 2008
Marek Szajerka, Zamek grudziądzki i wieża "Klimek" w świetle iródeł hi-
storycznych (2.1.2008).
Ryszard Kamiński, 110-ta rocznica polskiego ruchu drogistowskiego
(9.1.2008).
Małgorzata Kurzyńska, Cmentarzysko kultury wielbarskiej w Lisnowie,
k. Świecia n. Osą (16.1.2008).
Stanisław Poręba. Dzieje Grupy Operacyjnej gen. Stanisława Pruszyńskie-
go (1919-1920) (23.1.2008).
Stanisław Leśniewski, Wspomnienia o wielkim chirurgu polskim, prof.,
gen. Ludwiku Rydygierze z Dusocina (30.1.2008).
Stanisław Poręba, Spis telefonów miasta Grudziądza z 1932 r. (6.2.2008).
Stanisław Leśniewski, Kodeksy Teatralne z Kolegium Jezuickiego w Gru-
dziądzu (13.2.2008).
Wojciech J. Łaszewski, Kawiarnie, ich rola społeczna i obyczajowa
(20.2.2008).
Stanisław Poręba, Grudziądzkie cukiernie, kawiarnie, bary, restauracje i WI-
niarnie w 1939 roku. Aneks do "Biuletynu" nr 8 (161), z 2008 r.
"Kalendarz Grudziądzki 2008" (5.3.2008).
Edward Wiśniewski, Historia rejonu Kępy Fortecznej (12.3.2008).
Jerzy Krzyś, Generał broni Władysław Anders (26.3.2008).
SPRAWOZDANIA
325
Nr 13 (166):
Nr 14 (167):
Nr 15 (168):
Nr ]6 (169):
Nr 17 (170):
Nr 18 (171):
Nr 19(172):
Nr 20 (173):
Nr 21 (174):
Nr 22 (175):
Nr 23 (176):
Nr 24 (177):
Nr 25 (178):
Nr 26 (179):
Nr 27 (180):
Stanisław Poręba, Ks. Franciszek Dietrich (1775-1848) i jego elementarze
polsko-niemieckie dla szkół ludowych (2.4.2008).
Wieczór wspomnień. Tadeusz Gust, dyrygent grudziądzkich chórów. Sło-
wo wstępne: Tadeusz Rauchfleisz. (9.4.2008).
Małgorzata Kurzyńska. Wyniki dotychczasowych odkryć archeologicznych
w Grudziądzu i ich konfrontacja ze źródłami pisanymi (16.4.2008).
Piotr Miąsko, Stanisław Poręba, 13 kwietnia 2008 r. - Światowy Dzień Pa-
mięci Ofiar Katynia. Katyń - historia kłamstwa (23.4.2008).
Spotkanie informacyjno-dyskusyjne: "Grudziądz i okolice. Przewodnik tu-
rystyczny" z 1990 r. Wstęp do dyskusji: Stanisław Poręba (30.4.2008).
Edward Wiśniewski. Historia wsi leżących na trakcie malborskim
(21.5.2008).
Anna Mielczewska, Z pamięci dla przeszłości. O Ryszardzie Miłczewskim-
Bruno (28.5.2008).
Edward Wiśniewski, Historia wsi Zakurzewo i Mokre (4.6.2008).
Stanisław Poręba, Nauczyciel, archeolog i pisarz Siegfried Anger (1837-
-1911) oraz jego związki z Grudziądzem (11.6.2008).
Stanisław Poręba, Grudziądzkie wydanie 2-tomowych "Dziejów Polski
w dobie popowstaniowej 1864-1918", z lat 1947-1948 (25.6.2008).
Janusz Hinz, Bibliografia grudziądzka. Wydawnictwa zwarte od 1945 r.
(25.6.2008).
Stanisław Poręba, Płk Stefan Cieślak (1891-1954), dowódca 65 Starogardz-
kiego Pułku Piechoty w Grudziądzu (3.9.2008).
Jerzy Krzyś, Zdobycze frontu ukraińskiego (10.9.2008).
Edward Wiśniewski, Historia budowli sakralnych we wsi Mokre
(17.9.2008).
Małgorzata Kurzyńska. Gotfryd Ossowski. U źródeł nowoczesnej arche-
ologii (24.9.2008).
Grupa członków KMDG (Eugeniusz Chmielewski. U, Jerzy Krzyś, Stanisław Porę-
ba, Tadeusz Rauchfleisz, Karola Skowron ska, Zbigniew Zawadzki) brała udział w opraco-
waniu nowych roczników "Kalendarza Grudziądzkiego", którego wydawcą jest Grudziądz-
kie Towarzystwo Kultury. W okresie sprawozdawczym wyszły drukiem: "Kalendarz Gru-
dziądzki 2005", "Kalendarz Grudziądzki 2006", "Kalendarz Grudziądzki 2007" i "Kalen-
darz Grudziądzki 2008".
Kołem od l] .1.2006 r. kieruje zarząd w składzie: przewodniczący - mgr Tadeusz
Rauchfleisz, zastępca przewodniczącego - dr Jerzy Krzyś, sekretarz - mgr Zenona Jabłoń-
ska, skarbnik - inż. Urszula Rodzińska, opiekun dokumentacji - inż. Barbara Tymińska,
opiekun wystaw - mgr Krystyna Nowak, opiekun ds. plastycznych - mgr Grzegorz Ry-
gielski, redaktor wydawnictw - mgr Janusz Hinz. członkowie - Edward Wisniewski, - lek
Wet. Zbigniew Zawadzki, opiekun KMDG - mgr Stanisław Poręba.
W dniu 15.10.2008 r. KMDG liczyło 153 członków. W latach 1986-2008 zmarło
31 członków.
Stanisław Poręba, TadewiZ Rauchfleb;z
DWADZIEŚCIA ZJAZDÓW
KAWALERZYSTÓW DRUGIEJ RZECZYPOSPOLITEJ
W GRUDZIĄDZU (1989-2008)
Po drugiej wojnie światowej wydawało się, że kawaleria polska przeszła do legendy
i historii, że zamknął się na zawsze związek Grudziądza z kawalerzystami, którzy prze-
cież do wojny wyznaczali rytm życia tego garnizonowego miasta, sławili je - nie tylko
w kraju, ale i poza granicami. A jednak wrócili!
Przed 20 laty, 10 września 1989 r. do "swojego" Grudziądza przyjechało z całego
świata prawie 300 oficerów kawalerii, absolwentów przedwojennego Centrum w 50 rocz-
nicę ostatniej promocji oficerskiej i 50 rocznicę pamiętnego I września 1939 roku.
Jeden z uczestników I Zjazdu pisał w 1989 roku w swojej relacji z tamtego spotka-
nia: "Wyjeżdżaliśmy pełni wrażeń, których nic nie zatrze w naszej pamięci, jednocześnie
zdając sobie sprawę, że ten pierwszy zjazd, był zarówno ostatni". Jakże się mylił!
Od tego dnia Grudziądz jest już innym miastem. Takich wzruszeń grudziądzanie
nigdy przedtem nie przeżywali. Oto bowiem zobaczyli bohaterskich szwoleżerów, ułanów
i strzelców konnych, którzy walczyli na wszystkich frontach wojny, nigdy nie złożyli bro-
ni i zawsze wierni byli ideałom wpojonym im w grudziądzkich szkołach kawaleryjskich
- Bogu, Honorowi i Ojczyźnie.
Pierwszemu zjazdowi przewodniczył słynny jeździec, olimpijczyk mjr Janusz Ko-
morowski z I. Pułku Ułanów Krechowieckich, a wśród uczestników tego historycznego
spotkania byli kawalerzyści ze wszystkich stron świata, reprezentanci prawie wszystkich
czterdziestu przedwojennych pułków polskiej kawalerii. Wielu przyjechało do Polski po
latach wygnania i tułaczki. I chociaż minęło pół wieku wszyscy prezentowali się tak jak
dawniej, i tylko widać było łzy wzruszenia, kiedy za<piewano piosenkę Zostały tylko ślady
podków... Znów byli w Grudziądzu!
Wdzięczni za tak wspaniałe przyjęcie podarowali mieszkańcom miasta i jednostce
wojskowej stacjonującej w Koszarach Księcia Józefa Poniatowskiego niezwykły prezent
- ryngraf z proporczykami czterdziestu przedwojennych pułków kawalerii.
W 1990 roku. podczas II Zjazdu odsłonięto tablicę upamiętniającą absolwentów
Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii. Także w 1990 roku podjęto decyzję o tworze-.
niu Fundacji na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej, a jej głównym zadaniem stało się kultywo-
wanie tradycji kawaleryjskich.
328
SPRAWOZDANIA
l.
. "I
, --- -- --ł"" t ; .
. - . ,/
,', ,'ił
. .!
J
j'
I
h
:1
u:
. ł;
-.!- .......
'" ,f .'
l' ;
..' ," ... ;"'"':'",;.._' . ..'ł
. .
\- ; '\ ,,,-.l ' _
. " ":".1 .,"'.
:; ' .iiii' .€l i; , ;
. . - -_. L ;.:.. ..r-''''''''''''''- Wy-- ''' ''..=rn.. . ..... L .." "' '" ,_".
_ĆS--,,- _ .. ,- -r"': ,: ._ rl'-.... r .I . >.-; ,-, .'S... :.:ł...;
_:c.-':;'- -_ ? ... ....." ;r--" r ___..- _..... _W' "
- - - r. .. .-=::r.."., _ 7'..-= . . .- ......:_J[;- ..- . - . ...... .s;
.. r.:.r _;::"?r I'r--:-'-,-" ,- ,... Fr " , Y- "J - , T -S-"_
..- . ' . ;. T _' r..x,-r:: r-- I r r "'- --......r :-,, _ :
...
..' 'I ":'
!r I . ',..
..' ! I.,,:
, l . "II
.. I, .
L" - jb.....,...,;J. :-
4 1.\;.-, ,
. .
. . . .-
. ',. '..1; m.'
) i/ -.J!I I ł ; \ !
_'""-. ..I,. ;"_
," -4-ł
lH "M' { I
{' . .
!
I
i..
-'I.
. \. ..
Kawalerzyści na grudziądzkim Rynku po 50 latach. Fot. P. Bilski
Przez 10 lat (do września 2000 r.) Radą Fundacji kierował mgr Andrzej Wiśniewski,
a obecnie dr n. med. Jerzy Krzyś, sekretarzem rady jest mgr Anna Wajler. Zarządem Fun-
dacji kieruje mgr Karola Skowrońska. W skład zarządu wchodzą: mgr Maria Kaczorow-
ska, mgr Bożena Michalska-Kaczor i mgr Rafał ChyIewski. Od 2007 r. Fundacja ma sie-
dzibę w Muzeum im. ks. dr. Wł. Łęgi.
Fundacja organizuje kolejne, coroczne zjazdy, zgromadziła pokaźne zbiory (dary ka-
walerzystów i ich rodzin), które przekazano do grudziądzkiego Muzeum, w zabytkowym
Pałacu Opatek utworzono w 1993 r. Sale Tradycji Jazdy Polskiej i udostępniono stałą wy-
stawę "Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu - Kolebka Polskiej Kawalerii". Co
roku, po każdym zjeździe przybywa nowych, bezcennych darów.
W 1994 roku przeżywaQo podniosłe chwile. Podczas mszy św. polowej poświęcono
odtworzony sztandar Oficerskiej Szkoły Kawalerii (oryginalny zaginął w czasie działań
wojennych).
W 1996 roku Zjazd Kawalerzystów połączony był z Ogólnopolskim Zlotem Harcer-
skich Drużyn Jeździeckich. Harcerze rozbili obóz na terenie historycznych koszar, konie
zaś stanęły w stajniach ... po 57 latach. .
Staraniem Fundacji do Grudziądza trafiły zbiory kawaleryjskie z Sali Rycerskiej
Wieży Kościoła św. Anny w Warszawie, przekazane przez Stowarzyszenie Kombatantów
- Duszpasterstwo Weteranów Kawalerii i Artylerii Konnej. Zbiory te są udostępniane zwie-
dzającym. Wielkie zasługi w przekazaniu tych bezcennych zbiorów ma ppłk Antoni Ław-
rynowicz, oficer 3. Pułku Strzelców Konnych, kustosz tych zbiorów.
SPRAWOZDANIA
329
w ] 998 roku podczas X Jubileuszowego Zjazdu Kawalerzystów miejscowemu Klu-
bowi Jeździeckiemu "Rywal" nadano imię Centmm Wyszkolenia Kawalerii.
Szczególny był Zjazd w 1999 roku. W Toruniu Ojcu Świętemu Janowi Pawłowi II
kawalerzyści ofiarowali szablę ludw;k6wkę. wykonaną przez gmdziądzkie Wojskowe Za-
kłady Uzbrojenia. ..
W roku 2000. kolejne spotkanie odbyło się we wrześniu. by umożliwić uczestnikom
zjazdu pobyt w Krojantach, gdzie I września 1939 r. odbyła się słynna szarża 18. Pułku
Ułanów Pomorskich.
W roku milenijnym na zaproszenie Fundacji przyjechał do Gmdziądza b. prezydent
RP na uchodźstwie Ryszard Kaczorowski. Dostojny gość zwiedził Muzeum, spotkał się
z władzami miasta i kadrą dowódczą jednostek wojskowych naszego miasta.
W roku 2003 uroczyście obchodzono XV Jubileuszowy Zjazd Kawalerzystów, na któ-
ry przybyło wielu znamienitych gości z prezydentem II RP Ryszardem Kaczorowskim,
olimpijczykiem z 1936 roku, gen. ichałem Gutowskim. gen. Stanisławem Nałęcz-Ko-
mornickim, kanclerzem Orderu Wojennego VM i prałatem Zdzisławem Peszkowskim,
absolwentem Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii, kapelanem Rodzin Katyńskich.
Z inspiracji kpL Andrzeja Makowskiego, komendanta grudziądzkiego garnizonu,
w 2004 roku zorganizowano pokazy na Błoniach Nadwiślańskich. Do Grudziądza przybył
Szwadron Kawalerii Wojska Polskiego, który wraz z Orkiestrą Reprezentacyjną POW dał
pokaz musztry paradnej i uczestniczył w defiladzie.
W roku 2005 podczas XVII Zjazdu uroczyście obchodzono 85 rocznicę utworzenia
w Grudziądzu Oficerskiej Szkoły Kawalerii. Była parada na Błoniach i pokazy jeździeckie.
Z inicjatywy rtm. Tadeusza Bączkowskiego z 19. Pułku Ułanów Wołyńskich w 2006
roku umieszczono na Błoniach tablicę pamiątkową poświęconą koniom kawaleryjskich.
Inspiracją był wiersz gen. Bolesława Wieniawy Długoszowskiego:
Bo serce ułana, gdy położysz je na dłoń
na pierwszym miejscu panna,
przed panną tylko koń.
W 2007 roku, poza wizytą w Stadninie Koni Nowe Jankowice, uczestnicy zjazdu byli
też świadkami niecodziennego wydarzenia. W Salach Tradycji Jazdy Polskiej przedstawi-
ciele Związku Tatarów RP przekazali młodym kawalerzystom Kieleckiego Ochotniczego
Szwadronu Kawalerii im. 13. Pułku Ułanów Wileńskich historyczną kopię Buńczuka Cha-
nowskiego, który był symbolem Szwadronu Tatarskiego 13. Pułku Ułanów Wileńskich.
XX Jubileuszowy Zjazd Kawalerzystów II R zorganizowany w 2008 roku przez gru-
dziądzką Fundację na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej i Dowództwo Wojsk Lądowych, odbył
się pod Honorowym Patronatem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego.
Na zjazd przybyło 13 absolwentów Centrum Wyszkolenia Kawalerii i ponad 150 go-
ści z całego świata. We wszystkich jednostkach wojskowych grudziądzkiego garnizonu
goszczono żołnierzy współczesnej kawalerii pancernej i powietrznej. Historyczne koszary
dawnego CWKaw. przyjęły Szwadron Kawalerii Wojska Polskiego oraz 12o'siedmiokon-
nych oddziałów kawalerii ochotniczej z całego kraju - 130 jeźdźców i 106 koni.
Uczestnicy zjazdu; jak co roku, złożyli wizytę w dawnych Ko zarach.Księcia Jó-
zefa Poniatowskiego. Dowództwo i żołnierze 8. Grudziądzkiego Batalionu Walki Ra-
dioelektronicznej im. gen. Zygmunt Podhorskiego przygotowali gościom niezwykłe ser-
330
SPRAWOZDANIA
deczne i uroczyste przyjęcie. Z wielkim zainteresowaniem obejrzano wystawę archiwal-
nych (pochodzących ze zbiorów grudziądzkiego Muzeum), unikatowych fotogramów
"Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu 1920-1939)", zwiedzano Salę Trady-
cji i koszary.
\
,
ł
, h r- rn.ł.
&/ A , la, Ti\ '
.. ' ' ,
I ł . ', \1 \
"t,
r-
61
- t
I -;
:
(
, '
'.( . ,.
." . , . ".
".. .
lo ..,;. _:'.,
': ;,/"- ,-
... ;.' )o.. _. :../
- ł.. ,,' .
>i-
" .:'
. I . ,-
"I . . :. . ", .
. '.
Kawaleria ochotnicza na Błoniach Nadwiślańskich. Fot. P. Biłski
Odsłonięcie rzeźby plenerowej "Ułan i dziewczyna" autorstwa Ryszarda Kaczora roz-
poczęło główne uroczystości jubileuszowe. Na Błoniach Nadwiślańskich odbyła się defi-
lada wojskowa - przyjmowana przez gen. dyw. Wiesława Michnowicza, dowódcę 16. Po-
morskiej Dywizji Zmechanizowanej - z udziałem Kompanii Honorowej Wojsk Lądowych
z pocztem sztandarowym i pocztem flagowym, pocztów sztandarowych jednostek wojsko-
wych dziedziczących tradycje Kawalerii Polskiej, Reprezentacyjnego Szwadronu Kawa-
lerii WP, dwunastu szwadronów kawalerii ochotniczej i Orkiestry Reprezentacyjnej toruń-
skiego garnizonu. Widok był imponujący. Defiladę prowadził konno kpt. Andrzej Makow-
ski, komendant grudziądzkiego Garnizonu.
Musztra paradna i umiejętności jeździeckie Szwadronu Kawalerii WP, pokazy walki
wręcz żołnierzy 3. batalionu rozpoznawczego w Giżycku, przelot nad Wisłą śmigłowcóW
kawalerii powietrznej, a także prezentacja wszystkich oddziałów konnych zakończyły te
piękne pokazy. Po wielu latach na grudziądzkich błoniach grudziądzanie zobaczyli tak im-
ponującą defiladę wojska z udziałem kawalerii w barwach przedwojennych pułków szwo-
leżerów, ułanów i strzelców konnych, ze sztandarami i kolorowymi proporcami, na pięk-
nych koniach.
W grudziądzkim teatrze odbył się koncert Reprezentacyjnego Zespołu Artystyczne-
go Wojska Polskiego, była wystawa ,,Zjazdy Kawalerzystów w Grudziądzu", projekcja ar-
SPRAWOZDANIA
331
chi walnych filmów z lat trzydziestych ubiegłego wieku, a także gratulacje, wyróżnienia,
podziękowania.
Ostatni dzień zjazdu rozpoczęto mszą św. koncelebrowaną pod przewodnictwem
ks. bp. Andrzeja Suskiego w grudziądzkiej kolegiacie z udziałem Kompanii Reprezenta-
cyjnej WP. Na grudziądzkim Rynku, przed pomnikiem Żołnierza Polskiego, odbył się Apel
Pamięci. Złożono kwiaty. W Muzeum im. ks. Wł. Legi zwiedzano Sale Tradycji Jazdy Pol-
skiej, uroczyście wręczono sztandar Polskiemu Klubowi Kawaleryjskiemu i otwarto wy-
stawę "Mundury Polskiej Kawalerii" w odrestaurowanym spichrzu. W Alei 23 Stycznia
z wielkim zainteresowaniem obejrzano trzydzieści plansz z historycznymi fotogramami:
"Centrum Wyszkolenia Kawaleńi 192<h1939" i współczesnymi ,,zjazdy Kawalerzystów
II RP w Grudziądzu 1989-2008 r."
Jubileuszowy Zjazd stał się ważnym wydarzeniem dla Grudziądza, jego mieszkańców,
licznie zgromadzonych podczas uroczystości gości i turystów. Przybliżono tradycje kawaleryj-
skie miasta, a także pokazano współczesne 'Y0jsko Polskie i jego pełny profesjonalizm.
?
LlWi . -r' "\. , . " --- ł
p, " ", .
;' " Jl .:.
-
' A1 r- , . "Iffi.. D '
ł L r'rffrrr , , ., ,
I '
" iiio '.::::;:_.
I
"
' . ,.' -;:....-.. .-<..-
Q I ,Ff I.: :,ł;, "."'1
i'-fL. ,c) ,;: I
I ń n :
I: -':,
i;,:
'. I} I . . - .
.: ; . .
1* -, 'I
"
J ::: > ;,
'II
"1;
.. '
I
\
J ' 1.
J'
'i'
i'
',,- 1
\ ł'
"".
! \
I
'"
ł-- ,---.-- ,- ..' ..... ,,:. " -.:; '""" - -
ł:
_0':-'-:"
, "
,";":,. .;..... -
Uczestnicy jubileuszowego zjazdu. Fot. P. Bilski
Poza organizowaniem corocznych zjazdów Fundacja prowadzi działalność wydawniczą
i popularyzatorską, ma także swoje strony w internecie: www.cwk.grudziadz.pl Wydano dotąd
14 książek. Ukoronowaniem działalności wydawniczej jest opublikowana z okazji Jubileuszo-
wego Zjazdu monografia Kawaleryjska Alma Mater w Grudziądzu 1920-1939. Zarys dzie-
jów autorstwa Lesława Kukawskiego, Juliusza Jyma i Teodora Wójcika. Uk o się'także
38 numerów "Komunikatów Fundacji". w których zamieszczane są sprawozdania z działal-
ności Zarządu i Rady Fundacji, ciekawe wspomnienia, listy i infonnacje.
332
SPRA WOZ ANIA
W grudziądzkiej Bibliotece Miejskiej im. Wiktora Kulerskiego utworzono "Biblio-
teczkę Kawaleryjską", w której znajduje się ponad 700 woluminów (skatalogowanych także
elektronicznie), pochodzących z darów.
. Całą działalność Fundacja finansuje ze składek i darowizn. Rada i Zarząd Fundacji
pracują społecznie, co w dzisiejszych czasach nie jest takie częste.
Wielu absolwentów Centrum Wyszkolenia Kawalerii nie ma już wśród nas, Qdeszli
na zawsze zostawiając Fundacji przykazanie, by strzegła tradycji kawaleryjskich i przy-
wróciła miastu dumne miano Stolicy Polskiej Kawalerii.
Karola Skowroń.'tka
Przewodnicząca Zarządu Fundacji
TRZYDZIEŚCI LAT
KLUBU TURYSTKI KOLARSKIEJ PTTK "KALINKA"
PRZY SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ W GRUDZIĄDZU
(KOŁO PTTK NR 50)
Klub Turystyki Kolarskiej PTTK "Kalinka" przy Spółdzielni Mieszkaniowej powstał
9 I 1978 r. z inicjatywy grupy turystów kolarzy Oddziałowej Komisji Turystyki Kolarskiej
PTTK. Na zebraniu założycielskim obecnych było 18 osób (nie licząc dzieci, które potem
zostały członkami Klubu).W zebraniu uczestniczyli też: Janina Karow - sekretarz Zarzą-
du Oddziału PTTK w Grudziądzu, Henryk Mechlinski - przewodniczący Oddziałowej
Komisji Turystyki Kolarskiej i Kazimierz Jaworski - sekretarz Oddziałowej Komisji Tu-
rystyki Kolarskiej. Na spotkaniu wybrano pierwszy Zarząd Klubu.
Nazwę "Kalinka" Klub przyjął w kwietniu 1978 roku.
Już w pierwszym roku działalności Klub związał się ze Spółdzielnią Mieszkaniową
w Grudziądzu i odtąd działa w ramach działalności społeczno-wychowawczej spółdzielni.
Podstawową formą działalności w pierwszych latach istnienia były krótkie, jedno-
dniowe wycieczki w okolice Grudziądza, a w okresie letnim 2-3-dniowe obozy w Borach
Tucholskich.
Od 1979 roku klub organizował 2-3-tygodniowe rowerowe obozy wędrowne po całej
Polsce. Pierwszy taki obóz zorganizowany został do Krakowa i Zakopanego. Przez 15 lat,
do 1994 r., obozy takie objęły zasięgiem prawie całą Polskę.
Już po kilku latach działalności Klub stał się jedną z najaktywniejszych organizacji
turystycznych w województwie toruńskim, nagradzany licznymi pucharami i nagrodami.
W 1985 r. Zarząd Oddziału PTTK w Grudziądzu, nadał Klubowi odznakę "Zasłużony dla
Oddziału PTTK w Grudziądzu" a w 1998 r. Zarząd Główny nadał Złotą Honorową Od-
znakę PTTK.
Ważną formą działalności był prowadzony przez kilka lat ogólnopolski, trzystopnio-
wy konkurs "Wycieczki niedzielne z Kalinką". Promował on głównie Grudziądz i okoli-
ce. Zakończył się po wyczerpaniu specjalnych znaczków wręczanych po spełnieniJ,J regu-
laminowych warunków konkursu.
W ciągu 30 lat pracy Klub wyszkolił znaczną grupę organizatorów i przodowl1ików
turystyki kolarskiej; późniejszych działaczy różnych ogniw PTTK. Działacże Klubu byli
członkami Zarządu Wojewodzkiego PTTK w Toruniu, Zarządu Oddziału PTTK w Gru-
334
SPRAWOZDANIA
dzi'ldzu, Wojewódzkiej Komisji Turystyki Kolarskiej. Przez kilka lat Klub pełnił rolę Od-
działowej Komisji Turystyki Kolarskiej w Grudziądzu. Są wśród członków klubu przo-
downicy turystyki pieszej, instruktorzy krajoznawstwa regionu i instruktorzy krajoznaw-
stwa Polski.
Stałymi imprezami kolarskimi, organizowanymi co roku są: Kolarski Rajd Nowo-
roczny - w pierwszą niedzielę każdego roku, Kolarski Rajd Księżycowy - w ostatnią nie-
dzielę marca, Kolarski Rajd Prima Aprilis - w pierwszą niedzielę kwietnia, Kolarski Rajd
Martyrologii Polskiej - w ostatni'l niedzielę kwietnia, obóz letni w Osiu. a ostatnio w Cek-
cynie _ w połowie sierpnia, Kolarski Rajd Pamięci Września 1939 r. - w pierwszą nie-
dzielę września, zlot "Jesień kolarska" w pierwszej połowie października i "Mikołajki Ko-
larskie" w pierwszych dniach grudnia.
W latach istnienia województwa toruńskiego klub organizował co dwa lata, na zmia-
nę z działaczami z Torunia. Wojewódzki Zlot Przodowników Turystyki Kolarskiej PTTK.
Obecnie członkowie Klubu biorą udział w Zlocie Aktywu Kolarskiego Województw Po-
morskiego i Kujawsko-Pomorskiego, a w 2007 roku Klub był jego organizatorem. Zlot
ten zgromadził w Grudziądzu działaczy z województw kujawsko-pomorskiego, lubuskie-
go, mazowieckiego, pomorskiego i zachodniopomorskiego.
