Русско-осетинский экологический словарь. Книга первая. Русско-осетинский словарь названий растений и терминов, относящихся к ним - Цгоев Т.Ф.

Часть первая. Русско-осетинский словарь названий растений

Часть вторая. Осетинско-русский словарь названий растений

Часть третья. Краткий русско-осетинский словарь терминов, относящихся к растительному миру

Author: Цгоев Т.Ф.

Tags: государство и право юридические науки растения биология экология осетинский язык терминология русско-осетинский словарь

ISBN: 978-5-00081-148-3

Year: 2017

Similar

Русско-осетинский энциклопедический словарь по естествознанию и медицине. Неологизмы и система терминов: около 10 000 слов, терминов, выражений, названий растений и животных

Русско-осетинский словарь: 25 000 слов

Латинско-русский словарь названий декоративных растений Северного Кавказа

Большой русско-осетинский словарь

Text

Т.Ф. Цгоев
РУССКО-ОСЕТИНСКИЙ
ЭКОЛОГИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ
Книга первая
РУССКО-ОСЕТИНСКИЙ СЛОВАРЬ
НАЗВАНИЙ РАСТЕНИЙ И ТЕРМИНОВ,
ОТНОСЯЩИХСЯ К НИМ
Владикавказ 2017

ББК 67.407
ЦП
ЦП ЦгоевТ.Ф.
Русско-осетинский экологический словарь. Книга первая. Русско-
осетинский словарь названий растений и терминов, относящихся к ним
/ Т.Ф. Цгоев; - Владикавказ, 2017. - 507 с.
Рецензент: Р.А. Теблоев, к.т.н., профессор, заслуженный эколог РСО-А
13ВЫ 978-5-00081 -148-3 ББК 67.407
©ЦгоевТ.Ф., 2017

Цгъойты Т. Ф.
ИРОН-УЫРЫССАГ
ЭКОЛОГОН ДЗЫРДЫУАТ
Фыццаг чиныг
ЗАЙÆГОЙТЫ НÆМТТЫ ÆМÆ СÆМ ЦЫ
ТЕРМИНТÆХАУЫ,
УЫДОНЫ УЫРЫССАГ-ИРОН
ДЗЫРДЫУАТ
Дзæуджыхъæу 2017

ББК 67.407
ЦП
Ц 11 Цгъойты Т.Ф.
Ирон-уырыссаг экологон дзырдыуат. Фыццаг чиныг. Зайæгойты нæмт-
ты æмæ сæм цы терминтæ хауы, уыдоны уырыссаг-ирон дзырдыуат. -
Дзæуджыхъæу 2017. -507ф.
ЗВЫ 978-5-00081 -148-3 ББК 67.407
© Цгъойты Т.Ф., 2017

СОДЕРЖАНИЕ
От автора 7
Часть первая. Русско-осетинский словарь названий растений.
Зайæгойты нæмтты уырыссаг-ирон дзырдуат 13
Часть вторая. Осетинско-русский словарь названий растений.
Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат 279
Часть третья. Краткий русско-осетинский словарь терминов,
относящихся к растительному миру.
Зайæгойтæм цы терминтэе хауынц уыдон уырыссаг-ирон
цыбырдзырдыуат 352
Фотографии основных видов растений 454
Список использованной литературы 506

От автора
Трудно представить существование человека и животных без растений,
роль которых в их жизни не поддается оценке. Благодаря фотосинтезу
зеленые растения обогащают атмосферу кислородом (02) и очищают воздух от
излишков углекислого газа (С02). При фотосинтезе из воды и углекислого
газа с участием зеленого пигмента хлорофилла мы получаем так
необходимое животному миру, в том числе человеку, органическое вещество (СпН2пОп).
Это вещество, не только пища и одежда, но и сырье для промышленности.
Растения, работают как своеобразный живой фильтр, поглощая из
воздуха пыль и всевозможные химические соединения. И тем самым
обеспечивают биологическую очистку атмосферного воздуха от загрязнителей.
Они регулируют количество осадков и положительно влияют на тепловой
и радиационные режимы, смягчают летнюю жару и сухость, защищают от
палящего солнца и сильных ветров.
Общеизвестен противошумовой эффект растений в населенных пунктах,
связанный с большой звукопоглощающей способностью деревьев.
Растения являются своеобразным средством информации о загрязнении
окружающей среды и прежде всего атмосферного воздуха. С помощью
растений можно осуществлять биомониторинг. Наиболее чувствительны к
загрязнению воздуха хвойные растения, мхи и лишайники.
Многие древесные и кустарниковые породы выделяют в воздух летучие
органические вещества - фитонциды, которые губительно действуют на
болезнетворные бактерии, низшие грибы и простейшие организмы. Зеленые
растения также способствуют повышению ионизации воздуха, что
благоприятно влияет на общее самочувствие и здоровье человека. Наличие ионов в
чистом воздухе - экологическая потребность человека.
Зеленые насаждения предохраняют почвенный покров от ветровой и
водной эрозии, препятствуют оврагообразованию. Озелененные территории
уменьшают сток дождевых вод, за счет испарения повышают влажность
воздуха, что, в конечном счете, обеспечивает интенсификацию процессов
самоочищения воздуха
А сколько видов растений являются лекарственными, в которых
находится великая целительная сила, помогающая нам сохранить здоровье и
продлить жизнь. В современной фармакопее препараты из растений составляют
свыше 40 процентов.
Растения обладают значительным декоративным эффектом.
Различные формы сочетания крон, листьев цветков и соцветий, многообразно
проявляющиеся в динамике сезонного развития растений, позволяют создавать
7

Список использованной литературы 506
всевозможные композиции для украшения территорий населенных пунктов.
Особую декоративную ценность имеют такие растения, как каштан, белая
акация, самшит, розы, сирень, садовые жасмины, пионы, форзиции и многие
другие.
Из всего этого следует, что растения всегда останутся основой жизни,
создающие условия для существования всех организмов на Земле.
Поэтому актуальными являются познания в этой области.
На территории Северной Осетии, по данным В.Ю. Корнаевой [15],
известно более 2018 цветковых растений. А многих ли из них мы в
большинстве можем назвать? Единицы. Редко кто из нас скажет, какие виды растений
растут в лесу, на лугу, у водоема. Для большинства из нас то, что под ногами
- это трава, а над головой - деревья.
Тем более на осетинском языке.
А если говорить о споровых растениях: папоротниках, хвощах, грибах,
водорослях, то здесь познания на осетинском - почти нулевые.
Абсолютное большинство осетинских ученых-биологов изучают
проблемные вопросы в этом направлении на русском языке. Поэтому по
настоящее время в осетинском языке незначительная часть растений имеет свое
название. Так при анализе имеющихся литературных источников только
290 из указанного выше количества имеют свое название на
осетинском языке.
При этом одно и то же растение в разных местах (ущельях) и разных
литературных источников называется по-разному. Так, например,
«подсолнечник» имеет следующие названия на осетинском: æхсынæн, хурмæзилæг, хур-
мæзил, сонхурæ, сонхура, æхсинæн, галыцæст, хъæие, сохуран, семичкæ.
Соответственно:
ромашка - æхсынкъмарæн, риухосгæрдæг, гуырбыл, æхсынчъыхос, гуири-
ла, къеренæг, реухуасгæрдæг, саскъмарæн;
молочай - æхсырæг, æхсирæг, куыдзæхсырæг, æхсæвæрæг, æхсæвæртæ,
кудзиси, кудзихсир, кудзихсирæг, æхсирбулдзæ’,
самшит - бза, бызæ, быза, буза, чеса, сенсери, æфсæнбæлас, чесæ, кеса,
кесса, кесæ, сенсерæ
и т.д.
В связи с этим автором на основе анализа собранных материалов и
литературных источников в этой книге приведены названия растений на осетинском
языке. При этом на основе рассмотрения характерных признаков растений,
изучения этимологии (происхождения) названий растений на латинском,
греческом и русском языках автор взял на себя смелость значительной их части
впервые дать соответствующие названия.
8

Список использованной литературы
506
К названиям растений дана их краткая характеристика с целью
обозначения принадлежности к определенной группе и уточнения происхождения
названия растения.
По некоторым растениям сохранены русские названия в переводе,
которые в свою очередь произошли от латинских или греческих названий. Так
растения «дрёма» и «дремлик» намечают на то что в этих растениях
раскрываются нижние цветки, в верхней части соцветия еще много бутонов, они
опущены книзу, как будто дремлют, отсюда и название рода. Отсюда
латинское «Ме1апс1пит», что в переводе обозначает «дремать». В иронском
диалекте это слова означает «рæдзæ-мæдзæ», а на дигорском - «рæхцун». Отсюда
осетинские названия растений «дрёма-рæхцунæг» и «дремлик-рæдзмæдзæг».
Еще один пример: Название растения «дрок» происходит от слов «деру»,
«драть», «потому что это растение имеет колючки». На осетинский язык
слова «деру», «драть» переводятся как «тонын», отсюда и название растения на
осетинском языке «тонæг».
Некоторые растения на русском и осетинском языках имеют разные
названия, в связи с чем в словаре приведены разные соответствующие названия.
Так растение «верба» имеет еще следующие названия: ветла, ива
остролистная, ива серебристая, ива волчниковая, ива белая, белотач, лоза, бредина и
ракитник. Соответственно это же растение на осетинском имеет следующие
названия: донхæрис, сурхбуар хæрис, урсхæрис, донæхсыцъы, фæлурсхæрис,
нердзи, нерджи, гедукъи, туку, донæхсинцъæ.
Или ОКОПНИК, или: Живокость, Костолом, Костоправ - на
осетинском: ЦЪАХГÆР, кæнæ: Стæгхос, Цæвæгхос, Цьæхгæр, Цъахъар, Цъæхгар.
Поэтому прописными буквами обозначены их основные названия, а
курсивом -другие названия. Всего в данном словаре приведены осетинские
названия 1843 растений.
Некоторые термины, относящихся к растительному миру на осетинском
языке носят собирательное значение. Так, перевод злака и овощи в словарях
звучит одинаково - «халсар», что не соответствует действительности. Автор
ни от кого- либо не слышал, чтобы он злак по-осетински назвал «хаслар»-ом.
Скорее всего, «злак» переводится как «хъсемпхал» так как злак - это
растение со стеблем в виде полой коленчатой соломины и с мелкими цветками
в колосьях или метелках, а «соломина» в осетинский язык переводится как
«хъæмп». «Овощ» же на осетинском, конечно «халсар».
Или слово «возделывать» в существующих словарях на осетинский язык
переводится как «зæххы куыст кæнын», что дословно означает «работать с
землей» или, в крайнем случае, «обрабатывать землю», но не почву. Значение
же этого слова по словарям русского языка обозначает: 1) о почве - подготав-
9

Список использованной литературы 506
ливать к посеву, к посадке; 2) о растениях - выращивать, разводить.
Следовательно, правильнее было бы это слово переводит двояко и, в частности по
отношению к растениям правильнее бы переводить как «рæзын кæнын».
И так по некоторым другим переводам терминов.
Дополнительно в книге приводится осетинско-русский словарь названий
растений и русско-осетинский словарь названий цветов.
Необходимо отметить, что автором использованы источники и материалы
говоров и наречий обеих диалектов осетинского языка.
Автор считает крайне необходимым совмещение двух диалектов в один
языковый мир, как это сделано другими более развитыми народами. Народ
один, значит литературный язык должен быть один. Разговорная же речь
может быть разная. Ведь говорят же русские на разных наречиях, и можно
сказать -диалектах, а литературный язык один. Пусть же говорят фасналцы,
лескенцы, уалагкомцы, зругцы, куртантинцы, кударцы, дигорцы,чысанцы,
дзимырцы, дзомагьцы и другие на своем наречии (если хотят), но должны
писать, читать и публично выступать на литературном. Пора осетинской
интеллигенции задуматься над этим, что будет способствовать сплочению нации.
К сожалению, некоторые из нас работают совершенно в другом направлении.
Хотел бы, чтобы эта книга побудила осетинского читателя к более
вдумчивому отношению к осетинскому языку и способствовать пробуждению
интереса к родному языку и краю.
Предусматривается издание еще двух книг по экологии. Вторая книга -
это русско-осетинский словарь животного мира, а третья книга - это
русско-осетинский словарь экологических (технических) терминов
Вторая книга будет содержать переводы названий животных и терминов,
касающихся животного мира.
Третья книга будет посвящена переводам названий природных объектов,
части экологических и технических терминов.
Автор считает своим долгом выразить искреннюю благодарность тем,
которые оказали помощь в издании данного словаря.
По вопросу приобретения электронной версии данного издания
обращаться к автору по телефонам: 89188238121 и 89888366150.
10

Русский алфавит
Аа Бб Вв Гг Дд
Жж Зз Ии Йй Кк
Нн Оо Пп Рр Сс
Фф Хх Цц Чч Шш
Ыы Ьь Ээ Юю Я я
Ее
Лл
Тт
Щщ
Её
М м
Уу
Ъъ
Осетинский алфавит
Аа
Дд
Зз
Мм
Сс
Хъ хъ
Щщ
Яя
Ææ
Дж дж
Ии
Нн
Тт
Цц
Ъъ
Бб
Дз дз
Йй
Оо
Тътъ
Цъ цъ
Ыы
Вв
Ее
Кк
Пп
Уу
Чч
Ьь
Гг
Её
Къ къ
Пъ пъ
Фф
Чъчъ
Ээ
Гъ гъ
Жж
Лл
РР
Хх
Шш
Юю
11

Часть первая
Русско-осетинский словарь названий растений
Зайаегойты нэемтты уырыссаг-ирон дзырдуат
А
АБРИКОС, или: Абрикос
обыкновенный, Урюк - фруктовое дерево или
кустарник с желто-красными сладкими
сочными опушёнными плодами с
крупной косточкой. Высота деревьев до 15 м.
Цветки белые или розовые.
АБРИКОС ДИКИЙ, или: Жёлтос-
ливник, Морель, Курага - листопадное
дерево из рода Слива, средней высоты.
Листья округлые, яйцевидные, на верхушке
оттянутые, мелкозубчатые. Белые или
розовые цветки распускаются до появления
листьев. Плоды - однокостянки
желтовато-красного цвета, в очертании округлые,
эллиптические или обратнояйцевидные.
Косточка толстостенная, гладкая.
Абрикос - ценный ранний медонос. Для него
хорошо подходят щебнистые почвы гор.
Поэтому он незаменим при закреплении
и облесении склонов, галечниковых почв
речных долин.
АВРААМОВО ДЕРЕВО, или: Витекс
обыкновенный, Агнус-кастус, Прутняк -
невысокое дерево (до 10 м) или
кустарник (до 4 м).
АВРАН ЛЕКАРСТВЕННЫЙ (от лат
аигит золото) - многолетнее травянистое
растение с ветвистым стеблем, высотой
до 60 см. Цветки одиночные белые с
желтизной и темно-фиолетовыми жилками.
Растет по сырым и болотистым местам.
АВРИКУЛА (от лат. аипси1аг мочка
уха) - растение с крупными плотными
листьями и различно окрашенными
красивыми цветками. Листья имеют форму
уха.
КУРАГА, кæнæ: Абрикъос, Чъерачи,
Гаргари - дыргъ бæлас, кæнæ та къутæр,
урс æмæ уардихуыз дидинтимæ. Иæ
дыргътæ сты пакъуыгонд бурсырх
адджын æмæ дзалвджын, егъаугонд
æппытимæ. Иæ бæрзæнд у 15 м. Дидинтæ
сты урс кæнæ уардихуыз.
ЧЪЕРАМИ, кæнæ: Хъæддаг Курага,
Гъунгунæхсинцъæ, Жердела, Зарзары
- чылауийы мыггагæй сыфтæркалæг
бæлас. Ис йын аикхуыз æмдымбыл
сыфтæ, сæ цъуппытæ ивæзтгонд, сæ
кæрæттæ та лыстæгдæндагджынтæ.
Сыфтæр равзæрыны размæ ракалы
урс, кæнæ уардихуыз дидинтæ.
Иууонстæггъæд дыргътæ сты бургонд-
сырхуыз, æмдымбыл, элиптикон кæнæ
та иннæрдæмаикхуызон. Сæ апп у лæгъз
æмæ ставдцъар. Иæ мыддæттæн рæстæг
у рагафон. Хорз зайы хохаг хуырбын
зæххытæ. Уый тыххæй дзы пайда
кæнынц хæхты фахсты фидар кæнынæн
æмæ хуырджын мæрты хъæдсадзæнты.
АВРАМЫ БÆЛАС, кæнæ: Хачсаскъ,
Уисгон - къаннæг бæлас (10 м онг) кæнæ
къутæр (4 м онг йæ бæрзæнд).
ГОГЫЗУИДАГ - бирæазон кæрдæг
къалиуджын зæнгимæ, иугай урс бурбын
дидинджытимæ æмæ тар фиолетон
тагтимæ. Йæ бæрзæнд у 60 см онг. Йæ
иугай дидинтæ урс бургонд тар-фиолетон
тагтимæ. Рæзы уымæл æмæ цъымара
бынæтты
АРСЫХЪУС, кæнæ Арсигъос -
æстыр æмæ æнгом сыфджын зайæгой,
алыхуызон ахуырст рæсугъд дидинтимæ.
Йæ сыфтæ сты хъусы хуыз.
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
13

АДИАНТУМ
АГАВА (от гр. а%ао5 достойный
удивления) - тропическое растение,
разводимое как декоративное и для добывания
волокна. Стебель укороченный, листья
крупные колючие.
АГНУС-КАСТУС, или Витекс
обыкновенный, или Прутняк - кустарник или
небольшие дерево высотой до четырех
метров.
АДАМОВ КОРЕНЬ, или Тамус
обыкновенный - растение из вида лиан,
которое отличается от других представителей
этого класса наличием небольших
красных ягод. В медицине используют только
корень растения, остальные части
растения-лианы очень ядовиты. Используется
корень для лечения болезней суставов.
АДАМОВО ДЕРЕВО, или Павлония
- древесное растение с широкой кроной
и крупными листьями. Цветки крупные,
бледно-фиолетовые, иногда почти белые,
в метельчатых соцветиях. По легенде,
именно из Рая принес его на Землю Адам,
в честь которого дерево и получило свое
имя.
АДЕНОСТИЛЕС РОМБОЛИСТ-
НЫЙ, или Крестовник ромболистный
- многолетнее травянистое растение с
толстым горизонтальным корневищем и
с тонкими корнями (высота стебля 1,5-1,7
м). Из корневища развиваются
несколько крупных почковидно-сердецевидных
прикорневых листьев длиной до 30 см.
Название от латинского р1а1урИу11о1с1е8
- от греч. слов «рШуз» - широкий,
«рИуИоп» - лист, «оШез» - подобный.
Растет в верхнем лесном и субальпийских
поясах Осетии.
АДИАНТУМ, или Венерин волос -
травянистое растение из рода
папоротников. Листья тонкие на длинных
темно-бурых черешках. Разводится в оранжереях
или в домашних условиях. Латинское
название АсИапШт происходит от греческих
слов:а - «не», сИат - «смачивать», что
значит «несмачиваемый», так как вода
легко скатывается с растения, оставляя
его сухим.
ХАЛСÆСК - тропикон зайæгой,
цыбыргонд зæнгимæ, йæ сыфтæ сты стыр
æмæ сындзджын. Уæрæсейы дзы пайда
кæнынц куыд декоративон зайæгойæ.
ХАЛСАСКЪ, кæнæ: Халсаск,
Халсаскъæ, Уисгон - къутæр, кæнæ
ныллæггомау, йæ бæрзæнд 4 метры онг
кæмæн у, ахæм бæлас.
АДА МЫ УИДАГ, кæнæ Дзæгьæлæг
- здыхсой зайæгой, кæцыйæн иннæ
здыхсойтæй уæлдай ис гыццыл сырх
гагадыргътæ. Медицинæйы дзы пайда
кæнынц æрмæстдæр йæ уидагæй, иннæ
зайæгойы хæйттæ сты маргджын. Пайда
дзы кæнынц стджыты æрхæгтæ дзæбæх
кæныны архайды.
КЪАЛМУГ, кæнæ Адамы бæлас -
фæтæн бæласæр æмæ егъау сыффджын
бæлас. Егъау фæлурс-фиолетон, кæнæ
та урс æввахс дидинтæ йын, уисойхуыз
æмдидинты æмбырдгонд. Таурæгьтæм
гæсгæ, бæлас Дзæнæтæй Зæхмæ
æрбахаста Адам, æмæ уый номæй хонынц
бæласы.
ФÆТÆНСЫФÆГ, кæнæ Дзыбора -
бирæазон кæрдæгхуыз зайæгой, фæтæн
горизонталон бынзæнгимæ æмæ бынмæ
цæуæг лыстæг уидæгтимæ (йæ бæрзонд
1,5-1,7 метры онг). Йæ бынзæнгæй
равзæрынц цалдæр егьау уыргхуыз-
зæрдæхуыз уидагрæбын 30 см дæргъæн
сыфтæ. Иæ латинаг ном р1а1урку11оШе$
цæуы бердзейнаг дзырдтæй «р1агуз» -
фæтæн,«рпу11оп»-сыф,«о1с1е5»-хуызæн.
Зайы Ирыстоны уæллаг хъæдрæбынты
æмæ уæлхохты.
ХУССЫФЦИЛ, кæнæ. Цилгон,
Адиатум - кæрдæгхуыз зайæгой цилты
мыггагæй. Йæ лыстæг сыфтæ бадынц
тарморæ сыфхъæдтыл. Дарынц сæ
оранжерейæты æмæ хæдзарон уавæрты.
Латинаг ном АсИапШт цæуы бердзейнаг
дзырдтæй а - «нæ», сИат - «хуылыдз
кæнын», кæцы амоны «хуылыдз
нсекæнын», уымæн æмæ дон æнцонæй
æрцæуы зайæгойыл æмæ йæ ныууадзы
хусæй.
14

ХОХАГ УАРДИ
АДОКСА МУСКУСНАЯ, или
Мускус ница - многолетнее травянистое
растение высотой 5-15 см. Листья
тройчатые на длинных черешках с мускусным
запахом. Цветки зеленовато-белые или
желтовато-зелёные, собраны в головчатое
соцветие. Плоды с земляничным запахом
и приятным кисловатым вкусом. Период
вегетации короткий. В августе надземные
части ее отмирают. Встречается в горных
березово-черемуховых лесах. Родовое
название может быть переведено с
греческого как «бесславный» (а - частица
отрицания; 56^а - слава) и объясняется
малозаметными зеленоватыми цветками.
АДОНИС ВЕСЕННИЙ или Горицвет
весенний - многолетнее травянистое
растение высотой 10-15 см, с коротким
корневищем и крупными светло-жёлтыми
цветками. Ядовитое растение. Адонисы
эфемеры. Они успевают отцвести и дать
плоды до наступления летнего зноя.
АДОНИС ЛЕТНИЙ - вид
многолетних травянистых растений из рода
Адонис. Высота 10-50 см. Отличается
от адониса весеннего
огненно-красными, реже оранжевыми цветками, поэтому
их в народе называют горицветами или
«угольками в огне». Цветёт в конце мая и
в июне. Используется как лекарственное
растение. Препараты из них эффективны
при болезнях сердца.
АЗАЛИЯ, или Альпийская роза, или
Горький чай, или Бешеный хворост -
собирательное название некоторых кра-
сивоцветущих видов кустарничковых
растений из рода Рододендрон. Известно
более 350 видов. В Осетии используется
и как комнатное растение. Ежегодно
отмечаются случаи отравления животных
этим растением, чаще при перегонах на
горные луга и при пастьбе на них. От
цветков растения отравляются пчелы.
Азалия реликтовое растение.
СИСЛИ - бирæазон кæрдæг зайæгой
5-15 см. бæрзæндæн. Иæ мускусон
тæфгæнæг æртывæ^ сыфтæ бадынц
даргъ сыфхъæдтыл. Иæ кæрдæгхуыз-урс
кæнæ та бургонд - кæрдæгхуыз дидинтæ
æмбырдгонд сты сæртымбыл æмдидины.
Дыргьтæ æрыскъæфы тæф кæнынц, сæ
ад та у зæрдæмæцæугæ туаггонд. Йæ
рæзыны рæстæг у цыбыр. Йæ уæлзæххы
хæйттæ бахус вæййынц æмæ амæлынц
августы мæйы. Сæмбæлæн йыл ис бæрз-
къæбырттæг хъæдты. Йæ ном бердзенаг
æвзагæй у «æнæкад», кæцы йын радтой
йæ фыдуынд кæрдæгхуыз дидинты
тыххæй.
КУСОЙНÆ, кæнæ: Куысойнæ, кæнæ
Æвзæнхъуыр - бирæазон кæрдæг зайæгой
10-15 см бæрзæнд, цыбыр бынзæнгимæ
æмæ егъау ирдбур дидинтимæ. У
маргджын зайæгой. Кусойнæ у эфемер.
Иæ дидинкалын æмæ дыргьтæдæттын
рæстæг фæвæййы сæрды æнтæфы размæ.
ÆРТХУЫЗ - кусойнæйы мыггагæй
бирæазон кæрдæгхуыз зайæгой. Йæ
бæрзæнд у 10-50 см. Кусойнæйæ
хицæн кæны æртхуыз-сырх, хатгай та
талгъæр дидинтæй, уый тыххæй сæ
адæм хонынц судзгæ-дидинтæ, кæнæ та
«арты æвзалытæ». Дидинæг калы майы
кæроны æмæ июны. Пайда дзы кæнынц
хоскæнынæн. Йæ препараттæ тынг хорз
сты зæрдæйы низты ныхмæ.
ХОХАГ УАРДИ, кæнæ Дзалгъæдæ, кæнæ
Залгьæд - иумæйаг ном хæссæг иуæй-иу
рæсугъддидинджын къудзихуыз зайæгой
хохаг фугæйы мыггагæй. Бæрæггонд
сты йæ 350 хуызы. Ирыстоны ма сæ
пайда кæнынц куыд уатон декоративон
зайæгойæ. Бæрæггонд хабартæм гæсгæ,
алыаздæр фос ацы зайæгойы маргæй
фæхъæстæ кæй фæвæййынц, уый;
арæхдæр хохаг уыгæрдæнтæм скъæргæйæ
æмæ уым хизгæйæ. У реликтон зайæгой.
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
15

айва обыкновенная
АИР БОЛОТНЫЙ, или Ирный
корень, или татарское зелье -
многолетнее травянистое растение высотой более
1 м, с ветвистым толстым корневищем.
Листья простые, очередные, линейные.
Цветки зеленовато-желтые.
АИСТНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или Журавельник цикутный, или
Аистник цикутовый, или Грабельки -
однолетнее травянистое растение в степном
и лесостепном поясах Осетии. Цветет в
июле - августе. Встречается как сорное
растение около жилья, на полях,
огородах, сухих лугах.
АИСТНИК СТЕВЕНА - многолетнее
травянистое растение высотой до 40 см с
толстым корневищем и
приподнимающимися стеблями. Нижняя часть стеблей
покрыта щетинистыми волосками. Листья
продолговатого очертания. Цветение
длительное: с июня по август. Цветки с пятью
светло-лиловыми лепестками и пятью
чашелистиками. Длина плода 6 мм, носика
плода - 24 мм. Редкий вид, занесённый в
Красные книги России и РСО-А.
АЙВА
КУЛЬТИВИРУЕМАЯ-листопадное деревце или кустарник без
колючек, высотой до 2,5-3 м, с шириной кроны
до 4-5 м. Ствол темно-серый. Известно
много сортов. Популярно на
приусадебных участках с желтыми ароматными
терпко-сладкими плодами.
Светло-розовые цветки распускаются в мае, когда
дерево уже одето декоративными
листьями. Родина айвы - Закавказье и Западная
Азия.
АЙВА ОБЫКНОВЕННАЯ -
деревце или кустарник семейства розовоцвет-
ных. Цветки одинаково крупные. Плоды
ароматные, похожие по форме на яблоко,
крупные, лимонно - или темно-желтые.
АКОРИ, кæнæ Зал, кæнæ Залгæрдæг
- бирæазон кæрдæг зайæгой къалиуджын
ставд бынзæнгимæ. Йæ бæрзæнд 1 м
фылдæр. Йæ сыфтæ сты хуымæтæг,
радгай æмæ даргъ хаххон хуыз. Йæ
дидинтæ кæрдæгбурхыз.
КЪАДЗАГ, кæнæ Кæфласгæрдæг
- иуазон кæрдæг тыгъдбыдырон æмæ
хъæдбыдырон зайæгой Ирыстоны.
Дидин калы июлы-августы. Куыд
хæмпæлгæрдæг афтæ зайы хæдзæрттæм
æввахс, хуымты, цæхæрадонты æмæ
уыгæрдæнты.
КÆФЛАСГÆРДÆГ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 40 см бæрзæндæн
ставд бынзæнг æмæ сæхиуыл
схæцынæввонгджын зæнгтимæ. Зæнгты
бинаг хай æмбæрзт у хъисджын æрдутæй.
Йæ сыфтæ сты дæргьæццон. Дидин калы
июнæй августы онг. Дидинтæ фондз
ирд-кæркусæгхуыз дидинсыфтимæ æмæ
фондз къуссыфтимæ. Йæ рæзæйы дæргь
у 6 мм, рæзæйы фындзы дæргь та 24 мм.
У стæм хуыз, хает у Уæрæсе æмæ РЦИ-А
Сырх чингуытæм.
БИА, кæнæ Къомси - сыфтæркалæг
бæлас кæнæ та æнæсындзджын къутæр 3 м
бæрзæндæн æмæ 4-5 м онг бæлассæримæ.
Йæ зæнг сæгхуыз. Бирæ хуыз сортытæ
йын ис. Зындгонд у хъæууон цæрæнуæтты
будтæф бур дыргътимæ. Ирд-уардихуыз
дидинтæ райхæлынц майы, бæлас
декоративон сыфтæй æмбæрзт куы
свæййы, уый фæстæ. Махмæ фæзынд
Фæскавказæй æмæ Ныгуылæн Азийæ.
КЪОМСИ, кæнæ: Къовси, Биа -
чысыл бæлас кæнæ къутæр уардидидинты
бинонтæй. Йæ дидинтæ сты иухуызон
егъау. Фæткъуыйы хуызæн будтæф
дыргътæ лимонон æмæ тарбур хуыз
16

УРС ХЪÆДУРБÆЛАС
АИЛАНТ ВЫСОЧАЙШИЙ, или
Ясень китайский - дерево с толстыми
побегами и длинными сложными
листьями. Это очень быстрорастущее растение.
Образует много крылатых плодов,
висящих зимой гроздьями. Используется для
укрепления склонов и оврагов. Это дере-
во-экзот, уроженец Китая. Кора и листья
обладают раздражающими и ядовитыми
свойствами. Животные не дотрагиваются
до его листьев и ветвей. Но растение
является медоносом.
АКАЛИФА ЮЖНАЯ - однолетнее
травянистое растение из семейства
молочай, с тонким корнем и прямым
ребристым, ветвистым стеблем, 6-50 см
высотой. Листья очередные на черешках, 1-4,5
см длиной, ланцетные и заостренные.
Цветение в июле-августе, обитает в
степном и среднелесном поясах Осетии.
АКАНТ (от греч. АсаМкиз), или
Медвежья лапа - травянистое растение, реже
кустарник. Листья в виде розетки, очень
крупные и простые. Форма листьев лежит
в основе некоторых видов орнамента.
АКАНТОПАНАКС СИДЯЧОЦВЕТ-
КОВЫЙ - крупный кустарник, до 3-3,5
метра высоты, слабо ветвистое с
шиповатыми ветками и побегами. Листья
на тонких черешках, цветки в зонтиках.
Используется для живых изгородей. В
Осетии встречается в ботаническом саду
ГГАУ, республиканской станции юннатов
и во дворах.
АКАЦИЯ (от лат. асаЫа), или Акация
уличная -дерево невосприимчивый к
загрязнению окружающей среды, 15-20 м
в высоту. Белые ароматные свисающие
соцветия, до 20 см длиной; цветение в
конце мая - июне; плод- бурый, плоский,
линейно-продолговатый боб 5-12 см
длиной.
АКАЦИЯ БЕЛАЯ, или: Робиния
пожноакациевая, Робиния лжеакация -
высокое дерево из семейства акациевых с
кистями белых душистых цветов.
КИТАИАГ КÆРЗ, кæнæ Ипна
- ставд таладжын æмæ дæргъдзæг
сыфтæрджыжын бæлас. У тынг тагьд
рæзгæ зайæгой. Равзæры йыл бирæ
базырджын дыргътæ, кæцытæ зымæгон
ауыгьд сты пуцалгай. Пайда дзы
кæнынц хохы фахсытæ æмæ адагтæ
фидар кæнынæн. У экзот бæлас, Китайæ
рацæугæ. Бæласы цъармæ æмæ сыфтæм
ис низагайд æмæ маргджын миниуджытæ.
Цæрæгойтæ нæ æвналынц йæ цъармæ
æмæ сыфтæм. Фæлæ зайæгой у хорз
мыдхæссæг.
ЦЪИЗÆ - иуазон кæрдæг зайæгой
æхсырæгы мыггагæй, лыстæг уидæгтæ
æмæ раст, 6-50см бæрзæнд, фæрскджын,
къабузджын зæнгимæ. Йæ ланцентон
цыргъ радгай сыфтæ сты 1-4,5 см
дæргъæн. Дидинæг калы июлы - августы,
зайы Ирыстоны тыгъдбыдырты æмæ
астæуккагхъæды тæлмыты.
ДЗЫККАЙЫСЫФ, кæнæ: Æрсных,
Аканти, Æрсдзæмбы - кæрдæг зайæгой,
къаддæр хатт къутæр. Иæ сыфтæр пака
арæзт, тынг егъау æмæ хуымæтæг. Сыфты
формæйæ пайда кæнынц орнаменттæ
аразгæйæ.
СЫНДЗÆГ - егьау къутæр зайæгой,
3,5 м бæрзæндæн. Иæ лæмæгь къалиутæ
æмæ талатæ сты сындзытимæ. Йæ сыфтæр
фидар сты лыстæг сыфкъахтыл, дидинтæ
та æмбырдгонд сты аууондарæнхуыз
æмдидины. Ирыстоны йыл фембæлæн
ис хæдзæртты дуæртты, ХПАУ - ы
ботаникой бæласдоны æмæ æндæр рæтты.
ХЪÆДУРБÆЛАС, кæнæ
Хъæдорбæласæ, кæнæ Акъаци - йæ
алфæмбылай фалдзусы чъизийæн
фидар чи у ахæм бæлас. Йæ бæрзæнд
вæййы 20 м онг. Урс будтæфгæнаг зæбул
æмдидинтæн сæ дæргъ у 20 см онг; дидин
калы майы кæрон, кæнæ июны; дыргъ
та у буртæбæкк даргъгонд хъæдур 12 см
дæргъæн.
УРС ХЪÆДУРБÆЛАС - акъациты
бинонтæй бæрзонд бæлас, йæ урс
хæрзтæф дидинæгтæ æмбырд сты
пуцалгондæй.
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
17

АКТИНИДИЯ КОЛОМИКТА
АКАЦИЯ ЖЁЛТАЯ, или Жёлтая
акация, или Карагана древовидное -
кустарник или небольшое деревце (до 5-7
м). Используется для создания живых
изгородей, бордюров, озеленения склонов,
оврагов и водоёмов. Хороший медонос.
АКАЦИЯ СЕРЕБРИСТАЯ -
вечнозелёное, быстрорастущее дерево высотой
10-12 м с раскидистой кроной. Ветви и
листья растения имеют серо-зелёный
лёгкий налёт, за что эта акация и получила
название серебристой. Ярко жёлтые
соцветия собраны в крупные кисти.
АКВИЛЕГИЯ, или Водосбор, или
Орлик - травянистое многолетнее растение
семейства Лютиковые. Латинское
название растения образовано от латинских
слов ациа - «вода» и 1е&еге - «собирать»,
либо от аяиПа - «орёл».
АКОНИТ, или: Борец, Чёрное зелье,
Волчий корень - многолетнее травянистое
ядовитое растение семейства лютиковых
с прямыми стеблями и с пальчато-надрез-
ными листьями, цветки жёлтые, синие,
фиолетовые, редко -белые. Верхний лист
имеет форму шлема. Ядовитое растение
и использовались в преступных целях.
Встречается повсеместно в лесах,
субальпийском высокотравье. Латинское
название рода АсошШт (Аконит) произошло
от греческого Асопае - «скала, утёс» или
Асотлоп - «стрелы».
АКСИРИС КАВКАЗСКИЙ -
однолетнее травянистое растение из
семейства маревых. Цветки мелкие,
невзрачные, однополые. Растет по обочинам
дорог, мусорным местам, засоряет озимые и
яровые посевы.
АКТИНИДИЯ КОЛОМИКТА, или
Ползун - многолетняя кустарниковая
лиана. Стволы до 2 (5) см в диаметре со
слабо шелушащейся корой. Побеги
блестящие, тёмно-коричневые, гладкие, с
вьющимися или прямостоящими
ветвями, взбирающимися на высоту до Ими
более. Культивируется как декоративное
и плодовое растение.
БУР ХЪÆДУРБÆЛАС - къутæр,
кæнæ та чысыл бæлас (5-7 метры
бæрзонд). Пайдадзы кæнынцзайæгойтæй
æмбонд аразынæн; хохыфахсты, адагты
æмæ донуæтты цъæхфæлыстадæн. У
тынг хорз мыддæттæг зайæгой.
МИМОЗÆ, кæнæМшш-æнусонцъæх
тагъд рæзгæ бæлас, фæйнæрдæм тыгъд
бæлассæримæ. Йæ бæрзæнду 10-12м. Йæ
къалиутæ æмæ сыфтæ сты æвзистхуыз.
Ирд бур æмдидинтæ æмбырдгонд сты
егъау пуцалты.
АКВИЛЕГИ, кæнæ Дондзалили, кæнæ
Фондздидинсыф - бурдидины мыккагæй
бирæазон кæрдæг зайæгой. Латинаг
æвзагæй зайæгоы ном арæзт у дзырдтæй
ациа - «дон» и 1е%еге - «æмбырд кæнын»,
либо от ациИа — «цæргæс».
САУМАРГ, кæнæ: Такагæрдæг,
Аконит - бирæазон маргджын кæрдæг
зайæгой бурдидины бинонтæй. Йæ заенг
у раст, сыфтæ та æнгуылдзгонд лыг. Иæ
дидинтæ вæййынц бур, цъæх, фиолетон
æмæ иуæй-иу хатт урс хуыз. Уæллаг
сыф вæййы такахуыз (згъæрхудхуыз).
Маргджын зайæгой, пайда дзы кодтой
фыдракæндты нысаныл. Сæмбæлæн йыл
ис хъæдты алыран дæр, дæлхохы бæрзонд
кæрдæджыты æхсæн. Латинаг ном
Аконит цæуы бердзейнаг дзырд Асопае -
«къæдзæх» или Асопиоп - «фаттæ».
ХÆРÆГДЫМ, кæнæ Хæрæгдум
- иуазон кæрдæг зайæгой футæгы
бинонтæй. Йæ дидинтæ сты чысыл æмæ
фыдуынд, иуæрдонтæ. Зайы фæндæгты
кæрæтты, бырон бынæтты, хæмпæл кæны
фæззыгæнд æмæ уалдзыгæнд хортыдтæ.
ХИЛАГОН, кæнæ: Лывзгæрдæг,
Фæлергæрдæг - бирæазон къутæр
здыхсой. Йæ гæзæмæ стыхсгæ цъарджын
зæнджы диаметр у 2 (5) см онг. Талатæ
сты æрттиваг, тарморæхуыз, лæгьз,
здухгæ кæнæ растæвæрд къалиутимæ,
кæцытæ 14 метры сбырынц бæрзæндмæ.
Культурæйы зайы куыд декоративон æмæ
дыргъджын зайæгой.
18

ДЗЫНГАХОР
АЛОЭ (от греч. Ыоё), или Столетник
- южное растение с толстыми
удлиненно-мечевидными мясистыми листьями
с гладкими или шиповатыми краями до
60см в длину. Они обладают
удивительной способностью накапливать воду и
очень экономно ее расходовать. В
латинском языке А1оё означает «горький».
АЛТЕЙ ЛЕКАРСТВЕННЫЙ, или:
Алтей аптечный, Просвирняк,
Проскурняк, Калачики, Дикая роза - многолетнее
травянистое растение семейства
мальвовых, высотой до 150 см. Корневище
короткое, тонкое. Цветки бледно-розовые с
фиолетовыми тычинками.
АЛЫЧА, или Слива растопыренная -
сильно колючие ветвистые
многоствольные деревья, иногда кустарник, с тонкими
буровато-зелёными побегами, высотой
3-10 метров. Цветки белые или розовые,
одиночные. Цветет в первых числах мая.
Плоды созревают в августе-сентябре.
Прекрасный медонос и подвой для
сливы. Плоды растения используют как
мочегонное и противоцинготное.
Различают следующие виды: Алыча культурная
пурпурная, Алыча дикая желтоплодная,
Алыча дикая красноплодная, Алыча
культурная черная.
АЛЫЧА САДОВАЯ, или Алыча
крупноплодная - полученные вековым
отбором местные сорта алычи и гибридные
крупноплодные формы.
АЛЬБИЦИЯ, или Шелковая акация
- дерево или кустарник семейства
бобовых с крупными листьями. Цветки с ярко
окрашенными тычиночными нитями.
На Кавказе разводят как декоративное.
Встречается на стации юннатов в г.
Моздоке.
АЛЬДРОВАНДА - насекомоядное
водное растение семейства росянковых с
плавающими нитевидными стеблями, без
корней. Листья по 6-9 в мутовках с
длинными щетинками на верхушках широкого
черешка.
МАРГСЫФÆГ, кæнæ: Æнусæг, Алое,
Сындздидинæг - ставд даргъ хъамайы
хуызæн нарст лæгъз кæнæ сындзджын
сыфтæ кæмæн ис ахæм хуссайраг зайæгой.
Йæ сыфты дæргъ у 60 см. Уыдонæн
сæ бон у дон æмбырд кæнын æмæ йæ
фæстауæрцæй хардз кæнын. Латинаг
æвзаджы А1оё амоны «маст, карз».
ГАЛИМОНТ, кæнæ: Галы сыф,
Галы мæнтæг, Галы сифæ, Гали монт -
бирæазон каердæгхуыз зайæгой фугæйы
бинонтæй. Иæ бæрзæнд хæццæ кæны
150 см онг, йæ дидинтæ та фæлурс-
уардихуыз фиолетон дидихаутимæ. Иæ
бынзæнг цыбыр æмæ лыстæг. Дидинты
хуыз у фæлурс-уардихуыз фиолетон
тæппытимæ.
ÆХСЫНЦЪЫ, кæнæ Æхсинцъæ,
кæнæ Алуша æхсынцъы -тынг сындзджын
бирæзæнгон æмæ къалиуджын бæлас,
лыстæг морæ-кæрдæгхуыз талатимæ. Йæ
бæрзæнд 3-10 метры онг, иугай урс кæнæ
та уардихуыз дидинтæ. Йæ дыргътæ
сцæттæ вæййынц августы-сентябры.
Тынг хорз мыдхæссæг æмæ æфтауæг
чылауийæн. Зайæгойы дыргьтæй пайда
кæнынц мизынцъагцæуынæн æмæ
цингайы ныхмæйы хосæн. Хицæн
кæнынц ахæм хуызтыл: Сæнтсырх
алуиш, Бур æхсынцъы, Сырх æхсынцъы,
Сау алугиа.
АЛУША, кæнæ Алуиш æхсынцъы,
кæнæ Алуса - бынæттон æхсынцъыты
сорттæй æнусон æвзæрст бынæттон
гибридон егъаудыргъон формæ.
АЛБИЦИ, кæнæ Зæлдаг акъаци -
хъæдурджын бинонтæй бæлас кæнæ та
къутæр стыр сыфтимæ. Иæ дидинтæ ирд
ахуырст дидихаутимæ. Кавказы æмбæлы
декоративон зайæгойхуызæй. Ирыстоны
ис Мæздæджы æвзонг фæсивæды
станцæйы.
ДЗЫНГАХОР - саскхорты
бинонтæй доны зайæгой ленккæнæг
æндаххуыз зæнгтимæ æнæ удæгтæй.
Бæзджын сыфхъæдты цъуппытыл
сыфтæ æмбырдгонд сты 6-9 даргъхъис
змæнтæнтыл.
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
19

АМОРФА КУСТАРНИКОВАЯ
АЛЬПИЙСКАЯ РОЗА, или Горный
дурман - вечнозелёный кустарник
семейства вересковых. Самый высокогорный
альпийский вид рододендрона. То же, что
Рододендрон.
АЛЬПИЙСКАЯ ФИАЛКА, или
Цикламен - многолетнее травянистое
растение семейства первоцветных, цветущих
ранней весной.
АМАРАНТ, или: Щирица,
Подсвекольник, Краснуха - однолетнее травянистое
растение с мелкими цветками, собранные
в густые колосовидно-метельчатые
соцветия. Иногда разводят как
декоративное. Слово амарант из греческогобук-
вально означает дарующий бессмертие.
АМБРОВО ДЕРЕВО, или Ликвидам-
бар стираксовый, или Ликвидамбар
смолоносный - дерево, обладающее ценной
древесиной - декоративное растение;
используется в озеленении и в культуре (г.
Владикавказ, дендрарий). Растёт в
нижнегорном лесном поясе Осетии.
АМБРОЗИЯ - травянистое
растение семейства сложноцветных, является
злостным карантинным сорняком.
Растение вредно для домашних животных,
придает молоке горечь. Растут как на
полях, так и в естественных сообществах,
на лугах. Проникает в горы. Адвентик.
Это «беглец из культуры», ранее
возделываемые, но впоследствии одичавшие.
АММИ БОЛЬШАЯ (от лат. атт!)
- двулетнее травянистое растение из
семейства зонтичных; стебель голый,
круглый, мелкобороздчатый, соцветие -
сложный зонтик, цветки с пятью белыми
лепестками.
АМОРФА КУСТАРНИКОВАЯ (от
греч. атогрпа), или Крутик -
кустарниковое растение применяется для живых
изгородей, полезащитных полос и
закрепления оползней; растёт в степном
и лесолуговом-степном поясах Осетии;
хорошо переносит городские условия;
ХОХАГ УАРДИ, кæнæ Залгьæдæ,
кæнæ Альпон уарди - каконы бинонтæй
æнусонцъæх къутæр. Фугæйы æппæт
уæлдæр хохаг хуыз. Кæс: Фугæ.
ХОХДИДИН, кæнæ Æрвдидин, кæнæ
Цикламен - стъополайы бинонтæй
бирæазон кæрдæгхуыз зайæгой, дидинæг
ракалы рагуалдзæджы.
ÆВДАДЗОН, кæнæ: Сырхæг,
Хакъæдзи, Хоргæрдæг, Дæлдзæхæра -
иуазон кæрдæгхыз зайæгой. Йæ гыццыл
дидинтæ æмбырдгонд сты бæзджын
æфсир-боцкъохуыз æмдидиты. Иуæй -
иу хатт æй дарынц декоративонхуызæн.
Дзырд амарант бердзейнагау амоны
«æнæмæлгæ царддæттæг».
АМБРОН - зынаргъ хъæдвыдджын
бæлас - декоративон зайæгой, Пайда
дзы кæнынц цъæхсфæлыстады
æмæ культурæйы (Дзæуджыхъæуы
денрарийы). Рæзы ма Ирыстоны бинаг
хохагхъæды тæлмы.
АМБРОЗИ, кæнæ Быронгæрдæг
- вазыгджындидинты бинонтæй
кæрдæгхуыз зайæгой, у тынг карз
карантинон хæмпæлгæрдæг. Хæдзарон
фосæн зайæгой у хъыгдарæг, æхсырæн
та дæтты мастад. Зайынц куыд
быдырты, афтæ æрдзон æмæхсæнадты,
уыгæрдæнты. Схизы хохрæбынтæм. У
адвентик. Ома «культурæйæ лидзæг»,
раздæр хæдзарон уыд, фæлæ уый фæстæ
ссис хъæддаг.
ÆХСÆНПЪА, кæнæ Æхсæнпъаз,
кæнæ Тамми - аууондархуыз бинотæй
дыууæзон кæрдæгзайæгой. Иæ гæмæх
тымбыл зæнг у гыццыл бызычъитимæ,
йæ дидинтæ та фондз урс дидинсыфтимæ.
БРУКЪУТÆР, кæнæ. Тырса,
Аморфæ - къутæрзайæгой, пайда дзы
кæнынц удæгас быруйæн (æмбондæн),
хымхъахъæнæнтæлмытæнæмæлæбырдтæ
фидар кæнынæн; зайы Ирыстоны тыгъд
быдырты æмæ хъæдуыгæрдæн-быдырон
тæлмыты. Хорз быхсы горæты уавæртæн.
20

БАДЗЫЧЫ
Цветки фиолетовые, пурпурные или
белые с венчиком. АтогрЬа от греч. а - не-,
без- и тогрИе - форма; по развитию в
цветке только флага и отсутствию
крыльев и лодочки - элементов венчика.
АНАКАМПТИС
ПИРАМИДАЛЬНЫЙ - многолетнее травянистое
растение до 65 см высоты с яйцевидными
клубнями. У основания стебля
расположена розетка довольно длинных (до 25
см) и узких листьев. Соцветие
многоцветковое, плотное, пирамидальное. Цветки
пурпурно-красные, редко белые или
розовые, с нежным ароматом. Плод - мно-
госемянная коробочка. Лекарственное,
декоративное. Занесено в Красные книги
России и РСО-А.
АНАНАС (от исп. апапаз) - род
тропических растений; дерево с
мясистыми широколинейными листьями. Плоды
овальной формы, золотисто-желтого
цвета, ароматные, сочные и толстокожие.
АНЕМОНА или Ветреница -
многолетнее травянистое растение семейства
лютиковых, некоторые виды которого
разводят как декоративные. Растение
содержит ядовитые вещества, вызывающие
заболевания и отравления животных,
особенно часто весной.
АНЕМОНАСТРУМ
ПУЧКОВАТЫЙ, или Ветреница пучковатая -
многолетнее травянистое растение; стебель
грубый малолиственный, содержащий
ядовитые вещества - сапонин и протоа-
немонин; распространён в среднем
лесном и субальпийских поясах Осетии.
АНЕМОНОИДЕС КАВКАЗСКИЙ,
или Ветреница кавказская, или
Ветреница лесная - многолетнее травянистое
растение, растет в среднем лесном и
субальпийских поясах Осетии.
АНИЗАНТА БЕСПЛОДНАЯ, или
Неравноцветник бесплодный —
однолетнее травянистое растение; растёт в
нижегорной, лесолуговом и степном поясах
Осетии.
Йæ фиолетон, сæнтсырх кæнæ урс
дидинтæ дидинхудимæ. АтогрНа бердз.
а - нæ-, æнæ- и тогрИе - чылхæ (формæ);
дидины дидинхуды базыртæ æмæ бæлæгъ
кæй нæй, уый тыххæй.
СЫРХСÆРДИДИН - бирæазон
кæрдæгзайæгой 65 см бæрзæндæн
аикхуыз хъуымбылтимæ. Иæ зæнджы
рæбын ис пакасыфтæрарæзт фаг даргь
(25 см онг) æмæ нарæг сыфтæй. Æмдидин
у бирæдидинон, мæстæг, пирамидалон.
Дидинтæ сты сæнтсырхху ыз, хатгай та урс
кæнæ уардихуыз фæлмæн будтæфгæнæг.
Иæ рæзæ у бирæмыггагджын къоппæг.
У хоскæнынæн бæзгæ, декоративон.
Хает у Уæрæсейы æмæ РЦИ-А Сырх
чингуытæм.
АНАНАС - хуссайраг (тропикон)
зайæгой дыргьы мыггаг; нарст уæрæх
сыфджын бæлас, сызгъæрин-бур
овалон формæ дыргътæ сты будтæфон,
дзалвджын æмæ ставдцъарджын.
АНЕМОН, кæнæ: Гæдыдзæмбы,
Гæдыных, Борбундеден - бурдидинты
бинонтæй бирæазон кæрдæг зайæгой.
Иуæй-иу хуызты дарынц декоративон
хъуыддагæн. Зайæгойы ис маргджын
буаргьæдтæ, кæцытæй фæзынынц низтæ
æмæ цæрæгойты маргхъæстæ, уæлдайдæр
та уалдзыгон.
ГÆДЫНЫХ, кæнæ Бурдидин
гæдыных, кæнæ Гæдиних - бирæазон
кæрдæгзайæгой; йæ гуырымыхъхъ
гыццыл сыфтæрджын зæнг йæхимæ дары
маргджын буаргъæдтæ - сапонин æмæ
протоанемонин. Ирыстоны йыл арæх
фембæлæн ис астæуккагхъæды æмæ
дæлхохтты тæлмыты.
ГÆДИКЪУХ, кæнæ Гæдыдзæмбы
- бирæазон кæрдæгхуыз зайæгой, зайы
Ирыстоны астæуккаг хъæды æмæ
дæлхохы тæлмыты.
БАДЗЫЧЫ, кæнæ Буйнаггонд -
иуазон кæрдæг зайæгой; зайы Ирыстоны
дæлхохты, хъæдуыгæрдæнты æмæ тыгъд
быдырты тæлмыты.
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
21

АНТУРИУМ
АНИС, АНИС ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или: Хлебное семя, Бедренец анисовый
- однолетнее травянистое растение
семейства зонтичных с пахучими семенами
сладковато-пряного вкуса, содержащие
маслянистые вещества. Цветки белые,
плоды яйцевидные. Применяется в
кулинарии и в медицине. Разводится с целью
получения семян.
АНИС ДИКИЙ, или Бедренец-камне-
ламка - однолетнее травянистое растение
семейства зонтичных. Цветки белые или
розоватые, собраны в сложные зонтико-
вые соцветия на вершине стебля и его
ветвей; плоды яйцевидные, нижние
листья цельные, верхние - перистые.
АНИС ЗВЕЗДЧАТЫЙ, или Анисовое
дерево, или Бадьян - вечнозеленое
древесное растение из семейства бадьяно-
вых до 10 м высотой. Листья кожистые,
цветки обоеполые, многолепестные,
одиночные. Разводится в оранжереях.
АНТИПКА, или: Вишня душистая
магалебская, Магалебка, Кучина,
Черемуха Маголебская — низкорослая вишня,
дерево или кустарник, подвой для черешни,
рода вишня семейства розоцветных.
АНТОНОВКА ОБЫКНОВЕННАЯ
- сорт старинной русской зимней
яблони; плоды крупные (до 150 г.), желтые,
иногда с румянцем, винно-кислого вкуса.
Зимостойкое дерево. Растет и в Осетии.
АНТУРИУМ - крупное травянистое
растение до 70-90см, стебель
укороченный, надземный, черешки листьев
длинные, сидят плотно друг к другу. Листья
зеленые, сердцевидные, около 35-40 см
длиной и 20 см шириной. Цветки мелкие.
У нас выращивают в оранжереях.
ХОРНÆМЫГОН, кæнæ: Фыдхос,
Анис - аууондарты мыггагæй иуазон
кæрдæгзайæгой. Йæ адджынгонд æмæ
хъацæн ад тæфгæнаг тауинæгты ис
зетигонд буаргъæдтæ. Дидинтæ сты
урсхуыз, йæ дыргътæ та аикхуыз. Пайда
дзы кæнынц хæринаг кæнгæйæ æмæ
медицинæйы. Садзынц æй мыггаг хоры
тыххæй.
КЪУЫРЫХНЦЫ, кæнæ Бургæрдæг,
кæнæ Æрнæг анис - аууондар бинотæй
иуазон кæрдæг зайæгой. Йæ дидинтæ
урс кæнæ уардихуыз, æмбырдгонд
сты вазыгджын æууондар æмдидинты
зæнджы æмæ йæ къалиуты цъуппытыл.
Йæ дыргътæ аикхуыз, бинаг сыфтæ -
æнæхъæн, уæллаг сыфтæ та сисхуыз.
БУДБÆЛАС, кæнæ Анисбæлас
- 10 метры бæрзæндæн будбæласы
мыггагæй æнусцъæх бæласзайæгой. Йæ
сыфтæ цармхуыз, йæ иунæгон дидинтæ
та дыæрдонтæ, бирæдидинсыфонтæ.
Дарынц æмæ йæ арæх кæнынц
оранжерейæты.
ХÆРЗДÆФ БАЛ, кæнæ: Сауес,
Къæбырттæг - ныллæггомау балбæлас,
кæнæ къутæр, аджын балæн æфтауæгæн
чи бæззы, уый. Уардихуыздидинты балты
мыггагæй.
АНТОНОВКÆ - зæронд
уырыссаг зымæгон фæткъуыбæласы
сорт. Йæ гагадыргътæ сты егъаугод
(150 граммонг сæ уæз), бур кæнæ
сырхгонд, туагсæнæфсиры хæрзадхуыз.
Уазалфæразон бæлас. Зайы Ирыстоны
дæр
АНТУРУМ - егъау кæрдæгзайæгой
70-90 см йæ бæрзæнд, цыбыргонд
уæлзæххон зæнгимæ. Йæ сыфкъæхтæ
кæрæдзимæ æнгом бадынц. Йæ
зæрдæхуыз цъæх сыфтæ дæргъ у 35-40 см
уæрхмæ та 20 см. Йæ дидинтæ сты лыстæг.
Махмæ йæ зайынц оранжерейæты
22

АРАУКАРИ
АНХУЗА ЛЕКАРСТВЕННАЯ, или
Воловик лекарственный - многолетнее
травянистое, жёстко-шершавое растение.
Стебель ветвистый, 20-100 см высотой.
Растет на полях, возле дорог, на
засоренных местах. С лечебной целью
используют траву и корни. В народной медицине
настой травы применяют при бронхите,
наружно - в виде примочек к плохо
заживающим ранам и в качестве полоскания
при зубной боли.
АНЧАР, или Упас дерево - дерево с
мужскими и женскими цветами. Плоды
у анчара мелкие, продолговато-округлые,
зеленоватые. Листья похожи на листья
шелковицы, но опадают, как и у всех
вечнозеленых деревьев, постепенно. Его сок
сильно ядовит. В нашем регионе не
растет.
АНЮТИНЫ ГЛАЗКИ, фиалка
трехцветная - травянистое растение из рода
фиалковых; трехцветный венчик разной
формы.
АПЕЛЬСИН - вечнозеленое плодовое
дерево семейства цитрусовых. Цветки
белые одиночные или в соцветиях,
плоды - многогнездные ягоды, кожура самой
разной окраски - от светло-желтой до
красновато-оранжевой.
АПТЕЧНЫЙ УКРОП, или Фенхель
обыкновенный - эфиромасличное и
лекарственное растение. Семена
используются в кулинарии и консервировании.
АРАЛИЯ, или Чертово дерево, или
Шип-дерево - небольшое дерево, часто
колючий кустарник или многолетняя
трава. Цветки в зонтиках собраны в
метельчатые соцветия. В Осетии
культивируется.
АРАУКАРИЯ - хвойное дерево от 50
до 90 м в высоту с плоской хвоей. В
Осетии разводят как декоративное растение в
оранжереях.
КАРКЫБАЗЫР, кæнæ Каркибазур,
Хосгæрдæг, Урусудз - бирæзон хъæбæр-
дæрзæг кæрдæг зайæгой. Къабузджын
зæнгы бæрзæнд у 20-100 см. Зайы
хуымбыдырты, фæндагкæрæтты, бырон
бынæтты. Хосгæнынæн пайда кæнынц
йæ куыд кæрдæгæй, афтæ йæ уидæгтæй
дæр. Адæмон медицинæйы кæрдæгы
стаддонæй пайда кæнынц хъуырты низы
ныхмæ, хъæдгомтæй хорз чи нæ дзæбæх
кæны уыдоныл æвæрынмæ æмæ ма
дæндæнгты рыстæн æнхъæвзæнæн.
МАРГБÆЛАС, кæнæ: Анчъар,
Æнычар - нæл æмæ сылдидинджын
бæлас. Йæ лыстæг дæргъæццон-
æмдымбыл дыргътæ сты кæрдæгхуыз.
Йæ сыфтæ сты тутайы сыфты хуызæн,
фæлæ згъæлынц сындæггай, куыд иннæ
æнусцъæх бæлæстæн. Иæ дыргъдон у
тынг маргджын. Махмæ нæ зайы.
ÆРТХУЫЗÆГ, кæнæ æртхуыз
æрвдидинæг - кæрдæг зайæгой; æртæхуыз
дидинхуд вæййы алыхуызон формæйы.
АПЕЛЬСИН - цитрусты мыггагæй
æнусцъæх дыргьбæлас. Иæ урс
дидинтæ вæййынц иугæйттæй кæнæ та
æмдидинтæй. Йæ дыргътæ - бирæахстон
гагадыргътæ, сæ цъæрттæ алыхуыз
ахуырст - æхсирбурæй сырхбын-
талгъæрмæ.
АФТЕККОН ХЪОНТХЪОРА, кæнæ
Агъунцъагæ - эфиронзетиджын æмæ хосы
зайæгой. Йæ мыггæгтæй пайда кæнынц
хæринаггæнджытæ æмæ консервтæ
кæнгæйæ.
АРАЛИ, кæнæ Сындзбæлас - ныллæг
бæлас, арæхдæр къутæрбæлас кæнæ та
бирæазон кæрдæг. Иæ дидинтæ æмбырд
сты уисойхуыз æмдидиты. Ирыстоны
фылдæр зайы культурой æгъдауæй.
АРАУКАРИ - йæ бæрзæнд 50-90
метры кæмæн у ахæм тъæпъæн сындзсыф
бæлас Ирыстоны зайы куыд декоративен
зайæгой оранжерейæты.
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
23

АРОНИЯ ЧЕРНОПЛОДНАЯ
АРАХИС ОБЫКНОВЕННЫЙ, или
Земляной орех - однолетнее травянистое
растение семейства бобовых, с
ветвистым стеблем и опущенными
парноперистыми листьями. Цветы мелкие,
оранжево-желтые. Название происходит от
ара’хуц - паук, по сходству сетчатого
рисунка плодов с пауком.. На Кавказе
культивируется.
АРАХНОЙ КОЛХИДСКИЙ, или
Арахна колхидская, или Лептопус
колхидский - кустарник из семейства
молочайных, эндемик, растет по известковым
склонам. Высота 60-80см. Листья
яйцевидные снизу сизоватые из пазух
которых выходят красивые цветки. Занесен в
Красную книгу России и РСО-А.
АРБУЗ - одно- или многолетние
растение семейства тыквенных. Стебли
тонкие, гибкие, ползучие или вьющиеся.
Листья на длинных черешках, очередные,
волосистые, грубоватые. Цветки
однополые, с прицветничками лодочкообразной
формы. Плод - многосемянная, сочная
гладкая огромная тыквина.
АРНИКА (от лат. агтса) -
многолетнее травянистое растение семейства
сложноцветных. Имеет толстое и
короткое корневище. Листья супротивные,
плод - летучка многощетинковая.
Применяется в медицине как лекарственное
растение.
АРОНИЯ ЧЕРНОПЛОДНАЯ, или
Рябина черноплодная - кустарник или
дерево, напоминающее обыкновенную
рябину. Кожистые листья похожи на листья
вишни. Ценное плодовое, лекарственное
и лесомелиоративное. Выращивают в
хозяйствах и приусадебных участках.
Растёт в степном и среднегорном лесном
поясах Осетии. Растение-экзот, уроженка
североамериканских лесов.
ХÆЛУАРÆГÆХСÆР, кæнæ:
Арахис, Зæхсехсæр, Æхсæр-хъæдур -
хъæдурмыггагæй иуазон кæрдæгзайæгой.
Къалиуджын зæнгимæ æмæ
пакъуыæмбæрзт къæйттæсис сыфтимæ.
Йæ гыццыл дидинтæ сты тарбурбын.
Ном цæуы дзырд ара^г| - хæлуарæг, йæ
дыргъты хызæг ныв хæлуарæгы хуыз кæй
у уый тыххæй. Кавказы зайы культурæйы.
ÆХСЫМÆРЗÆ - йæ бæрзæнд 60-80
см кæмæн у ахæм æхсырæгы мыггагæй
къутæр, эндемик, зайы чъырджын
фæхстыл. Йæ аикхуыз сыфты бынтæ сты
цъæхбынгонд, кæцыты тартæй разайынц
рæсугъд дидинтæ. Хает у Уæрæсейы æмæ
РЦИ-А Сырх чингуытæм
ХАРБЫЗ, кæнæ Харбуз, кæнæ
Зазантро - насты мыггагæй иу- кæнæ
бирæазон зайæгой. Иæ зæнгтæ сты
лыстæг, тасаг æмæ тыхсæг. Йæ радгай,
хъуынджын æмæ гуырымыхъ сыфтæ та
лæууынц даргъ сыфхъæдтыл. Иæ иуæрдон
дидинтæ сты бæлæгъхуыз дидинразтимæ.
Йæ дыргъ у егъау (дынджыр), дзалвджын
лæгъз насгонд.
АРНИКÆ - вазыгджын мыггаг
бирæазон кæрдæгзайæгой. Ис йын
ставд æмæ цыбыр бынзæнг. Йæ
сыфтæ ныхмæлæууæгтæ, дыргъ та
бирæхъисджынтæхой. Пайдадзы кæнынц
медицинæйы куыд хосгæнæг зайæгойæ.
САУЦЪУЙ, кæнæ Сау тæкъузгæ-
цъуйхуыз къутæр кæнæ та бæлас. Иæ
цъарджын сыфтæ зæрдыл æфтауынц балы
сыфты. Зынаргъ дыргъджын, хосгæнæг
æмæ хъæдмелиоративон зайæгой. Рæзынц
æй кæнынц хъæууон хæдзарады æмæ
хæдзаргæрон фадыгты. Зайы Ирыстоны
быдырты æмæ быдырхохты тæлмыты. У
экзотон зайæгой, йæ райгуырæн бынат у
цæгатамерикаг хъæдтæ.
24

МАРГДЖЫН ТАЛАКЪУДА
АРОННИК, или Аронник
обыкновенный, Арум, Эстрагон - однодомное
травянистое растение с шаровидным или
яйцевидным клубнем. Однополые цветки
в початках, снабженных покрывалом.
Листья достигают 20 см в длину, разделены
на сегменты. Мясистые стебли с
коричневыми пятнами, что придает им вид
змеиной кожи. На верхушке каждого стебля
с начало лета появляется соцветие.
Темно-пурпурный початок такой же длины,
как покрывало.
АРОННИК ВОСТОЧНЫЙ -
травянистое растение с округло-сплюснутый
клубенем. Листья черешковые, в
основании закрыты чешуевидными
влагалищами. Высота растения 15-25 см. Требует
влажной почвы. Корневище в сыром виде
ядовито. У нас встречается в буковых и
пойменных лесах.
АРОННИК ПЯТНИСТЫЙ -
многолетнее травянистое растение. Высота -
15-40 см. Прикорневые листья
копьевидно-стреловидные с бурыми пятнами.
Соцветие - булавовидный початок; красные
ягоды, как и всё растение, ядовиты.
АРОННИК
УДЛИНЕННЫЙ-травянистое растение 0,5-1 м высотой. Листья
с удлиненной копьевидной пластинкой.
Цветоносный стебель длиннее листового
черешка. Растет в буковых лесах.
Усиленное выделение тепла цветками является
приспособлением для привлечения
насекомых опылителей, особенно мух,
которые стремятся к теплу и таким образом
способствуют перекрестному опылению.
Растение обладает неприятным запахом и
ядовито
АРОННИК ЯДОВИТЫЙ -
ядовитое травянистое южное растение с
обликом, не характерным для наших
растений. Над ярусами цветков
бесплодный стержень до 10 см длиной.
Светло-лиловый кроющий лист внизу
раздут в камеру, где помещаются цветки.
ТЪАРХУНА, или Эстрагон -
къорихуыз кæнæ та аикхуыз хъуымбыл
кæмæн ис, ахæм иухæдзарон
кæрдæг зайæгой. Иуæрдон дидинтæ
бадынц ифтонггонд æмбæрзæнæй
æфсирæмдидинтыл. Иæ сегменттыл
дихгонд сыфты дæргъ у 20 см. Йæ нарст
зæнгтыл ис морæ хъулæттæ, кæцытæ
сын дæттынц калмы цъары хуыз. Сæрды
фыццаг бонты алы зæнгы цъуппыл
фæзыны æмдидидин. Тар-сæнтсырх
æфсирæмдидин дæргъ у йæ æмбæрзæны
бæрц.
КЪАЛАКЪОДА, кæнæ Аронник -
кæрдæг зайæгой тымбыл-тъæпæнгонд
хъуымбылимæ. Сыфтæ сты
сыфкъахджын, сæ бынты æхгæд сты
хæрвхуыз хъæбысæгтæй. Зайæгойы
бæрзæнд у 15-25 см. домы уымæл мæртæ.
Йæ бынзæнг хомæй у маргджын. Махмæ
йыл сæмбæлæн ис тæрсхъæдты æмæ
тæрфы хъæдты.
ТАЛАКЪУДА, кæнæ: Къачакъода,
Фатсыф, Сырхгага - бирæазон
кæрдæгзайæгой. Йæ бæрзæнд - 15-40
см. Йæ уидагхæстæг арцгонд-фатхуыз
сыфтæ сты тарморæ дзыгъуыр. Ис йын
старцхуыз æфсирæмдидин, куыд нæхъæн
зайæгой, афтæ йæ гагадыргътæ дæр сты
маргджын.
АРЦÆГ, кæнæ: Арцсыф, Къалакъода
- кæрдæгзайæгой 0,5-1м бæрзæндæн.
Йæ сыфтæ даргь арцхуыз цъарæгимæ.
Дидинхæс зæнг даргъдæр у сыфкъахæй.
Зайы тæрсхъæдты. Иæ дидинтæ
тыхтыхæй тæвд кæй уадзынц, уый
тыххæй сæхимæ здахынц рыгдзыд кæнæг
саскыты, фылдæр та бындзытæ, кæцытæ
тагьд кæнынц тæвдмæ æмæ уый тыххæй
æххыс кæнынц барыгдзыд кæнынмæ.
Ацы зайæгой у маргджын æмæ кæны
æвзæр, хъыгаг тæф.
МАРГДЖЫН ТАЛАКЪУДА
маргджын хуссайраг кæрдæг зайæгой,
кæцыйæн йæ уынд мах зайæгойты
хуызæнæй хицæн кæны. Йæ дидинты
ярусты сæр ис 10 см дæргьæн хуыскъ
æлхуыи. Ирд-кæркусæгхуыз хуыдбыд
сыф бынæй дымст у камерæхуызмæ,
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
И
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
25

АСПЛЕНИУМ
Летом появляется початок красных ягод.
Щетинки у цветков в теплом чехле
задерживают опыляющих насекомых. Имеет
неприятный запах.
АРТИШОК (от нем. АШзсИоске) -
многолетнее травянистое растение
семейства сложноцветных. Листья крупные,
лопастные или перисто-рассечённые.
Очищенные черешки, жилки листьев и
корень которых употребляют в пищу.
АРЦЕУТОБИУМ МОЖЖЕЛЬНИ-
КОВЫЙ - вечнозелёный карликовый
паразит, с тонкими желтоватыми ветвями.
Высота растения - от двух до двадцати
сантиметров. Паразитируют на пихтах,
елях и соснах. Стебли и листья
используют в лечебных целях. Растёт в среднегор-
ном лесном поясе Осетии.
АСПАРАГУС, или Спаржа —
многолетние корневищные травы,
полукустарники или лианы с вьющимися или
цепляющимися стеблями и мелкими цветками,
одиночными или собранными в пучки.
Используется в декоративном
цветоводстве.
АСПЛЕНИУМ, или Аспления, или
Костеней скальный - травянистое
папоротниковое растение высотой 3-10 см,
обладающее необыкновенным изяществом.
Корневище короткое покрыто бурыми
линейными чешуйками. Эти невысокие
растения с перистыми или раздельными
листьями растут на валунах, расщелинах
скал, трещинах стен башен. Густая масса
корней держит их даже на скалах с
отрицательным уклоном.
АСТРА - многолетнее травянистое
растение с очередными листьями. Имеет
ветвистые, прямостоячие кусты высотой
от 20 до 150см. Язычковые цветки у них
лиловые, белые, розовые, красные или
синеватые.
кæцыйы ис дидинтæ. Сæрдыгоныл
фæзыны сырх гагаты æфсирæмдидидин.
Дидинты хъистæ хъарм агьуды бауромынц
рыгуддзæфгæнæг саскты. Кæны хъыггаг,
æвзæр тæф.
АРТИШОК - вазыгджындидинты
мыггагæй бирæазон кæрдæгзайæгой.
Ис йын дынджыр фаркджын, кæнæ та
сисхуызкъæртгонд сыфтæ. Йæ ссыгъдæг
конд сыфхъæдтæй, тæгтæй æмæ уидагтæй
пайда кæнынц хæринагæн.
ЦЪУС-ЦЪОС - лыстæг бургонд
къалиуджын æнусонцъæх дæлæмæдзыд
паразит. Йæ бæрзæнд дыууæ сантиметрæй
ссæдзмæ. Паразитон цард кæны соцъитыл,
нæзы æмæ заз бæлæстыл. Йæ зæнгтæй
æмæ сыфтæй пайда кæнынц хостæ
кæнынæн. Ирыстоны зайы астæуккагхох
хъæды тæлмы.
АСПАРАГУС - бирæазон бын-
зæнгджын кæрдæджытæ, цъыхырытæ,
кæнæ та здыхсойтæ тыхсæг, кæнæ та хæц-
гæ зæнгтимæ æмæ бындзыджыты æмбы-
рдгонд иугай лыстæг дидинтимæ. Пайда
дзы кæнынц декоративон дидинæгкыста-
ды.
АЙНÆГЦИЛ, кæнæ Аспления -
тынг фидауцджын 3-10 см бæрзæндæн
кæрдæгцил зайæгой. Йæ цыбыр бынзæнг
æмбæрзт у бур хаххон хæрвгондтæй.
Ацы сисджын кæнæ хицæн сыфджын
къаннæг зайæгойтæ зайынц зырдуртыл,
къæдзæхты скъуыдты, мæсгуыты
фастыты. Уидæгты бæзджын массæ сæ
уромы суанг æппæрцаг уырдыгтыл.
БÆНДЫС, кæнæ Астрæ - бирæазон
кæрдæг зайæгой радгай æвæрд сыфтимæ.
Ис йын къалиуджын растлæууæг къутæр
20-150см бæрзæндæн. Йæ æвзагхуыз
дидинтæ вæййынц копрадзхыз, урс,
уардихуыз, сырх æмæ цъæхгонд.
26

КЪУТÆРАКЪАЦИ
АСТРА АЛЬПИЙСКАЯ -
многолетнее травянистое или полукустарниковое
растение с горизонтально ветвистым
корневищем. Стебли 25-30 см высотой,
крепкие, слегка опушенные. Прикорневые
листья продолговатые, лопатчатые,
опушенные; стеблевые - мелкие, линейные,
сидячие. Размер куста до 50 см. Соцветия
- одиночные корзинки 4-5 см в диаметре.
Плод - семянка с волосистым хохолком.
Семена созревают в конце июля или в
августе. Астра альпийская - неприхотливое
растение.
АСТРАГАЛ, или: Кошачий позвонок,
Мыший горошек, Таранная кость, Стру-
чешник, Петров крест - однолетнее или
многолетние травы, или полукустарники,
реже кустарники со сложными
парноперистыми листьями. Латинское название
произошло от слова Аз(га^а1из, которое
происходит от др^греч.. аатрауаХос; -
игральная кость из бараньих лодыжек
(таранных костей), которую напоминает
форма семян этого растения.
АСТРАГАЛ ГУСТОВЕТВИСТЫЙ -
кустарник из высотой до 1 м. Ветви
толстые, длинные, реже укороченные, густо
покрытые колючками, достигающими в
длину 3,5 см. Листья парноперистые с
6-10 парами листочков.
АСТРАГАЛ ЗОЛОТИСТЫЙ - самый
высокогорный вид на всем Кавказе. Это
колючий, сильноветвистый кустарник
высотой до 30 см, образующий
небольшие подушковидные заросли. Цветет в
середине лета желтыми цветками с очень
душистым ароматом, похожим на белую
акацию, только намного насыщеннее.
АСТРАГАЛ КОЗЛЯТНИКОВЫЙ -
бобовый травянистый многолетник до 1
м высоты. Листья до 20 см длины, с 13-16
парами листочков. Листочки
продолговато-яйцевидные, 12-25 мм длины. Соцветия
до 30 см длины, кисти многоцветковые.
ХОХАГ БÆНДЫС - бирæазон
кæрдæг кæнæ та къутæргонд зайæгой
горизонталон къалиуджын бынзæнгимæ.
Иæ фидар, гæзæмæ пакъуыгонд зæнг у
25-30 см бæрзæндæн. Уидагмæ хæстæг
сыфтæ сты дæргьæццон, белхуыз
æмæ пакъуыгонд; зæнгы сыфтæ та
сты гыццылтæ, хаххротæ æмæ æнæ
сыфкъахтæ. Къутæргонды бæрзæнд у 50
см. Иугай тæскъхуыз æмдидинты диаметр
у 4-5 см. Йæ рæзæ у аппхæд хъуынджын
къоппаимæ. Мыггæгтæ сцæттæ вæйынц
июлы кæрон, кæнæ та августы.
ГУКЪА-БУКЪА, кæнæ: Букъа,
Гукъа, Гъунтузсифæ - иуазон кæнæ
бирæазон кæрдæджытæ кæнæ къутæртæ,
иуæй-иу хатт та вазыгджын дысисхуыз
сыфтæрджын къутæр. Латинаг ном
рацыди дзырд А51га%а1и5-æ, кæцы
йæхæдæг равзæрди рагон бердзейнаг
дзырд аатр<хуаХо<; - фыры фадхъулы
хъазæн стæг (хъултæй), кæцытæ зæрдыл
лæууын кæнынц зайæгойы мыггагты
формæ.
БÆЗДЖЫНКЪАБУЗ ГУКЪА-
БУКЪА - иу метры бæрзæнды онг
къутæр. Йæ къалиутæ ставд æмæ даргъ,
стæм хатт цыбыргонд. Бæзджын æмбæрзт
сты 3,5 см йæ дæргъ кæмæн у ахæм
сындзытæй. Иæ дысисхуыз сыфтæ арæзт
сты 6-10 къайон сыфгондтæй.
КЪУТÆРАКЪАЦИ - тæккæ
уæлхохагдæр хуыз Кавказы. У сындзджын
тынгкъалиуджын къутæр 30 см онг
бæрзæдæн, саразы базхуыз пъазбынтæ.
Йæ бур тынг хæрзтæф æмæ будтæф
дидинтæ ракалы сæрды астæу. Сæ тæф
у урс акъацийы тæфы хуызæн, æрмæст
фылдæр тæфгæнаг.
ХЪÆДУР ГУКЪА-БУКЪА, кæнæ
Гокъа - бирæазон хъæдурджын кæрдæг
1 м бæрзæндæн. Сыфтæ сты 20 см
дæргьæн 13-16 сыфгондтимæ (чысыл
сыфтимæ). Сыфгондтæ сты даргъгонд-
аикхуыз, 15-25 мм дæргьæн. Æмдидинты
дæргь у 30 см, цупал та бирæдидинон.
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
27

ИРЫСТОЙНАГÆХСА
Венчик желтый или желтовато-белый.
Растёт на лесных полянах и субальпийских
лугах, в зарослях кустарников, по
берегам рек. Эндемик Кавказа.
АСТРАГАЛ НУТОВЫЙ -
многолетнее травянистое растение, высотой до 80
см с приподнимающимися или
распростертыми стеблями. Цветки мотыльковые
с бледно- желтым венчиком.
АСТРАГАЛ ОБОЖЖЕННЫЙ, или
Трагаканта обожжённая - растение с
колючими подушками является одним
из самых характерных кустарников
солнечных долин. Цветет в разгар лета до
поздней осени. У основания
сожжённых кустов вырастают молодые листья,
остающиеся зелеными и зимой.
Степной медонос. Лекарственное растение.
Латинское название произошло от
слова А$1га%а\и$, которое происходит от
др^греч.. аатрауаХо<; - игральная кость
из бараньих лодыжек (таранных костей),
которую напоминает форма семян этого
растения.
АСТРАГАЛ СЛАДКОЛИСТНЫЙ
- многолетнее травянистое растение, со
стелющимся, почти голым стеблем.
Высота от 50 до 150 см. Листья
непарноперистые, с 11-13 крупными яйцевидными
листочками. Цветки желтовато-белые в
кисти на длинном цветоносе.
АСТРАГАЛ ТРАГАКАНТ -
кустарник или кустарничек, содержит в стеблях
камедь, применяемую в текстильной и
других отраслях.
АСТРАНЦИЯ - многолетнее
травянистое растение. Стебель прямостоячий до
30-100 см в высоту. Листья прикорневые,
цветки белые или розоватые.
АСТРАНЦИЯ ОСЕТИНСКАЯ -
многолетнее травянистое растение.
Растение является эндемиком Кавказа.
Йæ дидинхуд у бур, кæнæ бургонд-урс.
Зайы хъæды æрдузты æмæ дæлхохаг
уыгæрдæнты, къутæр пъазбынты æмæ
доны былгæрæтты. У Кавказы эндемик.
ФЫРХЪÆДУР, кæнæ Букъа
- бирæазон кæрдæгзайæгой 80 см
бæрзæндæн, кæцыйæн йæ зæнгтæ сты
сæхиуыл схæцын æввонг æмæ хæлиугонд.
Йæ чысыл гæлæбугонд дидинтæ сты
фæлурс - бур дидинхудимæ.
ХЪУЛХУЫЗÆГ, кæнæ Сыгъд гукъа-
букъа - хурджын дæлвæзы сындзджын
базгондтимæ къутæр зайæгойтæй иу.
Дидинæг калы сæрды цырены æмæ
суанг фæсзымæгмæ. Сыгъд къутæры
бындзæфхадыл разайы æрыгон сыфтæ,
кæцытæ цъæхæй баззайынц суанг зымæг
дæр. У быдырон мыдхæс. Зæрдæйы хосæн
бæззаг зайæгой. Латинаг ном рацыди
дзырд А51га%а1из-æ, кæцы йæхæдæг
равзæрди рагон бердзейнаг дзырд
аатрауаА.о<; - фыры фадхъулы хъазæн
стæг (хъултæй), кæцытæ зæрдыл лæууын
кæнынц зайæгойы мыггагты формæ.
ГОМЗÆНГ БУКЪА, кæнæ Гукъа,
кæнæ Букъа, кæнæ Гукъа-Букъа - бырæг
æмæ лæгуын зæнгджын бирæазон
кæрдæг зайæгой. Йæ бæрзæнд 50 см-æй
150 см онг. Йæ сыфтæ æнæкъайсисхуыз
11-13 егъау аикæнгæс сыфгондтимæ.
Йæ цъæпæрагонд бургонд-урс дидинтæ
лæууынц даргъ дидинхæсыл.
ЧЪИУБУКЪА - къутæр кæнæ чысыл
къудзи, кæцыйы зæнгты ис камедь
(бæласы чъиу) æмæ кæцыйæ пайда
кæнынц рог промышленосты.
ÆХСА, кæнæ Бирæдидинсыф -
бирæазон кæрдæгзайæгой; растлæууæг
зæнджы бæрзæнд у 30-100 см. Йæ сыфтæ
уидагхæстæг, дидинтæ та урс кæнæ та
уардихуызтæ.
ИРЫСТОЙНАГ ÆХСА - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Зайæгой у эндемикон,
ома зайы æрмæстдæр астæуккаг Кавказы.
28

БАДЬЯН
БАГРЯНКИ, или Водоросли красные
- обширная группа (отряд) водорослей,
большею частью значительной
величины, часто весьма изящной формы и
красивого цвета. Здесь встречаются все
оттенки красного цвета: от нежно-розового
или яркого багряного до темно - почти
черно-фиолетового.
БАГУЛЬНИК - вечнозеленый
низкорослый кустарник высотой 50-130
см. Молодые ветви и нижняя сторона
листьев покрыты густыми рыжими
волосками. Цветки белые, собранные
щитками на концах ветвей. Имеет сильный
одурманивающий запах.
БАГУЛЬНИК БОЛОТНЫЙ, или
Багун, или Клоповник - вечнозеленый
кустарник семейства вересковых,
достигающий 2 м высоты, издающий сильный
одуряющий запах. Листья очередные,
сверху темно-зеленые, снизу покрыты
ржаво-бурым войлоком. Цветки белые,
на длинных тонких цветоножках,
собраны в зонтиковидные щитки.
БАДАН, или: Бергения, Камнелаика-
многолетняя трава семейства
камнеломковых. Стебель толстый, безлистный,
розово-красный, высотой 15-50 см.
Листья крупные, кожистые, прикорневые.
Цветки колокольчатые, белые или
красные. Название «камнеломка» связывают
с тем, что растет в трещинах скал, как
будто разламывая камни. Также растения
применяется как средство, помогающее
избавиться от камней в почках.
БАДЬЯН или Иллициум, или
Анисовое дерево, или Анис звездчатый -
вечнозеленое древесное растение из
семейства иллициевых до 10 м высотой.
Листья кожистые, цветки обоеполые,
многолепестные, одиночные. Разводится
в оранжереях.
РÆДÆНГТÆ, кæнæ Сырх донзайтсе,
кæнæ Донкиргутæ - парахат къорд дон-
зайтæ, сæ фылдæр хай сты зынгæ асбæр-
зонд, арæх вæййынц хæрзконд формæ
æмæ рæсугьд хуыз. Ам сæмбæлæн ис
бирæ фæлгьуыз сырх хуызтимæ: талас-у-
арди хуызæй кæнæ та тæмæн сырх-сыр-
хидæй тар æмæ сауфиолетонимæ.
ЛЕДУМ, кæнæ Цъымарайы дидинæг
- йæ бæрзонд 50-130 см кæмæн у ахæм
æнусонцъæх ныллæггонд пыхс. Йæ æры-
гон къалиутæ æмæ йæ сыфты бинаг фæр-
стæ æмбаерзт сты бæзджын бурдзалыг хъ-
уынтæй. Иæ урс дидинтæ æмбыргонд сты
къалиуты кæрон уартхуызæй.
УОРССÆР, кæнæ Цъымарайы ледум
- какон бинонтæй 2 метры бæрзæнд æну-
сонцъæх къутæр. Уадзы сæлхæр кæнæн
тæф. Йæ сыфтæ сты радгай, сæ уæллаг
фарс таркæрдæгхуыз, бынæй та æмбæрзт
сты згæ-тарбур нымæтхуызæй. Даргъ
нарæг дидинкъæхтыл æвæрдæй урс ди-
динтæ æмбырдгонд сты аууондархуыз
уартонты.
УЫРГХОС, кæнæ Дурссет, Сыфой
- бирæазон дурсæт кæрдæгы бинонтæй
кæрдæг. 15-50 см бæрзæнд зæнг^ ставд,
æнæсыф æмæ уарди-сырххуыз. Иæ стыр
уидагхæстæг сыфтæ сты цармхуыз, хъуы-
тазгонд дидинтæ та урс кæнæ сырх. Йæ
ном «дурсæт» бæттынц къæдзæхты скъ-
уыдты кæй зайы æмæ цыма дуртæ сæтты,
уыйимæ. Стæй ма зайæгойæ пайда кæ-
нынц уыргтæ дзæбæх кæнынæн.
БУДБÆЛАС, кæнæ Бадян - 10 метры
бæрзæндæн будбæласы мыггагæй æнус-
цъæх бæласзайæгой. Йæ сыфтæ
цармхуыз, йæ иунæгон дидинтæ та дыууæрр-
дон, бирæдидинсыфонтæ. Дарынц æмæ
йæ арæх кæнынц оранжерейæты.
в
г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
29

БАРАНЕЦ
БАЗИЛИК - полукустарник высотой
70-100 см с ветвистым мочковатым
корнем. Он редко достигает больших
размеров, летом приобретает фиолетовую
окраску. Базилик является вечнозеленым
растение, поэтому листопада можно не
опасаться.
БАКЛАЖАН, или Паслён темно-
плодный, или Бадриджан - многолетнее
травянистое растение с устойчивым
стеблем высотой до 1000 см. Листья
крупные; цветки фиолетовые, одиночные
собранные в кисти. Плоды - ягоды
округлой грушевидной или цилиндрической
формы, жёлтые, белые или фиолетовые.
БАЛЬЗАМИН ДИКИЙ - однолетнее
и многолетнее ветвистое обильноцве-
тущее травянистое растение или
полукустарник высотой 15-20 см. Стебель у
растения прозрачный, хрупкий, сочный,
гладкий, ветвистый. Листья на стебле
располагаются поочередно. Цветкираз-
личные по махровости и окраске
(красные, пурпурные, синие, лиловые,
розовые и белые).
БАМБУК - корневищное
многолетнее злаковое растение с одревесневшим
стеблем - соломиной. Высота иногда
достигает до 40 м, диаметр до 30см. Листья
с влагалищем и небольшим черешком.
БАМИЯ - однолетнее растение
семейства Мальвовых. Высота до 1,5 м. По
внешнему виду напоминает хлопчатник.
Культивируется в Закавказье (Ю. О.).
БАНАН (исп. Вапапо) - высокое
травянистое тропическое растение с очень
крупными листьями, которые во
влагалищах образуют многослойную трубку
- ложный стебель. Соцветие напоминает
огромную кисть, плод ягодовидный,
толстокожий.
БАРАНЕЦ - это вечнозеленый
травянистый многолетник - плаун высотой
20-25 см. Стебель прямой или
восходящий, листья жёсткие, узколанцетные,
расположены наподобие черепицы.
Спорангии жёлтые, почковидные, в пазухах
листьев.
ОКИМА - йæ бæрзæнд 70-100 см
кæмæн у ахæм къудзи. Йæ уидаг у къа-
лиуджын æмæ пырхæг. Бæрзонд кæны
стæмхатт, сæрдыгон та йæ хуыз раивы
фиолетонхуызмæ. Окима у æнусонцъæх
зайæгой, уымæ гæсгæ йын сыфтæрæзгъ-
æлд нæ вæййы
БАДЫРДЖАН, кæнæ Баклажан -
Йæ бæрзæнд 1000 см кæмæн у ахæм фи-
дарзæнг бирæазон кæрдæг зайæгой. Иæ
сыфтæ егъау; иугай фиолетон дидинтæ
æмбырдгонд сты цупалты. Иæ дыргътæ
нымад сты гагатыл, сæ формæ у кæрдо-
хуыз кæнæ цилиндрон, сæ хуыз та у бур,
урс кæнæ та фиолетон.
ХÆФСЫКЪАХ, кæнæ Хуылыдз-
сыф - къабузджын иуазон æмæ бирæа-
зон кæрдæг кæнæ къутæргонд 15-50 см
бæрзæндæн. Йæ рæсуг зæнг у сæртæг,
дзалвджын, лæгъз æмæ къалиуджын. Иæ
сыфтæ зæнгыл æвæрд сты радгай. Йæ
дидинтæ сты алыхуызон пыхцыл æмæ
ахуырстхуыз (сырх, сæнтсырх, цъæх,кæр-
кусæгхуыз, уардихуыз æмæ урс).
ХЪÆЗБÆЛАС, кæнæ: Хурхъæз, Хъæз
- бынзæнгон бирæазон зайæгхал бæлас-
хуыз зæнгимæ. Иæ бæрзæнд хæццæ кæны
40 м, йæ диаметр та у 30 см онг. Сыфтæ
сты хъæбысæгимæ æмæ чысыл сыфхъæ-
димæ.
ÆНГУЫЛДЗÆГ, кæнæ Бами - 1,5
метры бæрзæндæн иуазон зайæгой. Æд-
дейæ бакæсгæйæ у бæмбæгбæласы хуы-
зæн. Культурæйы зайы Хуссар Ирыстоны
БАНАНÆ - тропикон бæрзонд
кæрдæг зайæгой тынг стыр сыфтимæ, кæ-
цытæ хъæбысæгты аразынц бирæсывæл-
дæгджын хæтæл - мæнг зæнг. Иæ æмди-
дин дынджыр цупал, дыргъ та - гагахуыз,
ставдцъарджы н.
ФЫРКЪАГÆРДÆГ - 20-25 см
бæрзæнд æнусонцъæх биразон хилæг
кæрдæг (плаун). Йæ зæнг у раст кæнæ
хæрдмæдзог, сыфтæ та дæрзæг, нарæ-
гланцетон, æвæрд сты æмбæрзæн агуы-
рийы хуызæн. Бур, къуыпахуыз рæзгонтæ
æвæрд сты сыфты тарты.
30

ЧЫСЫЛ ХАЛХАСЫГ
БАРАНИЙ ГОРОХ, или Нут -
однолетнее травянистое растение семейства
бобовых. Семена его, используемые в
пищу и на корм скоту, напоминают своей
формой голову барана.
БАРАНЧИК, или Примула-первоцвет
-травянистое растение семейства
первоцветных с желтыми цветками,
используемое в медицине. Сочное корневище его
небольшое - шести-восьми сантиметров
длиной, красноватое.
БАРБАРИС, или Барбарис
обыкновенный - колючий кустарник с
красными мелкими ягодами. Листья простые
цельные, колючезубчатые, расположены
пучками на укороченных веточках.
Цветки жёлтые с двойным околоцветником.
Поднимается до 2 м. Прекрасное
ягодное растение. Ценнейшее лекарственное
и медоносное растение. Плоды растения
используют при гипертонии, болезнях
печени, почек
БАРВИНОК - многолетнее
вечнозелёное травянистое декоративное
растение с супротивными, часто
кожистыми, блестящими зимующими листьями.
Цветки одиночные, сравнительно
крупные, синие, голубые, белые и розовые.
Распространился как одичалое в садах и
парках, на кладбищах.
БАРВИНОК БОЛЬШОЙ -
полукустарник с голым стеблем или с очень
редкими волосками, достигают высоты
30-45 см (в культуре до 60-80 см).
Листья яйцевидные, верхние часто с обеих
сторон опушенные. Цветки ярко-синие
на цветоножках длиной 3-5 см. Трубка
венчика постепенно расширяется кверху.
Цветёт в марте - апреле.
БАРВИНОК МАЛЫЙ -
вечнозелёное многолетнее травянистое растение
с тонким горизонтальным корневищем и
прямостоячими цветоносными стеблями
высотой 15-20 см. Вечнозеленые листья
его сверху блестящие. Цветки
одиночные, диаметром 2-3 см. Цветет в мае,
плоды образует редко. Это
лекарственное и декоративное растение.
ФЫРХЪÆДУР, кæнæ Мухудохъсе-
дур -хъæдуры бинонтæй иуазон кæрдæ-
гзайæгой. Хæрынæн бæзгæ мыггæгтæ
бакæсгæйæ сты фыры сæры хуызæн.
БÆХЫСЫФ, кæнæ Фырыхъада,
кæнæ Фыркъагæрдæг, кæнæ Фыркъадæн
- стъополайы бинонтæм хауæг кæрдæг-
зайæгой бур дидинтимæ. Пайда дзы кæ-
нынц медицицинæйы. Гыццыл сырхбын
донджын бынзæнгæн йæ дæргъ у 6-8
сантиметры.
ТЫРТЫ, кæнæ Турту - сырх чысыл
гагадыръджын сындзджын къутæр. Иæ
сыфтæ сты хуымæтæг æмæ æнæхъæн,
ныхсæгдæндагджынтæ, æвæрд сты бын-
дзыггай цыбыр къалиутыл. Дидинтæ сты
бурхуыз дывæр дидинхауимæ. Срæзы 2 м
онг. У айв гагадыргъ, тынг хосгæнаг æмæ
мыдхаес зайæгой. Иæ дыргьтæй пайда
кæнынц туджы æлхъывдады, игæры æмæ
уыргты низты ныхмæ.
ХАЛХАСЫГ, кæнæ Æрвкъудзи -
бирæазон æнусонцъæх декоративон
кæрдæгзайæгой, цармхуыз æмæ æрти-
ваг сыфтимæ. Йæ иугай абаргæйæ егъ-
ау сыфтæ вæййынц цъæх, æрвхуыз, урс
кæнæ та уардихуыз. Сарæх ис куыд æр-
нæг зайæгой дыргьдæтты æмæ парчыты,
уæлмæрдты.
СТЫР ХАЛХАСЫГ - гæмæх кæнæ
та тынг стæм æрдутимæ зæнгджынЗО-45
см бæрзæндæн (культурæйы та 60-80 см
онг) къутæргонд. Сыфтæ сты аикхуыз,
уæллæгтæн арæх сæ дыууæ фарс дæр
сты пакъуыгонд. Ирдцъæх дидинтæн сæ
дидинкъæхты дæргь у 3-5 см. Дидинху-
ды хæтæл куыд уæлæмæ кæны ставддæр.
Дидин калы мартъийы-апрелы.
ЧЫСЫЛ ХАЛХАСЫГ- æнусонцъæх
бирæазон кæрдæгзайæгой лыстæг
горизонтален бынзæнгимæ æмæ раст дидин-
хæссæг 15-20 см бæрзæндæн зæнгтимæ.
Йæ æнусонцъæх сыфтæ уæлийæ сты æрт-
тиваг. Иугай дидинтæн сæ диаметр у 2-3
см.Дидин калы майы, рæзæтæ (дыргътæ)
та дæтты стæмхатт. У хосгæнæг æмæ
декоративон зайæгой.
В
г
д
Е
Ё
Ж
3
И
И
К
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
31

БАШЕННИЦА ГЛАДКАЯ
БАРВИНОК ТРАВЯНИСТЫЙ -
многолетнее растение высотой 15-30 см.
Стебли стелющиеся, цветущие
приподнимающиеся, голые. Листья
эллиптические, мягкие, длиной 3-4 см, шириной
1-1,5 см. Цветки фиолетовые, голубые
или сине-фиолетовые, в диаметре до 3
см, одиночные. Семена
тёмно-коричневые, цилиндрические, продолговатые,
без волосистого хохолка.
БАРХАТ, или Бархатное дерево^ или
Пробковое дерево - декоративное
медоносное дерево. Листья сложные,
непарноперистые, характеризируются
своеобразным запахом, напоминающим запах
конопли. Цветки мелкие, зеленоватые,
собранные в метельчатые соцветия.
Медонос.
БАРХАТЦЫ - многолетнее
травянистое растение семейства
сложноцветных. Высота 70-80 см, листья перистые,
цветки жёлтые, оранжевые,
тёмно-бурые. Бархатцы помогают бороться с
вредными нематодами.
БАССИЯ - сероватое от опушения
растение; цветки собраны по 2-3 в
колосовидные соцветия. Листья линейные,
полуцилиндрические, мясистые,
сидячие. Высота: 10-50 см.С ветвистым (реже
простым) стеблем, покрытым
курчавыми волосками.
БАТАТ (исп. Ьа1а1а), или Сладкий
картофель - однолетнее корнеплодное
растение со стелющимися стеблями, длиной
1-5 м; цветки розовые или белые, ворон-
ковидные. Листья цельные, пальчатоло-
пастные. Клубни весом от 200 г до 5 кг.
У нас частично культивируется в Южной
Осетии.
БАШЕННИЦА ГЛАДКАЯ, или Вя-
жечка - одно- или двулетнее
травянистое растение высотой 40-160 см.
Стебель прямостоячий, прочный, в редких
случаях ветвистый, внизу шершавый, в
верхней части гладкий, с
голубовато-сизым налетом.
КÆРДÆГ ХАЛХАСЫГ - бирæазон
сæрдыгон зайæгой 15-30 см бæрзæндæн.
Йæ зæнгтæ сты зæххæмвæзрæзгæ, дидин-
калæг æмæ уæлæмæ схæцгæ. Сыфтæ эл-
липтикон, фæлмæн, 3-4 см дæргьæн æмæ
1-1,5 дæргьæн. Йæ иугай æрвдзæстхуыз,
æрвхуыз æмæ цъæх-фиолетон дидинты
диаметр у 3 см онг. Йæ мыггаг тарморæ-
хуыз, цилиндрон, дæргьæццон, æнææрду
къоппа
ХЪÆДАБÆБÆЛАС - декоративон
мыдхæссæг бæлас. Вазыгджын æнæкъ-
айсисхуыз сыфтæ бæрæг кæнынц хицæн-
хуыз тæфæй, кæцы у гæны тæфы æмхуы-
зон. Лыстæг кæрдæгхуыз сыфтæ æмбы-
рдгонд сты боцкъогонд æмдидинты. У
мыдхæссæг.
ТАРБУРДИДИН - вазыгджындидин
зайæгойты бинотæй бирæазон кæрдæг.
Йæ бæрзæнд 70-80 см, сыфтæ сты сист-
хуыз, дидинтæ та бур, талгъæр кæнæ тар-
морæ. Æххуыс кæннынц знаггæнæг нема-
тодты ныхмæ тохы.
ХÆРÆГÆРДÆГ - пакъуыкондæй
дзæройхуыз зайæгой; дидинтæ 2-3-йæ
æмбырд сты æфсирхуыз æмдидинты. Йæ
нарст бадгæ сыфтæ сты растхаххон æмæ
æрдæгцилиндрон. Йæ бæрзæнд: 10-50 см.
Къалиуджын зæнг æмбæрст у къæбæл-
дзыг æрдутæй.
БАТАТÆ, кæнæ Лдджын картоф -
иуазон къуымбыл зайæгой 1-5 м дæргъæн
быргæ зæнгтимæ. Йæ уардихуыз кæнæ
урс дидинтæ сты хъуырдзæвæнхуыз,
сыфтæ та æнгуылдзфаркон сыфтæ. Хъ-
уымбылты уæз вæййы 200 грамæй 5 кг
онг. Махмæ зайы Хуссар Ирыстоны.
ДÆРГЪДЗÆГ - йæ бæрзæнд 40-160
см кæмæн у ахæм иу- кæнæ дыууæазон
кæрдæг зайæгой. Растлæууæг фидар зæнг
стæмхатт вæййы къалиуджын, бынаей у
дæрзæг, йæ уæллаг хай та лæгъз æрвхуыз-
гонд-цъæхбын салф æвæрд.
32

КУЫДЗЫ НУРЫ
БЕГОНИЯ - декоративно-цветущее
лиственное растение. В цветоводстве
бегонии используются в открытом и
защищенном грунте. Большинство бегоний
используются для озеленения жилых
помещений.
БЕДРЕНЕЦ АНИСОВЫЙ, или Анис
обыкновенный - однолетнее
травянистое растение семейства Зонтичных с
пахучими семенами сладковато-пряного
вкуса, содержащие маслянистые
вещества. Цветки белые, плоды яйцевидные.
Применяется в кулинарии как приправа
к мясному блюду и в медицине.
БЕДРЕНЕЦ БОЛЬШОЙ -
травянистое растение высотой 40-100 см.
Нижние листья на черешках, просто
перистые, с двумя-четырьмя парами
листочков, последние яйцевидные или
продолговатые, длиной 2,5-7 см, шириной
1-4 см.
БЕДРЕНЕЦ КАМНЕЛОМКА или
Анис дикий - многолетнее травянистое
растение из семейства зонтичных.
Стебель маловетвистый, наверху зонтичное
соцветие из белых цветков. Плоды
голые, округлые, яйцевидные. Высота до
60 см. Растет повсеместно по сухим
лугам, склонам холмов, на лесных полянах,
среди кустарников, вдоль дорог.
БЕЗВРЕМЕННИК, или Колхикум
- многолетнее травянистое растение
семейства лилейных, с коротким стеблем и
клубнелуковицей. Цветки крупные
различной окраски. Растения цветут
поздней осенью, а плоды приносят
следующей весной.Распространено большей
частью в предгорьях и горах Кавказа.
БЕЗВРЕМЕННИК
ВЕЛИКОЛЕПНЫЙ - многолетнее травянистое
луковичное растение из семейства лилейных.
Стебель достигает высоты 40 см. Всего
имеет четыре широкопродолговатых
листа. Цветы розово-пурпурные, довольно
крупные. Плод достигает длины,
представляет собою продолговато-круглую,
трехгнездную коробочку.
БЕГОНИ - декоративон-дидинкалаег
сыфтæрджын зайæгой. Дидинкуыста-
ды бегони садзынц гом кæнæ хъахъхъæд
мæры. Бегониты фылдæр пайда кæнынц
цæрæн хæдзæртты.
ФЫДХОС, кæнæ Анис - аууондарты
мыггагæй иуазон кæрдæгзайæгой. Йæ
адджынгонд æмæ хъацæн ад тæфгæнаг
тауинæгты ис зетигонд буаргъæдтæ. Ди-
динтæ сты урсхуыз, йæ дыргътæ та аик-
хуыз. Пайда дзы кæнынц хæринаг кæн-
гæйæ æмæ медицинæйы.
БÆРЗОНД ФЫДХОС - йæ бæрзæнд
40-100 см кæмæн у ахæм кæрдæг. Бинаг
сыфтæ хуымæтæг сисхуызтæ дыууæ-цып-
пар сыфгонды къæйтæй кæцытæ сты аик-
хуыз кæнæ та дæргъæццон 2,5-7 см дæр-
гъæн æмæ 1-4 см уæрхæн
БУРГÆРДÆГ, кæнæ: Къуырыхнцы,
Анис, Сæнкгæрдæг, Зæнкгæрдæг -аууо-
ндар бинонтæй бирæуазон кæрдæг зай-
æгой. Иæ зæнг у стæм къалиуджын, йæ
цъуппыл та аууондархуыз урс æмдиди-
дин. Йæ лæгуын дыргътæ сты тымбыл,
аикхуыз. Йæ бæрзæнд у60 см онг. Зайы
хус уыгæрдæнты, хæхты фæхстыл, хъæ-
ды æрдузты, къутæрты æхсæн, фæндæгты
фæрсты.
УСУНИ, кæнæ Уазалы малусæг, кæнæ
Малусæг, Куыдзмарæн, кæнæ Куыдзы
нуры - цыбыр зæнгджын æмæ хъуым-
былхъæдындзæгон бирæазон кæркусæгы
бинонтæй кæрдæг. Йæ егъау дидинтæ сты
алы хуыз. Дидинæг калынц фæсфæззæг,
гуырдз та дæттынц иннæ уалдзæджы. За-
йынц Кавказы хæхты.
КУЫДЗЫ НУРЫ, кæнæ Усуни - кæр-
кусæгы бинонтæй бирæазон хъæдынд-
зæгхуыз 40 см бæрзæндæн кæрдæг. Æр-
мæст дæр йын ис цыппар дæргъæццон
сыфы. Уарди-сæнтсырх хуыз дидинтæ
сты фаг егъаугонд. Йæ гырдз дæргъмæ
хæццæ кæны 3 см онг æмæ сты дæргъæц-
цон-тымбыл æртæхайон къоппгонд.
в
г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
33

БЕЛЕНА ЧЕРНАЯ
БЕЗВРЕМЕННИК ВЕСЁЛЫЙ, или
Безвременник яркий - многолетнее
травянистое растение. Луковица
яйцевидная, довольно крупная, диаметром около
3 см. Влагалища кожистые, чёрно-бурые,
вытянутые в довольно длинную, тонкую
трубку. Листья язычковые,
бледно-зелёные. Цветки довольно крупные,
бледно-лиловые или пурпурные. Цветёт в
августе - сентябре. Плодоносит в
апреле. Ядовит.Животные его не трогают.За-
несен в Красную книгу России и РСО-А.
БЕЗВРЕМЕННИК ОСЕННИЙ, или
Колхикум осенний - многолетнее
травянистое луковичное ядовитое, но
лекарственное растение. Листья крупные,
прямостоячие, в количестве 3-4 штук,
появляются весной. Стебель короткий,
голый, прямостоячий. Красивые цветки
напоминают крокусы. Цветет растение
осенью, с сентября по октябрь, во время
цветения листьев не имеет.
БЕЗВРЕМЕННИК ПРЕКРАСНЫЙ,
Безвременник великолепный - более
крупное и выносливое растение, чем
Безвременник весечый, лучше переносит
осеннеепохолодание и небольшие
заморозки. Растение гармонично в рокарии
или на альпийской горке, но прекрасно
смотрится и на фоне газона и вдоль
дорожки. Родина - Кавказ, Турция и Иран.
Занесено в Красную книгу России.
БЕКМАНИЯ ОБЫКНОВЕННАЯ,
или Бекмания гусеницевидная -
многолетняя трава семейства злаковых с
длинным корневищем, стебель высотой
50-150 см. Листья плоские,
шероховатые, бледно-зелёные или жёлтые.
Колоски двухцветковые, с мешковидно
вздутыми колосковыми чешуями.
БЕЛЕНА ЧЁРНАЯ, или Бесиво -
двулетнее заносное, сорное и ядовитое-
травянистое растение высотой от 20 до
115 см. Всё растение мягкоопушенное,
клейкое, с неприятным запахом. Венчик
грязно-жёлтый с фиолетовыми
жилками. Внешне ее семена похожи на
семена мака. Растение вредно для домашних
животных.
ИРДУСУНИ - бирæазонкæрдæгхуыз
зайæгой. Йæ фаг егъау аикхуыз хъæдын-
дзæгы диаметр у 3 см онг. Сау-бур цар-
мхуыз хъæбысæгтæ ивæзт сты фаг даргь
лыстæг хæтæлхуызы. Сыфтæ аикхуыз,
фæлурс-кæрдæгхуыз. Фаг егьау дидинтæ
фæлурс-кæркусæгхуыз кæнæ та сæнтсы-
рх. Дидинæг калы августы-сентябры. Ды-
ргьтæ дæтты апрелы. У маргджын. Цæрæ-
гойтæ йæм не вналынц. Хает у Уæрæсейы
æмæ РЦИ-А Сырх чингуытæм.
УАЗАЛЫ МАЛУСÆГ, кæнæ Куы-
дзмарæн - бирæазон кæрдæг хъæдын-
дзæгджын æмæ маргджын, фæлæ
хосгæнæг зайæгой. Сыфтæ сты егъау,
растлæууæг, 3-4 нымæцæй фæзынынц
уалдзæг. Зæнг у цыбыр æмæ гæмæх,
растлæууæг. Рæсугъд дидинджытæ сты
уæдæрттæгы дидинты хуыз. Дидин калы
фæззыгон рæстæг, сентябрæй октябрмæ,
дидин калгæйæ йыл сыфтæ нæ вæййы.
АИВУСУНИ - ирдусунийæ стырдæр
æмæ фæразондæр зайæгой, хуыздæр
фæразы фæззыгон уазалтæн æмæ чысыл
хъызтытæн. Зайæгой хорз зайы рокариты
æмæ альпон хохгондты, фæлæ ма аив дæр
зыны газонты æмæ фæндаггондты фар-
смæ. Йæ цæрæнуат у Кавказ, Турк æмæ
Иран. Хает у Уæрæсейы æмæ РЦИ-А
Сырх чингуытæм.
ДЗАЛМÆН - хъæмпхалы бинонтæй
бирæазон даргъ бынзæнгдын кæрдæг.
Йæ зæнг 50-150 см бæрзæндæн. Тъæпæн
дæрзæг сыфты хуыз у фæлурс-кæрдæгцъ-
æх кæнæ бур. Иæ æфсиртæ сты дыгайди-
динджынтæ, голагхуыз тыппыргонд æф-
сирты хæрвытимæ.
КÆНДЫС, кæнæ: Кæндус, Къусбын,
Къосбун - дыууæазон 20 см 115 см онг
бæрзæнд æрбахæсгæ, хæмпæл æмæ
маргджын кæрдæг зайæгой. Æнæхъæн
зайæгой дæр у фæлмæн пакъуыгонд, æн-
дадзаг, кæны мæстаг тæф. Йæ дидинхуд
у чъизи-бур фиолетон тагтимæ. Йæ мыг-
гæгтæ сты зырзырагы мыггаджы хуызæн.
Нæ бæззы хæдзарон фосæн.
34

УРСДИМЕЛА
Масло белены применяется при
ревматизме. Отвары листьев растения
эффективны против тлей, клопов.Отрави-
тели пчел.
БЕЛЛАДОНА КАВКАЗСКАЯ, или:
Красавка обыкновенная, Красуха,
Сонная одурь, Бешеная ягода, Вишня
бешеная — многолетнее травянистое ядовитое
растение с прямостоячим стеблем
высотой 0,6-2м. Цветки с буро-фиолетовым
или грязно-пурпуровым венчиком. Плод
- многосеменная чёрная блестящая
ягода. Очень ядовита для людей, но кролики
без вреда для себя поедают.
Применяется в медицине.Занесена в Красные книги
России и РСО-А.
БЕЛОЗОР АЛЬПИЙСКИЙ, или
Зо.ютичка - многолетнее травянистое
растение до 20 см в высоту. Яйцевидные
листья в прикорневой розетке. Цветки
одиночные на вершинах стеблей из 5-ти
белых лепестков. Распространён на
альпийских и субальпийских горных лугах.
белокопытник, кæнæ Белокопытник
обыкновенный - многолетнее
травянистое растение семейства сложноцветных
с ползучим корневищем и крупными
прикорневыми листьями. Часто цветёт
до распускания листьев. Обладает
отхаркивающим, мочегонным, сосудо - и
бронхорасширяющим,
обезболивающим, потогонным действиями.
БЕЛОКОПЫТНИК БЕЛЫЙ-
многолетнее травянистое растение. Его
корневище довольно мясистое ползучее,
благодаря чему образуются заросли.
Стебель тонкий, цветоносный, беловой-
лочно - волосистый, высота его
варьирует от 30 до 60 см. Листья его
чешуевидные, удлиненно - яйцевидной формы.
Цветки желтовато-белого цвета. Плод
представлен цилиндрической слегка
ребристой семянкой с небольшим
хохолком, благодаря чему легко переносится
на дальние расстояния, а также может
долго держаться на поверхности воды.
Медонос леса
Йæ зетийæ йын пайда кæнынц æн-
дыснæгæн. Сыфты исгæ цымгæйæ пайда
кæнынц бæласы сыст æмæ æсынчъыты
ныхмæ. Мары мыдыбындзыты.
ТАЛМА, кæнæ: Талмагæрдæг, Къ-
усбын, Æррабал, Белладоннæ, Æрра-
гага - æмраст лæууæг зæнг кæмæн ис
ахæм бирæазон маргджын кæрдæг (йæ
бæрзæнд 0,6-2 м). Иæ дидинтæ сты тар-
бур-фиолетон кæнæ чъизи-сæнтсырх
дидинхудимæ. Дыргътæ сты бирæмыг-
гагон сау æрттиваг гагадыргътæ. Тынг
маргджын у адæймагæн, фæлæ йæ кро-
ликтæ хæрынц. Пайда дзы кæнынц меди-
цинæйы.Хаст у Уæрæсейы æмæ РЦИ-А
Сырх чингуытæм.
БÆГЪ, кæнæ Белозор - бирæазон 20
см бæрзæнд кæрдæг зайæгой. Аикхуыз
сыфтæ пакаарæзт сты уидагмæ хæстæг.
Зæнджы цъуппыл фæзынынц иугай ди-
динтæ фæндзгай дидинсыфтимæ. Пара-
хат у уæлхохаг æмæ дæлхохаг уыгæрдæн-
ты.
МÆНТÆГ, кæнæ Монтизæнкæ, кæнæ
Монт - вазыгджын бинонтæй бирæазон
кæрдæг зайæгой быргæ бынзæнгимæ
æмæ уидагмæ хæстæг егъау сыфтимæ.
Сыфты равзæрды разæй арæх динæг ра-
калы. Бæззы хæппæраппарыны, мизын-
цъагцæуыны, тугдадзин - æмæ хурхуад-
зæнты уæрæхкæныны, рыстфесафыны,
хидуадзыны архайдты.
УРС ДИМЕЛА - бирæазон кæрдæ-
гхуыз зайæгой. Йæ фаг нарст бынзæнг
у хилæг æмæ уый тыххæй саразы пъаз-
бынтæ. Йæ зæнг у лыстæг, дидинхæссаг,
урспакъуыджын-хъуынджын, бæрзæнд
хæццæ кæны 30-60 см онг. Сыфтæ сты
хæрвхуыз, сæ формæ - дæргьгонд-аик-
хуыз. Дидинтæ бургонд урс хуыз. Иæ
дыргъ æвдыст у цилиндрон гæзæмæ
фæрксджын апхæдæй чысыл къоппаимæ,
кæцыйы фæрцы æнцонæй тæхы дард
дæрдзæгтæм, æмæ ма йæ бон у бирæ
рæстæг доны уæлцъар лæууын. У хъæды
хорз мыдхæсс.
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
35

БЕЛОУС
БЕЛОКОПЫТНИК
ЛЕКАРСТВЕННЫЙ, или Белокопытник
гибридный - многолетнее, корневищное,
травянистое растение. Толщина
ползучего корня до 1,5-2см. Корневище залегает
неглубоко, близ поверхности почвы, но
может достигать в длину нескольких
метров. В начале апреля, как только сойдет
снег, белокопытник выбрасывает
цветочный стебель, начинается цветение.
Стебель высотой иногда до 50см, толстый,
красноватый, покрытый небольшими
чешуйчатыми листочками. Листья с
беловатым опущением. Цветки мелкие
красноватого или грязно-пурпурного цвета,
собраны в корзинки, образующие кисти
на верхушках стебля. Медонос леса
БЕЛОКРЫЛЬНИК, или Калла -
многолетнее болотное растение. Цветки
без околоцветника, обоеполые,
собранные в початок, одетый белым
покрывалом. Листья сердцевидные, заострённые,
блестящие. Все растение ядовито.
БЕЛОКУДРЕННИК ЧЁРНЫЙ - это
травянистое и многолетнее растение,
достигающее в высоту 120 см. Стебель
у него прямой и короткоопушенный,
сильно ветвистый и четырехгранный,
вначале зеленного цвета, позднее
становится красновато-фиолетовым. Листья
расположены супротивно и на коротких
черешках.
БЕЛОЛИСТКА, то же что Тополь
белый - дерево высотой до 30-35 м и
диаметром ствола до 2 м. Листья плотные;
сверху тёмно-зелёные, блестящие,
серебристые; снизу опушённые,
бело-войлочные.
БЕЛОТАЛ, или: Ива серебристая,
Ветла, Ива белая, Ива корзиночная —
дерево или кустарник семейства ивовых со
светлыми побегами.
БЕЛОУС - многолетняя трава
семейства злаков. Растение с коротким
корневищем. Листья жёсткие, щетиновидные.
36
ДИМЕЛА - бирæазонбынзæнгон
кæрдæгзайæгой. Хилæг уидагы бæзн у
1,5-2 см. Бынзæнг уæлæнгай æвæрд у,
зæххы уæлцъар, фæлæ йæ дæргъ ахæц-
цæ вæййы цалдæр метры онг. Апрелы
мæйы куыддæр мит стайы афтæ диме-
ла зæххæй сыппары дидинты зæнг æмæ
райдайы дидинæгкалæн. Ставд, сырхбын
зæнг (йæ бæрзæнд 50 см) æмбæрст у чы-
сыл хæрвджын сыфгондтæй. Иæ сыфтæ
сты урсбын пакъуыгонд, сырхбын кæнæ
чъизи-сæнтсырххуыз дидинтæ та æмбы-
рдгонд сты тæскъгондты, кæцытæй арæзт
цупалтæ вæййынц зæнджы цъуппыл. У
хъæды мыдхæссæг.
УРСБАЗЫРÆГ - бирæазон цъыма-
райы зайæгой. Иæ дыууæрдон дидинтæ
æнæ дидинварсæй æмбырдгонд сты
урс æфсирæмдидидины, кæцы урс æм-
бæрзæнæй у æмбæрзт. Иæ сыфтæ сты
зæрдæхуыз, цыргъгонд æмæ æрттиваг. У
маргджын.
ХУЫЧЪЫ, кæнæ Къацциу, Хычъы
- бирæазон 120 см бæрзæндæн кæрдæг
зайæгой. Æмраст цыппарфахсджын зæнг
у цыбыр пакъуыгонд æмæ тынг къа-
лиуджын, раздæр вæйййы кæрдæгхуыз,
фæстæдæр та сырхбын-фиолетон. Йæ
сыфтæ сты ныхмæвæрд цыбыр сыфхъæд-
тыл.
УРССЫФÆГ, кæнæ Урссыфгæди
- Йæ зæнг 2м, йæ бæрзæнд та 30-35ме-
тры онг ахæм бæлас. Иæ мæстæг сыфтæ
уæлейæ сты тар-кæрдæгхуыз, æрттиваг,
æмæ æвсистхуыз, бынæй та пакъуыгонд,
урс-нымæтгонд.
ФÆЛУРСХÆРИС, кæнæ Урсхæрис
- хæристы бинонтæй бæлас кæнæ та къ-
утæр фæлурс талатимæ.
УРСРИХИ, Уорсрехæ - хъæмтхалы
бинонтæй бирæазон кæрдæгзайæгой
цыбыр бынзæнгимæ. Йæ сыфтæ дæрзæг
æмæ хъисджын. Ахъаз кæны уыгæрдæн-
ты сцъымара кæнынæн, фидар кæны
змисбынæтты.

СЫФОЙ
Способствует заболачиванию лугов,
закрепляет пески. Соцветие - тонкий
односторонний колосс.
БЕЛОУС ТОРЧАЩИЙ - небольшой
малоценный злак. Стебель 15-30 см
высотой. Листья 5-15 см длиной и 0,5-1,5
см шириной, голые, щетиновидные,
серо-зелёные. Соцветие - настоящий колос
3-6 см длины и 7-10 мм ширины, с
длинными и узкими, шиловидно
заостренными волосками. Скот его не трогает.
БЕЛОЦВЕТНИК ВЕСЕННИЙ
- многолетнее луковичное растение.
Цветы из 6-ти белых листочков с
желтоватыми пятнышками на концах,
колокольчатые, душистые. Листья линейные.
Встречается во влажных тенистых
лиственных лесах. Похож на подснежник,
но меньших размеров.
БЕЛЫЙ ГРИБ, или Боровик -
крупный съедобный шляпочный гриб.
Шляпка сверху от светло-до тёмно-бурой,
снизу сначала белая, затем
зеленовато-жёлтая. Ножка толстая, со светлым,
сетчатым рисунком. Растёт в буково-грабовых
лесах. Под большими деревьями. При
сушке не темнеет в отличие от других
грибов. Отсюда название.
БЕЛЬВАЛИЯ САРМАТСКАЯ -
многолетние луковичноерастение.
Высота от 20 до 30 см. Листья ремневид-
ные, сосредоточены у основания стебля.
Цветет многоцветковой кистью, цвет
серо-бурый. Плод - продолговатая
коробочка с 2-4 семенами. К созреванию
плодов, соцветие формирует шаровидную
форму, стебель переламывается и
образуется «перекати-поле»,
распространяющее семена. Занесено в Красную книгу
России.
БЕРГЕНИЯ, или Бадан -
многолетнее вечнозеленое или однолетнее
растение. Латинское название бадана. Листья
удлинённые или широкоовальные,
зубчатые, длиной 9-30 см. Зелёные листья
становятся сиреневато-красными, а
самые старые и вовсе - огненно-красными.
Предпочитает хорошо дренированные,
но влажные почвы.
Йæ æмдидин у лыстæг иуфарсон æф-
сир.
ХЪИЛУРСРИХИ - чысыл чысылар-
гъджын хъæмхал. Иæ зæнджы бæрзæнд у
15-30 см, сыфты дæргь та у 5-15 см, сæ
уæрх та 0,5-1,5 см, сты гæмæх, хъисджын,
дъæрой-кæрдæгхуыз. Æмдидин у æцæг
æфсир 3-6 см дæргъæн æмæ 7-10 мм
уæрхæн, даргь æмæ нарæг, туасхуыз цыр-
гь æрдутимæ. Фосæм не æвналынц.
УРСДИДИДИН, кæнæ Уорсдиди-
дин - бирæазон хъæдындзæгон зайæгой.
Дидинтæ 6 сыфгондæй хъулон бургонд
сæ кæрæттæ, дзæнгæрæгойхызтæ æмæ
хæрзтæфджынтæ, сыфтæ та хаххон. Сæм-
бæлæн сыл ис уымæл аууон сыфтæрджын
хъæдты. У малусæг хуыз, фæлæ асæй къ-
аддæр
УРС ЗОКЪО - егьау хæрынæн бæзгæ
зокъо. Йæ сæр уæлейæ ирдхуызæй, бынæй
та фыццаг урс, стæй та кæрдæгхуыз-бур.
Йæ къах у ставд æмæ ирд хызгонд ны-
вимæ. Зайы тæрс-фатхъæд хъæдты. Стыр
бæлæсты бын. Куы йæ хус фæкæнынц,
уæд иннæ зокъотæй уæлдай тар нæ кæны.
Уый тыххæй йæ хонынц «урс зокъо».
ХЪÆДЫНДЗÆГ УАДДЗАЛХ -
бирæазон хъæдындзæгджын зайæгой. Йæ
бæрзæнд у 20 см 30 см онг. Сыфтæ сты
ронхуыз, æмбырд сты бындзæфхады цур.
Дидинæг калы бирæдидин цупалæй, сæ
хуыз та дзæрой-бур. Йæ уырдз - даргъ-
гонд къоппхуыз 2-4 мыггагимæ. Уырдз
сцæттæ уæвыны размæ æмдидин райсы
къорихуыз формæ, йæ зæнг асæтты æмæ
дзы рауайы «уаддзалх», кæцы пырх кæны
йæ мыггæгтæ. Хает у Уæрæсейы Сырх
чиныгмæ.
СЫФОЙ - бирæазон кæнæ иуазон
æнусонцъæх зайæгой. Латинагау хуый-
ны бадана. Сыфтæ сты даргъгонд кæнæ
фæтæновалон, дæндагджын, 9-30 см дæр-
гъæн. Кæрдæгхуыз сыфтæ свæййынц цъ-
æхфæлмсырххуыз, тынг зæрондтæ та æп-
пындæр - цæхæр-сырхуыз. Ардыгæй йæ
ном дæр. Хуыздæрæн æвзары хорз дрена-
жгонд, кæнæ уымæл мæр.
в
г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
37

БЕРЁЗОВЫЙ СТЛАНЕЦ
Зимует без укрытия, устойчив к
вредителям и болезням.
БЕРЁЗА - дерево или кустарник с
корой ствола белой или иной окраски,
вплоть до черной. Листья очередные,
простые, черешчатые. Цветёт ранней
весной почти с одновременно с
распусканием листьев. Почки и листья
растения применяют в народной медицине
при язве желудка.
БЕРЕЗА ЛИТВИНОВА - растение,
растущее в Верхнем пределе леса в
Северной Осетии. Иногда поселяется на
каменистом ложе после отступания
ледников и на селевых потоках. Порой ютится
на скалистых утесах.Береза Литвинова
- реликтовое растение.
БЕРЁЗА ПОНИКШАЯ, или: Берёза
бородавчатая, Берёза повислая,
Плакучая берёза — дерево до 25 м в высоту, с
белым стволом и повисшими ветками.
Молодые побеги покрываются
бородавками. Растет в горных лесах.
БЕРЁЗА РАДДЕ - эндемичная крас-
ностволная берёза. Отличается
малыми размерами и жёлто-бурыми ветвями
и короткими яйцевидными женскими
«шишками». БерезаРаддеэндемикдля-
Кавказа.Растение занесено в Красные
книги России и РСО-А.
БЕРЁЗОВИК, или Подберёзовик -
съедобный трубчатый гриб с
коричневато-черной шляпкой. Он растет повсюду,
где есть береза, в лиственных и
смешанных лесах, его можно встретить с июня
по октябрь.
БЕРЕЗОВЫЙ ГРИБ, или: Чагакяр,
Цырь, Трутовик, Косотрубчатый -
многолетний паразитирующий гриб
семейства трутовиковых. В основном
встречается на стволах взрослых берез, реже -на
ольхе, рябине, осине.
БЕРЁЗОВЫЙ СТЛАНЕЦ, Берёза
карликовая, Ерник - низкий кустарник
высотой 20-70 см. Редько достигает 1,5
м.Листья округлые, по краю
туповато-зубчатые, шириной до 2 см.
Зымæг вæййы æнæмбæзт, фидар у зна-
гхæсджытæн æмæ низтæн.
БÆРЗ, кæнæ Бæрзæ, кæнæ Бæрз-
бæлас- бæлас кæнæ къутæр, йæ зæнгы
цъар урс кæнæ æндæр хуыз, суанг сау-
хуыз. Ис йын радгай, хуымæтæг æмæ
сыфкъахджын сыфтæ. Дидинæг калы ра-
гуалдзæг, сыфтæр райхалыны æмрæстæг.
Иæ къуыбартæ æмæ сыфтæй пайда кæ-
нынц адæмон хоскæнынады.
УРСБÆРЗ - зайæгой, кæцы зайы
Цæгат Ирыстоныхъæдты тæлмы уæллаг
фарс. Иуæй-иу хатт æрзайы дурджын
фахсыл ихзæй ацæуыны æмæ дурзæйты
фæстæ. Кæнæ та бынат ссары айнæг къ-
æдзæхты. Урсбæрз у реликтон зайæгой.
ÆРХБÆРЗ, кæнæ Æнкъардбæрз,
кæнæ Бызычьибæрз - йæ бæрзæнд 25 м
кæмæн у ахæм урсзæнг бæлас зæбул къ-
алиутимæ. Æрыгон талатæ сты бызычъи-
гонд. Зайы хохаг хъæдты.
СЫРХБÆРЗ, кæнæ Сырхбæрзæ- сы-
рхзæнгджын эндемикон бæрз. Бæрæг
сты гыццыл асæй æмæ тарбур къалиутæй
æмæ цыбыр аикхуыз сыл «гыркъотæ».
Сырхбæрз у Кавказы эндемик. Зайæгой
хает у Уæрæсейы æмæ РЦИ-А Сырх чин-
гуытæм
БÆРЗАГ - хæрынæн бæзгæ
хæтæлджын зокъо морæбын-саухуыз
сæрджынимæ. Зайы бæрз кæм вæййы,
уым алы ран дæр, сыфтæрджын æмæ
хæццæ хъæдты, фембæлæн йыл ис июнæй
октябрмæ.
БÆРЗЫЗОКЪО, кæнæ Æзнæгъ -
æзнæгъойы бинонтæй бирæазон парази-
тон къозо. Сæйрагдæр сæвзæры зæронд
бæрзыты зæнгтыл, стæмхат та фæрвыл,
цъуйыл æмæ урсгæдыбæласыл.
КЪУТÆР БÆРЗ - ныллæг къутæр
20-70 см бæрзæндæн. Стæмхатт схæццæ
вæййы 1,5 м бæрзæндмæ. Иæ тымбыл
сыфты кæрæттæ сты къуымых-дæн-
дагджын, сæ фæтæн у 2 см онг.
38

ТÆУХЪ
БЕРЕКА, или: Рябина глоговина, Гло-
говина - дерево высотой до 25 м и с
диаметром ствола до 30 см, с темно-серой
корой, покрытой трещинами или
кустарник. Цветки мелкие, белые, в
щитковидных соцветиях. Плод округлый,
размером с небольшую вишню,
светловато-бурый или красный со светлыми точками.
БЕРЕСКЛЕТ, или Бересклет
европейский - кустарник или деревцо
высотой до 10м. Цветки с зелеными
лепестками на коротких цветоносах. Коробочки
розовые, семена белые, чёрные и ярко
красные. Кора, листья и ярко-красные
плоды бересклета ядовиты.
БЕРЕСКЛЕТ БОРОДАВЧАТЫЙ
- кустарник высотой до 3,5 м, реже
небольшое деревцо высотой до 6м.
Молодые побеги светло-зелёные, покрытые
чёрно-бурыми бородавочками. Цветки
на длинных цветоносах, невзрачные с
мышиным запахом. Семена чёрные или
серые. Кора, листья и ярко-красные
плоды бересклета ядовиты.
БЕРЕСКЛЕТ
ШИРОКОЛИСТВЕННЫЙ - кустарник реликтовый.
Листья яйцевидно-заостренные, с
мелкозубчатым краем. Осенью они делаются
глянцевыми и красными. Плоды -
розовато-красные коробочки с оранжевыми
семенами. Растёт в буковых лесах. Кора,
листья и ярко-красные плоды бересклета
ядовиты.
БЕРЕСТ ОБЫКНОВЕННЫЙ, или
Карагач, или Вяз, или Листоватый,
или Караич, или Пробковый ильм -
листопадное дерево из рода вяз, семейства
ильмовых. Высота до 30м, 1,5 м в
диаметре. Листья цельные; цветки с
ржаво-красным околоцветником собраны в
пучки. Живёт до 300 лет.
ТÆКЪУЗГÆ, кæнæ Балгъодзы - йæ
бæрзæнд 25 м онг, йæ зæнгы уæзн та
30 см онг кæмæн у, ахæм бæлас, тар-
дзæройхуыз фæстытæ зæнгыцъаримæ, ас
кæнæ та къутæр. Иæ лыстæг урс дидинтæ
æмбырдгонд сты уартгонд æмдидин-
ты. Дыргъ у тымбылгонд, лыстæг балы
асгонд, йæ хуыз ирд-тарбур кæнæ та сы-
рх-ирд стъæлфытимæ.
ДЗÆЛ В, кæнæ Хæрæгбадæн, Дзæлвæ -
къутæр кæнæ бæлас 10 м бæрзæндæн. Йæ
дидинтæ сæ кæрдæгхуыз дидинсыфтимæ
лæууынц цыбыр дидинхæсыл. Чырвазæг-
тæ сты уардихуыз, сæ мыггæгтæ урс, сау
æмæ сæнт сырхытæ. Йæ цъар, сыфтæр
æмæ тынгсырх дыргьтæ сты маргджын.
БЫЗЫЧЪИ ДЗÆЛВ - къутæр\5 м
бæрзæндæн, стæмхатт та къаннæг бæлас
6 м бæрзæндæн. Ирд-кæрдæгхуыз æры-
гон талатыл æвæрд ис сау-тарбурхуыз
бызычъигондтæ. Даргъ дидинхæцыл фы-
дуынд дидинтæ мыстыты тæф кæнынц.
Иæ нæмгуытæ сты сау кæнæ дзæройхуыз.
Иæ цъар, сыфтæр æмæ тынгсырх дыргь-
тæ сты маргджын.
ХÆРÆГБÆДÆН, кæнæ Æхснарцьæ,
кæнæ Æхснарцъи - реликтон къутæр. Цы-
ргъ аикгонд сыфтæ лыстæгдæндагджын
кæрæттимæ, фæзæгмæ свæййынц глян-
цджын æмæ сырххуызтæ. Иæ дыргътæ
сты уарди-сырх чырвазæгтæ талгъæр
хуыз мыггæгтимæ. Зайы тæрсджын хъ-
æдты. Йæ цъар, сыфтæр æмæ тынгсырх
дыргьтæ сты маргджын.
ТÆУХЪ, кæнæ Тæух, кæнæ Сывылдз,
кæнæ Хæрæгбæдæн - хъарманы мыггагæй
талмы бинонтæй сыфтæрæзгъæлд бæлас.
Иæ бæрзæнд у 30 м онг, йæ уæзн та 1,5
м онг. Сыфтæ сты æнæхъæн; дидинтæ
згæ-сырх дидинварсимæ æмбырд сты
бындзыгты. Зайæгой цæры 500 азы.
В
г
д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
39

БЛИСМУС СЖАТЫЙ
БЕССМЕРТНИК ПЕСЧАНЫЙ,
или: Цмин песчаный, Соломенный цвет,
Сухоцвет, Златоцвет песчаный -
травянистое растение из семейства
сложноцветных, высотой 15-30 см. Цветочные
корзинки состоят из яркоокрашенных
кожистых листочков. Растет на сухих
песчаных почвах. Применяют при болезнях
печени, желчного пузыря.
БЕШЕНИЦА, или: Красавка
обыкновенная, Белладонна, Сонная одурь
Бешеная ягода, Вишня бешеная - многолетнее
травянистое растение семейства
тыквенных. Стебли жестко-шероховатые.
Листья сердцевидные, снизу серовой-
лочные; цветки бледно-жёлтые. Плоды
продолговатые размером со сливу,
щетинистые. Ядовитое растение.
БИРЮЧИНА ОБЫКНОВЕННАЯ
- листопадный кустарник высотой от 1
до 5м. с белыми душистыми цветами.
Плоды - черные ягоды, не съедобные, но
являются отличным красителем. Листья
узколанцетные. Это - лекарственные
растения. Несъедобные для нас плоды
поедают дрозды, синицы и другие
пернатые.
БЛЕДНАЯ ПОГАНКА - гриб из
рода мухоморов, один из самых опасных
смертельно ядовитых грибов. Плодовое
тело шляпконожечное, в молодом
возрасте яйцевидное, полностью покрытое
плёнкой. Шляпка диаметром 5-15 см,
зеленоватая или сероватая, от
полушаровидной до плоской формы. Цвет - как у
шляпки или беловатый.
БЛИСМУС СЖАТЫЙ -
многолетнее растение с ползучим корневищем,
высотой 15-40 см. Стебель прямой с 4-8
зелеными, линейными, плоскими или
вдоль сложенными килеватыми
листьями. Соцветие - двурядно сложный колос.
Плод - чернобурый
яйцевидно-эллиптический двугранный орешек до 2 мм
длиной. Распространение: сырые луга, на
выходах грунтовых вод, берега рек.
ХУЫРГ7ЕРДÆГ, кæнæ Змисгæрдæг,
Хусдидин - вазыгджындидинты бинонтæй
15-30 см бæрзæндæн кæрдæгзайæгой. Йæ
дидинты тæскъытæ сты арæзт æрттивгæ
ахуырст цъаргонд дидинсыфтæй. Зайы
хус змисджын мæрты. Зайæгойæ пайда
кæннынц игæры æмæ масты дзæкъулы
низты ныхмæ.
КЪУСБЫН, кæнæ Æррагæрдæг -
насы бинонтæй бирæазон кæрдæг зайгæ-
гой. Йæ зæнгтæ сты хъæбæргонд-дæрзæг;
сыфтæ зæрдæхуыз бынæй дзæройнымæт-
хуыз; дидинтæ фæлурс-бур хуыз. Дыргъ-
тæ сты дæргъæццон æмæ чылауийы ас,
хъисджын. У маргджын зайæгой.
САХЪХЪÆД, кæнæ Хæрæгбæдæн -
урс будтæфгæнаг дидинджын сыфтæрæз-
гъæлаг къутæр иу метрæй фондз метры
онг йæ бæрзæнд. Хæрынæн нæ бæзгæ ды-
ргътæй пайда ис ахорæнтæй. Иæ сыфтæ
нарæгланцетон. У хоскæнæн зайæгой. Йæ
гагадыргьтæ нæ бæззынц хæрынæн адæй-
магæн, фæлæ сæ хæрынц гæркъæрæгтæ
æмæ дзывылдартæ.
ФÆЛУРСЗОКЪО - бындзмары мы-
ггагæй урс зокъо, æппæты тæссагдæр
маргджындæр зокъотæй иу. Йæ дыр-
гьгонд буар у чъилхудкъахджын, æры-
гон кары у аикхуыз, иууылдæр у æхгæд
тæнæгцъарæй. Иæ чъилхуды диаметр у
5-15 см, у кæрдæгхуыз кæнæ сæгхуыз,
йæ формæ æрдæгкъорихуызæй тæбæкк-
гондмæ. Иæ хуыз у йæ чъилхудау кæнæ
урсгонд.
МÆНÆУГЬУЫЗ - 15-40 см бæрзæн-
дæн бирæазон кæрдæг быргæ бынзæн-
гимæ. Зæнг у æмраст кæрдæгхуыз, хах-
хон, тъæпæн кæнæ дæргьмæ цыргь æм-
бырдгонд 4-8 сыфтимæ. Йæ æмдидин у
дыууæ рæнхъгонд æфсир. Дыргъ у саубур
аикхуыз-элиптикин дыууæ фахсон æхсæр
2 мм дæргьæн. Зайы уымæл уыгæрдæнты,
дæлзæхдонты равзæрæнты, цæугæдæтты
былгæрон
40

ТАКЪУЫНДЕЛА
БОБОВНИК, или Миндаль низкий,
или Миндаль степной - кустарник
семейства розовых. Листья простые, ли-
нейно-ланцентные, расположенные
пучками на укороченных веточках. Цветки
крупные ярко-розовые. Своё название
получил потому, что его плоды схожи на
бобы, но не принимаются в пищу и даже
больше - все части растения очень
ядовиты.
БОБЫ, или Конские бобы, или
Русские бобы - однолетние растения
семейства бобовых. Стебель высотой 100-150
см и более, 4-гранный, полый, прямой,
гладкий, ветвится только у основания.
Листья парноперистосложные, без
усиков. Цветки белые и розоватые собраны
в кисти. Плод - боб с 2-4 семенами и
более. Растение, которое отпугивает
проволочников.
БОДЯК БОЛОТНЫЙ - многолетнее
травянистое растение похожее на бодяк
полевой, но более рослый (200 см).
Корзинки на коротких ножках и сильно
скучены.
БОДЯК ОБЫКНОВЕННЫЙ, или
Осот ланцетолистный — двулетнее
колючее травянистое растение высотой
60-120 см и с ветвистым стеблем.
Листья снизу войлочно-опушенные. Цветы
трубчатые светло-пурпурные. Растет у
дорог, на лугах и пустошах; он является
и лекарственным растением.
БОДЯК ПОЛЕВОЙ, или: Осот
розовый, Будяк - многолетнее травянистое
растение, трудноискоренимый сорняк.
Цветки трубчатые сиреневые, собранные
в корзинки с колючей обёрткой. Стебель
высотой 50-130 см. Листья сидячие,
зубчатые, колючие. Корневая система
углубляется в почву на 2-3 (иногда 5-9) м.
БОЛИГОЛОВ ПЯТНИСТЫЙ, или
Болиголов крапчатый, или Омег —
двулетнее травянистое растениес голым
ветвистым стеблем, семейства зонтичных.
Высота 80-180см. Сильно ядовит.
ХЪÆДУРГОНД, кæнæ: Кæрдæф,
Миндал, Æхсæрысыф - уардийы би-
нонтæй къутæр. Хуымæтæг, хаххон-лан-
цетон сыфтæ лæууынц бындзыгай цы-
быр къалиутыл. Иæ егъау дидинтæ сты
æрттивгæ-уардихуыз. Йæ ном райста уый
тыххæй æмæ йæ дыргътæ сты хъæдуры
хуызæн, фæлæ хæрынæн нæ бæззы, æмæ
ма ноджыдæр - зайæгой у маргджын.
ХЪÆЗХЪÆДУР-хъæдуры мыггагæй
иуазон зайæгой. Цыппартигьон, тут, раст
æмæ лæгьз зæнг 100-150 см бæрзæндæн
къалиу кæны æрмæстдæр йæ бындуры.
Ис йын æнæсыг къæйттæсисвазыгджын
сыфтæ. Урс æмæ уардихуыз дидинтæ æм-
бырдгонд сты цупалтæй. Дыргъ у хъæдур
2-4 æмæ фылдæр мыггагимæ. Зайæгойæ
тæрсынц телгæндтæ.
ТУАЦЪÆ КЪАЦЦИУ - хæрæгсын-
дзы хуызæн бирæазон кæрдæг зайæгой,
фæлæ бæрзонддæр (200 см). Иæ тæсчъ-
ытæ цыбыр къæхтимæ æмæ тынг цæнд-
гондæй.
ХÆРÆГСЫНДЗ, кæнæ Хурзæнг,
кæнæ Сындзгæрдæг, Хуымысындз, Ху-
мисиндзæ - йæ бæрзæнд 60-120 см æмæ
къабузджын зæнг кæмæн и ахæм ды-
ууæазон сындз кæрдæг. Сыфтæ бынæй
нымæт-пакъуыгонд. Хæтæлхуыз дидинтæ
ирд-сæнтсырххуыз. Зайы фæндæгты фар-
смæ, уыгæрдæнты æмæ уæгьдзæххыты; у
хосгæнæн зайæгой.
КЪАЦЦИУ, кæнæ: Къацциукæрдæг,
Хуымысындз, Хумонсиндзæ - зынкуынæг
кæнгæ бирæазон хæмпæл-кæрдæг. Фæл-
мцъæххуыз хæтæлгонд дидинтæ æмбырд
сты сындзджын тухæгæй тæскъгонды. Иæ
зæнгы бæрзонд у 50-130 см. Сыфтæ сты
æнæсыфкъах, сыдзджын, дæндагджын.
Йæ уидæгтæ мæры абырынц 2-9 м бын-
мæ.
ТАКЪУЫНДЕЛА, кæнæ Такъундела,
кæнæ Хакъундела — аууондар бинотæй
лæгуын къалиуджын зæнгон дыууæазон
кæрдæг зайæгой. Йæ бæрзæнд 80-180 см.
У тынг маргджын
в
г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
41

БОРОВИК
БОЛОТНИК, или Водяная звёздочка,
или Красовласка - однолетняя трава с
тонким стеблем и супротивными
листьями, целиком погружённые в воду. Иногда
растёт на земле. Встречается в канавах,
лужах, заводях, старицах, на болотах, в
ручьях, озёрах и прудах.
БОЛОТНИЦА, или Ситняг
болотный - род влаголюбивых одно- и
многолетних травянистых растений семейства
Осоковые. Встречаются в сырых местах.
Могут образовывать заросли.
БОР РАЗВЕСИСТЫЙ - многолетнее
травянистое растение высотой 60-100 см.
Корневище ползучее. Стебель гладкий,
прямой, полый, слабый. Листья
широколинейные, до 1,8 см шириной, плоские,
мягкие, шероховатые по краям.
Цветковые чешуи зеленые, кожистые. Растет в
хвойных и лиственных лесах.
БОРЕЦ, или Аконит - многолетнее
травянистое ядовитое растение с
прямым стеблем и с чередующимися дла-
невидными листьями. Более всего своим
габитусом цветущие растения борца
напоминают широко известную
сельскохозяйственную культуру семейства
бобовых - люпин, также часто имеющий
фиолетовые или синие цветки и немного
более компактные соцветия.
БОРЕЦ ВОСТОЧНЫЙ-
многолетнее травянистое растение, вид рода
Борец. Стебель высотой до 2 м, прямой,
крепкий, слегка ребристый.
Прикорневые листья длиной до 10-15 см, шириной
до 20 см, на длинных (до 20 см)
черешках. Стеблевые листья по форме
напоминают прикорневые. Соцветие -
плотная, многоцветковая верхушечная кисть.
Цветки белые, желтоватые, реже
бледно-фиолетовые, на коротких, согнутых
цветоножках. Плоды чёрные. Ядовитое
растение, реликт.
БОРОВИК - то же, что и Белый Гриб.
УАСИСÆР - лыстæг зæнгон иуазон
кæрдæг, ныхмæвæрд сыфтæ æнæхъæнæй
дæр ныгъуылд сты доны. Иуæй-иу хатт
зайы хусзæххыл. Сæмбæлæныл ис къа-
науты, култы, лæугæдонты хуыскъдон-
ты, туацъæты, къададонты, цадты, æмæ
ауæзтдонты.
ЦЪЫЗЗЫ, кæнæ Цъымарагæрдæг -
донуарзаг мыггагæй дзалайы бинонтæй
иу кæнæ дыууæазон кæрдæг. Зайы уымæл
бынæтты. Аразы пъазбынтæ
МИЛУМ - бирæазон 60-100 см
бæрзæндæн кæрдæг зайæгой. Иæ бынзæнг
у быргæ. Йæ зæнг у лæгъз, æмраст, тут
æмæ лæмæгь. Фæтæнхаххонгонд тæбæкк,
фæлмæн сыфтæн сæ^уæрх у 1,8 см, сæ
кæрæттæ та дæрзæг. Иæ дидинхуыз хæр-
вытæ сты кæрдæгхуыз æмæ цъарджын.
Зайы хихджын æмæ сыфтæрджын хъæд-
ты.
ТАКАГÆРДÆГ, кæнæ Аконит -
æмраст зæнгон бирæазон маргджын
кæрдæг зайæгой. Иæ сыфтæ сты радгай
æмæ армытъæпæнхуыз. Фылдæр йæ ба-
кастæй дидинкалæг зайæгойтæ зæрдыл
æрлæууын кæнынц уæрæх зындгонд хъ-
æууонхæдзарадон хъæдур культурæйы
бинотæй - люпины, кæцыйæн дæр ис
фиолетон кæнæ цъæх дидинтæ æмæ æн-
гомдæр æмдидинтæ.
РАСТАГ - бирæазон кæрдæгзайæгой,
такагæрдæджы бинонтæй. Йæ æмрастфи-
дар, гæзæмæ фæрскон зæнджы бæрзæнд у
2 м онг. Уидагмæ хæстæг сыфты дæргь у
10-15 см, сæ уæрх та 20 см онг, сыфкъ-
æхты дæргь та 20 см. Зæнджы сыфтæ сæ
формæйæ сты уидагмæ хæстæг сыфты
хуызæн. Æмдидин у æнгом бирæдидин-
джын цъуппон пуцал. Дидинтæ сты урс,
бургонд, кæнæ та фæлурс-фиолетон, цы-
быр æмæ къæдзгонд дидинкъæхтыл. Йæ
рæзæтæ сты сау. У маргджын æмæ реликт.
УРС ЗОКЪО
42

ХУЫРЗÆНК
БОРОДАЧ (от лат. АпФор6%оп) -
многолетнее травянистое растение
семейства мятликовых. Колоски собраны в
кисти, расположенные на концах стеблей.
Принадлежит к числу
немногочисленных в нашей флоре тропических родов.
Приспособлен к жизни на известняках.
Латинское название рода образовано от
греч. апа’го - мужчина и ро%оп - борода,
что указывает на опушённость
цветоножек мужских колосков.
БОРЩЕВИК, или Борщевик
обыкновенный - многолетнее травянистое
растение с крупными перистыми листьями.
Ребристый стебель его иногда достигает
до 3-4 м. Необычной величины тяжелые
тройчатые, широкие, как у лопуха,
листья - грубые, шерстистые. Цветки
белые, реже зеленовато-жёлтые или
красноватые; соцветие как зонтик. Его
выделения могут вызвать ожоги и воспаления
на коже. Реликт.
БОРЩЕВИК ЖЕСТКИЙ -
гигантская трава из семейства зонтичных.
БОРЩЕВИК МАНТЕГАЦЦИ -
настоящий гигант, имеет мощные стебли
и крупные соцветия. Имеет самые
крупные соцветия (до 80 см)
БОРЩЕВИК ОСЕТИНСКИЙ, или
Зелёный Геракл - эндемик
Центрального Кавказа. Стоит только сойти снегу,
сразу начинает вегетацию эта могучая
трава (зеленый Геракл). Его рост на
субальпийских высокотравных лугах и по
лавинным лоткам достигает трех метров,
вес стебля с листьями - до 6 кг.
Черешки и стебли дудчатые. Цветки в сложных
зонтиках с белыми и
желтовато-зелёными лепестками. Стебель растет,
удлиняясь за сутки на 10 см. Растёт на
высокогорных лугах. Это ценное съедобное
растение. Неплохой медонос. Не выносит
косьбы и выпаса.
ЦÆГÆРХЪУЫНА, кæнæ Боцъодæ -
фæсал бинонтæй бирæазон кæрдæг зайæ-
гой. Зæнгты кæрон æфсиргондтæ æмбырд
сты цупалтæй. Хауы махмæ цы гыццыл-
нымæцон тропикон зайæгойтæ ис уыдон-
мæ. Ахуыр у чъырдурджыны зайыныл.
Латинаг ном арæзт у грекъаг дзырдтæй:
апа’го - нæлгоймаг и ро%оп - зачъе, кæ-
цытæ амонынц йæ пакъуыджын нæл æф-
сирты дидинкъæхтæ
СÆНК, кæнæ: Зæнк, Зæнкæ, Билба-
туг, Билбатыхъ, Фæркæзæнкæ - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой егъау сыфтимæ.
Фæрскджын зæнгы бæрзæнд у 3-4 м.
Диссаджы егьау, уæззау, æртыгæйттæ-
гонд, уæрæх, куыд залмысыфæн афтæ
йæ сыфтæ сты гуымир æмæ хъуынджын.
Йæ дидинтæ урс, хатгай кæрдæгхуыз-бур
кæнæ та сырхбын; йæ æмдидин та аууон-
дархуыз. Йæ буарæй цæугæ буаргъæдтæй
тæссаг у цармы сыгъдæй. У реликтон за-
йæгой.
ФÆРКÆЗÆНКÆ, кæнæ Зæнк, кæнæ
Десе - тынг стыр кæрдæг аууондарты би-
нонтæй.
БИЛБАТЫХЪ, кæнæ Билбатук, кæнæ
Егьаудидин сæнк -тынг стыр кæрдæг, кæ-
цыйæн ис фидар зæнгтæ æмæ егьау æм-
дидинтæ (сæ диаметр у 80 см).
ХУЫРЗÆНК - Астыккаг Кавка-
зы эндемик. Кыддæр мит æртайы афтæ
райдайы зайын ацы тыхджын кæрдæг
(кæрдæгхуыз Геракл). Дæлхохаг бæр-
зондкæрæгджын уыгæрдæнты æмæ зæйы
рацæуæнты йæ бæрзæнд схæццæ вæййы
3 метры онг, йæ уæз сыфтимæ вæййы 6 кг
онг. Сыфкъæхтæ æмæ зæнгтæ сты уадын-
дзгонд. Дидинтæ вазыгджын аууондары
урс æмæ бур-кæрдæгхуыз дидинсыф-
тимæ. Зæнг рæзгæйæ иу суткæмæ фæбæр-
зонддæр вæййы 10 см онг. Зайы уæлхох
уыгæрдæнты. У пайдаджын хæрынæн
бæзгæ зайæгой æмæ мыдхæсс. Нæ фæра-
зы хоскæрдынæн æмæ фосхизынæн.
В
г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
М
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
43

БОЯРЫШНИК МЕЛКОЛИСТНЫЙ
БОРЩЕВИК СИБИРСКИЙ - вид
борщевика обыкновенного. Листья,
стебли и молодые побеги съедобны в
сыром, солёном и маринованном виде.
Растёт в умеренной зоне,в том числе в
Предкавказье.
БОРЩЕВИК СОСНОВСКОГО -
травянистое растение, растущее в
субальпийском и лесных поясах.
Высота до 2,5 м. Листья перистые, цветки в
сложных зонтиках с белыми лепестками.
Медонос луговой. В зарослях борщевика
темно, как в лесу.
БОЯРЫШНИК - небольшое
дерево или крупный кустарник семейства
розоцветных высотой 1-5 м с
пурпурно-коричневыми блестящими
побегами. Листья длиной 2-6 см, очередные,
черешковые. Цветки мелкие, белые, с 5
лепестками в густых щитковидных
соцветиях диаметром 4-5 см, со слабым
специфическим запахом. Плоды
растения используют при заболевании сердца.
БОЯРЫШНИК КОЛЮЧИЙ -
колючий кустарник высотой от 1,5 до 5 м.
Листья очередные, лопастные и
игольчатые. Цветы белые, плоды красные
яйцевидные яблочки. Разводится как живая
изгородь.
БОЯРЫШНИК КРАСНЫЙ -
кустарник или дерево высотой до 6м, с
красными блестящими побегами. Плоды
шаровидные красные или оранжевые,
блестящие. Колючки прямые до 4 см в
длину.
БОЯРЫШНИК МЕЛКОЛИСТНЫЙ
- кустарник высотой до 1-1,5 м. Ветви
светло-серые; ветки
пурпурно-коричневые; побеги тонкие, обычно голые или,
реже, лишь в молодости волосистые.
Листья тонкие, длиной 1,2-5 см,
шириной 1-2,8 см, продолговато-яйцевидные.
Цветки с белыми лепестками;
чашелистики длиннозаострённые. Плоды,
яйцевидные или грушевидные, редко почти
шаровидные, длиной 9-12 мм,
ярко-красные.
ХЪÆНДÆЛЫ - сæнчы мыггагæй
кæрдæг йæ сыфтæ, зæнгтæ æмæ æры-
гон талатæ бæззынц хæрынæн хомæй,
цæхджынæй æмæ цънили хуызты. Зайы
рæстæмбис æнтæф зонæйы (тагы), уыдон
æхсæн Разкавказы дæр.
ЦÆХГÆР - уæлхохы кæнæ та хъæд-
ты тæлмы рæзæг кæрдæг зайæгой. Йæ
бæрзæнд 2,5 м, сыфтæ сисхуыз, дидинтæ
та вазыгджын аууондарты урс дидин-
тимæ. Уыгæрдæнты мыдхæсс. Цы пъаз-
бынтæ аразы зайæгой, уым тар вæййы
хъæды хуызæн.
ДУРВÆТКЪУЫ, кæнæ Дорвсет-
къу - уардийы бинонтæй къаннæг бæлас
кæнæ та егьау къутæр 1-5 м бæрзæндæн
сæнтсырх-морæхуыз æрттиваг талатимæ.
Радгай сыфкъахджын сыфтæ дæргъ у 2-6
см. Йæ лыстæг урс дидинтæ 5 дидинсыф-
тимæ æмбырд сты бæзджын уартгонд
æмдидинты 4-5 см диаметримæ. Ис сын
спецификой тæф. Йæ дыргътæй пайда
кæнынц зæрдæйы низы ныхмæ.
СЫНДЗДУРВÆТКЪУЫ, кæнæ Къ-
унела, кæнæ Дорвæткьу - сындзджын
къутæр 1,5 м 5 м онг йæ бæрзæнд. Йæ
сыфтæ радгай, фаркхуыз æмæ судзин-
гонд; дидинтæ урсхуыз; дыргътæ - сырх
аикхуыз фæткъуытæ. Садзынцæй цæргæ
æмбондæн
СЫРХ ДУРВÆТКЪУЫ - æхсæз
метры бæрзæндæн къутæр кæнæ бæлас
сырх æрттиваг талатимæ. Йæ къорихуыз
æрттиваг дыргътæ вæйынц сырх кæнæ
талгъæрхуыз. Раст сындзыты дæргь у 4
см.
ЛЫСТÆГСЫФ ДУРВÆКЪУЫ -
къутæр 1-1,5 м бæрзæндæн. Къалиутæ
ирд-сæгхуыз, къабузтæ та сæнтсы-
рх-морæхуыз, талатæ лыстæг, фылдæр
хатт гæмæх, стæм хатт та æрмæстдæр
æрыгонæй æрдуджын. Иæ лыстæг сыфты
дæргь у 1,2-5 см, уæрх та 1-2,8 см, дæр-
гьгонд аикхуыз. Дидинтæ урс дидинсыф-
тимæ, къуссыфтæ даргь-цыргьгонд. Йæ
дыргътæ аикхуыз кæнæ та кæрдохуызтæ,
хатгай коригондтæ 9-12 мм дæргьæн тынг
сырххуыз.
44

МÆЦКЪУЫ
БОЯРЫШНИК ОДНОПЕСТИЧ-
НЫЙ - кустарник или небольшое дерево
высотой 1-5 м с пурпурно-коричневыми
блестящими побегами. Листья длиной
2-6 см, очередные, черешковые, обрат-
нояйцевидные семилопастные. Плоды
коричнево-красные диаметром 6-10 мм,
шарообразные или эллипсоидальные.
БОЯРЫШНИК ПЯТИПЕСТИЧ-
НЫЙ - кустарник или небольшое
дерево высотой 3-10 м. Старые ветви
серые; ветки серые или серо-коричневые;
молодые побеги шерстисто-опушённые,
позднее слабо опушённые, реже голые.
Листья сверху тёмно-зелёные, снизу
более светлые. Черешки длиной 1,5-3 см.
Прилистники серповидно изогнутые.
Встречаются в горных котловинах,
поймах рек, по опушкам лесов, балкам.
Ценные весенние медоносы и
лекарственные растения.
БОЯРЫШНИК ЧЕРНОПЛОДНЫЙ
- невысокое деревце от 3 до 8 м.
Колючки ветвей небольшие, листья на коротких
черешках, зубчатые с четко
выраженными тремя - пятью лопастями, сверху
темно-зеленые, снизу светлые. Цветки
собраны в рыхлые щитковые соцветия.
Плоды - мелкие яблочки (до 1 см),
черные, мясистые, мучноватые, сладковатые
на вкус. Корни растения используют как
лекарственное средство.
БОЯРЫШНИК ЧЁРНЫЙ -
дерево или кустарник с побегами
красновато-коричневого цвета. Листья округлые,
цельные. Плоды яйцевидные,
буровато-красные, мелкие.
БРЕДИНА или Ива-козья, или Верба
-дерево или кустарник из семейства ив.
БРУСНИКА, или Вереск -
кустарничек с кожистыми вечнозелёными
листочками и бледно-розовыми цветками,
собранными в густые кисти. Плоды -
съедобные многочисленные шаровидные
ярко-красные. В ветвях и листьях -
высококачественные дубильные вещества,
листья.
ИУФАТÆГДЖЫН ДУРВÆТКЪУЫ,
кæнæ Дорфæткъу- къутæр кæнæ гыццыл
бæлас 1-5 м бæрзæндæн æрттиваг сæнт-
сырх-морæ талатимæ. Иæ радгай сыфкъ-
ахджын сыфтæ сты фæстæмæздæхтаик-
хуыз авдфæракджын. Ис йын морæ-сырх
6-10 мм диаметрон къори кæнæ эллипс-
хуыз дыргътæ.
ФОНДЗФАТÆГОН ДУРВÆТКЪ-
УЫ - къутæр кæнæ къаннæг бæлас 3-10
см. Зæронд къалиутæ сты сæгхуыз, къа-
бузтæ та сæгморæхуыз; æрыгон талатæ
хъуынджын-пакъуыджын, фæстæдæр та
гæзæмæ пакъуыгонд, стæм хаттта гæмæх.
Сыфты уæллаг фарс у таркæрдæгхуыз,
бынæ та ирддæр. Сыфкъæхты дæргь у
1,5-3 см. Дæлсыфтæ æхсæрф къæдзгонд.
Зайынц хæхты тæрфыты, донытæрфыты,
хъæдрæбынты, мæсчъыты. Хорз мыдхæс-
сæг æмæ хосгæнæг зайæгойтæ.
САУДЫРГЬ ДУРВÆТКЪУЫ - къ-
аннæг бæласгонд 3-8 м бæрзæндæн. Къ-
алиуты сындзытæ сты чысыл, цыбыр
сыфкъæхтыл æвæрд сыфты уæллаг фарс у
тар-кæрдæгхуыз, бинаг фарс та ирдгонд.
Дидинтæ æмбырд сты уартон æмдидин-
ты. Йæ дыргьтæ - чысыл фæткъуытæ (1
см онг), сау, нарст, ссадгонд æмæ аджын-
гонд. Йæ уидæгтæй йын пайда кæнынц
дзæбæхкæныны архайды.
САУДУРВÆТКЪУЫ - бæлас кæнæ
къутæр сырхбы-морæ хуыз талатимæ. Йæ
сыфтæ сты тымбылгонд æмæ æнæхъæн,
дыргьтæ та аикхуыз, тарморæ-сырххуыз
æмæ лыстæг.
СЫРХБУАР ХÆРИС, кæнæ: Дон-
хæрис, Донæхсинцъæ, Нердзи, Нерджи
- хæрисы бинонтæй бæлас кæнæ къутæр.
МÆЦКЪУЫ, кæнæ: Мæцъку, Æскъ-
елдзу, Скъелдзу - къудзи, цъарджын æну-
сонцъæх сыфтимæ æмæ фæлурс-уарди-
хуыз дидинтимæ, кæцытæ æмбырдгонд
сты бæзджын цупалты. Иæ бирæ гуьцэд-
зытæ сты къорихуыз æмæ сæнт сырх. Иæ
къалиуты æмæ сыфты ис тынг хæрзхъ-
æдад буаргьæдтæ.
В
г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
И
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
45

БУЗИНА ТРАВЯНИСТАЯ
БРЮКВА - двулетнее овощное
растение с крупным мясистым корнем
(корнеплодом). Плод многосемянный
стручок, семена чёрные мелкие, шаровидной
формы. Корнеплод разной формы, в
основном - шаровидной; окраска кожицы
желтая или жёлто-белая.
БРЮЧИНА ОБЫКНОВЕННАЯ -
полувечнозеленый кустарник,
родственник сирени, с душистыми цветками. Его
можно увидеть в низменных и
предгорных лесах, по поймам, среди
кустарников и по опушкам. Плоды ее поедаются
птицами. Бирючина широко
используется в озеленении, является прекрасным
кустарником для живых бордюров, не
боится дыма, пыли и газа.
БУДРА ПЛЮЩЕВИДНАЯ, или Бу-
дра стелющаяся, или Кошачья мята -
зимнезеленоемноголетнее травянистое
растение с ползучими стеблями и
длинными побегами. Высота 15-60 см.
Листья на длинных черешках. Цветки
лиловые или сине-фиолетовые по несколько в
пазухах листьев. Хороший медонос леса.
Применяется в народной медицине.
БУЗИНА ОБЫКНОВЕННАЯ, или
Бузина красная, или Бузина кустистая
- сильно ветвистый кустарник или
небольшое деревце. Высота от 0,5 до 1,5м.
Цветы беловатые или зеленовато-жёлтые
собранные в плотное соцветие. Плоды -
костянки, мелкие, блестящие красные.
Из цветков бузины получают
потогонные заварки
БУЗИНА ТРАВЯНИСТАЯ, или Бу-
зник - сорноемноголетнее травянистое
ядовитое растение, с неприятным
запахом. Встречается на равнине, в
предгорьях и реже - в межгорных котловинах.
Растет на влажных местах, на полях,
вдоль речек. Растение с неприятным
запахом: Многие грызуны не выносят их
запаха.
УРСЦÆХÆРА, кæнæ: Хыдырбулкъ,
Худурболгсе, Уорскъумбул - дыууæазон
егьау нарст уидагджын халсар зайæгой.
Йæ дыргъ - бирæмыггагджын кæрдзæм,
мыггæгтæ та лыстæг сау къорихуыз. Хъ-
уымбыл у алы хуыз формæ, фылдæр къ-
оригонд, йæ цъары ахуырст у бур кæнæ
бур-урс хуыз.
САХЪХЪÆД - æрдæгæнусон къ-
утæр, сирины хæстæг, хæрзтæфдинтимæ.
Фенæн йын ис быдырон æмæ хохрæбын
хъæдты, доны тæрфыты, къутæрты æмæ
хъæдрæбынты. Йæ дыргътæ йын хæрынц
цъиутæ. Сахъхъæдæй арæх пайда кæнынц
цъæхфæлыстадæн, тынг хорз у удæгас
бордюртæн, нæ тæрсы фæздæгæй, рыгæй
æмæ газтæй.
МÆТАТЫКК - æнусонцъæх бирæа-
зон кæрдæг 10-60 см бæрзæнд быргæ
зæнгтимæ æмæ даргъ талатимæ. Йæ
сыфтæ фидар сты даргъ сыфкъæхтыл.
Сыфты тары ис цалдæр кæркусæгхуыз
кæнæ цъæх-фиолетон дидины. У хъæды
хорз мыдхæссæг зайæгой. Пайда дзы кæ-
нынц адæмон æнæниздзинады.
БÆРÆЗЕ, кæнæ: Фæдæгьд, Фæдæгъ-
дæ, Фæдæгъдаг - тынг къалиуджын къ-
утæр кæнæ ныллæг бæлас 0,5 м 1,5 м онг.
Урсбын кæнæ кæрдæг-бурхуыз дидинтæ
æмбырд сты мæстæг æмдидины. Лыстæг,
æрттиваг æмæ сырх дыргътæ сты аппæг-
дыргътæ. Йæ дидинтæй йын кæнынц хи-
дуадзæн мадзалтæ.
УАНЦЪБКЛЫ, кæнæ: Уанцъили,
Бæрæзе - маргджын бирæазон хæмпæл
мæстаг тæфгæнаг кæрдæг. Фембæлæныл
ис фæзбыдыры, хохрæбынты æмæ хатгай
- хæхтыæхсæн тæрфыты. Зайы уымæл
бынæтты, быдырты, цæугæдæтты был-
гæрæтты. Зайæгой кæны хъыггаг тæф.
Æхсынæгтæй бирæтæ йæ тæф нæфæра-
зынц.
46