Jednakże najczęstszą formą działalności są wycieczki organizowane w soboty lub
niedziele w najbliższe okolice, połączone z krajoznawstwem.
Ważnym epizodem w działalności Klubu był udział w Międzynarodowych Zlotach
Rowerowych. Odnotowaliśmy udział w takich zlotach w Belgii, Danii, Holandii, Szwaj-
carii i Francji. W jubileuszowym. trzydziestym roku pięcioosobowy zespół wyjechał do
Portugalii.
Jubileusz 30-lecia Klub uczcił imprezą pod nazwą ,,30 godzin jazdy na 30-1ecie".
Impreza polegała na jeździe bez przerwy przez 30 godzin po pętli liczącej około 20 km.
W sztafecie brali udział członkowie liczący od 7 do 73 lat.
Od 2008 r KTK "Kalinka" należy do organizatorów partnerskich Wiślanej Trasy Ro-
werowej. Projekt "Wiślana Trasa Rowerowa" zakłada zbudowanie wzdłuż najważniejszej
i najbardziej symbolicznej z polskich rzek - Wisły - wyłączonej z ruchu zmotoryzowa-
nych drogi dla rowerzystów. Będzie ona szlakiem, który umożliwi turyście bezpieczne
przemieszczanie się oraz da szansę poznania mijanych po drodze subregionów. Całość trasy
będzie liczyła ponad tysiąc kilometrów, przy czym zacznie się u źródeł rzeki (leżąca w Be-
skidach m. Wisła). a zakończy u ujścia rzeki do Morza Bałtyckiego.
Klub liczy ponad 50 osób, w tym połowę stanowią członkowie Polskiego Towarzy-
stwa Turystyczno-KrajoznawczegQ - są oni głównymi organizatorami imprez turystycz-
no-krajoznawczych. Na wycieczkach sobotnio-niedzielnych zjawia się coraz więcej mło-
dzieży, co pozwala mieć nadzieję na doczekanie kolejnych rocznic działalności Klubu.
Tadeusz Rauchfleisz
B
I
B
L
I
o
G
R
A
F
I
A
PUBLIKACJE DOTYCZĄCE GRUDZIĄDZA I JEGO REGIONU
W LATACH 2007-2008
zestawili: Ireneusz Czarciński i Katarzyna Furmań. ka
20 [dwadzieścia] lat działalności Koła
Miłośników Dziejów Grudziądza
(24.IX.1986-24.IX.2006) : księga pamiątko-
wa / przew. Rady Redakc. Janusz Hinz. -
Grudziądz: Spółdzielnia Mieszkaniowa,
2006. - 80 s. (Biblioteka Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza)
25-lecie: 1982-2007 [Parafii św. Maksy-
miliana Kolbe] : Bogu dziękujcie, Ducha
nie gaście... - Grudziądz: Parafia św. Mak-
symiliana Kolbe, 2007 ([S. l. : s. n.]). - [4]
s. : il.
10 lat Ogólnopolskiego Przeglądu Twór-
czości Artystycznej Niepełnosprawnych
OPTAN, Grudziądz 2007 I [zdj. Piotr Bil-
ski et al. ; proj. graf. Grzegorz Sprusik]. -
[Grudziądz: Wydawnictwo Centrum Reha-
bilitacji im. ks. Biskupa Jana Chrapka,
2007] (Grudziądz : Druk. Neuman). - [36]
s. : il. kolor.
X Ogólnopolski Przegląd Twórczości
Artystycznej Niepełnosprawnych OPTAN
2007, Grudziądz 6 - 9 września 2007 r.
80 lat Chóru Męskiego "Echo" im. prof.
Pawła Osińskiego Spółdzielni Mieszkanio-
wej : 1925-2005 / [oprac. Roman Sander,
Elżbieta Mazur]. - Wyd. popr. uzup. - Gru-
dziądz : Spółdzielnia Mieszkaniowa, 2005
(Grudz. : G. A. Neuman). - 20 s. : il. (ko-
lor.)
50 lat NOT w Grudziądzu, listopad 2008
I Terenowa Jednostka Organizacyjna FSNT
NOT w Grudziądzu. - Grudziądz: NOT,
2008. - ], [32] s.
50-lecie Zespołu Szkół Ekonomicznych
im. Oskara Lanego: 1957-2007 / [red. Gra-
żyna Leśniewska]. - Grudziądz: Zespół
Szkół Ekonomicznych im. Oskara Lanego,
2007. - [16] s. : il. (kolor + (dysk optyczny
CD-ROM)
15 lat Centrum Rehabilitacji im. ks. Bi-
skupa Jana Chrapka, Grudziądz 1993-2008
I [wstęp Krystyna Grabowska et al. ; proj.
graf. Grzegorz Sprusik]. - [Grudziądz: Wy-
dawnictwo Centrum Rehabilitacji im. ks.
Biskupa Jana Chrapka, 2008] (Grudziadz :
Druk. Neuman). - [40] s. : il. (gl. kolor.)
XV Grudziądzki Sejmik Krajoznaw-
czy: krajoznawstwo i turystyka w szkole:
Grudziądz, 27 listopad 2003 rok IKomisja
Krajoznawcza PTTK.-Grudziądz: [b.w],
[2003].-28 s.
XX [Dwudziesty] Międzynarodowy Wy-
ścig Kolarski Juniorów o Puchar Prezyden-
336
BIBLIOGRAFIA
ta Gmdziądza : XXI Memoriał Lecha Cer-
gowskiego = Coupe du President de lat Vil-
le de Gmdziądz - Uci Juniors 407 km : Pu-
char Świata Juniorów 1.05-04.05.2008 Gru-
dziądz - Jabłonowo Pom. - Chełmno - Łasin
- Gruta I praca zbiorowa, zdj. Teresa Mazur-
kiewicz I.et aL]. - Grudziądz: ALKS "Stal",
2008. - 63, [l] s. : iL (kolor.). mapki
Tekst w j. polskim i angielskim
ADAMCZYK. Mieczysław
Polska prasa niezależna (1976-1990) :
bibliografia. katalog / Mieczysław Adam-
czyk. Janusz Gmitruk ; Wszechnica Świę-
tokrzyska w Kielcach. Muzeum Historii
Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie.
- Kielce: Wszechnica Świętokrzyska;
Warszawa : Muzeum Historii Polskiego
Ruchu Ludowego, 2008. - 185, [3] s. -
(Prace Wszechnicy Świętokrzyskiej, nr 115)
Streszcz. ang. Spis treści także ang.
Indeks.
AKA [KALINOWSKA, Alicja]
Małe "Baretki" mają już dwadzieścia lat.
Gazeta Pmorska 2007, nr 60, s. 17.
Zespół dziecięcy "Baretki", prowadzony
przez Helenę Elżbietę Kilichowską
obchodzi jubileusz 20-1ecia istnienia.
AKA [KALINOWSKA, Alicja]
O lotniku trzeba pamiętać. Gazeta Po-
morska 2007, nr 114, s. 15.
Wspomnienia o podporuczniku Włady-
sławie Urbanie.
Artykuł z cyklu: "Album Grudziądzki".
AKA [KALINOWSKA, Alicja]
Strażacy mieli dobry rok. Gazeta Pomor-
ska 2008, nr 15, s. 19.
Podsumowanie roku 2007 w Straży Po-
żarnej.
ASTRAMOWICZ-LEYK. Teresa
Katolicko-Polska Partia Ludowa - poli-
tyczna formacja w latach zaborów. Rocznik .
Historyczny Muzeum Historii Polskiego
Ruchu Ludowego 2004, nr 20, s. 23-31.
ASTRAMOWICZ-LEYK, Teresa
Wiktor Kulerski (1865-1935): polityk -
wydawca - dziennikarz fferesa Astramo-
wicz-Leyk. - Łysomice: Dom Wydawniczy
Duet, 2006. - 273 s. : ił.
Atlas polskiego podziemia niepodległo-
ściowego = The atlas of the independence
underground in Poland : 1944-1956 / [pod
red. Rafała Wnuka, aut.: Tomasz Bambus et
aL]. - Warszawa Lublin: Instytut Pamięci
Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu, 2007 (Ino-
wrocław: Druk-Intro). - LXXXVI, 574 s. :
ił. (w tym kolor.), faks., mapy
Bibliogr. s. 529-1535]. Indeksy.
BEDNARCZYK, Piotr
Jeszcze jedno zwycięstwo Bronka. No-
wości 2008, nr 52, s. 20.
Rozstrzygnięty został plebiscyt na spor-
towca 40-1ecia Nowości. Zwyciężył Broni-
sław Malinowski.
BEDNAREK. Jan
Rodziną jesteśmy: (fraszki i mysli) / ks.
Jan Bednarek; [rys. ks. Jan Bednarek]. -
Grudziądz: [nakład autora, 2008] (Górna
Grupa: DKW). - 290 s. : ił.
BERKAN, Władysław
Wspomnienia o Wiktorze Kulerskim I
Władysław Berkan, [red. Tadeusz Rauchfłe-
isz]. - Grudziądz: Koło Miłośników Dzie-
jów Grudziądza, 2004. - 19 s. - Bibliotecz-
ka 11 O-lecia "Gazety Grudziądzkiej"
Bezpośrednie inwestycje zagraf1iczne
w województwie kujawsko-pomorskim:
stan, znaczenie dla gospodarki wojewódz-
twa, stymulanty i destymulanty napływu:
opracowanie naukowe I pod kier. Włodzi-
mierza Kraszewskiego ; Uniwersytet Miko-
łaja Kopernika. Wydział Nauk Ekonomicz-
nych i Zarządzania. - Toruń : Wydawnictwo
Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2005. -
241 s. : ił.
Bibliografia
BIELAWA, Wiesława
"Strażnica Bałtycka" - rys monograficz-
ny /Wiesława Bielawa. - Grudziądz: Koło
BIBLIOGRAFIA
337
Miłośników Dziejów Grudziądza: Klub
"Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej,
2006. - 116 s. : iI. (w tym kolor.) - (Bi-
blioteka Koła Miłośników Dziejów Grudzią-
dza ; t. 36)
BIEŃKOWSKA, Weronika
Historia Harcerstwa. Biuletyn Koła Miło-
śników Dziejów Grudziądza 2008, nr 38.
B IER UT, Henryk
Ksiądz prałat Zdzisław Peszkowski
wspomnienie pośmiertne. Biuletyn Koła
Miłośników Dziejów Grudziądza 2007,
nr 39.
BOGUWOLSKI, Ryszard
Szlakiem średniowiecznych grodzi.sk
(Gołębiewko. Gruta, Mełno, Plemięta. Po-
krzywno, Słupski Młyn). Kalendarz Gru-
dziądzki 2007. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz :
Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006,
s. 79-86.
BOGUWOLSKI, Ryszard
Zamek konwentualny w Grudziądzu.
Kalendarz Grudziądzki 2008 Przewodni-
cząca Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Ol-
szowy. Grudziądz: Grudziądzkie Towarzy-
stwo Kultury, 2007, s. 73-77.
BOGUWOLSKI, Ryszard
Zamek konwentualny w Rogoźnie. Ka-
lendarz Grudziądzki 2009. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz:
Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
s.73-77.
BOKOTA, Józef
Ułańskie drogi: wspomnienia oficera ka-
walerii i Armii Krajowej I Józef Bokota;
[przedm. Stanisław Bokota ; wstęp Lesław
Kukawski] ; red. Jan Gromniczki i Tadeusz
Sowiński]; rodzina 14 Pułku Ułanów Jazło-
wieckich. - Warszawa : Fundacja Polonia
Militaris: Wydawnictwo Pegaz-Bis, 2006.-
196 s. : iI. - (Biblioteka "Nowego Przeglą-
du Kawaleryjskiego" ; voI. 5)
Indeks.
BONCZKOWSKI, Janusz; PANTER.
Monika
Księga łąkowa miasta Grudziądza
z pierwszej połowy XVIII wieku. Rocznik
Grudziądzki T.XVII, 2007, s. 171-203.
BORUCIŃSKA. Krystyna
Mądra głowa czyli Poznawanie świat I
Krystyna Borucińska (Borutka) ; [rys. Han-
na Marek]. - Grudziądz: Wydawnictwo
"Super" Marian Chylewski, 2006. - 53 s. :
iI. (w tym kolor.)
BOSSMANN, Sylwester
Pięćdziesiąta rocznica powstania Oddzia-
łu Polskiego Towarzystwa Historycznego
w Grudziądzu. Rocznik Grudziądzki T.XVI,
2005, s. 347-354.
Bruno patronem nagrody, [oprac.red.].
Gazeta Pomorska 2007, nr 114, s. 15.
VI Grudziądzu ufundowano nagrodę
im.Ryszarda Milczewskiego-Bruna. Ma ona
promować lokalnych artystów. Artykuł
z cyklu: "Album Grudziądzki".
BYKOWSKI Włodzimierz
Kujawsko-pomorskie: przewodnik tury-
styczny po najciekawszych miejscach wo-
jewództwa I Włodzimierz Bykowski, Wień-
czysław Bykowski. - Bydgoszcz: Wydaw.
Apeiron; Świecie nad Wisłą: Towarzystwo
Przyjaciół Dolnej Wisły, 2005 ([Byd-
goszcz]: Kubik i Krause). - 255, [I] s. : fot.,
pl., mapki
BYNER, Ryszard
Janusz ST. Paśierb - człowiek renesansu.
Kalendarz Grudziądzki 2009. Przewodni-
cząca Rady Redakcyjnej Anna Janosz. Gru-
dziądz : Grudziądzkie Towarzystwo Kultu-
ry, 2008, s. 163- I 67.
BYNER, Ryszard
Powiwoj protoplastą GKS Olimpia. Ka-
lendarz Grudziądzki 2008. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy.
Grudziądz : Grudziądzkie Towarzystwo
Kultury, 2007, s. 143-150.
BYNER, Ryszard
Ratują zdrowie i życie. Kalendarz Gro:'
dziądzki 2009. Przewodnicząca Rady Re-
338
BIBLIQGRAFIA
dakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz: Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
s.129-134.
Historia honorowego krwiodawstwa
,w Grudziądzu.
BYNER, Ryszard
Rehabilitacja przez sport i twórczość ar-
tystyczną. Kalendarz Grudziądzki 2009.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz. Grudziądz: Grudziądzkie Towarzy-
stwo Kultury, 2008, s. 145-153.
15-1ecie Centrum Rehabilitacji im. ks.
biskupa Jana Chrapka
Calendarium grudziądzkie loprac. Stani-
sław Poręba i in.. Kalendarz Grudziądzki
2007. Przewodnicząca Rady Redakcyjnej
Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz: Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006, s. 7-
-59.
Calendarium grudziądzkie loprac. Stani-
sław Poręba i in.. Kalendarz Grudziądzki
2008. Przewodnicząca Rady Redakcyjnej
Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz : Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2007,
s. 7-59.
Calendarium grudziądzkie /oprac. Stani-
sław Poręba i in.. Kalendarz Grudziądzki
2009. Przewodnicząca Rady Redakcyjnej
Anna Janosz. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2008, s. 7-59.
Cala nadzieja w człowieku [tekst spon-
sorowany]. Kalendarz Grudziądzki 2007.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2006, s. 203-206.
Ośrodek Rehabilitacji Dzieci Specjalnej
Troski w Grudziądzu.
CENTEK, Jarosław
Skład garnizonu Grudziądza 1773-1920.
Rocznik Grudziądzki T.XVI, 2005, s. 31-44.
CHEŁMINIAK, Marek
Skarby Kujaw i Pomorza I [aut. zdj.]
Marek Cheł-miniak; [teksty Marek We-
ckwerth oraz Marek Chełminiak - wstęp,
podpisy do iI.; tl. Centrum Języków Obcych
LOGOS Bydgoszcz]. - Bydgoszcz: Dom
Wydawniczy Margrafsen, 2006. - 415, [I]
s. : iI. kolor.
Tekst równoI. pol. i przekł. ang, niem.
CHĘĆ, Adam
Gdanisko zamku w Grudziądzu. Rocznik
Grudziądzki T.XVI, 2005, s. 267-272.
CHINCIŃSKI, Tomasz
Andrzej Kordek - działacz Związku Ofi-
cerów Rezerwy i Polskiego Związku Za-
chodniego w Grudziądzu w latach 1930-
-1939, żołnierz Armii Krajowej. Rocznik
Grudziądzki T.XVI, 2005, s. 345-346.
CHMIELEWSKI, Eugeniusz
Anomalie pogodowe w Grudziądzu. Biu-
letyn Koła Miłośników Dziejów Grudzią-
dza 2007, nr 14.
CHMIELEWSKI, Eugeniusz
Zakłady Graficzne i Wydawnicze Wikto-
ra Kulerskiego IEugeniusz Chmielewski.-
Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów Gru-
dziądza: Urząd Miejski, 2004. - 8 s. -Biblio-
teczka II O-lecia "Gazety Grudziądzkiej"
CHMIELEWSKI, Eugeniusz; PORĘBA,
Stanisław; RAUCHFLEISZ, Tadeusz
Sprawozdanie Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza za lata 2002-2004. Rocznik
Grudziądzki T.XVI, 2005. s. 355-361.
CHMIELEWSKI. Witold Jan
Kształcenie nauczycieli w okresie ideolo-
gizacji szkolnictwa (1944-1956) I Witold
Jan Chmielewski. - Warszawa: Wydawnic-
two Neriton. 2006. - 385, [4] s. ; 25 cm
Streszcz. ang. Spis treści także ang.
Bibliografia
CIŻNICKA, Hanna
25 [Dwadzieścia pięć] lat Klubu Turysty-
ki Górskiej "Harnaś" w Grudziądzu I oprac.
Hanna Ciżnicka. - [Grudziądz: Klub Tury-
styki Górskiej "Harnaś", 2008] ([S. I. :
s. n.]). - [4] s. : ił. (kolor.)
CUTTLER, Zdzisław Józef
Saperzy II Rzeczypospolitej I Zdzisław
JózefCuttler. - Warszawa [etc.] : Pat, 2005.
- 419 s. : iI. (w tym kolor.)
BIBLIOGRAFIA
"339
Bibliografia
Indeks.
CZARCIŃSKI, Ireneusz; FURMAŃ-
SKA, Katarzyna
Publikacje dotyczące Grudziądza i jego
regionu w latach 2002-2004 wraz z uzupeł-
nieniami z lat poprzednich. Rocznik Gru-
dziądzki T.XVI, 2005, s. 379-398.
CZARCIŃSKI, Ireneusz; FURMAŃ-
SKA, Katarzyna
Publikacje dotyczące Grudziądza i jego
regionu w latach 2005-2006 wraz z uzupeł-
nieniami z lat poprzednich. Rocznik Gru-
dziądzki T.XVII, 2007. s. 249-284.
CZEMISOW. Helena
Wigilijne strofy I Helena Czemisow ;
[rys. Maria Kamińska, słowo o autorce Re- '
gina Potęga-Magdziarz]. - Grudziądz:
[Studio Grafiki Komputerowej : we
Współpr. z Towarzystwem Miłośników Zie-
mi Grudziądzkiej i Towarzystwem dla Upa-
miętnienia Ryszarda Mi1czewskiego-Bruno
i Edwarda Stachury w Grudziądzu], 2008
(Grudziądz: SGK). - 47, [2] s. : il.
CZEREPOWICKI, Krzysztof
XXXIV Centralny Zlot Aktywu Krajo-
Znawczego 2004 "Ziemia Chełmińska" :
opis trasy wycieczki nr I "Dolina Wisły"
'foruń - Chełmno - Świecie -Grudziądz -
Radzyń Chełmiński - Toruń I Krzysztof
Czerepowicki. - Grudziądz: [nakł. autora],
2004 ([S. ł. : s. n.]). - [15] s.
CZEREPOWICKI, Krzysztof
Bagnet : rzecz między innymi... o 18
Pułku Ułanów Pomorskich I Krzysztof Cze-
repowicki. - Grudziądz : [nakł. autora],
2000 (fS. ł. : s. n.]). - 8 s. :-il. ; 21 cm
CZEREPOWICKI, Krzysztof
Centralny Ośrodek Szkolenia Młodszych
Specjalistów Logistyki w Grudziądzu 1995-
2002 I Krzysztof Czerepowicki. - Gru-
dZiądz : Koło Miłośników Dziejów ,Gru-
dziądza: Klub "Centrum" Spółdzielni
Mieszkaniowej, 2006. - 37 s. : ił., faks. -
..
(Biblioteka Koła Miłośników Dziejów Gru-
dziądza ; t. 34)
Bibliografia
CZEREPOWICKI, Krzysztof
Mały przewodnik dla zdobywców Od-
znaki Krajoznawczej "Znam Grudziądz
i okolice" I Krzysztof Czerepowicki. - Gru-
dziądz : [nakł. autoral, 2003 (fS. 1. : s. n.]).
- [8] s. : il.
CZEREPOWICKI, Krzysztof
Odznaki krajoznawcze i turystyczno-kra-
joznawcze regionu grudziądzkiego. Biule-
tyn Koła Miłośników Dziejów Gl11dziądza
2006, nr 26.
CZEREPOWICKI, Krzysztof
Rozszerzony krajoznawczy opis trasy wy-
cieczki szkoleniowo-metodycznej nr l na
kursie przewodników turystycznych tereno-
wych i kursie pilotów wycieczek I Krzysztof
Czerepowicki. - Grudziądz: [nakł. autora],
2005 aS. 1. : s. n. l). - [24 J s. : il.
CZEREPOWICKI, Krzysztof
Wewnętrzny pierścień umocnień Twier-
dzy Grudziądzkiej I Krzysztof Czerepowic-
ki. - [Wyd. 2 popr.]. - Grudziądz: [s. n.],
1999. - 12, [2] s. : mapa
Bibliografia
CZEREPOWICKI, Krzysztof
Zestawienie publikacji zamieszczanych
w dwumiesięczniku "Pomorze i Kujawy"
od nr 1/98 do nr 5-6(18-19)/200 I I Krzysz-
tof Czerepowicki. - Grudziądz: [s. n.],
2002 (fS. 1. : s. n.]). - [2], 12 s.
CZEREPOWICKI, Krzysztof; RAUCH-
FLEISZ, Tadeusz
XXXVIII Centralny Zlot Krajoznawców
CZAK 2008 Chełm 20-24 sierpnia 2008
Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Gru-
dziądza 2008, nr 35.
CZEREPOWICKI, Krzysztof; RAUCH-
FLEISZ, Tadeusz
XXXVI Centralny Zlot Krajo-znawców
CZAK 2007 Gdańsk 22-26 sierpie.ń 2007. .
Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Gru-
dziądza 2007. nr 29.
340
BIBLIOGRAFIA
CZUPRYNA, Antoni.
Ludwik Rydygier: życie i dzieło I Antoni
Czupryn-na, Anita Orzeł-Nowak. - Kra-
ków: Wydawnictwo Aureus, 2005. -147 S.,
[16] s. tabł. : ił.
DANIEL. Józef
Podeptane dzieciństwo I Józef Daniel. -
Grudziądz: [b.w.]. 2006. -120 s.
Das Kochbuch = Książka kucharska po-
wstała w IV Liceum Ogólnokształcącym w
ramach projektu szkolnego programu Socra-
tes Comenius I [pr. zb.]. - Grudziądz: IV
Liceum Ogólnokształcące, 2006 (Grudz.:
Druk. Wydaw. "Super"). - 30 s. : ił. (kolor.)
DECKER, Przemysław
Miejski plan na wiele laL Gazeta Pomor-
ska 2008, nr 271, s. 15.
W Ratuszu dobiegają końca prace nad
Wieloletnim Planem Inwestycyjnym na lata
2009-2013.
DECKER, Przemysław
Prysł sen o osiedlu. Gazeta Pomorska
2008, nr 284, s. 17.
Poszpitalny kompleks z ul. Szpitalnej nie
zostanie zamieniony na mieszkania soc-
jalne.
DD [DREYER, Daniel]
Kiedyś byliśmy dużym miasem. Gazeta
Pomorska 2007, nr 138, s. 17.
Grudziądz nie jest już 100-tysięcznym
miastem. Z roku na rok spada liczba miesz-
kańców.
DD [DREYER, Daniel]
Koleżanka Bruna. Gazeta Pomorska
2008, nr 92, s. 18.
Nagrodę im. Ryszarda Milczewskiego-
Bruna otrzymała Helena Czemisow.
DD [DREYER, Daniel]
Maja Komorowska laureatką Pasierba.
Gazeta Pomorska 2007, nr 224, s. 15.
Maja Komorowska została laureatką Na-
grody im. Janusza Pasierba
Diecezja Chełmińska w czasach komuni-
zmu (1945-1990). T. 11 pod red. Wojciecha
Polaka, Waldemara Rozynkowskiego, Jana
Szilinga. - Pelplin: Wydawnictwo "Bernar-
dinum", 2008. - 367 s.
DOLECKI. Karol
Korupcja ujęta przez ukrytą kamerę. Ga-
zeta Wyborcza: Toruń 2006, nr 238, s. 1.
Próba skorumpowania prezydenta Gru-
dziądza, Andrzeja Wiśniewskiego.
DOLECKI, Karol
Zapłacili wysoką cenę za przyszłą auto-
stradę. Gazeta Wyborcza: Toruń 2007,
nr 173, s. I.
DOMASŁOWSKI, Jerzy
Jedna z najstarszych ulic. Kalendarz Gru-
dziądzki 2008. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2007,
s. 99-102.
Historia ulicy Sikorskiego.
DOMASŁOWSKI, Jerzy
Księgararnia Kriedtego. Kalendarz Gru-
dziądzki 2007. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006,
s. 115-117.
DOMASŁOWSKI, Jerzy
Wenecja grudziądzka. Kalendarz Gru-
dziądzki 2009. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz: Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
s. 85-88.
Historia al. 23 Stycznia
DOMOWICZ. Lesław
Cytadela Grudziądzka I fot. Lesław Do-
mowicz, historia, opisy zdjęć Adam Gorno-
wicz, tł. Magdalena Redmerska, Iwona
Nykaza. - [Kwidzyn: Wydawnictwo Vic-
tor, 2006] (Mirotki: Druk. Mirex). - 168,
[9] s. : il. (gl. kolpr.)
Tekst w j. angielskim i niemieckim
DREYER, Daniel
Biorę na siebie pełną odpowiedzialilOść.
Gazeta Pomorska 2006, nr 280, s. 17.
Rozmowa z Robertem Malinowskim,
nowym prezydentem Grudziądza
BIBLIOGRAFIA
341
DREYER, Daniel
Chyba jestem tradycjonalistą. Gazeta Po-
morska 2007. nr 7S, s. IS.
Stanisław Poręba. grudziądzki historyk
i współzałożyciel Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza otrzymał Srebrny
Krzyż Zasługi.
DREYER, Daniel
Rok Malinowskiego. Gazeta Pomorska
2007, nr 274, s. 1.
Rozmowa z Robertem Malinowskim,
prezydentem Grudziądza.
DREYER, Daniel
Takie pyzate anioły. Gazeta Pomorska
2008, nr 222, s. 6.
Sylwetki Danuty i Waldemara Styper-
ków, grudziądzkich twórców ludowych
Dodatek: "Moja Gazeta Grudziądzka" nr 3.
DROGORÓB, Marcin
Wylęgarnia gwiazd. Gazeta Pomorska
2007, nr 100, s. 23.