СЫРХ ТÆРС
БУЗИНА ЧЕРНАЯ - высокий
кустарник или небольшое дерево с кремо-
во-белыми цветками. Высота 3-7м, кора
светлая с рыхлой сердцевиной. Плоды -
шаровидные, фиолетово - черные ягоды.
Плоды растения используют для лечения
ангины. Поднимается до 1200 м.
Встречается по всему поясу
широколиственных лесов. Пышно разрастается на
свалках, по оврагам, где есть органические
остатки. Черно-фиолетовые съедобные
плоды долго остаются на ветвях, пока их
не склюют птицы. Его запах не выносят
мыши и крысы. Домашние животные не
трогают ее так как все части ее, за
исключением цветков, выделяют сильный
и отталкивающий запах.
БУЗУЛЬНИК, или Лигулярия -
декоративные растения, мощные соцветия
которых, порой достигающие роста
человека, бывают метельчатыми или
колосовидными, несут великое множество
ярких цветков. Лигулярия, в переводе из
латыни означает «язычок». Его получил
бузульник благодаря строению своих
изящных цветков.
БУК, или Бук восточный - крупное
дерево, растущее в гористых
местностях, с крепким стволом и гладкой серой
корой. Жёлуди трёхгранные,
остроребристые, блестящие, коричневые. В
урожайные годы, бывающие через 5-7 лет,
трехгранные орешки бука падают
дождем. Поедаются многочисленными
обитателями леса, да и люди не проходят
мимо. Бук восточный р е л и к т. Из бука
получают смолу креозот для лечения
катаров дыхательных путей.
БУК БЕЛЫЙ - быстрорастущая
форма бука восточного с белой древесиной.
БУК КРАСНЫЙ - дерево с густой и
раскидистой кроной. Под этой кроной
господствует такое отсутствие света, что
не выживают даже
растения-первопроходцы, не говоря уж об обычных
растениях.
ФÆДÆГЬД, кæнæ Фæдæгъдæ, кæнæ
Манцъули - бæрзонд къутæр кæнæ та
къаннæг бæлас фæлбур-урс дидинтимæ.
Иæ бæрзæнд 3-7м, йæ цъар у ирд хæмпус
зæнгы хъаппæйимæ, къоригонд дыргь-
тæ та фиолетон-сау гагатæ. Йæ гагады-
ргьтæй йын пайда кæнынц хъуырнизы
ныхмæ. Схизы хæхбæсты суанг 2000 м
бæрзæндмæ. Сæмбæлæн йыл ис уæрæх-
сыфджын хъæдты тæлмыты. Дзаджджын
разайы быронкалæнты, органикой хауæц-
цæгтæ кæм ис ахæм адагты. Сауфиолетон
хæрынæн бæзгæ гагадыргътæ бирæ баз-
зайынц къалиутыл, цалынмæ сæ цъиутæ
нæ бахæрынц. Сæ тæфæй сын тæрсынц
мыстытæ æмæ уырытæ. Хæдзарон фос
дæр йæм хæстæг нæ кæнынц.
ДЗИЛИКЪУ, кæнæ Бурæвзагон, кæнæ
Лигуляри - декоративон зайæгой кæцый-
æн йæ егьау æмдидинты бæрзæнд у адæй-
маджы асы бæрцæн æмæ сты боцкъогонд,
кæнæ та æфсирхуыз, æмæ хæссынц бирæ
тæмæнкалгæ дидинтæ. Лигулярия лати-
наг æвзагæй тæлмацæй амоны «æвзаг».
Ацы ном райста йæ фидауц дидинты
арæзты фæрцы.
ТÆРС, кæнæ: Тæрсæ, Чесæ, Сенсе-
ри - хæхон бынæтты зайæг егьау бæлас
фидар лæгьз дзæройхуыз зæнгимæ. Иæ
гыркъотæ сты æртæфахсджын, цыргъ-
фахсджын, æрттиваг æмæ морæхуыз.
Тыллæгджын азты (вæййынц 5-7 азы
фæстæ) тæрсы æртæтигъон æхсæртæ
бынмæ уарыны калд фæкæнынц. Хæрынц
сæ бирæнымæц хъæды цæрджытæ, уæдæ
сæ адæм нæ нæ зæгъынц. Тæрс у релик-
тон зайæгой махмæ.Тæрсæй исынц чъиу
креозот, кæцы бæззы улæфæнты низы
ныхмæ хосæн.
ЧЕС — урс зæнгой тæрсы тагьдрæз-
гæйы формæ.
СЫРХ ТÆРС - бæзджын æмæ фæй-
нæрдæм тыгъд бæлассæримæ. Уыцы
бæлассæры бын уæлахиз кæны рухс
нæуæвын, уый тыххæй дзы нæ рæзынц
канд хуымæтæг зайæгойæ, фæлæ ма фыц-
цагцæуæг зайæгойтæ дæр.
в
г
д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
47

БУРАЧНИК
БУК ЮЖНЫЙ, или Иотофагус -
вечнозелёные и листопадные дерево
или кустарник, высотой до 40-50 м,
диаметром 1,5-2 м, с прямым стволом и
широкойкроной. Листья продолговатые
или овальные, длиной до 5 см. Цветки
мелкие, с короткими изогнутыми
ножками. Плод - маленький, сглаженный
треугольный орех, содержащий от 2 до
7 семян.
БУКВИЦА КРУПНОЦВЕТКОВАЯ
- декоративный низкорослый
многолетник. Куст компактный, плотные
прикорневые листья темно-зеленой окраски.
Цветоносы крепкие высотой до 50 см.
Цветки розовые, собраны в
многоярусные мутовки. Цветет с июля по август.
БУКВИЦА ЛЕКАРСТВЕННАЯ
- многолетнее травянистое расте-
ниеЗО—100 см в высоту, с коротко
опушенным стеблем. Листья продолговато
- яйцевидные. Цветки пурпурные, редко
белые, в густых верхушечных
колосовидных соцветиях. Медонос луговой.
БУКВИЦА ОСЕТИНСКАЯ -
многолетник. Стебли 50-100 см высотой,
щетинистые. Листья 10-25 см длиной,
перисто- рассеченные,
щетинисто-волосистые; прикорневые - в розетке,
стеблевые - очередные, верхние 2 приближены
к цветку. Цветки 15-25 см в диаметре;
лепестков 4, кровяно-красные с черным
пятном при основании. Завязь с 11-18
лучами. Коробочка до 3 см длиной.
БУРАК, или Свекла — красная свекла.
Так очень часто называют в южных
регионах всякую свекловицу, даже сахарную.
БУРАЧНИК, или Огуречная
трава, или Бурачник лекарственный —
двудольное травянистое растение. Цветки
с двойным околоцветником обычно
собраны в завиток. Стебель прямостоячий,
высотой до 80 см, толстый.
Листья очередные, овальные,
мелкозубчатые по краям, нижние - с
черешками, верхние - сидячие.
ХУССАЙРАГ ТÆРС - æнусонцъæх
æмæ сыфтæркалæг бæлас кæнæ къутæр,
40-50 м бæрзæндæн, йæ диаметр та 1,5-2
м, раст зæнгимæ æмæ уæрæх бæлассæр.
Йæ сыфтæ дæргьгонд кæнæ дæргъдым-
был 5 см дæргьæн. Дидинтæ сты лыстæг
цыбыр зылын сыфкъæхтимæ. Дыргъæ
сты лыстæг, лæгьз æртæкъуымон æхсæр
2-7 мыггагимæ.
ДЗИККАЙСИФÆ, кæнæ Егьауди-
дин зачгæрдæг - декоративон ныллæг
бирæазон кæрдæг. Кæрдæджы кудзи у æн-
гомæвæрд, æнгом уидагмæхæстæг сыфтæ
сты таркæрдæхуыз ахуырст. Фидар ди-
динхæс бæрзæнд у 50 смонг. Уардихуыз
дидинтæ æмбырдгонд сты бирæуæлад-
зыгон ронбæстагты. Дидин калы июлæй
августмæ.
ЗАЛГÆРДÆГ - бирæазон кæрдæг
30-100 см бæрзæндæн цыбыр пакъуыгодд
зæнгимæ. Иæ сыфтæ дæргьæццон-аик-
хуызтæ. Сæнтсырх кæнæ стæм хатт та
урс дидинтæ æмбырд сты цъуппон æф-
сирхуыз æмдидинты. У уыгæрдæнты мы-
дхæсс.
ХЪИСДЖЫН ЗАЛГÆРДÆГ -
бирæазон кæрдæг. Йæ хъисджын зæнгы
бæрзæнд у 50-100 см. Сисхуыз-дихджын,
хъисджын-хъуынджын сыфты дæргь
у 10-25 см; уидагцур сыфтæ сты пака-
гонд, зæнгы сыфтæ сты радгай, уæллаг
2 хæстæг сты дидинмæ. Дидинты
диаметр у 15-25 см; тугхуыз-сырх 4 дидин-
сыфы бындурыл æвæрд ис сау къæм. Йæ
æлхынцъæг 11-18 тынимæ. Чырвазæгта 3
см онг дæргьæн.
ДЗÆХÆРА, кæнæ: Цæхæра, Къуым-
был, Къумбул — сырх цæхæра. Афтæ тынг
арæх хонынц хуссар регионты цæхæрайы.
ДЗÆХÆРАГÆРДÆГ, кæнæ: Джи-
трийы мой, Хуæргæнасгæрдæг - дыæр-
дон кæрдæг зайæгой. Йæ дывæр дидин-
хауджын дидинтæ арæхдæр æмбырд сты
дадалихуыз. Йæ æмраст ставд зæнгы
бæрзæнд у 80 см. Сыфтæ сты радгай æмæ
дæргьдымбыл, сæ кæрæттæ лыстæгдæн-
дагджынтæ, бинæгтæ - дидинкъæхтимæ,
уæллæгтæ - æнæсыфкъæхтæ.
48

ХЪУЫМБЫЛДЖЫН БÆЗА
Плод дробный, распадающийся при
созревании.
БУРАЧОК, или Алиссум горный -
однолетние или многолетние травы
семейства крестоцветных, реже
полукустарники, обычно с цельными листьями.
Жёлтые или жёлто-белые мелкие цветки
собраны в щитковидное или кистевидное
соцветие. Плод - стручочек.
БУРАЧОК ТУРКЕСТАНСКИЙ,
или Бурачок пустынный - однолетнее
травянистое растение 2-20 см высотой.
Стебель прямостоящий,
раскидисто-ветвистый. Листья линейно-продолговатые
или линейно-ланцетовидные, самые
нижние коротко черешковые, остальные
сидячие.
БУРАЧОК ШЕРШАВЫЙ -
однолетнее травянисттое растение с длинным
опушением. Стебли прямые, ветвистые,
6-36 см высотой. Листья
продолговато-ланцетные. Чашелистики 2-3,5 см
длиной. Стручочки округлые, около 0,7
см длиной.
БУРЫЕ ВОДОРОСЛИ - тип
споровых растений от оливково-зелёного до
тёмного цвета, включающий более 1500
видов, из которых 3 - пресноводные,
остальные морские.
БУТЕНЬ - двулетнее травянистое
растение до 120 см в высоту. Стебель
щетинистый, ниже узлов слегка
утолщенный с красными пятнами. Цветки белые,
мелкие собранные в сложные зонтики.
Сорноеядовитое растение.
БУТЕНЬ КЛУБНЕНОСНЫЙ -
многолетнее травянистое растение до 2
м высоты. Стебель прямостоячий,
ветвистый, бороздчатый, полый, в нижней
части с фиолетовыми пятнами. Листья
длинночерешковые, троякопёристые,
верхние - сидячие. Цветки мелкие,
белые, собраны в сложные зонтики. Плод
продолговатый.
Йæ хæйттæгонд дыргъ сцæттæйæ
фехæлы.
БОРÆГÆРДÆГ, кæнæ Алиссум -
дзуардидинты бинонтæй иуазон кæнæ
бирæазон кæрдæг зайæгой, стæм хатт та
къудзитæ, фылдæрхатт æнæхъæн сыфтæ.
Бур кæнæ бур-урс лыстæг дидинтæ æм-
бырд сты уаргхуыз кæнæ цъæпæрахуыз
æмдидинты. Иæ дыргъ у кæрддзæмгонд.
ХУСБЫН БОРÆГÆРДÆГ -
иуазон кæрдæг зайæгой 2-20 см бæрзæндæн.
Йæ растлæууæг зæнг у пакагонд-къа-
лиуджын. Сыфтæ хаххон-дæргьгонд æмæ
хаххон-ланцетон, тæккæ бинагдæртæ цы-
быр сыфкъæхтимæ, иннæтæ æнæсыфкъ-
æхтæ.
ДÆРЗÆГ БОРГÆРДÆГ - иуазон
кæрдæг зайæгой даргь пакъуыгондимæ.
Йæ зæнгтæ сты æмраст æмæ къалиуджын.
Сыфтæ сты дæргьгонд-ланцетон. Къус-
сыфты дæргь у 2-3,5 см. Тымбылгонд
кæрддзæмты дæргь у 0,7 см.
ТАРМОРÆ ДОНЗАЙТÆ - рæзгон
зайæгойтæ оливон-кæрдæгхуызæй тархы-
змæ. Вæййынц 1500 хуызы, кæцытæй 3
сты æдзæхдононтæ, иннæтæ - денджы-
зонтæ.
БÆЗА - 120 см бæрзæндæн дыазон
кæрдæг зайæгой. Хъисджын зæнг, сы-
хуылтæй бындæр у ставддæр сырх хъ-
улæттимæ. Урс лыстæг дидинтæ æмбырд
сты вазыгджын æмдидинты. У маргджын
æмæ хæмпчгææнæг.
ХЪУЫМБЫЛДЖЫН БÆЗА - ды-
ууæ метры бæрзæндæн бирæазон зайæ-
гой. Æмраст къалиуджын, бызычъиджын
æмæ тутт зæнг, йæ бинаг хай у фиоле-
тон хъулæттæ. Йæ сыфтæ даргь сыфкъ-
æхтимæ, æртæсисхуыз. Уæллаг сыфтæ
æнæсыфкъæхтæ. Лыстæг урс дидинтæ
æмбырд сты вазыгджын аууондар-ты. Иæ
дыргъ та у даргьгонд.
В
г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
49

БУХАРНИК ШЕРСТИСТЫЙ
БУТЕНЬ ЛЕСНОЙ - травянистое
растение, растущее по лесных
прогалинам и лесам. Запах бутеня лесного
неприятный, вкус горький. Корни его
ядовиты. Как овощи употребляются стебли.
Лекарственное растение.
БУТЕНЬ ОДУРЯЮЩИЙ, или Бу-
тень опьяняющий, или Бутень пьяный
- ядовитое двулетнее травянистое
растение. Его подземная часть представлена
веретенообразным корнем. Стебель его
прямой с направленными вниз
волосками, что придает ему некоторую
шершавость, вверху он ветвистый, в нижней
части покрыт фиолетовыми и
темно-красными пятнами, в узлах немного вздутый.
Высота его варьирует в пределах от 40,
до 80и см.
БУХАРНИК МЯГКИЙ -
многолетнее травянистое корневищное растение
высотой до 50 см. Корневища
располагаются в почве на глубине около 5 см,
иногда суть глубже. Безлистые стебли слабо
опушены, но имеют 4-7 узлов с
обильными волосками.
БУХАРНИК ШЕРСТИСТЫЙ, или
Бухарник щетинистый, или Бухарник
пушистый - многолетнее травянистое
растение семейства злаковых. Двухцвет-
ковые колоски собраны в густые
метельчатые соцветия. Стебель высотой 30-80
см, на узлах и под узлами опушенный;
листья и влагалища опушенные; метелка
продолговатая, длиной до 10 см.
ХЪÆДЫ БÆЗА - хъæды уæгьд-
бынæтты æмæ хъæдты цы зайы ахæм
кæрдæг зайæгой. Хьæды бæзайы тæф
у хъыгаг, йæ ад та маст. Уидæгтæ сты
маргджын. Йæ зæнгтæй пайда кæнынц
халсарты бæсты. Хосгæнæн зайæгой.
ÆРРАГÆРДÆГ - маргджын дыууæа-
зон кæрдæг. Йæ дæлзæхх хайы бакаст у
æлхуыйхуыз уидаг. Зæнг у æмраст бынмæ
арæзт æрдутимæ æмæ уый тыххæй вæййы
иуцасдæр дæрзæг, уæлейæ у къалиуджын,
бинаг хайыл та æвæрд ис фиолетон æмæ
тар-сырх тæппытæ, сыхуылты та гæзæмæ
нарст. Йæ бæрзæнд вæййы алыхуызон -
40 см-æй 80 см-мæ.
ЦЪИАХГÆРДÆГ-бирæазон кæрдæг
бынзæнгон зайæгой 50 см бæрзæндæн.
Йæ бынзæнгты быанæвæрд мæры у 5 см
арфад, хаттгай арфдæр. Æнæсыф зæнгтæ
лæмæгъ пакъуыгонд, фæлæ сын ис 4-7
æлхынцъæгы паарахат æрдутимæ.
ÆХСАРГАРДГÆРДÆГ, кæнæ Къуа-
хи- хъæмхалы бинотæй бирæазон кæрдæг
зайæгой. Дыдидин æфсиргондтæ æмбырд
сты бæзджын боцкъохуыз æмдидинты.
Зæнгæн йæ бæрзæнд 30-80 см, æлхынцъ-
æгты æмæ уыдонæй бындæр зæнг у
пакъуыгонд; сыфтæ æмæ хъæбысæг дæр сты
пакъуыгонд, йæ уисой у 10 см дæргъгонд.
50

ВАНИЛЬ
В
ВАВИЛОВИЯ ПРЕКРАСНАЯ -
многолетнее травянистое растение высотой
10-20 см с разветвлёнными лежачими
стеблями. Листья сложные, состоят из
одной пары сердцевидно-округлых
листочков. Цветоносы по длине вдвое
превышающие листья, с 1-2 розовыми
цветками. Плоды - плоские,
желтовато-бурые, растрескивающиеся при созревании
бобы. Редкий вид, эндемик, занесённый в
Красные книги России и Северной
Осетии.
ВАЛЕРИАНА, или: Валериана
лекарственная, Маун, Аверьян, Лесной ладан,
Валериана сердечная - луговое
многолетняя травянистое растение (100 см),
встречающийся на влажных и заболоченных
местах, сырых лугах и лесных опушках.
Стебель крепкий, бороздчатый, внутри
полый. Цветки розовые. Душистое
растение, поддерживает больное сердце.
Медонос луговой.
ВАЛЕРИАНА КАСАРСКАЯ -
многолетняя трава высотой до 100 см.
Эндемик, встречающаяся известная пока
только в Северной Осетии.
ВАЛЕРИАНА ЛЕЖАЧАЯ - горный
вид валерианы лекарственной. Медонос
луговой. Лучше растут и развиваются на
бедных почвах с примесью мелкого
щебня или гравия без избытка влаги,
особенно в зимнее время.
ВАЛЕРИАНА ЛИПОЛИСТНАЯ -
растение из валериановых с крупными
листьями.
валериана скальная - горный вид вале-
рианы лекарственной, медонос луговой.
Растение - эндемик.
ВАНИЛЬ - лиана с длинными
тонкими плодами.
ДУРГÆРДÆГ, кæнæ Зæрдæсыф -
бирæазон хуысгæ зæнгтимæ 10-20 см
бæрзæндæн кæрдæг зайæгой. Сыфтæ
сты вазыгджын, дыууæ зæрдæхуыз-тым-
былгонд сыфгондтæй. Дидинхæстæ сты
сыфтæй дыууæ хатты даргьдæр 1-2 уар-
дихуыз дидинтимæ. Сцæттæйæ скъуыд-
тæ кæнынц йæ тъæпæн, бур-тарморæ хъ-
æдуры кæрдзæмтæ. У стæмхыз Ирысто-
ны, эндемикон, хает у Уæрæсейы æмæ
Алании Сырх чингуытæм.
ЦЪАМАЛÆГ, кæнæ Фыдхуасæ,
кæнæ Фыдхос - бирæазон уыгæрдæны
кæрдæг (100 см бæрзæндæн), сæмбæлæ-
ныл ис уымæл æмæ цъымара бынæтты,
мæцъæл уыгæрдæнты æмæ хъæдгæрон-
ты. Йæ зæнг фидар æмæ ауæдзгонд, ми-
дæгæй тутт. Дидинтæ сты уардихуыз.
Хæрзтæфгæрдæг æххуыс кæны зæрдæйæ
рынчынтæн. У уыгæрдæнты мыдхæссæг
кæрдæг.
КЪАСАЙРАГ ЦЪАМАЛÆГ, кæнæ
Къасайраг фыдхос - бирæазон кæрдæг
100 см бæрзæндæн. У эндемикон, ис ыл
сæмбæлæн æрмæстдæр Цæгат Ирысто-
ны.
ХОХАГ ЦЪАМАЛÆГ - хохаг фыд-
хосы хуыз. У уыгæрдæнты мыдхæссæг
кæрдæг. Хуыздæр зайы æмæ фылдæр
кæны дзæххор æмæ хуыримæ хæццæ
мæгуыр мæрты, уæлдайдæр та зымæгон
рæстæг.
СУСХЪÆДСЫФ ЦЪАМАЛÆГ -
цъамалæгы бинонтæй егъау сыфджын
зайæгой.
КЪÆДЗÆХДИДИН, кæнæ Къæдзæ-
хаг - хохаг фыдхосы хуыз. У уыгæрдæн-
ты мыдхæссæг кæрдæг. У эндемикон.
УАНИЛ - даргь лыстæг дыргьджын
здыхсой
Г
д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
51

ВАСИЛЕК ФРИГИЙСКИЙ
ВАСИЛЁК, или Василёк синий, или
Василек посевной - травянистое
растение, до 60 см в высоту, листья линей-
но-ланцентные. Цветки синие,
собранные в конечные розетки. Ярко-синие его
цветки служат естественным красителем,
окрашивают шерсть в голубой цвет.
Настойка цветков растения применяют при
отеках. Растет на посевах ржи и
пшеницы, заброшенных пашнях.
ВАСИЛЁК ГОРНЫЙ, или
Верблюжья трава или Василёк грузинский -
травянистое растение с
продолговато-ланцетными листьями и сине - фиолетовыми
цветками, редко красные и белые. Высота
30-70 см. Встречается по пастбищам на
равнине и предгорьях. Непоедаем скотом
и засоряет выгоны и пастбища.
Трава-медонос. Растение могут нанести животным
травмы колючками, плодами с острыми
остями.
ВАСИЛЁК ЛУГОВОЙ - травянистое
растение высотой до 80 см с
продолговато-овальными листьями. Цветки
лилово-пурпурные, редко белые. Растёт в
местах произрастания ржи и других злаков.
ВАСИЛЁК РУССКИЙ - многолетнее
высотой от 50 до 100 см. Стебель один
или несколько, покрыт пухом. Листья
шириной до 10 см, кожистые, самые нижние
черешковые, остальные сидячие.
Корзинки одиночные или немногочисленные на
концах стебля и его ветвей. Цветки —
жёлтые.
ВАЛУЙ - шляпочный гриб, рода
сыроежек. Шляпка 7-15 см в диаметре,
ножка толстая беловатая. Вкус едкий, запах
неприятный. Растёт в берёзовых и
дубовых лесах.
ВАСИЛЁК ФРИГИЙСКИЙ -
многолетняя трава, похожая на василёк
луговой, но с более крупными
тёмно-зелёными широкими листьями, более крупными
корзинками и тёмно-лиловыми цветками.
ÆРВДИДИН, кæнæ: Æрвæстьæлф,
Æрвдеденæг, Æрвдидинæг,Арвыстъæл-
фытæ, Арвистъæлфитæ - кæрдæг зай-
æгой 60 см бæрзæндæн, сыфтæ сты хах-
хон-ланцетон. Йæ цъæх дидинтæ æмбы-
рд сты кæройнаг пакагонды. Ирд-цъæх
дидинтæй рауайы æрдзон ахорæн, кæцы
фысыхъуын ахуры æрвхуыз. Зайы хлепа
æмæ мæнæуы хортыдты, уæгьд хуымты.
ХОХАГ ÆРВДИДИН - кæрдæг зайæ-
гой дæргьæцон-ланцетон сыфтимæ æмæ
цъæх-фиолетон, хатгай та сырх æмæ урс
дидинтимæ. Йæ бæрзæнд у 30-70 см.
Сæмблæныл ис быдырты æмæ хохрæ-
бынты сæрвæтты. Фос æй нæ хæрынц,
хæмпæл кæны хизæнуæтты æмæ сæрвæт-
ты. У хорз мыдхæссæг. Зайæгойæн йæ
бон у цæрæгойтæн хъæдгомтæ кæнын йæ
сындзытæй æмæ дыргъты цыргь сыгтæй.
ХУРЦÆСТ, кæнæ Даттетихуасæ,
кæнæ Даттей Сифæ - кæрдæг зай-
æгой дæргъæццон-овалон сыфтимæ,
йæ бæрзæнд 80 см. Дидинтæ сты кæр-
куысæг-тарсырх, хатгай та урс. Рæзы
хлепа æмæ иннæ хъæмпæлтæ кæм зай-
ынцуым.
БÆРЗОНД ÆРВДИДИН - бирæазон
зайæгой 50 см-æй 100 см онг бæрзæн-
дæн. Иу кæнæ дыууæ зæнгы æмбæрст
сты пакъуыйæ.Ю см онг фæтæн сыфтæ
сты цармгонд, бинæгтæ сыфкъæхтимæ
иннæтæ бадæгтæ. Дидинты тæскъондтæ
сты иугæйттæ кæнæ гыццылнымæцонтæ
зæнгы æмæ къалиуты кæрæттыл. Ди-
динтæ сты бурхуыз.
ПАКАЗОКЪО - пакахудджын зокъо
сæртæгзокъойы мыггагæй. Йæ худы
диаметр у 7-15 см, ставд къах у урсгонд. Иае
ад у карз, таеф та мæстаг. Зайы бæрз æмæ
тулдз хъæдты.
АРВИСТЪÆФ, кæнæ Æрвдеден,
кæнæ Æрвдеденæг - хурцæсты хуы-
зæн бирæазон кæрдæг, фæлæ стырдæр
тар-кæрдæгхуыз сыфтимæ, стырдæр
тæскъытимæ æмæ тар-кæркусæгхуыз ди-
динтимæ.
52

ДИСИНÆГ
ВАСИЛЕК ШАЛФЕЕЛИСТНЫЙ -
многолетняя трава, известная пока только
в Северной Осетии.
ВАСИЛИСТНИК АЛЬПИЙСКИЙ -
маленькое травянистое растение с
ажурными листьями и неприятным запахом, с
безлистным, реже однолистным простым
стеблем. Цветки тёмно-фиолетовые.
Листочки околоцветника
красновато-буроватые. Препараты из плодов растения
понижают кровяное давление.
ВАСИЛИСТНИК ВОДОСБОРО-
ЛИСТНЫЙ - невысокое, многолетнее
травянистое растение с очередными
листьями. Цветки маленькие, красноватые.
Встречается в лесах и кустарниках.
Цветение с мая по июнь.
ВАСИЛИСТНИК ВОНЮЧИЙ, или
Василисова трава - многолетнее
растение с неприятным запахом, имеет
опушенный стебель, его нижняя часть
фиолетового цвета. Высота колеблется в
пределах от 20 до 60 см. Листья
очередные, широкие, треугольной формы, на
коротких черешках. Короткое корневище,
горизонтальное, с большим количеством
тонких придаточных корешков. Цветки
мелкие, фиолетовые.
ВАСИЛИСТНИК ЖЁЛТЫЙ, или
Золотушник, или Гиренник -
многолетняя трава семейства лютиковых. Цветки
маленькие, жёлтые
зеленовато-красноватые. Стебель высотой до 120 см, прямой,
широко облиственный. Листья
отклонённые от стебля, трижды перистые, нижние
с черешками 2-6 см длиной. От обилия
тычинок растение кажется золотистым.
ВАСИЛИСТНИК МАЛЫЙ -
многолетняя трава с очередными листьями.
Высота 80-120 см. Соцветие -
широкопирамидальная метёлка с
зеленовато-бурыми цветками. Встречается на лугах,
горных степях. Он обладают неприятным
запахом, ядовит. Применяются в медицине.
ИРЫСТОЙНАГ ÆРВДИДИН -
бирæазон кæрдæг зайæгой, бæрæггонд у
æрмæстдæр Цæгат Ипрыстоны.
ХОХАГ ДОДТЕЙЫСЫФ - рæсу-
гьд сыфон æмæ маст тæфгæнаг къаннæг
кæрдæг зайæгой, æнæсыф кæнæ иусы-
фон хуымæтæг зæнгимæ. Дидинтæ сты
тар-фиолетон хуыз. Дидинхауы сыф-
гондтæ сты сыргонд-тарморæгонд. Йæ
рæзæтæй арæзт препараттæ бынмæ кæ-
нынцтуджы æлхъывдад.
ДОДТЕЙЫСЫФ - къаннæг, бирæа-
зон кæрдæг зайæгой радгай сыфтимæ.
Йæ чысыл дидинтæ сты сырхбын. Сæм-
бæлæныл ис хъæдты æмæ къутæрбынты.
Иæ дидинæфтауæн вæййы майы æмæ
июны.
СМАГГОН - бирæазон кæрдæг, ис
йын пакъуыгонд цъарджын зæнг кæцый-
æн йæ бинаг хай у фиолетон хуыз. Иæ
бæрзæнд хæццæ кæны 20см-æй 60 см
онг. Радгай фæтæн æртæкъуымон фор-
мæ сыфтæ фидар сты цыбыр сыфкъах-
тыл. Цыбыр горизонталон бынзæнгæн
ис бирæ нымæц лыстæг уæлæмхасæн
уидæгтæ. Йæ дидинæгтæ сты фиолетон-
хуызтæ.
БÆХЫРАГЪЫХОС - бурдидины
бинонтæй бирæазон кæрдæг. Чысыл ди-
динты хуыз вæййы бур кæнæ кæрдæг-
бынхуыз-сырхбыхуыз. Иæ æмраст
фæтæн сыфтæрджын зæнгы бæрзæнд у
120 см. Зæнгæй иуварсгонд сыфтæ сты
æртæхатты сисджын, бинæггтæ та 2-6 см
дæргьæн сыфкъæхтимæ. Арæх дидинха-
утæй зайæгой зыны зæринхуызæй.
ДИСИНÆГ - радгай сыфджын
бирæазон кæрдæг 80-120 см бæрзæн-
дæн. Йæ æмдидин у фæтæнпирамидон
боцкъогонд чысыл кæрдæгхуыз-тар-
морæгонд дидинтимæ. Сæмбæлæн ыл ис
уыгæрдæнты, хохаг тыгьд быдырты. Ис
ын мастаг тæф. У маргджын. Пайда дзы
кæнынц медицинæйы.
г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
53

ВЕНЕРИН ВОЛОС
ВАТОЧНИК СИРИЙСКИЙ, или
Эскулапова трава, или Млечная трава,
или Ласточкина трава - многолетнее
заносное травянистое растение высотой
1-2 м. Все части растения при
повреждении выделяют млечный сок. Листья
супротивные, простые, широкие,
яйцевидно-ланцетные. Соцветие зонтик. Цветки
серовато-лиловые или розово-лиловые.
Плод - вздутая серповидная зелёная
коробочка.
ВЕЙНИК ЛОЖНОТРОСТНИКО-
ВИДНЫЙ, или: Вейник камышевидный,
Вейник сизый - травянистый
многолетник с крепким, прямым стеблем до 90 см
высотой. Корневища длинные, ползучие.
Листья жесткие, шероховатые от
коротких шипиков. Колоски фиолетовые.
Растет на каменистых склонах, по берегам
водоемов, на прибрежных песках и
галечниках, среди кустарников.
ВЕЙНИК НАЗЕМНЫЙ -
многолетнее травянистое злаковое растение.
Листья широкие, жёсткие, шероховатые.
Колоски одноцветковые, собраны в пучки.
Соцветие прямостоячая метёлка до 30 см
в длину. Растёт по песчаным речным
берегам, сухих холмах и на вырубках лесов.
ВЕЙНИК СЕДОВАТЫЙ - то же, что
вейник тростниковый, но с более светлым
стволом. Растёт по торфяным и осоковым
болотам, болотистым лугам.
ВЕЙНИК ТРОСТНИКОВИДНЫЙ
- многолетнее сорное травянистое
растение. Очень изящный декоративный
болотный злак до 1 м высотой. Стебель
под соцветием шершавый. Листья
неширокие. Метелка лиловая с зеленым
оттенком немного вытянутой формы. Растёт по
песчаным почвам. Заросли напоминают
ржаное поле ростом выше человека.
ВЕНЕРИН ВОЛОС, или Адиантум
- многолетний папоротник до 60 см
высотой. Черешки листьев 10-25 см длиной.
Листовая пластинка 20-40 см длиной,
светло-зелёная, дважды - трижды пери-
стосложная, не смачивающаяся водой.
ÆХСЫРГÆРДÆГ - бирæазон æр-
бахæсгæ кæрдæг зайæгой 1-2 м бæрзæн-
дæн. Йæ алы хайы дæр ын куы бахъ-
ыгдарынц уæд сæ рацæуы æхсырдон.
Хуымæтæг ныхмæлæууæг сыфтæ сты
фæтæн æмæ аик-ланцетон хуыз. Йæ
æмдидин у аууондархуыз. Дидинтæ
урсбын-кæркусæгхуыз, кæнæ уар-
ди-кæркусæгхуыз. Дыргъ у тыппыр æх-
сырфхуыз кæрдæгхуыз къоппæг
ЦЪÆНУТХУЫЗ КУЫМАДЗА
- æмраст фидар зæнгджын бирæазон
кæрдæг 90 см. бæрзæндæн. Бынзæг у
даргь æмæ бырæг. Сыфтæ сты хъæбæр-
гонд, цыбыр сындзтæй дæрзæг. Æф-
сиртæ сты фиолетонон. Зайы дурджын
фæхстыл, донбынæтты былгæрæтты,
былгæрон змисты æмæ хуырджынты, къ-
утъæрбынты.
КЪУЫМАДЗА - бирæазон кæрдæг
хъæмпхал зайæгой. Сыфтæ сты фæтæн,
хъæбæр æмæ дæрзæг. Иугайдидин æф-
сиргондтæ æмбырдгонд сты бындзыг-
гай. Æмдидин у æмраст боцкъгонд, 30
см дæргъæн. Зайы змисджын цæугæдæт-
ты былгæрæтты, хус къуылдымты æмæ
хъæдцагьдты
ФÆЛУРСÆГ - лæбырдон хуыз,
фæлæ фæлурсдæр зæнгимæ. Зайы тор-
фыты æмæ дзала цъымараты, туацъæ уы-
гæрдæнты.
ЛÆБЫРДОН - бирæазон хæмпæл
кæрдæг зайæгой. Тынг фидауц
декоративен цъымарайы 1 м бæрзæндæн хъæм-
хал. Æмдидыны бынмæ зæнг у дæрзæг.
Сыфтæ сты нарæг. Гыццыл даргьгонд
боцкъоæмдидин у кæркусæгхуыз, фæлæ
кæрдæгхуыз фæлгьуыз. Зайы змисджын
мæрты. Йæ пъазбынтæ зæрдыл æфта-
уынц адæмагæй бæрзонддæр хлепайы
хуымбыдыр.
ЦИЛГОН, кæнæ: Хуссыфцил,
Адиантум - кæрдæгхуыз зайæгой цилты
мыггагæй 60 см бæрзæндæн. Сыфкъæх-
ты дæргь у 10-25 см. Урсбын-кæрдæг-
хуыз сыфты цъарæгы дæргь у 20-40 см,
сыфтæ дыууæ кæнæ æртæхаттысисхыз,
54

КÆЛÆНГÆРДÆГ
Разводится в оранжереях или в домашних
условиях. Своим названием - «венерин
волос» - растение обязано тонким,
черно-коричневым, блестящим черешкам,
которые ассоциировались с женскими
волосами.
ВЕРБА, или Ива остролистная, или
Ива волчниковая, или Ветла, или Лоза,
или Вредина, или Ракитник - дерево или
кустарник из семейства Ив. Высота
дерева до 10-15 м. Растение с ветвями,
покрыто сизым налётом, а листья довольно
узкие, острые мелкопильчатые.
ВЕРБЕЙНИК МОНЕЧАТЫЙ, или
Чай луговой - многолетнее травянистое
растение, 10-60 см в высоту, с ползучим
облиственным стеблем. Листья
округло-яйцевидные, тупые,
желтовато-зелёные. Цветки золотисто-жёлтые. Из травы
извлекают краску, употребляемую для
окраски шерсти в жёлтый, коричневый и
чёрный цвета. Лекарственное растение.
ВЕРБЕЙНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ
- многолетняя трава с прямостоячим
(50-150 см) округлым, густо опушенным
стеблем и довольно крупными
золотисто-жёлтыми цветками.
ВЕРБЕНА - однолетнее или
многолетнее травянистое растение или
полукустарник. Высота от 30 до 100 см. Цветки
голубовато-л иловые в длинных тонких
колосовидных соцветиях. Стебель
четырёхгранный, прямостоячий, опушённый.
Листья супротивные, тёмно-зелёные,
опушённые, зубчатые,
перисто-надрезанные.
ВЕРБЕНА ЛЕКАРСТВЕННАЯ -
многолетнее невзрачное травянистое
растение с мелкими цветками высотой 30-60
см. Стебель прямостоящий,
четырёхгранный, по граням покрыт волосками.
Листья супротивные, на коротких черешках.
Она растет на влажных местах по
свалкам, у родников, вдоль дорог и полей.
Его считают способным разжигать
любовь, удалять злых духов и мирить
врагов. В народной медицине применяется
при болезнях печени, общей слабости.
хуылыдз нæ кæны доны. Дарынц æй
оранжерейты æмæ хæдзæртты. Йæ уы-
рыссаг ном та йыл æвæрд у йæ лыстæг
сау-морæ, æрттиваг сыфкъæхты тыххæй,
кæцытæ сты сылгоймаджы сæрыхъуын-
ты хуызæн.
ДОНХÆРИС, кæнæ: Сурхбуар хæрис,
Донсехсинцъæ, Нердзи, Нерджи, Туку -
хæрисы бинонтæй бæлас кæнæ къутæр.
Бæласы бæрзæнд у 10-15 м онг. Зайæгой
йæ къалиутимæ æмбæрзт у фæздæгхуыз
хъуынагондæй, сыфтæ та сты нарæг, цы-
ргь лыстæгхырхгонд.
ЦÆФЫХОС, Уыгæрдæйнаг цай -
бирæазон кæрдæг зайæгой, 10-60 см
бæрзæндæн, быргæ сыфтæрджын зæн-
гимæ. Сыфтæ сты тымбыл-аикхуыз, къ-
уымых, бургонд-кæрдæгхуыз. Дидинтæ
сты зæрин-бурхуыз. Кæрдæгæй исынц
ахорæн, кæцыйæ ахурæн ис хъуын бур,
морæ æмæ сау хуызтæй. У хоскæнæг
кæрдæг.
ХУРДЗÆНГ - бирæазон кæрдæг
(50-150 см) растлæууæг тымбыл,
бæзджын пакъуыгонд зæнгимæ æмæ фаг
егьау зæрин-бур дидинтимæ.
ДИНГÆРДÆГ - иуазон кæнæ бирæа-
зон кæрдæг зайæгой кæнæ æрдæгкъутæр.
Йæ бæрзæнд у 30 см 100 см онг. Ди-
динтæ сты æрвхуыз-кæркусæгхуыз дар-
гь лыстæг æфсирхуыз æмдидинты. Йæ
растлæууæг зæнг у цыппартигьон æмæ
пакъуыгонд. Сыфтæ сты ныхмææвæрд,
тар-кæрдæгхуыз, пакъуыгонд, дæндаг-
гонд, сис-лыггонд.
КÆЛÆНГÆРДÆГ - лыстæгди-
диджын бирæазон фыдуынд 30-60 см
бæрзæндæн кæрдæг зайæгой. Йæ
цыппартигьон зæнг тигьтыл æмбæрзт у
æрдутæй. Сыфтæ æвæрд сты цыбыр
сыфкъæхтыл кæрæдзийы ныхмæ. Зайы
уымæл бынæтты бырондонты, суадæт-
ты цур, фæндæгты фарс æмæ быдырты.
Зæгьынц æмæ дам йæ бон у уарзондзи-
над сцырен кæнын, фыдзæрдæ зинты
сурын æмæ знæгты фидауын кæнын. Ар-
дыгæй йæ ном дæр. Пайда дзы кæнынц
игæрниз хоскæнынæн.
г
д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
55

ВЕРОНИКА ГОРЕЧАВКОВИДНАЯ
ВЕРБЛЮДКА - однолетние
невысокие ветвистые травы с линейными
листьями, мелкими невзрачными
пазушными цветками. У некоторых видов вер-
блюдки имеется всего одна тычинка.
Плод эллиптический, сплюснутый с
боков. Растение опушено ветвистыми или
кустовидными волосками.
ВЕРЕСК ОБЫКНОВЕННЫЙ, или
Верес - низкий вечнозелёный кустарник
до 70 см высотой с мелкими листьями
и лилово-розовыми цветками. Стебель
с красновато-бурой корой, сильно
ветвистый. Листья очень мелкие, цветки
образуют многоцветковое, кистевидное
соцветие. Венчик колокольчатый,
бледно-лиловый, реже белый. Растёт в
сосновых лесах и на торфяных болотах.
ВЕРОНИКА ВЕСЕННЯЯ -
однолетнее или двулетнее травянистое растение,
эфемер. Стебли высотой 5-15 см,
прямостоячие, простые или ветвистые. Цветки
в количестве 20-30, в густых
колосовидных кистях, розовато-голубые или
бледно-голубые, с синими полосками. Быстро
развиваясь из семян, эта крохотная трава
успевает до летней жары отцвести и дать
семена.
ВЕРОНИКА ГОЛУБАЯ -
декоративное растение с эффектными
колосовидными соцветиями ярко-голубой окраски.
Стебли малочисленные или одиночные.
Растение засухоустойчивое, хорошо
растет на солнечных местах и плодородных
почвах.
ВЕРОНИКА ГОРЕЧАВКОВИДНАЯ,
или Вероника горечавковая — многолетнее
травянистое растение высотой 30-80 см.
Стебли прямые или приподнимающиеся,
простые, чаще одиночные. Прикорневые
побеги бесплодные. Окраска от сизой до
ярко-зелёной.
ТЕУАГÆРДÆГ - иуазон ныллæг къ-
абузджын кæрдæг хаххонхуыз сыфтимæ
æмæ лыстæг фыдуынд тарджын дидин-
тимæ. Иуæй-иу хуыз теуагæрдæджытæн
ис æрмæстдæр иу дидинхау. Иæ эллипти-
кон дыргътæ сты тæббæкконд. Зæйæгой
у пакъуыгонд къабузджын кæнæ къудзи-
гонд æрдутæй.
КАКОЙНÆ, кæнæ Какон, кæнæ Ка-
консындз - ныллæг æнусцъæх 70 см
бæрзæндæн къутæр лыстæг сыфтимæ
æмæ кæркусæг-уардихуыз дидинтимæ.
Иæ сырхгонд-тарморæ цъарджын зæнг
у тынг къалиуджын. Сыфтæ сты тынг
лыстæг, дидинтæ та æмбырдгонд сты
цупалхуыз æмдидины. Дидинхуд у дзæн-
гæрæгхыз фæлурс кæнæ урс. Зайы нæ-
зыхъæдты æмæ торфаг туацъæты.
АРСЫДЗЕГЕН - иуазон кæнæ дыа-
зон кæрдæг зайæгой, эфемер. Йæ æмраст
5-15 см бæрзæндæн зæнг у хуымæтæг
кæнæ къабузджын. 20-30 уарди-æрвхуыз
кæнæ фæлурс-æрвхуыз дидинтæ цъæх
тагтимæ æмбырд сты æфсиргонд цу-
палты. Ацы къаннæг кæрдæг цыбыр
рæстæгмæ йæ мыггæгтæй равзæргæйæ
сæрды æнтæфмæ йæ дидин акалы æмæ
радты мыггаг.
ÆРВХУЫЗ АРСЫДЗЕГЕН - ирд
æрвхуыз æфсирхуыз æмдиднджын
декоративен зайæгой. Иæ зæнгтæ бирæ-
нымæц кæнæ иугæйттæй. Зайæгой у
хусрæстæгбыхсæг, хорз зайы хурджын
бынæтты æмæ бæзнаг мæрты.
ТАГТЫСЫФ АРСЫДЗЕГЕН -
бирæазон 30-80 см бæрзæнд кæрдæг за-
йæгой. Æмраст кæнæ сæхиуыл схæцын
æввонг зæнгтæ сты хуымæтæг, арæхдæр
иугæйттæ. Уидагмæ хæстæг талатæ сты
æнæрæдыргъджын. Йæ ахуырстхуыз у
фæныкхуызæй ирд-кæрдæгхуызмæ.
56

ХОХАГ РИЗЫНХОС
ВЕРОНИКА ДУБРАВНАЯ, или
Змеиная трава, или Сердечная трава -
травянистое растение с ползущим
корневищем и приподнимающимися побегами,
15-30 см в высоту. Стебель опушён 2
рядами волосков. Листья яйцевидные,
цветки ярко-синего цвета с темными
жилками. Плод - коробочка сплюснутой
формы. Цветы появляются в июне и июле.
ВЕРОНИКА КЛЮЧЕВАЯ, или
Вероника береговая - многолетнее
травянистое растение семейства
Подорожниковые. Стебли высотой 10-80 (до 150)
см полые, прямые. Листья супротивные.
Венчик цвета от беловатого до
грязно-фиолетового. Семена овальные, длиной
0,25-0,5мм. Растет по сырым местам и
мелководным водоемам.
ВЕРОНИКА КОЛОСИСТАЯ, или:
Вероничник колосистый, Вероника
колосковая - травянистое растение высотой
15-75 см. Стебли прямые или
восходящие, простые, сероватые от опушения
или зеленые. Листья длиной 1,5-8,5 см,
шириной 0,3-3 см, супротивные.
Соцветие - верхушечная, одиночная, густая
кисть длиной 5-30 см. Венчик
ярко-голубой или синий, иногда розовый,
фиолетовый или белый.
ВЕРОНИКА ЛЕКАРСТВЕННАЯ,
или Вероника лежачая - многолетнее
травянистое растение со стелющимися и
укоренившимися побегами. Высота до 60
см. Цветки мелкие голубые в пазушных
кистях. Стебель стелющийся, округлый,
укореняющийся в узлах, с
приподнимающимися побегами. Листья шероховатые,
удлинённо-обратнояцевидные.
ВЕРОНИКА МЕЛКАЯ -
многолетнее травянистое растение высотой 2-5
см. Стебли почти нитевидные, сильно
разветвлённые, распростёртые,
укореняющиеся, с приподнимающимися
короткими ветвями. Листья длиной и шириной
5-8 мм. Растение обитательница
высокогорий.
ÆРСИ - бырæг бынзæнг æмæ сæ-
хиуыл схæцын æввонг талатæджын
15-30 см бæрзæндæн кæрдæг зайæгой.
Зæнг у 2 рæнхъы æрдутæй пакъуыджын.
Сыфтæ сты аикформæ, дидинтæ ирд-цъ-
æххуыз тар тагтимæ. Йæ дыргъ у тæбæк-
кгонд чырвазæг. Иæ дидинтæ равзæрынц
июны кæнæ июлы.
ДОНЫÆРСИ - дугьысыф бинонтæй
бирæазон кæрдæг зайæгой. Æмраст тутт
зæнгты бæрзæнд у 10-80 см. Сыфтæ сты
кæрæдзимæ ныхмæлæугæ. Дидинхуд у
урсхуызæй чъизи-æрвдидинхуызмæ. Иæ
овалон мыггæгты дæргь у 0,25-0,5мм.
Зайы уымæл бынæтты æмæ тæнæг дону-
атты.
ИРДДЫМ, кæнæ: Ирддымæг, Æф-
сирджын арсыдзеген - 15-75 см бæрзæн-
дæн кæрдæг зайæгой. Иæ зæнгтæ сты
æмраст кæнæ хæрдмæдзог, хуымæтæг,
пакъуыгондæй урсбын кæнæ кæрдæгон.
Ныхмææвæрд сыфты дæргь 1,5-8,5 см,
уæрх та 0,3-3 см. Йæ иунæг цъуппон
æмдидин у 5-30 см дæргьæн бæзджын
цупал. Дидинхуд у ирд-æвхуыз, кæнæ
цъæх, иуæй-иу хатт уардихуыз, фиалетон
кæнæ урс.
РИЗЫНХОС, кæнæ Хуысгæ
арсыдзеген - бирæазон кæрдæг зайæгой зæххаем-
вæз æмæ уидагуадзæг талатимæ. Иæ
бæрзæнд у 60 см. Æрвхуыз лыстæг ди-
динтæ æмбырд сты таргонд цупалты. Иæ
зæнг у тымбылгонд æмæ зæххæмвæз, сы-
хуылтæй уадзæг уидæгтæ æмæ уæлæмæ
схæцгæ талатимæ. Сыфтæ сты дæрзæг
æмæ даргь-иннæрдæмаикхуыз.
ХОХАГ РИЗЫНХОС, кæнæ Чысыл
арсыдзеген - бирæазон 2-5 см бæрзæн-
дæн кæрдæг зайæгой. Æндаххуыз зæнгтæ
сты тынг къабузджын, уæрæх пырхгонд,
уидагуадз æмæ уæлæмæхæцгæ цыбыр
къабузтимæ. Даргь сыфтæн сæ уæрх у
5-8 мм. Зайæгой зайы уæлхохты.
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
57

ВЕСНЯНК
ВЕРОНИКА ПЛЮЩЕЛИСТНАЯ
- трава похожая на веронику
лекарственную, но с более мелкими цветками и
округло яйцевидными листьями
похожими на листья плюща. Цветки по одному
на длинных, волосистых, прямостоячих
цветоножках.
ВЕРОНИКА ПОЛЕВАЯ, или
Вероника тимьянолистная - травянистое
растение до 30 см и высоту, с
ветвистыми приподнимающими стеблями. Листья
сердцевидно-яйцевидные. Цветки мелкие
голубые.
ВЕРОНИКА СЕДАЯ -
многолетнее серо-зеленое травянистое растение
высотой 10-40 см. Листья супротивные,
продолговато-яйцевидные, ланцетные и
острые. Цветки ярко-синие, тесно
собраны в красивые одиночные колосовидные
кисти.
ВЕРОНИКА ШИРОКОЛИСТНАЯ
- многолетнее травянистое растение с
высоким (30-70 см) опушенным стеблем.
Листья супротивные, сидячие,
яйцевидные, городчато-пильчатые. Цветки
ярко-синие, собраны в удлиненные
красивые кисти.
ВЕРТЛЯНИЦА, или Подъельник
обыкновенный, или Подъелница —
многолетнее невысокое травянистое растение.
Имеет сочный бело - желтоватый стебель,
несущий редуцированные чешуевидные
листья. Цветки бледно-желтые. Широко
распространена в регионах с умеренным
и холодным климатом, большей частью в
хвойных лесах.
ВЕСНЯНК - травянистое растение
высотой 2-20 см. Стебель прямостоячий
или восходящий, безлистный. Листья
продолговато-эллипсоидные или
ланцетные, опушенные, в прикорневой
розетке. Цветки мелкие, белые, в кистях.
Растет на песчаной почве, у дорог, как
сорняк в посевах, на засоренных местах.
Латинское ее имя (лат. ЕгорЬПа)
произошло от греческих ег- весна и рНИео -
люблю.
ХЪУЫНКЪАХ, кæнæ Дзæгьæлдзу-
сыф арсыдзеген - ризынхосхуыз кæрдæг
зайæгой, фæлæ къаддæр дидинтимæ
æмæ тымбылон аикхуыз сыфтимæ, сты
дзæгьæлдзуйы сыфты хуызæн. Дидинтæ
иугæйттæй æвæрд сты даргь æрдуджын
æмраст дидинкъæхтыл.
БЫДИРОН РИЗЫНХОС - 30 см
бæрзæнд кæрдæг зайæгой. Йæ зæнгтæ
сты къабузджын æмæ уæлæмæ схæцгæ.
Сыфтæ та сты зæдæхуыз-аикхуыз. Лы-
стæг дидинты хуыз у æрвхуыз.
ФÆЛУРСÆГ - бирæазон кæрдæг
дзæройхуыз-цъæх 10-15 см бæозæндæн
зайæгой. Йæ сыфтæ сты ныхмæвæрд,
дæргъæццон-аикхуыз, ланцетон æмæ
цыргонд. Æрттиваг-цъæх дидинтæ уын-
гæг æмбырдгонд сты рæсугъд иугай æф-
сиргонд цупалты
ФÆТÆНСЫФ РИЗЫНХОС - бæр-
зонд (30-70 см) пакъуыджын зæнгджын
бирæазон кæрдæг зайæгой. Ныхмæвæрд
сыфтæ сты æнæсыфкъах, аикгонд, сæ
кæрæттæ та æмдымбыл-хырхон. Æртив-
ваг-цъæх æмбырд сты даргъæццон рæсу-
гъд цупалты,
ЦÆГАТГÆРДÆГ, кæнæ Агъунцъагæ
-бирæазон къаннæг кæрдæг зайæгой. Иæ
урс-бургонд зæнгыл хæссы хуымæтæг
ивдгонд хæрвхуыз сыфтæ. Йæ дидинтæ
сты фæлурс бур хуыз. Уæрæх пырх у ро-
мыл æмæ уазал климæтты æхсæн, фыл-
дæр та хихджын хъæдты
УАЛДЗЫГОН, кæнæ Уалдзæгдидин
— кæрдæг зайæгой 2-20 см бæрзæндæн.
Иæ хæрдмæдзог æмæ растлæууæг зæнг
у æнæсыф. Дæргъæц-элипсон, кæнæ
сасарихуыз, пакъуыгонд сыфтæ та æм-
бырдгонд сты уидагрæбын пакагондæй.
Лыстæг урс дидинтæ сты цупалгай. Зайы
змисбын зæххыты, фæндагбылты, куыд
хæмпæлгæрдæг хортыдты æмæ быронд-
калд бынæтты.
58

БУРГÆДЫДЗÆМБЫ
ВЕТЛА, или: Верба, Ива
серебристая (Ива белая), Белотал - дерево или
кустарник семейства ивовых со
светлыми побегами, высотой 20-30 м. Нижние
ветви часто склоняются до самой земли.
В отличие от ив она первая
распускается, а ива начинает распускаться вместе
с остальными растениями. У ветлы кора
красновато-бурая, а у ивы -
серовато-зеленая.
ВЕТРЕНИЦА, или Анемона -
многолетнее травянистое растение семейства
лютиковых, некоторые виды которого
разводят как декоративные. Растет
преимущественно на альпийских и
субальпийских лугах. Околоцветники
различной формы с 5-20 листочками и могут
быть белого, пурпурного, синего,
зелёного, жёлтого, розового или красного
цветов.
ВЕТРЕНИЦА ДУБРАВНАЯ -
многолетнее травянистое растение семейства
лютиковых, 10-15 см в высоту, с толстым
корневищем. Цветки белые с фиолетовым
оттенком на наружной стороне лепестков.
ВЕТРЕНИЦА КАВКАЗСКАЯ, или
Анемоноидес кавказский - многолетнее
травянистое растение. Растет в среднем
лесном, степном и субальпийских поясах
Осетии. Цветки одиночные верхушечные
с 5 белыми листками.
ВЕТРЕНИЦА ЛЕСНАЯ - прекрасное
травянистое растение. Цветки ее крупные
(4-7 см в диаметре), белые, снаружи
опушенные. Стебли до 50 см высоты, одеты
мягкими волосками.
ВЕТРЕНИЦА ЛЮТИЧНАЯ -
многолетнее корневищное ядовитое
травянистое растение высотой до 30 см.
Прикорневых листьев нет или лист один, паль-
чато-рассечённый, на длинном черешке.
Цветки золотисто-жёлтые до 3 см
диаметром, с пятью лепестками.
ГЕДУКЪИ, кæнæ: Донæхсыцъы,
Урсхæрис, Фæлурсхæрис - хæрисы би-
нонтæй бæлас кæнæ къутæр 20-30 м
бæрзæндæн ирдхуыз талатимæ. Бинаг
къалиутæ арæх æрзæбул вæййынц зæххы
онг. Хæрисæй уæлдай гедукъи дидин
ракалы раздæр, хæрис та иннæ зайæ-
гойтимæ. Гедукъийæн йæ зæнгы цъары
хуыз у сырхгонд-тарморæ, хæрисæн та
дзæройбын-кæрдæгхуыз.
ГÆДЫДЗÆМБЫ, кæнæ: Анемон,
Гæдыных, Борбундеден - бурдидинты
бинонтæй бирæазон кæрдæг зайæгой.
Иуæй-иу хуызты дарынц декоративен
хъуыддагæн. Фылдæр зайы хæххон æмæ
дæлхохы уыгæрдæнты. Алыхуызон
формам дидинхаутæ вæййынц 5-20 сыфгон-
димæ, кæцытæ вæййынц урс, сæнтсырх,
цъæх, кæрдæгхуыз, уардихуыз æмæ сырх
хуызтæ.
УРСГÆДИНИХ - бурдидины би-
нотæй бирæазон 10-15 см бæрзæндæн
кæрдæг зайæгой бæзджын бынзæнгимæ.
Йæ дидинты урс дидинсыфтæн сæ æддаг
фарс у æрвдидинхуыз.
ГÆДИКЪУХ, кæнæ Гæдыдзæмбы,
кæнæ Дзыбора - бирæазон кæрдæг зай-
æйгой, зайы Ирыстоны астæуккаг хъæд-
ты æмæ дæлхохы тæлмыты. Иугай цъ-
уппон дидинтæн ис фæндзгай урс сыф-
гондтæ.
ХЪÆДДАГ ГÆДЫДЗÆМБЫ -
рæсугъд кæрдæг зайæгой. Йæ егъау
дидинтæ (сæ диаметр 4-7 см) сты урс-
хуыз, сæ æддаг фарс пакъуыгонд. 50 см
бæрзæндæн зæнг æмбæрзт у фæлмæн
æрдутæй.
БУРГÆДЫДЗÆМБЫ, кæнæ
Борбундеден - бирæазон бынзæнгджын
маргджын кæрдæг зайæгой 30 см бæрзæн-
дæн. Уидагрæбын сыфтæ йын нæй кæнæ
у иунæг æнгуылдзхуыз-дихджын сыф,
кæцы æвæрд у даргъ сыфъахыл. Йæ фон-
дзсыфгонд зæринхуыз-бур дидинты
диаметр у 3 см.
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
и
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
59

ВЕШЕНКА
ВЕТРЕНИЦА ПУЧКОВАТАЯ -
ядовитое травянистое растение. Цветки
белые, иногда розоватые. Прикорневые
листья на длинных черешках, пальчато-рас-
сеченные. Растет на высокогорных лугах
и по опушкам горных лесов.
ВЕХ ЯДОВИТЫЙ, или Вех, или
Цикута -травянистое растение семейства
Зонтичные. Издает запах петрушки или
сельдерея. Ядовито всё растение, но
особенно корневище. Цветки обычно
белые, иногда зеленоватые или розоватые.
Произрастает преимущественно на
влажных участках.
ВЕЧЕРНИЦА, или Ночная фиалка,
или Ночная красавица - двулетние или
многолетние травы с лиловыми, белыми
или желтовато-зеленоватыми цветками,
которые вечером приятно пахнут. Плоды
- стручки. Нередко её культивируют как
декоративное душистое растение.
ВЕШЕНКА - крупные, красивые и
довольно вкусные грибы, которые в
последнее время во многих странах
выращивают в промышленных масштабах.
Шляпка диаметром 5-15 (30) см,
округлая, с тонким краем; форма уховидная
или раковинообразная. Гриб появляется
весной, в мае. Поселяются на отмершей
древесине лиственных пород, реже на
живых деревьях.
ВЕШЕНКА ЛЕГОЧНАЯ - гриб,
который может расти и на хвойных
деревьях, но чаще ее увидишь на стволах
дуба, березы, осины, бука. Мякоть этой
вешенки нежная, но довольно упругая.
Этот вид также культивируется, но в
меньших масштабах.
ВЕШЕНКА ОБЫКНОВЕННАЯ, или
Вешенка устричная — светлые-бежеватые
или буроватые, и темные-серые,
буро-серые отливом грибы. Молодые грибы
иногда почти черные. Ножек у гриба почти
нет. Молодые вешенки вкусны, а старые
не пригодными употребления.
БÆХИЦЪОЗÆ - маргджын кæрдæг
зайæгой. Дидинтæ сты урс, хатгай та уар-
дихуыз. Даргъ сыфкъæхтыл уидагхæстæг
сыфтæ сты æнгуылдз-дихджынтæ. Зайы
уæлхохы уыгæрдæнты æмæ хохаг хъ-
æдрæбынты.
КУЫДЗЫ ХЪОНТХОРА, кæнæ
Маргзайæгой — аууондархуз бинонтæй
кæрдæг зайæгой. Тæф кæны басгæрдæг
æмæ маламары хуызæн. У маргджын
нæхъæнæй, фæлæ уæлдай маргджындæр
та у йæ бынзæнг. Йæ дидинтæ фылдæр
сты урс, фæлæ иуæй-иу хатт вæййынц
кæрдæгхуыз æмæ уардихуыз. Зайы фыл-
дæр уымæл рæтты.
ИЗÆРОН ÆРВДЗÆСТ, кæнæ Гес-
перис, кæнæ Изæрон æрвдидин - дыууæ
кæнæ бирæазон кæрдæджытæ. Æрвди-
динхуыз, урс кæнæ бур-кæрдæгхуызон
дидинтæ изæрыгон æхцон будтæф кæ-
нынц. Йæ дыргътæ - кæрддзæмтæ. Арæх
дзы пайда кæнынц хæдзарон
декоративен хæрздæфон зайæгойæ.
ХЪУЗГОН - егъау, рæсугъд æмæ фаг
хæрзад зокъотæ, кæцыты фæстаг рæстæг
бирæ бæстæты зайын кæнынц
промышленной уагыл. Иæ пакахуды диаметр у
5-15 (30) см, тымбылгонд, лыстæг кæро-
нимæ; формæ у хъусхуыз кæнæ хъузг-
гонд. Зокъо фæзыны уалдзæджы, майы
мæйы. Æрбынат кæнынц сыфтæрджын
бæлæсты æмбыдгонд хъæдвыдыл, иуæй-
иу хатт та зайгæ бæлæстыл.
ФÆЛМÆХЪУЗГОН - зокъо, кæ-
цыйы бон у рæзын хихджын бæлæстыл,
фæлæ фылдæр та йæ фенæн ис тулдзы,
бæрзы, урсгæдыбæласыл æмæ тæрсыл.
Зокъойы фæлмæнтæ сты фæлмас, фæлæ
фаг хъандзалгонд. Ацы зокъойы хуыз
дæр зайы культурæйы, фæлæ къаддæр.
ХУЫМÆТÆГ ХЪУЗГОН, кæнæ
Хъузгон - ирд-фистхуыз кæнæ тарморæ-
гонд, æмæ тар-фæныкхуыз, тарбур-фæ-
ныкхуыз зокъотæ. Æрыгон зокъотæ
иуæй-иу хатт вæййынц саухуызмæ æв-
вахс. Зокъо у æнæкъах. Æрыгон зокъотæ
сты аджын, фæлæ зæрæдтæ нæ бæззынц
хæрынæн.
60

ХЪÆДДАГ СТЪÆЛХА
ВЕШЕНКА ПОЗДНЯЯ, или Вешенка
осенняя, или Вешенка ольховая, или
Свинуха ивовая - гриб, растущий на
омертвевшей древесине хвойных и лиственных
пород в октябре - ноябре. Гриб относится
к съедобным, но его горьковатый вкус и
резинистая мякоть нравится не всем.
ВЕШЕНКА РОЖКОВИДНАЯ - гриб
имеющий довольно длинную изогнутую
ножку. Окраска этого гриба всегда
светлая - кремовая, иногда с золотистым
оттенком. Предпочитает дубы и вязы, но
может расти на березах и рябинах.
ВИКА, или Горошек - виды
травянистых растений семейства бобовых
парноперистыми листьями. Дикорастущие
вики засухоустойчивы,
малотребовательны. Они имеют кормовое значение и дают
большую зеленую массу. В культуре
наиболее распространены посевная или
яровая, мохнатая или озимая.
ВИКА ОЗИМАЯ, или Вика
мохнатая - травянистое растение: встречается
на низменности, в предгорьях и горах до
среднего пояса. На полянах, полях, по
краям полей, обочинам дорог, в
кустарниках, садах, посевах.
ВИКА ПОСЕВНАЯ, или Вика яровая
- травянистое растение, имеет кормовое
значение и дают большую зеленую массу.
Встречается от низменности до среднего
пояса. По окраинам полей, на залежах, в
посевах зерновых, садах, у дорог.
ВИКА УЗКОЛИСТНАЯ -
травянистое растение с
продолговато-линейными, плоскосжатые бобами, которые при
созревании растрескиваются. Окраска
темно-коричневая, буровато-зеленая,
пятнистая, реже черная; семядоли
оранжевые.
ФÆЗЗЫГОН ХЪУЗГОН - октябры
æмæ ноябры хихджын æмæ сыфджын
бæлæсты æмбыдгонд хъæдвыдыл чи
зайы уыцы зокъо. Зокъо у хæрынæнбæз-
гæ, фæлæ йæ мает ад æмæ резинон фæл-
мæнтæ алкæйы зæрдæмæ нæ цæуынц.
КЪÆДЗКЪАХОН ХЪУЗГОН - фаг
даргъгъæццон къæдзкъах кæмæн ис
ахæм зокъо. Ацы зокъойы хуыз у ирд-
фæлбур, иуæй-иу хатт зæринхуыз фæл-
гъуызимæ. Фылдæр æвзары тулдз æмæ
хъарман бæлæстæ, фæлæ ма йæ бон у
рæзын бæрзытыл æмæ цъуй бæлæстыл.
СТЪÆЛХА, кæнæ: Халонхъæдур, Хъ-
æдоргæрдæг, Халонгæрдæг, Хъæдурхос —
хъæдуры бинонтæй кæрдæг зайæгой ды-
сисхуыз сыфтимæ. Хъæддаг стъæлхатæ
сты хусрæстæгбыхсæг. Ис сын холлаг
нысаниуаг æмæ дæттынц бирæ кæрдæг.
Культурæйы арæхдæр парахат сты таугæ
стъæлха æмæ хъæдурхос.
ФÆЗЗЫГÆНД СТЪÆЛХА, кæнæ
Хъæдорхуасæ - кæрдæг зайæгой: сæм-
бæлæныл ис, дæлвæзты, хохрæбынты
æмæ хæхты суанг астæуккаг тæлмы онг.
Æрдузты, быдырты æмæ сæ кæрæтты,
фæндагбылты, къутæрджынты, дыргъ-
дæтты æмæ хортыдты.
ТАУГÆ СТЪÆЛХА, кæнæ Таугæ
грохæ - кæрдæг зайæгой, бæззы холла-
гæн æмæ дæтты бирæ кæрдæг массæ.
Фембæлæныл ис куыд дæлвæзты, афтæ
астæуккаг тæлмыты дæр, быдырты
кæрæтты, зæрæстон зæххыты, хортыдты,
дыргъдæтты æмæ фæндагкæрæтты.
ХЪÆДДАГ СТЪÆЛХА, кæнæ Лы-
стæгсыф стъæлха - дæргъæццон-хах-
хон, тæбæкк-æлхъывд хъæдуртæ кæмæн
ис ахæм кæрдæг, Сæ хуыз у тарморæ,
тарбур-кæрдæгхуыз, гæрæмгонд, къад-
дæр хатт сау; мыггагхæйтæ та талгъæр-
хуыз.
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
И
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
61

вишня
ВИНОГРАД - лиана с мощной
корневой системой. Многолетние побеги
достигают значительной толщины.
Однолетние побеги длинные до 3-5 м, тонкие.
Листья цельные или лопастные, цветки
мелкие зелёные собранные в метёлку.
ВИНОГРАД ДЕВИЧИЙ - крупная
лиана с пальчатосложными листьями из
пяти листочков, на длинных черешках.
Разветвленные усики оканчиваются
присосками для удержания за любую опору.
Осенью листья его карминно-красные.
Ягоды черные терпкие.
ВИНОГРАД КУЛЬТУРНЫЙ - самая
крупная лиана (до 30 м) или кустарник.
Ягоды крупные, сладкие, различного
цвета и вкуса.
ВИНОГРАД ЛЕСНОЙ, или Виноград
дикий - невысокая лиана, иногда
стелется по земле. Шаровидные ягоды чёрные,
кислые с сизоватым налётом диаметром
6-10 мм, собраны в гроздья. Цветки с
медовым ароматом. Предпочитает богатые
почвы.
ВИТЕКС ОБЫКНОВЕННЫЙ, или:
Витекс священный, Авраамово дерево,
Агнус-кастус, Прутняк - невысокое
дерево (до 10 м) или кустарник (до 4 м).
Многочисленные мелкие душистые
цветки собраны в метельчато-колосовидное
соцветие. Из молодых веток
изготавливают плетённые изделия. Плоды черного
или темно-коричневого цвета.
ВИШНЕВАЯ СЛИВА, или: Алыча
культурная, Ткемали - ценное плодовое
дерево, семейства Розоцветных,
сильноветвистое. Высота - 3-1 Ом. Цветки белые
одиночные. Плоды удлиненные,
округлые или приплюснутые.
ВИШНЯ, или Вишня обыкновенная -
плодовое дерево с сочными съедобными
тёмно-красными ягодами. Цветки белые
или розовые по 2-3 на длинных
стебельках собраны в небольшие соцветия -
зонтики. Плод сочная костянка с
шаровидной косточкой.
62
СÆНÆФСИР, кæнæ Сæнæфсерæ,
кæнæ Ссенæфсирбæлас - фидар уи-
дагджын здыхсой. Бирæазон талатæ
свæййынц дзæвгар ставд. Иуазон лы-
стæг талаты дæргъ свæййы 3-5 м. Сыфтæ
сты æнæхъæн æмæ фаркджын, лыстæг
кæрдæгхуыз дидинтæ æмбырдгонд сты
боцъкойæ.
ХИЛГÆ СÆНÆФСИР - фондз-
гай сыфгонд æнгуылдзхуыз вазыгджын
сыфтæ кæмæн ис ахæм здыхсой. Пырх-
гонд сыгты кæрон ис фæхæцæгтæ алцы
æнцайæныл дæр. Фæззыгон сыфты хуыз
вæййы кармин-сырххуыз. Гагадыргътæ
сты сау æмæ туаг.
ХÆДЗАРОН СÆНÆФСИР - тынг
егъау здыхсой (30 м онг) кæнæ къутæр.
Йæ гагадыргътæ сты егъау, адджын, алы-
хуыз æмæ алыхуызад.
ХЪÆДДАГ СÆНÆФСИР - каннæг
здыхсой, иуæй-иу хат вæййы зæххыл
хуысгæгондæй. Къорихуыз сау (6-10
мм), туаг гагадыргътæ цъæхбынгонд
тæнæгæвæрд. Дидинтæ мыды будтæф
кæннынц. Æвзары хъæздыг мæртæ.
ХАЛСАСКЪ, кæнæ: Уисгон, Аврамы
бæлас, Уæлфæдзæхст халсаскъ - къутæр
(4 м) кæнæ ныллæггомау, бæлас (10 м).
Тынг бирæ лыстæг хæрздæфаг дидинтæ
æмбырдгонд сты боцкъогонд-æфсир-
хуыз æмдидинты. Йæ æрыгон къалиутæй
аразынц быд дзаумæттæ. Йæ дыргътæ
вæййынц сау кæнæ тарбын-морæхуыз.
БАЛЧЫЛАУИ, кæнæ: Алуша, Алуша
æхсыцъы - уардихуыз бинонтæй тынгкъ-
абузджын зынаргъ дыргъдæттаг бæлас.
Йæ бæрзæнд у 3-10 см. Иугай дидинтæ
сты урсхуыз. Дыргътæ дæргъæццон тым-
былгонд кæнæ тæбæккгонд.
БАЛ, кæнæ: Бачбæлас, Арумбали,
Арынбали, Бали, Цилауи, Килауи — дыр-
гъджын бæлас дзалвджын хæрынæн бæз-
гæ тар-сыр гагадыргътимæ. Урс кæнæ
уардихуыз дидинтæ даргъ дидинкъахыл
æмбырдгонд сты чысылгонд аууондар-
хуыз æмдидинты. Донджын аппæгдыргъ
йæ апп у къорихуыз.

АРУМБАЛИ
Это ценное плодовое и медоносное
растение.
ВИШНЯ ВОЙЛОЧНАЯ - древесное
растение родом из Китая. Отличается от
других видов опушением сладких сочных
ягод и морщинистых листьев. Весной
этот неприхотливый кустарник
покрывается розовато-белыми цветками;
устойчив к заморозкам.
ВИШНЯ ДУШИСТАЯ МАГАЛЕБ-
СКАЯ, или: Черемуха маголебская, Ма-
галебка, Кучина, Антипка - крупный
кустарник или дерево до 12 м высотой
с широкояйцевидными остроконечными
листьями. Цветы белые, душистые,
появляются одновременно с распусканием
листьев; плоды черные, мелкие, горького
вкуса и несъедобны. Растет по склонам
гор, днищам ущелий, вдоль рек, среди
кустарников.
ВИШНЯ КУСТАРНИКОВАЯ - это
кустарник высотой до 2 м с густой
кроной. Листья яйцевидные или ланцетные
до 5 см длиной. Встречается в степной
и лесолугово-степной поясах, на сухих
южных склонах, среди кустарников, в
рощах, на опушках.
ВИШНЯ ПТИЧЬЯ, или Черешня -
дерево высотой до 30 м. Ствол ровный,
с гладкой коричнево-лиловой корой.
Плоды круглые, тёмные. Встречается от
низменности до среднегорья, в лесах, по
опушкам. Медонос леса.
ВИШНЯ СЕДАЯ - дерево с
ярко-розовыми цветками. Листья снизу беловой-
лочные, цветки ярко-розовые. Уживается
в трещинах скал, среди камней на
щебнистых почвах. На каменистых и скалистых
склонах иногда образует заросли.
ВИШНЯ СТЕПНАЯ, или Вишня
лесостепная - низкорослый кустарник,
высотой 0,5-1,5 м, образует обильную
корневую поросль. Степной медонос.
У ахсджиаг дыргьджын æмяæ мыддæт-
таг зайæгой.
ХЪУЫНАБАЛ - Китайæ æрбацæу-
гæ бæлас зайæгой. Иннæ балтæй хицæн
кæны пакъуыджын дзалвджын дыргъ-
тæй æмæ æнцъылд сыфтæй. Уалдзæг
ацы фæразон къутæр æмбæрзтгонд æр-
цæуы уарди-урс дидитæй, фæразон у
зымæджы хъызтытæн.
БУДТÆФБАЛ, кæнæ Сауес, кæнæ
Къæбырттæг - егъау къутæр кæнæ 12 м
бæрзæндæн бæлас (^æтæнаикхуыз цыр-
гхкæрон сыфтимæ. Иæ урс, будтæфгæ-
наг дидинтæ фæзынынц сыфтæр ракал-
димæ иу рæстæгыл; дыргътæ сты сау, лы-
стæг, мает ад кæнынц æмæ хæрынæн нæ
бæззынц. Зайы хæхты фæхстыл, кæмтты
бын, цæугæдæтты цур, райдзаст хъæдты
æмæ къутæрты æхсæн.
КЪУТÆРБАЛ, кæнæ Балкъутæр
- дыууæ метры бæрзæндæн бæзжын
къалиуджын къутæр. Аикхыз кæнæ са-
сарихуыз сыфты дæргъ у 5 см онг. Фем-
бæлæныл ис тыгъбыдырты æмæ хъæ-
дуыгæрдæны- быдыры тæлмыты, хус
хуссайраг фæхстыл, къутæрты æхсæн,
къохты æмæ хъæдрæбынты.
АДДЖЫН БАЛ, кæнæ Гуырдзи-
аг бал, кæнæ Черешня - Æртын метры
бæрзæндæн бæлас. Йæ зæнг у æмраст,
лæгъз морæ-кæркусæгхуыз цъаримæ.
Гагадыргътæ сты тымбыл таргонд. Фем-
бæлæн йыл ис куыд дæлвæзты афтæ
астæухохрæтты, хъæдты æмæ хъæдрæ-
бынты. У мыдхæссаг.
ХОХАГ БАЛ - ирд уардихуыз дидин-
джын бæлас. Сыфты дæллаг фарс у ур-
спакъуыджын, дидинтæ ирд-уардихуыз.
Зайы къæдзæхты цъасты, дурты æхсæн
хуырджын мæрты. Хатгай дурджын æмæ
къæдзæх фæхстыл аразы пъазбынтæ
(пыхсбынтæ).
АРУМБАЛИ, кæнæ: Арынбали, Бали,
Тыгъбыдырон бал - ныллæгрæзт къутæр
0,5-1,5 м бæрзæндæн, саразы парахат уи-
дагджын талауад. У тыгъдбыдирон мы-
дхæссæг.
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
И
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
63

ВОДЯНАЯ ЗАРАЗА
ВОДОКРАС, или Лягушечник -
небольшие, изящные, свободно плавающие
водные растения с однополыми белыми
цветками. Листья собраны в розетку и
имеют длинные черешки и плавающие на
поверхности воды широкосердцевидные
пластинки.
ВОДОРОСЛЬ - низшее водяное
растение, у которого отсутствуют
расчленение на корень, стебель и листья. Обитает,
как правило, в водной среде.
ВОДОРОСЛЬ КРАСНЫЙ, или
Багрянка - отдел водорослей, обитатели
прежде всего морских водоёмов,
пресноводных представителей известно
немного. Обычно это довольно крупные
растения, но встречаются и микроскопические.
ВОДОРОСЛЬ НОСТОК, или Носток
- нитевидная водоросль, которая живет в
пресной воде, прикрепляясь к одному
месту или пассивно плавая, или же на
земле во влажных местах. Округлые
упруго-студенистые скопления достигают
иногда величины куриного яйца; плавает
в озерах и прудах.
ВОДОСБОР, или Орлик, или
Аквилегия - многолетнее травянистое растение.
Цветки с 5 яркоокрашенными
крупными чашелистиками и 5 воронковидными
лепестками синего, фиолетового, реже
красного, розового и белого цвета. Плод
- сборная листовка.
ВОДОСБОР КАВКАЗСКИЙ -
многолетнее травянистое растение 30-60 см
высоты. Растет в горных лесах, ядовит.
После дождя его цветки наполняются
водой. Стебель в верхней части ветвистый,
клейкий. Прикорневые листья длинно-
черешковые, Цветки 5-8 см в диаметре,
синие.
ВОДЯНАЯ ГРЕЧИХА, или Горец
земноводный - многолетнее травянистое
растение.
ВОДЯНАЯ ЗАРАЗА, или Элодея -
водное растение семейства водокрасовых.
УРСДОНЗАЙ, кæнæ Хæфсой - гыц-
цыл, айв, уæгъдибар ленкæнæг доны зай-
æгойтæ иуæрдон урс дидинтимæ. Сыфтæ
æмбырдгонд сты пакагондæй æмæ сын
ис даргъ сыфкъæхтæ æмæ доны уæлцъар
ленкæнæг фæтæн зæрдæхуыз цъарæгтæ.
ДОНЗАЙ, кæнæ: Донхал, Донгæрдæг,
æ Донзайсегой, Донхалæ - хуымæтæг
доны зайæгой, кæцыйæн нæй уидаг, зæнг
æмæ сыфтæ. Цæры æрмæстдæр доны
фалдзусы.
СЫРХ ДОНЗАЙ, кæнæ Рæдæнгтæ
- фыццаджыдæр денджызон донуæтты
цæрæг донзайты хайад, æдзæх донуæтты
ацы зайæгойтæй арæх нæ вæййы. Арæх-
дæр ацы зайæгойтæ вæййынц фаг егъау,
фæлæ фембæлæн ис хæрзчысылтыл дæр.
ХАЛДОНЗАЙ - æндаххуыз донзай,
кæцы цæры æдзæх донуатты, иу бына-
тыл ныхæцгæнгæйæ, кæнæ та æнæархай-
гæйæ ленк кæны, кæнæ та зайы зæххыл
уымæл бынæтты. Ацы донзайæ тымбыл
хъандзал-уазалæггонд тыгуыртæ каркы
аичы асмæ схæццæ вæййынц; ленк кæ-
нынц цадты æмæ ауæзтадты.
ДОНДЗАГ, кæнæ Фондздидинсыф -
бирæазон кæрдæг зайæгой. Йæ дидинтæ
5 ирдахуырст егъау къуссыфтимæ æмæ 5
хъуырдзæвæн хуыз дидинсыфтиæ цъæх,
фиолетон, хатгай сырх уардихуыз æмæ
урс хуызтæ.
КАВКАЗАГ ДОНДЗАГ, кæнæ Донд-
зал, кæнæ Дондзæкег - бирæазон кæрдæг
зайæгой 30-60 см бæрзæндæн. Зайы хо-
хаг хъæдты, у маргджын. Уарынæй йæ
дидинтæ байдзаг вæййынц донæй. Зæн-
гы уæллаг хай у къалиуджын, æндæдзаг.
Уидагрæбын сыфтæ сты даргъ сыфкъ-
ахджын. 5-8 см даметрон дидинтæ сты
цъæх.
ДОНЫ САУФАГÆ - бирæазон
кæрдæгзайæгой.
ДОНСÆФТ, кæнæ Элодея - доны за-
йæгой, урсдонзайы мыггагæй.
64

ДОНЫ САБÆЛУТ
ВОДЯНАЯ ЗВЁЗДОЧКА, или
Болотник, или Красовласка - однолетняя
трава с тонким стеблем и супротивными
листьями, целиком погружённые в воду.
ВОДЯНАЯ ЛИЛИЯ, или: Кувшинка
белая, Лилия водяная, Кувшинка -
травянистое водное растение семейства
кувшинковых. Цветы растения - плавающие
или приподнятые над водой на длинных
прямых цветоносах.
ВОДЯНАЯ СОСЕНКА
ОБЫКНОВЕННАЯ, или Хвостник - многолетнее
водное растение. Естественная среда
обитания - болота, мелководье водоемов,
вдоль берегов озер и рек, частично
погруженное в воду. Имеет одиночный
вертикальный стебель до 50 см в высоту,
который покрыт узкими зелеными листьями
до 4 см длиной. Он растет как в пресной,
так и в соленой воде.
ВОДЯНИКА, или Вороника, или Шик-
та - стелющийся кустарничек, высота
которого редко превышает 20 см, а длина
побегов может достигать 100 см.Отвар
растения стимулирует нервную систему,
восстанавливает силы, нормализует
артериальное давление. Растёт пятнами -
куртинами. Стебель тёмно-бурого цвета,
плотно покрыт листьями.
ВОДЯНИКА КАВКАЗСКАЯ, или
Шикша - вечнозеленое болотное
растение. Ветки у нее с жесткими волосками.
Цветки небольшие, розовые. Встречается
в сырых сосняках, горных болотах.
ВОДЯНОЙ КАШТАН, или Чилим,
или Рогульник плавающий, или Чёртов
орех - однолетнее травянистое водное
растение. Стебель тонкий, длинный,
ползучий при основании. Листья,
которые под водой, супротивные, линейные.
Листья, которые на поверхности воды
собраны в розетку на верхушке стебля.
Цветки одиночные, белые или розовые,
мелкие.
ЦЪЫМАРГОН - иуазон кæрдæг
нарæг зæнгимæ æмæ ныхмæвæрд сыф-
тимæ, æнæхъæнæй доны ныгъуылдæй
ДОНЫ ХЪОППÆГ, кæнæ Дордой-
наг, кæнæ Дурындзаг - дурындзæгы би-
нонтæй доны кæрдæг зайæгой. Зайæгойы
дидинтæ сты ленкгæнджытæ кæнæ сты
донæй уæлæмæ схæцгæ даргъ æмраст
дидинкъæхтыл.
КЪÆДЗИЛÆГ - бирæазон доны за-
йæгой. Йæ æрдзон цæрæн фалдзус - цъ-
ымаратæ, тæнæг донуæттæ, цæугæдоны
æмæ цадты былгæрæтты, иуæй -иу хай-
тæ вæййынц доны ныгъуылд. Ис йын иу
50 см бæрзæндæн зæнг, кæцы æмбæрзт у
нарæг кæрдæгхуыз 4 см дæргъæн сыфæй.
Зайы куыд æдзæх, афтæ цæхджын
дону æтты.
БОБОНА, кæнæ: Рагона, Саунæ-
мыг, Донсаунæмыг, Донсаунæмуг -
йæ бæрзæнд 20 см онг кæмæн у ахæм
зæхæмвæз къутæр, талаты дæргъ хæццæ
кæны 100 см бæрц. Зайæгойы цымгæ
рæстмæ кæны нервыты системæ, фидар
кæны тыхæвæрд, йæ бынаты лæууын
кæны туджы æлхъывдад. Зайы къæмттæй
- æмбырдæгтæй. Йæ тарбур зæнг æнгом
æмбæрзт у сыфтæрæй.
ХОХАГ БОБОНА, кæнæ Саунæмыг
кæнæ Хохаг рагона — æнусонцъæх туа-
цъæ кæрдæг. Йæ къалиутæ сты хъæбæр
æрдутимæ. Сæмбæлæн йыл ис уымæл
нæзбынты, хохаг цъымараты.
ДОНЫ САБÆЛУТ, кæнæ Ленкæнаг
донысыф - иуазон доны кæрдæг зайæ-
гой. Йæ лыстæг зæнг у даргъгонд æмæ
йæ бындурæвæрд у бырæг. Доны
ныгъуылд сыфтæ сты ныхмææвæрд æмæ хах-
хон. Дон уæлцъар сыфтæ æмбырдгонд
сты пакагодæй зæнгы цъуппыл. Иугай
лыстæг дидинтæ сты урс кæнæ уарди-
хуыз.
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
65

ВОЛОДУШКА
ВОДЯНОЙ ОРЕХ, или: Рогульник,
Чилим, Водяной каштан, Рогульник
плавающий, Чёртов орех - водная
однолетняя трава. Стебель находится под водой,
развивается весной из плода и достигает
поверхности воды. Имеет 3,6-5 м в
длину. Листья цельные, рано опадающие;
развиваются на подводных узлах стебля.
У растения плод, внешне напоминающий
голову быка
ВОДЯНОЙ ПЕРЕЦ или Горец
перечный, или Лягушечья трава - травянистое
однолетнее растение, высотой 30-90 см.
При поедании коровами молоко
окрашивается в синий цвет. Стебель
прямостоячий или восходящий, обычно ветвистый,
голый, красноватый. Листья ланцетные,
нижние с короткими черешками, верхние
сидячие, острые, гладкие.
ВОЛДЫРНИК ЯГОДНЫЙ -
многолетняя трава с ветвистым
приподнимающимся или лежачим стеблем длиной 0,5-2
м с супротивными листьями. Цветки
одиночные с зеленовато-белыми лепестками.
Плод шаровидный, ягодообразный.
Растёт во влажных местах..
ВОЛЖАНКА ЛЕСНАЯ, или Арункус
- многолетняя высокая трава с крупными
метёлками мелких белых или кремовых
цветков. Растёт на опушках, по склонам,
в зарослях кустарников.
ВОЛЖАНКА, или Волжанка
обыкновенная - двудомное многолетнее трвя-
нисто растение, высотой до 2-х метров.
Мелкие цветки в колосовидных кистях
собраны в легкие воздушные метелки
кремового цвета.
ВОЛОДУШКА - многолетнее
травянистое растение с ветвящимся
восходящим корнями. Стебли круглые, внутри
полые, высотой 50-120 см. Листья голые,
продолговатые. Цветки желтые, мелкие,
сидят на коротких ножках. Плоды
продолговато-эллиптические, длиной до 0,5
см.
ДОНÆХСÆР, кæнæ: Трапа, Ленкæ-
наг донысыф - иуазон доны цæрæг
кæрдæг зайæгой. Йæ зæнг ис доны бын
æмæ уалдзæджы райрæзгæйæ схæццæ
вæййы доны уæлцъармæ. Йæ дæргъ хæц-
цæ кæны 3,6-5 метрмæ æввахс. Æнæхъ-
æн сыфтæ раджы æрызгъæлынц: рæзгæ
та кæнынц дæлдоны зæнгы сыхуылты
(æлхынцъæгты). Зайæгойæн йæ дыргъ
æддейæ бакæсгæйæ зæрдыл æфтауы га-
лысæр
ИГÆРХОС, кæнæ Доны цывзы, кæнæ
Хæфсгæрдæг - иуазон кæрдæг зайæ-
гой 30-90 см бæрзæндæн. Хъом æй куы
бахæрынц уæд сæ æхсыр райсы цъæх-
хуыз. Зæнг у æмраст кæнæ схæцгæ, фыл-
дæр хатт къалиуджын, гæмæх æмæ сырх-
бын. Бинаг сасарихуыз сыфтæн ис цы-
быр сыфкъæхтæ, уæллаг сыфтæ та æнæ
сыфкъах, цыргъ æмæ лæгъзгонд.
ÆВЗÆКЪЕЦ - къалиуджын уæлæмæ
схæцгæ 0,5-2 м бæрзæндæн бирæазон
кæрдæг зайæгой ныхмææвæрд сыфтимæ.
Иугай дидинтæн ис кæрдæгхуыз-урс ди-
динсыфтæ. Иæ дыргъ у къоригонд, гага-
хуызæн. Зайы уымæл бынæтты.
ХЪÆДДАГ СЫРДЫХОС, кæнæ
Дзæлвæ - бирæазон кæрдæг зайæгой егъ-
ау урс æмæ фæлбур дидинтæй уисгонд
æмдидинимæ. Зайы хъæдрæбынты, хох-
фæхстыл, къутæрты пъазбынты.
СЫРДЫХОС - дыууæ метры
бæрзæндæн дыхæдзарон бирæазон
кæрдæг зайæгой. Æфсиргонд цупалы лы-
стæг дидинтæ æмбырдгонд сты рог уæл-
дæфгонд фæлбурхуыз боцъкоты.
БУРДЗАУХ - бирæазон кæрдæг зай-
æгой къалиуджын схæцгæ уидæгтимæ.
Тымбыл, мидæгæй тут зæнгтæн сæ
бæрзæнд хæццæ кæны 50-120 см онг.
Гæмæх сыфтæ сты дæргъæццон. Лыстæг
бур дидинтæ лæууынц цыбыр дидинкъ-
æхтыл. Дыргътæ сты дæргъæццон-эл-
липсон, 0,5 см дæргъæн.
66

СЕСИЛИ
ВОЛОСЕНЕЦ ПЕСЧАНЫЙ, или
Колосняк - многолетнее травянистое
злаковое растение с ползучим корневищем и
высотой от 60 до 150 см. Листья
сизовато-зелёные, жёсткие, плоские.
ВОЛЧЕЦ КУДРЯВЫЙ, или Волчец,
или Кникус, или Чертополох
благословенный - однолетнее кустарниковое
растение, достигает приблизительно 50 см
высоты, его стебель пятигранный
полосатый, а листья продолговатые с волосками.
ВОЛЧЕЯГОДНИК КАВКАЗСКИЙ,
или Волчник кавказский - травянистое
растение с белыми цветками и черными
плодами. Листопадный кустарник 1-2 м
высотой со светло-серой корой. Соцветие
верхушечное, головчатое, из 15-20 белых
ароматных цветков.
ВОЛЧЕЯГОДНИК
ОБЫКНОВЕННЫЙ, или Волчник обыкновенный,
Волчье лыко, или Волчьи ягоды, или
Пухляк - высокий мало лиственный
кустарник (60-120 см). Цветки обоеполые,
большей частью розовые, реже белые и
других оттенков. Встречается в подлеске
горных ольховых и сосново-березовых
лесов. Ягоды ярко-красные, но ядовитые.
ВОЛЧЕЯГОДНИК СКУЧЕННЫЙ
- кустарник вечнозеленый до 0,5 м
высотой, листья скучены на вершинах ветвей;
цветки душистые белые; костянки
красные. Растение сильно ядовитое. Растут в
основном в горах (достигая высот 3000
м), за что получили название «альпийская
сирень».
ВОЛЧНИК, или Волчеягодник -
раннецветущих декоративных ядовитых
травянистое растений. Нектар его
привлекает пчел и других насекомых. Осенью на
стеблях ярко-красные, но опасные ягоды.
Кора волчника используется в медицине.
РÆЗÆДÆГ, кæнæ Лæбырдæг -
бирæазон кæрдæг хъæмхал зайæгой быр-
гæ бынзæнгимæ æмæ 60-150 см бæрзæн-
дæн. Йæ сыфтæ сты цъæхбынгонд, хъ-
æбæр æмæ тæбæкк.
ХЪЫСХЪЫСÆГ, кæнæ Сындз-
гæрдсег, кæнæ Хъисхъисæг - иуазон къ-
утæр зайæгой, схæццæ вæййы 50 см
бæрзæндæн. Зæнг у фондзтигъон æмæ
гæрæм, сыфтæ та дæргъæццон æрду-
тимæ.
ХОХАГ МОЙМАР, кæнæ Кавказаг
моймар - урс дидинджын æмæ сау гага-
дыргъджын кæрдæг зайæгой. Иу-дыууæ
метры бæрзæндæн сыфтæркалæг къутæр
ирд-сæгхуыз хъæдцъаримæ. 15-20 буд-
тæфкæнаг дидинсыфтæй арæзт æмдидин
у цъуппон, æмæ сæргонд.
МОЙМАР, кæнæ: Мойнæмар, Бирæ-
гъы цæст, Цæстурсгæнæн сæгъымæ-
цъæ, Бирæгъы гага, Берæгъи гагатæ
— бæрзонд (60-120 см) цъуссыфтæр къ-
утæр. Дидинтæ сты дыæрдон, фылдæр
хатт уардихуыз, хаттæй хатт та урс æмæ
иннæ фæлгъуызтæ. Сæмбæлæныл ис хо-
хаг фæрвхъæдты æмæ нæзы-бæрзбынты.
Йæ гагадыргътæ сты ирд-сырх, фæлæ
маргджынтæ.
БИРÆГЪЫГАГА, кæнæ Сурх бæрæ-
зе, кæнæ Берсегъи гага - æнусонцъæх
къутæр 0.5 см бæрзæндæн, сыфтæ цæн-
дæй лæууынц къабузты цъуппыл; урс
дидинтæ сты будтæфгæнаг, аппæгдыргъ-
тæ та сырх. У тынг маргджын зайæгой.
Зайы фылдæр хæхты 3000 м тæлмы онг
æмæ йæ уый тыххæй хонынц «хохаг си-
рингæ».
СЕСИЛИ, кæнæ: Бирæгъы цæст, Ссе-
гъмæцъ, Сæгъмæцъсе - рагдидинкалæг
декоративон маргджын кæрдæг зайæгой.
Йæ буд йæхимæ тырнын кæны мыды-
бындзыты æмæ иннæ саскты. Фæззыгон
йæ зæнгтыл вæййынц ирд-сырх, фæлæ
тæссаг дыргътæ. Зæнгы цъарæй пайда
кæнынц медицинæйы.
Г
д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
67

вороний глаз четырехлистный
ВОЛЧОК, или Спящий волчок, или
Заразиха подсолнечная - многолетние
травянистые паразитные растения,
светло-бурого, желтоватого, розоватого или
синеватого цвета.
ВОЛЧЬЕ ЛЫКО, или Дафне, или
Волчеягодник, или Волчник - листопадные
или вечнозелёные кустарники. Цветки
двуполые, с четырьмя лепестками. Кора
волчьего лыка очень жесткая и прочная.
Из нее производили лыко, канаты,
веревки и бумагу. Именно этому свойству
растение обязано своим названием.
ВОРОНЕЦ КОЛОСИСТЫЙ, или Ак-
тея - многолетнее травянистое растение,
высотой 30-60 см. Листья удлиненно -
яйцевидные, пильчато-зубчатые, Цветки
одиночные, желтовато-белые, собранные
в рыхлые кисти. Плод-черная блестящая
сочная ягода, ядовитая.
ВОРОНИЙ ГЛАЗ - многолетняя
трава семейства лилейных. Листья
яйцевидные или ланцетные. Цветки одиночные,
желтовато-зелёные. Плод ядовитая ягода.
Растение бывает ядовито и целиком.
ВОРОНИЙ ГЛАЗ НЕПОЛНЫЙ -
травянистый многолетник с
прямостоячим, неветвистым стебелем высотой с 15-
30 см. Цветок одиночный, верхушечный,
четырёхчленный. Плод - сизовато-чёрная
многосеменная ягода. Эндемик Кавказа.
У этого растения на стебле 4 овальных
листа ниже цветка и далее по 4 члена во
всех частях цветка. Растёт в тенистых
лиственных лесах, в тенистых лесных
оврагах. Ядовитое растение.
ВОРОНИЙ ГЛАЗ
ЧЕТЫРЕХЛИСТНЫЙ - многолетнее травянистое
растение семейства лилейных высотой 15-45
см. На верхушке стебля расположена
мутовка из 4 овальных листьев. Цветки
зеленовато-желтые, одиночные. Плод -
черная ягода. Встречается в смешанных
и широколиственных лесах на влажных
почвах. Ядовитое растение.
ТÆТХÆНИ, кæнæ Сæгъымæцъ,
кæнæ Кæрдæгхор - бирæазон æввонгхор
(паразитон) кæрдæг зайæгой ирд-тар-
морæ, бургонд, уардихуыз кæнæ цъæх-
гонд дидинтимæ.
БИРÆГЬМÆЦЪЫ, кæнæ: Моймар,
Цæстурсгæнæн - сыфтæркалæг, кæнæ
æнусонцъæх къутæр. Дыæрдон дидинтæ
цыппæргай дидинсыфтимæ. Зæнгы цъар
у тынг фидар æмæ хъæбæр. Уый тыххæй
дзы арæзтой мæцъ, рæтæнтæ, бæндæнтæ
æмæ гæххæт.
СЫНТГÆРДÆГ - бирæазон
кæрдæг зайæгой, йæ бæрзæнд у 30-60
см. Сыфтæ сты дæргъæццон-аикхуыз
æмæ хырхон-дæндаггон сыфтæ. Иугай
бурбын-урс дидинтæ æмбырдгонд сты
хæмпус цупалты. Дыргъ у сау æрттиваг
дзалвджын маргджын гагадыргъ.
ТАРНИЗЫХОС, кæнæ Халони
цæстæ - аикхуыз кæнæ сасарихуыз
сыфтæрджын бирæзон кæрдæг. Иугай
дидинты хуыз у бур-кæрдæгхуыз. Дыргъ
у маргджын гагахуыз. Зайæгой æнæхъ-
æнæй дæр у маргджын.
АСТСЫФОН, кæнæ Астсы-
фонкæрдæг - бирæазон кæрдæг æмраст
æнæкъалиу зæнгимæ, 15-30 см бæрзæн-
дæн. Иунæг дидин у цъуппон, цыппар-
хайон. Дыргь у фæздæгхуыз бирæмыг-
гагон гагадыргъ. У Кавказы эндемикон.
Ацы зайæгойæн йæ зæнгыл ис 4 дæр-
гьдымбылон сыфы дидины бын æмæ
4 сыфы та дидины алы хæйтты. Арды-
гæй уайы йæ ном дæр. Зайы аууонджын
сыфджын хъæдты, хъæды сатæг æрхыты.
У маргджын зайæгой.
ЦЫППАРСЫФОН, кæнæ Цыппар-
сыфонкæрдæг - бирæазон кæрдæг за-
йæгой 15-45 см бæрзæндæн. Зæнгы цъ-
уппыл æвæрд ис змæнтæн 4 дæргъдым-
былон сыфтæй арæзт. Ардыгæй уайы йæ
ном дæр. Иугай дидинтæ сты кæрдæг-
хуыз-бур. Дыргь у сау гага. Сæмбæлæ-
ныл ис хæццæ æмæ фæтæнсыфтæрджын
хъæдты уымæл мæрты. У маргджын за-
йæгой
68

ЛÆГЬЗ ХЪАРМАН
ВОРОНИКА, или Шикша - низкий
вечнозелёный кустарничек с узкими и
плотными листьями. То же, что Водяника.
ВОРОНИКА КАВКАЗСКАЯ -
кустарничек, ветви которого, покрытые
мелкими листьями, напоминают иголки,
похожи на хвойные. Стебель высотой
12-30 см, прямой или восходящий,
опушенный. Листья почти сидячие,
яйцевидные или продолговатые. Цветоножки
нитевидные, в три раза длиннее чашечки.
ВОРСЯНКА ЛЕСНАЯ - двулетнее
травянистое растение до 2 м в высоту.
Листья удлинённые, яйцевидные или
ланцетовидные. Цветки мелкие лиловые
в цилиндрическом головчатом соцветии.
ВОСКОВНИК, или Восковница, или
Мирика - небольшое дерево или
кустарник с очередными цельными листьями.
Цветки в колосовидных соцветиях или
одиночные, мелкие, обычно однополые,
без околоцветника. Плоды костянковид-
ные.
ВЬЮНОК ПОЛЕВОЙ - вьющаяся
трава или кустарничек, до 250 см в
длину с многочисленными стелющимися или
вьющимися побегами и с
беловато-розоватыми цветками. Листья черешковые,
яйцевидные или ланцетные. Поедание
его стеблей и корней вызывает поносы у
скота.
ВЯЖЕЧКА - одно- или двулетнее
травянистое растение высотой 40-160 см. То
же, что Башенница гладкая
ВЯЗ, или Вяз обыкновенный, или Вяз
гладкий - лиственное дерево высотой до
35 м. Листья сверху гладкие с длинным
черешком. Побеги светлые голые.
Плоды крылатки на длинных плодоножках.
Сбрасывает осенью не только листья, но
и часть живых веточек.
ВЯЗ ГЛАДКИЙ, или Ильм -
листопадные деревья. Цветут ранней весной, до
появления листьев. Вяз гладкий - дерево
до 35 м высотой с плодами (крылатками)
на длинных плодоножках.
РАГОНА, кæнæ Донысаунсемыг -
ныллæг æнусонцъæх кудзи нарæг æмæ
мæстæг сыфтимæ. Кæс Бобона.
КУ ЙБАДÆН, кæнæ Хихкъудзи, кæнæ
Хохаг рагона - йæ къалиутæ лыстæг су-
дзинхуыз сыфтæ ахæм къудзи. Æмраст,
уæлæмæ ссæугæ æмæ пакъуыджын зæн-
гы бæрзæнд у 12-30 см онг. Æнæсыфкъах
сыфтæ сты аикхуыз æмæ дæргъæццон.
Иæ халгонд дидинкъæхтæ сты æртæ хат-
ты даргъдæр дидины къусгондæй.
АРСНЫХОН - дыууæ метры
бæрзæндæн дыууæазон кæрдæг зайæгой.
Сыфтæ сты даргъгонд, аикхуыз кæнæ
сасарихуыз. Лыстæг кæркусæгхуыз ди-
динтæ æмбырдгонд сты цилиндрон сæр-
гонд æмдидины.
БÆЗГЫСЫФ, кæнæ Бæзгисифæ
- къаннæг бæлас кæнæ къутæр радон
æнæхъæн сыфтимæ. Дидинтæ æмбырд
сты æфсирхуыз æмдидинты, кæнæ иу-
гæйттæй, лыстæг, фылдæр хатт иуæрдон,
æнæ дидинварсæй. Дыргътæ сты аппæг-
дыргътыхуыз.
ЛЫВДЗÆГ, кæнæ: Ливдзæг, Нывд-
зæг, Фæлерæ, Нывзæг, Фалери - тых-
сæг кæрдæг кæнæ къудзирбирæнымæц
зæхæмвæз кæнæ тыхсгæ талатимæ æмæ
урсгонд-уардихуыз дидинтимæ. Сыфкъ-
ахджын сыфтæ сты аикхуыз кæнæ
сасарихуыз. Фос æй куы бахæрынц уæд тæл-
лæх кæнынц.
ТАГЪДЗÆ кæнæ Дæргъдзæг - йæ
бæрзæнд 40-160 см кæмæн у ахæм иу,
кæнæ дыууæазон кæрдæг зайæгой.
ХЪАРМАН, кæнæ Сывылдз -
сыфтæрджын бæлас 35 м бæрзæндæн.
Даргъ сыфкъахджын сыфтæ уæллаг фарс
сты лæгъз. Талатæ сты ирд æмæ гæмæх.
Дыргътæ сты базырой даргъ дыргъкæх-
тыл. Фæззыгон æркалы канд сыфтæ нæ,
фæлæ ма къалиуты хай дæр.
ЛÆГЪЗ ХЪАРМАН - сыфтæркалæг
бæлæстæ. Дидинæг ракалынц уал-
дзæджы сыфты разæй. Лæгзхъарманæн
йæ бæрзæнд хæццæ кæны 35 м онг
базырой дыргътимæ даргъ дыргъкъæхтимæ.
г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
69

ВЯЗЕЛЬ ПЕСТРЫЙ
А ВЯЗ ЛИСТОВАТЫЙ, или Берест,
г- или Карагач, или Караич, или Караич-
ник, или Красная берестина, или Крас-
[5| ный ильмовник - дерево высотой до 30 м
(чаще 10-15 м) с диаметром ствола до 1,5
м, с более мелкими, но плотными
листьями, чем вяз гладкий.
ВЯЗ ПОЛЕВОЙ, или Вяз шершавый,
или Карагач - большое лиственное
дерево с прочной древесиной. Листья жёстко-
волосистые на коротких черешках сверху
гладкие. Медонос луговой.
ВЯЗЕЛЬ ПЕСТРЫЙ, или Вязель
разноцветный, или Заячий клевер -
многолетнее травянистое растение с полым
ветвистым стеблем. Листья сложные, с
эллиптическими листочками и
ланцетными прилистниками. Цветки мелкие,
бело-розовые и белые, очень душистые.
Высота растения 60-80 см.
СЫФДЖЫН ХЪАРМАН - æртын
метры бæрзæндæн (арæхдæр 10-15 м)
бæлас. Зæнгы диаметр хæццæ кæны 1
м онг. Йæ сыфтæ сты лæгъз хъарманы
сыфтæй къаддæр, фæлæ мæстæгдæр (æн-
гомдæр).
БЫДЫРОН ХЪАРМАН, кæнæ
Сывычдз - фидар хъæдвыдджын егъ-
ау сыфтæрджын бæлас. Цыбыр сыфкъ-
ахджын дæрзæгæрдуджын сыфтæ
уæлейæ сты лæгьз. У уыгæрдæны мыд-
хæссæг зайæгой
БЕЗ кæнæ Тæрхъусон æрæсыфон
- бирæазон кæрдæг зайæгой. Ис йын
тут къалиуджын зæнг. Сыфтæ сты ва-
зыгджын эллиптикон сыфгондтимæ æмæ
сасарихуыз дæлсыфтимæ. Лыстæг ди-
динтæ сты урс-уардихуыз æмæ урсытæ,
тынг будтæфкæнаг. Йæ бæрзæнд у 60-80
см.
70

ГОГОДЗÆГ
ГАБЛИЦИЯ ТАМУСОВИДНАЯ -
многолетнее травянистое растение.
Близкий родственник свеклы, но, в отличие от
неё, габлиция - карабкающееся растение,
летом может взбираться на высоту до 3 м
и более. Листья съедобные, напоминают
шпинат. Реликтовая лиана. Вид внесён
в Красную книгу Республики Северная
Осетия-Алания.
ГАДЕЛИЯ МОЛОЧНОЦВЕТНАЯ,
или Колокольчик молочноцветковый -
крупное (до 180 см) многолетнее
корневищное травянистое растение с прямым
стеблем и мете л ко видным голубым и
белым соцветием. Весьма декоративен,
выведено множество культурных сортов.
Хороший медонос.
ГАДЮЧИЙ ЛУК, или Мышиный
гиацинт - травянистое луковичное
растение семейства лилейных. Листья узкие
линейные. Околоцветник венчиковидный
бочёнкообразный из фиолетовых, синих,
реже белых лепестков.
ГАЛИНСОГА
МЕЛКОЦВЕТКОВАЯ - однолетнее трудно искореняемое
сорное травянистое растение высотой до
60 см. Семядольные листья маленькие,
булавовидные, на концах затуплены.
Настоящие листья парные, с мелкими
зубчиками. Цветки белые. Встречается и на
газонах, в садах.
ГАЛИНСОГА РЕСНИТЧАТАЯ -
редкое травянистое растение с длинно-
волосистым стеблем. Листья широкие,
треугольной формы. Многочисленные
цветоносы с желтыми чашевидными
цветками и венчиком из белых лепестков.
ЗДЫХСОЙ ЦÆХÆРА - бирæазон
кæрдæг зайæгой. У цæхæрамæ æввахс
хæстæг, фæлæ уымæй уæлдай ацы зай-
æгой у бырæг, сæрдыгон йæ бон у æмæ
схила 3 м æмæ фылдæр бæрзæндмæ. Йæ
сыфтæ бæззынц хæрынæн, сты голманд-
зымæ æнгæс. У реликтон здыхсой. Хает у
Цæгат Ирыстоны Сырх Чиныгмæ
ÆХСЫРХУЫЗ ДЗÆНГÆРÆГОЙ -
180 см бæрзæндæн егъау бынзæнгджын
кæрдæг зайæгой æмраст зæнгимæ æмæ
боцъкохуыз, æрвхуыз æмæ урс æмди-
динимæ. У декоративен, рауагътой дзы
бирæ культурой хуызтæ. У хорз мыдхаес-
сæг.
КАЛМÆВЗАГ, кæнæ Æлгъаг хъæ~
дындз - кæркусæгы бинотæй хъæдындзæ-
гон кæрдæг зайæгой. Сыфтæ сты лыстæг
æмæ хаххон. Дидинварс у дидинхудау-
хуыз боцкъагонд фиолетон, цъæх, къад-
дæр хатт урс дидинсыфтæй арæзт.
УАРТГÆРДÆГ - иуазон
зынæскуынæгджын хæмпæлгæрдæг 60 см
бæрзæндæн. Мыггагхайон лыстæг сыфтæ
сты старцхыз, сæ кæрæттæ къуымыхгонд.
Æцæг сыфтæ сты къæйттæй, чысыл дæн-
даггон. Дидинтæ сты урс. Сæмбæлæныл
ис газонты æмæ дыргъдæтты.
ГОГОДЗÆГ, кæнæ Хъуынджынзæн-
гон - стæм кæрдæг зайæгой даргъæр-
дуджын зæнгимæ. Сыфтæ сты фæтæн
æмæ æртæкъуымон формæ. Бирæнымæ-
цон дидинхæстæ бур къусгонд дидин-
тимæ æмæ урс дидинсыфтæджын дидин-
худимæ.
д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
71

ГЕРАНЬ БОЛОТНАЯ
ГАРМАЛА, или Гармала
обыкновенная, или Могильник - травянистый
однолетник ланцетолинейными листьями,
околоцветник пятичленный, лепестки
белые. Ядовита, растёт в степях,
полупустынях и около дорог. Для борьбы с ней
рекомендуется систематическое
подкашивание не позднее начала цветения.
ГВОЗДИКА, или: Гвоздика садовая,
Гвоздика голландская - многолетняя
декоративная трава с крупными
одиночными цветками, большей частью махровые,
душистые, разнообразной окраски
(красные, розовые, жёлтые и белые).
ГВОЗДИКА ДУШИСТАЯ, или
Гвоздика травянка - однолетнее или
многолетнее травянистое растение. Стебли
слегка узловатые. Листья супротивные,
линейные, ланцетные или шиловидные.
Цветки красивые, с очень приятным
запахом, одиночные или в соцветиях.
ГВОЗДИЧНЫЙ ГРИБ, или Опёнок
луговой, гаи Луговик - съедобный
пластинчатый гриб, имеет квоздичный запах.
ГЕЛИОТРОП, или Вишневый
пирожок - кустарник, полукустарник и трава
с очередными листьями. Цветки мелкие
собранные в завитки; венчик белый или
фиолетовый. В течение дня цветы
поворачиваются вслед за солнцем.
ГЕОРГИН, или Георгина - крупное
садовое травянистое растение с
большими яркими соцветиями. Стебель полый,
высота 20-200 см. Листья супротивные,
перистые. Соцветие - корзинка,
состоящая из большого количества трубчатых и
язычковых цветков, очень разнообразных
по окраске.
ГЕРАНЬ БОЛОТНАЯ - многолетнее
травянистое растение высотой 25-100 см
с раскидистым почти лежачим стеблем.
Листья супротивные, цветки
красновато-пурпурные, с 5-ю лепестками. Растёт
на болотах, по канавам и в сырых лесах.
КЪУЫДЗМАРÆН - иуазон кæрдæг
зайæгой сасаригонд сыфтимæ, дидин-
хау у æртæхайон, дидинсыфтæ урс. У
маргджын зайæгой, зайы тыгъдбыдыр-
ты, æдзæрæнбыдырты æмæ фæндаджы-
кæрæтты. Йæ фесафыны тыххæй йæ æд-
зухдæр хъæуы дидинæг ракалыны размæ
кæрдын.
ДАРИЧИН, кæнæ: Даричини, Дарике-
на, Беу - егъау иугай дидинджын бирæа-
зон декоративен кæрдæг. Дидинтæ фыл-
дæр хатт пихцилсæртæ, хæрзтæфджын,
алыхуызтæ (сырхытæ, уардихуызтæ,
буртæ æмæ урсытæ).
ЗÆГÆЛОЙ, кæнæ Æрнæг даричин -
иуазон кæнæ бирæазон кæрдæг зайæгой.
Зæнгтæ чысыл сты сыхуылгонд. Ных-
мæвæрд сыфтæ сты хаххонгонд, сасари-
хуыз кæнæ туасгонд. Рæсугъд дидинтæ
кæнынц зæрдæмæ цæугæ тæф, сты иугай
кæнæ æмдидинты æмбырдæй.
ДАРИЧИНОН, Уыгæрдæны бынгар-
дон - хæрынæн бæзгæ цъарæггонд зокъо,
кæны даричины тæф.
ХУРБЫН - къутæр, къудзи æмæ
кæрдæг радгай æвæрд сыфтимæ. Лыстæг
дидинтæ æмбырдгонд сты дадалиты; ди-
динхуд у урс кæнæ фиолетон. Бондæргъы
дидинтæ зилынц хуры зылдмæ.
ДАЛИ, кæнæ Георгин, кæнæ Картоф-
гæрдæг, кæнæ Уæдæрттæг, кæнæ Сыр-
хонæг — стыр ирд æмдидинтæджын егъау
кæрдæг зайæгой. Тут зæнгæн йæ бæрзæнд
у 20-200 см. ныхмææвæрд сыфтæ сты
сисхуыз. Æмдидин у тæскъгонд, арæзт у
бирæ хæтæлгонд æмæ æвзаггонд алыхуы-
зон дидинтæй.
ГУЬЮЫННИЗХОС - бирæазон
кæрдæг зайæгой 25-100 см бæрзæн-
дæн атындзæг хуысгæ æввахс зæнгимæ.
Сыфтæ ныхмææвæрд, дидинтæ сырх-
гонд-сæнтсырх фондзгай дидинсыф-
тимæ. Зайы цъымараты, къанæутты æмæ
уымæл хъæдты.
72

ФОНДЗДИХСЫФ
ГЕРАНЬ КРОВЯНО-КРАСНАЯ -
многолетнее травянистое растение.
Стебли высотой 20-50 см, покрыты длинными
волосками. Основания стеблей и ниж ние
листья к осени часто краснеют. Цветки по
одному, по два. Чашелистиков, лепестков
и нектарников по пять. Лепестки вдвое
длиннее чашелистиков, кроваво-красные.
ГЕРАНЬ ЛЕСНАЯ - многолетнее
травянистое растение высотой 20-60 см,
с прямостоячим, наверху опушенным
железистыми волосками стеблем. Листья
крупные, цветки правильные пятичлен-
ные, фиолетовые по два на цетоножках.
Растет на лесных полянах и опушках.
Лекарственное и декоративное растение.
ГЕРАНЬ ЛУГОВАЯ, или
Журавельник луговой - многолетнее травянистое
растение высотой 20-60 см. Листья
крупные, цветки правильные синие или
сине-фиолетовые. Растёт на лугах, в
кустарниках, по берегам ручьев. Герань луговая
обладает кровоостанавливающим,
успокаивающим, ранозаживляющим и
другими свойствами. Плохо поедается скотом.
ГЕРАНЬ РАССЕЧЕННАЯ, или
Журавельник - однолетнее или двулетнее
травянистое растение. Растение высотой
10-40 см. Стебель прямостоячий,
поднимающийся или лазящий. Цветки
красно-фиолетовые. Плод - коробочка,
напоминающая клюв. Семена
серо-коричневые. Плохо поедается скотом.
ГЕРАНЬ РОБЕРТА - однолетнее
травянистое растение с отходящими от
корней пятираздельными листьями.
Растение эпифит, то есть живущий на стволах
деревьев Стебли волосистые, прямые,
20-30 см высотой, ветвистые, на каждом
цветоносе по одному бледно-розовому
цветку.
СЫРХОНÆГ - бирæазон кæрдæг зай-
æгой. 20-50 см бæрзæндæн зæнг æмбæрзт
у даргъ æрдутæй. Зæнгы бынхай æмæ
бинаг сыфтæ уалдзæгмæ арæх æссырх
вæййынц. Дидинтæ иугæйттæй, кæнæ
дыгæйттæй. Къуссыфтæ, дидинсыфтæ
æмæ будхæссæгтæ сты фæндзгæйттæ. Ту-
гхуыз-сырх дидинсыфтæ сты дыууæ хат-
ты даргъдæр къуссыфтæй.
КÆЛДÆФ, кæнæ Каъмæвзаг - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой 20-60 см бæрзæн-
дæн. Растлæууæг зæнг йæ уæлейæ у пакъ-
уыгонд æфсæнгонд æрдутæй. Сыфтæ
сты егъау, фондзхайон æмæ фиолетонтæ
дидинтæ дыгæйттæй æвæрд сты ди-
динкъæхтыл. Зайы хъæды æрдузты æмæ
хъæдрæбынты. У хосгæнæн æмæ
декоративен зайæгой.
БАЙЙА, кæнæ: Сургæнæн, Кагиы-
хос, Калмæвзаг, Калмгæрдæг, Соргæнæн
- бирæазон кæрдæг зайæгой 20-60 см
бæрзæндæн. Иæ сыфтæ сты егъау, ди-
динтæ та цъæх кæнæ цъæхфиолетон.
Зайы уыгæрдæнты, къутæрбынты, доны
былгæрæтты. Ис йын тугуромæн, æн-
цайынкæнынæн, хъæдгомдзæбæхкæнæн
иæмæ иннæминиуджытæ. Фосæн нæ бæз-
зы.
КАЛМЫХОС, кæнæ: Калмихуасæ,
Калмгæрдæг - иуазон кæнæ дыууæазон
кæрдæг зайæгой 10-40 см бæрзæндæн.
Йæ зæнг у растлæууæг, схæццæгонд кæнæ
бырæг. Дидинтæ сты сырх-фиолетонхуыз.
Дыргъ-къоппæг у бырынкъгонд. Мыг-
гæгты хуыз у дзæрой-морæхуыз. Фосæн
нæ бæззы.
ФОНДЗДИХСЫФ - иуазон кæрдæг
зæйæгой суангуидæгты рæбынæй ссæугæ
фондздихонсыфтимæ. У эпифитон, ома
бæласыл чи цæры ахæм. Æмраст зæнгтæ
сты æрдуджын, къалиуджын, 20-30 см
бæрзæндæн, алы дидинхæсыл дæр ис иу-
гай фæлурс-уардихуыз дидины.
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
73

ГИДРАСТИС
ГЕРАНЬ РУПРЕХТА - многолетнее
травянистое растение плохо
поедающееся скотом. Растение эндемична для
Кавказа, то есть свойственна только для него
и занимает здесь большую площадь.
Сорное растение. Место обитания
субальпийские и альпийские луга Северного
Кавказа, изредка в посевах.
ГИАЦИНТ - прекрасное садовое
травянистое растение. Листья желобчатые,
ярко-зелёные, собранные в виде розетки.
Цветки колокольчатые с приятным
ароматом, собраны в колосовидную кисть.
ГИБИСКУС КИТАЙСКИЙ, или
Китайская роза - род растений семейства
мальвовых. Вечнозелёные или
листопадные деревья, или кустарники,
многолетние и однолетние травы. Листья пальча-
толопастные, цветки крупные, ярко
окрашенные. Повсеместно ститают, что
гибискус является предвестником смерти.
Считается, что его преждевременное
цветение служит предвестием скорой смерти
владельца или близкого ему человека.
ГИБИСКУС КОНОПЛЁВЫЙ, или
Кенаф - однолетнее травянистое
растение, прядильная культура. В сухих
стеблях до 21 % волокна, в семенах -до 20%
технического масла. Высотой достигает
3-4 метров, с прямостоячим простым или
ветвистым голым стеблем.
ГИБИСКУС СИРИЙСКИЙ -
травянистое растение или листопадный
кустарник высотой до 5-6 м. Листья
ярко-зелёные, яйцевидные, длиной до 10
см. Цветки одиночные простые имеют
самую различную окраску от белой до
малиновой, иногда двуцветные. Растение
родом из Малой Азии.
ГИДРАСТИС, или Желтокоренник
- культивируемый многолетнее
лекарственное трава. Стебель высотой до 30
см. Цветки из зеленовато- белых
листочков. Плод ягодообразный красный.
КАЛМГÆРДÆГ - фос æвзæр кæй
хæрынц ахæм бирæазон кæрдæг зайæ-
гой. У Кавказы эндемикон зайæгой, ома
зайы фыццагдæр ацы ран æмæ ахсы бирæ
фæзуат. У хæмпæлгæрдæг. Фылдæр йыл
сæмбæлæн ис Цæгат Кавказы хохаг æмæ
дæлхохаг уыгæрдæнты, иуæй-иухатт та
хымгæндты.
ГЕАЦИНТ - дыргьдоны хæрзаив
кæрдæг зайæгой. Ирд-кæрдæгхуыз нук-
гонд сыфтæ æмбырдгонд сты пакагондæй.
Дзæнгæрæгой хæрзбутæфгæнаг дидинтæ
æмбырдгод сты æфсирхуыз цупалы.
ИБИСКУС, кæнæ: Китайаг уарди,
Мæ.штдзурсег - бæгъайы бинонтæй æну-
сонцъæх сыфтæркалæг бæлас, кæнæ къ-
утæртæ, бирæазон æмæ иуазон кæрдæг.
Сыфтæ сты æнгуылдзфаркон, егъау ди-
динтæ та сты ирд ахуырст. Бирæ рæтты
нымайынц зайæгойы мæлæты разуацхæс-
сæг. Нымайынц ма афтæ, æмæ дам йæ ра-
гафон дидинкалд амоны уый, æмæ тагъд
йæ хицау кæнæ йæ хæстæг амæлдзæн
ИНДИАГ ГÆН, кæнæ Кенаф - иуазон
кæрдæг зайæгой, у æлвасæн культурæ.
Хус зæнгты ис 21% бæрц фæскъау, мы-
ггæгты та 20% бæрц техникой зети. Иæ
бæрзæнд хæццæ кæны 3-4 метрмæ, раст-
лæууæг кæнæ къабузджын гæмæх зæн-
гимæ.
ПЫРХКЪУДЗИ - кæрдæг зайæгой
кæнæ сыфтæркалæг 5-6 м бæрзæндæн къ-
утæр, Сыфтæ сты ирд-кæрдæгхуыз, аик-
гонд, 10 см дæргъæн. Хымæтæг иугай ди-
динтæн ис алыхуызтæ, райдай урсæй æмæ
суанг мæнæргъуыхуызмæ. Иуæй-иухатт
та дыхуызтæ. Хает у Къаннæг Азийæ.
БУРУИДАГ - культæрæйы зай-
æг бирæазон кæрдæг. Зæнгы бæрзæнд
у 30 см онг. Дидинты сыфтæ кæрдæг-
хуыз-урсгонд. Дыргъ у сырх гагахуыз.
74

ЛÆГЪЗÆ
ГИНКГО ДВУЛОПАСТНЫИ -
листопадное дерево высотой 30-40 м.
Листья с черешком, вееровидные. У этого
реликта есть интересная особенность:
растение устойчиво к атмосферным
загрязнителям, и его стали широко
применять в озеленении улиц. Растет в
единственном экземпляре в г. Владикавказе по
улице Томаева.
ГИПСОЛЮБКА, или Качим, или
Гипсофила - однолетние и многолетние
невысокие травы. Листья всегда цельные
и простые. Стебель сильно разветвлен.
Цветки мелкие, белые, беловато-зелёные,
розоватые и розовые. Чашечка
колокольчатая, пятилопастная. Латинское
название растения ОурзорНПа происходит от
греч. §урзо5 - гипс и рЬНео - любить;
виды, входящие в состав рода
предпочитают известко вые почвы
ГИРЕННИК, или Золотушник -
травянистое многолетнее растение. Обладает
слабительным, мочегонным,
жаропонижающим, успокаивающим,
противовоспалительным, кровоостанавливающим и
ранозаживляющим действием. То же, что
Василистник жёлтый
ГЛАДИОЛУС, или Шпажник -
декоративное травянистое растение с
высоким стеблем и крупными яркими
цветками.
ГЛАДЫШ1, или Лазетщиум -
многолетнее, редко двулетнее травянистое
растение. Стебель голый или опушённый.
Лепестки белые, красноватые или
светло-жёлтые.
ГЛАДЫШ2 - гриб с плоско-выпуклой
шляпкой 6-15 см в диаметре. Ножка
толстая, полая, слизистая. Цвет шляпки
сначала светло-серая, затем серо-розоватая
или серовато-жёлтая. Растёт осенью в
хвойных и смешанных лесах.
Используется в пищу только в засоленном виде.
ГИНКГО - сыфтæркалæг бæлас 30-40
м бæрзæндæн. Сыфкъахджын сыфтæ сты
дымгæдархуыз. Ацы реликтæн ис дис-
саджы хицæндзинад (нысаниуæг): тынг
фидар у атмосферæйы чъизибуаргъæд-
тæн æмæ дзы уый тыххæй пайда кæнынц
уынгты цъæхсфæлыстадæн. Зайы иу
экземпляр Дзæуджыхъæуы, Томайты фыр-
ты уынджы.
ЧЪЫРУАРЗÆГ, кæнæ Æрсных, Арс-
них - иуазон æмæ бирæазон къаннæг
кæрдæджытæ. Сыфтæ сты хуымæтæг
æмæ æнæхъæн. Зæнг у тынг къалиуджын.
Дидинтæ сты лыстæг, урс, урсбын-кæрдæ-
гхуыз, уардихуызгонд æмæ уардихуызтæ.
Иæ къусæг у дзæнгæрæгхуыз, фондзфар-
кджын. Латинаг ном СурзорИИа цæуы
бердзенаг дзыртæй ^уряоз - гипс и рИИео
- уарзын; ома ацы хуызтæ уарзынц чъы-
рбын мæртæ.
БÆХИХУАСÆ - бирæазон кæрдæг
зайæгой. Бæззы гуыбыннизыхосæн, ми-
църаскъæрынæн, тæвдæппарынæн, суд-
загнизыныхмæйæн, тугуромынæн æмæ
хъæдгомдзæбæхгæнæнæн. Кæс Бæхыра-
ГАСАР, кæнæ Гацъар, кæнæГацьарæ-
бæрзонд зæнгджын декоративен кæрдæг
зайæгой æмæ егъау ирд дидинтимæ.
УЫРЫДЗЫГОНД, кæнæ Игъзой-
нæ - бирæазон, стæм хатт та дыууæазон
кæрдæг зайæгой. Зæнг у гæмæх кæнæ
пакъуыджын. Дидинсыфтæ сты урс, сы-
рхбын кæнæ фæлурс-бур.
ЛÆГЪЗÆ - тæбæкк-къуыппгонд
сæрджын 6-15 см диаметрон зокъо. Йæ
зæнгкъах у ставд, тут æмæ сæтджын.
Фыццаг зокъойсæр вæййы фæлурс-
дзæрой, уый фæстæ та дзæрой-уардихуыз
кæнæ дзæройбын-бур. Зайы фæззæгы
хихджын æмæ хæццæ хъæдты. Хæрынæн
бæззы æрмæстдæр цæхджынæй.
д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
75

ГЛУХАЯ КРАПИВА
ГЛЕДИЧИЯ - дерево высотой до 15
м с перистыми листьями и длинными
колючками на стволах. Цветки мелкие
зеленоватые. Плод длинный плоский боб до
30 см в длину. Медонос.
ГЛЕДИЧИЯ ТРЕХКОЛЮЧКОВАЯ,
или Гледичия обыкновенная - дерево-эк-
зот из Северной Америки. Имеет
красивые перистые листья, мелкие
желто-зеленые цветки и большие грозные колючки.
Осенью на ней свисают полуметровые
плоские бобы. Из нее во многих местах
созданы колючие живые изгороди.
ГЛИЦИНИЯ - деревянистая лиана
семейства бобовых высотой до 15-18 м,
Цветки душистые голубые,
голубовато-лиловые, белые или
тёмно-фиолетовые собраны в повислых кистях.
Встречается в Осетии в культуре.
ГЛИЦИНИЯ КИТАЙСКАЯ - расте-
ние-экзот. Это высокая древовидная
лиана с крупными листьями и
светло-лиловыми, реже - белыми цветками, в
свешивающихся, рыхлых кистях. У нее
привлекательные душистые соцветия,
низвергающиеся вниз словно каскады водопада.
ГЛОГ, или Свидина кровавая —
кустарник или невысокое дерево семейства
кизиловых. С пурпурными побегами и
белыми цветками. Плоды сочные
шаровидные, сине-чёрные или чёрные.
ГЛОГОВИНА, или Берека - дерево
или кустарник семейства розоцветных.
Везде растет единично и малыми
группами. Красноватая древесина плотна,
прочна, тверда и тяжеловесна.
ГЛУХАЯ КРАПИВА, или Пустырник,
Яснотка белая - многолетнее
травянистое растение семейства губоцветных.
По форме листьев похожа на крапиву, но
лишена жгучих волосков. Цветки белые,
в ложных мутовках.
ГАЛХЪÆДУР, кæнæ: Сындзбæлас,
Сæгъысыкъа — фынддæс метры бæрзæн-
дæн бæлас сисгонд сыфтимæ æмæ даргъ
сындзытимæ зæнгыл. Дидинтæ сты лы-
стæг кæрдæгхуыз. Даргь дыргъ у тæбæкк
хъæдур 30 см дæргъæн. У мыдхæссæг.
СЫНДЗГАЛХЪÆДУР, кæнæ: Сау-
сикъа, Сæгьысыкъа - Цæгат Америккæй
бæлас-экзот. Ис йын рæсугъд сисджын
сыфтæ, лыстæг бур-кæрдæгхуыз дидинтæ
æмæ егъау тæссаг сындзытæ. Фæззыгон
æрзæбул вæййынц метры æрдæг тъæпæн
хъæдуртæ. Бирæ рæтты дзы аразынц зай-
аг сындзджын бырутæ.
ГЛИЦИНИ - хъæдурты бинонтæй
15-18 м бæбæласхуыз здыхсой. Хæрздæф,
æрвхуыз, æрвхуыз-копрадзхуыз, урс
кæнæ тар-фиолетон дидинтæ æмбырд-
гонд сты аугъд цупалты. Ирыстоны ис
культурæйы.
КИТАЙАГ ГЛИЦИНИ - экзот-зайæ-
гой. Уый у бæрзонд бæласхуыз здыхсой
егъау сыфтимæ æмæ фæлурс копрадз-
хуыз, къаддæр хатт урс дидинтимæ зæбул
ауыгъдгонд цупалты. Ис йын зæрдæмæ
цæугæ хæрздæф æмдидинтæ, æхсæрдзæ-
ны хызæн дæлæмæ рæцугъдгæйæ.
ГЛОГ, кæнæ Дзалв - цымы бинотæй
къутæр кæнæ къаннæг бæлас. Ис йын
сæнтсырх талатæ æмæ урс дидинтæ. Дыр-
гътæ та дзалвджын, къорихуыз, цъæх-сау
кæнæ саухуызтæ.
БАЛГЪОДЗЫ, кæнæ: Тсекъузгæ, Бал-
гъодзи — уардийыхуыз бинонтæй бæлас
кæнæ къутæр. Зайы алырандæр иугæйт-
тæй кæнæ гыццыл къордтæй. Йæ сырх-
бын хъæдвыд у æнгом, фидар æмæ уæз-
заугомау.
КЪУЫРМА ПЫСЫРА, кæнæ Пысы-
райы мад, Мæнг пысыра — былдидин за-
йæгойты бинонтæй бирæазон кæрдæг за-
йæгой. Иæ сыфтæ сты пысырайы сыфты
хуызæн, фæлæ сыл нæй судзаг æрдутæ.
Дидинтæ сты урс мæнг змæнтæнты.
76

РИСХОС
ГНЕЗДОВКА - многолетние
травянистые растения. Листорасположение
очерёдное. Листья простые, с гладким
краем. Цветки с шестью лепестками;
околоцветник зигоморфный. Плод -
коробочка Стебли и чешуевидные листья
желтовато-бурые.
ГОВОРУШКА - общее название
целого отряда грибов, часть из которых
считается несъедобными, а некоторые даже
ядовитыми. Наиболее популярными
говору шкам и, пригодными в пищу считаются
Серая, Ворончатая, Рыжая Подогнутая,
Душистая и Булавоногая.
Распространены в наших лиственничных лесах.
ГОЛОВНЁВЫЙ ГРИБ, или Головня
- гриб-паразит высших растений,
вызывающий у них болезни.
ГОЛОВОЛОМ, или Плевел
опьяняющий - травянистое цветковое растение,
вид рода Плевел.
ГОЛУБИКА, или Голубика
обыкновенная - кустарник высотой до 1 м с
плотными цельнокрайными, снизу
сизоватыми листьями. Цветки белые и розоватые,
одиночные, поникающие. Ягоды синие, с
сизоватым налётом.
ГОРДО ВИНА, или Городовина -
кустарник или деревцо высотой до 5 м.
Листья цельные, по краю острозубчатые,
снизу сначала серовато-войлочные,
позднее зелёные.
ГОРЕЦ АЛЬПИЙСКИЙ -
многолетнее травянистое растение, реже
полукустарник до 1,5 м высотой с
многочисленными стеблями. Цветки растений
белые, многочисленные, собраны в густые
метельчатые соцветия. Используется
при заболеваниях желудочно-кишечного
тракта.
ТАМАЧЪИ - бирæазон кæрдæг зай-
æгой. Сыфтæ сты радгайæвæрд æмæ сты
хуымæтæг лæгъзгонд кæрæттимæ. Ди-
динтæ æхсæз дидинсыфтимæ, дидинхау
та дыморфон. Дыргъ у къоппæггонд. Йæ
зæнгтæ æмæ хæрвхуыз сыфты хуыз у бур-
бын-турбур.
ДЗЫГУЫРОН - къорд зокъоты
иумæйаг ном, кæцытæн сæ иу хай ны-
мад у хæрынæн бæзгæ, иннæтæ сты
маргджын. Фылдæр хæрынæн бæзгæ
дзыгуырон зокъотыл нымад сты Сæгуы-
зтæ, Хъурдзæвæнхызтæ, Бурдзалынгтæ,
Хæрзтæфтæ æмæ Старцкъахонтæ. Па-
рахат сты сыфтæрджын хъæдты.
ХОРЫЗОКЪО, кæнæ Сойгуырз, кæнæ
Хорыкъозо - æввонгхор (паразитон)
зокъо, кæцы зайæгойтыл фæзынын кæны
низтæ.
САУКЪОППА, кæнæ Хакъуындела -
сысылыйы мыггагæй дидинджын кæрдæг
зайæгой
КЪАБУЗÆГ, кæнæ: Цъæхгагадыр-
гъ, Цъымарайы Мæнæргъы, Цъæхнæмыг
- иу метры бæрзæндæн къутæр, æнгом
æнæхъæнкæройнаг бынæй та цъæхбын-
гонд сыфтимæ. Иугай, зæбул дидинтæ сты
урс æмæ уардихуыз. Гагадыргътæ сты цъ-
æххуыз, цъæхбынгонд тæнæгæвæрдимæ.
НЫМÆТКЪУЫ, кæнæ: Нимæткъу,
Знæгъ, Æзных -къутæр, кæнæ 5 метры
бæрзæндæн къаннæг бæлас. Æнæхъæн
цыргъдæндагкæрон сыфтæ фыццаг вæй-
йынц сæгхуыз-нымæтгонд, фæстæдæр та
кæрдæгхуыз.
РИСХОС, кæнæ Загалæг - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой, къаддæр хатт та
1,5 м бæрзæндæн къудзи бирæнымæц
зæнгтимæ. Бирæнымæцон урс дидинтæ
æмбырдгонд сты бæзджын боцкъо æм-
дидинты. Пайда дзы кæнынц ахсæн æмæ
тъæнгты низты ныхмæ хосæн.
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
77

ГОРЕЦ ПОЧЕЧУЙНЫЙ
ГОРЕЦ ВЬЮНКОВЫЙ, или Фал-
лопия вьюнковая - однолетнее
травянистое растение из семейства гречишных.
Стебель вьющийся, листья
сердцевидно-вьющиеся, острые. Цветки снаружи
зелёные, с белым пятном.
ГОРЕЦ ЗЕМНОВОДНЫЙ, или
Водяная гречиха - многолетнее
травянистое растение из семейства гречишных.
Листья удлинённо-стреловидные.
Цветки красноватые, соцветие колосовидное.
Корневище утолщённое, змеевидное,
чёрного цвета.
ГОРЕЦ ЗМЕИНЫЙ, или Раковые
шейки, или Змеевик - многолетнее
травянистое растение из семейства гречишных.
На верхушке стебля растут мелкие цветки
темно - розового или бледно - розового
цвета. Листья горца змеиного крупные,
продолговато-ланцетные, гладкие,
темно-зеленого цвета сверху и сизые снизу.
ГОРЕЦ МЯСОКРАСНЫЙ
-травянистое растение с привлекательным
верхушечным колосовидным цилиндрическим
розовым соцветием. Его иначе называют
дикой гречихой. Листья и молодые
побеги съедобны. Используют его в
стоматологической практике для лечения
стоматитов и воспалительных заболеваний
полости рта.
ГОРЕЦ ПЕРЕЧНЫЙ, или Перец
водяной - прибрежно-водное однолетнее
растение, высотой 30-90 см. Стебель
прямостоячий, красноватый. Его лист имеет
перечный вкус. Цветки розовые или
белые. Используют в качестве
кровоостанавливающего средства.
ГОРЕЦ ПОЧЕЧУЙНЫЙ, или Пер-
сикария пятнистая - однолетнее
травянистое растение до 1 м высоты. Стебель
прямостоячий, одиночный, ветвистый,
узловатый. Листья 3-10 см длины,
сверху часто с красноватым пятном. Цветки
мелкие, розовые или белые. Применяется
в медицине.
ЦЪИУХЪЕЛЛАУ, кæнæ Цъиуыхьел-
лау - сауфагæйы бинотæй иуазон кæрдæг
зайæгой. Зæнг у тыхсæг, сыфтæ зæрдæ-
хуыз-тыхсæг, цыргъ. Дидинтæ æдтейы
сты кæрдæгхуыз урс тæппытимæ.
САГÆЛÆГ, кæнæ. Доны сауфагæ,
Загачæг, Кæлмгæрдæг - сауфагæйы би-
нотæй бирæазон кæрдæг зайæгой. Сыфтæ
сты дæргъвæтин-фатхуыз. Дидинтæ сты
сырхгонд, æмдидин та æфсиргонд. Бын-
зæнг у ставд, сау æмæ калмхуыз.
КÆЛМÆ, кæнæ: Кселмгæрдæг, Са-
гæлæг, Загалæг, Сагалæг - сауфагæйы
бинотæй бирæазон кæрдæг зайæгой. Зæн-
гы цъуппыл зайынц тар-уардихуыз кæнæ
фæлурс-уардихуыз дидинтæ. Сыфтæ сты
егъау, даргъ-сасаригонд, лæгъз, уæллаг
фарс - тар-кæрдæгхуыз, бынæй та цъæх-
бын.
ТАХИНОН, кæнæ Тахинонгæрдæг
- зæрдæмæцæуæг цъуппон æфсиргонд
цилиндрон уардихуыз æмдидинджын
кæрдæг зайæгой. Хонынц ма йæ хъæддаг
сауфагæ дæр. Йæ сыфтæ æмæ ног талатæ
бæззынц хæрынæн. Пайда дзы кæнынц
стоматологийы стоматиты æмæ дзыхы
комы низты дзæбæх кæнынæн.
ЦЫВЗЫГÆРДÆГ, кæнæ: Доны-
цывзы, Дойнаг Цывзы, Судзагхал - до-
ны-донбылгæрон иуазон зайæгой 30-90
см бæрзæндæн. Зæнг у æмраст, сырхгонд.
Йæ сыфтæ кæнынц цывзыйы ад. Дидинтæ
сты уардихуыз кæнæ урс. Пайда дзы кæ-
нынц тугуромæны хосæн.
ЗАГАЛÆГ - иу метры онг бæрзæн-
дæн иуазон кæрдæг зайæгой. Иунæг раст-
лæууæг зæнг у къалиуджын æмæ сыхуыл-
гонд. Æртæ-дæс см дæргъæн сыфты уæл-
лаг фарс у арæх сырхбын тæппытимæ.
Лыстæг дидинтæ сты уардихуыз кæнæ
урсытæ. Пайда дзы кæнынц низдзæбæх-
кæнынады.
78

АХОРÆНГÆРДÆГ
ГОРЕЦ ПТИЧИЙ, или Птичья
гречиха, или Гусиная трава, или Трава-мурава,
или Спорыш - однолетнее травянистое
сорное растение высотой 10-80 см из
семейства гречишных, стебель
прямостоячий. Молодые стебли и листья
используются в пищу. Встречается на
скотопрогонах, полевых дорогах и сельских улицах.
ГОРЕЧАВКА - многолетняя, реже
однолетняя трава или полукустарник.
Высота растения от 20 до 150 см. Стебли,
как правило, короткие, прямые. Листья
супротивные, сидячие, цельные. Цветки
одиночные или малочисленные, в
большинстве синие, голубые и фиолетовые,
встречаются виды с жёлтыми и белыми
цветками. Листья и корни имеют очень
горьки вкус.
ГОРЕЧАВКА ВОДНАЯ -
однолетняя низкая трава высотой всего до 5 см,
обитатель горных лугов на высоте 4000м.
Венчик 10-15 мм длины, ярко-голубой
или беловатый. Растёт на влажных
альпийских и субальпийских лугах, по
берегам ручьёв. Встречается только в РСО-
Алания и КБР.
ГОРЕЧАВКА ДЖИМИЛЬСКАЯ -
многолетнее травянистое растение
высотой 4-5 см. Листья линейно-ланцетные,
короткие. Цветки крупные, одиночные.
Венчик около 30 мм длины,
ярко-фиолетово-синий.
ГОРЕЧАВКА КАВКАЗСКАЯ -
трава с супротивными, сидячими листьями.
Цветки 5-ти членные, синие, голубые.
ГОРЕЧАВКА КРЕСТООБРАЗНАЯ,
или Горечавка перекрестнолистная -
многолетнее травянистое растение
высотой до 40 см. Стебель
густооблиственный. Цветки мелкие синие.
ГОРЕЧАВКА ЛЕГОЧНАЯ -
многолетнее, реже однолетнее, травянистое
растение или полукустарник. Листья
супротивные, сидячие. Цветки синие,
голубые, реже жёлтые.
ЦЪИУГÆРДÆГ, кæнæ: Лæджирт-
тæг, Загалæг, Лæгирттæг, Цъеугæрдæг
- сауфагæйы бинонтæй иуазон кæрдæг
хæмпæл зайæгой 10-80 см бæрзæндæн.
Зæнг у растлæууаг. Æрыгон талатæ æмæ
сыфтæ бæззынц хæрынæн. Сæмбæлæныл
ис фосскъæрæнты, быдирон фæндæгтыл
æмæ хъæуккаг уынгты.
МÆСТАГ, кæнæ Рæсынбадæн -
бирæазон, къаддæр хатт иуазон кæрдæг
кæнæ къудзи. Зайæгойы бæрзæнд у 20-150
см. Зæнгтæ сты цыбыр æмæ æмраст.
Сыфтæ сты ныхмææвæрд, æнæсыфкъах
æмæ нæхъæн. Иугай кæнæ чысылнымæ-
цон дидинтæ фылдæр сты цъæх, æрвхуыз,
æмæ фиолетон, фембæлæн ис бур æмæ
урс дидинтыл дæр. Сыфтæ æмæ уидæгтæ
кæнынц мает ад.
ХОХАГ МÆСТАГ - хохаг уыгæрдæн-
ты (4000 м уæлейæ) цæрæг къаннæг 5 см
бæрзæндæн иуазон кæрдæг. Ирд-æрвхуыз
кæнæ урсгонд дидинхуды дæргъ у 10-15
мм. Зайы уымæл хохаг æмæ дæлхохаг уы-
гæрдæнты, къадаты былгæрæтты. Фем-
бæлæн йыл ис æрмæстдæр Ирыстоны
æмæ КБР-ы.
ЛЫСТÆГ МÆСТАГ, кæнæ Рæсуд-
бадæн - бирæазон кæрдæг зайæгой 4-5
см бæрзæндæн. Цыбыр сыфтæ сты хах-
хон-сасарихуыз. Дидинтæ сты иугай æмæ
егъау. Ирд-фиолетон-цъæх дидинхуд у 30
мм дæргъæн.
КЪÆДЗНИЗЫХОС, кæнæ Зæнæджы-
хос, кæнæ Рæсыдбадæн - ныхмæвæрд
æнæкъах сыфджын кæрдæг. Фондзхайон
дидинтæ сты цъæх, æрвхуыз.
ЗÆНÆДЖЫХОС, кæнæ Мзгардыхос,
кæнæ Зæнæгихуасæ - бирæазон кæрдæг
зайæгой 40 см бæрзæндæн. Зæнг у тынг
сыфджын. Иæ дидинтæ сты цъæх æмæ
лыстæг.
АХОРÆНГÆРДÆГ-бирæазон, къад-
дæр хатт - иуазон кæрдæг зайæгой кæнæ
къутæргонд. Сыфтæ сты æнæ сыфкъах
æмæ ныхмææвæрд. Дидинтæ та цъæх,
æрвхыз, стæмхатт та бурхуыз.
д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
79

ГОРОШЕК МЫШИНЫЙ
ГОРИЦВЕТ ВЕСЕННИЙ или
Адонис весенний - многолетнее травянистое
растение с крупными золотисто-желтыми
цветками. Название дано за ярко
золотисто-желтые цветки. Растение, которое
дает сердечные средства.
ГОРИЦВЕТ ЛЕТНИЙ, или
Кукушкин цвет - однолетняя трава высотой
30-50 см с прямостоячим стеблем и вере-
теновидным корнем. Цветки одиночные
на длинных цветоножках с красными
лепестками с чёрным пятном у основания.
Встречается в степях и на лугах.
ГОРЛЮХА - многолетняя трава до
150 см в высоту. Нижние листья
продолговато-ланцетные, верхние ланцетные.
Всё растение густо опушенное
крючковатыми волосками. Цветки ярко-жёлтые,
собраны на конце стебля и ветвей в
щитковидные соцветия.
ГОРЛЯНКА, или Бутылочная тыква,
или Посудная тыква - однолетнее
растение семейства тыквенных, с угловатым
лазящим или лежачим стеблем и
одиночными пазушными цветками.
ГОРОХ ПОСЕВНОЙ - многолетнее
травянистое растение из семейства
бобовых, высота стебля 15-250 см. Цветки
различной окраски - белые,
светло-зелёные, розовые, красно-фиолетовые.
ГОРОШЕК ЗАБОРНЫЙ, или Вика
заборная - многолетнее травянистое
растение высотой 30-60 см. Стебель
стелющийся или цепляющийся, ребристый.
Листья перистосложные, с 4-8 парами
листочков. Цветки красно-фиолетовые.
Плод - голый продолговатый боб.
ГОРОШЕК МЫШИНЫЙ, или Вика
мышиная - однолетние или многолетние
травы семейства бобовых. Стебли
слабые, изредка прямостоячие. Листья
заканчиваются усиками, при помощи
которых цепляются за окружающие растения.
Растет, обычно поднимаясь на соседние
травы с помощью усиков.
ЦÆХÆРДИДИН, кæнæ: Кусойнæ,
Æвзсенхъуыр, Хæцаг ксердæг, Æндæдзаг
кæрдæг - бирæазон кæрдæг зайæгой егъау
зæрин-бур дидинтимæ. Ном йын радтой
йæ æрттиваг зæрин-бур дидинты тыххæй.
Бæззы зæрдæйы хостæн.
РÆСЫДБАДÆН, кæнæ Æвзæнхъуыр,
кæнæ Кæсойнæ - растлæууæг зæнгджын
æмæ æлхуихуыз уидагджын 30-50 см
бæрзæндæн кæрдæг зайæгой. Даргъ ди-
динкъах иугай дидинтæ сæ сырх дидин-
сыфты бын ис сау тæппытæ. Зайы быды-
рты æмæ уыгæрдæнты.
ÆХСАДГÆРДÆГ - бирæазон 150 см
онг бæрзæндæн кæрдæг зайæгой. Бинаг
сыфтæ сты дæргъæццон-сасарихуыз. За-
йæгой нæхъæнæй дæр у бæзджын пакъ-
уыгонд къæпсыргонд æрдутæй. Дидинтæ
сты ирд-бур, æмбырдгонд сты зæнгы æмæ
къалиуты кæрон уартгонд æмдидинты.
КУЫСИФТÆГ, кæнæ: Легарни,
кæнæ Кусифтæг, кæнæ Тифтикъи - насы
бинонтæй иуазон кæрдæг, тигътæгонд
бырæг кæнæ хуысгæ зæнгимæ æмæ иу-
гонд тарон дидинтимæ.
ГРОХÆ, кæнæ: Тымбыч хьæдур, Хо-
хаг хъæдур, Церцу хъæдорæ, Гес, Тумбул
хъæдорæ - хъæдурты бинонтæй бирæа-
зон кæрдæг зайæгой, зæнгы бæрзæнд у
15-150 см. Дидинтæ сты урс, ирд-кæрдæ-
гхуыз, уардихуыз.
ХИЛАГСТЪÆЛХА, кæнæ Стъæл-
ха - бирæазон кæрдæг зайæгой 30-60
см бæрзæндæн. Зæнг у зæхæмвæз кæнæ
хæцгæ, фæрксджын, цыбырпакъуыгонд.
Сисвазыгджын сыфтæ сты 4-8 къæйттæ
сыфгондтимæ. Дидинтæ сырх-фиолетон.
Дыргъ у гæмæх даргъ хъæдур.
ХАЛОНХЪÆДУР, кæнæ Хъæдурхос,
кæнæ Хъæддаг хъæдур, кæнæ Халони хъ-
æдорæ - хъæдуры мыггагæй иуазон кæнæ
бирæазон кæрдæджытæ. Зæнгтæ сты
лæмæгъ, хаттæй хатт растлæууæг. Сыфты
кæрон ис сыгтæ, кæцыты æххуысæй хæ-
цынц иннæ зайæгойтыл æмæ уый тыххæй
рæзы уæлæмæ.
80

ЧЫСÆГ
ГОРТЕНЗИЯ - декоративное
травянистое растение. Цветки могут быть
малиновые, розовые, голубые или белой
окраски.
ГОРТЕНЗИЯ КРУПНОЛИСТНАЯ
- кустарник с шаровидными соцветиями.
Бесплодные цветки крупные, розовые,
плодущие сиреневые, иногда голубые,
реже белые. Цветет в июле-августе.
ГОРЧАК ПОЛЗУЧИЙ - трава
семейства сложноцветных. Стебель сильно
разветвленный до 60 см высотой, листья
ланцетные сидячие. Цветки розовые,
трубчатые, собранные в небольшие
корзинки, образующие раскидистое
соцветие. Сорняк. Ядовит для скота.
ГОРЧИЦА БЕЛАЯ - однолетнее
травянистое летнее растение высотой 25-100
см. Лепестки жёлтые, плод -
двустворчатый стручок
ГОРЧИЦА ДИКАЯ, или Горчица
полевая - травянистое растение с
коническим стручком и с острым по краям
носиком. Цветоножки при плодах косо
направлены вверх. Семена
красновато-коричневые или чёрные.
ГОРЧИЦА ПОЛЕВАЯ - однолетнее
сорное растение. Стебель 10-100 см
высотой, прямостоячий, ветвистый. Плод
- прижатый стручок. Ядовита при
цветении и в начале образования семян.
Молодое растение безопасно.
ГРАБ, или Граб кавказский - дерево
семейства лещиновых высотой до 20-30
м с яйцевидными листьями. Ствол с
гладкой серой корой. Плоды - орешки в числе
10-30.
ГРАВИЛАТ - травянистое
многолетнее растение высотой до 60 см. Листья
очередные, трёхраздельные. Цветки
мелкие, светло-жёлтые или розовые.
Применяется в медицине.
ГОРТЕНЗИ - декоративон кæрдæг за-
йæгой. Дидинтæ вæйынц мæнæргъыхуыз,
уардихуыз, æрвхуыз кæнæ урсхуыз.
ЕГЬАУСЫФДЖЫН ГОРТЕНЗИ
- къутæр зайæгой къорихуыз æмдидин-
тимæ. Æнæдыргъ дидинтæ сты егъау,
уардихуыз, дыргъдæттаг дидинтæ та
æрвхуыз, къаддæр хатт та урс. Дидин
калы июлы-августы.
МАСТАГ - вазыгджындидин зайæ-
гойты бинотæй кæрдæг. Зæнг у 60 см
бæрзæндæн тынг къалиуджын, сыфтæ
сасарихуыз æнæсыфкъах. Уардихуыз
хæтæлгонд дидинтæ æмбырдгонд сты
тæскъгонд æмдидины. У хæмпæлгæрдæг,
фосæн у марг.
БÆЛТÆРНА, кæнæ: Бæлтъæрнæ,
Хъищ Хъыиъы - йæ бæрзæнд 25-100 см
кæмæн у ахæм иуазон кæрдзæг. Йæ сыфтæ
бургонд, дыргъ у дыфарсон кæрдзæм.
СОДЗÆНХАЛÆ, кæнæ Судзагхач -
кæрдæг зайæгой, йæ конусон агъудæн йæ
кæрæттæ сты цыргъ. Дидинкъæхтæ сæ
дыргътимæ зылын æвæрд сты хæрдмæ.
Мыггæггæ сты сырхморæ кæнæ та сау-
хуыз.
БЫДИРОН БÆЛТÆРНА - иуазон
хæмпæлгæрдæг. 10-100 см бæрзæндæн
зæнг у растлæууæг æмæ къалиуджын. Йæ
дыргъ у æлхъывд кæрдзæм. У маргджын
дидинкалгæйæ æмæ мыггæгтæ æвзар-
гæйæ. Æрыгон зайæгой нæу маргджын.
ФАТХЪÆД, кæнæ Фатхьæдæ - æх-
сæры бинонтæй бæлас 20-30 м бæрзæн-
дæн аикхуыз сыфтимæ. Зæнг у гæмæх
сæгхуыз цъаримæ. Дыргъ у 10-30 бæрц
æхсæртæ.
ЧЫСÆГ - бирæазон кæрдæг зайæ-
гой 60 см бæрзæндæн. Радгай сыфтæ
сты æртæхайонтæ. Лыстæг сыфтæ сты
фæлурс-бур кæнæ уардихуыз. Пайда дзы
кæнынц æнæниздзинадæн.
д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
81

ГРЕЧИХА
ГРАВИЛАТ ГОРОДСКОЙ -
многолетнее травянистое растение высотой
30-60 см с толстым корневищем, из
которого развивается прикорневая листовая
розетка. Гравилат городской используют
как пряность.
ГРАВИЛАТ РЕЧНОЙ - многолетнее
травянистое растение высотой 20-50 см.
Стеблевые листья очередные, на
коротких черешках, прикорневые - на длинных
черешках. Цветки красноватые или
желтовато-белые. Медонос леса.
ГРАНАТ, или Гранатник, или Анар -
кустарник или небольшое дерево
высотой до 5 м. Листья кожистые, побеги
колючие. Цветки крупные, кувшинообраз-
ные. Плод ягодообразный, шаровидный.
ГРЕБЕННИК - однолетняя и
многолетняя трава семейства злаков. Соцветие
односторонняя колосовидная метёлка.
ГРЕБЕНЩИК, или Гребенчук, или
Тамариск - небольшое дерево или
кустарник с мелкими очередными,
шиловидными листьями. Цветки розовые
мелкие, зелёные и обоеполые, соцветия
колосовидные, или кистевидные.
Декоративен.
ГРЕЙПФРУТ - субтропическое
вечнозелёное дерево; а также его плод.
Обычно бывает около 5-6 м в высоту.
Листья тёмно-зелёные, длинные и тонкие.
Цветки белые, с четырьмя - пятью
лепестками. Точно также звучит на
английском языке §гаре-ггш1, откуда собственно
и пришло это слово в русский язык, и,
соответственно в осетинский.
ГРЕЦКИЙ ОРЕХ, или Орех грецкий -
орехоплодное пищевое растение.
ГРЕЧИХА - однолетние или
многолетние травянистые растения 10-80 см
высотой. Стебли голые, прямостоячие и
ветвистые, цветки желтовато-зелёные,
белые или светло-розовые. Медонос.
ХÆДЗАРОН ЧЫСÆГ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 30-60 см бæрзæндæн
ставд бынзæнгимæ, кæцыйæ равзæрынц
уидагрæбын сыфтæ пакагодæй. Пайда
дзы кæнынц хæринагы хъацæнæн.
ДОНЫ ЧЫСÆГ - бирæазон кæрдæг
зайæгой 20-50 см бæрзæндæн. Радгай
зæнгы сыфтæн ис цыбыр сыфкъæхтæ, уи-
дагрæбынтæн та даргъ сыфкъæхтæ. Ди-
динтæ сты сырхгонд кæнæ бурбын-урс. У
мыдхæссæг.
ГРАНАТ, кæнæ Пуника, кæнæ Броцъе-
ули - къутæр кæнæ къаннæг фондз метры
бæрзæндæн бæлас. Сыфтæ сты цармгонд,
талатæ та сындзджын. Егъау дидинтæ сты
хъуыраугонд. Дыргъ у къорихуыз гага.
АГ, ах - хъæмпхалзайæгойты бинотæй
иуазон кæнæ бирæазон кæрдæг. Йæ æм-
дидин у иуфарсон æфсиргонд боцкъо.
ÆХСИГЪÆДÆ, кæнæ Ехсыхъæд -
къаннæг бæлас кæнæ къутæр, лыстæг,
радгай, туасгонд сыфтимæ. Лыстæг ди-
динтæ сты уардихуыз, кæрдæгхуыз æмæ
дыæрдон, æмдидин та æфсиргонд кæнæ
цупалгонд. У декоративен.
ГРЕЙПФРУТ - субтропикон æну-
сонцъæх бæлас, афтæ йæ дыргъ дæр.
Фылдæр хатт йæ бæрзæнд вæййы 5-6 м
онг. Сыфтæ сты тар-кæрдæгхуыз, даргъ
æмæ тæнæг. Урс дидинтæ цыппар-фондз
дидинсыфтимæ. Англисаг æвзагыл дæр
хъуысы афтæ §гаре-ггии, æмæ уырдыгæй
æрбацыд уырыссаг æвзагмæ æмæ ирон
æвзагмæ дæр.
ÆНГУЗ, кæнæ Æнгозæ, кæнæ Къакъ-
али - æхсæрдыргьджын хойраджы зайæ-
гой.
САУФАГÆ - иуазон кæнæ бирæа-
зон кæрдæг зайæгой. Гæмæх зæнгтæ сты
растлæууæг, къалиуджын, дидинтæ бур-
бын-кæрдæгхуыз, урс æмæ фæлурс-уар-
дихуыз. У мыдхæссæг зайæгой
82

КÆРДО
ГРЕЧИХА ЗЕМНОВОДНАЯ -
растение с обладающую способностью расти
как в воде на глубине до 1,5 м, так и на
суше. Оно имеет две отличающиеся
формы листьев - плавающие листья с
широкой пластинкой, а сухопутные - с узкой.
ГРЕЧИХА ПОСЕВНАЯ -
травянистое растение, растущее в культуре.
Цветки, собранные в рыхлые соцветия, могут
иметь белую или розовую окраску. Плод
гречихи - трёхгранный орешек.
ГРЕЧИХА ПТИЧЬЯ, или: Горец
птичий, Гречиха дикая, Спорыш, Птичья
гречиха - многолетнее травянистое растение
с 5-ти раздельным околоцветником и
ореховидным плодом.
ГРИБ НА ДЕРЕВЕ - наросты на
стволах и скелетных ветках. Они имеют
разнообразную форму: копытообразные,
полукруглые, мясистые, плоские. Все они
- грибы-паразиты.
ГРИБ - ЗОНТИК - род шляпочных
грибов. Наиболее известны пёстрый
высотой до 50 см, и белый, высотой до 10
см. Оба вида встречаются на вырубках,
полянах. Молодые грибы-зонтики
съедобны.
ГРОЗДОВНИК или Ботрихий -
самый травянистый древний папоротник.
Обильно растет во влажных тенистых
лесах, опушках, сырых балках, по берегам
водоемов, в трещинах скал, на каменных
стенах.
ГРУЗДЬ - шляпочный гриб из рода
млечников. Шляпка 5-10 см в диаметре,
в середине вогнутая, слега слизистая,
беловатая. Ножка толстая, короткая, полая.
Растет в берёзовых лесах. Съедобен в
пищу засоленным.
ГРУША - высокое древесное
растение семейства розоцветных со стройным
стволом, достигающее 25-35 м высотой,
плоды круглые или сплюснутые, сочные
и съедобные.
ЗÆХХДОНАГ САУФАГÆ - зайæгой,
кæцыйæн йæ бон у куыд доны 1,5
метры арфы рæзын, афтæ сур зæххыл дæр.
Ис йын дыууæ хуызы сыфтæ: иутæ дзы
фæтæн сыфцъарæг ленккæнæг, иннæтæ
та нарæг сыфцъарæг - сур зæххыл.
КЪУРУПА - кæрдæг культурой зай-
æгой. Дидинтæ æмбырдгонд сты хæмпус
урс кæнæ уардихуыз æмдидинты. Йæ ды-
ргъ у æртæфæрскон æхсæргонд.
ЦЪИУСАУФАГÆ, кæнæ: Лæсыф,
Лæджирттæг^ Цъиугæрдæг, Лæгирттæг
- бирæазон кæрдæг зайæгой фондзхайон
æмдидинимæ æмæ æхсæрхуыз дыргъ-
имæ.
БÆЛАСЗОКЪО
бæласы зæнгыл
æмæ стæггонд къалиутыл къуызыртæ.
Ис сын алыхуыз формæтæ: сæфтæгхыз,
æрдæгзиллаккон, бæзджын, тæбæкк.
Иууылдæр сты æввонгхор зокъотæ.
АУУОНДАР ЗОКЪО - пакасæрджын
зокъоты мыггагæй. Фылдæр зындгонд у
хъулон зокъо 50 см бæрзæндæн æмæ урс
зокъо 10 см бæрзæндæн. Дыууæ хуызыл
дæр фембæлæн ис хъæдцагъдты æмæ
æрдузты. Æрыгон зокъотæ бæззынц
хæрынæн.
ЦУПАЛÆГ - тæккæ кæрдæгхуыздæр
рагон цил. Арæх зайы уымæл тар хъæд-
ты, æрдузты, уымæл адæгты, донуæт-
ты былгæрæтты, къæдзæхты скъуыдты,
дурджын къултыл.
МОРÆЗОКЪО - æхсырон бинотæй
пакасæрджын зокъо. Пакасæры диаметр
у 5-10 см, астæуæй дзыхъгонд, гæзæмæ
сæтгонд, урсбынхуыз. Зокъойы къах у
ставд, цыбыр æмæ тут. Зайы бæрзбынты.
Хæрынæн бæззы цæхджынæй.
КÆРДО, кæнæ: Кæрдобæлас, Хъæд-
даг кæрдо, Кæртту, Кæрдту - бæрзонд
бæлас зайæгой уардихуызджынты би-
нонтæй аив зæнгимæ 25-35 см бæрзæн-
дæн. Дыргътæ сты тымбыл кæнæ тæбæкк-
гонд, дзалвджын æмæ бæззынц хæрынæн.
д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
83

ГУБКА ДУБОВАЯ
ГРУША ИВОЛИСТНАЯ -
засухоустойчивое растение. Встречается в
степной зоне и лесах, на щебнистых склонах.
ГРУША КАВКАЗСКАЯ, или Лесная
груша - древесное растение,
встречается от нижнего до верхнего пояса гор, на
опушках, преимущественно в смеси с
дубом, грабом, по долинам рек. Медонос
леса. Эндемична для Кавказа
ГРУША ЛЕСНАЯ, или Груша
обыкновенная, или Груша кавказская -
древесное растение с яйцевидными
листьями, тёмно-зелёные, блестящие, зубчатые.
Цветки белые, Редько розовые и красные.
Плоды ценны и популярны,
разнообразны по форме и вкусу.
ГРУША СКОРОСПЕЛКА - дерево
среднерослое с округло-пирамидальной
кроной. Скелетные ветви при отхожде-
нии от ствола образуют острые углы.
Кора шелушащегося типа.
ГРУШАНКА - многолетняя трава с
ползучим корневищем. Листья
напоминают грушевые. Из-за этого растение и
получило свое название. Цветки пятичлен-
ные; венчик белый, зеленоватый или
красноватый. Ведет паразитную жизнь.
У нас растут: Грушанка круглолистная,
Грушанка малая и Грушанка средняя
ГРЫЖНИК - многолетние или
однолетние травы семейства гвоздичных.
Стебли распростёртые с цельными
листьями и мелкими цветками.
Применяется в народной медицине.
ГУБКА ДУБОВАЯ - несъедобные
грибы. Диаметр шляпки может достигать
десяти - двадцати сантиметров. Шляпка
имеет копытообразную форму, верхняя
сторона ее окрашена в бело-серый, либо
светло-коричневый цвет.
ХÆРИССЫФ КÆРДО - хусрæстæ-
гæн фидар бæлас. Фембæлæн йыл ис ты-
гъд быдырты, хъæдты æмæ хуырджын
фæхсытыл.
ХОХАГ КÆРДО, кæнæ Гъæддаг
кæрттубæласæ - бæлас зайæйгой, сæм-
бæлæн йыл ис хæхты бинаг тæлмæй суанг
уæллаг тæлммæ, хъæдрæбынты, фылдæр
тулдз, æмæ фатхъæдтимæ, цæугæдæтты
атагъаты. У мыдхæссæг æмæ Кавказы
эндемик.
ХЪÆДДАГ КÆРДО, кæнæ Гъæддон
кæрдту - бæлас зайæгой аикхуыз сыф-
тимæ. Сыфтæ сты тар-кæрдæгхуыз, æрт-
тиваг, дæндаггонд. Дидинтæ сты урс, къ-
аддæр хатт уардихуыз æмæ сырх. Дыргъ-
тæ сты аргъджын æмæ популярон, адæй
æмæ формæйæ алыхуызон.
ТАМАСХАЛА - астæуккагрæзт бæлас
тымбыл-пирамидон бæласысæримæ.
Стæггонд къалиутæ зæнгæй хæлиукæн-
гæйæ аразынц цыргъ къуымтæ. Зæнгы
цъар та æхсæдгæ хуыз.
КÆРДОСЫФÆГ - бырæг бынзæн-
джын бирæазон кæрдæг зайæгой. Сыфтæ
сты кæрдойы сыфты хуызæн. Йæ ном дæр
у уый тыххæй. Дидинтæ сты фондзхай-
онтæ, дидинхау та урс, кæрдæгхуызгонд
кæнæ сырхбын. Кæны паразитон цард.
Махмæ зайынц: Тымбылсыф кæрдо-
сыфæг, Ныллæг кæрдосыфæг, Урсдидин
кæрдосыфæг.
КЪУЫЛЛАУХОС - даричи-
ны бинотæй бирæазон кæнæ иуазон
кæрдæджытæ. Зæнгтæ сты хæлиугонд
æнæхъæн сыфтимæ æмæ лыстæг дидин-
тимæ. Пайда дзы кæнынц адæмон меди-
цинæйы.
ТУЛДЗЫ ЗОКЪО - хæрынæн нæбæз-
гæ зокъо. Шляпæйы диаметры вæййы
дæс-ссæдз сантиметры онг æмæ у сæфтæ-
гы хуызæн, йæ уæллаг фарс у урс-сæг-
хуыз, кæнæ ирд-морæ хуыз
84