Międzynarodowy Wyścig Kolarski junio-
rów o Puchar Prezydenta Miasta Grudziądza.
DROZDOWSKA, Jadwiga
Z żałobnej karty: Krzysztof Cander
(1936-2006). Kalendarz Grudziądzki 2008.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2007, s. 174-177.
DROZDOWSKI, Jacek
Najlepsi z najlepszych. Gazeta Pomorska
2007, nr 6, s. 20.
Magdalena Sara, grudziądzka kolarka,
zbobyła tytuł najlepszego sportowca
Pomorza i Kujaw w plebiscycie zorgani-
zowanym przez "Gazetę Pomorską".
Duchowieństwo polskie w latach nie-
podległości 1918-1939 i w okresie II wojny
światowej I pod red. Jerzego Gapysa, Mie-
czysława B. Markowskiego. - Kielce: Kie-
leckie Towarzystwo Naukowe: Akademia
Świętokrzyska im. Jana Kochanowskiego.
2006. - 387, [I] s. : ił.
Streszcz. ang. Spis treści także' ang.
Indeks.
DUNIN- WILCZYŃSKI, Bohdan
Piękna nasza Polska cała... :-pocztówki
Polskiego Towarzystwa krajoznawczego I
Bohdan Dunin- Wilczyński, Wojciech Ko-
walski. - Lublin : Wydawnictwo Akade-
mickie Wyższej Szkoły Społeczno-Przyrod-
niczej im. Wincentego Pola, 2007 (Lublin :
Ośrodek Usług Edukacyjnych, Drukarnia
i Wydawnictwo WSSP). - XV, 233 s. : ił.
(w tym kolor.)
Streszcz. ang.
W publikacji liczne pocztówki z Grudzią-
dza i okolic ze zbiorów pana Zbigniewa Za:-
wadzkiego ,. wydane przez Polskie Towa-
rzywstwo Krajoznawcze.
DUTKOWSKI, Marcin
Amatorskie przepychanki na scenie. No-
wości 2008, nr 110, s. 8.
VIII edycja Grudziądzkiej Kieszeni Sce-
nicznej.
DUTKOWSKI, Marcin
Biblioteka Miejska pod znakiem wiersza.
Nowości 2008, nr 115, s. 8.
W Grudziądzu w dniach 28-31 maja od-
bywał się festiwal "Pora Poezji".
DUTKOWSKI, Marcin
Chcą, aby w mieście było ładniej. Nowo-
ści 2008, nr 128, s. 8.
Grudziądzkie Towarzystwo Kultury Sek-
cja Miłośników Roślin Ozdobnych ogłosiła
kolejną edycję konkursu "Ozdabiamy domy
kwiatami" .
DUTKOWSKI, Marcin
Dzień Dziecka z wojskiem na błoniach.
Nowości 2008, nr 121, s. 8.
X Festiwal Twórczości Dziecięcej Woj-
ska Polskiego.
DUTKOWSKI, Marcin
Grudziądzka uczelnia świętuje pięciole-
cie. Nowości 2008, nr 127, s. 8.
Grudziądzka Szkoła Wyższa obchodzi
jubileusz S-lecia.
DUTKOWSKI, Marcin
Grudziądzkie lalki wywalczyły Grand
Prix Nowości 2007, nr 285, s. 8.
342
BIBLIOGRAF A
Grudziądzki Teatrzyk Lalkowy "Misz-
masz" zdobył Grand Prix w Konfrontacjach
Amatorskiej Twórczości Artystycznej Re-
gionu w Toruniu (KATAR 2007).
DUTKOWSKI, Marcin
Inwestycja już na finiszu. Nowości 2008,
nr 149. s. I.
W Grudziądzu. do końca roku ma zostać
ukończona budowa szpitala w Węgrowie.
DUTKOWSKI, Marcin
Kierował Muzeum przez prawie 30 lat.
Nowości 2008, nr 278, s. 8.
Rozmowa z Ryszardem Boguwolskim,
odchodzącym na emeryturę dyrektorem
Muzeum.
DUTKOWSKI, Marcin
Kościół wyrósł na szczerym polu. Nowo-
ści 2007, nr 239, s. 8.
Jubileusz 25-lecia istnienia obchodzi pa-
rafia pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego
na Strzemięcinie
DUTKOWSKI, Marcin
Liryczny majowy weekend po raz trzyna-
sty. Nowości 2008, nr 48, s. 7.
W dniach 16-18 maja 2007 r. odbyła się
trzynasta edycja Ogólnopolskich Warszta-
tów Poetyckich.
DUTKOWSKI, Marcin
Miał złote i kryształowe serce. Nowości
2007, nr 237, s. 7.
Zmarł Janusz Kitzik, grudziądzki spo-
łecznik i działacz charytatywny, laureat
"Kryształowego Serduszka", nagrody
"N owości".
DUTKOWSKI, Marcin
Noc poświęcona zmarłemu poecie. No-
wości 2008, nr 112, s. 8.
Poetycka Noc Muzeów poświęcona pa-
mięci Ryszarda Milczewskiego-Bruna.
DUTKOWSKI, Marcin
Rycerze XX w. Powrócą do Grudziądza.
Nowości 2008, nr 155, s. 8.
XX Zjazd KawalerzystWw II RP.
DUTKOWSKI, Marcin
Strażnicy wkrótce wyjadą na skuterach.
Nowości 2008, nr 27, s. 7.
Podsumowanie roku 2007 w Straży Miej-
skiej.
DUTKOWSKI, Marcin
Tajemnica Klimka wciąż do odkrycia.
Nowości 2007, nr 122, s. 9.
Na Górze Zamkowej prowadzono bada-
nia archeologiczne, ustalające czas budowy
wieży Klimek: czy powstała razem z zam-
kiem krzyżackim lub czy jest od niego star-
sza?
DUTKOWSKI, Marcin
Zagrali hojnie, bezpiecznie i z głową.
Nowości 2008. nr 12, s. 8.
Podsumowanie XVI finału Wielkiej Or-
kiestry Świątecznej Pomocy w Grudziądzu
i powiecie.
Dzieje pieniądza i bankowości regionu
kujawsko-pomorskiego: stan i perspektywy
badań : materiały z konferencji odbytej 17
maja 2006 r. w Audytorium Novum Akade-
mii Techniczno-Rolniczej im. J. i J. Śnia-
deckich w Bydgoszczy I pod red. Witolda
Garbaczewskiego i Ryszarda Kabacińskie-
go. - Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo
Naukowe, 2006. - 227 s. : ił.
EBŁOWSKA, Katarzyna
Grudziądz znów kawaleryjski - obrazki
z XX Jubileuszowego Zjazdu Kawalerzy-
stów II RP w Grudziądzu 22-24 sierpnia
2008 r. Nowy Przegląd Kawaleryjski.
Kwartalnik współczesnego kawalerzysty
i jeźdźca 2008, nr 27.
Encyklopedia wojskowa: dowódcy i ich
armie, historia wojen i bitew, technika woj-
skowa: A-M / [red. prowadzący Andrzej
Krupa ; przygot haseł Tomasz Bohu, An-
drzej Krupa, Ryszard Radziejewski]. - War-
szawa: Wydawnictwo Naukowe PWN:
Wydawnictwo Bellona. 2007. - X, 650, [2]
s. : ił. (gl. kolor.)
Encyklopedia wojskowa: dowódcy i ich
armie, historia wojen i bitew, technika woj-
skowa: N-Ż I [red. prowadzący Andrzej
Krupa ; przygot haseł Tomasz Bohu, An-
drzej Krupa, Ryszard Radziejewski]. - War-
BIBLIOGRAFIA
343
szawa : Wydawnictwo Naukowe PWN :
Wydawnictwo Bellona, 2007. -14], 607, [I]
s. : il. (gl. kolor.)
ERNESTOWICZ, Łukasz
Oto misja życia. Gazeta Pomorska 2008,
nr 222, s. 4
Rozmowa z ks. Eugeniuszem Delikatem,
który obchodzi 50-lecie kapłaństwa
Dodatek: "Moja Gazeta Grudziądzka" nr 3
ERNESTOWICZ, Łukasz
Z wizytą na ziemi sławnego przodka.
Gazeta Pomorska 2007, nr 212, s. 9.
Akt nadania honorowego obywatelstwa
Grudziądza Ludwikowi Rydygierowi odbie-
rze prawnuk słynnego lekarza, Ricardo Ry'-
dygier.
ETTER, Anita
By ten rok był lepszy. Nowości 2007,
nr l, s. 10.
Rozmowa z prezydentem Grudziądza,
Robertem Malinowskim
ETTER, Anita
Humor raczej tylko dla dorosłych. Nowo-
ści 2007, nr 274, s. 8.
Koło Miłośników Dziejów Grudziądza
wydało zbiór opowiadań Henryka Kamiń-
skiego pt. "Polskie ostatki. czyli Kubuś
w fabryce gumek"
ETTER. Anita
Ostatni pilot czwartego pułku lotniczego.
Nowości 2007. nr 210, s. 8.
Sylwetka podporucznika Jana Budziń-
skiego, grudziądzanina, uczestnika wojny
obronnej w 1939 r.,pilota RAF-u.
ETTER, Anita
Wislandia odpierała ataki z lądu i powie-
trza. Nowości 2007, nr 229, s. 9.
W Grudziądzu odbyły się ćwiczenia Po-
morskiego Okręgu Wojskowego.
FIAŁKOWSKA, Janina
Ksiądz Leon Kuchta (1917-1995). Biule-
tyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2007, nr 22.
FIAŁKOWSKA, Janina
Moje spotkania z przyrodą. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2007, nr 40.
FLOREK, Hanna
Ptak uwięziony : tomik poezji wydany
z okazji 30-1ecia twórczości poetyckiej na
Ziemi Żuławskiej I Hanna F1orek; [wybór
i oprac. Stanisław Lewandowski; graf. An-
drzej Gfabowskil. - Grudziądz: Zespół
Szkół Rolniczych im. Władysława Grab-
skiego, 2007 (Grudziądz: "Epros"). - 112 s.
: ił.
FRANKIEWICZ, Janusz
Gorejące ognie. Biuletyn Koła Miłośni-
ków Dziejów Grudziądza 2007, nr 12.
FRANKIEWICZ, Janusz
Gorejące ognie / Janusz Frankiewicz. -
Warszawa : Ludowa Spółdzielnia Wydaw-
nicza, 2006 (Biały-stok : Podlaska Spółdz.
Pordukcyjno-Handlowo-Usługowa). - 151,
[2] s.
FRANKOWSKI, Stanisław
Pierwszy z patriotycznego rodu. Nowości
2007, nr 226, s. XII.
Artykuł o życiu i pracy Wiktora Kuler-
skiego. redaktora ..Gazety Grudziądzkiej"
i działacza politycznego.
FRANKIEWICZ, Janusz
Ucieczka do wolności. Kalendarz Gru-
dziądzki 2008. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2007,
s. 209-215.
Fragment książki "Janusza Frankiewicza
"Gorejące ognie".
FRANKIEWICZ, Janusz
Walczyli i umierali za ojczyznę. Kalen-
darz Grudziądzki 2008. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy.
Grudziądz : Grudziądzkie Towarzystwo
Kultury, 2007, s. 135-141.
Historia rodzin Kaube i Koprowskich
w czasie II wojny światowej. . .
344
BIBLIOGRAFIA
GANCARCZYK, Paweł.
Piotr z Grudziądza. Ruch Muzyczny
[2006], R. 50, nr 3, s. 31-34.
GA WRYCHOWSKI, Mariusz
Grudziądz po raz drugi potwierdził swoją
przewagę. Gazeta Prawna 2008. nr 118.
s. B3.
Grudziądz znalazł się w czołówce samo-
rządów województwa kujawsko-pomorskie-
go w pozyskiwaniu i wdrażaniu funduszy
unijnych.
GOGAN, Wiesław
Szwoleżerowie rokitniańscy: dzieje 2.
Pułku Ułanów Legionów Polskich i 2. Puł-
ku Szwoleżerów Rokitniańskich I Wiesław
Gogan. - Pelplin: Wydawnictwo Diecezji
Pelplińskiej "Bernardinum", 2005. - 437,
[2] s. : ił., faks., fOL, portr.
Bibliografia
GOLA, Marzena
Kalendarz firmowy OPEC Grudziądz na
rok 2007 pt. "Z grudziądzkich pamiętni-
ków". Biuletyn Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza 2007, nr 3.
GOŁDYN, Piotr
Działalność Polskiego Komitetu Walki
z Handlem Kobietami i Dziećmi w Gru-
dziądzu (1930-1939). Rocznik Grudziądzki
T.XVI, 2005, s. 199-214.
GONCARCZYK, Paweł
Piotr z Grudziądza - kompozytor środk0-
woeuropejski XV wieku. Rocznik Gru-
dziądzki T.XVII, 2007, s. 39-51.
GONKOWSKI, Zenon
130 lat grudziądzkiej straży pożarnej
1876-20061 Zenon Gonkowski; fot. Dariusz
Sengerski, Stefan Hołody. - Grudziądz:
Zenon Gonkowski, 2006. - 172 s. ; fot. -
Bibliografia
GOSTOMCZYK, Witold
GKS "Olimpia" Grudziądz: rok założe-
nia 1923 I Witold Gostomczyk. - [S. ł. : s.
n., 2008]. - 132 s. : ił.
Bibliogr. s. 132.
GOSZKA, ANNA; MÓWKA, Sylwia
Cmentarz we wsi Gać : ocalić od zapo-
mnienia. Biuletyn Koła Miłośników Dzie-
jów Grudziądza 2007, nr 17.
GÓRSKI, Adam
Polityka Zakonu Krzyżackiego wobec
średnich i małych miast Pomorza Gdańskie-
go w latach 1309-1454 / Adam Górski. -
Nowa Sól : Muzeum Miejskie, 2007. -
176 s.
Bibliografia
GRABOWSKI, Włodzimierz
Fort Mała Książa Góra. Kalendarz Gru-
dziądzki 2007. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006,
s. 107-110.
GRABOWSKI, Włodzimierz
Fort Wielka Księża Góra pierwowzorem
pruskiej "fest y" - Fortyfikacje Grudziądza :
Biuletyn Koła Grudziądzkiego Towarzy-
stwa Przyjaciół Fortyfikacji 2007 nr 8, 12 s.
GRABOWSKI, Włodzimierz
Fortyfikacje Strzemięcina. Kalendarz
Grudziądzki 2008. Przewodnicząca Rady
Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Gru-
dziądz : Grudziądzkie Towarzystwo Kultu-
ry, 2007, s. 93-97.
GRABOWSKI, Włodzimierz
Zarys dziejów fortyfikacji grudziądzkich
- Fortyfikacje Grudziądza: Biuletyn Koła
Grudziądzkiego Towarzystwa Przyjaciół
Fortyfikacji 2005, nr 1- 8 s.
GROCHOWALSKI, Wojciech
Opowieść o pułkowniku Jerzym Urban-
kiewiczu I Wojciech Grochowalski. - Łódź
: Papier-Service, 2006. - 237, [2] s. : ił.
Bibliografia. Indek .
Grudziądz I [tekst Joanna MOlier, zdj.
Piotr Bilski et al., tł. Jacek Stopikowski]. -
Kwidzyn : Wydaw-ca VEGA Studio Adv.
Tomasz MOlier, 2008. - 57, [6] s. : ił. (gl.
kolor.) -(Wonderful Poland)
Tekst równoł. poł., ang., niem.
BIBLIOGRAFIA
345
Grudziądz 1945: wspomnienia / [zdj.
Hcnryk Gą-siorowski, Salomea Sujkowska,
Tadeusz Walesa, tekst Katarzyna Miller,
Bogdan Kalamarski ; tl. Agnieszka Kalbar-
czyk, Bogdan Kalamarski]. - [Grudziądzr:
Wydawnictwo Kalamarski, 2007 (Górna
Grupa: Druk. Księży Werbistów). - 292 s.
: fot., mapy, faks., pl. Tekst częśc. tł.
z niem., ros.
Bibliogr. przy niektórych rozdz.
Grudziądz: podróż przez stulecia.-Gru-
dziądz: Urząd Miejski. [20061.-24 s. : fot. -
Tekst także w j. niemieckim i angielskim
Grudziądz: szlak wodny na Wiśle. -
Grudziądz: Urząd Miejski, [20061--24 s. :
fot. : 21 cm. - Tekst także w j. niemieckim
i angielskim
Grudziądz Foto 2008, Galeria Akcent,
czerwiec - lipiec 2008 I [projekt folderu
Joanna Zasada]. - Grudziądz : Centrum
Kultury Teatr, 2008 (Górna Grupa: DKW).
- Harmonijka 18J s. : ił. (w tym kolor.
Grudziądz i okolice na starej karecie
i fotografii. T. 2 / Red. Ryszard Bogdan Ku-
charczyk, -
Grudziądz: [b.w], 2006. - 118 s. : fot.
Tekst w j. niem. i j. ang.
Grudziądz i okolice na starej karecie
i fotografii. T. 31 Red. Ryszard Bogdan Ku-
charczyk, -
Grudziądz Grębocin ki Torunia : Lenz
i Załęcki. 2007. - 121 s. : ił. (kolor.)
Tekst w j. niem. i j. ang.
Grudziądz i okolice na starej karecie
i fotografii. T. 41 Red. Ryszard Bogdan Ku-
charczyk, Monika Kucharczyk, tekst Ma-
riusz Żebrowski. - Toruń: Lenz i Załęcki,
2008. - 122 s. : il. (kolor.)
Tekst w j. niem. i j. ang.
Grudziądz w najnowszych publikacjach
/oprac. Janusz Hinz Kalendarz Grudziądzki
2007. Przewodnicząca Rady Redakcyjnej
Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz: Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006,
s. 171-175.
Grudziądz w naj nowszych publikacjach
loprac. Janusz Hinz. Kalendarz Grudziądz-
ki 2009. PrLewodnicząca Rady Redakcyjnej
Anna Janosz. Grudziądz : Grudzi'ldzkie
Towarzystwo Kultury, 2008. s.209- 217.
Grudziądzki informator statystyczny
Grudziądz 2005 I .- Wyd.9.-Grudziądz:
Urząd Miejski w Grudziądzu.- 48 s.: wykr.
Grudziądzki informator statystyczny
Grudziądz 2006 I - Wyd. I O.-Grudziądz:
Urząd Miejski w Grudziądzu.- 48 s. : ił.
Grudziądz na weekend / [pod red. Mi-
chała Czepka. Magdaleny Frencel. Aleksan-
dry Ściborowskiej]. - [Gmdziądz: Wydaw-
ca Gospodarstwo Pomocnicze IT PRESS
przy MORiW na zlec. Urzędu Miejskiego
w Grudziądzu Wydziału Kultury, Sportu
i Turystyki, 2007] (Górna Grupa: DKW).-
32 s: : ił. (kolor.)
Grudziądzki przewodnik dla rodzica:
lokalna sieć pomocy rodzinie I red. Katarzy-
na Kobylacka-Sikora ; aut. Beata Bratko-
Gruszka [et aL]. - Grudziądz : Powiatowe
Centrum Pomocy Rodzinie; Miejski Ośro-
dek Pomocy Rodzinie; Urząd Miejski.
Wydział Edukacji ; Grudziądzkie Towarzy-
stwo Pomocy Dziecku i Rodzinie, [2007]
(Kwidzyn: Agencja Reklamowo- Wydawni-
cza Siedem). - [2], 92, [2] s. : il.
GRUDZIĄDZKIE DNI TECHNIKI, 49
(Grudziądz 2(05)
49 [Czterdzieste dziewiąte] Grudziądzkie
Dni Techniki listopad 2005 I Rada Gru-
dziądzka Federacji Stowarzyszeń Nauko-
wo- Technicznych NOT. - Grudziądz :
NOT, 2005 (Is. ł. : s. n.]). - [12] s.
GRUDZIĄDZKIE DNI TECHNIKI, 50
(Gmdziądz 2(06)
50 [Pięćdziesiąte] Grudziądzkie Dni
Techniki listopad 2006 I Rada Grudziądzka
Federacji Stowarzyszeń Naukowo- Tech-
nicznych NOT. - Grudzi'ldz : NOT, 2006
([s. 1. : s. n.]). - [16] s. : ił.
GRZELAK, Czesław
Kampania polska 1939 roku : początek
II wojny światowej I Czesław Grzelak,
346
BIBLIOGRAFIA
Henryk Stańczyk. - War zawa : Oficyna
Wydawnicza Rytm, cop. 2005. - 529, [3] s.
: il. (w tym kolor.)
Bibliografia. Indeksy.
GRZYB, Roman
Najwięcej wydajemy na infrastrukturę
transportową. Gazeta Prawna 2008, nr 118,
s. B5.
Rozmowa z Mariolą Sokołowską, wice-
prezydentem Grudziądza o absorbcji przez
miasto środków unijnych.
GUST, Marek
Z żałobnej karty: Tadeusz Gust (1920-
2008). Kalendarz Grudziądzki 2009. Prze-
wodnicząca Rady Redakcyjnej Anna Ja-
nosz. Grudziądz : Grudziądzkie Towarzy-
stwo Kultury. 2008, s. 194-196.
GZELLA. Grażyna
"Boże zbaw Polskę" przed sądem pru-
skim (1898). Rocznik Grudziądzki T.XVI,
2005, s. 85-91.
HALICKI, Krzysztof
Franciszek Ksawery Domachowski
(1887-1939). działacz społeczno-polityczny
i wydawca. Rocznik Grudziądzki T.XVII,
2007, s. 217-229.
HARTMANN, Stefan
Zakłady penitencjarne i poprawcze w
Grudziądzu w latach 1831-1876 Rocznik
Grudziądzki T.XVII. 2007, s. 77-92.
HERING, Maciej
Będą nas leczyć izotopami. Nowości
2008, nr 124, s. I.
W grudziądzkim szpitalu powstała pra-
cownia medycyny nuklearnej.
HERING, Maciej Słaba płeć nie składa
broni. Nowości 2008, nr 105, s. 7.
Partia Kobiet wybrała nowe władze re-
gionalne. Wiceszefową została Ewa Kamiń-
ska z Grudziądza.
HERING. Maciej
Wzrasta zaufanie do policjantów. Nowo-
ści 2008. nr 2 I. s. 7.
Podsumowanie roku 2007 w grudziądz-
kiej policji.
HINZ, Janusz
Bibliografia Grudzi'ldzka: wydawnictwa
zwarte od 1945 roku. Biuletyn Koła Miło-
śników Dziejów Grudziądza 2008, nr 23.
HINZ, Janusz
Bibliografia grudziądzka: wydawnictwa
zwarte od 1945 roku do stycznia 2005 roku
/ Janusz Hinz. - Grudziądz: Koło Miłośni-
ków Dziejów Grudziądza. Klub "Centrum"
Spółdzielni Mieszkaniowej, 2008 (Gru-
dziądz : SGK Krzysztof John). - 590 s. -
(Biblioteka Koła Miłośników Dziejów Gru-
dziądza ; t. 49)
Indeksy.
HINZ, Janusz
Grudziądz w najnowszych publikacjach.
Kalendarz Grudziądzki 2008. Przewodni-
cząca Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Ol-
szowy. Grudziądz: Grudziądzkie Towarzy-
stwo Kultury, 2007. s. 189-192.
HINZ, Janusz
Publikacje członków KMDG w "Kalen-
darzu Grudziądzkim" roczniki I do X. Biu-
letyn Koła Miłośników Dziejów Grudzią-
dza 2007, nr 8.
HINZ Janusz; PORĘBA Stanisław
Bibliografia wydawnictw zwartych opu-
blikowanych przez "Gazetę Grudziądzką"
Wiktora Kulerskiego w Grudziądzu. Biule-
tyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2006, nr 16.
HINZ Janusz; PORĘBA Stanisław
Bibliografia wydawnictw zwartych opu-
blikowanych przez "Gazetę Grudziądzką"
Wiktora Kulerskiego w Grudziądzu / Janusz
Hinz. Stanisław Poręba. - Grudziądz: Koło
Miłośników Dziejów Grudziądza, 2006. -
132 s. - Biblioteka Miłośników Dziejów
Grudziądza
Historia towarzystw lekarskich w regio-
nie kujawsko-pomorskim: 200. rocznica
, powstania towarzystw lekarskich w Polsce:
praca zbiorowa Ipod red. Zygmunta Mac-
kiewicza. - Bydgoszcz: Bydgoskie Towa-
rzystwo Naukowe, 2006. - 109 s. : ił.
(w tym kolor.) ; 24 cm
BIBLIOGRAFIA
347
Streszcz. ang przy referatach.
Bibliografia.
Historia Wąbrzeźna. Tom l/pod red.
Krzysztofa Mikulskiego przy współpracy
Aleksandra Czarneckiego; [aut.: m.in. Ry-
szard Boguwolski i Małgorzata Kurzyńska].
- Wąbrzeźno : Urząd Miejski, 2005 (Wą-
brzeźno : WZG). - 336 s., [48] s. tabl. : fot.
(gl. kolor.), mapki. pl., faks.
Bibliogr. przy niektórych rozdz.
Indeksy.
Historia Wąbrzeźna. Tom 2 I pod red.
Krzysztofa Mikulskiego przy współpracy
Aleksandra Czarne-ckiego ; [auL: Mirosław
Golon et aL]. - Wąbrzeźno : Urząd Miejski,
2005 (Wąbrzeźno : WZG). - 523 s.. [12] S.
tabl. : fot. (w tym kolor.)
Bibliografia
Indeks.
HOŁ [HOŁUB. Jacek]
Pomnik Solidarności odsłonięty w Gru-
dziądzu. Gazeta Wyborcza:Toruń 2006,
nr 255, s. I.
HOŁUB. Jacek
Grudziądz obiecuje raj dla inwestorów.
Gazeta Wyborcza: Toruń 2006, nr 213, s. l.
HOŁUB, Jacek
Wiśniewskiego nerwy w sieci: blog rezy-
denta Grudziądza. Gazeta Wyborcza 2006,
nr196, s. 2.
HORYNA, Martin
Utwory Piotra Wilhelmiego z Grudziądza
w tradycji polifonii późnośredniowiecznej
w Europie Środkowej, a zwłaszcza w Cze-
chach XV i XVI wieku. Muzyka 2004,
R. 49, nr 2, s. 21-56.
Informator Szpitalny. Zeszyt I, Oddział
chirurgii ogólnej I [aut. Mirosław K. Wy-
rostkiewicz et aL]. - Grudziądz: Regional-
ny Szpital Specjalistyczny im. dr Władysła-
wa Biegańskiego, [2008] (Grudziądz: SGK
Drukarnia Cyfrowa Krzysztof John). - 56 s.
: il. (w tym kolor.), faks., rys.
Informator Szpitalny. Zeszyt. l [i. e. 2],
Oddział Neurochirurgii I [aut. Jarosław
Wrzyszcz et ał.J. - Gmdzicldz : Regionalny
Szpital Specjalistyczny im. dr Władysława
Biegańskiego, [20081 (Grudziądz: SGK
Drukarnia Cyfrowa Krzysztof John). - 89 s.
: ił. (w tym kolor.), faks., rys.
JABŁOŃSKA. Zenona
"Gazeta Grudziądzka" a walka o język
polski w zaborze pruskim / Zenona Jabłoń-
ska. - Grudziądz: Koło Miłośników Dzie-
jów Grudziądza: Urząd Miejski, 2004.-8 S.-
Biblioteczka II O-lecia ..Gazety Grudziądz-
kiej", t.7
JABŁOŃSKA. Zenona
Literatura piękna w "Gościu Świątecż-
nym" dodatku do "Gazety Grudziądzkiej"
(1903-1918) I Zenona Jabłońska. - Gru-
dziądz: KołQ Miłośników Dziejów Grudzią-
dza.: Urząd Miejski, 2004.-14 5.; 21 cm.-
Biblioteczka II O-lecia "Gazety Grudziądz-
kiej", t.6.
JABŁOŃSKA, Zenona
Refleksje na temat ludzkiego życia w fe-
lietonach Marcina Urbana (część I). Biule-
tyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2007, nr 133.
JABŁOŃSKA, Zenona
Refleksje na temat ludzkiego życia w fe-
lietonach Marcina Urbana (część II). Biule-
tyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądzd
2007, nr 26.
JABŁOŃSKA, Zenona
Wspomnienia o nauczycielach grudziądz-
kich (Wanda Dobrzyńska, Helena Rucińska,
Tadeusz Klatt); Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2006. nr 36.
JAGIEŁŁO, Zdzisław
Piechota Wojska Polskiego 1918-1939 I
Zdzisław Jagiełło. - Warszawa : Bellona :
Towarzystwo Wiedzy Obronnej, cop. 2005.
- 318, [2] s.
Bibliografia. Indeks.
JANOSZ, Anna; RAUCHFLEISZ, Ta-
deusz
Spotkanie z redaktorami i autorami ..Ka
lendarza Grudziądzkiego 2007" (R. 11).
348
BIBLIOGRAFIA
Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Gru-
dzi'łdza 2007, nr 2.
JANOSZ-OLSZOWY. Anna
Grudziądzka Wiosna Teatralna. Kalen-
darz Grudziądzki 2009. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
s. 155-161.
JANOSZ-OLSZOWY, Anna
Majowa Probaltica. Kalendarz Gru-
dziądzki 2007. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006,
s. 135-137.
JANOSZ-OLSZOWY, Anna
Miejsce chóru "AHa Camera" w życiu
kulturalnym Grudziądza i regionu. Rocznik
Grudziądzki T.XVI, 2005, s. 253-266.
JANOSZ-OLSZOWY, Anna
Moniuszko przed teatrem. Kalendarz
Grudziądzki 2008. Przewodnicząca Rady
Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Gru-
dziądz : Grudziądzkie Towarzystwo Kultu-
ry, 2007. s. 123-127.
JANOSZ-OLSZOWY, Anna
Z żałobnej karty: Augustyn Bloch (1929-
2006). Kalendarz Grudziądzki 2007. Prze-
wodnicząca Rady Redakcyjnej Anna Ja-
nosz-Olszowy. Grudziądz : Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2006, s. 162-163.
JANOSZ-OLSZOWY, Anna
Z żałobnej karty: Lucjan Kydryński
(1929-2006). Kalendarz Grudziądzki 2007.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Gmdziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2006, s. ]64-165..
JARECKI, Jan
Walki kawalerii polskiej wrzesień 1939 I
Jan Jarecki. - [Pszczyna] : Towarzystwo
Miłośników Ziemi Pszczyńskiej, cop. 1989.
- 160, 116] s. : ił.
Bibliografia.
Indeks.
JAROWIECKI, Jerzy
Studia nad prasą polską XIX i XX wie-
ku. T. 2 / Jerzy Jarowiecki. - Kraków:
Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedago-
gicznej, 2006. - 259. 121 s. : ił. ; 24 cm. -
(Prace Monograficzne I Akademia Pedago-
giczna im. Komisji Edukacji Narodowej
w Krakowie, nr 418)
Indeksy.
JA WORSKA-NIZIOŁ, Magdalena
Powracająca duma. Kalendarz Gru-
dziądzki 2009. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz: Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008, s.
175-177.
Reklamą miasta- tradycje ułańskie.
JEZIORSKI. Tomasz A.
Wiersze. Kalendarz Grudziądzki 2009.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz. Grudziądz: Grudziądzkie Towarzy-
stwo Kultury, 2008. s. 219-220.
JĘDRZEJEWSKI, Henryk
Big-beat w Grudziądzu: muzyka mło-
dzieżowa lat 60. : grudziądzkie dinozaury
big-beatu I Henryk Jędrzejewski, Henryk
Kulczyński, Edmund Otremba. - Gdańsk:
Wydawnictwo Regnum, 2008 (Górna Gru-
pa : DKW). - 186 s. : ił. (w tym kolor.)
Bibliografia
JÓ-WIAK, Wojciech
Dwór czy zamek - czyli jeszcze o obiek-
cie krzyżackim w Gródku w świetle źródeł
historycznych i archeologicznych. Rocznik
Grudziądzki T.XVI, 2005, s. 273-283.
Jubileusz X lecia : Wojskowa Specjali-
styczna Przychodnia Lekarska SP ZOZ :
spadkobierczyni dorobku i tradycji 113
Szpitala Wojskowego z Przychodnią w Gru-
dziądzu, Grudziądz 1996-2006 I [oprac.
Andrzej Małecki]. - Grudziądz : Wydaw-
nictwo Wojskowa Sp cjalistyczna Przy-
chodnia Lekarska - SPZOZ. 2006 (Gru-
dziądz : G. A. Neuman). - 68 s. : fot. (ko-
lor.), faks. ł
KACZMAREK, Andrzej Antoni
Wiersze czesane / Andrzej Antoni Kacz-
marek. - [Grudziądz : Wydawnictwo
ANDA, 2007J ([S. ł. : s n.]). - 32 s.
BIBLIOGRAFIA
349
KACZMAREK. Andrzej Antoni
Wiersze nieuczesane I Andrzej Antoni
Kaczmarek. - rGrudziądz : Wydawnictwo
ANDA, 20061 (Gmdziądz : Druk. G. A.
Neuman). - 31 s.
KACZMAREK, Andrzej Antoni
Wiersze uczesane I Andrzej Antoni
Kaczmarek. - [Grudziądz : Wydawnictwo
ANDA, 2007 J (Grudziądz: Druk ZUP
"Kris-druk"). - 31 s.
KACZMAREK, Andrzej Antoni
Żyć krótko intensywnie: rzecz o Januszu
Leppku i... I Andrzej Antoni Kaczmarek.-
Grudziądz : Wydawca Zakład Usług Poli-
graficznych "Kris-Druk" Krzysztof KI -
buhn, 2007 (Grudziądz: Z.U.P. "Kris-
Druk" K. Klabuhn). - 84,14] s. : fot. (w tym
kolor. )
Bibliografia
Kalendarz Grudziądzki 2006 I Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury ; [przew.
Rady Redakcyjnej Karola Skowrońska, fot.
Piotr Bilski, Gerard Szukay, Piotr Litwic,
rys. Grzegorz Rygielski- Grudziądz : Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2005. -
19 I. s. : il.. rys.. [13] k. tabI. +kalendarz
ścienny
Kalendarz Grudziądzki 2007 I Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury ; [przew.
Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy,
fot. Piotr Biłski. Gerard Szukay. Stanisław
Dzierzbicki, Teresa Mazurkiewicz. rys.
Grzegorz Rygielski- Grudziądz : Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury. 2006. -
206, s. : [14] k. tabI.+kalendarz ścienny
Kalendarz Grudziądzki 2008 I Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury ; [przew.
Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy,
fot. Piotr Biłski, Gerard Szukay, Stanisław
Dzierzbicki, Janina Gardzielewska, Romu-
ald Górecki, Bożena Malicka, Teresa Ma-
zurkiewicz, Tomasz Płatek, Ferdynand Ste-
faniak, rys. Grzegorz Rygielski - Grudziądz .
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2007.
- 225, s. : foL +[8] pocztówek
Kalendarz Grudziądzki 2008. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2008, nr 10.
Kalendarz Grudzhldzki 2009 / Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury ; [przew.
Rady Redakcyjnej Anna Janosz. fot. Piotr
Bilski. Gerard Szukay, Dominika Raduńska,
Maciej Byner, rys. Grzegorz Rygielski, eks-
librisy ze zbiorów Henryka Stopikowskie-
go- Gru.dziądz : Grudziądzkie Towarzystwo
Kultury, 2008. - 232, s. : fot., rys. + [121
kart pocztowych
Kalendarz ważniejszych imprez kultu-
ralnych i sportowych /oprac. Anna Janosz-
Olszowy. 'Kalendarz Grudziądzki 2007.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2006, s. 181-192.
Kalendarz ważniejszych imprez kultu-
ralnych, sportowych i turystycznych /oprac.
Anna Granica.Kalendarz Grudziądzki 2009.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz. Gmdziądz : Gmdziądzkie Towarzy-
stwo Kultury. 2008, s. 221-232.
Kalendarz ważniejszych imprez kultural-
nych. turystycznych i sportowych loprac.
Anna Granica. Kalendarz Grudziądzki 2008.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2007. s. 193-206.
KALINOWSKA. Alicja
Gramy także dla naszych dzieci. Gazeta
Pomorska 2007, nr ł O, s. 21.
Dzięki Wielkiej Orkiestrze Świątecznej
Pomocy do grudziądzkiego szpitala trafił
sprzęt do leczenia naj młodszych pacjentów.
KALINOWSKA, Alicja
Każdy może dać cząstkę siebie. Gazeta
pomorska 2007, nr 212, s. II.
W Grudziądzu zakończył się X Ogolno-
polski Przegląd Twórczości Artystycznej
Niepełnosprawnych OPTAN 2007
KALINOWSKA, Alicja
Wielu moich rówieśników mieszka już w
niebie. Gazeta Pomorska 2008, r 64. s. 15.
350
BIBLIOGRAFIA
Jubileusz 80-lecia urodzin księdza Józe-
fd Sołobodowskiego
KALINOWSKA, Alicja
Wróciłem z Syberii. Gazeta Pomorska
2007, nr 45, s. 23.
Artykuł z cyklu .,Album Grudziądzki".
Wspomnienia Henryka Szczepanika z po-
bytu na zesłaniu na Syberii.
KAMIŃSKI. Henryk
Polskie ostatki, czyli Kubuś w fabryce
gumek (zbiór opowiadań z humorem i nie
tylko) / Henryk Kamiński. - Grudziądz:
Koło Miłośników Dziejów Grudziądz. Klub
"Centrum" Spółdzielni Mieszka-niowej,
2007. - 188 s. - (Biblioteka Koła Miłośni-
ków Dziejów Grudziądza ; L 44)
KAMIŃSKI, Ryszard
I lO-rocznica polskiego ruchu drogistow-
skiego. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów
KAMOSIŃSKI. Sławomir
Mikroekonomiczny obraz przemysłu Pol-
ski Ludowej w latach 1950-1980 na przy-
kładzie regionu kujawsko-pomorskiego I
Sławomir Kamosiński. - Poznań : Wydaw-
nictwo Poznańskie. 2007. - 357, [3 J s. : ił. ;
24 cm. - (Poznańskie Studia Historyczne)
Bibliografia.
KIEŁBUS, Stanisław
Bronisław Malinowski : wielki wyścig
w Moskwie / Stanisław Kiełbus rys., teksty
i scenariusz Radosław Nawrot. - Warszawa
: Wydawca AGORA, 2008. - 32 s. : ił. (ko-
lor.) - (Słynni Polscy Olimpijczycy; zeszyt
3) (Biblioteka Gazety Wyborczej)
KLASSA, Marcin
Grudziądzkie tramwaje: (stan na dzień 22
kwietnia 2007 roku) I Marcin Klassa. -
Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów Gru-
dziądza: Klub Centrum Spółdzielni Miesz-
kaniowej, 2007. - 93 s.
Bibliografia
KLIMEK, Arkadiusz
Waldemar Baszanowski : Herkules XX
wieku I [rys. Arkadiusz Klimek, tekst Ra-
dosław Nawrot]. - Warszawa: Wydawnic-
two AGORA, 2008 (Is. ł.] : Druk. Perfekt).
- 32 s. : ił. (kolor.) - (Biblioteka Gazety
Wyborczej) (Słynni Polscy Olimpijczycy ;
z. 16)
KŁACZYŃSKI. Zbigniew
Grudziądzki ruch filatelistyczny w latach
1921-1953- 2006 / Zbigniew Kłaczyński . -
Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów Gru-
dziądza. Klub "Centrum" .Spółdzielni
Mieszkaniowej. 2006. - 24 s. - (Biblioteka
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza ;
t. 43)
Bibliografia
KOCHANOWICZ, Krzysztof
Nie ma w regionie koni na Rywala. No-
wości 2007. nr 3. s. 11.
Podsumowanie roku 2006 w klubie jeź-
dzieckim .,Rywal"
KOCHANOWICZ, Krzysztof
Słabiej zagrali o krajowy czempionat.
Nowości 2007, nr 2, s. 11.
Podsumowanie osiągnięć grudziądzkich
sporowców w tenisie stołowym w 2006 r.
KOCHANOWICZ, Krzysztof
Weterani wciąż są w dobrej formie. No-
wości 2007, nr 54, s. 11.
Mistrzostwa Polski weteranów w lekkiej
atletyki odbyłły się w Grudziądzu
KOCHANOWICZ. Krzysztof
Worek medali z toru i szosy. Nowości
2006, nr 282, s. 11.
Rozmowa z Jerzym Szczublewskim wi-
ceprezesem Kolarskiej Sekcji Stali Gru-
dziądz podsumowującą zakończony sezon
kolarski.
Komunikat Fundacji na Rzecz Tradycji
Jazdy Polskiej, nr 37, Rok XVIII (2008),
czerwiec 2008, . 12
Komunikat Fundacji na Rzecz Tradycji
Jazdy Polskiej, rok XVIII nr 38, GTtJdziądz
- grudzień 2008, s. 16 : ił. (w tym kolor.)
Konferencja poświęcona doktorowi
Władysławowi Biegańskiemu - Patronowi
Szpitala - w 150 rocznicę urodzin i 90 rocz-
nicę śmierci, 4 grudnia 2007 r. / [oprac.
BIBLIOGRAFIA
351
Małgorzata Kufel]. - IGrudziądz : Regio-
nalny Szpital Specjalistyczny im. dr Wł.
Biegańskiego. 2007 [(S. I. : s. n.).!. - 16 s. :
ił. (w tym kolor.)
Bibliografia
KOPCZEWSKI. Marian
Obrona powietrzna Wojska Polskiego
w latach 1920-2000 / Marian Kopczewski.
- Toruń : Wydawnictwo Adam Marszałek,
2004. - 352 s. : fot., mapy, rys., wykr. .
Bibliografia
KOPERNIK. Mikołaj
Monetae cudendae ratio I Nicolaus Co-
pernicus : [wstęp Grzegorz Wójtowicz ;
nadzór red. nad tekstami Ąnna Mrówczyń
ska - łac. ; Barbara Wojczulanis - pol. ;
Anna Westfeld i Jolanta Idźkowska - ang.].
- Olsztyn: Pracownia Wydawnicza !'EISet",
2005. - 84 s., [4] k. tabl.: il. ; + Moneta
Tekst równol. łac., pol., ang. Wstęp pol.,
ang.
Bibliografia
KORZENIEWSKA, Lubomiła
"Stanisław Redlarski - niezwykła histo-
ria zwykłego człowieka" : niepokorni XX
wieku I Lubomiła Korzeniewska. - Gru-
dziądz : Koło Miłośników Dziejów Gru-
dziądza. Klub "Centrum" Spółdzielni
Mieszkaniowej, 2008 ([S. I. : s. n.]). - 104
s. : fot., faks. (w tym kolor.) - (Biblioteka
KMDG ; t. 45)
Bibliografia
KOSIŃSKI, Paweł
Prusy Zachodnie 19] 4, Pomorze 1920 :
ludność regionu wobec przemian politycz-
nych okresu I wojny światowej I Paweł
Kosiński. - Warszawa: "Neriton", 2002. -
228, r l] s. : il.
Streszcz. ang.
Bibliografia.
Indeksy.
KOSOWICZ, Michał
"Cicho potok gada...". Biuletyn Koła
Miłośników Dziejów Grudziądza 2007,
nr 36.Grudziądza 2008. nr 2.
KOŚCIAŃSKI, Zdzisław
18 Pułk Ułanów Pomorskich w wojnie
obronnej 1939 roku I Zdzisław Kościański.
- Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów
Grudziądza : Klub Centrum, 2006. - 35 s.
- Biblioteka Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza
KOWALSKI. Jacek
Mój dziadek, Stanisław Michałowski I
Jacek Kowalski. - Poznań: Wielkopolskie
Muzeum Walk Niepodległościowych. 2005
(Is.1. : s. n.]). - 43, [lis. : fot.
KOWALSKI, Zdzisław 9rzegorz
Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920 na
łamach polskich fachowych periodyków
wojskowych z lat 1919-1939 I Zdzisław G.
Kowalski. - Toruń : Wydawnictwo Adam
Marszałek. cop. 2004. - 277 s., [I ] s. tabł. :
faks., portr. - (Szablą i Piórem)
Spis treści również ang., niem.. ros. -
Streszcz. ang., niem., ros.
Bihliogr. Indeksy.
KOZŁOWSKI, Roman
Przewodnik po miejscach walki i mę-
czeństwa w gminie Dragacz / Roman Ko-
złowski. - Wyd. 2 uzup. i popr. - Dragacz :
Urząd Gminy. 2008 (Grudziądz : Studio
Grafiki Komputerowej Krzysztof John). -
74 s. : il.. mapka
Bibliografia
KOZŁOWSKI, Ryszard
Spór o poewangelicki kościół pomiędzy
rzymskokatolicką parafią św. Mikołaja
a polskokatolicką parafią Imienia Jezus
w Grudziądzu (1947-1957). Rocznik Gru-
dziądzki T.XVI, 2005. s. 237-251.
KRAWIEC, Arkadiusz
Możliwości wykorzystania wód termal-
nych z otworu Grudziądz IG-l w Maruszy
do celów balneologicznych i rekreacyjnych.
Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geo-
grafia 2005. z. 33. s. 129-142.
Streszcz. ang.
Bibliografia
352
BIBLIOGRAFIA
KRÓLIKOWSKI, Bohdan (] 934- )
Ułańskie lato: od Krechowic do Komaro-
wa : szkice do dziejów jazdy polskiej w la-
tach 1917-1921 / Bohdan Królikowski. -
Wyd. 2 popr. - Lublin : Towarzystwo Na-
ukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubel-
skiego, cop. 2005. - 35. [2] s. : fot., portr.-
(Prace Wydziału Historyczno-Filologiczne-
go / Towarzystwo Naukowe Katolickiego
Uniwersytetu Lubelskiego; 1]4)
Streszcz. ang.
Bibliografia
Indeksy.
Krótki przewodnik po Grudziądzu. -
Grudziądz: Super, [2006]. - 30 s. : fot.
Tekst także w j. francuskim i angielskim
KRZEMIŃSKI, Tomasz
Polityk dwóch epok: Wiktor Kulerski
(1865-1935) - Toruń: Towarzystwo Nauko-
we, 2008. - 270 s. [16] s. : tabł., fot.
Roczniki Towarzystwa Naukowego
w Toruniu
KRZYŚ. Jerzy
] 6 Pułk Artylerii dawniej i dziś. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2006. nr 34.
KRZYŚ. Jerzy
Biało-czerwona z pościeli. Kalendarz
Grudziądzki 2008. Przewodnicząca Rady
Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Gru-
dziądz : Grudziądzkie Towarzystwo Kultu-
ry, 2007, s. 107-110.
KRZYŚ, Jerzy
Centrum Wyszkolenia Żandarmerii
(CWŻ). Biuletyn Koła Miłośników Dzie-
jów Grudziądza 2008, nr 32.
KRZYŚ, Jerzy
Czas wyczekiwania i niepokoju. Kalen-
darz Grudziądzki 2009. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
s. 109-117.
Sierpień i wrzesień 1939 r. w Grudziądzu.
KRZYŚ, Jerzy
Diariusz blokady i oblężenia Grudziądza
(1806-1807). Kalendarz Grudziądzki 2007.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury. 2006, s. 10 I-I 06.
KRZYŚ, Jerzy
Dr med. Aleksander Franciszek Win-
klewski. Rocznik Grudziądzki T.XVII.
2007, s. 231-235.
KRZYŚ, Jerzy
Dr Władysław Biegański. Biuletyn Koła
Miłośników Dziejów Grudziądza 2005.
nr4.
KRZYŚ, Jerzy
Generał broni Władysław Anders. Biule-
tyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2008, nr 12.
KRZYŚ, Jerzy
Hetmańskie wizyty. Kalendarz Gru-
dziądzki 2008. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2007,
s.79-83.
KRZYŚ, Jerzy
Historia jednej fotografii. Kalendarz Gru-
dziądzki 2009. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz: Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
. 105-107.
KRZYŚ, JERZY
Kapitan Józef Goga (1890-1935). Rocz-
nik Grudziądzki T.XVI, 2005, s. 325-332.
KRZYŚ, Jerzy
Ostatni sz f ekwitacji. Kalendarz Gru-
dziądzki 2007. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006,
s. 125-129.
Major kawalerii Adam Królikiewicz
KRZYŚ, Jer y
Służba zdrowia wojsk polskich w latach
1806-1807. Biuletyn Koła Miło ników
Dziejów Grudziądza 2007, nr 33.
KRZYŚ, Jerzy
Spotkanie dyskusyjne - Wrzesień 1939.
we wspomnieniach. Biuletyn Koła Miłośni-
ków Dziejów Grudziądza 2005. nr 22.
BIBLIOGRAFIA
353
KRZYŚ, Jerzy
Walki i groby : szlak pamięci września
1939 roku w gminie Gruta I Jerzy Krzyś. -
Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów Gru-
dziądza : Klub "Centru'm" Spółdzielni
Mieszkaniowej, 2007. - 71 s. : ił., mapy;
21 cm. - (Biblioteka Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza; l. 42)
ISBN 978-83-924342-5-2
KRZYŚ, Jerzy
Walki powietrzne w rejonie Grudziądza
w 1939 roku. Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2007, nr 24.
KRZYŚ, Jerzy
Wymowny symbol nad Wisłą. KalendarZ
Grudziądzki 2007. Przewodnicząca Rady
Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Gru-
dziądz : Grudziądzkie Towarzystwo Kultu-
ry, 2006, s. 73-78.
Flisactwo w Grudziądzu
KRZYŚ, Jerzy
Zdobycze frontu ukraińskiego. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2008, nr 25.
KRZYŚ, Jerzy; CIEŚLAK, Czesław
Szkice z przeszłości Barcina IJerzy
Krzyś, Czesław Cieślak - Grudziądz: Koło
Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub
"Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej,
2007.- 227 s. : ił. - (Biblioteka Koła Miło-
śników Dziejów Grudziądza ; t. 48)
Bibliogr. przy rozdz.
KRZYŚ, Jerzy; JANOSZ-OLSZOWY,
Anna
Hejnał kapitana Szpuleckiego? Kalen-
darz Grudziądzki 2008. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy.
Grudziądz : Grudziądzkie Towarzystwo
Kultury, 2007, s. 129-133.
Krzyżacy, szpitalnicy, kondotierzy I pod
red. Błażeja Śliwińskieg9 ; [wstęp Błażej
Śliwiński] ; Zakład Historii Średniowiecza
Polski i Nauk Pomo-cniczych Historii Uni-
wersytetu Gdańskiego. - Malbork : Mu-
zeum Zamkowe, 2006. - 484 s. : ił. (w tym
kolor.) - (Studia z dziejów Śre-dniowiecza
; nr 12)
Tekst częśc. tl. z niem. Streszcz. niem.
Bibliogr. prac H. Bereski. Indeks.
Księga pamięci kadetów II Rzeczypo-
spolitej : aneks I zebr. i oprac. Marian Paw-
luk; przy udziale Jana Chojny [et ał.]. -
Warszawa : Oficyna Wydawnicza Rytm,
cop. 2006. - 238 s., [72] s. tabl. : ił., err.
Stanowi uzup. "Księgi pamięci kadetów
II Rzeczypospolitej", Warszawa cop. 200 I.
Bibliogr. s. 235.
KUDYBA. Wojciech
Rana, która przyzywa Boga: o twórczo-
ści poetyckiej Janusza St.. Pasierba I Woj-
ciech Kudyba ; Towarzystwo Naukowe
Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
Jana Pawła II, Katedra Teorii Litera-tury
KUL. - Lublin : Towarzystwo Naukowe
Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
Jana Pawła II ; Nowy Targ: Podhalańska
Państwowa Szkoła Zawodowa, cop. 2006.
- 303, [2] s. - (Literatura Współczesna -
Pisarze i Problemy ; 9)
Streszcz. ang.
Bibliografia. Indeksy.
KUKAWSKI, Leszek
Kawaleryjska Alma Mater w Grudziądzu
1920-1939 : zarys dziejów I Lesław Kukaw-
ski, Juliusz Tym, Teodor Wójcik. - Gru-
dziądz : [Wydawca Fundacja na Rzecz Tra-
dycji Jazdy Polskiej], 2008 (Górna Grupa:
DKW). - 582, [2] s. : ił. (w tym kolor.)
Bibliogr. s. 573-579.
KUKAWSKI, Leszek
Konne Mistrzostwa Wojska Polskiego
w II Rzeczypospolitej / Lesław Kukawski.
- Grajewo : Eko-Dom, 2006. - 229 s. : ił.
KULERSKI, Wiktor
Z moich wspomnień 2: dlaczego założy-
łem "Gazetę Grudziądzką", jakie .były jej
cele I Wiktor Kulerski. - Grudziądz: Koło
Miłośników Dziejów Grudziądza:' Urząd
Miejski, 2004. - 20 s. -Bibiioteczka 1l0-
-lecia "Gazety Grudziądzkiej"
354
BIBLIOGRAFIA
KURZYŃSKA, Małgorzata
20 [dwadzieściaJ lat później: badania
archeologiczne 1982-2004: informator wy-
stawy / [oprac. Małgorzata Kurzyńska]. -
Grudziądz: Muzeum w Grudziądzu, 2005
(Wąbrzeźno: WZG). - 23. [IJ s. : fot. (ko-
lor.)
Bibliografia
KURZYŃSKA, Małgorzata
Akwamanila z Górnej Grupy w zbiorach
Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi
w Grudziądzu. Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2008, nr 39.
KURZYŃSKA, Małgorzata
Cmentarzysko kultury wielbarskiej w Li-
nowie, gm. Świecie n. Osą, woj. kujawsko-
pomorskie. stan. 6. Biuletyn Koła Miłośni-
ków Dziejów Grudziądza 2008, nr 3.
KURZYŃSKA, Małgorzata
Gotfryd Ossowski. U źródeł nowoczesnej
archeologii. Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2008, nr 27.
KURZYŃSKA, Małgorzata
Wyniki badań archeologicznych Muzeum
im. ks. dr. Władysława Łęgi w Grudziądzu
w 2006 r. Dotychczasowe ustalenia nL od-
krycia w Grudziądzu, Rynek 9, w 2004 r.
Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Gru-
dziądza 2006, nr 37.
KURZYŃSKA, Małgorzata
Wyniki badań archeologicznych przepro-
wadzonych przy posesji na ul. Rynek 9
w Grudziądzu w 2004 roku. Rocznik Gru-
dziądzki T.XVIl, 2007, s. 9-38.
KURZYŃSKA, Małgorzata
Wyniki dotychczasowych odkryć arche-
ologicznych w Grudziądzu i ich konfronta-
cja ze źródłami pisanymi. Biuletyn Koła
Miłośników Dziejów Grudziądza 2008,
nr 15.