ЦЪЫМАРАЙЫ ЛЕДУМ
ГУДАИЕРА ПОЛЗУЧАЯ - ползучее
травянистое растение, листьями похожее
на подорожник. Выпускает вверх
одиночный тонкий стебель, в верхней части
которого летом появляются цветки. Цветки
поворачиваются к солнцу в течение дня.
ГУЛЯВНИК - двухлетнее, реже
многолетнее травянистое растение. Листья
перисто-раздельные или
перисто-надрезанные, голые или опушённые простыми
волосками. Цветки жёлтые в длинных
кистях.
ГУЛЯВНИК ЛОЗЕЛЯ, или Гулявник
Лёзеля - однолетнее растение семейства
крестоцветных. Одиночный
прямостоячий стебель, может достигать в высоту 1
метра. Цветки окрашены в желтый цвет и
собраны в длинную метелку.
ГУ МАЙ, или: Сорго алеппское, Дикое
сорго - сорное многолетнее травянистое
растение. Стебли высотой 1-2 м, соцветие
- метёлка. Взрослое растение мощный
куст с многочисленными побегами и
корневищами, густо пронизывающие
пахотный слой почвы. Ядовитое растение.
ГУСИНАЯ ЛАПКА, или Лапчатка
гусиная, Плющ - невысокое многолетнее
травянистое растение, стебли ползучие,
укореняющиеся в узлах. Цветки
одиночные, крупные, жёлтые. Применяется в
медицине. Часто встречается на берегах
рек, на лугах и по обочинам дорог.
Ядовита для лошадей.
ГУСИНЫЙ ЛУК, или Птичий лук,
или Гейджэя - низкорослые многолетние
травы с луковицами. Околоцветник из 6
жёлтых или беловатых, реже
красноватых листочков. Растёт в степях и лесах,
на сухих горных склонах. Медонос леса.
Эфемер.
ГУСИНЫЙ ЛУК ЖЕЛТЫЙ, или
Гагея жёлтая — невысокий стебелек его
несет соцветие из нескольких цветков. В
земле луковичка величиной с горошину.
ГУШАТНИК - вечнозеленый
кустарник, достигающий 2 м высоты, издающий
сильный одуряющий запах. То же, что
Багульник болотный, или Багун.
БОЙАУ, кæнæ Хилæг хурзил, кæнæ До-
гъа - хилæг кæрдæг зайæгой, йæ сыфтæ
сты дугъысыфы сыфтыты хуызæн.Хæрд-
мæ суадзы иунæг лыстæг зæнг, кæцыйæн
йæ цъуппыл сæрды фæзыны дидинтæ. Ди-
динтæ зилынц хуры фæдыл боныдæргъы.
АМАХОС - дыазон, къаддæр хатт
бирæазон кæрдæг зайæгой. Гæмæх кæнæ
хуымæтæг æрдутæй пакъуыгонд сыфтæ
сты сисхуыз-хицæнгонд кæнæ сис-
хуыз-лыггонд. Бур дидинтæ æмбырд сты
даргъ цупалты.
ДЗÆЛÆУ, кæнæ Дзæлæугæрдæг
- дзуарсæдидинты бинонтæй иуазон
кæрдæг зайæгой. Иунæг раст лæууæг
зæнгы бæрзæнд хæццæ кæны иу метры
онг. Дидинтæ сты бурхуыз æмæ æмбырд
сты даргъ боцкъойы.
АМА, кæнæ Амагæрдæг, кæнæ Хъæд-
даг сорху - бирæазон хæмпæл кæрдæг
зайæгой. Зæнгты бæрзæнд у 1-2 м, æм-
дидин та у боцкъогонд. Асджын зайæгой
вæййы фидар къудзи бирæнымæцон тала-
тимæ æмæ бынззæгтимæ, кæцытæ пырх-
гонд кæнынц хуымзæххыты. У маргджын
зайæгой.
БАБЫЗЫКЪАХ, кæнæ: Дзæгъæлдзу,
Суро, Хилæггæрдæг, Хъазикъах, Бабу-
зикъах - къаннæг бирæазон кæрдæг зайæ-
гой, йæ зæнгтæ сты бырæг, уидакуадзынц
сыхуылтæй. Егъау дидинтæ сты иугай,
бур. Пайда дзы кæннынц медицинæйы.
Зайы донбылгæрæтты, уыгæрдæнты æмæ
фæндагы фæрсты. Марг у бæхтæн.
ХЪÆДЫНДЗÆГ - хъæдындзæгджын
къаннæг бирæазон кæрдæг. Дидинварс у
6 бур, кæнæ урсбын, хаттгай та сырхбын
дидинсыфтæй. Зайы тыгъдбыдырты, хъ-
æдты, хус хæхты фæхстыл. У мыдхæссæг
æмæ эфемер.
БУРХЪÆДЫНДЗÆГ - йæ къаннæг
зæнг хæссы цалдæр дидинтæй арæзт æм-
дидин. Зæххы хъæдындзæгы ас у цер-
цуйы æмиас.
ЦЪЫМАРАЙЫ ЛЕДУМ - какон би-
нонтæй 2 метры бæрзæнд æнусонцъæх
къутæр. Уадзы сæлхæр кæнæн тæф. Кæс
Уорссæр
д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
85

ДВУЛЕПЕСТНИК ПАРИЖСКИЙ
Д
ДАГУССА, или Элевсина коракан -
многолетнее злаковое травянистое
растение. Корни мочковатые. Листья узкие,
длинные, с перекрывающими друг друга
сильно расплющенными влагалищами.
Соцветие - пальчатая метелка. Плод -
мелкая голая зерновка округлой формы,
от белый до темно-красный.
ДАФНЕ, или: Дафна, Волчье лыко,
Волчеягодник, Волчник - листопадные
или вечнозелёные кустарники семейства
волчниковых. Листья очерёдные, редко
супротивные, короткочерешчатые.
Цветки двуполые, в кистях или пучками, с че-
тырьмя-пятью лепестками.
ДВУЗЕРНЯНКА, или Полба, или
Полуполба, или Эммер - однолетнее
растение семейства злаков. Колосья длинные,
узкие, плотные, с длинными остями и
ломкой осью. В каждом колоске, обычно
5-цветковом, развиваются 2 зерна.
Встречается как сорняк в посевах пшениц.
ДВУКИСТОЧНИК
КАНАРЕЕЧНЫЙ - однолетник высотой 40-100 см,
с прямостоячими стеблями. Плотные
крупные метелки длиной 3-5 см состоят
из мелких колосков без остей. Соцветия
напоминают маленькие шишечки.
Пригоден для свежих и сухих букетов.
ДВУКИСТОЧНИК ТРОСТНИКО-
ВИДНЫЙ, или Фачароидес - длинно-
корневищный многолетний злак 90-120
см высотой. Листья до 2 см шириной, с
белыми или кремовыми полосками.
Колоски собраны в густые колосовидные
метелки до 20 см длиной. Встречается на
равнине в Моздокском районе.
ДВУЛЕПЕСТНИК ПАРИЖСКИЙ,
или Двулепестник четырёхбороздчатый,
или Колдуница парижская — многолетнее
травянистое растение. Стебли обычно
20-50 см высотой, прямые, у основания
голые, вверху волосистые. Листья длин-
ночерешковые. Цветки
зеленовато-пурпуровые, лепестки розовые или белые.
ГАЛМУГ - бирæазон хъæмпхал
кæрдæг зайæгой. Уидаг у бындзыггонд.
Нарæг даргъ сыфтæ кæрæдзийы æмбæр-
зынц тынг тъæпæнгонд хъæбысæгтæй.
Æмдидин у æнгуылдзон боцкъогонд. Ды-
ргь у лыстæг гæмæх тымбыл формæгонд
нæмыгой, урс кæнæ тар-сырхбын.
МОЙМЫР, кæнæ: Дафнæ, Бирæгьы
цæст, Моймар - сесилийы бинонтæй
сыфтæркалæг кæнæ æнусонцъæх къ-
утæртæ. Радгай сыфтæ стæмхатт вæййынц
ныхмæвæрд цыбыр сыфкъахимæ. Ди-
динтæ сты дыæрдон, цупалты кæнæ бынд-
зыггай цыппар-фондз дидинсыфтимæ
УАСИЛИ, кæнæ Уасылы - æф-
сирджынты бинотæй иуазон кæрдæг за-
йæгой. Æфсиртæ сты даргъ, нарæг, даргъ
сыгтимæ æмæ сæртæг сæмæнимæ. Алы
фондздидинон æфсирыдæр равзæры 2
мыггагы. Куыд хæмпæлгæрдæг афтæ йыл
сæмбæлæн ис мæнæуы хуымгæндты.
ДЫЦУПАЛ, кæнæ Дыпуцал - раст-
зæнгон иуазон кæрдæг зайæгой 40-100
см бæрзæндæн. Мæстаг, 3-5 см дæргъæн
егъау цупалтæ арæзт сты æнæсæмæн лы-
стæг æфсиртæй. Æмдидинтæ сты чысыл
гыркъоты хуызæн. Бæззы ног æмæ хус
букеттæн.
ЦЪÆНУДХУЫЗ ДЫЦУПАЛ, кæнæ
Фалароидес - даргъбынзæнгджын бирæа-
зон хъæмпхал 90-120 см бæрзæндæн. Ды-
ууæ см дæргъæн сыфтыл ис урс кæнæ
фæлбур уаддзагтæ. Æфсиртæ æмбырд
сты 20 см дæргъæн æфсирджын боцкъо-
ты. Сæмбæлæн йыл ис Мæздæджы
районы.
ДЗÆУХГÆРДÆГ, кæнæ Дыдидинсы-
фон - бирæазон кæрдæг зайæгой. Зæнгтæ
фылдæр 20-50 см бæрзæндæн, сты раст,
сæ бинаг хæйттæ сты гæмæх, уæлейæ
æрдуджын. Сыфтæ даргъ сыфкъæхтимæ.
Дидинтæ кæрдæгхуыз-сæнтсырх, дидин-
сыфтæ та уардихуызтæ æмæ урсытæ.
86

ХИДУАДЗÆГ
ДЕВЯСИЛ, или Жёлтый цвет -
многолетние, реже однолетние растения с
цельными листьями и жёлтыми
крупными соцветиями. Название происходит от
«девяти сил», которыми растение
наделяли на Руси. Использовали растение в
любовных чарах.
ДЕВЯСИЛ ВОСТОЧНЫЙ -
травянистое растение, высота которого может
быть до 70 см, имеет
продолговато-ланцетные листья, на концах стеблей
находятся цветки в виде корзинки,
темно-желтой окраски.
ДЕВЯСИЛ ВЫСОКИЙ -
многолетнее растение. Стебель высокий до 2,5
м; стебель и листья опушенные; Цветки
золотисто-желтые. Растет у рек, на
влажных и высокотравных лугах. Корневища,
помимо лекарственного, имеют пищевое
значение.
ДЕВЯСИЛ ГЕРМАНСКИЙ, или
Девясил британский - многолетнее
травянистое растение, опушённый мягкими
волосками. Стебель прямой до 60 см
высотой, вверху ветвистый. Листья
ланцетовидные. Цветки жёлтые, язычковатые.
Всё растение тонко-шерстисто-мохнатое.
ДЕВЯСИЛ ИВОЛИСТНЫЙ -
многолетнее травянистое растение высотой
15-70 см с коротко опушенным
прямостоячим маловетвистым облиственным
стеблем. Листья ланцетные. Цветки в
корзиночных соцветиях жёлтые.
ДЕЛЬФИНИУМ, или: Живокость,
Шпорник - рослый, стройный,
эффектный многолетник. В период цветения
высокие (до 200 см) цветоносы покрыты
множеством великолепных,
разнообразной окраски цветков. Соцветия собраны
в гигантские (до 70-80 см) кисти
разнообразной окраски (белые, голубые,
фиолетовые, розовые и др.). Девясил иволист-
ный обладает мочегонным, потогонным,
кровоостанавливающим и
успокаивающим действием.
ХУРГÆРДÆГ, кæнæ Фарастыхон,
кæнæ Инула - бирæазон кæнæ иуазон
кæрдæг, æнæхъæн сыфтимæ æмæ бур
егъау æмдидинтимæ. Иæ ном цæуы «фа-
раст тыхæй», кæцы ном йын радтой рагон
Уæрæсейы. Пайда дзы кодтой уарзондзи-
нады.
ИНУЛА - æвдай сантиметры бæрзæн-
дæн кæрдæг зайæгой, ис йын дæргъæц-
цон-сасари сыфтæ, зæнгты кæрон ис тар-
бур дидинтæ тæскъгондæй.
ТОБЛАХЪ, кæнæ Тоболахъ - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой. Зæнгы бæрзæндæн у
2,5 м; зæнг æмæ сыфтæ сты пакъуыгонд.
Дидинтæ зæрин-бурхуыз. Зайы цæу-
гæдæттæм æввахс, уымæл æмæ уæлхохаг
уыгæрдæнты. Бынзæнгтæ бæззынц куыд
дзæбæхкæнынæн, афтæ хæрынæн дæр.
ХУЫДЗЫХГÆРДÆГ, кæнæ: Лы-
стæг галыкъах, Гермайнаг фарастыхон -
фæлмæн æрдутæй пакъуыгонд бирæазон
кæрдæг зайæгой. 60 см бæрзæндæн раст
зæнг у къалиуджын. Дидинтæ сты бур,
æвзаггонд. Зайæгой у тæнæг хъуынджын.
ХÆРИССЫФ ХУРГÆРДÆГ, кæнæ
Тоболахъ - бирæазон кæрдæг зайæгой
15-70 см бæрзæндæн. Растлæууæг зæнг
у цыбыр пакъуыгонд æмæ гæзæмæ
къалиуджын æмæ сыфджын. Сыфтæ сты
сасарихуыз. Бур дидинтæ сты тæскъгонд
æмдидины.
ХИДУАДЗÆГ, кæнæ: Стæгхос,
Цурхъон, Дельфиниум - бæрзонд, хæрз-
конд, эффектон бирæазон кæрдæг. Ди-
динкалæн рæстæг бæрзонд (200 см онг)
дидинхæстыл вæййы бирæ диссаджы
алыхуыз ахуырст дидинтæ. Æмдидинтæ
æмбырдгонд сты тынг стыр (70-80 см
онг) цупалты алыхуызтæй (урсытæ,
æрвхуызтæ, фиолетонтæ, уардихуызтæ
æмæ а.д.). Бæззы мизынцъагуадзынæн,
хидуадзынæн, тугуромынæн æмæ удæр-
сабырæн.
ш
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
87

ДЕРЕН МУЖСКОЙ
ДЕРБЕННИК, или Плакун-трава
- род однолетних и многолетних трав,
реже кустарников, растущих на сырых
местах, по берегам рек. Дербенник
называют Плакун-травой потому что у травы
есть специальные органы, через которые
он избавляется от влаги. Чем влажнее и
теплее воздух, тем больше образуется
прозрачных капель, стекающих с листьев
дербенника вниз.
ДЕРБЕННИК ИВОЛИСТНЫЙ -
многолетнее травянистое растение с
прямостоячим четырехгранным стеблем
высотой 50-150 см, часто разрастающееся
в крупные куртины в виде куста. Венчик
пурпурный, листья ланцетовидной
формы, летом зеленые, осенью красные. Его
используют как бактерицидное растение,
кровесвёртывающее, используют при
дизентерии, при поносах. Медонос луговой.
ДЕРЕЗА, или; Дерюза, Чилига,
Чапыжник - многолетний листопадный
колючий кустарник с супротивными
простыми листьями длиной 1-8 см. Цветки
одиночные, крупные, золотисто-жёлтые.
Некоторые виды дерезы издавна
используется в лечебных целях при
заболеваниях печени и почек.
ДЁРЕН МУЖСКОЙ, или Кизил
обыкновенный - крупный кустарник или
маленькое дерево от 3 до 8 м высотой.
Молодые растения растут вертикально;
позже приобретают полукруглую
форму (ветви расположены почти
горизонтально). Листья простые, цельные,
супротивные. Цветки мелкие, обоеполые,
в зонтиковидных соцветиях. Цветет на
протяжении 15-20 дней. Плоды
овальные, ярко-багровые или красно-черные,
съедобные, кисловатые.
ÆРТÆХОН, кæнæ Цæссыггæрдæг -
иуазон, кæнæ биразон кæрдæг бинонтæй,
кæцы зайы уымæлрæтты, донбылгæрæт-
ты. Кæуаг кæрдæг йæ хонынц уымæн æмæ
кæрдæгæн ис сæрмагонд оргæнтæ, кæцы-
ты фæрцы ивæрзы йæ уæлдай донæй. Цас
уымæлдæр æмæ хъармдæр уа уæлдæф,
афтæ фылдæр æвзæры рæсуг æртæхтæ,
кæцытæ лæдæрсынц сыфтæй дæлæмæ.
ХУЫЛЫДЗСЫФ, кæнæ Хæриссыф
æртæхон, кæнæ Кæуаг кæрдæг - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой растлæууæг 50-200
см бæрзæндæн цыппартигъон зæнгимæ.
Арæх сарæх вæййы егъау къудзихуыз æм-
бырдæгты. Дидинхау у сæнтсырх, сыфтæ
сасариформæ, сæрдыгон кæрдæгхуыз,
фæззæг та сырх. Пайда дзы кæнынц бак-
теритæ марынæн, тугуромынæн, гуыбы-
ны хостæн. У мыдхæссæг.
БУРДЗАЛÆ, кæнæ: Бурдзашг, Ци-
лик, Цилиг - бирæазон сыфтæркалæг сын-
дзджын къутæр ныхмæвæрд хуымæтæг
сыфтимæ 1-8 см дæргъæн. Егъау иугай
дидинтæ зæрингонд-бурхуыз. Пайда дзы
кæнынц рагæй æнæниздзинады игæры
æмæ уыргты низты ныхмæ.
ЦЫМБÆЛАС, кæнæ Цым - егъау
къутæр кæнæ къаннæг бæлас 3 м 8 м онг
бæрзæндæн. Æрыгон зайæгойтæ зайынц
æмраст уæлæмæ; фæстæдæр райсынц
æрдæгзилак формæ (къалиутæ æвæрд
вæййынц зæххæмвæз). Хымæтæг æнæхъ-
æн сыфтæ сты ныхмæвæрд. Лыстæг
дыæрдон дидинтæ сты аууондаргонд æм-
дидинты. Дидин калы 15-20 боны дæр-
гъæн. Дыргътæ сты овалон, ирд-сырх-
сырхид кæнæ сырх-сау, хæрынæн бæзгæ,
туаггонд.
88

ТИЛИКЪУДА
ДЕРЖИДЕРЕВО, или: Держи-дере-
во, Палиурус, Христова колючка -
ветвистый колючий кустарник или деревцо из
семейства крушиновых. Ветви толстые, с
небольшими овальными листьями, с
прилистниками, превращенными в колючки.
Побеги зигзагообразные, с очередными
листьями и двумя колючками, одна из
которых прямая, а вторая выгнута назад.
Благодаря густоте и колючести, считается
лучшим кустарником для изгородей.
ДЕРМАТОКАРПОН
ПЕЧЕНОЧНЫЙ - лишайник, типичный обитатель
известняков и доломитов. Растет на
отвесных затененных скалах, во влажных
местах. Его слоевище имеет вид
небольших, диаметром до 2-7 мм, скученных
или обособленно сидящих чешуек.
ДИКАЯ РОЗА - листопадные
кустарники и кустарнички, иногда
вечнозелёные, с прямостоящими, лазающими или
стелющимися стеблями различной
высоты или длины, от 15-25 см до 8-10 м. То
же, что и Шиповник.
ДИКИЙ ЛУК, или Ветвистый лук,
или Душистый лук, или Джуцай лук
дикий - многолетнее морозоустойчивое
растение, распространяющееся
семенами. Листья-стрелки длинные 35-45 см.,
шириной до 1 см., с темно-зеленоватым
цветом и восковым налётом.
Цветоносный стебель голый (до 60 см.). На конце
стебля цветы белого или сиренево-бе-
лого цвета, собранные в шарообразную
цветочную корзинку. Луковичка-корень
маленькая, до 1 см. в диаметре. Степной
медонос.
ДИКИЙ ЧЕСНОК, или Черемша, или
Медвежий лук, или Колба - многолетнее
травянистое растение. Стебель
трёхгранный, высотой 15-50 см, при основании
одетый влагалищами листьев. Листья в
числе двух, немного короче стебля,
ланцетные или продолговатые.
ХÆЦГÆБÆЛАС, кæнæ: Палиурис,
Чырыстийы сындз - сымырттсегы би-
нотæй къалиуджын сындзджын къутæр
кæнæ къаннæг бæлас. Ставд къалиутыл
ис чысыл овалон сыфтæ, сындз суæвæг
дæлсыфонтимæ. Гакъон-макъон талатыл
ис радгай сыфтæ дыгай сындзытимæ,
кæцытæй иу у растлæууæг, дыггаг та у
фæстæмæ кæдз. Бæзджын æмæ
сындзджын кæй у уый тыххæй æмбондæн ны-
мад у хуыздæр къутæрыл.
ХЪУМБУЛÆГ - чъырдур æмæ
доломиты бынæтты цæрæг лывдз. Зайы ауу-
онран айнæг кæдзæхтыл, уымæл рæтты.
Йæ сывæлдæгон у чысыл, 2-7 мм диа-
метрон, æмбырд кæнæ хицæнгондæй
лæууæг хæрвыты хуыз.
УАГЪЛИ, кæнæ Уагъылы - сыфтæр-
калæг къутæртæ кæнæ кудзитæ, хатт-
гай æнусонцъæх, азыхуызон бæрзæн-
дæн æмæ дæргъæн, 15-25 см-æй 8-10 м
онг, растлæууæг кæнæ зæхæмвæз рæзгæ
зæнгтимæ.
ХЪÆДЫНДЗОН, кæнæ Къалиуджын
хъæдындз - бирæазон уазалфæразон
кæрдæг зайæгой, кæцы хæлиу (парахат)
кæны мыггæгтæй. Фатгонд сыфты дæргъ-
æн у 35-45 см, сæ фæтæн та 1 см онг. Йæ
хуыз у тар-кæрдæгхуыз мыдадзон сал-
фимæ. Дидинхæссæг зæнг (60 см онг) у
гæмæх. Зæнгы кæрон лæууынц урс кæнæ
сирен-урс хуыз дидинтæ, къоригонд ди-
динджын тæскъгоды æмбырдгодæй. Хъ-
æдындзæг-уидаг у чысыл, йæ диаметр у
1 см. У мыдхæссæг.
ТИЛИКЪУДА, кæнæДавон, кæнæ Хъ-
æддаг нуры - бирæазон кæрдæг зайæгой.
Æртæтигъон 15-50 см бæрзæндæн зæнг
йæ бинаг рæбын æмбæрст у сыфты хъæ-
бысæгæй. Нымæцæй дыууæ сыфы чысыл
къаддæр сты зæнгæй, стæй ма сæ формæ
у сасарихуыз кæнæ дæргъæццон.
ш
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
89

ДОРОНИКУМ ВОСТОЧНЫЙ
ДИФЕЛИПЕЯ КРАСНАЯ, или
Чертова трубка - это прекрасное растение
паразит, хотя большинство
паразитирующих растений невзрачны. Высота
растения 20-25 см с крупными ярко-красными,
алыми бархатистыми цветками. Листья
чешуевидные, яйцевидные, стеблеобъ-
емлющие. Трубка венчика согнутая и
вздутая при основании. Лопасти венчика
почти округлые. Паразитирует на корнях
луговых трав. Занесена в список редких
растений.
ДОЖДЕВИК - род грибов семейства
Шампиньоновые. Плодовые тела
грушевидные, мелкие или средних размеров. С
помощью гриба можно избавиться от
заболеваний почек, гепатита, туберкулеза и
дисбактериоза.
ДОННИК БЕЛЫЙ - одно- и
двулетнее травянистое растение с белыми
цветками. Цветки многочисленные, мелкие,
мотылькового типа, на концах ветвей
собраны в длинные кисти. Выдающийся
медонос. Встречается от низменности
и до среднего пояса гор, а также как
сорное, по речным поймам, прибрежным
пескам, степным лугам, в кустарниках,
пойменных лесах. За нектароносность
род донников и получил свое название, в
переводе с латинского означает «медовый
клевер».
ДОННИК ЖЕЛТЫЙ, или Донник
лекарственный, или Донная трава -
двулетнее травянистое растение.
Прямостоячий ветвистый стебель высотой 1-1,5
м. Листья с тремя ланцетными
зубчатыми по краю листочками. Цветки мелкие,
поникающие, жёлтые. Ценные для пчел.
Осенью цветут вторично, и пчелы с ними
не расстаются до октября.
ДОРОНИКУМ ВОСТОЧНЫЙ, или
Серцевидный, или Кавказский, или Ко-
зульник - травянистые многолетние
растения с прикорневыми листьями. Цветки
жёлтые, однорядные. Плоды - семянки;
продолговатые или продолговато-тупые.
ЛУЛÆДИДИН, кæнæ Дифелипи,
кæнæ Хæйрæглулæ - у хæрзаив æввонгхор
(паразитон) зайæгой, кæд иннæ æввон-
гхор зайæгойтæ сты фыдуынд, ^æддæр.
Зайæгойы бæрзæнд у 20-25 см. Иæ егъау
дидинтæ сты ирд-сырх, сырхсырхид хъ-
æдабæгонд. Сыфтæ сты хæрвхуыз, аик-
хуыз, зæнгæрбахъæбысонтæ. Дидинхуды
хæтæл у къæдз æмæ рæбынæй тыппы-
рон. Æввонгхорцард кæны уыгæрдæны
кæрдæджыты уидæгтыл. Хает у стæм за-
йæгойты номхыгъдмæ.
ФÆТКЪУЫСÆР-тамасокъойы мы-
ггагæй зокъо. Дыргъты буартæ сты кæр-
дохуыз, чысыл æмæ астæуккаг асыбæрц.
Ацы зокъотыфæрцы фервæзæн ис уырг-
ты, игæры, рæуджыты æмæ дисбактери-
озы низтæй.
МЫДХÆССÆГ, кæнæ Урс хъæдур-
гæрдæг - урс дидинджын иу- кæнæ ды-
ууæазон кæрдæг зайæгой. Бирæнымæцон
лыстæг гæлæбухуыз дидинтæ æмбырд
сты къалиуты кæрон даргъ цупалтæй. У
иттæг хорз мыдхæссæг. Фембæлæн йыл
ис дæлвæзæй суанг хæхты астæуккаг тæл-
мыты, æмæ куыд хæмпæлгæрдæг, афтæ
атагъаты, къутæрбынты æмæ донбыл-
гæрæтты змисбынты. Нектар хорз кæй
дæтты, уый тыххæй латинагау хуыйны
«мыды æртæсыфон».
БУРМЫДГÆРДÆГ, кæнæ Хосгæнæг
- дыазон кæрдæг зайæгой. Растлæууæг
къалиуджын зæнгы бæрзæнд хæццæ
кæны 1-1,5 м. Сыфтæ сты æртыгай са-
сарихуыз, сæ кæрæтты дæндаггонд сыф-
гондтимæ. Дидинтæ сты чысыл, бынмæ
зæбул æмæ бур. Пайда сты мыдыбынд-
зытæн. Фæззыгон дидинæг ракалынц ды-
ккаг хатт æмæ сæ мыдыбындзытæ уæгъд
нæ уадзынц октябрмæ.
БУЛДУХ, кæнæ Дороникум - у идагрæ-
бын сыфтимæ бирæазон кæрдæг зайæгой.
Дидинтæ сты радгай æмæ бур. Дыргътæ
та мыккагон аппгъæдтæ, дæргъæццон
кæнæ дæргъæццон-къуымыхтæ.
90

ТОНÆГ
ДРЕВОГУБЕЦ - лиана,
поднимающаяся спирально по стволам деревьев.
Листья яйцевидной формы 5-20 см
длиной. Цветки мелкие, белые, розовые или
зеленоватые, собраны в длинные
метёлки. Все части растения опасны для
человека и не должны употребляться в пищу.
Само название «древогубец»
свидетельствует о том, что эти лианы, взбираясь на
деревья и обвивая их стволы, являются
причиной их гибели.
ДРЁМА (лат. Ме1апс!пит) - двулетние
или многолетние травы. В высоту оно
достигает 45-100 см и имеет ветвистый
узловатый стебель. Листья эллиптической
формы, заостренные на концах,
супротивные. Цветки белого цвета, однополые,
собраны в верхушечный полузонтик.
Растет дрема на лугах, на опушках лесов, в
кустарниках.
ДРЕМЛИК ЗИМОВНИКОВЫЙ, или
Дремлик лесной - многолетнее
травянистое растение высотой 30-100 см.
Соцветие - многоцветковая кисть длиной 10-30
см. Околоцветник либо жёлто-зелёного,
либо темно- вишнёвого цветов. Название
растению, как и растению «Дрёма» дано
«отцом ботаники» древнегреческим
ученым Теофрастом. Когда раскрываются
нижние цветки, в верхней части соцветия
опущены книзу, как будто дремлют,
отсюда и название рода.
ДРИАДА КАВКАЗСКАЯ -
приземистый кустарничек со стелющимися
стеблями. Имеет крупные белые
цветки и красивую листву. Растет на скалах.
Дриада - имя лесной нимфы в
древнегреческой мифологии, происходящее от
др.-греч. «дерево», «дуб».
ДРОК, или Степной боб -
кустарниковое степное растение. Листья цельные,
простые, густо опушённые или голые.
Цветки жёлтые, реже беловатые, собраны
в кистевидные соцветия. Название
происходит от слов «деру», «драть», «потому
что это растение имеет колючки».
БÆЛАССАФ, кæнæ Бæласхор - здых-
стгæйæ бæлæсты зæнгтыл уæлæмæ бы-
рæг здыхсой. Аикхуыз сыфтæ сты 5-20 см
дæргъæн. Лыстæг, урс, уардихуыз, кæнæ
кæрдæгхуыз дидинтæ æмбырдгонд сты
даргъ боцкъоты. Зайæгойты алы хай дæр
адæймагæн у тас æмæ хæрынæн нæ бæз-
зы. Йæ ном «бæлассаф» дæр амоны уый
æмæ здыхсой бæласыл схилгæйæ æмæ
зæнгыл стыхсгæйæ, вæййынц йæ сæфты
аххос.
РÆХЦУНÆГ - дыазон кæнæ бирæа-
зон кæрдæг зайæгойтæ. Йæ бæрзæнд хæц-
цæ кæны 45-100 см онг, йæ зæнг у къа-
лиуджын æмæ сыхуылджын. Элиптикон
формæ ныхмæвæрд сыфтæн сæ кæрæттæ
сты цыргъ. Урс иуæрдон дидинтæ æмбы-
рдгонд сты цъуппон æрдæгаууондары.
Зайы уыгæрдæнты, хъæдрæбынты, къ-
утъæрбынты.
РÆДЗÆМÆДЗÆГ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 30-100 см бæрзæндæн.
Иæ æмдидин у бирæдидин 10-30 см дæр-
гъæн цупал. Дидинхауы хуыз у кæнæ
бур-кæрдæгхуыз, кæнæ тар-балхуыз. Кыд
зайæгойæн «Рæхцунæг» афтæ амæн дæр
ном радта рагон бердзенаг ахуыргонд Те-
офраст. Иæ бинаг дидинтæ куы райгом
вæййынц уæд уæлейæ æмдидинтæ бын-
мæ зæбулæй лæууынц, цыма рæдзæ-мæд-
зæ кæнынц, афтæ. Ардыгæй йæ ном дæр.
АЙНÆГГÆРДÆГ, кæнæ Дриадæ
- къаннæг къудзи зæхæмвæз цæугæ
зæнгтимæ. Ис йын егъау урс дидинтæ
æмæ рæсугьд дидинтæ. Зайы къæдзæхты.
Дриадæ бердзейнаг мифологимæ гæсгæ у
хъæды сылгоймаг дзуары ном, кæцы
амоны «хъæд», кæнæ «тулдз».
ТОНÆГ, кæнæ Борæгæдæ, кæнæ Бы-
дирхъæдур - тыгъбыдырон къутæр зай-
æгой. Сыфтæ сты æнæхъæн, хымæтæг,
тынг пакъуыгонд, кæнæ гæмæх. Дидинтæ
сты бур, къаддæр хатт урсбын, æмбы-
рд сты цупалгонд æмдидинты. Йæ ном
арæзт у дзырд «тонын» - æй, уымæн æмæ
йыл ис сындзытæ.
И
Е
Ё
Ж
3
и
И
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
91

ДУБРОВНИК ВОСТОЧНЫЙ
ДУБ - дерево и кустарник семейства
Буковые. Листья очередные, простые,
перистораздельные, зубчатые. Цветки
мелкие, невзрачные, однополые,
однодомные; тычиночные - в длинных
свисающих серёжках, пестичные - одиночные
или по нескольку. Плод - односемянный
жёлудь.
ДУБ КРУПНОПЫЛЫШКОВЫЙ,
или Дуб восточный - дерево до 20 м
высотой с толстым коротким стволом и
крепкими ветвями, образующими шатро-
видную крону. Кора толстая,
растрескивающаяся, чёрная с густоопушенными
побегами.
ДУБ СЕВЕРНЫЙ, или Дуб красный
- крупное дерево высотой до 30 метров
с раскидистой кроной. Кора серая,
покрытая неглубокими трещинами. Листья
продолговато-яйцевидные; осенью
ярко-красные.
ДУБ СКАЛЬНЫЙ - большое
листопадное дерево 20-40 м высотой, с
яйцевидной кроной у молодых растений, и
шатровидно-округлой - у старых. Кора
ствола гладкая, коричневато-оливковая.
Представлен в среднегорьях и нижнем
предгорном поясе.
ДУБ ЧЕРЕШЧАТЫЙ, или Дуб
летний, или Дуб обыкновенный, или Дуб
английский - дерево высотой 20-40 м.
Обычно живёт 300-400 лет. Рост в
высоту прекращается в возрасте 100-200 лет,
прирост в толщину, хоть и
незначительный, продолжается всю жизнь.
ДУБРОВНИК, или Дубравник, или
Дубровник белый - травы или
полукустарники. Листья цельные,
перисто-лопастные или перисто-рассеченные.
Цветки двугубые, синие, пурпуровые, реже
белые или жёлтые в колосовидном,
кистевидном или метельчатом соцветии.
ДУБРОВНИК ВОСТОЧНЫЙ -
многолетник высотой 20-25 см. Зимостоек,
при этом частично выходит из-под снега
зеленым. Цветки нежно
бледно-фиолетового цвета около 1 см в диаметре. Цветет
долго, с конца июня до заморозков.
ТУЛДЗ, кæнæ Толдзæ - тæрсы би-
нонтæй бæлас кæнæ къутæр. Радгай
сыфтæ сты хуымæтæг, сис-дихгонд, дæн-
дагджын. Лыстæг дидинтæ сты æгъуыз,
иуæрдон; дидинхауджынтæ - даргъ зæбул
хъуссæгты, къæбиладжынтæ та - иугæйт-
тæ кæнæ цалдæргæйттæ. Дыргъ у иунæг-
мыгджын гыркъо,
САУТУЛДЗ, кæнæ Егьаурыгдон тул-
дз - ссæдз метры бæрзæндæны онг бæлас
ставд цыбыр зæнгимæ æмæ фидар къ-
алиутимæ, кæцытæ аразынц цатыргод
бæлассæр. Бæзджын зæнгы скъуыдтæ-
гæнгæ цъар у сау бæзджын пакъуыгонд
талатимæ.
СЫРХТУЛДЗ - егъау бæлас 30 метры
онг бæрзæндæн айтыгъд бæласысæримæ.
Сæгхуыз зæнгы цъар у уæлæнгай скъ-
уыдтимæ. Сыфтæ дæргьæццон-аикхуыз;
фæззыгон ирд сырхытæ.
ХОХАГТУЛДЗ - сыфтæркалæг сты-
рбæлас 20-40 см бæрзæндæн, аикхуыз
бæласысæримæ æрыгон зайæгойтæн æмæ
цатырыхуыз - зæронд бæлæстæн. Зæнгы
цъар у лæгъз æмæ морæ-оливон. Фем-
бæлæн йыл ис астæуккаг æмæ бинаг хох-
рæбын тæлмыты.
ФИДАРТУЛДЗ, кæнæ Сыфкъахджын
тулдз - бæлас зайæгой 20-40 м бæрзæн-
дæн. Арæхдæр цæры 100-200 азы. Хæрд-
мæ рæзын фæвæййы 100-200 азы фæстæ,
йæ бæзн та гыццылгай фылдæр кæны йæ
царды кæронмæ.
ХЪУЛОНДИДИН - кæрдæджытæ
кæнæ къудзитæ. Сыфтæ сты æнæхъæн
сисхуыз-фаркон кæнæ сисхуыз-къæрт-
гонд. Дыбылдидинтæ сты цъæх, сæнт-
сырх,къаддæрхатт урс кæнæ бур, æфсир-
гонд, цупалгонд кæнæ боцкъогонд æмди-
динты.
БАДЗИКЪИ - Бирæазон кæрдæг за-
йæгой 20-25 см бæрзæндæн. У уазал-
фæразон, уымæй дæр арæх миты бынæй
ссæуы цъæхæй. Дидинтæ сты фæлмæн
фæлурс-фиолетон хуыз 1 см бæрц йæ
диаметр. Дидин калы июны кæронæй уазал-
тæм.
92

ЦЪОЗÆ
ДУБРОВНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или Дубравник обыкновенный —травы или
полукустарники. Растение пахучее,
благотворно действующее на дыхательные
пути, успокаивающее нервную систему.
ДУДНИК, или Ангелика - двулетние
или многолетние травянистые растения
из семейства Зонтичные. Имеют
стержневые корни. Стебель дудчатый, 30-90
см длиной. Цветки мелкие белые,
зеленовато-желтые или розоватые, собраны в
сложные зонтики, лепестки
ланцетовидные или эллиптические.
ДУДНИК ТОЛСТОКРЫЛАТЫЙ -
одно из самых крупных травянистых
растений (до 2,5 м) с характерным зонтиком
соцветий и полым стеблем - «дудкой».
Пряный овощ.
ДУРМАН, или Одурь-трава -
высокое ядовитое травянистое растение (до
1,2 м) с крупными листьями и большими
пахучими белыми цветками. Плод
коробочка, усаженная жёсткими щипами. Из-
за неприятного запаха животные обычно
его обходят.
ДУРНИШНИК, или Зобник -
однолетнее травянистое растение. Листья
очередные, цельные, зубчатые или
лопастные. Листья и корни дают жёлтую краску,
употребляемую для окраски тканей.
ДУШЕВИК
КРУПНОЦВЕТКОВЫЙ - многолетнее травянистое
растение, высота которого от 20 до 50 см. Это
растение является коротко опушенным и
шершавым, стебли будет тонкими и
прямыми. Используется в народной
медицине. На Кавказе это растение представляет
собой весьма ценную пищевую пряность,
которая получила довольно широкое
распространение.
ТÆФОИКЪУТÆР, кæнæ Сабырæг
- кæрдæджытæ кæнæ къудзитæ. Зайæг у
тæфгæнаг, хæрзахъаз кæны улæфæнтæн,
сабыр кæны нервыты уагдзинад.
ТУТЗÆНГ - аууондары бинонтæй
дыазон кæнæ бирæазон кæрдæг зайæгой-
тæ. Ис сын сæмæнгонд уидæгтæ. Зæнг у
тутгонд, 30-90 см дæргъæн. Лыстæг ди-
динтæ сты урс, кæрдæгхуыз-бур кæнæ
уардихуыз æмæ æмбырдгонд сты ва-
зыгджын аууондарты, дидинсыфтæ сты
сасарихуыз кæнæ эллиптикон.
ЦЪОС - егъау кæрдæг зайæгойтæй
иу (2,5 см онг бæрзæндæн), характерон
аууондархуыз æмдидинтимæ. Йæ зæнг у
тут - «уадындзгонд». У зæрдæмæ цæугæ
халсар.
ГУКЪУРИ, кæнæ: Тъупгæнаг, Æр-
рагæнаг, Тъупгæнагсындз, Æррагæнæг
сындз - бæрзонд маргджын кæрдæг зайæ-
гой (1,2 м онг) егъау сыфтимæ æмæ стыр
тæфгæнаг урс дидинтимæ. Æвзæр тæф
кæй кæны уый тыххæй йæм цæрæгойтæ
хæстæг нæ цæуынц.
КЪÆМДЗЫГ, кæнæ: Фыдуындгонд,
Къæндзыг, Бурахорæн, Æррагæнæн, Бу-
рахорæнгæрдæг - иуазон кæрдæг зай-
æгой. Радгай сыфтæ сты дæндагкæрон
кæнæ фаркгонд. Сыфтæ æмæ уидæгтæ
дæттынц бур ахорæн, кæцыйæ ахорынц
хъуымæцтæ.
ЦЪОЗÆ - бирæазон кæрдæг зайæгой
20-50 см бæрзæндæн. Ацы зайæгой у
цыбыр пакъуыгонд æмæ дæрзæг, зæнгтæ
сты нарæг, раст. Пайда дзы кæнынц адæ-
мон æнæниздзинады, дзæбæхкæнына-
ды. Кавказы ацы зайæгой у тынг ахсд-
жиаг хæрынæн бæзгæ хъацæн, кæцыйæ
бирæтæ пайда кæнынц æмæ у тынг пара-
хатгонд адæмы æхсæн.
И
Е
Ё
Ж
3
И
И
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
93

дягиль
ДУШИСТЫЙ КОЛОСОК -
многолетние или однолетние луговые
растения высотой 10-70 см. Стебель обычно
прямостоячий, голый, гладкий. Соцветие
- густая колосовидная метёлка, плод -
зерновка. Имеет специфический запах,
который лучше ощущается при
растирании стебля или листвы.
ДУШИЦА - многолетнее травянистое
растение высотой до 90 см, обладающее
ароматным запахом. Цветки мелкие,
довольно многочисленные. Стеблей
несколько; они прямостоячие, ветвистые,
четырехгранные. Листья супротивные,
черешковые. Траву душицы применяют
в составе грудных, потогонных, при
простудных и других заболеваниях органов
дыхания в качестве
противовоспалительного и отхаркивающего средства.
ДЫНЯ - однолетнее травянистое
растение. Корневая система его
преимущественно размещается в пахотном
слое почвы, отдельные из них
проникают на глубину до 100 см. Стебель
ползучий, длиной 150-200 см и больше,
имеет опушение. Листья разные по размеру,
опушенные, почковидные, округлые или
сердцевидные. В пазухах листьев
размещены цветки и усики.
ДЯГИЛЬ, или Дягиль лекарственный,
или Дудник лекарственный — двулетнее
травянистое растение с приятным
запахом. Стебель одиночный, прямостоячий,
высотой 120-250 см, толстый, голый,
цилиндрический, внутри полый, в верхней
части разветвлённый. Широко
применяется как пряно-ароматическое и
лекарственное растение.
УАЙГÆРДÆГ - бирæазон кæнæ иу-
азон уыгæрдæны кæрдæг зайæгой 10-70
см бæрзæндæн. Йæ зæнг у растлæууаг,
гæмæх, лæгъз. Æмдидин у бæзджын æф-
сирхуыз боцкъо. Дыргъ-нæмыггонд. Ис
йын диссаджы тæф, кæцы тынгдæр æм-
барæн ис зæнг æмæ сыфты æууæрдгæйæ.
ХÆРЗДÆФДИДИН, кæнæ: Къаххос,
Бæхы битъна, Басгæрдæг, Цайгæрдæг,
Тынгсердæг, Уайгæрдæг - бирæазон
кæрдæг зайæгой 90 см бæрзæндæн. Ди-
динтæ сты лыстæг, фæлæ бирæнымæц.
Цалдæр растлæууæг зæнгы сты къа-
лиуджын æмæ цыппартигъонтæ. Сыфтæ
сты ныхмææвæрд æмæ сыфкъæхтимæ.
Пайда дзы кæнынц риуы, хуыфæджы,
улæфæн оргæнты низтæ дзæбæх кæ-
нынæн.
НЕСИ, кæнæ: Фæунасæ, Миси, Фу-
насæ - иуазон кæрдæг зайæгой. Уидæгтæ
фылдæр сты хуым мæры бын, иуæй-иутæ
дзы бынмæ ныццæуынц 100 см онг. Зæнг
у бырæг, 150-200 см æмæ фылдæр дæргъ-
æн. Сыфтæ пакъуыгонд, къомбохджын,
зæрдæхуыз кæнæ тымбылгонд. Сыфты
тарты æвæрд сты дидинтæ æмæ æрдутæ.
УАДЫНДЗОН - хæрзтæфгæнаг ды-
ууæазон кæрдæг зайæгой. Зæнг у иунæ-
гæй, растлæууæг, 120-250 см бæрзæндæн,
ставд, цилиндрон, мидæгæй тут, уæллаг
хай у къалиуджын. Арæх дзы пайда кæ-
нынц куыд хæрзхъæд-будтæфаг æмæ
дзæбæхæн пайда зайæгойæ.
94

ДЗЕДОРÆ
Е
ЕВГЕНИЯ, или Эвгеиня -
вечнозеленые деревья или кустарники. Листья
супротивно расположенные, иногда
очередные, яйцевидные, яйцевидно-ланцетные,
кожистые, заостренные, темно-зеленые,
глянцевитые. Цветки одиночные или в
пучке, белые или желтые.
ЕЖА СБОРНАЯ - кормовая трава
из рода многолетних травянистых
растений. Высота растения более I метра.
Корневище утолщённое ползучее. Стебли
многочисленные. Прикорневые листья
многочисленные широколинейные. Плод
- зерновка.
ЕЖЕВИКА - многолетний колючий
кустарник, достигающий в высоту в
среднем полуметра и с вкусными и полезными
ягодами. Стебли и побеги которых
усажены шипами; стеблевые побеги у них
гибкие. В процессе созревания плоды
ежевики приобретают сначала зелёный, потом
буроватый, а затем яркий красно-бурый
цвет. Зрелые плоды ежевики имеют
чёрный (черно-фиолетовый) цвет.
ЕЖЕВИКА КАВКАЗСКАЯ - это
мощные высокие растения, до 2-3 метров
высоты. Побеги толстые с множеством
колючих одревесневших шипов, за что
местное население называет эту ежевику
держидерево. Цветы белые, собраны в
соцветии в кисть. Ягоды крупные
продолговато-конической формы. При созревании
сначала краснеют, затем приобретают
черную окраску, с блеском.
ЕЖЕВИКА СИЗАЯ - кусты
сильнорослые, полураскидистые. Ягоды
крупные, округлой формы. Костянки крупные,
черные с сильным восковым налетом, что
придает ягоде сизо-серый оттенок. Вкус
приятный со специфическим ароматом.
Созревает в августе - сентябре.
Встречается зарослями на лесных вырубках, на
полянах.
ЕВГЕНИ - æнусонцъæх бæлæстæ
кæнæ къутæртæ. Йæ сыфтæ сты ных-
мæвæрд,, аикхуыз, аикхуыз-сасаригонд,
цъарджын, цыргъгонд, тар-кæрдæгхуыз
æмæ æрттиваг. Дидинтæ сты иугай кæнæ
бындзыгы, урсытæ кæнæ буртæ.
СЫЧЪИГÆРДÆГ, кæнæ Уызы-
наг - холаг бирæазон кæрдæг зайæгой.
Йæ бæрзæнд хæццæ кæны 1 метрмæ.
Бынзæнг у хъуымбылгонд æмæ бырæг.
Зæнгтæ сты бирæнымæц. Бирæнымæц
уидагрæбын сыфтæ сты фæтæнхаххонтæ.
Йæ дыргъ у нæмыгой.
ДЗЕДЫР, кæнæ: Дзедырæг, Дзедæр,
Дзедурæ, Дзæдурæ, Дзедорæ, Махъали,
Махьуали - бирæазон сындзджын 1 м
бæрзæндæн къутæр адджын æмæ пай-
даджын гагадыргътимæ. Зæнгтæ æмæ та-
латæ сты сындзджын; зæнгы талатæ сты
тасаг. Фыццаг цæттæгæнгæйæ сæ гагатæ
райсынц кæрдæгхуыз, уый фæстæ тар-
бургонд, стæй та ирд сырх-тарбурхуыз.
Цæттæйæ та вæййынц сау (сау-фиолетон)
хуыз.
МАХЪАЛИ - хъæддых бæрзонд зайæ-
гой 2-3 метры бæрзæндæн. Зæнгы талатæ
сты бирæ рæхойаг хъæдвыд сындзытимæ
æмæ сæ уый тыххæй хаттгай хонынц хсе-
цгæбæлас. Урс дидинтæ æбырд сты цупал
æмдидиты. Гагадыргътæ сты егъау, дæр-
гъæццон-конус формæгонд. Цæттæгæн-
гæйæ фыццаг вæййынц сырхгонд, уый
фæстæ райсынц æрттиваг сау хуыз.
ДЗЕДОРÆ - æрдæгайтыгьд тынг бæр-
зонд къутæр. Гагадыргътæ сты егъау æмæ
къоригонд. Йæ аппæгдыргътæ сты егъау,
сау тынг мыдадзон салфимæ æмæ уый
тыххæй гагадыргъ райсы цъæхбын-сæг-
хуыз фæлгъуыз. Йæ ад у зæрдæмæ цæу-
гæ, спецификой будтæфон. Сцæттæ вæй-
йы авусты-сентябры. Фембæлæн йыл ис
хъæдты цæгъдты пъазбыттæй, æрдузты.
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
95

ЕЛЬ
ЕЖЕВИКА ЩЕТИНИСТАЯ, или
Ажина, или Олеина, или Куманика, или
Росяника, или Дереза - кустарниковое
растение. Листья обладают
общеукрепляющим, жаропонижающим и
мочегонным действием. Растет по берегам рек и
ручьев, на влажных солнечных опушках
и полянах.
ЕЖЕГОЛОВНИК - невысокие (до 80
см) травянистое растение, наполовину
погружённые в воду, с узкими длинными
листьями. Виды, обитающие в глубоких
или текучих водах, имеют лентовидные
листья, которые целиком погружены или
образуют верхней частью настилы на
поверхности воды. Листовые
пластинки, ярко-зелёные, сохраняют окраску до
поздней осени. Стебли прямостоячие
возвышаются над водой.
ЕЖЕГОЛОВНИК ВЕТВИСТЫЙ
- травянистое растения с ползучим
корневищем и прямостоячими ветвистыми
в верхней части стеблями. Листья
длинные, узкие, трехгранные. Цветки мелкие,
невзрачные, в шаровидных головках,
которые образуют ветвящиеся соцветия. У
головок с плодами внешний вид похож
на ёжиков, почему растения и получили
свои названия.
ЕЖОВНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или Петушье просо - однолетнее
травянистое растение. Характеризуются
наличием метельчато-лопастного соцветия.
Стебли у него от основания ветвистые,
голые, высотой от 10 до 100 см. На
пастбищах до цветения и в сене охотно
поедается скотом, вреден в большом количестве
для лошадей. Семена можно употреблять
в пищу людям и для выгонки спирта.
ЕЛЬ - вечнозелёное древесное
растение высотой до 30 м (изредка до 50 м).
Крона в виде конуса, образуется
поникающими или распростёртыми
ветвями. Кора серого цвета, отслаивающаяся
тонкими пластинками. Четырёхгранные
хвоинки (листья) сидят по одной на
листовых подушечках.
ХЪИСДЗЕДЫРÆГ, кæнæ Ажинæ,
кæнæ Æртæхæг - къутæр зайæгой. Йæ
сыфтæй йын пайда кæнынц буарыфи-
дардзинадæн, буары тæврыппарынæн
æмæ мизынцъагтæрынадæн. Зайы цæу-
гæдæтты æмæ къадаты былгæрæтты,
уымæл хурджын хъæдрæбынты æмæ æр-
дузты.
ТÆГУЫЗ, кæнæ Тæгуызгæрдæт - йе
æрдæг доны бын кæмæн ис ахæм къан-
нæг (80 см онг) кæрдæг зайæгой. Ис йын
нарæг даргъ сыфтæ. Арф донуæтты, кæнæ
цæугæдæтты цæрæг зайæгойтæн ис уад-
здзагхуыз сыфтæ, кæцытæ æнæхъæнæй
дæр сты доны бын кæнæ сæ уæллаг фæр-
стæй доны уæлцъар аразынц астæрдтæ.
Сыфты цъарæгтæ сты ирд-кæрдæгхуыз
æмæ афтæмæй баззайынц фæзфæзæгмæ.
Растлæууæг зæнгтæ сты доны уæлвонг.
УЫЗЫНСÆР - бырæг бынзæнгджын
æмæ уæллаг хайы къабузджын раст-
лæууæг зæнгджын кæрдæг зайæгой.
Сыфтæ сты даргъ, нарæг æмæ æртæтигъ-
он. Лыстæг, æгъуыз дидинтæ æмбырд сты
къоригонд сæргондты, кæцытæ аразынц
къабузджын æмдидинтæ. Сæргондтæ сæ
дыргътимæ сты уызыны æмгæс æмæ уый
тыххæй зайæгойтæ райстой сæ ном дæр.
УЫЗИНАГ, кæнæ Еуугæ - иуазон
кæрдæг зайæгой. Хицæнкæны боцкъо-
гонд-фаркджын æмдидинтæ йын кæй
ис, уымæй. Йæ зæнгтæ бынæй сты
къабузджын, гæмæх, 10-100 см бæрзæндæн.
Сæрвæтты дидинракалыны размæйæ фос
разæнгардæй хæрынц, фæлæ бирæйæ
бæхфосæн у марг. Йæ мыггагæй йын
пайда кæнынц адæймагæн хæрыны хæлцæн
æмæ спирт уадзынæн.
НАЗ, кæнæ: Назу, Назбæлас, Заз -
æнусонцъæх бæласзайæгой. Йæ бæрзæнд
у 30 м онг (хатгай 50 м онг). Бæлассæр у
конусгонд, кæцы сарæзы зæбулгонд кæнæ
хæлиугонд къалиутæй. Зæнгы цъар у сæ-
гхуыз, кæцы тæнæг цъаргай кæны. Цып-
партигъон хихтæ (сыфтæ) иугæйттæй ба-
дынц сыфты базагтыл.
96

ÆВЗИСТХУЫЗ НАЗ
ЕЛЬ ВОСТОЧНАЯ - древесное
растение, отдельные экземпляры которой
достигают высоты 60 метров с густой
ветвистой конической кроной и
возраста до 400 лет. Кора чешуйчатая, бурая, у
взрослых растений тёмно-серая. Растет в
лесах Западного и Центрального Кавказа.
Реликт.
ЕЛЬ ГОЛУБАЯ, или Ель колючая -
вечнозелёное хвойное дерево высотой
25-30 м, редко до 46 м. Диаметр ствола
-до 1,5 м. Хвоя длиной 15-30 мм. Цвет
иголок от серовато-зелёного до
ярко-голубого. Цвет шишек от красноватого до
фиолетового, зрелая шишка
светло-коричневая. Растение-экзот.
ЕЛЬ СЕРЕБРИСТАЯ - древесное
растение. Вырастает до 25 м, в природе
можно встретить экземпляры высотой до
40 м. Крона стройная, конусовидной
формы. Ее диаметр - 6-8 м. Окраска кроны
серо-голубая. Листья игловидные, до 3 см
длиной, четырехгранные, заостренные,
голубовато-серые до
серебристо-голубых. Растение-экзот.
ХОХАГ НАЗ - бæлас зайæгой, кæ-
цыйæн йæ иуæй-иу хуызтæн сæ бæрзонд
схæццæ вæййы 60 метрмæ бæзджын
къалиуджын конусгонд бæлассæримæ.
Йæ цæрыны рæстæг у 400 азы бæрц.
Зæнгы цъар у хæрвгонд, тарбур, зæронд
бæлæстæнтатар-цъæхбын. Зайы Кавказы
хъæдты
ÆРВХУЫЗНАЗ, кæнæ Рæхойæг наз
- æнусонцъæх хихджын бæлас 25-30 м
бæрзæндæн, хаттæй-хатт 46 м онг. Зæнгы
диаметр у 1,5 м. Хихсыфтæн сæ дæргъ у
15-30 мм. Хих-судзинты хуыз у дзæрой-
бын-кæрдæгхуызæй ирд-æрвхуызмæ. Гы-
ркъоты хуыз у сырхгондæй фиолетонмæ,
цæттæ гыркъо та фæлурс-морæхуыз. Зай-
æгой у экзот.
ÆВЗИСТХУЫЗ НАЗ - бæлас зайæ-
гой, 25 метры бæрзæндæн. Æрдзы сæм-
бæлæн ис ахæмтылдæр кæцытæн сæ
бæрзæнд у 40 м. Бæлассæр у хæрзконд,
конусон формæ. Йæ диаметр у 6-8 м, йæ
ахуырст та у сæгхуыз-æрвхуыз. Сыфтæ
сты судзинхуыз, 3 см дæргъæн, цыппар-
тигъон, цыргъгонд, æрвхуыз-дзæройхуы-
зæй æвзистхуыз-æрвхуызмæ. Зайæгой у
экзот.
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
97

ЖЕЛТУШНИК ЩИТОВИДНЫЙ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
ЖАСМИН - вечнозеленые вьющиеся
или прямостоячие кустарники с
простыми, тройчатыми или непарноперистыми
листьями без прилистников и крупными
правильными цветками. Венчик цветков
белый, жёлтый или красноватый.
Используются как декоративные.
ЖЁЛТАЯ АКАЦИЯ, или Карагана
древовидное, Акация жёлтая -
кустарник или небольшое деревце (до 5-7 м).
Используется для создания живых
изгородей, бордюров, озеленения склонов,
оврагов и водоёмов. Хороший медонос.
ЖЕЛТОЛОЗНИК, или Ива пурпурная
- изящный тон ко ветвистый кустарник
высотой 2-4 м, чаще около 1 м.
ЖЁЛТОСЛИВНИК, или: Морель,
Курага, Абрикос дикий - листопадное
дерево из рода Слива средней высоты.
Листья округлые, яйцевидные, на верхушке
оттянутые, мелкозубчатые. Белые или
розовые цветки распускаются до появления
листьев. Плоды - однокостянки
желтовато-красного цвета, округлые,
эллиптические или обратнояйцевидные. Косточка
толстостенная, гладкая.
ЖЕЛТУШНИК, или: Желтинник,
Кожевенное дерево, Кожевенник,
Желтое дерево - высокий (до 3,5 м)
декоративный кустарник высотой с желтоватой
древесиной и мелкими цветками,
собранными в большие рыхлые метелки. Дерево
красильное; дубят им преимущественно
такие кожи, которые предназначены в
окраску. Для этого идут листья и молодые
ветви.
ЖЕЛТУШНИК ЩИТОВИДНЫЙ,
или Желтинник красильный - однолетние
или двухлетние травянистые растения, с
узкими листьями и небольшими
желтыми цветами. Отличается тонкими
цветоножками.
ТЫФХЪÆД, кæнæ: Сахъсед, Сагхъ-
æд, Тæфхъæд, Саггъæдæ - æнусонцъ-
æххилæг кæнæ растлæууæг къутæртæ
хуымæтæг, æртыгай кæнæ æнæкъайсис-
хуыз сыфтимæ æнæ дæлсыфтимæ æмæ
егъау раст дидинтимæ. Дидинхуд у рс,
бур кæнæ сырхбын. Пайда дзы кæнынц
декоративонæй.
БУР АКЪАЦИ - къутæр, кæнæ та
чысыл бæлас (5-7метры бæрзонд). Пайда
дзы кæнынц удæгас æмбонд аразынæн;
бордюртæн, хохыфахсты, адагты æмæ
донуæтты цъæхфæлыстадæн. У хорз
мыддæттæг зайæгой.
БУРХИЛА, кæнæ Къутæрхæрис - фи-
дауцджын лыстæгкъалиуджын къутæр
3-4 м, арæхдæр иу метр, бæрзæндæн.
ЗАРЗАРЫ, кæнæ Хъæддаг курага,
кæнæ Жердела - чылауийы мыггагæй
сыфтæркалæг бæлас. Ис ын аикхуыз æм-
дымбыл сыфтæ, сæ цъуппытæ ивæзтгонд,
сæ кæрæттæ та лыстæгдæндагжынтæ.
Сыфтæр равзæрыны размæ ракалы урс,
кæнæ уардихуыз дидинтæ. Иуонаппæг-
дыргътæ сты бурбын-сырххуыз, æмдым-
был, элиптикон кæнæ та аикиннæрдæм
хуызон. Сæ апп у лæгъз æмæ ставдцъар.
БУРКЪУТÆР, кæнæ: Цармаг бæлас,
Бур бæлас Турмулæ, Бурахурæн - бæр-
зонд (3,5 м онг) декоративон къутæр
бурбын хъæдвыдимæ æмæ лыстæг ди-
динтимæ, кæцытæ æмбырдгонд сты стыр
хæмпус боцкъоты. У ахорæг бæлас; æл-
дыгъд дæр дзы кæнынц фылдæр ахæм
цæрмттæ,кæцыты дарддæр хъæудзæн
ахорын. Уый тыххæй пайда кæнынц йæ
сыфтæй æмæ æрыгон сыфтæ.
УАРТГОНД БУРДИДИН, кæнæ
Тырьшылы - иуазон кæнæ дыууæазон
кæрдæг зайæгой лыстæг сыфтимæ æмæ
чысыл бур дидинтимæ. Иннæтæй хицæн
кæны лыстæг дидинкъæхтæй
98

НАРÆГСЫФ ТЫРЫМЫЛЫ
ЖЕЛТЫЙ ЦВЕТ, или Девясш -
многолетние, реже однолетние травянистое
растения с цельными листьями и
жёлтыми крупными соцветиями.
ЖЕЛЧНЫЙ ГРИБ, или Ложный
белый гриб - ядовитый гриб,
напоминающий белый гриб. То же, что Горчак
ползучий.
ЖЕНЬШЕНЬ, или «Корень жизни»
- многолетнее травянистое растение.
Хорошо известное лекарственное растение.
Небольшие бледно-зелёные цветки,
напоминающие звёздочки, собраны в зонтик.
Используется как адаптоген. Растение -
стимулятор физической силы и
умственной деятельности.
ЖЕРДЕЛА-дикие абрикосы, которые
от абрикосов культурных отличает
меньший размер плодов, пониженная
сахаристость и более плотная мякоть.
ЖЕРУХА ОБЫКНОВЕННАЯ, или:
Жеруха лекарственная, Водяной кресс -
многолетнее водное травянистое
растение. Стебли стелющиеся, толстые, полые,
до 50-60 см в длину. Листья зелёные,
перисто- рассечённые, с широкими
черешками. Растение цветёт белыми мелкими
цветками, собранными в полузонтики.
ЖЕСТЕР, или Жостер — листопадные
и вечнозелёные кустарники и
небольшие деревья, иногда покрытые шипами.
Листья чаще всего расположены
очерёдно, редко супротивно. Цветки собраны в
пазухах листьев в небольшие
кистевидные соцветия. Настой коры растения
служит классическим слабительным
средством.
ЖЕСТЕР МЕЛКОПЛОДНЫЙ -
стелющиеся кустарник с широкими
листьями. Часто оплетающий скалы. Обитают
они в субальпийском и альпийском
поясах.
ЖЕСТЕР ПАЛЛАСА, или Жостер
Палласа - растопыренно-ветвистый
кустарник до 1-2 м высоты с колючими
побегами. Листья узко линейно-ланцетные.
Цветки располагаются пучками в
пазухах листьев, зеленоватые,
четырёхчленные. Лепестки маленькие или их нет.
ХУЫГÆРДÆГ, кæнæ Инула-бнрæа-
зон, къаддæр хатт иуазон кæрдæг зайæ-
гой æнæхъæн сыфтимæ æмæ бур егъау
дидинхудтимæ.
МÆНГ УРСЗОКЪО - маргджын
зокъо. У урс зокъойы хуыз. Кæс Мастаг.
ТЫХУДХОС, кæнæ Æвдадзыхос,
кæнæ Женьшень - бирæазон кæрдæг зай-
æгой. Хорз зындгонд хосгæнæг зайæгой.
Чысыл фæлурс-кæрдæгхуыз стъалыты
хуызæн дидинтæ сты аууондары æм-
бырдгондæй. Пайда дзы кæнынц куыд
адаптоген. Зайæгой цырен кæны адæй-
маджы тых æмæ зонды архайдзинадæн.
ЛЫСТÆГ КУРАГА - хъæддаг
курага, кæцыйæн культурой курагайæ уæлдай
йæ дыргъ у къаддæр, ис йын дзы къаддæр
сæкæр æмæ тынгдæр æнгом фæлмæнтæ.
БАСÆГ - бирæазон доныцæрæг
кæрдæг зайæгой. Зæхæмвæз рæзаг
зæнгтæ сты ставд, тут, 50-60 см дæргъæн.
Кæрдæгхуыз сисхуызкъæртгонд сыфтæ
сты фæтæн сыфкъæхтимæ. Зайæгой ди-
дин калы урс лыстæг дидинтæй, кæцытæ
æмбырдгонд сты æрдæгаууондары.
ТЫРЫМЫЛЫ - сыфтæркалæг кæнæ
æнусонцъæх къутæртæ æмæ къаннæг
бæлæстæ, иуæй-иу хатт сты сындзытæй
æмбæрст. Сыфтæ арæхдæр æвæрд сты
радгай, хатгай та ныхмææвæрдæй. Ди-
динтæ æмбырдгонд сты сыфты тарты
чысыл цупалгонд æмдидинтæй. Бæласы
цъарæй хосдон бæззы классикой сур-
хуылфы хосæн.
ХОХАГ ТЫРЫМЫЛЫ - фæтæн
сыфон зæхæмвæз рæзгæ къутæр. Арæх
æсхилы къæйтыл. Зайы дæлхохаг æмæ
хохаг тæлмыты.
НАРÆГСЫФ ТЫРЫМЫЛЫ - хæ-
лиу-къалиуджын къутæр 1-2 м бæрзæн-
дæн сындзджын талатимæ. Сыфтæ сты
лыстæг хаххон-сасарихуыз, чысыл цы-
ргъгонд. Дидинтæ æвæрд сты бындзы-
ггонд сыфты тарты, кæрдæгхуыз, цып-
пардихон.Дидинсыфтæ сты чысылтæ.
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
99

ЖИВУЧКА
Костянка чёрная, 3-4 мм длины. Степной
медонос.
ЖЕСТЕР СЛАБИТЕЛЬНЫЙ -
сильно ветвистый кустарник или небольшое
деревцо до 3 м высоты, часто с колючими
ветвями. Листья сверху темно-зеленые,
снизу светлые, яйцевидной или овальной
формы. Цветки мелкие, невзрачные,
зеленоватые, собранные пучками в пазухах
листьев. Кора, листья и плоды содержат
красящие вещества.
ЖИВОКОСТЬ, или: Дельфиниум, и
Шпорник - сорное ядовитое растение.
Листья дланевидно-разделённые.
Высота стебля меняется от 10 см у некоторых
альпийских видов до 3 и более метров у
лесных. Цветки большинства растений
окрашены в голубой или фиолетовый
цвета. Растет в горных лесах, среди
кустарников. Название «живокость»
растение получило за то, что используется в
народной медицине для лечения костей.
ЖИВОКОСТЬ КАВКАЗСКАЯ, или
Дельфиниум кавказский, или Шпорник
кавказский - сорное ядовитое растение.
Имеет ярко-фиолетовые или голубые
цветки в виде шлема с медоносной
шпорцей. Из-за этого ее называют «шпорник».
Сильно ядовит.
ЖИВОКОСТЬ ПУНЦОВАЯ -
многолетнее короткокорневищное растение,
высотой до 100 см. Стебли
прямостоячие, облиственные. Цветки крупные,
тёмно-пурпурные или
тёмно-розовато-фиолетовые. Чашелистики снаружи,
цветоножки, завязи и плоды коротко и густо
курчавоволосистые.
ЖИВУЧКА, или Живучка восточная -
травянистый многолетник 10-20 см
высоты, стебли простые, прямостоящие,
вместе с листьями бело шерстисто-мохнатые.
Венчик до 18 мм длины, с голубым
отгибом и почти белой трубкой.
Она славится удивительной
устойчивостью к неблагоприятным погодным
условиям, болезням и вредителям. Поэтому
и получила «живучка» свое название.
Йæ аппæгдыргъ у сау, 3-4 мм дæргъæн. У
быдырон мыдхæссæг.
СУРХУЫЛФХОС, кæнæ Сылмы-
ртгсе - тынг къалиуджын къутæр кæнæ
къаннæг бæлас 3 м бæрзæндæн, арæх
сындзджын къалиутимæ. Сыфтæ сты
уæлейæ тар-кæрдæгхуыз, бинаг фарс та
ирд, аикхуыз кæнæ овалон формæ. Лы-
стæг дидинтæ сты æгъуыз, кæрдæгхуыз,
бындзыггай æмбырд сты сыфты тарты.
Зæнгы цъар, сыфтæ æмæ дыргътæ бæз-
зынц ахорæнæн.
СТÆГХОС, кæнæ: Урсдзæст, Урсд-
зæстдидин, Дельфиниум - хæмпæл
маргджын кæрдæг. Сыфтæ сты армытъ-
æпæхуыз-дихгонд. Зæнгы бæрзæнд у
вæййы 10 сантиметрæй иугай хохаг
хуызтæн, æмæ æртæ метры хъæды зай-
æгойтæн. Фылдæр зайæгойты дидинтæ
сты æрвхуыз кæнæ фиолетонхуыз. Зайы
хохаг хъæдты, къутæрты æхсæн. Иæ ном
«стæгхос» зайæгой райста уый тыххæй
æмæ дзы пайда кæннынц адæмон меди-
цинæйы стæгтæ дзæбæх кæнынæн.
КАВКАЗАГ СТÆГХОС, кæнæ Кав-
казаг 1(урхъон - хæмпæл кæрдæг зайæгой.
Ис йын ирд-фиолетон кæнæ æрвхуыз ди-
динтæ такахудгондæй мыдхæсæг цурхъ-
æгимæ. Уый тыххæй ма йæ хонынц «къ-
æдзой» дæр. У тынг маргджын зайæгой.
ТАРСЫРХ СТÆГХОС - бирæазон
цыбырбынзæнгон зайæгой иу метры
бæрзæндæн. Растлæууæг зæнгтæ сты
сыфджын. Дидинтæ сты егъау, тар-сæнт-
сырх кæнæ тар-уардихуыз-фиолетон.
Къуссыфтæ сты æддейæ, дидинкъæхтæ,
æлхынцъæгтæ æмæ дыргътæ сты цыбыр
æмæ бæзджын къæбæлдзыгæрдуджын.
АВДУДОН - бирæазон кæрдæг зай-
æгой 10-25 см бæрзæндæн, зæнгтæ сты
хуымæтæг, растлæууæг, сыфтимæ иумæ
урс хъуынджын-хъуынагонд. Дидинхуд
у 18 мм дæргъæн, æрвхуыз счъилæгимæ
æмæ урсхуызмæ æввахс хæтæлимæ. Зын-
дгод у зайæгой йæ диссаджы фидард-
зинадæй æвзæр æрдзы боньгхъæдтимæ,
низтæн æмæ зианахæсджытæн. Уый
тыххæй «авдудон» райста йæ ном дæр.
100

ХÆРЗДÆФ СÆГЬЫСЫФ
ЖИВУЧКА ПОЛЗУЧАЯ -
многолетнее травянистое растение. Прикорневые
листья собраны в розетки высотой до 8
см, из которых растут длинные ползучие
укореняющиеся побеги (усы), из-за
которых растение и получило свой видовой
эпитет. В пищу употребляются листья.
ЖИДОВНИК - род кустарных
растений. Листья мелкие, черепитчатые,
чешуевидные цветы собраны верхушечными
кистями. Пригоден для живых изгородей,
служит для окрашивания тканей в
черный цвет и для дубления кож.
ЖИДОВСКАЯ ВИШНЯ, или Мош-
нуха, или Можжуха, или Мешечник, или
Сонная трава - многолетнее
полукустарное растение. Листья яйцевидные, по
краям слабо выемчатые. Между попарно
сближенными верхними листьями сидят
одиночно белые цветки. Ягоды сладки,
съедобны и могут идти на варенье.
ЖИМОЛОСТЬ - прямостоячие,
вьющиеся или ползучие кустарники.
Крупные цветки (белые, розоватые,
желтоватые и голубые) расположены чаще
попарно в углах листьев или на концах ветвей
в головчатых соцветиях. Ягодообразные
плоды сидят попарно, а нередко и
срастаются друг с другом.
ЖИМОЛОСТЬ ДУШИСТАЯ, или
Жимолость каприфоль - это
кустарниковая лиановидное растение, с длиной
стеблей до 5 метров. Кора у растения
светло-коричневая, листья имеют
эллиптическую форму, расположены на стебле друг
против друга, приятного
зеленого-голубого цвета. После цветения на стеблях
остаются оранжевые плоды. Окраска
цветов может быть и белой, красной, и
фиолетовой, и пурпурной. Распространяет
вокруг себя приятный аромат. Это -
лекарственные растения.
БЫРÆГ АВДУДОН - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Уидагрæбын сыфтæ
æмбырдгонд сты пакагодæй 8 см
бæрзæндæн, кæцытæй зайынц даргъ бы-
рæг уидагкæнгæйæ талатæ (сыгтæ). Уый
тыххæй зайæгой райста йæ хуызы эпитет
(ном). Хæрынæн бæззынц йæ сыфтæ.
АРЦЫХЪÆД, кæнæ Арцигъæдæ -
къутæр зайæгой. Лыстæг зайæгойтæ сты
æмбæрзæн агуридургонд. Хæрвхуыз ди-
динтæ æмбырдгонд сты цъуппон цупал-
ты. Бæззы удæгас æмбондтæн, пайда дзы
кæнынц хъуымæцтæ саухуыз ахорынæн
æмæ цæрмтты æлдыгъдæн.
ТЪУППÆГ - бирæазон къудзи зай-
æгой. Сыфтæ сты аикхуыз, сæ кæрæттæ
къахыргонд. Дыууæ кæрæдзимæ хæстæг
сыфты æхсæн æваердæй лæууынц иу-
гай урс дидинтæ. Иæ гагадыргътæ сты
адджын, хæрынæн бæзгæ æмæ сæ пайда
кæнынц мураба (вареннæ) кæнын.
СÆГЬЫСЫФ, кæнæ Жгшало, кæнæ
Сæгъисифæ - растлæууæг, хилæг кæнæ
бырæг къутæртæ. Егъау дидинтæ (ур-
сытæ, уардихуызтæ, бургондтæ æмæ
æрвхуызтæ) æрбынат кæнынц арæхдæр
дыгæйттæй сыфты кæрон сæргонд æм-
дидинтæ. Гагадыргъты хуызæн рæзæтæ
бадынц дыгæйттæй, бирæхæттыты та
кæрæдзийыл баныхæсынц.
ХÆРЗДÆФ СÆГЬЫСЫФ - фондз
метры дæргъ зæнгтæ кæмæн ис ахæм
къутæргонд здыхсойхуыз зайæгой. Зайæ-
гойты зæнгты цъар у фæлурс-морæгонд.
Сыфтæн ис эллиптикон формæ æмæ
æвæрд сты ныхæй ныхмæ, зæрдæмæ
цæугæ кæрдæгхуыз-æрвхуыз уæвгæйæ.
Дидин акалыны фæстæ зæнгтыл аззайы
талгъæр дыргътæ. Дидинты хуыз вæййы
алыхуызон: ^рс, сырх, фиолетон æмæ
сæнтсырх. Иæ алыварс парахат кæны
зæрдæмæ цæугæ будтæф. У хосгæнæг за-
йæгой.
з
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
101

ЖУРАВЕЛЬНИК ЛУГОВОЙ
ЖИМОЛОСТЬ КАВКАЗСКАЯ -
листопадный кустарник высотой до 3 м.
Кора побегов серого цвета. Листья
голые, простые, почти ланцетной формы,
заострённые. Цветки парные, пурпурные
или розово-фиолетовые. Плоды -
шаровидные попарно сросшиеся ягоды
чёрного цвета. Медонос леса.
ЖИМОЛОСТЬ СТЕВЕНА -
прямостоячий кустарник с растопыренными
ветвями с черновато-серой корой.
Черешки до 1 см длиной. Листья сверху
матовые, ярко-зеленые, снизу более светлые с
выступающими жилками и немного
опушенные. Цветки белые. Плоды красные,
шаровидные, мелкие.
ЖИТНЯК - многолетние
травянистые растения семейства Злаки.
Распространён в степях и лесостепях. Растение
не требовательно к почвам, способно
расти на песчаном или каменистом грунте.
Это растение сенокосно-пастбищного
использования. Житняк происходит от
греческих слов «агриос» (дикий) и «пурос»
(пшеница) - «дикая пшеница».
ЖИТНЯК ГРЕБНЕВИДНЫЙ, или
Житняк ширококолосый - многолетний
злак. Листья снизу гладкие, сверху
волосистые или шероховатые,
серовато-зеленые. Соцветие - широкий и плотный
колос. Хороший предшественник для
многих культур, так как оставляет после
себя поле чистым от сорняков.
Произрастает на каштановых и светло-каштановых
почвах.
ЖИТНЯК ЛОМКИЙ, или Житняк
сибирский - рыхлокустовой злак. В
природных условиях образует более мощные
кусты и густые дерновины. Ценный за-
дернитель в условиях степной и
полупустынной зон.
ЖУРАВЕЛЬНИК ЛУГОВОЙ, Герань
луговая - многолетнее травянистое
растение высотой 20-60 см. Листья крупные,
цветки правильные пятичленные,
фиолетовые. Цветки синие или
сине-фиолетовые.
ЖИМАЛО - æртæ метры бæрзæн-
дæн сыфтæркалæг къутæр. Талаты цъар
у сæгхуыз. Гæмæх хуымæтæг сыфтæ сты
сасари формæ, цыргъгонд. Къæйттæгонд
дидинтæ сты сæнтсырх кæнæ уарди-
хуыз-фиолетон. Дыргътæ сты къоригонд
къæйттæй ныхæст гагатæ, сты саухуыз.
У хъæды мыдхæссæг зайæгой.
УРСДИДИН ЖИМАЛО - раст-
лæууæг къутæр хæлиукъалиутимæ æмæ
сау-сæгхуыз цъаримæ. Сыфкъæхты дæр-
гъ у I см. Сыфты уæллаг фарс у фæлм-
хуыз, ирд-кæрдæгхуыз, бинаг фарс та
фæлурсдæр æддæмæ зынгæ тæгтимæ
æмæ чысыл пакъуыгондæй. Дидинты
хуыз у урс. Дыргътæ сты сырх,
къоригонд æмæ лыстæг.
ХЪÆДДАГМÆНÆУ, кæнæ Хъæд-
даг мæнæу, кæнæ Хæмпæлных - æф-
сирджын бинонтæй бирæазон кæрдæг
зайæгой. Парахат у тыгъд быдырты æмæ
хъæдбыдырты. Зайæгой не взары мæрты,
йæ бон у рæзын змисбын кæнæ дурджын
зæххыты. Зайæгой у хосгæрдæн-фос-
хизæны пайда кæнынæн. Иæ ном арæзт у
бердзенаг дзырдтæй «агриос» (хъæддаг)
æмæ «пурос» (мæнæу).
ХÆМПÆЛСАФ - бирæазон æфсир-
хал. Сыфтæ бынæй сты лæгъз, Уæлейæ та
æрдуджын æмæ дæрзæг, сæгхуыз-кæрдæ-
гхуыз. Æмдидин у фæтæн мæстаг æфсир.
Хорз развæдгæнæг у бирæ культурæтæн,
уымæн æмæ йæ фæстæ быдыр ныууадзы
хæмпæлтæй сыгъдæгæй. Зайы сабæлут-
хуыз æмæ фæлурс-мыдхуыз мæрты.
ХÆМПÆЛНЫХ - хæмпускъудзи-
гонд æфсирон зæйæгой. Æрдзон уавæрты
саразы тыхджын егъауджын къутæртæ
æмæ бæзджын зæлдатæ. Аргъджын зæл-
дагæнæг тыгъд быдырты æмæ æрдæгæд-
зæрæгран уавæрты.
СОРГÆНÆН, кæнæ Сургсенсен,
кæнæ Баййа - бирæазон кæрдæг зайæгой
20-60 см бæрзæндæн. Сыфтæ сты егъ-
ау, дидинтæ растгонд, фондзхайон æмæ
фиолетон. Дидинтæ сты цъæх кæнæ цъ-
æх-фиолетон.
102

ФÆЛМДИДИН
ЖУРАВЕЛЬНИК ЦИКУТНЫИ,
или Аистник - однолетнее травянистое
растение в степном и лесостепном
поясах Осетии. Цветет в июле — августе.
Встречается как сорное растение около
жилья, на полях, огородах, сухих лугах.
Его стебли всегда стелящиеся или
приподнимающиеся.
ФÆЛМДИДИН, кæнæ Къадзаг - иу-
азон кæрдæг тыгъдбыдырон æмæ хъ-
æдбыдырон зайæгой Ирыстоны. Дидин
калы июль - августы. Куыд хæмпæл-
гæрдæг афтæ зайы хæдзæрттæм æввахс,
хуымты, цæхæрадонты æмæ уыгæрдæн-
ты. Иæ зæнгтæ алыхатт дæр сты зæхæм-
вæз рæзгæ, кæнæ схæцгæрæзгæ.
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
103

ЗВЕРОБОЙ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
ЗАРАЗИХА, или: Душитель, Дьявол,
Кровопийца- многолетнее, реже
однолетнее паразитическое растение. Видовым
отличием заразихи являются, во-первых,
видоизмененные листья, которые больше
похожи на чешую, а во-вторых, окраска
всех частей растения-паразита: из-за
наличия в растительных тканях малой дозы
хлорофилла, растение имеет желтоватую,
светло-бурую, синеватую или розовую
окраску. Паразитирует заразиха в
основном на корнях травянистых растений.
ЗАРАЗИХА ВЕТВИСТАЯ -
незеленое паразитическое растение,
присасывающееся к корням многих зеленых
растений (подсолнечника, помидоров, табака,
полыни и др.). Стебли прямые, ветвистые,
желтоватые. Цветки бледно-фиолетовые.
ЗАРАЗИХА ПОДСОЛНЕЧНИКО-
ВАЯ, или Волчок - травянистое растение,
отличающаяся от других видов заразихи
неветвящимся стеблем высотой до 30 см
и более.
ЗВЕЗДЧАТКА СРЕДНЯЯ, или
Мокрица Канареечная трава, Мокричник,
Грыжник, Сердечная трава, Мокрец -
однолетнее травянистое растение. Стебель
цилиндрический, стелющийся,
ветвистый, высотой до 10 см. Листья
яйцевидные, коротко заострённые. Цветки белые,
мелкие. Плоды - коробочки с
многочисленными округлыми или почковидными
семенами. В пищу для салатов, борщей,
пирогов применяется без корней.
Хороший корм для птиц.
ЗВЕРОБОЙ - сорное ядовитое
растение. Поедание его в большом количестве
вызывает отравление, особенно у
животных белой и пегой мастей. Зверобой -
ценное лекарственное растение и сбор
для этих целей ведет к снижению его
КÆРДÆГХОР, кæнæ Сæгъмæцъ-
бирæазон, кæнæ та иуазон паразитон
(æввонгхорон) зайæгой. Кæрдæгхоры
хуызад иннæтæй хицæн кæны, фыц-
цаджыдæр, йæ хуызивд сыфтæй, кæцытæ
фылдæр сты хæрвхуыз, дыккагæй та алы
хæйтты ахуырстæй: зайæгойы уæфты
хлорофилл чысыл кæй ис, уый тыххæй
зайæгойæн æнæхъæнæй дæр ис бурбын,
фæлурс-тарбур, цъæхгонд кæнæ уарди-
хуыз ахуырст. Æввонгхор цард
(паразитон цард) кæны фылдæр кæрдæг зайæгой-
ты уидæгтыл.
ХЪÆНЕХОР, кæнæ Калиуджын
Кæрдæгхор, кæнæ Куыдзмарæн -
æнæкæрдæгхуыз паразитон зайæгой,
кæцы цъиргæйæ ныххæцы бирæ кæрдæг
зайæгойты уидæгтыл. Зæнгтæ сты
раст, къабузджын, бурбын. Дидитæ сты
фæлурс-фиолетон хуыз.
СÆГЪМÆЦЪ, кæнæ Кæрдæгхор -
кæрдæг зайæгой, кæцы иннæ кæрдæгхор
хуызтæй хицæн кæны æнæкъабузджын
зæнгæй, кæцыйы бæрзæнд у 30 см фыл-
дæр.
ЦЪИУДЗÆХÆРА, кæнæ: Хуьиыдзæг,
Хоргæрдæг, Хуаргæрдæг, Стъапыджын
- иуазон кæрдæг зайæгой. Зæнг у ци-
линдрон, зæхæмвæзрæзгæ, къабузджын,
10 см бæрзæндæн. Лыстæг дидинтæ сты
урсхуыз. Дыргътæ - бирæнымæцон тым-
был кæнæ уыргхуыз мыггæгтæ къопп-
гонды. Хæрынæн бæззы салатæн (хæц-
цæхæринагæн), борсæн, чъиритæн. Хорз
у хæрынæн цъиутæн.
ЦÆВÆГХОС, кæнæ Цæвæгхуасæ
- хæмпæл маргджын кæрдæг. Бирæ
бахæргæйæ расайы маргбанысты низ.
Цæвæгхос у зынаргъ хосгæнæг зайæгой
æмæ йæ уый тыххæй тынг æмбырд кæ-
нынц, кæцыйы тыххæй къаддæр кæны йæ
104

ÆРЫСКЪÆФ
участия в травостое. Траву
растения используют при кашле
и желудочных заболеваниях.
ЗВЕРОБОЙ ЖЕСТКОВОЛОСЫЙ,
или Зверобой волосистый - травянистое
растение, высотой 50-100 см. Стебель
округлый или цилиндрический, прямой,
продольные борозды отсутствуют.
Соцветие - метёлка, форма продолговатая.
Лепестки желтого или бледно-жёлтого.
ЗВЕРОБОЙ ИЗЯЩНЫЙ - пряное
травянистое растение. Стебель прямой,
цилиндрический. Чашелистики
ланцетные, острые, по краям мелкозубчатые.
Лепестки жёлтые с чёрными точечными
желёзками по краям. Листья
яйцевидно-удлинённые.
ЗВЕРОБОЙ ПРОДЫРЯВЛЕННЫЙ,
или Зверобой пронзеннолистный, или
Зверобой обыкновенный - пряное
травянистое растение с тонким, сильным
корневищем, от которого ежегодно
вырастает несколько гладких ветвистых стеблей
высотой до 40-80 см. Цветки в богатом
соцветии, золотисто-желтые, с черными
точечками. В народной медицине
зверобой - лекарство от многих болезней.
Большое количество его в сене вызывает
отравление животных с белой шерстью.
ЗЕМЛЯНАЯ ГРУША, или:
Топинамбур, Солнечный корень - это
многолетнее клубневое травянистое растение,
высота которого достигает один-два
метра. В мире известно больше 300 сортов
отличающиеся разным количеством
зелени и плодов.
ЗЕМЛЯНИКА - вечнозеленая лесная
трава из семейства цветковых. Цветки,
как правило, обоеполые, располагаются
на длинных цветоносах, которые отходят
розеткой от корневой шейки. Лепестки
обычно белые, иногда желтоватые.
Плоды земляники представляют собой
ложные ягоды. Ягоды растения используют
при почечных и печеночных камнях.
нымæц кæрдæгфæлтæры. Кæрдæ-
гæй пайда кæнынц хуыфæджы
æмæ гыбыннизы дзæбæх кæнынæн.
БИРÆГЪЗÆНГ, кæнæ: Берæгъзæн-
гæ, Цæвæгхос, Цæвæгхуасæ - кæрдæг
зайæгой 50-100 см бæрзæндæн. Тымбыл
æмæ цилиндрон зæнг у æмраст. Нæй йыл
ауæдзгæйттæ. Æмдидин у боцкъогонд
æмæ дæргъæццон. Дидинсыфтæ сты бур
кæнæ фæлурс-бур хуыз.
АИВЦÆВÆГХОС - будтæфад
кæрдæг зайæгой. Зæнг у æмраст æмæ
цилиндрон. Къуссыфтæ сты сасарихуыз,
цыргъ, сæ кæрæттæ лыстæгдæндагджын. 1Я
Дидинсыфтæ та бур, сæ кæрæтты сау
стъæлфытæгонд рæзынæгтæ. Сыфтæ ■"
аикхыз-дæргъæццон. м
УЫДЫРНЫХОС, кæнæ Хуынкъон
цæвæгхос - будтæфаг кæрдæг зайæгой К
лыстæг фидар бынзæнгимæ, кæцыйæ _
алыаздæр разайы цалдæр лæгъз къабу-
зджын 40-80 см бæрзæндæн зæнгтæ. Ди- |у|
динтæ æмбырд сты хъæздыг æмдидины,
зæрин-бур сау стъæлфытимæ. Адæмон Н
медицинæйы (низдзæбæхдзинады) уыды- _
рныхосæй дзæбæх кæнынц бирæ низтæ. ^
Хосы бирæ куы вæййы ацы кæрдæгæй р|
уæд урсхъуын фос фæрынчын вæййынц.
Р
ЗÆХХЫ ФÆТКЪУЫ, кæнæ: Хуы- с
скъæл, Дзиликъу, Быдираг хуыскъæл,
Топинампур - иу-дыууæ метры бæрзæн- у
дæн бирæазон хъуымбыл кæрдæг зайæ-
гой. Дунейы ис 300 хуызы, кæцытæ хи- У
цæн кæнынц цъæхсыфты æмæ дыргъты ^
нымæцæй.
ÆРЫСКЪÆФ, кæнæ Лискъæф, кæнæ X
Сæгълискъæф - дидинты мыггагæй æну-
сонцъæх хъæды кæрдæг. Дыæрдон ди- Ц
динтæ лæууынц даргъ дидинхæстыл, м
кæцытæ цæуынц пакагондæй уидагы рæ-
бынæй. Дидинсыфтæ фылдæр хатт сты Щ
урс, хаттгай та бурбын. Дыргътæ сты
мæнггагатæ. Гагадыргътæй пайда кæ- Щ
нынц уыргтæ æмæ игæртæй дурцæуынæн ^
ю
я
105

ЗИЗИФОРА
ЗЕМЛЯНИКА ЗЕЛЕНАЯ, или:
Полунина, Клубника луговая, Клубника
степная, Земляника холмистая — ягодное
растение. Встречается на лугах, лесных
опушках, травяных склонах, среди
кустарников, в горных лесах. Плоды
шаровидной формы, весом 1-2 г. В отличие от
других земляник плоды трудно
отделяются от чашечки, срываются вместе с ней с
характерным щелчком.
ЗЕМЛЯНИКА ЛЕСНАЯ, или
Поземка, или Ягодник - многолетнее
травянистое растение с коротким
горизонтальным или косым корневищем. Листья
прикорневые на длинных черешках, как и все
растение, покрыты густыми
шелковистыми волосками. Цветки белые, обоеполые,
с двойной чашечкой.
ЗЕМЛЯНИКА МУСКУСНАЯ, или:
Земляника мускатная, Шпанка, Клубника
высокая, Клубника садовая, Клубника
настоящая, Земляника высокая, Клубника
европейская, Земляника шпанская —
многолетнее травянистое растение. Стебель
прямостоячий, 15-40 см высотой. Стебель
и черешки листьев покрыты густыми
железистыми волосками. Плоды мелкие
(3-5 г), с сильным специфическим
ароматом мёда, мускуса и вина.
ЗЕМЛЯНОЙ ОРЕХ, или Арахис
обыкновенный - однолетнее травянистое
растение семейства бобовых, с ветвистым
стеблем и опущенными парноперистыми
листьями. Цветы мелкие,
оранжево-желтые. На Кавказе культивируется.
ЗИЗИФОРА, или Пахучка, илиДуишч-
ка- многолетние полукустарники или
однолетние травы. Стебли высотой 8-40 см
покрыты короткими волосками. Листья
яйцевидные, слегка волосистые. Цветки
мелкие, розовато-лиловые. Отвар из
надземной части растения используется для
компрессов и ароматических ванн. Почти
все виды сильно ароматичные и содержат
значительные количества эфирных масел,
используемых в парфюмерии.
ЛÆБÆЗ, кæнæ: Рагъон æрыскъæф,
Уыгæрдæны лискъæф - гагадыргъджын
зайæгой. Сæмбæлæн йыл ис уыгæрдæн-
ты, хъæдрæбынты, кæрдæгон фæхстыл,
къутæрбынты æмæ хохаг хъæдты. Гага-
дыргътæ сты къорихуыз формæ. Сæ уæз
1-2 г. Иннæ æрыскъæфтæй уæлдай йæ
гагадыргътæ зынæй хицæн кæнынц сæ
къусгондæй, йемæ æрхауынц характерон
къæрццимæ.
ХЪÆДДАГ ÆРЫСКЪÆФ, кæнæ
Уырыскъæф - бирæазон кæрдæг зайæ-
гой цыбыр горизаталон кæнæ зылын-
бынзæнгимæ. Сыфтæ сты уидагрæбын
даргъ сыфкъæхтыл æмæ, куыд зайæгой,
æнæхъæнæй дæр æмбæрст сты бæзджын
цыллæхуыз æрдутæй. Урс дидинтæ сты
дыæрдон, дыууæ къусгондимæ.
ТÆФАГ ÆРЫСКЪÆФ, кæнæ: Ли-
скъæф, Шпанка, Бæрзонд лискъæф, Æцæг
лискъæф, Бæрзонд æрыскъæф, Уыры-
скъæф, Европæйаг лискъæф — бирæа-
зон кæрдæг зайæгой. Растлæууæг зæнгы
бæрзæнд у 15-40 см. Зæнг æмæ сыфкъæх-
тæ æмбæрст сты бæзджын æфсæйнагхуыз
æрдутæй. Лыстæг гагадыргътæн (3-5 г)
ис тыхджын спецификой мускусон æмæ
мыды тæф.
ЗÆХÆХСÆР, кæнæ: Зæххæхсæр,
Арахис, Æхсæрхъæдур - хъæдурмыггагæй
иуазон кæрдæгзайæгой. къалиуджын зæн-
гимæ æмæ пакъуыæмбæрзт дысис сыф-
тимæ. Йæ гыццыл дидинтæ сты талгъ-
æр-бурхуыз. Кавказы зайы культурæйы.
ХÆРЗТÆФАГ, кæнæ Зизифо-
ра - бирæазон къудзитæ кæнæ
иуазон кæрдæджытæ. 8-40 см бæрзæндæн
зæнгтæ æмбæрзт сты цыбыр æрдутæй.
Сыфтæ сты аикхуыз, чысылгомау æр-
дуджын. Лыстæг дидинтæ сты уарди-
хуыз-кæркусæгхуыз. Зайæгойы уæлзæх
хæйтты цымгæйæ пайда кæнынц компре-
стæн æмæ будтæф ваннæтæн. Зæгъæн ис
æмæ зайæгойы сеппæт хуызтæм ис тынг
бирæ эфирон зетитæ, кæцытæй пайда кæ-
нынц парфюмерийы.
106

КАЛМСÆРГОНД
ЗИЗИФОРА ПУШКИНА -
Полукустарничек до 30 см высоты, ветвистый от
основания. Венчик ярко розовый или пур-
пурово-фиолетовый. Орешки
бледно-коричневые. Эндемик Большого Кавказа.
Растёт на каменистых склонах и осыпях в
альпийском и субальпийском поясах.
ЗИМОВНИК - многолетнее
травянистое растение с одиночным стеблем от
20 до 50 см высоты. Цветет зимовник
зимой и ранней весной, с января по апрель.
Цветки крупные, до 8 см в диаметре.
Зимовник относится к медоносам, но в то же
время он является очень ядовитым
растением.
ЗИМОВНИК КАВКАЗСКИЙ -
многолетнее травянистое растение с
одиночным стеблем от 20 до 50 см высоты.
Стебель заканчивается 1-3 цветками. Листья
зимующие, крупные, прикорневые, на
длинных черешках. Цветет зимовник
зимой и ранней весной, с января по апрель.
Реликтовый вид с заметно
сокращающейся численностью популяций. Растение
включено в Красную книгу Северной
Осетии.
ЗЛАТОЦВЕТ ПЕСЧАНЫЙ, или:
Бессмертник песчаный, Цмин песчаный,
Соломенный цвет, Сухоцвет -
травянистое растение, высотой 15-30 см.
Цветочные корзинки окружены обертками из
яркоокрашенных кожистых листочков, не
меняющих окраску и форму при
высыхании. Применяется как желчегонное
средство. Растет на сухих песчаных почвах.
ЗМЕЕГОЛОВНИК - род травянистых
растений с цельнокрайними, зубчатыми
листьями. Цветки голубые, красноватые,
редко белые. Плод - гладкий орешек.
Степной медонос. Цветки по форме
напоминают змеиную голову, отсюда и
латинское название - ЭгасосерЫшп, от греч.
браксоу (дракон, змея) и кесраХг| (голова).
КЪÆДЗÆХОН ХÆРЗТÆФАГ - къу-
дзи зайæгой 30 см бæрзæндæн. Дидинхуд
у ирд уардихуыз кæнæ сæнтсырх-фио-
летон. Æхсæргондтæ сты фæлурс-морæ-
хуыз.У Стыр Кавказы эндемик. Зайы
дурджын фæхстыл æмæ лæбырдты хохаг
æмæ дæлхохы тæлмыты.
КУЫДЗЫ НУРЫ, кæнæ Зымæг-
кæрдæг - бирæазон кæрдæг зайæгой 20-30
см бæрзæндæн зæнгимæ. Дидинæг калы
зымæгон кæнæ рагуалдзæджы, январæй
апрельмæ. Дидинтæ сты егъау, 8 см онг
диаметримæ. Нымад у мыдхæссæг зайæ-
гойтыл, фæлæ уыцы рæстæг у маргджын.
ЗЫМÆГКÆРДÆГ, кæнæ Кавказаг
куыдзы нуры - бирæазон кæрдæг зай-
æгой иунæг зæнгимæ 20 см 50 см онг
бæрзæндæн. Зæнгы кæрон вæййы 1-3 ди-
дины. Сыфтæ зымæгон баззайынц, сты
егъау, даргъ сыфкъæхтыл. Дидинæг калы
зымæгон кæнæ рагуалдзæджы, январæй
апрельмæ. У реликтон хуызтæй йæ попу-
ляцийы нымæц къаддæр кæнгæйæ. Хает у
Цæгат Ирыстоны Сырх чиныгмæ.
ХУЫРГÆРДÆГ кæнæ Хъæмпхуыз,
кæнæ Масттæрæг - кæрдæг зайæгой,
15-30 см бæрзæндæн. Дидинæгты тæскъ-
гондты алыварс лæууынц тухæнтæй ир-
дахуырст цъаргонд сыфгондтæ, кæцытæ
нæ ивынц бахус уæвгæйæ сæ ахуырст
æмæ формæ, Пайда дзы кæнынц мизын-
цъагуадзыны тыххæй. Зайы хус змисбын
мæрты.
КАЛМСÆРГОНД - кæрдæг зайæ-
гойты мыггагæй æнæхъæнкæронджын
сыфтимæ. Дидинтæ сты æрвхуыз, сы-
рхгонд, хатгай урс. Дыргъ - лæгъз æх-
сæргонд. У быдирон мыдхæссæг. Ди-
динæгтæ сæ формæмæ гæсгæ сты калмы
сæры хуызæн, ардыгæй уайы сæ латинаг
ном ОгасосерЬа1ит, бердзенагау. браксоу
(калм) и ке(раАг| (сæр).
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
Т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
107

ЗОЛОТОТЫСЯЧНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ
ЗМЕЕГОЛОВНИК
АВСТРИЙСКИЙ - травянистое растение высотой
20 см. Декоративные,
матово-зеленоватые листья снизу слабо ворсистые.
Крупные темно-фиолетовые цветки
появляются в июне. Этот вид весьма неприхотлив,
растет на сухих, солнечных местах, даже
в полутени.
ЗМЕИНАЯ ТРАВА, или Сердечная
трава - травянистое растение с
ползущим корневищем и
приподнимающимися побегами, 15-30 см в высоту. Стебель
опушён 2 рядами волосков. Листья
яйцевидные, цветки ярко-синего цвета с
тёмными жилками. Плод - коробочка
сплюснутой формы.
ЗОЛОТАРНИК
ОБЫКНОВЕННЫЙ, или Золотая розга -
многолетняя трава. Стебли прямостоячие, обычно
неветвящиеся, облиственные, высотой
30-100 см, нередко красноватые. Листья
очередные, яйцевидные или
эллиптические, заострённые. Цветки жёлтые,
мелкие, диаметром 10-15 мм. Основной
сферой лечения является мочеполовая
система, болезни печени и жёлчного пузыря.
ЗОЛОТОТЫСЯЧНИК
ЗОНТИЧНЫЙ, или Турецкая гвоздика, или
Травянка, или Тирлыч-трава - однолетнее
или двулетнее травянистое растение.
Стебель прямой, одиночный (реже их 2-5),
четырехгранный, иногда вверху виль-
чато-ветвистый. Цветки ярко-розовые,
трубчатые. Лечебная трава.
ЗОЛОТОТЫСЯЧНИК
ОБЫКНОВЕННЫЙ - травянистое растение. Стебель
прямостоячий, четырехгранный, 10-50
см высотой; сверху разветвлённый.
Стеблевые листья сидячие, накрест
супротивные, продолговато-яйцевидные или
ланцетные. Цветки ярко-розовые. Растёт
на полях, влажных лугах, светлых лесных
опушках и между кустарниками.
ЗОПНИК - многолетнее
травянистое растение. Цветки розового
оттенка собраны в соцветие-мутовку.
КАЛМСÆР - кæрдæг зайæгой 20 см
бæрзæндæн. Декоративен, æнæрттив-
гæ-кæрдæгхуыз сыфтæ бинаг фарс сты
тæнæг хъуынигонд. Егъау тар-фиолетон
дидинæгтæ фæзынынц июны. Ацы зайæ-
гойы хуыз у тынг фæразон, зайы хус, хур-
бын рæтты, суанг æрдæгаууæтты.
УÆСИСÆР, кæнæ Калмгæрдæг -
кæрдæг зайæгой бырæг бынзæнгимæ
æмæ уæлæмæ схæцгæ талатимæ, 15-30 см
бæрзæндæн. Зæнг у пакъуыгонд дыууæ
рæнхъы æрдутæй. Сыфтæ сты аикхуыз,
дидинæгты хуыз у ирд-цъæх сау тагтимæ.
Дыргъ та у тæбæкк формæ къоппгонд.
ГОГОСÆГ - бирæазон кæрдæг зайæ-
гой. Растлæууæг зæнгтæ фылдæрхатт сты
æнæкъабузджын, сыфтæрджын, 30-100
см бæрзæндæн, арæх сты сырхгонд. Рад-
гай сыфтæ сты аикхуыз кæнæ эллипти-
кон, цыргъгонд. Дидинæгтæ сты бур,
лыстæг, 10-15 мм сæ диаметр. Фылдæр
дзы пайда кæнынц мизынцъагæрдон си-
стемæйæн, игæры æмæ масты дъæкъулы
низты ныхмæ.
РИЗÆДЖЫГÆРДÆГ, кæнæ Резæн-
гнхуасæ, Аууондаргъуыз, Аууонгæрдæг
- иуазон кæнæ дыууæзон кæрдæг зай-
æгой. Зæнг у æмраст, иунæг (къаддæр
хатт - 2-5), цыппартигъон, иуæй-иу хатт
уæлейæ сагой-къабузджын. Дидинтæ сты
ирд-уардихуыз, хæтæлгонд. Пайда дзы
кæнынц дзæбæхдзинады.
АХСÆНГÆРДÆГ, кæнæ Резæг-
гæрдæг - кæрдæг зайæгой. Растлæууæг
цыппартигъон 10-50 см бæрзæндæн зæнг
уæлейæ у къабузджын. Зæнгон сыфтæ
сты æнæсыфкъах дзуарсæ ныхмææвæрд,
дæргъæццон-аикхуыз кæнæ сасаригонд.
Дидинæгтæ сты ирд-уардихуыз. Зайы
хымзæххыты, уымæл уыгæрдæнты, хъ-
æдрæбынты æмæ къутæрбынты.
МИСЫНДЗÆГЫХОС - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой. Дидинæгтæ сты
фæлгъуыз уардихуыз æмæ æмбырд-
гонд сты змæнтæнгонд æмдидины.
108

ГÆЛГÆТ
В народной медицине используется при
лечении мочевого пузыря, часто
применяют при простуде, острых
респираторных заболеваниях.
ЗОПНИК КЛУБНЕНОСНЫЙ -
многолетнее растение высотой 40-150 см.
Корни длинные, шнуровидные, имеют
клубневидные утолщения. Плод - орешек
с волосками на верхушке.
ЗОПНИК КОЛЮЧИЙ - многолетнее
травянистое растение высотой 50-80 см с
мощным корнем. Стебель внизу сильно
ветвящийся, с серо войлочным
опушением. Прицветники линейно-шиловидные,
острые. Плод - голый орешек.
ЗУБРОВКА ДУШИСТАЯ, или
Зубровка пахучая - многолетнее
травянистое растение с длинными ползучими
корневищами. Цветы желто-бурые.
Имеет сладковатый аромат поэтому растение
называют и как «сладкая трава». Трава
прекрасно отгоняет насекомых своим
мягким ароматом. В некоторых странах
Европы название зубровки напрямую
связывается с образом Богоматери.
ЗУБЯНКА, или Кардамин, или
Сердечник - одно-, дву- и многолетние
растения высотой до 60 см. Стебель
удлинённый, прямостоячий, ветвящийся. Листья
большей частью перистые, реже цельные.
Цветет 10-30 цветками; четыре белых
венчика длиной 5-8 мм. Название
растения - зубянка - связывают с формой
корня: это толстый корневой побег,
покрытый мясистыми чешуйками; он выглядит
зубчатым.
ЗУБЯНКА ДВОЯКОПЕРИСТАЯ,
или Зубянка
дваждыперистая-травянистый многолетник 2-20 см высоты с
ползучим ветвистым корневищем, покрытым
округлыми чешуями. Листья мелкие, в
очертании овальные. Кисть густая,
содержит до 10 цветков. Лепестки белые или
слабо розовые. Эндемик. Растёт на
каменистых осыпях, моренах, на высотах от
2000 до 3200 м над у.м.
Адæмон медицинæйы дзы пайда кæнынц
мизынцъæгы дзæбæх кæнынæн, уазалба-
цыдæй, карз респираторон низфæзындты.
ХЪУМБУЛ МИСЫНДЗÆГЫХОС
- бирæазон кæрдæг зайæгой 40-150 см
бæрзæндæн. Уидæгтæ сты даргъ, синаг-
хуыз, ис сын хъуымбулхуыз хъулгæндтæ.
Дыргъ у æхсæргонд æрдутимæ йæ цъуп-
пыл.
НЫХСÆГМИСЫНДЗÆГЫХОС
- бирæазон кæрдæг зайæгой 50-80 см
бæрзæндæн хъомыс уидæгтимæ. Иæ
зæнг бынæй у тынг къабузджын сæгхуыз
нымæтхуыз пакъуыгондæй. Дидинраз-
сыфтæ сты хаххон-туасгонд, цыргъгонд.
Дыргъ у гæмæх æхсæргонд.
АДДЖЫНÆГ - бирæазон кæрдæг
зайæгой даргъ бырæг бынзæнгтимæ. Ди-
диæгты хуыз у бур-тарбургонд. Кæны
адджын будтæф æмæ уый тыххæй за-
йæгойы хонынц афтæ дæр «адджын
кæрдæг». Кæрдæг иттæг хорз йæхицæй
суры саксты йæ фæлмæн будтæфæй. Ев-
ропæйы иуæй-иу бæстæты «адджынæ-
гы» ном комкоммæ бæттынц Мады-Май-
рæмимæ.
ДÆНДАГДЖЫН, кæнæ: Зæрдæйы
кæрдæг, Кардамин - иу-, дыууæ-, æмæ
бирæазон кæрдæг зайæгой 60 см бæрзæн-
дæн. Зæнг у даргъ, растлæууæг,
къабузджын. Сыфтæ фылдæр сты сисхуыз,
къаддæр хатт æнæхъæн. Ис йын 10-30 ди-
динæгы, цыппар урс 5-8 мм дæргъæн ди-
динхуды зайæгойы ном - «дæндагджын»
- бает у йæ уидагы формæимæ: уый у
ставд уидаг тала, кæцы æмбæрзт у ставд
хæрвытæй æмæ зыны дæндаггондæй.
ГÆЛГÆТ, кæнæ Дысисхуызсыф
дæндагджын - бирæазон кæрдæг 2-20
см бæрзæндæн бырæг къабузджын бын-
зæгимæ, кæцы æмбæрзт у тымбылгонд
хæрвытæй. Лыстæг сыфтæ нывæфтыдæй
сты овалон. Цупал у бæзджын æмæ дзы
ис 10 дидинæгы. Дидинсыфтæ сты ур-
схуыз кæнæ уардихуыз. У эндемикон.
Зайы дурджын лæбырдты, ихлæбырдты,
денджызы æмвæзæй 2-3,2 км бæрзæндты.
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
109

ДОНЫ ПЫСЫРА
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
ЗУБЯНКА ПЯТИЛИСТНАЯ -
многолетнее травянистое растение, которое
имеет короткое корневище.
Появляющиеся побеги достигают высоты 40 см, стоят
прямо. Листья непарноперистые с 5
листочками, большей частью мутовчатые.
Цветковые лепестки фиолетовые или
розовые, до 20 мм длины.
ЗЮЗНИК или Болотная крапива, или
Сердечная трава - многолетние
травянистые растения. Листья зубчатые или
перисто-рассечённые. Цветки пучками в
пазухе листьев. Орешки гладкие. Он
растёт на сырых лугах, болотах, по берегам
рек и прудов. Внешне зюзник очень
похож на крапиву. Сердечной травой
зюзник называют по причине его свойств
помогать при сердечной слабости и
приступах сердцебиения.
БÆХГÆРДÆГ, кæнæ Фондзсыфон
дæндагджын - бирæазон кæрдæг зай-
æгой кæцыйæн ис цыбыр бынзæнг. Рав-
заргæ талатæн сæ бæрзонд свæййы 40
см, лæууынц æмраст. Сыфтæ сты нæкъ-
айсисджын фондзсыфгондтимæ, фылдæр
сты змæнтæнхуыз. Дидинсыфты хуыз у
фиолетон кæнæ уардихуыз, 20 см дæргъ-
æн.
ДОНЫ ПЫСЫРА, кæнæ Зæрдæйы
кæрдæг, кæнæ Хуылыдзæг - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Сыфтæ сты дæндагджын
æмæ сисхуызкъæртгонд. Дидинтæ бын-
дзыггай лæууынц сыфты тарты. Æх-
сæргондтæ сты лæгьз. Зайы уымæл уы-
гæрдæнты, туацъзеты, доны былгæрæтты.
Бакæсгæйæ у пысырайы хуыз. Зæрдæйы
кæрдæг йæ хонынц уымæн æмæ æххуыс
кæны зæрдæйы лæмæгъдзинадæн æмæ
зæрдæйы рыстæн.
110

ИВА КАСПИЙСКАЯ
и
ИВА, или: Ветла, Ракита, Лоза,
Лозина, Верба - деревянистое растение.
Листва у одних видов ив густая, курчавая,
зелёного цвета, у других серо-зелёного
или серо-белого цвета. Стебель
ветвистый; ветви тонкие, прутьевидные,
гибкие, ломкие. Растение-пыльценос и
медонос леса.
ИВА БЕЛАЯ, или: Ива серебристая,
Ветла, Белотап - лиственное дерево или
кустарник со светлыми побегами. Ива
белая является большим двудомным
деревом, которое достигает до 30 м в высоту и
имеет ствол до 0,5 м в диаметре. Ива
белая - обладает красивой кроной, а также
длинными ветвями, тянущимися к земле.
ИВА ВОЛЧНИКОВАЯ, или: Шелюга
жёлтая, Верба жёлтая - дерево
высотой до 10-15 м или высокие кустарники
с ветвями, покрытыми сизым налётом, и
с довольно узкими, острыми
мелкопильчатыми листьями.
ИВА КАЗБЕКСКАЯ - небольшой
куст до 1 м высоты, с голыми ветвями.
Листья короткочерешковые,
продолговато-ланцетные или почти яйцевидные.
Прекрасный медонос, а также содержит
много дубильных веществ, которые
используются в народной медицине.
Растение достигает высот 3000 м. Эндемик.
ИВА КАСПИЙСКАЯ - стройный
кустарник высотой 2-5 м, с диаметром
стволов 3-4 см и длинными, прямыми,
тонкими, голыми ветвями. Кора стволов
серая, гладкая; ветвей - блестящая,
желтовато-беловатая. Произрастает по
берегам рек и озёр в степной и пустынной
зонах. Поднимается в горы до высоты 2000
м над уровнем моря Северного Кавказа
ХÆРИС, кæнæ: Хæрес, Хæурис,
Хæруес, Хæрисбæлас - бæлас зайæгой.
Иуæй-иу хуызтæн сыфтæр у бæзджын,
къæбæлдзыг, кæрдæгхуыз, иннæтæн сæ-
гхуыз-кæрдæгхуыз кæнæ сæгхуыз урс-
хуыз. Зæнг у къалиуджын, къалиутæ сты
лыстæг, уисхуыз, тасаг, сæттаг. У дидин-
рыгхæссæг æмæ хъæды мыдхæссæг.
УРСХÆРИС, кæнæ: Донæхсыцъы, æ
Доназхсинцъæ, Хæрис - сыфтæр бæлас
кæнæ къутæр фæлурс талатимæ. Ур-
схæрис у егъау дыхæдзарон бæлас, кæ-
цыйæн йæ бæрзæнд хæццæ кæны 30 см
онг æмæ йын ис зæнг 0,5 м диаметримæ.
Ис йын рæсугъд бæлассæр æмæ даргъ къ-
алиутæ зæххмæ зæбулæй.
ДОНХÆРИС, кæнæ Донæхсинцъæ,
кæнæ Нерджи - 10-15 м бæрзæндæн
бæлас, кæнæ бæрзонд къутæртæ фæздæг-
хуыз къалиутимæ, æмæ фаг нарæг, цыргъ-
гонд лыстæгхырхон сыфтимæ.
НЕРДЖИ, кæнæ Нердзи - къаннæг
къутæр 1 м онг бæрзæндæн, гæмæх къа-
лиутимæ. Цыбырсыфкъахджын сыфтæ
сты дæргъæццон-сасарихуыз кæнæ аик-
хуыз. У иттæг хорз мыдхавссæг æмæ йæм
ис бирæ æлдыгъдкæнынæн буаргъæдтæ,
кæцытæй пайда кæнынц адæмон меди-
цинæйы. Зайæгой хæццæ кæны 3 км хæх-
ты бæрзæндтæм. У эндемикон зайæгой
ХЪАСПАГ ХÆРИС - даргь, раст
гæмæх къалиуджын фидауц къутæр 2-5
бæрзæндæн, зæнгы диаметр у 3-4 см.
Зæнгы цъар у дзæройхуыз, лæгъз; къа-
лиутæн та сты æрттиваг, бур-урсгонд.
Зайы доны былгæрæтты тыгъд быдырты
æмæ æдзæрæг бæстæты. Схизы Цæгат
Кавказы хæхтæм денджызы æмвæзæй
уæлæмæ 2 км бæрц.
И
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
111

ИВА ПЛАКУЧАЯ
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
ИВА КОЗЬЯ, или Ива-вредина, или
Бредина - кустарник или деревце. Цветет
ива козья раньше, чем на ней
появляются листья, желтовато-серыми цветками.
Используемые для лечения части
растения - кора, листья, цветки - собираются в
разное время. Растение хорошо поедается
козами и овцами, отсюда видовое
название - козья.
ИВА КОРЗИНОЧНАЯ, или: Ива пру-
товидная, Вербо.юз, Лоза, Кузовица -
дерево или кустарник (5-10 м высотой), с
прямостоячими ветвями, молодые
побеги сероватые, опушенные, иногда голые.
Листья линейно-ланцетные, острые.
ИВА ЛОМКАЯ ШАРОВИДНАЯ,
или Ракита - дерево до 7-х м высотой.
Крона шаровидная, широко раскидистая.
Листья - серовато-зеленые. Она хорошо
размножается черенками и кольями. Ива
ломкая - хороший медонос.
ИВА ОСТРОЛИСТНАЯ, или
Краснотал, или Верба красная, или Шелюга -
дерево из семейства ив высотой до 10-15
м или высокие кустарники с ветвями,
покрытыми сизым налётом, и с довольно
узкими, острыми мелкопильчатыми
листьями.
ИВА ПЕПЕЛЬНАЯ, или Ива серая,
или Ива желтая - вид кустарников
высотой до 5 м. Ветви толстые, довольно
ломкие, густо олиственные. Одно- и
двулетние побеги густо покрыты серыми или
тёмными волосками. Листья сверху
серовато-зеленые, снизу серовато-войлочные.
ИВА ПЛАКУЧАЯ, или Ива
вавилонская - нежное деревце с тонким
стройным стволом и длинными нежными
ветками, которые опускаются до земли.
СÆГЬЫХÆРИС, кæнæ: Тала хæрис,
Къотæрхæрес, Талахæрес - къутæр кæнæ
къаннæг бæлас. Дидин калы бурбын-сæ-
гхуыз дидинæгтæй сыфтæр ракалыны
размæ. Низтæ дзæбæх кæныны зайæгойы
хæйттæ - зæнгы цъар, сыфтæ, дидинтæ,
кæцыты æмбырд кæнынц алы рæстæг.
Хорз æй хæрынц сæгътæ æмæ фыстæ, йæ
ном дæр у уый тыххæй.
ТАЛАХÆРИС, кæнæ Манеули -
бæлас кæнæ къутæр (5-10 м бæрзæндæн),
растлæууæг къалиутимæ. Æрыгон талатæ
сты дзæройбынхуыз, пакъуыгонд, иуæй-
иу хатт гæмæх. Сыфтæ сты хаххон-саса-
ригонд, цыргъ.
ХÆРОГХÆРИС, кæнæ Тымбыл
хæрис, кæнæ Сæртæг хæрес - авд
метры онг бæрзæндæн бæлас. Сыфтæ сты
сæгхуыз-кæрдæгхуыз. Парахат кæны къ-
алиуы лыггæгтæй æмæ михтæй. У хорз
мыдхæссæг зайæгой
ЦЫРГЬСЫФ ХÆРИС, кæнæ Сы-
рхбуар, кæнæ Донæхсинцъæ - хæрисы
бинонтæй бæлас 10-15 метры бæрзæндæн
кæнæ къутæр цъæхбынхуыз къалиутимæ
æмæ фаг нарæг, цыргъ, лыстæгхырхон
сыфтимæ.
ДЗÆРОЙХÆРИС, кæнæ Бурхæрис
- къутæрхуыз зайæгой 5 м онг бæрзæн-
дæн. Къалиутæ сты ставд, фаг сæттаг,
бæзджын сыфæвæрд. Иу- æмæ дыазон та-
латæ бæзджын æмбæрст сты дзæройхуыз
кæнæ тархуыз æрдутæй. Уæллаг сыфтæ
сты дзæрой-кæрдæгхуыз, бинагтæ та
дзæройбын-нымæтгонд
ЗÆБУЛХÆРИС, кæнæ: Донхæрис,
Донхæрес, Донхæруес - фæлмас бæлас
лыстæг растлæууæг зæнгимæ æмæ даргъ
фæлмас къалиутимæ, кæцытæ зæбулæй
хæццæ кæнынц зæхмæ.
112

ЦАЙГÆРДÆГ
ИВА ПУРПУРНАЯ, или
Желтолозник - изящный тонковетвистый
кустарник высотой 2-4 м, чаще около 1 м.
Самые характерные черты: округлая и
густая крона с гибкими тонкими ветвями,
которые имеют красноватый оттенок.
Листья имеют зелено-синеватый верх, и низ
сизого оттенка. Свое название ива
пурпурная получила благодаря необычному
окрасу сережек яркого пурпурного цвета.
ИВА УШАСТАЯ - невысокий куст до
1,5 м высотой. Листья в основании об-
ратнояйцевидные, с волнистыми краями,
сверху морщинистые, тускло-зеленые,
снизу покрыты сероватым пушком. В
основании листьев торчат своеобразные
«ушки».
ИВА ШЕЛКОВИСТАЯ - ива-пигмея;
высокогорный кустарник который
прячущаяся в мохово-лишайниковых коврах и
образующие с березой верхние форпосты
лесов. Молодые побеги желтоватые, сла-
боопушенные; старые ветви
тёмно-красно-бурые, голые. В природе ареал вида
охватывает Грузию и Северный Кавказ.
Эндемик.
ИВАН-ДА-МАРЬЯ, или Марьянник
дубравный - однолетнее травянистое
растение - полупаразит, вырастает до
полуметровой высоты. Корневая система
имеет специфические присоски, благодаря
которым растение прикрепляется к
другой растительности и живится ее соками.
Каждый желтый цветок дополнительно
украшен прицветным листом синего,
фиолетового, малинового или ярко-лилового
окраса. Значит синий - Иван, а жёлтая -
Марья. Поэтому назвали растение Иван-
да-Марья - ведь они неразлучны - всегда
рядом, всегда вместе!
ИВАН-ЧАЙ, или: Иван-чай
обыкновенный, Кипрей, Копорский чай, Пуховик,
Пуховки - многолетнее травянистое
растение с прямостоячим стеблем,
достигающее 1,2-1,5 м высоты. Белые пушистые,
пуховые головки на стеблях. Раз пуховые
- значит пуховки. Листья в прошлом
служили для приготовления заменителя чая.
Растение-пыльценос и медонос леса.
СÆНТСЫРХХÆРИС, кæнæ Бурхи-
ла - айв лыстаегкъалиуджын къутаер 1-4
м бæрзæндæн, арæхдæр 1 м. Ис сын тым-
былгонд æмæ бæзджын бæлассæр тасаг
лыстæг къалиутимæ, кæцытæн ис сырх-
гонд хуыз. Сыфты уæллаг фарс у кæрдæ-
гхуыз-цъæхгонд, бинаг та фæздæгхуыз.
Иæ ном райста уый тыххæй æмæ йæ хъ-
усдзæг æмдидинтæ сты сæнтсырх
ХЪУСОН ХÆРИС - къæннæг
къутаер, 1.5 м онг йæ бæрзæнд. Сыфтæ сæ
райдæны сты иннæрдæмаикхуыз, уылæн-
год кæрæттимæ, уæлейæ æнцъылдгонд,
мынæг-кæрдæгхуыз, бинаг фарс та æм-
бæрзт у пакъуыйæ. Сыфты рæбын хæрд-
мæ хъил сты хицæнхуыз «хъустæ».
КЪУЫЗЫППА ХÆРИС - пиг-
мей-хæрис; уæлхохаг къутæр, кæцы æм-
бæхсы хъуына-лывзон гауызтыл æмæ
бæрзимæ аразы хъæдты уæллаг форпост.
Æрыгон талатæ сты бур æмæ лæмæгъ-
пакъуыгонд, зæронд къалиутæ та сты
гæмæх, тар-сырх-тарбур. Æрдзы зайы
Гуырдзыстоны æмæ Цæгат Кавказы. У
эндемикон.
ДЫХУЫЗДИДИН - иуазон кæрдæг
зайæгой - æрдæгпаразит, сзайы метр
æмæ æрдæг бæрзæндмæ. Уидæгтæн ис
ахæм цъирæгтæ, кæцыты фæрцы зайæгой
ныххæцы иннæ зайæгойтыл æмæ цæры
уыдон буаргъæдтæй (дзалвæй). Алы бур
дидинæг дæр уæлæмхасæн рæсугъдгонд
у дидинраз сыфтæй цъæх, фиолетон,
мæнæргъуыхуыз æмæ ирд кæркусæгхуыз.
Ардыгæй хатццæг: цъæх - Иван, бур та
Марья. Уый тыххæй йæ схуыдтой уырыс-
саг æвзагы афтæ. Иронау та дыууæ хуы-
зон дидинæгтæ радтой ном зайæгойæн.
ЦАЙГÆРДÆГ, кæнæ: Цайван,
Кипрей, Иван-цай, Бумбулисæр - бирæазон
кæрдæг зайæгой растлæууæгзæнгимæ,
кæцы схæццæ вæййы 1,2-1,5 м бæрзæнд-
мæ. Зæнгты сæр лæууынц бур, фæлмæн,
бумбули сæргæндтæ. Ардыгæй цæуы
йæ дыккаг ном - Бумбулисæр. Сыфтæй
раздæр цæттæ кодтой цай. У рыгдæттаг
æмæ мыдхæссæг.
и
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
113

ИНЖИР
ИВАН-ЧАИ КАВКАЗСКИЙ -
многолетнее травянистое растение высотой
10-50 см. Растет у нас в республике,
является «странствующим» видом, ведущим
кочевую жизнь. Его попеременные
появления и исчезновения связаны с
пожарами.
ИВАН-ЧАЙ УЗКОЛИСТНЫЙ, или
Кипрей узколистный - многолетнее
травянистое растение высотой 50-150 (до
200) см. Листья сверху темно-зелёные,
блестящие, снизу сизо-зелёные,
пурпурно-красные. Цветки бледно-розовые,
реже белые.
ИЛЛИЦИУМ, или: Анисовое дерево,
Бадьян, Анис звездчатый - вечнозеленое
древесное растение из семейства иллици-
евых до 10 м высотой. Листья кожистые,
цветки обоеполые, многолепестные,
одиночные. Разводится в оранжереях.
ИЛЬМ, или Илим - листопадное, реже
вечнозелёное дерево до 40 м высотой.
Листья очередные, простые, двоя козубча-
тые. Цветки обоеполые, мелкие, обычно
собранные в пучки или головки. Плоды -
сухие, сплюснутые семянки.
ИЛЬМ ГОРНЫЙ, или Вяз шершавый
- лесное прямоствольное дерево высотой
до 30 м и диаметром ствола до 80 см, с
высоко расположенной кроной с
крупными шершавыми листьями.
ИНЖИР, или: Фига, Фиговое дерево,
Смоковница обыкновенная, Смоква,
Винная ягода - дерево с сочными сладкими
плодами со светло-серой, гладкой корой.
Листья крупные, очерёдные, жёсткие,
сверху темно-зеленые, снизу
серовато-зеленые. Плоды - сладкие, сочные, имеют
грушевидную форму, длиной до 8 см,
массой 30-70 г. Внутри них содержатся
мелкие семена-орехи.
ХОХАГ ЦАИГÆРДÆГ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 10-50 см. Махмæ зайы
диссаджы хуызы: у цæугæ-цардгæнæг.
Йæ рæстæггай фæзындтытæ æмæ феса-
фынтæ баст сты зынгсивæрстытимæ.
НАРÆГСЫФ ЦАЙГÆРДÆГ, кæнæ
Нарæгсыф кипрей - бирæазон кæрдæг
зайæгой 50-150 (200 онг) см бæрзæндæн.
Сыфты уæллаг фарс у тар-кæрдæгхуыз,
æрттиваг, б и наг фарс та цъæхбын-кæрдæ-
гхуыз, сæнтсырх-сырх. Дидинæ сты
фæлурс-уардихуыз, къаддæр хатт ур-
сытæ.
БАДЯН, кæнæ Будбæлас - 10 метры
бæрзæндæн будбæласы мыггагæй æнус-
цъæх бæласзайæгой. Йæ сыфтæ царм-
хуыз, йæ иунæгон дидинтæ та дыууæрр-
дон, бирæдидинсыфонтæ. Дарынц æмæ
йæ арæх кæнынц оранжерейæты.
ТАЛМ - сыфтæркалæг, къаддæр
хатт æнусонцъæх бæлас 40 м бæрзæн-
дæн. Сыфтæ сты радгай, хуымæтæг, ды-
вæрдæндагджын. Лыстæг дидинæгтæ
æмбырдгонд сты бындзыггай кæнæ сæр-
гæндтæй. Дыргътæ - хус, тæбæкк аппагъ-
удтæ.
ХОХАГ ТАЛМ, кæнæ: Талмæ, Тæлм
- хъæды растлæууæг бæлас 30 м бæрзæн-
дæн. Йæ зæнгы диаметр у 80 см. Бæлас-
сæр лæууы уæлейау егъау дæрзæг сыф-
тимæ.
ЛЕГЪУИ, кæнæ: Легъун, Легъон, Сæ-
ныгага - дзалвджын адджын дыргъджын
бæлас фæлурс-дзæрой æмæ лæгъз зæнгы
цъаримæ. Сыфтæ сты егъау, радгай, хъ-
æбæр, уæлейæ тар-кæрдæгхуыз, бынæй
та дзæройбын-кæрдæгхуыз. Дыргътæ сты
адджын, донджын, ис сын кæрдойы
форма?, сæ дæргъ у 8 см æмæ 30-70 г уæзæн.
Сæ мидæг ис лыстæг мыггæгтæ-æхсæртæ.
114

КЪАННÆГ ХЪÆЗДИДИН
ИР, или: Ирный корень, Лир
болотный, Явр, Лепеха, Татарское зелье -
травянистое растение с ветвистым толстым
корневищем. На верхушках ответвлений
корневища развиваются длинные узкие
мечевидные листья охватывающие друг
друга у основания. Из пучка листьев
выходит цветочная трехгранная стрелка, и
от нее кверху отходит соцветие - початок,
длиной до 6-8 см., желто-зеленый или
желтый
ИРГА, или Амеланхиер, или Биишула,
или Коринка - листопадный кустарник
или небольшое дерево. Листья простые,
округлые или овальные. Цветки
многочисленные, белые или кремовые. Плод
- яблоко, синевато-чёрное или
красновато-фиолетовое, диаметром до 10 мм,
съедобное, сладкое. Плоды ирги очень
вкусны и полезны.
ИРГА КРУГЛОЛИСТНАЯ -
небольшой кустарник (3 м) с прямостоячими
ветками и листьями яйцевидной формы.
Данный вид в культуре существует на
Кавказе и в Крыму.
ИРГА ОВАЛЬНАЯ - кустарник,
встречается в нижнем, среднем, реже в
верхних поясах гор, на открытых
каменистых местах, скалисто-каменистых
склонах среди кустарников и в светлых лесах.
ИРИС, или Касатик -многолетнее
травянистое растение, корневищное.
Листья мечевидные, плоские, собраны в
вееровидный пучок. Цветки ириса
(касатика) цветут от одного до пяти дней. Плоды
ириса - трехгранные ребристые длинные
коробочки.
ИРИС НИЗКОРОСЛЫЙ, или Ирис
низкий - многолетнее луковичное
растение, высота которого колеблется в
пределах 10-15 см. Время цветения
продолжается с конца апреля до середины июля.
Места для более благополучного роста
этого растения подходят на хорошо
прогреваемых солнцем участках.
ЗАЛ, кæнæ Залгæрдæг - кæрдæг за-
йæгой къалиуджын ставд бынзæнгимæ.
Бынзæнгы къабузты цъуппытыл парахат
кæнынц даргъ нарæг цирхъхуыз сыфтæ,
кæцытæ бынæйæ æртыхсынц кæрæд-
зиуыл. Сыфты бындзыгæй ссæуы ди-
динæгы æртæтигъон фатæг, æмæ уымæй
ссæуы уæлæмæ бур-кæрдæгхуыз кæнæ
бур æфсирæмдидидин, 6-8 см дæргъæн.
ДЗАУГÆРДÆГ, кæнæ Ирга -
сыфтæркалæг къутæр кæнæ къаннæг
бæлас. Хуымæтæг сыфтæ сты тымбыл
кæнæ овалон. Бирæнымæцон дидинтæ
сты урс кæнæ фæлбур. Дыргъ у фæткъ-
уыгонд, цъæхбын-сау кæнæ сырхбын-фи-
олетон, йæ диаметр у 10 мм онг, хæрынæн
бæзгæ æмæ адджын. Дыргътæ сты хæрзад
æмæ пайда.
ТЫМБЫЛСЫФ ДЗАУГÆРДÆГ
- къаннæг къутæр (3 м) растлæууæг къ-
алиутимæ æмæ аикхуыз сыфтимæ. Ацы
хуыз культурæйы зайы Кавказы æмæ Хъ-
ырымы.
ХОХАГ ДЗАУГÆРДÆГ - къутæр,
кæцыйыл сæмбæлæн ис бинаг, астæуккаг,
къаддæрхатт уæллаг хæхты тæлмыты,
гом дурджын бынæтты, айнæг-дурджын
фæхстыл къутæрты æхсæн æмæ рухс хъ-
æдты.
ХЪÆЗДИДИН, кæнæ Дзыккусыф,
кæнæ Хъæздидинæг - бирæазон кæрдæг
зайæгой, бынзæнгон. Сыфтæ сты
цирхъхуыз, тъæпæн, Æмбырд сты уадымсæг-
хуыз бындзыгы. Дидин калы 1-5 боны
дæргъы. Йæ дыргътæ сты æртæтигъон
фæрскджын даргъ къоппгæндтæ.
КЪАННÆГ ХЪÆЗДИДИН - бирæа-
зон хъæдындзон зайæгой, йæ бæрзонд
кæцыйæн вæййы дæс сантиметрæй фынд-
дæсмæ. Дидинæг калыны рæстæг йын у
апрелы кæронæй июлы астæумæ. Хуы-
здæр зайы зайæгой хорз хурæй цы зæххы
хæйттæ хъарм кæнынц, уым
И
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
115

истод
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
ИРНЫИ КОРЕНЬ, или Ир или Аир
болотный - многолетнее травянистое
растение высотой более 1м, с ветвистым
толстым корневищем. Листья простые,
очередные, линейные. Цветки
зеленовато-желтые.
ИССОП - высокий полукустарник с
деревянистыми корнями. На длинных,
тонких и ветвистых стеблях имеются
супротивные листья, которые сверху
мелкие, а ближе к низу крупнее по размеру.
Растение обладает очень сильным, но
приятным ароматом, благотворно
действует на дыхательные пути,
успокаивает нервную систему. Греческое название
растения «Ьуззоороз».
ИССОП ЛЕКАРСТВЕННЫЙ -
ветвистый полукустарник высотой 20-80
см. Стебли многочисленные
четырёхгранные, у основания одревесневающие,
коротко опушённые или почти голые.
Листья супротивные, почти сидячие,
ланцетные. Венчик двугубый, синий,
фиолетовый, реже розовый или белый.
ИСТОД - двудольные многолетние
травы, полукустарники или кустарники.
Чашечка пятилистная. Завязь верхняя,
двугнёздая, в каждом гнезде развивается
по одному висячему семени. В Древней
Греции считали, что горькие вещества
этого растения увеличивают количество
молока у скота, поедающего траву
истода. Корни растения обладают сильным
отхаркивающим свойством.
ЗАЛ, кæнæ Акори, кæнæ Залгæрдæг -
бирæазон кæрдæг зайæгой къалиуджын
ставд бынзæнгимæ. Йæ бæрзæнд 1 м
фылдæр. Иæ сыфтæ сты хуымæтæг, рад-
гай æмæ даргъ хаххон хуыз. Йæ дидинтæ
кæрдæгбурхыз.
ДАТТЕЙ СИФÆ, кæнæ Цъæхдидин
- бæрзонд хъæдгонд уидæгтимæ. Даргъ,
лыстæг æмæ къалиуджын зæнгтыл ис
ныхмææвæрд сыфтæ, кæцытæ уæлейæ
сты чысылтæ, бынмæ хæстæгдæр та егъ-
аудæр. Ис йын тынг тыхджын, фæлæ
зæрдæмæ цæугæ будтæф, хæрзахъаз кæны
улæфæнтæн, сабыр кæны нервыты си-
стемæ. Бердзенагау у йæ ном «Нуззоороз».
ДАДТЕЙЫХОС, кæнæ Даттети-
хуасæ - къалиуджын къудзи 20-80 см
бæрзæндæн. Зæнгтæ сты бирæнымæц
цыппартигъон, бынæй хъæдвыдгонд, цы-
быр пакъуыгонд кæнæ гæмæхмæ æввахс.
Ныхмææвæрд сыфтæ сты æнæсыфкъах,
сасаригонд. Дидинхуд у дыбылон, цъæх,
фиолетон, къаддæр хатт уардихуыз кæнæ
урс.
ÆХСЫРДÆТТÆГ, кæнæ Хæппæр-
хос - дыхайон бирæазон кæрдæджытæ,
къудзитæ æмæ къутæртæ. Дидинсыфтæ
сты æртæйæ фондзмæ алыхуызон ба-
ныхæсгæйæ. Æлхийнæг у уæллагон,
дыхайгонд, алы хайы дæр дзы æвзæры
иугай ауыгъд мыггагы. Рагон Бердзены
бæстæйы нымадтой цыма ацы кæрдæджы
фæрцы фос дæттынц фылдæр æхсыр. Йæ
уидæгтæм ис хæппæры ныхмæ хъомыс.
116

БОНÆГ
К
КАБАЧОК (уменьш. от укр. кабак,
«тыква», из тюркских языков) -
травянистое растение семейства Разновидность
тыквы обыкновенной с продолговатыми
плодами. Плоды могут быть зелёного,
жёлтого, чёрного или белого цвета.
Мякоть нежная и быстроваркая,
употребляется также и в сыром виде (в салатах).
КАЗУАРИНА - хвощевидная
вечнозеленое дерево до 35 м высотой, с
мягкими хвоеобразными листьями. Кора
светло-коричневая. Цветки раздельнополые,
женские собраны в колосовидные
соцветия.
КАЛАНХОЭ ПЕРИСТОЕ - сочное
многолетнее травянистое растение, по
большей части прямостоячее, часто
ветвящееся, высотой 0,3-2 м. Листья
супротивные, черешковые, сочные, кожистые,
сложные, перистые, с зубчатыми краями.
Декоративное комнатное лекарственное
растение.
КАЛАЧИКИ, или Просвирняк, или
Проскурняк, или Алтей Лекарственный,
или Дикая Роза - многолетнее
травянистое растение семейства мальвовых,
высотой до 150 см. Корневище короткое,
тонкое. Цветки бледно-розовые с
фиолетовыми тычинками.
КАЛЕНДУЛА ЛЕКАРСТВЕННАЯ,
или Ноготки - однолетнее травянистое
растение, высотой до 75 см, с сильным
своеобразным запахом. Стебель
прямостоячий. Листья очередные, покрытые
волосками. Цветки оранжевого или
желтого цвета, обоеполые, бесплодные.
Растение раскрывает свои лепестки с
восходом солнца, а после заката закрывает их,
оповещая таким образом о начале дня и
ночи. Календула лечебное и
декоративное растение.
ДÆРГЪНАС, кæнæ Тъæпæннас, кæнæ
Кабачок - насы бинонтæй кæрдæг зайæ-
гой. Насы хуызтæй иу дæргъæццон дыр-
гътимæ. Дыргътæ вæййынц кæрдæгхуыз,
бур, сау кæнæ урсхуызтæ. Йæ фæлмæнтæ
сты имонау æмæ тагъд фыцгæ, пайда дзы
кæнынц хомæй дæр (хæццæхæринæгæн).
ÆФСÆНБÆЛАС, кæнæ Æфсæн-
бсеяасæ - назгæрдæгхуыз æнусонцъæх
бæлас 35 м онг бæрзæндæн, фæлмæн
хихфæлгонц сыфтимæ. Зæнгыцъар у
фæлурс-морæзуыз.Дидинтæ сты хи-
цæнæрдонтæ, сылтæ æмбырд сты æфсир-
хуыз æмдидины.
ХЪÆДГОМЫХОС, кæнæ
Каланхоэ - донджын бирæазон кæрдæг зайæ-
гой, фылдæр хатт растлæууæг, бирæкъ-
абузджын, 0,3-2 м бæрзæндæн. Сыфтæ
сты ныхмææвæрд, сыфкъæхтимæ,
дзалвджын, цъармхуыз, сисгонд, дæнда-
ггонд кæрæттимæ. У декоративон хæдза-
рон хосгæнæн зайæгой.
ГАЛСЫФ, кæнæ Галымæнтæг, кæнæ
Галы сифæ - бирæазон кæр^дæгхуыз за-
йæгой фугæйы бинонтæй. Иæ бæрзæнд
хæццæ кæны 150 см онг, йæ дидинтæ та
фæлурс- уардихуыз фиолетон дидихау-
тимæ. Иæ бынзæнг цыбыр æмæ лыстæг.
БОНÆГ, кæнæ Кæдзных, кæнæ Кин-
дзи - иуазон кæрдæг зайæгой 75 см онг
бæрзæндæн, тыхджын хицæнхуыз тæ-
фимæ. Зæнг у растлæууæг. Радгай сыфтæ
æмбæрзт сты æрдутæй. Дидинтæ сты
талгъæр кæнæ бурхуыз, дыæрдон, æнæ-
дыргъ. Зайæгой йæ дидинсыфтæ райгом
кæны хурскæсæны, фæлæ сæ сæхгæны
хураныгуылды фæстæ, цыма бон сæхгæ-
ны, афтæ. Ардыгæй цæуы йæ ном дæр. За-
йæгой у декоративон дæр æмæ хосгæнæн
дæр.
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
117

КАЛУЖНИЦА БОЛОТНАЯ
А КАЛИНА ОБЫКНОВЕННАЯ, или
г- Калина красная - род большей частью
листопадных кустарников или неболь-
В ших деревьев. Листья супротивные,
цельные или лопастные. Цветки белые или
Г розовые. Плод - костянка, употребляется
-. в пищу. Плоды растения используют при
" гипертонии, язве желудка
Е КАЛИНА ЧЕРНАЯ, или Городовина
- невысокий кустарник с черными съе-
Е добными плодами. Растет по поймам рек,
уи сухим котловинам в высокогорных лесах.
Поднимается до 2000 м. Из древесины из-
3 давна делали трости.
КАЛИСТЕГИЯ ЗАБОРНАЯ, или:
** Вьюнок призаборный, Повой заборный,
йк Повилица - многолетнее, травянистое,
вьющееся растение до 300 см высотой.
0 Листья треугольные или
треугольно-яйцевидные. Цветки одиночные, белые или
светло-розовые. Это злостный сорняк, от
которого трудно избавиться. Оно
обвивает растения, а белые длинные корневища
отбирают у них все питательные
вещества.
КАЛИСТЕГИЯ МАХРОВАЯ -
довольно неприхотливое и даже
агрессивное растение. Это декоративное растение
в народе называют сибирскими розами.
Цветы действительно похожи на
небольшие пушистые розочки, а сибирские -
потому, что цветут они до самых
заморозков, то есть не боятся холодов.
КАЛУЖНИЦА - многолетнее
сорное ядовитое неприхотливое травянистое
растение, зацветающее яркими желтыми
цветами в конце апреля. Кустики
некоторых видов калужницы достигают высоты
120 см, сочная зелень листьев сохраняет
декоративность все лето. Распространена
повсеместно на влажных лугах.
КАЛУЖНИЦА БОЛОТНАЯ -
травянистое ядовитое многолетнее растение.
Стебель мясистый, прямостоячий, реже
- лежачий, облиственный, голый. Высота
растения от 3 до 40 см.
МЫРТГÆ, кæнæ: Мурткæ, Муркъæ,
Хуыфæджы хос - фылдæр сыфтæркалæг
къутæр кæнæ къаннæг бæлас. Сыфтæ сты
ныхмææвæрд, æнæхъæн æмæ фаркон. Ди-
динтæ урс кæнæ уардихуыз. Дыргъ у ап-
пæгдыргъ, пайда дзы кæнынц хæрынæн,
гипертонийы ныхмæ æмæ ахсæны хъæд-
гом дзæбæх кæнынæн.
САУ МЫРТКÆ, кæнæ Ньшæткъуы -
къаннæг къутæр сау дыргьтимæ. Зайы до-
нытæрфыты, уæлхохаг хъæды хус агæут-
ты. Хæхты схизы суанг 2 км денджызы
æмвæзæй. Йæ хъæдæй йын арæзтой лæд-
згытæ.
БРУХИЛÆГ, кæнæ Бруйы басткъу-
сау, кæнæ Калистегия - бирæазон тыхсгæ
кæрдæг зайæгой 3 м онг бæрзæндæн.
Сыфтæ сты æртæтигъон кæнæ æртæти-
гъон-аикхуыз. Иугай дидинтæ сты урс
кæнæ фæлурс-уардихуыз. Уый у фыд-
былыз хæмпæлгæрдæг кæцыйæ зын у
фервæзынæн. Стыхсы зайæгойтыл æмæ
йæ урс даргъ бынзæнгтæй уыдонæй исы
хъæугæ буаргъæдтæ.
ПЫХЦЫЛ БРУХИЛÆГ - фæразон
æмæ ма ноджы бырсæг (агрессивон) за-
йæгой. Ацы декоративон зайæгой ма хо-
нынц сыбыраг уарди дæр. Æцæгæй дæр
йæ дидинæгтæ сты чысыл пакъуыгонд
уарди хуызтæ., сыбырæгтæ та уымæн
æмæ дидин калынц уазалтæм, ома нæ
тæрсынц уазалæй.
БУРМАР, кæнæ Бурдидин - бирæа-
зон хæмпæл маргджын фæразон кæрдæг
зайæгой, кæцы дидинæг ракалы апрелы
кæрон ирд бур дидинтæй. Иуæй-иу хуыз
бурмары къудзитæн сæ бæрзæнд схæццæ
вæййы 120 см, дзалвджын цъæхгæрдæг
йæ декоративон хуыз бахъахъæны нæхъ-
æн сæрд. Зайы уымæл уыгæрдæнты алы-
рандæр.
ТУАЦЪÆЙЫ БУРМАР - маргджын
бирæазон кæрдæг зайæгой. Зæнг у нарст,
растлæууæг, къаддаер хатт хуыссæггонд,
сыфджын, гæмæх. Иæ бæрзæнд у æртæ
сантиметрæй цыппор сантиметры онг.
118

ÆХСÆЛЫХУЫЗ ДУРСÆТ
КАМНЕЛОМКА - многолетние кра-
сивоцветущие и лекарственные
травянистые растения. Камнеломка выбирает
скальные трещины, зазоры между
камнями, её мощная корневая система
способна разрушать структуру камней.
Название «камнеломка» связывают с
высокогорными скальными видами - считалось,
что они образуют в них трещины. Другое
объяснение названия связывают с
применением некоторых видов в народной
медицине против камней в почках.
КАМНЕЛОМКА ДИННИКА -
многолетнее травянистое растение высотой
5-20 см. Особенностью вида является
наличие на листьях группы мелких парен-
химных клеток, служащих для выделения
извести - гидатод. Встречается на высоте
от 1000 до 3000 м над уровнем моря.
КАМНЕЛОМКА КАВКАЗСКАЯ -
травянистое растение с короткими (до 5
см) густооблиственными деревянистыми
побегами, образующими массивные
подушки. Эндемик.
КАМНЕЛОМКА КИМВАЛЬНАЯ -
небольшое однолетнее травянистое
растение с желтоватыми цветками. Семена
округлые, черного цвета.
КАМНЕЛОМКА КОЛОНЧАТАЯ
- многолетнее травянистое растение
семейства камнеломок с короткими (до 10
см) густооблиственными
деревянистыми побегами, образующими массивные
подушки. Листья очередные, сочные, с
сизым отливом. Колончатый происходит
от итал. со1оппа или нем. Ко1оппе (столб).
Эндемик, включенный в Красную книгу
России.
КАМНЕЛОМКА МОЖЖЕВЕЛО-
ЛИСТНАЯ - многолетнее травянистое
растение семейства камнеломок с
высотой 3-7 см. Она действительно похожая
на хвойник из-за листьев игловидной
формы, как у можжевельника. Образует
изящные зеленые подушки.
ДУРСÆТ, кæнæ Дурсæттаг, кæнæ
Дурпырх - бирæазон рæсугъдидинкалæг
æмæ хосгæнæг кæрдæг зайæгой. Зайæгой
равзары къæйты скъуыдтытæ, дурты æх-
сæн, йæ тыхджын уидаг ситемæйæн йæ
бон у æмæ ныппырх кæна дуртæ. Иæ ном
«дурсæт» иуæй-иутæ бæттынц уæлхохаг
айнæгон хуызтимæ - нымайынц цыма
уыдон саразынц айнæгты скъуыдтæ. Ин-
нæтæ ном бæттынц зайæгой игæры æмæ
уыргты дурты хос кæй у, уый тыххæй
ЧЪЫРХУЫЗ ДУРСÆТ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 5-20 см бæрзæндæн.
Хуызы хицæндзинад у сыфты къорд лы-
стæг удæгас (паренхимон) чырæгты уæ-
выдзинад, кæцыты фæрцы уыдонæй ра-
цæуы чъыргонд - гидатодтæ. Сæмбæлæн
йыл ис 1 км-æй 3 км онг деджызы æм-
вæзæй уæлдæр.
ХОХАГ ДУРСÆТ - дурсæты би-
нонтæй кæрдæг зайæгой цыбыр (5 см онг)
бæзджын сыфджын талатимæ, кæцытæ
аразынц егъау базгондтæ. У эндемик.
БУРДИДИН ДУРСÆТ - чысыл иуа-
зон дурсæты бинонтæй кæрдæг зайæгой
бурбын дидинæгтимæ. Йæ мыггæгтæ сты
тымбыл æмæ сау хуыз
КАЛОННÆЗÆНГ ДУРСÆТ -
бирæазон дурсæты бинонтæй кæрдæг
зайæгой цыбыр (10 см онг) бæзджынсыф-
гонд хъæдвыд талатимæ, кæцытæ
аразынц егъау базгондтæ.Радгай сыфтæ сты
донджын, цъæхбын æрттывдимæ. Колон-
нæзæнг æвзæры италиаг дзырд со1оппа
кæнæ нем. Ко1оппе (столб). У эндемик.
Хает у Уæрæсейы Сырх чиныгмæ.
ÆХСÆЛЫХУЫЗ ДУРСÆТ - дур-
сæты бинонтæй бирæазон кæрдæг за-
йæгой 3-7 см бæрзæндæн.У æцæгдæр
хихбæласхуыз йæ судзинформæ сыфтæй,
куыд æхсæлыйæн. Аразы зæххы сæр
кæрдæгхуыз базтæ.
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
119

КАМЫШ ОЗЕРНОЙ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
И
КАМНЕЛОМКА МУТОВЧАТАЯ -
однолетник; стебель приподымающийся,
прямостоячий или распростертый,
длиной до 30 см, очень ветвистый. Листья в
мутовках, лопатчатые, тупые, с
загнутыми концами, темно- зеленые. Цветки
белые или розовато-желтоватые с
оранжевым пятном.
КАМНЕЛОМКА МЯГКАЯ -
травянистый многолетник семейства
камнеломок 5-30 см высоты. Растёт на
каменистых склонах, щебнистых местах, в
субальпийском и альпийском поясах.
КАМНЕЛОМКА ТВЕРДОНОГАЯ -
травянистый поликарпик семейства
камнеломок. Высота - 5 см. Цветоносный
стебель волосистый. Соцветие
метельчатое, овальное. Цветки желтоватые.
КАМНЕЛОМКА УСАТАЯ -
многолетнее розеточное травянистое
растение семейства камнеломок с длинными,
тонкими побегами-усиками и золотисто-
оранжевыми цветками. Базальные листья
имеют волоски по краю. Растение
декоративно.
КАМЫШ - род многолетних и
однолетних прибрежно-водных растений
семейства Осоковые. Стебель
цилиндрический или трёхгранный высотой до 2,5
м. Цветки обоеполые, в колосках,
собранных в зонтиковидное, метельчатое
соцветие. Способен очищать загрязненные
воды.
КАМЫШ ЛЕСНОЙ - многолетнее
растение высотой около метра с
ползучим корневищем. Листья лесного
камыша длинные, линейные, шероховатые по
краю. Несмотря на название, камыш
лесной реже всего можно встретить в лесу.
А вот на болотах, на зарастающих озерах,
прудах, на топких берегах рек и
водохранилищ это самое обыкновенное растение.
КАМЫШ ОЗЕРНОЙ - прекрасно
приспособленный к жизни в воде
камыш. Теснясь друг к другу, растения
заходят в воду. Листья не развиваются.
ЗМÆНТÆНХУЫЗ ДУРСÆТ -дур-
сæты бинонтæй иуазон кæрдæг зайæгой,
зæнг у растлæууæг, кæнæ фæйнæрдæм
тыгъд 30 см дæргъæн, тынг къабузджын.
Сыфтæ сты змæнтæнгондæй, белгонд, къ-
уымых, къæдз кæрæттимæ, тар-кæрдæг-
хуыз. Дидинтæ сты урс кæнæ уардихуыз
талгъæр тæппимæ.
ФÆЛМÆН ДУРСÆТ - бирæазон
дурсæты бинонтæй кæрдæг зайæгой 5-30
см. Зайы дурджын фæхстыл, хуырджын
бынæтты, дæлхох æмæ хохаг тæлмыты.
КЪАННÆГ ДУРСÆТ, кæнæ Фи-
даркъах дурсæт - бирæазон дурсæты
бинонтæй кæрдæг зайæгой 5 см бæрзæн-
дæн. Дидинæг хæссæг зæнг у боцъкогонд,
овалон. Дидинтæ сты бурбынтæ.
СЫГДУРСÆТ, кæнæ Сыргæрдæг -
дурсæты бинонтæй бирæазон кæрдæг за-
йæгой даргъ, лыстæг талатимæ-сыгтимæ
æмæ зæрин-талгъæр дидинтимæ. Бын-
зæнг сыфтæн сæ кæрæтты ис æрдутæ.
Зæйæгон у декоративен.
ХЪАМЫЛ, кæнæ: Хъачил, Хъæз,
кæнæ Тæгуыз, Хъамилгæрдæг, Хъæзæ
- дзалайы бинонтæй бирæазон æмæ
иуазон былгæрон-доны зайæгой. Цилин-
дрон кæнæ æртæтигъон зæнгы бæрзонд у
2,5 см онг. Дыæрдон дидинтæ, æфсирты
æвæрдæй, æмбырд сты аууондархуыз,
боцъкогонд æмдидины. Йæ бон у чъизидæт-
ты сыгъдæг кæнын.
БОЦКЪОСÆР ХЪАМЫЛ - иу
метры бæрзæндæн бирæазон кæрдæг зай-
æгой быргæ бынзæнгимæ. Даргъ сыфтæ
сæ кæрæтты сты дæрзæггонд. Кæд æмæ
йæ уырыссагау «хъæддаг хъамыл» хо-
нынц, фæлæ уæддæр йыл хъæды фылдæр
хатт нæй фембæлæн. Фæлæ цъымараты,
кæрдæджы бын кæнгæ цæдты, ауæзтты,
цъыфдзаст былгæрæтты æмæ донуатты
уый у равгон зайæгой.
ДОНЫХЪАМЫЛ - итæг хорз доны
цæрынмæ фæцагъдайгонд хъамыл.
Кæрæдзимæ хæстæгзайæгойтæ бацæуынц
донмæ. Сыфтæ парахат нæ кæнынц.
120

МÆНГДЗÆХÆРА
Этим он легко отличается от других при-
брежно-водных растений. Корневища
стелются по дну. Прямо из воды торчат
его высокие стебли. Встречается на
мелководьях и водоемах.
КАНАТНИК ТЕОФРАСТА -
однолетнее травянистое заносное сорное
растение. Отличается крупными
сердцевидными листьями, высоким стеблем,
желтыми цветками. В стеблях до 27
процентов волокна, применяемого для веревок.
Адвентик. Стебель прямой, простой или
вверху ветвистый, бархатистый, покрыт
мягкими волосками, высотой 80-250 см.
Цветки жёлто-оранжевые или жёлтые.
КАПРИФОЛЬ, или Жимолость
каприфоль, или Жимолость козья, или
Жимолость душистая - листопадный
вьющийся кустарник высотой до 6 м.
Молодые побеги светло-зелёные, на старых
побегах кора бурая. Листья супротивные,
широкоэллиптические. Цветки
желтовато-белые, душистые. Плоды
несъедобные, оранжевые или красные, диаметром
6-8 мм. Плодоножки короткие, из-за чего
кажется, что плоды «приклеены» к листу.
КАПУСТА ОГОРОДНАЯ -
двулетнее растение, сельскохозяйственная
культура. Стебель высокий, облиственный.
Листья голые, серо- или
сизовато-зелёные.
КАПУСТА ПОЛЕВАЯ, или
Сурепица - растение 75-100 см высотой.
Стебель прямой, ветвистый. Нижние листья
зеленые, опушенные, верхние -
стеблевые сидячие, сизые, голые или слегка
опушенные. Лепестки золотисто-желтые.
Плод - стручок, с длинным шиловидным
носиком. Как сорняк обилен в посевах
зерновых. Кроме того встречаются:
Капуста цветная, Капуста кольраби,
Капуста брюссельская, савойская, Капуста
китайская, Капуста пекинская.
Уымæй ацы зайæгой хицæн кæны иннæ
былгæрон-доны зайæгойтæй. Бынзæнгтæ
æмвæзкæнынц доны быны. Донæй схъ-
ил вæййынц йæ бæрзонд зæнгтæ. Сæм-
бæлæн йыл ис уæлæнгай донуатты.
БÆНДÆНАГ, кæнæ Хуылфнизхос
- æрбхæсгæ хæмпæл иуазон кæрдæг за-
йæгой. Хицæн кæны егъау зæрдæхуыз
сыфтæй, бæрзонд зæнгæй, бур дидинæг-
тæй. Зæнгты ис 27 проценты таг (фæскъ-
ау), кæцыйæ кæнынц бæндæнтæ. У
адвентик. Зæнг у æмраст, хуымæтæг кæнæ
уæлейæ къабузджын, хъæдабæгонд, æм-
бæрзт у фæлмæн æрдутæй. Йæ бæрзæнд
у 80-250 см. Дидинтæ сты бур-талгъæр
кæнæ бурхуыз.
ГАГАСЫФГÆРДÆГ, кæнæ
Хæрзтæф сæгьысыф — æхсæз метры
бæрзæнд сыфтæркалæг здыхсгæ къутæр.
Æрыгон талатæ сты фæлурс кæрдæгхуыз,
зæронд талаты цъар та у тарбур. Сыфтæ
сты ныхмææвæрд, фæтæнэллиптикон.
Бурбын-урс дидинæгтæ сты хæрздæфаг.
Хæрынæн нæ бæзгæ, талгъæр кæнæ сырх
дыргъты диаметр у 6-8 мм. Дыргъкъæхтæ
сты цыбыр æмæ уый тыххæй афтæ кæсы
цыма дыргътæ «ныхæст» сты сыфимæ.
КЪАБУСКА, кæнæ: Сæрджын
къабуска, Къапуста, Камбостъо — дыазон
зайæгой, хъæууонхæдзарады культурæ.
Бæрзон зæнг у сыфджын. Гæмæх сыфтæ
сты дзæрой, кæнæ цъæхбын-кæрдæгхуыз
МÆНГДЗÆХÆРА, кæнæ: Цæвæг-
хос, Булкъой, Белтæрна, Хуымыхыцъы -
75-100 см бæрзæндæн зайæгой. Æмраст
зæнг у къабузджын. Бинаг сыфтæ сты
кæрдæгхуыз, пакъуыгонд, бинæгтæ - цъ-
æхбын, гæмæх кæнæ пакъуыгонд. Дидин-
сыфтæ ст зæрин-бур. Дыргъ у кæрддзæм,
даргъ туасхуыз кæронимæ. У арæх хæм-
пæлгæрдæг. Сæмбæлæн ма ис ахæмтыл:
Хуызджын къабуска, Кольраби къабуска,
Европæйаг къабуска, Савойаг къабуска,
Китайаг къабуска, Пекинаг къабуска.
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
121

КАРТОФЕЛЬ
А КАРАГАНА ДРЕВОВИДНОЕ, или
г- Жёлтая акация, или Акация жёлтая -
кустарник или небольшое деревце (до 5-7
В м). Используется для создания живых
изгородей, бордюров, озеленения склонов,
Г оврагов и водоёмов. Хороший медонос.
д КАРАГАНА КРУПНОЦВЕТКОВАЯ
- этот колючий медоносный кустарник,
Е обильно цветущий через 8-10 лет,
декоративен желтыми цветками. Отмечена пока
Е лишь в Унальской котловине, где на каме-
уиг нистых склонах образует заросли.
КАРАГАНА МЯГКАЯ - кустарник
3 50-100 см высоты, сильно ветвистый.
Молодые побеги густо опушены. Листья
*■ мелкие, состоят из двух пар мягкоопу-
йк шённых листочков. Рахис прочный,
заострённый, после опадения листочков пре-
|дР вращается в колючку.
КАРАГАЧ, или Ильм, или Берест, или
Вяз листоватый - крупное дерево,
достигающее высоты 20-25 метров и
обхвата до 1 метра. Это листопадное растение с
круглой или эллиптической формой
кроны, очень любящее светлые солнечные
участки, но само дающее обильную тень.
Листочки достаточно крупные, имеют
очередное расположение. Древесина
карагача, как и других прочная, плотная.
КАРАИЧ, или Карагач или Вяз малый
- листопадное дерево из рода вяз,
семейства ильмовых.
КАРКАС ЮЖНЫЙ, или Каркас
обыкновенный, или Каменное дерево, или
Железное дерево - дерево высотой 15-20
м, с прямым, покрытым серой корой
стволом. Молодые побеги опушенные.
Листья овально-ланцетные. Древесина
желтовато-белая, обладает высокими
физико-механическими свойствами. За
необычайные свойства называют железным
или каменным деревом.
КАРТОФЕЛЬ, или Паслён
клубненосный - вид многолетних клубненосных
травянистых растений из семейства
Паслёновые, достигающее в высоту более 1
метра. Стебель голый, ребристый. Лист
тёмно-зелёный. Цветки белые, розовые и
фиолетовые.
КАРАГАНА кæнæ Буракъаци - къ-
утæр, кæнæ та чысыл бæлас (5-7метры
бæрзонд). Пайда дзы кæнынц зайæгой-
тæй æмбонд аразынæн; хохыфахсты,
адагты æмæ донуæтты цъæхфæлыстадæн.
Тынг хорз мыддæттæг зайæгой.
ХОХАГ БУРАКЪАЦИ - рæхойаг мы-
дхæссæг къутæр, бæркадджын дидинæг-
калæг 8-10 азы фæстæ; декоративен у
бур дидинтæй. Бæрæггонд у æрмæстдæр
Уналгомы, кæм дурджын фæхстыл аразы
пъазбынтæ.
ФÆЛМÆН БУРАКЪАЦИ - тынг къ-
абузджын, 50-100 см бæрзæндæн къутæр.
Æрыгон талатæ сты пакъуыгонд. Лыстæг
сыфтæ арæст сты дыууæ къайы фæл-
мæнпакъуыджын сыфгондтæй. Сыфра-
гъ у фидар, цыргъгонд, сыфтæркалды
фæстæ дъы рауайы сындз.
СЫВЫЛДЗ, кæнæ Сибулдзæ кæнæ Сау
бæлас - егъау бæлас, йæ бæрзæнд 20-25
метрмæ кæмæн схæццæ вæййы, ахæм.
Зæнгы зиллакк у 1 м бæрц. У сыфтæр-
калæг зайæгой тымбыл кæнæ эллиптикон
формæ бæласысæримæ, тынг уарзы ирд
рухс хурджын бынæттæ, фæлæ йæхæдæг
дæтты хорз аууонтæ. Сыфгондтæ сты фаг
егъаугæндтæ æмæ ма сты радгай æвæрд.
Хъæдвыд у мæстæг æмæ фидар
СИБУЛДЗÆ, кæнæ Сывылдз - хъ-
арманы мыггагæй æмæ талмы бинотæй
сыфтæркалæг бæлас
ДУРБÆЛАС, кæнæ Æфсæнбæлас,
кæнæ Сывылдзæг - 15-20 м бæрзæндæн
бæлас, раст, дзæройхуыз цъарæй æмбæрст
зæнгимæ. Æрыгон зæнгтæ сты
пакъуыгонд. Сыфтæ та овалон-сасаригонд. Хъ-
æдвыд у бурбын урсхуыз, ис йын дис-
саджы физикон-механикон миниуджытæ.
Уыцы миниуджыты тыххæй йæ хонынц
æфсæйнаг бæлас, кæнæ дургонд бæлас.
КАРТОФ, кæнæ Къартъо - куыд-
зыбагайы бинотæй бирæазон хъуым-
былхæссæг кæрдæг зайæгой, йæ бæрзæнд
хæццæ кæны 1 метрæй фылдæрмæ. Зæнг
у гæмæх æмæ фæрскджын. Сыфтæ сты
тар-кæрдæгхуыз. Дидинтæ урс, уарди-
хуыз æмæ фиолетон.
122

КАТРАН
КАСАТИК, или Ирис - род
многолетних корневищных растений. Стебли
- одиночные или пучками, простые или
ветвистые. Листья - плоские,
мечевидные, собранные большей частью у
основания стебля. Цветки - одиночные или в
соцветиях, у отдельных видов слегка
душистые.
КАСАТИК НЕНАСТОЯЩИЙ, или
Ирис ненастоящий - многолетнее
травянистое растение. Высота от 30 до 90 см.
Стебель прямостоячий, облиственный,
неветвистый. Листья до 6 мм шириной,
длиннозаострённые, небольшие. Цветки
собраны на концах стеблей, тёмно-синие,
ноготок с жёлтой полосой посередине.
Эндемик Предкавказья. Растение
занесено в Красную книгу России и РСО-Ала-
нии.
КАТАЛЬПА ПРЕКРАСНАЯ -
крупное дерево до 30 м высотой, с бурой
бороздчатой корой. Листья крупные, 15-30
см длиной, сердцевидные, густо
опушённые снизу, голые сверху, светло-зелёные.
Соцветие метельчатое, венчик чисто
белый с пурпурными пятнышками и
жёлтыми полосками в зеве, очень красивые,
с лёгким ароматом. Дерево-экзот.
КАТРАН СЕРДЦЕЛИСТНЫЙ -
травянистый многолетник, у которого
характер роста кустовидный, неустойчивый,
побеги падают друг на друга. Высота
140-200 см. Лист очень большой,
сердцевидный, при распускании фиолетовый,
позднее блестящий, черно-зеленый.
Соцветия большие разветвленные метелки
из маленьких белых, резко пахнущих
цветочков. Русское название рода имеет
арабское и турецкое происхождение от
слова ка*гап, что означает смола, земля,
пропитанная нефтью. Родина Кавказ.
Эндемик. Растение занесено в Красную
книгу России.
ДЗЫККУСЫФ, кæнæ Хъсездидин,
кæнæ Ирис - бирæазон бынзæнгджын
мыггагæй кæрдæг зайæгой. Зæнгтæ - иу-
гæйттæй кæнæ бындзыггай, хуымæтæг
кæнæ къабузджын. Сыфтæ - тæбæкк-
гонд, цирхъхуыз, æмбырд сты зæнгы би-
нагфарсы. Дидинтæ - иугæйттæй кæнæ
æмдидинты, иуæй-иу хуызтæн гæзæмæ
хæрздæфаг.
ХЪИЦУ, кæнæ Тарцъæх хъæздидин -
бирæазон кæрдæг зайæгой. Йæ бæрзæнд
у 30-90 см. Растлæууæг зæнг у сыфджын
æмæ æнæкъабуз. Сыфты фæтæн у 6 мм,
сты даргъцыргъгонд æмæ лыстæг. Ди-
динæгтæ æмбырд сты зæнгы кæрон, сты
тарцъæххуыз, сæ къахæгтæ астæуæй бур
тагтимæ. У Разкавказы эндемик. Зайæ-
гой хает у Уæрæсейы æмæ РЦИ-Алании
Сырх чингуытимæ.
КАТАЛЬПÆ - æртын метры бæрзæн-
дæн стыр бæлас тарбур ауæдзгод зæн-
гы цъаримæ. Сыфтæ сты егъау, 15-30 см
дæргъæн, зæрдæхуыз, бæзджын пакъ-
уыджын бынæй, уæлейæ та гæмæх,
фæлурс-кæрдæгхуыз. Æмдидин у боцкъ-
огонд, дидинхуд сыгъдæг урс сæнтсырх
тæппытимæ æмæ бур тагтимæ дидины
дзыхагы, тынг рæсугъд рог будтæфимæ.
Бæлас у экзот.
КАТРАН, кæнæ Зæрдæхуызсыф
катран - бирæазон кæрдæг зайæгой, кæ-
цыйæн йæ рæзæны хуыз у къудзигонд,
цудгæ, талатæ кæрæдзиуыл æрхауынц.
Йæ бæрзæнд у 140-200 см. Егъау сыф у
зæрдæхуыз, райхæлыны рæстæг вæй-
йынц фиолетон, фæстæдæр æрттиваг,
сау-кæрдæгхуыз. Æмдидинтæ сты дын-
джыр парахат боцкъотæ лыстæг урс, карз
тæфгæнаг сыфтæй арæзт. Ирон ном, куыд
уырыссаг ном, цæуы араббаг æмæ туркаг
æвзæгтæй. Иæ цæргæ бынат у Кавказ. У
эндемик. Зайæгой хает у Уæрæсейы Сырх
чиныгмæ.
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
123

КЕДР
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
КАТРАН ТАТАРСКИЙ - крупное
травянистое растение, достигающее
высоты до 130 см. Листья крупные,
серовато-зеленые, несколько мясистые,
перисто-раздельные. Соцветие крупное,
метельчатое. Образует большие
шаровидные кусты. Растение занесено в Красную
книгу России.
КАЧИМ, или Гипсолюбка, или Гип-
софила - многолетние или однолетние
травы, редко небольшие
полукустарники. Цветки мелкие. Растение шаровидной
формы получивших название
«перекати-поле».
КАШКА БЕЛАЯ, или Клевер
голландский, или Клевер ползучий -
многолетнее травянистое растение. Стебель
ползучий, стелющийся, укореняющийся
в узлах, ветвистый, голый, часто полый.
КАШТАН - дерево 50 метров в
высоту. Его ствол покрыт толстой бороздчатой
коричнево-бурой корой. Короткочереш-
ковые тёмно-зелёные зубчатые по краям
листья каштана могут иметь ланцетную
или продолговато-овальную форму.
Цветки каштана собраны в соцветия-серёжки
длиной до 15 см. Плоды каштана -
орехи яйцевидной или шаровидной формы в
оболочке коричневого цвета. Высоко
декоративен.
КАШТАН ПОСЕВНОЙ, или Каштан
съедобный - листопадное дерево высотой
20-35 м. Диаметр ствола может достигать
2 м. Кора тёмно-бурая,
продольно-трещиноватая. По составу плоды каштана
сходны с пшеницей. Ценна у него и
древесина, устойчивая к гниению. Медонос.
КАШТАН КОНСКИЙ, или Жёлуд-
ник, или Эскулус - листопадное дерево,
достигающее 25 м высоты, или
кустарник высотой 1,5-5 м. Листья крупные, с
длинными черешками, без прилистников.
Образуют плотную крону. Цветки
колокольчатые.
КЕДР - дерево семейства
сосновые высотой до 40-50 м, с
раскидистой кроной. Кора тёмно-серая, на
молодых стволах гладкая, на старых
растрескивающаяся, чешуйчатая.
ТÆТÆИРАГ КАТРАН-егьау кæрдæг
зайæгой, хæццæ кæны 130 см бæрзæндæн.
Сыфтæ сты егъау, дзæройбын-кæрдæг-
хуыз, чысыл нарст, сисдихгонд. Æмди-
дин у æстыргонд, боцкъохуыз. Аразы
стыр къорихуыз къудзитæ. Зайæгой хаст
у Уæрæсейы Сырх чиныгмæ.
ÆРСНЫХ, кæнæ Арсних, кæнæ Гип-
суарзон катран — бирæазон кæнæ иуазон
кæрдæджытæ, къаддæр хатт чысыл къуд-
зитæ. Къорихуыз формæ зæйæгойтæй иу,
кæцытæ райстой ном «уаддзалх».
ЦЪÆХУЛА - бирæазон кæрдææг за-
йæгой. Зæнг у бырæг зæхæмвæз рæзгæ,
æлхынцъæгтæй уидагтæуадзæг, къабу-
зджын, гæмæх, арæх тут.
САБÆЛУТ, кæнæ Гуырдзиаг æн-
гуз, кæнæ Цъабли - фæндзай метры
бæрзæндæн бæлас. Йæ зæнг æмбæрзт у
ставд таггонд морæ-тарбур цъарæй. Цы-
быр сыфкъахджын тар-кæрдæгхуыз сæ
кæрæттæ дæндаггонд сыфтæ вæййынц
сасари кæнæ дæргъæццон-овалон фор-
мæйæ. Дидинтæ æмбырд сты 15 см дæр-
гъæн хъусдзæг æмдидиты. Дыргътæ сты
аикхуыз кæнæ къориформæ æхсæртæ
морæхуыз агъуды. У тынг декоративон.
САДЗГÆСАБÆЛУТ, кæнæ Са-
бæлотæ - сыфтæркалæг бæлас 20-25 м
бæрзæндæн. Зæнгы диаметр хæццæ кæны
2 м. Зæнгы цъар та у тарбур, дæргъмæ
скъуыдтæ. Йæ дыргътæ сты мæнæуы
хуызæн. Зынаргъ у йæ хъæдæрмæгдæр,
тынг фидр у æмбийынæн. У мыдхæссæг.
БÆХЫСАБÆЛУТ - 25 метры
бæрзæндæн сыфтæркалæг бæлас, кæнæ
къутæр 1,5-5 м бæрзæндæн. Сыфтæ сты
егъау, даргъ сыфкъæхтæ æнæ дæлсыфтæ.
Аразы æнгом бæлассæр. Дидинтæ сты
дзæнгæрæгхуыз.
СЫБИРАГ НÆЗЫ, кæнæ Ке-
дрыс, кæнæ Кедир - нæзыйы бинонтæй
фæйнæрдæм тыгъд бæлассæрджын
бæлас 40-50 м бæрзæндæн. Тар-
дзæрой æрыгон зæнгы цъар у лæгъз,
124

сие
Хвоя игловидная, трёх- или
четырёхгранная, колючая, темно- или сине-зелёная до
серебристо-серой. Шишки одиночные,
бочонковидные.
КЕНАФ, или Гибискус коноплёвый
- однолетнее растение высотой 3-4 м, с
прямостоячим, простым или ветвистым,
голым стеблем. Листья длинночерешко-
вые зеленые. В сухих стеблях прочное
волокно, используемое для изготовления
мешковины, брезента, веревок и другое.
КЕРВЕЛЬ, или: Кервель
обыкновенный, Кербель, Купырь, Купырь буте-
нелистный, Снедок - однолетнее
травянистое растение, высотой 15-50 см.
По внешнему виду эта культура имеет
сходство с петрушкой. Обладает нежным
ароматом. Стебель его разветвленный,
листья темно-зеленого цвета. Соцветия
состоят из нескольких мелких белых
цветов. Из них образуются гладкие плоды, с
вытянутым носиком.
КЕРМЕК - куст от 30 до 100 см
высотой с розеткой прикорневых листьев и
обильно разветвленными жесткими
одревесневающими стеблями, на которых
в период цветения распускается большое
количество ярких мелких цветков.
Цветки мелкие, могут быть разной окраски:
желтой, синей, фиолетовой, белой,
розовой, кремовой и даже зеленой.
КИЗИЛ, или: Кизил обыкновенный,
Дёрен мужской - род деревьев и
кустарников семейства кизиловых. Созревают
плоды с августа по октябрь. Плоды
используют как общеукрепляющее и при
болезнях желудочно-кишечного тракта.
КИЗИЛЬНИК - кустарники высотой
до 3 м с цельнокрайными листьями.
Цветки мелкие, белые или бледно-розовые.
Плод - очень мелкое мучнистое
яблоко, красное или черное, с 2-4 семенами.
Встречаются в межгорных котловинах,
разреженных лесах, на скалах
субальпийского пояса. Не надо путать с кизилом.
зæрæдтыл та скъуыдтæгæнгæ, хæрвгонд.
Хихсыфтæ сты судзинхуыз, æртæ- кæнæ
цыппартигъон, рæхойаг, тар- кæнæ цъ-
æхкæрдæгхуызæй æвзистхуызмæ. Иугай
гыркъотæ сты боцкъахуыз.
КЕНАФ, кæнæ Индиаг гæн - иуазон
кæрдæг зайæгой 3-4 м бæрзæндæн, раст-
лæууæг, хуымæтæг кæнæ къабузджын,
гæмæх зæнгимæ. Сыфтæн ис кæрдæгхуыз
даргъ сыфкъæхтæ. Хус зæнгты ис фидар
тагтæ, кæцытæй пайда кæнынц голлагхъ-
уымац, брезент, бæндæнтæ æмæ æндæр-
ты аразын.
ГÆНГÆЛЫ, кæнæ: Мæкæрæз, Гæн-
гæли, Хæмыцырихи, Дзиликъу, Зичикъу,
Хуыскъæл - иуазон кæрдæг зайæгой,
15-50 см. Æдтейæ бакæсгæйæ ацы зайæ-
гой у басгæрдæгы хуызæн, Ис йын фæл-
мас будтæф. Зæнг у къабузджын, сыфтæ
сты тар-кæрдæгхуыз. Æмдидин у арæзт
цалдæр лыстæг урс дидитæй. Уыдонæй
рацæуы лæгъз дыргътæ, ивæзт фындзгон-
димæ.
ЗИЛИКЪУ - 30-100 см бæрзæндæн
къутæр зайæгой уидагрæбын сыфтæй па-
кагондимæ æмæ бæзнаг къалиуджын хъ-
æбæр хъæдвыдгонд зæнгтимæ, кæцытыл
дидинкалын рæстæг фæзыны бирæ ирд
лыстæгдидинæгтæ. Уыдон вæййынц алы-
хуон ахуырст: бур, цъæх, фиолетон, урс,
уардихуыз, фæлбур æмæ суанг кæрдæг-
хуыз.
ЦЫМ, кæнæ: Цумæ, Цьшбæлас, Цум-
бæласæ - бæлæстæ кæнæ къутæртæ цымы
бинонтæй. Дыргътæ сцæттæ вæййынц
августами октябрмæ. Дыргътæй пайда кæ-
нынц иууылбуарыфидардзинадæн æмæ
ахсæн-артæнты низты ныхмæ.
СИС - æртæ метры бæрзæндæн къ-
утæртæ æнæхъæнкæрон сыфтимæ. Ди-
динтæ сты лыстæг, урс кæнæ фæлурс-у-
ардихуыз. Дыргъ у тынг лыстæг ссадхуыз
фæткъуы, сырх кæнæ сау 2-4 мыггагимæ.
Фембæлæн йыл ис хæхты æхсæн тæр-
фыты, тæнæггонд хъæдты, дæлхохаг къ-
æдзæхтыл. Нæ йæ хъæуы хæццæ кæнын
цымимæ.
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
125

КИСЛИЦА ОБЫКНОВЕННАЯ
А КИЗИЛЬНИК КИСТЕЦВЕТНЫЙ -
г- листопадный кустарник, вырастающий
до 3 метров в высоту, с изогнутыми вет-
В вями. В августе созревают ярко-красные,
немного приплюснутые, ягоды с двумя
Г крупными косточками. Плоды остаются
п на кустарнике и после опадания листвы,
" вплоть до первого снега.
Е КИЗИЛЬНИК СОЧАВЫ -
листопадный кустарник. Высота - до 1 м. Цветки
Е бледно-розовые, чашечка войлочно-опу-
>1г шенная, чашелистики треугольные.
Плоды - ярко-красные.
3
КИЗИЛЬНИК ЧЕРНОПЛОДНЫЙ -
■^ кустарник высотой до 2 м с раскидистой
йк кроной. Молодые побеги буроватые или
красноватые, пушистые. Встречается по
|Д| каменистым склонам, скалам, среди
кустарников, в светлых лесах. Листья
яйцевидные или эллиптические, длиной до 4,5
см. Плод в форме шарика, черног цвета.
КИНЗА, или Кориандр - однолетнее
растение. Кориандром принято называть
семена растения, а его зелень - кинзой. А
еще это растение называют китайской
петрушкой из-за похожести листьев.
КИПАРИС - род вечнозелёных
деревьев и кустарников семейства
Кипарисовые с пирамидальной или раскидистой
кроной.
КИПРЕЙ, или Иван-чай - высокая,
иногда выше человеческого роста, трава.
Листья у кипрея цельные,
противоположные или разбросанные.
Тёмно-розовые довольно крупные цветы её
собраны длинными верхушечными кистями.
Длинноволосые мелкие семена
разносятся ветром на далёкие расстояния.
КИСЛИЦА ОБЫКНОВЕННАЯ, или
Заячья капуста - род однолетних, чаще
многолетних трав, иногда
полукустарников. Листья складываются и опускаются
со сменой дня и ночи (никтинастия), при
механическом раздражении (сейсмо-
настия), на ярком свету (фотонастия).
ЦУПАЛДИДИН СИС - æртæ метры
бæрзæндæн сыфтæркалæг къутæр, къæдз
къабузтимæ. Августы сцæттæ вæйынц
ирд-сырх, чысыл тæбæкконд, гагадыр-
гътæ дыгай егъау хъапытимæ. Гагадыр-
гътæ къутæрыл баззайынц сыфтæр куы
æркæлы уæддæр, суанг фыццаг мит куы
æруары уæдмæ.
СЫРХГАГА СИС - сыфтæркалæг
къутæр I м бæрзæндæн. Дидинтæ
сты фæлурс-уардихуыз, къусгонд у
нымæт-пакъуыгонд, къуссыфтæ та сты
æртæтигъон. Гагадыргътæ сты ирд-сырх-
хуыз.
САУГАГАСИС - дыууæ метры
бæрзæндæн къутæр парахатгонд бæлас-
сæримæ. Æрыгон талатæ сты тарбур
кæнæ сырхбын, фæлмæн. Сæмбæлæн йыл
ис дурджын фяхстыл, къутæрты æхсæн,
райдзаст хъæдты. Сыфтæ сты аикхуыз
кæнæ эллиптикон, 4,5 см дæргъæн. Гага-
дыргъ у къоригонд, саухуыз
КИНДЗИ, кæнæ Кориандр - иуазон
кæрдæг зайæгой. Кориандр йын хонынц
зайæгойы мыггæгтæ, йæ цъæхфæлыстта-
кинза. Хонынц ма йæ китайаг басгæрдæг
дæр сæ сыфтæ æмхуызон кæй сты, уый
тыххæй.
КИПАРИС - кипарисы бинонтæй
æнусонцъæхзайæгойты мыггагæй
бæлæстæ кæнæ къутæртæ пирамидон
кæнæ айтыгъд бæлассæримæ.
КИПРЕЙ, кæнæ Дзулаг, кæнæ Иван-
цай - высокая, хатгай адæймагæй бæр-
зонддæр, кæрдæг. Сыфтæ сты нæхъæн,
ныхмæлæууæг кæнæ пырхгонд. Йæ
тар-уардихуыз егъау дидинтæ æмбырд
сты даргъ цъуппгод цупалты. Даргъæр-
дуджын мыггæгтæ дымгæ ныппырх кæны
дард бынæттæм.
ТУАГХАЛ, кæнæ: Тæрхъусы къабу-
ска, Æмбæхстсыф, Туагсыф — иуазон,
иуæй-иу хатт та бирæазон, кæрдæг кæнæ
къутæр. Сыфтæ стухынц æмæ æруад-
зынц сæхи бон æмæ æхсæв ивгæйæ
(никтинастия), механикой æвнæлдæй (сей-
смонастия), ирд рухсы (фотонастия).
126

КИНДЗÆ
Листочки кислицы, в зависимости от
вида, могут быть зелеными и даже
бордовыми или фиолетовыми. Цветки белые,
розовые или желтые, закрываются к ночи
или в непогоду. Плод - коробочка,
раскрывающаяся по створкам.
КИСЛИЦА РОЖКОВАЯ -
представляет собой изящное невысокое растение с
нежными трехсекционными листочками
сочного вишневого оттенка, с мелкими
ярко-желтыми пятилепестковыми
цветками.
КИСЛИЧНИК - многолетник с
ползучим корневищем и прикорневыми
почковидными листьями на длинных
черешках. Листья кисличника кислые на вкус,
богаты витамином С. Цветки обоеполые,
в метёлке. Околоцветник 4-членный,
тычинок 6. Плод - крылатый орешек.
КИТАЙСКАЯ РОЗА, или Гибискус -
вечнозелёные или листопадные деревья,
или кустарники, многолетние и
однолетние травы. Листья пальчатолопастные,
цветки крупные, ярко окрашенные. В
Осетии чаще встречается растений с
белыми, пурпурными и фиолетовыми
цветами.
КИШМИШ (тюрк, и тадж.) - группа
сортов винограда с мелкими
бессемянными ягодами. У кишмиша белого ягоды
мелкие, белые, без семян, приятного
вкуса, высокосахаристые. Кишмиш чёрный
- сорт раннего срока, урожайность
высокая. Ягоды средней величины, чёрные,
овальные, мякоть сочная, мясистая.
КИШНЕЦ, или Кориандр -
однолетнее пряное растение, дико
произрастающее и разводимое в огородах и даже на
полях, для получения плодов, имеющих
довольно приятный пряный вкус и
употребляемых на приготовление ликеров, а
также при печении хлеба и при солении
мяса.
Зайæгойы сыфгондтæ вæййынц
кæрдæгхуыз æмæ игæрхуыз кæнæ фио-
летонхуыз. Дидинтæ сты урс, уардихуыз
кæнæ бур, сæхи сæхгæнынц æхсæв, кæнæ
æвзæр рæстæг. Дыргъ у къоппæг, кæцы
гом кæны æрдæгфарсæй.
ТУАГСЫФ, кæнæ: Тæрхъусы къабу-
ска, Тауæгтæ, Туагсифæ - рæсугъд къ-
аннæг зайæгой фæлмас дзалвджын бал-
фæлгъуыз æртæхайон сыфгондтитимæ
æмæ ирд-бур фондздидидсыфджын ди-
динтимæ.
ТУАГГОН -бырæг бынзæнгджын æмæ
уидагрæбын къуыпахуыз сыфтæджын
бирæазон кæрдæг зæйæгой. Сыфтæ сты
даргъ сыфкъахджын æмæ туагад, хъæз-
дыг сты витамин С-йæ. Дидинтæ сты
дыæрдон боцкъогоды æмбырдæй. Дидин-
варс у 4-хайон, дидинхаутæ 6. Дыргъ у
базырджын æхсæргонд.
КИТАЙАГ УАРДИ - æнусонцъ-
æх кæнæ сыфтæркалæг бæлæстæ,
кæнæ къутæртæ, бирæазон æмæ иуазон
кæрдæджытæ. Сыфтæ сты æнгуылдзфар-
кон, дидинтæ - егъау, ирд ахуырст. Иры-
стоны арæхдæр сæмбæлæн ис урс, сæнт-
сырх æмæ фиолетон дидинтимæ зайæгой.
ЧИСМИС, кæнæ Кисмис, кæнæ
Кисмус - сæнæфсиры къорд сорты лы-
стæг æнæмыггагджын гагатимæ. Урс
чисмисы гагадыргътæ сты лыстæг, урс,
æнæмыггаг, зæрдæмæцæугæ адимæ,
бирæсæкæрджын. Сау чисмис у рагагъ-
оммæйы сорт, тыллæгджын. Гагатæ сты
астæуккаг ас, сау, овал он, дзалвджын
фæлмæнтæ, нарст.
КИНДЗÆ, кæнæ: Чиндзи, Чендзе,
Кендзе, Киндзæ, Чинджи - иуазон буд-
тæфаг зайæгой. Хибарæй зайы кæнæ йæ
садзынц цæхæрадæтты æмæ ма суанг
хуымзæххыты, адджын æмæ зæрдæмæ
цæугæ дыргъты тыххæй, кæцытæй пайда
кæнынц ликер æмæ дзул кæнынæн æмæ
дзидза цæхджын кæнгæйæ.
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
127

КЛЕВЕР КАВКАЗСКИЙ
А КЛАДОНИЯ (лат. СЫоша) - один из
г- самых больших родов кустистых
лишайников. В лесном и субальпийском поясах
В обычны. Этот род характеризуется
разделением слоевища на две части - первич-
Г ную и вторичную.
д КЛАДОНИЯ АЛЬПИЙСКАЯ -
лишайник внешне изящный вид похожий
Е на маленькое причудливое деревцо с
извилистыми, иногда кружевными ветвями.
Е КЛАДОНИЯ ЛЕСНАЯ - лишайник с
}К кустистым слоевищем. Растет на
песчаной почве в сосновых лесах, на полянах,
3 склонах холмов, опушках.
и КЛАДОНИЯ ЛИСТОВАТАЯ -
лишайник с горизонтальным талломом со-
\/\ стоящий из чешуек длиной 4-5 мм и 1-5
мм шириной. Пышно разрастает лишай-
|д9 ник в альпийском поясе.
КЛАДОХЕТА ЧИСТЕЙШАЯ, или
Кчадохета белейшая - многолетнее
растение высотой до 40 см с густым бело-
войлочным опушением. Листья сидячие,
ланцетовидные, соцветия щитковидные.
Включено в Красные книги России и
Северной Осетии.
КЛЕВЕР, или Трилистник - ценное
кормовое и медоносное растение. Дает
богатый белковый и витаминный корм.
Некоторые из них давно вошли в культу-
РУ-
КЛЕВЕР ГИБРИДНЫЙ, или Клевер
розовый, или Клевер шведский -
многолетнее растение с трубчатыми
восходящими ветвистыми стеблями высотой от
30 до 80 см. Венчик из белого переходит
в розовый, а при отцветании - в бурый.
Плод продолговатый. Цветы ароматные.
Медонос луговой.
КЛЕВЕР КАВКАЗСКИЙ -
многолетнее травянистое растение, Стебли
высотой 40-80 см, немногочисленные,
восходящие, ветвистые, волосистые.
Венчик бледно-жёлтого цвета, к
концу цветения приобретает красноватый
окрас, а впоследствии буреет. Плод - боб,
яйцевидной формы-. Медонос луговой.
КЛАДОНИ - къудзигонд лывдзытæй
иу иттæг стыр мыггагæй. Зайынц хъæды
æмæ дæлхохы тæлмыты. Ацы мыггаг хи-
цæн кæны фæлтæрæг дих кæнынæй ды-
ууæ хайыл - фыццагыл æмæ дыккагыл.
ХОХАГ КЛАДОНИ - бакæсгæйæ фи-
дауц хуыз, æнахуыр чысыл бæласгонд
лывз. Ис йын къæдзмæдзытæ, хаттгай
хызгонд къабузтæ.
ХЪÆДДАГ КЛАДОНИ - лывдз
къудзигонд фæлтæрæгимæ. Зайы змисджын
мæры нæзы хъæдты, æрдузты, къуыл-
дымты фæхстыл, хъæдрæбынты.
СЫФДЖЫН КЛАДОНИ - лывдз
горизонтален фæлтæрæгимæ, арæзт у хæр-
вытæй 4-5 мм дæргъæн и 1-5 мм фæтæн.
Тынг бирæйæ зайы лывдз хохаг тæлмыты.
КЛАДОХЕТÆ - цыппор сантиметры
бæрзæндæн бæзджын урсбыннымæтгонд
пакъуыгонд бирæазон кæрдæг зайæгой.
Æнæсыфкъах сыфтæ сты сасарихуыз, æм-
дидинтæ та уартхуыз. Хает у Уæрæсейы
æмæ Цæгат Ирыстоны Сырх чингуытæм.
ÆРТÆСЫФОН, кæнæ: Гаганæг,
Æртысыфон кæрдæг, Æртитъаффон,
Æртитъафуг — зынаргъ холлаг æмæ мы-
дхæссæг зайæгой. Дæтты хъæздыг урсæг
холлаг. Иутæ дзы сты культурæйы.
УАРДИДИДИН ÆРТÆСЫФОН -
бирæазон кæрдæг зайæгой хæтæлгонд
уæлæмæдзыд къабузджын 30-80 см
бæрзæндæн зæнгтимæ. Дидинхуд урсхуы-
зæй рацæуы уардихуызмæ, дидинкалды
фæстæ та тарбур. Дыргъ у дæргъæццон.
Дидинтæ сты будтæфгæнаг. Уыгæрдæнты
мыдхæссæг.
ЦЪИРÆНГÆРДÆГ, кæнæ Усес -
бирæазон кæрдæг зайæгой. Уæлæмæ-
цæугæ, гыццылнымæцон, 40-80 см
бæрзæндæн зæнгтæ сты къабузджын
æмæ æрдуджын. Дидинхуд у фæлурс-
бур, дидинкалыны фæстæ райсы сы-
рхбынхуыз, фæстагмæ та свæййы
тарбур. Йæ дыргъ у аикформæ хъæдур.
128

УИСХЪÆД
КЛЕВЕР КОНСКИЙ - желтоцветко-
вое травянистое растения из семейства
бобовых массовое с характерными
сложными, обычно тройчатыми листьями.
КЛЕВЕР ЛУГОВОЙ - двулетнее, но
чаще многолетнее травянистое растение,
достигает в высоту 15-55 см. Ветвистые
стебли приподнимающиеся. Венчик
красный, изредка белый или неодноцветный;
чашечка с десятью жилками. Плод -
яйцевидный, односемянный боб.
КЛЕВЕР ПОЛЗУЧИЙ, или Клевер
белый, или Клевер голландский, или
Кашка белая, или Алюрия ползучая -
многолетнее травянистое растение. Стебель
ползучий, стелющийся. Черешки
восходящие, до 30 см длиной. Цветки белые
или розоватые, слегка ароматные.
КЛЕКАЧКА, или Стафилея -
кустарники или небольшие деревья высотой 2-5
метра. Листья ярко-зелёные,
супротивные, обычно из трёх листочков. Соцветия
метельчатые, длиной 5-10 см, состоят из
5-15 цветков. Цветки белые, с пятью
чашелистиками и пятью лепестками,
длиной около 1 см.
КЛЁН - древесные и кустарниковые
растения. Большинство видов клёна
представляют собой деревья 10-40 м высотой,
но среди них встречаются и кустарники
5-10 м. Листья супротивные, дланевид-
ные (пальчатые). Плод-крылатка, состоит
из двух одинаковых частей и при падении
вращается, унося семя на значительное
расстояние.
КЛЁН БЕЛЫЙ, или: Ложноплатано-
вый, Псевдоплатановый, Явор - большое
лиственное дерево, достигающее 20-35
метров в высоту, с широкой
куполообразной кроной. На молодых деревьях кора
гладкая и серая, но с возрастом
становится грубее и отслаивается чешуйками.
ГАГАНÆГ - бурдидинæгджын
кæрдæг зайæгой хъæдурты бинонтæй
характерен вазыгджын, фылдæр æртывæр
сыфтимæ.
ÆРТИТЪАФУГ, Тасгæнаг - дыазон,
фæлæ фылдæрхатт бирæазон кæрдæг за-
йæгой, йæ бæрзæнд схæццæ вæййы 15-55
см. Къабузджын зæнгтæ сты уæлæмæ-
цæугæ. Дидинхуд у сырх кæнæ хаттгай
урс кæнæ бирæхуызон; къусгонд у дæс
тагимæ. Дыргъ у аикхуыз, иумыггаг хъ-
æдур.
ТÆРХЪУСГÆРДÆГ, кæнæ: Æр-
пштъаффон, Урс æртæсыфон, Цъæхулæ
- бирæазон кæрдæг зайæгой. Зæнг у бы-
рæг, зæххæмвæз рæзгæ. Сыфкъæхтæ сты
уæлæмæцæугæ 30 см дæргъæн. Дидинтæ
сты урс кæнæ уардихуыз, чысыл будтæ-
фаг.
ДЖОНДЖОЛИ - къутæртæ кæнæ къ-
аннæг бæлæстæ 2-5 м бæрзæндæн. Сыфтæ
сты ирд-кæрдæгхуыз, ныхмææвæрд, фыл-
дæр æртæ сыфгондтæй. Æмдидин у боц-
къогонд, 5-10 см сæ ис 5-15 дидины. Ди-
динтæ сты урс фондз къуссыфтимæ æмæ
фондз I см дæргъæн дидинсыфтимæ.
ТÆГÆР, кæнæ: Уисхъæд, Уесхъæдæ,
Уесгъæдæ, Есгъæдæ, Тæгæрбæлас, Нечъ-
ерчхъали - бæлæстæ кæнæ къутæр зайæ-
гойтæ. Фылдæр сты 10-40 м бæрзæндæн
бæлæстæ, фæлæ се ’хсæн фæзыны къ-
утæртæ дæр 5-10 см бæрзæндæн. Ных-
мææвæрд сыфтæ сты армытъæпæнхуыз
(æнгуылдзæгтæ). Дыргъ-базырæг арæзт
у дыууæ æмхуызон хайæ æмæ хаугæйæ
зилдух кæнгæйæ мыггаг ахæссы дард
дæрддзæгмæ.
УИСХЪÆД, кæнæ Есхьæдæ, кæнæ
Урстæгæр - стыр сыфтæркалæг бæлас,
схæццæ вæййы 20-35 м бæрзæндæн
фæтæн цатыргонд бæлассæримæ. Æры-
гон бæлæстыл зæнг у лæгъз æмæ цъæх,
фæлæ фæстæдæр свæййы фыдынддæр
æмæ хицæнтæ кæны хæрвгай.
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
129

клоповник
А КЛЕН ВЫСОКОГОРНЫЙ, или Клен
г- Траутфеттера - дерево средней
величины. Растет в субальпийской полосе Осе-
В тии на высоте 1800-2500 м над уровнем
моря
Г КЛЕН ОСТРОЛИСТНЫЙ, или Клён
л платановидный, или Клён платанолист-
ный - листопадное дерево высотой 12-28
Е мс широкой, густой шаровидной кроной.
Кора молодых деревьев гладкая, серо-ко-
Е ричневая, с возрастом темнеет до почти
у^г чёрной и покрывается длинными,
узкими, продольными трещинами.
3 КЛЕН ПОЛЕВОЙ, или: Клён
равнинный, Неклён, Паклен - листопадное
*■ дерево высотой до до 25 м с густой шаро-
йк видной кроной. Ствол прямой или слегка
изогнутый, до 60 см в диаметре. Цветки
|^€ жёлто-зелёные. Растет вдоль рек, в
широколиственных лесах.
КЛЕОМА КОЛЮЧАЯ, или Паучник
- это травянистое растение с соцветиями
и листьями вычурных форм.
Выносливое, нетребовательное в уходе растение.
Оно мало ветвится, достигает высоты
150 см. Листья непарноперистые,
состоят из пяти-семи листочков. Цветки
пурпурно-фиолетовые. Растение получило
название «Паучник» за его внешний вид
похожий на паучка, сидящего на
разноцветной паутине.
КЛЕЩЕВИНА ОБЫКНОВЕННАЯ
- лекарственное и декоративное садовое
растение. Стебли прямостоячие,
ветвистые, внутри полые, розового, красного,
фиолетового или почти чёрного цвета.
Плод - шаровидная голая или колючая
коробочка до 3 см в диаметре. Семена
напоминают по окраске и форме клещей.
КЛОПОВНИК, или: Розмарин
лесной, Болотная одурь, Головолом,
Багульник болотный - вечнозеленый
кустарник семейства Вересковых,
достигающий 2 м высоты, издающий сильный
одуряющий.Листья очередные,
кожистые, цветки белые, собраны в
многоцветковые зонтиковидные щитки.
УÆЛХОХАГ ТÆГÆР - астæуккаг
бæрзæндæн бæлас. Зайы Ирыстоны дæл-
хохы тæлмыты 1800-2500 метры бæр-
зонддæр денджызы æмвæзæй.
ÆЦХЪОДИ, кæнæ Цыргьсыф тæгæр
- сыфтæркалæг бæлас 12-28 м фæтæн
бæзджын къоригонд бæлассæримæ. Æры-
гон бæлæстæн сæ зæнгы цъар у лæгъз,
дзæройгонд-морæхуыз, фæстæдæр кæны
тардæр суанг саухуызмæ æмæ йыл фæ-
зыны даргъ, нарæг дæргъмæ скъуыдтæй
(фастытæй).
БЫДИРОН ТÆГÆР, кæнæ: Уесгъ-
æдæ, Есгъæдæ - сыфтæркалæг бæлас 25 м
бæрзæндæн, бæзджын къоригонд бæлас-
сæримæ. Зæнг у æмраст кæнæ чысыл
къæдзгонд, 60 см йæ зæнгы диаметр. Ди-
динтæ сты бур-кæрдæгхуыз. Зайы цæу-
гæдæттæм хæстæг, фæтæнсыфон хъæдты.
ХÆЛУАРÆ - къæлæсытæ формæ
æмдидинтæ æмæ сыфтæджын кæрдæг
зайæгой. Фæразон æмæ зилынмæ æнæ-
домаг зайæгой. Къабуз тынг нæ уадзы,
фæлæ схæццæ вæййы 150 см бæрзæнд-
мæ. Сыфтæ сты æнæкъайсисхуыз æмæ
æххæст у фондз-авд сыфгондтæй. Ди-
динæгтæ сты сæнтсырх-фиолетон. Зайæ-
гой йæ ном «хæлуарæг» райста йæ æддаг
хуыз хæлуарæг хуыз кæй у æмæ кæцы
бады алыхуыз хæлуарæджы тыныл.
КАСТОРГÆРДÆГ, кæнæ Гæбырæз,
кæнæ Габухъæдорæ - хосгæнæг æмæ
декоративен цæхæрадоны зайæгой. Раст-
лæууæг зæнгтæ сты къалиуджын, ми-
дæгæй тутгод, уардихуыз, сырх, фиоле-
тон кæнæ сау хуыз. Дыргъ у къорихуыз
гæмæх æмæ сындзджын къоппгонд 3 см
йæ диаметр. Мыггæгтæ сæ формæ æмæ
хуызæй сты джыбыйы хуыз.
ХЪÆДЫСЫСТОН кæнæ. Уорссæр,
Цъымарайы ледум - какон бинонтæй 2
метры бæрзæнд æнусонцъæх къутæр. Уадзы
сæлхæр кæнæн тæф. Йæ сыфтæ сты рад-
гай, цармхуыз, дидинтæ урсæмæ æмбырд
сты бирæдидинджын аууондархуыз уар-
тыты. Кæрдзæм-дыргъты формæ у хъæ-
дысысты хуызæн æмæ йын ис карз тæф.
130

ХÆМЫЦЫРИХИ
Форма плодов-стручочков с резким
запахом, напоминает клопа. Растение
специально применяли и применяют в борьбе
с клопами благодаря резкому запаху; его
соком смазывают щели и места
скопления этих насекомых. Отсюда
происхождения названия растения.
КЛУБНИКА, или: Земляника садовая,
Земляника мускатная, Клубника садовая,
Клубника высокая - многолетнее
травянистое растение. На одном месте ее можно
выращивать на протяжении 4-5 лет. Это -
одна из наиболее распространенных
высокоурожайных среди ягодных культур.
КЛЮКВА - это вечнозелёное
растение, кустарник с тонкими и невысокими
побегами. Длина побегов в среднем около
30 см, ягоды дикой клюквы красные,
шаровидные, 8-12 мм в диаметре.
КНИКУС (лат. Сшсиз), или: Кникус
благословенный, Святой чертополох,
Волчец кудрявый, Кардобенедикт -
однолетнее травянистое растение высотой
20-70 см. Стебель прямой, кверху
разветвлённый, мягкий, сочный. Цветки
трубчатые, мелкие, собраны в одиночные
корзинки. Плод - ребристая
жёлто-коричневая семянка. Крестовый корень -
народное название растения.
КОБРЕЗИЯ (лат. КоЬге$1а) -
многолетние травянистые. Стебли простые,
цилиндрические. Листья линейные,
плоские или щетиновидные. Цветки
однополые собраны в общее колосовидное или
метельчатое соцветие. Плод трёхгранный.
КОБРЕЗИЯ ВОЛОСОЛИСТНАЯ
- травянистое растение. Нижние
чешуевидные листья красновато-темнобурые.
Листовые пластинки нитевидные. Колос
до 3 см длины. Прицветные чешуи
яйцевидные или продолговато-яйцевидные.
Кормовое растение.
КОВЫЛЬ, или Шелковая
трава - степное травянистое растение,
имеет узкие листья. Образуют густые
дерновины. Стебли прямостоячие.
Зайæгойæ сæрмагондæй пайда кодтой
æмæ кæнынц хъæды сыстимæ тохы йæ
карз тæфы тыххæй; йæ дзалвæй сæрдынц
хуынкътæ æмæ ацы сасктæ кæм бынат
кæнынц, уым. Ардыгæй цæуы йæ ном
дæр.
ЛИСКЪÆФ, кæнæ: Галæрыскъæф,
Таугæ уырыскъæф, Сæгълискъæф, Æры-
скъæф, Гачлискъæф - бирæазон кæрдæг
зайæгой. Иу ран æй садзæн æмæ кæнæн
ис 4-5 азы. Уый у фылдæр парахат конд
бирæтыллæгджын гагадыргъ культурæты
æхсæн.
ЦЫХЦЫ, кæнæ: Туацъы нæмыг, Сы-
рхнæмыг, Сурхнæмуг - æнусонцъæх зай-
æгой лыстæг æмæ къаннæг талатимæ. Та-
латы дæргъ у 30 см онг, гагатæ сты сырх,
къоригонд, 8-12 мм диаметрон.
ДЗУАРУИДАГ, кæнæ Сыгьдæг сынд-
згæрдæг, кæнæ Кникус - иуазон кæрдæг
зайæгой 20-70 см бæрзæндæн. Раст зæнг
у уæлейæ къабузхæлиу, фæлмæн æмæ
дзалвджын. Дидинтæ сты хæтæлгонд, лы-
стæг æмæ æмбырд сты иугонд тæсчъыты.
Дыргъ у фæрскгонд бур-морæ аппагъуд.
Зайæгойæн йæ ном «дзуаруидаг» у адæ-
мон ном.
КОБРЕЗИ - бирæазон кæрдæг. Бын-
зæнг у хуымæтæг æмæ цилиндрон.
Сыфтæ сты хаххон, тæбæккон æмæ хъис-
хуызтæ. Дидинтæ сты иуæрдон æмæ æм-
бырд сты иумæйаг æфсирхуыз кæнæ боц-
къонд æмдидины. Дыргъ у æртæтигъон.
ÆРДУСЫФОН КОБРЕЗИ - кæрдæг
зайæгой. Бинаг хæрвхуыз сыфтæ сты сы-
рхбын-тарбур хуыз. Сыфы цъарæгтæ сты
æндаххуыз. Æфсиры дыргъ у 3 см. Ди-
динраз хæрвытæ сты аикхуыз кæнæ дæр-
гъгонд-аикхуыз. У холлаг зайæгой.
ХÆМЬЩЫРИХИ, кæнæ Хæмицирехе,
кæнæ Хæмицирехæ - кæрдæг зайæгой, ис
йын лыстæг сыфтæ. Саразынц бæзджын
нæудзартæ. Зæнгтæ сты растлæууæг.
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
131

КОЗЕЛЕЦ
Метелки относительно небольшие и
довольно густые, кистевидные;
колоски довольно крупные, одноцветко-
вые; колосковые чешуи
перепончатые или кожисто-перепончатые.
Выделяют следующие виды ковыля:
КОВЫЛЬ ЗАЛЕССКОГО -
многолетнее травянистое растение,
образующее дерновину. Растение занесено в
Красную книгу России.
КОВЫЛЬ КАВКАЗСКИЙ
-травянистое растения 15-40 см высотой.
КОВЫЛЬ КРАСИВЕЙШИЙ -
растение с более крупными размерами всех
частей растения, чем другие виды ковыля.
Высотой 40-120 см. Растение могут
нанести животным травмы колючками,
плодами с острыми остями. Растение занесено
в Красную книгу России.
КОВЫЛЬ ЛЕССИНГА, или Ковылок
-травянистое растение 30-60 см высотой.
Лучший из ковылей по кормовым
качествам.
КОВЫЛЬ ПЕРИСТЫЙ -
травянистое растения высотой 30-100 см.
Используется для сухих букетов. Растение
занесено в Красную книгу России.
КОВЫЛЬ-ВОЛОСАТИК, или
Ковыль волосовидный, или Тырса —
многолетнее однодольное травянистое
растение со стеблем высотой от 30 до 70 см.
Листья длинные, снаружи шероховатые
от острых бугорков, изнутри усажены
волосками.
КОЗЕЛЕЦ, или Черный корень, или
Черная морковь, или Скорцонер, или
Сладкий испанский корень — травянистые
растения, иногда полукустарники.
Листья линейные или линейно-ланцетные,
цельнокрайние. Цветки жёлтые, реже
розовые, язычковые, собраны в корзинки.
Корень у растения мощный, съедобный
у некоторых видов, толщиной 3-4 см,
может вырасти и больше - до 0,5 м в длину.
Выращивают скорцонеру ради ее корня.
Выделяют следующие виды козелца:
Боцкъотæ чысылгондтæ æмæ
фаг бæзджын, цупалхуызтæ; æф-
сирты хæрвытæ сты хæлургонд
кæнæ цармгонд-хæлургонд. Æвза-
рынц æмæ хицæн кæнынц мæнæ
ахæм хæмыцырихийы хуызтæ:
ГÆБЫРÆЗ - бирæазон кæрдæг зайæ-
гой, кæцы аразы нæудзар. Зайæгой хает у
Уæрæсейы Сырх чиныгмæ.
ГАЛГÆФ, кæнæ Кавказаг хæмыцы-
рихи - фындæс-цыппор см бæрзæндæн
кæрдæг.
ГОППОЙГÆРДÆГ - хæмыцыри-
хийы иннæ хуызтæй зайæгой, кæцыйæн
ис егъаудæр барæнтæ йæ хæйттæн иннæ
хуызтæй. Иæ бæрзонд у 40-120 см. Зай-
æгойтæн сæ бон у æмæ фосæн скæна хъ-
æдгæмттæ йæ сындзытæй æмæ сыгтæй.
Хает у Уæрæсейы Сырх чиныгмæ.
ЛЕССИНГЫ ХÆМЫЦЫРИХИ -
кæрдæг зайæгой 30-60 см бæрзæндæн.
Иннæ хæмыцырихитæй у хуыздæр хол-
лагæн.
СИСГОНД ХÆМЫЦЫРИХИ -
кæрдæг зайæгой 30-100 см бæрзæндæн.
Пайда дзы кæнынц хус букеттæн. Зайæ-
гой хает у Уæрæсейы Сырх чиныгмæ
ÆРДУДЖЫН ХÆМЫЦЫРИХИ -
бирæазон иухайон кæрдæг зайæгой; йæ
зæнгы бæрзонд у 30-70 см. Сыфтæ сты
даргъ, æддейæ дæрзæг цыргъ къыбы-
ртæй, мидæгæй та садзæн сты æрдутæй.
САУУЫРЫДЗЫ, кæнæ Саууидаг,,
кæнæ Адджынуидаг - кæрдæг зайæгой,
иуæй-иу хатт та къудзи зайæгой. Сыфтæ
сты хаххон кæнæ хаххон-сасаригонд,
æнæхъæн кæрæттимæ. Бур, къаддæр хатт
уардихуыз былгонд дидинтæ сты æмбырд
тæскъгодты. Йæ уидаг у фидар, хæрынæн
бæзгæ иуæй-иу хуызтæн, 3-4 см бæзн, йæ
дæргъ та 0,5 м онг. Рæзын æй кæнынц йæ
уидагы тыххæй. Æвзарынц æмæ хицæн
кæнынц мæнæ ахæм саууырадзыйы
хуызтæ:
132

СÆГЪÆХСИРÆГ
КОЗЕЛЕЦ МЯГКИЙ - мягкий,
хорошо отличающийся от других видов
наличием клубней. Пищевое растение,
использование которого аналогично
козельцу нителистному
КОЗЕЛЕЦ НИТЕЛИСТНЫЙ -
пищевое травянистое растение. В пищу
употребляются стебли, корни и листья
для салатов. Из корней готовят суррогат
кофе.
КОЗЕЛЕЦ ТОРЧАЩИЙ -
многолетнее травянистое растение. Все цветки в
корзинке лимонно-желтые. Пищевое
растение.
КОЗЛОБОРОДНИК, или Устрица
овощная, или Устричное растение -
однолетние, двулетние и многолетние
травянистые растения. Стебли одиночные
или разветвлённые. Соцветие - корзинка.
Выращивают козлобородник ради
получения корнеплодов, но съедобны также
стебли и листья. Сладковатые
корнеплоды имеют приятный «устричный» вкус,
что дало начало ряду названий.
Разжимают они свои соцветия на рассвете и
свертывают их к полудню.
КОЗЛЯК, или Решетник - трубчатый
гриб рода Маслёнок. Диаметр шляпки
составляет 3-12 см, имеет выпуклую,
подушковидную, позже плоскую форму,
на ощупь гладкая, клейкая, голая. Цвет
шляпки - рыжевато-бурый,
желтовато-бурый или красно-коричневый,
красно-охряный.
КОЗЛЯТНИК, или Галега - трава
бобовой культуры. Козлятник - трава
морозостойкая, хорошо переносит холодные
зимы и прохладные весны. Благодаря
мощно развитой корневой системе, его
посевы можно использовать на
склоновых местностях как средство борьбы с
почвенной эрозией. Название «Галега»
дано от греч. слова §а1а (молоко) в связи с
белым соком, выступающим при
повреждении растения. Выделяют следующие
виды козлятника:
ФÆЛМÆН САУУЫРЫДЗЫ - фæл-
мæн, хорз хицæн кæны иннæ хуызтæй йæ
хъуымбылтæй. Хæрынæн бæзгæ зайæгой,
куыд лыстæгсыф саууидаг, афтæ.
ЛЫСТÆГСЫФ
САУУЫРЫДЗЫ - хæрынæн бæзгæ кæрдæг зайæгой.
Хæрынæн бæззынц зæнгтæ, уидæгтæ
æмæ сыфтæ салатæн. Иæ уидæгтæй йын
кæнынц къофейы бæсты.
ХЪИЛ САУУЫРЫДЗЫ - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Тæскъгонды дидинтæ
сты лимонон хуыз. Хæрынæн бæзгæ за-
йæгой.
СÆГЪЫБОЦЪО, кæнæ Хъузгон зай-
æгой, кæнæ Сæгъбоцъо— иуазон, дыууæа-
зон æмæ бирæазон кæрдæг зайæгойтæ.
Сæ зæнгтæ сты иугай кæнæ хæлиукъа-
бузджынтæ. Иæ æмдидин у тæскъгод.
Садзынц сæгъыбоцъойы къуымбылты
(уидагдыргъты) тыххæй, фæлæ хæрынæн
бæззынц йæ зæнгтæ æмæ сыфтæ дæр.
Адджын къуымбылтæн ис зæрдæмæ цæу-
гæ «хьузгоны» ад, æмæ йын уый тыххæй
радтой дыгкаг ном. Дидин ракалынц
сæумæрайсом æмæ сæ сæхгæнынц сихо-
ры.
ТЪÆПÆНСÆР, кæнæ Тъæпæн-
сæрзокъо - сойгонд зокъоты мыггагæй
хæтæлгонд зокъо. Йæ худсæры диаметр у
3-12 см, къуыппгонд, базхуыз, фæстæдæр
тъæпæнгонд формæ, уырзæй сгаргæйæ -
лæгъз, æндæдзаг æмæ гæмæх. Худы сæр
у бурдзалыгтарбур, бурбын-тарбур кæнæ
сырх-морæ æмæ сырх-охрæхуыз.
СÆГЪÆХСИРÆГ, кæнæ Гапегсе
- хъæдур культурæйы зайæгой. Сæгъ-
æхсирæг у уазалфæразон зайæгой, хорз
ахæссы хъызт зымæгы бонтæ æмæ уазал-
год уалдзæджытæ. Йæ фидар парахатгонд
уидагджын системæйы йæ тауæнтæй пай-
да кæнæн ис фæхстыл куыд мæры эро-
зийы ныхмæ тохкæнынæн. Ном «Галега»
арæзт у бердзенаг дзырдæй §а!а (æхсыр),
бахъыгдаргæйæ урс дон кæй уадзы, уый
тыххæй. Æвзарынц æмæ хицæн кæ-
нынц мæнæ ахæм сæгъæхсирæгы хуы-
зтæ:
Л
М
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
133

КОЛОКОЛЬЧИК ДАРЬЯЛЬСКИЙ
А КОЗЛЯТНИК АПТЕЧНЫЙ, или Га-
г- лега лекарственная - травянистое
растение высотой до 120 см. Используют
В при лечении диабета и других болезней.
Цветки светло-голубого или фиолетового
Г оттенка.
д КОЗЛЯТНИК ВОСТОЧНЫЙ, или
Галега восточная - крупное ветвистое
Е растение с прямостоящими стеблями
высотой до 2 метров и более. Листья пери-
Е стые овальной формы. Соцветия форми-
уйг руются ярко-сиреневыми цветками.
КОЛБА, или Черемша, или Дикий чес-
3 //о/с, или Медвежий лук - многолетнее
травянистое растение. Стебель трёхгран-
** ный, высотой 15-50 см, при основании
р| одетый влагалищами листьев. Листья в
числе двух, немного короче стебля, лан-
1Я цетные или продолговатые.
КОЛОКОЛЬЧИК - травянистое
многолетнее растение с тонкими хрупкими
стелющимися или свисающими
побегами, до 40 см длиной. Листья
округло-сердцевидные, длиной 3 см, зубчатые,
очередные, на длинных черешках,
светло-зеленые. Цветки колокольчатые,
голубые, синие или белые, собраны в
короткие щитковидные метелки. Плод -
округлая коробочка. Выделяют следующие
виды колокольчика:
КОЛОКОЛЬЧИК АРДОНСКИЙ -
многолетнее травянистое растение с
толстым, ветвистым, многоглавым
корневищем. Растение занесено в Красные книги
России и Северной Осетии, является
эндемиком Центрального Кавказа.
КОЛОКОЛЬЧИК БИБЕРШТЕЙНА
- многолетнее травянистое растение
высотой 10-15 см, образующее сплошные
дернинки, с тонкими стеблями,
оканчивающимися одиночными крупными сире-
нево-голубыми цветками. Используется в
декоративном садоводстве.
КОЛОКОЛЬЧИК ДАРЬЯЛЬСКИЙ -
травянистое растение. Вид растет на
сухих щебнистых склонах гор Кавказа,
отличается крупными, диаметром до 3 см,
цветками.
СÆГЪГÆРДÆГ, кæнæ Хосгæнæн га-
легæ - 120 см бæрзæндæн кæрдæг зайæ-
гой. Пайда дзы кæнынц сæкæрнизы ных-
мæ æмæ иннæ низты ныхмæ. Дидинтæ
сты фæлурс-æрвхуыз, кæнæ фиолетон
фæлгъуыз.
ТАУХ, кæнæ Таухгæрдæг - егъау къ-
абузджын кæрдæ зайæгой растлæууæг
зæнгимæ 2 м бæрзондæй фылдæр. Сыфтæ
сты сисгонд овалон формæ. Æмдидинтæ
арæзт сты ирд-сиренон дидинтæй.
ХЪÆДДАГ НУРЫ, кæнæ Арсыд-
зсемды, кæнæ Давон - бирæазон кæрдæг
зайæгой. Æртæтигъон зæнгы бæрзæнд у
15-50 см, бынæйæмбæрзт у сыфты хъæ-
бысæгæй. Чысыл цыбырдæр зæнгæй ды-
ууæ сыфы сты сасаригонд, кæнæ дæргъ-
æццон.
КЪÆРЦГÆНАГ, кæнæ: Уиззайы
сæр, Дзæнгæрæгой, Къæркъæраг, Къæр-
къæрагæ, Дзхæнгæрæг дидинæг - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой лыстæг сæртæг
зæххæмвæзрæзгæ, кæнæ зæбул талатимæ,
40 см дæргъæн. Сыфтæ тымбыл-зæрдæ-
хуыз, 3 см дæргъæн, ирд-кæрдæгхуыз.
Дидинтæ сты дзæнгæрæггонд, æрвхуыз,
цъæх кæнæ урсытæ, æмбырд сты цыбы-
ргонд боцкъоты. Æвзарынц æмæ хицæн
кæнынц мæнæ ахæм къæрцгæнагы
хуызтæ:
КЪÆРКЪÆРАГ, кæнæ Уеззайы сæр
- бирæазон кæрдæг зайæгой ставд, къ-
абузджын æмæ бирæсæрджын бынзæн-
гимæ. Зайæгой хает у Уæрæсейы æмæ
Цæгат Ирыстоны Сырх чингуытæм æмæ
у Астæуккаг Кавказы эндемик.
ЗÆЛДА КЪÆРЦГÆНАГ - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой 10-15 см бæрзæн-
дæн, кæцы аразы иугуыр нæудзартæ. Ис
сын нарæг зæнгтæ, кæцытæ фæвæййынц
иунæгон егъау цъæхсыръ-æрвхуыз ди-
динтимæ. Пайда дзы кæнынц
декоративен дыргъдарæнты.
ДАЙРАНАГ КЪÆРЦГÆНАГ -
кæрдæг зайæгой. Ацы хуыз зайы хусбын
хуырджын Кавказы хæхты фæхстыл, хи-
цæн кæны дынджырдæр (3 см онг) ди-
динтæй.
134

НУРЫСЫФ КЪÆРЦГÆНАГ
КОЛОКОЛЬЧИК
ДОЛОМИТОВЫЙ - многолетнее травянистое
растение высотой 30-45 см. Растение занесено
в Красные книги России и Северной
Осетии, является эндемиком Центрального
Кавказа.
КОЛОКОЛЬЧИК КАДАРГАВАН-
СКИИ - многолетнее травянистое
растение. Является узким эндемиком
Северной Осетии.
КОЛОКОЛЬЧИК МОЛОЧНО-
ЦВЕТНЫЙ - многолетнее травянистое
растение. Стебли прямые, облиственные,
ветвистые, от 50 до 150 см высотой.
Реликт.
КОЛОКОЛЬЧИК ОСЕТИНСКИЙ
- ммноголетнее травянистое растение с
толстым деревянистым черновато-бурым
корневищем. Растение занесено в
Красные книги России и Северной Осетии.
КОЛОКОЛЬЧИК РЕПЧАТЫЙ -
двулетнее растение, корень толстый,
веретенообразный, стебель
тупо-ребристый, высокий, большей частью простой.
Венчик воронковидный, колокольчатый.
КОЛОКОЛЬЧИК САРМАТСКИЙ
- травянистое растение с высотой от 30
до 80 см. Цветки обладают нежным
медовым запахом, что привлекает пчел и
шмелей. Кавказский эндемик.
КОЛОКОЛЬЧИК ХОЛОДОЛЮБИ-
ВЫЙ - многолетнее приземистое
травянистое растение, образующее слегка
разреженные дернины из листовых розеток.
Растение занесено в Красные книги
России и Северной Осетии, является узким
эндемиком Центрального Кавказа.
КОЛОКОЛЬЧИК ЦЕЙСКИЙ -
травянистое растение. Отличаются высокой
декоративностью. Растение занесено в
Красную книгу Северной Осетии,
является узким эндемиком Осетии.
КОЛОКОЛЬЧИК ЧЕСНОЧНИЦЕ-
ЛИСТНЫЙ, или Колокольчик бледноох-
ряный - многолетнее травянистое
растение высотой от 30 до 65 см.
УИЗЗАЙЫ СÆР - бирæазон кæрдæг
зайæгой 30-45 см бæрзæндæн. Зайæгой
хает у Уæрæсейы æмæ Цæгат Ирыстоны
Сырх чингуытæм æмæ у Астæуккаг Кав-
казы эндемик.
КУЫРТАТАГ КЪÆРЦГÆНАГ -
бирæазон кæрдæг зайæгой. У Цæгат
Ирыстоны нарысæвн эндемик.
ДЗÆНГÆРÆГОЙ, кæнæ Къæр-
цгæнæ, кæнæ Уеззайсæр - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Зæнгтæ сты æмраст,
сыфтæрджын, къабузджын, 50-150 см онг
бæрзæндæн. У реликтон зайæгой.
ИРЫСТОЙНАГ КЪÆРЦГÆНАГ
- бирæазон кæрдæг зайæгой ставд хъæд-
выдгонд саубын-тарбур бынзæнгимæ. За-
йæгой хает у Уæрæсейы æмæ Цæгат
Ирыстоны Сырх чингуытæм
ХЫДЫРУИДАГ, кæнæ Къащиу
кæрдæг - дыууæазон кæрдæг, уидаг у
ставд, æлхуихуыз, зæнг къумых-фæрск-
гонд, бæрзонд, фылдæр хатт хуымæтæг.
Дидин у комæвгæнæнхыз, дзæнгæрæг-
гонд.
СÆРМÆТАГ КЪÆРЦГÆНАГ -
кæрдæг зайæгой 30-80 см бæрзæндæн.
Дидинæгтæн ис фæлмас мыды тæф æмæ
сæм уый тыххæй тæхынц мыдыбынд-
зытæ æмæ дыдынтæ. У Кавказы эндемик.
УАЗАЛУАРЗОЙ КЪÆРЦГÆНАГ -
бирæазон къаннæг кæрдæг зайæгой, кæ-
цыйæ рауайы гæзæмæ тæнæг нæудзартæ
сыфтæй арæзт пакагондтæй. Зайæгой
хает у Уæрæсейы æмæ Цæгат Ирыстоны
Сырх чингуытæм æмæ у Астæуккаг
Кавказы нарысæвн эндемик.
ЦЪÆЙЙАГ КЪÆРЦГÆНАГ -
кæрдæг зайæгой. Бæрæг у диссаджы де-
коративондзинадæй. Зайæгой хает у Цæ-
гат Ирыстоны Сырх чингуытæм æмæ у
Астæуккаг Кавказы нарысæвн эндемик.
НУРЫСЫФ КЪÆРЦГÆНАГ -
бирæазон кæрдæг зайæгой 30-65 см
бæрзæндæн
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
135

КОПЫТЕНЬ
А КОЛОКОЛЬЧИК ШИРОКОЛИ-
Р- СТВЕННЫЙ - крупный характерный
лесной вид колокольчиков. Стебель его
В высотой более 1 м и содержит млечный
сок. Его гигантизм подчеркивает длин-
Г ные (до 12 см) листья и крупные цветки.
_ Декоративное и редкое растение.
Е КОНОПЛЯ - однолетние лубоволок-
нистые растения. Стебель прямостоячий,
Е округлый у основания, шестигранный в
■Ч1Г середине и четырехгранный на
верхушке, имеет полость. Цветки у конопли
3 раздельнополые. Плоды - двустворчатые
орешки яйцевидной или несколько вытя-
И нутой формы, серо-зелёной, реже бурой
1^1 окраски. Женские растения называются
матеркой, мужские - посконью.
КОНОПЛЯ СОРНАЯ - дикое сорное
травянистое растение. Встречается по
долинам рек, в посевах и на залежах. В горы
поднимается до границы земледелия.
КОПЕЕЧНИК - многолетние травы,
реже невысокие кустарники или
полукустарники. Стебли нередко сильно
развитые, ветвящиеся. Цветки в более-менее
густых кистях. Венчик превышает
чашечку. Копеечниками эти растения
называют за форму округло-эллиптических
плоскосжатых бобов, в форме монеты.
КОПЕЕЧНИК АЛЬПИЙСКИЙ - это
многолетнее травянистое растение
достигает в высоту 1,5 метра,
КОПЕЕЧНИК КАВКАЗСКИЙ
-травянистый многолетник 30-50 см высоты.
Листья равномерно распределены по
стеблю. Венчик тёмнопурпуровый. Растёт
на лугах, в субальпийском и альпийском
поясах. Кавказский эндемик.
КОПЫТЕНЬ, или Копытник -
многолетние травы с почковидными,
сердцевидными и копьевидными черешковыми
листьями. Лист этого растения по форме
напоминает след лошадиного копыта.
Околоцветник венчиковидный. Плод -
коробочка.
136
ФÆТÆНСЫФ КЪÆРЦГÆНАГ -
егъау характерен хъæды зайæг хуыз къ-
æрцгæнагтæй. Зæнгы бæрзæнд у иу ме-
трæй фылдæр æмæ йæм ис æхсыргонд
дон. Йæ егъаудзинад йын бæрæг кæнынц
даргъ (до 12 см) сыфтæ æмæ дынджыр
дидинтæ. У декоративон æмæ стæм зай-
æгой.
ГÆН, кæнæ Гæнæ, кæнæ Хусуфгæнæг
- иуазон мæцъфæскъау зайæгойтæ. Раст-
лæууæг зæнгтæ бынæй сты тымбылгонд,
æхсæзтигъон астæуæй æмæ цыппартигъ-
он йæцъуппыл, у тутгонд. Иæ дидинтæ
сты хицæнæрдонтæ. Дыргътæ сты ды-
ууæфахсон æхсæргæндтæ аикхуыз кæнæ
чысыл даргъгонд формæ, дзæрой-кæрдæ-
гхуыз, къаддæр хатт тарбурхуыз. Сылзай-
æгойты хонынц сылгæн, нæлты та - нæл-
гæн.
ХÆМПÆЛГÆН - хъæддаг хæмпæл
кæрдæг зайæгой. Сæмбæлæн йыл ис цæу-
гæдæтты тæрфытæ, хортыдты æмæ зæрæ-
стонты. Хæхты уæлæмæ схæццæ вæййы
зæххкуысты кæронмæ.
ГЕС - бирæазон кæрдæджытæ, къ-
аддæр хатт къутæртæ æмæ къудзитæ.
Зæнгтæ сты бирæ хатт тынг пырх, къаб-
узджын. Дидинтæ сты бæзджын цупалты.
Дидинхуд у стырдæр къусгодæй. Копей-
æгтæ сæ хонынынц уый тыххæй, æмæ
тымбыл-эллиптикон тъæпæн хъæдурты
формæ монетæйы хуызæн кæй у уый
тыххæй.
ХОХАГ ГЕС - бирæазон кæрдæг зай-
æгой, кæцыйæн йæ бæрзæнд хæццæ кæн-
ны 1,5 метрмæ
КАВКАЗАГ ГЕС - бирæазон кæрдæг
30-50 см бæрзæндæн. Сыфтæ æмбæр-
цæй райуæрст сты зæнгыл. Дидинхуд у
тар-сæнтсырх. Зайы уыгæрдæнты, дæлхо-
хаг æмæ уæлхохаг тæлмыты. У кавказаг
эндемик.
СÆФТÆГГОН, кæнæ: Хъæддаг цы-
взы, Бæхысæфтæг, Пъерццæг, Сæфтæг-
сифæ - бирæазон кæрдæджытæ уырг-
хуыз, зæрдæхуыз æмæ арцгонд сыфтимæ,
кæцытæ сæ формæмæ гæсгæ зæрдæйыл
æфтауынц сæфтæг. Дыргъ у къоппгонд.

ГАЛЫВЗАГ
Копытень с успехом используется при
лечении язвенной болезни желудка,
заболеваний печени и мочевого пузыря. В
народной медицине листья копытня
также издавна используют для лечения ран.
Выделяют следующие виды копытня:
КОПЫТЕНЬ ГРУЗИНСКИЙ, или
Лесной перец, или Рвотный корень, или
Сердечная трава - многолетнее
травянистое растение высотой около 10 см,
покрытое короткими волосками,
обладающее своеобразным запахом. Растение
называют «рвотным корнем» или «рвот-
ником», потому что настои и отвары этого
растения вызывают сильную рвоту.
КОПЫТЕНЬ ЕВРОПЕЙСКИЙ -
многолетнее травянистое растение с
характерными почковидными листьями,
зимующими под снегом. Свежие листья со
специфическим запахом черного перца.
КОРИАНДР - однолетнее
травянистое растение с прямостоячим ветвистым
стеблем высотой 30-50 см. У него два
вида листьев: нижние черешковые,
простые или перисторассеченные, и верхние
двух- или трехраздельные
перисторассеченные. Цветки белые или розоватые,
образуют зонтик с семенами. Медонос.
КОРИЦА, или Коричневое дерево,
или Коричнж - вечнозеленое дерево, в
культуре - кустарник. Ветви коричного
дерева цилиндрические, к верхушке
трёхгранные. Листья супротивные, на
коротких черешках, овально-продолговатые.
Цветы корицы зеленоватого цвета и с
неприятным запахом. Плоды - фиолетовые
ягоды диаметром 1 см с единственным
семенем с неприятным запахом: Многие
грызуны не выносят их запаха. Растение
называют коричневым из-за
высушенного внутреннего слоя коры, применяемого
в качестве специй и имеет коричневый
цвет. У нас встречается в культуре
КОРОВЯК, или Коровяк
обыкновенный, или Медвежье ухо - двулетнее
травянистое растение густо покрытое
войлочным опушением. Стебли
прямостоячие и олиственные.
Пайда сты ахсæны хъæдгомтæ дзæбæх кæ-
нынæн, игæры æмæ мисыдзæгы низтæн.
Адæмон медицинæйы ма дзы дзæбæх кæ-
нынц хъæдмæгты. Æвзарынц æмæ хи-
цæн кæнынц мæнæ ахæм сæфтæггоны
хуызтæ:
УОМÆНУИДАГ, кæнæ Гуырдзиаг
сæфтæггон - бирæазон кæрдæг зайæгой
10 см бæрзæндæн. Æмбæрзт у цыбыр æр-
дутæй, кæцытæн ис хицæнхуыз тæф. Зай-
æгойы хонынц «уомгæ уидаг» кæнæ «уо-
мæг», уымæн æмæ сæ рауадзгæ дон æмæ
рафыцгæ дон ацы зайæгойæн нуазгæйæ
расайынц омын.
ПЪЕРЦЦÆГ, кæнæ Европæйаг
сæфтæггон - бирæазон кæрдæг зайæгой
характерон уыргхуыз сыфтимæ, зымæг
æрвитынц миты бын. Æрыгон сыфтæ кæ- |Д
нынц спецификой бырцы тæф.
ЧИНДЗИ, кæнæ: Киндзæ, Чендзе, "
Кишнец - растлæууæг зæнгджын къабу- |у|
зджын иуазон кæрдæг зайæгой 30-50 см
бæрзæндæн. Ис йын дыууæ хуызы сыфтæ: Н
бинæгтæ сыфкъæхтимæ хуымæтæг кæнæ ^
сис-лыггонд; уæлæгтæ дыууæ- кæнæ ^
æртæдихон сислыггонд. Дидинтæ сты урс р
кæнæ уардихуыз. У мыдхæссæг.
МОРÆГ, кæнæ Даричин, кæнæ Р
Морæбæлас - æнусонцъæх бæлас, куль- р
турæйы - къутæр. Бæласы къалиутæ сты
цилиндрон, уæлейæ æртæтигъон. Сыфтæ у
сты ныхмæвæрд, цыбыр сыфкъæхтыл,
сæ формæ - овалон-дæргъæццон. Йæ ди- У
динтæ сты кæрдæгхуыз æмæ мæстаг тæ- ^
фаг. Дыргътæ сты фиолетон гагатæ 1 см
диаметримæ æмæ иу мыггагимæ мæстаг )(
тæфаг. Æхсынæгтæ сæ тæфæй лидзынц.
Зайæгой хонынц морæбæлас уымæн, æмæ Ц
зæнгы цъары мидæггаг сывæлдæг бахус и
уæвгæйæ бæззы аддæттæгæн æмæ йын "
ис морæхуыз. Махмæ йыл фембæлæн ис щ
культурæйы.
ГАЛЫВЗАГ, кæнæ Галивзаг — дыазон щ
кæрдæг зайæгой бæзджын æмбæрзтæй ^
нымæт пакъуыгондæй. Растлæууæг
зæнгтæ сты сыфтæвæрдæй. Ю
Я
137

КОРОСТАВНИК
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
Прикорневые листья черешчатые,
стеблевые листья на более коротких черешках
или сидячие, верхние листья сидячие,
короткие, заострённые. Цветки пучками
в нижней части кисти. Выделяют
следующие виды коровяка:
КОРОВЯК МЕТЕЛЬЧАТЫЙ, или
Заячье ухо, или Коровяк мучнистый —
двулетнее травянистое растение. Стебель
прямостоячий, высотою до 130 см.
Венчик желтый или молочно-белый. Растет
на скалах, сухих лугах, вдоль дорог.
Принимают при заболеваниях верхних
дыхательных путей, одышке, поносе, колите и
энтероколите.
КОРОВЯК МОХНАТЫЙ - двулетнее
растение с прямостоячим стеблем
высотой 50-200 см. Листья и стебли густо
опушены беловатыми или желтоватыми
волосками. Венчик желтый, колесовидный.
КОРОВЯК РАСКИДИСТЫЙ -
многолетнее травянистое растение. Стебель
1,5-2 м высотой, у основания очень
разветвленный. Соцветие очень
разветвленное, пирамидальное. Венчик желтый.
КОРОВЯК СКИПЕТРОВЫЙ или:
Царская свеча, Царский скипетр,
Медвежье ухо - двулетнее травянистое
растение. Стебель прямостоячий, крепкий,
простой, до 2 м высоты. Листья
очередные, цельные, с обеих сторон
шерстисто-войлочные.
КОРОВЯК ФИОЛЕТОВЫЙ -
луговое травянистое растение. Стебель
30-100 см высотой, прямостоячий,
тонкий, цилиндрический или слегка
узловатый, с немногими листьями или почти
безлистный
КОРОСТАВНИК - многолетнее
декоративное и медоносное травянистое
растение. Стебель прямой, высотой
40-100 см. Прикорневые листья
продолговато-ланцетные; стеблевые -
очередные, сидячие, перистораздельные.
Уидагрæбын сыфтæ сты сыфкъахонтæ,
зæнгы сыфтæ къаддæр сыфкъæхтимæ
кæнæ æнæкъахонтæ, уæллаг сыфтæ
æнæкъахонтæ, цыбыртæ, цыргъгондтæ.
Дидитæ бындзыггай лæууынц цупалы
бын. Æвзарынц æмæ хицæн кæнынц
мæнæ ахæм галывзагы хуызтæ:
ТÆРХЪУССЫФ, кæнæ Уисошуыз
галывзаг - дыазон кæрдæг зайæгой. Раст-
лæууæг зæнгы бæрзонд у 130 см. Ди-
динхуд у бурхуыз, кæнæ æхсырхуыз-урс.
Зайы къæдзæхтыл, хус уыгæрдæнты,
фæндагрæбынты. Пайда дзы кæнынц
улæфæнты, тыхулæфæнты, гуыбыннизы
æмæ æндæр иннæ низты ныхмæ.
ФЫДХЪУЫН ГАЛЫВЗАГ - дыазон
кæрдæг зайæгой растлæууæг зæнгимæ,
50-200 см бæрзæндæн. Сыфтæ æмæ
зæнгтæ сты бæзджын пакъуыгонд урсбын
æмæ бурбын æрдутæй. Дидинхуд у бур-
бын, цалххуыз.
АЙТЫГЬД ГАЛЫВЗАГ - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Зæнгы бæрзæнд у 1,5-2
м, йæ бын къабузджын. Æмдидин у тынг
къабузпырх, пирамидон. Дидинхуд у
бурхуыз.
АРСЫЗАГАЛÆГ, кæнæ Лæдзæг
галывзаг - дыууæазон кæрдæг зайæгой.
Растлæууæг зæнг у хуымæтæг, фидар, 2 м
бæрзæндæн. Сыфтæ сты радгай, æнæхъ-
æн, дыууæ фарсы дæр къуымбил-нымæт-
гонд.
ФИОЛЕТОН ГАЛЫВЗАГ -
дыазон кæрдæг зайæгой. Растлæууæг зæнг у
3-100 м бæрзæндæн, лыстæг, цилиндрон
кæнæ гæзæмæ æлхынцъгонд, гæзæмæ
сыфтимæ кæнæ та æнæсыф.
ХЪÆБЫСÆГ, кæнæ Гъæбесæг -
бирæазон декоративон æмæ мыдхæссæг
кæрдæгзайæгой.Растлæууæгзæнгу40-100
см бæрзæндæн. Уидагрæбын сыфтæ сты
дæргъæццон-сасаригонд; зæнгы сыфтæ
та радгай, æнæсыфкъах, сис-дихгонд.
138

КÆРКÆМÆРКÆ МÆРХÆГ
Цветки мелкие, лиловые или
лилово-розовые. Русское название рода исходит из
версии, согласно которой короставник
растет на «следах», оставленных
коровами.
КОРОСТАВНИК ПОЛЕВОЙ -
многолетнее жестковолосистое растение с
прямым, ветвистым стеблем высотой
20-70 см. Растение обладает
противовоспалительным, антисептическим, проти-
вокашлевым действием
КОРОТКОНОЖКА ЛЕСНАЯ -
травянистое растение семейства Злаки. В
высоту отрастает от 40 до 180 см в
зависимости от формы. Образует дерновины.
Стебли прямые, в узлах мохнатые, листья
темно-зеленые Соцветие колосовидное,
длиной 7-15 см. Растет в тенистых
местах. Используется как почвопокровное
растение в ландшафтных композициях.
КОСТЕР, или Костёр, или Кострец
- многолетние травянистые растения.
Стебель - соломина, междоузлия стебля
полые, а узлы заполнены тканями.
Имеет гладкие стебли, высотой достигающие
одного метра. Листья узкие, длинные,
с параллельным жилкованием. Цветки
мелкие и невзрачные, образуют простые
соцветия - колоски, собранные в метёлку.
Цветёт с конца мая и в июне. Сорная
трава. Выделяют следующие виды костра:
КОСТЕР БЕЗОСТЫЙ - травянистое
растение, обитатель субальпийских
лугов. Стебель имеет высоту от 60 до 100
см, он является высоко облиственным.
Весной и осенью, когда тепла
недостаточно, листья могут иметь очень бледную
окраску.
КОСТЕР БЕРЕГОВОЙ -
травянистое растение, обитатель субальпийских
лугов. Листья очередные простые и
ланцетные.
КОСТЕР ПЕСТРЫЙ - многлетнее
травянистое растение высотой 25-70 см.
Листья до 0,5 см шириной, плоские,
зеленые, голые. Длина колосков 2 см, окраска
фиолетово-полосатая.
Дидинтæ сты лыстæг, кæркусæгхуыз
кæнæ кæркусæг-уардихуыз. Уырыссаг
ном йыл сæвæрдтой уымæн æмæ куыд
дзурынц афтæмæй зайы хъуццыты къа-
хвæдты
ГЪÆБЕСÆГ - бирæазон хъæбæрæр-
дуджын кæрдæг зайæгой, æмраст, къаб-
узджын 20-70 см бæрзæндæн зæнгимæ.
Зайæгоймæ ис уазалбацыд, хуыфæг,
септикæ æмæ æндæр низтæн хос кæнын
миниуæгтæ.
ЦЫБЫРЗÆНГ - æфсирджын би-
нонтæй кæрдæг зайæгой. Иæ формæмæ
гæсгæ ссæуы 40 см-æй 180 см онг
бæрзæндмæ. Саразы нæудзартæ. Зæнгтæ
сты раст, æлхынцъæгты та фыдхъуын,
сыфтæ тар-кæрдæгхуыз. Æмдидин у æф-
сирхуыз 7-15 см дæргъæн. Зайы аууон
рæтты. Хæдзарæдты дзы пайда кæнынц
ландшафтон композициты мæр æбæр-
зынæн
МÆРХÆГ - бирæазон кæрдæг за-
йæгойтæ. Зæнг у хъæмпхал, æлхынцъ-
æхсæнтæ сты тут, æлхынцъæгтæ та дзаг
сты уæфтæгæй. Зæнгтæ сты лæгъз æмæ
сæ бæрзæнд схæццæ вæййы иу метрмæ.
Нарæг сыфтæ сты даргъ, параллелон та-
гæвæрд. Лыстæг дидинтæ сты æгъуыз, са-
разынц æмдидинтæ - æфсиргондтæ æм-
бырдгондæй боцъкоты. У хæмпæлгæрдæг.
Æвзарынц æмæ хицæн кæнынц мæнæ
ахæм мæрхæгы хуызтæ:
ÆНÆСЫГ МÆРХÆГ - кæрдæг зай-
æгой, дæлхохы уыгæрдæнты цæрæг. Зæн-
гы бæрзонд у 60 см-æй 100 см онг, у тынг
сыфджын. Уалдзæг
бирæ куы нæ вæййы, уæд гæнæн ис æмæ
сыфтæн сæ хуыз вæййы урс.
ДОНБЫЛМÆРХÆГ - кæрдæг зайæ-
гой, дæлхохы уыгæрдæнты цæрæг. Сыфтæ
сты радгай хуымæтæг æмæ сасарихуыз.
КÆРКÆМÆРКÆ МÆРХÆГ -
бирæазон кæрдæг зайæгой 25-70 см
бæрзæндæн. 0,5 см фæтæн, тъæпæн,
кæрдæгхуыз, гæмæх. Æфсирты дæргъ у
2 см, ахуырст та сты фиолетон-тæлмытæ.
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
139

КОТОВНИК КРУПНОЦВЕТКОВЫЙ
КОСТЕР ПОЛЕВОЙ - озимое или
зимующее растение с мочковатыми
корнями. Стебли 30-90 см, ветвящиеся с
основания, гладкие. Засоряет
преимущественно озимую рожь и озимую пшеницу.
КОСТЕР РАСТОПЫРЕННЫЙ -
многолетнее травянистое растение.
Стебель - соломина, междоузлия стебля
полые, а узлы заполнены тканями. Имеет
гладкие стебли, высотой достигающие
одного метра.
КОСТЯНИКА - небольшое
многолетнее травянистое растение высотой до 30
см с длинными распростёртыми по земле
побегами длиной до 1,5 м,
укореняющимися к осени. Стебель прямой с жёсткими
волокнами. Листья шероховатые, с
жёсткими волосками, на длинных черешках.
Ягоды сочные, кисловатые гранат. Плоды
растения используют при простудных
болезнях.
КОТОВНИК КОШАЧИЙ, или
Кошачья мята - многолетнее травянистое
растение с деревянистым, ветвистым
корнем. Стебель высотой 40-100 см,
крепкий, прямостоячий, пушистый. Листья,
острые, крупнозубчатые, опушенные.
Цветки фиолетовые. Плод - коричневый
эллиптический гладкий орешек. Когда
кошка нюхает это растение, то она может
тереться о траву головой и телом,
прыгать, кататься, издавать призывные звуки,
пускать слюну. Отсюда название.
КОТОВНИК
КРУПНОЦВЕТКОВЫЙ - самое пахучее многолетнее
травянистое растение высотой 50-150 см.
Стебли немногочисленные, прямые,
четырехгранные. Листья тонкие,
стеблевые. Цветки сине-фиолетовые. Венчик
16-18 мм, фиолетово-синий, пушистый.
Орешки трехгранные, темнокоричневые.
При контакте с растением представителя
семейства кошачьих животное приходит
из-за запаха этого растения в сильное
возбуждение.
ФÆЗЗЫГГÆНД МÆРХÆГ - фæз-
зыгæнд зайæгой бындзыггонд уидæг-
тимæ. Зæнгтæ сты 30-90 см бæрзæндæн,
сæ бынзæнгæй къабузтæ уадзæг, лæгъз.
Бырон кæны фылдæр фæззыгæнд хле-
пайы æмæ мæнæуы хуымты.
ХÆЛИУ МÆРХÆГ - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Зæнг у хъæмпыхал,
æлхынцъæхсæн у тут, æлхынцъæгтæ
та дзаг сты уæфтæгæй. Ис йын лæгъз
зæнгтæ, йæ бæрзæнд у иу метры онг.
СЫХСЫ, кæнæ: Цыхцы, Сухсу, Уазач-
бацыдыхос, Бæпъæни - къаннæг бирæа-
зон кæрдæг зайæгой 30 см бæрзæндæн
фæйнæрдæм пырх талатимæ 1.5 даргъæн,
кæцытæ уалдзæгмæ ауадзынц уидæгтæ.
Раст зæнг у хъæбæр тагтимæ. Сыфтæ сты
дæрзæг, хъæбæр æрдутимæ даргъ сыфкъ-
æхтыл. Гагадыргътæ сты дзалвджын, ту-
аггонд, пайда сæ кæнынц уазалбацыды
ныхмæ.
ГÆДЫЙЫ БИТЪНА - бирæазон
кæрдæг зайæгой хъæдвыд, къабузджын
уидагимæ. Зæнгы бæрзæнд у 40-100 см,
фидар, растлæууæг, фæлмæн. Сыфтæ сты
цыргъ, егъаудæндагджын, пакъуыгонд.
Дидинтæ сты фиолетон. Дыргъ у морæ
эллиптикон лæгъз æхсæргонд. Гæды куы
басмуды ацы зайæгоймæ уæд райдайы
йæхи хафын зайæгойыл сæрæй æмæ
æнæхъæн буарæй, гæппытæ кæнын, ра-
тул-батул, уадзын хонгæ мыртæ, сæт уад-
зын. Ардыгæй йæ ном дæр.
ГÆДИТЫТАС - æппæты тæфгæ-
нагдæр бирæазон кæрдæг зайæгой 50-150
см бæрзæндæн. Гыццылнымæцон зæнгтæ
сты раст, цыппартигъонтæ. Сыфтæ сты
тæнæг, зæнгонтæ. Дидинты хуыз у цъ-
æх-фиолетон. Дидинхуд у фиолетон-цъ-
æх, фæлмæн. Æхсæргондтæ сты æртæти-
гъон, тарморæ. Зайæгоймæ хæстæг ба-
цæугæйæ минæвар гæдыйы мыггагæй
цæрæгой зайæгойы тæфы тыххæй
райдайы тыхсын.
140

ПЫСЫРА
КОФЕЙНОЕ ДЕРЕВО - род
вечнозелёных растений. Большинство видов
- небольшие деревья или крупные
кустарники, высотой до 8 метров. В диком
виде на Кавказе не обитают. В комнатных
условиях чаще принимают форму куста.
КОЧЕДЫЖНИК - травянистое
папоротниковое растение. Род растения
включает в себя как весьма крупные (до
1,5-2 м высотой), так и довольно
небольшие (15-20 см) лесные (иногда горные)
папоротники с длинными ползучими и
короткими прямостоячими
корневищами. Листья от ланцетных до широко
треугольных. Название рода «кочедыжник»
происходит от слова «кочедыга»,
большой корявый корень или корневище.
КОЧЕДЫЖНИК ГРУБОЛИСТ-
НЫЙ МУЖСКОЙ - крупный
папоротник с толстым чешуйчатым восходящим
корневищем, несущим пучок дважды-
перисторассечённых листьев длиной до
1-1,5 м.
КОЧЕДЫЖНИК ЖЕНСКИЙ, или
Папоротник женский - самый
характерный, известный и узнаваемый из видов
папоротников. Населяет влажные леса,
болотистые места, растет на
субальпийских лугах.
КОШАЧЬЯ ЛАПКА - многолетнее
травянистое растение 10-30 см высоты с
тонким корневищем. Листья сверху
голые, зелёные или с обеих сторон
серебристые. Цветки мелкие, обычно розовые.
Плоды - цилиндрические, продолговатые
семянки.
КОШАЧЬЯ МЯТА, Будра плющевид-
ная - многолетнее травянистое растение
с ползучими стеблями и длинными
укореняющими побегами. Цветки лиловые,
по несколько в пазухах листьев. Скотом
не поедается.
КРАПИВА - травянистое растение с
тонкими обжигающими при
прикосновении волосками на стебле и листьях.
Всего в нашей стране произрастает около 40
видов крапивы, но наиболее
распространены два из них: Крапива двудомная и
Крапива жгучая.
КОФЕБÆЛАС - æнусонцъæх зайæ-
гойы мыггаг. Фылдæр хуызтæ сты къан-
нæг бæлæстæ кæнæ егъау къутæртæ 8
метры бæрзæндæн. Хъæддаг хуызы Кавказы
нæ зайы. Хæдзарон уавæрты та арæхдæр
вæййы къудзигонд.
БЫНЗÆНГЦИЛ - кæрдæг цил зай-
æгой. Зайæгойы мыггагы нымад ис куыд
бæрц егъау (1,5-2 м онг бæрзæндæн),
афтæ фаг къаннæг (15-20 см) хъæды (хат-
гæй хохы) цилтæ даргь бырæг æмæ цы-
быр растлæууæг бынзæнгтимæ. Сыфтæ
сты сасаригондæй фæтæн æртæкъуымон
хуызтæм. Уырыссаг ном «бынзæнгцил»
зайæгой райста дзырдæй «бынзæнгон»,
кæцы амоны стыр дзыкъуыр уидаг, кæнæ
бынзæнг
НÆЛБЫНЗÆНГЦИЛ - егъау цил
ставд хæрвгонд уæлæмæцæугæ бынзæн-
гимæ, кæцы хæссы дыууæхатты сисди-
гонд сыфты бындзæг 1-1,5 м онг дæргъ-
æн.
СЫЛБЫНЗÆНГЦИЛ - цилты хуы-
зтæй тæккæ характерондæр, зындгод æмæ
зонгæ дæр. Зайæгой бынат кæны уымæл
хъæдты, цъымара бынæтты, зайы дæл-
хохы уыгæрдæнты.
ХÆПСИКЪАХ, кæнæ Гæдыйыдзæм-
бы - бирæазон кæрдæг зайæгой 10-30 см
бæрзæндæн тæнæг бынзæнгимæ. Сыфтæ
уæлейæ сты гæмæх, кæрдæгхуыз кæнæ
дыууæ фарс дæр æвзистхуыз. Дидинтæ
сты лыстæг, уардихуыз. Дыргътæ - ци-
линдрон, дæргъæццон аппхæд.
ГÆДЫБИТЪНА, кæнæ Мæтаты-
кк - бирæазон кæрдæг зайæгой бырæг
зæнгтимæ æмæ даргъ уидагæвæрæг уи-
дæгтæ. Дидинтæ сты кæркусæгхуыз, цал-
дæргай сыфты тары. Фос æй нæ хæрынц.
ПЫСЫРА, кæнæ: Псыра, Пусура, Пур-
са, Пуруса - кæрдæг зайæгой бавналгæйæ
судзаг лыстæг æрдутимæ зæнгтыл æмæ
сыфтыл. Æдæппæтæй нæ бæстæйы зайы
40 пысырайы хуызы, фæлæ дзы фылдæр
парахат сты дыууæ: Дыхæдзарон пысыра
æмæ Судзгæ пысыра.
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
141

КРАСНУХА
А КРАПИВА ДВУДОМНАЯ -
многого летнее травянистое растение с мощным
корнем и длинными горизонтальными
В ветвистыми корневищами, достигает в
высоту 60-200 см. Всё растение густо по-
Г крыто жгучими волосками. Стебель по-
п лый. Листья супротивные, длинночереш-
" ковые, простые, тёмно-зелёного цвета.
^ Пряный овощ.
КРАПИВА ЖГУЧАЯ - однолетнее
^ травянистое растение с прямостоячими
■Ч1Г стеблями, покрытыми жёсткими
жгучими волосками. Высота 15-35 см. Листья
3 супротивные, тёмно-зелёные, мелкие, 2-6
см длиной, овальные или яйцевидные,
И покрытые жгучими волосками..
м КРАСАВКА, или: Красавка
обыкновенная, Белладонна, Сонная одурь, Беше-
[9 ища, или Бешеная ягода, Вишня
бешеная - ядовитое многолетнее травянистое
высотой до 2 м. Стебель прямостоячий,
в верхней части разветвленный,
опушенный, с густыми железками и волосками.
Листья яйцевидные. Верхние листья
расположены попарно, нижние очередные.
Плод - чёрная блестящая ягода.
КРАСАВКА КАВКАЗСКАЯ -
травянистое растение высотой 90-120 см.
Цветки пурпурные. Все части растения
ядовиты; отравление происходит при
попадании их внутрь. Растение занесено в
Красные книги России и РСО-А.
КРАСНОТАЛ, или Красная верба, или
Шелюга - кустарник или деревце
высотой до 7 м; отличается голыми
буро-красными побегами. Листья сверху
тёмно-зелёные, снизу голубовато-зелёные. Очень
ценен для закрепления песков, и как
декоративное, и как живая изгородь. Цветёт
рано весной до появления листьев.
Цветки медоносны.
КРАСНУХА, или: Амарант, Щирица,
Подсвекольник - однолетнее травянистое
растение с мелкими цветками, собранные
в густые колосовидно-метельчатые
соцветия. Иногда разводят как
декоративное.
БÆРЗОНД ПЫСЫРА - бирæазон
кæрдæг зайæгой фидар уидагимæ æмæ
даргъ горизонталон къабузджын бын-
зæнгимæ. Йæ бæрзæнд у 60-200см. За-
йæгой иууылдæр æмбæрст у хъæбæр
судзаг æрдутæй. Зæнг у тут. Сыфтæ сты
ныхмæвæрд, даргъсыфкъахджынтæ,
хуымæтæг, таркæрдæгхуыз. У хъацæн
халсар
СУДЗАГ ПЫСЫРА - растлæууæг
зæнгон иуазон кæрдæг зайæгой, æмбæрст
у хъæбæр судзаг æрдутæй. Иæ бæрзæнд
у 15-35 см. Сыфтæ сты ныхмæвæрд, тар-
кæрдæгхуыз, лыстæг, овалон кæнæ аик-
хуыз, судзаг æрдутæй æмбæрст. У хъацæн
халсар
ТАЛМАГÆРДÆГ, кæнæ: Къусбын,
Æррабал, Белладоннæ, Æррагага -
маргджын бирæазон кæрдæг зайæгой 2 м
бæрзæндæн. Растлæууæг зæнгы уæллаг
хай у къабузджын, пакъуыгонд, бæзджын
рæзынæгтимæ æмæ æрдутимæ. Сыфтæ
сты аикхуыз. Уæллаг сыфтæ лæуууынц
къæйттæй, бинаг сыфтæ та радгай. Дыргъ
у сау æрттиваг гага.
КАВКАЗАГ ТАЛМА - кæрдæг за-
йæгой 90-120 см бæрзæндæн. Дидинтæ
сты сæнтсырх. Иæ æппæт хæйттæ дæр
сты маргджын, маргхъæстæ вæййы бу-
ары мидæмæ куы бацæуы, уæд. Хает у
Уæрæсейы æмæ Цæгат Ирыстоны Сырх
чингуытæм.
СЫРХХÆРИС, кæнæ: Донхæрис,
Нердзи, Донæхсинцъæ, Нерджи - къ-
утæр кæнæ бæлас 7 м онг бæрзæндæн.
Бæрæг дары гæмæх тарбур-сырх талатæй.
Сыфтæ уæлейæ сты таркæрдæгхуыз,
бынæй та æрвхуыз-кæрдæгхуыз. Тынг
хорз у змисбынтæ фидар кæнынæн, æмæ
декорацийы, æмæ удæгас быруйæн. У
мыдхæссæг.
СЫРХÆГ, кæнæ: Хоргæрдæг,
Амарант, Дæлдзæхæра - иуазон кæрдæгхыз
зайæгой. Йæ гыццыл дидинæгмæ æмбы-
рдгонд сты бæзджын æфсир- цъылын-
хуыз æмдидиты. Хатгай йæ садзынц
декоративен æгъдауæй.
142

ХОХАГДЗУАРСÆ
КРАСОВЛАСКА, или Водяная
звёздочка, или Болотник - однолетняя трава с
тонким стеблем и супротивными
листьями, целиком погруженные в воду. Иногда
растет на земле. Встречается в канавах,
лужах, заводях, старицах, на болотах, в
ручьях и озёрах.
КРАСОДНЕВ, или Лилейник -
многолетнее травянистое заносное сорное
корневищное растение. Листья цельнокрай-
ние, прямые или дуговидно изогнутые.
Цветки крупные, в основном жёлтые,
оранжевые, розовые,
красновато-коричневые. Цветок лилейника
раскрывается на один день, а затем увядает. С этим
свойством связано его латинское
название «НетегосаШз», произошедшее от
греческих слов Нетега - «день» и ка1оз
- «красота»: отсюда и исконно русское
название «красоднев».
КРЕСС-САЛАТ, или Клоповник
посевной - быстрорастущее съедобное
однолетнее или двулетнее травянистое
растение, высотой 30-60 см с легко
вырывающимся из земли простым корнем.
Растение голое, с сизоватым налетом.
Лепестки околоцветника белые или
розовые.
КРЕСТОВНИК, или Крестовник
обыкновенный - двулетнее травянистое
растение высотой 15-30 см, с
прямостоячим маловетвистым стеблем. На стебле
расположены крупные листья и желтые
трубчатые цветки, которые собраны в
корзинки. Плоды представлены
цилиндрическими семянками с ребрышками.
Произрастает он в лесистых и тенистых
ущельях Кавказа. Растение ядовито!
Выделяют следующие виды крестовника:
КРЕСТОВНИК КАРЯГИНА -
травянистый многолетник 5-20 см высоты,
опушённый. Трубчатые цветки до 13 мм
длины жёлтые. Обитает в альпийском
поясе на осыпях, моренах, альпийских
лугах на высотах от 2300 до 3500 м над у.м.
Эндемик Большого Кавказа.
ТУАЦЪÆГÆРДÆГ, кæнæ Уасисæр,
кæнæ Доны стъалы- иуазон кæрдæг за-
йæгой лыстæг зæнгимæ æмæ ныхмæвæрд
æнæхъæнæй дæр доны бын æвæрд сыф-
тимæ. Хатгай зайы зæххыл дæр. Сæм-
бæлæн йыл ис къанауты, култы, туацъ-
æты, къадаты æмæ цадты.
БОНРÆСУГЪД - бирæазон кæрдæг
æрбахæсгæ хæмпæл бынзæнгджын зай-
æгой. Сыфтæ сты æнæхъæнкæрон, раст
кæнæ къæлæт къæдзгонд. Егъау дидинтæ
фылдæр вæййынц бур, талгъæр, уарди-
хуыз, сырхбын-морæ хуызтæ. Зайæгойы
дидин калы боны дæргъы, уый фæстæ
руад кæны. Уыйимæ бает у йæ латинаг
ном «НетегосаШз» дæр, кæцы рацыд
бердзенаг дзырдтæй Ьетега - «бон» и
ка1о5 - «рæсугъд»: ардыгæй уырыссаг
æмæ ирон нæмттæ дæр «красоднев».
ХЪЫЦЪЫ, кæнæ: Дудгæ, Хъицу, Дод-
гæ, Дзодзæги - тагъдзайæг хæрынæнбæз-
гæ иуазон кæнæ дыазон кæрдæг зайæгой
30-60 см бæрзæндæн. Йæ хуымæтæг уи-
даг у æнцонæй стонæн зæххæй. Зайæгой
у гæмæх, цъæхбын тæнæгæвæрд. Дидин-
варсы дидинсыфтæ сты урс кæнæ уарди-
хуыз.
ДЗУАРСÆ, кæнæ Дзуарсæдидин
-дыазон кæрдæг зайæгой 15-30 см бæрзæндæн,
растлæууæг зæнгимæ. Зæнгыл æвæрд сты
егъау сыфтæ æмæ бур хæтæлгонд ди-
динтæ, кæцытæ æмбырдгонд сты тæскъ-
гонды. Дыргътæ сты цилиндрон аппгъ-
æдты хуыз фæрсчытимæ. Зайы Кавказы
хъæдджын æмæ аууон кæмтты. Зайæгой у
маргджын. Æвзарынц æмæ хицæн кæ-
нынц мæнæ ахæм дзуарсæйы хуызтæ:
ХОХАГ ДЗУАРСÆ, кæнæ Карягины
дзуарсæ - бирæазон кæрдæг зайæгой 5-20
см бæрзæндæн, пакъуыгонд. 13 мм дæр-
гъæн хæтæлгонд дидинтæ сты бур. Зайы
хæхты тæлмыты денджызы æмвæзæй
уæлдæр 2300-3500 м онг. У Стыр Кавказы
эндемик.
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
143

КРОКУС
А КРЕСТОВНИК ОДУВАНЧИКО-
г- ЛИСТНЫЙ - травянистый многолетник
10-50 см высоты. Всё растение бледно-зе-
В лёное, коротко железисто опушённое.
Язычковые цветки жёлтые. Растёт на
Г скалах альпийского пояса, на моренах, у
_ ледников и таящих снегов на высотах от
Ы 2400 до 3100м над у.м.
Е КРЕСТОВНИК РОМБОЛИСТ-
НЫИ, или Аденостилес рамболистный
Е - многолетнее травянистое растение с
Л1г толстым горизонтальным корневищем и
с тонкими корнями. Растет в верхнем лес-
3 ном и субальпийских поясах Осетии.
КРЕСТОВНИК СОСНОВСКОГО
™ - многолетнее травянистое растение вы-
^| сотой 8-10 см. Стебель прямостоячий,
листорасположение - очерёдное. Листья
[3 простые по всей длине стебля. Соцветие
- корзинка, цветки жёлтые.
КРИПТОГРАММА КУРЧАВАЯ -
травянистое папоротниковое растение
встречается на известняковых скалах.
Высота растения 13-20 см.
Светло-зелёные, образующие довольно густой куст
листья. Бесплодные листья имеют
яйцевидную широкую форму с черешком,
одинаковой с листовой пластинкой.
Внутри пучка бесплодных листьев
вырастают на длинных черешках треугольные
спорофилы.
КРОВОХЛЕБКА
ЛЕКАРСТВЕННАЯ, или Кровохлебка аптечная, или
Кровохлебка железистая - многолетнее
травянистое растение. Стебель большей
частью одиночный, ветвистый,
ребристый, внутри полый, голый,
прямостоячий, высотой 30-90 см. Цветки мелкие,
тёмно-красные. Латинское название
«8ап§ш5бгЪа» от зап^шз - кровь и зогЬеге
- поглощать, всасывать. На Кавказе
встречается в среднем и верхнем горных
поясах.
КРОКУС, или Шафран -
многолетнее луковичное растение.
Листья прикорневые, линейные. Цветки
одиночные, с крупным, воронковид-
ным околоцветником; разной окраски
ЦЪИТИЙЫ ДЗУАРСÆ, кæнæ Къап-
па-кьуппа дзуарссе - бирæазон кæрдæг
зайæгой 10-50 см бæрзæндæн. Зайæгой
æнæхъæнæй дæр у фæлурс-кæрдæгхуыз,
цыбыр æфсæн пакъуыгонд. Зайы къæд-
зæхтыл хохаг тæлмыты денджызы æм-
вæзæй уæлдæр 2300-3500 м онг, цъитыты
æмæ митты рæбын.
ДЗЫБОРА - бирæазон кæрдæг зайæ-
гой, фæтæн горизонталон бынзæнгимæ
æмæ бынмæ цæуæг лыстæг уидæгтимæ
(йæ бæрзонд 1,5-1,7 метры онг). Зайы
Ирыстоны уæллаг хъæдрæбынты æмæ
уæлхохты.
ХУЫРЫ ДЗУАРСÆ, кæнæ Со-
сновскийы дзуарсæ - бирæазон кæрдæг
зайæгой 8-10 см бæрзæндæн. Зæнг у
растлæууæг, сыфтыæвæрд у радгай.
Хуымæтæг сыфтæ лæууынц зæнгыл
кæрæй-кæронмæ. Æмдидин у тæскъгонд,
дидинтæ бур.
ЦИЛГÆРДÆГ - кæрдæг цилгонд
зайæгой, фембæлæн йыл ис чъырджын
къæдзæхтыл. Йæ бæрзæнд у 13-20 см.
Фæлурс-кæрдæгхуыз аразынц бæрц
бæзджын къудзи. Æнæрæзæ сыфтæн
ис аикхуыз фæтæн формæ сыфкъа-
химæ, сыфты цъарæгтæ сты иухуызон.
Æнæрæзæ сыфты бындзыг мидæг даргъ
сыфкъæхтыл разайы æртæтигъон споро-
филтæ.
ТУГЦЪИР, кæнæ: Тугуромæн, Тугхор,
Тугцымæг - бирæазон кæрдæг зайæгой.
Зæнг фылдæр вæййы иууон, къабузджын,
фæрскджын, мидæгæй тут, гæмæх, раст-
лæууæг, 30-90 см бæрзæндæн. Лыстæг
дидинтæ сты тарсырх. Зайæгы латинаг
ном «ЗапёшзогЬа» от «зап^шз» - туг æмæ
«зогЬеге» - цъирæн, айсын. Кавказы йыл
сæмбæлæн ис астæуккаг æмæ уæллаг
хохаг тæлмыты.
УÆДÆРТТÆГ, кæнæ Шафран ^ -
бирæазон хъæдындзон зайæгой. Йæ
сыфтæ сты уидагрæбинæгтæ, хаххонтæ.
Дидинтæ сты иугай, егъау, хъуырд-
зæвæнхуыз дидинварсимæ; алыхуызон
144

СЫМЫРТТÆГ
- от белой, кремовой и желтой.
Луковицы округлые или сплюснутые.
КРУПКА, или Драба - низкие, по-
душковидные растения с опушенными
листьями, собранными в прикорневые
розетки. Высота 5-10 см. Цветки
жёлтые или белые в кистевидных соцветиях.
Эта крохотная однолетняя трава успевает
до летней жары отцвести и дать семена.
Многие виды крупки разводят как
декоративные растения. Научное название
рода «ОгаЬа» происходит от греческого
слова «с1гау|» - «острый», «едкий», по
вкусу листьев. Выделяют следующие
виды крупки:
КРУПКА ДЛИННОСТРУЧКОВАЯ
- травянистое растение. Листья простые
очерёдные. Плоды - стручок.
КРУПКА МОХОВИДНАЯ - низкие,
подушковидные растения с опушёнными
листьями, собранными в прикорневые
розетки. Размер растения - с половинку
мелкого яблока.
КРУПКА ОСЕТИНСКАЯ - низкие
растения с опушёнными листьями,
собранными в прикорневые розетки.
Листья простые очерёдные. Плоды -
стручок. Известны пока только из Северной
Осетии.
КРУТИК, или Аморфа
кустарниковая — кустарниковое растение
применяется для живых изгородей, полезащитных
полос и закрепления оползней; растёт в
степном и лесолуговом - степном поясах
Осетии; хорошо переносит городские
условия; Цветки фиолетовые, пурпурные
или белые с венчиком.
КРУШИНА - кустарники, или
небольшие деревья, высота которого
может варьироваться от 1,5 до 7 м. Ветви
неколючие. Листья очередные, простые.
Цветки мелкие, обоеполые, в пазушных
полузонтиках или пучках. Плод костян-
ковидный, сочный, шаровидный. Семена
линзовидные.
ахуырстæй, урсæй райдай, æмæ фæу
фæлбур æмæ бурхуызæй. Хъæдындзæгтæ
сты тымбылгонд кæнæ тæбæкконд.
КАРЗАДАГ, кæнæ Карзаг - къаннæг,
базхуыз зайæгойтæ пакъуыгонд сыф-
тимæ, кæцытæ æмбырд сты уидагрæбын
пакагондты. Йæ бæрзæнд у 5-10 см. Ди-
динтæ сты бур кæнæ урс цупалгонд æм-
дидинты. Ацы къаннæг иуазон кæрдæг
тæвд рæстæгы размæ бафæразы дидин ра-
калын æмæ раттын мыггæгтæ. Иуты дзы
дарынц декоративон хуызы. Наукон ном
«ОгаЬа» цæуы грекъаг дзырдтæй «с1гаУ1»
- «карз», сыфты ады тыххæй. Æвзарынц
æмæ хицæн кæнынц мæнæ ахæм кар-
задагы хуызтæ:
ДАРГЪКÆРДЗÆМ КАРЗАДАГ -
кæрдæг зайæгой. Сыфтæ сты хуымæтæг,
радгай. Дыргътæ сты кæрддзæмтæ.
ХЪУЫНАХУЫЗ КАРЗАДАГ - къан-
нæг, базхуыз зайæгойтæ пакъуыгонд сыф-
тимæ, кæцытæ æмбырд сты уидагрæбын
пакагондты. Зайæгойы барæн у гыццыл
фæткъуыйы æрдæг.
ИРЫСТОЙНАГ КАРЗАДАГ - къан-
нæг, базхуыз зайæгойтæ пакъуыгонд сыф-
тимæ, кæцытæ æмбырд сты уидагрæбын
пакагондты. Дыргътæ сты кæрддзæм.
Бæрæггонд у æрмæстдæр Цæгат Ирысто-
ны.
ТЫРСА, кæнæ Аморфæ — къутæрзай-
æгой, пайда дзы кæнынцудæгас быруйæн
(æмбондæн), хымхъахъæнæн тæлмытæн
æмæ лабырдтæ фидар кæнынæн; зайы
Ирыстоны тыгъд быдырты æмæ хъæдуы-
гæрдæн тæлмыты. Хорз быхсы горæты
уавæртæн. Йæ фиолетон, сæнтсырх кæнæ
урс дидинтæ дидинхудимæ.
СЫМЫРТТÆГ, кæнæ: Бурæхьæд,
Саусындз, Бурæгъæд, Борæгъæдæ - къ-
утæртæ кæнæ бæлæстæ, кæцыты бæрзæнд
хæццæ кæны 1.5 метрæй 7 метры онг.
Хуымæтæг сыфтæ сты радгай. Дидинтæ
сты лыстæг, дыæрдон, тарты æрдæгаууо-
ндары кæнæ бындзыгты. Стæггъæдон ды-
ргътæ, дзалвджын, къоригонд. Мыггæгтæ
сты линзæхуыз.
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
145

КУВШИНКА
А КРУШИНА ЛОМКАЯ, или Крушина
г- ольховидная — декоративный медоносный
кустарник. Растет в подлеске лесов ниж-
В не- и среднегорного пояса, по берегам
рек, в балках. Кора растения - популяр-
Г ное слабительное.
Д
м КРЫЖОВНИК - многолетний, шипо-
Е ватый кустарник, достигающий в высоту
до 1,2 метра. В зависимости от сорта, яго-
Ё ды крыжовника бывают зелеными, крас-
■VI/- ными, янтарно-желтыми,
тёмнокрасными и сильно различающиеся по размерам.
3
КРЫЖОВНИК ОТКЛОНЕННЫЙ,
** или Крыжовник европейский — это много-
гд летний невысокий дикий кустарник,
скороспелая ягодная культура. Ветви кры-
[Д| жовника покрыты шипами-иголочками и
трехраздельными или простыми шипами
у основания листьев.
КСАНТОРИЯ ПОСТЕННАЯ, или
Стенная золотянкг - эпифитный
лишайник. Она имеет вид округлых
оранжево-желтых розеток, плотно прижатых
к коре деревьев. Растет также на
обработанной древесине, особенно часто на
заборах и стенах построек. Таллом более
3 см диаметром. В отличие от
большинства лишайников, способен переносить
довольно высокое загрязнение воздуха.
КУБЫШКА ЖЁЛТАЯ - это
многолетнее водное растение с длинным
толстым мясистым горизонтальным
корневищем. От корневища отходят
многочисленные корни. Плавающие на
поверхности воды листья плотные темно-зелёные
длинночерешковые. Листья, находящиеся
в толще воды - полупрозрачные. Цветки
крупные жёлтые, сидят на выдающихся
из воды цветоносах.
КУВШИНКА, или Водяная лилия, или
Нимфея - травянистое водное растение.
Растение исключительно декоративный,
многие виды выращиваются в культуре.
Листья кувшинки округлой формы,
зеленого или красноватого цвета, свободно
плавающие по поверхности воды.
СÆРТÆГ СЫМЫРТТÆГ, кæнæ:
Саусиндзæ, Сырхсæрсындз, Фæрвхуыз
сымырттсег, Бурæгъæд - декоративен
мыдхæссæг къутæр. Зайы талахъæдты
бинаг æмæ астæуккаг хæхты тæлмыты,
былгæрæтты, адагты. Зæнгы цъар у сур-
хуылфы хос.
ХЪАЛГЬÆН, кæнæ: Къуырыхснæг,
Усеркъин, Хъуынджын хъæлæрдзы -
бирæазон, сындзджын къутæр, кæцыйæн
йæ бæрзæнд схæццæ вæййы 1,2 м. Сæ
сортмæ гæсгæ гагатæ вæййынц кæрдæ-
гхуыз, сырх, дзиндзи-бурхуыз, тарсырх
æмæ хицæн кæнынц сæ асæй.
УÆРКЪИН, кæнæ Европæйаг хъап-
гьæн - бирæазон къаннæг хъæддаг къ-
утæр, тагъдцæттæгæнаг гагадыргъ куль-
турæ. Зайæгойы къалиутæ æмбæрзт сты
сындз-судзинтæй æмæ æртæдихон кæнæ
хуымæтæг сындзытæй сыфты рæбын.
БУРЛЫВДЗ - эпифитон лывдз. Иæ
хуыз у тымбыл талгъæр-бур пакагонд,
тынг ныхæстæй бæласы зæнгы цъармæ.
Зайы куыстгонд хъæдæрмæгыл дæр, фыл-
дæр та брутыл æмæ хъæдæй арæзт хæд-
зæртты къултыл. Фæлтæрæгы диаметр
у 3 см фылдæр. Иннæ лывдзтæй уæлдай
ацы хуызæн йæ бон у уæлдæфы тынг чъ-
изидзинадæн фæразын.
БУРДОНЗАЙ, кæнæ Куысыфтæг
лывдз - бирæазон кæрдæг зайæгой даргъ
ставд нарст горизанталон бынзæнгимæ.
Бынзæнгæй ацæуынц бирæнымæцон уи-
дæгтæ. Доны сæр ленкгæнæгсыфтæ сты
мæстаг, тар-кæрдæгхуыз даргъсыфкъ-
ахджын. Доны бын цы сыфтæ ис уыдон
та сты æрдæгрухсуадзæг. Дидинтæ сты
бур æмæ бадынц донæй ссæугæ дидин-
хæсстыл.
ДУРЫНДЗÆГ, кæнæ Дордойнаг,
кæнæ Дурындзаг - доны кæрдæг зайæ-
гой. Зайæгой у æрмæстдæр декоративон,
бирæ хуызтæ зайын кæнынц культурæйы.
Сыфтæ сты тымбыл формæйæ, кæрдæг-
хуыз, кæнæ сырхбынхуыз, уæгъдибарæй
ленкæнæг доны æмвæзыл.
146

ГÆНХУЫЗ
Цветы кувшинки - плавающие или
приподнятые над водой на длинных прямых
цветоносах. Различные виды кувшинки -
от карликовых до совершенно огромных.
КУВШИНЧИК, или Непентес, или
Кувшиночник - одно из самых необычных
хищных растений, которые существуют в
домах. Каждый его лист заканчивается
стебельком, на котором крепится
кувшинчик, наполненный дождевой водой
с особыми пищеварительными
ферментами, которые растение выделяет в воду.
Попавшее в кувшинчик насекомое
выбраться из него не может и тонет в
пищеварительной жидкости.
КУКОЛЬ, или Агростелша - однолет-
ное сорное мохнато-волосистое
травянистое растение с узкими листьями; цветки
красные. Стебель прямой, высотой 30-80
см вверху слегка ветвистый. Плод-
крупная коробочка; семена черные,
шероховатые.
КУКОЛЬНИК, или Черемицг -
многолетнее травянистое растение, корни
которого издревле применялись народными
целителями и знахарями от «пьянства».
При приеме отвара корня кукольника у
больных исчезает тяга к спиртным
напиткам, возникает безразличие к спиртному.
Именно в этом состоит уникальная
особенность корня кукольника.
КУКУРУЗА, или Майе —
высокорослое однолетнее травянистое растение,
достигающее высоты 3 м и более.
Стебель прямостоячий, до 7 см в диаметре,
без полости внутри (в отличие от
большинства других злаков). Листья крупные,
линейно-ланцетные, до 10 см шириной и
1м длиной.
КУКУШКИН ЛЁН
ОБЫКНОВЕННЫЙ, или Политрихум обыкновенный
- широко распространённое
многолетнее растение, произрастающее в местах
с повышенной влажностью. Один из
самых известных листостебельных
зелёных мхов. Имеет высокие стебельки,
Йæ дидинтæ сты ленкæнæг кæнæ донæй
сзынгæйæ даргъ раст дидинхæстыл лæу-
гæйæ. Дурындзæгы хуызтæ сты алыхуы-
зон - къуызыппайæ суанг тынг егъаутæ.
ГОЦЪОБИ, кæнæ Тугхоркæрдæг -
тынг æнахуыр тугцъир зайæгойтæй иу,
кæцытæ цæрынц хæдзæртты. Йæ алы сыф
дæр фæвæййы зæнггондæй, кæцыйыл фи-
дар кæны гоцъоби, йе дзаг кондæй донæй
сæрмагонд хæринагтайæн ферменттæ,
Кæцыты уадзы донмæ зайæгой йæхæдæг.
Гоцъобимæ цы сасктæ бахауынц уы-
донæн сæ бон нал вæййы ратæхын æмæ
ныххаунц хæринагтайæн тæнгъæды.
ХЪУЫНДЖЫНÆГ - иуазон хæм-
пæл хъуынджын-æрдуджын кæрдæг зай-
æгой нарæг сыфтимæ, дидинтæ та сырх.
Растлæууæг зæнгы бæрзæнд у 30-80 см,
уæлейæ къабузджын, кæцы у пакъуыгонд
даргъ æмæ фæлмæн æрдутимæ. Дыргъ
у егъау къоппгонд, мыггæгтæ сау æмæ
дæрзæг.
КАЛАКЪОДА, кæнæ Расыгхос -
бирæазон кæрдæг зайæгой, кæцыйы уи-
дæгтæй рагæй дæр адæмон хосгæнджытæ
пайда кæнынц расыгкæныны ныхмæ. Уи-
дагы цымгæйæ куы баназынц рынчытæ,
уæд уыдонмæ нал вæййы тырнындзинад
спиртон нуазæнтæм. Æрмæстдæр уый
тыххæй у зайæгойæн йæ диссаджы ми-
ниуæг
НАРТХОР, кæнæ: Нартихуар, Нарт-
хуар, Симинди, Маис - бæрзондзайæг
иуазон кæрдæг зайæгой, кæцы схæццæ
вæййы 3 м æмæ фылдæр бæрзæндмæ.
Растлæууæг 7 см диаметрон зæнг, æнæтут
мидæгæй (иннæ æфсирджынтæй уæлдай).
Сыфтæ сты егъау, хаххон-сасаригонд, 10
см фæтæн æмæ 1 м дæргъæн.
ГÆНХУЫЗ, кæнæ Гæнхуызхъуына,
кæнæ Политрихум — парахат хæлиугонд
бирæазонзайæгой,кæцызайытынгуымæл
рæтты. У тынгдæр зындгод сыфзæнгджын
кæрдæгхуыз хъуынатæй иу. Ис йын бæр-
зонд зæнггондтæ, фылдæр хатт 10-15 см
бæрзæндæн, фæлæ хаттæй хат схæццæ
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
147

КУПАЛЬНИЦА ПОЛУОТКРЫТАЯ
А обычно возвышающиеся на 10-15 см, но
с- иногда достигающие 40 см и более.
Имеет сходство с обычным льном.
В КУЛЬБАБА, или Смежная трава,
или Полая трава - травянистое растение.
• Листья в розетке, цельные или
перистого надрезанные. Корзинки с жёлтыми или
оранжевыми язычковыми цветками. В 7
Е часов утра раскрываются цветки.
р КУЛЬБАБА ОСЕННЯЯ или Желту-
’- ха, или Желтушка, или Золотарник, или
УК Зобник - вид многолетних травянистых
растений Растение голое или с просты-
3 ми волосками, с коротким корневищем.
Высота растения 10-60 см. Стебли с не-
™ многими мелкими листьями. По форме
йк листья ланцетные, глубоко
перисто-раздельные. Все цветки в корзинке обоепо-
0 лые, желтой окраски. Поздний медонос.
Сорное растение. Отвар и настой травы
используют при заболеваниях печени и
при кашле.
КУНЖУТ, или Сезам - однолетнее
травянистое растение высотой 60-150
см. Стебель прямостоячий, зеленый или
слегка красноватый, опушенный, реже
голый, обычно ветвистый. Листья
очередные, супротивные или смешанные.
Цветы крупные, длиной до 4 см, почти
сидячие.
КУПАЛЬНИЦА, или Купавнща,
Купавка, или Кучерская травка -
многолетние травянистые растения. Нижние
листья более крупные, чаще черешковые,
а верхние сидячие. Цветки из ярко
окрашенных жёлтых или оранжевых
чашелистиков имеют слабый приятный запах.
Медонос луговой. Купальница - ядовита,
но от него можно избавиться при их
высушивании.
КУПАЛЬНИЦА ПОЛУОТКРЫТАЯ
- многолетние травянистые растения.
Цветки золотисто-желтые широко
открытые. Стебель прямой, реже ветвистый, до
35 см высотой. Цветонос во время
цветения короткий, сильно удлиняющийся при
созревании плодов. Плод состоит из 5-15
собранных листовок. Растение является
ядовитым.
вæййынц 40 см бæрзæндмæ æмæ ма фыл-
дæр бæрзæндмæ. Йæ хуыз у хуымæтæг
гæны æмгæс.
БУРÆГ, кæнæ Хæццæ кæрдæг -
кæрдæг зайæгой. Сыфтæ пакагонды,
æнæхъæнтæ кæнæ сисгондлыггонд.
Тæскъгонд у бур кæнæ талгъæр æвзаг-
хуыз дидинтæ. Авд сахатыл райгом вæйй-
ынц йæ дидинтæ.
ХИРХÆГ, кæнæ Бурон - бирæазон
кæрдæг зайæгойты хуыз. Зайæгой у
гæмæх, кæнæ хуымæтæг æрдутимæ, цы-
быр бынзæнгимæ. Зайæгойы бæрзæнд
у 10-60 см. зæнгтæ сты цалдæргай лы-
стæг сыфтимæ. Сыфтæн сæ формæ у са-
саригонд, арф сисгонд-дихтæ. Дидинтæ
иууылдæр сты дыæрдон бурхуыз æмæ
æмбырд сты тæскъгонды. У фæззыгон
мыдхæссæг æмæ хæмпæлгæрдæг. Кæрдæ-
гы цымгæ æмæ хосдонæй пайда кæнынц
игæры низтæн æмæ хуыфæджы хосæн.
КУНЖУТ - иуазон кæрдæг зайæгой
60-150 см бæрзæндæн. Растлæууæг зæнг
у кæрдæгхуыз кæнæ гыцыл сырхбын,
пакъуыгонд, къаддæр хатт гæмæх, фыл-
дæр вæййы къабузджын. Сыфтæ сты рад-
гай, ныхмææвæрд кæнæ хæццæгонд. Ди-
динтæ сты егъау, 4 см дæргъæн, зæгъæн
ис æнæдидинкъах (бадгæ).
ТÆХСАЛ - бирæазон кæрдæг зайæ-
гойтæ. Бинаг сыфтæ сты стырдæр, арæх-
дæр сыфкъахджынтæ, уæллаг сыфтæ
та æнæ сыфкъæхтæ. Дидинтæн сæ къ-
усгондсыфтæ сты ирд-ахуырст, бур кæнæ
талгъæр æмæ сын ис зæрдæмæ цæугæ
тæф. У уыгæрдæны мыдхæссæг, Зайæгой
у маргджын, фæлæ сæ куы бахус кæнынц,
уæд сæ маргдзинад фесæфы.
КЪУНЕЛА - бирæазон кæрдæг зайæ-
гой. Дидинтæ зæрин-бурхуыз, уæрæх гом.
Зæнг у раст, къаддæр хатт къабузджын,
35 см бæрзæндæн. Дидинхæсс дидинкал-
гæйæ вæййы цыбыр, тынг даргъ кæнынц
дыргътæ куы цæттæ кæнынц, уæд. Дыргъ
арæзт у 5-15 æмбырдгонд сыфрæзæтæй.
Зайæгой у маргджын.
148

ЖЕРДЕЛА
КУПЕНА или Соломонова печать -
многолетние корневищные травы. Листья
овальные, ярко-зеленые, незимующие.
Цветки колокольчатые, белые или
розоватые. Купена кавказская - растение
дубовых и буковых лесов Кавказа, отличается
наиболее быстрым разрастанием.
КУПЕНА МУТОВЧАТАЯ -
многолетнее травянистое растение. Растение
30-60 см высотой. Стебель гранистый,
голый. Нижние листья сидячие, очерёдные,
остальные мутовчато расположенные.
Плод - фиолетово-красная ягода.
Декоративные и медоносные, используются в
народной медицине при ревматизме.
КУПЫРЬ - род однолетних,
двулетних и многолетних травянистых
растений. Стебель голый или разным образом
опушённый. Листья сложно рассечённые.
Лепестки белые, желтовато- или
зеленовато-белые. Плоды тёмно-коричневые
или чёрные, блестящие.
КУПЫРЬ ЛЕСНОЙ - съедобная
лесная трава высотой до 1,5 м. Стебель
глубоко бороздчатый, ребристый, дудчатый,
сверху опушенный и ветвистый. Листья
опушенные, треугольные, крупные.
Цветки мелкие, белые, собраны в зонтичные
соцветия. Плоды продолговатые,
одиночные, темно-коричневые, блестящие и
гладкие.
КУРАГА, или Жёлтосливник, или Мо-
рель, или Абрикос дикий - листопадное
дерево из рода Слива средней высоты.
Листья округлые, яйцевидные, на
верхушке оттянутые, мелкозубчатые. Белые
или розовые цветки распускаются до
появления листьев. Плоды - однокостянки
желтовато-красного цвета, в очертании
округлые, эллиптические или обратнояй-
цевидные. Косточка толстостенная,
гладкая.
ЗЫНТЪЫРЫ, кæнæ: Зынцъыры, Цъ-
ироба, Зæнтъæрæ, Соломоны мыхуыр
- бирæазон бынзæнгон кæрдæджытæ.
Сыфтæ сты овалон, ирд-кæрдæгхуыз,
зымæг нæ фæразынц. Дидинтæ сты дзæн-
гæрæгондтæ, урс кæнæ уардихуызтæ.
Кавказаг зынтъыры зайы тулдзбынты,
æмæ тæрсбынты, хицæн кæнынц тагъд
рæзынæй.
ЦЪИРОБА - бирæазон кæрдæг зай-
æгой 30-60 см бæрзæндæн. Зæнг у фæр-
скджын, гæмæх. Бинаг сыфтæ сты æнæкъ-
ах, радгай, иннæтæ æвæрд сты змæнтæн-
год. Йæ дыргътæ сты фиолетон-сырх
гагатæ. У декоративон æмæ мыдхæссæг,
пайда дзы кæнынц адæмон медицинæйы
къæдзнизы ныхмæ.
ÆХСАМПАЛ - иуазон, дыууæазон
æмæ бирæазон кæрдæг зайæгойтæ. Зæнг
у гæмæх кæнæ алыхуызон пакъуыгонд.
Сыфтæ сты вазыгджын дихтæ. Дидин-
сыфтæ сты урс, бурбын- кæнæ кæрдæг-
хуыз-урс. Дыргътæ сты тар-морæ кæнæ
сау, æрттиваг.
ХЪÆДДАГ ÆХСАМПАЛ, кæнæ
Мæнтæг - хæрынæн бæзгæ кæрдæг 1,5
м бæрзæндæн. Зæнг у тынг ауæдзгонд,
фæрскджын тутгонд, уæлейæ
пакъуыгонд æмя къабузджын. Сыфтæ сты
пакъуыгонд, æртæтигъон, егъау. Дидинтæ сты
лыстæг, урс, æмбырд сты аууондар æмди-
дины. Дыргътæ сты даргъ, иугæйттæ, тар-
морæ кæнæ сау, æрттиваг æмæ гæмæх.
ЖЕРДЕЛА, кæнæ Хъæддаг курага,
кæнæ Зарзары - чылауийы мыггагæй
сыфтæркалæг бæлас. Ис ын аикхуыз æм-
дымбыл сыфтæ, сæ цъуппытæ ивæзтгонд,
сæ кæрæттæ та лыстæгдæндагжынтæ.
Сыфтæр равзæрыны размæ ракалы урс,
кæнæ уардихуыз дидинтæ. Иуонстæггъæд
дыргътæ сты бургонд-сырхуыз, æмдым-
был, элиптикон кæнæ та аикиннæрдæм
хуызон. Сæ апп у лæгъз æмæ ставдцъар.
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
149

КУЧИНА
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
КУРАЙ - народное название
некоторых крупных зонтичных растений,
относящихся в основном к родам дудник и
борщевик. Из высушенных и
затвердевших стеблей этих растений
изготавливают продольные флейты - аэрофоны,
известные как курай, а ткже свирели.
КУЧИНА, или: Антипка, Вишня
душистая магалебская, Магалебка,
Черемуха Магалебская - кустарник или
дерево с темно-серой корой, светло-зелеными
листьями, на главных жилках.
УАДЫНДЗÆГ, кæнæ Курай - тут-
зæнгы æмæ сæнкы мыггæгтæм чи хауы
уыцы егъау аууондар зайæгойты адæмон
ном. Кæй бахус кæнынц æмæ чи ныхъ-
æбæр вæййы уыцы зæнгтæй аразынц
дæргъмæ флейтæтæ - аэрофонтæ, кæцы-
ты хонынц курай æмæ, æмæ уадындзтæ
САУЕС, кæнæ Къæбырттæг - къутæр
кæнæ бæлас тар-дзæройхуыз зæнгимæ,
фæлурс-кæрдæгхуыз сыфтимæ.
150

КАДЫБÆЛАС
Л
ЛАБАЗНИК, или Таволга - крупные
многолетние корневищные травы с
прямостоячим стеблем и перистыми
листьями. Цветки мелкие белые. В основном
это влаголюбивые растения. Все виды
холодостойки. Лабазник (таволга) часто
растет на приусадебных участках.
Многие виды этой травы помогают излечить
многие болезни.
ЛАБАЗНИК ВЯЗОЛИСТНЫЙ, или
Таволга вязолистная - род многолетних
трав с прямостоячим стеблем высотой до
2 м и перистыми. Для него характерны
желтовато-белые метельчатые соцветия.
Молодые побеги и листья употребляются
в пищу. Из цветков и листьев готовят
ароматный чай. Название от того, что
лабазник растет в тени сараев и хозяйственных
построек, заглушая вездесущую крапиву.
ЛАБАЗНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или Таволга обыкновенная- многолетнее
растение с прямым и тонким стеблем,
высотой 80 см. Листья перистые. Цветки
мелкие, белые или беловатые, шестиле-
пестные.
ЛАВАНДА - вечнозелёный,
сероватый от опушения полукустарник высотой
30-100 см, с сильным запахом. Листья
супротивные, сидячие. Цветки собраны в
ложные мутовки.
ЛАВР БЛАГОРОДНЫЙ -
вечнозелёное дерево или высокий кустарник,
достигающий 10-15 м в высоту, с бурой
гладкой корой и голыми побегами. Крона
густолиственная, преимущественно
пирамидальной формы. Цветки - мелкие и
желтоватые, однополые.
ХУГЪИСÆР, кæнæ Лæбæдой - егъау
бирæазон бынзæнгон кæрдæг растлæууæг
зæнгтимæ æмæ сисгонд сыфтимæ. Ди-
динтæ сты лыстæг кæнæ уардихуыз.
Фылдæр сты уымæлуарзаг зайæгойтæ,
иуылхуызтæ дæр сты уазалфæразон. Зайы
хæдзæрты фарсмæ. Ацы кæрдæгæй бирæ
хуызтæ æххуыс кæнынц низтæ дзæбæх
кæнынæн.
ТЫРГЬОН ХУГЪИСÆР, кæнæ
Хъармансыфхуыз лæбæдой - бирæа-
зон кæрдæг растлæууæг зæнгтимæ 2 м
бæрзæндæн æмæ сисгонд сыфтимæ. Ис
йын характерон бурбын-урс боцкъо-
гонд æмдидинтæ. Æрыгон талатæ æмæ
сыфтæ бæззынц хæрынæн. Сыфтæй æмæ
дидинтæй кæнынц цай. Иæ ном цæуы
уымæй æмæ зайæгой зайы сараты, хæд-
зарады арæзтады аууонты, пысыраты
уæлæмæ нæ уадзгайæ.
РАВГОН ХУГЪИСÆР - бирæазон
кæрдæг растлæууæг æмæ лыстæг зæнг 80
см бæрзæндæн. Сыфтæ сты сисгонд. Ди-
динтæ сты лыстæг, урс кæнæ урсбынтæ,
æхсæз дидинсыфджын.
УÆРÆХСЫФ, кæнæ Лавандæ - æну-
сонцъæх, дзæройхуыз пакъуыгондæй
тынгтæфаг къудзи 30-100 см бæрзæндæн.
Сыфтæ сты ныхмæвæрд, æнæсыфкъ-
ах. Дидинтæ æмбырдгонд сты мæн-
гзмæнтæнты.
КАДЫБÆЛАС, кæнæ Лавр - æнусон-
цъæх бæлас кæнæ бæрзонд къутæр, 10-15
м бæрзæндæн, тарбур лæгъз зæнгыцъа-
римæ æмæ гæмæх талатимæ. Бæлассæр у
бæзджынсыф, фылдæр пирамидон
форматы. Дидинтæ сты лыстæг æмæ бурбын.
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
151

ЛАПЧАТКА
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
ЛАВСОНИЯ, кæнæ Хенна, кæнæ Хна
- кустарник или небольшое дерево с
супротивными эллиптическими листьями.
Цветки многочисленные, мелкие, белые
или розоватые, пахучие.
ЛАГЕНАРИЯ, или Бутылочная
тыква, или Посудная тыква - сильное,
вьющееся растение. Длина плодов достигает
2 м, поэтому под нее ставят опоры -
высотой 2 м. Такие тыквы раньше применяли
в быту: в них хранили сыпучие
продукты (соль, муку, перец и др.) и жидкости
(вино, растительное масло, молоко и др.).
ЛАДЬЯН ТРЕХНАДРЕЗАННЫЙ,
или Ладьян трёхраздельный -
многолетнее травянистое растение. Стебель не
облиственный, прямостоячий, тонкий,
голый, жёлто-зелёный, высотой 8-30 см.
ЛАЗУРНИК ТРЕХЛОПАСТНЫЙ,
или Петрушка - многолетнее
травянистое растение высотой 60-150 см, с
округлым, ветвистым, голым стеблем. Цветки
белые, собраны в зонтики на длинных
цветоносах.
ЛАНДЫШ, или: Ландыш майский,
Ландышки, Сорочка, Мол один о -
многолетнее травянистое растение до 30 см
высоты. Цветоносный стебель
безлистный. Цветки снежно-белые, душистые,
собраны в рыхлую кисть. Капли растения
поддерживают больное сердце.
ЛАНДЫШ ЗАКАВКАЗСКИЙ - дол-
гоживущее, травянистое растение. На ней
расцветают белые, душистые, пониклые
цветки. Плодом его является красного
цвета мясистая ягода. Растение ядовитое
и лекарственное.
ЛАПЧАТКА - многолетники, реже
однолетники, двухлетники или
полукустарники. Стебли прямостоящие,
реже ползучие и укореняющиеся в
узлах. Цветки жёлтые, у немногих
белые, розовые или красные лепестки.
ХЪÆНЕ, кæнæ Хна - къутæр кæнæ
къаннæг бæлас ныхмæвæрд эллиптикон
сыфтимæ. Бирæнымæцон лыстæг ди-
динтæ сты урс кæнæ уардихуыз, тæфгæ-
наг.
ГОГУРА, кæнæ: Куысыфтæг, Лаге-
нари, Мигæнæн нас - хъæддых, тыхсæг
зайæгой. Дыргъты (халсарты) дæргъ-
хæццæ кæны 2 м, æмæ сын æвæрынц 2
м бæрзæндæн быцæутæ. Ахæм настæй
раздæр пайда кодтой: уым æвæрдтой згъ-
æлгæ продукттæ (цæхх, ссад, æ а.д.) æмæ
тæнгъæдттæ (сæн, зети, æхсыр æмæ ин-
нæтæ).
ÆНÆСЫФОН, кæнæ Бæгънæг-
гæрдæг - бирæазон кæрдæг зайæгой.
Растлæууæг лыстæг æмæ гæмæх зæнг у
бур-кæрдæгхуыз, 8-30 см. Зæнг у æнæ-
сыфон, растлæууæг, лыстæг, гæмæх,
бур-кæрдæгхуыз, 8-30 см бæрзæндæн.
ЧЕНДЗЕ, кæнæ Басгæрдæг - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой 60-150 см бæрзæн-
дæн, тымбыл, къабузджын, гæмæх зæн-
гимæ. Дидинтæ сты урс, æмбырд сты
даргъдидинхæссджын аууондарты.
ДЖЫДЖЫНА, кæнæ.Дзиджына, Ги-
гина, Дзæкъолон - бирæазон кæрдæг зай-
æгой 30 см бæрзæндæн. Дидинхæс зæнг
у æнæсыф. Дидинтæ сты митхуыз-урс
æмæ хæрздæф, æмбырдгонд сты хæмпус
цупалы. Зайæгойæ цы æртæхтæ рацæуы
бахъыгдаргæйæ, уыдон хорз сты рынчын
зæрдæйæн.
ХУССАЙРАГ ДЖЫДЖЫНА -
бирæазон кæрдæг зайæгой. Йæ уæлейæ
дидинкалынц урс, хæрздæф, зæбул ди-
динтæ. Йæ дыргътæ сты сырххуыз нарст
гагатæ. Зайæгой у хосгæнæг дæр æмæ
маргджындæр.
МÆЦКЪОР-бирæазон, къаддæр хатт
иуазонтæ, дыазон кæрдæджытæ, кæнæ къ-
удзитæ. Зæнгтæ сты растлæууæг, къаддæр
хатт бырæгтæ æлхынцъæгтæй уидæгтæ
уадзгæйæ. Дидинтæ сты бур, иуæй-иутæн
урс, уардихуыз кæнæ сырх дидинсыфтæ.
152

ÆХСИРÆГ
Растение используется при заболеваниях
желудочно-кишечного тракта. Выделяют
следующие виды лапчатки:
ЛАПЧАТКА ГУСИНАЯ, или
Гусиная лапка - многолетнее травянистое
растение. От стеблей местами отходят
тонкие усы, укореняющиеся в почву. Листья
прикорневые, сильно опушенные, сверху
зеленые, снизу
серебристо-бело-войлочные. Цветки золотисто-желтого цвета и
приятного запаха.
ЛАПЧАТКА КУСТАРНИКОВАЯ
- это листопадный кустарник высотой
50-100 см. Это единственный вид из
наших лапчаток с одревесневшим стеблем,
ослаблению цветения.
ЛАПЧАТКА
МЕЛКОЦВЕТКОВАЯ - небольшое многолетнее растение,
внешне очень похожее на землянику, 5-10
см высотой.
ЛАПЧАТКА СНЕЖНАЯ -
многолетнее травянистое растение. Стебли 7-22 см
высотой, довольно стройные.
Прилистники стеблевых листьев яйцевидные,
туповатые или коротко-приострённые.
ЛАПЧАТКА ХОЛОДНАЯ -
многолетнее травянистое растение. Стебли
восходящие. Прикорневые и нижние
стеблевые листья тройчатые, с обеих сторон
зеленые. Местообитание по каменистым
россыпям, альпийским лугам.
ЛАСТОВЕНЬ, или Ластовень
лазящий - травянистое вьющееся растение
со светло-зелеными стеблями. Черешки
короткие. Листья супротивные,
яйцевидно-ланцетные, светло-зеленые.
Маленькие коричнево-фиолетовые цветки,
бархатистые.
ЛАСТОВЕНЬ ПОГРЕБАЛЬНЫЙ -
травянистое вьющееся растение. Стебель
прямой, высотой 40-70 см; листья почти
сидячие. Растет по склонам гор, осыпям.
ЛАТУК, или Салат - род цветковых
травянистых растений, один из обычных
сорняков. Листья этого растения
располагаются в меридиональном направлении
(с севера на юг), так что по ним можно
Пайда дзы кæнынц ахсæн æмæ тъæнгты
низтæ дзæбæх кæнынæн. Æвзарынц
æмæ хицæн кæнынц мæнæ ахæм мæц-
къоры хуызтæ:
ХЪАЗЫ МÆЦКЪОР, кæнæ Бабы-
зыкъах - бирæазон кæрдæг зайæгой. Йæ
зæнгтæй ранæй-рæтты ацæуынц тæнæг
сыгтæ, кæцытæ уидаг уадзынц мæры.
Сыфтæ сты уидагрæбинæгтæ, тынг пакъ-
уыджын, уæлейæ кæрдæгхуыз, бынæй
та æвзистхуыз-урс-нымæтгод. Дидинтæ
зæрин-бурхуыз æмæ хæрзтæфаг.
КЪУТÆР МÆЦКЪОР, кæнæ Къул-
сойнæ - сыфтæркалæг къутæр 50-100 см
бæрзæндæн. Мæцкъортæй иунæг хуыз,
кæцыйæн йæ зæнг сси хъæдвыдхуыз.
ЛЫСТÆГДИДИН МÆЦКЪОР - къ-
аннæг бирæазон кæрдæг зайæгой, æдтейæ
бакæсгæ æрыскъæфы хуызæн, 5-10 см
бæрзæндæн
МИТЫН МÆЦКЪОР - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Растлæууæг зæнгты
бæрзæнд у 7-22 см. зæнгон сыфты дæл-
сыфтæ сты аикхуыз, къуымых кæнæ
цыбы цыргъгонд.
ХОХАГ МÆЦКЪОР - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Зæнгтæ сты уæлæмæ
схæцгæ. Уидагрæбын æмæ бинаг зæнгон
сыфтæ сты æртывæр, дыууæрдыгæй дæр
кæрдæгхуыз. Зайы хохаг уыгæрдæнты,
дурджын рæдзæгъдты.
АРЦСЫФ - кæрдæг тыхсæг зай-
æгой фæлурс-кæрдæгхуыз зæнгтимæ.
Сыфкъæхтæ сты цыбыр. Сыфтæ сты
ныхмææвæрд, аикхуыз-сасаригонд,
фæлурс-кæрдæгхуыз. Лыстæг морæ-фио-
летон дидинтæ сты хъуыдабæгонд.
САУДИДИН АРЦСЫФ - кæрдæг
тыхсæг зайæгой. Зæнг у раст, 40-70 см
бæрзæндææн; сыфтæ æнæкъах. Зайы
хæхты фæхстыл, лæбырдты
ÆХСИРÆГ, кæнæ: Латук, Хоры
сындз, Хуари синдзæ - дидинджы-
ты мыггагæй кæрдæг зайæгой, хæм-
пæл кæрдæджытæй иу. Йæ сыфтæ
æвæрд вæййыц меридиалон здæхт
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
153

ЛЕВКОИ ДУШИСТЫЙ
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
и
к
определить страны света. Поэтому их
называют компасными. Научное название
рода произошло от латинского слова 1ас
-«молоко», что связано с содержащимся в
растении млечным соком, который
выделяется при повреждении стеблей и листьев.
Выделяют следующие виды латука:
ЛАТУК ДИКИЙ КОМПАСНЫЙ -
это травянистое двулетнее растение
высотой 60-150 см, с белым млечным соком.
Стебель твердый, покрытый жесткими
щетинками. Растение имеет неприятный
запах.
ЛАТУК ОГОРОДНЫЙ -травянистое
однолетнее растение, по ряду признаков
очень сходное с латуком диким. Растет в
огородах.
ЛЕБЕДА, или Марь белая -
однолетние, многолетние травы, полукустарники
или кустарники. Пищевое растение.
Растет на богатых почвах
ЛЕБЕДА БОРОДАВЧАТАЯ -
полукустарник 20-50 сантиметров высотой.
Стебель растения округлый, белесый, от
основания ветвистый. Листья друг
напротив друга, сероватые, овальные или
удлиннено-овальные. Ядовитое растение.
ЛЕБЕДА РАСКИДИСТАЯ - вид
однолетних травянистых растений высотой
30-90 см. Стебель большей частью
ветвистый и прямой. Пищевое растение с
листьями без мучнистого налета.
ЛЕВКОЙ, или Маттиола -
однолетние и многолетние травянистые
растения высотой до метра образующее
одревесневающие кустики. Русское
название Левкой пришло к нам от немецкого
«Ьеуко>|е», итальянского «1еисо]о»,
латинского «1еисоюп» «белая фиалка».
ЛЕВКОЙ ДУШИСТЫЙ - редкое
и очень своеобразное растение горных
степей. Издали бросаются в глаза его
беловато-войлочные, декоративные, густо
облиственные стебли с сильно пахучими
цветками.
(цæгатæй хуссармæ), æмæ уый тыххæй
базонæн ис дунейы бæстæты кæрæттæ.
Уый тыххæй йæ хонынц хъыбыллæхуыз.
Йæ наукон ном рацыди латинаг дзырдæй
1ас -«æхсыр», кæцы бает у зайæгойы цы
æхсырдон ис уыйимæ, кæцы рацæуы зай-
æгойы бахъыгдаргæйæ. Æвзарынц æмæ
хицæн кæнынц мæнæ ахæм æхсирæгы
хуызтæ:
ÆРНÆГ ÆХСИРÆГ - дыазон
кæрдæг зайæгой 60-150 см бæрзæндæн,
урс æхсырдонимæ. Зæнг у хъæбæр, фидар
хъистæй æхгæд. Зайæгойæн ис зæрдæмæ
нæцæугæ тæф.
ХÆДЗАРОН ÆХСИРÆГ - иуа-
зон кæрдæг зайæгой, цалдæр миниуæг-
тæй у æрнæг æхсирæгы хуызæн. Зæйы
цæхæрадæтты.
ФУТÆГ, кæнæ Фотæг, кæнæ Лебеда
- иуазон, бирæазон кæрдæджытæ, къуд-
зитæ кæнæ къутæртæ. У хæрыны кæрдæг.
Зайы хъæздыгдæр мæрты: хуымты.
БЫЗЫЧЪИ ФУТÆГ, кæнæ Хъæсхь-
æсагæ - 20-50 см бæрзæндæн къудзи.
Зайæгойы зæнг у тымбыл, урсой, суанг
бынæй къабузджын. Сыфтæ кæрæдзийы
ныхмæ, дзæройгонд, овалон кæнæ даргъ-
гонд-овалон. У маргджын зайæгой.
ФÆТÆН ФУТÆГ - иуазон кæрдæг-
хуыз зайæгой 30-80 см бæрзæндæн. Зæнг
у фылдæр хай къабузджын æмæ раст.
Хæрынæн бæзгæ зайæгой, йæ сыфтæ сты
æнæ ссадхуыз салфæй.
ЛЕВКОЙ, кæнæ Маттиола - иуазон
кæнæ бирæазон иу метры бæрзæндæн
кæрдæг зайæгой, кæцы аразы хъæдвыд
къудзитæ. Уырыссаг ном Левкой æрба-
цыд немыцаг æвзагæй «Ьеуко]е», италиа-
гæй «1еиæ)0», латинагæй «1еисоюп» «урс
æрвдидинæг».
ХÆРЗДÆФ ЛЕВКОЙ - стæм æмæ
хицæнхуыз хохаг быдырты зайæгой.
Дардæй зынынц йæ урсбын-нымæтгонд,
декоративон, бæзджын сыфтæрæвæрд
зæнгтæ тынг тæфгæнаг дидинтимæ.
154

ÆХСÆРБÆЛАС
ЛЁН, или: Лен культурный, Лён
обыкновенный, Лен посевной - однолетнее
растение высотой до 150 см. Стебли
одиночные, прямые, тонкие, ветвящиеся. Листья
у растения очередные, сидячие,
заостренные. Цветки голубые, реже белого или
розового цвета на длинных цветоножках.
ЛЕН-ДОЛГУНЕЦ - растение,
представитель льняного рода - имеет и
высокий стебель, разветвленный лишь в
самой верхней части. Является основным
поставщиком льняного волокна.
ЛЕН-КУДРЯШ - низкое, сильно
разветвленное растение. Волокно у него
короткое - стебля-то почти нет - зато много
семян, из которых получают льняное
масло.
ЛЕПЧИЦА, или Подмаренник цепкий
- однолетняя сорная трава, растет вдоль
дорог на полях и в кустарниках по всей
территории Осетии. Подмаренник
цепкий применялся в народной медицине
при раке.
ЛЕТАРИЯ ВОЛЧЬЯ, или Летария
лисья - лишайник, свисающий густыми
пучками. Он распространен на высотах
1500-2500 м н.у.м. Растет на стволах и
ветвях деревьев хвойных пород, иногда
на гниющей древесине, в основном в
горных лесах.
ЛЕЩИНА ОБЫКНОВЕННАЯ -
лесной кустарник широко распространен
от припойменных лесов. Хорошим
урожаем радует не каждый год, так как часто
побивается заморозками. Растение-пыль-
ценос и медонос леса.
ЛЕЩИНА ДРЕВОВИДНАЯ, или
Медвежий орех, или Орех медвежий -
дерево, обладает стройным стволом,
который венчает широкопирамидальная
крона. В отличие от большинства других
видов лещины, этот вид представляет собой
не кустарник, а дерево высотой до 20-30
метров.
ЛЫСТÆГ Г7ЕН, кæнæ: Гæн, Халгæн,
Тынгæрдæг, Хуымæтæджы гæн — иуа-
зон кæрдæг зайæгой 150 см бæрзæндæн.
Зæнгтæ сты иугæйттæ, æмраст, лыстæг,
къабузджын. Зайæгой сыфтæ сты радгай,
æнæсыфкъах, цыргъгонд. Дидинтæ сты
æрвхуыз, къаддæрхатт урс кæнæ уарди-
хуыз даргъ сыфкъæхтыл.
ДАРГЪХАЛГÆН, кæнæ Даргъхалæ
гæнæ - гæнты мыггагæй зайæгой, ис йын
бæрзонд зæнг, æппæты уæлейæ хæйт-
ты къабузджын. У сæрмагондæй гæны
фæскъау дæттаг.
ПЫХЦЫЛГÆН, кæнæ Пихцилгæнæ -
къаннæг, тынг къабузджын зайæгой. Йæ
таг (фæскъау) у цыбыр. Зæнг йын зæгъæн
ис æмæ нæй. Фæлæ йын вæййы бирæ мы-
ггаг, кæцытæй аразынц гæны зети.
ÆНДÆДЗАГ, кæнæ Ныхæсаг - иуа-
зон кæрдæг зайæгой. Зайы фæндагкæрæт-
ты, хуымбыдырты æмæ къутæрбынты
Ирыстоны алы ран дæр. Раздæр дзы
пайда кодтой адæмон медицинæйы ракы
ныхмæ.
ХИХХЪÆДЫ ЛЫВЗ, кæнæ Летариа
- бæзджын бындзыггай зæбулгонд лывдз.
Хæлиугонд у 1500-2500 м д.æ.у. Зайы
хихджын бæлæсты зæнгтыл æмæ къалиу-
тыл, иуæй-иу хат та æмбигæ хъæдвыдыл,
фылдæр хохаг хъæдты.
ÆХСÆР, кæнæ Æхсæрæ - хъæддаг
къутæр, парахат у атагъаты хъæдты. Хорз
тыллæг алы аз нæ дæтты, уымæн æмæ
арæх уазал рæстæгæй хъыгдард байа-
фынц йæ дидинтæ.У рыгдæттæг æмæ мы-
дхæссæг.
ÆХСÆРБÆЛАС, кæнæ Арсы æх-
сæр, кæнæ Бæласæхсæр - бæлас, кæцый-
æн ис хæрзконд зæнг, æмæ кæцыйæн ис
фæтæнпирамидалон бæлассæр. Иннæ
æхсæртæй уæлдай ацы хуыз нæу къутæр,
фæлæ у бæлас 20-30 м бæрзæндæн.
М
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
155

ЛИЛИЯ ОДНОБРАТСТВЕННАЯ
А ЛИГУЛЯРИЯ, или Бузульник - род
г- многолетних трав. Листья у большинства
видов образуют прикорневую розетку,
В почковидные и сердцевидные. Окраска
листьев - от зелёной до тёмно-зелёной,
Г зеленовато-фиолетовой и красно-корич-
п невой. Окраска цветков - от бледно-жёл-
" того до оранжевого. Научное название
^ рода происходит от лат. П§и1а («язычок»)
- по форме краевых цветков в корзинках.
ж ЛИГУСТИКУМ КРЫЛАТЫЙ -
ядовитая трава из семейства зонтичных. Сте-
3 бель голый, простой или наверху
ветвистый, 50-150 см высотой. Листья голые,
И треугольные или широко яйцевидные.
1^. Лепестки перед распусканием розовые,
потом белые. Ароматный корень интен-
К сивно используется в народной медицине
при вздутиях, запорах, болезнях печени,
Ш почек и мочевого пузыря, а также при
многочисленных женских заболеваниях.
ЛИКВИДАМБАР СТИРАКСОВЫЙ
ИЛИ СМОЛИСТЫЙ, или Амброво
дерево - дерево, обладающее ценной
древесиной; декоративное растение;
используется в озеленении и в культуре (г.
Владикавказ, дендрарий). Растёт в
нижнегорном лесном поясе Осетии.
ЛИЛИЯ, или Водяная лилия, или
Кувшинка - род многолетних луковичных
травянистых растений. Цветки белые,
жёлтые, красные, оранжевые. Стебли
олиственные, ежегодно отмирающие.
Листья линейные, ланцетные, яйцевидные,
сидячие. На Кавказе выделяют
следующие виды лилии:
ЛИЛИЯ КЕССЕЛЬРИНГА -
многолетнее травянистое растение высотой
60-100 см. Луковицы яйцевидные.
Соцветие пирамидальное, рыхлое. Цветки
желто- соломенного цвета. Рыльце
фиолетовое. Тычинки фиолетовые, тёмные.
ЛИЛИЯ
ОДНОБРАТСТВЕННАЯ, или Лилия грузинская —
многолетнее травянистое растение,
достигающее 1-1,8 м в высоту.
ДАРГЪÆВЗАГ, кæнæ Лигуляриа
- бирæазон кæрдæджы мыггаг. Фыл-
дæр хуызтæн сты уидагрæбын пакагон-
дæй, уыргхуыз æмæ зæрдæхуыз. Сыфты
ахуырст у кæрдæгхуызæй райдай æмæ
тар кæрдæгхуыз, кæрдæгхуыз-фиолетон
æмæ сырх-морæ. Дидинты ахуырст у
фæлурс-бурæй суанг талгъæрмæ. Наукон
ном «1л§и1апа» цæуы латинагæй П§и1а
(«æвзаг») - йæ тæскъгонды цы дидинтæ
ис уыдон формæмæ гæсгæ.
ХОСГÆРДÆГ, кæнæ Билбатыхъ,
кæнæ Базырджын Лигустикум - аууо-
ндарты бинонтæй маргджын зайæгой.
Зæнг у гæмæх, хуымæтæг, уæлейæ къаб-
узджын, 50-150 см бæрзæндæн. Дидин-
сыфтæ ракалыны размæ вæййынц уарди-
хуыз, уый фæстæ урс. Будтæфгæнаг уида-
гæй пайда кæнынц адæмон медицинæйы:
тыппыр низæн, сурхуылфæн, игæры, уы-
ргты æмæ мисындзæгы низтæн, æмæ ма
сылгоймаджы бирæ низтæн.
АМБРОН - зынаргъ хъæдæрмæгджын
бæлас - декоративон зайæгой, Зайæгойæ
пайда кæнынц цъæхсфæлыстады æмæ
культурæйы (Дзæуджыхъæуы денра-
рийы). Рæзы ма Ирыстоны бинаг хохагхъ-
æдты тæлмы.
КÆРКУСÆГ, кæнæ: Хъоппæг, Хъоп-
пæгъ, Кæркус, Хъобæгъ, Лили - бирæа-
зон хъæдындзæгон кæрдæг зайæгой. Ди-
динтæ сты урс, бур, сырх æмæ талгъæр
хуызтæ, Зæнгтæ сты сыфджын, алы аз
дæр бахус вæййынц. Сыфтæ сты хаххон,
аикхуыз, æнæсыфкъах. Хицæн кæнынц
мæнæ ахæм кæркусæгы хуызтæ:
ХЪОППÆГ, кæнæ Уæлхохаг кæр-
кусæг - бирæазон кæрдæг зайæгой 60-100
см бæрзæндæн. Дидинтæ сты бур-хъæм-
пхуыз. Йæ бырынкъау у фиолетонхуыз.
Дидинхаутæ та фиолетон æмæ тар.
ХОХАГ ХЪОППÆГ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 1-1,8 м бæрзæндæн.
Зæнг у хъæбæр, кæрдæгхуыз, æмбæрзт
у урсбын нымæтын пакъуыгондæй.
156

СУСХЪÆД
Стебель жёсткий, зелёный, покрытый
беловатым войлочным опушением.
Декоративное растение. Растение занесено в
Красную книгу России.
ЛИМОДОРУМ НЕДОРАЗВИТЫЙ
- травянистое растение высотой 50-80
см. Все растение зеленовато-фиолетовое.
Стебель толстый, покрыт чешуйчатыми
листьями. Соцветие рыхлое. Цветок
фиолетовый. Вид внесен в Красную книгу
России.
ЛИМОН - небольшое вечнозелёное
плодовое дерево высотой до 5-8 м.
Листья кожистые, зелёные. Плод длиной 6-9
см, диаметром 4-6 см, яйцевидный или
овальный.
ЛИМОННИК - крупный
кустарник-лиана, напоминающий виноградную
лозу. Мощный стебель достигает длины
10-15 м. Эластичные побеги обвивают
стволы деревьев. Цветы с приятным
запахом, белого или кремового цвета. Ягоды
лимонника ярко-красные, шаровидные,
очень кислые. Лимоном пахнут семена,
кора стеблей и корни - отсюда и название
растения.
ЛИМОННИК КИТАЙСКИЙ -
листопадная лиана длиной до 10-15 м.
Побеги с гладкой желтоватой корой. Цветки
диаметром до 1,5 см, с отчётливым
ароматом, белые, однако к концу периода
цветения розовеют.
ЛИННЕЯ СЕВЕРНАЯ - самый
низкорослый из лесных кустарничков.
Длинные нитевидные стебли ее стелются по
земле и по мху. Два изящных белых
цветка, напоминающих по форме
колокольчик, - характерная особенность линией.
Они имеют своеобразный запах миндаля
или ванили.
ЛИПА - род листопадных деревьев
семейства липовых. Высота дерева 15-25
(до 40) м, диаметр 2 (до 5) м. Кора
серо-бурая. Листья очередные, округлые.
Цветки правильные, из 5 чашелистиков и
5 белых или желтовато-белых лепестков.
Выделяют следующие виды липы:
Зайæгой у декоративон. Зайæгой хает у
Уæрæсейы Сырх чиныгмæ.
ДИШИ, кæнæ Диси,, кæнæ Лииодо-
рум - кæрдæг зайæгой 50-80 см бæрзæн-
дæн. Зайæгой æнæхъæнæй дæр у кæрдæ-
гхуыз-фиолетон. Ставд зæнг æмбæрзт у
хæрвхуыз сыфтимæ. Дидин у фиолетон-
хуыз. Зайæгой хает у Уæрæсейы Сырх
чиныгмæ.
ЛИМОН - къаннæг æнусонцъæх дыр-
гъджын бæлас 5-8 м бæрзæндæн. Сыфтæ
сты цармгонд, кæрдæгхуыз. Дыргъы дар-
гъ у 6-9 см, йæ диаметр та 4-6 см, аикхуыз
кæнæ овалон.
ЦÆНЦЪХÆЛИ - егъау къутæр-здых-
сой, зæрдыл лæууын кæны сæнæфсиры
хилайы. Тыхджын зæнг схæццæ вæййы
10-15 м бæрзæндмæ. Эластикон талатæ
стыхсынц бæласы зæнгтыл. Дидинтæ
сты хæрзтæфаг, урс кæнæ фæлбур хуыз.
Йæ гагатæ сты ирд-сырхкъоригонд, тынг
туаг. Лимоны тæф кæнынц йæ мыггæгтæ,
зæнгы цъар æмæ уидæгтæ - ардыгæй йæ
уырыссаг ном.
КИТАЙАГ ЦÆНЦЪХÆЛИ
сыфтæркалæг зайæгой - здыхсой 10-15
дæргъæн. Талаты цъар у лæгъз æмæ бур-
бын. Дидинтæ бæрæг будтæфаг, урсхуыз,
фæлæ сæ хусы размæ райсынцуардихуыз.
ДЗÆГЪДЗÆГЪÆГ, кæнæ Цæгатаг
Линнея, кæнæ Дзæгъдзæгъгæнаг - æп-
пæты къаддæр хъæддаг къутæр. Дар-
гъ æндаххуыз зæнгтæ зæххæмвæз æмæ
хъуынатыл лæууынц. Дыууæ хæрзконд
дзæнгæрæггхыз дидины сты характерон
ацы зайæгойæн. Ис сын кæрдæфы æмæ
уанилы тæф.
СУСХЪÆД кæнæ Сосхъæдæ,
кæнæ Сосгьæдæ - сусхъæды бинонтæй
сыфтæркалæг бæлас 15-25 (40 онг) м
бæрзæндæн, диаметр та 2-5 м. зæнгы
цъар у дзæрой-тархуыз. Сыфтæ сты тым-
был, радгай æвæрд. Дидинтæ сты раст,
5 къуссыфимæ æмæ 5 урс кæнæ бур-урс
дидинсыфтимæ. Хицæн кæнынц мæнæ
ахæм сусхъæды хуызтæ:
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
157

ЛИСТВЕННИЦА
А ЛИПА БЕГОНИЕЛИСТНАЯ (кав-
с казская) - крупное, до 40 м высотой,
декоративное дерево, с округлой или широ-
В кояйцевидной кроной, с
пурпурно-красными молодыми побегами.
Г ЛИПА КРУПНОЛИСТНАЯ - дерево
п высотой до 40 м, со стройным стволом
и густой широкопирамидальной кроной.
Е Молодые побеги красновато-коричневые,
пушистые, редко голые.
Ж ЛИПА МЕЛКОЛИСТНАЯ, или Липа
сердцевидная - листопадное дерево 20-38
3 м высотой с шатровидной кроной. Кора
тёмная, на старых деревьях бороздчатая.
И ЛИПУЧКА ОБЫКНОВЕННАЯ -
\/[ двулетний волосисто-шершавый сорняк
до 50 см вые. Стебель тонкий, крепкий,
К вверху ветвистый. Цветы мелкие, голу-
п бые, плоды трехгранные с двумя рядами
™ «якорьков», которые пристают к платью,
шерсти животным. Встречается от
равнинных до горных степей. На территории
Осетии встречаются Липучка
оттопыренная, Липучка ежевидная, Липучка не-
забудковидная, Липучка щетинистая.
ЛИСИЧКА ЖЁЛТАЯ, или Лисичка
настоящая - весьма распространенный
гриб. Часто встречается во мхах, в
хвойных лесах. Шляпка цвета яично- или
оранжево-желтого.
ЛИСОХВОСТ, или Лисохвостник,
или Лисий хвост, или Алопекурус -
многолетние, реже однолетние луговые
травы высотой не более 1м. Латинское
название роду дано по сходству соцветия с
хвостом. На территории Осетии
встречаются: Лисохвост ледниковый, Лисохвост
луговой, Лисохвост мышехвостникови-
двый, Лисохвост пушисто-цветковый и
Лисохвост тростниковый.
ЛИСТВЕННИЦА - род хвойных
деревьев семейства сосновых, 30-35 м
высотой, со сбрасываемой на зиму хвоей.
КАВКАЗАГ СУСХЪÆД - егъау, 40 м
онг бæрзæндæн, декоративон бæлас, тым-
был кæнæ фæтæнаикхуыз бæлассæримæ,
сæнтсырх-сырх æрыгон талатимæ.
ЕГЬАУСЫФДЖЫН СУСХЪÆД -
цыппор метры онг бæрзæндæн бæлас,
хæрзконд зæнгимæ æмæ бæзджын
фæтæнпирамидон бæлассæримæ. Æры-
гон талатæ сты сырхбын-морæхуыз, фæл-
мæн, хаттгай гæмæхтæ.
ЛЫСТÆГСЫФ СУСХЪÆД -
сыфтæркалæг бæлас 20-38 м бæрзæндæн
цатырхуыз бæлассæримæ. Зæнгы цъар у
тар, зæронд бæлæстыл та ауæдзгонд
ÆНДÆДЗОЙ, кæнæ Æндæдзаг -
дыазон æрду-дæрзæг хæмпæлгæрдæг 50
см бæрзæндæн. Зæнг у лыстæг, фидар,
уæлейæ къабузджын. Лыстæг дидинтæ
сты æрвхуыз, дыргътæ æртæфæрскон
дыууæ рæнхъы «науæнгуыртимæ», кæ-
цытæ ныхæцынц дзаумайыл, цæрæгойты
хъуынтыл. Сæмбæлæн сыл ис æнæхъ-
æдбыртæй суанг хохаг тыгъдбыдырты.
Ирыстоны ис ахæмтæ: Тыппыр æндæд-
зой, Уызынхуыз æндæдзой, Мароххуыз
æндæдзой, Хъисджын æндæдзой.
БУРЗОКЪО - тынг парахатгонд
зокъо. Арæх йыл сæмбæлæн ис хъуына-
бынты, хихджын хъæдты. Йæ сæр у аик-
кæнæ талгъæр-бур хуыз.
РУВАСДЫМÆГ, кæнæ Рувасы Къ-
æдзил, кæнæ Гæдидумæг - бирæазон,
къаддæр хатт иуазон угæрдæны кæрдæг
зайæгойтæ 1 м онг бæрзæндæн. Латинаг
ном «А1оресиш5» йын радтой уымæн
æмæ у къæдзил (дымæг) хуыз. Ирыстоы
сæмблæн ис: Цъитийы рувасдьшæг, Уы-
гæрдæны рувасдымæг, Мыстыкъæдзилон
рувасдымæг, Фæлмæндидин рувасдымæг,
æмæ Цъæнут рувасдымæг.
СЫФНÆЗЫ, кæнæ Сифнæ-
зи, кæнæ Сифтæрæг - хихджын
бæлас мыггагæй нæзыйы бинонтæй
бæлæстæ, 30-35 м бæрзæндæн.
158

СЫФГОНД ЛЫВДЗ
Хвоя мягкая, плоская. Семенные шишки
округлые или продолговатые (молодые -
красноватые или зеленые), сидят на
концах олиственных укороченных побегов.
ЛИСТОВИК ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или Листовник, Костенец сколопендро-
вый - многолетний папоротник высотой
30-80 см. Листья тёмно-зелёные,
кожистые, голые, цельные, их длина
составляет 10-60 см, ширина - 3-6 см. На нижней
поверхности листьев располагаются
параллельно друг другу сорусы. Их
расположение напоминает ноги многоножки,
откуда происходит видовое название
растения 5со1орепс1пит - с латыни означает
«сороконожка».
ЛИШАЙНИК, или Лишай - низшее
слоевищное растение, представляющее
собой симбиоз гриба и водоросли и
растущее на камне, на коре деревьев.
Растения являются индикаторами загрязнение
воздуха. В народной медицине
растением лечат ожоги. Выделяют следующие
виды лишайников:
ЛИШАЙНИК БОРОДАЧ -
отличается ярко выраженными противомикробны-
ми свойствами, что делает его хорошим
средством для борьбы с кожными
заболеваниями и трофическими язвами.
ЛИШАЙНИК ЗОЛОТЯНКА -
представляет собой собрание розеток
оранжево-желтого цвета. Растет на
обработанной древесине, заборах или деревянных
постройках.
ЛИШАЙНИК КУСТИСТЫЙ -
слоевище имеет вид кустиков или свисающих
бород. Такие лишайники могут расти как
на земле, так и свисать с деревьев,
древесных остатков, скал.
ЛИШАЙНИК ЛИСТОВАТЫЙ -
слоевище имеет вид пластинок; они плотно
прикрепляются к субстрату при помощи
выростов нижнего слоя.
Йæ хихтæ зымæг æркæлынц. Хихтæ сты
фæлмæн, тъæпæн. Мыггагы гыркъотæ
сты тымбыл кæнæ дæргьæццон (æрыг-
гæтæ - сырхбынтæ кæнæ кæрдæгхуыз)
бадынц сыфтæрджын цыбыр талаты
кæрон.
СЫФÆГ, кæнæ Сыфгæрдæг - бирæа-
зон цил зайæгой 30-80 см бæрзæндæн.
Сыфтæ сты тар-кæрдæгхуыз, цармгонд,
гæмæх, æнæхъæнтæ, сæ дæргъ у 10-60
см, фæтæн та - 3-6 см. Сыфты бинаг фарс
кæрæдзимæ фæрсæй-фæрсмæ æвæрд сты
сорустæ. Сæ æвæрд афтæ у, æмæ зæрдæй-
ыл ауыннын кæнынц бирæкъахоны къæх-
тæ, æмæ ардыгæй цæуы сæ латинаг ном
5со1орепс1пит - кæцы амоны «цыппоркъ-
ахон».
ЛЫВДЗ, кæнæ: Лывз, Цæгæрхъуы-
на, Ливдзæ, Гьунагæрдæг, Хæрæгихуай-
раг - дæлдæр бынзæнгон зайæгой, кæцы
у зокъоты æмæ донзайты симбиоз æмæ
зайы дуртыл, бæлæсты зæнгты цъарыл.
Зæйæгойтæ сты уæлдæфы чизитæ бæрæг
кæнæг. Дзæбæх кæны сыгъдты. Хицæн
кæнынц мæнæ ахæм лывдзы хуызтæ:
ЗАЧЪЕЛЫВДЗ, кæнæ Цæгæрхъуына,
кæнæ Рехгун цæгæргъуна - хицæн кæны
зындгонд микробтыныхмæ миниуæгтæй,
æмæ дзы уый тыххæй пайда кæнынц буа-
ры низты æмæ тропикон хъæдгомты ных-
мæ.
ЗÆРИНУЫЗ ЛЫВДЗ - лывдз, кæцы
у талгъæр-бурхуыз пакагондты æмбырд.
Зайы куыстгонд хъæдвыдтыл, брутыл
æмæ хъæдæй конд арæзтадты.
КЪУДЗИГОНД ЛЫВДЗ - фæлтæрæг
у къудзихуыз кæнæ зæбул зачъетæ. Ахæм
лывдзытæн сæ бон зайын у куыд зæххыл,
афтæ зæбулкæнын бæлæстæй, хъæдвыды
баззайæгтæй, къæдзæхтæй
СЫФГОНД ЛЫВДЗ - фæлтæрæг у
цъарæгы хуыз; уыдон фидар ныххæцынц
субстратыл бинаг цъары срæзæгты фæр-
цы.
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
159