KUSZAJEWSKI, Henryk
Ogólnokrajowe Stowarzyszenie Komba-
tantów Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie
Koło w Grudziądzu / Henryk Kuszajewski.
Zygmunt Wojanowski. - Grudziądz: Ogól-
nokrajowe Stowarzyszenie Kombatantów
Polskich. Koło Grudziądz. [20051 (Gru-
dziądz : G. A. Neuman). - 80 s. : fot. (gl.
kolor.), faks.
KYDRYŃSKI, Lucjan
Przejazdem przez życie... : kroniki ro-
dzinne I Lucjan Kydryński. - Kraków :
Wydaw. Literackie. 2005. - 367. [4] s. :
faks., fot.. portr.
Indeks.
KWIATKOWSKA. Wiesława
Kancelaria Ewangelickiego Kościoła
Unijnego w Prusach Zachodnich w latach
1817-1920 i pozostałe po niej akta / Wiesła-
wa Kwiatkowska. - Toruń : Wydawnictwo
Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2006.-
250 s. : ił. kolor.
Streszcz. niem.
Bibliografia
LEŚNIEWSKA, Grażyna
Mikołaj Kopernik w Grudziądzu I Graży-
na Leśniewska, Małgorzata Śróbka- Kubiak
; oprac. Małgorzata Śróbka-Kubiak, zdj.
Gerard Szukay, Bartosz Kubiak. - Wyd. 2
popr. - Grudziądz : Urząd Miejski, 2007
(Grudziądz: ZP Neuman). - [12] s. : iI. (ko-
lor.), pl. - (Grudziądz)
LEŚNIEWSKA, Grażyna
Nikolaus Kopernikus in Graudenz I Gra-
żyna Leśniewska, Małgorzata Śróbka- Ku-
biak ; Obersetzung Rafał RafaIski, Bearbe-
itung Małgorzata Śróbka-Kubiak, Fotos
Gerard Szukay, Bartosz Kubiak. - Gru-
dziądz : Urząd Miejski, 2005 (Grudziądz :
ZP Neuman). - [12J s. : il. (kolor.), pl. -
(Graudenz)
LEŚNIEWSKA, Grażyna
Nicolaus Copernicus in Grudziądz / Gra-
żyna Leśniewska, Małgorzata Śróbka- Ku-
biak ; Working out Małgorzata Śróbka-Ku-
biak, Photo Gerard Szukay, Bartosz Kubiak,
TransI. Natalia Puts. - Grudziądz: Urząd
Miejski, 2004 (Grudziądz : ZP Neuman). -
[12] s. : il. kolor., pl. - (Grudziądz)
BIBLIOGRAFIA
355
LESNIEWSKI, Stanisław
Kodeksy teatralne z Kolegium Jezuickie-
go w Grudziądzu powróciły do Biblioteki
Grudziądzkiej. Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2008,"nr 7.
LEŚNIEWSKI, Stanisław
Tajny Radca Dworu : rzecz o profesorze
Ludwiku Rydygierze I Stanisław Leśniew-
ski. - Grudziądz: Wydawnictwo IT-PRESS
przy MORiW, [2007] (Górna Grup :
DKW). - 96 s. : il. (gl. kolor.), faks.
Bibliografia
LEŚNIEWSKI, Stanisław
Wspomnienia o wielkim chirurgu pol-
skim prof. gen. Ludwiku Rydygierze z Du-
socina. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza 2008, nr 5.
LEWANDOWSKA, Joanna
Jeśli tylko masz ochotę, witamy na pokła-
dzie. Gazeta Pomorska 2007, nr II, s. 7.
Grudziądzka młodzież stworzyła i pro-
wadzi radio internetowe "Amator"
LEWANDOWSKA, Joanna
Więcej strażników musi wyjść na ulice.
Gazeta Pomorska 2007, nr 2, s. 13.
Rozmowa z Janem Przeczewskim, no-
wym komendantem Straży Miejskiej
w Grudziądzu
LlCHNEROWICZ, Dorota
Jednodniówka Hufca Związku Harcer-
stwa Polskiego im. Roty Grudziądzkiej 23
kwietnia 2005 r[oku] I Jednodniówkę przy-
gotowały Dorota Lichnerowicz Magdalena
Tuszyńska. - Grudziądz: Hufiec ZHP Gru-
dziądz im. Roty Grudziądzkiej, 2005 ([s. l.
: s. n.]). - 10 s. : fot. (w tym kolor.). rys..
faks.
LJOT
Bohaterska "Nika" nie została zapomnia-
na. Gazeta Pomorska 2007, nr 15, s. 13.
Artykuł z cyklu "Album grudziądzki",
przypominający sylwetkę Moniki Dymskiej
ps."Nika", urodzonej w Rogóź«nie i zamor-
dowanej przez hitlerowców w 1943 r.
LUBOMIRSKI, Jerzy
Zdobycie Grudziądza w 1659 roku w re-
lacji Jerzego Lubomirskiego loprac. Sławo-
mir Augusiewicz. Echa przeszłości 2004,
T. 5, s. 339-248.
LUKS, Adam
Grudziądzka afera zastrzykowa. Nowości
2008, nr 161, s. M2.
Umierają bezdomni. którzy poddali się
eksperymentalnemu szczepieniu przeciwko
ptasiej grypie w przychodni "Dobra Prak-
tyka Lekarska"
ŁASZEWSKI, Wojciech. Józef
Doktor praw Stefan Łaszewski. pierwszy
wojewoda pomorski, adwokat grudziądzki.
Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Gru-
dziądza 2007, nr 6.
ŁASZEWSKI, Wojciech Józef
Kawiarnie, ich rola społeczna i obycza-
Jowa. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza 2008, nr 8.
ŁAZARSKA, Danuta
Z żałobnej karty: Władysław Wierzbicki
(1909-2008). Kalendarz Grudziądzki 2009.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz. Grudziądz: Grudziądzkie Towarzy-
stwo Kultury, 2008, s. 206-207.
ŁOPATKA, Dariusz; ORNOWSKI, Zbi-
gniew
Juniorzy zabłysnęli w Europie. Nowości
2007, nr 170, s. SI
Maciej Hreniak, zawodnik Ruchu Gru-
dziĄdz zbobył dwa złote medale w mistrzo-
stwach '
Europy juniorów w pływaniu.
MACHELSKA-WĄŻ, Dorota
Emigracja ludności niemieckiej z Gru-
dziądza w okresie międzywojennym (1918-
1939). Rocznik Grudziądzki T.XVI, 2005,
s.161-198.
MAJEWSKI, Mariusz Wojciech .,
Samoloty i Zakłady Lotnicze II Rzeczy-
pospolitej I Mariusz Wojciech Majewski. -
Warszawa: ZP Poligrafia. cop. 2006. - 243
s. : ił.
356
BIBLIOGRAFIA
Streszcz. ang.
Bibliografia
Indeks.
Malarstwo Grudziądzkich Nauczycieli:
w 100-1ecie ZNP [Związku Nauczycielstwa
Polskiego] ; Salon Wystawowy Klubu Ak-
cent w Grudziądzu, październik 2005 I
[wstęp Bogumiła Latowskal. - Grudziądz:
Centrum Kultury Teatr. 2005. - 11 s. : il.
(kolor.)
MALENDOWICZ. Paweł
Jan Malendowicz - podoficer Centrum
Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu. Rocz-
nik Grudziądzki T.XVI, 2005, s. 337-344.
MALENDOWICZ, Paweł
Nowe informacje o Ludowym Froncie
Wyzwolenia działającym w Grudziądzu
w 1991 roku. Rocznik Grudziądzki T.XVII,
2007, s. 205-212.
Mała Galeria Ekslibrisu w klubie "Cen-
trum" Spółdzielni Mieszkaniowej / praca
zbiorowa. - Grudziądz: Koło Miłośników
Dziejów Grudziądza: Klub "Centrum"
Spółdzielni Mieszkaniowej, 2005. - 28 s. :
foL, faks., rys. ; 21 cm. - Biblioteka Koła
Miłośników Dziejów Grudziądza ; t. 31)
MARZ [RZESZUT, Maryla]
Odszedł honorowy grudziądzanin. Gaze-
ta Pomorska 2007, nr 236, . 11.
Zmarł ksiądz Zdzisław Peszkowski, ka-
pelan Rodzin Katyńskich. Honorowy Oby-
watel Grudziądza
MATUSZAK, Zygmunt
Obrona operacyjna w wojskowości pol-
skiej w la-tach 1918-1939 I Zygmunt Ma-
tuszak. - Piotrków Trybunalski: Naukowe
Wydawnictwo Piotrkow-skie przy Filii
Akademii Świętokrzyskiej, 2004. - 458, [7]
S., lIk. tabł. (w tym I złoż.) : mapa, pl.
Bibliografia. Indeksy.
MAZURKIEWICZ, Teresa
Grudziądzkie impresje - Grudziądz: Stu-
dio Grafiki Komputerowej, Cop. 200 l. - 12
s., [1201 s. tabl.
Tekst w j. angielskim i niemieckim
md [DUTKOWSKI, Marcin]
Amatorzy prezentują swoje talenty na
scenie teatru. Nowości 2008. nr 111, s. 7.
W Grudziądzu odbyły się Grudziądzkie
Amatorskie Prezentacje Artystyczne -
GAPA
MICHALSKI. Ryszard
Uniwersalne wartości i konkretne zagro-
żenia : Polacy wobec świata w polskiej
myśli społecznej i po-litycznej na Pomorzu
w drugiej połowie XIX i w pierwszej poło-
wie XX wieku I Ryszard Michalski. - To-
ruń : Wydaw. Uniwersytetu Mikołaja Ko-
pernika, 2001. - 109, [I] s.
Streszcz. niem.
Bibliografia
Indeks.
MIELCZEWSKA, Anna
Kolekcja huculska Muzeum im. ks. dr
Władysława Łęgi w Grudziądzu. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2007, nr 15.
MIELCZEWSKA, Anna
,,Z pamięci dla przyszłości. O Ryszardzie
MiIczewskim-Brono". Biuletyn Koła Miło-
śników Dziejów Grudziądza 2008, nr 19.
MIKS, Tomasz
Będą dźwigać ku pamięci trenera i pre-
zesa. Nowości 2007, nr 241, s. 9.
W Grudziądzu odbędzie się XIII Ogólno-
polski Memoriał im. Edmunda Brylińskie-
go w podnoszeniu ciężarów.
MIKS, Tomasz
Czwórki Giertycha wchodzą do szkół.
Nowości 2006, nr 282, s. 1.
MIKS, Tomasz,
Dokąd zmierza grudziądzki ping-pong?
Nowości 2007"nr 302, s. 8.
Grudziądzki tenis stołowy przeżywa głę-
boki kryzys.
MIKS, Tomasz
Gazele symbolem szybkiego rozwoju.
Nowości 2007, nr 5, s. I.
14 grudziądzkich firm zostało wyróżnio-
nych w rankingu małych i średnich pprzed-
BIBLIOGRAFIA
357
siębiorstw przeprowadzonym przez "Puls
Biznesu"
MIKS, Tomasz
Grudziądz po latach idzie na Wiejską.
Nowości 2007, nr 248, s. l.
Janusz Dziecioł z PO i Marzenna Drab
z PiS zostali wybrani do Sejmu RP.
MIKS, Tomasz
Grudziądzka podstawówka odniosła suk-
ces. Nowości 2007, nr 58, s. 9.
Uczniowie Szkoły Podstawowej nr 12
w Grudziądzu znaleźli się w gronie laure-
atów ogólnopolskiego konkursu "Szkoła
bez przemocy"
MIKS, Tomasz
Kieliszek pomogą odstawić na bok. No-
owości 2007, nr 97, s. l.
W Grudziądzu trwają Grudziądzkie Dni
Trzeźwości.
MIKS, Tomasz
Nasi sportowcy spisali się dobrze. Nowo-
ści 2007, nr 303, s. 9.
Podsumowanie 2007 roku w sporcie.
MIKS. Tomasz
Nową łodzią popłyną jeszcze szybciej.
Noowości 2007, nr 14, s. Ił.
Rok 2006 w grudziądzkim Klubie Wio-
ślarskim "Wisła"
MIKS, Tomasz
Ostro zgrzyta w partii na lewicy. Nowo-
ści 2007, nr 128, s. I.
Koalicji PO-Wspólny Grudziądz grozi
rozpad.
MIKS, Tomasz
Polacy pokonali obcokrajowców. Nowo-
ści 20088, nr 229, s. 9.
XXVI Międzynarodowe Biegi Uliczne
im. Bronisława Malinowskiego
MIKS, Tomasz
Pożary już nie martwiąĄ strażaków. No-
wości 2007, nr 115, s. 9.
Podsumowanie roku 2006 w StrdŻy Pożarnej
MIKS, Tomasz
Spróbują nie dać się sztandze i ją wyso-
ko podnieść. Nowości 2008, nr 273, s. 9.
XIV Ogólnopolski Memoriał im. Edmun-
da Brylińskiego w podnoszeniu ciężarów.
MIKS, Tomasz
To była świetna promocja sztuki walki.
Nowości 2007, nr 285, s. 9.
Jubileusz 15-lecia klubu Shorin-Ryu.
Z tej okazji odbył się turniej karate dzieci.
MIKS, Tomasz
Z mat zebrali worek pełen medali. Nowo-
ści 2006, nr 303 s. 11.
Podsumowanie roku 2006 judoków
Olimpii Grudziądz
MILCZEWSKI, Sławomir
Pamięci Bruna. Kalendarz Grudziądzki
2009. Przewodnicząca Rady Redakcyjnej
Anna Janosz. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2008, s. 169-173.
Ryszard MiIczewski-Bruno
MILITZER, Klaus
Historia zakonu krzyżackiego / Klaus
Militzer ; przekl. Ewa Marszał, Jerzy Za-
krzewski. - Kraków: Wydawnictwo WAM,
cop. 2007. - 331, [I] s. : ił. - (Biblioteka
Historii Kościoła)
Bibliografia. Indeksy.
Młodzi poeci w bibliotece: almanach
poetycki - Grudziądz : Biblioteka Miejska,
2008. - 33 s.
MŁYNARCZYK, Izabela
Grudziądzkie periodyki w dorobku Lu-
dwika Bartłomieja Łydko. Rocznik Gru-
dziądzki T.XVI, 2005, s. 93-109.
MODRZEJEWSKI, Stefan
Lotnisko Grudziądzkie od 1957 r.; An-
drzej Satkiewicz, Współpraca wojsk lotni-
czych z aeroklubem. Biuletyn Koła Miło-
śników Dziejów Grudziądza 2007, nr 18.
MROZIŃSKI, Piotr
II Wojna Światowa I - 3 września: dzia-
łania wojenne w rejonie Grudziądza oraz
system Polskich Schronów Bojowych wzór
1939 znajdujących się na linii rzeki Osy od
miejscowości Parski do miejscowości Kłód-
ka / materiał zebrał, oprac. r przepisała do
użytku prywatnego Piotr Mroziński. - Gru-
358
BIBLIOGRAFIA
dziądz: [nakład autora], 2007 (fS. ł. : s. n.l).
- 27 s. : il., mapki
MROZIŃSKI, Piotr
Szkoły lotnicze w Grudziądzu. Kurier
Grudziądzki 2007, nr 10, s. 16.
Historia szkół lotniczych w Grudziądzu,
działających w latach 1921-1939
Muzyka i media na Pomorzu i Kujawach
II red. t. Violetta Przech ; aut. Maria Barto-
szek et aL]. - Bydgoszcz: Wydawnictwo
Uczelniane Akademii Muzycznej im. Felik-
sa Nowowiejskiego, 2003. - 232 s. : faks.,
fot.. mapy, pl.. portr. - (Z Badań nad Mu-
zyką i Życiem Muzycznym P-morza i Ku-
jaw ; 7) (Praca zbiorowa I Akademia Mu-
zyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Byd-
goszczy ; nr 17)
Nazwa aut. na s. 230-232.
Bibliogr. przy pracach.
NAPIERAŁA, Marek Paweł
Ważniejsze uwarunkowania rozwoJu so-
matycznego i motorycznego dzieci i mło-
dzieży z województwa kujawsko-pomor-
skiego I Marek Napierała. - Bydgoszcz:
Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im.
Kazimierza Wielkiego, 2005. - 249, [I] s. :
mapa, rys., wykr.
Streszcz. ang.
Bibliografia
Natura województwa kujawsko-pomor-
skiego = Nature of kujawsko-pomorskie
voivodeship I [aut. fot. Jerzy Ciechalski et
al.]. - Bydgoszcz: Wojewoda Kujawsko-
Pomorskie ; Bydgoski Dom Wydawniczy
"Margrafsen", 2005. - [11] s., [149] s. tabl.
kolor. : il.
Tekst równol. poł., ang.
Nauczanie muzyki na Pomorzu i Kuja-
wach I pod red. Aleksandry Kaput- Wi-
śniewskiej ; Akademia Muzyczna im. Felik-
sa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. - Byd-
goszcz : Wydawnictwo Uczelniane Akade-
mii Muzycznej im. F. Nowowiejskiego,
2007. - 188 s. : ił. - (Prace Zbiorowe AM
; nr 25)
Nie brakuje mi optymizmu, [oprac.red.],.
Nowości 2007. nr 6, s. 10.
Rozmowa z Markiem Szczepanowskim,
nowym starostą powiatu grudziądzkiego
NIEDZIELSKI, Ryszard
Historia masonerii. Biuletyn Koła Miło-
śników Dziejów Grudziądza 2007, nr 19.
NIERZWICKI, Dariusz
Wiersze z lat 1986-1990 I Dariusz Nie-
rzwicki "Serafin". - Gdańsk: [Halina So-
bierajska-Nierzwicka]. 2006 (Grudziądz:
Druk. Zakł. Poligraf. Neuman). - 30 s.
NIERZWICKI, Dariusz
Wiersze z roku 20011 Dariusz Nierzwic-
ki "Serafin". - Gdańsk: [Halina Sobieraj-
ska-Nierzwicka], 2006 (Grudziądz: Druk.
Zakł. Poligraf. Neuman). - 36 s.
NIERZWICKI, Dariusz
Wiersze z roku 20021 Dariusz Nierzwic-
ki .,Sera-fin". - Gdańsk: IHalina Sobieraj-
ska-Nierzwicka], 2006 (Grudziądz: Druk.
Zakł. Poligraf. Neuman). - 73 s.
Objawienie bestii zła i biedy w polskiej
wieży Babel: pokłosie XXIV [dwudzieste-
go czwartegol Międzynarodowego Konkur-
su Poezji, nI [trzecich] Mistrzostw Polski
w Poezji, XI [jedenastego] Polonijnego
"Najdroższe gniazdo rodzinne", V [piątego]
"0 złote gęsie pióro", XXIV [dwudzieste-
go czar-tego) "Szukamy talentów wsi", In
[trzeciego] "Dzieci i młodzież do lat 18",
Opoczno - Węglany - Białaczów - Miedza
Murowana - Zalew 30.04 - J -2.05.2005 I
[wybór tekstów Stanisław Stanik i Walde-
mar Jóźwik]. - [Węglany: Towarzystwo
Przyjaciół Węglan, 2005] (Tuchów : Mała
Poligrafia Redemptorystów). - 208 s. : fot.
(w tym kolor.)
Odkryj Dolinę Dolnej Wisły: przewod-
nik dla aktywnie zwiedzających / [pod red.
Roberta Goni i Włodzimierza Bukowskiego
; teksty Alicja Gonia et al.]. - Gruczno:
Towarzystwo Przyjaciół Dolnej Wisły ;
Bydgoszcz: Apeiron, 2006. - 94. [2] s. : ił.
kolor.
BIBLIOGRAFIA
359
Ogólnopolskie warsztaty artystyczne
niepełnosprawnych, Grudziądz 2007 / [zdj.
Piotr Bilski et al. ; proj. graf. Grzegorz
Sprusik]. - Grudzi'ldz: Wydawnictwo Cen-
trum Rehabilitacji im. ks': Biskupa Jana
Chrapka. 2007 (Grudziądz : Druk. Neu-
man). - [201 s. : il. kolor.
Ogólnopolskie Warsztaty Artystyczne
Nicpełnosprawnych, Ustka 20081 [zdj. Kry-
styna Grabowska et al. ; proj. graf. G e-
gorz Sprusik]. - [Grudziadz : Centrum Re-
habilitacji im. ks. Biskupa Jana Chrapka,
2008] (Grudziądz: Druk. Neuman). - [20]
s. : ił. kolor.
ORŁOWSKI, Marek
Dramat hallerczyków w' Górnej Grupie
(1920-1922). Rocznik Grudziądzki T.XVII,
2007, s. 93-101.
ORŁOWSKI, Marek
Generał Józef Haller a Grudziądz w la-
tach 1920-1939. Rocznik Grudziądzki
T.XVI. 2005, s. 145-159.
ORNOWSKI, Zbigniew
Koniec bezkrólewia na czarnym torze.
Nowości 2007, nr 23. s. 1.
Zażegnano kryzys w Grudziądzkim To-
warzystwie Żużlowym. Na fotel prezesa
powrócił Zbigniew Fijałkowki.
ORNOWSKI. Zbigniew
Niedosyt przy pingpongowym stole. No-
wości 2006. nr 285, s. 11.
Podsumowanie sezonu w tenisie stoło-
wym drużyny Olimpii Unii Grudziądz
ORNOWSKI, Zbigniew
Ping-pong odmienił życie młodego mi-
strza. Nowości: dodatek 2007, nr 34, s. [4].
Srebrną Karetę "Nowości" w kategorii
sport otrzymał Szymon Malicki.
ORNOWSKI, Zbigniew
Prezes zrezygnował przed startem. No-
wości 2006, nr 30 I, s. I.
Andrzej Wiśniewski zrezygnował ze sta-
nowiska prezesa Grudziądzkiego Towarzy-
stwa Żużlowego
ORNOWSKI. Zbigniew
Sportowcy zgarnęli worek medali. No-
wości 2006, nr 302, s. II.
Podsumowanie występów grudziądzkich
sportowców w 2006 r.
ORNOWSKI, Zbigniew
Teraz piłkarz będzie rządził klubem. No-
wości 2007, nr 75, s. l.
GKS Olimpia ma nowego prezesa. Został
nim Jacek Bojarowski
OTREMBA, Zbigniew
Grudziądz : kronika miasta I Zbigniew
Otremba. - Gdańsk : Wydawnictwo Re-
gnu m, 2007 (Górna Grupa: DKW). - 213,
[18] s. : ił. (w tym kolor.)
Bibliografia
PACUSZKA. Violetta
Ks. dr Władysław Łęga jako archeolog.
Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Gru-
dziądza 2008, nr 29.
PACUSZKA, Violetta
Odkrycie- przy ul. Wodnej 3 w Grudzią-
dzu. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza 2007, nr 7.
PAKULSKI, Jan
Barokowe inskrypcje w Ratuszu gru-
dziądzkim. Rocznik Grudziądzki T.XVI,
2005, s. 11-29.
PANASIUK, Andrzej
Sercem odmierzane / Andrzej Pana'\iuk; ił.
Klara Stolp. - Mogilno: [b. w.], 2006.-65 s. : ił.
Panek, Gielniak : życie, przyjaiń, sztu-
ka : kore-spondencja 1962-1972 I oprac.
Elżbieta Dzikowska, Wiesława Wierzcho-
wiska. - Warszawa: Biblioteka Narodowa,
2005. - 347, [I] s. : il.
PANTENIUS, Hans Jiirgen
Letzte Schlacht an der Ostfront : Von
Doberitz bis Danzig 1944/1945 : Erinne-
rung und Erfahrung eincs jungen Regiment-
skommandeurs / Hans Jur-gen Pa!ltenius ;
Hrsg. von Friedrich Benninghoven. - Augs-
burg : Verlagsgruppe Weltbild Gmb!1, 2007
(Leipzig : Offizin Andersen Nexo). - 370 s.
: fot., mapy + [2] mapy
360
BIBLIOGRAFIA
Genehmigte Lizenz- und Sonderausgabe
fUr Verlagsgruppe Weltbild GmbH aus Au-
gsburg von Verlag E. S. Mitter & Sohn
GmbH Hamburg, Berlin, Bonn.
Bibliografia
Indeksy.
Parafia pod wezwaniem św. Maksymi-
liana Marii Kolbego w Grudziądzu (S trze-
mięcin) 1982-2007 I [aut. Henryk Kusza-
jewski et al.]. - Grudziądz: Parafia p. w. św.
Maksymiliana Marii Kolbego, 2007 (Górna
Grupa: DKW). - 88 s. : il. (gl. kolor.)
PASIERB, Janusz Stanisław
Czarna skrzynka / Janusz St. Pasierb;
[grafiki Alicja Szubert-Olszewska]. - Pel-
plin : Wydawnictwo "Bernardinum", 2006.
- 175 s. : ił.
PASIERB, Janusz Stanisław
Kategoria przestrzeni / Janusz St. Pa. ierb
; [graf. Alicja Szubert-Olszewska]. - Pelplin
: Wydawnictwo "Bernardinum", 2007. -
159, [4] s. : il.
PASIERB, Janusz Stanisław
Zdejmowanie pieczęci I Janusz St. Pa-
sierb ; [grafiki Alicja Szu bert-Olszewska].
- Pelplin: Wydawnictwo "Bernardinum",
2006. - 129, [3] s. : ił.
PASIERB, Janusz Stanisław
Zgubiona drachma : dialogi z pisarzami I
Janusz Stanisław Pasierb; przedm. Stefan
Frankiewicz ; [rozmówcy Kazimierz Bran-
dy et aL]. - Warszawa : Towarzystw
"Więź", cop. 2006. - 125, [2] S., [16] s. tabl.
: il. - (Biblioteka "Więzi", t. 187)
Indeks.
PA [PASIS, Aleksandra]
Na wieczną ułańską wartę. Nowości
2007, nr 189, s. 7.
Zmarł major Władysław Janiszewski,
wspłózałożyciel Fundacji na Rzecz Trady-
cji Jazdy Polskiej
PASIS, Aleksandra
Awanturom mówi "nie". Nowości 2007,
nr 4, s. 10.
Sylwetka radnej grudziądzkiej, Małgo-
rzaty Kufel.
PASIS, Aleksandra
Dama grudziądzkiej kultury. Nowości
2007, nr 21, s. 10.
Rozmowa z Karolą Skowrońską, odcho-
dzącą na emeryturę, dyrektorem Biblioteki
Miejskiej.
PASIS, Aleksandra
Finał astronomicznej rywalizacji. Nowo-
ści 2007, nr 71, s. 9.
W Grudziądzu trwają obchody Dni Ko-
pernikowskich. W ich ramach odbyło się
także XXIII Ogólnopolskie Młodzieżowe
Seminarium Astronomiczne.
PASIS, Aleksandra
Nagroda dla Piotra Litwica. Nowości
2007, nr 139, s. 10.
Rozstrzygnięto konkurs "Grudziądz Foto
2007". Grand Prix otrzymał Piotr Litwic.
PASIS, Aleksandra
Poezja pod lupą profesjonalistów. Nowo-
ści 2007, nr 47, s. 9.
W dniach 18-20 maja 2007 r. odbyły się
XII Ogólnopolskie Warsztaty Poetyckie.
PASIS, Aleksandra
Pokazali swój sceniczny talent. Nowości
2007, nr 116, s. 9.