ломонос
А ЛИШАЙНИК НАКИПНОЙ - слое-
г- вище имеет вид корочек. Они могут жить
на крутых склонах гор, деревьях и даже
В на бетонных стенах.
Г ЛИШАЙНИК ОЛЕНИЙ МОХ, или
п Ягель - кустарниковый лишайник,
состоящий из небольшого слоевища и сильно
Е разветвленных в виде кустика веточек.
р ЛИШАЙНИК ПАРМЕЛИЯ - широ-
11 ко используется в народной медицине для
)К лечения сильного кашля, острого колита,
туберкулеза легких, заболеваний желу-
3 дочно-кишечного тракта.
., ЛИШАЙНИК ТИПОГРАФСКИЙ -
И
лишайник, который с трудом замечается
\\ по беловатому налету на коре. Он
образует тонкий черный рисунок из извилистых
К линий, напоминая древние письмена.
|-| Обитает на стволах лип.
™* ЛОБАРИЯ ЛЕГОЧНАЯ - лишайник,
встречающийся в лесном поясе, на
стволах и камнях. Их причудливо
вырезанные крупнолистоватые тела напоминают
кружева, окутывающие разноцветным
чехлом деревья и валуны.
ЛОБАРИЯ ШИРОКАЯ - один из
редких лишайников поднимающаяся от
предгорий до высокогорий, чаще всего в
широколиственных лесах, на коре буков,
замшелых скалах.
ЛОЖНЫЙ ОПЁНОК, или Ложноо-
пёнок - название нескольких видов
ядовитых или несъедобных грибов, внешне
похожих на съедобные опята.
ЛОМОНОС - лиана, изредка
встречающаяся в пойменных лесах,
кустарниковых зарослях, дубово-грабовых лесах, по
оврагам. Красив вьющимися лазящими
стеблями. Цветки белые, слегка
ароматные. Волоски плодов-семянок рода
Ломонос, попадая в нос человека, вызывают
неприятные ощущения - эта особенность
дала русское название всему роду.
КЪÆДЗÆХЛЫВДЗ, кæнæ Къæд-
зсеххъуына, кæнæ Къæдзæхгъуна - фæл-
тæрæг у цъарæгты хуыз. Уыдон зайынц
къæдзæхты фæхстыл, бæлæстыл, æмæ
бетонкъултыл
САГТЫ ЛЫВДЗ - къудзигонд лывдз,
кæцы арæзтгонд у гыццыл фæлтæрæгæй
æмæ тынг парахатгонд къудзихуыз къаб-
узтæй
ХУЫФÆДЖЫ ЛЫВДЗ - лывдз,
кæцыйæ пайда кæнынц адæмон меди-
цинæйы тынг хуыфæджы, карз колиты,
рæуджыты низы, ахсæн æмæ тъæнгты
низтæ дзæбæх кæнынæн.
НЫВÆФТЫД ЛЫВЗ - лывдз, кæцы
зынтæй равзарæн ис йæ цъары урсбын
салфæй. Аразы аив сау нывæфтыд
кæдз-мæдзы хæххытæй, кæцытæ зæрдыл
лæууын кæнынц рагон фыстуæттæ. Цæры
сусхъæды зæнгы цъарыл.
РÆУГОНЛЫВДЗ, кæнæ Лобариа
- лывдз, кæцыйыл сæмбæлæн ис хъæ-
ды тæлмыты, зæнгтыл æмæ дуртыл. Йæ
æнахуыр лыгтæ егъаусыфтæгонд буартæ
зæрдыл æрлæууын кæннынц хызгондтæ,
кæцытæ сæхи æртухынц алыхуыз агъу-
дæй бæлæстыл æмæ дзæгъæлдуртыл
ХОХАГ РÆУГОНЛЫВДЗ, кæнæ
Фæтæн Лобариа - стæм лывдзытæй иу,
кæцы ссæуы хохрæбынтæй суанг уæлхох-
тæм, арæхдæр фæтæнсыфджын хъæдты,
тæрсыты зæнгты цъарыл, хъуынаджын
къæдзæхтыл.
МÆНГБЫНГАРДЗОКЪО, кæнæ:
Мæнгбынгардон - зокъоты цалдæр хуы-
зты ном, æдтейæ бакæсгæйæ бынгардоны
хуызæн.
ÆХСНЫРСÆГ - тыхсой, кæцыйыл
иуæй-иу хатт сæмбæлæн ис къутæрбын-
ты, донытæрфыты хъæдты, адагты. Рæ-
сугъд у тыхсгæ бырæг зæнгтæй. Дидинтæ
сты урс, гæзæмæ будтæфаг. Аппæгдыргъ-
ты æрдутæ фындзы хуынчъыты куы ба-
хауы, уæд расайы хъыггаг æнкъарæнтæ
- уыцы миниуæгы тыххæй йын радтой
уырыссаг, æмæ ирон ном дæр.
160

дондидин
ЛОМОНОС ВОСТОЧНЫЙ -
полудеревянистая лиана высотой до 4-6
м. Стебель лазящий, ребристый, иногда
красноватый. Все растение густо
курчаво-опушенное или почти голое.
ЛОПАСТНИК - условно-съедобный
гриб. Обитает на почве и древесине в
лесах. Различают лопастники - курчавый,
ямчатый, упругий и осенний, бокальча-
тый и длинноножковый. Все они
практического значения не имеют.
ЛОПУХ БОЛЬШОЙ, или Лопуишик,
или Репейник, или Дедов ник - двулетнее
травянистое растение, ветвистым
корнем, проникающим на глубину до 1,5 м.
Листья прикорневые крупные, а
стеблевые к верхушке быстро уменьшающиеся.
Цветки мелкие, пурпуровые, трубчатые,
на конце с желтыми крючочками,
пристающими к одежде человека и шерсти
животных.
ЛОПУХ ВОЙЛОЧНЫЙ, или Лопух
паутинистый - травянистый двулетник
с прямостоячим стеблем высотой 60-180
см. Отличается крупными черешковыми
яйцевидно-сердцевидными листьями и
лиловыми цветками в шаровидных
корзинках.
ЛОПУХ ЗАКАВКАЗСКИЙ -
травянистый двулетник с прямостоячим
стеблем. Медонос. Пряный овощ
ЛОПУХ ПАЛЛАДИНА -
травянистый двулетник с прямостоячим стеблем
и отличающийся гигантским ростом.
ЛОТОС - травянистое водное
многолетнее растение. У лотоса развиваются
три вида листьев: подводные, плавающие
и надводные, высоко поднимающиеся
вверх над поверхностью воды. Цветки
душистые, розовые или желтые. Редкое,
красиво цветущее водное и околоводное
растение.
БУРДИДИН ÆХСНЫРСÆГ - æрдæ-
гхъæдвыдон тыхсой 4-6 м бæрзæндæн.
Зæнг у бырæг, фаркджын, хаттгай сырх-
бын. Зайæгой нæхъæнæй дæр у бæзджын
къæбæлдзыг-пакъуыгонд кæнæ та гæмæх.
КЪУСЗОКЪО - дзырдæй у хæрынæн
бæзгæ зокъо. Цæры мæрыл æмæ хъæд-
выдыл в лесах. Æвзарынц: къæбæлдзыг,
дзыхъгонд, хъандзал æмæ фæззыгон, ну-
азæнгонд æмæ даргъкъахджын къусзо-
коты. Практикой хъуыддагы иууылдæр
ницы пайда сты.
ЗАЛМЫСЫФ, кæнæ: Ичъи, Загм, Ла-
лум, Колга, Æрцхъæд, Мæнтæг, Монт,
Лалумсифæ, Заллшсифæ - дыазон кæрдæг
зайæгой, къабузджын 1,5 м бынмæ цæуæг
уидагимæ. Уидагрæбинаг сыфтæ сты егъ-
ау, уæллæгтæ та цыбыр. Дидинтæ сты лы-
стæг, сæнтсырх, хæтæлгонд, сæ кæрæт-
тыл ис бур хæдзтæ, кæцытæй хæцынц
дзаумæттыл æмæ цæрæгойты хъуынтыл.
НЫМÆТЗАЛМ - дыууæазон кæрдæг
зайæгой растлæууæг зæнгимæ 60-180 см
бæрзæндæн. Хицæн кæны сыфкъахджын,
аикхуыз-зæрдæхуыз сыфтæй æмæ кæр-
кусæгхуыз дидинтæй, кæцытæ æмбырд
сты къоригонд тæскъыты.
КОЛГА, кæнæ Фæсхохаг залм - ды-
ууæазон кæрдæг зайæгой растлæууæг
зæнгимæ. У мыдхæссæг æмæ хъацæн хал-
сар.
ГОКЪА, кæнæ Æрцхъæд - дыууæазон
кæрдæг зайæгой растлæууæг зæнгимæ
æмæ стыр бæрзондæй бæрæг иннæтæй
уæлдай.
ДОНДИДИН, кæнæ Лотос - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой. Зайæгойæн ис æртæ
хуызы сыфтæ: доныбынтæ, ленккæн-
джытæ æмæ уæлдойнæгтæ, кæцытæ доны
уæлцъарæй хæрдмæ ссæуынц. Дидинтæ
сты хæрзтæфаг, уардихуыз, кæнæ бур.
Стæм, рæсугъд дидинкалæг, доны æмæ
донмæхæстæг зайæгой.
М
Н
О
П
Р
С
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
161

ЛУК ПОРЕЙ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
ЛОХ - листопадные или вечнозелёные
кустарники, или деревья, часто колючие.
Листья очередные, короткочерешчатые,
серебристые от чешуек или войлочные.
Различают: Лох серебристый, Лох
узколистный и Лох многоцветковый
ЛУГОВИК1, или Щучка -
многолетнее травянистое растение высотой около
1 метра, образующий крупные плотные
дерновины - кочки высотой до 50 см.
Листовые пластинки плоские или
свёрнутые.
ЛУГОВИК2, или Опёнок луговой -
съедобный пластинчатый гриб.
ЛУК - двухлетние и многолетние
луковичные или с почти неразвитыми
луковицами травянистое растение. Листья
линейные или ремневидные,
прикорневые, дудчатые. Стебель толстый, до 1 м в
высоту, вздутый. Цветки мелкие,
невзрачные, располагаются на длинных
цветоножках, собраны в зонтиковидные
соцветия. Выделяют следующие виды лука:
ЛУК ГОРНЫЙ - многолетнее
травянистое растение. Луковицы цилиндро-
конические, толщиной 1-1,5 см. Стебель
высотой 20-40 см, слегка ребристый.
ЛУК ДИКИЙ, или: Лук медвежий,
Черемша, Чензели - многолетнее
морозоустойчивое растение. Луковица
удлиненная, диаметром около 1 см. Стебель
трехгранный, безлистный, высотой 30-45 см.
ЛУК ПОЛЕВОЙ, или Лук скорода,
или Шнитт-лук - многолетнее
травянистое луковичное растение. Луковицы
продолговато- яйцевидные или
яйцевидно-конические. Стебель толстоватый,
высотой 10-60 см.
ЛУК ПОРЕЙ, или Жемчужный лук -
двулетнее травянистое растение. Стебель
выходит из середины луковицы. Листья
линейно-ланцетные. Околоцветник
беловатый или реже розоватый, со слегка
шероховатыми листочками.
ПШАТИ, кæнæ Лох, кæнæ Пшатъи
- сыфтæркалæг кæня æнусонцъæх къ-
утæртæ, кæнæ бæлæстæ. Сыфтæ сты рад-
гай, цыбыркъах, æвзистхуыз хæрвытæй,
кæнæ нымæтгонд. Æвзарынц: Æвзист-
хуыз пшати, Нарæгсыф пшати æмæ
Бирæдидин пшати.
УЫГÆРДÆЙНАГ, кæнæ Хæмпæй-
лат — бирæазон кæрдæг зайæгой 1 м онг
бæрзæндæн, кæцы арæзы егъау æнгом
нæудзартæ (зæлдæтæ) - къуыбыртæ 50
см бæрзæндæн. Сыфты цъарæгтæ сты тъ-
æпæн, кæнæ тыхт.
УЫГÆРДÆНОН - хæрынæн бæзгæ
цъарæггонд зокъо. Кæс Уыгæрдæны бын-
гардонмæ
ХЪÆДЫНДЗ, кæнæ Хахуы, кæнæ
Гъæдиндзæ - дыазон æмæ бирæазон хъ-
æдындзæг кæнæ зæгъæн ис æнæтын-
гонд кæрдæг зайæгой. Сыфтæ сты хах-
хон кæнæ ронхуызтæ, уидагрæбынонтæ,
хæтæлгонд. Зæнг у ставд, 1 м бæрзæнд,
тыппыргонд. Дидинтæ сты лыстæг, æгъ-
уыз, æвæрд сты даргъ дидинкъæхтыл,
æмбырд сты аууондар æмдидинты. Хи-
цæн кæнынц мæнæ ахæм хъæдындзы
хуызтæ:
ДЗЫЛАКЪУЫ, кæнæ: Дзычакъо, Хох-
аг хъæдындз, Дзлакуы - бирæазон кæрдæг
зайæгой. Хъæдындзæгтæ сты цилин-
дрон-конусон, 1-1,5 см стæвдæн. Зæнгы
бæрзæнд у 20-40 см, гыццыл фарксджын.
ХЪÆДДАГ ХЪÆДЫНДЗ, кæнæ: Да-
вон, Чензели, Давонæ - бирæазон уазал-
фæразон зайæгой. Хъæдындзæг у даргъ-
гонд, 1 см диаметрон. Зæнг у æртæфар-
скон, æнæсыф, 30-45 см бæрзæндæн
ЦЪОСГЪÆДИНДЗÆ, кæнæ Бы-
дираг хъæдындз, кæнæ Цъусгъæдиндзæ
- бирæазон хъæдындзæг кæрдæг зайæ-
гой. Хъæдындзæгтæ сты дæргъæццон-а-
икхуыз кæнæ аикхуыз-конусон. Зæнг у
ставд, 10-60 см бæрзæндæн.
ПРАСА, кæнæ Зæнгджын хъæдындз
- дыазон кæрдæг зайæгой. Зæнг ссæуы
хъæдындзæгы астæуæй. Сыфтæ сты хах-
хон-сасаригонд. Дидинфарс у урсбын
кæнæ къаддæр хатт уардихуыз, гыццыл
дæрзæггонд дидинсыфтимæ.
162

ТÆФСÆДЖЫХОС
ЛУК РЕПЧАТЫЙ - многолетнее
растение. Луковица до 15 см в диаметре.
Листья трубчатые, сизо-зелёные.
ЛУК СТРАННЫЙ, или Пролеска -
травянистое растение в тени
широколиственных лесов и ущелий. На верхушке
стебля - зонтиковидное соцветие с 2-10
белыми, похожими на ландыш цветками
на пониклых цветоножках.
ЛЬВИНЫЙ ЗЕВ, или Атриниум боль-
шой - многолетние травянистые или
полукустарниковые растения с крупными
зелеными стеблями. Окраска цветков
белая, розовая, жёлтая и двуцветная.
Растение относится к ядовитым растениям.
Название «Львиный зев» связано с тем,
что если оторвать один цветок и несильно
нажать двумя пальцами с боков, то
цветок открывается и становится похожим
на пасть (львиную, собачью). Греческое
название «Антирринум» переводится как
«нос».
ЛЬНЯНКА ОБЫКНОВЕННАЯ,
или Дикий лен - многолетнее сорное и
ядовитое растение. Он густо покрыт
узкими листьями, длина которых раз в
десять превышает ширину. Больше всего
такие листья напоминают листья льна.
Латинское название рода Ыпапа
происходит от Ыпит - Лён, по сходству листьев
с листьями льна. Русское название рода
Льнянка - дословный перевод
латинского.
ЛЮБКА, или Ночная фиалка -
многолетнее травянистое растение с
душистыми белыми или зеленоватыми цветками.
Молодые клубни растения применяют в
медицине. Богато легко усваиваемыми
углеводами и применяется как
общеукрепляющее.
ЛЮБКА ДВУЛИСТНАЯ -
многолетние травянистые клубневые растения
высотой 20-50 см. Листья светло-зелёного
цвета, мелкие. Клубни любки двулистной
применяют при туберкулезе и
кровотечениях, при поносе, катаре толстой кишки,
заболевании мочевого пузыря,
ослабленной деятельности половых желез,
ХЫДЫР ХЪÆДЫНДЗ, кæнæ Бынхъ-
седындз - бирæазон кæрдæг зайæгой. Хъ-
æдындзæгы диаметр у 15 см. Сыфтæ сты
хæтæлгонд, цъæхбын-кæрдæгхуыз.
ÆРДУЗЫКЪАХ, кæнæ Æрвхуыз
малусæг - кæрдæг зайæгой; фæтæн-
сыфджын хъæдты æмæ кæмтты аууонты
цæрæг. Зæнгы цъуппыл ис аууондархуыз
æмдидин 2-10 урс, джыджынайы хуызæн
дидинтæй зæбул дидинкъæхтыл.
ГОМДЗЫХ, кæнæ Домбайы ком -
бирæазон кæрдæг кæнæ къудзи зайæ-
гойтæ егъау кæрдæгхуыз зæнгтимæ. Ди-
динты хуыз у урс, уардихуыз, бур æмæ
дыууæхуыз. Зайæгой хауы маргджын
зайæгойтæм. Ном «Домбайы ком», кæнæ
«Гомдзых» бает у уымæн æмæ иу ди-
динæг куы ратонай æмæ дыууæ æнгуыл-
дзæй æнæтыхæй куы дидины фæрстыл,
уæд йæ конд вæййы сырды комы (дзыхы)
хуыз. Бердзенаг ном «Антирринум» тæл-
мацгондæй амоны «фындз».
ГÆНАГ, кæнæ Хьæддаг гæн - бирæа-
зон хæмпæл æмæ маргджын зайæгой.
Бæзджæнæй æмбæрст у нарæг сыфтæй,
кæцытæн сæ дæргъ дæс хатты фылдæр
у йæ уæрхæй. Ацы сыфтæ фылдæр зæр-
дыл лæууын кæнынц гæны сыфтсе. Ла-
тинаг ном Ыпапа зайæгойæн цæуы дзы-
рд Ьшшп -æй, кæцы амоны «Гæн», Иæ
сыфтæ гæны сыфты хуызæн кæй сты уый
тыххæй.
РÆХСНÆГ, кæнæ Гæгæнæг - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой хæрздæфаг урс кæнæ
кæрдæгхуыз дидинтимæ. Зайæгойы æры-
гон хъумбылтæй медицинæйы пайда кæ-
нынц. Хъæздыг у адæймагы буар хорз
кæй исы уыцы æвзалыдонтæй æмæ дзы
пайда кæнынц организм фидар кæнынæн.
ТÆФСÆДЖЫХОС, кæнæ Дысыфон
рæхснæг - бирæазонкæрдæг хъуымбыл
зайæгой 20-50 см бæрзæндæн.Сыфтæ сты
фæлурс кæрдæгхуыз, лыстæг. Иæ хъуым-
былтæй йын пайда кæнынц тæфсæджы-
низæн æмæ тугуромынæн, гуыбыннизæн,
ставдтъангы низæн, мисындзæгы низтæн
æмæ иннæ низты ныхмæ.
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
163

ЛЮЦЕРНА
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
ЛЮБКА ЗЕЛЕНОЦВЕТНАЯ, или
Любка зеленоцветковая - многолетнее
растение высотой 30-45 см. Листья
почти супротивны. Цветки почти без запаха,
зеленовато-белого цвета. Соцветие
довольно рыхлое, многоцветковое,
цилиндрическое. Встречается в горных лесах.
Поднимается до субальпийского пояса.
ЛЮПИН МНОГОЛЕТНИЙ - один
из ярких представителей семейства
Бобовых, который пользуется большой
популярностью у цветоводов. Длина
цветущей части достигает 20-100 см. Помимо
растений с цветами типичной синей и
фиолетовой окраски, культивируются
жёлтые, кремовые, красные, розовые и
двухцветные люпины. Экзот. Образовано
от латинского 1ириз - «волк»: по
способности растения выносить самые
неблагоприятные почвенные условия.
ЛЮТИК - однолетние или
многолетние, водные или наземные травы с едким,
а иногда и ядовитым соком. Цветки
одиночные или собраны в сложные соцветия.
При поедании коровами молоко
приобретает красноватый оттенок и неприятный
горький вкус. В Осетии наиболее часто
встречаются: Лютик едкий, Лютик
многоцветковый, Лютик ядовитый, Лютик
горный, Лютик золотистый, Лютик
кавказский, Лютик крупноцветковый,
Лютик ползучий и Лютик южный.
ЛЮФФА, или: Луффа, Люфа, Моча-
лочная тыква — однолетнее травянистое
лианоподобное семейства Тыквенные.
Листья очередные пяти- или семилопаст-
ные, иногда цельные. Цветки крупные
раздельнополые, жёлтые или белые.
ЛЮЦЕРНА - род однолетних и
многолетних трав или полукустарников.
Стебли ветвистые, образуют мощный
куст высотой 50-150 см. Листья
тройчатые, средний листочек на более длинном
черешке. Цветки обоеполые, имеют все
оттенки синего, лилового, жёлтого
цветов, бывает пёстрым или белым.
ХОХАГ РÆХСНÆГ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 30-45 см бæрзæндæн.
Сыфтæ сты ныхмææвæрд. Дидинтæ сты
æнæтæфаг. Æмдидин у хæмпус, бирæди-
динæгджын, цилиндрон. Сæмбæлæн йыл
ис хохаг хъæдты. Уæлæмæ схæццæ вæй-
йы дæлхохы тæлмытæм.
ÆХСÆДÆНТÆ, кæнæ Берæгъхъ-
æдорæ - хъæдурты бинонтæй иу ирд-
дæрхыз, кæцыйæ пайда кæнынц ди-
динкæнджытæ æмæ у тынг популярон.
Дидинæгкалæг хай хæццæ кæны 20-100
см дæргъмæ. Динæгы хуызтæ культурæйы
сты цъæх, фиолетон, бур, фæлбур, сырх,
уардихуыз æмæ дыууæхуыз æхсæдæнтæ.
У экзотон. Ном арæст у латинаг æвзагæй
«1ири$» - «бирæгъ», уымæн æмæ йæ бон у
мæры тынг æвзæр уавæрты фæразын.
БУРДИДИН, кæнæ Бурдидинæг, кæнæ
Бордеден - иуазон кæнæ бирæазон, доны
кæнæ зæххон кæрдæг зайæгойтæ карз,
хаттгай та маргджын дзалвимæ. Дидинтæ
сты иугай кæнæ æмбырд сты вазыгджын
æмдидины. Хъуццытæ сæ куы бахæрынц,
уæд сæ æхсыр райсы сырх хуыз æмæ
зæрдæмæ нæ цæугæ мает ад. Ирыстоны
ис ахæмтæ: Карз бурдидин, Бирæдидинæг
бурдидин, Маргджын бурдидин, Хохаг
бурдидин, Зæрин бурдидин, Кавказаг
бурдидин, Егъаудидинæг бурдидин, Бырæг
бурдидин, Хуссайраг бурдидин.
МÆЦЪÆГДЫРГЪ, кæнæ Лиуфа -
насы бинонтæй здыхсойты мыггагæй
иуазон кæрдæг зайæгой. Сыфтæ сты радгай
фондз- кæнæ авдфаркджын, иуæй-иу хатт
нæхъæнтæ. Егъау дидинтæ хицæнæр-
донтæ, бур кæнæ урсхуыз.
ИОНЧА, кæнæ Хъæдурхос, кæнæ
Люцернæ - иуазон æмæ бирæазон
кæрдæджытæ кæнæ къудзитæ. Зæнгтæ
сты къабузджын, саразынц фидар къудзи
50-150 см бæрзæндæн. Сыфтæ сты æр-
тыгæйттæ, астæуккаг сыфгонд даргъдæр
сыфкъахыл. Дыæрдон дидинтæн ис бирæ
фæлгъуызтæ: сырх, кæркусæгхуыз, бур,
гæрæм кæнæ урс.
164

КАВКАЗАГ СÆГЬЫСЫКЪА
На территории Осетии встречаются:
Люцерна голубая, Люцерна кавказская,
Люцерна клейкая, или железистая, Люцерна
посевная, Люцерна румынская, или
степная, Люцерна серповидная, или желтая и
Люцерна хмелевидная.
ЛЯГУШЕЧНИК, или Водокрас -
пресноводная водоросль. Растет
небольшими кустиками, чаще всего
синевато-зеленого, зеленоватого или
буровато-красного цвета. Вся водоросль покрыта
густой слизью и видом своим несколько
напоминает лягушечью икру (отсюда и
название).
ЛЯДВЕНЕЦ, или Лядвенец рогатый
- травянистое бобовое многолетнее
растение высотой до 60 см, со стержневым
длинным корнем и приподнимающимися
и лежачими стеблями. Листья тройчатые,
сидячие. Цветки золотистые, на коротких
ножках. Плод - боб, линейный и
цилиндрический.
ЛЯДВЕНЕЦ КАВКАЗСКИЙ -
многолетнее травянистое растение высотой
10-40 см. Стебель лежачий,
приподнимающийся или восходящий. Соцветия
зонтичные, пятицветковые. Цветки до 15 мм
длиной, жёлтые. Бобы до 25 мм длиной.
С
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
165
Ирыстоны ис ахæм иончатæ: Æрвхуыз
ионча, Кавказаг ионча, Æндæдзаг ионча,
Таугсе ионча, Быдирон ионча, Бур ионча,
Хуымæллæгхуыз ионча.
ХÆФСОЙ, кæнæ Урсдонзай - æдзæх-
доны донзай. Зайы къаннæг къудзитæй,
фылдæр хатт цъæхбын-кæрдæгхуыз,
кæрдæгхуыз, тарбур-сырх хуыз. Донзай
æнæхъæнæй дæр у æмбæрзт бæзджын
сæтæй æмæ йæ хуызæй чысыл зæрдыл
лæууын кæны хæфсы еугæф (ардыгæй йæ
ном дæр).
СÆГЪЫСЫКЪА, кæнæ Сæгъисикъа
-бирæазон хъæдур кæрдæг зайæгой 60 см
бæрзæндæн, даргъ уидагимæ æмæ схæц-
гæ æмæ хуысгæ зæнгтимæ. Сыфтæ сты
æртыгæйттæ, æнæсыфкъах. Дидинтæ сты
зæринхуыз, цыбыр къæхтыл. Дыргъ у хъ- —
æдур, хаххон æмæ цилиндрон. Ш
м
КАВКАЗАГ СÆГЪЫСЫКЪА -
бирæазон кæрдæг зайæгой 10-40 см Н
бæрзæндæн. Зæнг рæзы хуысгæйæ, схæц- ^
гæйæ кæнæ хæрдмæдзогæй. Æмдидинтæ ^
стыаууондархуыз, фондздидинон. Ди- р|
динтæ сты бур, 15 мм дæргъæн. Хъæ-
дуртæ сты 25 мм дæргъæн. Р

МАК
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
л
м
МАГАЛЕБКА, или: Антипка, Вишня
душистая магалебская, Кучина,
Черемуха маголебская - низкорослая вишня,
дерево или кустарник, подвой для
черешни, рода вишня семейства розоцветных,
растет в культуре. Хороший подвой для
черешни и вишни. Засухоустойчива.
МАГНОЛИЯ - вечнозеленое или
листопадное дерево, или кустарник. Кора
пепельно-серая или коричневая, гладкая,
чешуйчатая или бороздчатая. Листья
крупные, большей частью эллиптические
или обратнояйцевидные. Цветки
обоеполые, обычно очень крупные, ароматные,
белые, кремовые или пурпурные.
МАИС, или Кукуруза - однолетний
злак. См. Кукуруза
МАЙСКИЙ ГРИБ, или Калоцибе
майская, или Рядовка майская -
съедобный гриб с шляпкой 4-6 см в диаметре,
плоско-выпуклая, горбовидная. Мякоть
белая, толстая, плотная, обладает вкусом
и запахом свежей муки. Ножка
цилиндрическая, 40-90 мм длиной.
МАК - однолетние, двухлетние и
многолетние травы с длинным стеблем.
Листья обычно единожды- или
дважды-трижды-перисто-рассеченные, голые
или чаще волосисто-щетинистые. Цветки
крупные, одиночные, как правило,
красного цвета (реже встречаются белые или
жёлтые), отдельные виды которого
являются сырьем для изготовления
наркотических веществ. На территории Осетии
встречаются: Мак горолюбивый, Мак
кавказский, Мак Лизы (эндемик — Занесён в
Красную книгу России), Мак прицветни-
ковый, Мак самосейка, Мак снотворный.
ГАЛÆХСÆВÆРÆГ, кæнæ Сау-
ес, кæнæ Къæбырттæг - ныллæггомау
балбæлас, кæнæ къутæр, аджын балæн
æфтауæгæн чи бæззы, уый. Уардихуыз
дидинты балты мыггагæй. Зайы куль-
турæйы. У хорз æфтауон балтæн, У ху-
срæстæгæн фæразон.
БУДДИДИН, кæнæ Магноли - æнусон-
цъæх кæнæ сыфтæркалæг бæлас, кæнæ
къутæр. Зæнгы цъар у фæныкхуыздзæрой
кæнæ морæ, лæгъз, хæрвгонд кæнæ ауæд-
згонд. Егъау сыфтæ сты фылдæр эллипти-
кон кæнæ иннæрдæмаикхуыз. Дыæрдон
дидинтæ фылдæр хатт сты егъау, будтæ-
фаг, урс, фæлбур, сæнтсырх
МАИС, кæнæ Нартхор - иуазон хъ-
æмпхал (хъæмпаг). Кæс Нартхор.
УРСАГ ЗОКЪО - хæрынæн бæзгæ
зокъо, пакасæры диаметр у 4-6 см, тъ-
æпæн-тыппыр, къуыппахуыз. Йæ фæл-
мæн у урс, ставд, мæстæг, кæны ног ссады
тæф æмæ ад. Йæ къах у цилиндрон, 40-90
см дæргъæн.
ЗЫРЗЫРАГ, кæнæ: Дзæгъдзæгъаг,
Дзæгъ-дзæгъæг, Дзæгъдзæгъæгæ, Хъ-
ахьшо - иуазон, дыазон æмæ бирæазон
кæрдæджытæ даргъ зæнгимæ Сыфтæ
арæхдæр иухатт- кæнæ дыууæхат-
ты-æртæхатты сис-лыггонд, гæмæх кæнæ
арæхдæр æрдугонд-хъисгонд. Дидинтæ
сты егъау, иугæйттæ, сырххуыз (къад-
дæр хатт - урс кæнæ бур), иуæй хуызтæй
аразынц наркотиктæ. Ирыстоны сты: Хо-
хуарзаг зырзыраг, Кавказаг зырзыраг,
Æнæсыфкъах зырзыраг (эндемик — хает
у Уæрæсейы Сырх чиныгмæ), Æнæсыф
зырзыраг, Дзæгъдзæгъаг, Фынæйы
зырзыраг.
166

АДНÆМЫГ
МАЛИНА, или Малина
обыкновенная - листопадный полукустарник.
Стебли прямостоячие. Листья овальные,
очерёдные, черешковые, сложные, с 3-7
яйцевидными листочками, сверху
тёмно-зелёные, снизу беловатые. Цветки
белые, собраны в небольшие кистевидные
соцветия, располагаются на верхушках
стеблей или в пазухах листьев. На
территории Осетии встречаются: Мачина Буша
и Малина черная.
МАЛЬВА, или Просвирник -
однолетние, реже двух- и многолетние
травянистые растения, с лежащим, высотой
30-120 см. Листья - черешковые,
округло-сердцевидные. Цветки розовые.
Корни длинные, разветвлённые.
МАНДАРИН - вечнозелёное
растение, вид рода Цитрус (Сигиз), а также
плод этого растения. Слово «мандарин»
заимствовано в русский язык из
испанского языка. А на осетинский язык - из
русского
МАНЖЕТКА - род многолетних
травянистых растений высотой 45-50 см.
Листья округлые, опушённые, с 9-11
вогнутыми лопастями, очень декоративны.
Лопасти листьев манжетки напоминают
зубчатые края мантии. Прикорневые листья,
напоминающие лапы хищника. Цветки
зелёновато-жёлтые или беловатые,
невзрачные. Русское название связано с
пышным кружевом золотистых соцветий,
возвышающихся над листвой. На
территории Осетии встречаются: Манжетка
кавказская и Манжетка шелковая.
МАННИК НАПЛЫВАЮЩИЙ
- многолетнее травянистое растение
высотой 1,5-2 м. Все растение
кажется серовато-зеленым. Листья узкие
заостренные, шероховатые. Восходящий
стебель гладкий, корневище ползучее с
побегами. Внешне похожий на
тростник, но в высоту не достигающий и
одного метра. Это плохая кормовая трава,
но семена иногда употребляют в пищу.
МÆНÆРГЪЫ, кæнæ: Мæнæргъ,
Нинæргъ, Нинæгъ - сыфтæркалæг къ-
утæр. Сыфтæ сты овалон, радгай, сыфкъ-
ахджын, вазыгджын, 3-7 аикхуыз сыф-
гондтимæ, уæлейæ тар-кæрдæгхуыз,
бинаг фарс та урсбынтæ. Дидинтæ сты
урс, æмбырд сты гыццыл цупалгонд æм-
дидинты, æвæрд та сты зæнгты цъуппыл,
кæнæ сыфты тары. Ирыстоны зайынц:
Хохаг мæнæргъы æмæ Сау мæнæргъы.
БÆГЪА, кæнæ: Цыхтытæ, Чъири,
Гæдигъири, Къерефинсæн - иуазон, къад-
дæр хатт дыууæ- æмæ бирæазон кæрдæг
зайæгойтæ, 30-120 см бæрзæндæн. Сыфтæ
сты сыфкъахджын, тымбыл-зæрдæхуыз.
Дидинтæ сты уардихуыз. Уидæгтæ даргъ,
къабузджын
МАНДАРИН - цитрусты мыггагæй
æнусонцъæх зайæгой, уыимæ йæ дыргъ
дæр. Дзырд мандарин уырыссаг æвзагмæ
æрбацыд испайнаг æвзагæй. Ирон æвзаг-
мæ та уырыссаг æвзагæй.
ДЗÆМБЫСЫФ, кæнæ Уыдырныхос
кæнæ Удурнихуасæ - бирæазон кæрдæг
зайæгой 45-50 м бæрзæндæн. Сыфтæ сты
тымбылгонд, тынг декоративон. Дидинтæ
кæрдæгхуыз-бур кæнæ урсбын, фыдуынд.
Зайæгойы сыфты фарктæ сты мантийы
дæндаггонд кæрæтты хуызæн. Уидагрæ-
бын сыфтæ сты домбайы дзæмбыты хуы-
зæн. Йæ уырыссаг ном бает у тыппыр
хызгод сызгъæринхуыз æмдидинтимæ.
Ирыстоны ис фембæлæн: Кавказаг дзæм-
бысыф æмæ Зæлдаг дзæмбысыф.
АДНÆМЫГ, кæнæ Адджынхо-
рон - бирæазон кæрдæг зайæгой 1,5-2 м
бæрзæндæн. Зайæгойæн бакæсгæйæ йæ
хуыз у дъæройбын-кæрдæгхуыз. Сыфтæ
сты нарæг, цыргъгонд, дæрзæг. Схæцгæ
зæнг у лæгъз, бынзæнг у бырæг тала-
тимæ. Æдтейæ бакæсгæйæ у цъæнут-
хуыз, фæлæ йæ бæрзонд иу метрмæ
дæр нæ хæццæ кæны. У æвзæр холлаг,
фæлæ йæ мыггæгтæ хаттгай хæрынц.
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
167

МАРЬЯНИК
А Латинское название Сгусепа происходит
*- от греческого слова «глюкерос»
(сладкий), дано по сладковатому вкусу зерно-
В вок.
МАРАСМИУС ЛУГОВОЙ, или Опё-
■ нок луговой - съедобный пластинчатый
д Гриб.
МАРГАРИТКА - мелкое травянистое
Е растение, имеющее короткое корневище
^ и тупые прикорневые листья; наземный
^ стебель безлистный. На голом, кониче-
)К ском цветоложе развиваются цветки,
белые или розовые, и срединные трубчатые,
3 обоеполые, жёлтые.
и МАРЕНА КРАСИЛЬНАЯ, или
Марена черешковая, или Марзана- многолет-
\/\ нее травянистое растение. Стебли тонкие,
лазающие, сильноветвящиеся, четырёх-
К гранные. Листья плотные, жёсткие, свет-
п ло-зелёные. Цветки мелкие, звёздчатые,
жёлтой окраски.
Ц) МАРШАНЦИЯ, или Мох печеночный
- вид мхов. Стелется на поверхности,
тело ее ветвится, образуя рыхлые
коврики. Встречает на скалах, валунах сырых
ущелий.
МАРЬ БЕЛАЯ, или Лебеда-это
однолетнее растение с прямостоячим
ребристым ветвистым стеблем высотой 0,5-1 м.
Листья яйцевидно- ромбические, с белым
мучнистым налетом. Зеленоватые мелкие
цветы собраны в клубочки,
составляющие верхушечное метельчатое соцветие.
Растет в огородах, вдоль дорог, около
жилищ, по сорным местам. Пищевое
растение. На территории Осетии встречаются:
Марь гибридная и Марь дуишстая.
МАРЬЯНИК, или Иван-да-Марья,
или Желтяница, или Золотушная трава
- однолетние, полупаразитные растения,
голые или опушённые. Стебли прямые,
ветвистые. Листья зелёные, супротивные,
ланцетные, линейные или яйцевидные.
Цветки светло-желтые, двугубые,
собраны в колосовидные соцветия. На
территории Осетии встречаются: Марьяник
кавказский, Марьяник луговой, Марьяник
полевой.
Латинаг ном Сгусепа цæуы бердзенаг
дзырдæй «глюкерос» (адджын), кæцы
йын радтой йæ адджын нæмыгойы
тыххæй.
БУРБЫНЗОКЪО, кæнæ: Уыгæрдæны
бынгардон, Дарикенон - хæрынæн бæзгæ
цъарæг зокъо.
МАРГАРИТКÆ - лыстæг кæрдæг
зайæгой, кæцыйæн ис цыбыр бынзæнг
æмæ къуымых уидагрæбын сыфтæ, æмæ
уæлзæх зæнг æнæсыфæй. Гæмæх, ко-
нусон дидинбадыл разайынц дидинтæ,
урс кæнæ уардихуыз, æмæ хæтæлджын,
дыæрдон æмæ бур.
БЕУ, кæнæ Ахуырстæг, Ахорсæн
- бирæазон кæрдæг зайæгой. Зæнгтæ
сты лыстæг, бырæг, тынг къабузджын,
цыппар тигъон. Сыфтæ æнгом, дæрзæг,
фæлурс-кæрдæгхуыз. Дидинтæ лыстæг,
стъалыгонд, бурхуыз.
ИГÆРХУЫЗХЪУЫНА - хъуынаты
хуыз, зæхæмвæз цæуы, къабузтæ уадзы
æмæ аразы хæмпус гауызтæ. Сæмбæлæн
йыл ис къæдзæхтыл, уымæл кæмтты дзæ-
гъæлдуртыл.
ФОТÆГ, кæнæ Футæг - иуазон
кæрдæг зайæгой растлæууæг фæрскджын
къабузджын зæнгимæ 0,5-1 м бæрзæн-
дæн. Сыфтæ сты аикхуыз-ромбон, урс-с-
сад салфæвæрд. Кæрдæхуыз лыстæг
дидинтæ æмбырд сты къуыбылойæ, кæ-
цытæ сты цъуппон боцкъогонд
æмдидины хæйттæ. Зайы цæхæрадæтты, фæнда-
гы былтыл, хæдзæртты фарсмæ, бырон
бынæтты. У хæрынæн бæзгæ. Ирыстоны
ма фембæлæн ис: Гибридон фотæг æмæ
Хæрздæф фотæг.
ДЫХУЫЗ, кæнæ Дыхуыздидин -
иуазон æрдæгæввонгхор (паразитон) за-
йæгой, сты гæмæх кæнæ пакъуыгонд.
Зæнгтæ сты раст, къабузджын. Сыфтæ
сты кæрдæгхуыз, ныхмæвæрд, сасари-
гонд, хаххон кæнæ аикхуыз. Дидинтæ
сты фæлурс-бур, дыбылон, æмбырд сты
æфсиргод æмдидины. Ирыстоны фем-
бæлæн ис: Кавказаг дыхуыз, Уыгæрдæны
дыхуыз, Быдирон дыхуыз
168

ТУБАЙХОС
МАСЛЁНОК - трубчатый съедобный
гриб. Своё название получил из-за
маслянистой, скользкой на ощупь шляпки.
Встречаются Масленок зернистый,
Масленок желтый или обыкновенный,
Масленок желто-бурый.
МАСЛИНА - вечнозеленое дерево
или кустарник с серой корой. Почки
сидячие, без чешуек. Листорасположение
супротивное. Цветки мелкие, беловатые,
двудомные или двуполые. Плод- обычно
односемянная костянка
МАТЕРКА - женское растение
конопли. Отличается от мужского растения
формой соцветий (короткий сложный
колос), более низким ростом, более густой
листвой и более поздними сроками
созревания.
МАТЬ-И-МАЧЕХА - род
многолетних травянистых растений. Корневище
длинное, ветвистое, ползучее. Из почек
на корневище развиваются побеги двух
типов: цветоносные и вегетативные.
Корни растения обладают сильным
отхаркивающим свойством. Отвар растения с
крапивой - верное средство при
выпадении волос.
МАЧОК ЖЕЛТЫЙ, или Мачек
желтый, или Глауциум жёлтый - двулетняя
трава с желтыми цветками. Его
разветвленный, гладкий стебель достигает в
высоту до 20-50 см. Листья желтого
довольно толстые. Цветки большие с
лепестками желтого или оранжевого
окраса. Трехсантиметровые бутоны гладкие,
реже немного щетинистые. Форма их
напоминает вытянутое яйцо, острое на
конце.
МАЧОК РОГАТЫЙ, или Глауциум
рогатый - однолетнее, реже двулетнее
травянистое растение. Стебель высотой
10-30 см, ветвистый. Цветки крупные,
одиночные, с 4 ярко-красными
лепестками. В народной медицине сок и цветки
применяют для обработки ран, а трава —
как успокаивающее средство при
неврозах и при сахарном диабете.
СОИГОНДЗОКЪО - хæтæлгонд
хæрынæн бæзгæ зокъо. Иæ ном райста йæ
пакасæр уырзæй бавналгæйæ сойджын
æмæ кæлдæх кæй у уый тыххæй. Фем-
бæлæн ис: Нæмыгджын сойгондзокъо,
Бур сойгондзокъо, Тарбурсойгондзокъо.
СОЙБÆЛАС, кæнæ Сойгага - æну-
сонцъæх бæлас кæнæ къутæр дзæрой
цъаримæ. Сыфæрæвæрд у ныхмææвæрд.
Дидинтæ сты лыстæг, урсбынтæ, дыуатон
кæнæ дыæрдон. Дыргъ у иуаппгъæдджын
аппæгдыргъ
СЫЛГÆН, кæнæ Сылгæнæ - гæны
сыл зайæгой. Нæл зайæгойæ хицæн кæны
æмдидины формæйæ (цыбыр, вазыджын
æфсир), къаддæр асæй, бæзджындæр
сыфтæрæй æмæ æрæгмæдæр сцæттæ кæ-
нынæй.
ХЪУЫМБЫЛА, кæнæ: Дзыккайы-
сыф, Хъумбала, Сыгъдысыф - бирæа-
зон кæрдæг зайæгойтæ. Бынзæнгы къ-
уыбартæй рацæуы дыууæхуыз талайы:
дидинхæссæг æмæ рæзынадон. Иæ уи-
дæгтæн ис тынг хуыфæджы ныхмæ хос.
Зайæгойы æмæ пысырайы иумæ цымгæ у
сæрыхъуын куы кæла, уый ныхмæ.
КУДЗИСИ, кæнæ Бур глауцгум - дыа-
зон кæрдæг бур дидинтимæ. Иæ къабу-
зджын, лæгъз зæнгы бæрзæнд схæццæ
вæййы 20-50 см. Сыфтæ сты бур æмæ фаг
ставд. Дидинтæ сты егъау бур кæнæ тал-
гъæр хуыз дидинсыфтимæ. Æртæсанти-
метрон бутонтæ сты лæгъз, къаддæр хатт
хъисджынтæ. Сæ формæ у ивæзт аикхуыз
йæ кæрон цыргъгонд.
ТУБАЙХОС, кæнæ Тубайхуасæ, кæнæ
Сикъазурзурагæ - иуазон, къаддæр хатт
дазон кæрдæг зайæгой. Зæнгы бæрзæнд
у 10-30 см, у къабузджын. Дидинтæ сты
стыр, иугæйттæ, 4 ирд-сырх дидинсыф-
тимæ. Адæмон медицинæйы дзалв æмæ
дидинтæй пайда кæнынц хъæдгомæн,
кæрдæгæй та нервытæн æмæ сæкæр-
низæн.
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
169

МЕЛИССА
А МЕДВЕЖИЙ ЛУК, или Черемша,
г- или Дикий чеснок, или Колба -
многолетнее травянистое растение. Стебель
В трёхгранный, высотой 15-50 см. Листья в
числе двух, немного короче стебля, лан-
Г цетные или продолговатые.
д МЕДВЕЖИЙ ОРЕХ, или Лещина
древовидная, или Орех медвежий, или
Е Орешник медвежий - дерево до 20-28 м
высотой с густой широко пирамидальной
Е кроной. Это растение из Красной книги
•кшг России. Имеет большую ценность как
древесная и орехоплодная порода. Не-
3 прихотлив и имеет быстрый рост.
МЕДВЕЖЬЕ УШКО, или Толокнян-
*■ ка обыкновенная, или Медвежья ягода
^| - многолетнее, вечнозеленое растение,
кустарник. Стебли сильно ветвистые
К стелющиеся, укореняющиеся. Листья
очередные. Цветки мелкие, правильные,
**■ с беловато-розовым кувшинчатым воло-
ГТ| систым венчиком. Научное родовое
название образовано от др.-греч. Аркто<; -
«медведь» и атасриХг) - «лоза».
МЕДВЕЖЬЯ ГРУША, или Глоговина
- дерево или кустарник. Плоды
съедобны, но делаются вкусными только после
действия на них мороза.
МЕДВЕЖЬЯ ЛАПА, или Акант -
травянистое растение, реже кустарник.
Листья в виде розетки, очень крупные и
простые. Форма листьев лежит в основе
некоторых видов орнамента.
МЕДУНИЦА - низкорослое
многолетнее травянистое растение. Нередко у
растений ширина больше, чем высота.
Стебель прямостоячий, обычно с
шероховатым опушением. Листья цельные,
овальные или ланцетовидные. На
территории Осетии встречаются: Медуница
аптечная и Медуница лекарственная
МЕЛИССА - многолетние растения
разновидность мяты, которая имеет
необычный лимонный привкус. Стебель
разветвленный, четырехгранный, до 120 см
высоты. Листья крупные, супротивные,
яйцевидные, опушённые. Цветки
голубоватые или белые.
АРСЫХЪÆДЫНДЗ, кæнæ Давон
- бирæазон кæрдæг зайæгой. Зæнг у
æртæтигъон, 15-50 см. сыфтæ сты ды-
ууæйæ, чысыл цыбырдæр зæнгæй, саса-
ригонд кæнæ дæргъæццон.
АРСÆХСÆР, кæнæ Æхсæрбæлас,
кæнæ Бæласæхсæр - бæзджын фæтæн
пирамидон бæлассæримæ 20-28 м бæрзæн-
дæн бæлас. Хает у уæрæсейы Сырх чи-
ныгмæ. Тынг пайда дзы кæнынц куыд
хъæдæрмæгæн æмæ æхсæрдыргъты
тыххæй. У фæразон æмæ тагъд рæзаг.
АРСЫТАЛА, кæнæ Æрсных - бирæа-
зон, æнусонцъæх зайæгой, къутæр.
Зæнгтæ сты тынг къабузджын, зæххæм-
вæзрæзгæ, уидагуадзаг. Сыфтæ сты рад-
гай æвæрд. Лыстæг дидинтæ сты раст,
урсбын-уардихуыз дурынгонд æрдуджын
дидинхудимæ. Зайæгой мыггагы
наукой ном арæзт у рагон бердзейнаг дзырд
Аркто<; - «аре» и атафиХг| - «хила (тала)».
ТАМАКЪИ, кæнæ Тæкъузгæ, кæнæ
Балгьодзи - бæлас кæнæ къутæр. Дыргъ-
тæ бæззынц хæрынæн,æрмæстдæр сæ уа-
зал куы бхъыгдара, уый фæстæ.
ÆРСДЗÆМБЫ, кæнæ Дзыккайысыф,
кæнæ Æрсных, кæнæ Аканти, кæнæ Æрс-
них - кæрдæг зайæгой, иуæй-иу хатт къ-
утæр. Йæ сыфтæр пака арæзт, тынг егъау
æмæ хуымæтæг. Сыфты хуызæй пайда
кæнынц орнаменттæ аразгæйæ.
МЫДГÆРДÆГ - къаннæг бирæа-
зон кæрдæг зайæгой. Бирæ хæттыты йæ
фæтæн вæййы фылдæр йæ бæрзæндæнæй.
Зæнг у растлæууæг, фылдæр дæрзæг пакъ-
уыгондæй. Сыфтæ сты æнæхъæн, овалон
кæнæ сасаригонд. Ирыстоны ис: Афте-
кон мыдгæрдæг, Хосгæнæг мыдгæрдæг
ТУАСÆГ - бирæазон кæрдæг зайæгой,
битънайы хуыз, кæцыйæн ис æнахуыр
лимоны ад. Зæнг у къабузджый, цыппарти-
гъон, 120 см бæрзæндæн. Егъау сыфтæ
сты ныхмææвæрд, аикхуыз, пакъуыгонд.
Дидинтæ æрвхуыз кæнæ урс.
170

БÆХГÆРДÆГ
МЕЛИССА ЛЕКАРСТВЕННАЯ,
или Лимонная мята, или Медовая
трава, или Роевник - многолетнее растение
высотой 30-120 см. Лимонной мятой за
сильно пахнущие листья.
МЕЛКОЛЕПЕСТНИК - небольшие
травянистые кустики, усеянные цветками
из мелких пушистых лепестков. Отсюда
и его название. Цветки растения могут
иметь различную окраску - бордовую,
белую, розовую, сиреневую. Растение -
экзот.
МЕРЕНДЕРА - многолетние, клуб-
нелуковичные растения высотой 5-12 см.
Прикорневые листья появляются
одновременно с цветками. У него развитие,
начиная от прорастания до
плодоношения и отмирания, проходит за две-три
недели. Он быстро заканчивают развитие,
как бы «убегая» от летнего зноя. На
территории Осетии встречается и Мерендера
трехе толбиковая.
МИМОЗА или Акация серебристая
- цветковые травянистые или
кустарниковые растения, или средней величины
деревья с двоякоперистыми листьями
семейства Бобовых.
МИНДАЛЬ, или Бобовник -
кустарник высотой до 1,5м. Листья простые,
расположенные пучками на укороченных
веточках. Цветки крупные ярко-розовые.
Плод - костянка. Разводят как
декоративный кустарник. Растет в степях, на
склонах холмов, лесных полянах и опушках.
МИНУАРЦИЯ, или Минуартия -
однолетние и многолетние травянистые
растения высотой всего до 5 см, с
узкими листьями и нитевидными стеблями.
Название дано в честь испанского
ботаника Джуана Минуарта. В России растет
44 вида минуарции. Большинство из них
приурочено к скалам и каменистым
склонам высокогорий Кавказа.
ЛИМОНОН БИТЪНА - бирæазон
кæрдæг зайæгой 30-120 см бæрзæндæн.
Иæ сыфтæ битънайы æмæ лимоны тынг
тæф кæй кæнынц, уый тыххæй йæ хо-
нынц лимонон битъна.
ЛЫСТÆГДИДИНСЫФ - къаннæг
кæрдæг къудзитæ, кæцытыл ис бирæ ди-
динтæ лыстæг пакъуыгонд дидинсыфтæй.
Ардыгæй йæ ном дæр. Дидиджытæн ис
алы хуызтæ: игæрхуыз, урс, уардихуыз,
цъæхсырх. Зайæгой у экзот.
ЛИДЗГÆРДÆГ, кæнæ Мерендера -
бирæазон хъæдыдзæгджын зайæгойтæ
5-12 см бæрзæндæн. Уидагрæбын сыфтæ
фæзынынц дидинтимæ иу рæстæгыл. Йæ
рæзт, райдай фæзынынæй æмæ дыргъ-
хæссынæй æмæ бахус кæнынмæ, вæййы
дыууæ-æртæ къуырийы. Уый йæ рæзт
фæвæййы, цыма сæрды тæфæй лидзы,
афтæ. Ирыстоны зайы Æртæзæнгон лид-
зæггæрдæг.
ÆВЗИСТХУЫЗ АКЪАЦИ, кæнæ
Мимози - хъæдурты бинотæй дидинкалæг
кæрдæджытæ, кæнæ къутæр зайæгойтæ,
кæнæ астæуккаг бæрзæндæн бæлæстæ
дыууæсисон сыфтимæ
КÆРДÆФ, кæнæ Æхсæрысыф кæнæ
Миндал - къутæр 1,5 м бæрзæндæн.
Сыфтæ сты хуымæтæг, кæцытæ æвæрд
сты бындзыггай цыбыргонд къабузтыл.
Дидинтæ сты егъау ирд-уардихуыз. Ды-
ргъ у аппæгон. У декоративен. Зайы бы-
дырты, къуылдымты фæхстыл, æрдузты,
æмæ хъæдрæбынты.
БÆХГÆРДÆГ, кæнæ Минуартæ -
иуазон æмæ бирæазон кæрдæг зайæгойтæ
5 см бæрзæндæн, нарæг æмæ æндаххуыз
сыфтимæ. Ном йын радтой испайнаг
ахуыргонд-ботаник Джуан Минуартийы
тыххæй. Уæрæсейы зайы зайæгойы 44
хуызы. Уыдонæн сæ фылдæр зайынц
Кавказы къæдзæхтыл æмæ бæрзондхæх-
ты дурджын фæхстыл.
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
171

МНОГОРЯДНИК БРАУНА
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
и
к
л
МИРИКАРИЯ - невысокие, до 2
метров, прямостоячие или стелющиеся
кустарниковые растения с побегами
красновато или желтовато-бурого цвета.
На территории Осетии встречается Ми-
рикария лисохвостниковая, или Двойник
тамарикса.
МИРТ - род вечнозелёных древесных
растений с белыми цветками,
содержащими эфирное масло. Листья
тёмно-зелёные кожистые. Мирт был знаком славы и
благодеяний.
МЛЕЧНИК - пластинчатыйх гриб,
плодовые тела состоят из шляпки и
центральной ножки. Встречаются: Млечник
обыкновенный, Млечник бурый, Млечник
дубовый, Млечник буроватый и др.
МНИМ, или Мниум морщинистый
- некрупные, мягкие, зелёные,
желтовато- или буровато-зелёные мхи.
Нижние листья на стебле мелкие, верхние -
крупные, яйцевидные или языковидные.
Произрастает на заболоченной почве,
реже на гнилой древесине, по берегам рек
и ручьев, а также в горах.
МНОГОНОЖКА
ОБЫКНОВЕННАЯ, или Сладкий папоротник, или
Папоротник многоножка - низкорослый
вечнозелёный травянистый папоротник,
с кожистыми, пальчато-сложными
листьями до 20 см длиной. Растет на скалах,
стволах деревьев. На ветвях напоминает
гнездо и представляет эффектное
зрелище в лесу. Отличается сладким
корневищем, благодаря которому получило е
название «сладкий корень».
МНОГОРЯДНИК БРАУНА -
папоротниковое многолетнее травянистое
растение с часто зимующими листьями.
Розетка листьев отходит от косорастуще-
го короткого толстого корневища.
Название Рогузйспшп происходит от греческих
слов «ро1уз» - много и «зНсИоз» - ряд,
связано с большим количеством
сегментов, расположенных рядами.
КЪÆНДЗÆСТÆ, кæнæ Миршари
- къаннæг, 2 м бæрзæндæн, растлæууæг
æмæ зæххæмвæзкъутæрджын зайæгой-
тæ сырхбын кæнæ бурбын-тарбурхуыз
талатимæ. Ирыстоны сæмбæлæн ис: Ру-
васдымæг каконсындзыл
МИРТ - æнусонцъæх бæлас зайæгой
урс дидинтимæ, кæцыты ис эфирон зети.
Сыфтæ сты тар-кæрдæгхуыз, цармгонд.
Зайæгой уыд кад æмæ хæрзиуæгты ны-
сан.
ÆХСЫРОН - цъарæггонд зокъо,
дыргъы буартæ арæзт сты пакасæр æмæ
астæуккаг къахæй. Фембæлæн ис: Равгон
æхсырон, Тарбур æхсырон, Тулдзы сехсы-
рон, Бурбын сехсырон æмæ иннæтæ.
ХУРЗÆНГЛЫВДЗ - чысыл, фæл-
мæн, кæрдæгхуыз, бурбын- кæнæ бур-
бын-кæрдæгхуыз хъуынатæ. Зæнгыл би-
наг сыфтæ сты лыстæг, уæллæгтæ стыр,
аикхуыз кæнæ æвзагхуыз. Зайы цъымара
мæрты, къаддæр хатт æмбыд хъæдыл,
донбылгæрæтты, æмæ ма хæхты
АДДЖЫНУИДАГЦИЛ, кæнæ
Бирæкъах цил - каннæг æнусонцъæх
кæрдæггонд цил, цъаргонд, æнгуыл-
дзон-вазыгджын сыфтимæ 20 см дæр-
гъæн. Зайы къæдзæхтыл æмæ бæласы
зæнгтыл. Къалиутыл зыны ахстоны
хуызæн æмæ у тынг эффектон уынинаг
хъæды. Бæрæг у адджын бынзæнгæй,
æмæ йыл уый тыххæй сæвæрдтой ном
«адджын уидаг».
БИРÆРÆНХЪОН - цилгон бирæа-
зон кæрдæг зайæгой зымæгæрвитаг сыф-
тимæ. Сыфты пакагонд ссæуы зылынзай-
аг æмæ цыбыр ставд бынзæнгæй. Ном
Ро1у511Спит тæлмацæй цæуы бердзейнаг
дзырдтæй «ро1уз» — бирсе æмæ «5(1сИоз»
- рæнхъ, кæцытæ бает сты бирæ нымæц
сегментимæ, рæнхъæй æвæрдæй.
172

ДИГИЛГÆРДÆГ
МНОГОРЯДНИК КОПЬЕВИДНЫЙ
- травянистое папоротниковое растение,
зимующее в зеленом состоянии. Листья
живут несколько лет. Растет в зарослях
рододендрона кавказского и на скалах в
субальпийском и альпийском поясах.
МНОГОРЯДНИК ЛОПАСТНЫЙ -
травянистое папоротниковое растение.
Встречается в сырых буковых лесах,
замшелых тенистых балках, под скалами.
МОГАР, или Щетинник
итальянский - однолетнее травянистое растение
семейства злаков. Высота 50-100см,
хорошо облиственные стебли. Пищевая и
кормовая культура, по своим качествам
сходная с просом.
МОГИЛЬНИК, или Гармала -
травянистый однолетник со стержневым
корнем. Интересной особенностью является
то, что растет на кладбищах. Не случайно
это растение называется могильником.
МОЖЖЕВЕЛЬНИК - вечнозелёный
хвойный кустарник или дерево высотой
до 10 м. Листья можжевельников
вечнозеленые, чешуйчатые или похожие на
хвоинки. Имеют пронизывающий
ароматный запах, который усиливается при
солнечном облучении и после дождя. На
территории Осетии встречаются:
Можжевельник виргинский, Можжевельник
длиннохвойный, Можжевельник
казацкий, Можжевельник низкорослый и
Можжевельник обыкновенный.
МОКРИЦА, или Мокричник, или
Звездчатка средняя, или Мокруша -
сорная трава с овальными листочками и
белыми цветками, разрастающуюся
зеленым покрывалом по поверхности почвы.
В пищу для салатов, борщей, пирогов
применяется без корней. Хороший корм
для птиц. Свое название получило из-за
того, что в любую погоду оно мокрое.
МОЛИНИЯ - многолетнее
травянистое растение, образует многочисленные
густые стебли. Высота растения 0,5-1 м.
МЫДЗЫРА БИРÆРÆНХЪОН -
цилгон кæрдæг зайæгой, кæцы зымæг
æрвиты кæрдæгхуызæй.. Сыфтæ цæрынц
цалдæргай азты. Зайы каказаг фугæйы
пъазбынты æмæ къæдзæхтыл дæлхохаг
æмæ хохы тæлмыты.
ФАРКГОНД БИРÆРÆНХЪОН -
цилгон кæрдæг зайæгой. Сæмбæлæн йыл
ис уымæл тæрс хъæдты, хъуынабын ауу-
он адагты, къæдзæхты бын.
ГУЫЛМ, кæнæ Гулмгæрдæг - хъæм-
пхалты мыггагæй иуазон кæрдæг зайæ-
гойбæрзæнд у 50-100 см, зæнгтæ хорз
сыфджын. Хæринаг æмæ холлаг куль-
турæ, йæ хъæдмæ гæсгæ у еууы æнгæс.
ЦИРТГÆРДÆГ, кæнæ Къуыдзмарæн
- иуазон кæрдæг сæмæнгонд уидагимæ.
Цымыдисон хицæндзинад у уый, æмæ
зайæгой зайы уæлмæрдты. Уый тыххæй
йыл сывæрдтой ахæм ном дæр.
ÆХСÆЛЫ, кæнæ: Æхсæли, Цихцили, (Д]
Æхсуали, Гъуыйа Орца, Орса, Æхсæлу
- æнусонцъæх хихджын къутæр кæнæ п
бæлас 10 м бæрзæндæн. Зайæгойы сыфтæ ^
сты хæрвгонд, кæнæ сты хихсыфты хуы-
зæн. Ис сын карз будтæф, кæцы тынгдæр |"|
свæййы хурмæ æмæ уарыны фæстæ. Иры-
стоны сты: Хохаг æхсæлы, Даргъхихджын Р
æхсæлы, Хъазахъхъаг æхсæлы, Къаннæг р
æхсæлы, Равгон æхсæлы.
ХУЫЛЫДЗÆГ, кæнæ Цъиудзæхæра, у
кæнæ Даринкъа, Даринкæ, Фæлмæн- ф
гæрдæг - хæмпæлгæрдæг овалон сыф-
гæндтимæ æмæ урс дидинтимæ, парахат X
кæны кæрдæгхуыз æмбæрзæнæй зæххы
уæлцъарыл. Хæрынмæ бæззынц æнæ уи- Ц
дагтæй салаттæн, борсытæн, чъиритæн. У м
хорз холлаг цъиутæн, Йæ ном райста уый
тыххæй æмæ цыфæнды боны хъæды дæр Щ
вæййы хуылыдз.
ДИГИЛГÆРДÆГ - бирæазон Щ
кæрдæг зайæгой, æвзæры йыл бирæ о
бæзджын зæнгтæ. Йæ бæрзæнд у 0.5-1 м.
ю
я
173

МОРКОВЬ
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
Листья шероховатые, зелёные. Соцветие
- метёлка, состоящая из узких длинных
колосков, нередко сине-фиолетового
цвета.
МОЛОДИЛО, или Живучка,
Каменная роза, Заячья капуста -вечнозеленый,
обычно морозостойкий многолетник с
мясистыми листьями различной окраски.
Цветет звездчатыми цветками розового,
белого или желтоватого цвета. Некоторые
их них имеют тонкий приятный аромат.
На территории Осетии встречаются:
Молодило кавказское (Эндемик), Молодило
маюрослое и Молодило осетинское
(известно пока только из Северной Осетии).
МОЛОЧАИ - однолетние и
многолетние травы, кустарники или деревья. По
общему виду весьма разнообразны. У
одних обыкновенные, облиственные стебли
без колючек, у других колючие, тоже
облиственные, у третьих - мясистые, как-
тусообразные, гранёные, с колючками и
без листьев. У всех в тканях по большей
части белый млечный сок, заключённый
в сильно ветвистые млечные сосуды.
Сорное ядовитое растение. На территории
Осетии встречаются: Молочай Ардонский
(известен пока только из Северной
Осетии), Молочай членистоплодный и
Молочай степной.
МОРДОВНИК - род многолетних,
реже одно-двулетних, колючих
травянистых растений высотой до 2 метров.
Стебли одиночные прямые, колючие.
Листья колючие, вверху тёмно-зелёные,
снизу беловойлочные. Цветки обоеполые
мелкие, трубчатые или воронковидные,
голубые, синие или белые. На территории
Осетии встречается Мордовник
круглоголовый.
МОРКОВЬ - двулетние, редко
однолетние или многолетние травы с
многократно перисто-рассечёнными листьями.
Корнеплод мясистый,
усечённо-конический, цилиндрический или
веретенообразный, массой от 30-300 г и более.
Лепестки белые, красноватые или
желтоватые.
Сыфтæ сты дæрзæг, кæрдæгхуыз. Æмди-
дин у боцкъо, кæцы арæзт у нарæг даргь
æфсиртæй, арæх цъæх-фиолетон хуыз.
СÆЦÆЛЫХОС кæнæ Удхос - æну-
сонцъæх, арæхдæр уазалфæразон бирæа-
зон кæрдæг алыхуызон ахуырстæй. Ди-
динкалы стъалыгонд уардихуыз, урс
кæнæ бурбынхуызтæ дидинтæй. Иуæй-
иутæм дзы ис зæрдæмæ цæугæ будтæф.
Ирыстоны фембæлæн ис ахæмтыл: Кав-
казаг сæцæлыхос (эндемик), Нычлсег сæ-
цселыхос, Ирыстойнаг сæцæлыхос (ныр-
ма бæрæг ис æрмæстдæр Ирыстоны).
ÆХСИРÆГ, кæнæ: Æхсырæг, Æх-
сæвæрæг, Куыдзæхсырæг, Кудзихсир, Ку-
дзихсирæг, Æхсыргæрдæг - иуазон æмæ
бирæазон кæрдæджытæ, къутæртæ кæнæ
бæлæстæ. Иуæй-иутæн сæ зæнгтæ сты
сыфджын æнæсындз, иннæтæн сыфджын,
фæлæ æнæсындз, æртыккæгтæн нарст,
тигъджын, сындзджын æнæсыф. Сæ ми-
дæг сеппæтæн дæр ис æхсырхуыз дзалв,
кæцы вæййы къалиуты дадзинты. У хæм-
пæл маргджын зайæгой. Ирыстоны фем-
бæлæн ис: Æрыдойнаг æхсырæг (нырма
бæрæг ис æрмæстдæр Ирыстоны), Хайды-
ргъон æхсырæг, Быдирон æхсырæг.
УЫЗЫНÆГ, Пакасæрсындз - бирæа-
зон, къаддæр хатт иу-дыууæазрн
сындзджын кæрдæг зайæгойтæ 2 м бæрзæндæн.
Зæнгтæ сты раст, сындзджын. Сыфтæ дæр
сындзджын, уæлейæ тар-кæрдæгхуыз,
бынæй урснымæтон. Дидинтæ дыæрдон,
лыстæг, хæтæлгонд кæнæ хъуырдзæвæн-
хуыз, æрвхуыз, цъæх, кæнæ урс.
Ирыстоны зайы Тымбылсæр уызынæг.
УЫРЫДЗЫ, кæнæ Стъапило, кæнæ
Æпхæ - дыазон, иуæй-иу хатт иуазон
кæнæ бирæазон кæрдæджытæ бирæхатт
сис-лыггонд сыфтимæ. Къуымбыл у
нарст, лыггонд-конусон, цилиндрон кæнæ
æлхуыйхуыз, 30-300 г уæз. Дидинсыфтæ
сты урс, сырхбын кæнæ бурбынтæ.
174

ТУАЦЪÆЙЫ ХЪУЫНА
МОРКОВЬ ДИКАЯ -двулетнее, реже
однолетнее травянистое растение. Корень
мясистый, утолщённый, разнообразной
окраски и формы, длинный. Стебель
высотой 25-100 см ветвистый. Цветки белые
или жёлтые, редко розовые или
пурпурные.
МОРОЗНИК, или Зимовник - род
многолетних травянистых ядовитых
растений. Листья прикорневые, длинноче-
решковые, кожистые. Цветки крупные,
с пятью зеленоватыми, беловатыми или
пурпуровыми чашелистиками. Растение,
из корней которого можно получить
химическое средство массового
уничтожения. Обычно морозник произрастает в
горах в тенистых местах.
МОРОШКА-травянистый
многолетник высотой 5-20 см, с длинным
ползучим корневищем и прямостоячими
однолетними стеблями. Растение из того же
рода, что малина, ежевика, костяника и
др. Листья почковидные, морщинистые,
тёмно-зелёные. Цветки однополые
одиночные, белые, крупные. Плод - много-
костянка с приятным ароматом.
Встречается на торфяных болотах, заболоченных
лесах, моховых и кустарниковых тундрах
МОХ - растение с корневыми
волосками вместо корней, состоящее из
плоского слоевища или стелющееся по земле,
растущее в сырых местах на деревьях,
на камнях. У мхов нет цветков, корней и
проводящей системы.
МОХ БЕЛЫЙ, или: Мох сфагнум,
Белый мох, Торфяной мох, Сфагн -
многолетнее травянистое. Растение не имеет
корневой системы. Стебель тонкий,
ветвящийся, невысокий (до 20 см).
МОХ БОЛОТНЫЙ, или Сфагнум,
или Торфяной мох - болотное растение,
род мха, из которого образуется торф.
Растения ежегодно нарастают верхней
частью, а снизу отмирают.
ХЪÆДДАГ УЫРЫДЗЫ - дыазон,
къаддæр хатт иуазон кæрдæг зайæгой.
Уидаг у нарст, ставдгонд, алыхуызон
ахуырст æмæ формæйæ. Зæнгы бæрзæнд
у 25-100 см къабузджын. Дидинтæ сты
урс кæнæ бур, иуæй-иу хатт уардихуыз,
сæнтсырх.
ХАРЕДЗИ, кæнæ Харедзина - бирæа-
зон маргджын кæрдæг зайæгой. Сыфтæ
сты уидагрæбинæгтæ, даргъкъахджын,
цармгонд. Дидитæ егъау, фондз кæрдæг-
хуызгонд, урсбын кæнæ сæнтсырх къус-
сыфтимæ. Зайæгой, кæцыйы уидæгтæй
скæнæн ис химикон фæрæзтæ бирæ адæ-
мы фесафынæн. Зайы зайæгой фылдæр
хатт хæхты аууон рæтты.
ЦЪЫМАРАЙЫ МÆНÆРГЪЫ,
кæнæ Цьифдзæсти тскъæф - бирæазон
кæрдæг зайæгой 5-20 см бæрзæндæн, дар-
гъ бырæг бынзæнгимæ æмæ растлæууæг
иуазон зæнгимæ. У мæнæргъыйы, дзе-
дыры, сыхсыйы мыггагæй. Сыфтæ сты
уыргхуызтæ, æнцъылд, тар-кæрдæгхуыз.
Дыæрдон дидинтæ иугæйттæй, урсхуыз,
егъау. Дыргъ у бирæаппджын хорз буд-
тæфгæнаг. Сæмбæлæн йыл ис цъымара-
ты, цъымарабын хъæдты, хъуына æмæ
къутæр тундрæты.
ХЪУЫНА, кæнæ: Лывдзæг, Нывдзæг,
Гъуна, Гьудун - æрдуджын уидаг кæмæн
ис ахæм зайæгой, æмæ кæцы арæзт у
фæлтæрæгæй кæнæ зæххæмвæз бырæг,
уымæл рæтты æмæ дуртыл зайаг. Нæй
сын дидинтæ, уидæгтæ æмæ уадзæн
система?.
УРСХЪУЫНА, кæнæ Сфагнум, кæнæ
Торфы лывз - бирæазон зайæгой. Нæй
йын уидæгтæ. Зæнг у лыстæг,
къабузджын, ныллæг (20 см онг).
ТУАЦЪÆЙЫ ХЪУЫНА - цъыма-
райы зайæгой, хъуынайы мыггагæй, рау-
айы дзы торф. Алы аз дæр зайы йæ узел-
лаг хайæ, бинæгтæ та амæлынц.
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
175

МУСКАТНИЦА
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
и
к
л
МОХ ВОДЯНОЙ, или Фонтиналис
противопожарный - это травянистое
растение, состоящее из продолговатых,
узких прядей темного изумрудного или
буроватого цвета. Высота вида не
превышает 25 см. Стебли ветвятся очень
сильно. Стебли водяного мха, даже в
высушенном виде не воспламеняются.
Поэтому это экологически чистое
биологическое сырье иногда используется для
законопачивания построек из дерева.
МОХ ЖЕЛТЫЙ, или Очиток, или
Желтый мох - растения-«коврики»,
многолетники, стелющиеся с ветвистыми
округлыми стеблями. Высота всего 5-8
см. Побеги многочисленные, легко
укореняющиеся в месте соприкосновения с
почвой. Листочки темно-зеленые,
мясистые, очень мелкие, зимующие.
Зацветает жёлтыми звёздочками и цветёт до
заморозков. На территории Осетии кроме
того встречаются: Мох боровой, Мох
земляной и Мох лесной.
МОХОВИК - род съедобных
трубчатых грибов. Своё название получил из-за
частого произрастания плодовых тел во
мху. Шляпка сухая, незначительно
бархатистая. Мякоть беловатая, желтоватая
или красноватая. Ножка гладкая или
морщинистая.
МУКОР - род плесневых грибов.
Широко распространены в верхних слоях
почвы. Вызывают белый налёт на
продуктах питания и их порчу. Через некоторое
время налёт чернеет.
МУСКАТНИК, или: Мускатное
дерево, Мускатный орех - тропическое
небольшое вечнозелёное раскидистое
дерево, 9-12 м высотой, с мясистыми
желтыми плодами, содержащими семя -
мускатный орех. Растет в культуре.
МУСКАТНИЦА, или Адокса
мускусная - многолетнее травянистое растение
высотой 5-15 см. Листья тройчатые на
длинных черешках с мускусным запахом.
Цветки зеленовато-белые или жёлтова-
то-зелёные, собраны в головчатое
соцветие.
ДОНЫХЪУЫНА, кæнæ Артыныхмæ
зайсегой - кæрдæг зайæгой, кæцы арæзт
у даргъгонд, нарæг дзыккутæй тар изум-
рудон кæнæ тарбур хуызтæ. Иæ бæрзæнд
у 25 см онг. Зæнгтæ кæнынц тынг къабу-
зджын. Зайæгойы зæнгтæ, куы сæ бахус
кæнай, уæддæр нæ судзынц. Уый тыххæй
сæ, куыд экологион сыгъдæг хомаг, хатт-
гай пайда кæнынц хъæдын хæдзæрты арт
ма суадзыны тыххæй.
БУРХЪУЫНА - зайæгойтæ-«гауы-
зтæ», бирæазонтæ, зæххæмвæзцæуæг къ-
абузджын, тымбылгонд зæнгтимæ. Йæ
бæрзæнд у æрмæстдæр 5-8 см. Талатæ сты
бирæ, æнцонæй фидар кæнынц мæрыл
куы андзæвынц, уæд. Сыфгæнтдтæ сты
тар-кæрдæгхуыз, тынг лыстæг, зымæ-
гфæразон. Дидин ракалы бур стъалытæй
æмæ дидин калы уазал рæстæджытæм.
Ирыстоны ма ноджыдæр фембæлæн ис:
Тархъæды хъуына, Зæххы хъуына æмæ
Хъæддаг хъуына.
ХЪУЫНАБЫНЗОКЪО - хæрынæн
бæзгæ зокъо. Йæ ном райста уый тыххæй
æмæ арæх зайы хъуынабынты. Пакасæр
у хус, гыццыл хъæдабæгонд. Йæ нарст у
урсбын, бургонд кæнæ сырхбын. Йæ къах
у лæгъз кæнæ æнцъылдгонд.
ХЪУЫНАЗОКЪО, кæнæ Мукор -
хойраджы зокъоты мыггаг. Зайынц мæры
уæлцъарыл. Дæтты урс салф хæринæгтыл
æмæ расайы сæ фесæфт. Чысыл фæстæ
салф ссау вæййы.
АИКÆХСÆР, кæнæ Мускатон бæлас
- тропикон къаннæг æнусонцъæх фæй-
нæрдæм тыгъд бæлас 9-12 м бæрзæндæн,
нарст бур дыргътимæ, кæцыты ис нæмыг
(мыггаг) - мускатон æхсæр. Зайы куль-
турæйы.
СИСЛИ-МУСКИ - бирæазон кæрдæг
зайæгой 5-15 см. бæрзæндæн. Йæ муску-
сон тæфгæнæг æртывæр сыфтæ бадынц
даргъ сыфхъæдтыл. Иæ кæрдæгхуыз-урс
кæнæ та бургонд - кæрдæгхуыз дидинтæ
æмбырдгонд сты сæргонд æмдидины.
176

ЕГАРГÆРДÆГ
МУХОЛОВКА ВЕНЕРИНА -
небольшое травянистое растение с розеткой
из 4-7 листьев, которые растут из
короткого подземного стебля. Вид хищных
растений. Ловушка образована краями листа.
В природе питается насекомыми и
пауками, иногда могут попадаться моллюски.
МУХОМОР - род пластинчатых
грибов. Шляпка толстомясистая, иногда
более тонкая, может быть с бугорком, легко
отделяется от ножки. Ножка
цилиндрическая, обычно прямая. Мякоть белая, у
некоторых видов окрашивается на срезе. Из
Мухоморов делают настойку для борьбы
с насекомыми.
МУЧНИСТАЯ РОСА - гриб -
паразит, поражающий листья, молодые побеги
и плоды крыжовника, образуя белый
мучнистый налёт.
МУШМУЛА, или Мушмула
обыкновенная, или Муисчула германская -
плодовое дерево. При идеальных условиях
растение вырастает до 8 м, но чаще оно
намного ниже. Листья тёмно-зелёные,
но осенью меняют окраску на красный.
Плод красновато-коричневого цвета,
диаметром 2-3 см, с развёрнутыми
чашелистиками. Плоды пригодны к
употреблению в пищу только после подморожения
или длительного хранения. Реликт.
МЫЛЬНЯНКА
ЛЕКАРСТВЕННАЯ, или Мыльная трава - многолетнее
травянистое растение высотой 30-100 см.
Стебли многочисленные, прямостоящие,
узловатые, голые или шероховатые.
Листья супротивные, сидячие,
продолговатые или овальные. Ядовита. Скот ее не
трогает.
МЫТНИК - многолетние, редко
однолетние или двулетние
полупаразитные растения. Цветки неправильные,
розово-фиолетовые, пурпуровые,
жёлтые, белые, в колосовидных или
кистевидных соцветиях. Растёт на болотах,
берегах водоёмов. Все его части
ядовиты; трава используется как инсектицид.
На территории Осетии встречаются:
Мытник кавказский, Мытник
БЫНДЗАХСÆГ - къаннæг кæрдæг
зайæгой пакгондимæ 4-7 сыфæй, кæцытæ
зайынц цыбыр дæлзæхх зæнгæй. Тугдзых
зайæгойты хуызæй. Ахсæн арæзту сыфты
кæрæттæй. Уыцы ахсæнæй ахсы æмæ сæ
хæры саскты æмæ хæлуарджыты, иуæй-
иу хатт йæм бахауынц сæтæлæгтæ дæр.
БЫНДЗМАР, кæнæ Биндзмар - цъ-
арæг зокъоты мыггаг. Пакасæр у ставд-
нарст, хаттгай лыстæгдæр, æнцонæй хи-
цæн кæны йæ къахæй. Къах у цилиндрон,
фылдæр хатт траст. Нарст у урс, иуæй-иу
хуызтæн лыгты бынаты сахуырсы. Зæй-
æгойæ аразынц саскты ныхмæ стаддон
(ныббатдон).
ССАДХУЫЗ ÆРТАХ - æввонгхор
(паразитон) зокъо, кæцы цæфтæ кæны
хъалгъæны сыфты, æрыгон талаты æмæ
дыргъты, сæ уæлейæ сын аразы урс ссад-
хуыз салф
МУГÆ, кæнæ Мантъылы, кæнæ Могæ
- дыргъджын зайæгой. Хоз уавæрты зай-
æгой срæзы 8 м, фæлæ фылдæр вæййы
къаддæр. Сыфтæ сты тар-кæрдæгхуыз,
фæлæ фæззæджы ивынц сæ хуыз сырхæй.
Дыргъ у сырхбын-морæхуыз, 2-3 см ди-
аметрон, райхæлд къуссыфгондтимæ.
Дыргътæ хæрынæн бæззынц æрмæстдæр
куы æрбасийынц уæд, кæнæ та бирæ
рæстæг æвæрды фæстæ. У реликт.
САПОНАГ кæнæ Фынкгæрдæг, кæнæ
Сапонгæрдæг - бирæазон кæрдæг зайæ-
гой 30-100 см. Зæнгтæ сты бирæ, раст-
лæууæг, æлхынцъæгтимæ, гæмæх кæнæ
дæрзæг. Сыфтæ сты ныхмææвæрд, дæр-
гъæццон кæнæ овалон. У маргджын зай-
æгой. Фос йæм не вналынц.
ЕГАРГÆРДÆГ, кæнæ Егар - бирæа-
зон, къаддæр хатт иуазон кæнæ дыазон
æрдæгпаразитон зайæгойтæ. Дидинтæ
сты уардихуыз-фиолетон, сæнт-сы-
рх, бур, урс, æфсирхуыз кæнæ цупал-
хуыз æмдидинты. Зайы цъымараты,
доны былгæрæтты. Йæ алы хай дæр у
маргджын æмæ дзы пайда кæнынц куыд
инсектицидæй. Ирыстоны ис фембæлæн:
Кавказаг егаргæрдæг, Хохаг
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
177

мятлик
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
Нордманна, Мытник сжатый, Мытник
Татьяны и Мытник толстоносый.
МЫШИЙ ГОРОШЕК, или Астрагал,
или Кошачий позвонок, Таранная кость,
Стручешник, Петров крест - однолетнее
или многолетние травы, или
полукустарники, реже кустарники со сложными
парноперистыми листьями. Медонос луговой.
МЫШИНЫЙ ГИАЦИНТ, или
Гадючий лук, или Мускари - мелкие
луковичные растения (до 40-60 см в высоту.
Луковица яйцевидной формы. Цветки
синие, голубые или фиолетовые, на
коротких цветоножках. Латинское название
Мизсап дано по запаху цветков,
напоминающему запах мускуса. Растение
занесено в Красные книги России и Осетии.
МЯТА - многолетнее травянистое
растение. Стебель - прямостоячий, 30-100 см
высоты, полый, четырёхгранный. Цветки
- мелкие, обоеполые,
светло-фиолетового цвета. Венчик слегка неправильный,
розоватый или бледно-фиолетовый.
Различают следующие виды: Мята лесная,
Мята полевая. Мята дикая, Мята
посевная, Мята перечная и др.
МЯТА КОШАЧЬЯ, или Будра,
Кошачья мята, Кошачьи лапки - многолетнее
травянистое растение с ползучими
стеблями и длинными укореняющими
побегами. Благодаря форме листиков растение
именуют «кошачьими лапками». Из-за
своего активного применения в народной
медицине растение носит уважительное
имя «сороконедужной травы».
МЯТЛИК - многолетние, реже
однолетние травянистые растения. Соцветие
- обычно раскидистые, реже сжатые и
густые метёлки, длиной 1,5-30 см, с
шероховатыми или гладкими веточками. На
территории Осетии встречаются: Мятлик
альпийский, Мятлик болотный,
Мятлик боровой, Мятлик длиннолистный,
Мятлик луковичный, Мятлик кавказский,
Мятлик луговой, Мятлик обыкновенный
дубравный, Мятлик однолетний, Мятлик
сизый, Мятпик сплюснутый, Мятлик
узколистный и Мятлик черный.
егаргæрдæг, Æлхьывд егаргæрдæг, Быди-
рон егаргæрдæг æмæ Ставд егаргæрдæг,
БУКЪА, кæнæ Гукъа-букъа, кæнæ
Гукъа - иуазон кæнæ бирæазон
кæрдæджытæ кæнæ къудзитæ, иуæй-иу
хатт та вазыгджын дысисхуыз сыфтимæ.
У уыгæрдæны мыдхæссæг.
КАЛМЫ ХЪÆДЫНДЗ, кæнæ
Мускари - лыстæг хъæджындзæгджын зайæгой-
тæ (40-60 см бæрзæндæн). Хъæдындзæг
у аикхуыз формæйы. Дидинтæ сты цъæх,
æрвхуыз кæнæ фиолетон, цыбыр дидинкъ-
атимæ. Латинаг ном Мивсап йын радтой
уый тыххæй йæ дидинджыты тæф у му-
скусы тæфы хуызæн. Хает у Уæрæсейы
æмæ Цæгат Ирыстоны Сырх чингуытæм.
БИТЪНА, кæнæ: Битъына, Бетъна,
Питъна, Бетъина, Цашæрдæг - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой. Растлæууæг 30-100
см бæрзæндæн зæнг у тут, цыппартигъон.
Дидинтæ сты дыæрдон, фæлурс-фиоле-
тон хуыз. Хицæн кæнынц ахæмты: Хъæд-
даг битъна, Чайгæрдæг, Бæхыбитъына,
Таугæ битъна, Питъына æмæ а. д.
ЦЫППОРНИЗНЫХ, кæнæ Мæта-
тыкк - бирæазон кæрдæг зайæгой бы-
рæг зæнгтимæ æмæ даргъ уидагкæнаг
талатимæ. Йæ сыфты формæйы тыххæй
зайæгой хонынц «гæдыйы дзæмбытæ».
Тынг арæх дзы кæй пайда кæнынц адæ-
мон æнæниздзинад хъахъæнынады, уый
тыххæй йыл сææрдтой цытджын ном
«цыппорнизы кæрдæг»
ФÆСАЛ - бирæазон, къаддæр хат
иуазон кæрдæг зайæгойтæ. Æмдидин
у фылдæрхатт парахатгонд, къаддæр
хатт æлхъывд æмæ бæзджын боцкъотæ,
1,5-30 см, дæргъæн дæрзæг кæнæ лæгъз
къабузтимæ. Ирыстоны ис сæмбæлæн
ахæмтыл: Хохаг фæсал, Цъьшарайы фæ-
сал, Тамафæсал, Даргъсыф фæсал, Хъæ-
дындзæгджын фæсал, Кавказаг фæсал,
Фæсалæфсерæ, Хуьшæтæг фæсал,
Иуазон фæсал, Цъæхбын фæсал, Плауфæсал,
Нарæгсыф фæсал, Сау фæсал.
178

ЦЫНАЛЫВДЗЫТÆ
Н
НАВОЗНИК РЫЖИЙ, или Навозник
искристый - гриб со шляпкой диаметром
1-4 см. Пластинки белые,
желто-коричневые, позднее черные. Споровый порошок
темно-бурый. Ножка: тонкая, длиной 3-10
см, цилиндрическая. Мякоть: тонкая,
нежная, очень хрупкая, беловатая. Гриб
используется при излечивании алкоголизма.
НАГОЛОВАТКА ГИГАНТСКАЯ,
или Юринея - многолетние травянистые
растения или полукустарники. Листья
простые и цельные. Цветки трубчатые,
обоеполые, бледно-розовые, розовые,
пурпуровые или тёмно-пурпуровые.
Растение избегая перегрева, располагает свои
листья ребром к солнцу. Такое название
растению дано потому, что когда
отцветает, то образуется как бы вата на голове у
цветка. На территории Осетии
встречается еще Наголоватка Проханова, которая
внесена в Красную книгу РСО-А.
НАДБОРОДНИК БЕЗЛИСТНЫЙ
- многолетнее травянистое растение
высотой 5-20 см, паразит. Цветки жёлтые,
поникающие, с розовыми либо
пурпурными пятнами. Форма цветков необычна: в
своем развитии они не проходят стадию
поворота в результате скручивания завязи
(обычно на 180°). В результате губа
приобретает аномальное направление - она
обращена вверх. Раньше губу называли
бородой (отсюда название рода Ер1ро§шт:
по-гречески ерЁ - «вверх», ро§оп -
«подбородок»). Растение внесено в Красные
книги России и РСО-А.
НАКИПНЫЕ ЛИШАЙНИКИ -
лишайники, слоевище которых имеет вид
корочки, плотно сросшейся с субстратом.
Толщина корочки очень различна. Она
может быть тонкой и иметь вид еле заметной
накипи или порошкообразного налета.
Отсюда и название растения. Растения
могут жить на крутых склонах гор, деревьях
и даже на бетонных стенах.
ФАДЖЫСÆГ, кæнæ Фаджысызокъо
- зокъо 1-4 см диаметрон пакасæримæ.
Цъарæгтæ сты урс, бур-морæ, фæстæдæр
та саухуыз. Рæзгы ссадæг у тарбурхуыз.
Йæ къах у лыстæг, 3-10 см дæргъæн, ци-
линдрон. Йæ нарст та тæнæг, фæлмас,
тынг сæртæг, урсбын. Зокъойæ пайда кæ-
нынц алкоголизм дзæбæх кæнынæн.
БÆМБÆГКЪОППА, кæнæ Юринея
- бирæазон кæрдæг зайæгой кæнæ къуд-
зи. Сыфтæ сты æнæхъæн, хуымæтæг. Ди-
динтæ хæтæлгонд, дыæрдон, фæлурс-у-
ардихуыз, уардихуыз, сæнтсырх кæнæ
тар-сæнтсырх. Зайæгой стæвдæй
тæрсгæйæ, йæ сыфтæ æвæры хурмæ фæр-
скæй. Ахæм ном та йын радтой уымæн
æмæ дидинкалд куы фæвæййы, уæд диди-
ны сæрыл сарæзы бæмбæгы хуызæн сæр-
гонд. Ирыстоны ма фембæлæн ис
Прохановы бæмбæгкъоппайыл, кæцы хаст Цæ-
гат Ирыстоны Сырх чиныгмæ
ЗЫЛЫНДИДИН - бирæазон кæрдæг
зайæгой 5-20 см бæрзæндæн, у æввонгхор
(паразитон). Дидинтæ сты бур, зæбул,
уардихуыз кæнæ сæнтсырх хъулæттæ.
Дидинты формæ у æнахуыр: уыдон рæз-
гæйæ нæ рацæуынц разилыны къæпхæн
йæ æлхинæгкæй сыздыхсы (фылдæрхатт
180°). Уый тыххæй дидины был райсы
аномалон арæзт - уый здæхт у уæлæмæ.
Раздæр дидины был хуыдтой зачъе (ар-
дыгæй цæуы зайæгойы ном Ер1ро§шт:
бердзенагау ер| - «уæлæмæ», ро§оп -
«роцъо»). Зайæгой хаст у Уæрæсейы æмæ
РЦИ-А Сырх чингуытæм.
ЦЫНАЛЫВДЗЫТÆ-лывдзытæ, кæ-
цытæн сæ фæлтæрæгтæ сты цъаргонды
хуыз, æнгомæй срæзгæйæ субстратимæ.
Уый вæййы тæнæг æмæ вæййы æнæба-
фипайд цынайы хуыз кæнæ ссадæгхуыз
салфæвæрд. Ардыгæй цæуы йæ ном дæр.
Зайæгойтæн сæ бон у рæзын хæхты ты-
хуырдыг фæхстыл, бæлæстыл æмæ ма
ноджы бетон къултыл дæр.
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
179

НЕГНИЮЧНИК ЛУГОВОЙ
А НАПЕРСТЯНКА ПУРПУРОВАЯ,
г- или Дигиталис, или Лютик Горный -
двулетнее или редко многолетнее травя-
В нистое растение высотой до 2 м. Цветки
крупные, трубчато-колокольчатые, собра-
Г ны в густую одностороннюю кисть и име-
п ют форму наперстка или раздутого коло-
" кольчика. Латинское название произошло
^ от слова «сН§ки§» - палец, дано за форму
венчика, который напоминает наперсток,
Е отсюда и русское название рода. Отсюда
^ название растения.
3 НАРДОСМИЯ ФОМИНА -
травянистое растение высотой 12-25 см. При-
И корневые листья длинночерешковые,
1^. широкие, за что растение на греческом
получило название «ре^азоз» - шляпа с
К широкими полями. Цветки белые.
Синоним «нардосмия» образован от латинских
Л слов «пагдиз» - пахучий ароматный баль-
-- зам и «о$те» - запах, название дано в
связи с сильным ароматом цветков и листьев.
[Л Эндемик.
НАРЦИСС - это травы с плотными
луковицами и лентообразными листьями.
Цветы сидят на верхушках безлистных
стеблей. Все виды рода ядовиты.
Предполагают, что название «нарцисс»
происходит от греческого слова «пагкао», что
означает «ошеломлять, одурманивать».
По другой версии название происходит от
персидского слова «паг§15» - «коченеть,
застывать». И оба мнения имеют под
собой почву. Сильный запах нарцисса может
одурманить, вызвать головную боль.
НЕГНОЙ-ДЕРЕВО, или Тисе -
хвойное дерево с плотной, твердой
древесиной, очень стойкой против гниения.
НЕГНИЮЧНИК ЛУГОВОЙ, кæнæ
Опёнок луговой - съедобный
пластинчатый гриб. Используются только шляпки,
так как ножки, особенно у старых
грибов, очень жесткие. В безлесных
местностях луговой опенок является одним
из очень немногих съедобных грибов.
180
ÆНГУЫРСТУАНÆГ, кæнæ: Къ-
ухдарæгæ, Дигиталис, Хохаг бурдидин
- дыазон, кæнæ иуæй-иу хатт бирæазон
кæрдæг зайæгой 2 м онг бæрзæндæн. Ди-
динтæ сты егъау, хæтæл-дзæнгæрæггонд,
æмбырд сты бæзджын иуфарсон цупалы
æмæ сын ис æнгуырстуан формæ кæнæ
тыппыр дзæнгæрæгы хуыз. Латинаг ном
равзæрди дзырд «сН§1Ш5» - æнгуылдз,
æмæ йын æй радтой дидинхуды формæйы
тыххæй, кæцы у æнгуырстуаны хуыз. Ар-
дыгæй йæ уырыссаг æмæ ирон нæмттæ
дæр.
БУДТÆФАГ, кæнæ Пакахуддон -
кæрдæг зайæгой 12-25 см бæрзæндæн.
Уидагрæбын сыфтæ сты даргъсыфкъ-
ахджын æмæ фæтæн, уый тыххæй райста
бердзейнаг ном «ре^азоз» - фæтæнкæрон
пакахуд. Дидинтæ сты урс. Синоним
«нардосмия» арæзт у латинаг дзырдтæй
«пагс1и5» - тæфгæнаг, будтæфаг
бальзам æмæ «озте» - тæф, ном лæвæрд у
йæ тынг будтæфаг дидинты æмæ сыфты
тыххæй. У эндемик.
СÆЛХÆРТÆФАГ, кæнæ Нарцисс -
кæрдæджытæ мæстæг хъæдындзæгтимæ
æмæ уадздзаггонд сыфтимæ. Дидинтæ
бадынц æнæсыф зæнгты цъуппытыл.
Иууыл хуызтæ дæр сты маргджын. Зæ-
гъынц æмæ ном «нарцисс» арæзт у
бердзейнаг дзырдæй «пагкао», кæцы амоны
«æргъуыйау æмæ æрра кæнын». Иннæ хъ-
уыдымæ гæсгæ цæуы персайнаг дзырдæй
«паг§15» - «æндзыг кæнын, сур кæнын».
Æмæ дыууæ хъуыдыйы дæр сты раст. За-
йæгойы тыхджын тæф адæймагы кæны
æррагонд, риссын кæны сæр.
ÆНÆМБИЙГÆБÆЛАС, кæнæ: Заз,
Уртгъели, Зазбæлас -хихджын бæлас
мæстæг, хъæбæр хъæдвыдон, тынг фидар
у æмбийæн.
ÆНÆМБИОНЗОКЪО, кæнæ Дари-
чинон, Уыгæрдæны бынгардон—хæрынæн
бæзгæ цъарæг зокъо. Пайда кæнынц æр-
мæстдæр пакасæрæй, уымæн æмæ йæ
къæхтæ, уæлдайдæр зæронд зокъотæн,
сты тынг хъæбæр. Æнæхъæд бынæт-
ты у тынг иугай хæрынæн зокъотæй иу.

ХУЫМÆГ
Его плодовое тело после созревания не
загнивает, а засыхает, поэтому этот гриб
называют еще негниючником.
НЕДОТРОГА ОБЫКНОВЕННАЯ,
или Не-тронь-меня - однолетнее
травянистое растение высотой 30-120 см с
прямостоячим голым сочным стеблем,
утолщающимся в сочленениях. Цвет различный
- желтый, светло-голубой,
тёмно-пурпурный. При прикосновении к созревшим
плодам они раскрываются с треском.
Отсюда название растения. На территории
Осетии встречаются Недотрога
мелкоцветковая, Недотрога крупноцветковая и
Недотрога железистая.
НЕЗАБУДКА - однолетние или
многолетние травы небольших размеров,
обыкновенно сильно опушённые. Стебли
ветвистые 10-40 см высотой. Цветки
голубые, иногда розовые или белые. Во
многих языках название этого растения имеет
один и тот же смысл, благодаря чему
незабудка стала служить общепринятым
символом воспоминания о человеке или о
каком-либо событии. На территории Осетии
встречаются также Незабудка альпийская
и Незабудка лесная.
НЕКТАРИН, или Персик голоплод-
ный - подвид персика обыкновенного, для
плодов которой характерна гладкая, как у
сливы, кожица.
НЕРАВНОЦВЕТНИК
БЕСПЛОДНЫЙ, или Анизанта бесплодная -
однолетнее травянистое растение 30-60 см
высотой.; Стебли голые и гладкие.
Влагалища нижних листьев волосистые.
Колосковые чешуи около 1,6 см длиной шило-
видно-ланцетные, резко неравные, осте-
видно-заостренные.
НИВЯНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ, или
Нивянник белый, или Ромашка луговая
- высокое, до 1 м высотой, травянистое
растение с продолговатыми листьями и
цветами-корзинками. Нивяник
происходит от русского слова «нива», что означает
«поле, пашня, участок земли». Отсюда и
название растения - нивяник. Мол,
растущий по полям, по пашням.
Йæ дыргъ буар сцæттæйы фæстæ æмби-
гæ нæ кæны, фæлæ бахус вæййы, уый
тыххæй хонынц æнæмбийгæ зокъо.
МАВНАЛ, кæнæ: Æнæвнæлд, Къ-
æрццгæнаг, Бурдидин, Хъусцæг, Гъоси-
цæг - иуазон кæрдæг зайæгой 30-120 см
растлæууæг гæмæх, донджын зæнгимæ.
Дидинтæ сты алыхуызтæ - бур, фæлурс-
æрвхуыз, тар-сæнтсырх. Йæ цæттæ дыр-
гътæм йын бавналгæйæ къæрццгæнгæйæ
фегом вæййы æмæ дард ахауы. Ардыгай
цæуы йæ ном дæр. Ирыстоны сæмбæлæн
ис ахæмтыл: Лыстæгдидин мавнач, Егъа-
удидин мае нал, æмæ Æфсæн мае нал.
МАРОХКÆН, кæнæ Дзæнгæрсегой,
кæнæ Майронхгæрдæг - иуазон кæнæ
бирæазон кæрдджытæ, фылдæр хатт
тынг пакъуыджын. Зæнгтæ сты къабу-
зджын 10-40 см бæрзæндæн. Дидинтæ
сты æрвхуыз, иуæй-иу хатт уардихуыз
кæнæ урс. Бирæ æвзæгты ацы зайæгойы
номæн ис иу мидис, æмæ уый фæрцы за-
йæгой сси æппæтфæткон мысинаг символ Ц]
кæцыдæр адæймагыл кæнæ кæцыдæр ца-
уыл, хабарыл. Ирыстоны сæмбæлæн ис О
ахæмтыл: Хохаг марохкæн æмæ Хъæддаг г%
марохкæн.
ГÆМÆХДЫРГЪ АЛТЪАМИ - Р
хуымæтæг алтъамийы дæлхуыз, кæцый-
æн йæ дыргътæн ис чылауийы хуызæн ^
лæгъз цъар. у
БУЙНАГГОНД кæнæ Бадзычы-
иуазон кæрдæг зайæгой 30-60 см бæрзæндæн. У
Зæнгтæ сты гæмæх æмæ лæгъз. Бинаг ^
сыфты хъæбысæгтæ сты æрдуджын. Зайы
Ирыстоны дæлхохты, хъæдуыгæрдæнты )(
æмæ тыгъд быдырты тæлмыты.
ХУЫМÆГ, кæнæ: Хуымгæрдæг, Ге-
бейгæрдæг - бæрзонд, 1 м бæрзæндæн, |||
кæрдæг зайæгой дæргъæццон сыфтимæ
æмæ тæскъгонд дидинтимæ. Хуымæг (ни- Щ
вянник) цæуы ирон (уырыссаг) дзырдæй ^
«хуым (нива)», кæцы амоны «быдыр,
хуымзæхх, зæххыхай». Ардыгæй зайæ- ф
гы ном дæр - хуымæг (нивянник). Ома
хуымты, быдырты зайгæ зайæгой. Я
181

НОРИЧНИК
А НИЗКОЗОНТИЧНИК БЕССТЕ-
г- БЕЛЬНЫЙ - альпийское травянистое
растение, голое, бесстебельное или с ко-
В ротким, 2-10 см длиной, стеблем. Корень
толстый, вертикальный. Листья все при-
Г корневые, продолговатые.
п НИКАНДРА, или Никандра физале-
видная - однолетнее лекарственное рас-
Е тение с множеством ветвистых побегов
высотой до 1 метра. Стебли густо покры-
Е ты зелёными крупными листьями. Листья
•Ч1Г формируют красивую плотную крону
зонтиковидной формы. Цветет голубыми бо-
3 каловидными цветками. Растет в садах, по
сорным местам.
™ НИТЕЛЛА, или Нителла блестящая
|^ - водное растение, произрастающее в
неглубоких водоемах. Принадлежит к расте-
К ниям, плавающим в толще воды. На дне
разрастается красивыми коврами.
Л НОГОТКИ ЛЕКАРСТВЕННЫЕ, или
|у| Календула лекарственная - однолетнее
прямостоячее растение высотой от 20 до
Ш 75 см. Листья простые, очередные,
светло-зелёные. Цветки - жёлтые или
оранжевые, сверху блестящие, с нижней стороны
матовые. Плоды - семянки разной формы
и величины и похожи на кошачий коготок.
НОРИЧНИК - многолетние, реже дву
или однолетние травы, иногда небольшие
полукустарники. Листья у них цельные
или рассечённые, часто противного
запаха. Цветки невзрачные, большей частью
зеленоватые, жёлтые или пурпуровые.
Живет на корнях трав. Название
происходит от «Норицы» - язвы на конском
загривке, которая вылечивается от этого
растения. На территории Осетии растут
Норичник мачый, Норичник мягкий,
Норичник скальный. Норичник узловатый и
Норичник Рупрехта (известна пока только
из Северной Осетии).
ÆНÆЗÆНГОН, кæнæ: Æнæзæн-
ггæрдæг, Ныллгæууондар - хохаг кæрдæг
зайæгой, гæмях, æнæзæнг кæнæ цыбыр,
2-10 см дæргъæн зæнгимæ. Уидаг у ставд,
вертикалон. Сыфтæ иууылдæр сты уида-
грæбинæгтæ, дæргъæццон.
УАДСИС, кæнæ: Уадсес, Никандрæ
- иуазон хосгæнæн зайæгой бирæ къаб-
узджын талатимæ 1 метры бæрзæндæн.
Зæнгтæ бæзджынæй æмбæрзт сты кæрдæ-
гхуыз егъау сыфтæй. Сыфтæ аразынц рæ-
сугъд аууондархуыз формæ бæлассæр.
Дидин калы нуазæнхуыз (бокалхуыз)
дидинтæй. Зайы цæхæрадæтты, бырон
бынæтты.
ÆНДАХХУЫЗДОНЗАЙ, кæнæ Ни-
теллæ - тæнæгдонуæтты зайæг доны за-
йæгой. Хауы зайæгойтæм кæцытæ ленк
кæнынц доны хуылфы. Доны бын сабузы
рæсугъд гауызтæй.
РАГНЫХ, кæнæ Бонæг, кæнæ Киндзи
- иуазон кæрдæг зайæгой 20 сантиметрæй
75-мæ. Сыфтæ сты хуымæтæг, радгай,
фæлурс-кæрдæгхуыз. Дидинтæ сты бур
кæнæ талгъæр, уæлейæ æрттиваг, бынæй
та фæлмхуыз. Дыргътæ - аппгъæдтæ
алыхуыз формæйæ æмæ асæй æмæ сты
гæдыйы ныхы хуызæн.
УРУСУДЗ - къаддæрхатт дыууæ-
кæнæ иуазон кæрдæджытæ. Сыфтæ сты
æнæхъæн кæнæ лыггæндтæ, арæх æлгъаг
тæф кæнаг. Дидинтæ сты фыдуынд, фыл-
дæр хатт кæрдæгхуыз., бур кæнæ сæнт-
сырх. Цæры кæрдæджыты уидæгтыл.
Йæ уырыссаг ном цæуы дзырд «Нори-
цæйæ» - ацы зайæгойæ бæхы барцыл цы
хъæдгом сдзæбæх кæнынц уый тыххæй.
Ирыстоны зæххыты фембæлæн ис ахæм
урусудзтыл: Къаннæг урусудз, Фæлмæн
урусудз, Къæдзæхон урусудз, Æлхынцъаг
урусудз æмæ Рупрехты урусудз (бæрæг у
æрмæстдæр Ирыстоны)
182

МУХУДО
НУТ, бараний горох, пузырник -
однолетнее травянистое растение семейства
бобовых. Высота до 70 см. Листья непар-
ноперстные, цветки белые, розовые или
красные. Плод боб с несколькими
угловатыми семенами. В Осетии встречается нут
культурный. Семена его, используемые в
пищу и на корм скоту, напоминают своей
формой голову барана.
МУХУДО, кæнæ Мухудохъæдур, кæнæ
Фырхъæдур - хъæдурты мыггагæй иуазон
кæрдæг зайæгой. Иæ бæрзæнд у 70 см.
Сыфтæ æнæкъайсисхуыз, дидинтæ урс,
уардихуыз, кæнæ сырх. Дыргъ у хъæдур
цалдæр къуымгонд мыггæгтимæ. Иры-
стоны сæмбæлæн ис культурой мухудой-
ыл. Хæрынæн æмæ холлагæн кæмæй пай-
да кæнынц уьщы мыггæгтæ сæ формæмæ
гæсгæ сты фыры сæры хуызæн.
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
183

ОВЁС
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
М
н
о
ОБВОЙНИК ГРЕЧЕСКИЙ - лиана
с одревесневающим вьющимся стеблем
10-12 (30) м длиной, взбирается по
деревьям. Кора стебля и ветвей
красновато-бурая. Листья супротивные,
блестящие, тёмно-зелёные, голые. Цветки
зеленовато-бурые или
зеленовато-фиолетовые с одурманивающим запахом.
Латинское название этого растения Репр1оса
происходит от греческого реп - «вокруг»,
и р1екет - «обвивать», т. е. русское
название является практически буквальным
переводом латинского.
ОБЛЕПИХА - кустарники или
деревья, большей частью колючие, от 0,1 до
3-6 м высотой. Листья узкие и длинные.
Цветки однополые мелкие, невзрачные.
Плоды оранжевые или красноватые, их
много, они густо расположены и как бы
«облепляют» ветви (отсюда и русское
название растения).
ОБЛЕПИХА КРУШИНОВАЯ, или
Облепиха крушиновидная -
многоствольный кустарник, реже дерево. Молодые
побеги серебристые, опушённые;
многолетние - покрыты тёмно-бурой, почти
чёрной корой. Серебристые листья
словно запылены и кусты кажутся седыми.
Цветки ее невзрачны на вид и не пахнут.
Эндемик.
ОВЁС, или: Овёс посевной, Овёс
кормовой, Овёс обыкновенный — однолетние
травянистые растения высотой 50-170 см,
всегда с голыми узлами. Листья
очерёдные, зелёные или сизые, шероховатые,
20-45 см длины. Цветки мелкие,
собраны по 2-3 в колоски, образующие
раскидистую метёлку до 25 см длиной. Плод
- зерновка, плотно обвёрнут кожистой
чешуёй. Важное кормовое и крупяное
растение.
ТЫХСОЙ, кæнæ Алыварстухæг -
здыхсой зайæгой хъæдвыд зæнгтимæ
10-12 (30) м бæрзæндæн, сбыры бæлæ-
стыл. Зæнгы цъар у сырхбын-тарбур.
Сыфтæ сты ныхмææвæрд, æрттиваг,
тар-кæрдæгхуыз, гæмæх. Кæрдæгхуыз-
бын-тарбур кæнæ кæрдæгхуызгонд-фио-
летон дидинтæн ис лæгъуыззмæст тæф.
Латинаг æвзагæй дзырды ном Репр1оса
цæуы бердзейнаг дзырдтæй реп - «алы-
варс», æмæ р1еке'т — «тыхсын», ома уы-
рыссаг ном у тæлмацгонд латинаг æвза-
гæй.
КÆРКМИСЫНДЗÆГ, кæнæ: Кæрт-
мысындзæг, Цагъана, Цхъори - къутæртæ
кæнæ бæлæстæ, фылдæр сындзджынтæ,
0,1 м-æй 3-6 м онг бæрзæндæн. Сыфтæ
сты нарæг æмæ даргъ. Дидинтæ сты
иуæрдон лыстæг, фыдуынд. Дыргътæ сты
талгъæрхуыз кæнæ сырхбын, сты бирæ,
бæзджынæй æвæрд сты афтæ, цыма къа-
бузтæ æртухынц (ардыгæй йæ уырыссаг
ном)
СЫМЫРТÆГХУЫЗ КЪÆРК-
МИ-СЫНДЗÆГ - бирæзæнгджын къ-
утæр, къаддæр хатт бæлас. Æрыгон
талатæ сты æвзистхуыз, пакъуыгонд,
бирæазонтæ та æмбæрзт сты тарбур, су-
анг сау цъарæй. Æвзистхуыз сыфтæ цыма
сты рыгæй æмбæрзт æмæ къутæртæ зы-
нынц урссæргъуыз. Дидинтæ сты
фыдуынд æмæ тæф нæ кæнынц. У эндемик.
СЫСДЖЫ, кæнæ: Зæтхæ, Сискъи,
- иуазон кæрдæг зайæгойтæ 50-170 см
бæрзæндæн, алыхатт дæр гæмæх æлхын-
цъæгтимæ. Сыфтæ радгай, кæрдæгхуыз
кæнæ цъæхбын, дæрзæг, 20-45 см дæр-
гъæн. Лыстæг дидинтæ, æмбырд сты 2-3
æфсиры, кæцытæ аразынц фæйнæрдæм
тыгъд 25 см дæргъæн боцкъо. Дыргъ
у нæмыггонд, æнгом тыхт цъаргондд
хæрвæй. У ахсджиаг холаг æмæ лæхурæг
дæттæг зайæгой
184

ДЖИТЪРИГÆРДÆГ
ОВЕС ПЕРСИДСКИЙ, или Овсюг
Людовика - яровой однолетник. Листья
узколинейные, длиной 50-80 мм. Стебель
прямой, высота 50... 100 см. Растет на
полях и суходольных склонах, у дорог и
жилья, часто засоряет посевы.
ОВСЮГ ОБЫКНОВЕННЫЙ, или
Овес пустой - сорное травянистое
растение. Яровой однолетник. Стебель
высотой 60-120 см, прямой, голый. Листья
до 30 см длиной, широкие, с влагалищем
у основания. Соцветие - длинная,
раскидистая или сжатая метелка.
ОВСЯНИЦА - многолетние травы с
метельчатыми соцветиями. Пыльца
растения способствуют аллергическим
заболеваниям; сенной лихорадке, астме,
крапивнице. Известно около 300 видов.
На территории Осетии встречаются:
Овсяница бороздчатая, Овеянница
высокая, Овсянница гигантская, Овсянница
горная, Овсянница красная, Овсянница
кавказская, Овсянница жестколистная,
Овсянница скалистая, Овсянница вал-
лисская, Овсянница овечья, Овсяница
луговая, Овсяница Джимильская, Овсяница
приземистая, Овсяница Воронова или
пестрая.
ОГУРЕЦ, или Огурец обыкновенный,
или Огурец посевной — однолетнее
травянистое растение. Стебель стелющийся,
шершавый, заканчивает усиками,
которыми он может зацепиться за опору, при
этом стебель может вытянуться на 1-2 м.
Листья сердцевидные, пятилопастные.
Плод - многосемянный, сочный,
изумрудно-зелёный, пузырчатый.
ОГУРЕЧНАЯ ТРАВА, или
Огуречник, или Бурачник лекарственный -
травянистое растение. Цветки обычно
собраны в завиток. Стебель прямостоячий,
высотой до 80 см, толстый. Листья
очередные, овальные, нижние - с
черешками, верхние - сидячие. Плод дробный,
распадающийся при созревании.
Листочки растения своим запахом напоминают
аромат свежего огурца, отсюда и
название. Медонос.
ЗÆТХÆ кæнæ: Сысджы, Зæтхæд,
Сискъи, Сускъи - уалддзыгæнд иуазон
кæрдæг. Сыфтæ сты нарæг хаххон, 50-80
см бæрзæндæн. Раст зæнгы бæрзæнд у
50-80 мм. Зайы быдырты æмæ хусфæх-
стыл, фæндаггæрæтты æмæ цæрæн-
бытæтты раз.
ЗГЪÆЛЛАГ, кæнæ: Згъæлдаг, Згъ-
æллагæ, Æзгъæллагæ - хæмпæл уалддзы-
гæнд иуазон кæрдæг. Зæнг у бæрзæнд
60-120 см бæрзæндæн, раст, гæмæх.
Сыфтæ 30 см дæргъæн, фæтæн, бынæй
хъæбысæгимæ. Æмдидин - даргъ, айты-
гьд кæнæ æлхъывд боцкъо.
ÆЛВАС, кæнæ Хиталæг, Техал-
гæрдæг, Хетачæг - бирæазон кæрдæг
боцкъогонд æмдидинтимæ. Зайæгойы ди-
динрыг расайынц бирæ низтæ: аллергон
низ, тæфсæг, хуыдуггæнæг низ, хуываст.
Зынгонд сты 300 хуызы æввахс. Уыдонæй
Ирыстоны ис: Ауæдзгонд æлвас, Бæрзонд
æлвас, Егъау æлвас, Хохаг æлвас, Сырх
æлвас, Кавказаг æлвас, Дæрзæгсыфджын
æлвас, Къæдзæхаг æлвас, Хиталæгхуыз
æлвас, Хъиссыф æлвас, Уыгæрдæны æл-
вас, Джимидоны æлвас, Кьаннæг æлвас,
Хъулон æлвас.
ДЖИТЬРИ, кæнæ: Чъитъри, Гетъре,
Хуæргæнасæ, Хогæнасæ - иуазон кæрдæг ^
зайæгой. Зæнг у зæххæмвæз рæзгæ, т
дæрзæг, фæвæййы сыгтæй, кæцыты фæр-
цы йæ бон у фæхæцын быцæутыл, æмæ У
йæ дæргъ ахæццæ вæййы 1-2 м. Сыфтæ
сты зæрдæхуыз, фондзфарконтæ. Дыр- ^
гъ-халсар у бирæмыггагон, донджын, из- \/
узумрудон-кæрдæгхуыз, къуыпсыгонд.
ДЖИТЪРИГÆРДÆГ, кæнæ: джи- Ц
трийы мой, хуæргæнасгæрдæг - кæрдæг и
зайæгой. Дидинтæ фылдæр хатт æмбырд ^
сты дадалитæй. Растлæууæг зæнг уставд, щ
80 см бæрзæндæн. Сыфтæ сты радгай
æвæрд, овалон, бинæгтæ - сыфкъæх- Щ
тимæ, уæллæгтæ та æнæсыфкъах. Дыргъ
у хайон, цæттæйæ фехæлы фаркгай. Зай- ^
æгойы сыфтæ кæнынц джитрийы тæфы |ф
хуызæн, ардыгæй цæуы йæ ном дæр. У
мыдхæссæг. Я
185

окопник
А ОДНОЗЕРНЯНКА, или Айнкорн - это
г- самая ранняя из известных ранних форм
пшеницы. В каждом колоске развивается
3 обычно по 1 зерновке. Колос плотный,
сжатый с боков, с ломкой осью. Одно-
Г зернянка культурная, или пшеница одно-
п зернянка - яровое растение высотой до
" 130 см, с неполегающими стеблями.
Е
ОДНОЦВЕТНА КРУПНОЦВЕТКО-
Е ВАЯ - многолетнее травянистое х высо-
уи той 4-10 см. Листья округло-яйцевидные.
Цветок одиночный, белый, душистый.
3 Возобновляется с помощью придаточных
почек на корнях. Растет в тенистых замше-
И лых лесах, преимущественно хвойных.
у| ОДУВАНЧИК - травянистое
растение с ветвистым, стержневым корнем
К толщиной. Растение с розеткой прикор-
невых листьев и крупными ярко-жёлты-
*' ми соцветиями-корзинками из язычковых
ял цветков. В ненастную погоду и на ночь
корзинка закрывается. На вершине се-
Н мянки имеется множество волосков, с их
_ помощью плод одуванчика может пере-
121 летать в воздушных потоках на большие
расстояния. Горечи из растения обладает
общеукрепляющим действием. В Осетии
растут: Одуванчик лекарственный, или
Одуванчик аптечный, или Одуванчик
обыкновенный, Одуванчик поздний и
Одуванчик Стевена.
ОЖИКА ВОЛОСИСТАЯ -
многолетнее, ярко-зелёное растение. Стебли
прямые, высотой 15-30 см, высоко оли-
ственные. Листья плоские,
линейно-ланцетные, короче стебля, по краю и в устье
влагалища волосистые, заострённые.
Соцветие простое,
зонтиковидно-метельчатое.
ОЗИМАЯ ПШЕНИЦА, или Пшеница
озимая - озимый сорт пшеницы.
ОКОПНИК, или Живокость, или
Костолом, или Костоправ —
многолетнее лесное травянистое растение. Стебли
прямые, толстые, с раскидистыми
ветвями, покрыты волосками.
ИУНÆМЫГОНМÆНÆУ кæнæ
Айнкорн - зындгонд чи у уыцы рагондæр
мæнæутæй уыдонæй æппæты рагондæр.
Алы æфсиры дæр равзæры иугай нæ-
мыгойтæ. Æфсир у æнгом, йæ фæрстæй
æлхъывд, сæттаг сыгимæ. Иунæмыгон
культурæ у уалдзыгæнд зайæгой 130 см
бæрзæндæн, йæ зæнгтæ не сты хуыссгæ-
хауд.
ИУХУЫЗ ЕГЬАУДИДИНОН -
бирæазон кæрдæг зайæгой 4-10 см
бæрзæндæн. Сыфтæ тымбыл-аикхуыз.
Иунæг дидинæг у урсхуыз, хæрздæфгæ-
наг. Сног вæййы уидæгты уæлæмхасæн
къуыпатæй. Зайы аууон хъуынабын хъ-
æдты, фылдæр та хихджын хъæдты.
КЪАППА-КЪОППА, кæнæ Къап-
па-Кьуппа, Хъаппæ-хъуппæ - кæрдæг
зайæгой къабузджын сæмæнгонд уида-
гимæ. Зайæгой, кæцыйæн ис пакагонд
уидагрæбын сыфтæ æмæ егъау ирд-бур
тæскъгонд æмдидинтæ æвзагхуыз диди-
тимæ. Æвзæр рæстæг æмæ æхсæвы тæскъ
сæхгæны. Нæмыгойы цъуппыл ис бирæ
æрдутæ, кæцыты фæрцы йæ дыргъ уæл-
дæфы гуылфæнты атæхы дард дæрдзæг-
тæм. Къаппа-къоппайæн куыд йæ сыфты,
афтæ йæ дидинæджы дæр ис æхсырдзыд
сойаг. Ирыстоны зайынц: Хосгæнæг къ-
аппа-къоппа (Афтекон къаппа-къоппа,
Хуымæтæг къаппа-къоппа), Фæззыгон
къаппа-къоппа, Хохаг къаппа-къоппа.
ХИТАЛÆГ, кæнæ: Хеталæг - бирæа-
зон кæрдæг ирд-кæрдæгхуыз зайæгой.
Растлæууæг, тынг сыфджын зæнгы
бæрзæнд у 15-30 см. Сыфтæ сты тъ-
æпæн, хаххон-сасаригонд, зæнгæй цы-
бырдæр, сæ кæрæттæ æмæ хъæбысæг-
тæ æрдуджын, цыргъгонд. Æмдидин у
хуымæтæг, аууондар-боцкъогонд.
ФÆЗЗЫГÆНД МÆНÆУ, кæнæ
Фæззигон мæнæуæ - мæнæуы зымæгон
сорт.
ЦЪАХГÆР, кæнæ: Стæгхос, Цæвæ-
гхос, Цъæхгæр, Цъахъар, Цъæхгар, Цъ-
иахгæрдæг, Таух - бирæазон кæрдæг хъ-
æддаг зайæгой. Зæнгтæ сты раст, ставд,
фæйнæрдæм тыгъд къабузтимæ, æрдутæй
æмбæрзт.
186

КАРЧЫКЪАХ
Листья яйцевидные, крупные, покрыты
шершавыми волосками. Цветки
колокольчатые красного, фиолетового или
сиреневого цветов. Ядовит. Встречаются
Окопник жесткий и Окопник кавказский.
ОЛЕНИЙ ЯЗЫК, или Гемантус -
луковичное растение. Луковица крупная,
мясистая, с широкими светлыми чешуями.
Светло-зелёные листья собраны в верхней
части стебля. Каждую весну из луковицы
прорастают от двух до четырех мясистых
листа языковидной формы. Именно за эту
особенность гемантусу и дали название
«олений язык». Листья крупные, широкие,
удлинённо-овальные на коротких
черешках. Олений язык цветёт на длинном,
толстом цветоносе (40-50см) белыми,
красными крупными цветами.
ОЛИВА ЕВРОПЕЙСКАЯ, или Олива
культурная, или Оливковое дерево —
вечнозелёное субтропическое дерево
семейства Маслиновые. Растение с древности
возделывается для получения оливкового
масла, в диком виде не встречается.
ОЛЬХА - дерево высотой до 20 м или
кустарник с узко-яйцевидной кроной.
Ствол редко прямой и цилиндрический.
Листья расположены в три ряда,
очередные, овальные, овально- ланцетные или
яйцевидно-округлые. Выделяют
следующие виды растения: Ольха бородатая,
Ольха клейкая или Ольха черная, Ольха
серая или Ольха белая.
ОМЕЛА, или Дубовые ягоды, или
Птичий клей - вечнозелёное
полупаразитное кустарниковое растение.
Паразитирует на очень многих древесных
растениях: тополях, клёнах, соснах, ивах, берёзах
и на разнообразных плодовых деревьях.
Поселяется на верхушке дерева или на
его ветвях и разрастается зелёным
кустом. Плод растения представлен в виде
шаровидной односемянной ягоды, из
которых можно варить клей.
Сыфтæ сты аикхуыз, егъау, дæрзæг æр-
дутæй æмбæрзт. Дидинтæ дзæнгæрæг
хуыз сырх, фиолетон кæнæ цъæх-сырх. У
маргджын. Сæмбæлæн ис Хъæбæр цъах-
гæр æмæ Кавказаг цъахгæр.
НАРСТСЫФ, кæнæ Согъди сифæ,
кæнæ Хемантус - хъæдындзæгджын зай-
æгой. Хъæдындзæг у стыр, нарст, фæтæн
ирд хæрвытимæ. Фæлурс-кæрдæгхуыз
сыфтæ æмбырд сты зæнгы уæллаг хайы.
Алыаз дæр хъæдындзæгæй разайынц ды-
ууæ - цыппар нарст æвзагхуыз сыфтæ.
Уый тыххæй йын радтой уырыссаг ном
«саджы æвзаг». Сыфтæ сты егъауфæтæн,
дæргъ-овалон цыбыр сыфкъахон. Зайæ-
гой дидин калы даргъ (40-50 см), ставд
дидинхæсыл урсхуыз, сырх егъауди-
динтæй.
ОЛИВÆ - æнусонцъæх субтропикон
бæлас сойбæласы бинотæй. Зайæгойы ра-
гонæй ныры рæстæгмæ садзынц æмæ рæ-
зын кæнынц оливкæйы зетийы тыххæй,
хъæддаг хуызы йыл нæй сæмбæлæн.
ФÆРВ, кæнæ Фæрвæ, кæнæ Фæруæ - ^^
20 м бæрзæндæн бæлас кæнæ нарæг-аик- ^^
хуыз бæлассæрджын къутæр. Зæнг хатт- р|
гай у раст æмæ цилиндрон. Сыфтæ æвæрд
сты æртæ рæнхъæй, радгай, овалон, ова- Р
лон-сасаригонд кæнæ аикхуыз-тымбыл.
Хицæн кæнынц зайæгойы ахæм хуызтæ: *"
Зачъеджын фæрв, Ныхасæг фæрв кæнæ у
Сау фæрв, Дзæрой фæрв кæнæ Урс фæрв.
КАРЧЫКЪАХ, кæнæ: Каркикъах, У
Питри, Карчы къах - æнусонцъæх къ- ^
утæр æрдæгпаразитон зайæгой. Æввон-
гхор цард кæны бирæ бæлас зайæгойтыл: )(
гæдыбæлæстыл, тæгæртыл, нæзытыл,
хæристыл, бæрзытыл æмæ алыхуызы Ц
дыргъджын бæлæстыл. Æрбынат кæны и
бæлæсты цъуппытыл кæнæ йæ къалиу- "
тыл æмæ бæрæг дары кæрдæгхуыз къу- щ
дзийæ. Дыргъ у къоригонд иумыггагон
гага, кæцытæй аразынц ныхасæн. Щ
э
ю
я
187

ОРЕХ ГРЕЦКИЙ
А ОМЕЛА БЕЛАЯ - многолетнее веч-
Р- нозелёное растение, паразитирующее на
ветвях многих лиственных, реже хвойных
В деревьев. Разветвлениями корней
проникает под кору и в древесину дерева-хозяи-
Г на, образуя в ней многочисленные присо-
л ски. Плод - ложная шаровидная, сочная
" ягода, в незрелом состоянии зелёная, при
^ созревании белая, просвечивающая.
ОМЕЛА МОЖЖЕВЕЛОВАЯ, или:
Е Можжевеловая ачела, Можжевелояд-
ч|г ник, Омела карликовая - вечнозеленый
кустарник-полупаразит высотой до 20
3 см с мелкими чешуевидными листьями.
Плоды в виде голубовато-зеленой ягоды,
И созрев как бы «взрываются» и с силой
1У1 выбрасывают семена до 8 м, которые, как
и у других омел, будучи покрыты липким
К веществом (висцином),
приклеиваются к коре ветвей и стволов - ее будущих
Л жертв. Поражаемые породы:
древовидна ные можжевельники.
М
ОПЕНОК, опёнки, опята - название
Н группы грибов местообитанием которых
_^ является на живой и отмершей древе-
\ЁЗ сине, на пнях. Опёнок луговой обитает
совсем в других условиях, но плодовые
тела его внешне схожи с опятами.
Выделяют следующие виды растения: Опенок
летний, Опенок ложный или Ложный
опенок, Опёнок луговой или Луговик или
Гвоздичный Гриб; Опенок Осенний
ОПУНЦИЯ - многолетнее растение,
относящееся к семейству кактусовых.
Стебли-побеги овальной, уплощённой
формы ветвятся и образуют куст в 2-4 м.
Растение покрыто колючками, которые
легко отделяются от кактуса. Цветки
жёлтого или красного цвета. Встречается в
културе.
ОРЕХ ГРЕЦКИЙ, или Грецкий орех -
вид деревьев семейства Ореховые. Ствол
покрыт серой корой, ветви образуют
обширную крону. Цветки мелкие,
зеленоватые, однодомные. Плоды - крупные
односемянные костянки - имеют толстую
кожисто-волокнистую кожуру и крепкую
косточку.
УРС КАРЧЫКЪАХ - бирæзон
æнусонцъæх зайæгой, æввонгхорæй
цæры бирæ сыфтæркалæг, къаддæр хатт
хихджын бæлæсты къабузтыл. Уидæгты
къабузтæй ныхъары цъары бынмæ æмæ
хицауы хъæдвыдмæ, кæцыйы саразы
бирæ цъирæгтæ. Дыргъ у мæнг къори-
хуыз, донджын гага, æнæцæттæйæ вæййы
кæрдæгхуыз, цæттæйæ та урс, рухсдзыд.
ÆХСÆЛЫХОР, кæнæ Питри, кæнæ
Æхсæлыйы Карныкъах - æнусонцъæх
æрдæгæввонгхор къутæр 20 см лыстæг
хæрвхуыз сыфтимæ. Æрвхуыз-кæрдæг-
хуыз гагадыргътæ сцæттæйæ цыма рæ-
мудзгæ скæнынц æмæ тыхæй апарынц
мыггæгтæ 8 м онг, кæцытæ, куыд иннæ
карчыкъæхтæн æмбæрзт сты ныхасæн
буаргъæдæй (висцинæй) æмæ уый фæрцы
аныхæсынц къалиуты æмæ зæнгты цъа-
рыл - йæ фидæны амæттæгтыл. Иæ цæ-
фамæттæгтæ сты æхсæлы бæлæстæ.
БЫНГАРДОН, кæнæ: Бындзæфзокъо,
Бынддзæфхад зокъо, Бынгардзокьо —
къорд зокъоты ном, кæцытæ æрзайынц
удæгас æмæ зайгæ бæлæсты бынгæрдты.
Уыгæрдæны бынгардон æндæр уавæрты
цæры, фæлæ йæ дыргъ буартæ сты бын-
гардоны хуызæн. Фембæлæн ис зайæгойы
ахæм хуызтыл - Сæрдыгон бынгардон;
Мæнгбынгардон, кæнæ: Мæнгбындзæф;
Уыгæрдæны бынгардон кæнæ Дарикенон;
Фæззыгон бынгардон
СЫНДЗКЪУТÆР - бирæазон зайæ-
гой, кæцы хауы кактусы бинонтæм. Ова-
лон, ставд формæ зæнгтæ-талатæ къабу-
зтæ кæнынц æмæ аразынц 2-4 м бæрзæн-
дæн къутæр. Зайæгой æмбæрзт у сынд-
зытæй, кæцытæ æнцонæй радих кæнæн
ис зайæгойæ. Дидинтæ сты бур кæнæ
сырх. Фембæлæн йыл ис культурæйы.
ÆНГУЗ, кæнæ Æнгозæ, кæнæ Къакъ-
али - æхсæры бинонтæй бæлас. Зæнгы
цъар у дзæройхуыз, къалиутæ та аразынц
фæтæн бæлассæр. Лыстæг дидинтæ сты
кæрдæгхуызгонд, иухæдзарон. Дыргътæ
- егъау иумыггагон аппæгдыргътæ- ис
сын цармгонд-фæскъаугонд цъар æмя фи-
дар стæггъæд.
188

САУÆНГУЗ
ОРЕХ ЛЕСНОЙ, или Лещина
обыкновенная - кустарник, плоды которого
представляют собой небольшие гроздья,
расположенные в своеобразной чашечке
из листьев.
ОРЕХ МАНЬЧЖУРСКИЙ, или Орех
думбейский - листопадное однодомное
дерево или кустарник. У нас интродуци-
рован с Дальнего Востока позднее чем
орех грецкий. Высота достигает 25-30
м. Кора тёмно-серая, побеги
желтовато-коричневые опушённые. Отличается
толстыми побегами и огромными
метровыми листьями. Плоды его гирляндами
по 5-10 штук свисают с ветвей и
напоминают грецкий орех, но мельче и имеют
очень толстую зелёную или буроватую
скорлупу.
ОРЕХ МЕДВЕЖИЙ, или Лещина
древовидная, или Медвежий орех, или
Орешник медвежий - дерево до 20-28 м
высотой с густой широко
пирамидальной кроной. Листья очередные, крупные,
овальные или округлые. Цветки мелкие,
ветроопыляемые, однополые. Растения
однодомные.
ОРЕХ МУСКАТНЫЙ, или:
Мускатный орех, Мускатник, Мускатное дерево
- небольшое вечнозелёное раскидистое
дерево 9-12 м высотой. Листья кожистые,
эллиптические. Цветки светло-жёлтые,
ароматные. Плод костянкообразный,
длиной 6-9 см, жёлтый.
ОРЕХ ЧЕРНЫЙ - дерево высотой до
40 м с тёмной, почти чёрной корой,
покрытой глубокими трещинами. Цветёт
одновременно с распусканием листьев.
Плод зелёный, шаровидный или
грушевидный, покрыт железистыми
волосками. Эндокарпий (орех) круглый или
яйцевидный, заострённый на вершине, с
толстой скорлупой, напоминает грецкий
орех. Дерево-экзот.
ХЪÆДДАГÆХСÆР, кæнæ Æхсæр,
Æхсæрæ - къутæр, кæцыйæн йæ дыргътæ
сты гыццыл пуцал, æмæ кæцытæ æвæрд
сты хицæнхуыз сыфтæй арæзт къусгонд-
ты.
ЛЫСТÆГ ÆНГУЗ - сыфтæркалæг
иухæдзарон бæлас кæнæ къутæр. Махмæ
æрбацыд Да|эд Хурыскæсæнæй æнгузæй
фæстæдæр. Иæ бæрзæнд хæццæ кæны
25-30 м. Зæнгы цъар у тар-дзæрой, та-
латæ бурбын-морæ пакъуыгонд. Бæрæг у
ставд талатæй æмæ стыр (метры дæргъ-
æн) сыфтæй. Дыргътæ гирляндæхуызæй
5-10-æй зæбул кæнынц къалиутæй, сты
æнгузхуыз, фæлæ къаддæр æмæ сын ис
ставд, кæрдæгхуыз кæнæ тарбур хъузг.
АРСÆХСÆР, кæнæ Æхсæрбæлас,
кæнæ Бæласæхсæр - 20-28 м бæрзæндæн
бæлас бæзджын фæтæн пирамидалон
бæлассæримæ. Сыфтæ сты радгай егъау,
овалон кæнæ тымбыл. Лыстæг дидинтæ
сты дымгæйæ рыгдонкæнæг, иуæрдон.
Зайæгой у иухæдзарон. ^_
МУСКАТОН ÆХСÆР, кæнæ Мус- р
катон бæлас, кæнæ Аикæхсæр — къаннæг
æнусонцъæх фæйнæрдæм тыгъд бæлас Р
9-12 м бæрзæндæн. Сыфтæ сты цармгонд,
эллиптикон. Дидинтæ фæлурс-бур, буд- ^
тæфаг. Дыргъ у аппæгдыргъхуыз, 6-9 см т
дæргьæн, бур.
САУ ÆНГУЗ - бæлас 40 м бæрзæндæн У
тар, зæгъæн ис сау зæнгы цъаримæ, арф ^
скъуыдтæй æмбæрзт. Дидин æмæ сыфтæр
калы уыцы иу рæстæг. Дыргъ у кæрдæг- )(
хуыз, къоригонд кæнæ кæрдохуыз, æм-
бæрзт у хъæбæр æрдутæй. Эндокарпий Ц
(æхсæр) у тымбыл кæнæ аикхуыз, цыргъ- и
гонд йæ цъуппыл, ставд хъузгимæ, у æн- "
гузы æмгæс. У экзотон бæлас. щ
щ
э
ю
я
189

ОСИНА
А ОРЛИК, или Водосбор, или Аквте-
г- гия - многолетнее травянистое растение.
Цветки с 5 яркоокрашенными крупны-
В ми чашелистиками и 5 воронковидными
лепестками синего, фиолетового, реже
Г красного, розового и белого цвета. Плод
п - сборная листовка.
ОРЛЯК, или Орляк обыкновенный -
Е многолетний травянистый папоротник.
Может достигать в высоту 150 см. Своё
Ё название получил оттого, что сосудистые
Х1г пучки в корневище расположены таким
образом, что на поперечном разрезе пред-
3 ставляют некоторое подобие
государственного орла; иногда же сосудистые
И пучки на поперечном разрезе представля-
1^. ют как бы инициалы имени Иисуса
Христа (1С), поэтому Орляк называют также
К Иисусовой травой.
ОРЛЯК КРЫМСКИЙ - папоротник,
* ■ пищевое растение. Собранные до рас-
яд пускания листьев, отваренные и хорошо
промытые в воде для удаления горьких
Н веществ, используются в супы и салаты.
■^ Молодые ростки сушат и используют в
121 пищу зимой. Богатые крахмалом
корневища поедает скот; для крупного рогатого
скота и лошадей они считаются
ядовитыми.
ОРХИДЕЯ - многолетнее травянистое
растение с пахучими цветками
причудливой формы и разнообразной окраски.
Цветки одиночные или собранные в
соцветия, имеют по три наружных лепестка
и три внутренних, один из которых
называется «губой» и отличается от
остальных по величине, форме и окраске. Губа
- самая удивительная часть цветка
орхидеи: она может иметь причудливую
форму, фантастическую раскраску с разными
узорами, пятнышками, волнистые, как бы
гофрированными края.
ОСИНА, или Осина обыкновенная, или
Тополь дрожащий - вид лиственных
деревьев. Высота стволадо35 ми 1 м в
диаметре. Осенью листья окрашиваются в
различные тона - от золотистых до красных.
ФОНДЗДИДИНСЫФ - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Дидинтæ сты 5 ирда-
хуырст егъау къуссыфтимæ æмæ 5 комæв-
гæнæн дидинсыфтимæ цъæх, фиолетон,
къаддæр хатт сырх, уардихуыз æмæ урс-
хуызтæ. Дыргъ у æмбырд сыфтир.
ЦÆРГÆСОН, кæнæ Целæ - бирæа-
зон кæрдæгхуыз цил. Йæ бæрзæнд хæццæ
кæны 150 см. Йæ ном райста уый тыххæй
æмæ бынзæнгы дадзингонд бындзыгтæ
æвæрд сты афтæ æмæ цæхгæрмæ лыг-
гондæй сæхи æвдисынц кæцыдæр æн-
гæсад падзахадон цæргæсимæ; иуæй-иу
хат та дадзингонд бындзыгтæ цæхгаермæ
лыггондæй сæхи æвдисынц цыма Иесо
Чырыстийы номы, мыггаджы фыццаг
дамгъæтæ (1С), уый тыххæй Цæргæсоны
ма хонынц Йесойы кæрдæг дæр.
ЦÆРГÆССЫФ - цил, хæрынæн бæз-
гæ зайæгой. Ракалыны размæ сыфтæ æм-
бырдæй, сфыцгæйæ æмæ хорз ныхсгæйæ
доны сæ маст буаргъæд ацæуынмæ, пайда
кæнынц хъæрмхуыптæн æмæ салаттæн.
Æрыгон æвзарты хус кæнынц æмæ сæ
зымæг пайда кæнынц хæрынæн. Крахма-
лон бынзæнгты хæрынц фысвос, хъомвос
æмæ бæхтæн уыдон нымад сты маргджы-
ныл.
УÆЛАРВДИДИН, кæнæ Орхидейæ
- бирæазон кæрдæг зайæгой, хæрздæф,
æнахуыр формæ æмæ алыхуызон ахуырст
дидинтимæ. Дидинтæ сты иугай кæнæ
сты æмбырд æмдидинты, ис сын æртæ
æддагон дидинсыфтæ æмæ æртæ мидаг-
гон, кæцытæй иу хуыйны «был» æмæ ин-
нæтæй хицæн кæны асæй, формæйæ æмæ
ахуырстæй. Был у тæккæ диссаджы хай
дидинæн: уымæн вæййы йæм æнахуыр
формæ, фантастикой рацахуырст алы-
хуыз нывæфтыд, тæппытимæ, уылæн-
гонд, цыма гофрæгонд кæрæттæ.
РИЗÆГГÆДЫБÆЛАС, кæнæ: Гæ-
дыбæлас, Гæды, Гæди - сыфтæрджын
бæлæсты хуыз. Зæнгы бæрзæнд у
35 м, йæ диаметр та 1 м. Фæззæг-
сыфтæ сахуырсынц алыхуызтæй -
зæринхуызæй суанг сырххуызмæ.
190

ХУРЗÆНГ
Цветки мелкие, невзрачные, собраны в
свисающие серёжки. Сбрасывает осенью
не только листья, но и часть живых
веточек.
ОСЛИННИК ДВУЛЕТНИЙ, или
Энотера двулетняя - травянистое
растение, растет по галечниковым поймам
рек, обочинам дорог. Местами образует
заросли. К вечеру он, открывает
бледно-желтые цветки, которые остаются
открытыми до середины следующего дня, а
потом закрываются. В России
встречается во многих районах европейской части,
в том в Предкавказье. Экзот.
ОСОКА - травянистое растение с
узкими плотными, нередко режущими
длинными листьями, растущее
обычно в сырых, болотистых местах. Цветки
однополые, мелкие. Узкие и острые
листья осок могут поранить руку или ногу.
На территории Осетии распространены:
Осока кавказская, Осока мохнатая,
Осока такая, Осока печальная, Осока топя-
ная или Осока медно-бурая, Осока Бугиа,
Осока волосистая, Осока головчатая,
Осока дакийская и Осока сжатая.
ОСОКОРЬ, или Тополь чёрный -
дерево, достигающее 30-35 м высоты и 1-2
м в диаметре ствола. Плод - одногнёзд-
ная многосемянная сухая двустворчатая
коробочка. Семена снабжены пучком
шелковистых волосков, способствующих
переносу их ветром. Осокорь -
разновидность тополя, имеет черный оттенок.
ОСОТ - однолетние либо
многолетние травянистые растения, высота
которых варьируется в пределах 50-170 см
(в зависимости от вида), образует
достаточно густую сеть корней, залегающих в
поверхностных слоях почвы. Стебли
осота могут быть прямыми или ветвистыми.
Ярко-зеленые листья у растения бывают
очередными. Мелкие цветки собраны в
корзинки, которые у некоторых видов
могут закрываться вечером, а также в
пасмурную погоду.
Дидинтæ сты лыстæг, фыдуынд, æмбы-
рд сты зæбулгонд хъусцæгтæй. Фæззæгы
æркалы куыд сыфтæр, афтæ къалиуты иу
хай дæр.
ГÆДИДИДИН, кæнæ Энотерæ -
кæрдæг зайæгой, зайы дурджын боны
тæрфыты, фæндæгты фарсмæ, Ранæй
рæтты аразы пъазбытæ. Изæры байгом
вæййынц йæ фæлурс-бур дидинтæ, кæ-
цытæ гомæй баззайынц иннæ боны сихор-
мæ, уый фæстæ сæхгæнынц. Уæрæсейы
йыл фембæлæн ис европæйаг хайы бирæ
районты, афтæ Разкавказы зæххыты дæр.
У экзотон зайæгой.
ДЗАЛА, кæнæ: Цъæнуд, Фæсал, Цъ-
æнодæ, Фæсалгæрдæг - кæрдæг зайæгой
нарæг æнгом, бирæхатт лыггæнаг дар-
гъ сыфтимæ, кæцы фылдæр хатт зайы
уымæл, цъымара бынæтты. Дидинтæ
сты иуæрдон, лыстæг. Нарæг æмæ цы-
ргъ сыфтæй алыг кæнæн ис къух кæнæ
къах. Ирыстоны зæххыты фембæлæн ис:
Цъæхснаг кæнæ Цъæхснаг кæрдæг, Тама
кæнæТамагæрдæг, Къаннæг дзала, Дæр-
гъычдзæл, Туацъæ дзала, Хохаг дзала,
Æрдуджын дзала, Даргъсыф, Лыстæг-
сыф дзача æмæ Æмпылд дзала.
САУГÆДЫБÆЛАС - бæлас, кæцый-
æн йæ бæрзæнд хæццæ кæны 30-35 м, йæ
зæнгы фæтæн та 1-2 м. Дыргъ у иуахстон
бирæмыггагон хус дыæрдæгфарс къопп-
гонд. Мыггæгтæн ис зæлдаггонд æрдутæй
бындзыг, кæцыты фæрцы хаст вæййынц
дымгæйæ. Зайæгæ у гæдыбæласы хуы-
зтæй иу, ис йын сау хуыз
ХУРЗÆНГ - иуазон кæнæ бирæа-
зон кæрдæг зайæгойтæ, кæцытæн сæ
бæрзæнд ивы 50-150 см бæрцыты (йæ
хуызмæ гæсгæ), аразы фаг бæзджын хыз
уидæгтæй, кæцытæ хуыссгæйæ æвæрд
сты мæры уæлварс цъарыл. Зæнгтæ вæй-
йынц раст кæнæ къабузджын. Зайæгойы
ирд-кæрдæгхуыз сыфтæ вæййынц радгай.
Лыстæг дидинтæ æмбырд сты тæскъгон-
ды, кæцытæ иуæй-иу хуызтæн сæхгæ-
нынц изæрæй, кæнæ æвзæр мигъджын
рæстæг.
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
191

очиток
А Существует порядка 80 видов осота, из
г- них в Осетии наиболее известны Осот
ланце/полистный (Бодяк обыкновенный),
В Осот полевой, Осот розовый (Бодяк по-
левой, Будяк).
Г ОСТРОЛИСТ, или Падуб - неболь-
д шое южное дерево с колючими
вечнозелеными листьями и красными ягодами.
Е Молодые побеги имеют заострённую
форму, а листья - простые очерёдные,
Е на концах с шипами. Цветут деревья не-
■VI/- взрачно, мелкими светлыми цветками
ОСТРОЛОДОЧНИК, или Остролод-
3 ка - многолетнее бобовое травянистое
растение, иногда полукустарнички или
*■ кустарнички, до 1 м высотой. Листья
неуд парноперистые. Опушены простыми или
железистыми волосками. Венчик круп-
К ный или среднего размера, разнообразно
окрашенный. Лодочка на конце оттянутая
" в острый носик. Бобы продолговатые,
яд продолговато-линейные или
шаровидно-вздутые.
Н ОЧАНКА, или Горлянка, или Глазная
Р2Л Трава, или Глазница - однолетнее травя-
^ нистое полупаразитирующее растение,
густо облепленное листочками,
сидящими друг против друга. Народная
медицина закрепила в названии травы ее главное
целебное свойство, поэтому очанка
лекарственная называется глазной травой.
На территории Осетии растут: Очанка ее-
сенняя, Очанка летняя и Очанка осенняя.
ОЧИТОК, или Седум, или Грыжная
трава, или Лихорадочная трава, или
Ослиный хвост - многолетние, реже
двулетние травянистые растения, реже
полукустарники или кустарники. Листья
мясистые, цельные и сидячие. Размножение
укоренением побегов, делением кустов и
семенами. На территории Осетии растут:
Очиток бледный, Очиток волосистый,
Очиток едкий, Очиток кавказский
Очиток толстолистный (Большой очиток,
Целебный лист, Заячья капуста)
Бæрæг сты 80 хуыз онг Хурзæнгтсе, кæ-
цытæй Ирыстоны фылдæр бæрæг сты
Сындзджын хурзæнг (Хæрæгсындз), Бы-
дирон хурзæнг, Къацциугæрдæг (Хуымы-
сындз, Кьащиу).
ЦЫРГЪСЫФ, кæнæ Чхъори, кæнæ
Илекс - каннæг хуссайраг баелас сын-
джын æнусонцъæх сыфтимæ æмæ сырх
гагадыргътимæ. Æрыгон талатæн ис цы-
ргъгонд формæ, сыфтæ та сты хуымæтæг,
радгай, сæ кæрæттыл сындзытæ. Дидинæг
калынц фыдуынд, лыстæг ирд дидинтæй.
ГАБУХЪÆДУРÆГ, кæнæ Габухьæ-
дорæ, кæнæ Цыргъбæлæгьон - бирæазон
хъæдур кæрдæг зайæгой, хаттгай къуд-
зитæ кæня къутæртæ, 1 м бæрзæндæн.
Сыфтæ сты æнæкаъайсисхуыз. Сты пакъ-
уыгонд хуымæтæг кæнæ æвсæнгонд æр-
дутæй. Дидинхуд у егъау кæнæ астæуккаг
асбæрц, алыхуыз ахуырст. Йæ кæроны
бæлæгъон ивæзт у цыргъ карды хуызæн.
Хъæдуртæ сты даргъгонд, даргъгонд-хах-
хон кæнæ къорихуыз-тыппыргонд.
ЦÆСТЫХОС, кæнæ Цæстгæрдæг
- иуазон кæрдæг æрдæгпаразитон зайæ-
гой, бæзджын сыфтимæ, кæцытæ бадынц
кæрæдзимæ ныхæй-ныхмæ. Зæнгтыл ис
лыстæг урс дидинтæ. Адæмон медицинæ
ныффидар кодта кæрдæгы номыл йæ
дзæбæх, хосгæнæн миниуæг, уый тыххæй
зайæгойы хонынц цæсты кæрдæг.
Ирыстоны зæххыл зайынц: Уалдзыгон цæ-
стыхос, Сæрдыгон цæстыхос, Фæззыгон
цæстыхос.
РИЗÆНГÆРДÆГ, кæнæ Сасылхос,
кæнæ Сæцæлыхос, кæнæ Сæсæлихуасæ -
бирæазон, иуæй-иу хатт дыазон кæрдæг
зайæгой, къаддæр хатт къудзитæ кæнæ
къутæртæ. Сыфтæ сты нарст, æнæхъæн
æмæ æнæсыфкъах. Фылдæр кæны талаты
уидагтæй, къудзиты дихкæнынæй æмæ
мыггæгтæй. Ирыстоны зæххыл зайынц:
Фæлурс ризæнгæрдæг, Сæсæлыхос, Су-
селæ, Кавказаг ризæнгæрдæг Ставдсыф
ризæнгæрдæг (Тæрхъусы къабуска, Хосы
сыф).
192

ГЕДЗÆ
П
ПАВЛОНИЯ, или Адамово дерево -
древесное растение с широкой кроной
и крупными листьями. Цветки крупные,
бледно- фиолетовые, иногда почти
белые, в метельчатых соцветиях. Название
растению дано по отчеству дочери
императора Павла I, красавицы Анны
Павловны. Древесина Павловнии практически
не горит. Существовало такое поверье,
что если посадить Павловнию недалеко
от дома, то птица феникс прилетит и
принесет счастье.
ПАДУБ, или Остролист -
небольшое южное дерево с колючими
вечнозелеными листьями и красными ягодами.
Падубом остролистным украшают дома
на Рождество. Латинское название рода
происходит от названия дуба каменного
{фиегсиз Иех). Растение занесено в
Красную книгу РСО-А.
ПАДУБ КОЛХИДСКИЙ -
вечнозеленый ядовитый кустарник, встречается
небольшими куртинами в буковых лесах.
Падуб резко отличается от большинства
кустарников. Красивые кожистые листья
имеют острые лопасти-колючки.
Жесткие они кажутся вырезанными из жести.
Цветки белые и душистые. Осенью на
кустах появляются ярко-красные ягоды.
Реликт.
ПАЖИТНИК ПРОСТЕРТЫЙ, или
Пажитник лежачий - однолетнее
травянистое растение высотой 30-80 см.
Стебель ветвистый, слабый, лежачий или
приподнимающийся. Листья
острозубчатые. Соцветие густое, 20-30-цветковое,
венчик, бледно-голубой. Встречается на
равнине, на влажных лугах. Пажитник
используется женщинами в
климактерический период, так как помогает
нормализовать состояние и выступает как
гормональная поддержка.
ДИСБÆЛАС, кæнæ Къалмуг -
фæтæн бæласæр æмæ егъау сыффджын
бæлас. Егъау фæлурс - фиолетон, кæнæ
та урс æввахс дидинтæ йын, боцкъо æм-
дидинты æмбырдгонд. Уырыссаг ном
йын лæвæрд у император Павла I чызгы
Анны Павловнæйы фыды номы тыххæй.
Бæласы хъæдвыд зæгъæн ис нæ судзы.
Уыди ахæм уырнынад æмæ дам ацы
бæласы хæдзармæ хæстæг куы ныссад-
зай, уæд цъиу феникс æрбатæхдзæн æмæ
æрбахæсдзæн амонд. Ардыгæй йæ ирон
ном.
ДУРТУЛДЗ, кæнæ: Цыргьсыф, Илекс,
Цъыхыры - къаннæг хуссайраг бæлас
сындзджын æнусонцъæх сыфтимæ æмæ
сырх гагадыргътимæ. Бæласæй фæлынд
кæнынц хæдзæртты Цыппурсы. Латинаг
ном цæуы дур тулдзæй ^иегсиз Иех).
Хает у Ирыстоны Сырх чиныгмæ.
ЦХОРИ, кæнæ Чхъори, кæнæ Цохъ-
ори - æнусонцъæх маргджын къутæр,
сæмбæлæн йыл ис тæрсхъæдты æмбы-
рдæгтæй. Цхори цæхгæр хицæн кæны
иннæ къутæртæй. Рæсугъд цармгонд
сыфтæн ис цыргъ фарк-сындзтæ. Хъ-
æбæр уæвгæйæ зынынц афтæ, цыма
лыг сты тасмачъитæ. Дидинтæ урс æмæ
хæрздæф. Фæззæг сыл фæзыны ирд-сы-
рх гагатæ. У реликт.
ГЕДЗÆ, кæнæ: Гедзæгæрдæг, Сыл~
гоймаджыхос - иуазон кæрдæг зайæгой
30-80 см бæрзæндæн. Зæнг у къабу-
зджын, лæмæгъ, хуысгæ кæнæ схæцгæ.
Сыфтæ цыргъдæндагджын. Æмдидин у
бæзджын, 20-30 дидинджын, дидинхуд у
фæлурс-æрвхуыз. Æмбæлæн йыл ис бы-
дырты, уымæл уыгæрдæнты. Пайда дзы
кæнынц сылгоймæгтæ климаксы рæстæг,
уымæн æмæ æххуыс кæны уыцы рæстæг
уды хъæддыхдзинадæн.
Р
С
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
193

ПАПОРОТНИК
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
ПАЙЗА, или Японское просо, или
Ежовник хлебный - однолетнее растение,
зерновая и кормовая культура. Имеет
кистевидную удлиненную метелку и острые
по краям листья.
ПАЛЬМА - однодольные
тропические и субтропические деревья с обычно
неветвящимся стволом, несущим на
вершине крупные вечнозеленые листья.
ПАЛЬМА САГОВАЯ, или Саговая
пальма - древесное растение со
стволом около 9 м высотой. Листья до 5-7 м
длиной, с линейно-ланцетными узкими
заостренными листочками, около 1 м
длиной. Листья посажены на крепкие
желобчатые сверху черешки длиной около
1 м, с шипами. Растение погибает после
первого плодоношения.
ПАЛЬЧАТОКОРЕННИК, или Паль-
иекорник, или Дактилорша -
многолетние травянистые растения высотой до 1
м. Листья продолговатые или ланцетные,
нижние листья по сравнению с теми, что
находятся выше, - более крупные и
широкие. Русское и латинское название
связано обязано глубоко-пальчато-разделен-
ным с тонкими окончаниями подземным
клубням. В Осетии встречается Пальча-
токоренник трехлистный, или Пальце-
корник трехлистный. Растение занесено
в Красную книгу России и Северной
Осетии..
ПАПОРОТНИК - группа
сосудистых споровых растений, заключающих
несколько семейств и два подкласса:
папоротники водяные и настоящие
папоротники. У первых споры двоякого рода
большие и мелкие, у вторых одного рода,
производящие однодомные заростки.
Большинство травы, немногие
древовидны (до 26 метров высоты); почти все
папортники многолетние, только
немногие однолетние растения. На территории
Осетии можно встретить: Папоротник
Линнея (Гимнокарпиум трехраздельный,
Голокучник трехраздельный),
Папоротник многоножка (Многоножка
обыкновенная), Папоротник орляк.
ЕУУГÆ - иуазон кæрдæг зайæгой,
хоры æмæ холлаг культурæ. Ис йын цу-
палхуыз даргьгонд боцкъо æмæ цыргъ
кæрон сыфтæ.
САГÆБÆЛАС, кæнæ Пальмæ -
иуæрдон тропикон æмæ субтропикон
бæлæстæ фылдæрхатт æнæкъалиу зæн-
гимæ, кæцы йæ цъуппыл хæссы егъау
æнусонцъæх сыфтæ
САГÆЗАЗ - бæлас зайæгой 9 м
бæрзæндæн зæнгимæ. Сыфтæ 5-7 м дæр-
гъæн хаххон-сасаригонд нарæг цыргъ-
гонд 1 м дæргъæн сыфгондтимæ. Сыфтæ
æвярд сты фидар, уæлейæ нукгонд 1 м
дæргъæн сындзджын сыфкъæхтыл. Зай-
æгой амæлы фыццаг дыргъ куы радты,
уый фæстæ.
ÆНГУЫЛДЗУИДАГОН, кæнæ Дак-
тшоризæ, кæнæ Бæхицъозæ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 1 м онг бæрзæндæн.
Сыфтæ сты дæргъæццон кæнæ сасари-
гонд, бинаг сыфтæ уæллæгтимæ абар-
гæйæ сты егъаудæр æмæ фæтæндæр. Уы-
рыссаг, ирон æмæ латинаг зайæгы ном
бает у æнгуылдзон-хицæнгонд хъуым-
былтимæ, кæцытæн ис лыстæг æнгуыл-
дзгонд кæрæттæ. Ирыстоны фембæлæн
ис Æртæсыфон æнгуылдзуидагоныл,
кæцы хает у Уæрæсейы æмæ Цæгат
Ирыстоны сырх чингуытæм.
ЦИЛ, кæнæ: Пакасыф, Целæ, Пака-
сыфджын - дадзинон рæзгон зайæгойты
къорд, Кæцымæ хауынц цалдæр бинонтæ
æмæ дыууæ дæлиуады: доны цилтæ æмæ
æцæг цилтæ. Фыццæгтæн сæ рæзгтæ сты
дыууæ мыггагонтæ стыртæ æмæ гыцыл-
тæ, дыккæгтæ та иухæдзарон разбилцъ-
ытæ. Фылдæр сты кæрдæджытæ, иуæй-
иутæ бæласхуызтæ (26 метры бæрзæн-
дæн); цилтæн сæ фылдæр сты бирæа-
зонтæ. Ирыстоны зæххыл сæмбæлæн ис
ахæмтыл: Æртæдихсыфцил (Линнейы
цил), Бирæкъахон цил, Цæргæсон цил.
194

УРСУЫРЫДЗЫ
ПАПОРОТНИК МУЖСКОЙ -
многолетнее лекарственное растение.
Растение можно встретить в лесах, где
предпочитает расти в сырых затененных зонах.
Широко применяется в народной
медицине. Это растение всегда считалось
священным.
ПАРМЕЛИЯ, или Порезпая трава -
это многолетний надземный лишайник,
высота которого около 4-6 см. В
народной медицине растение находит
широкое применение для лечения туберкулёза
легких и застарелого кашля. Производит
превосходный заживляющий эффект. На
территории Осетии встречаются: Парме-
лия бороздчатая и Пармелия скальная.
ПАСЛЕН, или Соланум - травы или
кустарники с лежащим, прямостоячим,
ползучим стеблем, с простыми или
перисто-рассечёнными листьями. Цветки
собраны в щитки, кисти или метёлки.
Венчик белый, жёлтый, фиолетовый или
розовый. Плод - ягода. Род содержит как
сельскохозяйственные культуры
(картофель, баклажан, томат), так и
лекарственные растения (паслён сладко-горький и
паслён чёрный). Выделяют следующие
виды растения: Паслён клубненосный
или картофель, Паслен колючий, Паслен
сладко-горький, Паслён черный.
ПАСТЕРНАК, или Козелка, или
Полевой борщ, или Поповник - двулетние
и многолетние травы, овощная культура.
Обитают на долинных и горных лугах, в
зарослях кустарников. В высоту трава
пастернака вырастает от 35 до 100 см
(иногда до 2 м). Употребляют как пряность. В
кулинарии в основном используется
корень пастернака, так называемый белый
корень. Его варят, запекают в духовке,
используют в салатах и зимних супах. Свое
название овощ получил от латинского
«разшз» - «корм», «пища», «питание».
ПАСТЕРНАК ПОСЕВНОЙ -
культивируемое двухлетнее или многолетнее
травянистое растение-пряность. Он
близкий родственник петрушки, моркови.
Корнеплод по внешнему виду похож на
крупную морковь, но белого цвета.
АРСЫЦИЛ, кæнæ Арсынуры -
бирæазон хосгæнæн зайæгой. Зайæгой-
ыл сæмбæлæн ис хъæдты, кæм æвзары
уымæл æмæ аууон бынæттæ. Парахатæй
дзы пайда кæнынц адæмон медицинæйы.
Ацы зайæгой нымайынц ахсджиаг хо-
сыл.
ЛЫГГÆРДÆГ, кæнæ Тарнизыхос -
бирæазон уæлзæххон лывдз, кæцыйæн
йæ бæрзæнд хæццæ кæны 4-6 см. Адæ-
мон медицинæйы зайæгойæ пайда кæ-
нынц рæуджыты низтæ дзæбæх кæнынæн
æмæ хуыфæджы низы ныхмæ. Тынг хорз
у хъæдгомты дзæбæх кæнынæн. Ирысто-
ны сæмбæлæн ис Хилæг лыггæрдæг æмæ
Къæбзæхы лыггæрдæг.
КУЫДЗЫБАГА, кæнæ Кудзиба-
га - кæрдæджытæ кæнæ къутæртæ
хуысгæ, растлæууæг, бырæг зæнгтимæ,
хуымæтæг кæнæ сис-дихгонд сыфтимæ.
Дидинтæ æмбырдгонд сты уартыты,
цупалты кæнæ боцкъоты. Дидинхуд
вæййы урс, бур, фиолетон кæнæ уарди-
хуыз. Дыргъ у гага. Зайæгойы мыггагмæ
хауынц картоф, бадырджан, пъæмидор
æмæ куыдзыбагатæ. Сæмбæлæн ис ахæм
хуызтыл: Хъуымбылхæссæг куыдзыбага |га
кæнæ Картоф, Сындз куыдзыбага, Куы- ^^
дзыгага, Сау куыдзыбага р
УРСУИДАГ, кæнæ Урсбын, кæнæ С
Пастернак - дыазон æмæ бирæазон т
кæрдæджытæ. Зайы дæлвæзты æмæ
хæхты уыгæрдæнты, къутæрбынты. У
Иæ бæрзæнд схæццæ вæййы 35-100 см
(иуæй-иухатт та 2 м). Пайда дзы кæнынц ***
куыд хъацæнæй. Кулинарийы дзы пайда \/
кæнынц йæ уидагæй, хонгæйæ «урс уи-
даг». Уый фыцынц доны, духовкæйы, Ц
пайда дзы кæнынц салатты æмæ зымæ-
гон хъæрмхуыппы. Халсар йæ ном рай- "
ста латинаг дзырд «разШз» - æй - «хол- щ
лаг», «хæринаг», «хæрд».
УРСУЫРЫДЗЫ, кæнæ Пастернак Щ
- культурæйы бирæазон кæнæ бирæа- _
зон кæрдæг зайæгой-хъацæн. Уый у ^
басгæрдæг æмæ уырыдзыйы тынг хæстæг. |ф
Уидагдыргъ (хъуымбыл) бакæсгæйæ у
егъау уырыдзыйы æнгæс, фæлæ у урс. Я
195

ПЕРЕЦ БОЛГАРСКИЙ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
И
К
Л
м
н
о
ПАСТУШЬЯ СУМКА - мелкое
однолетнее травянистое растение,
достигающее в высоту 20-30, а иногда и 60 см.
Стебли одиночные, простые или
разветвленные, прямостоячие. Листья в
основном прикорневые. Встречается
повсеместно на полях, огородах, вдоль дорог.
Растение-космополит.
ПЕРВОЦВЕТ ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или Примула обыкновенная- многолетнее
травянистое растение. Высота растения -
от 5 до 20 см. Листья
продолговато-овальные, ланцетовидные. Цветки воронковид-
ные различной окраски. Русское и
латинское название связано с особенностью
растения зацветать одним из первых
ранней весной. Раз первым цветет - значит
первоцвет. На территории Осетии
встречаются: Первоцвет весенний, Первоцвет
зубчатый, Первоцвет крупночашечный,
Первоцвет Дарьялский, Первоцвет Бай-
ерна, Первоцвет Кузнецова, Первоцвет
Мейера, Первоцвет Рупрехта,
Первоцвет приятный, Первоцвет ушковатый
и Первоцвет осетинский. Последний вид
внесен в Красную книгу РСО-А.
ПЕРЕСТУПЕНЬ БЕЛЫЙ, или
Бриония - лиана, имеющая ветвистый
шероховатый стебель, цепляющийся усиками,
и желто-белые цветки. Осенью
появляются мелкие черные ягоды. В народе это
растение называли змеевой, параличной
травой. Корни, побеги и ягоды его
ядовиты. Встречается по речным поймам, в
солнечных долинах.
ПЕРЕЦ, или Перец красный, или
Перец красный острый, или Горький перец
- травянистое растение высотой до 60
см с ветвистыми стеблями,
эллиптическими листьями, крупными белыми или
сероватыми цветками. Плоды - ягоды от
шаровидной до хоботовидной формы, от
жёлтого и красного до черно-оливкового
цвета.
ПЕРЕЦ БОЛГАРСКИЙ - вид
однолетних травянистых растений, или его
плоды. Сельскохозяйственная культура.
ДЗЫНДЗАЛÆГ, кæнæ: Цъæхула,
Цъахула, Уæрццы мæнæу, Дзиндзалæг -
къаннæг иуазон кæрдæг, 30-30 (60) см
бæрзæндæн. Зæнгтæ сты иугæйттæй,
хуымæтæг кæнæ растлæууæг. Сыфтæ
фылдæр сты уидагрæбинагтæ. Сæм-
бæлæн йыл ис быдырты, цæхæрадæтты
фæндагкæрæтты. У космополит.
СТЪОПОЛА, кæнæ Стопола, кæнæ
Раздидин- бирæзон кæрдæг зайæгой,
5-20 см бæрзæндæн. Сыфтæ сты дæр-
гъæццон-овалон, сасарихуыз. Дидинтæ
дзабрехуыз алыхуыз ахуырст. Уырыссаг
æмæ латинаг ном бает у зайæгой дидин
фыццæгтимæ рагуалдзæджы кæй ракалы
уыимæ. Кæд дидин фыццаг ракалдтай
уæд разагдидин. Ирыстоны зæххыты
фæмбæлæн ис ахæмтыл: Уалдзыгон
стъопола, Дæндаггонд стъопола, Егъаукъус
стъопола, Дайранаг стъопола, Фыццаг-
дидин, Æстъорбæла, Раздидин, Хохаг
стъопола, Æхцон стъопола, Хъусгонд
стъопола, Ирыстойнаг стъопола. Иры-
стойнаг стъопола хает у Цæгат
Ирыстоны Сырх чиныгмæ
ÆНДЗЫГХОС, кæнæ Калмæг, кæнæ
Бриони - здыхсой, кæцыйæн ис къа-
лиуджын, дæрзæг зæнг, кæцы ныххæцы
йæ сыгтæй. Дидинтæ сты бур-урсхуыз.
Фæззæг фæзынынц йæлыстæг сау га-
гатæ. Зайæгойы адæмон ном ма хуыйны
кал мы, хуыскъы кæрдæг. Иæ уидæгтæ,
талатæ æмæ гагатæ сты маргджын. Зайы
доны тæрфыты, хурджын дæлвæзты.
ЦЫВЗЫ, кæнæ Цивзæ, кæнæ Цыбд-
зы - кæрдæг зайæгой 60 см бæрзæндæн
къабузджын зæнгтимæ, эллиптикон сыф-
тимæ, егъау урс кæнæ дзæрой дидин-
тимæ. Дыргътæ сты гагадыргътæ къо-
рихуызæй хæтæлфындзхуыз формæмæ,
бур æмæ сырххуызæй суанг сау-оливон
хуызмæ.
АДДЖЫНЦЫВЗЫ, кæнæ Болгай-
раг цывзы, кæнæ Халсар цывзы - иуазон
кæрдæг. У хъæууон хæдзарады культурæ.
196