Zakończyła się siódma edycja Gru-
dziądzkiej Kieszeni Scenicznej.
PASIS, Aleksandra
Srebrny jubileusz "Zawratu". Nowości
2007, nr 67, s. 10.
Grudziądzkie Międzyszkolne Koło Tury-
styczne PTTK "Zawrat" świętuje 25 uro-
dziny.
PASIS, Aleksandra
Wspólnie mogą zdziałać wiele. Nowości
2007, nr 99, s. 9.
W Grudziądzu działalność rozpoczęło
Stowarzyszenie na rzecz osób niepełno-
sprawnych w szczególności chorych psy-
chicznie ,,Zawsze można pomóc".
PASIS. Aleksandra
Zagrała orkiestra złożona z tysięcy serc.
Nowości 2007. nr 12, 13, s. 10
BIBLIOGRAFIA
361
Relacja z imprez jakie odbyły się w Gru-
dziądzu w związku z finałem Wielkiej Or-
kiestry Świątecznej Pomocy
PATOK, Adam
Opowieść o Janie Patocku, synu Koło-
dzieja ze Strzel na, który został "szkólnym"
dwóch narodów. Zapiski Puckie 2007, nr 6,
s. 54-78.
Bibliografia prac J. Patocka s. 74-77.
PAWŁOWICZ. Jacek
Rotmistrz Witold Pilecki 190 l -1948 I Ja-
cek Pawłowicz.- Warszawa: Instytut Pamię-
ci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu, 2008.-287
s. :iI.
Tekst w j.poł. i ang.
Bibliografia
PETRUS DE DUSBURG (12..-13..)
Kronika ziemi pruskiej / Piotr z Dusbur-
ga ; przetł. Sławomir Wyszomierski ; wstę-
pem i koment. Historycznym opatrzył Jaro-
sław Wenta. - Toruń Wydawnictwo Uni-
wersytetu Mikołaja Kopernika, 2004. -
XLI. [2], 280, [I] s. : iI.
Bibliografia. Indeks.
PIECZYŃSKA, Małgorzata
Ból przez chwilę, chwała w Pekinie. No-
wości 2008, nr 98, s. M4.
Sylwetka Macieja Hreniaka, zawodnika
Ruchu Grudziądz, który uzyskał minimum
olimpijskie i wystąpi na olimpiadzie w Pe-
kinie.
PLOTA, Maria
Z żałobnej karty: Marian Świątkowski
(1913-2006). Kalendarz Grudziądzki 2007.
Przewodnicz'lca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2006, s. 169.
Pik Stanisław Sitek (1890-1940) I [pod
red. Marcina Rzymskiego]. - Warszawa:
[Stowarzyszenie Żandarmerii Wojskowej
,,Żandarm"] : Komenda Główna Żandarme-
rii Wojskowej], 2008. - 16 s. - (Bohatero-
wie Żandarmerii Wojskowej)
Bibliografia
PODGÓRSKI. Zbigniew
Antropopresja wywołana funkcjonowa-
niem młynów wodnych na przykładzie
wschodniej części Kotliny Gmdziądzkiej,
Dolina Dolnej Wisły. Czasopismo Geogra-
ficzne 2004, T. 75, z. 1-2, s. 65-82.
Bibliografia
Streszcz. w j. ang.
PODLEWSKA, Justyna; MRÓZ-SI-
KORSKA. Agnieszka; TUSZYŃSKA.
Anna; RĘKA WIECKA, Małgorzata
Oiekun dziecka - ofiary przestępstwa.
Dziecko upośledzone 2007. nr 3, s. 115-
125.
Poetycka Noc Muzeów : Pamięci Ry-
szarda Miłczewskiego-Bruna, sobota,
17 maja 2008. Muzeum im. ks. dr. Włady-
sława Łęgi w Grudziądzu. - Gmdziądz :
Muzeum im. dr. W.Łęgi, 2008. - [8] s. : iI.
(w tym kolor.), faks. ; 22x22 cm
Poetyckie spotkania z księdzem Janu-
szem St. Pasierbem : Pomorski Konkurs
Poetycki im. ks. Janusza St. Pasierba / [wy-
bór i oprac.J Bogdan Wiśniewski; [rozdz.
poświęcony juweniliom poetyckim napisał
Roman Landowski ; wywiad z ks. prof. dr.
hab. Januszem St. Pasierbem przeprowadził
Bogumił Wiśniewskij. - Pelplin: Wydaw-
nictwo Diecezji Pelplińskiej "Bernardi-
num", 2005. - 194, [I] s., [8J s. tabI. kolor.
: iI. Wykaz zbiorów poetyckich J. S. Pasier-
ba s. 193.
POLAK, Ryszard
Religia rzymskokatolicka w szkołach II
Rzeczypospolitej / Ryszard Polak. - Lublin
: Wydawnictwo Polihymnia, 2007. - 462 s.
Streszcz. ang., niem.
Bibliografia Indeks.
POLAK, Wojciech
Śmiech na tmdne czasy : humor i satyra
niezależna w stanie wojennym i w. latach
następnych (13 XII 1981 - 31 XII 1989) I
Wojciech Polak. - Gdańska.: Oficynn Wy-
dawnicza Finna, 2007. - 648 s. : iI.
362
BIBLIOGRAFIA
Połski wywiad w jskowy 1918-1945 /
materiały pod red. Piotra Kołakowskiego
i Andrzeja Pepłoń-skiego. - Toruń : Wy-
da"Ynictwo Adam Marszałek, co, 2006. -
593 s. : ił..
Materiały z konferencji naukowej,
Słupsk, 18-19 listopada 2005. - Tekst częśc.
ang., łot., ros.
PORĘBA, Stanisław
Aktorki i aktorzy teatrów grudziądzkich
z lat 1921-32. Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2007, nr 38.
PORĘBA, Stanisław
Aktorki i aktorzy teatru grudziądzkiego,
cz. I. Kalendarz Grudziądzki 2008. Prze-
wodnicz'lca Rady Redakcyjnej Anna Ja-
nosz-Olszowy. Grudziądz : Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2007, s. 117-122.
PORĘBA, Stanisław
Aktorki i aktorzy teatru grudziądzkiego,
cz. 2. Kalendarz Grudziądzki 2009. Prze-
wodnicząca Rady Redakcyjnej Anna Ja-
nosz. Grudziądz : Grudziądzkie Towarzy-
stwo Kultury, 2008, s. 95-99.
PORĘBA. Stanisław
Dzieje Grupy Operacyjnej gen. Stanisła-
wa Pruszyńskiego (1919-1920). Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2008. nr 4.
PORĘBA. Stanisław
Dzieje "Przyjaciela dziatwy" [I], bezpłat-
nego dodatku do "Gazety Grudziądzkiej"
(1898-1920). Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2008, nr 30.
PORĘBA. Stanisław
Dzieje Teatru Miejskiego w Grudziądzu
(1929-1932). Kalendarz Grudziądzki 2007.
PrLewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2006, s. 119-123.
PORĘBA, Stanisław
Dziennikarz i pisarz Władysław Kisie-
lewski (1907-1977) oraz jego związki
z Grudziądzem. Biuletyn Koła Miło ników
Dziejów Grudziądza 2007, nr 16.
PORĘBA. Stanisław
Feliks Sworowski (1913-1939) dzienni-
karz "Gazety Gmdziądzkiej". Biuletyn Koła
Miłośników Dziejów Grudziądza 2007,
nr 35.
PORĘBA, Stanisław
.. Gazeta Grudziądzka" - opiekunka To-
warzystwa Śpiewu ..Lutnia" w Grudzi'ldzu
(1910-1919). Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudzi'ldza 2006, nr 35.
PORĘBA, Stanisław
..Gazeta Grudziądzka" (1894-1939): ca-
lendarium / Stanisław Poręba. - Grudziądz:
Koło Miłośników Dziejów Grudziądza:
Urząd Miejski, - 2004. - 72 s. -Bibliotecz-
ka II O-lecia "Gazety Grudziądzkiej"
PORĘBA, Stanisław
Grudziądz i powiat grudziądzki: stosunki
ludnościowe 1871-1914/ Stanisław Poręba.
- Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów
Grudziądza: Klub Centrum SM, - 2006. -
40 s. -Biblioteczka Koła Miłośników Dzie-
jów Grudziądza
PORĘBA, Stanisław
Grudziądzki artysta malarz Wacław Piór-
czyński (1873-1937). Biuletyn Koła Miło-
śników Dziejów Grudzi'ldza 2008, nr 36.
PORĘBA, Stanisław
Grudziądzkie cukiernie. kawiarnie, bary,
restauracje i winiarnie w 1939 roku. Biule-
tyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2008, nr 9.
PORĘBA, Stanisław
Grudziądzkie wydanie 2-tomowych
"Dziejów Polski w dobie popowstaniowej
1864-1918" z Jat 1947-1948. Biuletyn Koła
Miłośników Dziejów Grudziądza 2008,
nr 22.
PORĘBA. Stanisław
Hasło "Grudziądz" w "Słowniku g ogra-
ficznym Królestwa Polskiego..." z 1882
roku. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów
Grudzi'ldza 2007, nr 31.
BIBLIOGRAFIA
363
PORĘBA. Stanisław
Ignacy Mościki (1867-1946). Aneks do
nr 32 (145) z dnia 7.11.2007 r. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2007, nr 37. ..
. PORĘBA, Stanisław
Ignacy Żniński (1869-1931): zarys życia
i działalności /Stanisław Poręba.- Gru-
dziądz: Koło Miłośników Dziejów Grudzią-
dza, 2004.-12s.. portr; 21 cm.- Bibliotec ka
I lO-lecia "Gazety Grudziądzkiej.
PORĘBA, Stanisław
Jan Cieszyński (zm. 1960) i jego praca
"Pół wieku mieszczaństwa polskiego
w Grudziądzu" z 1938 r. Biuletyn Koła Mi.:
łośników Dziejów Grudziądza 2008, nr 34.
PORĘBA, Stanisław
"Kalendarze Grudziądzkie" z lat 1997-
2006: uwagi i sprostowania. Biuletyn Koła
Miłośników Dziejów Grudziądza 2007, nr 8.
PORĘBA, Stanisław
Ks. Alfons Mańkowski (1870-1941) -
historyk Grudziądza. Biuletyn Koła Miło-
śników Dziejów Grudzi'łdza 2007, nr 20.
PORĘBA, Stanisław
Ks. Franciszek Dietrich (1775-1848) i je-
go elementarze polsko-niemieckie dla szkół
ludowych. Biuletyn Koła Miłośników Dzie-
jów Grudziądza 2008, nr 13.
PORĘBA, Stanisław
Nauczyciel, archeolog i pisarz Slegfried
Anger (1837-19 J l) oraz jego związki
z Grudziądzem. Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2008, nr 21.
PORĘBA. Stanisław
Numery specjalne czasopism o Grudzią-
dzu (1922-1936. Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2007. nr 28.
PORĘBA, Stanisław
Oskarżeni w procesie filomatów w Toru-
niu (9-12 września 1901 r.) : słownik bio-
graficzny I Stanisław Poręba. - Grudziądz:
Koło Miłośników Dziejów Grudziądza.
Klub "Centrum" Spółdzielni Mieszkanio-
wej, 2006. - 96 s..: fot. - (Biblioteka Koła
Miłośników Dziejów Grudziądza ; L 37)
Streszcz. pol.. niem
Bibliografia
PORĘBA, Stanisław
Patroni ulic Grudziądza. Kalendarz Gru-
dziądzki 2008. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie TowarLystwo Kultury, 2007,
s.67-72.
PORĘBA, Stanisław
Patroni ulic Grudzi'ldza.(pochodzący
z regionów wschodnich). Kalendarz Gru-
dziądzki 2009. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz: Gru-
dzi'ldzkie Towarzystwo Kultury, 2008.
s. 67-72.
PORĘBA, Stanisław
Patroni grudziądzkich ulic (urodzeni poza
granicami Polski). Kalendarz Grudziądzki
2007. Przewodnicząca Rady Redakcyjnej
Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz : Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006,
s. 67-72.
PORĘBA, Stanisław
Płk Stefan Ciel/ak ( J 891-1954) - dow6d-
ca 65 Starogardzkiego Pułku Piechoty
w Grudziqdzu. Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudzi'ldza 2008. nr 24.
PORĘBA, Stanisław
Spis telefonów miasta Grudzhldza z 1932
roku. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza 2008, nr 6
PORĘBA, Stanisław
Spotkanie informacyjno-dyskusyjne:
Grudziądz i okolice. Przewodnik turystycz-
ny z 1990 r. Wstęp do dyskusji. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2008, nr 17.
PORĘBA. Stanisław
W 75. rocznicę upadku Teatru Miejskiego
w Grudziądzu (1932). Biuletyn Koła Miło-
śników Dziejów Grudziądza 2007. Jlr 25.
PORĘBA, Stanisław
W lOO-lecie Gmdziądzk.iego Kal ndarza
Maryań-skiego (1906-2006).' Biuletyn Kola
Miłośników Dziejów Gmdziądza 2006. nr 38.
364
BIBLIOGRAFIA
PORĘBA, Stani"ław
Ważniejsze grudziądzkie rocznice
w 2007 roku. Kalendarz Grudziądzki 2007.
Przewodnicz'lca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Gmdziądz : Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury. 2006. s. 63-65.
PORĘBA, Stanisław
Ważniejsze grudziądzkie rocznice
w 2008 roku. Kalendarz Grudziądzki 2(X)8.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz. Grudziądz: Grudziądzkie TowarLY-
stwo Kultury, 2007. s. 63-65.
PORĘBA, Stanisław
Ważniejsze grudziądzkie rocznice
w 2009 roku. Kalendarz Gmdziądzki 2009.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz. Grudzhldz: Grudziądzkie Towarzy-
stwo Kultury, 2008, s. 63-65.
PORĘBA, Stanisław
Zapomniana gmdziądzka jcdnodniówka
Album Pamiątkowe z 1927 roku. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2007. nr 32.
PORĘBA, Stanisław
Związek Harcerstwa Polskiego w Gru-
dziądzu 1920-1939. Kalendarz Grudziądzki
2009. Przewodnicząca Rady Redakcyjnej
Anna Janosz. Grudziądz : Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2008. s. 10 I-I 04.
PORĘBA, Stanisław
Zygmunt Roniarski (1916-1989), autor
pamiętnika "Bez wiz i dewiz" z 1983 r..
Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Gru-
dziądza 2007, nr 23.
Poszukiwano ropy naftowej - odkryto
solanki Itekst sponsorowany1. Kalendarz
Grudziądzki 2008. Przewodnicząca Rady
Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Gru-
dziądz : Grudziądzkie Towarzystwo Kultu-
ry, 2007, s. 217-219.
POTĘGA-MAGDZIARZ, Regina Marta
Grudziądz w malarstwie Józefa Mrotka /
[Regina Potęga-Magdziarz]. - [Grudziądz:
Biblioteka Miejska im. Wiktora Kulerskiego,
2(X)5] ([s. 1. : s. n.J). - [12] s. : foL (kolor.).
Powiat Grudziądzki : informator I [fot.
Michał Kosowicz]. - [Bydgoszcz: Wydaw-
nictwo Reklamowe Renoma BIS, 2008]. -
26 s. : ił. (kolor.) + Powiat Grudziądzki:
mapa powiatu
Powiat grudziądzki - "Nam ta ziemia od
innych droższa..." = Gmdziądz District -
"This land is morc precious than other...".
- I Grudziądz : Starostwo Powiatowe,
20081. - Harmonijka 16] . : il. (kolor.), mapa
Tekst równoł. pol., ang.
Powiat grudzi'ldzki: przewodnik / red.
Andrzej Urbański. - Toruń : Wydaw.
Urbański, 2005. - 96 s. : fot., rys.
PRABUCKI, Marek
Strajk bezrobotnych w Grudzi'ldzu. No-
wości 2007, nr 162, s. 10.
W 2007 r. mija 70 lat od wybuchu straj-
ku głodowego grudziądzkich bezrobotnych
zatrudnionych przy pracach doraźnych
przez miasto.
PRABUCKI. Marek
Zagrażały im mechaniczne piekarnie.
Nowości 2007, nr 174, s. 10.
Historia Związku Cechów Piekarskich na
Pomorzu. Jego pierwotną siedzibą był Gru-
dziądz
Pro memoria : Śp. Edwin Brzostowski
(1924-1997) : w lO-tą rocznicę śmierci.
[Cz.] 2/ [zespół aut. Stanisław Poręba, Ta-
deusz Rauchfleisz]. - Grudziądz: Koło
Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub
"Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej,
2008 (lS. 1. : s. n.l). - 24 s. : ił. (w tym ko-
lor.) - (Biblioteka KMDG ; L 50)
Program Katolicko-Polskiej Partii Ludo-
wej w Grudziądzu (z 31 grudnia 1912 r.) I
do druku podali Stanisław Poręba, Tadeusz
Rauchtleisz. - Grudziądz: Koło Miłośników
Dziejów Grudziądza: Urząd Miejski,.2004.
- 16 s. -Biblioteczka 110-lecia "Gazety
Grudziądzkiej"
Przewodnik : doliną Osy przez powiat
grudziądzki / r zespół red. Michał Kosowicz
et al.l. - Grudziądz: [Studio Grafiki Kom-
BIBLIOGRAFIA
365
puterowej Krzysztof John : Starostwo Po-
wiatowe), 2008 (Gmdziądz : SGK). - 80 s.
: ił. (kolor.) + mapa
Odmienny tyto na okI.: Doliną Osy przez
powiat grudziądzki. .
Bibliografia
Przewodnik rowerowy po okolicach
Grudziądza I [praca zbiorowa). - [Gru-
dziądz: Informacja Turystyczna, 2007) ([S.
I. : s. n.]). - 64 s. : il. (kolor.)
Indeks.
RABA, Zygmunt
Moje wspomnienia z wprowadzenia stanu
wojennego w Grudziądzu. Biuletyn Kola
Miłośników Dziejów Grud iądza 2006, nr 3'.
RADZIMIŃSKI, Andrzej
Kościół w państwie Zakonu Krzyżackie-
go w Pmsach 1243-1525 : organizacja. upo-
sażenie. ustawodawstwo, duchowieństwo -
wierni I Andrzej Radzimiński ; Muzeum
Zamkowe w Malborku. - Malbork: Mu-
zeum Zamkowe. 2006. - 285, [I] s., (3] k.
tabł. złoż. : ił.
Bibliografia Indeksy.
RAFIŃSKI, Stefan
Henryk Sawistowski (1925-1984). Rocz-
nik Grudziądzki T.XVII, 2007, s. 213-215.
RAFLEWSKI, Robert
Prezentacja własnej twórczości poetyc-
kiej. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza 2008, nr 33.
RAFLEWSKI, Robert
Wiersze miłością natchnione / Robert
Raflewski. - Grudziądz: [Wydawca Zakład
Usług Poligraficznych "Kris-druk" Krzysz-
tof Klabuhn, 2008 (Grudziądz: "Kris-
druk"). - 156 s.
RAGINIAK, Stanisław
Powrót do Łukty I Stanisław Raginiak.-
Grudziądz: Wydaw. Ras. 2005. - 223 s.
RATAJCZYK, Grzegorz
Od Szkoły Żandarmerii do Centrum
Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu.
Rocznik Grudziądzki T.XVI, 2005, S. 111-
-123.
RAUCHFLEISZ. Tadeusz
22. rocznica powstania KMDG. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2008, nr 28.
RAUCHFLEISZ, Tadeusz
Przygoda z "Kalinką". Kalendarz Gru-
dziądzki 2008. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Gmdziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2007.
s. 167-169.
Klub Turystyki Kolarskiej PTTK "Ka-
linka" .
RAUCHFLEISZ. Tadel1 z
Sprawozdanie Oddziału Polskiego Towa-
rzystwa Turystyczno- Krajoznawczego
w Grudziądzu za lata 2002-2004. Rocznik
Grudziądzki T.XVI, 2005, s. 362-371.
RAUCHFLEISZ. Tadeusz
Wieczór wspomnień...: Tadeusz Gust -
dyrygent grudziądzkich chórów. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2008, nr 14.
REDLARSKI, Stanisław Leszek
Grudziądz: wczoraj I Stanisław Leszek
Redlarski. - [Grudziądz], [B. w.], 2008. - 70
s. ; 22 cm
XIII.2 Tekst literacki
ROCHOWIAK, Jerzy
Festiwal małych artystów. Kalendarz
Grudziądzki 2007. Przewodnicząca Rady
Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Gru-
dziądz : Grudziądzkie Towarzystwo Kultu-
ry, 2006, s. 139-142.
Festiwal Twórczości Dziecięcej Wojska
Polskiego.
Rocznik Grudziądzki. Tom XVII pod
red. Jan Pakulski. - Grudziądz : Polskie
Towarzystwo Historyczne. Oddział w Gru-
dziądzu: Muzeum w Grudziądzu, 2005
(Wąbrzeino : WZG). -"398, [2] s. : il. -
Bibliografia
Rocznik Grudziądzki. Tom XV II / pod
red. Wiesława Sierądzana. - Grudziądz :
Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział
w Grudziądzu : Muzeum im. k . dr Włady-
366
BIBLIOGRAFIA
sława Łęgi w Grudzi.ądzu. 2007. - 284s. :
foL, rys.. tab.
Bibliografia
Rodzinny wieczór kolęd I [wstęp ks. in-
fułat Tadeusz Nowicki, Robert Malinow-
ski]. - IGrudziądz : Parafia św. Mikołaja.
2007] (I S. I. : s. n. D. - 45 s.
Rok 1945 na Kujawach i Pomorzu: ko-
niec wojny - początek nowej rzeczywisto-
ści I pod red. Zdzisława Biegańskiego i Zbi-
gniewa KarplIsa; Bydgoskie Towarzystwo
Naukowe. - Bydgoszcz: Bydgoskie Towa-
rzystwo naukowe, 2006. - 330, [1] s. : ił. -
(Prace Komisji Historii I Bydgoskie Towa-
rzystwo Naukowe, t. 19)
Na oki. odmienna nazwa serii: Prace
Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa
Naukowego. Na grzb. Wyłącznie nazwa
serii. Materiały z konferencji, która odbyła
się w Bydgoszczy w czerwcu 2005 r.
ROMANlAK, Wojciech
Wybrane zagadnienia urbanistyki i archi-
tektury w województwie pomorskim w la-
tach 1920-1939 / Wojciech Urbaniak. -
Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2005. -
251, [3] s., [28] s. tabl. : ił.
Na s. tyt.: Praca powstała w Zakładzie
Historii Sztuki Nowoczesnej na Wydziale
Sztuk Pięknych Uniwersytetu Miko-łaja
Kopernika w Toruniu. Ty t. grzb.: Wybrane
zagadnienia urbanistyki i architektury w wo-
jewództwie pomorskim. - Streszcz. ang.
Bibliografia. Indeksy.
ROSSA, Andrzej
Obrona powietrzna Polski w latach
1921-1939 / Andrzej Rossa. - Toruń : Wy-
dawnictwo Adam Marszałek, cop. 2006. -
180 s. : ił.
Bibliografia. Indeks.
ROZYNKOWSKI, Waldemar (1968- )
Omnes Sancti et Sanctae Dei : studium
nad kultem świętych w diecezjach pruskich
państwa zakonu krzyżackiego I Waldemar
Rozynkowski. - Malbork: Muzeum Zam-
kowe, 2006. - 302 s. : il
Streszcz. niem.
RUCIŃSKA, Maria
W obcym mundurze: saga rodzinna z lat
1914-19] 9 / Maria Rucińska. - I Grudziądz
: Studio Grafiki Komputerowej, 2007 J
(Grudziądz: SGK). - 199, [21 s. : ił.
RYBKA. RyszarD
Rocznik oficerski ] 939: stan na dzień 23
marca 1939 I Ryszard Rybka. Kamil Ste-
pan. - Kraków : Księgarnia Akademicka :
Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu
Niepodległościowego, 2006. - XII, 1086,
[2J s. ; 25 cm. - (Biblioteka Centrum Do-
kumentacji Czynu Niepodległościowego ;
t. 29)
Na grzb. Akronim serii: BCDCN.
Indeks.
RYGIELSKI, Grzegorz
Nauczycielska grupa twórcza. Kalendarz
Grudziądzki 2008. Przewodnicząca Rady
Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Gru-
dziądz: Grudziądzkie Towarzystwo Kultu-
ry, 2007, s. 157-162.
RYKACZEWSKA. Helena
Z żałobnej karty: ks. prałat Klemens
Baumgart (1917-2007). Kalendarz Gru-
dziądzki 2008. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2007.
s. 172-174.
RYTLEWSKI, Zbigniew Franciszek
Dymiący kikut myśli: (arkusz poetycki)
I [Zbigniew Franciszek Rytlewski]. - Gru-
dziądz : Grażyna Rochna, 2005. - [1], 33,
[2] s. : il.
RYTLEWSKI, Zbigniew Franciszek
(1947- )
Magia I Zbigniew Franciszek Rytlewski.
- [Kraków] : Wydawnictwo Miniatura,
[cop. 1998]. - 60 s. : ił.
RYTLEWSKI, Zbigniew Franciszek
(1947- )
Odrodzę się drzewem I Zbigniew Franci-
szek Rytlewski. - Radom: ["Migg"], 1997.
- 67 s. - (Promocyjna Seria Wydawnicza
"Migg" ; nr 8, ISSN 1427-5651 ; 8)
BIBLIOGRAFIA
367
RYTLEWSKI, Zbigniew Franciszek
Wędrowiec / Zbigniew Rytlewski ; [iI.
Ella Hyciek. wstęp Andrzej Baszowski]. -
IGrudziądz : Wydawca Zakład Usług Poli-
graficznych ..Kris-druk.... Krzysztof Kla-
buhn I, 2007 (Grudziądz: "Kris-druk"). - 48
s. : ił.
RZESZ UT, Maryla
Bruno ka.. kader. Gazeta Pomorska 2006,
nr 303, s. 7.
Przypomnienie sylwetki grudziądzkiego
pisarza Ryszarda Milczewskiego-Bruna
RZESZUT, Maryla
Czterdzieści lat minęło. Gazeta Pomor-
ska 2007, nr 12, s. 19.
Rozmowa z Ryszardem Boguwolskim,
dyrektorem Muzeum w Grudziądzu, który
obchodzi 40-lecie pracy.
RZESZUT, Maryla
Dziewczyny, jesteście na medal! Gazeta
Pomorska 2008, nr 251, s. 5.
Natalia Jasińska i Emilia Lipowska
z Centrum Rehabilitacji w Grudziądzu
wzięły udział w paraolimpiadzie w Pekinie
RZESZUT, Maryla
Grunt i niebezpieczne śmieci to interes.
Gazeta omorska 2007, nr 129, s. 15.
Przy Zakładzie Unieszkodliwiania Odpa-
dów w Zakurzewie spółka FCT Polska zaj-
mie się unieszkodliwianiem odpadów nie-
bezpiecznych
RZESZUT, Maryla
Jestem z Grudziądza. Gazeta Pomorska
2008, nr 23, s. I.
Sylwetka Janusza Kalamarskiego, gru-
dziądzkiego wydawcy
RZESZUT, Maryla
Mroczka, złoty junior. Gazeta Pomorska
2008, nr 222, s. 10.
Sylwetka Artura Mroczki, żuużlowca
GTŻ, mistrza Europy juniorów.
Dodatek: "Moja Gazeta Grudziądzka" nr 3
RZESZUT, Maryla
Nowa strefa z pracą. Gazeta Pomorska
2007, nr 263, s. 1.