БУКЪА
ПЕРЕЦ ВОДЯНОЙ, или Горец
перечный, или Водяной перец, или Лягушечья
трава - травянистое однолетнее
растение. Стебель прямостоячий или
восходящий, обычно ветвистый, голый,
красноватый.
ПЕРЕЦ ЧЁРНЫЙ - лиана длиной
до 15 м с воздушными корнями,
образующимися на узлах. Плод - округлая
односемянная костянка 3-5 мм в диаметре,
зеленая, при созревании краснеющая,
высушенная - чёрная.
ПЕРЛОВНИК, или Мелика -
многолетние травянистое растение. Листья
линейные, длинные, плоские. Научное
название рода - МеПса - образовано от
латинского те1 (мёд) и объясняется
сладковатым вкусом стеблей некоторых
видов. Русское название рода - перловник
- связано с белоплёнчатыми (похожими
на «перлы» - жемчужины) краями
колосковых чешуи
ПЕРСИК - дерево с ланцетовидными
листьями. Цветки почти сидячие,
розовые и красные, появляются до развития
листьев. Плод по форме от плоского до
удлинённо-эллиптического, с бороздкой
на одной стороне, обычно бархатистый..
ПЕСЧАНКА - травянистое растение
семейства гвоздичных. Рекорды
подъема растений по высоте на горных лугах
за ними. Поселяются они и на ползучих
осыпях, камнях.
ПЕТРОВ КРЕСТ, или Кошачий
позвонок, или Мыший горошек, или Таранная
кость, или Стручешник, или Астрагал -
растение высотой 15-30 см,
паразитирующее на корнях деревьев и кустарников,
полностью лишено хлорофилла. Стебли
густо покрыты белыми мясистыми чешу-
ями - видоизменёнными листьями.
Цветки, в зависимости от вида - от розоватого
до пурпурного цвета. Корневище петрова
креста растёт в разные стороны,
разветвляется и образует крестовидные
соединения - отсюда и его русское название.
ДОНЫЦЫВЗЫ, кæнæ Игæрхос,
кæнæ Цывзыгæрдæг, Дойнаг Цывзы
- иуазон кæрдæг зайæгой. Зæнг у раст-
лæууæг кæнæ схæццгæ, фылдæр хатт къ-
абузджын, гæмæх, сырхбын.
БЫРЦ, Бырцы, Бурцæ - 15 м дæргъ-
æн здыхсой уæлдæфон уидæгтимæ, кæ-
цытæ сæвзæрынц æлхынцъæгты. Дыргъ
у тымбыл иумыггагон аппæгдыргь 3-5
мм диаметрон, кæрдæгхуыз, цæттæйæ
сырхгонд, бахусы фæстæ та сау.
МЫДЗÆНГ, кæнæ Меликæ - бирæ-
зон кæрдæг зайæгой. Сыфтæ сты хах-
хон, даргъ, тъæпæн. Наукон ном - МеПса
- арæзт у латинаг дзырдæй те1 (мыд)
æмæ бæрæг кæны йæ зæнг аджын ад
кæй кæны уымæй. Ирон ном дæр уымæй
цæуы. Уырыссаг ном бает у æфсирты
хæрвыты урстæнæгцъар кæрæттимæ
(дзындзы хуызæттæ).
АЛТЪАМИ, кæнæ Атьами - саса-
рихуыз сыфджын бæлас. Дидинтæ сты
æнæдидинкъах, уардихуыз кæнæ сырх,
фæзынынц сыфтæр ракалыны размæ.
Дыргъ у тъæпæнæй даргъ- эллиптикон (Л
формæгондтæ, иу фарс ауæдзгонд, фыл-
дяр хатт хъæдабæгонд. Р
КЪÆЙГÆРДÆГ - даричины би- с
нонтæй кæрдæг зайæгой. Ис йын хохаг
уыгæрдæнты уæлæмæ хизæг зайæгойты "|"
æхсæн рекорд. Зайы бырæг дурлæбырд-
ты, дуртыл. У
БУКЪА - ГУКЪА кæнæ Букъа, кæнæ ф
Гукъа-букъа, -зайæгой 15-30 см бæрзæн-
дæн, æввонгхорæй цæры бæлæсты æмæ X
къутæрты уидæгтыл, нæй йæм æппын-
дæр хлорофилл. Зæнгтæ бæзджынæй Ц
æмбæрзт сты урс нарст хæрвытæй - м
хуызивд сыфтæй. Дидинтæ зайæгойы
хуызмæ гæсгæ сты уардихуызæй сæнт- Щ
сырх хуызмæ. Зайæгой бынзæнгзайы
алы фæрстæм цæугæйæ, кæнæ къабузтæ щ
æмæ аразы дзуархуыз баиуадтæ (æмбы- ^
рдгæндтæ) - ардыгæй йæ уырыссаг ном.
ю
я
197

ПИЖМА ДЕВИЧЬЯ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
ПЕТРОКОМА ГЕФТА -
многолетнее, густоопушенное травянистое
растение со стелющимися ветвистыми
стеблями. Тяготеет к известняковым скалам
в горно-лесном и субальпийском поясах.
Название от греческого «петра» - скала,
«камао» - густо покрывать листьями, т.е.
растение, густо одевающее скалы
зеленью. Растение внесено в Красную книгу
РСО-А. Эндемик Скалистого хребта
Кавказа.
ПЕТРУШКА, или Петрушка
кудрявая, или Петрушка курчавая - двулетнее
травянистое растение высотой 30-100 см.
Стебель прямостоячий, ветвистый.
Листья треугольные, темно-зелёные; цветы
мелкие, желтовато-зеленые. Лист
петрушки, в сушёном и свежем виде, -
популярная кулинарная приправа.
ПЕТРУШКА СОБАЧЬЯ, или: Коко-
рыш, Собачья петрушка, Зноиха -
однолетние или двулетние растения до 1
метра высотой. Стебель ветвистый полый.
От настоящей петрушки отличается
блестящими (сверху) листьями и строением
обёртки. Ядовитая трава.
ПИЖМА, или: Пижма обыкновенная.
Полевая рябинка, Дикая рябинка, Приво-
ротень, Сорокобратов, Девятильник -
многолетнее дернистое растение высотой
50-150 см. Растению присущ
характерный (камфорный) запах. Цветки мелкие,
жёлтые, трубчатые, собраны в корзинки.
Используется для борьбы с молью. Из
соцветий растения содержащих камфору
получают глистогонный препарат.
ПИЖМА ДЕВИЧЬЯ, или Пиретрум
девичий - многолетнее сильноветвистое
травянистое растение, высотой 50 см.
Соцветия корзинки диаметром 1,5-3 см,
белые или жёлтые. Он напоминает либо
ромашку, либо хризантему. Пиретрумы
получили своё название от слова руг -
«огонь» (греч.), потому что некоторые их
виды обладают свойством понижать жар.
КЪÆДЗÆХÆМБÆРЗÆГ - бирæа-
зон бæзджынпакъуыгонд кæрдæг зайæ-
гой, зæххæмвæз къабузджын зæнгимæ.
Уарзы хохаг хъæдты æмæ дæлхохаг
тæлмыты чъырджын къæдзæхтæ. Иæ
ном цæуы бердзейнаг дзырд «петра» -
къæдзæх, «камао» - сыфтæй бæзджын
æмбæрзын, ома зайæгой, кæцы бæзджын
æмбæрзы къæдзæхты. Хает у РЦИ-А
Сырх чиныгмæ. У Къæдзæхы рагъы
эндемик.
БАСГÆРДÆГ, кæнæ: Чендзе, Хонт-
дгура-дыууæазон кæрдæгзайæгой 30-100
см бæрзæндæн. Зæнг у растлæууæг,
къабузджын. Сыфтæ сты æртæкъуымон,
тар-кæрдæгхуыз; дидинтæ лыстæг, бур-
бын-кæрдæгхуыз. Йæ сыфтæ хусгондæй
æмæ нæуæгæй дæр сты популярон кули-
нарон хъацæн.
МАРГ БАСГÆРДÆГ, кæнæ Куыд-
зы басгæрдæг, кæнæ Кудзихонтхура -
иуазон кæнæ дыазон зайæгой иу метры
бæрзæндæн. Зæнг у къабузджын æмæ
тут. Басгæрдæгæй хицæн кæны æрттиваг
(уæлейæ) сыфтæй æмæ тухæг арæзтæй.
У маргджын зайæгой.
ÆНГОМÆГ, кæнæ: Хъунцæг, Рæм-
пæгыхос, Саскъи хуасæ - бирæазон
кæрдæг зæлдæ (нæудзар) зайæгой 50-150
см бæрзæндæн. Зайæгойæн ис
характерен (камфорæйон) тæф. Лыстæг ди-
динтæ сты бур, хæтæлгонд, æмбырд сты
тæскъгондæй. Пайда дзы кæнынц царды
рæмпæгы ныхмæ тохы. Зайæгойы кам-
форæджын æмдидинтæй исынц хъунцы-
тысурæг препарат.
СÆГЪЫГÆНГÆЛЫ, кæнæ Сылæн-
гомæг - бирæазон тынгкъабузджын
кæрдæг зайæгой 50 см бæрзæндæн. Æм-
дидинтæ сты тæскъгонд 1,5-3 см диаме-
трон, урс кæнæ бур. У æхсынкъмарæны
кæнæ зæриндидины хуызæн. Пиретрум
йæ ном райста бердзейнаг ном руг -
«тæвд», уымæн æмæ дзы иуæй иутæ сты
буары тæвдæппарæг.
198

ЛЫСТÆГСЫФ ХÆМПУСÆГ
ПИЖМАЧКА, или Адокса мускусная
- многолетнее травянистое растение
высотой 5-15 см. Название связано с
похожестью запаха цветков адоксы на запах
цветков пижмы.
ПИКУЛЬНИК, или Пикульник
обыкновенный, или Медовик - однолетнее
травянистое растение. Стебель прямой, до
50 см высотой, сильно ветвистый, покрыт
жесткими волосками. Цветки лиловые,
около 1,5 см длиной. Содержит в
семенах ядовитое масло. Встречается он
повсеместно в равнинной части. Латинское
название происходит от двух греч. §а1ео
или §а1е - куница, ласка или хорёк и орзЁ
- вид, облик. Подразумевается, что
цветок пикульника схож с головой мелкого
хищника. Выделяют такие
разновидности растения: Пикульник двунадрезанный,
Пикульник красивый (Пикульник
заметный, Пикульник разноцветный, Зябра),
Пикульник ладанниковый.
ПИОН - многолетнее травянистое,
полукустарниковое или кустарниковое
растение с несколькими стеблями (стволами)
высотой до 1 м. Цветы белые, розовые,
красные, кремовые или жёлтые. Название
роду дал греческий философ Теофраст по
имени мифического врача богов Пеона.
ПИОН КАВКАЗСКИЙ -
многолетнее травянистое растение с мясистыми
горизонтальными корневищами. Цветки
крупные, одиночные, часто малинового,
иногда розового цвета. Произрастает в
горных лесах, по опушкам,
кустарниковым зарослям на высоте 900-2000 м над
ур. моря. Растение занесено в Красные
книги России и РСО-А. Реликт.
ПИОН УЗКОЛИСТНЫЙ, или Пион
тонколистный, или Воронец -
многолетний, дикорастущий травянистый вид.
Его огненно-красные цветки, с сильно
рассечёнными ярко-зелёными листьями,
видны издалека. Этот степной красавец
имеет утолщенные корни (луковицы).
Это растение отличается высокой
декоративностью.
ÆНГОМÆГ СИСЛИ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 5-15 см бæрзæндæн. Йæ
ном бает у йæ дидинты тæф зайæгой сис-
лийы тæф кæй кæнынц уый тыххæй.
ТÆХСАЛСÆР, кæнæ: Мыдгæрдæг,
Цъироба деденæг - иуазон кæрдæг за-
йæгой. Зæнг у раст, 50 см бæрзæндæн,
тынг къабузджын, æмбæрзт у хъæбæр
æрдутæй. Дидинæг у кæркусæгхуыз, 1,5
см дæргъæн. Иæ мыггагы ис маргджын
зети. Фембæлæн йыл ис дæлвæзты алы
ран дæр. Латинаг ном цæуы дыууæ берд-
зейнаг дзырдтæй §а!ео кæнæ §а1е - сæла-
выр, мыстулæг, тæхсал æмæ орз1 - хуыз,
уынд. Уый уымæн æмæ зайæгойæн йæ
дидинæг у лыстæг тугдзыхы сæры хуыз.
Ирон ном дæр афтæ. Æвзарынц ма тæх-
салсæры ахæм хуызтæ: Дыдихон тæх-
салсæр, Рæсугъд тсехсалсæр, Будтæфаг
тæхсалсæр
ХÆМПУСÆГ, кæнæ Пион - бирæа-
зон кæрдæг, къудзи кæнæ къутæр зайæ-
гой цалдæр зæнгтимæ I м бæрзæндæн.
Дидинтæ сты урс, уардихуыз, сырх,
фæлбур кæнæ бур. Зайæгойы мыггагæн
ном радта бердзейнаг философ
Теофраст мифон хуыцæутты дохтыр Пеоны
тыххæй
КАВКАЗАГ ХÆМПУСÆГ, кæнæ
Кавказаг пион - бирæазон кæрдæг зай-
æгой нарст горизанталон бынзæнгтимæ.
Дидинтæ сты егъау, иугай, арæх мæнæр-
гъыхуыз, иуæй-иу хатт та уардихуыз.
Зайы хохаг хъæдты, хъæдрæбынты, къ-
утæрбынты 900-2000 м д. æ. у. Зайæгой
хает у Уæрясейы æмæ РЦИ-А Сырх чин-
гуытæм. У реликт.
ЛЫСТÆГСЫФ ХÆМПУСÆГ -
бирæазон хъæддаг кæрдæг зайæгой йæ
цæхæр-сырх дидинтæ, тынг лыггонд
ирд-кæрдæгхуыз сыфтимæ, зынынц
дардæй. Ацы быдирон рæсугъдæн ис
ставдгонд уидæгтæ (хъæдындзæгтæ). За-
йæгой бæрæг у декоративонæй.
Р
С
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
199

ПЛАУН
А ПИХТА - пирамидальные деревья,
»- несущие кольчато расположенные
горизонтальные ветви. Листья игольчатые
В (хвоя), плоские. Почки почти
шарообразные, тупые или конусовидные, тупо-при-
Г острённые.
д ПИХТА КАВКАЗСКАЯ, или Пихта
Нордманна - вечнозелёное хвойное дере-
Е во семейства сосновых. Пихта кавказская
реликт. Обнаружена в Северной Осе-
Е тии в Караугомском, Цейском, Касарском
ч|г ущельях. Красива пихта, из ученых
открытая Нордманном в 1840 г. и названная
3 в его честь.
ПЛАКУН-ТРАВА, или Дербенник вя-
■" золистный, или Дербенник иволистный
Сл - многолетнее травянистое растение с
корневищем и гроздьями лилово-розо-
К вых цветов, группирующихся в соцветия.
В высоту плакун-трава может вырастать
*■ до 2 метров. Она не заставляет плакать.
нд Просто маленькие листочки напоминают
по форме слезы.
Н ПЛАТАН ВОСТОЧНЫЙ, или Чи-
^ пара - дерево высотой 25-30 м, в ряде
^ случаев до 50 м, с неровным, узловатым,
ГЦ чаще всего идущим до самой верхушки,
мощным стволом диаметром до 12 м, в
старости обычно дуплистым. Кора ствола
светло-серая или зеленовато-серая,
отпадает крупными тонкими чешуями.
Платановое (лат. р1а1апиз < р1а1оз широкий)
дерево получило название по причине
ширины листьев и широкой кроне.
ПЛАУН, или Ликоподиум -
травянистое споровое растение с лежачими или
реже с прямыми стеблями и мелкими
листьями. Листья шиловидные. От
первоначального места прикрепления заростка
начинают отрастать ползучие зеленые
стебли. По периметру они еще молодые,
без спороносных колосков, а в
центральном кольце - отжившие свое. Создается
впечатление, что растение
перемещается по лесу. Связано это с постоянным
отмиранием старых побегов и
нарастанием новых. Из-за такой особенности
славянские народы и дали «плывущему»
растению название «плаун» (плывун).
ЧЪИУНАЗ, кæнæ Соцъи, кæнæ Ци-
назу - пирамидон бæлæстæ, кæцытæн ис
зиллак æвæрд горизонталон къалиутæ.
Сыфтæ сты хиххуыз, тъæпæн. Билцъытæ
сты къоригонд, къуымых кæнæ кону сон,
къуымых-цыргъгонд.
СОЦЪИ, кæнæ: Къеунæзи, Саунæ-
зы - нæзыйы бинонтæй æнусонцъæх
хихджын бæлас. Соцъи у реликт. Ссард-
той йæ Цæгат Ирыстоны Хъæрæугомы,
Цъæйгомы æмæ Къæсæргомы. Рæсу-
гъд у соцъи, ахуыргæндтæй йæ фыццаг
сбæрæг кодта Нордман 1840 азы æмæ
йыл сæвæрдтой йæ ном.
КÆУАГ КÆРДÆГ, кæнæ Хæриссыф
цæссыгон - бирæазон кæрдæг зайæгой
бынзæнгимæ æмæ кæркусæг-уардихуыз
дидинтæ пуцалтæй къордгай скæнынц
æмдидинтæ. Иæ бæрзæнд хæццæ кæны 2
метрмæ. Зайæгой нæ кæны кæуын. Фæлæ
йæ лыстæг сыфгæндтæ сæ формæмæ
гæсгæ сты цæссыгхуыз.
ЧЕСА, кæнæ.Фæтæнсæрбæлас, Тæр-
сæ, Тæрс, Арзачъера, Чъандара, Платан
- бæлас 25-30 м бæрзæндæн, хаттгай та
50 м дæр, зылын, æлхынцъон, арæхдæр
суанг йæтæккæ цъуппмæ хæццæгæнаг
зæнгимæ. Зæнгы диаметру 12 м, зæрон-
дæй свæййы мæрагонд. Фæлурс-дзæрой
кæнæ кæрдæгхуыз-дзæрой зæнгы цъар
хауы егьау тæнæг хæрвытæй. Бæлас
йæ ном райста йæ фæтæн сыфты æмæ
фæтæн бæлассæры тыххæй.
БЫРКÆРДÆГ, кæнæ: Ликоподиум,
Бырæг кæрдæг, Робасгæрдæг - кæрдæг
рæзгон зайæгой хуысгæ зæнгтимæ æмя
лыстæг сыфтимæ. Сыфтæ сты туасхуыз.
Рæзбилцъы фыццаг æрфидар бынатæй
райдайынц зайын бырæг кæрдæгхуыз
зæнгтæ. Периметрыл (алыварс) уыдон
сты нырма æрыгæттæ æнæрæзгон æф-
сиртæ, астæуккаг зиллакы та - хустæ.
Афтæ кæсы æмæ цыма зайæгой йæ бынат
ивы хъæды, уыйау. Уый бает у уыйимæ
æмæ зæронд талатæ амæлынц, ногтæ та
дарддæр разайынц. Уыцы хицæндзина-
ды тыххæй радтой ном «плаун» (бырæг).
200

НЫВЗÆГ
Наиболее известны следующие виды
плаунов; Плаун Булавовидный, Плаун
Колючий (Плаун годичный, Плаун годовалый,
Деряба), Плаун-Баранец (Баранец
обыкновенный, Брунец)
ПЛЕВЕЛ - евразийский род
цветковых растений. Большей частью это
луговые растения и полевые сорняки, которые
нередко также встречаются вдоль дорог,
на железнодорожных насыпях.
Некоторые виды используются как кормовые и
газонные травы. На территории Северной
Осетии встречаются следующие виды:
Плевел жесткий, Плевел многолетний
(Пастбищный райграс), Плевел
опьяняющий (Плевел одуряющий, Плевел
ядовитый)
ПЛЕСНЕВЫЕ ГРИБЫ, или
Плесень - различные грибы, образующие
ветвящиеся мицелии без крупных, легко
заметных невооруженным глазом,
плодовых тел. Некоторые плесневые грибы
существенно снижают урожай. Грибы
поражают запасы зерна, фураж, солому
и сено. Иногда продукты становятся
непригодными к использованию из-за
токсичности метаболитов гриба.
ПЛЮЩ, или Плющ обыкновенный,
или Гусиная лапка - вечнозелёный
вьющийся лиановидный кустарник, который
своими многочисленными присоскопо-
добными корнями прикрепляется к
деревьям, скалам и т. д. Иногда достигает
30 м в высоту. Цветки жёлто-зелёные.
Встречаются Плющ колхидский и Плющ
домашний
ПОВИЛИКА - род паразитических
растений, все виды которого отнесены к
категории карантинных сорняков.
Повилика не имеет корней и листьев. Стебель
нитевидный или шнуровидный,
желтоватый, зеленовато-жёлтый или
красноватый. Повилика обвивается вокруг
растения-хозяина, внедряет в его ткань
«присоски» и питается его соками.
Наиболее распространены виды: Повшика
одностолбиковая, Повилика европейская,
Повилика полевая, Повилика клеверная.
Фылдæр бæрæг сты быркæрдæджы ахæм
хуызтæ: Рувасдымæг (Рувасгæрдæг, Ро-
басидумæг), Хипеггæрдæг (Сындзджын
быркæрдæг), Омдзæджыхос (Сырды
дзæмбы, Уомдзæгихуасæ).
СЫСЫЛЫ, кæнæ Сыссылы - евра-
зийы мыггаг дидинджын зайæгойтæ.
Фылдæр сты уыгæрдæны зайæгойтæ
æмæ быдирон хæмпæлтæ, кæцытыл
сæмбæлæн ис фæндагкæрæтты, æфсæн-
фæндаджы цурты. Иуæй-иу хуызтæй
пайда кæнынц холлагæн æмæ газонтæн.
Ирыстоны зæххыл фембæлæн ис ахæм
хуызтыл: Мæгьæлда, Мæхæлдæг, Хакъ-
уындела (Сусела, Саукъоппа, Сусели).
ДЗУЛЫЗОКЪО, кæнæ: Хойраджы
хъуына, Хъуыназокъо, Гъуна — алыхуыз
зокъотæ, кæцытæ аразынц къабузуадзгæ
мицелитæ æнæ егъау, æнцонæй базонгæ
дыргъты буартæ. Иуæй-иутæ дзы ахъ-
аззаг къаддæр кæнынц тыллæгы бæрц.
Зокъотæ хъыгдарынц хорты бавæрæнты,
холлæгты, хос æмæ хъæмпы. Хаттгай
хæринæгтæ нал сбæззынц зокъоты ток-
сикон метаболиттæй. |Т|
ДЗÆГЪÆЛДЗУ, кæнæ: Мæцкъ-
ор, Суро, Хилæггæрдæг — æнусонцъæх Р
тыхсгæ здыхсойхуыз къутæр, кæцы йæ
бирæ цъирæгхуыз уидæгтæй ныффидар **
вæййы бæлæстыл, къæдзæхтыл æмæ а. т
д. хаттгай йæ бæрзæнд схæццæ вæййы 30
м. Дидинтæ сты бур- кæрдæгхуыз. Сæм- У
бæлæн ис Хилæггæрдæг (Хелгæкæрдæг,
Мæцкъор, Гъунтъузхъæдавæ), Хæдзарон ^
Хилæггæрдæг \/
НЬЮЗÆГ, кæнæ Лывдзæг, кæнæ Лы-
взæг кæнæ Нивдзæг - паразитон (æввон- Ц
гхор) зайæгой, кæцыйæн йæ иууыл хуы- и
зтæ дæр хает сты карантинон хæмпæл- "
тæм. Нæй йын уидæгтæ æмæ сыфтæ. щ
Зæнг у æндаххуыз кæнæ синагхуыз, бур-
бын, кæрдæгхуыз-бур кæнæ сырхбын. Щ
Æртыхсы зайæгойы-хицауы алыварс,
ныббыры йæ цъирæнтæй уæфтмæ æмæ ^
уый сойæ цæры. Фылдæр парахат сты: 1ф
Иузæнгон нывзæг, Европæйаг нывзæг,
Быдирон нывзæг, Æртæсыфон нывзæг Я
201

ПОДЛЕСНИК ЕВРОПЕЙСКИЙ
А ПОВОЙ ЗАБОРНЫЙ, или Вьюнок
г- заборный, или Чертова кишка -
многолетнее травянистое растение, с длинным
В ветвистым ползучим корневищем.
Стебли до 2-3 м длиной, слабые, вьющиеся,
Г голые. Цветки крупные, белые или розо-
п вые. Листья копьевидные, стебель обви-
" вает опору.
Е ПОГРЕМОК, или Звонец, или
Позвонок - однолетние полу паразитические
Е травянистые растения с прямыми просты-
уг ми или ветвистыми стеблями.
Невзрачные зеленовато-желтые цветки. Сорное
3 ядовитое растение. Живет они на корнях
трав. Растет повсеместно в изреженных
И лесах, лугостепях и на субальпийских
•у. лугах. При порывах ветра зрелые семена
гремят в сухой коробочке как погремуш-
К ка. Отсюда и название. На территории
Северной Осетии распространены виды:
Л Погремок весенний, Погремок малый и
-- Погремок летний.
ПОДБЕЛ, или: Андромеда, Белолист-
Н ник, Бесплодница, Болотница, Пьяная
трава, Чахоточная трава - вечнозелё-
^ ные низкорослые кустарники или кустар-
1Г| нички высотой от 15 до 60 см. Корневище
■** длинное, в виде шнура, общее для
множества надземных побегов. Стебель мало-
разветвлённый, гладкий. Цветки розовые,
поникшие. Русское название получило
из-за белой окраски нижней стороны
листа.
ПОДБЕРЁЗОВИК - общее название
для группы видов грибов. Отличаются
неяркой, коричневых оттенков окраской
шляпки, мякоть на срезе не всегда
окрашивается. Все подберёзовики относятся
к съедобным грибам. Название связано с
тем, что они могут расти только в
симбиозе с берёзами, т. к. образуют микоризу на
её корнях.
ПОДЛЕСНИК ЕВРОПЕЙСКИЙ,
или Лекарственный зонтик, или
Брюшная трава - многолетнее травянистое
растение высотой 40-120 см.
Прикорневые листья на длинных черешках,
стеблевые листья немногочисленные,
ТЫХСÆГ, кæнæ Тухгæгæрдæг, кæнæ
Тухгæ - бирæазон кæрдæг зайæгой, дар-
гъ къабузджын бырæг бынзæнгимæ.
2-3 м бæрзæндæн зæнгтæ сты лæмæгъ,
тыхсгæ, гæмæх. Дидинтæ сты егъау, урс
кæнæ уардихуыз. Сыфтæ сты арцхуыз,
зæнг стыхсы быцæутыл
СÆГЪЛИСКЪÆФ, кæнæ Дзæгъдзæ-
гъаг - иуазон æрдæгпаразитон кæрдæг
зайæгойтæ раст хуымæтæг кæнæ
къабузджын зæнгимæ. Дидинтæ сты фыдуынд,
кæрдæгхуыз-бур. У хæмпæл маргджын
зайæгой. Цæры кæрдæджыты уидæг-
тыл. Зайы алы ран дæр тæнæг хъæдты,
уыгæрдæн быдырты æмæ дæлхохы уы-
гæрдæнты. Дымгæйы футтытæй цæттæ
мыггæгтæ куыд дзæдзæгъгæнагау дзæ-
гъ-дзæгъ кæнынц хус къоппы. Цæгат
Ирыстоны фембæлæн ис: Уалдыгон сæ-
гьлискъæф, Къаннæг сæгълискъæф, Сæр-
дыгон сæгълискъæф,
СÆЦЪÆЛ, кæнæ Мæнтæг, кæнæ
Димела, кæнæ Андрамедæ - æнусонцъæх
къаннæг къутæртæ кæнæ къудзитæ 15-60
см бæрзæндæн. Бынзæнг у даргъ, сина-
гы хуызæн, иумæйаг у бирæ уæлзæххон
талатæн. Зæнг гыццыл къабузджын,
гæмæх. Дидинтæ уардихуыз, зæбулгонд.
Уырыссаг ном райста йæ сыфты бинаг
фарс урсхуыз кæй у, уый тыххæй.
БÆРЗБЫНÆГ, кæнæ Бæрзызокъо
- иумæйаг ном зокъоты къордæн. Ин-
нæтæй бæрæг сты æнæирд, пакасæры
морæ фæлгъуыз ахуырстæй, алыг кæн-
гæйæ нарст алыхатт нæ сахуырсы. Ацы
зокъотæ иууылдæр бæззынц хæрынæн.
Сæ ном бает у уыимæ, æмæ æрмæст-
дæр зайынц бæрзимæ; уыдон саразынц
бæласы уидагыл зокъойы уидæгтæ (ми-
коризæтæ).
КЪУНЕЛА, кæнæ Хъæдгомы хос
- бирæазон кæрдæг зайæгой 40-120
см бæрзæндæн. Уидагрæбын сыфтæ
лæууынц даргъ сыфкъæхтыл, зæн-
гы сыфтæ сты гыццылнымæцон,
æнæсыфкъахæй бадынц къабузты
202

УРСГÆДЫБÆЛАСЫ ЗОКЪО
сидячие в узлах ветвления. Соцветие с
зеленоватыми цветками, собранными на
концах лучей шаровидными зонтиками.
Научное название рода 5агпси1а
происходит от лат. запаге, что означает
«заживать», «исцелять». Реликт.
ПОДМАРЕННИК, или Галиум - это
великолепный многолетний медовик.
Прямые короткоопушенные стебли
вырастают высотой от 10 до 75 см. Мелкие
желтые цветки собраны в густых
пирамидальных метелках. Подмаренник
обладает горьковатым вяжущим вкусом. При
поедании коровами молоко окрашивается
в красный цвет и быстро свёртывается.
Научное название СаНшп имеет
греческое происхождение: греч. §а1а -
«молоко». Отсюда и название. На территории
Осетии встречаются: Подмаренник
душистый, Подмаренник настоящий
(Подмаренник жёлтый, Подмаренник весенний,
Сывороточная трава), Подмаренник
обыкновенный и Подмаренник цепкий
(Подмаренник льновый, Лепчица, Липуч-
ник, Геморройная Трава, Царапница)
ПОДОРОЖНИК - многолетнее
травянистое растение. Листья собраны в
прикорневую розетку, черешковые,
широкоовальной формы. Цветки мелкие
четырёхчленные, дидинхуд у венчик
светло-буроватый. Вдоль дороги растет это
знакомое всем неприхотливое растение.
Выделяют следующие виды
подорожника: Подорожник большой (Подорожник
обыкновенный) Подорожник ланцетный
(Подорожник ланцетолистный)
ПОДОСИНОВИК, или Осиновик,
или Красноголовик - общее название для
нескольких видов грибов. Отличаются
оранжево-красной шляпкой и
посинением мякоти гриба на срезе. Поскольку
все подосиновики съедобны. Название
«подосиновик» связывают не только с
характерным местом произрастания этих
грибов, но и с цветом шляпок,
напоминающим осеннюю окраску осиновых
листьев.
æлхынцъыты. Æмдидин у кæрдæгхуыз
дидинтимæ, кæцытæ æмбырд сты къо-
ригонд аууондарты. Наукон ном 5аш'си1а
цæуы латинаг дзырд запаге, кæцы амоны
«дзæбæх кæнын». У реликт.
ÆХСЫРСАФ, кæнæ Галиум, кæнæ
Хæрздæф, Цъиувæдис - диссаджы
бирæазон мыдхæссæг кæрдæг. Раст цы-
бырпакъуыгонд зæнгтæ срæзынц 20-75
см. Лыстæг бур дидинтæ æмбырдгонд
сты пирамидалон æмдидины. Зайæгой-
æн ис мастгонд, хус ад. Хъуццытæ йæ
куы бахæрынц, уæд сæ æхсыр сахуырсы
сырххуыз æмæ тагъд бацахсы. Наукон
номæн СаПит ис бердзейнаг дырдæй
æвзаргæ §а!а - «æхсыр». Ардыгæй цæуы
йæ ном дæр. Ирыстоны сæмбæлæн ис
ахæм хуызтыл: Хæрздæф æхсырсаф, Бур
æхсырсаф (Уалдзыгон æхсырсаф, Сылы-
гæрдæг) Хуымæтæг æхсырсаф, Хæцæг
æхсырсаф (Æндæдзаг,Хæцаг, Хæрдог).
ДУГЪЫСЫФ, кæнæ: Бæхысыф, Бо-
гагæрдæг, Дугъæйы сыф, Догъа, Тагты- |Г|
сыф, Тæгтысыф, Хæфлас, Арсидзеген ^11
- бирæазон кæрдæг зайæгой. Сыфтæ р
æмбырд сты уидагрæбын пакагонды,
сыфкъахджынтæ, фæтæновалон формæ. С
Лыстæг дидинтæ сты цыппархайонтæ у
фæлурс-тарбур. Ацы хуымæтæг зайæгой
зайы фæндæгты фарсмæ. Вæййынц ахæм у
хуызтæ: Хуьшæтæг дугъысыф, Догъай-
ысыф (Ногъай Сифæ Догьисыф Догъи- ф
сифсе Догъайсифæ) у
УРСГÆДЫБÆЛАСЫ ЗОКЪО,
кæнæ Гæдыбæласы зокъо, кæнæ Гæды- Ц
бынзокъо - иумæйаг ном цалдæр хуыз
зокъотæн. Бæрæг дарынц талгъæр-сырх "
пакасæрæй æмæ нарсты цъæх кæнынæй щ
лыггæнгæйæ. Иууыл хуызтæ дæр бæз-
зынц хæрынæн. Ном Гæдыбæласы зокъо Щ
бает у куыд йæ характерон зайæг бына-
тыл, афтæ йæ зайæгойы пакасæры хуыз Э
фæззыгон сыфты хуызы хуызæн кæй у |^
уый тыххæй.
203

ПОДЪЕЛЬНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ
А ПОДСВЕКОЛЬНИК, или Амарант
г- запрокинутый, или Щирица, или
Краснуха - однолетнее травянистое растение
В с мелкими цветками, собранные в густые
колосовидно-метельчатые соцветия. Ино-
Г гда разводят как декоративное. Сорняк на
п первых порах очень успешно подделыва-
" ется своим внешним видом под красную
[г свёклу. Отсюда и название
ПОДСНЕЖНИК, или Прострел -
Ё многолетние луковичные растения с
>|г коротким периодом вегетации. Листья
появляются одновременно с бутонами и
3 во время цветения равны или
значительно короче цветоноса. Окраска листьев
И варьирует от светло-зелёной с жёлтым
•^ оттенком до тёмно-зелёной. Цветки
одиночные, белые. Медонос леса. На тер-
К ритории Осетии растут Подснежник
кавказский, Подснежник узколистный,
Л Подснежник широколистный, Подснеж-
ш. ник Лагодехский и Подснежник белый.
Первые три включены в Красные книги
|-| России и РСО-А
ПОДСОЛНЕЧНИК, или Подсолнух
™ - в зависимости от вида - это травы, по-
|2| лукустарники и кустарники. Большин-
*** ство из них многолетники. Характерен
высокий стебель, покрытый
супротивными или жесткими листьями. Соцветие: у
одних видов небольшая, у других - очень
крупная головка. Головка имеет полу
шаровидную. Наиболее известные виды:
Подсолнечник масличный и Подсолнечник
клубненосный.
ПОДЪЕЛЬНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или Подъельница, или Вертляница -
многолетнее невысокое травянистое
растение. Питается мёртвым органическим
материалом (сапрофит) и имеет сочный
бело-жёлтоватый стебель, несущий
редуцированные чешуевидные листья.
Цветки бледно-жёлтые. Растёт в хвойных
лесах. Научное название - Мопопчэра -
можно перевести как «однобокий» (греч.
топоз - «один», (гороз - «поворот»).
ДÆЛДЗÆХÆРА, кæнæ Хакъæдзи,
кæнæ Хоргæрдæг - иуазон кæрдæгхуыз
зайæгой. Иæ гыццыл дидинæгмæ æм-
бырдгонд сты бæзджын æфсир-цъылын-
хуыз æмдидиты. Иуæй - иу хатт æй да-
рынц декоративонхуызæн. Рæзындзина-
ды фыццаг рæстæг æддейæ бакæсгæйæ
тынг вæййы сырх цæхæрайы хуызæн.
Ардыгæй цæуы йæ ном дæр.
МАЛУСÆГ, кæнæ Дзæкъолон -
цыбыр рæстæг цæрæг бирæазон хъæ-
дындзæгджын зайæгой. Сыфтæ фæзы-
нынц бутонтимæ иу рæстæг æмæ ди-
динæг калгæйæ сты дидинхæсы æмиас
кæнæ бирæ къаддæр. Сыфты хуыз ивы
фæлурс-кæрдæгхуыз бур фæлгъуызæй
тар-кæрдæгхуызмæ. Дидинтæ сты иу-
гæйттæ, урсхуыз. Ирыстоны зæххыл за-
йынц Каказский малусæг, Лыстæгсыф
малусæг, Фæтæнсыф малусæг, Хохаг ма-
лусæг, Урс малусæг. Фыццаг æртæ хаст
сты Уæрæсейы æмæ Цæгат Ирыстоны
Сырх чиныгмæ.
ÆХСЫНÆН, кæнæ: Хурмæзилæг,
Хурмæзил, Сонхурæ, Сонхура, Æхсинæн,
Галыцæст, Хъæне, Сохуран, Семичкæ
- сæ хуызмæ гæсгæ сты кæрдæджытæ,
къудзитæ кæнæ къутæртæ. Ис сын ха-
рактерон бæрзонд зæнг, кæцы æмбæрст
у ныхмææвæрд кæнæ хъæбæр сыфтæй.
Æмдидин иутæн у гыццыл, иннæтæн
егъау сæргонд. Сæрæн ис æрдæгкъори-
хуыз. Тынгдæр зындгонд сты Зетиджын
æхсынæн æмæ Хъуымбылхæсс æхсынæн.
НАЗБЫН, кæнæ Цæгатгæрдæг -
бирæазон къаннæг кæрдæг зайæгой.
Цæры мард органикой æрмæгæй
(сапрофит) æмæ йын ис дзалвджын урс-бур
зæнг, кæцы хæссы фæивдгонд хæрвхуыз
сыфтæ. Дидинтæ сты фæлурс-бур.
Зайы хихсыфтæрджын хъæдты.
Наукой ном Мопоиюра - тæлмацгондæй
у «иуварсон» (бердз. топоз - «иу»,
1горо5 - «фæзылд»). Уыцы ном йын
радтой иуфарсон æмдидины тыххæй.
204

СЫРХХЪУЫНА
Это название дано из-за однобокого
соцветия. Русское название «подъельник»
является переводом этого вида растения
(греч. Нуро - «под», рпуз - «ель»).
ПОЛБА, или Двузернянка, или
Полбяная пшеница - это зерновая культура.
Имеет ломкий колос, пленчатое зерно,
цвет - кирпично-красный. Во время
созревания колос распадается на маленькие
колосочки.
ПОЛЕВИЦА - луговые травянистые
растения высотой более 1 метра,
образующие дерновинки. Листья сидячие
очерёдные ланцетной формы. Соцветие -
раскидистая или сжатая метёлка. Растет от
равнин до верхнего пояса гор. Встречаются:
Полевица гигантская, Пачевица тонкая,
Пачевица побегоносная или белая.
ПОЛИПОДИУМ, или
Многоножка - травянистое папоротниковое
растение Эпифиты (произрастает на другом
растении, при этом не получает от него
никаких питательных веществ), реже
наземные травы со стелющимися
чешуйчатыми корневищами. Русское название
многоножка является калькой с
латинского Ро1уросИит, которое образовано от
греческих слов ро1у - «много» и роа’шт
-«нога».
ПОЛИСТИХУМ, или Многорядник -
травянистое папоротниковое растение с
короткими восходящими (редко ползучими)
чешуйчатыми корневищами. Растут в
тенистых лесах, на скалах и открытых склонах,
в горах - до альпийского пояса.
Многорядник - перевод греч. наименования рода
Ро1у5ПсЬшп, от греч. ро1у$ -много и зйсЬоз
- ряд; сорусы расположены рядами.
ПОЛИТРИХУМ
ОБЫКНОВЕННЫЙ, или Кукушкин лен, или Красный
мох, или Царевы кудри - вид мхов с
длинной заостренной коробочкой. Стебель
до 20-40 см. Маленьких зеленых ежиков
напоминают куртины этого мха летом.
Встречается в лесах, на лугах, болотах, на
влажных почвах. Его вытянутые
стебельки похожи на лен-долгунец, а его пестрые
коробочки напоминают крапчатые
крылья кукушки. Отсюда и название.
Уырыссаг æмæ ирон ном «назбын» у
бердзейнаг æвзагæй тæлмацгонд ацы
хуыз зайæгой (бердз. Ьуро - «бын», риуз
- «наз»).
УАСЫЛЫ - хоры культурæ. Ис йын
сæртæг æфсир, тæнцъарæг нæмыг, хуыз
- агуридур-сырх. Цæттæ кæнгæйæ æф-
сир фехæлы къаддæр æфсиртæй.
ДЗИНДЗАЛÆГ-уыгæрдæны кæрдæг
нæудзар аразæг зайæгойтæ 1 м бæрзæн-
дæн. Сыфтæ сты æнæсыфкъах, радгай, са-
саригонд. Æмдидин у айтыгъдгонд кæнæ
æлхьывд боцкъо. Зайы фæзбыдыртæй
райдай æмæ уæлхох тæлмытæм. Сæм-
бæлæн ис: Стыр дзиндзачæг, Лыстæг
дзиндзалæг, Урс дзиндзалæг
БИРÆКЪАХЦИЛ, кæнæ
Полиподиум - кæрдæг цил зайæгой. Сты эпифит-
тæ (зайы иннæ зайæгойыл, фæлæ дзы
нæ исы рæзыны буаргъæдтæ), къаддæр
хатт кæрдæджытæ зæххæмвæз рæз-
гæ хæрвджын бынзæгтимæ. Уырыссаг
æмæ ирон ном райста латинаг дзырд
«Ро1уросНит» - æй, кæцы арæзт у берд-
зенаг дзырдтæй ро1у - «бирæ» и роа’шт (Л
-«къах».
Р
БИРÆРÆНХЪОН, кæнæ Пачистихум ~
- кæрдæг цил зайæгой цыбыр хæрдмæдзог
(стæм хатт бырæггæ) хæрвгонд бынзæг- у
тимæ. Зайы аууон хъæдты, къæдзæхтыл
æмæ гом фæхстыл, хæхты - суанг уæлхо- У
ха тæлмыты. Бирæрæнхъон у тæлмацгонд ^
бердзейнаг дзырд РогузисЬшп, бердз. ро1уз
- бирæ и 511СП05 - рæнхъ; къуызыртæ (со- )(
рустæ) æвæрд сты рæнхъгай.
СЫРХХЪУЫНА, кæнæ: Гæнхуыз, Ц
Гæнхуызхъуына, Политрихум - хъуына- ц
ты хуыз, даргъ цыргъгонд къоппимæ.
Зæнг у 20-40 см бæрзæндæн. Гыццыл \\\
кæрдæгхуыз уызынты хуызæн сты цы
нæудзартæ аразы уыдон. Сæмбæлæн йыл щ
ис хъæдты, уыгæрдæнты, цъымараты, ^
уымæл мæрты. Йæ ивæзт зæнгтæ сты
даргъхалгæны хуызæн, йæ хъулон къоп- Ю
пытæ сты гаккукы базырты хуыз. Ардæ-
гæй йæ ном дæр. Я
205

ПОМИДОР ДИКИЙ
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
ПОЛЫНЬ, или Емшан-трава, или
«Вдовья трава» - травянистые или
полукустарниковые растения, характерные
степные сильно пахнущие растения.
Зацветают одними из последних в конце
лета. Пыльца растения способствуют
аллергическим заболеваниям; сенной
лихорадке, астме. Горче полыней, пожалуй,
нет травы. Встречаются следующие виды
полыни: Полынь горькая, Полынь
кавказская, Полынь крымская, Полынь
обыкновенная, Полынь цитварная
ПОЛЫНЬ ЭСТРАГОННАЯ, или
Эстрагон, или Тархун - однодомное
травянистое растение с шаровидным или
яйцевидным клубнем. Однополые цветки в
початках, снабженных покрывалом.
Культивируемое растение-пряность.
ПОМЕРАНЕЦ - небольшое
вечнозелёное дерево высотой 2-10 м (комнатные
формы -до 1 м). Ветви с длинными,
тонкими, острыми колючками. Листья
очерёдные, черешковые, кожистые,
блестящие. Цветки крупные, очень душистые.
Плод ягодообразный, шаровидный,
иногда слегка сплюснутый. Название
заимствовано из нем. яз., где Ротегапг
«горький апельсин».
ПОМИДОР, или Томат - однолетнее
или многолетнее травянистое растение.
Стебель у томата прямостоячий или
полегающий, ветвящийся, высотой от 30 см
до 2 м и более. Окраска плодов от
бледно-розовой до ярко-красной и малиновой,
от белой, светло-зелёной, светло-жёлтой
до золотисто-жёлтой. Название
«помидор» происходит от итал. рото а"ого -
«золотое яблоко».
ПОМИДОР ДИКИЙ - однолетнее
или многолетнее травянистое растение.
Это растение до недавних пор считалось
полезным, но теперь его все чаще
называют вредным. У дикого помидора есть
твердые и длинные шипы, и просто так
вы веточку не сорвете.
СКЪÆЛДЗОИ, кæнæ: Хъæни, Урс-
фарин, Мастгæрдæг - кæрдæг кæнæ къ-
удзи зайæгойтæ; характерен тыгъдбыди-
рон тынг тæфгæнаг кæрдæг зайæгойтæ.
Дидин ракалынц иннæтæй фæстæдæр
сæрды кæрон. Йæ рыг фыддæр кæны
аллергийы низты, æхгæдриуы. Адонæй
мастдæр нæй кæрдæг. Сæмбæлæн ис
скъæлдзойы ахæм хуызтыл: Маст скъ-
æлдзой, Дохиран (Кавказаг скъæлдзой),
Фæздæгхуыз скьæлдзой, Хуымæтæг скъ-
æлдзой, Хорасан (Хораса, Хурасан)
ТЪÆРХУНОН СКЪÆЛДЗОЙ,
кæнæ: Тархун, Тсерхун, Эстрагон -
иухæдзарон кæрдæг зайæгой къоригонд
кæнæ аикхуыз хъуымбылимæ. Иуæрдон
дидинтæ сты æфсирæгы, ифтонг сты
æмбæрзæнæй. У культурой зайæгой-хъ-
æцæн.
ПОМЕРАНЕЦ - къаннæг æнусонцъ-
æх бæлас 2-10 м бæрзæндæн (уаты фор-
мæтæн - 1 м онг). Къалиутæн ис даргъ,
лыстæг, цыргъ сындзытя. Сыфтæ сты
радгай, сыфкъæхтимæ, цармгонд, æртти-
ваг. Егъау дидинтæ сты тынг хæрзтæфаг.
Дыргъ у гагахыз, къоригонд, хаттгай та
тæбæккгонд. Иæ ном æрбацыд немыцаг
æвзагæй, кæм Ротегат у «карз
апельсин».
ПЪАМИДОР, кæнæ: Томат, Бады-
ржан, Бадырджиан, Памидор - иуазон
кæнæ бирæазон кæрдæг зайæгой. Зæнг
у растлæууæг кæнæ хуыссæгау, къабу-
зджын, 30-200 см бæрзæндæн. Дыргъ-
ты хуыз вæййы фæлурс-уардихуызæй
ирд-сырхмæ æмæ мæнæргъуыхуыз,
урсæй, фæлурс-кæрдæгхуыз, фæлурс-
бур суанг зæрин-бурмæ. Ном пъамидор
цæуы итал. рото а’’ого - «сызгъæрин
фæткъуы».
ПЪЫРЫПЪЫФ, кæнæ Пъирипъ-
уф, кæнæ Пъæрæпъпъоп - однолетнее
или многолетнее травянистое растение.
Раздæр нымад уыди пайдайыл, ныр та
йæ хонынц зианхæссæг. Ис йын хъæбæр
æмæ даргъ сындзытæ, æмæ æнцонæй къ-
абуз æртонæн нæй.
206

ПРИМУЛÆ
ПОРТУЛАК, или Дандур, или
Толстушка - однолетнее травянистое
растение высотой 10-30 см. Стебель мясистый,
дудчатый, разветвлённый, коричневый.
Листья зелёные, мясистые, овальные,
напоминают сплюснутое яйцо. Цветки
белые, жёлтые, иногда тёмно-коричневые,
расположены по два-три в разветвлениях
стебля.
ПОРТУЛАК ОГОРОДНЫЙ -
однолетнее травянистое суккулентное
растение. Стебель лежачий, гладкий,
красноватый, длиной 10-30 см (до 40 см), от
основания разветвлённый. Листья сидячие,
мясистые. Встречается на низменности
и в предгорьях. Изредка культивируется.
Овощное, салатное, приправа для супов.
Молодые стебли и листья содержат много
витаминов. Лекарственное.
ПОРУЧЕЙНИЦА, или Поручейни-
ца водная (лат. Са*аЬго$а) - многолетное
травянистое растение с
приподнимающимися, иногда плавающими в воде,
стеблями, 20-60 см длиной. Встречается по
берегам водоемов, приручьевым болотам,
по мокрым днищам оврагов. Листовые
пластинки мягкие, серо- или
светло-зелёные. Метёлка 10-20 см длиной,
пирамидальная. Пыльники жёлтые.
ПОСКОНЬ, или Замашка, или
Дерганец - мужское растение конопли.
Отличается от женского формой соцветий
(метёлка), более высоким ростом и
тонким стеблем, менее густой листвой и
более ранними (на 40-50 дней) сроками
созревания.
ПОСТЕННИЦА - многолетнее
травянистое растение семейства крапивные
высотой 30-50 см. Листья
продолговатые, сверху голыми. Плод этого
растения представляет собой орешек, длина
которого составляет 1 мм. Это растение
можно встретить в трещинах скал и в
ущельях. И с этим связано его название.
ПРИМУЛА, или Первоцвет -
многолетние, реже двулетние и однолетние
травы. Листья цельные, образуют
прикорневую розетку.
НАРДСЫФ - иуазон кæрдæг зайæ-
гой 10-30 см бæрзæндæн. Зæнг у нарст,
тут, къабузджын, морæхуыз. Сыфтæ сты
кæрдæгхуыз, нарст, овалон, тъæпæн аик-
хуыз. Дидинтæ сты урс, бур, хаттгай тар-
морæ, æвæрд сты дыууæ-æртыгай
къабузджын зæнгтыл.
ЦÆХДОНГÆРДÆГ, кæнæ Джон-
джоли - иуазон кæрдæг сукулентон за-
йæгой. Хуысгæ зæнг у лæгъз, сырхбын,
10-30 см (40 см онг) дæргъæн,
къабузджын бынæй. Сыфтæ сты нарст, æнæ-
сыфкъах. Сæмбæлæн йыл ис дæлвæзты
æмæ хæхрæбынты. Хаттгай йæ уадзынц
культурæйы. У халсар, бæззы салаттæн
æмæ хъæрмхуыппæн. Æрыгон зæнгты
æмæ сыфты ис бирæ витаминтæ. У
хосгæнæг зайæгой.
ДОНЫÆФСИР, кæнæ Катабросæ
- бирæазон кæрдæг зайæгой уæлæмæ
схæцгæ, иуæй-иу хатт доны ленкæн-
гæйæ, зæнгтимæ, 20-60 см дæргъæн.
Сæмбæлæн йыл ис донуæтты былгæрæт-
ты, цъымараты, адæгты уымæл бынты.
Сыфы цъарæгтæ сты фæлмаен, дзæрой- ггш
кæнæ фæлурс-кæрдæгхуыз. Иæ боцкъо **■
у 10-20 см дæгъæн, пирамидалон. Рыг- р
донтæ сты бурхуызтæ.
НÆЛГÆН, кæнæ Нæл гæн, кæнæ ^
Хусуфгæнæ - гæны нæл зайæгой. Сыл т
гæнæй хицæн кæны æмдидины формæйæ
(боцкъо), бæрзонддæрæй æмæ лыстæг У
зæнгæй, къаддæр бæзджын сыфтæрæй
æмæ тагъддæр сцæттæйæ (40-50 боны ***
раздæр). х
КЪУЛÆГ, кæнæ Къæдзæхгæрдæг -
бирæазон кæрдæг зайæгой пысырайы би- Ц
нотæй 30-50 см бæрзæндæн. Сыфтæ сты и
дæргъæццон, уæлейæ гæмæх. Йæ дыргъ ^
у æхсæргонд, кæцыйæн йæ дæргъ хæццæ щ
кæны 1 мм. Фембæлæн йыл ис къæдзæх-
ты скъуыдты æмæ кæмтты. Ардыгæй йæ Щ
ном дæр
ПРИМУЛÆ, кæнæ Стъопола -
бирæазон, стæм хатт дыазон æмæ иуа- Ю
зон кæрдæджытæ. Сыфтæ сты æнæхъæн,
аразынц уидагрæбын пакагонд. Я
207

ПРОСВИРНЯК
А ПРИЦЕПНИК (лат СаисаНз) - рас-
г- тение семейства Зонтичных. Стебель
ветвистый, высотой 10-40 см, вместе с
В листьями покрыт длинными щетинками.
Лепестки белые, иногда с красноватым
Г или фиолетовым оттенком. Встречаются
л следующие виды прицепников: Прицеп-
" ник липучковый, Прицепник морковный,
Ё Прицепник плоскопподный, Прицепник
широколистный
Е ПРОЛЕСКА, или Сцилла - невысокие
уцг многолетние луковичные растения,
зацветающие очень рано. У него развитие,
3 начиная от прорастания до
плодоношения и отмирания, проходит за две-три не-
И дели. Он быстро заканчивают развитие,
г* как бы «убегая» от летнего зноя.
ПРОЛОМНИК, или Сердечная тра-
К ва, или Месячная трава - низкая трава
высотой всего до 5 см. Листья собраны
*■ в розетку. Мелкие цветки окрашены в
кя белый, розовый или красный цвет. Если
на пастбище животные поедают это рас-
Н тение, то наблюдаются выкидыши. Ла-
тинское название Апохозасе растения
О состоит из двух слов греческого проис-
[Т| хождения: апа’г - «муж» и заке - «щит»,
*** вероятно, говорит о его контрацептивных
свойствах. Встречаются Проломник
албанский, Пролачник бородчатый,
Проломник мохнатый.
ПРОСВИРНИК, или Мальва -
однолетние, реже двух- и многолетние
травянистые растения. Цветки
беловато-розовые, мелкие. Растение в диком виде
растет у дорог, в парках, на пустырях, в
огородах.
ПРОСВИРНЯК, или Проскурняк,
Алтей лекарственный, Калачики, Дикая
роза - многолетнее травянистое растение
семейства мальвовых, высотой до 150
см. Корневище короткое, тонкое. Цветки
бледно-розовые с фиолетовыми
тычинками.
ИЧЪИГÆРДÆГ, кæнæ Хæцаг-
гсердæг, кæнæ Каукалис - аууондарты
бинотæй зайæгой. Зæнг у къабузджын,
10-40 см бæрзæндæн, сыфтимæ у æм-
бæрзт даргъ хъистæй. Дитинсыфтæ сты
урс, стæм хатт сырхбын кæнæ фиолетон
фæлгъуызимæ. Сæмбæлæн ис ахæмтыл:
Хъелхье, Къехсон, Нихæсагæ, Фсетæн-
сыф ичъигæрдæг
ЛИДЗÆГГÆРДÆГ, кæнæ Æрдузы-
къах, кæнæ Сциллæ - къаннæг хъæдынд-
зæг зайæгойтæ, дидинæг ракалынц тынг
раджы. Йæ рæзт, йæ равзæрдæй райдай-
гæйæ дыргъдæттынмæ æмæ йæ амæлын-
мæ (хусмæ), рацæуы дыууæ-æртæ къуы-
рийы.
ТУРМУЛÆ, кæнæ Зсенседжыхос
- къаннæг кæрдæг 5 см бæрзæндæн.
Сыфтæ æмбырд сты пакагонды. Лы-
стæг дидинтæ сты ахуырст урс, уарди-
хуызтæ кæнæ сырх хуызтæ. Хизæнуа-
ты дзы цæрæгойтæ куы бахæрынц уæд
феæфхæлц вæййынц. Зайæгойы лати-
наг ном Апёгозасе арæзт у бердзейнаг
дыууæ дзырдæй: апа’г - «лæг» и заке
- «уарт», кæцы æвæццæгæн зæгъы йæ
контрацептивон миниуджыты тыххæй.
Сæмбæлæн ис: Албайнаг турмулæйыл,
Боцъоджын турмулæйыл, Хъынджын
турмулæйыл.
ЧЪИРИФЫССÆН, кæнæ: Бæгъа,
Цыхтытæ, Чъири, Гогосæр, Гогосæг,
Гæдичъири, Цихтисифтæ - бирæазон,
къаддæр хатт дыууæ- кæнæ бирæа-
зон кæрдæг зайæгойтæ. Дидинтæ сты
урсбын-уардихуыз, лыстæг. Зайы фæн-
даггæрæтты, парчыты, уæгъд бынæтты,
цæхæрадæтты.
ГАЛЫМÆНТÆГ, кæнæ: Гачсыф,
Гæдычъири, Галы Сифæ - бирæазон
кæрдæгхуыз зайæгой фугæйы бинонтæй.
Иæ бæрзæнд хæццæ кæны 150 см онг.
Йæ бынзæнг цыбыр æмæ лыстæг. Йæ ди-
динтæ та фæлурс- уардихуыз фиолетон
дидихаутимæ.
208

ЛÆДЖИРТТÆГ
ПРОСО - однолетние травянистые
растения. Соцветие метельчатое, с
длинными веточками. Колоски, сжатые со
спинки, выпуклые с одной стороны и
плоские с другой,
яйцевидно-заострённые. Плод - свободная зерновка.
ПРОСТРЕЛ РАСКРЫТЫЙ, или
Сон-трава - многолетнее травянистое
растение 7-15 см высотой. Корневые
листья на длинных, не густо волосистых
черешках, в очертании
округло-сердцевидные. Стебли прямостоящие, одетые
густыми, мягкими волосками.
ПРУТНЯК, или Агнус - Кастус -
кустарник или небольшие дерево высотой
до четырех метров. Листья супротивные
пальчатосложные. Цветки
бледно-лиловые. Плод - шаровидная четырехгнезд-
ная костянка. Плоды съедобны и по
вкусу напоминают перец. Из молодых веток
изготовляют плетеные изделия. Отсюда
название.
ПТИЛИУМ ГРЕБЕНЧАТЫЙ -
красивый мох. Стебель высокий, 5-20 см
длиной, прямостоячий или распростертый.
Они густо покрывают тонкие, сильно
разветвленные стебельки растения. Внешний
вид данного мха очень характерен -
растение как ёлочка. Напоминает перо.
ПТИЦЕМЛЕЧНИК - многолетнее
луковичное травянистое растение
высотой 30-85 см. Листья прикорневые,
линейные или ремневидные. У некоторых
видов листья появляются осенью,
зимуют и только потом отмирают. Цветки
белые или слегка желтоватые. Латинское
название заимствовано из греческого
«орнитос» - птица, «галс» - молоко. На
территории Осетии встречается
Птицемлечник дугообразный.
ПТИЧЬЯ ГРЕЧИХА, или Горец
птичий, или Спорыш - однолетник с сильно
извилистыми прямостоячими или
лежачими стеблями. Листья цельные,
очередные. Листочки околоцветника
зеленоватые, по краю беловатые или розоватые.
Ценное пастбищное растение для скота
и домашней птицы (отсюда название).
ЕУУ, кæнæ: Фагæ, Борхуар, Еуæ, Ма-
гар, Гулмсе - иуазон кæрдæг зайæгойтæ.
Æмдидин у боцкъогонд, даргь къабуз-
тимæ. Æфсиртæ сты фæсонтæй æлхъ-
ывд, иу фарсæй тыппыр, иннæ фарсæй
тъæпæн, Дыргъ у уæгъд нæмыгой.
ФЫНÆЙГÆРДÆГ, кæнæ Хъуына-
зæнг, Сабыргæрдæг - бирæазон кæрдæг
зайæгой 7-15 см бæрзæндæн. Уидагрæ-
бын сыфтæ лæууынц даргъ, гыццыл
æрдуджын сыфкъæхтыл, бакæсгæйæ
зæрдæхуыз. Зæнгтæ растлæууæг,
бæзджын, фæлмæн æрдутæй æмбæрст.
УИСГОН, кæнæ Хачсаскъ, кæнæ Хал-
саск - къутæр кæнæ ныллæггомау, йæ
бæрзæнд 4 метры. Ныхмæлæууæг æн-
гуылдзхуыз вазыгджын сыфтæ. Дидинтæ
сты фæлурс-кæркусæгхуыз. Дыргъ у къ-
оригонд аппæг. Дыргътæ сты хæрынæн
бæзгæ æмæ сæ ад у цывзыйы адмæ
гæсгæ. Йæ æрыгон сыфтæй аразынц быд
дзаумæттæ. Ардыгæй йæ ном дæр.
СИСХУЫЗ, кæнæ Сисхуызхъуына -
рæсугъд хъуына. Зæнг у бæрзонд, 5-20
см дæргъæн, растлæууæг кæнæ хæлиу-
гонд. Уыдон бæзджын бамбæрзынц лы-
стæг, тынг пырхгонд зайæгойы зæнгтæ. (Л
Æддæйæ бакæсгæйæ хъуына у тынг
характерен - зайæгой наз. У сисхуыз. Р
ЦЪИУÆХСЫРÆГ - бирæазон хъ- с
æдындзæгон кæрдæг зайæгой 30-85 см.
сыфтæ сты уидагрæбинæгтæ, хаххонтæ у
кæнæ ронхуызтæ. Иуæй-иу хуызтæн
сыфтæ фæзынынц фæззæг, зымæг арви- У
тынц, уый фæстæ амæлынц. Дидинтæ ^
сты урс кæнæ гæзæмæ бурбынтæ. Лати-
наг ном цæуы бердзенаг дзырдтæй «ор- )(
нитос» - цъиу, «галс» - æхсыр. Ирысто-
ны сæмбæлæн ис Къæлæт цъиуæхсырæ- Ц
гых и
ЛÆДЖИРТТÆГ, кæнæ Лæгирт-
тæг, Цъиугæрдæг, Лæсыф - иуа- Щ
зон кæрдæг тынг зылын растлæууæг
кæнæ хуысгæ зæнгтимæ. Сыфтæ сты Щ
æнæхъæн, радгай. Дидинсыфтæ сты ^
кæрдæгхуызгонд, сæ кæрæттæ урсбын
кæнæ уардихуыз. У зынаргъ хизæн }ф
зайæгой хæдзарон фосæн æмæ цъ-
иутæн (ардыгæй йæ уырыссаг ном). Я
209

ПУСТЫРНИК
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
Экстракт из травы используется как
кровоостанавливающее и мочегонное
средство.
ПУЗЫРНИК1 - травянистое
папоротниковое растение, обитающее в верхнем
лесном поясе. Латинское название
растения Су51ор1еп5 состоит из двух слов,
переводимых на русский язык как су$1е
- «пузырь» (из-за формы покрывальца)
и р*еп5 «папоротник». Отсюда и русское
название. Встречаются Пузырник горный
и Пузырник ломкий.
ПУЗЫРНИК2 - кустарник семейства
бобовых с плодами в виде пузыревидно
вздутых бобов
ПУЗЫРНИЦА ВОСТОЧНАЯ, или
Пузырчатка - многолетнее травянистое
растение. Покрытые листвой стебли
вырастают до 40-60 см высотой. Латинское
название РЬузосЫата происходит от
греческих слов рИуза - пузырь и сЫата -
верхняя одежда. При завязывании семян
и развитии плода чашечка у пузырниц
разрастается и становится вздутой.
Отсюда и название.
ПУПАВКИ, или Антемис -
однолетние или многолетние травянистые
растения с перисторассеченными листьями и
обычно простыми или слабоветвистыми
стеблями. Цветы желтые, похожие на
ромашки. Латинское название «Антемис»
произошло от древнегреческого названия
ромашки. В обиходной речи, из-за
внешнего сходства, эти растения зачастую
называют ромашками.
ПУСТЫРНИК, или: Глухая крапива,
Собачья крапива, Сердечник, Сердечная
трава, Дикая крапива - многолетние или
двулетние травянистые растения высотой
от 30 до 200 см. Плоды
распространяются, цепляясь острыми зубцами чашечки
за одежду человека и за шерсть
животных. Внешне похож на крапиву. Но они
листья и плоды не рстрые и не жгучие.
Растет на пустырях, отсюда название. На
территории
Кæрдæджы экстрактæй пайда кæнынц
тугуромынæн æмæ мызтуадзæнæн.
ТÆППУЗÆГЦИЛ - кæрдæг цил
зайæгой, кæцытæ зайынц уæллаг хъ-
æдты тæлмы. Зайæгойы латинаг ном
Су5*ор1еп5 арæзт у дыууæ дзырдæй, кæ-
цытæ тæлмацæй уыдзысты суз1е - «тæп-
пуз» (цилсыфтæппы формæйы тыххæй)
и р1еп5 - «цил» Ардыгæй йæ ном дæр.
Сæмбæлæн ис Хохаг тæппузæгцилыл,
æмæ Сæртæг тæппузæгцилыл.
ТÆППУЗÆГКЪУТÆР - хъæдурты
мыггагæй къутæр тæппузырхуыз тып-
пыр дыргъ - хъæдуртимæ.
ТЫППЫРГÆРДÆГ - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Сыфтæй æмбæрзт
зæнгты бæрзæнд схæццæ вæййы 40-60
см онг. Латинаг ном РЬузосЫата бает у
бердзейнаг дзырдтимæ рпуза - тæппуз,
тыппыр æмæ сЫата - уæлæдарæс. Мы-
ггæгтæ цæттæгæнгæйæ æмæ дыргъ рæз-
гæйæ зайæгойы къуссгонд тынг райрæзы
æмæсвæййы тыппыргонд. Ардыгæй йæ
ном.
БОРÆДИДИН, кæнæ Антемис - иу-
азон кæня бирæазон кæрдæг зайæгой-
тæ сисхуызкъæртгонд сыфтимæ æмæ
арæхдæр хуымæтæг кæнæ лæмæгъкъаб-
узджын зæнгтимæ. Дидинтя ст бур, æх-
сынкъмарæны дидинты хуызæн. Латинаг
ном «Антемис» цæуы рагон бердзенаг
æхсынкъмарæны номæй. Иухуыз кæй
сты, уый тыххæй ацы зайæгойты дæр
арæх фæхонынц æхсынкъмарæтæ.
МÆНГ ПЫСЫРА, кæнæ: Къуырма
пысыра, Куыдзы пысыра, Куййи пуру-
са, Гæдиных — бирæазон кæнæ дыазон
кæрдæг зайæгойтæ 30-200 см бæрзæн-
дæн. Дыргътæ пырх кæнынц къусгонды
цыргъ дæндæгтæй кæй хæцынц дзаумай-
ыл æмæ цæрæгойты хъуынтыл. Æдде
бакæсгæйæ сты судзаг пысырайы хуы-
зæн, фæлæ судзгæ нæ кæнынц сæ сыфтæ
æмæ дыргътæ Ардыгæй йæ ном дæр
210

РЫГДОНСÆР
ПУШИЦА - род многолетних
травянистых растений высотой 40-70 см. Стебли
одиночные или сближенные, трёхгранные
или цилиндрические. Листья
узколинейные, линейные, плоские или трёхгранные.
Околоцветник состоит из гладких и мягких
волосков белой, иногда рыжеватой
окраски; после цветения эти волоски сильно
удлиняются (во много раз превышая
длиной плода) и образуют густую пушистую
головку - так называемую «пуховку».
Название рода связано с особенностью
строения колосков, которые в конце лета
окутаны шелковистым пухом созревших плодов.
Пушистые головки называют пуховки.
ПУШКИНИЯ -травянистое
луковичное растение, ранневесенний эфемероид.
Листья тёмно-зелёные, линейно-ремне-
видные, в количестве 2-3 штук
расположены у основания стебля. Околоцветник
бледно-голубой или белый,
колокольчатый. Запах у цветов не очень приятный.
У него развитие, начиная от прорастания
до плодоношения и отмирания, проходит
за две три недели. Он быстро
заканчивают развитие, как бы «убегая» от летнего
зноя. Различают следующие виды
Пушки ни и: Пушкиния Ливанская, Пушкиния
Пролесковидная
ПШЕНИЦА - травянистые, в
основном однолетние, растения 30-150 см.
высотой. Стебли прямостоячие, полые.
Существует два вида пшеницы: Озимая
пшеница и Яровая пшеница. По
классификации выделяют: Мягкая пшеница, или
Обыкновенную пшент(у и Твердую
пшеницу
ПЫЛЬЦЕГОЛОВНИК -
многолетние травянистые растения, иногда
лишённые хлорофилла и
микогетеротрофные. Листья немногочисленные,
расположенные очерёдно на стебле, также
в прикорневой розетке. Цветки собраны
на конце стебля в кистевидное соцветие,
обычно белого, розового или жёлтого
цвета. Название: греческое Цефаланте-
ра, означает «голова» и «пыльник», дано
по своеобразно расположенным
цветкам с торчащими вверх пыльниками.
ХÆМПУСÆФСИР - бирæазон
кæрдæг зайæгойтæ 40-70 см бæрзæн-
донс. Зæнгтæ сты иугæйттæ кæнæ
хатæггонд, æртæтигъон кæнæ цилин-
дрон. Сыфтæ сты хаххон, тъæпæн кæнæ
æртæтигъон. Дидиварс арæзт у лæгъз
æмæ фæлмæн æрдутæй урс, хаттгай та
бурдзалыг ахуырстæй; дидин ракалды
фæстæ æрдутæ тынг адаргъд вæййынц
æмæ саразынц бæзджын фæлмæн сæр-
гонд - «хæмпуссæр». Йæ ном бает у
йæ æфсирты хицæн арæзтæй, кæцытæ
сæрды кæрон тыхт сты цæттæ дыргъты
зæлдаггонд пакъуыйæ. Пакъуыгонд сæр-
гондтæ хонынц хæмпусæгтæ.
РОНСЫФ, кæнæ Ронсыфджын -
кæрдæг хъæдындзæгон зайæгой, рагуал-
дзæджы эфемероид. Сыфтæ тар-кæрдæг-
хуыз, хаххон-ронхуыз, нымæцæй сты 2-3
æмæ æвæрд сты зæнгы рæбын. Æмдидин
у фæлурс-æрвхуыз кæнæ урс, дзæнгæрæ-
ггонд. Сæ тæф зæрдæмæ тынг нæ цæуы.
Йæ рæзт, йæ равзæрдæй дыргъдæттын-
мæ æмæ амæлынмæ, фæвæййы 2-3 къуы-
рийы. Цыма сæрдæй «лидзы», афтæ йæ
рæзт фæвæййы. Хицæн кæнынц Ронсы-
фы ахæм хуызтæ: Егъаудидин ронсыф, |-«
Лыстæг ронсыф ***
Р
МÆНÆУ, кæнæ Мæнæуæ - кæрдæг,
фылдæр иуазон кæрдæг зайæгойтæ С
30-150 см бæрзæндæн. Растлæууæг у
зæнгтæ сты тут. Хицæн кæнынц дыууæ
хуызы мæнæуы: Фæззыгон мæнæу æмæ у
Уалдзыгон мæнæу. Классикой æгъдауæй
хицæн кæнынц: Фæлмæн мæнæу æмæ Ф
Хъæбæр мæнæу у
РЫГДОНСÆР - бирæазон кæрдæг
зайæгойтæ, стæмхатт æнæхлорофилл Ц
æмæ зокъойылцæрæг. Сыфтæ бирæ не
сты, æвæрд та сты зæнгыл радгай æмæ "
уидагрæбын пакагонды. Дидинтæ æм- щ
бырд сты зæнгы кæрон цупал æмдиди-
ны, фылдæр урс, уардихуыз кæнæ бур Щ
хуызтæ. Йæ ном Цефалантера цæуы
бердзейнаг дзырдтæй «сæр» и «рыгдон», Э
æмæ йын лæвæрд у дидинты хицæн- ^
хуыз æвæрд рыгдонтæ уæлæмæ хъилæй.
211

ПЫРЕЙНИК
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
На территории Осетии растут: Пыльцего-
ловник длиннолистный, Пыльцеголовник
красный и Пыльцеголовник
крупноцветковый.
ПЫРЕЙ ПОЛЗУЧИЙ, или Житняк,
или Собачий зуб, или Полевой гумай -
многолетнее травянистое сорное
растение семейства злаковых, высотой до 1 м.
Стебли голые, приподнимающиеся,
облиственные, внутри полые. Листья
очередные, шероховатые, сине-зеленые или
сероватые. Могуче корневища
удивительно быстро разрастаются и теснят корни
культурных растений, лишают их влаги,
пищи. Не зря прозвали грозный сорняк
ползучим корнем и сосун-травой. Русское
название рода происходит от глагола
«пырять» - пихаться. В Осетии встречаются
также Пырей ковылелистныщ Пырей
средний и Пырей удлиненный
ПЫРЕЙНИК, или Волоснец, или Эли-
мус - многолетние травянистые растения
25-150 см высотой, ползучие подземные
побеги отсутствуют. Соцветие -
линейный колос. Колосковые чешуи ланцетные,
эллиптические, ланцетно-продолговатые
или ланцетно-яйцевидные. Нижние
цветковые чешуи остистые или безостые. На
территории Осетии встречаются
Пырейник собачий и Пырейник Буша.
Ирыстоны зайынц: Даргъсыфон рыгдон-
сæр, Сырх рыгдонссер, Егъаудидин рыг-
донссер.
ДЗАУХ, кæнæ: Дзаугæрдæг, Дзаух-
гæрдæг, Дзæухгæрдæг, Цъиахгæрдæг,
Бырæг, Æхсадгæрдæг, Лæбырдæг, Цъан-
га, Чъанга - бирæазон хæмпæлгæрдæг
зайæгой 1 м онг бæрзæндæн. Зæнгтæ сты
гæмæх, хуысгæсхæцгæ, сыфтæрæвæрд,
мидæгæй тут. Сыфтæ радгай æвæрд,
дæрзæг, цъæх-кæрдæгхуыз кæнæ
дзæройхуыз. Стыр бынзæнгтæ диссаджы
тагъд райрæзынц æмæ тыхсын кæнынц
культурой зайæгойты уидæгты, цух сæ
кæнынц донæй, хæринагæй. Дзæгъæлы
йæ не схуыдтой бырæг уидаг æмæ цъ-
ирæг кæрдæг. Уырыссаг ном та цæуы
дзырдæй «схойын». Ирыстоны ма
зайынц: Хæмыцырихисыф дзаух, Астæуккаг
дзаух, Даргъгонд дзаух.
ЦЪАНГА, кæнæ Цъангагæрдæг -
бирæазон кæрдæг зайæгой 25-150 см
бæрзæндæн, бырæг дæлзæххон талатæ
йын нæй. Æмдидин у хаххонгонд æф-
сир. Æфсиры хæрвытæ сты сасаригонд,
эллиптикон, сасаригонд-дæргъæццон
кæнæ сасаригонд-аикхуыз. Дидины би-
наг хæрвытæ сты сыгджын кæнæ æнæ-
сыг. Ирыстоны зæххыл фембæлæн ис:
Куыдзы цьанга, Хохаг цъанга.
212

МАИРÆНДЗÆХÆРА
РАЗУМОВСКИЯ МОЖЖЕВЕЛЬ-
НИКОВАЯ - кустистое растение 2-20 см
длиной, голое. Ветви сжатые, членистые.
Листья мелкие, срастающиеся в
небольшие влагалища. Ложный плод,
голубоватый. Паразитирует на можжевельнике
обыкновенном образующая на нем шары.
Имеет очень мелкие цветки. Растет в
горных котловинах и других солнечных
долинах.
РАЙГРАС ВЫСОКИЙ, или Райграс
французский - многолетнее травянистое
растение, развивающий высокие (до 1 м)
гладкие стебли, заканчивающиеся
длинной, после цветения сжатой метёлкой.
Зерновка продолговатая, без бороздки.
РАКИТА или Ветла, или Ива, или
Лоза, или Лозина, или Верба - дерево
семейства Ивовые. Листья очередные,
черешчатые. Стебель ветвистый; ветви
тонкие, прутьевидные, гибкие, ломкие, с
матовой или блестящей корой,
пурпурового, зелёного и других цветов.
РАКИТНИК (лат. СуПзиз) -
кустарники, редко небольшие деревья, иногда с
небольшими колючками.
Листорасположение очерёдное. Листья тройчатые.
Цветки жёлтые, белые, редко пурпурные или
розоватые. У ракитника цветок устроен
так, что едва на него садится насекомое,
тычинки, изогнутые с напряжением под
крышкой из лепестков, рывком
выпрямляются и ударяют насекомое снизу.
РАКОВЫЕ ШЕЙКИ, или Горец
змеиный, или Змеевик большой, или
Змеиный корень - многолетнее
травянистое растение. Стебель относительно
прямой, маловетвистый, высотой от 30
до 150 см. Корни раковых шеек
извилистые, уплощенные, темно-красного
цвета, покрытые складками, которые
делают его похожим на шейки раков.
ПИТРИ, кæнæ Æхсæлыхор - къу-
дзигонд зайæгой 2-20 см бæрзæндæн,
гæмæх. Къабузтæ сты æлхъывд, уæнггай.
Сыфтæ сты лыстæг, сырæзынц гыццыл
хъæбысæгтæй. Мæнг дыргъ у æрвхуыз,
Æввонгхор цард кæны æхсæлыйыл, са-
разы йыл къоритæ. Ис йын тынг лыстæг
дидинтæ Зайы хæхты тæрфыты æмæ
иннæ хурджын дæлвæзты.
СЕНСЕРИ, кæнæ Саукъоппа - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой, тынг кæны бæрзонд
(1 м онг) лæгъз зæнгтæ, кæцытæ фæвæйй-
ынц даргъ, дидин калыны фæстæ æлхъы-
вд боцкъойæ. Мыггыг у даргъ æнæ ауæд-
згонд.
ХÆРИСБÆЛАС, кæнæ Хæрес, Хæу-
рис, Хæруес, Хæрис - хæрисы бинонтæй
бæлас. Сыфтæ сты радгайæвæрд, сыфкъ-
æхтимæ. Зæнг къалиуджын, къалиутæ
лыстæг, уисхуызтæ, тасаг, сæртæг, фæлм-
хуыз кæнæ æрттиваг цъаримæ, сæнтсырх,
кæрдæгхуыз æмæ иннæ хуызтæ.
САСКСУРÆГ, кæнæ: Нердзи,
Нерджи - къутæртæ, хаттгай къаннæг
бæлæстæ иуæй-иу хатт сындзытимæ.
Сыфтæрæвæрд у радгай. Сыфтæ сты æр-
тыгæйттæ. Дидинтæ сты бур, урс, стæм
хатт сæнтсырх. Йæ дидинæг афтæ арæзт
у æмæ йыл куыддæр саск абады афтæ,
тыхæй къæдзгонд дидинсыфтæй æм-
бæрзæны бын дидинхаутæ æвиппайды
сраст вæййынц æмæ ныццæвынц саскы
бынæй.
МАЙРÆНДЗÆХÆРА, кæнæ Тахи-
нон - бирæазон кæрдæг зайæгой. Зæнг
абаргæйæ у раст, чысыл къабузджын,
30-150 см бæрзæндæн. Зайæгойы уидæг-
тæ сты зылынтæ, æнгом, тар-сырх хуыз,
æмбæрст сты æнцъылдтæй, кæцытæ йæ
мыдзбыры бæрзæйы хуызæн кæнынц.
С
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
213

РЕЗЕДА ЖЕЛТАЯ
А Их используют в научной и народной ме-
с дицине.
РДЕСТ - многолетние водные рас-
В тения. Отдельные побеги или части
растений свободно плавают в воде не-
■ посредственно на поверхности или под
гд поверхностью воды. Листья
разнообразной формы и размеров, от нитевидных и
Е линейных до овальных и почти округлых.
Соцветие - колос серовато-зелёного или
Е коричневато-зелёного цвета. Рдест - на-
Х1г звание рода заимствовано из польского
языка и происходит от слова рдеть, что
3 означает краснеть. На территории
Осетии встречаются Рдест плавающий и
И Рдест туполистный.
йк РЕДИС - съедобное растение и
выращивается как овощ во многих странах
К мира. Его название происходит от лат.
гааЧх - корень. Корнеплоды редиса имеют
'' острый вкус.
|у| РЕДЬКА - растения с простыми или
ветвистыми стеблями. У культурных и
Н некоторых дикорастущих видов корни
п утолщённые, съедобные. Лепестки широ-
^ ко обратно-овальные, жёлтые, белые или
р| пурпурно-фиолетовые. Выделяют
следующие виды растения: Редька дикая, Редь-
13 ка черная или Редька зимняя,
РЕЗАК ОБЫКНОВЕННЫЙ -
двулетнее травянистое растение высотой
30-45 см, шаровидной формы, с
сильноветвистым цилиндрическим стеблем.
Листья тройчатораздельные, кожистыми.
Цветки мелкие, белые.
РЕЗЕДА ЖЕЛТАЯ (лат. Кезео’а) -
однолетнее или двулетнее растение. Стебли
высотой 30-80 см, ребристые,
шерстистые, разветвлённые. Цветки
зеленовато-жёлтые. Соцветие - кисть, в конце
цветения удлиняется. Русское название
растения - «резеда» - связано с научным
названием и происходит от латинского
гезеа’аге и в данном случае означает
исцелять или возвращаться к прежнему
состоянию.
Пайда сæ кæнынц кыд наукон меди-
цинæйы, афтæ адæмон хоскæнынады.
ДОГЪСЫФ, кæнæ Рдестæ - юирæа-
зон кæрдæг зайæгой. Хицæн талатæ кæнæ
зайæгойы хæйттæ уæгъдибарæй ленк
кæнынц доны куыд йæ уæлцъар афтæ
доны бын дæр. Сыфтæ сты алыхуыз
формæйы æмæ барæнтæй, æндаххузæй
æмæ хаххонтæй афтæ суанг овалон æмæ
тымбылмæ æввахс. Æмдидин у æфсир
дзæрой-кæрдæгхуыз кæнæ морæ- кæрдæ-
гхуыз. Рдест-ном райсгæ у польшæйаг
æвзагæй æмæ цæуы пзырл рдеть-æи, уый
амон сырхкæнын. Ирыстоны сты Ленкгæ-
наг догъсыф æмæ Кьуымыхсыф догъсыф.
МÆЙЫБУЛКЪ, кæнæ: МæСшæбулкь,
Рагагъахшæ булкъ, Мæйболгæ - хæринаг
зайæгой æмæ йæ садзуыц дунейы бирæ
бæстæты, йæ ном цæуы лат. гааЧх - уидаг,
кæцытæ кæнынц карз ад.
БУЛКЪ, кæнæ Болгæ - хуымæтæг
кæнæ къабузджын зæнгджын зайæгой.
Культурой æмæ иуæй-иу хъæддаг хуы-
зтæн ис ставд, хæрынæн бæзгæ уидæгтæ.
Дидинсыфтæ сты фæтæн иннæрдæм-ова-
лон, буртæ, урсытæ кæнæ сæнтсырх-фи-
олетон. Хицæн кæнынц ахæм хуызты:
Хъæддаг булкъ кæнæ Афæдзы булкъ, Сау-
булкъ кæнæ Зымæгон булкъ,
КЪУАНЧХЕЛА, кæнæ Къончхела,
кæнæ Къонцхела - дыууæазон кæрдæг
зайæгой 30-40 см бæрзæндæн къоригон
формæйы, тынг къабузджын цилиндрон
зæнгимæ. Сыфтæ сты æртæдихонтæ, цар-
мгод. Лыстæг дидинтæ сты урсхуыз.
ТБАЙЫХОС, кæнæ Резедæ - иуазон
кæнæ дыууæазон кæрдæг. Зæнгтæ сты
30-80 см бæрзæндæн, хъуынджын, фæр-
скджынтæ, пырхгонд. Дидинтæ кæрдæг-
хуыз-буртæ. Æмдидин у цупал, дидинка-
лыны рæстæг фæдаргъ вæййы. Уырыссаг
æмæ ирон ном дæр «резеда» бает у наукон
номимæ, Кæцы цæуы латинагæй гезеа’аге
æмæ амоны ацы ран амрны дзæбæх-
кæнындзинад кæнæ раздæры æнæнизы
уавæрмæ раздæхын.
214

ДУРЫЛЫВДЗ
РЕЗЕДА ЖЕЛТЕНЬКАЯ, или: Вау,
Церва, Резеда красичьная - однолетнее
или двулетнее растение. Растение
высотой 30-130 см, схожее с резедой жёлтой,
но имеет 4 чашелистика. Цветки с
зеленовато-жёлтыми или светло-жёлтыми
лепестками, появляются на второй год.
В народной медицине листья
употребляли как потогонное, мочегонное и
противоглистное, свежие корни с мёдом - при
болезнях сердца. Из растения можно
получить жёлтую краску.
РЕЙНУТРИЯ ЯПОНСКАЯ (лат.
КеупоШпа) - двудомный многолетник с
длинным корнем. Стебли около 250 см
высотой, прямостоячие или восходящие.
Это медоносное и кормовое растение с
извилистым и полым внутри стеблем.
РЕЙХАРДИЯ СИЗАЯ - травянистое
растение с желтыми цветками и цветущее
на каменистой осыпи. Встречается в Ала-
гирском районе Северной Осетии.
РЕПА - однолетнее или двулетнее
травянистое растение. Корень
утолщённый, мясистый. Стебель высокий,
сильно облиственный. Репа имеет плоскую,
округлую или слегка удлинённую форму
корнеплода желтого или чёрного цвета,
сладковатый вкус, в отличие от острого и
резкого у редьки. Употребляют два
основных вида: белая репа и огородная репа. У
огородной лучше вкусовые качества,
белая легче переваривается.
РЕПЕЙНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или Репей, или Лопух большой -
многолетнее травянистое растение. Корневище
короткое, стебель прямостоячий,
мохнатый, высотой до 1 м. Листья сверху с
короткими волосками, снизу -
серовато-пушистые, бархатистые. Цветки мелкие,
золотисто-желтые, собраны в длинное
колосовидное соцветие.
РИЗОКАРПОН
ГЕОГРАФИЧЕСКИЙ - накипный литофильный
лишайник. Таллом имеет вид лимонно-жёлтой
или соломенно-жёлтой, иногда отчасти
ЗÆРДÆИЫХАЛ, кæнæ Къошрсела -
иуазон кæнæ дыууæазон кæрдæг. Зайæгой
у 30-80 см бæрзæндæн, тбауыхосы хуы-
зæн, фæлæ йын ис цыппæргай къуссгон-
дысыфтæ. Дидинтæ сты кæрдæгхуыз-бур
кæнæ фæлурс-бур дидисыфтимæ æмæ
фæзынынц дыггаг аз. Адæмон меди-
цинæйы йын йæ сыфтæй пайда кæнынц
хидуадзынæн, мизынцъагскъæрынæн
æмæ хъунцыты ныхмæ хосæн, йæ нæуæг
уидæгтæй мыдимæ пайда кæнынц
зæрдæйы низты ныхмæ. Зайæгой аразæн
ис бур ахорæн.
РЕЙНУТРИ, кæнæ Æстъели - дыхæд-
зарон бирæазон кæрдæг зайæгой даргъ
уидагимæ. Зæнгтæ сты 250 см бæрзæн-
дæн, растлæууæг кæнæ уæлæмæ схæцгæ.
У мыдхæссæг æмæ холлаг дæттæг зайæ-
гой, зылын æмæ мидæгæй тут зæнгимæ.
РЕЙХАРДИ, кæнæ Лæбырдон бур-
дидин - бурдидинджын кæрдæг зайæгой
æмæ дидин калы дурджын лæбырдты.
Сæмбæлæн йыл ис æрмæстдæр Алагиры
районы.
ХЫДЫР, кæнæ: Хыдырбулкъ, Дзикъ-
ули, Саубулкъ - иуазон кæнæ дыууæазон
кæрдæг зайæгой. Уидаг у ставд æмæ нарст.
Зæнг у бæрзонд æмæ тынг сыфджын. Ис
йын тæбæкк, тымбылгонд кæнæ гыццыл
даргъгонд формæ бур кæнæ сау хуыз хъ-
уымбыл, адджын ад, булкъæн та йæ ад
у карз. Пайда кæнынц хыдыры дыууæ
хуызæй: Тачагами семæ Афæдзы булкь.
Афæдзы булкъæн йæ ад у хуыздæр, Та-
лагами та æнцондæрæй тайы адæймагæн.
ИЧЪИ, кæнæ: Æрцхъæд, Зашысыф,
Къæрцхъæд, Екъе, Икъи, Къæндзæг -
бирæазон кæрдæг зайæгой. Бынзæнг у
цыбыр зæнг та растлæууæг, хъуынджын,
1 м бæрзæндæн. Сыфтæ уæлейæ цыбыр
æрдутимæ, бынæй та дзæрой-хæмпус, хъ-
æдабæ. Дидинтæ сты лыстæг, зæрин-бур,
æмбырд сты æфсирхуыз æмдидины.
ДУРЫЛЬЮДЗ, кæнæ Къæдзæхылы-
вдз - цынагонд дуртыл зайæг цил. Иæ
талломæн ис лимонон-бур кæнæ хъæм-
пон-бурхуыз, хаттгай фæныкгонд-дзæрой
С
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
215

РОГОЗ
А пепельно-серой цельной или потрескав-
*- шейся корки. Украшает он скалы и
валуны, придавая им наподобие географиче-
В ской карты. Их применяют для
определения возраста ледниковых морен.
Г РИНДЕРА (лат. Клпа’ёга) - травяни-
д стые растения. Листья простые, распо-
лагаются на побегах очерёдно. Цветки
Е пятичленные. Околоцветник
сростнолепестный.
ь РИС - однолетние и многолетние
УК травянистые. Стебли риса достигают до
полутора метров высоты, листья у него
3 довольно широкие, тёмно-зеленые и по
краю шероховатые. Наверху стебля появ-
*■ ляется метёлка колосков. Зерновка плот-
йк но одета чешуйками.
РОБИНИЯ, или Белая акация, или
К Робиния ложноакациевая, или Колючая
— акация - дерево до 35 м высотой. Крона
ажурная, раскидистая, широко цилин-
|у| дрическая. Кора серая, темно-серая или
же коричноватая. Листки 18-20 см дли-
Н ной, непарноперистые. Цветки белые или
- бледно-розовые.
° РОГАЧКА ХРЕНОВИДНАЯ - не-
П большое травянистое растений высотой
__ 30-100 см. Стебель прямой, от середи-
\ш ны ветвистый. Листья сизовато-зеленые,
слегка мясистые. Лепестки цветков
желтые. Встречается в посевах, по дорогам,
пустырям, степям, на сухих склонах,
осыпях.
РОГОГЛАВНИК СЕРПОВИДНЫЙ
- однолетнее травянистое весеннее
сорное ядовитое растение. Листья в виде
розетки. Цветки мелкие, бледно-желтые.
Он наиболее опасен для скота в период
цветения. При высыхании теряет
ядовитость.
РОГОЗ - высокие болотные травы
умеренных и тропических стран.
Листья длинные, лентовидные, корневые;
стебель заканчивается коричневым
початком, в верхней части которого сидят
мужские, а в нижней - женские цветки.
Чаще встречаются Рогоз малый и Рогоз
широколистный
æнæхъæн кæнæ скъуыдтæ цъарæгы хуыз.
Рæсугъд кæны къæдзæхты æмæ дзæгъæл
дурты, дæтты сын географион картæйы
хуызæг. Пайда сæ кæнынц ихлæбырдты
кар.
ЦЪИУДИДИН - кæрдæг зайæгойтæ.
Хуымæтæг сыфтæ талатыл æвæрд сты
радгай. Дидинтæ фондзуæнгон. Дидин-
варс у ныхæстдидинсыфджын
ПЫРЫНДЗ, кæнæ Бырынджы, кæнæ
Пириндз - иуазон кæрдæг зайæгой. Зæнгты
бæрзæнд хæццæ кæны 1,5 метры, йæ
сыфтæ сты фаг фæтæн, тар-кæрдæгхуыз,
сæ кæрæттæ сты дæрзæг. Зæнгы уæлейæ
разынынц æфсиртæп боцкъогонд. Нæмы-
ггон у æнгом æмбæрзт хæрвытæй.
УРС АКЪАЦИ, кæнæ: Акъадзи, Сын-
дзджын акъаци - 35 метры бæрзæндæн
бæлас. Бæлассæр урс, айтыгъд, фæтæн
цилиндрон. Зæнгы цъар у дзæрой, тар-
дзæрой кæнæ та морæгонд. Сыфтæ 18-20
см дæргъæн æнæкъайсисгонд. Дидинтæ
сты урс кæнæ фæлурс-уардихуыз.
БУРХОР, кæнæ Борхуар - къаннæг
кæрдæг зайæгой 30-100 см бæрзæндæн.
Зæнг у раст, астæуæй уæлæмæ къабу-
зджын. Сыфтæ цъæхбын-кæрдæгхуыз,
гæзæмæ нарст. Дидинсыфтæ сты бурхуыз.
Сæмбæлæн йыл ис хуымгæндты, фæндаг-
кæрæтты, уæгъдбынæтты, быдырты, хус
фæхстыл, лæбырдты.
ХÆФЫХОС, кæнæ Гагæнæг, кæнæ
Гъуыйа - иуазон уалдзыгон хæмпæл
маргджын кæрдæг зайæгой, сыфтæ па-
кагонд. Дидинтæ лыстæг, фæлурс-бур.
Фосæн тынгдæр тас у зайæгойæ дидин-
калгæйæ. Куы бахус вæййы уæд нал вæй-
йы маргджын.
ХЪÆЗ, кæнæ: Бийыны хьæз, Бийæн-
хъæзсе - ромыл æмæ тропикон бæстæты
бæрзонд цъымарайы кæрдæджытæ.
Сыфтæ сты даргъ, уадздзагхуыз, уида-
грæбинæгтæ; зæнг фæвæййы морæ æф-
сирæмдидин, кæцыйæн йæ уæллаг хайы
бадынц нæл, бинагы та сыл дидинтæ.
Арæхдæр сæмбæлæн ис Къаннæг хъæзыл
æмæ Фæтæнсыф хъæзыл
216

СТЪАЛЫХЪУЫНА
РОГОЛИСТНИК - многолетние
травянистые водные тенелюбивые растения
с тонкими ветвями. Стебель жёсткий,
поднимается из воды. Листья сидячие,
расположены мутовчато. Как листья, так
и другие части роголистников покрыты
волосками. Цветки мелкие (имеют длину
около 2 мм), однополые, без лепестков.
РОГОЛИСТНИК
ПОЛУПОГРУЖЁННЫЙ, или: Роголистник
подводный, Роголистник светло-зелёный -
погружённое в воду ярко-зелёное
многолетнее растение. Листья сегментированные,
мягкие, нитевидные. Цветки мелкие,
зелёного цвета. Образует густые заросли
на глубине до 2 м. Молодые листья его
гибкие, а позднее отвердевают и
становятся ломкими. Это единственное у нас
цветковое растение, у которого цветение
и опыление идут под водой.
РОГУЛЬНИК, или: Чилим. Водяной
каштан, Рогульки, Чёртов орех - водная
однолетняя трава. Стебель находится под
водой, развивается весной из плода и
достигает поверхности воды. Имеет 3,6-5 м
в длину. Корни зеленоватые,
перисто-ветвистые, расположены на погружённом в
воду стебле и имеют вид подводных
листьев. Листья цельные, рано опадающие;
развиваются на подводных узлах стебля.
У растения характерный плод, внешне
напоминающий голову быка.
РОДОБРИУМ РОЗОВЫЙ - мох,
листья которого расположены
горизонтально и направлены во все стороны, как лучи
звезды. Их нетрудно видеть простым
глазом. Если во влажную погоду
внимательно присмотреться к моховому ковру,
иногда можно увидеть мелкие
темно-зеленые звездочки. Они редко превышают
по размерам двухкопеечную монету.
СÆРТÆГСЫФ, кæнæ Сыкъасыф,
кæнæ Сиутъаффæ - бирæазон кæрдæг
доны аууонуарзæг лыстæг къабузджын
зайæгой. Зæнг у хъæбæр, донæй уæлæмæ
ссæуы. Сыфтæ сты æнæсыфкъах, æвæрд
сты змæнтæнгонд. Куыд сыфтæ, афтæ
иннæ хæйтæ дæр æмбæрзт сты æрдутæй.
Дидинтæ сты лыстæг (сæ дæргъ та 2 мм),
иуæрдон, æнæ дидинсыф.
СЫКЪАСЫФ, кæнæ Донбын
сыкъасыф, кæнæ Фæлурс сыкъасыф - доны
ныгъуылд ирд-кæрдæгхуыз бирæазон
кæрдæг зайæгой. Сыфтæ сты сегмент-
гонд, фæлмæн, æндаххуыз. Дидинтæ сты
лыстæг, кæрдæгхуыз. Аразынц бæзджын
пъазбытæ 2 м дон арфы. Æрыгон сыфтæ
сты тасаг, фæстæдæр фæхъæбæр вæйй-
ынц æмæ свæййынц сæртæг. Ацы зай-
æгой у иунæг дидинджын зайæгой, кæ-
цыйæн дидинæг калын æмæ барыгдзинад
кæнынц доны бын.
ДОНЫСЫФ, кæнæ: Галы сыкъа,
Трапа, Доны сабæлут - доны иуазон кæрдæг
зайæгой. Зæнг ис доны бын, парахат кæны
уалдзыгон йæ дыргъæй æмæ схæццæ вæй-
йы доны уæлцъармæ. Йæ дæргъ у 3,6-5
м. Уидæгтæ кæрдæгхуыз, сисгонд-къа-
бузджын, æвæрд сты доны бынзæнгыл
æмæ сæ хуыз у доныбын сыфты хуыз.
Сыфтæ сты æнæхъæн, раджы æркæлынц,
рæзынц доны бын зæнгы æлхынцъæгтыл.
Зайæгонæн ис характерон дыргъ, æддейæ
бакæсгæйæ зæрдыл лæууын кæнынц галы
сæр.
СТЪАЛЫХЪУЫНА - хъуына, кæ-
цыйæн йæ сыфтæ æвæрд сты горизонта-
лонгонд æмæ здæхт сты алы фæрстæм,
куыд стъалыты тынтæ. Уыдон æнцонæй
ис уынæн хуымæтæг цæстытæй. Ар-
дыгæй цæуы йæ ном. Уымæл рæстæг
лæмбынæгæй куы æркæсай хъуынайы
гауызмæ, уæд хатгай фенæн ис лыстæг
тар-кæрдæгхуыз стъалытæ. Уыдон стæм
хатт сты сæ барæнтæй фылдæр вæййынц
дыууæ капеччы.
С
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
217

РОЗГА ЗОЛОТАЯ
А РОДОДЕНДРОН - вечнозеленые и
г- листопадные кустарники. Высота куста
от 30 см до 2 м. Корневая система распо-
В ложена близко к поверхности почвы,
кожистые; листья удлиненной яйцевидной
Г формы. Цветки колокольчатой формы,
л различной окраски, собраны в кисти или
" щитки. Выделяют следующие виды: Ро-
Ё додендрон желтый, или Азалия и
Рододендрон кавказский.
Ё РОЖЬ ПОСЕВНАЯ, или Рожь Куль-
увг турная - однолетнее или двухлетнее
травянистое растение. Стебель у ржи по-
3 лый, прямой, голый или лишь под
колосьями опушённый. Высота стебля от 70
И до 180-200 см. Листья широколинейные,
г* плоские, вместе со стеблем сизые. Из
молотых зерен которого выпекают черный
К хлеб.
РОЖЬ СОРНО-ПОЛЕВАЯ, или
'■ Рожь дигорская - однолетние и много-
ал летние травянистые растения, засоритель
посевов пшеницы в горных и предгор-
Н ных районах. Встречается у дорог, близ
жилищ, на старых пастбищах, по сухим
О горным склонам.
р| РОЗА (лат. Коза) - собирательное
название видов представителей рода
0 Шиповник, выращиваемых человеком.
Листопадные или вечнозелёные
кустарники, иногда лазающие, обычно с
шиповатыми стеблями. Цветки одиночные или
в щитковидных соцветиях. На
территории Осетии встречаются: Роза Галугико,
Роза зарамагская, Роза Ирины (известны
пока только из Северной Осетии) и Роза
острозубчатая (эндемична для Кавказа).
РОЗГА ЗОЛОТАЯ, или Золотарник
обыкновенный - многолетнее
травянистое растение, высота которого 1м.
Стебель прямостоячий с очередными
листьями продолговато-эллиптической формы.
Цветочные корзинки изысканного
золотистого оттенка и собраны в узкую
удлиненную метелку. Название «золотая
розга» дано растению за длинные
прочные стебли, увенчанные золотыми
соцветиями.
ФУГÆ, кæнæ Фогсе, кæнæ Запгъæд,
кæнæ Хохаг уарди - æнусонцъæх æмæ
сыфтæркалæг къутæртæ. Йæ бæрзæндæн
у 30-200 см. Уидæгтæ æвæрд сты мæры
уæлцъармæ хæстæг, цармгонд; сыфтæ
даргъгонд аикхуыз формæ. Дидинтæ сты
дзæнгæрæгой формæ, алыхуыз ахуырст,
æмбырд сты цупалтæй æмæ уартытæй.
Хицæн кæнынц мæнæ ахæм хуызтæ: Зач-
гъæд æмæ Фогæ.
ХЛЕПА, кæнæ: Цъой, Сыл, Сыл-
мæнæу, Силæмæнауæ - иуазон кæнæ ды-
ууæазон кæрдæг зайæгой. Зæнг у тут, раст,
гæмæх, кæнæ æфсирбын пакъуыгонд.
Йæ бæрзæнд у 70 см-æй суанг 180-200
см. Сыфтæ фæтæнхаххонтæ, тæбæкк,
зæнгимæ иумæ цъæхбын. Иæ нæмгуыты
ссадæй йын кæнынц сау дзул.
СЫЛМÆНÆУ - иуазон æмæ бирæа-
зон кæрдæг зайæгойтæ, хæмпæл бырон
кæны мæнæуы хуымтæ хохаг хохрæбын
районты. Сæмбæлæн йыл ис фæндаг-
кæрæтты, цæрæн хæдзæрттæм æввахс,
зæронд хизæн уыгæрдæнты, хус хохаг
фæхстыл.
УАРДИ, кæнæ Зæрæдæ, кæнæ Зæрдин,
кæнæ Беу - адæймагы кæнгæ æмбырд-
гонд ном Уагъылыйы мыггаджы хуы-
зтæн. Сыфтæркалæг кæнæ æнусонцъæх
къутæртæ, иуæй-иу хатт бырæг, фылдæр
хатт сындзджын зæнгтимæ. Дидинтæ
сты иугæйттæй кæнæ уартонхуыз æмди-
динты. Ирыстоны зæххыл фембæлæн ис:
Галушгойы уарди, Зæрæмæггаг уарди,
Иринæйы уарди (бæрæг сты æрмæстдæр
Ирыстоны) æмæ Цыргьдæндаг уарди (у
Кавказы эндемик).
СЫЗГЬÆРИН УИС - бирæазон
кæрдæг зайæгой 1 м бæрзæндæн. Зæнг у
растлæууæг, радгай, даргъгонд эллипти-
кон сыфтимæ. Дидинæгты тæскъгондтæ
диссаджы сызгъæрин хуыз æмæ æмбы-
рд сты нарæг даргъгонд боцкъоты. Ном
«сызгъæрин уис» зайæгойæн лæвæрд у
йæ даргъ фидар зæнгты сæр сызгъæрин
æмдидин кæй ис, уый тыххæй.
218

УАДЖЕ
РОЗМАРИН, или: Розмарин
обыкновенный, Розмарин лекарственный -
полукустарниковое и кустарниковое
вечнозелёное растений высотой 50-200 см.
Листья на очень коротких черешках,
линейные, на конце тупые. Цветки сидячие
на концах коротких побегов; венчик
сине-фиолетовый. Древние греки и
римляне считали, что это чудесное растение
может сделать человека счастливым,
избавить от злых снов и сохранить молодость.
Название растения исходит из латинских
слов Г05 - роса, таппиз - морской.
РОЗМАРИН ЛЕСНОЙ -
вечнозеленый кустарник семейства вересковых,
достигающий 2 м высоты, издающий
сильный одуряющий. Листья очередные,
кожистые, сверху темно-зеленые,
блестящие, снизу покрыты ржаво-бурым
войлоком и мелкими желтыми железками.
Цветки белые, на длинных тонких
цветоножках
РОМАШКА - однолетнее
травянистое растение. Стебель от основания
разветвленный, полый, высотой до 60 см.
Листья очередные, сидячие. Соцветия -
корзинки, диаметром 18-25 мм,
расположенные на длинных (1-5 см) цветоносах.
Цветки обоеполые, золотисто-желтые.
Русское название этого растения
основываются на латинском слове аптегтиз
готапа. Встречаются: Ромашка розовая,
Ромашка пахучая, Ромашка кавказская
(Ромашка красная), Ромашка аптечная
(Ромашка лекарственная), Ромашка
луговая (Нивяник обыкновенный).
РОСИЧКА - одно- или многолетние
травы. Соцветие из немногих
узколинейных колосовидных веточек, пальчато-
сближенных на верхушке стебля или
немного расставленных. Растут на песках,
по берегам водоемов, часто как сорные
растения на полях, у дорог. Хорошо
поедаются скотом. Наиболее
распространены Росичка кровоостанавливающая и
Росичка кровяная.
ЗÆРÆДÆ - къудзи кæнæ къутæр æну-
сонцъæх зайæгой 50-200 см бæрзæндæн.
Сыфтæ лæууынц тынг цыбыр сыфкъæх-
тыл, хаххонтæ. Къуымых сæ кæрæттæ.
Дидинтæ сты бадгæйæ цыбыр талаты
кæрон; дидинхай у цъæх фиолетон. Рагон
римæгтæ æмæ бердзенæгтæ нымадтой
уый, æмæ дам ацы диссаджы зайæгойæн
йæ бон у адæймаджы амондджын скæнæ-
нын, æвзæр фынтæй фервæзын кæна æмæ
йын йæ æрыгондзинад бахъахъæна. Зай-
æгойы ном цæуы латинаг дзырдтæй гоз -
æртах, таппиз - денджыз.
ЗÆРДИН - какон бинонтæй 2 метры
бæрзæнд æнусонцъæх къутæр. Уадзы
сæлхæр кæнæн тæф. Йæ сыфтæ сты рад-
гай, цармгонд, уæлейæ тар-кæрдæгхуыз,
æрттиваг, бынæй æмбæрзт стызгæ-тарбур
нымæтæй æмæ лыстæг рæзынæгтимæ.
Дидинтæ сты урс, даргъ лыстæг дидинкъ-
æхтыл.
ÆХСЫНКЪМАРÆН, кæнæ Гуыр-
был, Риухосгæрдæг. Æхсынчъыхос, Гу-
ирила - иуазон кæрдæг зайæгой. Зæнг
бынæй уæлæмæ къабузджын, тут, 60 см
онг бæрзæндæн. Сыфтæ сты бадгæ. Æм-
дидинтæ - тæскъгондтæ 18-25 мм диаме-
трон, æвæрд сты даргъ дидинхæсстыл. (Э
Дидинтæ сты дыæрдон, зæрин-бур. Зай-
æгойы уырыссаг ном цæуы латинаг дзы- С
рд апшегтз готапа -æй. Сæмбæлæн ис: у
Уардихуыз æхсынкъмарæн, Тæфгæнаг
æхсынкъмарæн, Кавказаг æхсынкъмарæн, у
Риухосгæрдæг, Гебейгæрдæг
Ф
УАДЖЕ, кæнæ Уаге - иу- кæнæ бирæа- \/
зон кæрдæджытæ. Æмдидин арæзт у цал-
дæр нарæгхаххон æфсирхуыз къабузтæй, Ц
æнгуылдзхæстæгæй зæнгы сæрыл кæнæ
чысыл пырхгондæй. Зайынц змисбынты, Ч
доны былгæрæтты, арæх куыд хæмпæл- щ
гæрдæг быдырты æмæ фæндагкæрæтты.
Фосæн бæззы хæрынæн. Фылдæр парахат Щ
сты: Тугуромæн уадже æмæ Тугхуыз уад-
же. Э
ю
я
219

РЯБИНА
А РОСЯНКА - многолетние травы, род
г- плотоядных растений, встречающихся на
болотах, песчаниках, в горах - почти на
В любых видах почв. Клейкое вещество,
вырабатываемое листьями, содержит ал-
Г калоид кониин, оказывающий паралити-
л ческое действие на насекомых, и пище-
" варительные ферменты. После того, как
|= насекомое поймано, края листа
закрываются, охватывая его целиком.
Е РУМЯНКА - степное двухлетнее рас-
>|г тение с жесткими шероховатыми
листьями и пурпурными цветками. Из корня
3 растения делали румяна, с
золотисто-коричневым оттенком.
■" РУТА (лат. Ки*а) - многолетнее тра-
м вянистое растение или сизовато-зеленый
полукустарник с сильным, своеобразным
К ароматным запахом. Стебли у основания
слегка древеснеющие, прямостоячие,
* ■ почти от основания ветвистые, голые, вы-
яя сотой 20-50 см. Листья очередные.
РЫЖИК1 - съедобный гриб с желто-
Н вато-розовой шляпкой и загнутыми края-
- ми, обычно растущий в низких, мшистых
^ местах.
П РЫЖИК2 - однолетние травы, покры-
_^ тые сидячими, сердцевидными листьями.
Ц0 Цветки бледно- или золотисто-жёлтые,
собранные в конечные кисти. Семена
мелкие, богатые маслом, благодаря чему
возделываются как масличные растения.
Встречаются три вида рыжика: Рыжик
льняной, Рыжик мелкоплодный и Рыжик
посевной (Рыжик волосистый).
РЯБИНА, или Рябина обыкновенная,
или Рябина Кавказородная - невысокие
древесные растения. Листья крупные,
непарноперистые. Белые многочисленные
цветки собраны в густые щитковидные
соцветия, появляющиеся на концах
ветвей. Цветки обладают сильным
специфичным запахом. Плод - шарообразное
или овальное ярко-красное сочное яблоко
с мелкими семенами. Дерево растет от
среднегорий до верхнего лесного пояса.
Встречаются также: Рябина глоголовина
(Берека), Рябина греческая, Рябина чер-
нотодная (Арония черноплодная)
САСКХОР - бирæазон кæрдæджытæ,
фыдхор зайæгойты мыггагæй. Сæмбæлæн
йыл ис цъымараты, змисбынты, хæхты
- зæгъæн ис алыхуыз мæрты. Сыфтæй
уадзгæ æндадзæг буаргъæд мæ ис
алкалоид кониин, кæцы сасктыл бафтауы æн-
дзыгниз æмæ хæринагтайæн ферменттæ.
Саск ахст куы æрцæуы, уæд сыф кæрæт-
тæ сæхгæнынц æмæ йыл нæхъæнæй æр-
тыхсынц.
ТАРСЫРХÆГ - быдирон дыууæазон
зайæгой хъæбæр дæрзæг сыфтимæ æмæ
сæнтсырх дидинтимæ. Иæ уидæгтæй
йын арæзтой сырхварс ахорæнтæ, зæрин-
морæ фæлхуызтæ.
РУТÆ - бирæазон кæрдæг зайæгой
кæнæ цъæхбын-кæрдæгхуыз къутæр
тыхджын хицæнхуыз будтæфагимæ.
Зæнгтæ бынæй сты гыццыл хъæдвыд,
растлæууæг, зæгъæн ис суанг бынæй къ-
абузджын, гæмæх, 20-50 см бæрзæндæн.
Сыфтæ сты радгай æвæрд.
БУРДЗ АЛЫГЗОКЪО - хæрынæн бæз-
гæ зокъо бурбын-уардихуыз пакасæримæ
æмæ сæ кæрæттæ счъилгонд. Фылдæр
зайы тæрфыты, хъуынабын бынæтты.
БУРХИЛОН - иуазон кæрдæджытæ,
æмбæрзт сты бадгæ, зæрдæхуыз сыфтæй.
Дидинтæ сты фæлурс кæнæ зæрин-бур-
хуызтæ, кæройнаг цупалты æмбырдæй.
Мыггæгтæ сты лыстæг, зетийæ хъæздыг
æмæ сæ уый тыххæй садзынц зетидæт-
тæг зайæгойты хыгъдмæ. Фембæлæн ис:
Гæны бурхилон, Лыстæгдыргъ бурхшон,
Таугæ бурхилон,
ЦЪУЙ, кæнæ Цъуйбæлас, кæнæ Такъ-
узгæ - къаннæг бæлас зайæгойтæ. Сыфтæ
сты егъау, æнæкъайсисхуыз. Урс бирæ-
нымæцон дидинтæ æмбырд сты уартгонд
æмдидинты, кæцытæ разæрынц къалиуты
кæрон. Дидинтæн ис тыхджын
спецификой тæф. Дыргъ у къорихуыз кæнæ ова-
лон ирд-сырх донджын фæткъуы лыстæг
мыггæгтимæ. Бæлас зайы астæуккаг хæх-
тæй райдай æмæ уæллаг хъæдты тæлмы-
ты онг. Сæмбæлæн ма ис: Лыстæг цъуй
(Тæкъузгæ), Бердзейнаг цъуй, Сау цъуй
(Тæкьузгæ, Сау тæкъузгæ)
220

МАЛГÆРДÆГ
РЯБИННИК - кустарник высотой
2-3 м, с многочисленными прямыми,
густо ветвящимися побегами. Листья
непарно- перистые, длиной до 25 см.
Сложением они напоминают рябиновые, но
только при поверхностном взгляде.
Отсюда название растения. Цветет
кустарник мелкими кремовато-белыми
цветками, собранными в густые пирамидальные
метелки. Растение-экзот.
РЯБЧИК - многолетние травянистые
растения. Стебель одиночный,
заканчивается поникающим цветком (иногда
цветков два) колокольчато-конической формы
тёмно-фиолетового цвета или желтые.
Листья сизые, покрыты восковым
налётом. Подземная часть представлена
небольшой луковицей. Русское название
рода соответствует окраске (пестрая,
рябая). Латинское название РгШПапа рода
происходит от слова «/гШИиз» -
шахматная доска и дано из-за пестрой окраски
цветков. В Осетии встречаются Рябчик
желтый, Рябчик широколистный (оба
эндемики Кавказа), Рябчик кавказский
(Занесён в Красную книгу России).
РЯСКА - крохотные многолетние
растеньица, плавающие в большом
количестве на поверхности стоячих вод. Цветки
мелкие, невзрачные, однополые.
Значение этих крохотных растеньиц огромно.
Они очищают водоемы, обогащают воду
кислородом. Иногда сильно разрастаясь
окрашивают водоемы в зеленый цвет.
Встречаются чаще такие виды растения:
Ряска малая, Ряска маленькая, Ряска
трёхдольная (Ряска тройчатая).
КЪУТÆРЦЪУЙ - къутæр зайæгой
2-3 м бæрзæндæн бирæнымæцн раст,
бæзджын къабузгæнаг талатимæ. Сыфтæ
сты æнæкъай сисхуыз 25 см онг дæргъ-
æн. Иумæ æмбырдгондæй зæрдыл æф-
тауын кæнынц цъуйы, фæлæ уый иу
кастæй. Уый тыххæй сæ хонынц афтæ.
Дидин калы къутæр лыстæг фæлбур-урс
дидинтæй, кæцытæ æмбырдгонд сты пи-
рамидалон боцкъоты. Зайæгой у экзотон.
ДЗЫГЬУЫРÆГ - бирæазон кæрдæг
зайæгой. Зæнг у иунæг, фæвæййы зæбул-
гонд дидинæгæй (хаттгай дыууæ дидины)
дзæнгæрæг-конусон формæйæ тар-фи-
олетон кæнæ буртæ. Сыфтæ сты цъæх-
бын, æмбæрст сты мыдадзы салфæй. Иæ
бинаг хай у хъæдындзæг. Уырыссаг ном,
афтæ ирон ном дæр, райста йæ ахуырсты
тыххæй (хъулон, дзыгъуыр). Латинаг ном
РпиИапа цæуы дзырд «/гИШиз» - шах-
мæтон фæйнæг æмæ йын лæвæрд у йæ
хъулон ахуырст дидинæгты тыххæй. Иры-
стоны сæмбæлæн ис: Бур дзыгъуырæг,
Фæтæнсыф дзыгъуырæг (сты Кавказы
эндемиктæ), Кавказаг дзыгъуырæг (хаст
у Уæрæсейы Сырх чиныгмæ).
МАЛГÆРДÆГ, кæнæ Мæлгæрдæг,
Уæлæфтаугонд - лæугæ донуæтты уæл-
цъар бирæнымæцонæй ленкгæнæг гыц- |Д
цылмур бирæазон зайæгойтæ. Лыстæг
дидинтæ сты æгъуыз, иуæрдон. Ацы С
гыццыл зайæгойты ахадындзинад у тынг у
бирæ. Уыдон сыгъдæг кæнынц донуæт-
ты, донмæ уадзынц туаггуыр. Хаттæй у
хатт тынг зайгæйæ донуæтты сахурынц
кæрдæгхуызæй. Арæхдæр сæмбæлæн ис ф
ахæм хуызтыл: Къаннæг мапгæрдæг, Къ- у
уызыппа малгæрдæг (Уæлæфтаугонд),
Æртæхайон малгæрдæг Ц
ч
ш
Щ
э
ю
я
221

САМШИТ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
САБЕЛЬНИК, или Сабельник
болотный - многолетнее травянистое растение,
с тонкими гибкими стеблями, крепким
ползучим корнем и небольшими
ярко-зелеными листьями. Растет по сырым,
болотистым местам. Цветки тёмно-красного
цвета, обоеполые. Обладает множеством
целительных свойств против различных
недугов. Свое название сабельник
получил за то, что форма его мечевидных
листьев или побегов напоминает саблю.
Говорят, также, что сабельником оно
называется, потому что «срезает все
болезни», точно, как сабля.
САКСАУЛ - кустарники или
небольшие деревья с вильчатым ветвлением
и ломкими молодыми побегами. Ствол
неровный, крепкий, но иногда хрупкий.
Цвет коры белый, чёрный, или
коричневый. Название заимствовано из
казахского языка «векзеуП».
САЛАТ-ЛАТУК - однолетнее
травянистое растение. Листья
желтовато-зеленые, редко красные, крупные, различной
формы - гладкие, морщинистые,
гофрированные или курчавые, у кочанного
салата - смыкаются в кочан. Растение
содержит млечный сок, который придаёт
ему горьковатый вкус.
САМШИТ - небольшое южное
вечнозелёное дерево или кустарник с очень
плотной и тяжёлой древесиной. Листья -
супротивные, кожистые. Цветки мелкие,
однополые, в пазушных соцветиях,
ароматные. Плод - коробочка, которая при
созревании растрескивается и
разбрасывает чёрные блестящие семена.
КАРДГÆРДÆГ, кæнæ Æхсаргардæг
- бирæазон кæрдæг зайæгой, лыстæг та-
саг зæнгтимæ, фидар бырæг уидагимæ
æмæ чысыл ирд-кæрдæгхуыз сыфтимæ.
Зайы уымæл, цъымара бынæтты. Ди-
динтæ сты тар-сырх, дыæрдон. Ис йæм
бирæ дзæбæхгæнæн миниуджытæ алы-
хуыз низтæй. Иæ ном зайæгой райста уый
тыххæй æмæ йæ кардхуыз сыфтæ кæнæ
талатæ сты æхсаргардхуыз. Дзурынц ма
афтæ дæр, æмæ дам кардгæрдæг уымæн
хуыйны æмæ «низтæ цыма æхсаргардæ-
гæй алыг кæны»
САКСАУЛ - къутæртæ кæнæкъаннæг
бæлæстæ сагойхуыз къалиуджын æмæ
сæттаг æрыгон талатимæ. Зæнг у зылын,
фидар, фæлæ сæртæг. Зæнгы цъар вяййы
урс, сау кæнæ морæхуыз. Зайæгойы ном
ист у казахаг æвзагæй»5ек5еуП».
ÆХСÆВÆРÆГ, кæнæ: Æхсыр-
гæрдæг, Сæгат, Къæсула - иуазон кæрдæг
зайæгой. Сыфтæ сты бургонд-кæрдæг-
хуыз, стæмхатт сырх, лæгъз, æнцъыл-
дгонд, гоффæгонд кæнæ къæбæлдзыг-
гонд, сæргонд æхсæвæрæгæн та сæмбырд
вæййынц сæргондæй. Зайæгоймæ ис æх-
сырдон, кæцы йын дæтты мает ад.
БЗА, кæнæ: Быза, Бызæ, Буза, Чеса,
Сенсери, Æфсæнбæлас, Чесæ, Кеса, Кесса
- къаннæг хуссайраг æнусонцъæх бæлас
кæнæ къутæр тынг æнгом æмæ уæззау
хъæдвыдимæ. Сыфтæ сты ныхмææвæрд,
цармхуыз. Дидинтæ лыстæг иуæрдон,
таргонд æмдидинты, будтæфаг. Дыргъ у
къоппгонд, кæцы сцæттæйæ байгом вæй-
йы æмæ ныппырх вæййынц сау æрттиваг
мыггæгтæ.
222

ХУССАЙРАГДЗАЛВ
САТАНИНСКИЙ ГРИБ - ядовитый
гриб, со шляпкой, имеющей
полушаровидную, о кругло-поду ш ков ид ну ю форму.
Цвет шляпки - беловатый, сероватый,
оливково-серый. Мякоть белая или
желтоватая, на срезе умеренно синеет или
окрашивается в красный цвет.
САХАРНАЯ СВЁКЛА, или
Свекловица - группа разновидностей
обыкновенной корнеплодной свёклы.
Техническая культура, в корнях которой
содержится много сахарозы.
САХАРНЫЙ ТРОСТНИК -
многолетнее травянистое растение. Стебли
многочисленные, плотные,
цилиндрические, голые, узловатые, зелёные, жёлтые,
фиолетовые. Поперечник стебля до 5 см.
У нас не растет
СВЁКЛА - одно-, дву- и
многолетние травянистые растения. В
юго-западных областях России и на большей части
Украины растение называют буряк или
бурак. Встречаются: Свёкла сахарная,
Свёкла кормовая, Свёкла крупнокорневая,
Свёкла обыкновенная и другие.
СВЕРБИГА - одно-, дву- или
многолетние травы с перистораздельными или
цельными листьями. Цветки жёлтые или
белые. Встречается по паровым полям, в
посевах, на лугах, залежах, выгонах,
сорных местах, у дорог.
СВИДИНА БЕЛАЯ, или Глог -
кустарники или деревья высотой 1,5-6 м с
пурпуровыми или красновато-бурыми
молодыми побегами. Цветки белые.
СВИДИНА КРОВАВО-КРАСНАЯ,
или Свидина южная - встречается как
кустарник в подлеске широколиственных
лесов, чаще по берегам рек. Черные
плоды несъедобны. Иногда имеет вид лианы
с поникающими ветвями. В пойменных
зарослях зимой выделяется
красноватыми стеблями. Безвредный краситель.
ИБЛИСЗОКЪО, кæнæ Шайтан-
зокъо, кæнæ Сайтанзокъо - маргджын
зокъо, йæ пакасæр у æрдæгкъорихуыз.
Пакасæры хуыз у урсгонд, дзæройгонд,
оливон-дзæройхуыз. Йæ нарсту урс кæнæ
бургонд, лыггондæй сабыргай кæны цъæх
кæнæ сахуыры сырх хуыз.
СÆКÆРЫЦÆХÆРА, кæнæ Ссекæри
къумбул - хуымæтæг хъуымбылджын
цæхæрайы алыхуыз къордтæ. У техникой
культурæ, кæцыйы ис бирæ сæкæрбуартæ.
СÆКÆРЫ ЦЪÆНУТ, кæнæ
Сæкæри хъæзæ - бирæазон кæрдæг зай-
æгой. Зæнгтæ сты бирæ, æнгом, цилин-
дрон, гæмæх, æлхынцъæгджын, кæрдæг-
хуыз, фиолетон, бур. Диаметр 5 см. Мах-
мае нæ зайы.
ЦÆХÆРА, кæнæ Дзæхæра, кæнæ
Къуымбыл, кæнæ Къумбул - иу-, ды-
ууæ- кæнæ бирæазон кæрдæг зайæ-
гойтæ. Уæрæсейы ма йæ хонынц «бу-
рак-дзæхæра». Сæмбæлæн ис ахæмтыл:
Сæкæры цæхæра, Холлагы цæхæра, Егьа-
ууидаг цæхæра, Хуымæтæг цæхæра æмæ
а.д.
КÆРОГ, кæнæ: Кæруæг, Кæруæ,
Кæрæ, Кæурæги - иу-, дыууæ- кæнæ
бирæазон кæрдæг зайæгойтæ. Сисдих-
гонд кæнæ æнæхъæн сыфтимæ. Ди-
динтæ сты бур кæнæ урс. Зайы быдырты,
хуымты, уыгæрдæнты, уагъдрæтты, фæн-
даггæрæтты æмæ а. д.
ДЗАЛВ - къутæртæ кæнæ бæлæстæ
1,5-6 м бæрзæндæн сæнтсырх кæнæ сы-
рхгонд-тарбур æрыгон талатимæ. Ди-
динтæ сты урс.
ХУССАЙРАГ ДЗАЛВ, кæнæ Сырх
дзалв - сæмбæлæн йыл ис къутæрхуы-
зæй къутæрвæлтæрты фæтæнсыф хъæд-
ты, арæхдæр доныбылгæрæтты, Йæ сау
дыргътæ хæрынæн нæ бæззынц. Хаттгай
вæййы здыхсой хуыз зæбул къабузтимæ.
Донытæрфыты пъазбынты бæрæг дары
сырхбын зæнгтæй. У æнæхъыгдаргæ
ахорæн.
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
223

СЕЛЕЗЕНОЧНИК
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
М
н
о
п
р
СВИНОРОЙ, или Свинорой
пальчатый, или Пальчатник, или Собачий зуб
- многолетние травянистые растения.
Колоски мелкие, сжатые с боков, одноцвет-
ковые, сидят в два ряда на одной стороне
ветвей соцветия, собранных зонтиком на
конце стебля. Злостный сорняк
СВИНУШКА ТОНКАЯ - ядовитый
гриб. Шляпка диаметром до 12-20 см.
Цветом от бледно-желтого до
буроватого или желтовато-коричневого, на срезе
темнеет. Часто, особенно в сухую погоду,
червивая.
СЕДАН, или Седник, или Седаш-Сед-
ник - невысокое полукустарниковое
растение (до 30 см). Стебли серовойлочные
ветвистые, с продолговатыми или
линейными листьями. Цветок с белым, немного
выдающимся из чашечки венчиком; плод
-орешек. Растет по каменистым местам.
СЕКВОЙЯ, или Таксодиум
вечнозелёный - вечнозелёное однодомное дерево.
Крона конической формы, ветви растут
горизонтально или с лёгким наклоном
вниз. Кора очень толстая, до 30 см
толщиной и красно- коричневого цвета сразу
после её снятия, со временем темнеет.
СЕЛАГИНЕЛЛА ПЛАУНОВИД-
НАЯ (лат. 5е1а§те11а), или Плаунок -
многолетнее, мелкое малозаметное
растение, образующее очень рыхлую
дерновину. Побеги 5-12 см высотой, раскинутые,
ветвистые. Встречается в альпийском
поясе на мшистых лугах
СЕЛЕЗЕНОЧНИК - однолетние
травы с очередными и супротивными
листьями. Это растение имеет массу
народных названий. Например, за желтый
цвет листьев, это растение называют «зо-
лотолистник». А за свои медицинские
свойства селезеночник называют
«грыжником». Русское научное название
растения есть перевод от латинского названия
СНп508р1епшт и образовано из двух
греческих слов: Ипзоз - золотой и зркпшт
- селезенка.
ПЪУЗÆ, кæнæ: Æхсискъ, Чъенга,
Ас тун, Гæрзсехсæн, Астымгæрдæг, Гъ-
æрес, Гъæрис, Пъухæ - бирæазон кæрдæг
зайæгой. Æфсиртæ сты лыстæг, иудиди-
нон, бадынц дыууæ рæнхъы аууондар
æмдидины къабузты иу фарсы. У тынг
хæмпæлгæрдæг.
ХУЫДЗÆГ - маргджын зокъо, йæ
пакасæры диаметр у 12-20 см. Йæ хуыз
у фæлурс-бурæй тарбурмæ кæнæ бур-
бын-морæ, лыгбынаты кæны сау. Арæх,
уæлдайдæр та хус рæстæг, у зулкъджын.
КЪОДЕГÆРДÆГ - къаннæг къуд-
зи зайæгой (30 см онг). Зæнгтæ дзæрой-
нымæтгонд, къабузджын, даргъгонд
кæнæ уадздзаггонд сыфтимæ. Дидинæг у
урс, гыццыл къусгондæй уæлæмæ скæсæг
дидинхудимæ; дыргъ у æхсæргонд. Зайы
дурджын бынæтты.
СЫРХ БÆЛАС, кæнæ Секвойæ -
æнусонцъæх иухæдзарон бæлас зайæгой.
Бæлассæр у конусон формæ, къалиутæ
зайынц зæхæмвæз кæнæ гыццыл бынмæ
къулæй. Зæнгы цъар у ставд, 30 см онг
фæтæнæй æмæ сырх-морæ хуыз йæ но-
гæй, уый фæстæ тар кæны.
СЕЛАГИНЕЛЛÆ, кæнæ Дæлæмæд-
зыд кæрдæг - бирæазон къаннæг нæзын-
гæ зайæгой, кæцы аразы хæмпус нæудзар.
Талатæ 5-12 см бæрзæндæн, пырхгод,
къабузджын. Сæмбæлæн йыл ис хохтæлмы-
ты хъуынабынты.
ЗÆРИНСЫФ - иуазон кæрдæг зай-
æгойтæ радгай æмæ ныхмææвæрд сыф-
тимæ. Ис йын бирæ адæмон нæмттæ.
Зæгъæм йæ бурхуыз сыфты тыххæй йæ
хонынц «сызгъæринсыф». Йæ
медициной миниуджыты тыххæй та йæ хонынц
«къуыллаухос». Йæ уырыссаг ном (ирон
ном дæр) у тæлмацгонд латинаг номæй
СИп808р1епшт арæзт у бердзейнаг дзырд-
тæй: Ипзоз - сызгърин и зр1етит - фар-
сылæвзаг.
224

ХИЗÆНГÆРДÆГ
СЕЛИТРЯНКА - невысокие
колючие и ветвистые кустарники высотой
0,5-2 м с очередными, цельными,
мясистыми листьями. Цветки собраны в
верхушечные соцветия. Плод - сухая или
сочная костянка с соком бледно-красного
или тёмно-синего цвета. Название
растению дано от латинского слова п'Пгит -
селитра, указав на его распространение у
горько-соленых озер.
СЕЛЬДЕРЕЙ - двулетние или
многолетние травянистое растения средних и
крупных размеров (до 1 м) и имеют
перистые дважды рассеченные листья на
бороздчатом ветвистом стебле. Цветки
маленькие зеленовато-белые.
СЕРДЕЧНИК, или Зубянка - одно-,
дву- и многолетние растения высотой до
60 см. Стебель удлинённый,
прямостоячий, ветвящийся. Листорасположение
очерёдное. Название растения от форм
листа «выкроенные» по форме сердца.
Встречаются Сердечник луговой,
Сердечник болотный, Сердечник горький и
Сердечник недотрога.
СЕРПУХА - многолетние травы
высотой от 15 до 90 см. Стебли прямые,
слабо ветвистые, слегка опушенные или
голые. Избегая перегрева, располагают
свои листья ребром к солнцу.
Распространены: Серпуха лучевая и Серпуха
пятилистная.
СИББАЛЬДИЯ (лат. 31ЬЪа1(Ла) -
многолетние, распростёртые, сильно
ветвистые травы с деревянистыми побегами,
несущими розетки черешчатых
тройчатых листьев и укороченные цветоносные
стебли. На территории Осетии
произрастает Сибелия мелкоцветковая -
характерное растение альпийских ковров; ценный
пастбищный корм для овец.
ТÆГЪЗАГ - къаннæг сындзджын
æмæ къалиуджын къутæртæ 0,5-2 м
бæрзæндæн радгай æвæрд, æнæхъæн,
нарст сыфтимæ. Дидинтæ æмбырд сты
цъуппгонд æмдидины. Дыргъ у хус кæнæ
дзалвджын аппæгдыргъ, кæцыйы дыргъ-
дон вæййы фæлурс-сырх кæнæ тар-цъæх
хуыз. Зайæгойæн йæ ном лæвæрд у лати-
наг дзырд пНгит - тæгъз, ома зайы карз
- цæхджын цадты цур.
МАЛАМАР, кæнæ Ниахури - дыазон
кæнæ бирæазон кæрдæг зайæгой астæук-
каг æмæ егъау бæрзондæй (1 м онг) æмæ
сын ис сисхуыз дыууæ хатты лыггонд
сыфтæ бызычъигонд къабузджын зæнгыл.
Лыстæг дидинтæ сты кæрдæгхуыз-урс.
ДЗЫДЖЫНА - иу-, дыууæ- кæнæ
бирæазон кæрдæг зайæгойтæ 60 см онг
бæрзæндæн. Зæнг у даргъгонд раст-
лæууæг, къабузджын. Сыфтæрæвæрд у
радгай. Йæ уырыссаг ном цæуы сыфы
формæйы «карст» у зæрдæйы формæгонд.
Сæмбæлæн ис: Уыгæрдæны дзыджына,
Туацъæйы дзыджына, Карз дзыджына,
Пырхаг дзыджына
ХУРНЫХСЫФ - бирæазон кæрдæг
15-90 см бæрзæндæн. Зæнгтæ сты раст,
гæзæмæ къабузджын, гыццыл пакъуы-
гонд кæнæ гæмæх. Тæвдæй тæрсгæйæ йæ
сыфтæ æвæрд сты фæрскæй хуры æрдæм.
Парахат сты Тынон хурныхсыф, Фондзсы-
фон хурныхсыф.
ХИЗÆНГÆРДÆГ кæнæ Сиббальди
- бирæазон, пырхгонд, тынг къабузджын
кæрдæджытæ хъæдвыд талатимæ, кæ-
цытæ хæссынц пакагонд сыфкъахджын
æртыгай сыфтæ æмæ дидинхæссаг
зæнгтæ. Ирыстоны зайы Лыстæгдидин
хизæнгæрдæт - характерон зайæгой хох-
аг гауызтæн, зынаргъ хизæнуаты холлаг
фыстæн.
225

СИНЕГОЛОВНИК
А СИГИЗБЕКИЯ ВОСТОЧНАЯ -
г- ядовитое травянистое растение 30-100 см
высотой. Стебель прямой, простой или
3 разветвленный. Цветки желтые. У нее
незаметные желтоватые головки цветов,
Г и обвертка с крупными железками, вы-
п деляющими липкую жидкость, чем напо-
" минает насекомоядное растение росянку.
[= На листочках обвертки часто прилипают
насекомые. Эти листочки прилипают к
Е одежде и шерсти животных и перено-
^ сятся вместе с семенами. Его листья ис-
пользуют как компрессы, и обеспечивают
3 мгновенное успокаивающее воздействие
на кожу.
И СИМФИАНДРА (лат. ЗутрЬуапо’га)
1^. - малоизвестные растения, которые
немного напоминают колокольчики. Они
К продолжительно цветут крупными
повисающими колокольчатыми цветками. Ра-
Л стут симфиандры на скалах. Венчик ко-
-- локольчатый или воронковидный, белый
или голубой. У нас в основном встречает-
|~| ся Симфиандра повислая (эндемик).
Название рода от греческих слов «зутркю»
О - расти вместе и «апа’гоз» - тычинка,
— дано в связи с тем, что пыльники у всех
видов сросшиеся в трубку.
р СИНЕГЛАЗКА ОБЫКНОВЕННАЯ,
__ или Коммелина обыкновенная - сорное
Ц) травянистое растение - экзот, занесено
из Дальнего Востока У этой невысокой
травки цветки на длинных цветоносах в
пазухах листьев. Растет в садах, у дорог,
изгородей, иногда в полях.
СИНЕГОЛОВНИК, или Эрингиум -
травянистое растение. Стебель прямой,
голый, синеватого цвета, наверху
ветвистый, высотой до полуметра. Цветки
мелкие, сине-голубые, собраны на верхушке
ветвей в яйцевидную головку. Отсюда и
название. Молодые стебли синеголовника
используются в пищу.
ÆНДÆДЗСЫФОЙ - маргджын
кæрдæг зайæгой 30-100 см бæрзæндæн.
Зæнг у æмраст, хуымæтæг кæнæ къабу-
зджын. Дидинтæ сты бурхуыз. Ис йын
нæзынгæ бурдидинты сæртæ, æмæ егъау
рæзынæгджын тухæн, кæцы уадзы æн-
дæдзаг тæнгъæд, æмæ уый тыххæй зæр-
дыл лæууын кæны саскхор зайæгойты.
Тухæны сыфгæндтыл арæх ныххæцынц
сасктæ. Уыцы сыфгæндтæ сæхæдæг
ныххæцынц дзаумайыл æмæ цæрæгой-
ты хъуынтыл æмæ йæ мыггæгтимæ хаст
цæуынц алы рæттæм. Ардыгæй йæ ном
дæр. Пайда ма дзы кæнынц цармы низты
дзæбæх кæнынæн.
ДЗОДЗÆГ, кæнæ: Дзодзæги, Симфи-
андрæ - гыццылзонгæ зайæгойтæ, кæ-
цытæ сты къæрцгæнагы ху ыз. У ыдон бирæ
рæстæг дидин калынц егъау зæбул дзæн-
гæрæгой дидинтæй. Зайынц къæдзæхтыл.
Дидинхау у дзæнгæрæгхуыз кæнæ комæв-
гæнæны хуыз, урс кæнæ æрвхуыз. Махмæ
сæмбæлæн ис Зæбул симфиандрæйыл (у
эндемик). Ном йын лæвæрд у бердзей-
наг дзырдтæй «зутрк’ю» - иумæ зайын
æмæ «апа’гоз» - дидинхау, лæвæрд йын у
уый тыххæй æмæ рыгдонтæ баныхæсынц
хæтæлхуызæй.
ХСИСКЪ, кæнæ Цъæхдзæст, кæнæ
Камелинæ - хæмпæл кæрдæг зайæгой -
экзот, хаст у Дард Скæсæнæй. Ацы къан-
нæг кæрдæгæн дидинтæ лæууынц даргъ
дидинхæстыл сыфты тарты. Зайы дыргъ-
дæтты, фæндагкæрæтты, æмбондты цур,
хаттгай та хуымзæххытыл.
ЦЪÆХСÆРГÆРДÆГ, кæнæ Цъ-
æхдидин, Сырхыхос, Сурхихуасæ -
кæрдæг зайæгой. Зæнг у раст, гæмæх,
цъæхбынхуыз, уæлейæ къабузджын, 1,5
бæрзæндæн. Дидинтæ сты лыстæг, цъ-
æх-æрвхуыз, æмбырд сты къабузты цъ-
уппытыл аикхуыз сæргонды. Ардыгæй
цæуы йæ ном дæр. Зайæгойы æрыгон
зæнгтæй пайда кæнынц хæрынæн.
226

ЦЪЫМАРАГÆРДÆГ
СИНЮХА - многолетние, реже
однолетние травянистое растения. Высота их
не превышает 100 см. Цветки голубые,
реже белые, розовые, синие. Корни
растения обладают сильным отхаркивающим
свойством. На территории Осетии чаще
встречается Синюха кавказская.
СИНЯК КРАСНЫЙ или Румянка
красная - двулетнее травянистое
растение (30-100 см высоты). Цветки
пурпуровые. Растение с сочно-красным
цилиндрическим соцветием, похожим на свечу,
шероховатыми стеблями и колючими
листьями. Раньше его корнем красили щеки
-отсюда и его название «румянка».
СИРЕНЬ - листопадные кустарники
или небольшие деревья. Листья
супротивные, цветки душистые, с трубчатым
венчиком, собраны в метёлки на концах
однолетних побегов. Своё латинское
название Зупгща получила в честь одного
из персонажей древнегреческой
мифологии — наяды Сирннги.
СИТНИК (лат. .1йпси5) -
многолетние, реже однолетние травянистые
растения. Цветки буроватые или зеленоватые,
собраны в различные соцветия. С
древних времен из стеблей разных видов
ситника плели коврики и корзинки. Поэтому
латинское название Мпсиз произошло от
слова «юнго», что значит «сплетать».
СИТНЯГ БОЛОТНЫЙ, или
Болотника - изящные многолетние или
однолетние растения, с многочисленными
нитевидными стеблями высотой от 5 до
50 см, на концах которых расположены
крошечные соцветия-шишечки. Листья
на растениях отсутствуют или
редуцированы до едва заметных чешуи.
ФÆЛМЦЪÆХОИ - бирæазон, къ-
аддæр хатт иуазон кæрдæг зайæгой. Сæ
бæрзæнд нæ вæййы 1 м фылдæр. Ди-
динтæ сты æрвхуыз, къаддæр хатт урс,
цъæх. Иæ уидæгтæ тынг æххуыс кæнынц
хуыфæджы низæн. Ирыстоны арæхдæр
сæмбæлæн ис Кавказаг фæлмцъæхойыл.
СЫРХЦЪÆХОЙ, кæнæ Мыдгырдæг,
Уохъ - дыазон кæрдæг зайæгой (30-100
см бæрзæндæн). Дидинтæ сты сæнтсы-
рх. Зайæгойæн ис донджын-сырх цилин-
дрон æмдидин, мыдадз цырагъы хуызæн,
дæрзæг зæнгтæ æмæ сындзджын сыфтæ.
Раздæриу йæ уидæгтæй ахуырстой уадул-
тæ - æмæ ардыгæй цæуы йæ ном «румян-
ка-сырхуадул».
ЦЫХТЫТÆ, кæнæ: Сирен, Сирин-
гæ, Сахъхъæд, Дидинкъутæр - сыфтæр-
калæг къутæртæ кæнæ къаннæг бæлæстæ.
Сыфтæ ныхмææвæрд, дидинтæ хæрзтæ-
фаг, хæтæлгонд дидинхудимæ, æмбы-
рд сты боцкъогондтæй æрыгон талаты
кæрон. Йæ латинаг ном 5упп§а райста
рагон бердзейнаг таурæгьты Наядæ Си-
рингæйы номы тыххæй.
БИЙÆНГÆРДÆГ - бирæазон, къ-
аддæр хатт иуазон кæрдæг зайæгойтæ.
Дидинтæ сты тарбурбынтæ кæнæ кæрдæ-
гхуыз æмæ æмбырд сты алыхуызон æм-
дидинты. Рагзамантæй нырмæ зайæ-
гойы зæнгтæй быдтой гауызгондтæ æмæ
тæсчъытæ. Уый тыххæй латинаг ном
Лтсиз цæуы дзырд «юнго» - йæ, цы амо-
ны «бийын». Ардыгæй цæуы йæ ирон ном
дæр.
ЦЪЫМАРАГÆРДÆГ, кæнæ Туацъæ
кæрдæг - хæрзконд бирæазон кæнæ
иуазон кæрдæг зайæгойтæ, бирæнымæцон
æндаххуыз зæнгтимæ 5 см 50 см бæрзæн-
дæн, кæцыты кæрæттыл æвæрд сты гыц-
цылмур æмдидинтæ-къобсатæ. Зайæгой-
ыл сыфтæ нæй кæнæ ивд сты зына-нæ-
зынайы хæрвытæй.
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
227

СЛИВА РАСТОПЫРЕННАЯ
А СКАБИОЗА (лат. ЗсаЫоза - в перево-
г- де «чесотка» шероховатый, шершавый) -
многолетнее травянистое растение, 70-80
В см высотой. Стебли слабоветвистые,
опушенные. Цветки мелкие синие, голубые,
Г белые, розовые, темно-фиолетовые, со-
п браны в головчатое соцветие. Встречают-
" ся Скабиоза бледно- желтая и Скабиоза
^ кавказская.
СКРИПИЦА - условно-съедобный
Е гриб. Шляпка диаметром 8-26 см, мя-
Ч1г систая, плотная, сначала выпуклая, потом
воронкообразная. Если выдернуть расте-
3 ние, то слышится характерный звук,
похожий на скрип.
И СКУМПИЯ КОЖЕВЕННАЯ, или
йк Скумпия коггигрия, или Жёлтое дерево,
или Желтинник - листопадный силь-
К новетвистый кустарник (реже дерево).
Высота до 5 м, живёт до 100 лет. Крона
'' шаровидная или зонтикообразная, побеги
яя голые, блестящие. Кора тонкая,
коричнево-бурого цвета.
Н СЛИВА - плодовые косточковые де-
^ ревья или кустарники высотой 3-12 м.
^ Листья простые, очередные, округлые,
II эллиптические или ланцетные. Цветки
одиночные или по 2-5 в соцветии, белые
Р или розоватые. Плод - мясистая односе-
— мянная костянка овальной, округлой или
И* яйцевидной формы.
СЛИВА КОЛЮЧАЯ, или Тёрн, или
Терновник - колючий кустарник, или
небольшое дерево до 5 м высотой. Цветы
мелкие, белые. Плоды -похожие на сливу,
с сизым восковым налетом.
СЛИВА РАСТОПЫРЕННАЯ, или
Алыча - сильно колючие ветвистые
многоствольные деревья, иногда кустарник,
с тонкими буровато-зелёными побегами,
высотой 3-10 метров. Цветки белые или
розовые, одиночные. Цветет в первых
числах мая. Плоды созревают в
августе-сентябре.
КЪУБАЛÆГ, кæнæ Къобалуг, кæнæ
Хæрæгхæлмаг - бирæазон кæрдæг зай-
æгой, 70-80 см бæрзæндæн. Зæнгтæ сты
лæмæгъсыфтæрджын, пакъуыджын.
Дидинтæ сты лыстæг, цъæх, æрвхуыз,
урс, уардихуыз, тар-фиолетон, æмбырд
сты сæргонд æмдидины. Сæмбæлæн ис
Фæлурсбур къубалæгыл, Кавказаг къу-
балæгыл,
ХЪИНЦГÆНАГ - дзырдæй хæр-
гæ зокъо. Пакасæры диаметр у 8-26 см,
нарст, æнгом, раздæр къуыппгонд, уый
фæстæ та комæвгæнæнхуыз. Куы йæ сто-
най зайæгойы, уæд хъуысы йæ хъысхъ-
ысæг зæл.
МОРÆБÆЛАС, кæнæ Морæкъ-
утæр- сыфтæркалæг тынг къалиуджын
къутæр (къаттæр хатт бæлас). Иæ
бæрзæнд хæццæ кæны 5 м, цæры 100
азы. Бæлассæр у къорихуыз кæнæ аууон-
дархуыз, талатæ гæмæх æрттиваг. Зæнгы
цъар у тæнæг, морæ-тарбурхуыз
ЧЫЛАУИ, кæнæ Члауи, кæнæ Ки-
лауи - аппæгдыргъджын бæлæстæ кæнæ
къутæртæ 3-12 м бæрзæндæн. Сыфтæ
сты хуымæтæг, радгай æвæрд, тымбыл,
эллиптикон кæнæ сасаригонд. Дидинтæ
иугай кæнæ 2-5 æмдидины, урс кæнæ
уардихуыз. Дыргъ у нарст иунæмыгджын ап-
пæгдыргъ овалон, тымбыл кæнæ аикхуыз
формæ.
СЫНДЗДЖЫН ЧЫЛАУИ, кæнæ
Какон, Каконсындз, Кокосиндзæ, Сау
члауи - сындзджын къутæр, кæнæ къаннæг
бæлас 5 м онг бæрзæндæн. Дидинтæ сты
лыстæг, урс. Дыргътæ сты чылауихуыз,
цъæхбын мыдадз салфæвæрдæй.
ХÆЛИУ ЧЫЛАУИ, кæнæ Æхсын-
цъы, кæнæ Æхсинцъæ - тынг сындзджын
бирæзæнгон æмæ къалиуджын бæлас,
лыстæг морæкæрдæгхуыз талатимæ. Йæ
бæрзæнд 3-10 метры онг. Дидинтæ сты
иугай урс кæнæ та уардихуыз. Йæ дыргъ-
тæ сцæттæ вæййынц августы-сентябры.
228

МИТЫНГАГА
СМОКВА, или: Винная ягода,
Инжир, Фига, Фиговое дерево, Смоковница
обыкновенная - субтропический
листопадный дерево. На Кавказе выращивают
в открытом грунте как ценное плодовое
растение, дающее плоды - винные ягоды.
СМОЛЕВКА (лат. 5Пепе) или
Хлопушка - одно- или многолетние травы,
редко полукустарники. Стебли
прямостоячие или восходящие, ветвистые. Листья
расположены супротивно. Венчик белый,
зеленоватый, розовый или пурпуровый.
Растения имеют клейкое смолистое
вещество, в которые попадают мелкие
насекомые. Одни авторы связывают
происхождение имени с греческим словом
5'ш1оп - слюна, за клейкие стебли; другие
- с греческим зИепе - луна, за цветение
ночью. Встречаются: Смолевка Акинфие-
ва, Смолевка многорассеченная,
Смолевка зеленолистная, Смолевка Марковича
(известная пока только из Северной
Осетии), Смолевка низкая - эндемик и
Смолевка разрезная.
СМОРОДИНА - кустарники с
очередными, большей частью дланевид-
но-лопастными листьями. Цветы
расположены в кистях. Плод - ягода.
Встречаются Смородина альпийская, Смородина
Биберштейна, Смородина восточная,
Смородина золотистая или Смородина
золотая, Смородина колючая, Смородина
красная, Смородина медвежья и
Смородина черная.
СМОРЧОК СЪЕДОБНЫЙ - ран-
невесенний гриб, условно-съедобный.
Растёт в лиственных и смешанных лесах.
Различают сморчок настоящий и сморчок
конический. Название этого гриба
связывают с глаголом «сморщить», на самом
деле гриб получил название по своей
«сопливой» кожице.
СНЕЖНОЯГОДНИК, или Снежник
-листопадный кустарник. Ветки-тонкие,
бурые с сероватым налетом, куст-
раскидистый. Высота-от одного до трех метров.
Листья небольшие, слегка вытянутые.
Цвет варьируется от зеленого спектра -
СÆНЫГАГА, Легъуи, Легъуибселас,
Лнгъон - субтропикон сыфтæркалæг
бæлас. Кавказы йæ зайын кæнынц зæххы-
цъарыл куыд зынаргъ дыргъджын зайæ-
гой, кæцы дæтты дыргътæ - сæны гагатæ.
ЧЪИУГÆРДÆГ, кæнæ Къутæнæн -
иу, кæнæ бирæзон кæрдæджытæ, хаттæй
хатт къудзитæ. Зæнгтæ сты растлæууæг
кæнæ уæлæмæ схæцгæ. Сыфтæ сты ных-
мææвæрд. Дидинхуд у урс, кæрдæгхуыз-
гонд, уардихуыз кæнæ сæнтсырх. Зайæ-
гойтæн ис æндæдзаг чъиугонд буаргъæд,
кæцымæ бахауынц лыстæг сасктæ. Иуæй-
иутæ зайæгойы ном бæттынц бердзейнаг
дзырд 5'ш1оп - сæт, йæ æндæдзаг зæнгты
тыххæй, иннæтæ та дзырд зИепе - мæй,
дидин кæй калы æхсæвыгон, уый тыххæй.
Сæмбæлæн ис: Урсдидин чъиугæрдæг,
Лыгтæ чъиугæрдæг, Кæрдæгхуызсыф
чъиугæрдæг, Марковичы чъиугæрдæг
(бæрæг у æрмæстдæр Цæгат Ирыстоны),
Къаннæг чъиугæрдæг, Лыг чъиугæрдæг.
ХЪÆЛÆРДЗЫ, кæнæ Хъæлæрд-
зи - къутæртæ, фылдæр армытъæпæн-
хуыз-фаркгонд сыфтимæ. Дидинтæ
æвæрд сты цупалты. Дыргъ у гага. Сæм-
бæлæн ис: Хохаг хьæлæрдзы, Дæлхох-
аг хъæлæрдзы, Скæсæйнаг хъæлæрдзы, ——
Зæрин хъæлæрдзы, Сындзджын хъæлæрд- (21
зы, Сырх хъæлæрдзы, Арсы хъæлæрдзы у
æмæ Сау хъæлæрдзы
У
ÆНЦЪЫЛДÆГ - рагуалдзæгон
зокъо, ныхасæй-хæрынæнбæзгæ. Зайы *•*
сыфтæрджын æмæ хæццæ хъæдты. Хи- \/
цæн кæнынц æцæг æнцъылдæг æмæ ко-
нусон æнцъылдæг. Йæ ном йын бæттынц Ц
мивдисæг «æнцъылд кæнын», фæлæ æцæ-
гæй та ном райста йæ «хæффындз» цъар- "
гондæй. щ
МИТЫНГАГА, кæнæ Митынга-
гаджын къутæр - сыфтæркалæг къ- Щ
утæртæ. Къалиутæ сты лыстæг, бур
дзæрой салфæвæрдæй. Бæрзæнд у 2-3 *■*
метры. Сыфтæ сты лыстæг, гæзæмæ 1ф
ивæзт. Йæ хуыз ивы кæрдæгхуызæй -
сæрдыгон, зæрин-тугхуыз - фæззæджы. Я
229

соломенный цвет
А
Б
в
г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
летом и золотисто-пунцового - осенью.
У него жизненный цикл проходит за две-
три недели. Растение-экзот. Такое
название растение получило из-за своих
плодов, которые своим цветом и довольно
большими размерами (на ветках
располагаются гроздьями или группами)
напоминая хлопья снега. Плоды растения
несъедобны (вызывают рвоту, головокружение,
слабость)
СНЫТЬ ОБЫКНОВЕННАЯ, или
Снитка, или Снедь-Трава — многолетнее
травянистое растение. Стебель прямой,
полый, наверху несколько ветвистый,
высотой до 1 м. Листья сверху голые,
снизу опушённые. Цветки мелкие, белые.
Соцветия из мелких цветков
напоминают морковные. Сныть пригодна в пищу.
Предполагается, что русскоязычное
название растения произошло от слова
«снедь».
СОЛНЦЕЦВЕТ - вечнозеленый
раскидистый полукустарник,
образующий рыхлые дерновины. Цветки -
желтые, оранжевые, розовые, собраны по 3-8
в завитки. Русское название дано за
цветки, всегда обращенные к солнцу.
Встречаются Солнцецвет монетнолистный и
Солнцецвет щетинистоволосистый.
СОЛОДКА ГОЛАЯ, или: Лакрица,
Лакричник, Лакричный Корень,
Солодковый Корень, Солодка Гладкая -
многолетнее травянистое растение с
приторно-сладким вкусом. Лакрица находит
применение при изготовлении чернил,
туши и гуталина, в текстильной
промышленности. Ценится как лекарственное
растение.
СОЛОМЕННЫЙ ЦВЕТ, или: Цмин
песчаный, Златоцвет песчаный, Сухоцвех,
Бессмертник песчаный — многолетняя
шершисто-серое травянистое растение,
высотой 15-30 см. Получило свое название
по своим шарообразным мелким (до 6 мм)
Йæ царды бонтæ фæвæййынц ды-
ууæ-æртæ къуыримæ. Зайæгой у экзот.
Ахæм ном та райста йæ дыргъты тыххæй,
кæцытæ хуызæй æмæ фаг стыр барæнтæй
(къалиутыл æвæрд вæййынц пуцалтæй
æмæ къордтæй) зæрдыл лæууын кæнынц
миты тъыфылтæ. Зайæгойы дыргътæ нæ
бæззынц хæрынæн (расайы омын, сæр-
зилæн æмæ лæмæгъдзинад)
ЦЪÆХОЙ, кæнæ Хæринаг кæрдæг -
бирæазон кæрдæг зайæгой. Зæнг у раст,
тут, уæлейæ цасдæр къабузджын, 1 м
бæрзæндæн. Сыфтæ уæлейæ сты гæмæх,
бынæй та пакъуыгонд. Дидинтæ та сты
лыстæг æмæ урс хуыз. Лыстæг дидинтæй
арæзт æмдидинтæ сты уырыдзыйы æм-
дидинты хуыз. Цъæхой бæззы хæрынæн.
Зæгъæн ис æмæ зайæгойы уырыссаг ном
рацыди дзырд «хæринаг» - æй.
ХУРМÆЗИЛ - æнусонцъæх хæлиу-
гонд къудзи, кæцы аразы хæмпус нæуд-
зартæ. Дидинтæ сты бур, талгъæр, уарди-
хуыз, æмбырд сты 3-8-гæйттæй дадали-
ты. Уырыссаг æмæ ирон ном йын радтой
йæ дидинты тыххæй, уыдон æдзухдæр
зилынц хурмæ гæсгæ. Сæмбæлæн ис
Тымбылсыф хурмæзилыл æмæ Хъисæр-
дуджын хурмæзилыл.
АДДЖЫНУИДАГ, кæнæ Гуыбыны
хос, кæнæ Губуни хуасæ, кæнæ Задгæрдæг
- бирæазон кæрдæг зайæгой сæлæт-
аджын адгæнаг. Пайда дзы кæнынц чер-
нилæ, туш æмæ гуталин кæнынæн, уафæг
промышленосты. Тынг аргъ йын кæнынц
куыд хосгæнæг зæйæгойæн.
ХЪÆМПХУЫЗ, кæнæ Хуыргæрдæг,
кæнæ Æнæмæлгæ кæрдæг - бирæазон
хъуынджын-дзæройхуыз кæрдæг зайæ-
гой 15-30 см бæрзæндæн. Иæ ном
райста йæ къоригонд лыстæг (6 см онг) ли-
монон-бур (стæм хатт-талгъæр) хуыз
230

СОРХУ
головкам лимонно-желтого (редко
оранжевого) цвета, собранных во множестве
метелкой на верхушке стеблей; подсыхая,
головки сохраняют свой цвет и форму.
Применяется как желчегонное средство.
СОЛЯНКА, или Солянка хожмовая
- травы, полукустарники, кустарники и
деревья. Внешне растение больше
похоже на сухую колючку. Солянка холмовая
получила такое название потому, что вкус
у растения необычный - соленый, и
возможно, из-за того, что растет на
солончаках.
СОННАЯ ОДУРЬ, или: Бешеная
ягода, Вишня бешеная, Красавка
обыкновенная, Красуха, Белладона - многолетнее
травянистое ядовитое растение с
прямостоячим стеблем выстой 0,6-2 м. Цветки
с буро-фиолетовым или
грязно-пурпуровым венчиком. Плод - многосеменная
чёрная блестящая ягода. Применяется в
медицине.
СОН-ТРАВА, или Прострел
раскрытый - многолетнее травянистое растение
7-15 см высотой. Стебли прямостоящие,
одетые густыми, оттопыренными,
мягкими волосками. Цветоносы прямые;
цветки - жёлтые. Плодики продолговатые,
как и стебли сильно волосистые. Свое
название растение получило из-за того, что
цветы его в непогоду закрыты, будто спят,
или из-за того, что использовали в
народной медицине как снотворный препарат,
или возможно из-за поникших вниз,
словно задремавших цветков. Встречаются
Сон-трава албанская и Сон-трава
фиолетовая.
СОРГО - однолетнее или
многолетнее травянистое растение семейства
злаковых. Сорго имеет прямой высокий
стебель от 0,5 м (у карликовых форм)
до 7 м (у тропических форм) высотой.
По внешнему виду листьев сорго
напоминает кукурузу. На территории Осетии
встречаются также Сорго веничное,
Сорго алеппское, Сорго сахарное, Сорго
суданское (Суданка).
сæргондтæй, кæцытæ æмбырдгонд сты
бирæйæ зæнджыты цъуппыл боцкъойы;
сæргæндтæ куы бахус вæййынц, уæддæр
нæ ивынц сæ хуыз æмæ формæ. Пайда
дзы кæнынц куыд мастсафæг хосæй.
ЦÆХХОНÆГ, кæнæ: Цæххгæрдæг,
Дзæнхгæрдæг - кæрдæджытæ, къудзитæ,
къутæртæ, бæлæстæ. Æддейæ бакæсгæйæ
зайæгой у хус тымбыл сындзхуыз. Зæйæ-
гой йæ ном райста уымæн, æмæ йæ ад у
æнахуыр - цæхджын, стæй ма æвæццæ-
гæн уый тыххæй æмæ зайы цæхджымæр-
ты
ÆРРАБАЛ, кæнæ: Тачма, Таллш-
гæрдæг, Къусбын, Белладоннæ, Æррагага
- бирæазон маргджын кæрдæг зайæгой
растлæууæг зæнгимæ 0,6-2 м бæрзæндæн.
Дидинтæ сты тарбур-фиолетон кæнæ чъ-
изи-сæнтсырх дидинхудимæ. Дыргъ у
бирæмыггагон сау æрттиваг гага. Пайда
дзы кæнынц æнæниздзинад хъахъæныны.
ФЫНДИДИН, кæнæ: Фынæйгæрдæг
Сабыргæрдæг, Хъуынзæнг - бирæазон
кæрдæг зайæгой 7-15 см бæрзæндæн.
Зæнгтæ сты растлæууæг, æмбæрст сты
бæзджын, тыппыр, фæлмæн æрдутæй.
Дидинхæстæ сты раст; дидинтæ - буртæ.
Дыргъгондтæ сты дæргъæццон, куыд
зæнгтæ афтæ хъуынджын. Йæ ном рай- ^—
ста уый тыххæй æмæ йæ дидинтæ æвзæр *Я
рæстæг сты æхгæд, цыма фынæй кæ- -р
нынц; кæнæ дзы пайда кæнынц адæмон
медицинæйы куыд фынæйы хосæн; кæнæ У
йæ зæбул дидинтæ цыма æрдæг фынæй
сты. Сæмбæлæн ис Албайнаг фындиди- ^
ныл æмæ Фиолетон фындидиныл. \/
СОРХУ, кæнæ Джугара, кæнæ Дурра
- иуазон кæнæ бирæазон кæрдæг зайæ- Ц
гой. Ис йын æмраст бæрзонд зæнг 0,5м и
онг (карликон формæтæн) æмæ 7 м (тро-
пикон формæтæн). Æддейæ бакæсгæйæ щ
зайæгой у нартхоры хуызæн. Ирыстоны
сæмбæлæн ис ахæмтыл: Цъылинаг сор- Щ
ху, Хуссайраг сорху, Сæкæры сорху, Су- _
данкæ ^
ю
я
231

СПИРЕЯ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
и
к
л
м
н
о
п
р
СОСНА ОБЫНОВЕННАЯ -
вечнозеленые крупные деревья (реже
кустарниковые и карликовые. Побеги у сосны,
двух типов: длинные и укороченные.
Листья на длинных побегах бурые и
чешуйчатые. Листья на укороченных побегах,
игольчатые. Шишки яйцевидные или
продолговатые. На территории Осетии еще
встречаются Сосна кавказская или Сосна
Коха и Сосна Веимутова - экзот.
СОЧЕВИЧНИК - корневищное
многолетнее травянистое растение с
прочным прямостоячим стеблем высотой
около 1,5 м. Пурпурные мотыльковые цветки
собраны в изящных длинных цветоносах,
расположенных в небольшой кисти.
Русское название растению дано за сочные
стебли и яркую окраску венчиков.
СОЯ - однолетнее травянистое
растение, вид семейства Бобовые. Стебли от
тонких до толстых, опушённые или
голые. Высота стеблей от очень низких (от
15 см) до очень высоких - до 2-х и более
метров. Венчик цветка фиолетовый
различных оттенков и белый. Плод сои
представляет собой желтый округлый боб.
СПАРЖА, или Аспарагус - травы
или полукустарники. Пищевое растение.
Стебли сильно разветвлённые, ветви
несут многочисленные. Листья мелкие,
чешуйчатые или шиповатые. Цветки
мелкие, большей частью в пазухах
листьев. Плод - шаровидная красная ягода.
Латинское название растения Азрага^из
происходит от древнегреческого слова, в
переводе означающего рвать, царапать
и связано с острыми шипами растения.
Встречаются: Спаржа тонколистая.
Спаржа мутовчатая. Спаржа
лекарственная или Спаржа обыкновенная
СПИРЕЯ - листопадные
декоративные кустарниковые растения
высотой от 15 см до 2,5 м.
Молодые побеги светло-зелёные,
желтоватые, красноватые или коричневые,
голые или опушённые. Цветки имеют
окраску от белой до розово-красной.
НÆЗЫ, кæнæ: Нсезыбселас, Чъиуназ,
Мохъо, Иæзи, Нæзибæласæ, Пичъи, Къ-
озбæлассе — æнусонцъæх егъау бæлæстæ
(стæм хатт- къутæр æмæ къудзихуызтæ).
Нæзыйы талатæ вæййынц дыууæ хуызы:
дæргътæ æмæ цыбыртæ. Даргъ талаты
сыфтæ вæййынц тарбур æмæ хæрвхуы-
зтæ. Цыбыр зæнгты сыфтæ та судзин-
гонд. Гыркъотæ сты аикхуыз, кæнæ дар-
гъгонд. Ирыстоны ма зайынц Мохъонæзы
æмæ Пичъинæзы
БОГАГÆРДÆГ - бынзæнгон бирæа-
зон кæрдæг зайæгой фидар растлæууæг
зæнгимæ 1,5 м бæрзæндæн. Сæнтсырх
гæлæбухуыз дидинтæ æмбырд сты рæ-
сугъд даргъ дидинхæстыл гыццыл цупа-
лы æвæрдæй. Уырыссаг ном зайæгойæн
радтой йæ донджын зæнгты æмæ ирд
ахуырст дидинхудты тыххæй
ТЫМБЫЛХЪÆДУР, кæнæ Хъæ-
дурæг, кæнæ Сойæ - хъæдурты мыггагæй
иуазон кæрдæг зайæгой. Иæ зæнгтæ вæй-
йынц куыд лыстæг афтæ ставд дæр, пакъ-
уыгонд кæнæ гæмæх. Зæнгы бæрзæнд
вæййы къаннæг (15 см уæлæмæ) кæнæ
тынг бæрзонд - 2 м-æй бæрзонддæр. Ди-
динхуд у фиолетон алыхуыз фæлгъуыз
æмæ урс. Дыргъ у тымбыл бур хъæдур.
СКЪУЫНÆГ кæнæ Аспарагус,
кæнæ Спаржæ - кæрдæджытæ кæнæ къу-
дзитæ. Хæрынæн бæзгæ зайæгой. Зæнгтæ
сты тынг къабузджын. Сыфтæ сты лы-
стæг, хæрвгонд кæнæ сындзджынтæ.
Дидинтæ сты лыстæг, фылдæр вæййынц
сыфты тарты. Дыргъ у къоригонд сырх
гага. Зайæгойы латинаг ном Азрага%и$
цæуы рагон бердзейнаг дзырдæй, кæцы
тæлмацгондæй амоны тонын, скъуынын
æмæ басту зайæгойы цыргъ сындзытимæ.
Сæмбæлæн ис: Тæнæгсыф скъуынæг,
Змæнтæнгонд скъуынæг, Хосгæнæг скъ-
уынæг кæнæ Хуымæтæг скъуынæг.
КЪÆДЗКЪАЛИУ, кæнæ Здыхст-
хих - сыфтæркалæг декоративен къутæр
зайæгойтæ 15-250 см бæрзæндæн.Æры-
гон талатæ сты фæлурс-кæрдæгхуыз,
бургонд, сырхбын кæнæ морæхуыз,
гæмæх кæнæ пакъуыгонд. Дидинты
хуыз у урсæй суанг уардихуыз-сырхмæ.
232