Powstała grudziądzka specjalna strefa
ekonomiczna
RZESZUT. Maryla
Oko w oko z intrygą w teatrze. Gazeta
Pomorska 2007. nr 64. s. 21.
17 marca rozpoczyna się festiwal teatral-
ny - Grudziądzka Wiosna Teatralna.
Tematem przewodnim festiwalu będzie
"Intryga w teatrze".
RZESZUT, Maryla
Podsumowali sezon w Starcie Grudziądz.
Gazeta Pomorska 2007, nr 28, s. 31.
RZESZUT, Maryla
Solanki SPA gotowe. Gazeta Pomorska
2007, nr 100, 101, s. 13.
W Węgrowie otwarto nowy obiekt "So-
lanki SPA".
RZESZUT, Maryla
Stery w młode ręce. Gazeta Pomorska
2008, nr 133, S. 14.
Jubileusz 85-lecia obchodzi Grudziądzki
Klub Sportowy "Olimpia"
RZESZUT, Maryla
Sto dni minęło jak tydzień. Gazeta Po-
morska 2007, nr 64. S. 17.
Rozmowa z Robertem Malinowskim,
prezydentem Grudziądza.
RZESZUT, Maryla
Udany sezon na urodziny klubu. Gazeta
omorska 2008. nr 237, S. 23.
Podsumowanie sezonu kolarzy a ALKS
Stal Grudziądz
RZESZUT, Maryla
Z wiatrem w nowy, dobry sezon. Gazeta
Pomorska 2008, nr 30, s. 19.
Grudziądzcy żeglarze podsumowali se-
zon 2007
RZESZUT, Maryla
Za widowisko i sukces. Gazeta Pomorska
2008, nr 143, S. 31.
Zespół piłkarzy otrzymał nagrodę prezy-
denta Grudziądza, m.in. za awans do III ligi.
RZESZUT, Maryla
Żużel w cieniu piłki. Gazeta Pomorska
2008, nr 252, S. l.
368
BIBLIOGRAFIA
Piłka nożna jest.w GrudziĄdzu coraz
popularniejsza.
Sanktuaria maryjne diecezji toruńskiej :
praca zbiorowa I pod red. Mirosława Mro-
za i Waldemara Rozynkowskiego. - Toruń :
Toruńskie Wydawnictwo Diecezjalne. 2003.
- 182, 12J s.. XXXII s. tabl.: kolor.: il.
Bibliogr. s. ] 33-135.
SATKIEWICZ. Andrzej
Związek Przyjaciół Pomorza Oddział
w Grudziądzu w latach 2003-2004. RocLnik
Grudziądzki T.XVI, 2005, s. 375-377.
SA WICKA, Bożena
Przeciwzakrzepowe i prozakrzepowe
działanie układu hemostazy : implikacje kli-
niczne zaburzeń I Bożena Rawicka. - Gru-
dziądz : "Bio-Ksel", 2004. - 46 s. : rys.
Bibliografia
SA WIC KI, Zdzisław
Odznaki Wojska Polskiego 19] 8-1945 :
katalog zbioru falerystycznego : Wojsko
Polskie 1918-1939, Polskie Siły Zbrojne na
Zachodzie I Zdzisław Sawicki, Adam Wie-
lechowski. - Warszawa : Pantera Books.
[Wydawnictwa Naukowo-Techniczne],
2007. - 700 s. : il. kolor.
Wstęp i spis treści także ang.
Bibliografia
SIDORKIEWICZ. Krzysztof (1952- )
Represje organów wymiaru sprawiedli-
wości w sprawach politycznych w woje-
wództwie pomorskim (bydgoskim) w latach
1945-1956 I Krzysztof Sidorkiewicz. - To-
ruń : Wydawnictwo Mado. 2005. - 437 s.
Ty t. grzbieL: Represje organów wymiaru
sprawiedliwości.
Bibliografia Indeks.
Siedmiu przesłuchanych, [oprac.red.].
Gazeta Pomorska 2007, nr 245, s. 15.
W Grudziądzu odbyła się debata kandy-
datów na posłów.
SIERADZAN, Czesław
Kobieta i... mężczyzna : książka ta pre-
zentuJe charaktery tykę kobiet i mężczyzn
w różnych relacjach, w których wiodącą
rolę odgrywa interes, potrzeby i... I Cze-
sław Sieradzan. - IWarszawa] : Łośgraf,
cop. 2005. - 184. 13J s.
Bibliografia
SIERADZAN, Czesław
LEDRO - ratunkiem człowieka / Cze-
sław Sieradzan. - Grudzicldz : "Świt" -
Czesław Sieradzan, 2006. - 123. [I J s. : il.
Bibliografia
ISBN 978-83-922983-]-4
SIERADZAN, Czesław
Problemy nI RP I Czesław Sieradzan. -
Grudziądz : "Świt" - Czesław Sieradzan.
2006. - 112 s.
Bibliografia
SIERADZAN, Czesław
Zrozumieć człowieka I Cze ław Siera-
dzan. - Grudziądz : Czesław Sieradzan.
2006. - ]44 s. : ił., 6TT.
Bibliografia
SITARSKI, Józef
Lotnisko Lisie Kąty po 1945 r. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2007, nr 18.
SKOWROŃSKA, Karola
Czesław Szachnitowski - Honorowy
Obywatel Grudziądza. Kalendarz Gru-
dziądzki 2007. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006,
s. 151-152.
SKOWROŃSKA, Karola
"Kalendarz Grudziądzki" ożywia wspo-
mnienia". Kalendarz Grudziądzki 2008.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2007, s. 183-188.
SKOWROŃSKA, Karola
Kawaleryjski Grudziądz. Biuletyn Koła
Miłośników Dziejów Grudziądz 2007,
nr 34.
SKOWROŃSKA, Karola
Kawaleryjski Grudziądz I Karola Skow-
rońska. - Grudziądz : Koło Miłośników
Dziejów Grudziądza. Klub "Centrum"
BIBLIOGRAFIA
369
Spółdzielni Mieszkaniowej, 2008 (Gru-
dziądz : SGK Krzysztof John). - 27 s. : iI.
(w tym kolor.) - (Biblioteka Koła Miłośni-
ków Dziejów Grudziądza; t. 47)
SKOWROŃSKA. Karola
Kawaleryjski jubileusz. Kalendarz Gru-
dziądzki 2009. Przewodnicząca Rady Redak-
cyjnej Anna Janosz. Grudziądz: Grudziądz-
kie Towarzystwo Kultury, 2008, s. 137-144.
XX jubileuszowy Zjazd Kawalerzystów
II RP.
SKOWROŃSKA, Karola
Z żałobnej karty: ks. prałat Zdzisław Ja-
strzębiec Peszkowski (1918-2007). Kalen-
darz Grudziądzki 2008. P zewodnicząca'
Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy.
Grudziądz : Grudziądzkie Towarzystwo
Kultury, 2007, s. 180-182.
SKOWROŃSKA, Karola
Z załobnej karty: Roman M. Bąkowski
(1910- 20(5). Kalendarz Grudziądzki 2007.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2006, s. 160-16 I.
SKOWROŃSKA, Karola
Rekonstrukcja Pomnika Niepodległości.
Kalendarz Grudziądzki 2008. Przewodni-
cząca Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Ol-
szowy. Grudziądz: Grudziądzkie Towarzy-
stwo Kultury, 2007, s. ]51-155.
SKOWROŃSKA, Karola
Rzeźbom na ratunek. Kalendarz Gru-
dziądzki 2008. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2007,
s. 163-166.
SKOWROŃSKA, Karola
Z żałobnej karty: Władysław Janiszewski
(1920-2007). Kalendarz Grudziądzki 2008.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2007, s. 178-179.
SKURZYŃSKI, Piotr
Zamki nad dolną Wisłą I Piotr Skurzyń-
ski. - Gdynia : Wydawnictwo Region,
2006. - 87, [I] s. : ił. (w tym kolor.) -
(Małe Vademecum Turysty)
Na okI. podtyt.: historia, przyroda, tury-
styka.
Słownik biograficzny konspiracji pomor-
skiej 1939-1945. Cz. 6 I pod red. Elżbiety
Skerskiej ; [aut. Bolesław Bork et aI.]. -
Toruń: Fundacja "Archi-wum i Muzeum
Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej
Służby Polek", 2004. - 258, (l] s.. [l] k.
tabI. złoż. : iI., err. - (Biblioteka Fun-dacji
"Archiwum Pomorskie AK" w Toruniu;
t. 45)
Bibliogr. przy hasłach. Indeks.
SMOLAREK, Tomasz
151at telewizji kablowej. Kalendarz Gru-
dziądzki 2007. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006,
s. 143-150.
SMOLAREK, Tomasz
Między Łuktą a Grudziądzem : o pisar-
stwie Stanisława Raginiaka I Tomasz Smo-
larek. - Grudziądz: l Studio Grafiki Kompu-
terowej]. 2007 (Grudziądz: SGK). - 127 s.
Bibliografia
SMOLIŃSKI, Aleksander
Mobilizacja 2. Pułku Szwoleżerów Ro-
kitniańskich w czasie od marca do sierpnia
oraz jego obsada personalna na dzień
I września 1939 roku. Rocznik Grudziądz-
ki T.XVII, 2007, s. 129-149.
SMOLIŃSKI, Aleksander
Mobilizacja 18 Pułku Ułanów Pomor-
skich w okresie od marca do sierpnia oraz
jego obsada personalna na dzień l września
1939 roku. Rocznik Grudziądzki T.XVI,
2005. s. 215-236.
SOĆKO, Adam
Układy emporowe w architekturze pań-
stwa krzyżackiego I Adam Soćko. - War-
szawa : Wydawni-ctwo Neriton, 2005. -
411 s.. [62] s. tabI. : ił.-
Streszcz. niem.
Bibliografia Indeks.
370
BIBLIOGRAFIA
SOLECKI. Przemysław
I lO-lecie polskiego ruchu drogistowskie-
go (1897-2007) I Przemysław Solecki, Jan
Szupina, Jerzy Radoń-Tanewski. - Katowi-
ce : [Wydano na zlec. Zarządu Polskiej Izby
Zielarsko-Medycznej i Drogeryjnej], 2007
(Poznań : PZG). - 98, [2] s. : faks.. ił. (gl.
kolor. )
SOŁOBODOWSKI, Józef
Sanktuarium Matki Boskiej Mokrzań-
skiej: dzieje kultu / ks. Józef Sołobodow-
ski. - Wyd. 2 popr. - Grudziądz : [Studio
Grafiki Komputerowej], 2004 [i. e. 2008]
(Grudziądz : Studio Grafiki Komputero-
wej). - 71. [I] s. ; il. (w tym kolor.), faks.
Bibliografia. Aneks.
SOŁOBODOWSKI. Józef (1928- )
Wiersze wybrane / ks. Józef Sołobodow-
ski; [wstęp Danuta i Joachim Schuckart,
rys. i projekt okI. Józef Sołobodowski]. -
Grudziądz: [s. n.], 2003 (Górna Grupa:
Studio Grafiki Komputerowej). - 51 s. : il.
SOŁTYS, Katarzyna
Prawdziwa Polska: skarby nadwiślań-
skiej krainy = The redl Poland : marvels
from the land of the Hiver Vistula I tekst
Katarzyna Sołtys; zdj. Krzy-sztofHejże [et
al.] ; tł. Agnieszka Murawska. - Warszawa
: Mulico Oficyna Wydawnicza, 2006. - 300
s. : il. kolor.
U dołu okI. podtyt.: krajobrazy, rośliny,
zwierzęta, tradycja, kulinarna, zabytki =
landscapes, plants, animals, tradition, cuisi-
ne, monuments. - Tekst równol. pol., ang
SOŁTYS, Zofia
Dzieje rodziny Kozaków. Kalendarz Gru-
dziądzki 2009. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz : Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008
s. 119-127.
SOŁTYS, Zofia
Misja rozpoczęta w "konspiracji". Kalen-
darz Grudziądzki 2007. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy.
Grudziądz : Grudziądzkie Towarzystwo
Kultury, 2006, s. 131-134.
Księża marianie w Grudziądzu.
Spotkanie informacyjno-dyskusyjne:
Grudziądzkie ulice obecnie i w przyszłości.
Wstęp do dyskusji Stanisław Poręba. Biu-
letyn Koła Miłośników Dziejów Grudzią-
dza 2007, nr 10.
Srebrny jubileusz OPEC Grudziądz
[oprac. OPEC Grudziądz). Kalendarz Gru-
dziądzki 2009. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz: Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008.
s. 185-189.
STAEHELIN, Martin
Uwagi o wzajemnych związkach biogra-
fii, twórczości i dokumentacji dzieł Piotra
Wilhelmiego z Grudziądza. Muzyka 2004,
R. 49, nr 2, s. 9-19.
STANISZEWSKI, Marcin
Katolickie ośrodki duszpasterskie mię-
dzywojennego Grudziądza. Rocznik Gru-
dziądzki T.XVII, 2007, s. 103-128.
STENZEL, Adam
Cerkiew w szpitalu wojskowym. Kalen-
darz Grudziądzki 2008. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy.
Grudziądz : Grudziądzkie Towarzystwo
Kultury, 2007, s. 111-115..
STENZEL, Adam
Kościół Polskokatolicki. Kalendarz Gru-
dziądzki 2009. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz : Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
s. 89-94.
STENZEL, Adam
Marusza to nie tylko solanki. Kalendarz
Grudziądzki 2008. Przewodnicząca Rady
Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Gru-
dziądz : Grudziądzkie Towarzystwo Kultu-
ry, 2007, s. 85-91.
STENZEL. Adam
Metodyści obecni od 110 lat. Kalendarz
Grudziądzki 2007. Przewodnicząca Rady
Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Gru-
BIBLIOGRAFIA
371
dziądz : Grudziądzkie Towarzystwo Kultu-
ry, 2006, s. 111-114.
STENZEL, Adam
Pałace i dworki okolic Grudziądza. Tl I
Adam Stenzel; tł. Jan Stenzel, obrazy Ga-
briela Kalmarska.-Grudziądz: Wydaw.
J. Kalmarski, 2008.-283 s.: fot., mapy,
portr.. rys.
Bibliografia. Indeksy
STENZEL, Adam
Tureckie korzenie dziedziców Salna. Ka-
lendarz Grudziądzki 2007. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy.
Grudziądz : Grudziądzkie Towarzystwo
Kultury, 2006, s. 87-92. o
STENZEL, Adam
W zaciszu starych drzew. Kalendarz Gru-
dziądzki 2009. Przewodnicząca ROady Re-
dakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz: Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury. 2008.
s. 79-83.
Dwór w Uciążu
STYCZEŃ, Bogusława
Wędrówka mojego życia I Bogusława
Styczeń. - Grudziądz: [nakład autora],
2007 ([Grudziądz: G. A. Neuman]). - 86,
[2] s. : ił.
SUCH, Roman
Toruń z Grudziądzem w czołówce. No-
wości 2007, nr 150, s. 3.
Toruń i gmina Gmdziądz, według rankin-
góow, najlepiej wykorzystują unijne fundusze.
SUDZIŃSKI, Ryszard
Etapy i kierunki rozwoju Grudziądza
w okresie kapitalistycznej industrializacji
miasta (os połowy XIX wieku do roku
1939). Rocznik Grudziądzki T.XVI, 2005,
s. 45-84.
SYKUŁA, Ewa
Pasja według Pasierba I Ewa Sykuła ;
Katolicki Uniwersytet Lubelski. Katedra
Tekstologii i Edy-torstwa. - Lublin : Wy-
daw. KUL, 2004. 0 - 240 s. - (U eródła ; I)
Bibliografia. 223-233. Indeks.
SYKUT, Piotr
Policja polityczna w Grudziądzu w latach
1920- ł 926. Powstanie i organizacja. Rocz-
nik Grudziądzki T.XVI, 2005, s. 125-143.
SZACHNITOWSKI, Czesław
Dzieje modelarstwa i Koła Szybowcowe-
go. Biuletyn Koła Miło ników Dziejów
Grudziądza 2007. nr 18.
SZAJERKA, Marek
Sprawozdanie z działalności Polskiego
Towarzystwa Historycznego Oddział
w Grudziądzu w okresie od 10 IX 2002 r.
do 30 XI 2006 r. Rocznik Grudziądzki
T.XVII, 2007, s. 237-243. o
SZAJERKA, Marek
Średniowieczne baszty ustępowe w pano-
ramie miasta Grudziądza ze szczególnym
uwzględnieniem pierwotnego przeznacze-
nia pichrzy nr 49-51. Rocznik Grudziądz-
ki T.XVII, 2007, s. 53-75.
SZAJERKA, Marek
Wpływ badań nad kościołem pw. Św.
mikołaja w Grudziądzu na poznanie gene-
zy i ustroju miasta. Rocznik Grudziądzki
T.XVI, 2005, s. 285-.323
SZAJERKA, Marek
Zamek grudziądzki z wieżą Klimek
w świetle źródeł historycznych. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2008, nr I.
Szkice o twórczości Janusza St. Pasierba
I pod red. Roberta Cielaka i Piotra Urbań-
skiego. - Szczecin: Wydawnictwo Nauko-
we Uniwersytetu Szczecińskiego, 2006. -
164, [1] s. - (Rozprawy i Studia I Uniwer-
sytet Szczeciński, ISSN 0860-2751 ; t. (705)
631)
Streszcz. ang.
Szkoła Podstawowa nr 3 im. Janusza
Korczaka w Grudziądzu.-Grudziądz: [b.w.],
2006. - 28 s. : fot.
SZUBA, Ludwik Stanisław
Harcerstwo na Pomorzu i Kujawach
w latach 1945-1950.w świetle dokumentów
Urzędu bezpieczeństwa Publicznego
372
BIBLIOGRAFIA
w Bydgoszczy I Ludwik Stani-sław Szuba.
- Bydgoszcz: Wydawnictwo KPSW, 2006.
- 275, [2] s. : il.
Streszcz. niem.
Bibliografia. Indeks.
SZUKA Y, Gerard
Co wykrył obiektyw? Kalendarz Gru-
dziądzki 2007. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006,
s.95-100.
Kościół pw. św. Franciszka Ksawerego
i poklasztorny refektarz w ratuszu.
SZWEDO, Bogusław
Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945.
T. 2, (19] 4-1921). Cz. 3 I Bogusław Szwe-
do ; Instytut im. gen. Stefana "Grota" Ro-
weckiego. - Tarnobrzeg; Leszno: Wydaw-
nictwo Instytutu im. gen. gen Stefana "Gro-
ta" Roweckiego, 2006. - 156 s. : il.- (Bi-
blioteka "Grota" ; nr 14)
Bibliografia.
SZYBOWICZ. Piotr
Królewska gra: sport szachowy w woje-
wództwie pomorskim w latach 1920-1939 I
Piotr Szybowicz. - Toruń : Wydawnictwo
Adam Marszałek, cap. 2006. - 178 s. : ił.
Bibliografia
ŚRUBKA-KUB lAK, Małgorzata; SO-
BIERSKI, Sebastian
XXXV-lecie Planetarium i Obserwato-
rium Astronomicznego w Grudziądzu. Ura-
nia-Postępy Astronomii, 2007, T. 78. nr 3,
. 122-123.
Terapia dzieci autystycznych. NZOZ
Ośrodek Rehabilitacji Dzieci Specjalnej
Troski [tekst sponsorowany]. Kalendarz
Grudziądzki 2008. Przewodnicząca Rady
Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Gru-
dziądz : Grudziądzkie Towarzystwo Kultu-
ry, 2007, s. 221-225.
TĘŻYCKI, Mieczysław
Zarys szkolnictwa w Grudziądzu w latach
1920-1970 IMieczysław Tężycki.- Toruń:
Adam Marszałek, 2006.-128 s. : fot., tab.
Bibliografia
tm [MIKS, TomaszJ
Kto wyboksuje puchar "Nowości"? No-
wości 2007, nr 216, s. 7.
Rozpoczyna się XVI Ogólnopolski Tur-
niej Miast Kopernikańskich w boksie.
Tomik poezji uczniów Zespołu Szkół
Gastronomiczno-Odzieżowych / Monika
Lewandowska, Maria Osińska, Magdalena
Gudowska; oprac. Alicja Laskowska, Iwo-
na Żurawska. - Grudziądz: Super, 2006. -
39 s.
Tekst również w j. angielskim
Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi
Wileńskiej Oddział w Grudziądzu: jubile-
usz XX-lecia.-[Grudziądz: Towarzystwo
Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej. Od-
dział, 2008]. - [12] s. : ił. (gl. kolor.)
TUPALSKI, Henryk
Gębice w fotografii I Henryk Tupalski ;
zdjęcia Kornelia Tupalski, Jerzy Nowacji,
Henryk Tupalski. - [Grudziądz: nakł. au-
tora], 2006 (Grudziądz: Druk Wydaw. "Su-
per"). - [64] s. : fot. (kolor.), pl., mapa
Bibliografia
TURSKI, Henryk
Powstanie i rozwój węzła PKP w Gru-
dziądzu. Biuletyn Koła Miłośników Dzie-
jów Grudziądza 2008, nr 37.
TURSKI, Henryk
Romantyczna epoka parowozów I Hen-
ryk Turski. - [Grudziądz: Studio Grafiki
Komputerowej Krzysztof John, 2008] (Gru-
dziądz : SGK K. John). - 44 s. : fot., rys.,
faks.
Bibliografia
TURSKI, Henryk
Wspomnienia kolejarskie I Henryk Tur-
ski. - Gru-dziądz : [Henryk Turski], 2003
([Grudz. : Druk. Paraf. dr. 2004]). - 62, [I]
s. : fot., faks. .
TUSZYŃSKI, Bogdan
Polscy olimpijczycy XX wieku (1924-
2(02): A-M I Bogdan Tuszyński ; współpr.
Henryk Kurzyński, Agata Tuszyńska. -
BIBLIOGRAFIA
373
Wrocław: Wydawnictwo Europa. 2004. -
566, [I] s. : il.
Bibliogr. przy biogramach.
TUSZYŃSKI, Bogdan (1932- )
Polscy olimpijczycy Xx wieku (1924-
2002) : N-Ż I Bogdan Tuszyński ; współpr.
Henryk Kurzyński, Agata Tuszyńska. -
Wrocław : Wydawnictwo Europa, 2004. -
541, [3] s. : ił.
Bibliografia. Indeksy.
Twierdza Grudziądz : przewodnik po
wewnętrznym pierścieniu fortecznym / To-
warzystwo Przyjaciół Fortyfikacji. - [Gru-
dziądz : Towarzystwo Przyjaciół Fortyfika-
cji, 2007]. - Harmonijka [8] s. : iL (kolor.)
Twierdza Grudziądz w strukturze forty-
fikacji "Iinii Dolnej Wisły". Fortyfikacje;
Grudziądza : Biuletyn Koła Grudziądzkie-
go Towarzystwa Przyjaciół Fortyfikacji
2006, nr 7 - 8 s.
Twórcy i animatorzy muzyki na Pomo-
rzu i Kujawach I [red. t. Violetta Przech ;
auL Mirosława Cieśnik et aL]. - Bydgoszcz
: Wydaw. Uczelniane Akademii Muzycznej
im. Feliksa Nowowiejskiego, 2002. - 256 s.
: faks., fot.. portr., err. - (Z Badań nad Mu-
zyką i Życiem Muzycznym Pomorza i Ku-
jaw ; 6) (Praca Zbiorowa I Akademia Mu-
zyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Byd-
goszczy : nr 16)
N azwy aut. na s. 249-251. Seria jest kon-
tynuacją Zeszytów Naukowych AM nr 1-
15. Na s red. ISBN Zeszytów Naukowych.
Bibliogr. przy pracach.
Uroczystości odsłonięcia tablicy pamiąt-
kowej na domu rodzinnym Ryszarda Mil-
czewskiego-Bruna (ul. Paderewskiego 18,
godz. 11.30) oraz oddania do użytku pierw-
szych domów na osiedlu Nowe Tarpno przy
ulicach Ryszarda Mi1czewskiego-Bruna i
Edwarda Stachury (godz. 12.00), Gru-
dziądz. 6 XI 2006 r. / lopr. Tomasz Otrem-
ba]. - Grudziądz: Towarzystwo dla Upa-
miętnienia Ryszarda Miłczewskiego-Bruna
i Edwarda Stachu'ry w Grudziądzu, 2006. -
[4] s. : ił. (w tym kolor.)
VENTZKE. Hermann
Zdjęcia z przełomu wieków : Hermann
Ventzke (1847-1936) w drodze w kamerą
płytową = Foto-grafiert um die Jahrhunder-
twende : Hermann Ventzke (1847-1936)
unterwegs mit der Platten-kamera / [fot.
Hermann Ventzke, przedm. Lothar Hyss,
wstęp Dieter Vorsteher , tł. Peter Oryla]. -
Miinster : [Muzeum Prus Zachodnich I
WestpreuBi-sches Landesmuseum], 2004
(Miinster: Druckerei Buschmann). - 47, [I]
s. : fot. - (Katalog wystawy; nr 72)
Tekst w jęz. pał., niem..
W 100-lecie Polskiego Towarzystwa
Krajoznawczego (1906-2006) I przew.
Rady Redakc. Janusz Hinz. - Grudziądz:
Klub Centrum Spółdz. Mieszkaniowej.,
2006.-40 s. - (Biblioteka Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza)
WASZKIEWICZ, Zofia
Grudziądz w latach 1920-1939. Cz. I,
Życie polityczne Grudziądza w okresie
dwudziestolecia' międzywojennego. Cz. 2,
Mniejszości Narodowe i stosunki wyzna-
niowe w Grudziądzu w latach 1920-1939 I
Zofia Waszkiewicz. - (Toruń] : Wydawnic-
two Adam Marszałek, [cop. 2008] (Toruń :
Drukarnia nr l). - 453 s. : ił.
Bibliogr. s. [4101-428. Indeks.
Ważniejsze wydarzenia z życia Grudzią-
dza w latach 2003-2006 [oprac. Wydział
Oświaty, Sportu i Turystyki Urzędu Miej-
skiego w Grudziądzu]. Rocznik Grudziądz-
ki T.XVII, 2007, s. 245-248.
WECKWERTH, Marek
Wędrownik: atrakcje turystyczne Kujaw
i Pomorza. T. 3, cz. 2, Ziemia Chełmińska
i Dobrzyńska I [tekst i zdj. Marek We-
ckwerth]. - Bydgoszcz: Gazeta Pomorska.
2008 (Toruń: TZG Zapolex). - 79, [1] s.,
mapa - (Wędrownik)
WĘSIERSKI, Edmund
Przy tabace, jak na Kas ubach. Nowościi
2007, nr 234, s. 10. .
Historia rodziny Węgierskich
374
BIBLIOGRAFIA
WICIEJOWSKI. Kazimierz
Aleja gwiazd lotnictwa polskiego I [aut.
biogramów Kazimierz Wiciejowski, Elżbie-
ta Kołodziej, Elżbieta PiechJ. - Toruń' :
Wydawnictwo Adam Marszałek. cop. 2005.
- 78, [I ] s. : ił.
WICIK, Zenon
Metafizyka myśli : filozofia informatycz-
na I Zenon Wicik. - Grudziądz: Wydawnic-
two Zenon Wicik, 2006. - 383, [2J s.
Wiersze grudziądzkich poetów: Janusz
Lepper "Wierność", "Jeśli się zdobędę na
odwagę". Kalendarz Grudziądzki 2007.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2006, s. 155-157.
Wiersze grudziądzkich poetów: Serafin
Dariusz Nierzwicki "Wizyta", "Są bowiem
granice". Kalendarz Grudziądzki 2007.
Przewodnicząca Rady Redakcyjnej Anna
Janosz-Olszowy. Grudziądz: Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2006, s. 153-154.
Wisła królowa polskich rzek = Vistula the
queen of Polish rivers I [tekst W. Giełżyń-
ski et ał. ; fot. R. Baś et aL]. - Bydgoszcz:
Wydawnictwo Unitex, [2007]. - 231, [I] s.
: ił. kolor.
Tekst również pol., ang.
WIŚNIEWSKI, Edward
Charakterystyka Kotliny Grudziądzkiej
i przeprawy wodne przez Wisłę w Grudzią-
dzu. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza 2007, nr 9.
WIŚNIEWSKI, Edward
Historia budowli sakralnych we wsi Mo-
kre. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza 2008. nr 26.
WIŚNIEWSKI, Edward
Historia rejonu Kępy Fortecznej. Biule-
tyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2008, nr II.
WIŚNIEWSKI, Edward
Historia obszaru od wsi Kobylanka do
osady Jałowa Buda. Biuletyn Koła Miłośni-
ków Dziejów Grudziądza 2007, nr I.
WIŚNIEWSKI, Edward
Historia osiedli bezdomnych "Madera"
i "Abisynia". Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2007, nr 5.
WIŚNIEWSKI, Edward
Historia Wełc.la. Biuletyn Koła Miłośni-
ków Dziejów Grudziądza 2008. nr 31.
WIŚNIEWSKI, Edward
Historia wsi Gać i Węgrowo. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2006, nr 18.
WIŚNIEWSKI, Edward
Historia wsi leżących na trakcie malbor-
skim. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów
Grudziądza 2008, nr 18.
WIŚNIEWSKI, Edward
Historia wsi Owczarki Dragacz. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2007, nr 27.
WIŚNIEWSKI, Edward
Historia w.\'i Zakurzewo i Mokre. Biule-
tyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2008, nr 20.
WIŚNIEWSKI. Edwrad
Przeprawy mostowe przez Wisłę w oko-
licy Grudziądza. Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2007, nr ] I.
WIŚNIEWSKI, Edwrad
Spław towarów rzeką Wisłą. Biuletyn
Koła Miłośników Dziejów Grudziądza
2007, nr 21.
WITKOWSKI, Andrzej
Z żałobnej karty: Jan Lipowski (1919-
2(06). Kalendarz Grudziądzki 2007. Prze-
wodnicząca Rady Redakcyjnej Anna Ja-
nosz-Olszowy. Grudziądz : Grudziądzkie
Towarzystwo Kultury, 2006, s. 166-168.
WITKOWSKI, Sławomir
Żydzi na ziemiach polskich w średnio-
wieczu : z uwzględnieniem Śląska i Pomo-
rza Gdańskiego I Sławomir Witkowski. -
Olkusz: [Firma Neon - Marek Kluczewski,
Dariusz Krawczyk], 2007. - 78 s. : err.
Bibliografia
BIBLIOGRAFIA
375
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Brali piwo z browam w pobliskim Bzo-
wie. Nowości 2007, nr 172, s. 8.
Historia przydrożnych karczem i zajaz-
dów w gminie Grudziądz."
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Brzeźna, kiedyś zwana Uferstrasse. No-
wości 2007, nr 240. s. 8.
Historia ulicy Brzeźnej w Grudziądzu.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Ciegielniana wciąż wygląda tak samo.
Nowości 2007, nr 293, s. 8.
Historia ulicy Cegielnianej.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Czerwony Dwór na torfowiskach. Nowo-
ści 2007, nr 263, s. 8.
Historia ulicy Czerwonodwornej.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Kalinkowa, stara osada Kalinka: Nowo-
ści 2007, nr 169, 175, s. 8.
Historia ulicy Kalinkowej w Grudziądzu.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Karczma na gościńcu do Kwidzyna przed
Osą. Nowości 2007, nr 166. s. 8.
Historia przydrożnych karczem i zajaz-
dów w gminie Grudziądz
WITT. Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Kiedyś Bahnhoffstrasse. Nowości 2007,
nr 94, 100, ]04, s. 10.
Historia grudziądzkiego dworca
WITT, Witold IKAMIŃSKl, Henryk]
Kiedyś była tam Fryta. Nowości 2006, nr
299, s. 10.
Historia ulicy Mickiewicza.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Kiedyś była tam Fryta. Nowości 2007,
nr 5, s. 10.
Historia ulicy Mickiewicza, cz. 2.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Kiedyś rosły tam jedynie kalafiory. No-
wości 2007, nr 257, s. 8.
Historia ulic Hoffmanna i Matejki.
WITT, Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Kwiatowa - Blumenstrasse. Nowości
2007, nr 65. 7 I. s. 10.
Historia ulicy Kwiatowej.
WITT. Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Leżące wieżowce Abisynii znikną. No-
wości 2007, nr 303, s. 8.
Historia ulicy Lotniczej.
WITf, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Na szczęście przy karczmie powstała li-
nia kolejo a. Nowości 2007, nr 178, s. 8.
Historia przydrożnych karczem i zajaz-
dów w gminie Grudziądz.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Od Biskupiej do św. Wojciecha i Chopi-
na. Nowości 2007, nr 269, s. 8.
Historia ulicy Chopina.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Osada Gelbudzka albo Ja"owa Buda.
Nowości 2007, nr 281,287, s. 8.
Historia ulicy Konarskiego w Grudziądzu.
WITT, Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Osiedle Kopernika powstało na ugorach.
Nowości 2007, nr 216. s. 8.
Historia osiedla Kopernika w Grudzią-
dzu.
WITT. Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Pierwsze dni znów polskiego miasta.
Nowości 2008, nr 22, s. 8.
W styczniu 1920 r. Grudziądz po 148 la-
tach pruskiej niewoli wrócił w granice
Polski.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Rybacka, dawna osada. Nowości 2007,
nr 29, 35, s. 10.
Historia ulicy Rybackiej.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Sarniak, Mniszek i Knebloch. Nowości
2007, nr 97, 102, 125, s. 10.
Historia przydrożnych karczem i zajaz-
dów w gminie Grudziądz.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Spokojna ulica wzdłuż parku miejskiego.
Nowości 2008, nr 4, 10, 16, s. 8.
Historia ulicy Parkowej. .'
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Stały tam tylko dwie kamienice: Nowo-
ści 2007, nr 252, s. 8.
Historia ulicy Czarnieckiego w Grudziądzu.
376
BIBLIOGRAFIA
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Strzelecką zmienili na Focha. Nowości
2007, nr 77, 83, 88, s. 8.
. Historia ulicy marszałka Ferdynarda
Focha.
WITT. Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Thorner Gasse, czyli Toruńska. Nowości
2007, nr 41,47, 53, 59, s. 10.
Historia ulicy Toruńskiej.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Trakt na Radzyń i Brodnicę. Nowości
2007, nr 133, 13, s. 10.
Hi toria ulicy Hallera w Grudziądzu.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Trasa wzdłuż Trynki. Nowości 2007,
nr 17, 23, s. 10.
Historia ulicy Marii Skłodowskiej-Curie.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Tu była Fryderykowska. Nowości 2007,
nr 122. s. 10.
Historia ulicy Moniuszki w Grudziądzu.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Tu mieszkał prezydent. Nowości 2007,
nr 128. s. 10.
Historia ulicy Józefa Włodka w Grudziądzu.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Ulica z kościołem i sierocińcem. Nowo-
ści 2007, nr 275, s. 8.
Historia ulicy Bydgoskiej.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Ulica zawsze pełna szkół. Nowości 2006,
nr 287, s. 10.
Hisoria ulicy Sienkiewicza.
WITT, Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Ulica ze szkołą, rzeźnią i gospodą. No-
wości 2007, nr 222, 228, 234 s. 8.
Historia ulicy Narutowicza w Grudziądzu.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Warto było być sołtysem. Nowości 2007,
nr 136, 142, 148, 154, 160, s. 10.
Historia przydrożnych karczem i zajaz-
dów w gminie Grudziądz.
WITT, Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Ważny trakt na Toruń i do Chełmna.
Nowości 2007, nr 145, 151, 157, 163.
Historia ulicy Chełmińskiej w Grudziądzu.
WITT. Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Wiesen Weg, czyli droga przy torach.
Nowoości 2007. nr 299, s. 8.
Historia Drogi Łąkowej.
WITT, Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Wiślana w Grudziądzu. ulicą ludzi ubo-
gich. Nowości 2007, nr 246, s. 8.
Historia ulicy Wiślanej.
WITT, Witold (KAMIŃSKI. Henryk]
Zasadźcy i ich karczmy. Nowości 2007,
nr 131, s. 10.
Historia przydrożnych karczem i zajaz-
dów w gminie Grudziądz.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się...2 grudnia 1893roku. No-
wości 2008, nr 285, s. 8.
Historia powstania w Grudziądzu Towa-
rzystwa Ludowego.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się...2 września 1576 roku. No-
wości 2008, nr 209, s. 8.
Wizyta w Grudziądzu króla, Stefana Ba-
torego.
WITT, Witold (KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się...28 listopada 1922 roku.
Nowości 2008, nr 279, s. 8.
Historia polskiego Kurkowego Bractwa
Strzeleckiego, które działało w Grudziądzu
w latach międzywojnia.
WITT, Witold (KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się...28-30 sierpnia 1965 roku.
Nowości 2008, nr 203, s. 8.
Gościnny występ Mieczysławy Ćwikliń-
skiej w grudziądzkim teatrze był wydarze-
niem kulturalnym i towarzyskim.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się ,.. 25 maja 1858 r. Nowości
2008, nr 120, 168, s. 8.
Historia pruskiego Bractwa Strzeleckiego
w Grudziądzu, działającego w latach 1813-
1920.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się...21lipca 19J l roku. Nowo-
ści 2008, nr 174, s. 8.
BIBLIOGRAFIA
377
Historia linii tramwajowych w Gru-
dziądzu.
WITT, Witold (KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się...21 września 1772 roku.
Nowości 2008, nr 221, s . 8.
Budowa cytadeli przez Prusaków przy-
czyniła się do szybkiego rozwoju Grudzią-
dza pod zaborami.
WITI, Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Zdarzyło się...26 września 1967 r.oku.
Nowości 2008, nr 227, s. 8.
26 września 1967 roku oddano do użyt-
ku tor żużlowy na stadionie w Parku Miej-
skim.
Jednak historia SpOI:'tu motorowego
w Grudziądzu sięga czasu międzywojnia.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się ... 23-26 czerwca 1925 roku.
Nowości 2008" nr 144, s. 8.
W 1925 r gościł w Grudziądzu prezydent
RP Stanisław Wojciechowski.
WITT, Witold (KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się...23 grudnia 1864 roku. No-
wości 2008. nr 297, s. 8.
Rola Grudziądza w Powstaniu.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się ... 10 maja 1862 roku. No-
wości 2008, nr 109, s. 8.
Historia Towarzystwa Upiększania Mia ta.
WITI, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się... 14 października 1895 roku.
Nowości 2008, nr 239, s. 8.
Historia Towarzystwa Gimnastycznego
"Sokół" .
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się ... 4 kwietnia 1965 roku.
Nowości 2008, nr 99. s. 8.
Sylwetka Aleksandra Gąssowskiego, gru-
dziądzkiego aktora i reżysera teatralnego,
patrona nagrody przyznawanej osobom
zasłużonym dla grudziądzkiej sceny tea-
tralnej.
WITT. Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się .:. 4 lutego 1957 roku. No-
wości 2008, nr 28, s. 8.
GKS Olimpia obchodzi jublileusz 85-le-
cia. Powojenna historia grudziądzkiego klu-
bu sportowego.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się...łl listopada 1972 roku.
Nowości 2008, nr 267, s. 8.
Ił listopda 1972 roku miała miejsce pre-
miera sztuki "Trędowata" w reżyserii
K. Rościszewskiego.
WITI, Witold I KAMIŃSKI. Henryk]
Zdarzyło się ... II marca 1888 roku. No-
wości 2008. nr 58, s. 8.
Historia powstania w qrudziądzu Towa-
rzystwa Przemysłowców Polskich.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się... 18 lutego 1923 roku. No-
wości 2008, nr 46, 70, s. 8.
Historia zakładów przemysłu gumowego
w Grudziądzu.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryki
Zdarzyło się... 18 lutego 1972 roku. No-
wości 2008, nr 52, s. 8.
Historia organizowania w Grudziądzu
Dni Kopernikowskich.
WITT. Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Zdarzyło się...8 października 1934 roku.
Nowości 2008, nr 2333, s. 8.
Przedwojenny Grudziądz fotografował
m.in Ludwik Poznański, który miał zakład
w Rynku.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się ... I kwietnia 1900 roku.
Nowości 2008, nr 75. s. 8.
Historia elektrowni przy ulicy Marii
Skłodowskiej-Curie.
WITT, Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Zdarzyło się... 15 czerwca 1243 roku.
Nowości 2008. nr 138, s. 8.
Historia bitwy nad jeziorem Rządz, roze-
granej w 1243 r. pomiędzy sprzymierzony-
mi siłami Prusów i Pomorzan a Zakonem
Krzyżackim.
WITT, Witold [KAMIŃSKI. Hc:nryk]
Zdarzyło się...15 listopada 1878 roku.
Nowości 2008. nr 273. s. 8.
378
BIBLIOGRAFIA
Dokładnic 130 lat t mu z Gmdziądza do
Jdbłonowa uruchomiono połączenie kolejowe.
WITT. Witold I KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się ... 15 maja 1991 roku. No-
wości 2008, nr 115, s. 8.
Historia ostatnich miesięcy istnienia Te-
atru Ziemi Pomorskiej w Grudziądzu.
WITI, Witold (KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się ... 15 marca 1955 roku. No-
wości 2008, nr 64, s. 8.
Początki powojennego, grudziądzkiego
teatru: Teatru Popularnego.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się...15 października 1945 roku.
Nowości 2008, nr 245, s. 8.
Historia Gazowni Miejskiej w Grudziądzu.
WITI, Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Zdarzyło się...] 5 sierpnia 1920 roku.
Nowości 2008, nr 11. s. 8.
Historia grudziądzkiego Centrum Wy-
o;zkolenia Kawalerii.
WITT, Witold IKAMIŃSKI. Henryk]
Zdarzyło się... 17-23 sierpnia 1953 roku.
Nowości 2008" nr 197, s. 8.
W latach 50-tych ubiegłego wieku myśla-
no o utworzeniu w Grudziądzu teatru Mu-
zycznego.
WITI, Witold [KAMIŃSKI. Henryki
Zdarzyło się ... 7 czerwca 1921 roku.
Nowości 2008, nr 132. s. 8.
W 1921 r. w Grudziądzu gościł Naczel-
nik Państwa, Józef Piłsudski.
WITT, Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Zdarzyło się...7 listopada 1934 roku. No-
wości 2008, nr 262, s. 8.
Opis przedwojennego, grudziądzkiego
półświatka.
WITI. Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Zdarzyło się ... srogą zimą 1945 roku.
Nowości 2008, nr 40. s. 8.
Artykuł na temat walk wyzwoleńczych
o Grudziądz od stycznia do marca 1945 roku.
WITT, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się ... 3-5 czerwca 1928 roku.
Nowości 2008. nr 126, 156, s. 8.
Historia polskiego Kurkowego Bractwa
Strzeleckiego, które działało w Grudziądzu
w latach międzywojnia.
WITT, Witold I KAMIŃSKI, Hcnryk]
Zdarzyło się ... 30 czerwca 1923 roku.
Noowości 2008, nr 150, s. 8.
GKS Olimpia obchodzi jublileusz 85-lecia.
WITI. Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Zdarzyło się...3 I lipca 1920 roku. Nowo-
ści 2008, nr 180. s. 8.
Historia Towarlystwa Przyjaciół, powsta-
łego na przełomie XIX i XX wieku.
WITI, Witold [KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się... 13 grudnia 1885 roku. No-
wości 2008, nr 291, s. 8.
Historia Grudziądzkich Zakładów Mię-
snych.
WITI. Witold (KAMIŃSKI, Henryk]
Zdarzyło się... I 3 lipca 1454 roku. Nowo-
ści 2008, nr 162, s. 8.
Na początku wojny trzynastoletniej
w Grudziądzu wybuchło powstanie ant y-
krzyżackie.
WITI, Witold IKAMIŃSKI. Henryk]
Zdarzyło się... 13 sierpnia 1911 roku. No-
woości 2008, nr 186. s. 8.
Historia Towarzystwa Jedność. powstałe-
go na przełomie XIX i XX wieku.
WITI. Witold [KAMIŃSKI. Henryk]
Zdarzyło się ... wiosną 1946 roku. Nowo-
ści 2008, nr 81, s. 8.
Początki sportu żużlowcgo w Grudziądzu.
WITTLIN, Tadeusz
Szabla i koń : gawęda o Wieniawie I Ta-
deusz Wittlin. - Warszawa; dziekanów
Leśny: Wydaw-nictwo LTW, 2003. - 287,
[I] s., [16] . tabł. : ił. ; 21 cm
Bibliografia. Indeks.
WOJ [Rzeszut Wojciech]
Grudziądzanie też zapłacili za wolność.
Gazeta Pomorska 2006, nr 290, s. 13.
Wspomnienia członków grudziądzkiej
"Solidarności" ze stanu wojennego.
WOJ IRzeszut Wojciech]
Ile mają nasi radni? . Gazeta Pomorska
2007, nr 8, s. 17.
BIBLIOGRAFIA
379
Oświadczenia majątkowe złożyli gru-
dzi'ldzcy radni.
WOJ fRzeszut Wojciech]
Rusza Uniwersytet Trzeciego Wieku.
Gazeta Pomorska 2007, nr 108. s. 15.
W Grudziądzu zaczyna działać szkołła
dla osób starszych tzw. Uniwersytet Trze-
ciego Wieku.
WOJ [Rzeszut Wojciech]
To u nas rodziła się współczesna ekono-
mia. Gazeta Pomorska 2007, nr 69, s. 17.
W 2007 r. minęła 485 rocznica pobytu
Mikołaja Kopernika w Grudziądzu. Wów-
czas uczony wygłosił traktat "O szacunku
monety" .Artykuł z cyklu "Album Gru-
dziądzki" .
WOJ (Rzeszut Wojciech]
W czasach, gdy dzwony przetapiano na
armaty. Gazeta Pomorska 2007. nr 45, s. 23.
Historia wojenna grudziądzkich dzwo-
nów kościoła farnego.
WOJCIECHOWSKI, Jerzy S.
10 (dziesiąty] Pułk Ułanów Litewskich I
Jerzy S. Wojciechowski. - Pruszków: Ofi-
cyna Wydawnicza "Ajaks", 2007. - 54, II]
s. : ił. - (Zarys Historii Wojennej Pułków
Polskich w Kam-panii wrześniowej, z. 198)
Bibliografia
Województwo kujawsko-pomorskie =
Kuyavia - Pomerania voivodeship I [red.
tekstów Magdalena Ciotuszyńska, Karol
Staniszewski ; fot. Piotr Woj-tas ; tł. Mag-
dalena Ciotuszyńska]. - Bydgoszcz: Gru-
pa Wydawnicza Promocja Regionu Promo-
cja Polska, cop. 2007. - 320 s. : ił. kolor.
Na okI. podtyt.: od rzemiosła do przemy-
słu = from handicraft to indusrty. - Tekst
równol. pol., ang.
WOJTASZAK, Andrzej
Generalicja Wojska Polskiego 1921-1926
I Andrzej Wojtaszak. - Szczecin : Wydaw-
nictwo Naukowe Uniwersytetu Szczeciń-
skiego, 2005. - 690 s. : ił. (kolor.), portr.,
wykr. - (Rozprawy i Studia I Uniwersytet
Szczecinski. ISSN 0860-2751 ; t. (663) 589)
Na s. tyt. także t. 663 oznaczający nr
kolejny serii Rozprawy i Studia do nr 74
wydawanej przez WSP w Szczecinie. -
Streszcz. niem.
Bibliografia. Indeks.
WO-NIAK, Zbigniew
Organizacja i działalność niemieckich
sądów powszechnych na terenie Grudzi'ldza
w latach 1939-1945. Rocznik Grudziądzki
T.XVII, 2007, s. 151-169.
WÓJCICKI, Dominik
Uniwersyteckie ambicje Grudziądza:
Grudziądz chce być ośro kiem akademic-
kim i mieć u siebie wydział techniczny
UMK. Gazeta Wyborcza: Toruń 2006,
mr 52, s. I.
Wydarzenia muzyczne na Pomorzu i Ku-
jawach / [red. Aleksandra Kłaput-Wiśniew-
ska, Barbara Mielcarek-Krzyżanowska]. -
Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Aka-
demii Muzycznej im. F. Nowowiejskiego,
2006. - 464 s. : ił. ; 25 cm. - Wrace zbioro-
we I Akademia Muzyczna im. Feliksa No-
wowiejskiego w Bydgoszczy; nr 23)
Wysiedlenia na Pomorzu w latach 1939-
1948 : materiały pokonferencyjne I pod red.
Józefa Borzyszkowskiego. - Gdańsk : In-
stytut Kaszubski ; Wejherowo : Muzeum
Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomor-
skiej, 2004. - 125 s.
Mater. z sympozjum naukowego pt.: "Po-
morze w kontekście stosunków polsko-nie-
mieckich a wypędzenia - fakty i mity" zorg.
27 stycznia 2004 r. w Tczewie.
Bibliogr. przy rozdz.
Wystawa Panorama Firm Grudziądz 2005,
17 - 19.06.2005 hala sportowa GKS "Olim-
pia" ul. Piłsudskiego 14, Grudziądz II pra-
ca zbiorowa]. - [Grudziądz: Urz'ld Miejski
: NOT: GKS Olimpia; 2005] (Is. ł. : s. n.]).
- [40] s. : fot.
Opis wg okI.
WYŚCIEŁŁO, Bazyli
Oczekując zbliżającego się zmartwych-
wstania. Gazeta Pomorska 2(X.>? nr 81, s. 17.
380
BIBLIOGRAFIA
Opis zwyczajów i obrzędów zwi'lzanych
z Wielkim Tygodniem, charakterystycznych
dla ziemi grudziądzkiej i wąbrzeskiej. Ar-
tykuł z cyklu "Album Grudziądzki".
Z żałobnej karty: Bożena Glamowska
(1934-2008) [oprac. Przyjaciele]. Kalendarz
Grudziądzki 2009. Przewodnicząca Rady
Redakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz: Gru-
dzi'ldzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
s. 197-198.
Z żałobnej karty: Eugeniusz Chmielew-
ski [oprac. Przyjaciele]. Kalendarz Gru-
dziądzki 2009. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz : Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
s. 192- I 93.
Z żałobnej karty: Jan A. Sikorski (1941-
20(8) [oprac. Ludzie "Sobieskiego"l. Ka-
lendarz Grudziądzki 2009. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
s.204-205.
Z żałobnej karty: Marian Perliński (1922-
2(08) [oprac. Przyjaciele]. Kalendarz Gru-
dziądzki 2009. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz : Gru-
dziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
s.203.
ZABOROSKI, Adam; WRZYSZCZ Ja-
rosław; MARCINIAK Krzysztof
Choroba dyskowa kręgosłupa: kompen-
dium dla pacjentów I Adam Zaborowski,
Jarosław Wrzyszcz, Krzysztof Marciniak.-
Grudziądz: Szpital Specjalistyczny, [2006].
- 20 s. : il. - Bibliografia
ZACHARSKI, Marek
Kropelka I Marek Zacharski ; il. Urszula
Zacharska. - Grudziądz: [Wydawca Miej-
skie Wodociągi i Oczyszczalnia], 2005
(Górna Grupa: DKW). - [24] s. : il. (kolor.)
ZAKRZEWSKI, Józef
30 lat działalności Ogólnopolskiego Koła
Wychowanków Średnich Szkół Grudziądza
(1974-2004). Rocznik Grudziądzki T.XVI,
2005, s. 372-374.
ZANIEWSKI, Piotr
Szlakami zamków krzyżackich / Piotr
Zaniewski. - Warszawa: Sport i Turystyka
- 2005. - 367. [I] s. : fot., mapy kolor., pl.,
portr., rys. - (Przewodnik Turystyczny)
Mapy kolor. również na wyklejkach.
Bibliografia. - Indeks.
ZARZYCKI, Piotr
7 [Siódmy] Wielkopolski Dywizjon Arty-
lerii Konnej / Piotr Zarzycki. - Pruszków:
"Ajaks" : przy współpr. Fundacji na Rzecz
Tradycji Artylerii. 2002. - 46, [ I] s. : faks.,
fot., portr. - (Zarys Historii Wojennej Puł-
ków Polskich w Kampanii Wrześniowej,
ISSN 0860-2360 ; z. 139)
Bibliografia.
ZAWADZKI. Zbigniew
Fiesta balonowa nad Grudziądzem. Ka-
lendarL Grudziądzki 2009. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008.
s. 179-183.
ZAWADZKI, Zbigniew
Grudziądzkie wydawnictwo - "Mównica
publiczna". Biuletyn Koła Miłośników
Dziejów Grudziądza 2007, nr 30.
ZAWADZKI, Zbigniew
Jakie wybrać imię? Kalendarz Gru-
dziądzki 2007. Przewodnicząca Rady Re-
dakcyjnej Anna Janosz-Olszowy. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury. 2006,
s. 193-201.
ZAWADZKI, Zbigniew
Obóz NKWD w Grudziądzu w relacji leka-
rza obozowego HOI'Sta Wolfa. Biuletyn Koła
Miłośników Dziejów Grudziądza 2007, nr 4.
ZAWADZKI, Zbigniew
Secesja na kartach pocztowych. Kalen-
darz Grudziądzki 2008. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz-Olszowy.
Grudziądz : Grudziądzkie Towarzystwo
Kultury, 2007, s. 103-106.
ZIELIŃSKI, Józef
Lotnicy polscy w Bitwie o wielką Bryta-
nię = Polish airmen In the Battle of Britain
381
BIBLIOGRAFIA
/ Józef Zieliński; [tł. na jęz. ang. Wojtek
Matusiak]. - Warszawa: "MH". [2005]. -
240 s., [16] s. tabl. kolor. : faks., portr., rys.
Tekst równol. pol., ang.
ŻEBROWSKI, Mariusz
Z żałobnej karty: Bożena Malicka (1923-
2(08), Femanda Malicka (1919-2008). Ka-
lendarz Grudziądzki 2009. Przewodnicząca
Rady Redakcyjnej Anna Janosz. Grudziądz
: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2008,
s. 199-201.
ŻUROWSKI. Michał
Kto odrobił lekcję? Gazeta Pomorska
2007, nr 1]5, s. 6.
Podsumowanie sześciu miesięcy sprawo-
wania władzy przez prezydentów w naj-
większych miastach regionu.
ŻYCZYŃSKA, Aleksandra
Podpułkownik Stanisław Sitek - komen-
dant Centrum Wyszkolenia Żandarmerii
w Grudziądzu. Rocznik Grudziądzki T.XVI,
2005. s. 333-336.
t)"
(
) ,: !f,'--
: p
I . , "
I
.. .....
== ... . ==
w
I im \\ II\m I III IIII
213550