БУАСЫЛХОС
Получила название от греческого слова
«8ре'1га» - изгиб. Ветви весьма изящны и
красиво изгибаются, что и послужило
поводом для латинского названия рода.
СПИРОГИРА - наиболее
распространенная водоросль пресных водоемов.
Тело спирогиры - неветвящаяся нить,
состоит из одного ряда цилиндрических
клеток. Спирогира образует большие ва-
тообразные скопления, которые плавают
на поверхности воды или стелются по
дну. Свое название «спирогира»
получила от греч. «спира» - спираль, изгиб и
«гирос» - извилистый, изогнутый. Это
благодаря свернутой спиралью ленты
заполненного хлорофиллом.
СПОРЫНЬЯ, или Маточные рожки
- род грибов, паразитирующий на
некоторых злаках, в том числе, на ржи и
пшенице.
СПОРЫШ, или: Птичий горец, Горец
птичий, Птичья гречиха - однолетнее
травянистое растение высотой 10-80 см.
Траву растения используют при
почечных и печеночных камнях. В народной
медицине водный настой спорыша пьют
при туберкулезе, заболеваниях органов
дыхания, и других.
СРОСТНОПЛОДНИК ПАХУЧИЙ
- травянистый многолетник 5-25 см
высотой. Распространение: Кавказ.
Содержит фурокумарины установленной
структуры. Растение занесено в Красную
книгу РСО-А.
СТАЛЬНИК ПОЛЕВОЙ, или
Бычачья трава - однолетние или многолетние
травы, полукустарники или кустарники.
Многие из растений роды клейкие.
Розовые, пурпурные, желтые или пестрые
цветки появляются поодиночке или по
два. Еще древние греки подметили, что
его употребляют в пищу лишь ослы, что и
послужило растению названием.
По-гречески «стальник» означает «осёл».
Йае ном райста бердзейнаг дзырд «5/?е/>а»
- къæдз. Къалиутæ сты тын г фидауц æмæ
рæсугъд къæдзтæ кæнынц, æмæ сæ уый
тыххæй схуыдтой спирея (къæдз).
ЗДЫХСТДОНЗАЙ, кæнæ Спирогира
- æдзæх донуæтты фылдæр парахатгонд
донзай. Йæ буар у æнæкъабузджын æн-
дахгонд, арæзт у иу рæнхъонцилиндрон
чырæгтæй. Аразы стыр бæмбæгхуыз æм-
бырдтæ, кæцытæ ленк кæнынц доны уæл-
цъаркæнæ хуыссынц доны бын. Йæ ном
райста «спирогира» получила от греч.
«спира» - здыхтæг, изгиб и «гирос» - къ-
æдзмæдзы, тает. Уый йæ хлорофилæй
дзаг уадзаг здыхет кæй у, уый тыххæй
СЫКЪАЗОКЪО, кæнæ Сиукъозо -
зокъоты мыггаг, кæцытæ паразитон цард
кæнынц иуяй-иу зайæгойтыл, уыимæ хле-
па æмæ мæнæуыл дæр.
ЛÆДЖИРТТÆГ, кæнæ: Цъиу-
гæрдæг, Лæгирттæг, Донизолф - иуазон
кæрдæг зайæгой 10-80 см бæрзæндæн.
Йæ кæрдæгæй пайда кæнынц уыргты
æмæ игæры дуртæ цæуынæн. Пайда ма
дзы кæнынц йæ стаддонæй рæуджыты,
улæфæнты æмæ æндæр низтæн.
ТÆФОЙГÆРДÆГ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 5-25 см бæрзæндæн. Па-
рахат у Кавказы. Ис йæм фурокумринтæ
зонгæ структурæйæ. Зайæгой хает у Цæ-
гат Ирыстоны Сырх чиныгмæ.
БУАСЫЛХОС, кæнæ: Сындздидинæг,
Хæрæгæрдæг, Æфсæнгæрдæг - иуазон
кæнæ бирæазон кæрдæджытæ, къудзитæ
кæнæ къутæртæ. Бирæтæ дзы сты æн-
дæдзаг. Уардихуыз, сæнтсырх, бур кæнæ
хъулон дидинтæ фæзынынц иугай кæнæ
дыгæйттæй. Рагæй бæрæг у æмæ ацы за-
йæгой хæрынц æрмæстдæр хæрджытæ.
Уый тыххæй йæ схуыдтой хæрæгæрдæг.
Бердзейнагау стальник» амоны «хæрæг».
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
233

СУМЧАТЫЕ ГРИБЫ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
и
к
л
м
н
о
п
р
СТАЛ ЕЛ ИЯ - многолетние
низкорослые засухоустойчивые растения,
достигающие высоты 10-60 см. Листья
у растений этого рода отсутствуют.
Поскольку форма стеблей близка к
некоторым кактусам, то их часто ошибочно
называют кактусами. Встречается только в
культуре.
СТОЛЕТНИК, или Алоэ - южное
растение с толстыми
удлиненно-мечевидными мясистыми листьями до 60см. в
длину; лекарственное растение.
СТРАУСНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или Страусово перо - один из наиболее
красивых. По форме листьев,
напоминающих перо страуса, дано ему название.
Темно-коричневые верхушки листьев
зимой торчат над снежным покрывалом.
Широко распространен в наших лесах.
Растет по тенистым берегам рек и
ручьев, в пойменных лесах. Используется и в
пищу и как лекарство.
СТРЕЛОЛИСТ - многолетние
травянистые растения. Полностью растущие в
воде либо частично в неё погружённые.
Из короткого толстого корневища
выходит трёхгранный стебель. Он достигает
20-110 см в длину. Его лист со стеблем
очень напоминает стрелу, а сам лист -
наконечник стрелы. Стрела и лист - вот и
получился стрелолист.
СУМАХ - кустарников и небольших
деревьев высотой 0,5-12 м. Листья
очерёдные, простые. Цветки мелкие,
многочисленные, однополые или обоеполые,
собранные в соцветия. Лепестков и
чашелистиков по 5. Плод- небольшая
костянка. Применяется в качестве приправы к
шашлыку.
СУМЧАТЫЕ ГРИБЫ, или Аскоми-
цеты - отдел в царстве грибов,
объединяющий организмы которые образуют
сумки (или аски) в результате полового
процесса.
СТАПЕЛИ - бирæазон къаннæг ху-
срæстæг фæразон зайæгой, 10-60 см
бæрзæндæн. Зайæгойæн нæй сыфтæ.
Зæнгты формæ хæстæг у иуæй-иу какту-
стæм æмæ сæ уый тыххæй арæх хонынц
кактустæ. Сæмбæлæн йыл ис æрмæстдæр
культурæйы.
ÆНУСÆГ, кæнæ Алое, кæнæ Сынд-
здидинæг - ставд даргъ хъамайы хуызæн
сыфтæ кæмæн ис ахæм хуссайраг зайæ-
гой. Иæ сыфты дæргь у 60 см.
ГÆРЗÆХСÆН, кæнæ Страусы сие
- циты тынгдæр рæсугъддæр хуызтæй
иу. Йæ сыфты формæ у страусы сисы
хуызæн, уый тыххæй у йæ ном дæр. Тар-
морæ сыфы цъуппытæ зымæгон митæй
уæлæмæ зынынц. Арæх парахат у хъæд-
ты. Зайы аууон донбылгæрæтты, доны
тæрфыты хъæдты. Пайда дзы кæнынц
хæрынынæн ямæ æнæниздзинадæн.
ФАТСЫФ - бирæазон кæрдæг зайæ-
гойтæ. Иууылдæр зайынц доны кæнæ сæ
иугай хæйттæ вæййынц доны. Йæ цыбыр
ставд бынзæнгæй ссæуы æртæтигьон
зæнг. Йæ дæргъ хæццæ кæны 20-110 см.
йæ сыф зæнгимæ тынг у фаты хуызæн, йæ
сыф та фаты бырынкъы хуызæн. Фат æмæ
сыф - ацы дзырдтæй рауад йæ ном дæр.
СЫРХСЫФОН - къутæртæ æмæ
къаннæг бæлæстæ 0,5-12 м бæрзæндæн.
Сыфтæ сты радгай, хуымæтæг. Дидинтæ
лыстæг, бирæнымæц, иуæрдон кæнæ
дыæрдон, æмдидинты æмбырдгондæй,
Дидинсыфтæ æмæ къуссыфтæ сты фæн-
дзгæйттæ. Дыргъ у гыццыл аппæг. Пайда
дзы кæнынц физонæгæн хъацæнæй.
ДЗÆКЪУЛОН ЗОКЪОТÆ, кæнæ
Аскомицеттæ — зокъоты паддзаха-
ды хайад, кæцытæ иу кæнынц дзæкъул
арæзтадæй æрдон процессты рæстæг.
234

ДОНЦЪИРХЪУЫНА
СУРЕПИЦА, или Сурепка, или Капу-
ста полевая - однолетнее или двулетнее
голое пищевое травянистое растение
высотой от 20 до 80 см с веретеновидным
корнем. Стебель прямостоячий, в
верхней части ветвистый. Листья очередные,
цветки собраны в кисть; желтые.
Встречаются: Сурепка дуговидная и Сурепка
обыкновенная.
СУХОЦВЕТ, или Цмин песчаный,
или Соломенный цвет, или
Бессмертник - травянистое растение, высотой
15-30 см. Цветочные корзинки окружены
обертками из яркоокрашенных кожистых
листочков, не меняющих окраску и
форму при высыхании. Отсюда название.
Применяется как желчегонное средство.
Растет на сухих песчаных почвах, по
степям и сорным местам.
СУХОЦВЕТНИК - однолетнее
травянистое растение с сухими ярко
окрашенными листочками у соцветий.
Растения прямостоячие, густо или войлочно
опушенные. Листья расположены в
очередном порядке. Применяется при
заболеваниях сердца, печени, язве желудка.
Растение нетоксично, поэтому его можно
пить как обычный чай.
СУШЕНИЦА, или Жабья трава -
однолетние, двулетние или многолетние
травянистые растения, иногда древесне-
ющие у основания. Стебель от основания
распростёрто-ветвистый, высотой от 10
до 45 см. Цветки мелкие, от
светло-жёлтых до желтовато-коричневых. Растение
снижает кровяное давление и
нейтрализует кислотность желудочного сока.
СФАГНУМ (лат. 5рЬа§пит), или
Торфяной мох - болотное растение, род мха
беловатой окраски, из которого
образуется торф. В сухом состоянии сфагновые
мхи могут впитать воды примерно в 20
раз больше собственной массы.
Благодаря этому мох и получил свое название
- «сфагнос», что в переводе с греческого
оз начает «губка».
ХУЫМЫХЫЦЪЫ, кæнæ: Цæвæг-
хос, Хуьшыхъыцъы, Белтсерна, Булкъ-
ой, Болгой, Цæвæгхуасæ - иуазон кæнæ
дыазон гæмæх хæринаг кæрдæг зайæгой
20-80 см бæрзæндæн. Йæ зæнг у раст-
лæууæг, уæлейæ къабузджын. Сыфтæ
радгай, дидинтæ æмбырд сты цупалæй,
бурхуыз. Сæмбæлæн ис: Къæлæт хуы-
мыхыцъы æмæ Хуымæтæг хуымыхыцъы.
ХУСДИДИН, кæнæ Масттæрæг,
кæнæ Хуыргæрдæг - кæрдæг зайæгой
15-30 см бæрзæндæн. Дидинты тæсчъ-
ытæ тыхт сты тухæнтæй ирд-ахуырст
цармгонд дидинсыфтæй, кæцытæ нæ
ивынц хусæй дæр сæ хуыз æмæ формæ.
Ардыгæй йæ ном дæр. Пайда дзы кæнынц
куыд буарæй масттæрæг хосæй. Зайы хус
змисджын мæрты, быдырты æмæ бы-
ронкæлдтыты.
ХУСДИДИНСЫФОН - иуазон
кæрдæг зайæгой хус ирд ахуырст æмди-
дины дидинсыфтимæ. Зайæгой у раст-
лæууæг, бæзджын кæнæ нымæт пакъуы-
гонд. Сыфтæ æвæрд сты радгай. Пайда
дзы кæнынц зæрдæйы, игæры, ахсæны
хъæдгомы низтæн. Нæу токсикон зайæ-
гой, æмæ дзы уый тыххæй цымынц цай.
ГНАЛХАЛИ, кæнæ Хæфсгæрдæг
- иуазон, дыууæазон кæнæ бирæазон ^а
кæрдæг зайæгой, хаттгай бынæй сваей- И1
йынц хъæдвыдгонд. Зæнг суанг бынæй т
у хæлиу-къабузджын, 10-45 см бæрзæн-
дæн. Дидинæгтæ сты лыстæг, фæлурс- У
бурæй суанг бурбын-морæгонд. Зайæгой
бынмæ тæры туджы æлхъывдад æмæ ах- *•*
сæны туагад кæны нейтралон. у
ДОНЦЪИРХЪУЫНА, кæнæ
Сфагнум - цъымарайы зайæгой, урсбын Ц
хъуынайы мыггагæй, кæцыйæ рауайы и
торф. Хус уæвгæйæ ацы хъуына хуызтæн "
сæ бон у дон бацъирын 20 хатты фылдæр щ
йæхи уæзæй. Уый тыххæй райста йæ ном
дæр - «сфагнос», бердзейнаг æвзагæй Щ
тæлмацгондæй амоны «цъирæн-губкæ».
ю
я
235

СЫРОЕЖКА
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
м
н
о
п
р
СЫРОЕЖКА - пластинчатый гриб,
шляпка сначала шаровидная, позднее
распростёртая, плоская или воронко-
видная. Кожица разнообразной окраски,
сухая, реже влажная, блестящая или
матовая. Ножка цилиндрическая, белая или
окрашенная, плотная или полая внутри.
Встречаются: Сыроежка сине-желтая,
Сыроежка пищевая, Сыроежка
зеленоватая. Сыроежка приятная.
СÆРТÆГОН, кæнæ: Сæртæг зокъо
Уамæлхуар, Сурх къозо - цъарæгджын
зокъо, пакасæр фыццаг вæййы къоригонд,
уый фæстæ хæлиу, тъæпæн кæнæ комæв-
гæнæнхуыз. Йæ цъар у алыхуыз ахуырст,
хус, къаддæр хатт уымæл, æрттиваг кæнæ
фæлмхуыз. Къах у цилиндрон, урс кæнæ
ахуырст, æнгом кæнæ тут. Сæмбæлæн
ис: Цъæхбур сæртæгон, Хойраг сæртæ-
гон, Кæрдæгхуыз сæртæгон, Хæрзуынд
сæртæгон.
236

КАЛМЛЫВДЗ
Т
ТАБАК - многолетние и однолетние
растения. Корень длинный, до двух
метров. Стебель прямой, округлый,
разветвленный. Листья крупные, черешковые
или сидячие, заостренные. Соцветие -
метельчатое.
ТАВОЛГА, или Таволга обыкновенная,
или Лабазник обыкновенный -
многолетнее травянистое растение. Корневище
с клубнями на корнях. Стебель прямой,
тонкий, высотой 80 см. Листья в
прикорневой розетке, перистые. Цветки мелкие,
белые или беловатые, шестилепестные.
Чаще встречается Лабазник вязолистный.
ТАЙНИК - травянистое растение.
Стебель тонкий. Цветки могут быть
пурпурными, розовыми, зелёными,
фиолетовыми. Растение предпочитает густые
леса и заросли. Кроме того, он при
неблагоприятных условиях, может несколько
лет вообще не появляться на
поверхности и не образовывать листьев, оставаясь
вполне жизнеспособным за счет
симбиоза с грибами. Отсюда и название, тайник
родственно слову таиться.
Встречаются: Тайник двулистный, Тайник
сердцевидный, Тайник яйцевидный или тайник
овальный
ТАМАРИСК, или Гребенщик -
небольшое дерево или кустарник с мелкими
очередными, шиловидными листьями.
ТАМНОЛИЯ ЧЕРВЕОБРАЗНАЯ
-кустистый лишайник, который можно
увидеть в высокогорьях.
Представляет беспорядочно разбросанные белые и
бледно-розоватые палочки. Внутри они
полые, к краям заостренные.
ТАМАКО, кæнæ Тамаку - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Уидагы дæргъæн у 2
м. Зæнг у æмраст, тымбыл, къабузджын.
Сыфтæ сты егъау, сыфкъахимæ кæнæ
æнæсыфкъах, цыргъгонд. Æмдидин у
боцкъогонд
ЛÆБÆДОЙ - бирæазон кæрдæг за-
йæгой. Бынзæнгæн йæ уидæгтыл ис хъ-
уымбылтæ. Зæнг у æмраст, лыстæг, 80 см
бæрзæндæн. Сыфтæ уидагрæбын пака-
гонды, сисхуызтæ. Лыстæг дидинтæ сты
урс, кæнæ урсбын, æхсæздидинсыфонтæ.
Арæхдæр фембæлæн ис Хъармансыф
лæбæдойыл.
ÆМБÆХСАГ-кæрдæгзайæгой. Зæнг
у лыстæг. Дидинтæ вæййынц сæнтсырх,
уардихуыз, кæрдæгхуыз, фиолетон. Зай-
æгой æвзары бæзджын хъæдтæ æмæ пъ-
азбынтæ. Уымæй уæлдай, уымæн æвзæр
рæстæг, цалдæр азы йæ бон у зæххы уæл-
цъарыл ма фæзына æмæ сыфтæ ма уадза,
æмæ уыцы рæстæг уа цардхъомысджын
зокъотимæ симбиозы фæрцы. Ардыгæй
йæ ном дæр, ома æмбæхсы. Фембæлæн ис
ахæмтыл: Дысыфон æмбæхсæг, Зæрдæ-
сыф æмбæхсæг, Аикхуызсыф æмбæхсæг.
ЕХСЫХЪÆД - къаннæг бæлас кæнæ
къутæр лыстæг радгай, туасхуыз сыф-
тимæ.
КАЛМЛЫВДЗ, кæнæ Там ноли - къ-
утæр лывдз, кæцыйы фенæн ис уæлхохты.
Бакастæй зыны хылы-мылыйæ пырхгонд
урс æмæ фæлурс-уардихуыз лæдзæгтæй.
Мидæгæй сты тут, сæ кæрæттæ та
цыргъгонд.
237

ТАТАРСКОЕ ЗЕЛЬЕ
А ТАМУС ОБЫКНОВЕННЫЙ - ли-
Р- ана, обвивающая стволы деревьев;
может подняться по ним на высоту до 5 м.
В Предпочитает влажные места на лесных
опушках. За лето стебли вырастают до
Г 4-5 м в длину. Ягоды тамуса ядовиты.
п Среди местного населения Кавказа она
" широко известна как адамов корень.
Е ТАРАННАЯ КОСТЬ, или: Астрагал,
Кошачий Позвонок, Мыший Горошек,
Ь Стручешник, Петров Крест - однолет-
•кшг нее или многолетние травы, или
полукустарники, реже кустарники со сложными
3 парноперистыми листьями.
ТАРХУН, или Эстрагон, или Эстра-
™ гон нал полынь - многолетнее травя ни-
йк стое растение, высота от 40 до 150 см. У
него немногочисленные голые прямосто-
К ячие стебли желто-бурого цвета. Листья
на стеблях продолговатые, заостренные.
* ■ Цветки собраны в «метелки» бледно-жел-
ял того цвета. Людьми используются
обычно молодые побеги с листьями.
Н ТАТАРНИК КОЛЮЧИЙ - двулетнее
^ травянистое колючее растение, может
^ вырастать до 200 см. Стебель прямосто-
р| ячий, в верхней части ветвистый. Листья
очередные, сидячие. Цветки трубчатые,
Р обоеполые. Часто это растение путают с
чертополохом, на который он похож толь-
^ ко своими цветками, но не стеблями, не
П листьями и не своим лечебным
действием.
ТАТАРСКОЕ ЗЕЛЬЕ, или Ирный
корень, или Аир болотный -
многолетнее травянистое растение высотой более
1м, с ветвистым толстым корневищем.
Листья простые, очередные, линейные.
Цветки зеленовато-желтые. Изгоняет
нечистую силу из помещения, уносит
негативность, очищает энергетическое поле
человека и окружающей среды. Знахари
рекомендуют окуривать дом если в нем
есть больной, это мешает
распространению болезни на остальных членов семьи.
ДЗÆГЪÆЛÆГ, кæнæ Дзæгьæлдзу -
бæлæсты зæнгтыл хилæг здыхсой; йæ бон
у уыдоныл сбырын 5 м онг. Хуыздæрæн
æвзары уымæл бынæттæ хъæдты æр-
дузты. Сæрды дæргъы сæ дæргъ свæййы
4-5 м. Йæ гагатæ сты маргджын. Кавказы
йæ адæмы æхсæн хонынц адамыуидаг.
ГУКЪА, кæнæ Гукъа-букъа, Букъа
- иуазон кæнæ бирæазон кæрдæджытæ,
кæнæ къудзитæ, иуæй-иу хатт та ва-
зыгджын дысисхуыз сыфтæджын къ-
утæртæ.
ТЪАРХУНИ, кæнæ: Мæзæрæу, Тъ-
архун, Эстрагон - бирæазон кæрдæг
зайæгой, йæ бæрзæнд вæййы 40-150
см. Ис йын гыццылнымæц гæмæх раст-
лæууæг бур-тарбур хуыз зæнгтæ. Зæн-
гыл æвæрд сыфтæ сты даргъгонд, цыргъ.
фæлурс-бурхуыз дидинтæ æмбырд сты
боцкъоты. Пайда кæнынц йæ æрыгон та-
латæй сæ сыфтимæ.
ФЫДСЫНДЗ, кæнæ: Сындзгæрдæг,
Хæрæгсиндзæ — дыазон кæрдæг сынд-
зджын зайæгой 200 см бæрзæндæн. Зæнг
у растлæууæг, уæллаг хай у къабузджын.
Сыфтæ сты радгай, æнæсыфкъах. Ди-
динтæ сты хæтæлгонд, дыæрдон. Арæх
ацы зайæгойы хæццæ кæнынц сындз-
гæрдæгимæ, кæцыйы хуызæн у æрмæст-
дæр йæ дидинтæй, фæлæ нæдæр зæнгæй,
сыфтæй æмæ нæдæр хоскæнынадæй.
ТÆТÆЙРАГ КÆЛÆН, кæнæ:
Зач, Акари - бирæазон кæрдæг зайæгой
къалиуджын ставд бынзæнгимæ. Йæ
бæрзæнд 1м фылдæр. Йæ сыфтæ сты
хуымæтæг, радгай æмæ даргъ хаххон
хуыз. Йæ дидинтæ кæрдæг-бурхыз. Суры
дæлимонты бæстыхайæ, ахæссы æвзæрд-
зинад, сыгъдæг кæны адæймаджы æмæ
алфæмблай æрдзы энергетикой фæзуат.
Дæснытæ ныстуан дæттынц хæдзары
рынчын дзы куы уа уæд фæздæгуадзын,
уый хъыгдары иннæ бинонтыл низ бахæ-
цынæй.
238

ГÆДИДЫМÆГ
ТЕЛЕКИЯ - многолетние
травянистые растения. Стебли прямостоячие до
160 см высотой. Листья крупные,
зубчатые. Соцветия - корзинки, собраны в
зонтиковидные соцветия, краевые цветки
язычковые, желтые, оранжевые, с
длинной трубкой; серединные - трубчатые,
желтые. Встречается Телекия видная или
Теле кия красивая. Реликт.
ТЕРЕСКЕН, или Терскен - невысокие
кустарники и полукустарники семейства
маревых. Листья эллиптические или
ланцетные, покрытые, как и однолетние
побеги, волосками. Цветки мелкие,
раздельнополые. У нас в степях, на каменистых
склонах вместе с полынью и прутняком
растут Терескен серый и Терескен
хохлатый.
ТЁРН, или Терновник, или Слива
колючая - небольшой колючий кустарник
высотой 3,5-4,5 м, реже низкорослое дерево
не выше 8 м. Разрастаясь, тёрн образует
густые колючие и непроходимые
заросли. Ветви обильно покрыты колючками.
Цветки мелкие, белые. Плоды - округлые
однокостянки, похожие на сливу, с сизым
восковым налётом, диаметром 12 мм.
ТИМОФЕЕВКА, или Аржанец -
однолетние или многолетние травы.
Растение во многом схоже с
близкородственным лисохвостам. Растёт до 1 метра в
высоту, образует рыхлые кусты. Цветки
формируют мелкий, но плотный
цилиндрический колос. Семена имеют
крючочки и разносятся по территории,
зацепившись за одежду человека или шерсть
животных. Пыльца растения
способствуют аллергическим заболеваниям; сенной
лихорадке, астме, крапивнице. На
территории Осетии встречаются: Тимофеевка
альпийская, Тимофеевка горная,
Тимофеевка луговая, Тимофеевка метельчатая и
Тимофеевка степная.
ХУРГÆРДÆГ, кæнæ Телеки - бирæа-
зон кæрдæг зайæгойтæ. Растлæууæг
зæнгты бæрзæнд у 160 см. Сыфтæ сты
егъау æмæ дæндагджын. Æмдидин у
тæскъгонд, æмбырдгонд сты аууондар-
хуыз æмдидинты, кæройнаг дидинтæ сты
æвзаггонд, астæуккагтæ - хæтæлгонд,
буртæ. Сæмбæлæн ис махмæ Рæсугъд
хургæрдæгыл. У реликт.
ФÆЛЕРÆ - къаннæг къутæртæ
æмæ къудзитæ. Сыфтæ сты эллиптикон
кæнæ сасаригонд, иуазон талатимæ æр-
дутæй æмбæрзт. Дидинтæ сты лыстæг,
хицæнæрдуджын. Махмæ тыгъд быды-
рты, дурджын фæхстыл сæмбæлæн ис
Дзæрой фæлерæйыл æмæ Къоппаджын
фæлерæйып
КАКОН, кæнæ: Дзæлв, Дзæлвæ, Ка-
консындз, Кокойнæ, Кокосиндзæ, Къуы-
рынцхы - къаннæг сындзджын къутæр
3,5-4,5 м бæрзæндæн, къаддæр хатт къан-
нæг бæлас 8 м дæлæмæ бæрзæнд. Райрæзт
уæвгæйæ саразы бæзджын сындзджын
æмæ зынцæуæн пъазбынтæ. Къалиутæ
парахат æмбæрст сты сындзытæй. Ди-
динтæ лыстæг æмæ урс. Дыргътæ сты чы-
лауихуыз цъæхбын мыдадзон салфимæ,
сæ диаметру 12 мм.
ГÆДИДЫМÆГ, кæнæ: Гæдийы-
дымæг, Хырхæг, Гæдийы къуды, Гæ-
лиукъи, Пухгæрдæг, Гедиукъи, Тики-
сидумæг, Гæдикъоде - иуазон кæнæ
бирæазон кæрдæг зайæгой. У кæрдæг
рувасдымæгы хуызæн. Зайы 1 м бæрзæн-
дмæ. Дидинтæ аразынц гыццыл, фæлæ
æнгом цилиндрон æфсир. Йæ мыггæгтæ
ныххæцынц дзаумæттыл æмæ цæрæгой-
ты хъуынтыл æмæ пырхгонд цæуынц
алы рæтты. Йæ рыг расайы бирæ низтæ.
Ирыстоны сæмбæлæн ис ахæмтыл: Уæл-
хохаг гæдидымæг, Хохаг гæдидымæг, Уы-
гæрдæны гæдидымæг, Боцкъогонд гæди-
дымæг, Быдирон гæдидымæг.
у
ф
х
ц
ч
ш
щ
э
ю
я
239

ТОЛСТОСТЕНКА
А ТИМЬЯН, или Чабрец - многолетние
г- полукустарники до 15 см высотой.
Заканчиваются лежачим побегом. Образует
В дерновинки. Тимьян с древности
почитался как божественная трава, способная
Г возвращать человеку не только здоровье,
п но и жизнь. Встречаются Тимьян ползу-
" чий, Тимьян обыкновенный, Тимьян Мар-
{I шачла, Тимьян монетный.
Ё
>•/■ ТИПЧАК, или Овсяница валлисская -
многолетнее травянистое пастбищно-кор-
3 мовое растение; одно из их степных
растений рода Овсяница. Стебли тонкие,
И прямостоячие, гладкие. Листья извили-
1У1 стые нитевидные. Соцветие - метёлка.
Колоски длиной 6-8 мм.
К ТИС, или Тисе, или Красное дерево -
медленнорастущие деревья или кустар-
'■ ники высотой от 1 до 10 м. Кора, побеги,
ял хвоя, семена и древесина тиса ядовиты.
При этом ягоды вполне съедобны. У нас
Н в поясе буковых лесов, имея
ограниченное распространение растет Тис ягодный.
™ Растение является реликтом и занесено в
л Красную книгу РСО-А.
ТМИН - луговое многолетняя трава
Р (100 см), встречающаяся на влажных и
заболоченных местах. Стебель крепкий,
^ бороздчатый, внутри полый. Цветки ро-
П зовые, соцветия конечные. Плодики
продолговатые, несколько сжатые с боков. В
Осетии встречаются: Тмин альпийский,
Тмин кавказский, Тмин обыкновенный и
Тмин розовый
ТОЛОКНЯНКА
ОБЫКНОВЕННАЯ, или Медвежье ушко - многолетнее,
вечнозеленое растение, кустарник.
Стебли сильно ветвистые стелющиеся. Листья
очередные. Цветки мелкие, поникающие,
с беловато-розовым кувшинчатым
волосистым венчиком.
ТОЛСТОСТЕНКА - низкий
многолетник, образующий шарообразный
кустик из прикорневых зимующих листьев
и многочисленных мелких белых.
ИТИНГГÆРДÆГ, кæнæ Æвдадзæ-
гæрдæг, Тынгæрдæг - бирæазон къудзитæ
15 см бæрзæндæн. Фæвæййынц хуысгæ
талайæ. Аразынц нæудзартæ. Зайæгойы
рагæй дæр нымадтой хуыцауы кæрдæ-
гыл, кæцыйæн йæ бон у адæймагæн канд
йæ æнæниздзинад раздахын, фæлæ май
йæ цард дæр. Сæмбæлæн ис: Бырсет ит-
тинггæрдæг, Хуымæтæг иттинггæрдæг,
Быдирон иттинггæрдæг, Хохаг иттин-
ггæрдæг.
ÆНДАХСЫФ, кæнæ Хеталæг,
кæнæ Хиталæгхуыз æлвас - бирæазон
хизæн-холлагон кæрдæг зайæгой; æлвасы
мыггагæй иу быдырон зайæгой. Зæнгтæ
сты лыстæг растлæууæг, лæгъз. Сыфтæ
та сты кæдзтæй æндаххуыз. Æмдидин у
боцкъо. Æфсирты дæргъ у 6-8 мм.
ЗАЗ, кæнæ Зазбæлас, кæнæ Уртхели
- сабырзайаг бæлæстæ кæнæ къутæртæ
1 м-æй 10 м бæрзæндæн. Зæнгы цъар,
талатæ, хихсыфтæ, мыггæгтæ æмæ йæ
хъæд сты маргджын. Иæ гагадыргътæ та
бæззынц хæрынæн. Махмæ тæрсы хъæд-
ты тæлмы стæм рæтты зайы Гагаджын
заз. Зæйæгой у реликт æмæ хает у Цæгат
Ирыстоны Сырх чиныгмæ.
ДЖЕДЖДЖЫН, кæнæ: Зирæ, Цъа-
малæг, Фыдхос, Фыдхуассе - уыгæрдæны
бирæазон кæрдæг (100 см), зайы уымæл
æмæ цъымара рæтты. Зæнг у фидар,
ауæдзгонд, мидæгæй тут. Дидинтæ сты
уардихуыз. Дыргътæ сты дæргъæццон,
гыццыл сæ фæрстæ æлхъывд. Ирыстоны
сæмбæлæн ис: Хохаг джеджджын, Кав-
казаг джеджджын, Хуымæтæг
джеджджын, Уардихуыз джеджджын.
АРСЫ ГАГА, кæнæ Арсы хъус -
бирæазон æнусонцъæх зайæгой, къутæр.
Зæнгтæ сты тынг къабузджын зæххæм-
вæз, сыфтæ та радгай æвæрд. Дидинтæ
лыстæг, зæбул, урсбын-уардихуыз хъуы-
раугонд æрдуджын дидинхудимæ.
ТЫМБЫЛÆГ - къаннæг бирæазон
кæрдæг, кæцы аразы къоригонд къудзи
уидагрæбын зымæгцæрæг сыфтæй æмæ
бирæнымæцон лыстæг урс дидинтæй
240

БОДЗÆГ
ТОЛСТУШКА, или Портулак -
однолетнее травянистое растение,
отличающееся мясистыми, супротивными,
продолговатыми. Обиходное название
Портулака.
ТОМАТ - однолетнее или
многолетнее травянистое растение. Окраска
плодов от бледно-розовой до ярко-красной и
малиновой, от белой, светло-зеленой до
золотисто-жёлтой. Ацтекское название
«томатчь» французы переделали в фр.
1ота1е (томат).
ТОНКОНОГ, или Келерия -
многолетние травы с узколинейными
листовыми пластинками, около 80 видов.
Соцветие - колосовидная метёлка. Стебли
тонкие высокие. Некоторые виды ценны
как сенокосные и пастбищные растения.
ТОПИНАМБУР, или Подсолнечник
клубненосный, Земляная груша -
многолетнее травянистое растение с прямым
опушённым стеблем, яйцевидными
листьями и жёлтыми
соцветиями-корзинками. Клубни цвета разные - белые,
жёлтые, розовые, фиолетовые, красные;
мякоть нежная, сочная, с приятным
сладковатым вкусом.
ТОПОЛЬ - крупные деревья высотой
40-45 м (до 60 м) и диаметром ствола
более 1 метра. Крона шатровидная,
яйцевидно-пирамидальная. Встречаются
следующие виды: Тополь белый (Тополь
серебристый, Белолистка), Тополь пира-
мидальный, Тополь дрожащий или
Осина, Тополь черный или Осокорь.
ТРАГАКАНТА ОБОЖЖЁННАЯ,
или Астрагал обожженный - растение с
колючими подушками является одним из
самых кустарников солнечных долин.
ТРАГУС, или Козлец — однолетние
или многолетние травянистое растение.
Стебли ветвистые, простёртые. Соцветие
- метёлка из колосков. Колоски одноцвет-
ковые.
БÆЗДЖЫНСЫФ, кæнæ Нардсыф
- иуазон кæрдæг зайæгой, кæцы бæрæг
кæны нарст, ныхмææвæрд, дæргьæццон,
ставд сыфтæй. У алыбойнаг, адæмон ном
Нардсыфæн.
ТОМАТ, кæнæ: Пъамидор, Паиидор,
Бадырджан, Бадыржан, Бадырджиан —
иуазон кæнæ бирæазон кæрдæг зайæгой.
Йæ дыргъты ахуырст у фæлур-уардихуы-
зæй ирд-сырхмæ æмæ мæнæргъуыхуы-
змæ, урсæй, ирд-кæрдæгхуызæй зæрин
бурмæ. Йæ ном цæуы ацтекаг дзырдæй
«томатль» французагау 1ота1е (томат).
ЛЫСТÆГЗÆНГ - бирæазон
кæрдæджытæ нарæгхаххон сыфтæгцъ-
арæгтимæ, сты 80 хуызы. Æмдидин у æф-
сирхуыз боцкъо. Зæнгтæ сты лыстæг æмæ
бæрзонд. Иуæй-иу хуызтæ сты зынаргъ
хосгæрдæджытæ æмæ хизæн зайæгойтæ.
ХУЫСКЪÆЛ, кæнæ Зæххы фæткъ-
уы, Дзиликъу, Гæлгæт, Быдираг хуыскъ-
æл, Хускъæл - бирæазон кæрдæг зайæгой
раст пакъуыджын зæнгимæ, аикхуыз
сыфтимæ æмæ бур тæскъгонд æмдидин-
тимæ. Йæ хъуымбылтæ сты алыхуыз
- урс, бур, уардихуыз, фиолетон, сырх,
нарст у фæлмæн, дзалвджын, зæрдæмæ
цæугæ адджын адимæ.
ГÆДЫБÆЛАС, кæнæ Гседи, кæнæ
Гæдибселасæ - егъау бæлæстæ 45 м (60
м онг) бæрзæндæн, йæ зæнгы диаметр та
у 1 метрæй фылдæр. Бæлассæр у цатыр- ДД
гонд, аикхуыз-пирамидалон. Сæмбæлæн
ис ахæм хуызтыл: Урссыфгæдыбæлас У
(Уорсгæди), Пирамидалон гæдыбæлас, ^
Ризæг гæдыбæлас, Саугæдибæлас.
СЫГЪД ГУКЪА-БУКЪА кæнæ Тра- X
гакантæ — хурджын дæлвæзы сындзджын
базгондтимæ къутæр зайæгойтæй иу. Ц
ч
БОДЗÆГ - иуазон кæнæ бирæазон
кæрдæг зайæгой. Зæнгтæ сты къабузджын Ш
æмæ фæйнæрдæм тыгъд. Æмдидин у æф-
сиртæй боцкъогонд. Æфсиртæ сты иу- Щ
хуызон. о
ю
я
241

ТРОСТНИК
А ТРАУНШТЕЙНЕРА
ШАРОВИДЕН НАЯ - многолетнее травянистое
растение высотой 20-70 см. Листья ланцетной
В формы. Соцветие шаровидное,
многоцветковое. Цветки лилового цвета. В при-
Г роде растет на склонах гор до 2 км над
п уровнем моря. Растение занесено в Крас-
" ную книгу РСО-А.
Е ТРЕХРЕБЕРНИК КАВКАЗСКИЙ
- однолетнее или двулетнее травянистое
Е растение высотой от 25 до 100 см. Сте-
ч|г бель прямой или восходящий,
облиственный, внутри полый, голый. Цветки жёл-
3 тые. Похож на ромашку, но он не имеет
запаха. Этот обитатель высокогорий, лед-
И никовых морен. Свое название получил
1^1 из-за семян: они у него с тремя ребрами.
ТРИЛИСТНИК ВОДЯНОЙ, или
К Вахта трехлистая, или Трифоль - мно-
голетнее травянистое болотное лекар-
*' ственное растение с длинным, ползучим,
яд толстым корневищем, из
приподнимающейся верхушки которого выходят 3-5
Н прикорневых. Листья очередные,
простые, тройчатые. Цветки пятимерные, бе-
^ лые или розоватые.
П ТРИЩЕТИННИК (лат. ТпзеШт) -
травянистые растения высотой 50-150
Р см. Цветки буровато-жёлтые, иногда фио-
летовые. Стебель прямые, голые, гладкие,
^ реже под узлами шероховатые. Название
П Тпзе(ит происходит от латинских слов 1п
(три) и зе1а (щетинка), дано по наличию
у некоторых видов 3 дополнительных
остей на верхушке нижних цветковых
чешуи.
ТРОСТНИК - крупные многолетние
травы с длинными ползучими
корневищами. Стебель полый, прочный, высотой
до 5 м. Листовые пластинки
линейно-ланцетные. Соцветие - густая метёлка. Это
растение иногда ошибочно называют
«камыш», однако Камыш принадлежит к
другому роду растений.
ТЫМБЫЛДИДИН, кæнæ Бали, кæнæ
Траунштейнерæ - бирæазон кæрдæг зай-
æгой 20-70 см бæрзæндæн. Сыфтæ сты
сасариформæ. Æмдидин у къорихуыз,
бирæдидинджын. Дидинты хуыз у кæр-
кусæгхуыз. Æрдзы зайы хæхты фæхстыл
доны æмвæзæй 2 км бæрзонддæр. Хает у
РЦИ-Аланийы Сырх чиныгмæ.
КЪЕРЕНÆГ, кæнæ Æртигьон - иу-
азон кæнæ дыууæазон кæрдæг зайæгой
25-100 см бæрзæндæн. Зæнг у раст кæнæ
уæлæмæ схæцгæ, сыфтæрджын, гæмæх,
мидæгæй тут. Дидинтæ сты бур. У æх-
сынкъмарæн хуыз, фæлæ тæф нæ кæны.
Зайы уæлхохты, ихлæбырты. Йæ дыккаг
ном райста йæ мыггæгты тыххæй: уыдон
сты æртæтигъонтæ.
ДОНЫÆРТÆСЫФОН, кæнæ: Хуы-
гæрдæг, Хуыдзæхæра, Хуыйы иæхæра,
Æртæсифон, Тæрхъосидзедзе - бирæа-
зон кæрдæг цъымарайы хосгæнæг зай-
æгой даргъ, бырæг, ставд бынзæнгимæ,
кæцыйы цъуппæй ссæуынц 3-5 уидагрæ-
бын сыфы. Сыфтæ сты радгай, хуымæтæг
æмæ æртыгай. Дидинтæ сты урс кæнæ
уардихуыз.
ÆРТÆХЪИСОН - кæрдæг зайæгой
50-150 см бæрзæндæн. Дидинтæ сты тар-
бур-бурхуызтæ, хатгай фиолетон. Зæнгтæ
сты раст, гæмæх, лæгъз, хатгай сыхуылты
бын дæрзæг. Иæ ном ТпзеШш цæуы ла-
тинаг дзырдтæй 1п (æртæ) и $е*а (хъис),
лæвæрд йын у уый тыххæй æмæ иуæй
хуызтæн бинаг дидинæхæрвыты цъуппыл
вæййы æртæ хъисы.
ЦЪÆНУТ, кæнæ: Цъсенуд, Хъæз,
Хъæзæ, Цъæнур - егъау бирæазон
кæрдæджытæ даргъ бырæг бынзæнгтимæ.
Зæнг у тут, фидар, 5 м бæрзæндæн. Сыф-
ты цъарæгтæ сты уаддзаг - сасаригонд.
Æмдидин у бæзджын боцкъогонд. Зайæ-
гойы ма хаттгай хонынц «хъамыл» дæр,
фæлæ у æндæр зайæгойты бинонтæй.
242

ТУТА
ТРУТОВИК - губчатый гриб,
растущий на деревьях. Плодовые тела
многолетние, сидячие, в молодости округлые,
затем характерной копытообразной
формы. Шляпка крупная, у старых грибов до
40 см шириной и до 20 см в высоту.
ТРУТОВИК КОСОТРУБЧАТЫЙ,
или: Трутовик скошенный, Чага,
Березовый черный гриб - многолетний
паразитирующий гриб семейства
трутовиковых. В основном встречается на стволах
взрослых берез, реже - на ольхе, рябине,
осине.
ТРЮФЕЛЬ ЧЁРНЫЙ - род
сумчатых грибов с подземными
клубневидными мясистыми плодовыми телами.
Трюфели растут в лиственных лесах и
образуют микоризу с корнями деревьев.
ТРЯСУНКА - однолетние или
многолетние растения с короткими
ползучими корневищами или без них. Листья
линейные, обычно плоские. Соцветие
- метёлка с крупными многоцветковыми
колосками. Плодами являются зерновки.
Из-за тонкости ножек колоски легко
приходят в движение (отсюда название).
ТУБЕРОЗА, или Полиантес
клубненосный - растение комнатное с простыми
белоснежными цветками диаметром 3-4
см. В результате многовековой селекции
были получены махровые формы, а
также соцветия нежно-розового, сиреневого
и пурпурного колеров.
ТУРНЕПС, или Кормовая репа -
двулетнее травянистое растение. В год
посева развивает прикорневую розетку
листьев и крупные мясистые корни. Форма
корнеплодов цилиндрическая, овальная,
шаровидная; окраска - белая,
фиолетовая, желтая. Турнепс распространён
только в культуре.
ТУТОВНИК, или Тутовое дерево -
листопадные деревья высотой 10-15 м, с
лопастными очередными листьями. Плод
тутовника - сложная сочная костянка, 2-3
см длиной, имеет различную окраску - от
белого и красного до темно-фиолетового.
ÆЗНÆГЪОЙ - цъирæг зокъо, кæцы
зайы бæлæстыл. Йæ дыргъбуар у бирæа-
зон, æнæкъах, æрыгонæй тымбылой, уый
фæстæ характерон сæфтæгхуыз формæ.
Иæ пакасæр у егъау, зæронд зокъотæн сæ
фæтæн 40 см онг æмæ 20 см бæрзæндæн.
ХУЫЛФЫХОС, кæнæ: Бæрзæг, Бæр-
зы зокъо, Рыстыхос - бирæазон парази-
тон зокъо æзнæгъойы бинонтæй. Фылдæр
хатт йыл сæмбæлæн ис зæронд бæрзты
зянгтыл. Къаддæр хатт та - фæрвыл, цъ-
уйыл, ризæггæдыбæласыл.
САУЗОКЪО, кæнæ Трюфель - дзæкъ-
улон зокъоты мыггаг хъуымбылхуыз
нарст дыргъбуартимæ. Зайынц сыфтæр-
калæг хъæдты æмæ аразынц зокъоуидаг
(микориза) бæлæсты уидæгтимæ
РИЗÆГ, кæнæ Уæрццымæнæу, кæнæ
Уæрцци мæнæуæ - иуазон кæнæ бирæа-
зон зайæгойтæ цыбыр бырæг бынзæн-
гимæ. Сыфтæ сты уадздзаггонд, фылдæр
хатт тъæпæн. Æмдидин у егъау бирæди-
дин æфсирджын боцкъо. Дыргътæ сты
нæмгуытæ лыстæг зæнгыты тыххæй æф-
сиртæ змæлынц. Ардыгæй йæ ном дæр.
РÆХСНÆГДИДИН, кæнæ Къозур-
беу - уатон зайæгой хуымæтæг урсмитон
3-4 см диаметрон дидинтимæ. Бирæазты
селекцийы фæрцы уыдонæй рауад хъуын-
джын формæтæ, æмæ ма ноджыдæр фæл-
мæн-уардихуыз, сиренон æмæ сæнтсырх СЛ
хыз æмдидинтæ.
ТАЛАГАМИ, кæнæ Турнепс, кæнæ У
Фосы булкъ - дыууæазон кæрдæг зай- ф
æгой. Цы аз æй ныссадзынц, уыцы аз
скæны уидагрæбын сыфтæй пакагонд. X
Уидагдыргъты формæ у цилиндрон, ова-
лон, къоригонд; сæ ахуырст урс, фиоле- Ц
тон, бур. Талагами парахат у æрмæстдæр ц
культурæйы.
ТУТА, кæнæ Тутабæлас - сыфтæр- Ш
калæг бæлæстæ 10-15 м бæрзæндæн,
фаркджын радгай сыфтимæ. Йæ дыргъ у Щ
вазыгджын донджын аппæг, 2-3 см дæр- о
гъæн, вæййы алыхуыз ахуырст - урсæй
æмæ сырхæй тар-фиолетон онг. Ю
243

ТЮЛЬПАН
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
ТУЯ - род вечнозеленых хвойных
деревьев и кустарников. Растения
однодомные. Шишечки продолговатые или
овальные, с двумя-шестью парами
чешуи. Культивируются в открытом
грунте.
ТЫКВА ОБЫКНОВЕННАЯ -
однолетнее травянистое растение. Стебель до
5-8 м в длину, стелющийся, слабо
укореняющийся в узлах, шероховатый,
пятигранный. Цветки крупные, одиночные,
однополые, жёлтые или оранжевые. Плод
- крупная, гладкая, мясистая тыквина,
шаровидной или овальной формы, с
многочисленными семенами, покрыта
твёрдой коркой.
ТЫКВА-КУБЫШКА, или Горлянка,
или Лагенарня - однолетнее, однодомное
травянистое растение семейства
тыквенных, с угловатым лазящим или лежачим
стеблем и одиночными пазушными
цветками.
ТЫРСА, или Ковыль волосовидный,
или Ковыль волосатик - многолетнее
травянистое растение. Самый стойкий из
ковы лей.
ТЫСЯЧЕЛИСТНИК - многолетние
корневищные травы, реже -
полукустарники. Стебель прямостоячий. Листья
зубчатые, расположенные в очередном
порядке. Русское название рода связано
с большим расчленением листовой
пластинки.
ТЮЛЬПАН - травянистый
луковичный многолетник. Стебель
прямостоячий, цилиндрический, высотой от 5-20 до
85-100 см. Цветки чаще красные, жёлтые,
реже белые. Название произошло от
персидского (оПЬап («тюрбан»), и дано это
название цветку за сходство его бутонов
с восточным головным убором,
напоминавшим чалму.
ДОГЪА, кæнæ Тугие ч кæнæ Туя - æну-
сонцъæх хихджын бæлæсты мыггаг. За-
йæгой у иухæдзарон. Йæ гыркъотæ сты
дæргъæццон, кæнæ овалон, дыууæ-æх-
сæзкъайы хæрвытæ. Зайы культурæйы
гом зæххыл
НАС, кæнæ: Насæ, Куысыфшæг, Го-
гыра, Гогра, Гогура, Къуахи, Тифтикъи
- иуазон кæрдæг зайæгой. Зæнгы дæргъ
вæййы 5-8 м, у зæххæвæз рæзгæ, лæмæгъ
уидагæвæрд кæны сыхуылтæй, дæрзæг,
фондзтигъон. Егъау дидинтæ сты иугай,
иуæрдон, бур кæнæ талгъæр. Дыргъ у
егъау, лæгъз, нарст нас, къорихуыз кæнæ
овалон формæ, бирæ мыггæгтимæ, йæ
цъар та у хъæбæр.
КУЫСЫФТÆГ, кæнæ: Гогура,
Лагери и, Кусуфтæг - насы мыггагæй
иуазон, иухæдзарон кæрдæг зайæгой, къ-
уымгон хилæг кæнæ хуысгæ зæнгимæ
æмæ иунгай тарон дидинтимæ.
ÆРДУДЖЫН ХÆМЫЦЫРИХИ -
бирæазон кæрдæг зайæгой. У хæмыцыри-
хитæй сеппæтæй дæр фидардæр.
ÆРДЗÆСЫФОН, кæнæ: Бирæсыфон,
Минсыфон, Цæфы хос, Хонаггæрдæг,
Æрзсифон, Æрзтъафуг - бирæазон бын-
зæнгон кæрдæджытæ, къаддæр хатт - къ-
удзитæ. Зæнг у растлæууæг. Сыфтæ дæн-
дагджын, æвæрд сты радгай. Уырыссаг
ном йын радтой йæ сыфтæ бирæ лыггонд
кæй сты, уый тыххæй.
КЪОППАСÆР, кæнæ Тюльпан, кæнæ
Турбан - бирæазон хъæдындзæджын
кæрдæг зайæгой. Ратлæууæг зæнг у
цилиндрон, 5-20 см-æй 85-100 см онг
бæрзæндæн. Дидинтæ фылдæр вæййынц
сырх, къаддæр хатт урс. Йæ ном рацыд
персайнаг дзырд (оНЬап («тюрбан») - æй,
æмæ йын ацы ном радтой йæ дидины бу-
тонтæ сарыхъы (чалмайы) хуызæн кæй
сты уый тыххæй.
244

МАРГХЪÆД
УЖОВНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или Змееязычник - многолетнее
папоротниковое растение 5-30 см высотой.
Вегетативная часть листа нерасчленённая, от
яйцевидной до продолговато-ланцетной.
Обильно растет во влажных тенистых
лесах, опушках, сырых балках, по берегам
водоемов, в трещинах скал, на каменных
стенах, замшелых стволах деревьев.
Назван так за характерный вырост листа,
напоминающего язык змеи.
УКРОП - однолетнее культивируемое
травянистое растение. Растение с
сильным пряным запахом. Стебель
одиночный, прямой, ветвистый, высотой 40-150
см. Листья линейно-нитевидные или ще-
тиновидные. Цветки желтые.
УКРОП АПТЕЧНЫЙ, или Фенхель
обыкновенный, или Сладкий укроп — это
двулетнее травянистое лекарственное
растение высотой до 2 м. Стебель
растения — округлый, прямостоячий. Растение
имеет анисовый запах. Цветки пятиле-
пестковые, желтого цвета.
Распространено в степном и среднегорном лесном
поясах.
УЛОТРИКС (лат. ОЫИгис) - род
зелёных водорослей. Обитает в морских
и пресных водах, образуя на подводных
предметах тину зелёного цвета.
Нитчатый тип дифференциации таллома.
Тонкие нити располагаются колониями на
днище.
УПАС ДЕРЕВО, или Анчар - дерево
с мужскими и женскими цветами. Плоды
мелкие, продолговато-округлые,
зеленоватые. Листья похожи на листья
шелковицы, но опадают, как и у всех
вечнозеленых деревьев, постепенно. Его сок
сильно ядовит. В нашем регионе не растет.
КАЛМÆВЗАГ, кæнæ Гагмкæрдæг
- бирæазон кæрдæг цил зайæгой 5-30
см бæрзæндæн. Сыфы вегетативон хай
у æнæдих, аикхуызæй дæргъæццон-са-
сарихуызмæ. Парахатæй зайы уымæл
аууон хъæдты, æрдузты, уымæл адæгты,
донбылгæрæтты, къæдзæхты скъуыдты-
ты, бæлæсты хъуына зæнгтыл. Иæ ном
афтæ уымæн хуыйны æмæ йæ сыфыл ис
характерон срæзæг, кæцы у калмы æвзагы
хуызæн
ХЪОНТХОРА, кæнæ: Къача, Укроп,
Хонтхура - иуазон культурæйы кæрдæг
зайæгой. Зайæгойæн ис тыхджын хъа-
цæн ад. Зæнг у иунæг, раст, къабузджын,
40-150 см бæрзæндæн. Сыфтæ сты хах-
хон-æндахон кæнæ хъисджын. Дидинтæ
сты бур.
КЪАМА, кæнæ Агъунцъагæ, кæнæ
Адджын хъонтхъора - дыууæазон
хосгæнæг кæрдæг зайæгой 2 м бæрзæн-
дæн. Зæнг у тымбылд, растлæууæг. Зайæ-
гой кæны къуырынхцыйы тæф. Дидинтæ
сты фондз дидинсыфгæндтæ бур хуыз.
Парахатæй зайы быдырты æмæ астæук-
каг хæхты тæлмыты.
ЛЫСТÆГАНДАХ, кæнæ Улотржс
- кæрдæгхуыз донзайты мыггаг. Цæры
денджызон æмæ æдзæх донуæтты, доны
бын дзаумæттыл аразы кæрдæгхуыз хъ-
уынатæ. Таллом дихгæнгæйæ æндах
хуыз. Лыстæг æндæхтæ æвæрд вæййынц
колонитæй (æмбырдтæй) доны бын.
МАРГХЪÆД, кæнæ Анчъар, кæнæ
Æнычар - нæл æмæ сылдинджын бæлас.
Иæ лыстæг дæргъæццон - æмдымбыл
дыргътæ сты кæрдæгхуыз. Йæ сыфтæ
сты тутайы сыфты хуызæн, фæлæ згъ-
æлынц сындæггай, куыд иннæ æнус-
цъæх бæлæстæн. Иæ дыргъдон у тынг
маргджын. Махмæ нæ зайы.
Ф
X
Ц
ч
ш
Щ
э
ю
я
245

дидинлывдз
А
Б
В
г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
УРУТЬ, или Перистолистнш -
однолетние или многолетние травянистые
растения, растут полностью
погружёнными в воду или чуть выступают из неё.
Длинные (до 150 см) стебли урути с
глубоко рассеченными на нитевидные доли
листьями образуют в воде густое
кружево подводных зарослей. Благодаря этим
многочисленным нежным листьям
растение получило название «перистолист-
ник».
УСНЕЯ ГУСТОБОРОДАЯ, или
Уснея длиннейшая - самый длинный
из местных лишайников. По строению
они похожи на корни растений.
Образует длинные беловато-серые «бороды» на
ветвях деревьев.
УСНЕЯ ЦВЕТУЩАЯ - вид
кустистых эпифитных лишайников.
Слоевище кустистое, жесткое, разветвленное
у основания. Веточки цилиндрические.
Редкий лишайник. Он распространен на
высотах 1500-2500 м. Растет на стволах и
ветвях сосен.
СИСХУЫЗСЫФОН, кæнæ Бирæ-
сыфон - иуазон кæнæ бирæазон кæрдæг
зайæгой, кæцытæ зайынц æнæхъæнæй
дæр доны бын кæнæ хæрз чысыл фæзы-
нынц донæй. Даргъ (150 см онг) зæнгтæ
арф лыггонд æндаххуыз сыфтимæ араз-
ынц доны бæзджын хызгонд пъазбынтæ.
Уыцы бирæнымæцон фæлмæн сыфты
фæрцы зайæгой райста ном «сисхуызсы-
фон».
БОЦЪОЛЫВДЗ, кæнæ Хъæдохы бо-
цъо - бынæттон лывдзытæй сеппæтæй
даргъдæр, сæ арæзтмæ гæсгæ сты зайæ-
гойты уидæгты хуыз. Бæлæсты къалиу-
тыл саразы даргъ урсбын-дзæрой «боцъ-
отæ».
ДИДИНЛЫВДЗ, кæнæ Дидинлывз^ -
къудзигонд эпифитон лывдзты хуыз. Иæ
фæлтæрæг у къудзигонд, хъæбæр, бынæй
къабузджын. Къабузгæндтæ сты цилин-
дрон. У стæм лывдз. Парахатгонд у уæл-
хохты 1500-2000 м бæрзæндты. Зайы нæ-
зыйы зæнгтыл æмæ къалиутыл.
246

АГЬУНЦЪАГÆ
Ф
ФАСОЛЬ - травянистое растение,
имеет прямостоячий или вьющийся
стебель. В зависимости от формы стебля
различается и его высота. Листья у растения
располагаются на длинных черешках и
имеют тройчатую листовую пластинку.
Боб двустворчатый. Встречаются
следующие виды фасоли: Фасоль вьющаяся,
Фасоль круглой формы, Фасоль крупная,
Фасоль кустовая
ФАЦЕЛИЯ КОЛОКОЛЬЧАТАЯ -
однолетнее низкорослое растение 20-25
см высотой. Стебли прямостоячие,
красноватые, побеги сочные, хрупкие, на
солнечной стороне красноватые. Листья
расположены в очередном. Цветки
колокольчатые, темно-синие с темными пятнами
у основания. Они собраны по 10-12 в
кистевидные соцветия. Название
происходит от древнегреческого «рНаке1о5», что в
буквальном переводе звучит как «пучок»
ФЕЛИПЕЯ КРАСНАЯ -травянистое
растение до 30 см высотой, красноватое
или красновато-бурое, покрытое
железистыми волосками. Стебель округлый,
полый с немногими яйцевидными чешуя-
ми. Венчик 2,5-4,5 см длиной,
ярко-красный. В зеве с двумя бархатисто-черными
складками, покрытыми темными
волосками.
ФЕНХЕЛЬ ОБЫКНОВЕННЫЙ,
или: Укроп аптечный, Аптечный укроп,
Сладкий укроп - двулетнее травянистое
лекарственное растение высотой до 2 м.
Цветки пятилепестковые, правильные,
желтого цвета, собраны в сложные
зонтики на верхушке стебля. Распространено в
степном и среднегорном лесном поясах.
Семена используются в кулинарии и
консервировании.
ХЪÆДУР, кæнæ: Хьæдорæ, Зсеххъсе-
дур, Лобиа, Зæнхихъæдорæ - кæрдæг за-
йæгой, ис йын растлæууæг кæнæ тыхсгæ
зæнг. Зæнгы хуызмæ гæсгæ сæ бæрзонд у
алыхуызон. Зайæгойы сыфтæ æвæрд сты
даргъсыфкъæхтыл æмæ сын ис æртæгонд
сыфы цъарæгтæ. Хъæдур у дыууæфах-
сон. Фембæлæн ис ахæмтыл: Хъилхьæдур
(Тыхсæг хъæдур), Хохаг хьæдур (Хуæнхаг
хъæдорæ), Папуци, (Къаибецнхъæдорæ),
Къутæрхъæдур.
БЫНДЗЫГСÆР, кæнæ Фацели - иу-
азон къаннæг кæрдæг зайæгой 20-25 см
бæрзæндæн. Зæнгтæ сты растлæууæг, сы-
рхбын, талатæ сты донджын, сæртæг, хус-
сарварс сырхбынтæ. Сыфтæ сты радгай
æвæрд. Дидинтæ сты дзæнгæрæгойгонд,
тар-цъæх бынæй та тархъулæттæ. Уыдон
æмбырд сты 10-12-гæйттæй цупалгонд
æмдидинтæ. Иæ ном цæуы рагонбердзей-
наг дзырд «рЬаке1о5» - æй кæцы тæлмац-
гондæй амоны «бындзыг».
ЛУЛÆГÆРДÆГ, кæнæ Лулæ - сырх-
бын кæнæ сырх-тарбур кæрдæг зайæгой
30 см бæрзæндæн,, æмбæрзт у æфсæн-
гонд æрдутæй. Зæнг у тымбыл, тут, цал-
дæргай аикхуыз хæрвытимæ. Дидинхуд у
ирд-сырх. Дидинæгы дзыхагы ис дыууæ
хъæдабæ-сау æнцъылдтæ, кæцытæ æм-
бæрст сты тау æрдутæй.
АГЪУНЦЪАГÆ, кæнæ: Къаиа,
Адджын хъонтхъора^ Фидхуасæ - ды-
ууæазон кæрдæг хосгæнæг зайæгой 2 м
бæрзæндæн. Дидинæг у фондздидинсы-
фон, бур хуыз, æмбырд сты вазыгджын
аууондарты зæнгты цъуппыл. Парахат у
тыгъд быдырты æмæ астæуккагхæххон
хъæды тæлмыты. Йæ мыггæгтæй пайда
кæнынц хæринаг кæнынæн æмæ консерв
кæнынæн.
X
Ц
Ч
Ш
Щ
э
ю
я
247

ФУЗАРИУМ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ФИАЛКА, или Анютины глазки, или
Иван-да-Марья - однолетние или
многолетние травянистые растения, изредка
полукустарники, с простыми или
перисто-рассечёнными листьями. Цветки
одиночные, пазушные, обоеполые. Плод
- коробочка, вскрывающаяся створками.
Встречаются: Фиалка болотная, Фиалка
собачья, Фиачка душистая, Фиалка
удивительная, Фиалка высокогорная, Фиачка
полевая, Фиачка черная (Черная
жемчужина) и Фиачка трехцветная.
ФИГА, или: Фиговое дерево, Инжир,
Смоковница обыкновенная, Смоква,
Винная ягода - дерево со светло-серой,
гладкой корой. Листья крупные, очерёдные.
Цветки мелкие невзрачные,
раздельнополые.
ФИЗАЛИС ОБЫКНОВЕННЫЙ
- это многолетнее декоративное
растение высотой 30-60 см с объёмными
ярко-оранжевыми чашечками. Эти
чашечки - чехлы плодов (их часто называют
«китайские фонарики») с заключёнными
в них ягодами. Они очень эффектны и
долго сохраняют свою окраску в зимнем
букете, поэтому этот вид выращивают как
цветочную культуру.
ФИТОЛАККИ, или Лаконос - это
крупное заносное сорное растение 3 м
высоты с оригинальными цветками и
черными сочными плодами, из которых
раньше делали пищевую краску. Растение
ядовитое и лекарственное. Название дано
«по естеству» - в плодах содержится
бордово-красный лакоподобный сок. Отсюда
и русское название растения -лаконос.
ФУЗАРИУМ, или Фузарий - грибы,
приносящие вред народному хозяйству.
Они патогены, вызывающие заболевания
или токсикозы у растений и животных, в
том числе человека.
ÆРВДИДИН, кæнæ: Æрвдзæст, Æрт-
хуыз, Æртхуызсег - иуазон кæнæ бирæа-
зон кæрдæг зайæгойтæ, стæм хатт къуд-
зитæ, хуымæтæг кæнæ сисгонд-лыгтæ
сыфтимæ. Дидинтæ сты иугæйттæ, тарон,
дыæрдон. Дыргъ у къоппгонд, фахсæй
гомгæнæг. Сæмбæлæн ис: Цъымарайы
æрвдидин, Куыдзы æрвдидин, Хæрздæф
æрвдидин, Диссаджы æрвдидин, Уæлхох-
аг æрвдидин, Фæзы æрвдидин, Сау æрвди-
дин æмæ Æртæхуыз æрвдидин.
ЛЕГЬУН, кæнæ Легьуи, Сæныгага
- бæлас зайæгой ирдгонд-дзæрой хуыз,
лæгъз зæнгы цъаримæ. Сыфтæ сты егъау,
радгай æвæрд. Лыстæг дидинтя сты фы-
дуынд, æгъуыз, хицæнæрдонтæ.
ПЪЫРЫПЪЫФ, кæнæ Пирипъуф -
бирæазон декоративен зайæгой 30-60 см
тымбыл ирд-фæлбур дидикъусгондтимæ.
æмбырдгонд. Уыцы дидикъусгондтæ сты
дыргъты агъудтæ (уыдон арæх хонынц
«китайаг фанартæ») кæцыты ис гагатæ.
Уыдон сты рæсугъд æмæ бахъхъæнынц
сæ ахуырст зымæг, æмæ сæ уый тыххæй
садзынц куыд дидинæг культурæ
ЛАКХÆССÆГ, кæнæ Фитолакки
- егъау æрбахæсгæ хæмпæл зайæгой 3
м бæрзæндæн оригиналон дидинтимæ
æмæ сау донджын дыргътимæ, кæцытæй
раздæр арæзтой хæринакæн ахорæн. За-
йæгой у маргджын æмæ хосгæнæг. Ном
йын лæвæрд у «æрдзæй» - дыргъты ис
игæрхуыз-сырх лакгонд донлæдæрс. Ар-
дыгæй зайæгойæн йæ ном дæр - лакхæс-
сæг.
НИЗХÆССÆГ ЗОКЪО, кæнæ
Фузарий - адæмон хæдзарадæн зианхæс-
сæг зокъотæ. Уыдон сты патогентæ æмæ
расайынц низтæ æмæ токсикозтæ зайæ-
гойтæн æмæ цæрæгойтæн, афтæ адæма-
гæн дæр
248

ХÆДЗАРОН ÆХСÆР
ФУКСИЯ - деревце или кустарник, с
гибкими ветвями, покрытыми
небольшими зелеными или слегка красноватыми
листьями. Цветки фуксии бывают разной
окраски. После цветения образуется плод
- ягода съедобная.
ФУНДУК - кустарник или дерево
семейства лещиновых Фундук -
«окультуренная» лещина. Культура очень
урожайная, вот его-то и используют в
кондитерских изделиях.
АУЫГЬДИДИН, кæнæ Фуксы -
бæласгонд кæня къутæр, тасаг къалиу-
тимæ, кæцытæ æмбæрзт сты гыццыл
кæрдæгхуыз кæнæ гæзæмæ сырхбын сыф-
тимæ. Иæ дидинтæ вæййынц алыхуыз
ахуырст. Иæ дыргътæ бæззынц хæрынæн.
ХÆДЗАРОН ÆХСÆР, кæнæ Фундук
- æхсæры бинонтæй къутæр кæнæ бæлас.
У «культурæйы саразгæ» æхсæр. Дæтты
бирæ тыллæг æмæ дзы пайда кæнынц
хæринæгтæ кæнынæн.
х
ц
ч
ш
Щ
э
ю
я
249

ХЕНОМЕЛЕС
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ХАРА ЗЛОВОННАЯ - самая крупная
и распространенная водоросль пресных
водоемов. Ее стебель достигает высоты
20-30 см. Длинные листья и тело
содержат известь, отчего хара легко ломается.
Имеет красные клубеньки, похожие на
ягоды. По внешнему виду она немного
напоминает хвощ.
ХАРЕЗИЯ АКИНФИЕВА, или Эли-
занта - редкое, единственное и
эндемичное растение. Растет на скалах и моренах.
Ее родовое название дано по Харесскому
ущелью, его местообитанию, а видовое
- в честь ботаника И. Я. Акинфиева.
Реликт. Занесено растение в Красные книги
РФ и РСО-А.
ХВОЙНИК, или Эфедра —
кустарники, иногда лазящие, реже небольшие
деревья, с членистыми, зелеными ветвями.
Листья очень маленькие,
редуцированные до чешуевидных влагалищ. Плоды
представляют собой или ложную ягоду.
ХВОЩ - сорное ядовитое
травянистое растение. Растет на влажных лугах
от предгорий до среднегорий. Стебельки
и веточки твердые хрустящие,
накапливающие кремнезем. Хвощи с древности
использовали для чистки посуды. У нас
отмечены следующие виды: Хвощ
болотный, Хвощ большой или Хвощ майский,
Хвощ лесной, Хвощ полевой, Хвощ
ветвистый, Хвощ пестрый.
ХЕНОМЕЛЕС, или Японская айва -
кустарник с блестящими листьями и
декоративными рубиновыми цветками. В
мае похож на яркий красный факел.
Осенью у него созревают похожие на айву
полезные плоды. Морозостоек. Растение-
экзот
СÆРТÆГ ДОНЗАИ, кæнæ Харæ -
æдзæх донуæтты æппæты егьаудæр æмæ
парахатдæр донзай. Иæ зæнгы бæрзæнд
схæццæ вæййы 20-30 см. Даргъ сыфты
æмæ буары ис чъыр, æмæ уый тыххæй
зайæгой æнцонæй сæтты. Ис йын сырх
гагаты хуызæн хъуымбылтæ. Бакæсгæйæ
у назгæрдæгы хуызæн.
ХАРЕЗАГГÆРДÆГ - стæм, иунæг
æмæ эндемикон зайæгой. Зайы къæдзæх-
тыл æмæ ихлæбырдты. Йæ ном лæвæрд
у Харезы комы номæй, йæ равзæрбына-
ты номæй, хуызы ном та - ботаник
И. Я. Акинфиева тыххæй. У реликт. Хает
у Уæрæсейы æмæ Ирыстоны Сырх чин-
гуытæм
ÆХСАДХАЛ, кæнæ Хихагкъутæрæг
- къутæртæ, хаттгай хилæг, стæм хатт
къаннæг бæлæстæ, уæнггай, кæрдæгхуыз
къалиутимæ. Сыфтæ сты тынг лыстæг,
ивгонд сты хæрвхуыз хъæбысæгы. Дыр-
гътæ сты мæнг гагатæ.
НАЗГÆРДÆГ, кæнæ: Мыстымохъо,
Нæзигæрдсег - хæмпæл маргджын кæрдæг
зайæгой. Зайы уымæл уыгæрдæнты хох-
рæбынæй суанг астæуккаг хæхты. Зæнгтæ
æмæ къабузтæ сты хъæбæр, хъыррыст кæ-
наг, схонсыджыт æмбырдгæнаг. Рагонза-
мантæй дзы пайда кæнынц мигæнæнтæ
æхсынынæн. Махмæ сæмбæлæн ис ахæм
хуызтыл: Мохъогæрдæг, Хъæзгсердæг, Хъ-
æддаг назгæрдæг, Быдирон назгæрдæг,
Хъулон назгæрдæг
СЫРХКЪУТÆР, кæнæ Япойнаг къ-
омси - æрттиваг сыфтæджын æмæ де-
коративон лалхуыз дидинджын къутæр.
Майы вæййы ирд сырх цырагъы хуызæн.
Фæззæг йæ уæлæ фæзыны къомси хуыз
дыргътæ. У уазалфæразон. У экзотон за-
йæгой.
250

ГЪУЫИА
ХЛОПЧАТНИК - одно- или
двулетние травянистые растения высотой до 1-2
м с очень ветвистыми стеблями. Листья
очередные, лопастные. Цветки
одиночные, многочисленные, различной
окраски. Плод - коробочка, с
многочисленными тёмно-бурыми семенами внутри неё,
покрытыми на поверхности мягкими
извилистыми волосками - хлопком.
ХМЕЛЕГРАБ - листопадные деревья
высотой 10-25 м, с шатровидной кроной.
Кора на стволах бурая, с глубокими
продольными трещинами. Листья
яйцевидные, на коротких черешках. Реликт.
ХМЕЛЬ - многолетняя и однолетняя
травянистая лиана. На зиму ветви и
листья хмеля ежегодно полностью
отмирают, сохраняются только корневища.
Стебель хмеля способен очень быстро
взбираться на любую опору. Лекарства из
шишек растения обладают
успокаивающими, болеутоляющими свойствами.
ХОБОТНИК ВОСТОЧНЫЙ
-травянистое многолетнее растение с дуговидно
изогнутей губой цветка, напоминающей
слоновый хобот. Стебли прямые или
лежачие, всё растение более или менее
мягко пушистое. Венчик оранжево-жёлтый,
двугубый. Обитает на лугах, в зарослях
кустарников, в среднем и субальпийском
поясах. Эндемик.
ХОХЛАТКА - многолетние
травянистые растения, редко однолетники.
Листья папоротникообразные. Соцветия
кистевидные или одиночные цветки на
длинных цветоносах. Растение название
получило за хохолки сиреневые.
Латинское название рода согуа’аИз поисходит
от греческого слова сопз - шлем. Цветок
растения напоминает шлем.
Встречаются: Хохлатка альпийская, Хохлатка
кавказская, Хохлатка плотная и Хохлатка
розово-пурпурная.
БÆМБÆГБÆЛАС, кæнæ: Бæмбсе-
ггаг, к Бсембæджы зайæгой, Бæмпæг-
бæласæ - иу- кæнæ дыууæазон кæрдæг
зайæгой 1-2 м бæрзæндæн тынг къабу-
зджын зæнгтимæ. Сыфтæ сты радгай,
фаркджын. Дидинтæ сты иугæйттæ,
бирæнымæцон, алыхуыз ахуырст. Дыргъ
у къоппгонд, бирæ тарбур мыггæгтимæ
йæ мидæг, кæцытæ æмбæрзт сты фæлмæн
къæдзтæ æрдутæй - бæмбæгæй.
ÆХСÆМÆРÆГ, кæнæ: Æхсæмæрзæ,
Æхсæмæрæ, Ухрауи, Æхсииæрæ, Æх-
сæмæруæ - сыфтæркалæг бæлæстæ 10-25
м бæрзæндæн цатыргонд бæласæримæ.
Зæнгы цъар у тарбур, арф скъуыдтæ.
Сыфтæ аикхуыз, цыбыр къæхтимæ. У
реликт
ХУЫМÆЛЛÆГ, кæнæ Хумæлæг -
бирæазон æмæ иуазон кæрдæг здыхсой.
Зымæг йæ сыфтæ æмя къабузтæ алыаз
дæр бахус вæййынц, баззайы ма бынзæнг
æнæхъæнæй. Йæ зæнг тагъд схилы алцы
быцæумæ дæр. Йæ гыркъотæм ис сабыр
кæнын æмæ рысткъаддæр кæнæн ми-
ниуджытæ.
ХÆТÆЛФЫНДЗ - бирæазон кæрдæг
зайæгой къæлæт къæдзгонд дидинбы-
лимæ, кæцы у пылы хæтæлфындзы хуы-
зæн. Зæнгтæ сты раст кæнæ хуысгæ, зай-
æгой нæхъæнæй дæр у фæлмæн пакъуы-
гонд. Дидинхуд у талгъæр-бур, дыбылон.
Зайы уыгæрдæнты, къутæр пъазбынты,
астæуккаг æмæ дæлхохы тæлмыты. У
эндемик.
ГЪУЫИА, кæнæ: Гоппой, Готæрдæг,
Гæппой - бирæазон кæрдæг зайæгойтæ,
стæм хатт иуазонтæ. Сыфтæ сты цилхуы-
зтæ. Æмдидинтæ сты цупалхуыз кæнæ
иугай дидинтæ даргъ дидинхæстыл. За-
йæгой йæ уырыссаг ном райста йæ си-
ренæ къоппатæй. Латинаг ном согуа’аНз
цæуы бердзейнаг дзырд сопз - згъæрхуд.
Дидин у згъæрхуд. Сæмбæлæн ис: Хохаг
гъуыйа, Кавказаг гъуыйа, Къоппагæрдæг
æмæ Сæнтсырх гъуыйа.
251

ХУРМА
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
и
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
ХРЕН ОБЫКНОВЕННЫЙ -
многолетние травянистые растения. Стебель
прямой, ветвистый, высотой 50-150 см.
Прикорневые листья очень крупные,
продолговатые; верхние - линейные.
Чашечка длиной около 3 мм; лепестки белые.
ХРИЗАНТЕМА - однолетние и
многолетние, травянистые растения или
полукустарники. Побеги голые или
опушённые. Листья расположены в
очередном порядке. Цветки мелкие, собраны в
корзинку и образуют желтое соцветие.
Название происходит от латинского
Спгузап1петит, что значит «златоцвет-
ный» и объясняется жёлтой окраской
соцветий
ХРИСТОВА КОЛЮЧКА, или
Держидерево, или Палиурус - ветвистый
колючий кустарник или деревцо. Ветви
толстые, с небольшими овальными
листьями, с прилистниками,
превращенными в колючки. Побеги зигзагообразные, с
очередными листьями и двумя
колючками, одна из которых прямая, а вторая
выгнута назад. Благодаря густоте и
колючести, считается лучшим кустарником для
изгородей.
ХУРМА - род субтропических и
тропических листопадных или вечнозелёных
деревьев и кустарников. Плод - мясистая
ягода, содержащая до 10 семян. В
русский язык слово «хурма» попало из
фарси, где в оригинале звучит как «хормалю»
- то есть финиковая слива. Латинское
название растения сНозругоз, что означает
«пища богов».
ТУТТУРГЪАН, кæнæ: Туттурган,
Тутургъан, Хреми, Хрен, Хъутургъан -
бирæазон кæрдæг зайæгой. Зæнг у раст,
къабузджын,50-150 см бæрзæндæн. Уи-
дагрæбын сыфтæ сты егъау, дæргъæццон;
уæллæгтæ хаххон. Дидинкъус у 3 мм
дæргъæн; дидинсыфтæ урс
ЗÆРИНДИДИН - иуазон æмæ бирæа-
зон кæрдæг зайæгой кæнæ къудзитæ.
Талатæ сты гæмæх кæнæ пакъуыгонд.
Сыфтæ æвæрд сты радгай. Лыстæг ди-
динтæ сты тæскъгонды æмбырд æмæ
аразынц бур æмдидин. Йæ ном цæуы ла-
тинаг дзырд СпгузæиЬетит, кæцы амо-
ны «сызгъæрин дидин» кæнæ «зæринди-
дин» æмæ бæрæг цæуы йæ бур ахуырст
æмдидинтæй.
ЧЫРЫСТИЙЫ СЫНДЗ, кæнæ Хæц-
гæбæлас, кæнæ Палиурис - къалиуджын
сындзджын къутæр кæнæ бæласгонд. Къ-
алиутæ сты ставд, гьщцыл овал он сыф-
тимæ, дæлсыфтимæ, кæцытæ свæййынц
сындзытæ. Талатæ сты къæдзмæдзытæ,
радгай сыфтимæ æмæ дыууæ сындзимæ,
кæцытæй иу у раст, иннæ та фæстæмæ
къæдз. Иæ бæзджыны æмæ сындзыты
фæрцы нымад у æмбондтæн хуыздæр къ-
утæрты.л
ХОРМА - субтропикон æмæ тропикон
сыфтæркалæг кæнæ æнусонцъæх бæлæ-
сты æмæ къутæрты мыгаг. Дыргъ у нарст
гага, кæцыйы ис 10 мыггагы. Уырыссаг
æвзагмæ дзырд «хурма» æрахауд фарси
æвзагæй, кæцы оригиналы хъуысы куыд
«хормалю» - ома финикон чылауи. Лати-
наг ном а’юзругоз, амоны «хуыцæутты
хæринаг».
252

ТÆФСÆГГÆРДÆГ
Ц
ЦЕРВА - дико встречающаяся резеда,
дает желтую краску и употребляют в
медицине.
ЦЕТРАРИЯ ИСЛАНДСКАЯ, или
Исландский мох - лишайник, растущий
на пустошах, в сосновых лесах, горных
болотах. Внешне она действительно
похожа на мох. В голодные годы ее
использовали в пищу, размалывая и добавляя к
другим пищевым продуктам.
Используется в медицине.
ЦИКЛАМЕН, или Альпийская
фиалка - многолетнее травянистое растение
семейства первоцветных, цветущих
ранней весной. Холодостойкое и
скороспелое растение. Семена используются в
кулинарии и консервировании. Растение
с клубневидно утолщенным корнем.
Цикламены ядовиты, некоторые животные,
отведав их, начинают дрожать и
спотыкаться. Название «Сис1атеп» образовано
от греческого слова «сук1о5» что в
переводе означает «круг, кольцо», указывая на
круглую форму клубней этого растения.
ЦИКОРИЙ -многолетнее
травянистое растение с веретенообразным и
толстым корнем. Во всем растении находится
млечный сок. На высоком прямом стебле
располагаются очередные листья. Цветки
цикория - голубого, а бывают и розового,
и белого окрасах. Растение используется
как жаропонижающее, потогонное,
обезболивающее, сосудорасширяющее,
желчегонное и мочегонное средство и против
других болезней.
КЪОНЦХЕЛА - хъæды зайæг тба-
уыхос, даетты бур ахорæн æмæ дзы пайда
кæнынц медицинæйы.
ХЪУЫНАЛЫВЗ, кæнæ Гъуна - гæ-
ныстон рæтты, нæзы хъæдты, хохац цъ-
ымараты зайæг лывдз. Бакæсгæйæ æцæ-
гæй дæр у хъуынахуыз. Хормаг азты дзы
пайда кодтой хæрынæн, ссадтой æмæ йæ
иннæ хæринæгтæм æфтыдтой. Пайда дзы
кæнынц медицинæйы.
ХЪУЫМБЫЛУИДАГОН, кæнæ:
Æрвдидин, Цикламен - стъополайы би-
нонтæй бирæазон кæрдæгхуыз зайæгой,
дидинæг ракалы рагуалдзæджы. Уазал-
фæразæг æмæ тагъдцæттæгæнæг зайæ-
гой. Зайæгойæн ис хъуымбылхуыз ставд
уидаг. Мыггæгтæй пайда кæнынц хæри-
наг æмæ консервтæ кæнынæн. Зайæгой-
тæ сты маргджын, иуæй-иу цæрæгойтæ
дзы куы ацаходынц, уæд райдайынц ри-
зын æмæ кæлын. Ном «Сис1атеп» арæзт
у бердзейнаг дзырд «сук!о5» - æй, кæцы
тæлмацгондæй амоны «зиллак, цæг»,
кæцы амоны йæ тымбыл хъуымбылмæ.
ТÆФСÆГГÆРДÆГ, кæнæ: Цикори,
Цъæхгæрдæг, Тугсыгъдæггæнæн, Хуы-
дзæхæра - бирæазон кæрдæг зайæгой
æлхуихуыз æмæ ставд уидагимæ. Зайæ-
гойы нæхъæнæй дæр ис æхсырдон. Бæр-
зонд æмæ раст зæнгыл радгай æвярд сты
сыфтæ. Иæ дидинтæ сты æрвхуыз, вæйй-
ынц ма уардихуыздæр æмæ урс дæр. Зай-
æгойæ пайда кæнынц тæвдрæппарынæн,
хидрауадзынæн, рыстуромынæн, дад-
зинтæуæрæхдзинады, маст æмæ мизын-
цъаг скъæрынæн æмæ ма æндæр низты
ныхмæ.
ч
ш
щ
э
ю
я
253

ЦИТВАРНАЯ ПОЛЫНЬ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
Й
К
Л
М
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ЦИКУТА, или Вех ядовитый, или
Кошачья петрушка - самое ядовитое
растение всём мире. Растение коварна своим
приятным морковным запахом и
корневищем, по вкусу напоминающим брюкву
или редьку. 100-200 г корневища
достаточно, чтобы убить корову, а 50-100 г
убивают овцу. В русской народной медицине
применяли при некоторых кожных
заболеваниях, ревматизме, подагре.
ЦИНЕРАРИЯ ГИБРИДНАЯ, или
Крестовник кровавый - полукустарник,
и травянистое растение. У данной
разновидности крестовника имеются яркие
соцветия, появляющиеся в самое холодное
время года, даря радость и тепло в доме
зимой и ранней весной. Наиболее
распространена в культуре. Название с латыни
Стегана переводится как «пепельная».
ЦИННИЯ - многолетнее травянистое
растение, произрастающее в культуре.
Соцветия бывают самых разнообразных
цветов - от фиолетового до белого.
ЦИРЦЕЯ, или: Двулепестник, Колду-
ница, Чаровница - род многолетних трав
семейства кипрейных. Цветки мелкие,
белые или розоватые. Плод
грушевидный или булавовидный, густо покрытый
крючковидными щетинчатыми
волосками. Наиболее распространена Цирцея
альпийская, растущая по сырым и
болотистым мшистым лесам. Иногда
разводится как декоративное растение.
Научное название дано в честь волшебницы
Цирцеи, дочери Персеиды и Гелиоса.
ЦИТВАРНАЯ ПОЛЫНЬ, или Полынь
цитварная - пустынный полукустарник
высотой до 70 см. Растение со
своеобразным запахом, ядовито. Стебли
прямостоячие, одревесневающие, красноватые,
ветвистые в верхней части. Растёт по
речным долинам, в пустынных равнинных
и предгорных районах. Вид полыни, из
семян которой изготовляется лекарство
против глистов.
МАРГЗАИÆГОИ, кæнæ Цикутæ,
кæнæ Дойнаг сæрниз - æнæхъæн дунейы
маргджындæр зайæгой. Зайæгой у хин
йæ зæрдæмæ цæугæ тæфæй æмæ бын-
зæнгæй, кæцы йæ адмæ гæсгæ у урскъ-
уыбылы æмæ булкъы хуызæн. Бынзæнгы
100-200 г фаг сты хъуг амарынмæ, 50-100
г амарынц фысы. Уырыссаг адæмон ме-
дицинæйы дзы пайда кæнынц цармы
низтæн, къæдзнизæн æмæ подагрæйы
ныхмæ.
ТУГХУЫЗ ДЗУАРСÆ, кæнæ: Цине-
рари, Æртхутæггæрдæг - къудзи кæнæ
кæрдæг зайæгой. Ацы дзуарсæйы хуызæн
ис ирд æмдидинтæ, кæцытæ фæзынынц
уазал рæстæг æмæ лæвар кæнынц хæдза-
ры рæсугъддзинад зымæгон æмæрагуал-
дзæг. Махмæ зайы культурæйы. Иæ ном
Стегапа латинаг æвзагы амоны «æрт-
хутæг».
ЦИНИ - бирæазон каердæг зайæгой,
кæцы зайы культурæйы. Иæ æмдидинтæ
сты алыхуызтæ: урсæй райдай æмæ суанг
фиолетон хуызмæ.
ДЫДИДИНСЫФОН, кæнæ: Цирцея
Кæлæнгæрдæг - бирæазон кæрдæг зайæ-
гойтæ мыггаг. Дидинтæ сты лыстæг, урс
кæнæ уардихуыз. Дыргъ у кæрдохуыз
кæнæ старцыхуыз, бæзджын æмбæрзт у
къæдзгонд хъис æрдутæй. Фылдæр пара-
хатдæр у хохагхуыз кæрдæг, уымæл рæт-
ты æмæ цъымара хъуынаджын хъæдты.
Хаттгай йæ зайын кæнынц куыд
декоративен зайæгой. Наукон ном йын радтой
рагон Персеида æмæ Гелиосы чызг дæс-
ны ус Цирцейæйы тыххæй.
ХОРАСАН, кæнæ Хурасан, кæнæ Хо-
раса - æдзæрæгбынатон къудзи зайæгой
70 см бæрзæндæн. Зайæгойæн ис хи-
цæнхуыз тæф, у маргджын. Зæнгтæ сты
растлæууæг, хъæдвыдгонд, сырхбын, къ-
алиуджын уæллаг хайы. Зайы цæугæдæт-
ты дæлвæзты, быдырты æмæ хохрæбын-
ты æдзæрæгрæтты. Скъæлдзойты хуыз,
кæцыйы мыггæгтæй аразынц хос хъун-
цыты ныхмæ.
254

РЫСТЫХОС
ЦИЦЕРБИТА КРУПНОЛИСТНАЯ
- многолетнее травянистое растение
высотой 80-100 см. Стебли обычно
одиночные, прямостоячие. Нижние листья
яйцевидные; средние - широколанцетные;
самые верхние - похожие на листочки
обёртки. Корзинки
широкоцилиндрические. В каждой корзинке обычно 25
голубых язычковых цветков.
ЦМИН ПЕСЧАНЫЙ, или:
Бессмертник песчаный, Соломенный цвет,
Сухоцвет, Златоцвет песчаный -
травянистое растение, высотой 15-30 см.
Цветочные корзинки окружены обёртками из
яркоокрашенных кожистых листочков, не
меняющих окраску и форму при
высыхании. Применяется как желчегонное
средство. Растет на сухих песчаных почвах.
ЦЫРЬ, или Березовый гриб, Чага,
Трутовик косотрубчатый —
многолетний паразитирующий гриб. В основном
встречается на стволах взрослых берез,
реже - на ольхе, рябине, осине.
БИРÆДИДИНСЫФ, кæнæ Броцъеу-
ли, кæнæ Цицербита - иуазон кæрдæг за-
йаегой 80-100 см бæрзæндæн. Зæнгтæ сты
иугай, растлæууæг. Бинаг сыфтæ сты аик-
хуыз; астæуккæгтæ - фæтæнсасаригонд;
уæллæгтæ - сты тухæн сыфты хуызæн.
Тæскъгондтæ сты фæтæнцилиндрон. Алы
тæскъгонды дæр фылдæр хатт вæййы 25
æрвхуыз былгонд дидинтæ.
ЗМИСГÆРДÆГ, кæнæ Хъæмпхуыз,
кæнæ Масттæрæг - кæрдæг зайæгой
15-30 см бæрзæндæн. Дидинджыты
тæскъгондтæ æрхъула сты ирдахуырст
цармгонд дидинсыфты тухæнтæй, кæ-
цытæ бахус уæвгæйæ сæ хуыз æмæ фор-
мæ нæ ивынц. Пайда дзы кæнынц ми-
зынцъаг скъæрынæн. Зайы хус змисджын
бынæтты
РЫСТЫХОС кæнæ: Хуьифыхос,
Бæрзæг, Бæрзы зокъо, - бирæазон æввон-
гхор (паразитон) зокъо. Фылдæр йыл
сæмбæлæн ис зæронд бæрзыты зæнгтыл,
къаддæр хатт - фæрвыл, цъуйыл, урсгæ-
дыбæласыл.
ОН
ч
ш
Щ
э
ю
я
255

ЧАБЕР
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ЧАБЕР, или Чабёр - однолетние
растения, полукустарники или кустарники.
Листья короткочерешковые. Цветки
голубовато-белые, светло-лиловые или
розоватые, собраны в 3-7-цветковые мутовки
в пазухах листьев. Плоды - орешки, от
округлых до яйцевидных, тупые. Чабёр и
чабрец совершенно разные растения.
ЧАБРЕЦ, или Тимьян ползучий, или
Богородская трава - многолетнее
растение- полукустарник (высотой 5-40 см) с
тонкими стволиками, которые
разрастаются по земле. Листочки мелкие, тонкие,
овальной формы. Цветки небольшие,
розовато-фиолетовые, очень красивые.
ЧАГА, или: Березовый гриб, Цырь,
Трутовик косотрубчатый — многолетний
паразитирующий гриб семейства. В
основном встречается на стволах взрослых
берез.
ЧАЙ ЛУГОВОЙ, или Вербейник мо-
нечатый - многолетнее травянистое
растение, 10-60 см в высоту, с ползучим
облиственным стеблем. Листья
округло-яйцевидные, тупые. Из травы
извлекают краску, употребляемую для окраски
шерсти в жёлтый, коричневый и черный
цвета. Лекарственное растение.
ЧАЙ, или Чайный куст, или Камелия
китайская - вечнозеленый кустарник
или небольшое дерево высотой до 10 м с
отстоящими ветвями. Листья очерёдные,
овальные, сверху темно-, снизу
светло-зелёные Цветки душистые, одиночные или
сидят по 2-4 в пазухах листьев.
ЧАЙ КУРИЛЬСКИЙ
КУСТАРНИКОВЫЙ, или Лапчатка, или Пятилист-
ник - прямостоячий или распростертый
кустарник достигающий высоты 50-150
см с ярко-желтыми цветками.
ГÆДÆГИН, кæнæ: Джеджджын,
Джеды, Кондари, Гедигин - иуазон къ-
удзи кæнæ къутæр зайæгой. Сыфтæ сты
цыбыр сыфкъæхтимæ. Дидинтæ сты
æрвхуыз-урс, ирд-кæрдæгхуыз кæнæ уар-
дихуыз. Дыргътæ - æхсæргæндтæ, тым-
былæй аикхуызмæ, къуымых. Гæдæгин
æмæ Джедыгын сты алыхуызон зайæгой-
тæ.
ДЖЕДЫГЫН, кæнæ Басгæрдæг, Да-
дитæ, Итинггæрдæг, Æвдадзæгæрдæг
- бирæазон зайæгой-къудзи (5-40 см)
лыстæг зæнгтимæ, кæцытæ райрæзынц
зæххыл. Сыфтæ сты лыстæг, тæнæг, ова-
лон формæ. Гыццыл дидинтæ уарди-
хуыз-фиолетон, тынг рæсугъд.
БÆРЗÆГ, кæнæ: Бæрзы зокъо Хуыл-
фыхос, Бæрзы зокъо, Рыстыхос - бирæа-
зон æввонгхор зокъо. Фылдæр йыл сæм-
бæлæн ис зæронд бæрзыты зæнгтыл.
УЫГÆРДÆЙНАГ ЦАЙ, кæнæ Цæ-
фыхос - бирæазон кæрдæг зайæгой, 10-60
см бæрзæндæн бырæг сыфджын зæн-
гимæ. Сыфтæ сты тымбыл-аикхуыз,
къуымых. Кæрдæгæй аразынц ахорæн, кæ-
цыйæ ахорынц хъуынтæ бур, морæ æмæ
сау хуызтæй. У хосгæнæг зайæгой.
ЦАЙКЪУТÆР, кæнæ: Цайбæлас,
Цайбæласæ, Цайгæрдседжы къутæр
- æнусонцъæх къутæр кæнæ къаннæг
бæлас 10 м бæрзæндæн ацæугæ къалиу-
тимæ. Сыфтæ сты радгай æвæрд, овалон,
уæлейæ тар-, бынæй ирд-кæрдæгхуыз.
Дидинтæ сты хæрздæфаг, иугæйттæ кæнæ
2-4 сыфты тарты бадынц.
КЪУЛСОЙНÆ, кæнæ Къутæр мæц-
къор - растлæууæг кæнæ хæлиугонд къ-
утæр, кæцыйæн йæ бæрзæнд хæццæ кæны
50-150 см ирд-бур дидинтимæ. Сæм-
бæлæн йыл ис Дард Скæсæны, Сыбыры
æмæ Кавказы.
256

КЪÆБЫРТТÆГ
Встречается на Дальнем Востоке,
Сибири и Кавказе. Растет по берегам рек,
озер,, на каменистых склонах в горах.
ЧАСТУХА, или: Частуха
подорожниковая, Водяной шильник, Алисма -
многолетнее травянистое растение со
стеблевыми листьями на длинных черешках и
небольшими цветками, бледно-розового
цвета. Лекарственное и пищевое
растение, распространенное в болотистых
местностях, в водоемах равнины и в
предгорьях. У него съедобны только
корни, по вкусу напоминающие топинамбур.
За сходство подорожника частуху
называют «водяным подорожником».
ЧЕМЕРИЦА, или: Кукольник, Чемер-
ка, Чермис, Чемеричный корень -
многолетнее травянистое растение с коротким
и толстым корневищем и массой шнуро-
видных корешков. Чемерица смертельно
ядовита! В прошлом ее соком отравляли
стрелы. При отравлении чемерицей у
человека появляются жжение языка,
слюнотечение, жажда и судороги. Для
крупного рогатого скота смертельной дозой
являются 180 граммов корня чемерицы.
Ядовиты и ее семена. Встречаются
следующие виды растения: Чемерица белая,
Чемерица черная и Чемерица Лобеля.
ЧЕРЕДА ТРЕХРАЗДЕЛЬНАЯ., или
Биденс или Золотушная трава -
однолетние травянистые растения. Стебель
прямой, ветвистый, до 80 см высотой.
Листья супротивные. Цветки бесполые,
язычковые, желтые.
ЧЕРЁМУХА, или: Черёмуха
обыкновенная, Черёмуха птичья, Черёмуха
кистевая - деревце, дерево или
крупный кустарник высотой 0,6-10 м, крона
удлинённая, густая. Цветки белые (реже
розоватые), собраны в длинные густые
поникающие кисти длиной, с сильным
запахом, на цветоножках. Плод -
шаровидная чёрная костянка сладкая, сильно
вяжущая.
Зайы цæугæдæтты æмæ цадты был-
гæрæтты, хæхты дурджын фæхстыл.
ДОНЫ ДУГЬЫСЫФ, кæнæ Алисмсе
- бирæазон кæрдæг зайæгой зæнгджын
сыфтимæ æмæ лыстæг дидинтимæ,
фæлурс уардихуызтæ. Хосгæнæг кæнæ
хæринаг зайæгой, кæцы парахат у цъы-
мара бынæтты, быдырты донуæтты æмæ
хохрæбынты. Бæззынц хæрынæн æр-
мæстдæр йæ уидæгтæ, сæ ад у хуыскъ-
æлы ады хуызæн. Дугъысыф хуызæн кæй
у уый тыххæй зайæгойы хонынц «доны
дугъысыф»
МАРГГÆРДÆГ, кæнæ: Кæндус, Кæл-
мхос, Кагихос, Сылгæндыс, Нæлгæн-
дыс - бирæазон кæрдæг зайæгой (170
см) цыбыр æмæ ставд бынзæнгимæ æмæ
бирæ синагхуыз уидагтимæ. Зайæгой у
тынг маргджын! Раздæр иу йæ лæмæрст
донæй магджын кодтой фаттæ. Куы дзы
фæхъæстæ вæййы адæймаг уæд йæ взаг
райдайы судзгæ, сæткæлын райдайы,
дойны æмæ гæндзæхтæ цæгъдын. Егъ-
ау сыкъаджын фос мæлæты фаг у зайæ-
гойы 180 граммы. Йæ мыггæгтæ дæр сты
маргджын. Сæмбæлæн зайæгойы ахæм
хуызтыл: Урс марггæрдæг, Сау марг-
гæрдæг, Хохаг марггæрдæг.
ÆРТДИХОН, кæнæ Æртæдихон - иу-
азон кæрдæг зайæгой. Зæнг у раст, къабу-
зджын, 80 см высотой. Сыфтæ сты ных-
мæвæрд. Дидинтæ сты æнæрдон, былон,
бур
КЪÆБЫРТТÆГ, кæнæ: Саууес, Са-
виес, Къæбæрттæг, Къæбурттæг, Туф-
гъæдæ, Тæфгьæдæ - къаннæг бæлас,
бæлас кæнæ егъау къутæр, бæлассæр у
даргъгонд, бæзджын. Дидинтæ сты урс
(стæм хатт уардихуыз), æмбырд сты дар-
гъ бæзджын цупалты тынг тæфгæнаг.
Дыргъ у адджын къорихуыз сау аппæг, ис
йын тынг хус ад.
257

ЧЕРНИКА
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
И
К
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ЧЕРЕМУХА МАГОЛЕБСКАЯ, или:
Антипка, Вишня магалебская, Магалеб-
ка, или Кучина, Душистая Вишня —
дерево 10-12 м высоты или кустарник с
густолиственной раскидистой кроной, с
белыми и душистыми цветками. Долговечная,
живет до 200 лет.
ЧЕРЕМША ГОРНАЯ - многолетнее
травянистое растение с удлиненной
луковицей.
ЧЕРЕМША, или: Лук медвежий,
Дикий чеснок, Колба - многолетнее
травянистое растение. Луковица удлиненная,
толщиной около 1 см. Стебель трехгранный,
высотой 15-50 см, при основании одетый
влагалищами листьев. Листочки белые,
тупые или островатые.
ЧЕРЕШ - многолетнее травянистое
растение высотой до 1.м. Имеет длинные
листья. Немного напоминает лук-порей,
но лукового вкуса и запаха не имеет.
Используют, как шпинат, в отварном виде,
едят с чесноком или жареным.
ЧЕРЕШ ПРЕДСТАВИТЕЛЬНЫЙ,
или Эремурус представительный -
многолетнее травянистое растение до 1-1,5 м
высотой. Стебель простой, безлистный.
Листочки желтые. В России
распространяется на Северном Кавказе; одна
популяция в Северной Осетии в бассейне реки
Ардон. Растение занесено в Красные
книги России и РСО-А.
ЧЕРЕШНЯ, или Вишня птичья -
дерево высотой до 30 м. Ствол ровный, с
гладкой коричнево-лиловой, лоснящейся
корой. Плоды круглые, темные, на вкус
горьковатые. Встречается от
низменности до среднегорья, в лесах, по опушкам.
ЧЕРНИКА, или Черника
обыкновенная - кустарничек семейства
брусничных, высота 15-40 см, с
угловато-ребристыми ветвями и опадающими на зиму
листьями. Цветки одиночные,
поникающие, кувшинчато-шаровидные,
зеленовато-розоватые. Плод - большая или
маленькая шаровидная ягода, чёрная, с
сизым налетом.
ТÆФХЪÆД, кæнæ: Къæбырттæг,
Къыбыттæг, Къæбырццæг, Тæфхъæл,
Къæбæрттæг, Сауес, Късебырттæг
- 10-12 м бæрзæндæн бæлас къутæр
бæзджынсыфтæрджын фæйнæрдæм ты-
гъд бæлассæримæ, урс æмæ хæрздæфаг
дидинтимæ. Цæры 200 азы.
СКЪУДА - бирæазон кæрдæг зайæгой
даргъгонд хъæдындзæгимæ.
ДАВОН, кæнæ: Давонæ, Дабонæ, Пъер-
цæг, Арсы хьæдындз, Талакъуда - бирæа-
зон кæрдæг зайæгой. Хъæдындзæг у
даргъгонд, 1 см стæвдæн. Зæнг у æртæтигьон,
15-50 см бæрзæндæн, бынæй æмбæрзт
сыфты хъæбысгондтæй. Дидинсыфтæ сты
урс, къуымых кæнæ цыргъгонд.
МÆНГХЪÆДЫНДЗ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 1 м бæрзæндæн. Ис йын
даргъ сыфтæ. Гыццыл зæрдыл лæууын
кæны зæнгы хъæдындзы (праса), фæлæ
хъæдындзы ад æмæ тæф нæ кæны. Пайда
дзы кæнынц куыд голмандзыйæ, фыхæй,
хæрынц æй нурыимæ кæнæ фыххæрина-
гимæ
РУВАСГÆРДÆГ, кæнæ: Руваскъ-
æдзил, Эремурус - бирæазон кæрдæг
зайæгой 1-1,5 см бæрзæндæн. Зæнг у
хуымæтæг æнæсыф. Дидинсыфтæ сты
бурхуыз. Уæрæсейы парахат у Цæгат
Кавказы; Цæгат Ирыстоны фылдæр зайы
Æрыдоны доны былгæрæтты алыварс,
Хает у Уæрæсейы æмæ Ирыстоны Сырх
чингуытæм
РАГБАЛ, кæнæ: Адджын бап, Рагхъ-
æддаг бал, Гурдзиаг бали - 30 м бæрзæн-
дæн бæлас. Зæнг у раст, лæгъз морæ-кæр-
кусæгхуыз, æрттиваг цъаримæ. Дыргътæ
сты тымбыл, тар, мает. Зайынц дæлвæзæй
суанг астæухæхтæм, хъæдты, æрдузты.
САУНÆМЫГ, кæнæ Саунæмуг, кæнæ
Чела - мæцкъуыйы бинонтæй къудзи,
15-40 см бæрзæндæн, къæдз-фæрскджын
къалиутимæ æмæ зымæх æрхауæг сыф-
тимæ. Дидинтæ сты иугай, зæбул, хъуы-
рау-къоригонд, кæрдæгхуыз-уардихуыз.
Дыргъ у стыр кæнæ чысыл къорихуыз
гага, сау, цъæхбын салфæвæрд.
258

САУЧЫЛАУИ
ЧЕРНИКА КАВКАЗСКАЯ, или
Черничник кавказский - высокий кустарник
или деревцо высотой до 3 м со
съедобными плодами. Цветки красновато-белые.
Плоды - черные, шаровидные ягоды,
съедобны. Листья используются для чая.
Реликт.
ЧЕРНОГОЛОВКА
ОБЫКНОВЕННАЯ - многолетнее травянистое
растение, голое или редко опушенное, с
ползучим корневищем. Стебель
четырехгранный, бурый, слабоветвистый. Листья
супротивные, яйцевидные, тупые. Венчик
сине-фиолетовый, реже желто-белый.
Русское название рода дано за
темнеющие после цветения соцветия.
ЧЕРНОГОЛОВНИК КРОВОХЛЕБ-
КОВЫЙ - многолетнее травянистое
растение высотой 30-60 см. Листья
яйцевидные или почти округлые, при основании
сердцевидные, опушенные. Цветочные
головки на длинных ножках, шаровидные
или эллиптические. Русское название
«кровохлебка» - перевод с латинского
названия 5ап§ш50гЬа оггкшаНз, и указывает
на одно из лечебных свойств, а именно
на способность останавливать
кровотечения.
ЧЕРНОКОРЕНЬ, или: Пёсий язык,
Собачий корень, Крысогон — травянистое
растение с цветочками темно-красного
цвета. Высота его может быть в пределах
40-100 см. Листочки похожи на собачий
язык, да и запах чернокорень имеет
специфический. Унюхав этот запах, мыши,
крысы и даже кроты никогда не
переступят через него. Следует путать его с
чёрным корнем, овощным растением, ничего
общего между ними.
ЧЕРНАЯ СЛИВА - древесное
растение, которую выращивают во многих
странах мира, является результатом
скрещивания таких растений, как терновник
и алыча. Благодаря этому чернослив
обладает не только стойкостью к
неблагоприятным климатическим условиям, но
и великолепными вкусовыми качествами.
ЧЕЛА, кæнæ Кела, кæнæ Кавка-
заг саунæмыг - бæрзонд къутæр кæнæ
бæласгонд 3 м бæрзæндæн. Дидинтæ сты
сырхбын-урс. Дыргътæ сты сау, къори-
хуыз гагатæ, хæрынæн бæзгæ. Сыфтæ
бæззынц цай кæнынæн. У реликт.
РИАНИ - бирæазон кæрдæг зайæгой,
гæмæх кæнæ стæмпакъуыгонд, бырæг
бынзæнгимæ. Зæнг у цыппартигъон, тар-
бур, гæзæмæ къабузджын. Сыфтæ ных-
мææвæрд, аикхуыз, къуымых. Дидинху-
ды хуыз у цъæх-фиолетон, къаддæр хатт
бур-урс. Уырыссаг ном йын радтой йæ
æмдидин фæстагмæ тар кæнын кæй рай-
дайы уый тыххæй.
ТУГУРОМÆГ - бирæазон кæрдæг за-
йæгой 30-60 см бæрзæндæн. Сыфтæ сты
аикхуыз кæнæ тымбыл яввахс, бынæй
зæрдæхуыз, пакъуыгонд. Дидинты къ-
оппасæртæ сты даргъ къæхтыл, къори-
хуыз кæнæ эллиптикон. Уырыссаг ном
«тугнуазæг» у тæлмацгонд латинаг ном
5ап§швогЬа оплстаПз-æй, æмæ амоны йæ
дзæбæхгæнæн миниуджытæй иуы, сæр-
магондæй йæ бон тугцæуæн бауромын
кæй у, уый тыххæй.
МЫСТЫХОС, кæнæ: Куыдзы севзаг,
Уырысур - кæрдæг зайæгой тар-сырх ди-
динтимæ. Йæ бæрзæнд вæййы 40-100 см.
йæ сыфтæ сты куыдзы æвзаджы хуызæн,
æмæ зайæгойы тæф дæр у спецификой.
Куы йæм басмудой ацы тæфмæ мыстытæ,
уырытæ æмæ ма суанг куырммыст дæр,
уæд йæ цурты никуыал ацæудзысты. Нæ
йæ хæццæ кæнын хъæуы сау уидагимæ,
халсар зайæгоимæ, се ’хсæн иумæйагæй
ницы ис.
САУЧЫЛАУИ, кæнæ Цъупчылауи -
бæлас зайæгой, кæцыйы садзынц бирæ
бæстæты, æмæ рауайы æхсынцъы æмæ
каконы иумæ дзуарсæйæ. Уый фæрцы за-
йæгой у канд тынг фæразон æвзæр клима-
тон уавæртæн, фæлæ ма йæм ис диссаджы
ады миниуджытæ
259

ЧЕРТОПОЛОХ
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ЧЕРНОТАЛ, или Верболаз -
кустарник или дерево высотой до 13 м. Ствол
и побеги имеют коричневую блестящую
кору. У этого вида ив красивые
тёмно-зелёные блестящие листья. Встречается в
зарослях сырых кустарников, на сырых
участках лесов, по берегам рек.
ЧЕРНУШКА ПОСЕВНАЯ -
однолетнее травянистое растение с прямым
ветвистым стеблем, высотой 20-30 см.
Листья длиной серо-зеленого цвета.
Плоды-листовки, содержат многочисленные
трёхгранные морщинисто-бугорчатые
семена.
ЧЕРНЫЙ КОРЕНЬ, или: Сладкий
корень, Скорцонера испанская,
Козелец — двухлетнее травянистое растение.
Стебель простой (до 1 метра высотой) с
продолговато-ланцетными острыми
листьями. Грязно-красные цветки собраны
в длинные завитки, собранные метелкой.
В народной медицине употребляется от
ломоты, боли в костях и т. П.
ЧЕРНЫЙ ПАПОРОТНИК, или
Страусово перо, или Страусопер -
многолетнее спороносное растение
папоротник. Листья крупные, нежные, мягкие,
изогнутые.
ЧЕРТОВА ТРУБКА, или Дифелипея
красная - паразитический поликарпик
с высотой 20-25 см и с крупными
ярко-красными, алыми бархатистыми
цветками. Листья чешуевидные, яйцевидные,
стеблеобъемлющие. Паразитирует на
корнях луговых трав. Редкое растение.
ЧЕРТОВО ДЕРЕВО, Арапия,
Шип-дерево - небольшие деревья, часто
колючие кустарники или многолетние
травы. Цветки в зонтиках собраны в
метельчатые соцветия. В Осетии
культивируется.
ЧЕРТОПОЛОХ, или Татарник -
травянистое двулетнее растение. Ветвистый
прямой стебель в высоту достигает двух
метров. Листья зубчатой формы,
покрыты колючками. Соцветие в виде корзинки
также покрыто колючками, имеет яркий
фиолетовый цвет.
МОРÆТАЛА - къутæр кæнæ бæлас
13 м бæрзæндæн. Зæнг æмæ талатæн ис
морæ æрттиваг цъар. Хæрисы ацы хуы-
зæн ма ис рæсугъд тар-кæрдæгхуыз æрт-
тиваг сыфтæ. Сæмбæлæн йыл ис уымæл
къутæрты пъазбынты, хъæдты уымæл
рæтты, доныбылгæрæтты.
СОЛОНДЖИ, кæнæ Солондзи - иу-
азон кæрдæг зайæгой раст къабузджын
зæнгимæ, 20-30 см бæрзæндæн. Сыфтæ
сты дзæрой-кæрдæгхуыз. Дыргътæ сты
сыфдыргътæ, кæцыты ис бирæнымæцон
æртæтигьон æнцъылд-къуыбар мыггæг-
тæ.
САУУИДАГ - дыууæазон кæрдæг за-
йæгой. Зæнг у хуымæтæг (1 м бæрзæн-
дæн) дæргъæццон-сасаригонд цыргъ
сыфтимæ. Чъизи-сырх дидинтæ æмбырд
сты даргь дадалиты, уыдон та боцкъоты.
Адæмон медицинæйы дзы пайда кæнынц
буарыцъæл низæн, стджыты рыстæн æмæ
а. д.
САУЦИЛ, кæнæ Страусы снс-бирæа-
зон рæзгхæссæг цил зайæгой. Сыфтæ сты
егъау, талас, фæлмæн, къæдзгонд
ЛУЛÆДИДИН, кæнæ Хæйрæглулæ,
кæнæ Дифелепи - æввонгхор поликарпик
20-25 см бæрзæндæн егъау ирд-сырх, сы-
рхид хъæдабæгонд дидинтимæ. Сыфтæ
сты хæрвхуызтæ, аикхуызтæ, зæнгыл
æртымбылуæвджытæ. Æввонгхор цард
кæны уыгæрдяны кæрдæджыты уидæг-
тыл. У æстæм зайæгой
ИБЛИСБÆЛАС, кæнæ Арапи - ныл-
лæг бæлас, арæхдæр къутæрбæлас кæнæ
та бирæазон кæрдæг. Йæ дидинтæ æмбы-
рд сты уисойхуыз æмдидиты. Ирыстоны
фылдæр зайы культурой æгъдауæй.
СЫНДЗГÆРДÆГ, кæнæ: Гукка, Гок-
ка, Бæхысындз, Бæхсиндзæ - дыазон
кæрдæг зайæгой. Къабузджын раст зæн-
гы бæрзæнд схæццæ вæййы 2 метрмæ.
Сыфтæ сты дæндаггонд, сындзытæй æм-
бæрст.
260

ТРАПА
Растение могут нанести животным
травмы колючками, плодами с острыми
остями. Выделяют следующие виды
растения: Чертополох колючий и
Чертополох курчавый.
ЧЕСНОК - многолетнее травянистое
растение из рода Лук. Одно из старейших
и известнейших пищевых растений,
чеснок имеет острый вкус и жгучий резкий
запах, который очень долго не
выветривается.
ЧЕСНОЧНИЦА ЧЕРЕШЧАТАЯ,
или Чесночница лекарственная -
растение с запахом чеснока, лекарственное
травянистое, двулетнее, высотой 80-100
см. Стебли - одиночные, снизу -
опушенные. Листья - цельные. Цветки - белые,
мелкие, с 4 лепестками. Плоды -
четырехгранные, длинные, раскрывающиеся
стручки.
ЧЕСНОЧНЫЙ ГРИБ, или Чесночник
- это лесной, всесезонный гриб.
Появляется преимущественно весной, летом
и осенью, однако и зимой при условии
наступления продолжительной
оттепели можно встретить на лесных
проталинах. Гриб селится большими группами
на опавшей хвое, у основания стволов и
пней.
ЧЕЧЕВИЦА - низкорослые
травянистые растения. Стебель сильно
ветвящийся. Листья парноперистые, очередные.
Цветки мелкие, белые или голубоватые.
Плод - короткий, приплюснутый с обеих
сторон боб, содержащий 1-3 семени.
ЧИЛИГА, Чилиги - колючий
кустарник, вид желтой акации. Народное
название Дерезы.
ЧИЛИМ, или: Рогульник, Водяной
орех, Водяной каштан, Рогульки, Чёртов
орех - водная однолетняя трава. Стебель
чилима находится под водой, развивается
весной из плода и достигает поверхности
воды. Имеет 3,6-5 м в длину. См.
Рогульник.
Æмдидин та у тæскъгонд æмæ уый
дæр у æмбæрст сындзытæй, ис йын фио-
летон хуыз. Зæйæгой цæрæгойтæн скæны
цæфхъæнтæ йæ сындзытæй æмæ дыргъты
цыргъ сыгтæй. Æвзарынцзайæгойы ахæм
хуызтæ: Бсехсындз æмæ Каконсындз.
НУРЫ, кæнæ Бодæн - хъæдындзы
мыггагæй бирæазон кæрдæг зайæгой.
Рагонддæр æмæ зындгондæр хæринаг за-
йæгой, ис йæм карз ад, æмæ судзаг тæф,
кæцы бирæ рæстæгмæ нæ фесæфы.
МÆНГНУРЫ - нурыйы тæфгæ-
наг дыазон, хосгæнæг кæрдæг зайæгой,
80-100 см бæрзæндæн. Зæнгтæ сты иугай,
бынæй пакъуыджын. Сыфтæ сты æнæхъ-
æн. Дидинтæ - урс, лыстæг, 4 дидинсы-
фимæ. Йæ дыргътæ сты цыппартигъон,
даргъ, гомгæнаг кæрддзæм (дзæкъулæг).
НУРЫЗОКЪО - хъæддаг, алырæстæ-
ггон зокъо. Фылдæр хатт фæзыны уал-
дзæджы, сæрды æмæ фæззæджы, фæлæ
хъарм рæстæг бирæ куы ахæссы зымæг
уæддæр йыл фембæлæн ис хъæды митты
атайæнты. Зокъо бирæ къордтæй æрцæры
æрхауд хихджын бæлæстыл, бæлæсты
бын æмæ бындзæфхæдтыл
ТЪÆПÆНХЪÆДУР, кæнæ: Тъæпæн
хъæдорæ, Лыстæг хъæдур, Угрехели - къ-
аннæг кæрдæг зайæгойтæ. Зæнг у тынг
къабузджын. Дидинтæ сты лыстæг, урс
кæнæ æрвхуыз. Дыргъ у дыууæ æрдыгæй
тъæпæнгонд хъæдур, 1-3 мыггагимæ.
ЦИЛИК, кæнæ Цилиг - сындзджын
къутæр, бур акъацийы хуызтæй. У зайæ-
гой бурдзалæйы адæмон ном.
ТРАПА, кæнæ: Донысыф, Доны æхсæр
- иуазон доны кæрдæг. Йæ зæнг ис доны
бын, райдайы рæзын уалдзæг йæ дыргъ-
æй æмæ доны уæлцъармæ схизы. Иæ дæр-
гъ у 3,6-5 м. Кæс Донысыф.
261

ЧИСТОТЕЛ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ЧИНА - однолетние и многолетние
корневищные и клубневые травянистые
растения. Стебли четырехгранные,
многие полегающие, цепляющиеся и
вьющиеся, иногда прямостоячие, высотой 15-20
см (до 1,5 м). Листья
продолговато-ланцетовидные. Соцветие из одного, реже из
двух белых, пурпурово-фиолетовых,
жёлтых, оранжевых, сине-лиловых или
розовых цветков. Плод - двукрылый боб. На
территории Осетии встречаются: Чина
голубая, Чина клубненосная, Чина лесная,
Чина луговая и Чина шершавая.
ЧИНАРА, или Платан восточный
- древесное растение. Имеет плотную,
твердую древесину, которая хорошо
обрабатывается и отделывается. Плод у
дерева состоит из многих орешков, который
весит всю зиму на дерево, а весной
распадается на отдельные орешки и разносится
ветром.
ЧИСТЕЦ - многолетние, реже
однолетние травянистые растения или
полукустарники, часто густо опушённые до
100 см высотой. Листья расположены
супротивно. Цветы розовые, пурпуровые,
белые или жёлтые. Плод - трёхгранный,
яйцевидный или продолговатый орешек.
Выделяют следующие виды: Чистец
болотный и Чистец лесной.
ЧИСТОТЕЛ, или: Бородавник, Жел-
тамлечник, Бородавник, Бородавочник,
Чистяк, Желтомолочник, Ласточкина
трава, Светлая трава, Ласточкина
трава - многолетнее травянистое растение.
Растения имеют прямой, ветвистый
стебель высотой 50-100 см, на изломе
выделяющий капли густого млечного сока,
который на воздухе немедленно
окрашивается в оранжево-красный цвет. Листья
черешковые, цветки золотисто-жёлтые.
Отвар из цветов и стеблей этого
растения заживлял болячки, коросты, сыпи на
коже. Тело становилось чистым, поэтому
и зовется растение чистотел.
БÆЗА-БÆЗА - иуазон æмæ бирæа-
зон бынзæнгон æмæ хъуымбылон кæрдæг
зайæгойтæ. Зæнгтæ сты цыппартигъон,
бирæтæ хуысгæ, хæцгæ æмæ тыхсгæ, хат-
тгай та растлæууæг, 15-20 см (1,5 м онг)
бæрзæндæн. Сыфтæ дæргъæццон-сасари-
гонд. Æмдидин арæзт у иу, къаддæр хатт
дыууæ, сæнтсырх-фиолетон, бур, талгъ-
æр, цъæх-кæркусæгхуыз кæнæ уардихуыз
дидинтæй. Ирыстоны зайынц бæза-бæ-
зайы ахæм хуызтæ: Æрвхуыз бæза-бæ-
за, Хъуымбылхæссæг бæза-бæза, Хъæд-
даг бæза-бæза, Уыгæрдæны бæза-бæза,
Дсерзæг бæза-бæза,
АРЗАЧЪЕРА, кæнæ: Тæрс, Чеса, Чъ-
андара, Тæрсæ - бæлас зайæгой. Ис йын
æнгом, хъæбæр хъæдвыд, кæцыйæ у æн-
цонкусæн дзаумæттæ аразгæйæ. Бæласы
дыргъ арæзт у цалдæр æхсæртæй æмæ
аугъдæй фæлæууы зымæг бæласыл, уал-
дзæг та ныппырх вæййы хицæн æхсæр-
тыл æмæ сæ дымгæ ахæссы.
ДЫТЛÆГ, кæнæ Цъирæнгæрдæг -
бирæазон, къаддæр хатт иуазон кæрдæг
зайæгой кæнæ къудзитæ, арæх бæзджын
пакъуыгондæй, 100 см бæрзæндæн.
Сыфтæ сты ныхмææвæрд. Дидинтæ
уардихуыз, сæнтсырх, урс кæнæ бур. Дыргъ у
æртæтигъон, аикхуыз кæнæ дæргъæццон
æхсæр. Хицæн кæнынц Цъымарайы дыт-
лæг æмæ Хьæддаг дытлæг (Калмгæрдæг)
ЦЪУТХАЛХОС, кæнæ: Чъехагсырды
хос, Уыдырныхос, Удурни хуассе, Борд-
зæгьдзæгъагæ, Сыгъдæгбуар - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Зайæгойтæн ис раст,
къабузджын зæнг, 50-100 см, кæцы асæт-
гæйæ уадзы бæзджын æхсырджын дыргъ-
дон æртахгай, уый та уæлдæфы уайтагъд
сахуырсы талгъæр-сырх хуыз. Сыфтæ
сты сыфкъæхтимæ, дидинтæ зæрин-бур-
хуыз. Зайæгойы дидинты æмæ зæнгты
цымгæйæ дзæбæх кæнынц цъутхæлты,
хæлмæгты, буары рафасты. Буар свæййы
сыгъдæг, æмæ уый тыххæй хуыйны сыгъ-
дæг буар.
262

БОРХОР
ЧИСТЯК - многолетние травянистые
растения с клубеньковыми корнями.
Листья в большом количестве в
прикорневой розетке, также спирально вдоль
стебля. Листья и цветок покрыты словно
лаком, ощущение свежевыкрашенности,
чистоты, отсюда и чистяк.
ЧУБУШНИК - листопадные
кустарники. Листья супротивные, простые, на
коротких черешках. Соцветие - кисть
состоящая из 3-9 цветков. Цветки
белые, кремово-белые, или желтоватые. В
России часто этот кустарник
неправильно называют жасмином за выраженный
сладкий аромат цветков. Растение-экзот
ЧУМИЗА, или Чёрный рис, или
Головчатое просо - однолетнее кормовая и
зерновая культура семейства Злаки, или
Мятликовые
КЪÆДЗУСÆГ, кæнæ Къадзусæг, Сы-
гъдæгон - бирæазон кæрдæг зайæгой хъ-
уымбылгонд уидæгтимæ. Сыфтæ бирæ-
нымæцонæй æмбырд сты уидагрæбын
пакаарæзтæй. Сыфтæ æмæ дидинæг цыма
лакæй æмбæрст сты, уыйау зынынц нога-
хуырстæй, сыгьдæгæй, ардыгæй йæ ном
сыгъдæгон.
САХЪÆД - сыфтæркалæг къутæр.
Сыфтæ сты ныхмææвæрд, хуымæтæг,
цыбыр сыфкъæхтыл. Дидинты хуыз вæй-
йы урс, фæлбур-урс, кæнæ бурбынтæ.
Уæрæсейы арæх ацы къутæры раст нæ
хонынц тыфхъæд йæ дидинты адджын
тæфы тыххæй. Зайæгой у экзот.
БОРХОР, кæнæ Борхуар, Чумиза - иу-
азон холлаг æмæ хоры культурæ, фæсалы
мыггагæй
263

ШАФРАН
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
ШАЛФЕЙ, или Сальвия -
многолетние травянистые растения и кустарники.
Стебли растения прямые,
сильно-облиственные, ветвистые, снизу
деревянистые, сверху травянистые. Листья
простые или перистые. Венчик двугубый;
верхняя губа шлемовидная, серповидная
или прямая. Растение имеет сильный
ароматный запах. Используются листья,
молодые веточки, а также цветущие
верхушки. Встречаются: Шалфей
дагестанский, Шалфей железистый или Шалфей
клейкий, Шалфей зеленый, Шалфей
лекарственный, Шалфей лесной, Шалфей
луговой, Шалфей мутовчатый и Шалфей
эфиопский.
ШАМПИНЬОН - съедобный серова-
тобелый гриб. Шляпка массивная,
плотная, сначала округлая, с возрастом
становится всё более плоской. Поверхность
гладкая, либо покрыта тёмными
чешуйками; цвет - от белого до буроватого и
коричневого.
ШАНДРА ОБЫКНОВЕННАЯ, или:
Постенная шандра, Былица болотная -
многолетнее, реже однолетнее
травянистое растение. Стебли высотой 15-75 см,
простые или ветвистые, в нижней части
беловато-войлочные, волосистые.
Венчик белый.
шафран - многолетние клуб не
луковичные травянистые растения. Листья
прикорневые, линейные, появляются
вовремя или после цветения. Цветки
одиночные. По окраске цветков виды делятся на
две группы: жёлтоцветковые и синецвет-
ковые. Именно цвет лежит в основе
современного названия - «шафран»
происходит от арабского слова «зафран», что
в переводе обозначает «быть желтым».
Шафран эфемер или эфемероид.
Встречаются: Шафран долинный, Шафран
сетчатый (Крокус полосатый).
ЛÆСЫФ, кæнæ: Лæсуф, Мыдгæрдæг,
Мудгæрдæг - бирæазон кæрдæг зай-
æгой æмæ къутæртæ. Иæ зæнгтæ сты
раст, тынгсыфтæрджын, къабузджын,
бынæй хъæдвыдгонд, уæлейæ та кæрдæ-
ггонд. Сыфтæ сты хуымæтæг кæнæ сис-
хуыз. Дидинхуд у дыбылон, уæллаг был
у такахуыз, æхсырфхуыз кæнæ раст. Ис
йын хъæддых буддæф. Пайда кæнынц
сыфтæй, æрыгон къабузтæй æмæ йæ ди-
динджын цъуппæй. Сæмбæлæн ис Кавка-
заг лæсыфыл, Лазсыфыл, Арæнгæрдæгыл,
Хосгæнæг лæсыфыл, Хъæддаг лæсыфыл,
Уыгæрдæны лæсыфыл, Змæнтæнгонд лæ-
сыфыл æмæ Пакъуы лæсыфыл.
ТАМАСОКЪО, кæнæ Шампинон -
хæрынæн бæзгæ зокъо, йæ пакасæр у
егъау, мæстæг, раздæр тымбылгонд, уый
фæстæ свæййы тъæпæндæр. Уæлцъар у
лæгьз, кæнæ æмбæрзт у тар хæрвытæй;
йæ хуыз вæййы урсæй тарбурмæ æмæ
морæмæ.
ХУЫФÆГХОС - бирæазон, къаддæр
хатт иуазон, кæрдæг зайæгой. Зæнгтæ
15-75 см бæрзæндæн, хуымæтæг кæнæ
къабузджын, бинаг хайы урс-нымæтгод,
æрдуджын. Дидинхуд у урс.
САФРАН, кæнæ Уæдæрттæг - бирæа-
зон хъуымбылхъæдындзæгон кæрдæг за-
йæгой. Сыфтæ сты уидагрæбыйнæгтæ,
уадздзæгонтæ, фæзынынц дидинкалæн
рæстæг кæнæ уый фæстæ. Дидинтæ сты
иугай. Сæ дидинты хуызмæ дих кæнынц
дыууæ къордыл: бурдидинджытæ æмæ
цъæхдидинджытæ. Иæ ном дæр цæуы
йæ дидинты хуызæй - «шафран» цæуы
араббаг дзырдæй «зафран», кæцы амоны
«бур уын». У эфемер кæнæ эфемериод.
Сæмбæлæн ис: Дæлвæзаг сафран æмæ
Хызджын уæдæрттæг
264

УАГЬЫЛЫ
ШЕЛКОВАЯ АКАЦИЯ или Алъбиция
- дерево или кустарник семейства
бобовых с крупными листьями. Цветки с ярко
окрашенными тычиночными нитями. На
Кавказе разводят как декоративное.
Встречается на станции юннатов в г. Моздоке.
ШЕЛКОВИЦА БЕЛАЯ, или Тут, или
Тутовое дерево - дерево из семейства
тутовых, растет в предгорьях и нижнем
поясе гор. В республике встречается как
в культуре, так и одичало. Плоды очень
сладкие, употребляются в пищу в свежем
и сушеном (переработанном) виде.
Листья используются на выкормку
шелкопряда.
ШЕЛЮГА, или: Ива остролистная,
Ива волчниковая, Верба, Ветла, Лоза -
деревья (до 10-15м) или высокие
кустарники покрыты сизым налётом. Листья
узкие, остро мелкопильчатые.
ШИКША, или Вороника, или
Водяника - низкий вечнозелёный кустарничек
с узкими и плотными листьями. Цветки
мелкие, пазушные, трёхчленные. Плод
- ягодовидная косточка с водянистым и
чуть сладковатым соком. Распространена
выше 1700 м. Лекарственное растение
ШИП-ДЕРЕВО, или Чертово дерево,
или Аралия - небольшое дерево, часто
колючий кустарник, или многолетняя трава.
Цветки в зонтиках собраны в
метельчатые соцветия. В Осетии культивируется.
ШИПОВНИК, или Дикая роза -
кустарник семейства Розовые высотой
0,75-2 м. Шипы различных размеров,
тонкие, прямые, обычно расширенные при
основании, самые крупные равны или
длиннее самых крупных листочков.
Цветки одиночные, на длинных цветоножках,
усаженных игольчатыми шипиками.
Отсюда название. Лепестки крупные, белые
или изжелта-белые. Плоды шаровидные
или сплюснуто-шаровидные, в зрелом
состоянии черноватые. Различают 13 видов
шиповника, из которых 4 являются
эндемиками: Шиповник собачий, Шиповник
Зарамагский, Шиповник Проханова и
Шиповник Сванетский.
ЗÆЛДАГ АКЪАЦИ, кæнæ Албици -
хъæдурджын бинонтæй бæлас кæнæ та
къутæр стыр сыфтимæ. Йæ дидинтæ ирд
ахуырст дидихаутимæ. Кавказы æмбæлы
декоративен зайæгойæ. Ирыстоны ис
Мæздæджы æвзонг фæсивæды станцæйы.
ТУТА, кæнæ Тутабæлас - тутайы би-
нонтæй бæлас, зайы хохрæбынты æмæ
хæхты бинаг тæлмыты. Ирыстоны зайы
куыд культурæйы, афтæ у хъæддагæй дæр.
Дыргътæ сты тынг адджын, хæрынæн сæ
пайда кæнынц ногтæй æмæ хус хуызы
дæр. Иæ сыфтæй пайда кæнынц цыллæ-
ггæлæбутæн холлагæн.
СЫРХХÆРИС, кæнæ: Донхæрис,
Донæхсинцъæ, Иердзи, Нерджи -
бæлæстæ (10-15 м онг) кæнæ бæрзонд къ-
утæртæ кæцытæ æмбæрзт сты цъæхбын
фæлгьуыз. Сыфтæ сты нарæг, цыргъ лы-
стæхырхонтæ.
ДОНЫСАУНÆМЫГ, кæнæ Рагона -
къаннæг æнусонцъæх къудзи нарæг æмæ
æнгом сыфтимæ. Лыстæг дидинтæ сты та-
ронтæ, æртæуæнгонтæ. Дыргъ у гагахуыз
аппæг донджын æмæ чысыл адджынгонд
дыргъдонимæ. Зайы 1700 м бæрзонддæр.
У хосгæнæг зайæгой.
СЫНДЗБÆЛАС, кæнæ Арали - ныл-
лæг бæлас, арæхдæр къутæрбæлас кæнч
та бирæазон кæрдæг. Йæ дидинтæ æмбы-
рд сты уисойхуыз æмдидиты. Ирыстоны
фылдæр зайы культурой æгъдауæй.
уагъылы, кæнæ: Уæгъæли, Уагъли, Уæ-
гьели -уардийы бинонтæй къутæр 0,45-2
м бæрзæндæн. Сындзытæ сты алы бæр-
цытæ, лыстæг, раст, фылдæрхатт бынæй
фæтæнгонд, се стырдæртæ сты стырдæр
сыфты бæрц, кæнæ даргъдæр, Дидинтæ
сты иугай, даргъ дидинкъæхтыл, кæ-
цытыл бадт сты судзингонд сындзытæ.
Ардыгæй йæ уырыссаг ном дæр. Дидин-
сыфтæ сты егъау, урс кæнæ тынг урс. Ды-
ргътæ къорихуыз кæнæ æлхъывд-къори-
хуыз, цæттæйæ вæййынц саубын. Хицæн
кæнынц 13 хуызы уагъылыйы, кæцытæй
4 сты эндемиктæ: Куыдзы уагъылы,
Зæрæмæггаг уагъылы, Прохановы
уагъылы, Суанетийы уагъылы.
265

ШПОРНИК
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
И
И
К
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ШЛЕМНИК, или Щитовка, или
Щиток - многолетнее травянистое растение.
Имеет короткое корневище, покрытое
глубокими бороздками. Стебли
четырёхгранные, прямостоячие, ветвистые,
слегка опушенные, высотой 15-50 см.
Листья супротивные, цветки синие,
собранные кистевидные соцветия. Верхняя
часть цветков шлемовидно изогнута.
Поэтому раннее род имел научное название
Сазз’ю’а от латинского слова «сазз'18» -
шлем. На территории Осетии кроме
других видов растет шлемник осетинский
который занесен в Красную книгу РСО-А.
ШПАЖНИК, или Гладиолус -
многолетнее клубнелуковичное травянистое
растение семейства ирисовых. Стебель
прямостоячий, листья
линейно-мечевидные, цветки воронковидные
разнообразной окраски (белой, жёлтой, оранжевой,
огненно-красной, сиреневой и
фиолетовой). Латинское (и русское тоже)
название произошло от лат. С1ааЧиз - «.меч»
и связано с тем, что листья по форме
напоминают шпаги. Выделяют Шпажник
черепитчатый или Гладиолус
черепитчатый
ШПИНАТ - однолетнее травянистое
овощное растение, вырастает обычно до
40 см. Цветение происходит в виде
зеленоватых мелких цветочков, плоды
растения похожи на некрупные орешки.
Шпинат - это скороспелая культура.
шпорник, или Живокость, или
Дельфиниум - сорное ядовитое растение.
Высота стебля, в зависимости от вида,
меняется от 10 см до 3 и более метров.
Цветок живокости с пятью голубыми
чашелистиками и белым глазком. Растет в
горных лесах, среди кустарников.
Сильно ядовита. Отмечены случаи отравления
скота. Название Шпорник произошло от
формы выроста-придатка на верхнем
чашелистике, похожего на кавалерийскую
шпору. Название «живокость» растение
получило за то, что используется в
народной медицине для лечения костей.
ТАКАДИДИН, кæнæ Згьæрхудхуыз -
бирæазон кæрдæг зайæгой. Ис йын цы-
быр бынзæнг, кæцы æмбæрст у арф ауæд-
згæндтæй. Зæнгтæ сты цыппартигъон,
растлæууæг, къабузджын, гæзæмæ пакъ-
уыгонд, 15-50 см бæрзæндæн. Сыфтæ
лæууынц ныхмæвæрдæй, дидинтæ та сты
цъæххуыз цупалтæй æмбырд. Дидин-
ты уæллаг уæнг у такагонд къæдз. Уый
тыххæй раздæр йæ наукон ном СазыАа
цæуы латинаг дзырдæй «саззк» - така.
Иннæ хуызтæй уæлдай ма Ирыстоны
зайы Ирыстойнаг такадидин, кæцы хаст
у РЦИ-А Сырх чиныгмæ.
ГАЦЪАР, кæнæ Гасар, Гацъарæ, Хъ-
амасыф - бирæазон хъуымбылхъæдын-
дзæгон кæрдæг зайæгой. Зæнг у раст-
лæууæг, сыфтæ сты уадздзаг-хъамахуыз,
дидинтæ та алыхуызтæ (урс, бур, талгъ-
æр, цæхæр-сырх, цъæх-сырх, æмæ фиоле-
тон. Латинаг (уырыссаг дæр) ном рацыд
дзырд %1ас1ш5 - «хъама» æмæ бает у уы-
имæ æмæ йæ сыфтæ сты æхсаргарды хуы-
зæн. Æвзарынц Хъамасыфгæрдæг, кæнæ
Хъамасыф
ГОЛМАНДЗЫ, кæнæ: Фыдхос, Гал-
мæндзы, Цъæхдзæхæра, Голмандзи -
иуазон халсар кæрдæг зайæгой, 40 см
бæрзæндæн. Дидинæг калы кæрдæгхуыз
лыстæг дидинтæй, зайæгойы дыргътæ
сты лыстæг æхсæрты хуызæн. У тагъд, иу
мæймæ цæттæ кæнæг культурæ.
КЪÆДЗОЙÆГ, кæнæ: Стæгхос,
Урсдзæст, Урсдзæстдидин,
Дельфиниум - хæмпæл маргджын зайæгой, Зæнгы
бæрзæнд у вæййы йæ хуызмæ гæсгæ - 10
см-æй 3 м онг. Дидин у фондз æрвхуыз
къуссыфгондтимæ æмæ урс дзæстимæ.
Зайы хохаг хъæдты, къутæрты æхсæн. У
тынг маргджын. Бæрæггонд сты фосы
маргбацыды цаутæ. Ном Къседзойæг
цæуы уæллаг къуссыфыл цы срæзæг-æф-
тауæг ис уый формæйы тыххæй. Мч с.ю-
Ном «стæгхос» зайæгой райста уымæн
æмæ дзы адæмон медицинæйы пайда кæ-
нынц стæгтæ дзæбæх кæнынæн.
266

ЩИРИЦА
щ
ЩАВЕЛЬ, или Щавель кислый, или
Щавель обыкновенный — многолетнее
двудомное травянистое растение.
Стебель прямостоячий, до 1 м высотой,
ребристый. Листья кислые. Цветки
однополые, розовые или красноватые.
Встречается на равнине и в горах: в степном, ле-
солугово-степном, редко в нижнем, чаще
в среднем и верхнем поясах (до 2000 м).
На территории Осетии также
встречаются Щавель длиннолистный или Щавель
домашний. Щавель эвксинский или
Щавель клубневой, Щавель конский и Щавель
альпийский
ЩАВЕЛЬ КОНСКИЙ - многолетнее
травянистое растение. Стебли
прямостоячие, чаще одиночные, голые,
бороздчатые, ветвистые в верхней части, высотой
до 90-150 см и толщиной до 2 см. На вкус
листья не кислые. Цветки мелкие,
зеленовато-желтоватые.
ЩЕТИННИК, или Сетария, или
Мышей - однолетнее травянистое растение.
Растения с красивыми, плотными
метёлками. Соцветие колосовидное,
цилиндрическое, плотное, иногда лопастное.
Колоски на коротких ножках, при основании
окружённые щетинками. Цветковые
чешуи кожистые, голые, гладкие или
морщинистые. Плод - зерновка. Встречаются
Щетинник зеленый, Щетинник
мутовчатый и Щетинник сизый.
щирица, или: Подсвекольник,
Краснуха, Амарант - высокое, со стебель
кукурузы однолетнее травянистое растение
с мелкими розовато-фиолетовыми
цветками, собранные в густые колосовидно-
метельчатые соцветия. Высушенные
соцветия не меняют цвет и применяют при
создании зимних букетов. Максимальная
плодовитость одного растения - 1 млн. 70
тыс. семян. По содержанию полезных
веществ это растение во много раз
превосходит пшеницу и другие традиционные
культуры.
ХУЫРХÆГ, кæнæ: Таутъæф, Хурхæг,
Тауæгтъаффæ - бирæазон дыхæдзарон
кæрдæг зайæгой. Зæнг у растлæууæг
фæрскджын, 1 м онг бæрзæндæн. Сыфтæ
сты туаг. Дидинтæ сты дыæрдон, уарди-
хуыз, кæнæ сырхбынтæ. Сæмбæлæн сыл
ис быдырты æмæ хæхты: тыгъдбыдырон,
хъæдуыгæрдæнон-тыгъдбыдырон, арæх-
дæр астæуккаг æмæ уæллаг тæлмыты
(2000 м онг). Ирыстоны ма сæмбæлæн
ис Даргъсыф хуырхæгыл, Хьуымбылон
хуырхæгыл, Бæхы хуырхæгыл æмæ Хохаг
хуырхæгыл.
ХЪОЛО, кæнæ Гойдун - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Растлæууæг зæнгтæ
арæхдæр сты иугай, гæмæх, ауæдзтæ,
уæлейæ къабузджын, 90-150 см бæрзæн-
дæн æмæ 2 см ставд. Адмæ гæсгæ йæ
сыфтæ туаг не сты. Дидинтæ - лыстæг,
кæрдæгхуыз-бурбын.
ХАКЪÆДЗИ, кæнæ Хоргæрдсег, кæнæ
Хъисджынаг - иуазон кæрдæг зайæгой
зайæгой у рæсугъд, мæстæг боцкъотимæ.
Æмдидин у æфсирхуыз, цилиндрон,
мæстæг, хаттгай фаркджынтæ. Æфсиртæ
лæууынц цыбыр къæхтыл, бынæй æрхъ-
улагонд сты хъистæй. Дидинты хæрвытæ
сты цармгонд, гæмæх кæнæ æнцъылд.
Дыргъ у нæмыгой. Сæмбæлæн ис Цъæх
хакъæдзийыл, Змæнтæнгонд хакъæдзий-
ыл, Цъæхбын хакъæдзийыл.
ХОРГÆРДÆГ, кæнæ: Сырхæг,
Амарант, Дæлдзæхæра - бæрзонд, нартхоры
зæнгыйас иуазон кæрдæг зайæгой, гыц-
цыл уардихуыз-фиолетон дидинтимæ,
кæцытæ æмбырдгонд сты бæзджын æф-
сир- боцкъогонд æмдидиты. Дидинтæ
хусæй сæ хуыз нæ ивынц æмæ сæ уый
тыххæй пайда кæнынц зымæгон букеттæ
аразынæн. Иу зайæгойæ тыллæг рацæуы
I млн. 70 мин мыггагы. Цы пайда буаргъ-
æдтæ йæм ис ацы зайæгоймæ уыдон бирæ
хатт фылдæр сты мæнæуы æмæ иннæ
традицией культурæты цы ис, уыдонæй
267

ХÆМПÆЙЛАГ
А ЩИТОВНИК - травянистые мно-
г- голетние папоротники высотой от 20 до
150 см с тонкими стелющимися либо с
В толстыми восходящими или прямыми
корневищами, покрытыми чешуями или
Г волосками. Сорусы обычно округлые. Ла-
л тинское название Огуор1еп$ происходит
" от греческих слов «оЬгуз» - дуб и «р!еп5»
^ - папоротник, то есть папоротник
дубовых лесов. Отдельные виды рода часто
Е встречаются в дубравах. Чаще встреча-
^ ются: Щитовник мужской, Щитовник
буковый, Щитовник горный, Щитовник
3 подальпийский.
ЩУЧКА, Луговик - многолетнее тра-
И вянистое растение. Узкие листья (0,5-3
^. мм) вырастают до длины 30-40 см.
Цветки изменяют свой цвет по мере созрева-
К ния. На солнце цветоносы достигают
высоты 1,2 м, а у некоторых сортов - 1,7 м.
Л В конце лета - осенью они приобретают
м желто-оранжевые оттенки и сохраняют
соломенный цвет зимой, пока не лягут
|-| под снегом. Большинство видов
считаются луговыми сорняками.
О
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
■ЕР
268
УАРТГОНД - бирæазон цил
кæрдæджытæ 20-150 см бæрзæндæн
лыстæг зæхæмæз кæнæ ставд уæлæмæ
схæцгæ æмæ рас бынзæнгтимæ, кæцытæ
æмбæрст сты хæрвытæй кæнæ æрдутæй.
Къуыппытæ (сорустæ) фылдæр хатт
тымбыл. Латинаг ном Огуор1епв цæуы
бердзейнаг дзырдтæй «оЬгуз» - тулдз
и «р!еп5» - цил, ома тулдзхъæды цил.
Иуæй-иу хуызтыл сæмбæлæн ис арæх
тулдзхъæдты. Арæхдæр сæмбæлæн ис
Нæл уартгондыл, Тæрсхьæды уартгон-
дыл, Хохаг уартгондыл, Дæлхохаг
уартгондыл
хæмпæйлаг, кæнæ Уыгæрдæйнаг
- бирæазон кæрдæг зайæгой. Лыстæг
сыфтæ (0,5-3 мм) срæзынц 30-40 см дæр-
гъæн. Дидинтæ сæ хуыз ивынц цæттæ-
гæнгæйæ. Хурмæ дидинхæстæ схæццæ
вæййынц 1,2 м, иуæй-иу хуызтæ та 1,7 м.
Сæрды кæрон æмæ фæззæджы райсынц
бур-талгъæр фæлгьуыз æмæ сæ хъæмп-
хуыз нæ сæфы суанг мит æрцæуынмæ. Сæ
фылдæр хуызтæ нымад сты уыгæрдæнты
хæмпæлтыл

МÆНÆУÆГ
Э
ЭБЕНОВОЕ ДЕРЕВО, или Эбен -
тропических деревьев рода Хурма На
территории Осетии не встречается даже в
культуре. Древесина очень твердая и
тяжёлая, черная. Плотность эбена-до 1300
кг/м3 при влажности 15%. Эта древесина
тонет в воде.
ЭВГЕНИЯ, или Евгения - кустарник
или невысокое дерево семейства
Миртовые высотой до 8 метров с длинными,
дугообразными ветвями. Виды Евгении
- вечнозелёные тропические и
субтропические растения. На территории Осетии
можно встретить в культуре. Экзот.
ЭВКАЛИПТ, или Камедистое
дерево, или Дивное дерево - вечнозелёные
древесные растения (деревья и
кустарники) семейства Миртовые. На территории
России культивируется, как комнатное
растение.
ЭВНОМИЯ КРУГЛОЛИСТНАЯ,
или Крылотычинник круглолистный -
одно из самых низкорослых растений,
высотой до 3-5 см. Бледно-розовые и
белые цветки собраны в плотных
верхушечных соцветиях и сплошным пологом
закрывают листья. Она встречается на
осыпях и каменистых склонах верхней
части альпийского пояса (2000-3400 м)
Большого и Малого Кавказа. Название
дано по греческой мифологии в честь
богини законности Эвномии.
ЭГИЛОПС ЦИЛИНДРИЧЕСКИЙ -
однолетнее травянистое растение. Листья
широколанцетные, грубые, волосистые.
Засоряет посевы пшеницы, ячменя,
растёт вдоль дорог, на лугах. Встречается в
предгорьях. Хорошее пастбищное,
поедается всеми видами скота. Также является
сорняком.
САУБÆЛАС, кæнæ Эбен - хормайы
бинонтæй тропикон бæлас. Ирысто-
ны йыл сæмбæлæн нæй, суанг ма куль-
турæйы дæр. Иæ хъæдвыд у тынг хъæбæр
æмæ уæззау, саухуыз. Иæ мæстæгдзинад
у 1300 кг/м3 онг, уымæлдзинад та 15%.
Ацы хъæдвыд кæны доныбын.
ЭВГЕНИ - мирты бинонтæй къутæр
кæнæ къаннæг бæлас 8 м онг бæрзæндæн,
къæлæгонд къалиутимæ. Иæ хуызтæ сты
æнусонцъæх тропикон æмæ субтропикон
хайæгойтæ. Ирыстоны йыл сæмбæлæн ис
æрмæст дæр культурæйы. У экзотон зай-
æгой.
КАДÆГÆ, кæнæ Эвкалипт - мирты
бинонтæй æнусонцъæх бæлас кæнæ къ-
утæр зайæгойтæ. Уæрæсейы территорий-
ыл зайы æрмæстдæр культурæйы, куыд
уатон зайæгой.
УРСДЗÆСТ, кæнæ Эвноми, Тымбыл-
сыфон - æппæты къаддæр зайæгойтæй
иу, 3-5 см бæрзæндæн. Фæлурс-уарди-
хуыз, урсхуыз дидинтæ æмбырд сты
мæстæг цъуппон æмдидинты æмæ æмт-
кæй æмбæрзæнæй æхгæнынц сыфты.
Зайæгойыл сæмбæлæн ис дурлæбырдты
æмæ дурджын фæхстыл Стыр æмæ Гыц-
цыл Кавказы уæллаг хæхты тæлмыты
(2000-3400 м). Наукон ном йын лæвæрд у
бердзейнаг мифологийы зкъонтæ æвæрæг
сылгоймаг хуыцау Эвномийы кадæн.
МÆНÆУÆГ, кæнæ Эгилопс - иуазон
кæрдæг зайæгой. Сыфтæ сты фæтæн-са-
саригонд. Хæмпæл кæны мæнæуы æмæ
хъæбæрхоры хуымтæ, зайы фæндаг-
гæрæтты, уыгæрдæнты. Сæмбæлæн
йыл ис хохрæбынты. У хорз хизæнуаты
кæрдæг, хæрынц æй фосы алыхуызтæ. У
хæмпæлгæрдæг дæр.
269

ЭСПАРЦЕТ
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
ЭЛОДЕЯ, или Водяная зараза, или
Водяная чума - многолетние травянистое
растение. Стебли погружены в воду.
Листья в мутовках. Обширные скопления
растения препятствуют судоходству,
рыболовству и т. П. (отсюда название
«водяная зараза» или «водяная чума»). Зелёная
масса растения используется как корм и
на удобрение. Несколько видов разводят
в аквариумах. Научное название
«Элодея» происходит греческого Не/оа’ез -
болотный, рожденный в болотах
ЭЛЬШОЛЬЦИЯ РЕСНИТЧАТАЯ,
или Эльсгольция реснитчатая -
однолетнее коротко-опушенное травянистое
растение, высотой 30-60 см. Стебель
прямой, разветвленный, четырехгранный.
Цветки с приятным запахом, собраны в
колосовидные соцветия; венчик
лиловый. Растение встречается на Кавказе,
Дальнем Востоке, Сибири
ЭРЕМУРУС ЗАМЕЧАТЕЛЬНЫЙ,
или Эремурус представительный, или
Череш представительный - многолетнее
травянистое растение. Цветонос
прямостоячий, несёт густую многоцветковую
кисть длиной до 80 см. Цветки с
бледно-жёлтые. Название же получено из-за
сходства длинного и пышного соцветия с
лисьим хвостом: «эремос» -это пустыня,
а «ура» - хвост. В России
распространяется на Северном Кавказе; одна
популяция в Северной Осетии в бассейне реки
Ардон.
ЭРИНГИУМ, или Синеголовник —
много-, реже одно-, двухлетнее
травянистое растение. Цветки мелкие,
сине-голубые, собраны на верхушке ветвей в
яйцевидную головку. Отсюда и название.
ЭСПАРЦЕТ - травы,
полукустарники или мелкие кустарники из семейства
Бобовые, усаженные обильными
шипами. Боб сплющенный, полушаровидный,
реже свёрнутый улиткой, кожистый,
морщинистый, не вскрывающийся, об одном
- двух семенах. Препараты на основе
растения поддерживают половую
активность у представителей сильного пола.
ДОНГÆРДÆГ, кæнæ Элодея, кæнæ
Донсæфт - бирæазон кæрдæг зайæгой.
Зæнгтæ сты доны бын. Сыфтæ æмбы-
рд сты змæнтæнхуыз. Зайæгойы парахат
тыгуыртæ хъыг дарынц наутæцæуынæн,
кæсагахсынæн æмæ а. д. (ардыгæй йæ
нæмттæ «доны хæцгæниз» кæнæ «доны
емынæ»). Зайæгойы кæрдæгхуыз мас-
сæйæ пайда кæнынц куыд холлагæн афтæ
хъацæнæн дæр. Наукой ном «Элодея»
цæуы бердзейнаг дзырд Не^а’ез - цъыма-
район, цъымарайы райгуыргæ.
ЭЛЬШОЛЬЦИ - иуазон цыбыр
пакъуыгонд кæрдæг зайæгой, 30-60 см
бæрзæндæн. Зæнг у раст, къабузджын,
цыппартигъон. Дидинтæн сты хæрздæф
æмæ æмбырд сты æфсирхуыз æмдидин-
ты. Дидинхуд у кæркусæгхуыз. Зайæгой-
ыл сæмбæлæн ис Кавказы, Дард Скæсæ-
ны, Сыбыры.
РУВАСКЪÆДЗИЛ, кæнæ Эремурус -
бирæазон кæрдæг зайæгой. Дидинхæсс у
растлæууæг, хæссыбæзджын бирæдидин
80 см дæргъæн. Дидинтæ сты ирд-бур-
хуыз.цупал. Зайæгой йæ ном райста йæ
даргъ æмæ тыппыр æмдидин рувасы къ-
æдзилы хуыз кæй у, уый тыххæй:
«эремос» — æдзæрæгран, а «ура» - къæдзил.
Уæрæсейы парахату Цæгат Кавказы; Цæ-
гат Ирыстоны фылдæр зайы Æрыдоны
доны былгæрæтты алыварс.
ЦЪÆХДИДИН, кæнæ Цъæхсæр-
гæрдæг - бирæ-, къаддæр хатт иу-, ды-
ууæазон кæрдæг зайæгой. Дидинтæ сты
лыстæг, цъæх-æрвхуыз, æмбырд сты къа-
бузты цъуппытыл аикхуыз сæргонды.
ТÆБÆККХЪÆДУР, кæнæ
Эспарцет - хъæдурты мыггагæй сындзытæй
бæзджын æмбæрст кæрдæджытæ, къуд-
зитæ кæнæ къутæртæ. Хъæдур у тæбæк-
кгонд, æрдæгкъорихуыз, къаддæр хатт
сæтæлæггонд тыхтæй, цармгонд, æнцъ-
ылдтæ, æнæгомгæ, иу-дыууæ мыггагимæ.
Зайæгойæ арæзт препараттæ æххуыс кæ-
нынц нæлгоймæгтæн сæ æрдондзинад
фæбæрзонддæр кæнынæн.
270

СЫНДЗДЖИТРИ
В Осетии в субальпийском и
альпийском поясах встречаются несколько
видов. Все они являются луговыми
медоносами.
ЭСТРАГОН, или Полынь
эстрагонная, или Тархун - однодомное
травянистое растение с шаровидным или
яйцевидным клубнем. Однополые цветки в
початках, снабженных покрывалом.
Листья достигают 20 см в длину, разделены
на сегменты. Мясистые стебли с
коричневыми пятнами, что придает им вид
змеиной кожи. На верхушке каждого стебля
с начало лета появляется соцветие.
Темно-пурпурный початок такой же длины,
как покрывало.
ЭФЕДРА, или Хвойник, или Кузьмиче-
ва трава - кустарники, реже небольшие
деревья, высотой от 2-7 см до 1,5-5 м, с
членистыми, зелёными ветвями. Листья
непарноперистые, с прилистниками.
Главный черешок иногда превращается
в шип. Плоды - ложные ягоды. В
Осетии растет Эфедра рослая в солнечных
долинах. Местами образует небольшие
заросли. Содержит ядовитое вещество
эфедрин.
ЭХИНОЦИСТИС ШИПОВАТЫЙ,
или Колючеплодник - однолетняя лиана
с колючими плодами. Плоды -
широко-яйцевидные тыквины, 1-6 см длиной,
густо покрытые шиповатыми
щетинками. В дождливое лето плоды при
созревании накапливают много жидкости, под
её давлением разрываются, и семена из
них выстреливаются в разные стороны.
Адвентик.
Ирыстоны зайы зайæгойы цалдæр хуы-
зы, кæцытæ сты уыгæрдæнты мыдхæс-
сæгтæ.
МÆЗÆРÆУ, кæнæ: Тьархуни, Тъар-
хун, Эстрагон - къорихуыз кæнæ та аик-
хуыз хъуымбыл кæмæн ис, ахæм иухæд-
зарон кæрдæгзайæгой. Иуæрдон дидинтæ
бадынц ифтонггонд æмбæрзæнæй æф-
сирæмдидинтыл. Йæ дихгонд сыфты
дæргь у 20 см. Нарст зæнгтæ сты морæ
хъулæттæ, кæцытæ сын дæттынц кал-
мы цармы хуыз. Сæрды фыццаг бонты
алы зæнгы цъуппыл фæзыны æмдиди-
дин. Тарсæнтсырх æфсирæмдидин у æм-
бæрзæны дæргъ.
ХИХКЪУТÆР - къутæртæ, стæм хатт
къаннæг бæлæстæ, 2-7 см-æй 1,5-5 м онг
бæрзæндæн, уæнггонд кæрдæгхуыз къа-
лиутимæ. Сыфтæ сты æнæкъайсисгонд
дæлсыфтимæ. Сæйраг сыфкъахæй хатт-
гай рауайы сындз. Дыргътæ сты мæнг га-
гатæ. Ирыстоны хурджын дæлвæзты зайы
Бæрзон хихкъутæр. Ранæй рæтты скæны
пъазбынтæ. Ис йæм маргджын буаргъæд
эфедрин.
СЫНДЗДЖИТРИ - иуазон здыхсой.
Дыргътæ сты фæтæн-аикхуыз настæ, 1-6
см дæргъæн, бæзджын æмбæрзтæй сынд-
зджын хъистæй. Уарынты рæстæг цæттæ
дыргътæ сæхимæ райсынц бирæ донгъæд
æмæ йæ æлхъывдадæй атонынц, уыцы
рæстæг сæ мыггæгтæ сæхи фехсынц алы
рæттæм. У адвентик
271

ЮРИНЕЯ
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
га
ю
ЮРИНЕЛЛА, или Наголоваточка
- многолетние травянистые растения,
обычно бесстебельные или с очень
коротким стеблем. Листья в прикорневой
розетке, войлочно-опушенные с обеих
сторон или только снизу. Корзинки
многоцветковые, цветки обоеполые. Венчик
бледный, белый или розоватый,
редко желтоватый, 1,7-3 см длиной. В роду
около 4 видов. На Кавказе встречаются:
Юринелла бесстебельная, Юринелла
мускусная, Юринелла оттопыренная.
ЮРИНЕЯ, или Наголоватка
гигантская - многолетние травянистые растения
или полукустарники. Венчик
бледно-розовый, кремовый, розовый, пурпуровый
или тёмно-пурпуровый.
БÆМБÆГСÆР, кæнæ Юринеллæ -
бирæазон кæрдæгзайæгой, фылдæр хатт
æнæзæнгтæ кæнæ хæрз гыццыл зæнгимæ.
Сыфтæ сты уидагрæбын пакагондæй
æвæрд, сæ дыууæ фарсы дæр нымæт-пакъ-
уыгонд. Дидинхуд у фæлурс, урс кæнæ
уардихуыз. Иуæй-иу хатт бурбын, 1,7-3
см дæргъæн. Тæскъгондтæ сты бирæди-
динæгджын, дидинтæ та дыæрдон. Зайæ-
гойы мыггагы ис 4 хуызы. Кавказы сæм-
бæлæн ис: Æнæзæнг бæмбæгсæр, Тæфой
бæмбæгсæр, Тыппыр бæмбæгсæр.
БÆМБÆГКЪОППА, кæнæ Юринея
- бирæазон кæрдæг зайæгойтæ кæнæ къ-
удзитæ. Зайæгойы дидинхуд у фæлурс-у-
ардихуыз, фæлбур, уардихуыз, сæнтсырх
кæнæ тар-сæнтсырх.
272

УРСТÆГÆР
Я
ЯБЛОНЯ - род листопадных деревьев
и кустарников семейства Розовые с
шаровидными сладкими или кисло-сладкими
плодами. Деревья с развесистой кроной
высотой 2,5-15 м. Ветви - укороченные
(плодущие), на которых закладываются
цветочные почки, и удлинённые -
ростовые. Листья черешковые, голые или
опушённые снизу. Окраска цветков может
изменяться от совершенно белой до
нежно-розовой и ярко-малиновой.
ЯБЛОНЯ ВОСТОЧНАЯ -
распространена в предгорных дубовых и
пойменных лесах. Плодоносит обильно через
год. Используются дикими животными.
Дичка - ценный подвой для культурных
сортов.
ЯБЛОНЯ ЛЕСНАЯ, или Яблоня
дикая - преимущественно высокие
кустарники от 3 до 5 метров высотой, хотя
встречаются и деревья высотой до 10 м.
Крона плотная, бурая. Слегка покрытые
волосками, либо гладкие листья имеют
яйцевидную форму. В апреле-мае
появляются розовато-белые цветки.
Шарообразные жёлто-зелёные с пятном красного
цвета плоды горько-кислого вкуса имеют
диаметр от 2 до 4 см.
ЯВОР, или Белый клён - один из видов
клёна. Стройное дерево с буровато-серой
корой, достигающее высоты 40 м и
диаметра свыше 2 м. Листья обычно 5-ло-
пастные. Цветки зеленовато-желтоватые,
в длинной колосовидной многоцветковой
кисти. Семена в диаметре 5-10 мм,
шаровидные.
ФÆТКЪУЫБÆЛАС, кæнæ Фæт-
къуы, кæнæ Фæткъу- сыфтæркалæг
бæлæсты кæнæ къутæр мыггагæй уар-
диты бинонтæй. Ис йын адджын кæнæ
туаг-адджын тымбылгонд дыргътæ.
Бæлæсты бæрзæнд хæццæ кæны 2,5-15 м.
Цыбыргонд къалиутыл бындур æвæрынц
дидинты къуыбаргæ, даргъгондтæ та
сты - рæзынæн. Иæ сыфкъахыл лæууæг
сыфтæ сты лæгуын кæнæ пакъуыгонд
бынæй. Дидинты ахуырст ивы иттæг ур-
сæй фæлмас-уардихуызæй ирд- мæнæр-
гьуыхуызмæ.
ФÆЛУРСФÆТКЪУЫ - парахат у
хохрæбын тулдзхъæдты æмæ донытæр-
фыты хъæдты. Дыргътæ тынг дæтты ды-
ууæ азы иухатт. Пайда дзы кæнынц хъ-
æддаг цæрæгойтæ. Хъæддаг бæлас у хорз
æфтауæг культурой сортæн.
ХЪÆДДАГ ФÆТКЪУЫ, кæнæ Æр-
нæг фæткьуы - фылдæр бæрзонд къ-
утæртæ 3 м 5 метры бæрзæндæн, иуæй-иу
хатт та 10 м бæрзæндæн. Йæ бæласæр у
мæстæг æмæ тарбур. Сыфтæ сты аик-
хуыз, чысылгомау æмбæрзтсты æрдутæй.
Апрелы кæнæ майы фæзынынцуарди-урс
дидинтæ. Сырх æдартимæ бур-кæрдæг-
хуыз тымбылгонд дыргъты ад у мастту-
аггонд. Дыргъты диаметр у 2 см 4 см онг.
УРСТÆГÆР, кæнæ Тæгæр, кæнæ Уи-
схъæд - тæгæры хуызтæй иу. Рæхснæг
бæлас тарморæгонд-дзæрой хыз бæласæр
40 м бæрзæндæн, йæ диаметр 2 м фыл-
дæр. Иæ сыфтæ арæхдæр 5-гай сыф-
гондтимæ. Дидинтæ крдæгхуыз-бургонд
æмбырд сты даргъæфсирджын бирæди-
динджын цъæпæрайы. Иæ мыггæгтæ сты
тымбылæггонд, сæ диаметр у 5-10 мм.
273

ЯРУТКА
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
И
И
К
Л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
ЯВР, или Ир, или Аир болотный, или
Лепеха, или Татарское зелье -
травянистое растение с ветвистым толстым
корневищем. На верхушках ответвлений
корневища развиваются длинные узкие
мечевидные листья охватывающие друг
друга у основания.
ЯГОДА ГОРНАЯ - низкий ползучий
кустарник с вечнозелеными, похожими
на кожу листьями. Его красные ягоды
богаты витаминами.
ЯЗВЕННИК, или Антиллис, или
Зольник - ценное кормовое растение
семейства бобовых. Преимущественно
многолетние травы и низкорослые
полукустарники. Листья непарноперистые. Цветок
жёлтый, реже - красный. Вздутая
чашечка из трёх - пяти сросшихся листочков,
замыкающихся во время созревания
плода. Название язвенника состоит из корней
двух греческих слов, которые в
переводе буквально означают апЮз - цветок и
!ои1из - пух. Свежие листья излечивают
раны, ушибы и язвы, и дали ему
соответствующее название. В Осетии растут
также Язвенник опуиæнный и Язвенник
крупноголовый.
ЯКОРЦЫ СТЕЛЮЩИЕСЯ, или
Якорцы наземные — травянистое
стелющееся однолетнее растение, покрытое
острыми шипами, имеющее тонкие
корни и несколько разветвленных от самого
основания стеблей, которые могут
достигать длины более полуметра. Цветки
мелкие, желтые, одиночные, а плоды -
неправильной формы коробочки. Благодаря
такой форме они переносятся на большие
расстояния. Наносит животным травмы
колючками, плодами с острыми остями.
ЯРУТКА ПОЛЕВАЯ, или Денежник,
или Копеечник, или Занозка, или Волоски
- однолетнее травянистое растение 10-50
см высотой. Стебли простые или
ветвистые. Нижние листья продолговатые или
овальные, черешковые; стеблевые -
стреловидные, сидячие.
АРЦХУЫЗСЫФДЖЫН, кæнæ: Зал,
Залгæрдæг - кæрдæг зайæгой къабузджын
ставд бынзæнгимæ. Бынзæнгты къабуз-
цыдты цъуппытыл разайынц даргъ арц-
хуыз (хъамахуыз) сыфтæ, кæцытæ зæнгы
бын кæрæдзиуыл ныттыхсынц.
БÆПЪÆНИ - ныллæг бырæг къутæр
æнусонцъæх цармхуыз сыфтимæ. Иæ
сырх гагадыргътæ хъæздыг сты вита-
минтæй.
ХЪÆДГОМÆГ, кæнæ Фагиæбур,
кæнæ Пакъуыдидин, кæнæ Бумбули-
дидин - хъæдурыты бинотæй холлагаг
зайæгой. Фылдæрхатт вæййынц бирæа-
зон кæрдæджытæ æмæ ныллæгарæзт
кхутæртæ. Йæ сыфтæ æнæкъайсисхуыз,
дидин бур, хатгай сырх. Тыппыр къ-
усгонд у арæзт æртæ - фондз сыфгон-
дæй, кæцытæ бандзæвд вæййынц йæ
дыргъ цæттæ кæнгæйæ. Йæ ном арæзт
у дыууæ бердейнаг дзырдтæй, кæцытæ
тæлмацгæнгæйæ амонынц апЮз - дидин
и 1ои1из - пакъуы. Ног сыфтæй дзæбæх
кæнынц цæфты æмæ хъæдгæмтты. Уый
тыххæ йын радтой ахæм ном. Ирыстоны
зайынц Пакъуыгонд хъæдгомæг æмæ Егъ-
аусæрджын хъæдгамæг.
РÆХОЙÆГ, кæнæ Сæфтæггхьыг-
даря?г-зæххæмвæз цæуæг иуазон кæрдæг
зайæгой, æмбæрзт у цыргъ сындзытæй, ис
йын лыстæг уидæгтæ æмæ суанг бынæй
цалдæр пырхгонд зæнгтæ, кæцытæн сæ
дæргъ схæццæ вæййы иу метрæй фылдæр-
мæ. Дидинтæ сты лыстæг,бур, иугай, ды-
ргътæ та зылынтæгонд формæ къоппытæ.
Ахæм формæты фæрцы уыдон ахæццæ
вæййынц дард бынæттæм. Цæрæгойтæн
хæссы цæфхъæдгæмттæ сындзытæй æмæ
дыргъты цыргъ сыгтæй.
ЛÆМÆГЬДЗУ - 10-50 см бæрзæн-
дæн иуазон кæрдæг зайæгой. Йæ зæнгтæ
сты хуымæтæг æмæ къалиуджын. Бинаг-
сыфтæ сты дæргъæццон кæнæ дæргъдым-
былон æмæ сыфкъæхтимæ; зæнгонтæ та
фатхуыз æмæ æнæсыфкъахонтæ.
274

МЫСТЫХЪУС
Плоды - стручочки округлой формы,
длиной 12-18 мм, шириной 11-16 мм.
Сорное ядовитое растение.
ЯСЕНЕЦ БЕЛЫЙ, или
Неопалимая купина - многолетнее корневищное
травянистое растение до 90 см высотой.
Листья тёмно-зелёные, похожие на
листья ясеня, отсюда его русское название.
Цветки довольно крупные белые или
розовые. Плоды содержат в большом
количестве эфирные масла, выделяющиеся в
период созревания семян. Если в жаркий
солнечный безветренный день к
ясенцу поднести зажжённую спичку, то над
ним вспыхнет пламя, само же растение
от огня не страдает. Фитонциды растения
настолько мощны, что в жаркий день
могут дистанционно нанести сильный ожог
человеку.
ЯСЕНЕЦ КАВКАЗСКИЙ - высокое,
травянистое и многолетнее растение.
Отличается стройным и лохматым стеблем,
может достигать высоты 90 см.
ЯСЕНЬ - древесные растения из
семейства Маслиновые высотой 25-35 м
(иногда до 60 м) и диаметром ствола до 1
м, с удлинённо-яйцевидной, высоко
поднятой, широкоокруглой кроной и
толстыми, редкими ветвями. Кора
пепельно-серая, гладкая, но в нижней части
мелкотрещиноватая.
ЯСКОЛКА КРУПНОЦВЕТКОВАЯ
- распространенное многолетнее
травянистое растение с чудесными
серебристыми листочками и белыми цветами.
Одно из самых красивых растений для
склона и террас, с которых она
свисает, как пролитое кем-то молоко. Ясколка
быстро разрастается, образуя большие
подушки между камнями в рокариях. На
территории Осетии встречаются
Ясколка казбекская, Ясколка полиморфная и
Ясколка горная (известная пока только из
Северной Осетии).
Дыргътæ сты æмдымбыл формæ кæрд-
зæм 12-18 мм дæргъ æмæ 11-16 мм уæрх.
Хæмпæл æмæ маргджын зайæгой.
СУДЗАГ, кæнæ Судзаг кæрдæг, кæнæ
Кæрзсыф бæлас - бирæазон бынзæн-
гон кæрдæг зайæгой 90 см бæрзæндæн.
Сыфтæ тар-кæрдæгхуыз, кæрзы сыфты
хуызæн, ардыгæй йæ уырыссаг ном. Ди-
динтæ сты фаг егъау, урс кæнæ уарди-
хуыз. Дыргътæм ис тынг бирæ эфирон
зети, кæцы дыргътæ цæттæ гæнгæйы
рæстæг цæуы æддæмæ. Уый тыххæй
æнтæф хурджын, æнæдымгæ рæстæг
бæласмæ куы бахæссай судзгæ спичкæ,
уæд йæ сæрмæ арт ссæуы, фæлæ зайæ-
гойы нæ бахъыгдары. Зайæгойты фитон-
цидтæ ахæм хъæддых сты æмæ æнтæф
бон сæ бон у дæрддзæфæй адæймагæн йæ
буары ныууадза сыгъдтытæ.
КАВКАЗАГ СУДЗАГ - бæрзонд,
кæрдæг æмæ бирæазон зайæгой. Бæрæг
дары хæрзконд æмæ хъуынджын зæн-
гимæ, йæ бæрзæнд схæццæ вæййы 90 см.
КÆРЗ, кæнæ Кæрзæ, кæнæ Кæрз-
бæлас, кæнæ Ипна - бæлас зайæгой
сойбæласы бинонтæй 25-35 м бæрзæн-
дæн (хатгай 60м. онг), зæнджы диаметр
1 м онг. Йæ сыфтæ дæргьæг-аикхуыз,
бæласæр та у бæрзонд æвæрд æмæ ставд,
стæм къалиутимæ. Зæнджы цъар у фæ-
нык-дзæройхуыз, бынæй лыстæг фастытæ
МЫСТЫХЪУС, кæнæ Мистигьос
- арæхджын бирæазон кæрдæг зайæгой
диссаджы æвзистхуыз сыфтимæ æмæ урс
дидинтимæ. Хохы фахс æмæ тæссары кæ-
цытæй уый æрзæбулы куыд акалд æхсыр
ахæм тынг рæсугъд зайæгойтæй иу. Ди-
диндонты дурты æхсæн мыстыхъус тагъд
райрæзгæйæ саразы стыр базтæ. Ирысто-
ны зæххытыл сæмбæлæн ис: Дайранаг
мыстыхъус, Бирæхуыз мыстыхъус, Хохаг
мыстыхъус (нырма бæрæг у æрмæстдæр
Цæгат Ирыстоны).
275

ЯСТРЕБИНКА
А
Б
В
Г
Д
Е
Ё
Ж
3
И
й
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
ЯСМЕННИК, или Шерошница
душистая, или Сердечный друг - многолетнее
травянистое растение, достигает высоты
40 см. Отличается ползучим корневищем,
прямыми, одиночными,
четырехгранными стеблями и ползучими побегами.
Цветки сидячие, бледно-розовые и белые.
Имеет сухие плоды, которые
покрываются волосками, они являются крючковид-
ными и блестящими. На территории
Осетии встречаются Ясменник душистый и
Ясменник альпийский (эндемик).
ЯСНОТКА БЕЛАЯ, или Глухая
крапива, или Кукушкина крапива, или Белая
крапива - многолетнее травянистое
растение. По форме листьев напоминает
крапиву, но без жгучих волосков. Цветки
белые в ложных мутовках. Имеет длинное
ползучее корневище и четырехгранный,
полый, невысокий стебель. Плод яснотки
- орешек желтовато-серого окраса
яйцевидной формы. Это растение называют
глухой крапивой из-за того, что его
листья похожи на листья крапивы. Но не
жгутся, потому и «глухие».
ЯСНОТКА ВОЙЛОЧНАЯ -
травянистый многолетник 10-25 см высоты с
опушенными листьями и стеблями.
Растёт на скалах и моренах, осыпях,
субальпийских лугах, до 3200 м над у.м.
ЯСНОТКА ПУРПУРОВАЯ -
однолетнее или двулетнее растение с
короткими, восходящими или прямостоячими
четырехгранными стеблями. Цветы бывают
нескольких расцветок: белые,
бело-розовые, розовые или пурпурные.
Используется в народной медицине. Медонос.
ЯСТРЕБИНКА, или Ястребник -
многолетние опушенные травянистые
растения. Корневище ползучее. Верхняя
сторона листа с щетинками, а нижняя -
затянута «войлоком» и под снег уходят
зелеными, поэтому ее иногда называют
недоспелка. Цветки обоеполые, в
основном жёлтого цвета, опыляются
насекомыми, соцветие - корзинка (одиночная или
собранная в общее соцветие).
ХÆРДОГ, кæнæ Хæрдеуæг - йæ
бæрзæнд 40 см кæмæн у ахæм бирæазон
кæрдæг. Бæрæг у бырæг бынзæнгимæ,
æмраст, иугай, цыппарфахсон зæнгтимæ
æмæ бырæг талатæй. Иæ æнæсыфкъах
дидинтæ фæлурс-уардихуыз. Ис йын хус
дыргътæ, кæцытæ æмбæрзт сты æрдутæй,
кæцытæ вæййынц къæдзгонд æмæ æрт-
тиваг. Ирыстоны зæххыл фембæлæн ис:
Хæрздæф хсердог æмæ Хохаг хæрдог
(эндемик).
ПЫСЫРАЙЫМАД, кæнæ: Къуыриа
пысыра, Куыдзы пысыра, Хъола дидинæг,
Хуыздзыд, Къуру пусура - бирæазон
кæрдæг зайæгой. Йæ сыфтæ сты пысы-
райы сыфты хуыз, фæлæ æнæсудзаг æр-
дутимæ. Урс дидинтæ мæнг ронбастагы
æмбырд. Ис йын даргь бырæг бынзæнг
æмæ цыппарфахсджын, тутт æмæ къ-
аннæг зæнг. Иæ дыргъ у аикформæ бур-
гонд-сæгхуыз чысыл æхсæр. Ацы зайæ-
гой ма хонынц къуырма пысыра дæр уый
тыххæй æмæ йæ сыфтæ сты пысырайы
сыфты хуызæн. Фæлæ судзгæ нæ кæнынц.
НЫМÆТГÆРДÆГ, кæнæ Пысы-
райымад, кæнæ Буйнаггонд - бирæазон
кæрдæг зайæгой 10-25 см бæрзæндæн,
пакъуыгонд сыфтимæ æмæ зæнгтимæ.
Зайы къæдзæхтыл, ихлæбырдты, дурлæ-
бырдты, дæлхохаг уыгæрдæнты, 3200 м
д.æ.у.
СÆНТСЫРХ ПЫСЫРАЙЫМАД -
иуазон кæнæ дыазон кæрдæг зайæгой цы-
быр, уæлæмæ схæцгæ кæнæ растлæууæг
цыппартигъон зæнгтимæ. Дидинтæ вæйй-
ынц алыхуыз; урс, урс-уардихуыз, уарди-
хуыз кæнæ сæнт-сырх. Пайда дзы кæнынц
адæмон медицинæйы. У мыдхæссæг.
ХЪÆРЦЫГЪАГÆРДÆГ, кæнæ Хъ-
æрццигъагæрдæг - бирæазон пакъуыгонд
кæрдæг зайæгой бырæг бынзайæгоимæ.
Сыфы уæллаг фарс у хъистимæ, бинаг
та æмбæрзт у «пакъуыйæ» æмæ миты
бын фæвæййынц кæрдæгхуызæй, æмæ
йæ уый тыххæй хонынынц æдзæттæ.
Дыæрдон бурхуыз дидинтæ рыгуддзæф
кæнынц сасктæй, йæ æмдидин у тæскъ-
гонд (иунæгон кæнæ иумæйаг æмдидины
276

КÆР
Плод - семянка. Согласно греческим
преданиям, трава эта сохраняет остроту
зрения ястребам (отсюда и ее название).
ЯТРЫШНИК - многолетние
клубневые травянистые растения. Высота
облиственного простого стебля 10-50 см.
Листья широколанцетные или
линейно-широколанцетные, обхватывают стебель,
напоминают по конфигурации собачий
язык. Цветки небольшие, от
лилово-розовых до тёмно-вишнёвых, собраны в
длинное многоцветковое колосовидное
соцветия. Существует около 100
разновидностей ятрышника. В Осетии встречаются:
Ятрышник болотный, Ятрышник клопо-
носный, Ятрышник мужской,
Ятрышник обожженный, Ятрышник пахучий,
Ятрышник пурпурный, Ятрышник разу-
крашенный, Ятрышник трехзубчатый,
Ятрышник шлемоносный. Все они
внесены в Красные книги России и РСО-А.
ЯЧМЕНЬ, или Ячмень обыкновенный
-однолетние, двулетние или многолетние
травы. Листья в почке свёрнутые.
Колоски одноцветковые, собранные пучками
по 3-2 в длинный верхушечный сложный
колос.
ЯЧМЕНЬ ДВУХРЯДНЫЙ, или
Ячмень голозёрный, или Пивоваренный
ячмень - подвид ячменя обыкновенного,
вида травянистых растений семейства
Злаки. У ячменя двухрядного крупные
полные зерна с тонкой волнистой
оболочкой. Колос ячменя двухрядного состоит
из двух правильных рядов зерен.
ЯЧМЕНЬ ЗАЯЧИЙ - однолетнее
очень распространенное растение с
ломкими колосьями, до 50 см высотой.
Нижняя внутренняя колосковая чешуя в
расширенной части реснитчатая с
обеих сторон. С этими ресничками и
остями связано известное свойство колосков
забираться в одежду и обувь туристов.
Встречается в равнинной части,
нижнегорном поясе.
æмбырдгонд). Йæ дыргъ у нæмыг. Берд-
зейнаг таурæгътæм гæсгæ ацы кæрдæг
хъахъæны хъæрцыгъайы цæстытæ (арды-
гæй йæ ном).
КУЫДЗЫВЗАГ - бирæазон хъуым-
былджын кæрдæг зайæгой. Йæ хымæтæг
сыфтæрджын зæнгæн бæрзæнд хæццæ
кæны 40-50 см онг. Фæтæнланцетон кæнæ
хаххон-фæтæланцетон сыфтæ стыхсынц
зæнгыл æмæ сты куыдзы æвзаджы хуы-
зæн. Лыстæг дидины хуыз у уардихуызæй
тарбалхуызы онг, æмбырдгонд сты дар-
гъгонд бирæдидинон æфсирджын æмди-
дины. Хицæн кæнынц зайæгойы 100 хи-
цæн хуызтæ. Ирысоны сты: Цъымарайы
куыдзывзаг, Æвзæнхьурæ, Æнæзæнæджы
хос, Сыгъдхуыз куыдзывзаг, Тæфаг
куыдзывзаг, Сæнт-сырх куыдзывзаг, Фæлгонц
куыдзывзаг, Дæндаггон куыдзывзаг, Та-
кахуд куыдзывзаг. Ацы зайæгойы хуызтæ
иууылдæр хает сты Уæрæсейы æмæ Иры-
стоны Сырх чингуытæм.
ХЪÆБÆРХОР, кæнæ Хъуыда-
лы, кæнæ Кæр, кæнæ Хуар, кæнæ Хор,
кæнæ Хъæбæрхор, кæнæ Хъæбæрху-
арсе — иуазон, дыазон кæнæ бирæазон
кæрдæджытæ. Иудидинон æфсиргондтæ
æмбырд сты 2-3 бындзыггай даргъ цъуп-
пон вазыгджын æфсиры.
ХЪУЫДАЛЫ, кæнæ Хъудаллæ,
кæнæ Хъудаллсе, кæнæ Карвæг хъудал-
лæ - хъæбæрхоры мыггагæй хъæмпагы
бинонтæй æрдæг зайæгой. Ис йын егъау
нард нæмгуытæ тæнæг уылæнтæгонд агъ-
удимæ. Хъуыдалыйы æфсиры ис дыууæ
нæмыгты раст рæнхъытæ
КÆР, кæнæ Хуар, кæнæ Хор, кæнæ
Хъæбæрхор, кæнæ Хъæбæрхуарæ - 50
см бæрзæндæн иуазон тынг парахатгонд
зайæгой. Бинаг мидæггаг æфсиры хæрв
йæ фæтæндæр хайы у дыууæ фарсы дæр
«цæстыхаутимæ». Уыцы «цæстыхау-
тимæ» æмæ сыгтимæ бает у æфсирты
бæрæг миниуæг - туристы дзаумæттæм
æмæ дзабыртæм бырын. Фембæлæныл ис
быдырты æмæ дæллагхæхты тæлмыты.
277

ЯЧМЕНЬ ШЕСТИРЯДНЫЙ
А
Б
В
Г
д
Е
Ё
Ж
3
и
и
к
л
м
н
о
п
р
с
т
У
ф
X
ц
ч
ш
щ
э
ю
ЯЧМЕНЬ ЛУКОВИЧНЫЙ -
многолетнее травянистое растение высотой
50-100 см. Стебель голый, гладкий,
листья 3-7 мм шириной, плоские,
линейные, слегка шероховатые, сверху иногда
волосистые. Встречается в предгорьях
на сухих склонах, среди кустарников, у
дорог, на окраинах полей. Клубневидные
утолщения у основания его стеблей могут
употребляться в пищу.
ЯЧМЕНЬ ФИОЛЕТОВЫЙ -
многолетник, образует плотные кустики до 50
см высотой с россыпью побегов, на
которых располагаются соцветия-колоски с
очень длинными остями. Листья плоские,
2-5 миллиметра в ширину, остро
шероховатые. Колосья 4-8 (10) см длины,
темно-фиолетовые, реже светло-фиолетовые
или почти зеленые. Встречается в
среднем и верхнегорном поясах (до 3000 м).
ЯЧМЕНЬ ЧЕТЫРЕХРЯДНЫЙ, или
Ячмень четырехстрочный - растение, на
котором колоски образуют четыре
неравнозначащих ряда; средние супротивные,
состоят каждый из правильного ряда
колосков, два же остальных, образуемые
боковыми колосками.
ЯЧМЕНЬ ШЕСТИРЯДНЫЙ -
однолетнее травянистое растение. Высота
стебля от 45 до 160 см и толщиной
соответственно от 1,7-6,5 мм. Листья этого
растения расположены поочередно. Плод
ячменя - зерновка длиной 7-10 мм и
диаметром 2-3 мм.
ХОРБЫН, кæнæ Хуар, кæнæ Хъæбæр-
хор, кæнæ Хьæбæрхуарæ - бирæазон
кæрдæг зайæгой 50-100 см бæрзæндæн.
Йæ зæнг гæмæх æмæ лæгьз, сыфтæ 3-7
см фæтæнæн, хаххон, дæрзæггонд, уæл-
лаг фарс иуæй-иу хатт æрдутимæ. Фем-
бæлæныл ис хохрæбынты хус фæхстыл,
къутæрты æхсæн, фæндæгты былтыл,
хуымгæндты кæрæтты. Йæ зæнджы би-
наг хайы хъуымбылгонд нæрстытæ ст
хæрынæн бæзгæ.
ХОХАГХУАР - бирæазон, кæны
мæстæг пыхсытæ 50 см бæрзæндæн
рæдзæгьд талатимæ, кæцытыл бынат
кæнынц æмдидин-æфсиртæ тынг дар-
гь сыгтимæ. Цыргь дæрзæггонд тъæпæн
сыфтæн сæ уæрх у 2-5 мм. Æфсиртæ 4-8
(10) см дæргьæн, тар-æрвдзæстхуыз, хат-
гай ирд-æрвдзæстхуыз кæнæ зæгьæн ис
кæрдæгхуыз. Зайы астæуккаг æмæ уæл-
лагхохаг тæлмыты (3000 м онг).
КÆРВÆДЗ, кæнæ Сиск, кæнæ Сескьæ
- зайæгой, кæцыйыл æфсиргондтæ скæ-
нынц цыппар æнæмиаснысан рæнхъы;
астæуккæгтæ ныхмææвæрд, кæцытæй
алчидæр арæзт раст рæнхъæвæрд æфсир-
гондтæй, иннæ дыууæ та арæзт сты фæр-
сыты æфсæргондтæй.
СИСК, кæнæ: Сискъ, Хъуыдалы, Хуы-
дæлы, Кæрвæз, Кæруæз - иуазон кæрдæг
зайæгой. Зæнгы бæрзæнд у 45 см 160 см
онг, йæ бæзн та 1,7 мм 6,5 мм онг. Йæ
сыфтæ æвæрд сты радгай. Иæ уырдз у нæ-
мыггонд 7-10 мм дæргьæн, йæ диаметр та
2-3 мм.
278

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Часть вторая
Осетинско-русский словарь названий растений
Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
В этом разделе приведены названия тех же растений, которые указаны
в первом разделе, но в первом столбце приведены названия растений на
осетинском языке, а на втором - русские названия. В первом столбце
прописными буквами обозначены названия растений, которые автор считает
основными и чаще употребляемыми, а курсивом - реже употребляемые
названия. В русском языке растения также имеют множество названий,
поэтому во втором столбце прописными приведены наиболее
употребляемые названия.
л
Авдудон
Аврамы бае л ас, кæнæ: халсаскъ, уисгон
Аг, кæнæ ах
Агъунцъагæ, кæнæ: къама, адджын хъ-
онтхъора, фидхуасог
Адамы уидаг, кæнæ дзæгьæлдзу
Адджын бал, кæнæ: гуырдзиаг бал,
черешня
Адджынæг
Адджынуидаг, кæнæ: гуыбыны хос, губу ни
хуасæ, задгæрдæг
Адджынуидагцил, кæнæ бирæкъах цил
Адджынцывзы, кæнæ: болгайраг цывзы,
халсар цывзы
Аднæмыг, адджынхорон
Аивусуни
Аивцæвæгхос
Живучка, или живучка восточная
Авраамово дерево, или: витекс
обыкновенный, агнус-кастус, прутняк
Гребенник
Фенхель обыкновенный, или: укроп
аптечный, сладкий укроп, аптечный укроп
Адамов корень, или тамус
Вишня птичья
Зубровка душистая, или зубровка
пахучая
Солодка голая, или: лакрица, лакричник,
лакричный корень, солодковый корень,
солодка гладкая
Многоножка обыкновенная, или: сладкий
папоротник, папоротник многоножка
Перец болгарский
Манник наплывающий
Безвременник прекрасный, или
безвременник великолепный
Зверобой изящный
279

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг лзырдуат
Аикæхсæр, кæнæ мускатои бæлас
Аикхуызсыф æмбæхсæг
Айнæггæрдæг, кæнæ дриадæ
Айнæгцил, кæнæ аспления
Айтыгьд галывзаг
Аквилеги, кæнæ: дондзаг, фондздидинсыф
Акори, кæнæ: за.% залгæрдæг
Албайнаг фындидин
Албици, кæнæ зæлдаг акьаци
Алтъами, кæнæ атъами
Алуша, кæнæ: æхуша æхсынцъы, алуса
Ама, кæнæ: амагæрдæг, хъæддаг сорху
Амахос, кæнæ амахуаси кæрдæг
Амбрози, кæнæ быронгæрдæг
Амброн
Амброн, кæнæ: ликвидамбар стираксовый,
ликвидамбар смолоносный
Ананас
Анемона, кæнæ: гæдыдзæмбы, гæдыных,
борбундеден
Анис, кæнæ фыдхос
Антоновкæ
Антурум
Апельсин
Арæнгæрдæг
Арали, кæнæ сындзбæлас
Араукари
Арвистъæф, кæнæ: æрвдеден, æрвдеденæг
Арзачъера, кæнæ: тæрс, чеса, чъандара,
тæрсæ
Арникæ
Арсæхсæр, кæнæ: æхсæбæлас, бæласæхсæр
Арсныхон
Арсы гага, кæнæ арсы хъус
Арсы хъæлæрдзы
Мускатник, или: мускатное дерево,
мускатный орех
Тайник яйцевидный, или: тайник
овальный
Дриада кавказская
Асплениум, или: астения, костенец
скæгьный
Коровяк раскидистый
Аквилегия, или водосбор, орлик
Аир болотный
Сон-трава албанская
Альбиция, или шелковая акация
Персик
Алыча садовая, или алыча
крупноплодовая
Гумай, или: сорго ачеппское, дикое сорго,
джонсонова трава
Гулявник
Амброзия
Ликвидамбар стираксовый, или амброво
дерево
Амброво дерево
Ананас
Анемон, или ветреница
Анис обыкновенный, или бедренец ани-
симовый
Антоновка обыкновенная
Антуриум
Апельсин
Шалфей зеленый
Аралия, или: шип-дерево, чертово-де-
рево
Араукария
Василёк фригийский
Чинара, или платан восточный
Арника
Медвежий орех, или: лещина
древовидная, орех медвежий, орешник медвежий
Ворсянка лесная
Толокнянка обыкновенная, или медвежье
ушко
Смородина медвежья
280

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Арсы хъæдындз, кæнæ давон
Арсыдзеген
Арсызагалæг, кæнæ лæдзсег галывзаг
Арсытала, кæнæ æрсных
Арсыхъус, кæнæ арсигъос
Арсыцил, кæнæ Арсынуры
Артишок
Арумбали, кæнæ: арынбат, бали, тыгь-
быдырон бал
Арцæг, кæнæ: арцсыф, къалакъода
Арцхуызсыфджын, кæнæ: зæ\, залгæрдæг
Арцсыф
Арцыхъæд, кæнæ арцигъæдæ
Аспарагус
Астæуккаг дзаух
Астсыфон, кæнæ астсыфонкæрдæг
Ауæдзгонд æлвас
Аууондар зокъо
Ауыгьдидин, кæнæ фукси
Афæдзы булкъ
Афтеккон хъонтхъора, кæнæ агъунцъагæ
Афтеккон мыдгæрдæг
Ахорæнгæрдæг
Ахсæнгæрдæг, кæнæ резæггæрдæг
Медвежий лук, или черемша, дикий
чеснок, колба
Вероника весенняя
Коровяк скипетровый или: царская свеча,
царский скипетр, медвежье ухо
Медвежье ушко, или толокнянка
обыкновенная, медвежья ягода
Аврикула
Папоротник мужской
Артишок
Вишня степная, или вишня лесостепная
Аронник удлиненный
Явр, или: ир, аир болотный, лепеха,
татарское зелье
Ластовень, или ластовень лазящий
Жидовник
Аспарагус, или спаржа
Пырей средний
Вороний глаз неполный
Овсяница бороздчатая
Гриб-зонтик
Фуксия
Репа огородная
Аптечный укроп, или фенхель
обыкновенный
Медуница аптечная
Горечавка легочная
Золототысячник обыкновенный
281

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Æ
Æвдадзон, кæнæ: сырхæг, хакьæдзи, хор-
гæрдæг, дæлдзæхæра
Æвзæкъец
Æвзæнхъурæ, кæнæ æвзæнхъуре
Æвзистхуыз акъаци, кæнæ мимозы
Æвзистхуыз наз
Æвзистхуыз пшати
Æзнæгъой
Æлвас, кæнæ: хитæхæг, техачгæрдæг, хе-
талæг
Æлхынцъаг урусудз
Æлхъывд егаргæрдæг
Æмбæхсаг
Æмпылд дзала
Æнæзæнæджы хос
Æнæзæнг бæмбæгсæр
Æнæзæнгон, кæнæ: æнæзæнггæрбæг, ныл-
лгаууондар
Æнæмбийгæбæлас, кæнæ: заз,уртгъели,
зазбæлас
Æнæмбионзокъо, кæнæ даричинон, уы-
гæрдæны бынгардон
Æнæсыг мæрхæг
Æнæсыф зырзыраг
Æнæсыфон, кæнæ бæгънæггæрдæг
Æнæсыфкъах зырзыраг
Æнгомæг сисли
Æнгомæг, кæнæ: хъунцæг, рæмпæгыхос,
саскъи хуасæ
Æнгуз, кæнæ: æнгозæ, къакъали
Æнгуз, кæнæ: къакъали, æнгозæ
Æнгуылдзæг, кæнæ бами
Æнгуылдзуидагон, кæнæ: дактилоризæ,
бæхицъозæ
Æнгуырстуанæг, кæнæ: къухдарсегæ,
дигиталис, хохаг бурдидин
Æндахсыф, кæнæ хеталæг, хиталæгхуыз
æлвас
Амарант, или: щирица, подсвекольник,
краснуха
Волдырник ягодный
Ятрышник клопоносный
Мимоза, или: акация серебристая
Ель серебристая
Лох серебристый
Трутовик
Овсяница
Норичник узловатый
Мытник сжатый
Тайник
Осока сжатая
Ятрышник мужской
Юринелла бесстебельная
Низкозонтичник бесстебельный
Негной-дерево, или тисе
Негниючник луговой, или опёнок луговой
Костер безостый
Мак прицветниковый
Ладьян трехнадрезанный, или ладьян
трёхраздельны и
Мак лизы
Пижмачка, или адокса мускусная
Пижма, или: пижма обыкновенная,
полевая рябинка, дикая рябинка, приворотень,
сорокобратов, девятильник
Грецкий орех, или орех грецкий
Орех грецкий, или грецкий орех
Бамия
Пальчатокоренник, или: пальцекорник,
дактилориза
Наперстянка пурпуровая, или:
дигиталис, лютик горный
Типчак, или овсяница валлисская
282

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырлуат
Æндаххуыздонзай, кæнæ: нителлæ
Æндæдзаг, кæнæ иыхæсаг
Æндæдзаг ионча
Æндæдзой, кæнæ: сендæдзаг
Æндæдзсыфой
Æнусæг, кæнæ: алое, сындздидинæг
Æнцъылдæг
Æрвдидин, кæнæ: æрвдзæст, æртхуыз
æртхуызæг
Æрвдидин, кæнæ: арвыстъæлфытæ, ар-
вистъæлфитæ
Æрвхуыз бæза-бæза
Æрвхуыз ионча
Æрвхуыз арсыдзеген
Æрвхуызназ
Æрдзæсыфон, кæнæ: бирæсыфон, минсы-
фон, цæфы хос, хонаггæрдæг, æрзсифон,
æрзтъафуг
Æрдуджын дзала
Æрдуджын хæмыцырихи
Æрдуджын хæмыцырихи
Æрдузыкъах, кæнæ æрвхуыз малусæг
Æрдусыфон кобрези
Æрнæг æхсирæг
Æррабал, кæнæ: талма, тагмагæрдæг,
къусбын, белладоннæ, æррагага
Æррагæрдæг
Æрсдзæмбы, кæнæ: дзыккайысыф, æрс-
ных, аканты, æрсних, æхснирс
Æрси
Æрсных, кæнæ: гипсуарзаг, арсних
Æртæдихсыфцил, кæнæ: линнейы цил
Æртæзæнгон лидзæггæрдæг
Æртæсыфон, кæнæ: гагæнæг, æртысыфон
кæрдæг, æртитъаффон, æртитъаффуг,
æртитъæффуг, усес, æртæсыфæг
Æртæсыфон æнгуылдзуидагон
Æртæсыфон нывзæг
Нителла, или нителла блестящая
Лепчица, или подмаренник цепкий
Люцерна клейкая, или железистая лцерна
Липучка обыкновенная
Сигизбекия восточная
Столетник, алоэ
Сморчок съедобный
Фиалка, или: анютины глазки, Иван-да-
Марья
Василёк синий, или василек посевной
Чина голубая
Люцерна голубая
Вероника голубая
Ель голубая
Тысячелистник
Осока волосистая
Ковыль-волосатик, или: ковыль
волосовидный, тырса
Тырса, или: ковыль-волосатик, ковыль
волосовидный,
Лук странный, или пролеска
Кобрезия волосолистная
Латук дикий компасный
Сонная одурь, или: бешеная ягода, вишня
бешеная, красавка обыкновенная, красуха
Бутень одуряющий, или: бутень
опьяняющий, бутень пьяный
Медвежья лапа, акант
Вероника дубравная, или: шейная трава,
сердечная трава
Качим, или: гипсолюбка, гипсофила
Папоротник линнея, или: гимнокарпиум
трехраздельный, голокучник трехраз-
дельный
Мерендера трехстолбиковая
Клевер, или трилистник
Пальчатокоренник трехлистный, или
пальцекорник трехлистный
Повилика клеверная
283

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Æртæхайон малгæрдæг
Æртæхон, кæнæ цæссыггæрдæг
Æртæхъисон
Æртдихон, кæнæ æртæдихон
Æртитъафуг, кæнæ Тасгæиаг
Æртхуыз
Æртхуыз æрвдидин, кæнæ: æртхуызæг
Æртхуызæг, кæнæ: æртхуыз æрвдидин
Æрхбæрз, кæнæ: æнкъардбæрз, бызычъ-
ибсерз
Æрыдойнаг æхсырæг
Æрыскъæф, кæнæ: уырыскъæф, лæбæз,
лискъæф, сæгълискъæф
Æстъорбæла
Æфсæн мавнал
Æфсæнбæлас, кæнæ: æфсæнбæласæ
Æхса, кæнæ бирæдидиисыф
Æхсадгæрдæг
Æхсадхал, кæнæ: хихагкъутæрæг
Æхсампал, кæнæ: æхссемпсел, æхсампал
Æхсаргардгæрдæг, кæнæ: къуахи
Æхсæвæрæг, кæнæ: æхсыргæрдæг, салат
Æхсæдæнтæ, кæнæ берæгъхъæдорæ
Æхсæлы, кæнæ: æхсæли, æхсуачи, гъуыйа
орца, орса, æхсæлу, цихцили
Æхсæлыхор, кæнæ: питри, æхсæлыйы кар-
ныкьах
Æхсæлыхуыз дурсæт
Æхсæмæрæг, кæнæ: æхсæмæрæ, ухрауи,
æхсгшæрæ, æхсæмæруæ
Æхсæнпъа, кæнæ: æхсæнпьаз, тамми
Æхсæр, кæнæ æхсæрæ
Æхсæрбæлас
Æхсæрбæлас, кæнæ: арсæхсæр, бæласæх-
сæр,
Æхсæрхæссæг дондидин
Æхсигъæдæ, кæнæ ехсыхьæд
Ряска трёхдольная, или ряска тройчатая
Дербенник, или плакун-трава
Трищетинник
Череда трехраздельная, или биденс
Клевер луговой
Адонис летний
Фиалка трехцветная, или: анютины
глазки
Анютины глазки, или: фиалка
трехцветная
Берёза поникшая, или берёза
бородавчатая
Молочай ардонский
Земляника
Первоцвет Байерна.
Недотрога железистая
Казуарина
Астранция крупная
Горлюха
Хвойник, или эфедра
Купырь
Бухарник шерстистый, или: бухарник
щетинистый, бухарник пуишстый
Салат-л ату к
Люпин многолетний
Можжевельник
Омела можжевеловая, или:
можжевеловая омела, можжевелоядник, амела
карликовая
Камнеломка можжевелолистная
Хмелеграб
Амми большая
Лещина обыкновенная, или: орешник,
лесной орех
Лещина древовидная, орешник,
медвежий орех, орех медвежий, орешник
медвежий
Орех медвежий, или: лещина
древовидная, медвежий орех, орешник медвежий
Лотос орехоносный
Гребенщик, или: гребенчук, тамариск
284

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Æхсирæг, кæнæ латук, хоры сындз, хуари
синдзæ
Æхсынцъы, кæнæ: æхсинцъæ, алуша æх-
сынцъы
Æхснырсæг
Æхсымæрзæ
Æхсынæн, кæнæ: хурмсезилæг, хурмæзип,
сонхурсе, сонхура, æхсинæн, галыцæст,
хъæне, сохуран, семичкæ
Æхсынкъмарæн, кæнæ: риухосгæрдæг,
гуырбыл, æхсынчъыхос, гуирила, къе-
ренæг, реухуасгæрдæг, саскъмарæн
Æхсырæг, кæнæ: æхсирæг, куыдзæхсырæг,
æхсæвæрæг, æхсæвæртæ, кудзиси, кудзих-
сир, кудзихсирæг, æхсирбулдзæ
Æхсыргæрдæг
Æхсырдæттæг, кæнæ хæппæрхос
Æхсырон
Æхсырсаф, кæнæ: галиум, хсерздæф, цъ-
иувседис
Æхсырхуыз дзæнгæрæгой
Æхцон стъопола
Æцхъоди, кæнæ: цыргьсыф тæгæр
Латук, или сачат
Алыча, или слива растопыренная
Ломонос
Арахной колхидский, или: арахна
колхидская, лептопус колхидский
Подсолнечник, подсолнух
Ромашка
Молочай
Ваточник сирийский, или: эскулапова
трава, .млечная трава, ласточкина
трава
Истод
Млечник
Подмаренник, или галиум
Гаделия молочноцветная, или
колокольчик молочноцветковый
Первоцвет приятный
Клен остролистный, или: клён платано-
видный, клён платанолистный
285

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Б
Бабызыкъах, кæнæ: дзæгъæлдзу, суро,
хилæггæрдæг, хъазикъах, бабузикъах
Бадзикъи
Бадзычы
Бадырджан, кæнæ баклажан
Бадян, будбæлас,
Баййа
Бал, кæнæ: балбæлас, арумбали, арынбали,
бали, килауи
Балгъодзы, кæнæ: тæкъузгæ, балгъодзи
Балчылауи, кæнæ: алуша, алуша æхсыцъы
Бананæ, банан
Басæг
Басгæрдæг, кæнæ: чендзе, хонтхура
Бататæ, кæнæ адджын картоф
Бæгъ, кæнæ белозор
Бæгъа, кæнæ: цыхтытæ, чъири, чъири-
фыссæн, кыдзы бæгъа, гогосæг, гæдигъи-
ри, къерефинсæн
Бæза-бæза
Бæзгысыф, кæнæ бæзгисифæ
Бæзджынкъутæр гукъ-букъа
Бæзджынсыф, кæнæ нардсыф
Бæласгæрдæг, кæнæ æртæсыфон
Бæлтæрна, кæнæ: бæлтъæрнæ, хъыцъы,
хъицу
Бæмбæгбæлас, кæнæ: бæмбæггаг, бæм-
бæджы зайæгой, бсемпæгбæласæ
Бæмбæгкъоппа, юринея
Бæмбæгкъоппа, юринея
Бæндæнаг, кæнæ: хуылфнизхос
Бæндыс, кæнæ астрæ
Бæпъæни
Бæрæзе, кæнæ: фæдæгьд, фæдæгъдæ,
фæдæгъдаг
Гусиная лапка, или: лапчатка гусиная,
плющ
Дубровник воссточный
Анизанта бесплодная, или неравноцвет-
ник бесплодный
Баклажан
Иллициум, или: бадьян, анисовое дерево,
анис звездчатый
Герань луговая
Вишня обыкновенная
Глоговина, или берека
Вишневая слива, или: алыча культурная,
ткемали
Банан
Жеруха обыкновенная, или: жеруха
лекарственная, водяной кресс
Петрушка, или: петрушка кудрявая,
петрушка курчавая
Батата, или сладкий картофель
Белозор альпийский, или золотичка
Мальва, или просвирник
Чина
Восковник, или: восковника, мирика
Астрагал густоветвистый
Толстушка, портулак
Денник лекарственный, или: трилистник
донный
Горчица белая
Хлопчатник
Наголоватка гигантская, или: юринея
Юринея, или: наголоватка гигантская
Канатник теофраста
Астра
Ягода горная
Бузина обыкновенная или: бузина
красная, бузина кустистая
286

Зайæгойты иæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Бæрз, бæрзæ, бæрзбæлас
Бæрзæг, кæнæ: бæрзы зокъо хуылфыхос,
бæрзæг, бæрзы зокьо, рыстыхос
Бæрзаг
Бæрзбынæг, кæнæ бæрзызокьо
Бæрзонд æлвас
Бæрзонд æрвдидидин
Бæрзызокъо
Бæхгæрдæг, кæнæ минуартæ
Бæхсындз, кæнæ бæхы сындз, гукка
Бæхы хуырхæг
Бæхысыф, кæнæ: фырыхъада, фыркъа-
гæрдæг, фыркъадæн
Бæза
Бæласзокъо
Бæлассаф
Бæмбæгсæр, кæнæ юринеллæ
Бæрзонд пысыра
Бæрзонд фыдхос
Бæхгæрдæг, кæнæ фондзсыфон дæн-
дагджын
Бæхихуасæ
Бæхицъозæ
Бæхыбитъына
Бæхырагъыхос
Бæхысабæлут
Бæхысыф, кæнæ: фырыхъада, фыркъа-
гæрдæг
Бегони
Без, кæнæ тæрхъсон æртæсыфон
Бердзейнаг цъуй
Беу, кæнæ: ахуырстæг, ахорсæн
Бза, кæнæ: бызæ, быза, буза, чеса, сенсери,
сенсери, æфсæнбæлас, чесæ, кеса, кесса,
кесæ, сенсерæ
Биа, кæнæ: кьамси
Бийæнгæрдæг
Билбатыхъ, кæнæ: билбатук, егьаудидин
сæнк
Берёза
Чага, или.березовый гриб, цырь,
трутовик косотрубчатый
Берёзовик
Подберёзовик
Овсянница высокая
Василек русский
Березовый гриб, или: чагакяр, цырь,
трутовик, косотрубчатый
Минуарция, или минуартия
Чертополох колючий
Щавель конский
Баранчик, или примула-первоцвет
Бутень
Гиб на дереве
Древогубец
Юринелла, или наголоваточка
Крапива двудомная
Бедренец большой
Зубянка пятилистная
Гиренник, золотушник
Ветреница пучковатая
Мята дикая
Василистник жёлтый
Каштан конский, или: жёлудмик, эскулус
Баранчик, или: примула
Бегония
Вязель, или: вязель пёстрый, заячий
клевер
Рябина греческая
Марена красильная, или: марена
кавказская, марена черешковая, крап, крапп,
марзана, марина
Самшит
Айва обыкновенная, или айва
продолговатая
Ситник
Борщевик мантегацци

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Бирæгъзæнг, кæнæ: берсегъзсенгсе, цæвæгЛ
хос, цæвæгхуассе
Бирæгъмæцъы, кæнæ моймар
Бирæгъыгага, кæнæ: сурх бæрсезе, берæгъи
гага
Бирæдидин пшати
Бирæдидинæг бурдидин
Бирæдидинсыф, кæнæ: броцъеули, цицер-
бита
Бирæкъахон цил
Бирæкъахцил, кæнæ помтодиум
Бирæрæнхъон
Бирæрæнхъон, кæнæ полистихум
Бирæхуыз мыстыхъус
Битъна, кæнæ: битъына, бæхыбитъына,
бетъна, питъна, питъына, бетыта, цай-
гæрдæг, чайгæрдæг
Бобона, кæнæ: рагона, саунæмыг, донса-
унæмыг, донсаунæмуг
Богагæрдæг
Бодзæг
Бойау, кæнæ: хурмæзил хилæг, догъа
Бонрæсугъд
Бонæг, кæнæ: кæдзных, киндзи
Борæгæрдæг, кæнæ алиссум
Борæдидин, кæнæ антемис
Борхор, кæнæ борхуар
Боцкъогонд гæдидымæг
Боцкъосæр хъамыл
Боцъолывдз, кæнæ хъæдохы боцъо
Брухилæг, кæнæ бруйы басткъусау
Брукъутæр, кæнæ: тырса, аморфæ
Буасылхос, кæнæ: сындздидинæг, хæрæг-
гæрдæг, æфсæнгæрдæг
Будбæлас, анисбæлас
Будбæлас, бадян
Буддидин, кæнæ магноли
Будтæфаг тæхсалсæр
Зверобой жестковолосый, или зверобой
волосистый
Волчье лыко, или: дафне, волчеягодник,
волчник
Вольчеягодник скученный
Лох многоцветковый
Лютик многоцветковый
Цицербита крупнолистная
Папоротник многоножка, или:
многоножка обыкновенная
Полиподиум, или многоножка
Многорядник брауна
Полистихум, многорядник
Ясколка полиморфная
Мята
Водяника, или вороника, шикша
Сочевичник
Трагус, или козлец
Гудайера ползучая
Красоднев, или лилейник
Календула лекарственная, или ноготки
Бурачок, или алиссум горный
Пупавки, или антемис
Чумиза, или: чёрный рис, головчатое
просо
Тимофеевка метельчатая
Камыш лесной
Уснея густобородая, или уснея
длиннейшая
Калистегия заборная, или: вьюнок приза-
борный, повой заборный, повилща
Аморфа кустарниковая, или крутик
Стальник полевой, или бычачья трава
Анис звездчатый, или: анисовое дерево,
бадьян
Бадьян, или: анисовое дерево, иллициум,
анис звездчатый
Магнолия
Пикульник ладанниковый
288

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Будтæфаг, кæнæ: пакахуддон
Будтæфбал, кæнæ: сауес, кьæбырттæг
Буйнаггонд, кæнæ: бадзычы
Букъа, кæнæ: гукъа-букъа, гукъа
Букъа-гукъа, кæнæ: букъа, гукьа
Булдух, кæнæ дороникум
Булкъ, кæнæ болгæ
Бур æхсынцъы
Бур æхсырсаф, кæнæ: уалдзыгон æхсыр-
саф, сылыгæрдæг
Бур хъæдурбæлас
Бур хъæдурбæлас
Бурбынзокъо, кæнæ: уыгæрдæны бынгар-
дон, дарикенон
Бур дзыгъуырæг
Бур дондидин
Бур ионча
Бур сойгондзокъо
Бурбын æхсырон
Бургæдыдзæмбы, кæнæ борбундеден
Бургæрдæг, кæнæ: къуырыхнцы, анис,
сæнкгæрдæг, зæнкгæрдæг
Бурдидин æхснырсæг
Бурдидин дурсæт
Бурдидин, кæнæ: бурдидинæг, гуиргуина,
бордеден
Бурдонзай, кæнæ куысыфтæг лывцз
Бурдзалыгзокъо
Бурдзалæ, кæнæ: бурдзалæг, цилик, цилиг
Бурдзаух
Бурлывдз
Бурзокъо
Нардосмия Фомина
Вишня душистая магалебская, или:
черемуха маголебская, магалебка, кучина,
антипка
Неравноцветник бесплодный, или: ани-
занта бесплодная
Мыший горошек, или: астрагал,
кошачий позвонок, таранная кость, стручеш-
ник, петров крест
Петров крест, или: кошачий позвонок,
мыший горошек, таранная кость, стру-
чешник, астрагал
Дороникум восточный, или: дороникум
серцевидный, козульник
Редька
Алыча дикая желто плодная
Подмаренник настоящий, или:
подмаренник жёлтый, подмаренник весенний,
сывороточная трава
Акация жёлтая, или: жёлтая акация, ка-
рагана древовидное
Желтая акация, или: акация жёлтая, ка-
рагана древовидное
Марасмиус луговой, опёнок луговой
Рябчик желтый
Лотос желтый
Люцерна серповидная, или люцерна
желтая
Масленок желтый
Млечник буроватый
Ветреница лютичная
Бедренец камнеломка
Ломонос восточный
Камнеломка кимвальная
Лютик
Кубышка жёлтая
Рыжик1
Дереза, или: дерюза, цилик, чапыжник
Володушка
Ксантория постенная, или стенная золо-
тянка
Лисичка жёлтая, или лисичка настоящая

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Буркъутæр, кæнæ: цармаг бæлас, бур\
бæлас, турмулæ бурахурæн
Бурлывдз, кæнæ куысыфтæг лывдз
Бурмар, кæнæ бурдидин
Бурмыдгæрдæг, кæнæ хосгæнæг
Буруидаг
Бурхила, кæнæ кьутæрхæрис
Бурхилон
Бурхор, борхуар
Бурхъæдындзæг
Бурхъуына
Бурæг, кæнæ хæццæ кæрдæг
Быдирон æхсырæг
Быдирон гæдидымæг
Быдирон дыхуыз
Быдирон егаргæрдæг
Быдирон ионча
Быдирон иттинггæрдæг
Быдирон назгæрдæг
Быдирон нывзæг
Быдирон ризынхос
Быдирон тæгæр, кæнæ: уесгъæдæ, есгъæдæ
Быдирон хурзæнг
Быдырон бæлтæрна
Быдырон хъарман, кæнæ: сывылдз
Бызычъи дзæлв
Бызычъи футæг
Бынгардон, кæнæ: бындзæфзокьо, бынд-
дзæфхад зокъо, бынгардзокъо
Бындзахсæг
Бындзмар, кæнæ биндзмар
Бындзыгсæр, кæнæ фацели
Бынзæнгцил
Бырæг авдудон
Бырæг бурдидин
Бырæг иттинггæрдæг
Быркæрдæг, кæнæ: ликоподиум, бырæг
кæрдæг, робасгæрдæг
Бырц, кæнæ: бырцы, бурцæ
Желтушник, или: желтинник,
кожевенное дерево, кожевенник, желтое дерево
Кубышка жёлтая
Калужница
Донник желтый, или: донник
лекарственный, донная трава
Гидрастис, или: желтокоренник
Желтолозник, или: ива пурпурная
Рыжик2
Рогачка хреновидная
Гусиный лук желтый, или гагея жёлтая
Мох желтый, или: очиток, желтый мох
Кульбаба, или: русский цикорий, смежная
трава, полая трава, зубная трава
Молочай степной.
Тимофеевка степная
Марьянник полевой
Мытник Татьяны
Люцерна румынская, илилюцерна
степная
Тимьян Маршалла
Хвощ полевой
Повилика полевая
Вероника полевая, или вероника тимья-
нолистная
Клен полевой, или: клён равнинный,
неклён, паклен
Осот полевой
Горчица полевая
Вяз полевой, или вяз шершавый
Бересклет бородавчатый
Лебеда бородавчатая
Опенок, или: негниючник луговой, ма-
расмиус луговой, луговик, гвоздичный гриб
Мухоловка венерина
Мухомор
Фацелия колокольчатая
Кочедыжник
Живучка ползучая
Лютик ползучий
Тимьян ползучий
Плаун, или ликоподиум
Перец чёрный
290

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Г,Гъ
Габухъæдурæг, кæнæ: габухъæдорæ, цыргь-
бæлæгъон
Гаганæг, кæнæ гагæнæг
Гагасыфгæрдæг, кæнæ: хæрзтæф сæгъы-
сыф
Галæхсæвæрæг, кæнæ: сауес, кьæбырттæг
Галгæф
Галимонт, кæнæ: галы сыф, галы мæнтæг,
галы сифæ
Галмуг
Галсыф, кæнæ: галымæнтæг, галы сифæ
Галхъæдур, кæнæ: сындзбæлас, сæгъысы-
къа
Галывзаг, кæнæ: галсевзаг, галивзаг
Галымæнтæг, кæнæ: галсыф, гæдычъири,
галы сифæ
Гасар, кæнæ гацъар
Гацъар, кæнæ: гасар, гацъарæ
Гæбырæз
Гæдæгин, кæнæ: джеджджын, джеды,
кондари, гедигин
Гæдидидин, кæнæ: энотерсе
Гæдидымæг, кæнæ: гæдийыдымæг, хы-
рхæг, гæдийы кьуды, гæлиукъи, пухгæрдæг,
гæдиукъи, тикис думæг, гæдикъодæ
Гæдикъух, кæнæ: гæдыдзæмбы
Гæдикъух, кæнæ: гæдыдзæмбы
Гæдитытас
Гæдыбæлас, кæнæ: гæды, гæди, гæ-
дибæласæ, дæргъдзог гæди
Гæдыбитна, кæнæ мæтатыкк
Гæдыдзæмбы, кæнæ: гæдыных, анемон
борбундеден
Гæдыйы битъна
Остролодочник, или остролодка
Клевер конский
Каприфоль, или: жимолость каприфоль,
жимолость козья, жимолость душистая
Магалебка, или: антипка вишня
душистая магалебская, кучи на, черемуха ма-
голебская
Ковыль кавказский
Алтей лекарственный, или: алтей
аптечный, просвирняк, проскурняк, калачики,
дикая роза
Дагусса, или: элевсина коракан
Калачики просвирняк, или: проскурняк,
алтей лекарственный, дикая роза
Гледичия
Коровяк
Просвирняк, или: проскурняк, алтей
лекарственный, калачики, дикая роза
Гладиолус, или шпажник
Шпажник, или гладиолус
Ковыль Залесского
Чабер, или чабёр
Ослинник двулетний, или энотера
двулетняя
Тимофеевка, или аржанец
Анемоноидес кавказский, или:
ветреница кавказская, ветреница лесная
Ветреница кавказская, или: ветреница
лесная, анемоноидес кавказский
Котовник крупноцветковый
Тополь
Кошачья мята, или будра плющевидная
Ветреница, или анемона
Котовник кошачий, или кошачья мята
291

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Гæдыных, кæнæ: бурдидин гæдыных
Гæлгæт, кæнæ: дысисхуызсыф дæн-
дагджын
Гæмæхдыргъ алтьами
Гæн, кæнæ гæнæ, хусуфгæнæг
Гæнаг, кæнæ хъæддаг гæн
Гæнгæлы, кæнæ мæкæрæз, гæнгæли, хæмы-
цырихи, дзшшкъу, зиликъу, хуыскъæл
Гæнхуыз, кæнæ: гæнхуызхъуына, политри-
хум
Гæны бурхилон
Гæрзæхсæн, кæнæ: страусы сие
Геацинт
Гебейгæрдæг
Гедзæ, кæнæ: гедзæгæрдæг, сылгоймаджы-
хос
Гедукъи, кæнæ: донæхсыцъы, урсхæрис,
фæлурсхæрис
Гес
Гибридон фотæг
Гинкго
Глицини
Глог, кæнæ дзалв
Гнапхали, кæнæ хæфсгæрдæг
Гогодзæг, кæнæ хъуынджынзæнгон
Гогосæг
Гогура, кæнæ: куысыфтæг, легенари, ми-
гæнæн нас
Гогызуидаг, кæнæ гогузи уедагæ
Гокъа, кæнæ æрцхъæд
Голмандзы, кæнæ: фыдхос, галмæндзы,
цъæхдзæхæра, голмандзи
Гомдзых, кæнæ: домбайы ком
Гомзæнг букъа, кæнæ: гукъа, букъа, гукъ-
а-букъа
Гоппойгæрдæг
Гортензи
Гоцъоби, кæнæ тугхоркæрдæг
Гранат, кæнæ. пуника, броцъеули
Грейпфрут
Анемонаструм пучковатый, или
ветреница пучковатая
Зубянка двоякоперистая, или зубянка
дважды пер истая
Нектарин, или персик голоплодный
Конопля
Льнянка обыкновенная, или дикий лен
Кервель, или: кервель обыкновенный,
кербель, купырь, купырь бутенелистный,
снедок
Кукушкин лён обыкновенный, или поли-
трихум обыкновенный
Рыжик льняной
Страусник обыкновенный, или страусово
перо
Гиацинт
Ромашка луговая, или нивяник
обыкновенный.
Пажитник простертый, или пажитник
лежачий
Ветла, или: верба, ива серебристая, ива
белая, белотал
Копеечник
Гибридная марь
Гинкго двулопастный
Глициния
Глог, или свидина кровавая
Сушеница, или жабья трава
Галинсога ресничатая
Золотарник обыкновенный, или золотая
розга
Лагенария, или бутылочная тыква,
посудная тыква
Авран лекарственный
Лопух Палладина
Шпинат
Львиный зев, или атриниум большой
Астрагал сладколистный
Ковыль красивейший
Гортензия
Кувшинчик, или: непентес, кувшиночник
Гранат, или: гранатник, анар
Грейпфрут
292

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Гроха, кæнæ: хохаг хьæдур, церцу хьæдорсе,
гес, тымбыл хъседур
Гукъа, кæнæ: гукъа-букъа, букъа
Гукъа-букъа, кæнæ: букъа, гукьа, гъунтуз-
сифæ
Гукъури, кæнæ: тъупгæнаг, æррагæнаг,
тъупгæнагсындз, æррагæнæг сындз, смаг-
гæнæг сындз, сындзы сыф
Гуыбыннизхос
Гуылм, гулмгæрдæг
Гъæбесæг
Гъуыйа, кæнæ: гоппой, гоппоыкæрдæг,
гæппой
Горох
Таранная кость, или: астрагал, кошачий
позвонок, мыший горошек, стручешник,
петров крест
Астрагал, или: кошачий позвонок, мыший
горошек, таранная кость, стручешник,
петров крест
Дурман, или одурь-трава
Герань болотная
Могар, или щетинник итальянский
Короставник полевой
Хохлатка
293

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
д
Давон, кæнæ: давонæ, арсы хъæдындз, да-
бонæ, пъерцæг, талакъуда, талакьона
Дадтейыхос, кæнæ даттетихуасæ
Дайранаг къæрцгæнаг
Дайранаг мыстыхъус
Дайранаг стъопола
Дали, кæнæ: георгин, картофгæрдæг,
уæдæрттæг
Даргьæвзаг, кæнæ лигуляриа
Даргъгонд дзаух
Даргъкæрдзæм карзадаг
Даргъкъахджын къусзокъо
Даргъсыф
Даргъсыф фæсал
Даргъсыф хуырхæг
Даргъсыфон рыгдонсæр
Даргъхалгæн, кæнæ: даргъхалæ гæнæ
Даргъхихджын æхсæлы
Даричинон, кæнæ уыгæрдæны бынгардон
Даричин, кæнæ даричини, дарикена, беу
Даттей сифæ, кæнæ цъæхдидин
Дæлвæзаг сафран
Дæлдзæхæра, кæнæ: хакъæдзи, хоргæрдæг
Дæлхохаг уартгонд
Дæлхохаг хъæлæрдзы
Дæндаггон куыдзывзаг
Дæндаггонд стъопола.
Дæндагджын, кæнæ: зæрдæйы кæрдæг,
кардамин
Дæргъдзæг
Дæргънас, кæнæ: тъæпæннас, кабачок
Дæргъылдзæл
Дæрзæг бæза-бæза
Дæрзæг боргæрдæг
Дæрзæгсыфджын æлвас
Черемша, или: лук медвежий, дикий
чеснок, колба
Иссоп лекарственный
Колокольчик Дарьяльский
Ясколка Казбекская
Первоцвет Дарьялский
Георгин, или георгина
Лигулярия, или бузульник
Пырей удлиненный
Крупка длинностручковая
Длинноножковый лопастник
Осока головчатая
Мятлик длиннолистный
Щавель длиннолистный, или щавель
домашний
Пыльцеголовник длиннолистный
Лен-долгунец
Можжевельник длиннохвойный.
Гвоздичный гриб, или: опёнок луговой,
луговик
Гвоздика садовая, или гвоздика
голландская
Иссоп
Шафран долинный
Подсвекольник, или: амарант, щирица,
краснуха
Щитовник подальпийский
Смородина Биберштейна
Ятрышник трехзубчатый
Первоцвет зубчатый
Зубянка, или: кардамин, сердечник
Башенница гладкая, или вяжечка
Кабачок
Осока печальная
Чина шершавая
Бурачок шершавый
Овсянница кавказская
294

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Дигилгæрдæг
Дидинлывдз, кæнæ дидинлывдз
Димела
Дисбæлас, кæнæ кьалмуг
Дингæрдæг
Дисинæг
Диссаджы æрвдидин
Диши, кæнæ: диси, лимодорум
Догьа, кæнæ: туйæ, туя
Догъайысыф, кæнæ: ногъай сифæ догъи-
сыф догъисифæ, догъайсифæ
Догъсыф, кæнæ рдестæ
Додтейысыф
Донæхсæр, кæнæ трапа
Донбылмæрхæг
Донгæрдæг, кæнæ: элодея, донсæфт
Дондзаг, кæнæ фондздидинсыф
Дондидин, кæнæ лотос
Донзай, кæнæ: донхал, донгæрдæг, донзай-
æгой
Донсæфт
Донхæрис, кæнæ: донæхсиицъæ, нерджи
Донхæрис, кæнæ: сырхбуар хæрис, донæх-
синцъæ, нердзи, нерджи
Донцъирхъуына, кæнæ сфагнум
Доны дугьысыф, кæнæ алисмæ
Доны пысыра, кæнæ: зæрдæйы кæрдæг,
хуылыдзæг
Доны сабæлут, кæнæ: ленкæнаг донысыф
Доны сауфагæ
Доны хъоппæг, кæнæ: дордойнаг, дурынд-
заг
Доны чысæг
Доны æртæсыфон, кæнæ: хуыгæрдæг, хуы-
дзæхæра, хуыйы цæхæра, æртæсифон,
тæрхъосидзедзе
Молиния
Уснея цветущая
Белокопытник лекарственный, или:
белокопытник гибридный
Павлония, или адамово дерево
Вербена
Василистник малый
Фиалка удивительная
Лимодорум недоразвитый
Туя
Подорожник ланцетный, или:
подорожник ланцетолистный
Рдест
Василистник водосборолистный
Водяной орех, или: рогульник, чилим,
водяной каштан, рогульник тавающий,
чёртов орех
Костер береговой
Элодея, или: водяная зараза, водяная
чума
Водосбор, или: орлик, аквилегия
Лотос
Водоросль
Водяная зараза
Ива волчниковая, или: шелюга жёлтая,
верба жёлтая
Верба, или: ива остролистная, ива
волчниковая, ветла, лоза, бредина, ракитник,
молокитник, веербина, ветла красная,
краснотал, шелюга
Сфагнум, или: торфяной мох
Частуха, или: частуха подорожниковая,
водяной шильник, алисма
Зюзник, или: болотная крапива,
сердечная трава
Водяной каштан, или: чилим, рогульник
плавающий, чёртов орех
Водяная гречиха, или: горец земноводный
Водяная лилия, или: кувшинка белая,
лилия водяная, кувшинка
Гравилат речной
Трилистник водяной, или: вахта трехли-
стая, трифоль
295

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Доныæрси
Доныæфсир, кæнæ катабросæ
Донысаунæмыг, кæнæ рагона
Донысыф, кæнæ: трапа, гады сыкъа, доны
сабæлут
Доныхъамыл
Доныхъуына, кæнæ артыныхмæ зайæгой
Доныцывзы, кæнæ: игæрхос, цывзыгæрдсег,
дойнаг цывзы
Дохиран, кæнæ кавказаг скъæлдзой
Дугъысыф, кæнæ: бæхысыф, богагæрдæг,
дугъæйы сыф, догъа, тагтысыф, тæгты-
сыф, хæфлас, арсидзеген
Дурбæлас, кæнæ: æфсæнбæлас, сывылдзæг
Дурвæткъуы, кæнæ дорвæткъу
Дургæрдæг, кæнæ зæрдæсыф
Дурсæт, кæнæ: дурсæттаг, дурпырх
Дуртулдз, кæнæ: цыргьсыф, илекс, цъыхы-
ры
Дурылывз, кæнæ кьæдзæхылывдз
Дурындзæг, кæнæ: дордойнаг, дурындзаг
Дыдидинсыфон, кæнæ: кæлæнгæрдæг,
цирцея
Дыдихон тæхсалсæр
Дысыфон æмбæхсæг
Дытлæг, цъирæнгæрдæг
Дыхуыз дыхуыздидин
Дыхуыздидин, кæнæ дыхуыз
Дыцупал, кæнæ дыпуцал
Вероника ключевая, или вероника
береговая
Поручейница, или поручейника водная
Шикша, или: вороника, водяника
Рогульник, или: чилим, водяной каштан,
рогульки, чёртов орех
Камыш озерной
Мох водяной, или: фонтиналис
противопожарный
Перец водяной, или: водяной перец, горец
перечный, лягушечья трава
Полынь кавказская
Подорожник
Каркас южный, или: каркас
обыкновенный, каменное дерево, железное дерево
Боярышник
Вавиловия прекрасная
Камнеломка
Падуб, остролист
Ризокарпон географический
Кувшинка, или: водяная лилия, нимфея
Цирцея, или: двулепестник, колдуница,
чаровница
Пикульник двунадрезанный
Тайник двулистный
Чистец
Марьяник, или: Иван-да-Марья, желтя-
ница, золотуишая трава
Иван-да-Марья, или: марьянник
дубравный
Двукисточник канареечный
296

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Аж
Джеджджын, кæнæ: зирæ, цьамалæг, фыд-
хос, фыдхуасæ
Джедыгын, кæнæ.басгæрдæг, дадитæ,
итинггæрдæг, æвдадзæгæрдæг
Джимидоны æлвас
Джитъригæрдæг, кæнæ: джитрийы мой,
хуæргæнасгæрдæг
Джитьри, кæнæ: чьитъри, хуæргæнасæ,
хогæиасæ
Джонджоли
Джыджына, кæнæ: дзиджына, дзæкъолон,
гигина
Тмин
Чабрец, или: тимьян ползуний,
богородская трава
Овсяница Джимильская
Огуречная трава, или: огуречник, бурач-
ник лекарственный
Огурец, или: огурец обыкновенный,
огурец посевной
Клекачка, или стафилея
Ландыш майский, или: ландышки,
сорочка, молодило, молодильник, виновник
297

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Дз
Дзала, кæнæ: цъæнуд, фæсал, фæсал-\
гæрдæг, цъæнодæ, цъæнодæгæрдæг
Дзалв, кæнæ глог
Дзалмæн
Дзаугæрдæг, кæнæ ирга
Дзаух, кæнæ: дзаухгæрдæг, дзæухгæрдæг,
цъиахгæрдæг, бырæг, æхсадгæрдæг, лæбы-
рдæг, цьанга, чьанга
Дзæгъдзæгъаг, кæнæ: дзæгъ-дзæгьгæнаг
Дзæгъæлæг, кæнæ дзæгъæлдзу
Дзæгъæлдзу, кæнæ: мæцкъор, хилæг-
гæрдæг, суро
Дзæкъулон зокъотæ, кæнæ аскамицеттæ
Дзæлæу, кæнæ: дзæлæугæрдæг
Дзæлв, кæнæ хæрæгбæдæн, дзæлвæ
Дзæмбысыф, кæнæ: уыдырныхос, удурни-
хуасæ
Дзæнгæрæгой, кæнæ: къæрцгæнæ, уеззай-
сæр
Дзæрой фæлерæ
Дзæройхæрис, кæнæ бурхæрис
Дзæухгæрдæг, кæнæ дыдидинсыфон
Дзæхæра, кæнæ: цæхæра, къуьшбыл, къум-
бул
Дзæхæрагæрдæг, кæнæ: джитрийы мой,
хуæргæнасгæрдæг
Дзедорæ
Дзедыр, кæнæ: дзедырсег, дзедæр, дзедурæ,
дзедорæ, махъапи, махьуали
Дзиккайсифæ, кæнæ егьаудидин залгæрдæг
Дзиликъу, кæнæ: бурæвзагон, лигуляри
Дзиндзалæг
Дзодзæг, кæнæ: дзодзæги, симфиандрæ
Дзуарсæ, кæнæ дзуарсæдидин
Осока
Свидина белая, или глог
Бекмания обыкновенная, или бекмания
гусеницевидная
Ирга, или: амеланхиер, бишмула, коринка
Пырей ползучий, или: житняк, собачий
зуб, полевой гумай
Мак самосейка
Тамус обыкновенный, или: водогон,
лепшура-недоступ, переспут
Плющ, или: плющ обыкновенный, гусиная
лапка
Сумчатые грибы, или аскамицеты
Гулявник лозеля
Бересклет, или бересклет европейский
Манжетка
Колокольчик молочноцветный
Терескен серый
Ива пепельная, или: ива серая, ива
желтая
Двулепестник парижский
Бурак, свекла
Бурачник, или: огуречная трава, бурач-
ник лекарственный
Ежевика сизая
Ежевика
Буквица крупноцветковая
Бузульник, лигулярия
Полевица
Симфиандра
Крестовник, или крестовник
обыкновенный
298

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Дзуаруидаг, кæнæ: сыгьдæг сындзгæрдæг,
кникус
Дзулызокъо, кæнæ: хойраджы хъуына, хъ-
уыназокъо, гьуна
Дзыбора
Дзыгуырон
Дзыгъуырæг
Дзыджына
Дзыккайысыф, кæнæ: æрсных, æрсдзæм-
бы, аканти
Дзыккусыф, кæнæ: хъæздидин, хъæзди-
динæг
Дзылакъуы, кæнæ: дзылакъо, хохаг хъæ-
дындз, дзлакуы
Дзынгахор
Дзындзалæг, кæнæ: цъæхула, цъахула,
дзиндзалæг, уæрццы мæнæу, дзиндзала,
дзиндзалуг, дзозагæ, цъанта
Дзыхъгонд къусзокъо
Кникус, или: кникус благословенный,
святой чертополох, волчец кудрявый, кардо-
бенедикт
Плесневые грибы, или плесень
Крестовник ромболистный, или: адено-
стилес ромболистный
Говорушка
Рябчик
Сердечник, или зубянка
Акант, или медвежья лапа
Касатик, или ирис
Лук горный
Альдрованда
Пастушья сумка
Ям чаты й лопастник
299

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Евгени
Европæйаг нывзæг
Егаргæрдæг, кæнæ егар
Егъау æлвас
Егьаудидин мавнал
Егъаудидин ронсыф
Егъаудидин рыгдонсæр
Егъаудидинæг бурдидин
Егъаукъус стъопола.
Егъаусæрджын хъæдгомæг
Егъаусыфджын гортензи
Егьаусыфджын сусхъæд
Егъаууидаг цæхæра
Еуу, кæнæ фагæ, борхуар, еуæ, магар, гул-
мæ
Еуугæ
Ехсыхъæд
Евгения, или эвгения
Повилика европейская
Мытник
Овсянница гигантская
Недотрога крупноцветковая
Пушкиния Ливанская
Пыльцеголовник крупноцветковый.
Лютик крупноцветковый
Первоцвет крупночашечный
Язвенник крупноголовый.
Гортензия крупнолистная
Липа крупнолистная
Свёкла крупнокорневая
Просо
Пайза
Тамариск, или гребенщик
ж
Жердела, кæнæ: хъæддаг курага, зарзары
Жимало
Курага
Жимолость кавказская
300

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
з
Загалæг
Заз, кæнæ: зазбæлас, уртхели
Зал, акори, залгæрдæг
Зал, залгæрдæг
Залгæрдæг
Залгьæд
Залмысыф, кæнæ: запм, лалум, ичъи, кол-
га, æрцхъæд, мæнтæджы сыф, мæнтæг,
залмисифæ, монт, лалумсифæ
Зарзары, кæнæ: хьæддаг курага, жердела
Зачъеджын фæрв
Зачъелывдз, кæнæ: цæгæрхъуына, рехгун
цæгæргъуна
Зæбулхæрис, кæнæ: донхæрис, донхæрес,
донхæруес
Зæлда къæрцгæнаг
Зæлдаг акъаци, кæнæ албиция
Зæлдаг дзæмбысыф
Зæнæджыхос, кæнæ: изгардыхос, зæнæги-
хуасæ
Зæрæдæ
Зæрдæйыхал, кæнæ къонцхела
Зæрæмæггаг уагъылы
Зæрдæсыф æмбæхсæг
Зæрдин
Зæрин бурдидин
Зæрин хъæлæрдзы
Зæриндидин
Зæринсыф
Зæринхуыз лывдз
Зæтхæ сысджы, кæнæ: зæтхæд, сискъи,
сускъи, кæнæ сисги
Зæхæхсæр, кæнæ: зæххæхсæр, арахис, æх-
сæр-хъæдур
Горец почечуйный, или персикария пят-
чистая
Тис, или: тисе, красное дерево
Ирный корень, или: ир, аир болотный
Ир, или: ирный корень, аир болотный,
явр, лепеха, татарское зелье
Буквица лекарственная
Рододендрон желтый, или: азалия
Лопух большой, или: лопушник,
репейник, дедовник
Жёлтосливник, или: морель, курага,
абрикос дикий
Ольха бородатая
Лишайник бородач
Ива плакучая, или ива Вавилонская
Колокольчик Биберштейна
Шелковая акация, или альбиция
Манжетка шелковая.
Горечавка крестообразная, или горечавка
перекрестнолистная
Розмарин обыкновенный, или розмарин
лекарственный
Резеда желтенкая, или вай, церва, резеда
красильная
Шиповник Зарамагский
Тайник сердцевидный
Розмарин лесной
Лютик золотистый
Смородина золотистая, или смородина
золотая
Хризантема
Селезеночник
Лишайник золотянка
Овес персидский, или овсюг Людовика
Земляной орех, или арахис обыкновенный
301

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Зæххдонаг сауфагæ
Зæгæлой, кæнæ æрнæг даричин
Зæххы фæткъуы, кæнæ: хуыскъæл, дзи-
ликъу, быдираг хуыскъæл
Згьæллаг, кæнæ: згъæлдаг, згъæллагæ, æз-
гъæллагæ, æгъзæллаг
Здыхсой цæхæра
Здыхстдонзай, кæнæ спирогира
Зетиджын æхсынæн
Зиликъу
Змæнтæнгонд лæсыф
Змæнтæнгонд скъуынæг
Змæнтæнгонд хакъæдзи
Змæнтæнхуыз дурсæт
Змисгæрдæг кæнæ: хъæмпхуыз, маст-
тæрæг
Зылындидин
Зымæгкæрдæг
Зынтъыры, кæнæ: зынцъыры, зæнтъæрæ,
соломоны мыхуыр, цъироба
Зырзыраг, кæнæ: дзæгъ-дзæгъаг, дзæ-
гъ-дзæгъæг, дзæгъ-дзæгъæгæ, хьахъшо,
дзæгъ-дзæгъгæнаг
Гречиха земноводная
Гвоздика душистая, или гвоздика
травянка
Земляная груша, или топинамбур,
солнечный корень
Овсюг обыкновенный, или овес пустой
Габлиция тамусовидная
Спирогира
Подсолнечник масличный
Кермек
Шалфей мутовчатый
Спаржа мутовчатая
Щетинник мутовчатый
Камнеломка мутовчатая
Златоцвет песчаный, или цмин
песчаный, бессмертник песчаный, соломенный
цвет, сухоцвет
Надбородник безлистный
Зимовник кавказский
Купена, соломонова печать
Мак
302

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
и
Ибискус, кæнæ: китайагуарди, мæлæтд-
зурæг
Иблисбæлас, арали
Иблисзокъо, кæнæ: шайтанзокъо, сайтан-
зокъо
Игæрхос, кæнæ: доны цывзы, хæфсгæрдæг
Игæрхуызхъуына
Изæрон æрвдзæст, кæнæ: гесперис, изæрон
æрвдидин
Изæрон æрвдидин
Индиаг гæн, кæнæ кенаф
Инула
Ионча, кæнæ: хъæдурхос, люцернæ
Ирддым, кæнæ: ирддымæг, æфсирджын
арсыдзеген
Ирдусуни
Ирон æрвдидин
Ирыстойнаг æхса
Ирыстойнаг карзадаг
Ирыстойнаг къæрцгæнаг
Ирыстойнаг сæцæлыхос
Ирыстойнаг стъопола.
Ирыстойнаг такадидин
Итинггæрдæг, кæнæ: æвдадзæгæрдæг
Иуазон фæсал
Иузæнгон нывзæг
Иунæмыгонмæнæу, кæнæ: айнкорн
Иуфатæгджын дурвæткъуы кæнæ: дор-
фæткъу
Иухуыз егьаудидинон
Ичъи, кæнæ.æрцхъæд, залмысыф, къæр-
цхъæд, икъи, екъе, къæндæг
Ичъигæрдæг, кæнæ: хæцаггæрдæг, каука-
лис
Гибискус китайский, или китайская роза
Чертово дерево, или: шип-дерево, аралия
Сатанинский гриб
Водяной перец, или: горец перечный,
лягушечья трава
Маршанция, или мох печеночный
Вечерница, или: ночная фиалка, ночная
красавица
Фиалка ночная
Гибискус коноплёвый, или кенаф
Девясил восточный
Люцерна
Вероника колосистая, или: вероничник
колосистый, вероника колосковая
Безвременник весёлый, или:
безвременник яркий
Василек шалфеелистный
Астранция осетинская
Крупка осетинская
Колокольчик осетинский
Молодило осетинское
Первоцвет осетинский.
Шлемник осетинский
Тимьян, чабрец
Мятлик однолетний
Повилика одностолбиковая
Однозернянка, айнкорн
Боярышник однопестичный
Одноцветка крупноцветковая
Репейник обыкновенный, или: репей,
лопух
Прицепник
303

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
к
Кавказаг æлвас
Кавказаг æхсынкъмарæн
Кавказаг бурдидин
Кавказаг гее
Кавказаг гъуыйа
Кавказаг джеджджын
Кавказаг дзæмбысыф
Кавказаг дзыгъуырæг
Кавказаг дондзаг, кæнæ:
зачæг
Кавказаг дыхуыз
Кавказаг егаргæрдæг
Кавказаг ионча.
Кавказаг къубалæг
Кавказаг кæркусæг
Кавказаг лæсыф
Кавказаг ризæнгæрдæг.
Кавказаг сæгъысыкъа
Кавказаг сæцæлыхос
дондзал, донд-
Кавказаг стæгхос, кæнæ кавказаг цурхъон
Кавказаг судзаг
Кавказаг сусхъæд
Кавказаг талма
Кавказаг фæсал
Кавказаг хæмпусæг, кæнæ кавказаг пион
Кадæгæ, кæнæ эвкалипт
Кадыхъæд, кæнæ: лавр
Каказский малусæг
Какойнæ, кæнæ: какон, каконсындз
Какон, кæнæ: дзæлв, дзселвæ, каконсындз,
кокойнæ, кокосидзæ
Каконсындз
Калакъода, кæнæ расыгхос
Калмæвзаг, кæнæ галмкæрдæг
Овсянница кавказская
Ромашка кавказская, или ромашка
красная
Лютик кавказский
Копеечник кавказский
Хохлатка кавказская
Тмин кавказский
Манжетка кавказская
Рябчик кавказский
Водосбор кавказский
Марьянник кавказский
Мытник кавказский
Люцерна кавказская
Скабиоза кавказская.
Лилия однобратственная, или лилия
грузинская
Шалфей дагестанский
Очиток кавказский
Лядвенец кавказский
Молодило кавказское
Живокость кавказская, или: дельфиниум
кавказский, шпорник кавказский
Ясенец кавказский
Липа бегониелистная (кавказская)
Красавка кавказская
Мятлик кавказский
Пион кавказский
Эвкалипт, или: камедистое дерево,
дивное дерево
Лавр благородный
Подснежник кавказский
Вереск обыкновенный, или верес
Тёрн, терновник, или слива колючая
Чертополох курчавый
Кукольник, или черемица
Ужовник обыкновенный, или: змееязыч-
ник
304

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Калмгæрдæг
Калмлывдз, кæнæ тамноли
Калмсæр
Калмсæргонд
Калмы хъæдындз, кæнæ мускари
Калмыхос, кæнæ: калмгæрдæг, калмыху-
асæ
Калмæвзаг, кæнæ æлгъаг хъæдындз
Калоннæзæнг дурсæт
Карагана, кæнæ бур акьаци
Кардгæрдæг, кæнæ æхсаргардæг
Карз бурдидин
Карз дзыджына
Карзадаг, кæнæ карзаг
Каркыбазыр, кæнæ каркибазур, хосгæрдæг,
урусуд
Картоф, кæнæ къартъо
Карчыкъах, кæнæ: каркикъах, питри,
карпы кьах
Касторгæрдæг, кæнæ: гæбырæз, габухъæ-
дорæ
Катальпæ
Катран
Кæлæнгæрдæг, кæнæ калмæвзаг
Кæлдæф
Кæлмæ, кæнæ: кæлмгæрдæг, сагæлæг, за-
галæг, сагалæг
Кæндыс, кæнæ: кæндус, къусбын, къосбун
Кæрвæдз, кæнæ: сиск, сескъæ
Кæр, кæнæ: хуар, хор, хъæбæрхор, хъ-
æбæрхуарæ
Кæрдæг халсасыг
Кæрдæгхор, кæнæ сæгъмæцъ
Кæрдæгхуыз сæртæгон
Кæрдæгхуызсыф чъиугæрдæг
Кæрдæф, кæнæ: æхсæрысыф, миндал
Кæрдосыфæг
Кæрз, кæнæ: кæрзæ, кæрзбæлас, ипна
Кæркæмæркæ мæрхæг
Герань Рупрехта
Тамнолия червеобразная
Змееголовник германский
Змееголовник
Мышиный гиацинт, или: гадючий лук,
мускари
Герань рассеченная, или журавельник
Гадючий лук, или мышиный гиацинт
Камнеломка колончатая
Карагана древовидное, или: жёлтая
акация, акация жёлтая
Сабельник, или сабельник болотный
Лютик едкий
Сердечник горький
Крупка, или драба
Анхуза лекарственная, или воловик
лекарственный
Картофель, или паслён кчубненосный
Омела, или: дубовые ягоды, птичий клей
Клеома колючая
Катальпа прекрасная
Катран сердцелистный
Вербена лекарственная
Герань лесная
Горец змеиный, или: раковые шейки,
змеевик
Белена чёрная, или бесиво
Ячмень четырехрядный, или: ячмень
четырехстрочный
Ячмень заячий
Барвинок травянистый
Заразиха, или: дуиштель, дьявол,
кровопийца
Сыроежка зеленоватая
Смолевка зеленолистная
Миндаль, или бобовник
Грушанка
Ясень
Костер пестрый
305

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Кæркмисындзæг, кæнæ: кæртмысындзæг,
цъагъана, сыдзджын цхъори, сындæдзæг,
кæртмисындзæг, алыварснындæдзæг, сын-
дзджын, цхьоры
Кæркусæг, кæнæ: хъоппæг, кæркус, хъобæ-
гъ, лили
Кæрог, кæнæ: кæрусег, кæрусе, кæрæ,
кæрæги
Кæуаг кæрдæг, кæнæ: хæриссыф цæссыгон
Кæфласгæрдæг
Кенаф, кæнæ индиаг гæн
Киндзæ, кæнæ: чиндзи, чендзе, кендзе, кен-
дзе, киндзæ, чинджи
Киндзи
Кипарис
Кипрей, кæнæ: дзулаг, иван-цай
Китайаг глицини
Китайаг кæрз, кæнæ ипна
Китайаг уарди
Китайаг цæнцъхæли
Кладони
Кладохетæ
Кобрези
Колга, кæнæ фæсхохаг залм
Кофебæлас
Кудзиси, кæнæ: бур глауциум
Куйбадæн, кæнæ: хохаг рагонæ, хихкьудзи
Кунжут
Курага, кæнæ: абрикос, чье рами, гаргари
Кусойнæ, кæнæ: куысойнæ, æвзæнхъуыр
Куыдзмарæн
Куыдзы æрвдидин
Куыдзы нуры, кæнæ усуни
Куыдзы нуры, кæнæ зьшæгкæрдæг
Облепиха
Лилия, или: водяная лилия, кувшинка
Свербига
Плакун-трава, или: дербенник вязолист-
ный, дербенник иволистный
Аистник стевена
Кенаф, или гибискус коноплёвый
Кишнец
Кинза, или кориандр
Кипарис
Кипрей, или иван-чай
Китайская глициния
Айлант высочайший, или ясень
китайский
Китайская роза
Лимонник китайский
Кладония
Кладохета чистейшая, или: кладохета
белейшая
Кобрезия
Лопух закавказский
Кофейное дерево
Мачок желтый, или: мачек желтый,
глауциум жёлтый
Вороника кавказская
Кунжут, сезам
Абрикос обыкновенный
Адонис весенний, или горицвет весенний
Гармала, или: гармала обыкновенная,
могильник
Фиалка собачья
Безвременник великолепный
Зимовник
306

Къ
Къабузæг, кæнæ: цъæхгагадыргъ,
цъылюрайы мæнæргъы, цъæхнæмуг
цъæхнæмуг, къабозæг
Къабузджын назгæрдæг
Къабуска, кæнæ: сæрджын къабуска
къапуста, камбостъо
Къадзаг, кæнæ кæфласгæрдæг
Къалакъода, кæнæ аронник
Къалмуг, кæнæ Адамы бæлас
Къама, кæнæ: агъунцъагæ, адджын
хъонтхьора
Къаннæг æлвас
Къаннæг æхсæлы
Къаннæг дзала
Къаннæг дурсæт
Къаннæг малгæрдæг
Къаннæг сæгълискъæф
Къаннæг урусудз
Къаннæг хъæз, кæнæ фæтæнсыф хъæз
Къаннæг хъæздидин
Къаннæг чъиугæрдæг
Къаппа-къоппа, кæнæ къаппа-къуппа
Къасайраг цъамалæг
Къацциу кæрдæг, кæнæ: къацциу, хуымы
сындз
Къацциу, кæнæ: къацциукæрдæг,
хуымысындз
Къæбæлдзыгъ къусзокъо
Къæбырттæг, кæнæ: саууес, къæбæрттæг,
къæбурттæг, савиес, туфгъæдæ,
тæфгьæдæ
Къæдзæхæмбæрзæг
Къæдзæхаг æлвас
Къæдзæхдидин, кæнæ къæдзæхаг
Къæдзæхлывдз, кæнæ: къæдзæххъуына,
къæдзæхгъуна
Къæдзæхон урусудз
Къæдзæхон хæрзтæфаг
Къæдзæхы лыггæрдæг
Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Голубика, или голубика обыкновенная
Хвощ ветвистый
Капуста огородная
Аистник, или: журавельник цикутный,
аистник иикутовый, грабельки
Аронник
Адамово дерево, или павлония
Укроп аптечный, или фенхель
обыкновенный, сладкий укроп
Овсяница приземистая
Можжевельник низкорослый
Осока низкая
Камнеломка твердоногая
Ряска малая
Погремок малый
Норичник малый
Рогоз малый, рогоз широколистный
Ирис низкорослый, ирис низкий
Смолевка низкая
Одуванчик
Валериана Касарская
Осот розовый, или: бодяк полевой, будяк
Бодяк полевой, или: осот розовый, будяк
Курчавый лопастник
Черемуха, или: черёмуха обыкновенная,
или черёмуха птичья, или черёмуха
кистевая
Петрокома Гефта
Овсянница скалистая
Валериана скальная
Лишайник накипной
Норичник скальный
Зизифора
Пармелия скальная
307

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Къæдзилæг
Къæдзкъалиу, кæнæ здыхстхих
Къæдзкъахон хъузгон
Къæдзнизыхос, кæнæ: зæнæджы хос,
рæсынбадæн
Къæдзойæг, кæнæ: стæгхос, урсдзæст,
урсдзæстдидин, дельфиниум
Къæдзусæг, кæнæ: къадзусæг, кæдзосæг,
сыгъдæгон
Къæйгæрдæг
Къæлæт хуымыхыцъы
Къæлæт цъиуæхсырæг
Къæмдзыг, кæнæ: бурахорæн,
бурахорæнгæрдæг, къæндзыг, къæндзæг
Къæндзæстæ, мирикари
Къæркъæраг
Къæрцгæнаг, кæнæ: уиззайы сæр,
уидзайы сæр, дзæнгæрæгой, кæрццгæнæг,
кьæркьæраг, къæркъæрагæ, дзхæнгæрæг
дидинæг, цъоза
Къеренæг, кæнæ æртигьон
Къодегæрдæг
Къомси, кæнæ: къовси, биа
Къонцхела
Къоппагæрдæг
Къоппаджын фæлерæ
Къоппасæр, кæнæ: тюльпан, турбан
Къуанчхела, кæнæ: къончхела, къонцхела
Къубалæг, кæнæ: къобалуг, хæрæгхæлмаг
Къудзигонд лывдз
Къулæг, кæнæ кьæдзæхгæрдæг
Къулсойнæ, кæнæ къутæр мæцкъор
Къунела, кæнæ хъæдгомы хос
Къурупа
Къусбын, кæнæ æррагæрдæг
Къусзокъо
Къутæр бæрз
Къутæр мæцкъор, кæнæ кьулсойнæ
Къутæрæг
Водяная сосенка обыкновенная, или
хвостник
Спирея
Вёшенка рожковидная
Горечавка кавказская
Шпорник, или: живокость, дельфиниум
Чистяк
Песчанка
Сурепка дуговидная
Птицемлечник дугообразный.
Дурнишник
Мирикария
Колокольчик ардонский
Колокольчик
Трехреберник кавказский
Седач, или: седник, седаш-седник
Айва
Церва
Хохлатка плотная
Терескен хохлатый
Тюльпан
Резак обыкновенный
Скобиоза
Лишайник кустистый
Постенница
Чай курильский кустарниковый, или:
лапчатка, пятилистник
Подлесник европейский, или:
лекарственный зонтик, брюшная трава
Гречиха посевная
Бешеница, или: красавка обыкновенная,
белладонна, сонная одурь, бешеная ягода,
вишня бешеная
Лопастник
Берёзовый стланец, или: береза
карликовая, ерник
Лапчатка кустарниковая
Эфедра, или хвойник
308

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Къутæракъаци
Къутæрцъуй
Къутæрбал, кæнæ балкъутæр
Къутæрхъæдур
Къутæрхъæдур
Къуызыппа малгæрдæг, кæнæ
уæлæфтаугонд
Къуызыппа хæрис
Къуыллаухос
Къуымадза
Къуымыхсыф догъсыф
Къуырма пысыра, кæнæ: пысырайы мад,
куййы пуруса, гæдиных, мæнг пысыра
Къуырыхнцы, кæнæ: бургæрдæг, æрнæг
анис
Къæдзкъалиу, кæнæ здыхстхих
Астрагал золотистый
Рябинник
Вишня кустарниковая
Фасоль кустовая
Фасоль кустовая
Ряска маленькая
Ива шелковистая
Грыжник
Вейник наземный
Рдест ту полистный.
Глухая крапива, или: яснотка белая,
пустырник
Анис дикий, или бедренец камнеломка
Спирея
309

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
л
Лазсыф
Лакхæссæг, кæнæ фитолакки
Лæбæдой
Лæбæз, кæнæ: рагъон æрыскъæф, уы-
гæрдæны лискьæф
Лæбырдон
Лæгирттæг, кæнæ: лæджирттæг, цъиу-
гæрдæг, лæсыф
Лæгъз хъарман
Лæгъзæ
Лæджирттæг, кæнæ: цъиугæрдæг, лæгирт-
тæг, донизолф
Лæмæгьдзу
Лæсыф, кæнæ: лæсуф, мудгæрдæг
Левкой, кæнæ маттиола
Легъуи, кæнæ: легъун, легъон, сæныгага
Легъун, кæнæ: легъуи, сæныгага
Ледум
Ленкгæнаг догъсыф
Лессингы хæмыцырихи
Лидзгæрдæг, кæнæ мерендера
Лидзæггæрдæг, кæнæ æрдузыкъах, кæнæ
сциллæ
Лимон
Лимонон битъна
Лискъæф, кæнæ: галæрыскъæф, сæгъ-
лискъæф, таугæ уырыскъæф, æрыскъæф
Лулæдидин, кæнæ: дифелипи, хæйрæглулæ
Лулæгæрдæг
310
Шалфей железистый, или шалфей
клейкий
Фитолакки, или лаконос
Таволга, или: таволга обыкновенная,
лабазник обыкновенный
Земляника зеленая, или: полуница,
клубника луговая, клубника степная,
земляника холмистая
Вейник тростниковидный
Птичья гречиха, или: горец птичий,
спорыш
Вяз гладкий, или ильм
Гладыш-гриб
Спорыш, или: гречиха птичья, птичий
горец, горец птичий
Ярутка полевая, или: денежник,
копеечник, жабная трава, позвонок, вередник,
клопник, клопик, веничек, занозка,
волоски
Шалфей, или сальвия
Левкой, или маттиола
Инжир, или: фига, фиговое дерево,
смоковница обыкновенная, смоква,
винная ягода
Фига, или: фиговое дерево, инжир,
смоковница обыкновенная, смоква, винная
ягода
Багульник
Рдест плавающий.
Ковыль Лессинга, или ковыюк
Мерендера
Пролеска, или сцилла
Лимон
Мелисса лекарственная, или: лимонная
мята, медовая трава, роевник
Клубника, или: земляника садовая,
земляника мускатная, клубника садовая,
клубника высокая
Дифелипея красная, или: чертова трубка
Фелипея красная

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Лывдз, кæнæ: лывз, цæгæрхъуына, зачъ-
еджын, кьæдзæххъуына, доны хъуына,
цæгæргьуна, кæнæ зачъеджын, ливдзæ,
гьунагæрдæг, хæрæгихуайраг
Лывдзæг, кæнæ: нывдзæг, фæлерæ, ны-
взæг, фалери
Лыг чъиугæрдæг
Лыггæрдæг, кæнæ тарнизыхос
Лыгтæ чъиугæрдæг
Лыстæг æнгуз
Лыстæгæндах, кæнæ улотрикс
Лыстæггæн, кæнæ: гæн, халгæн, тыны-
гæрдæг, хуымæтæджы гæн
Лыстæг дзиндзалæг
Лыстæг курага
Лыстæг мæстаг, кæнæ рæсудбадæн
Лыстæг ронсыф
Лыстæгдидин мæцкъор
Лыстæгдидин мавнал
Лыстæгдидинсыф
Лыстæгдыргъ бурхилон
Лыстæгзæнг
Лыстæгсыф дзала
Лыстæгсыф дурвæткъуы
Лыстæгсыф малусæг
Лыстæгсыф саууырыдзы
Лыстæгсыф сусхъæд
Лыстæгсыф хæмпусæг
Лыстæг цъуй, кæнæ: Тæкъузгæ
Лишайники, лишай
Вьюнок полевой
Смолевка разрезная.
Пармелия, или: порезная трава
Смолевка многорассеченная
Орех маньчжурский, или орех думбейский
Улотрикс
Лён, лен культурный, или: лён
обыкновенный, лен посевной
Полевица тонкая
Жердела
Горечавка джимильская
Пушкиния пролесковидная
Лапчатка мелкоцветковая
Недотрога мелкоцветковая
Мелколепестник
Рыжик мелкоплодный
Тонконог, калерия
Осока дакийская
Боярышник мелколистный
Подснежник узколистный
Козелец нителистный
Липа мелколистная, или липа
сердцевидная
Пион узколистный, или: пион тонко-
листный, воронец
Рябина глоговина, или берека
311

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
м
Мавнал, кæнæ: æнæвнæлд, къæрццгæнаг,
бурдидин, хъусцæг, гъосицæг
Майрæндзæхæра, кæнæ тахинон
Маис, нартхор
Маламар, кæнæ ниахури
Малгæрдæг, кæнæ: мæлгæрдæг, уæлæфта-
угонд
Малусæг, кæнæ дзæкьолон
Мандарин
Маргариткæ
Маргбасгæрдæг, кæнæ: куыдзы басгæрдæг,
кудзихонтхура
Маргбæлас, кæнæ: анчъар, æнычар
Марггæрдæг, кæнæ: кæндус, кæлмхос, кал-
мхос
Маргджын бурдидин
Маргджын талакъуда
Маргзайæгой, кæнæ: цикутæ, дойнаг сæр-
низ
Маргсыфæг, кæнæ: æнусæг, алое, сындзди-
динæг
Маргхъæд, кæнæ: анчъар, æнычар
Марковичы чъиугæрдæг
Марохкæн, кæнæ: дзæнгæрæгой, майрон-
хгæрдæг
Марохкæнхуыз æндæдзой
Маст скъæлдзой
Мастаг
Махъали
Мæгъæлда, кæнæ: мæгъæлдаг, мæхæлдæг
Мæзæрæу, кæнæ: тъархуни, тъархун,
эстрагон
Мæйыбулкъ, кæнæ: мæймæбулкь, рагагъ-
оммæ булкъ, мæйболгæ
Мæлгæрдæг, кæнæ: малгæрдæг, уæлæфта-
угонд
Мæнæргъы, кæнæ: мæнæргъ, нинæргь,
нинæгъ
Мæнæу, кæнæ мæнæуæ
312
Недотрога обыкновенная, или не-тронь-
меня
Раковые шейки, или: горец змеиный,
змеевик большой, змеиный корень
Маис, или кукуруза
Сельдерей
Ряска
Подснежник, или прострел
Мандарин
Маргаритка
Петрушка собачья, или: кокорыш,
собачья петрушка, зноиха
Анчар, или упас дерево
Чемерица, или: кукольник, чемерка, чер-
мис, чемеричный корень
Лютик ядовитый
Аронник ядовитый
Цикута, или: вех ядовитый, кошачья
петрушка
Алоэ, столетник
Упас дерево, или: анчар
Смолевка Марковича
Незабудка
Липучка незабудковидная
Полынь горькая
Горчак ползучий
Ежевика кавказская
Плевел жесткий
Эстрагон, тархун, или эстрагонная
полынь
Редис
Ряска
Малина, или малина обыкновенная
Пшеница

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Мæнæуæг, кæнæ эгилопс
Мæнæугьуыз
Мæнгбынгардзокъо, кæнæ мæнгбынгар-
дон
Мæнгбынгардон, кæнæ мæнгбындзæф
Мæнгдзæхæра, кæнæ: цæвæгхос, булкъой,
белтæрна, хуымыхыцъы
Мæнгнуры
Мæнг пысыра, кæнæ: къуырма пысыра,
куыдзы пысыра, куййи пуруса, гæдиных -
Мæнгурсзокъо, кæнæ мастаг
Мæнгхъæдындз
Мæнтæг, кæнæ: монтизæнкæ, монт
Мæрхæг
Мæстаг
Мæтатыкк, кæнæ мæтæтыкк
Мæхæлдæг
Мæцкъор
Мæцкъуы, кæнæ: мæцъку, скъелдзу, æскъ-
елдзу
Мæцъæгдыргъ, кæнæ лиуфа
Милум
Мимозæ, кæнæ мимоз
Мирт
Мисындзæгы хос
Митынгага, митынгагаджын къутæр
Митын мæцкъор
Моймар, кæнæ: цæстурсгæнæн сæгъымæ-
цъæ, бирæгъы цæст, бирæгъы гага, мой-
нæмар, цæстурсгæнæн, берæгъи гагатæ
Моймыр, кæнæ сурх бæрæзе
Морæбæлас, кæнæ морæкъутæр
Морæзокъо
Морæг, кæнæ даричин, морæбæлас
Морæтала
Мохъогæрдæг, кæнæ мохъо
Мохъонæзы
Эгилопс цилиндрический
Блисмус сжатый
Ложный опёнок, или опенок ложный,
ложноопёнок
Опенок ложный, или ложный опенок
Капуста полевая, или сурепица
Чесночница черешчатая, или: чесночница
лекарственная
Пустырник, или: глухая крапива, собачья
крапива, сердечник, сердечная трава,
дикая крапива
Желчный гриб, или: ложный белый гриб,
горчак
Череш
Белокопытник, или белокопытник
обыкновенный
Костер, или: костёр, кострец
Горечавка
Будра плющевидная, или: будра
стелющаяся, собачья мята
Плевел многолетний, или пастбищный
райграс
Лапчатка
Брусника, или вереск
Люффа, или: луффа, люфа
Бор развесистый
Акация серебристая
Мирт
Зопник
Снежноягодник, или снежник
Лапчатка снежная
Волчеягодник обыкновенный, или: волч-
ник обыкновенный, волчье лыко, волчьи
ягоды, пухляк
Дафне
Скумпия кожевенная, или: скумпия когги-
грия, жёлтое дерево, желтинник
Груздь
Корица, или: коричневое дерево, коричник
Чернотал, верболаз
Хвощ болотный
Сосна кавказская, или сосна Коха
313

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Мугæ, кæнæ: мантъылы, могсе
Мускатон æхсæр, кæнæ: мускатон бæлас,
аикæхсæр
Мухудо, кæнæ: мухудохъæдур, фырхъæдур
Мыдгæрдæг
Мыдзæнг, кæнæ меликæ
Мыдзыра бирæрæнхъон
Мыдхæссæг
Мыртгæ, кæнæ: мурткæ, муркъæ,
хуыфæджы хос
Мыстыкъæдзилон рувасдымæг
Мыстыхос, кæнæ: куыдзы æвзаг, уырысур
Мыстыхъус, кæнæ: мистигьос
Мæнгдзæхæра, кæнæ: цæвæгхос, булкъой,
белтæрна, хуымыхыцъы
Мæцкъор
Мушмула, или: мушмула обыкновенная,
мушмула германская
Орех мускатный, или: мускатный орех,
мускатник, мускатное дерево
Нут, или: бараний горох, пузырник
Медуница
Перловник, или мелика
Многорядник копьевидный
Донник белый
Калина обыкновенная, или калина
красная
Лисохвост мышехвостниковидный
Чернокорень, или: пёсий язык, собачий
корень, крысогон
Ясколка крупноцветковая
Капуста полевая, или сурепица
Лапчатка
314

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
н
Наз, кæнæ: назбæлас, назу
Назбын, кæнæ цæгатгæрдæг
Назгæрдæг, кæнæ: хъазгæрдæг, мысты-
мохъо, мохъогæрдæг
Нарæгсыф пшати
Нарæгсыф тырымылы
Нарæгсыф фæсал
Нарæгсыф цайгæрдæг, кæнæ нарæгсыф
кипрей
Нардсыф
Нарстсыф, кæнæ: согъди сифæ, хемантус
Нартхор, кæнæ: нартихуар, нартхуар, си-
минди, маис
Нарæгсыф, кæнæ: рæсугъдгæрдæг, лавандæ
Нас, кæнæ: насæ, куысыфтæг, гогыра,
гогра,гогура, къуахи, тифтикъи
Нæзы, кæнæ: нæзыбæлас, мохъо, нæзи,
пичъи, нæзибæласæ, пичъи, кьозбæласæ
Нæл бынзæнгцил, кæнæ нæлбынзæнгцил
Нæлгæн, кæнæ: нæл гæн, хусуфгæнæ
Нæл уартгонд
Нæмыгджын сойгондзокъо
Нерджи, кæнæ нердзи
Неси, фæунасæ, кæнæ: фæу насæ, миси
Низхæссæг зокъо, кæнæ фузарий
Нуазæнгонд къусзокъо
Нуры, кæнæ бодæн
Нурызокъо
Нурысыф къæрцгæнаг
Нывæфтыд лывдз
Нывзæг, кæнæ: лывдзæг, лывзæг, нивдзæг
Ныллæг картосыфæг
Ныллæг сæцæлыхос
Нымæтгæрдæг, кæнæ: пысырайымад, буй-
наггонд
Нымæтзалм
Нымæткъуы, кæнæ: нимæткъу, знæгъ,
æзных
Ныхсæгмисындзæгыхос
Ель
Подъельник обыкновенный, или: подъель-
ница, вертляница
Хвощ
Лох узколистный
Жестер Пал л аса, или жостер Палласа
Мятлик узколистный
Иван-чай узколистный, или кипрей
узколистный
Портулак, или: бандур, толстушка
Олений язык, или гемантус
Кукуруза, или маис
Лаванда, или цветная трава
Тыква обыкновенная
Сосна обыкновенная
Кочедыжник груболистный мужской
Посконь, или: замашка, дерганец
Щитовник мужской
Масленок зернистый
Ива казбекская
Дыня
Фузариум, или фузарий
Бокальчатый лопастник
Чеснок
Чесночный гриб, или чесночник
Колокольчик чесночницелистный, или
колокольчик бледноохряный
Лишайник типографский
Повилика
Грушанка малая
Молодило малорослое
Яснотка войлочная
Лопух войлочный, или лопух паутинистый
Гордовина, или городовина
Зопник колючий
315

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
о
Омдзæджыхос, кæнæ: сырды дзæмбы,
уомдзæгихуасæ
Окима
Оливæ
Плаун-баранец, или: баранец
обыкновенный, брунец
Базилик
Олива европейская, или: олива
культурная, маслина европейская,
оливковое дерево
П
Паказокъо
Пакъуы лæсыф
Пакъуыгонд хъæдгомæг
Папуци, кæнæ къамбецихъæдорæ
Пирам идалон гæдыбæлас
Питри, кæнæ. æхсæлыхор
Питъына
Пичъинæзы
Плауфæсал
Померанец
Праса, кæнæ зæнгджын хьæдындз
Примулæ, кæнæ стъопола
Прохановы бæмбæгкъоппа
Прохановы уагъылы
Пшатъи, кæнæ: лох, пшати
Пырхаг дзыджына
Пырхкъудзи
Пырындз, кæнæ: бырынджы, пириндз
Пысыра, кæнæ: пусура, псыра, пурса, пуру-
са
Пысырайымад, кæнæ: къуырма пысыра,
куыдзы пысыра, къуру пусура, хъола ди-
динæг, хуыздзыд
Пыхцыл брухилæг
Пыхцылгæн, кæнæ: пихцилгæнæ
Валуй
Шалфей эфиопский
Язвенник опушенный
Фасоль крупная
Тополь пирамидальный
Разумовския можжевельниковая
Мята перечная
Сосна Веймутова
Мятлик сплюснутый
Померанец
Лук порей, жемчужный лук
Примула, или первоцвет
Наголоватка Проханова
Шиповник Проханова
Лох
Сердечник недотрога.
Гибускус сирийский
Рис
Крапива
Яснотка белая, или глухая крапива, или
кукушкина крапива, или белая крапива
Калистегия махровая
Лен-кудряш
316

Пъ
Пъамидор, кæнæ: томат, бадыржан,
бадырджиан, памидор
Пъерццæг, кæнæ: европæйаг сæфтæггон
Пъузæ, кæнæ: æхсискъ, чъенга, астун,
гæрзæхсæн, астьшгæрдæг, гъæрес, гъæрис,
пъухæ, æстъели
Пъырыпъыф, кæнæ пирипъуф
Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Помидор, или томат
Копытень европейский
Свинорой, или свинорой пальчатый,
палъчатник, собачий зуб
Физалис обыкновенный
317

Зайæгойты нхмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
р
Равгон æхсæлы
Равгон æхсырон
Равгон хугъисæр, кæнæ хуьшæтæг
(равгон) лæбæдой
Рагбал, кæнæ: адджын бал, рагхьæддаг
бал, гурдзиаг бали
Рагных, кæнæ: бонæг, киндзи
Рагона, кæнæ донысаунæмыг
Раздидин
Растаг
Рæдзæмæдзæг
Рæзæдæг, кæнæ клæбырдæг
Рæсугъд тæхсалсæр
Рæсугъд хургæрдæг,
Рæсыдбадæн, кæнæ: æвзæнхъуыр, куысой-
нæ, кæсойнæ
Рæугонлывз, кæнæ лобариа
Рæхойæг, кæнæ сæфтæггхъыгдарæг
Рæхснæг, кæнæ гæгæнæг
Рæхснæгдидин, кæнæ къозурбеу
Рæхцунæг
Резедæ
Рейнутри, кæнæ æстъели
Рейхарди, кæнæ лæбырдон бурдидин
Риани
Ризæнгæрдæг, кæнæ: сасылхос, сæцæлы-
хос, сæсæлихуасæ
Ризынхос, кæнæ хуысгæ арсыдзеген
Ризæг, кæнæ: уæрццымæнæу, уæрцци
мæнæуæ
Ризæггæдыбæлас, кæнæ: гæдыбæлас,
гæды, гæди
Можжевельник обыкновенный
Млечник обыкновенный
Лабазник обыкновенный, или: таволга
обыкновенная, лабазник шее тиле пес тко-
вый
Черешня, или вишня птичья
Ноготки лекарственные, или календула
лекарственная
Вороника
Первоцвет Кузнецова
Борец восточный
Дремлик зимовниковый, или: дремлик
лесной, дремлик широколистный
Волосенец песчаный, или колосняк
Пикульник красивый, или: пикульник
заметный, пикульник разноцветный, зябра
Телекия видная, или: телекия красивая
Горицвет летний, или кукушкин цвет
Лобария легочная
Якорцы стелющиеся, или якорцы
наземные
Любка, или ночная фиалка
Тубероза, или полиантес клубненосный
Дрема
Резеда
Рейнутрия японская
Рейхардия сизая
Черноголовка обыкновенная
Очиток, или: седум, грыжная трава,
лихорадочная трава, ослиный хвост
Вероника лекарственная, или вероника
лежачая
Трясунка
Осина, или: осина обыкновенная, тополь
дрожащий
318

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Ризæджыгæрдæг, кæнæ резæнгихуасæ
Рисхос, кæнæ загалæг
Риухосгæрдæг
Ронсыф, кæнæ ронсыфджын
Рувасдымæг каконсындзыл
Рувасдымæг, кæнæ: рувасы къæдзил, гæ-
дидумæг
Рувасдымæг, кæнæ: рувасгæрдæг, робаси-
думæг
Руваскъæдзил, кæнæ эремурус
Рувасгæрдæг, кæнæ: руваскъæдзил,
эремурус
Рупрехты урусудз
Рутæ
Рыгдонсæр
Рыстыхос, кæнæ: хуылфыхос, бæрзы зокъо
Рæдæнгтæ, кæнæ сырх донзайтæ
Золототысячник зонтичный, или:
турецкая гвоздика, травянка, тирлыч-трава,
центаврия, золотуха, семисильник
Горец альпийский
Ромашка аптечная, или ромашка
лекарственная
Пушкиния
Мирикария лисохвостниковая, или:
двойник тамарикса.
Лисохвост, или: лисохвостник, лисий
хвост, алопекурус
Плаун булавовидный
Эремурус замечательный, или: эремурус
представительный, череш
представительный
Череш представительный, или: эремурус
замечательный, эремурус
представительный
Норичник Рупрехта
Рута
Пыльцеголовник
Цырь, или: березовый гриб, чага,
трутовик косотрубчатый
Багрянки
319

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
с
Сабæлут, кæнæ: бæхы сабæлут, гуырдзиаг
æнгуз, цъабли
Сагæбæлас, кæнæ пальмæ
Сагæзаз, кæнæ сагæзаз
Сагæлæг, кæнæ: загалæг, кæлмгæрдæг,
доны сауфагæ
Сагты лывдз
Садзгæсабæлут, кæнæ сабоглотæ
Саксаул
Сапонаг, кæнæ: фынкгæрдæг, сапонгæрдæг
Сасксурæг, кæнæ: нердзи, нерджи
Саскхор
Сау æнгуз
Сау æрвдидин
Сау æхсынцъы
Сау дурвæткъуы
Сау куыдзыбага
Саумарг, кæнæ: такагæрдæг, аконит
Сау мæнæргъы
Сау мырткæ, кæнæ нымæткъуы
Сау фæрв, кæнæ ныхасæг фæрв
Сау фæсал
Сау хъæлæрдзы
Сауцъуй, кæнæ: тæкъузгæ, сау тæкьузгæ
Сауцъуй, кæнæ: тæкъузгæ, сау тæкьузгæ
Саубæлас, кæнæ эбен
Саубулкъ, кæнæ зымæгон булкъ
Саугæдыбæлас
Саугагасис
Саудидин арцсыф
Саудурвæткъуы
Саудыргь дурвæткъуы
Сауес, кæнæ къæбырттæг
Каштан
Пальма
Пальма саговая, или саговая пальма
Горец земноводный, или водяная гречиха
Лишайник олений мох, или ягель
Каштан посевной, или каштан
съедобный
Саксаул
Мыльнянка лекарственная, или мыльная
трава
Ракитник
Росянка
Орех черный
Фиалка черная, или черная жемчужина
Алыча культурная черная
Боярышник чёрный
Паслён черный
Аконит, или Борец, Чёрное зелье. Волчий
корень
Малина черная
Калина черная, или: городовина
Ольха черная, или: ольха юхейкая
Мятлик черный
Смородина черная.
Рябина черноплодная, или: арония
черноплодная
Арония черноплодная, или: рябина
черноплодная
Эбеновое дерево, или эбен
Редька черная, или редька зимняя
Осокорь, или тополь чёрный
Кизильник черноплодный
Ластовень погребальный
Боярышник чёрный
Боярышник черноплодный
Кучина, или: антипка, вишня магалеб-
ская, магалебка
320

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Саузокъо, кæнæ трюфель
Саукъоппа, кæнæ хакьуындеяа
Саумарггæрдæг
Сау уырыдзы, саууидаг, адджынуидаг
Саунæмыг, кæнæ: чела, саунæмуг
Саутулдз, кæнæ егьаурыгдон тулдз
Саууидаг, кæнæ: сау уырыдзы,
адджынуидаг
Сауфагæ
Сауцил, кæнæ страусы сие
Саучылауи, кæнæ цъуппчылауи
Сафран, кæнæ уæдæрттæг
Сахъхъæд, кæнæ хæрæгбæдæн
Сахъæд
Сæгъæхсирæг, кæнæ галегæ
Сæгъгæрдæг, кæнæ: хосгæнæн галегæ
Сæгълискъæф, кæнæ: дзæгъдзæгъаг
Сæгъмæцъ, кæнæ: сæгъмæцъæ
Сæгъыбоцъо, кæнæ: хъузгон зайæгой, сæ-
гъбоцъо
Сæгъыгæнгæлы, кæнæ сылæнгамæг
Сæгъысыкъа, кæнæ сæгъисикъа
Сæгъысыф, кæнæ: жимачо, сæгъисифæ
Сæгъыхæрис, кæнæ: тала хæрис, къ-
отæрхæрес, талахæрес
Сæкæры сорху
Сæкæры цæхæра, кæнæ сæкæри къумбул
Сæкæры цъæнут, кæнæ сæкæри хъæзæ
Сæлхæртæфаг, кæнæ нарцисс
Сæнæфсир, кæнæ: сæнæфсерæ, сæнæф-
сирбæлас
Сæнк, кæнæ: зæнк, зæнкæ, билбатук, бил-
батыхъ, фæрзæнкæ
Сæнтсырх алуша
Сæнтсырх гъуыйа
Сæнтсырх куыдзывзаг
Сæнтсырх пысырайымад
Сæнтсырххæрис, кæнæ бурхила
Трюфель черный
Головолом, или хакъуындела
Чемерица черная
Козелец, или: черный корень, черная
морковь, скорцонер, сладкий испанский
корень
Черника, или черника обыкновенная
Дуб крупнопыльниковый, или дуб
восточный
Черный корень, или: козелец, черная
морковь, скорцонер, сладкий испанский
корень
Гречиха
Черный папоротник, или: страусово
перо, страусопер
Черная слива
Шафран
Бирючина обыкновенная
Чубушник
Козлятник, или: галега
Козлятник аптечный, или: галега
лекарственная
Погремок, или: звонец, позвонок
Заразиха подсолнечная
Козлобородник, или: устрица овощная,
устричное растение
Пижма девичья, или пиретрум девичий
Лядвенец рогатый
Жимолость
Ива козья, или: ива-бредина, бредина
Сорго сахарное
Сахарная свёкла, или: свекловица
Сахарный тростник
Нарцисс
Виноград
Борщевик, или борщевик обыкновенный
Алыча культурная пурпурная
Хохлатка розово-пурпурная.
Ятрышник пурпурный
Яснотка пурпуровая
Ива пурпурная, желтолозник
321

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Сæныгага, кæнæ: легъуи, легъуибæлас
Сæрдыгон бынгардон
Сæрдыгон цæстыхос
Сæрдыгон сæгьлискъæф
Сæрмæтаг къæрцгæнаг
Сæртæг донзай, кæнæ харæ
Сæртæг сымырттæг, кæнæ: саусиндзæ,
фæрвхуыз сымырттæг, бурæгъæд
Сæртæгон, кæнæ: сæртæгзокъо, уомæлху-
ар, сурх къозо
Сæртæгсыф, кæнæ: сыкъасыф, сиутъаф-
фæ
Сæсæлыхос
Сæфтæггон, кæнæ: хъæддаг цывзы,
бæхысæфтæг, пъерццæг, сæфтæгсифæ
Сæцæлыхос, кæнæ удхос
Сæцъæл, кæнæ: мæнтæг, димела, андро-
медæ
Селагинеллæ, кæнæ дæлæмæдзыд кæрдæг
Сенсери, кæнæ саукьоппа
Сесили, кæнæ: бирæгъы цæст, бирæгъы
гага
Сибулдзæ, кæнæ: сывылдз
Сис
Сисгонд хæмыцырихи
С иск, кæнæ: сискъ, хъуыдалы, хуыдæлы,
кæрвæз, кæруæз
Сисли
Сисли-муски
Сисхуыз, кæнæ сисхуызхъуына
Сисхуызсыфон, кæнæ бирæсыфон
Скæсæйнаг хъæлæрдзы
Скъуда
Скъуынæг, кæнæ: аспарагус, спаржа*
Скъæлдзой, кæнæ: хъæни, дохиран, урс
фарин
Смаггон
Содзæнхалæ, кæнæ судзагхал
Сойбæлас, кæнæ сойгага
Сойгондзокъо
Смоква, или: инжир, фига, фиговое
дерево, смоковница обыкновенная, винная
ягода
Опенок летний
Очанка луговая
Погремок летний
Колокольчик сарматский
Хара зловонная
Крушина ломкая, или: крушина ольховид-
ная
Сыроежка
Роголистник
Очиток волосистый
Копытень, или: копытник
Молодило, или: живучка, каменная роза,
заячья капуста
Подбел, или: андромеда, белолистник,
бесплодница, болотница, пьяная трава,
чахоточная трава
Селагинелла плауновидная, или плаунок
Райграс высокий, или райграс
французский
Волчник, или волчеягодник
Караич, или вяз малый
Кизильник
Ковыль перистый
Ячмень шестирядный
Адокса мускусная
Мускатница
Птилиум гребенчатый
Уруть, или: перистолистник
Смородина восточная
Черемша горная
Спаржа, или аспарагус
Полынь, или: емшан-трава, «вдовья
трава»
Василистник вонючий
Горчица дикая
Маслина
Масленок
322

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Сойгуырз
Солонджи, кæнæ солондзи
Соргæнæн, кæнæ: сургæнæн, баййа
Сорху, кæнæ: джугара, дурра
Соцъи, кæнæ: къеунсези, саунæзы
Ссадхуыз æртах
Стæгхос, кæнæ: урсдзæст, урсдзæстди-
дин, дельфиниум
Ставд егаргæрдæг
Ставдсыф ризæнгæрдæг, кæнæ: тæрхъусы
къабуска, хосы сыф
Стапелия
Стъæлха, кæнæ: халонхъæдур, хъæдурхос,
хъæдоргæрдæг, халонгæрдæг
Стъалыхъуына
Стъопола, кæнæ: стьопполæ, æстъоп-
пæлсе, стопола, фыццагдидин, æстъор-
бæла, стъопæла, æстьоппæла
Стыр дзиндзалæг
Стыр халсасыг
Суанетийы уагъылы
Суданкæ
Судзаг пысыра
Судзаг, кæнæ: судзаг кæрдæг, кæрзсыф
бæлас
Сурхуылфхос
Суселæ
Сусхъæд, кæнæ: сосхъæдæ, сосгъæдæ
Сусхъæдсыф цъамалæг
Сыбираг нæзы, кæнæ: кедрыс, кедир
Сывылдз, кæнæ: сибулдзæ, сау бæлас
Сыгдурсæт, кæнæ сыргæрдæг
Сыгъд гукъа-букъа, кæнæ: трагакантæ
Сыгьдхуыз куыдзывзаг
Сызгьæрин уис
Сыкъазокъо, кæнæ: сыкьаджын зокъо,
сиузокъо
Сыкъасыф, кæнæ: донбын сыкьасыф,
фселурс сыкъасыф
Головнёвый гриб
Чернушка посевная
Журавельник луговой, или герань луговая
Сорго
Пихта кавказская, или: пихта Нордманна
Мучнистая роса
Живокость, или: дельфиниум, шпорник
Мытник толстоносый.
Очиток толстолистный, или: большой
очиток, целебный лист, заячья капуста
Стапели
Вика, или горошек
Родобриум розовый
Первоцвет обыкновенный, или примула
обыкновенная
Полевица гигантская
Барвинок большой
Шиповник сванетский
Сорго суданское, или суданка
Крапива жгучая
Ясенец белый, или неопалимая купина
Жестер слабительный, или жостер
слабительный
Очиток едкий
Липа
Валериана липолистная
Кедр
Карагач, или: ильм, берест, вяз
листоватый
Камнеломка усатая
Трагаканта обожжённая, или астрагал
обожженный
Ятрышник обожженный
Розга золотая, или золотарник
обыкновенный
Спорынья, или маточные рожки
Роголистник полупогружённый, или:
роголистник подводный, роголистник
светло-зелёный
323

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Сыл бынзæнгцил, кæнæ сылбынзæнгцил
Сылгæн, кæнæ сылгæнæ
Сылмæнæу
Сымыртæгхуыз къæркмисындзæг
Сымырттæг, кæнæ: бурæхъæд, бурæгъæд,
борæгъæдæ
Сындз куыдзыбага
Сындзбæлас, кæнæ арали
Сындзгæрдæг, кæнæ: гукка, гокка, бæхы-
сындз, бæхсиндзæ
С ы нд з гал хъæ ду р
Сындзджитри
Сындзджын хурзæнг, кæнæ хæрæгсындз
Сындзджын хъæлæрдзы
Сындзджын чылауи, кæнæ: какон, какон-
сындз, кокосиндзæ, сау члауи
Сындздурвæткъуы, кæнæ: къунела,
дорвæкъу
Сындзкъутæр
Сындзæг
Сынтгæрдæг
Сырдыхос
Сырх æлвас
Сырх æхсынцъы
Сырх бæлас, кæнæ секвойæ
Сырх донзай, кæнæ рæдæнгтæ
Сырх дурвæткъуы
Сырх рыгдонсæр
Сырх тæрс
Сырх хъæлæрдзы
Сырхæг, кæнæ: хоргæрдæг, дæлдзæхæра,
амарант
Сырхбуар хæрис, кæнæ: донхæрис, донæх-
синцъæ, нердзи, нерджи
Сырхбæрзæ, кæнæ сырх бæрз
Сырхгага сис
Сырхкъутæр, кæнæ япойнаг къомси
Сырхонæг
Сырхсæрдидин
Сырхсыфон
Сырхтулдз
Кочедыжник женский, или папоротник
женский
Матерка
Рожь сорно-полевая, или рожь дигорская
Облепиха крушиновая, или облепиха кру-
шин овидная
Крушина
Паслен колючий
Шип-дерево, или: чертово дерево, аралия
Чертополох, или татарник
Гледичия трехколючковая
Эхиноцистис шиповатый, или колюче-
плодник
Осот ланцетолистный, или бодяк
обыкновенный
Смородина колючая
Слива колючая, или: тёрн, терновник
Боярышник колючий
Опунция
Акантопанакс сидячоцветковый
Воронец колосистый, или актея
Волжанка, или волжанка обыкновенная
Овсянница красная
Алыча дикая красноплодная
Секвойя, или таксодиум вечнозелёный
Водоросль красный, или багрянки
Боярышник красный
Пыльцеголовник красный
Бук красный
Смородина красная
Краснуха, или: амарант, щирица,
подсвекольник
Бредина, или: ива-козья, или верба
Берёза радде
Кизильник сочавы
Хеномелес, или японская айва
Герань кроваво-красная
Анакамптис пирамидальный
Сумах
Дуб северный, или дуб красный
324

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзьгрдуат
Сырххъуына гæнхуыз, кæнæ: гæнхуызхъ-
уына, политрихум
Сырххæрис, кæнæ: донхæрис, донæхсин-
цъæ, нердзи, нерджи
Сырххæрис, кæнæ: донхæрис, донæхсин-
цъæ, нердзи, нерджи
Сырхцъæхой
Сысджы, кæнæ: зæтхæ, сискъи
Сысылы, кæнæ сыссылы
Сыфæг, кæнæ сыфгæрдæг
Сыфгонд лывдз
Сыфджын кладони
Сыфджын хъарман
Сыфнæзы, кæнæ: сифнæзы, сифтæрæг
Сыфой
Сыхсы, кæнæ: цыхцы, сухсу, уазалбацыды-
хос, бæпъæни
Сычъигæрдæг
Политрихум обыкновенный, или:
кукушкин лен, красный мох, царевы кудри
Краснотал, или: красная верба, шелюга
Шелюга, или: ива остролистная, ива
волчниковая, ветла, лоза
Синяк красный, или румянка красная
Овёс, или: овёс посевной, овёс кориовой,
овёс обыкновенный
Плевел
Листовик или: обыкновенный, листовник,
костенец сколопендровый
Лишайник листоватый
Кладония листоватая
Вяз листоватый, или: берест, карагач,
караич, караичник, красная берестина,
красный ильмовник
Лиственница
Бергения, или бадан
Костяника
Ежа сборная
325

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
т
Тагтысыф арсыдзеген
Тагъдзæ, кæнæ даргъдзæг
Такагæрдæг, кæнæ аконит
Такадидин, кæнæ згьæрхудхуыз
Такахуд куыдзывзаг
Такъуындела, кæнæ: такъундела, хакъ-
уындела
Талагами, кæнæ: турнепс, фосы булкъ
Талагами
Талакъуда, кæнæ: къалакьода, фатсыф,
сырхгага
Талахæрис, кæнæ: манеули
Талм
Талма, кæнæ: талмагæрдæг, къусбын, æр-
рабал, белладоннæ, æррагага
Талмагæрдæг, кæнæ: талма, кьусбын, æр-
рабал, белладоннæ, æррагага
Тама, кæнæ тамагæрдæг
Тамако, кæнæ тамаку
Тамакъи, кæнæ: тæкъузгæ, балгъодзи
Тамасокъо, кæнæ: шампинон
Тамасхала
Тамафæсал
Тамачъи
Тарбурдидин
Тарбурсойгондзокъо
Тарморæ донзайтæ
Тарбур æхсырон
Тарнизы хос, кæнæ халони цæстæ
Тарсырх стæгхос
Тарсырхæг
Тархъæдызокъо
Тархъæды хъуына
Таугæ ионча
Таугæ битъна
Вероника горечавковидная, или:
вероника горечавковая
Вяжечка
Борец, или аконит
Шлемник, или: щитовка, щиток
Ятрышник шлемоносный.
Болиголов пятнистый, или: болиголов
крапчатый, омег
Турнепс, или: кормовая репа, белая репа
Репа белая, или кормовая репа,
Аронник пятнистый
Ива корзиночная, или: ива прутовидная,
верболоз, лоза, кузовица
Ильм, или илим
Белладона кавказская, или: красавка
обыкновенная, красуха, сонная одурь,
бешеная ягода, вишня бешеная
Красавка обыкновенная, или:
белладонна, сонная одурь, бешеница, бешеная
ягода, вишня бешеная
Осока мохнатая
Табак
Медвежья груша
Шампиньон
Груша-скороспелка
Мятлик боровой
Гнездовка
Бархатцы
Масленок желто-бурый.
Бурые водоросли
Млечник бурый
Вороний глаз
Живокость пунцовая
Румянка
Боровик, или белый гриб
Мох боровой
Люцерна посевная
Мята посевная
326

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Таугæ бурхилон
Таугæ стъæлха, кæнæ таугæ грохсе
Таух, таухгæрдæг
Тахинон, кæнæ тахинонгæрдæг
Тæбæккхъæдур, кæнæ эспарцет
Тæгæр, кæнæ: уисхъæд, уесхъæдæ, уесгъ-
æдæ, йесгъæдæ, тæгæрæлас, нечъерчхьали
Тæгъзаг
Тæгуыз, кæнæ тæгуызгсердæг, тæгуз
Тæкъузгæ, кæнæ: лыстæг цъуй, бачгъодзы
Тæнæгсыф скъуынæг
Тæппузæгкъутæр
Тæппузæгцил
Тæрс, кæнæ: чеса тæрсæ, чесæ, сенсери
Тæрсхъæды уартгонд
Тæрхъусгæрдæг, æртитъаффон, урс æртæ-
сыфон, цъæхулæ
Тæрхъуссыф, кæнæ: уисойхуыз галывзаг
Тæтæйраг катран
Тæтæйраг кæлæн, кæнæ: зал,акари
Тæтхæни, кæнæ: сæгъымæцъ, кæрдæгхор
Тæухъ, кæнæ: тæух, сывылдз, хæрæгбæдæн
Тæфаг æрыскъæф, кæнæ: лискъæф,
шпаикæ, бæрзонд лискъæф, æцæглискъ-
æф, бæрзонд æрыскъæф, уырыскъæф, ев-
ропæйаг лискъæф
Тæфаг куыдзывзаг
Тæфгæнаг æхсынкъмарæн
Тæфой бæмбæгсæр
Тæфойгæрдæг
Тæфойкъутæр
Тæфсæджыхос, кæнæ: дысыфон рæхснæг,
резæнги хуасæ
Тæфсæггæрдæг, кæнæ: цикори, цъæх-
гæрдæг, тугсыгъдæггæнæн, хуыдзæхæра
Тæфхъæд, кæнæ: къæбырттæг, къыбыт-
тæг, къæбырщæг, тæфхъæл, кьæбæрт-
тæг сауес, къæбырттæг
Рыжик посевной
Вика посевная, или вика яровая
Козлятник восточный, или: галега
восточная
Горец мясокрасный
Эспарцет
Клён
Селитрянка
Ежеголовник
Берека, или: рябина глоговина
Спаржа тонколистая
Пузырник2
Пузырник1
Бук восточный
Щитовник буковый
Клевер ползучий, или: клевер белый,
клевер голландский, кашка белая, амория
ползучая
Коровяк метельчатый, или: заячье ухо,
коровяк мучнистый
Катран татарский
Татарское зелье, или: ирный корень, явр,
аир болотный, лепеха
Волчок, или: спящий волчок, заразиха
подсолнечная
Берест обыкновенный, или: карагач, вяз,
листоватый, караич, пробковый ильм
Земляника мускусная, или: земляника
мускатная, шпанка, клубника высокая,
клубника садовая, клубника настоящая,
земляника высокая, клубника
европейская, земляника шпанская
Ятрышник пахучий
Ромашка пахучая
Юринелла мускусная
Сростноплодник пахучий
Дубровник обыкновенный
Любка двулистная
Цикорий
Черемуха маголебская, или: антипка,
вишня маголебская, магалебка, кучина,
душистая вишня
327

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Тæхсал
Тæхсалсæр, кæнæ: мыдгæрдæг, цьироба
деденæг
Тбайыхос, кæнæрезедæ
Теуагæрдæг
Тиликъуда, кæнæ давон
Тоблахъ, кæнæ: тоболахъ
Томат, кæнæ: пъамидор, памидор, бадыр-
джан, бадыржан, бадырджиан
Тонæг, кæнæ: борæгæдæ, быдирхъæдур
Трапа, кæнæ: донысыф, боны æхсæр
Туаггон
Туагсыф, кæнæ: тæрхъусы къабуска, та-
уæгтæ, туагсифæ
Туагхал, кæнæ: галгæф, æмбæхстсыф,
туагсыф
Туасæг
Туацъæ къацциу
Туацъæ дзала
Туацъæйы бурмар
Туацъæйы дзыджына
Туацъæгæрдæг, кæнæ: уасисæр, доны стъ-
алы
Туацъæйы хъуына
Тубайхос, кæнæ: тубайхуасæ, сикъазурзу-
рагсе
Тугсыгъдæггæнæг
Тугуромæг
Тугуромæн уадже
Тугхуыз дзуарсæ, кæнæ: цинерари, æрт-
хутæггæрдæг
Тугхуыз уадже
Тугцъир, кæнæ: тугуромæн, тугхор, туг-
цымæг
Тулдз, кæнæ: толдзæ
Тулдзы зокъо
Тулдзы æхсырон
Турмулæ, кæнæ зæнæджыхос
Купальница, или: купавница, купавка,
кучерская травка
Пи куль ник, или: пикульник
обыкновенный, медовик
Резеда желтая
Верблюдка
Медвежий лук, или: черемша, дикий
чеснок, колба
Девясил иволистный
Томат
Дрок, или: степной боб
Чилим, или: рогульник, водяной орех,
водяной каштан, рогульки, чёртов орех
Кисличник
Кислица рожковая
Кислица обыкновенная, или заячья
капуста
Мелисса
Бодяк болотный
Осока топяная, или осока медно-бурая
Калужница болотная
Сердечник болотный
Красовласка, или: водяная звёздочка,
болотник
Мох болотный, или: сфагнум, торфяной
мох
Мачок рогатый, или глауциум рогатый
Цикорий
Черноголовник кровохлебковый
Росичка кровоостанавливающая
Цинерария гибридная, или: крестовник
кровавый
Росичка кровяная
Кровохлебка лекарственная, или:
кровохлебка аптечная, кровохлебка
железистая
Дуб
Губка дубовая
Млечник дубовый
Проломник, или: сердечная трава,
месячная трава
328

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Тута, кæнæ тутабæлас
Тутабæлас, кæнæ тута
Тутзæнг
Туттургъан, кæнæ: тутургъан, хреми, хрен
Тыгъд футæг
Тымбылæг
Тымбылдидин, кæнæ: бали, траунштей-
нерæ
Тымбылсыф кæрдосыфæг
Тымбылсыф хурмæзил
Тымбылсæр уызынæг
Тымбылхъæдур, кæнæ: хъæдурæг, сойæ
Тымбылсыф дзаугæрдæг
Тынзалм
Тынон хурныхсыф
Тыппыргæрдæг
Тыппыр бæмбæгсæр
Тыппыр æндæдзой
Тыргьон хугъисæр, кæнæ хъармансыфхуыз
лæбæдой
Тырса, кæнæ аморфæ
Ты рты, кæнæ ту рту
Тырымылы
Тыфхъæд, кæнæ: сахъæд, сагхъæд, тæфхъ-
æд, саггъæд, тыф
Тыхудхос, кæнæ: «æвдадзыхос», женьшень
Тыхсой, кæнæ алыварстухæг
Тыхсæг, кæнæ: тухгæгæрдæг, тухгæ
Шелковица белая, или: тут, тутовое
дерево
Тутовник, или тутовое дерево
Дудник, или ангелика
Хрен обыкновенный
Лебеда раскидистая
Толстостенка
Траунштейнера шаровидная
Грушанка круглолистная
Солнцецвет монетнолистный
Мордовник круглоголовый
Соя
Ирга овальная
Лопух войлочный, или: лопух
паутинистый
Серпуха лучевая
Пузырница восточная, или пузыпчатка
Юринелла оттопыренная
Липучка оттопыренная
Лабазник вязолистный, или таволга вязо-
листная
Крутик, или аморфа кустарниковая
Барбарис, или барбарис обыкновенный
Жестер, или жостер
Жасмин
Женьшень, или: «корень жизни»
Обвойник греческий
Повой заборный, или: вьюнок заборный,
чертова кишка
329

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Ть
Тъархуна, кæнæ эстрагон
Тъархуни, кæнæ: мæзсерæу тъархун, тер-
хун, эстрагон
Тъæпæнсæр, кæнæ тъæпæнсæрзокъо
Тъæпæнхъæдур, кæнæ: тъæпæн хъæдорæ,
лыстæг хъæдур, угрехели
Тъæрхунон скъæлдзой, кæнæ: тархун,
тæрхун, эстрагон
Тъуппæг
Аронник обыкновенный, или: арум,
эстрагон
Тархун, или: эстрагон, эстрагонная
полынь
Козляк, или решетник
Чечевица
Полынь эстрагонная, или эстрагон,
тархун
Жидовская вишня, или: мошнуха, мохун-
ка, можжуха, мешенник, сонная трава
330

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
у
Уагъли, кæнæ уагъылы
Уагъылы, кæнæ: уагъли, уæгъæли, уæгъели
Уадже, кæнæ уаге
Уадсис, кæнæ: уадсес, никандрæ
Уадындзæг, кæнæ курай
Уадындзон
Уазалуарзой къæрцгæнаг
Уазалы малусæг, кæнæ Куыдзмарæн
Уайгæрдæг
Уалдзыгон
Уалдзыгон мæнæу
Уалдзыгон стъопола
Уалдзыгон цæстыхос
Уалдыгон сæгълискъæф
Уанил
Уанцъылы
Уарди, кæнæ: зæрæдæ, зæрдин, беу
Уардидидин æртæсыфон
Уардихуыз æхсынкъмарæн
Уардихуыз джеджджын.
Уартгæрдæг
Уартгонд
Уартгонд бурдидин, кæнæ: тырымылы
Уасили, кæнæ: уасылы
Уасисæр
Уасылы
Уæдæрттæг, кæнæ шафран
Уæларвдидин, кæнæ орхидейæ
Уæлхохаг æрвдидин
Уæлхохаг гæдидымæг
Уæлхохаг тæгæр
Дикая роза
Шиповник, или: дикая роза
Росичка
Никандра, или никандра физалевидная
Курай
Дягиль, или: дягиль лекарственный,
дудник лекарственный
Колокольчик холодолюбивый
Безвременник осенний, или колхикум
осенний
Душистый колосок
Веснянка
Яровая пшеница
Первоцвет весенний
Очанка весенняя
Погремок весенний
Ваниль
Бузина травянистая, или бузник
Роза
Клевер гибридный, или: клевер розовый,
клевер шведский
Ромашка розовая
Тмин розовый
Галинсога мелкоцветковая
Щитовник
Желтушник щитовидный, или желтник
красильный
Двузернянка, полба, или: полуполба,
эммер
Болотник, или: водяная звёздочка, красо-
власка
Полба, или: двузернянка, полбяная
пшеница
Крокус, или шафран
Орхидея
Фиалка высокогорная
Тимофеевка альпийская
Клен высокогорный, или клен Траутфет-
тера
331

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Уæрæхсыф, кæнæ лаванда
Уæркъин, кæнæ: европæйаг хьалгьæн
Уæсисæр, кæнæ калмгæрдæг
Уиззайы сæр
Уисгон, кæнæ: халсаскъ, халсаск
Уисхъæд, кæнæ: есхъæдæ, урстæгæр
Уомæнуидаг, кæнæ гуырдзиаг сæфтæггон
Уорссæр, кæнæ: цъымарайы ледум
Урс акъаци
Урс акъаци, кæнæ: акъадзи, сындзджын
акъаци
Урс дзиндзалæг
Урс зокъо
Урс карчыкъах
Урс малусæг.
Урс марггæрдæг
Урс фæрв, кæнæ дзæрой фæрв
Урсаг зокъо
Урсбæрз
Урсбазырæг
Урсгæдиних, кæнæ: гæдыных, анемон
Урсгæдыбæлас, кæнæ уорсгæди
Урсгæдыбæласы зокъо, кæнæ: гæдыбæла-
сы зокъо, гæдыбынзокъо
Урсдзæст, кæнæ: эвноми, тымбылсыфон
Урсдидидин, кæнæ уорсдидидин
Урсдидин жимало
Урсдидин кæрдосыфæг
Урсдидин чъиугæрдæг
Урсдимела
Урсдонзай, кæнæ: хæфсой
Урсрихи, кæнæ уорсрехæ
Урссыфæг, кæнæ урссыфгæди
Урстæгæр тæгæр, кæнæ уисхъæд
Урсуидаг, кæнæ: урсбын, пастернак
Лаванда
Крыжовник отклоненный, или
крыжовник европейский
Змеиная трава, или: анютины глазки,
сердечная трава
Колокольчик доломитовый
Прутняк, или агнус-кастус
Клён белый, или: ложноплатановый,
псевдоплатановый, явор
Копытень грузинский, или: лесной перец,
рвотный корень, сердечная трава
Багульник болотный, или: багун,
клоповник
Акация белая, или: робиния ложноакаци-
евая, робиния лжеакация
Робиния, или: белая акация, робиния
ложноакациевая, колючая акация
Полевица побегоносная, или белая
Белый гриб, или боровик
Омела белая
Подснежник белый
Чемерица белая
Ольха белая, или ольха серая
Майский гриб, или: калоцибе майская,
рядовка майская
Береза Литвинова
Белокрыльник, или калла
Ветреница дубравная
Тополь белый, или тополь серебристый,
белолистка
Подосиновик, или: осиновик,
красноголовик
Эвномия круглолистная, или крылоты-
чинник круглолистный
Белоцветник весенний
Жимолость Стевена
Грушанка средняя
Смолевка Акинфиева
Белокопытник белый
Водокрас, или: лягуиæчник
Белоус
Белолистка, или тополь белый
Явор, или белый клён
Пастернак, или: козелка, полевой борщ,
поповник
332

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Урсуырыдзы, кæнæ пастернак
Урсхæрис, кæнæ: донсехсьщъы, донæхсин-
цъæ
Урсхъуына, кæнæ: сфагнум, торфы лывдз
Урсцæхæра, кæнæ: хыдыр, хыдырбулкъ, ху-
дурболгæ, уорскьумбул
Урусудз
Усуни, кæнæ: уазалы малусæг, кыдзмарæн,
куыдзы нуры
Уыгæрдæйнаг, кæнæ хæмпæйлаг
Уыгæрдæны æлвас
Уыгæрдæны бæза-бæза
Уыгæрдæны гæдидымæг
Уыгæрдæны дзыджына
Уыгæрдæны дыхуыз
Уыгæрдæны лæсыф
Уыгæрдæны рувасдымæг
Уыгæрдæнон
Уыгæрдæны бынгардон, кæнæ: дарикенон
Уыдырныхос, кæнæ хуынкъон цæвæгхос
Уызинаг
Уызынæг, Пакасæрсындз
Уызынсæр
Уызынхуыз æндæдзой
Уыргхос, кæнæ: дурсæт, сыфой
Уырыдзы, стъапило, æпхæ
Уырыдзыгонд, кæнæ игъзойнæ
Пастернак посевной
Ива белая, или: ива серебристая, ветла,
белотал
Мох белый, или: мох сфагнум, белый мох,
торфяной мох, сфагн
Брюква
Норичник
Безвременник, или колхикум
Луговик1, или щучка
Овсяница луговая
Чина луговая
Тимофеевка луговая
Сердечник луговой
Марьянник луговой
Шалфей луговой
Лисохвост луговой
Луговик2, опенок луговой
Опенок луговой, или: луговик,
гвоздичный грибмарасмиус луговой
Зверобой продырявленный, или:
зверобой пронзеннолистный, зверобой
обыкновенный
Ежовник обыкновенный
Мордовник
Ежеголовник ветвистый
Липучка ежевидная
Бадан, или бергения
Морковь
| Гладыш-трава
333

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Ф
Фаджысæг, кæнæ: фаджысызокъо
Фаркгонд бирæрæнхъон
Фатсыф
Фатхъæд, кæнæ фатхъæдæ
Фæдæгьд, кæнæ: фæдæгъдæ, манцъули
Фæздæгхуыз скъæлдзой
Фæззыгæнд стъæлха, кæнæ хъæдорхуасæ
Фæззыггæнд мæрхæг
Фæззыгон бынгардон
Фæззыгон къаппа-къоппа
Фæззыгон къусзоко
Фæззыгон мæнæу
Фæззыгон хъузгон
Фæззыгон цæстыхос
Фæззыгæнд мæнæу, кæнæ фæззигон
мæнæуæ
Фæзы æрвдидин
Фæлгонц куыдзывзаг
Фæлерæ
Фæлмæн буракъаци
Фæлмæн дурсæт
Фæлмæн мæнæу
Фæлмæн саууырыдзы
Фæлмæн урусудз
Фæлмæндидин рувасдымæг
Фæлмæхъузгон
Фæлмдидин, кæнæ къадзаг
Фæлмцъæхой
Фæлурс ризæнгæрдæг
Фæлурс хæрис, кæнæ урсхæрис
Фæлурсæг
Фæлурсзокъо —-
Фæлурсбур къубалæг
Фæлурсфæткъуы
Фæрв, фæрвæ, кæнæ фæруæ
Навозник рыжий, или навозник
искристый
Многорядник лопастный
Стрелолист
Граб кавказский
Бузина черная
Полынь крымская
Вика озимая, или вика мохнатая
Костер полевой
Опенок осенний
Одуванчик поздний
Осенний лопастник
Озимая пшеница
Вёшенка поздняя, или: вёшенка осенняя,
вёшенка ольховая, свинуха ивовая
Осенняя очанка
Озимая пшеница, или: пшеница озимая
Фиалка полевая
Ятрышник разукрашенный
Терескен, терскен
Карагана мягкая
Камнеломка мягкая
Мягкая пшеница, или обыкновенная
пшеница
Козелец мягкий
Норичник мягкий
Лисохвост пушисто-цветковый
Вёшенка легочная
Журавельник цикутный
Синюха
Очиток бледный
Белотал, или: ива серебристая, ветла, ива
белая, ива корзиночная
Вейник седоватый
Бледная поганка
Скабиоза бледно- желтая
Яблоня восточная
Ольха
334

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Фæркæзæнкæ, кæнæ: зæнк, десе
Фæсал
Фæсалæфсерæ
Фæтæнсыфæг, кæнæ Дзыбора
Фæтæнсыф ризынхос
Фæтæнсыф дзыгъуырæг
Фæтæнсыф къæрцгæнаг
Фæтæнсыф малусæг
Фæтæнсыф хъæз
Фæткъуыбæлас, кæнæ: фæткъуы, фæткьу
Фæткъуысæр, кæнæ фæткьуысæрсокьо
Фидартулдз, кæнæ сыфкьахджын тулдз
Фиолетон галывзаг
Фиолетон фындидин
Фогæ
Фондздидинсыф
Фондздихсыф
Фондзсыфон хурныхсыф.
Фондзфатæгон дурвæткъуы
Фотæг, кæнæ футæг
Фугæ, кæнæ: фогæ, залгъæд, хохагуарди
Футæг, кæнæ: фотæг лебеда, лебæдæ
Фыдсындз, кæнæ: сындзгæрдæг, хæрæг-
синдзæ
Фыдхос, кæнæ анис
Фыдхъуын галывзаг
Фынæйгæрдæг, кæнæ: хъуыназæнг, сабыр-
гæрдæг
Фынæйы зырзыраг
Фындкдин, кæнæ: фынæйгæрдæг сабыр-
гæрдæг, хъуынзæнг
Фыркъагæрдæг
Фырхъæдур, кæнæ букъа
Фырхъæдур, кæнæ мухудохъæдур
Борщевик жесткий
Мятлик
Мятлик луговой
Аденостилес ромболистный, или:
крестовник рамболистный
Вероника широколистная
Рябчик широколистный
Колокольчик широколиственный
Подснежник широколистный
Рогоз широколистный
Яблоня
Дождевик
Дуб черешчатый, или: дуб летний, дуб
обыкновенный, дуб английский
Коровяк фиолетовый
Сон-трава фиолетовая
Рододендрон кавказский
Орлик, водосбор, аквилегия
Герань Роберта
Серпуха пятилистная
Боярышник пятипестичный
Марь белая, или лебеда
Родендрон
Лебеда, или марь белая
Татарник колючий
Бедренец анисовый, или анис
обыкновенный
Коровяк мохнатый
Прострел раскрытый, или сон-трава
Мак снотворный.
Сон-трава, или прострел раскрытый
Баранец
Астрагал нутовый
Бараний горох, или нут
335

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
х
Хайдыргъон æхсырæг
Хакъæдзи, кæнæ: хоргæрдæг, хъисджынаг
Хакъуындела
Халдонзай
Халонхъæдур, кæнæ: хъæдурхос, хъæддаг
хъæдур
Халсаскъ, кæнæ: уисгон, аврамы бæлас,
уæлфæдзæхст халсаскъ
Халсаск, кæнæ: халсаскъ, халсаскъæ,
уисгон
Халсæск
Халхасыг, кæнæ æрвкъудзи
Харбыз, кæнæ: харбуз, зазантро
Харедзи, кæнæ харедзина
Харезаггæрдæг
Хæдзарон æхсæр, кæнæ фундук
Хæдзарон æхсирæг
Хæдзарон сæнæфсир
Хæдзарон чысæг
Хæйрæглулæ, кæнæ: лулæдидин, дифелипи
Хæлиу мæрхæг
Хæлиу чылауи, кæнæ: æхсынцъы, æхсин-
цъæ
Хæлуарæ
Хæлуарæгæхсæр, кæнæ: арахис, зæхæх-
сæр, æхсæр-хъседур
Хæмпæйлаг, кæнæ уыгæрдæйнаг
Хæмпæлгæн
Хæмпæлных
Хæмпæлсаф
Хæмпусæг, кæнæ пион
Хæмгтусæфсир
Хæмыцы рихи, кæнæ хæмицирехе
Хæмыцырихисыф дзаух
Хæпсикъах, кæнæ гæдыйыдзæмбы
Хæрæгæрдæг
Молочай членистоплодный
Щетинник, или: сетария, мышей
Плевел опьяняющий, или: плевел
одуряющий, плевел ядовитый
Водоросль носток, или носток
Горошек мышиный, или вика мышиная
Витекс обыкновенный, или: витекс
священный, авраамово дерево, агнус-кастус,
прутняк
Агнус-кастус, или: витекс
обыкновенный, прутняк
Агава
Барвинок
Арбуз
Морозник, или зимовник
Харезия Акинфиева, или элизанта
Фундук
Латук огородный
Виноград культурный
Городской гравилат
Чертова трубка, или: дифелипея красная
Костер растопыренный
Слива растопыренная, или алыча
Клеома колючая
Арахис обыкновенный, или земляной
орех
Щучка, луговик
Конопля сорная
Житняк ломкий
Житняк гребневидный
Пион
Пушица
Ковыль, или: шелковая трава
Пырей ковылелистный
Кошачья лапка
Бассия
336

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Хæрæгбæдæн, кæнæ: æхснарцъæ, æхснар-
цъи
Хæрæгдым, кæнæ хæрæгдум
Хæрæгсындз, кæнæ: хурзæнг, сындз-
гæрдæг, хуымысындз, хумисиндзæ
Хæрдог, кæнæ: хæрдеуæг
Хæрздæф æрвдидин
Хæрздæф æхсырсаф
Хæрздæф бал, кæнæ: сауес, кьæбырттæг
Хæрздæф левкой
Хæрздæф сæгьысыф
Хæрздæф фотæг
Хæрздæф хæрдог
Хæрздæфдидин, кæнæ: къаххос, бæхы
битъна, басгæрдæг, уайгæрдæг, уæй-
гæрдæг, цайгæрдæг, тынгæрдæг
Хæрзтæфаг, кæнæ: зизифора
Хæрзуынд сæртæгон
Хæрис, кæнæ: хæрес, хæурис, хæруес,
хæрисбæлас
Хæрисбæлас, кæнæ: хæрес, хæурис, хæру-
ес, хæрис
Хæриссыф кæрдо
Хæриссыф хургæрдæг
Хæрог хæрис, кæнæ: тымбыл хæрис, къо-
рихуыз хæрис, сæртæг хæрес,
Хæтæлфындз
Хæфсой, кæнæ: урсдонзай
Хæфсыкъах, кæнæ: хуылыдзсыф
Хæфыхос, кæнæ: гагæнæг, гъуыйа
Хæцæг æхсырсаф, кæнæ: æндæдзаг, хæ-
цаг, хæрдог
Хæцгæбæлас, кæнæ: палиурис, чыры-
стийы сындз
Хидуадзæг, кæнæ: дельфиниум, стæгхос,
цурхъон
Хизæнгæрдæг, кæнæ сиббалди
Хилæг лыггæрдæг
Хилæггæрдæг, кæнæ: сындзджын быр-
кæрдæг
Бересклет широколиственный
Аксирис кавказский
Бодяк обыкновенный, или: осот ланце-
толистный
Ясменник, или: шерошнииа душистая,
сердечный друг
Фиалка душистая
Подмаренник душистый
Антипка, или: вишня магалебская, мага-
лебка, кучина, вишня дуишстая, черемуха
маголебская
Левкой душистый
Жимолость душистая, или: жимолость
каприфоль
Марь душистая
Ясменник душистый
Душица
Зизифора, или: пахучка, душичка
Сыроежка приятная
Ива, или: ветла, ракита, лоза, лозина,
верба
Ракита, или: ветла, ива, лоза, лозина,
верба
Груша иволистная
Девясил иволистный
Ива ломкая шаровидная, или: ракита
Хоботник восточный
Лягушечник
Бальзамин дикий
Рогоглавник серповидный
Подмаренник цепкий, или: подмаренник
льновый, лепчица, липучник, геморройная
трава, царапница
Держидерево, или: держи-дерево, палиу-
рус, христова колючка
Дельфиниум, или: живокость, шпорник
Сиббальдия
Пармелия бороздчатая
Плаун колючий, или: плаун годичный,
плаун годовалый, деряба
337

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Хилагон, кæнæ: Лывзгæрдæг, Фæлер-
гæрдæг
Хилагстъæлха
Хилгæ сæнæфсир
Хирхæг, кæнæ бурон
Хиталæгхуыз æлвас
Хиталæг, кæнæ хеталæг
Хихкъутæр
Хиххъæды лывдз, кæнæ летариа
Хлепа, кæнæ: цъой, сыл, сылмæнæу, сыл-
мæнауæ
Хойраг сæртæгон
Холлагы цæхæра
Хорасан, кæнæ: хораса, хурасан
Хорасан, кæнæ: хораса, хурасан
Хорбын, кæнæ: хуар, хъæбæрхор, хъæбæр-
хуарæ
Хоргæрдæг, кæнæ: сырхæг, дæлдзæхæра,
амарант
Хорма
Хорнæмыгон, кæнæ фыдхос, анис
Хорызокъо, кæнæ: сойгуырз, хорыкьозо
Хосгæнæг къаппа-къоппа, кæнæ: афтекон
къаппа-къоппа, хуымæтæг къаппа-кьоппа
Хосгæнæг лæсыф
Хосгæнæг мыдгæрдæг
Хосгæнæг скъуынæг, кæнæ: хуымæтæг
скъуынæг.
Хосгæрдæг, кæнæ: билбатыхъ, базы-
рджын лигустикум
Хохаг æлвас
Хохаг æрвдидин
Хохаг æхсæлы
Хохаг бæндыс
Хохаг бал
Хохаг бобона, кæнæ: саунæмыг
Хохаг буракъаци
Хохаг бурдидин
Хохаг гæдидымæг
Хохаг гес
Хохаг гъуыйа.
Хохаг джеджджын
Актинидия коломикта, или ползун
Горошек заборный
Виноград девичий
Кульбаба осенняя, или: желтуха,
желтушка, золотарник, зобник
Овсянница валлисская
Ожика
Эфедра, или: хвойник, кузьмичева трава
Летария волчья, или летария лисья
Рожь посевная, или рожь культурная
Сыроежка пищевая
Свёкла кормовая
Цитварная полынь
Полынь цитварная
Ячмень луковичный
Щирица, подсвекольник, или: краснуха,
амарант
Хурма
Анис обыкновенный, или бедренец
анисовый
Головневый гриб, или: головня
Одуванчик лекарственный, или:
одуванчик аптечный, одуванчик обыкновенный
Шалфей лекарственный
Медуница лекарственная
Лекарственная, или: спаржа
обыкновенная
Лигустикум крылатый
Овсянница горная
Василёк горный, или: верблюжья трава,
василёк грузинский
Можжевельник виргинский
Астра альпийская
Вишня седая
Водяника кавказская
Карагана крупноцветковая
Лютик горный
Тимофеевка горная
Копеечник альпийский
Хохлатка альпийская
Тмин альпийский
338

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Хохаг дзала
Хохаг дзаугæрдæг
Хохаг дзуарсæ,
Хохаг додтейысыф
Хохаг дурсæт
Хохаг егаргæрдæг
Хохаг иттинггæрдæг
Хохаг кæрдо
Хохаг кладони,
Хохаг къаппа-къоппа
Хохаг мæнæргъы
Хохаг мæстаг
Хохаг мæцкъор
Хохаг малусæг
Хохаг марггæрдæг.
Хохаг марохкæн
Хохаг моймар, кæнæ кавказаг моймар
Хохаг мыстыхъус
Хохаг наз
Хохаг ризынхос, кæнæ чысыл арсыдзеген
Хохаг рæхснæг
Хохаг стъопола
Хохаг талм
Хохаг тулдз
Хохаг тырымылы
Хохаг уарди, кæнæ: дзалгъæдæ, залгьæд
Хохаг уарди, кæнæ: залгьæдæ, альпон
уарди
Хохаг уартгонд
Хохаг уыргон лывз, кæнæ фæтæн лобариа
Хохаг фæсал
Хохаг хæрдог
Хохаг хуырхæг
Хохаг хъæдур, кæнæ хуæнхаг хъæдорæ
Хохаг хъæлæрдзы
Хохаг хъоло
Хохаг хъоппæг
Хохаг цайгæрдæг
Хохаг цъамалæг
Хохаг цъанга
Осока буша
Ирга овальная
Крестовник Карягина
Василистник альпийский
Камнеломка кавказская
Мытник Нордманна
Тимьян монетный
Груша кавказская, или лесная груша
Кладония альпийская
Одуванчик Стевена
Малина Буша
Горечавка водная
Лапчатка холодная
Подснежник Лагодехский
Чемерица Лобеля
Незабудка альпийская
Волчеягодник кавказский, или волчник
кавказский
Ясколка горная
Ель восточная
Вероника мелкая
Любка зеленоцветная, или: любка зелено-
цветковая
Первоцвет Рупрехта
Ильм горный
Дуб скальный
Жестер мелкоплодный
Азалия, или: альпийская роза, горький
чай, бешеный хворост
Альпийская роза, или: горный дурман
Щитовник горный
Лобария широкая
Мятлик альпийский
Ясменник альпийский
Щавель альпийский
Фасоль круглой формы
Смородина альпийская
Щавель альпийский
Лилия однобратственная, или лилия
грузинская
Иван-чай кавказский
Валериана лежачая
Пырейник Буша
339

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Хохагхуар
Хохдидин, кæнæ: æрвдидин, цикламен
Хохуарзаг зырзыраг
Хсискъ, кæнæ: цъæхдзæст, камелинæ
Хугъисæр, кæнæ лæбæдой
Хурбын
Хургæрдæг, кæнæ телеки
Хурдидин
Хурзæнг
Хурзæнглывдз
Хурмæзил
Хурныхсыф
Хурцæст, кæнæ: даттетихуасæ, даттей
сифæ
Хусбын борæгæрдæг
Хусдидин, кæнæ: масттæрæг, хуыр-
гæрдæг
Хусдидинсыфон
Хуссайраг бурдидин
Хуссайраг джыджына
Хуссайраг дзалв, кæнæ сырх дзалв
Хуссайраг дзаугæрдæг
Хуссайраг сорху
Хуссайраг тæрс
Хуссыфцил, кæнæ: цилгон, адиантум
Хуыгæрдæг, кæнæ: инула
Хуыдзæг
Хуыдзыхгæрдæг, кæнæ: лыстæг галы къах
Хуылфыхос, кæнæ: бæрзæг бæрзы къозо,
рыстыхос
Хуылыдзæг, кæнæ: цъиудзæхæра, да-
ринкъа, даринкæ, фæлмæнгæрдæг
Хуылыдзсыф, кæнæ хæриссыф æртыхон
Хуымæллæг, кæнæ хумæлæг
Хуымæллæгхуыз ионча
Хуымæтæг æхсырсаф
Хуымæтæг джеджджын
Хуымæтæг дугъысыф
Хуымæтæг иттинггæрдæг
Ячмень фиолетовый
Альпийская фиалка, или цикламен
Мак горолюбивый
Синеглазка обыкновенная, или коммели-
на обыкновенная
Лабазник, или таволга
Гелиотроп, или вишневый пирожок
Телекия
Вербейник обыкновенный
Осот
Мним, или мниум морщинистый
Солнцецвет
Серпуха
Василек луговой
Бурачок туркестанский, или бурачок
пустынный
Сухоцвет, цмин песчаный, или
соломенный цвет, бессмертник
Сухоцветник
Лютик южный
Ландыш закавказский
Свидина кроваво-красная, или свидина
южная
Ирга круглолистная
Сорго Алеппское
Бук южный, или нотофагус
Адиантум, или венерин волос
Желтый цвет, или девясил
Свинушка тонкая
Девясил германский, или: девясил
британский
Трутовик косотрубчатый, или: трутовик
скошенный, чага, березовый черный гриб
Мокрица, мокричник, или: звездчатка
средняя, мокруша
Дербенник иволистный
Хмель
Люцерна хмелевидная.
Подмаренник обыкновенный
Тмин обыкновенный
Подорожник большой, или подорожник
обыкновенный
Тимьян обыкновенный
340

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Хуымæтæг фæсал
Хуымæтæг хуымыхыцъы
Хуымæтæг хъузгон, кæнæ хьузгон
Хуымæтæг скъæлдзой
Хуымæтæг цæхæра
Хуымысындз, къацциу
Хуымыхыцъы, кæнæ: цæвæгхос, белтæр-
на, булкъой, волгой, цæвæгхуасæ
Хуымæг, кæнæ: хуымгæрдæг, гебешæрдæг
Хуыргæрдæг
Хуыргæрдæг, кæнæ: хъæмпхуыз, маст-
тæрæг
Хуырзæнк
Хуырхæг, кæнæ: таутьæф, тауæг тъаф-
фæ
Хуыры дзуарсæ, кæнæ: сосновскийы дзу-
арсæ
Хуыскъæл, кæнæ: зæххы фæткъуы, дзи-
ликьу, быдираг хуыскъæл, гæлгæт, фæззы-
гон хуыскьæл
Хуыфæгхос
Хуыфæджы лывдз
Хуычъы, кæнæ къацциу
Хыдыр хъæдындз, кæнæ бынхъæдындз
Хыдыр, кæнæ: хыдырбулкъ, дзикъули, са-
убулкъ
Хыдыруидаг, кæнæ къацциу кæрдæг
Хызджын уæдæрттæг
Хыцъы, кæнæ: дудгæ, хъицу додгæ, дод-
зæги
Мятлик обыкновенный дубравный
Сурепка обыкновенная.
Вёшенка обыкновенная, или: вёшенка
устричная
Полынь обыкновенная,
Свёкла обыкновенная
Осот розовый, или: бодяк полевой, будяк
Сурепица, или: сурепка, капуста полевая
Нивяник обыкновенный, или: нивянник
белый, ромашка луговая
Бессмертник песчаный, или: цмин
песчаный, соломенный цвет, сухоцвет,
златоцвет песчаный
Цмин песчаный, или: бессмертник
песчаный, соломенный цвет, сухоцвет,
златоцвет песчаный
Борщевик осетинский, или: зеленый
Геракл
Щавель, щавель кислый, или щавель
обыкновенный
Крестовник Сосновского
Топинамбур, или: подсолнечник
клубненосный, земляная груша, иерусалимский
артишок
Шандра обыкновенная, или: постенная
шандра, былица болотная, конская мята,
шанта, шандра белая
Лишайник пармелия
Белокудренник чёрный
Лук репчатый
Репа
Колокольчик репчатый
Шафран сетчатый, или крокус полосатый
Кресс-салат, или клоповник посевной
341

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Хъ
Хъазахъхъаг æхсæлы
Хъазы мæцкъор, кæнæ бабызыкъах
Хъалгьæн, кæнæ: къуырыхснæг, уæркъин,
хъуынджын хъæлæрдзы
Хъамыл, кæнæ: хъæз, тæгуыз,
хъамылгæрдæг, хъæзæ см тростник
Хъамасыфгæрдæг, кæнæ: хъахшсыф
Хъандзал къусзокъо
Хъарман, сывылдз
Хъармансыф лæбæдой
Хъаспаг хæрис
Хъæбæр мæнæу
Хъæбæр цъахгæр, кæнæ: кавказаг
цъахгæр
Хъæбæрхор, кæнæ: хъуыдалы, кæр, хуар,
хор, хъæбæрхор, хъæбæрхуарæ
Хъæбысæг, кæнæ гъæбесæг
Хъæдабæбæлас
Хъæдгæмæг, кæнæ: фалмæбур,
пакъуыдидин, бумбулидидин
Хъæдгомыхос, кæнæ каланхоэ
Хъæддаг æрыскъæф, кæнæ уырыскъæф
Хъæддаг æхсампал, кæнæ мæнтæг
Хъæддагæхсæр, кæнæ æхсæрæ
Хъæддаг бæза-бæза
Хъæддаг битъна
Хъæддаг булкъ, кæнæ афæдзы булкъ
Хъæддаг гæдыдзæмбы
Хъæддаг дытлæг, кæнæ калмгæрдæг
Хъæддаг кæрдо, кæнæ гъæддон кæрту
Хъæддаг кладони
Хъæддаг лæсыф
Хъæддаг мæнæу
Хъæддаг марохкæн.
Хъæддаг нуры, кæнæ: арсыдзæмды,
давон
Можжевельник казацкий
Лапчатка гусиная, или гусиная лапка
Крыжовник
Камыш
Шпажник черепитчатый, или гладиолус
черепитчатый
Упругий лопастник
Вяз, вяз обыкновенный, или вяз гладкий
Лабазник вязолистный
Ива каспийская
Твердую пшеницу
Окопник жесткий, или окопник
кавказский
Ячмень обыкновенный
Короставник
Бархат, или: бархатное дерево, пробковое
дерево
Язвенник, или: антиллис, зольник
Каланхоэ перистое
Земляника лесная, или: поземка, ягодник
Купырь
Орех лесной, или: орешник, лещина
обыкновенная
Чина лесная
Мята лесная
Редька дикая
Ветреница лесная
Чистец лесной
Груша лесная, или: груша обыкновенная,
груша кавказская
Кладония лесная
Шалфей лесной
Житняк
Незабудка лесная
Колба, черемша, или: дикий чеснок,
медвежий лук
342

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Хъæддаг сæнæфсир
Хъæддаг стъæлха, кæнæ хъæдурхос
Хъæддаг сырдыхос, кæнæ дзселвæ
Хъæддаг уырыдзы
Хъæддаг фæткъуы, кæнæ æрнсег
фæткьуы
Хъæддаг хъæдындз, кæнæ æрвхуыз
малусæг
Хъæддаг хъæдындз, кæнæ: давон, чензели,
давонæ
Хъæддаг хъуына
Хъæдурбæлас, кæнæ: хъæдорбæлассе,
акьаци
Хъæдур гукъа-букъа
Хъæдур, кæнæ: хъæдорæ, зæххъæдур,
лобиа, зæнхихьæдорæ
Хъæдургонд, кæнæ: кæрдæф, миндал,
æхсæрысыф
Хъæдурдар, кæнæ: тъæпæнхъæдур,
лыстæг хъæдур, угрехели
Хъæды бæза
Хъæдындз, кæнæ: хахуы, гъæдиндзæ
Хъæдындзæг
Хъæдындзæг уаддзалх
Хъæдындзæгджын фæсал
Хъæдындзон
Хъæдысыстон, кæнæ: уорссæр,
цъымарайы ледум
Хъæз, кæнæ: бийыны хъæз,бийæнхъæзæ
Хъæзбæлас, кæнæ: хъæз, хурхъæз
Хъæзгæрдæг
Хъæздидин, кæнæ хъæздидииæг
Хъæзхъæдур
Хъæлæрдзы, хъæлæрдзи
Хъæмпхуыз, кæнæ: хуыргæрдæг,
æнæмæлгæ кæрдæг
Хъæндæлы, кæнæ: хъæндæли
Хъæне, кæнæ хна
Хъæнехор, кæнæ: куыдзмарæн,
калиуджын кæрдæгхор
Хъæрцыгъагæрдæг, кæнæ:
хъæрццигъагæрдæг
Хъил саууырыдзы
Хъилурсрихи
Виноград лесной, или виноград дикий
Вика узколистная
Волжанка лесная, или арункус
Морковь дикая
Яблоня лесная, или яблоня дикая
Лук странный, или пролеска странная
Лук дикий, или: лук медвежий, черемша,
чензели
Мох лесной.
Акация, или акация уличная
Астрагал козлятников ый
Фасоль
Бобовник, или: миндаль низкий, миндаль
степной
Чечевица
Бутень лесной
Лук
Гусиный лук
Бель вал и я сарматская
Мятлик луковичный
Дикий лук
Клоповник, или: багульник болотный,
багун
Рогоз
Бамбук
Хвощ большой, или хвощ майский
Ирис, касатик
Бобы, или: конские бобы, русские бобы
Смородина
Соломенный цвет, или: цмин песчаный,
златоцвет песчаный, сухоцвет,
златоцвет песчаный
Борщевик сибирский
Лавсония, или: хенна, хна
Заразиха ветвистая
Ястребинка, или ястребник
Козелец торчащий
Белоус торчащий
343

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Хъилхъæдур, кæнæ тыхсæг хъæдур
Хъинцгæнаг
Хъисæрдуджын хурмæзилыл.
Хъисджын æндæдзой
Хъисджын залгæрдæг
Хъисдзедырæг
Хъиссыф æлвас
Хъицу, кæнæ тарцъæх хъæздидин
Хъоло, кæнæ гойдун
Хъонтхора, кæнæ: къама, укроп,
хонтхура
Хъоппæг, кæнæ уæлхохаг кæркусæг
Хъузгон
Хъулондидин
Хъулон назгæрдæг
Хъулон æлвас
Хъулхуызæг, кæнæ сыгъд гукъа-букъа
Хъумбулæг
Хъумбулмисындзæгыхос
Хъусон хæрис
Хъусгонд стъопола
Хъуыдалы, кæнæ: хъудаллæ, хъудаллæ,
карвæг хъудаллæ
Хъуымбыла, кæнæ: дзыккайысыф,
хьумбала, сыгъды сыф, хъумбала
Хъуымбылджын бæза
Хъуымбылон хуырхæг
Хъуымбылуидагон, кæнæ: æрвдидин,
цикламен
Хъуымбылхæсс æхсынæн.
Хъуымбылхæссæг бæза-бæза
Хъуымбылхæссæг куыдзыбага, кæнæ
Картоф
Хъуына, кæнæ: лывдзæг, гъуна, гьудун
Хъуынабал
Хъуынабынзокъо
Хъуыназокъо, кæнæ мукор
Хъуыналывз, кæнæ гъуна
Фасоль вьющаяся
Скрипница
Солнцецвет щетинистоволосистый.
Липучка щетинистая
Буквица осетинская
Ежевика щетинистая, или: ажина, ожи-
на, куманика, росяника, дереза
Овсянница овечья
Касатик ненастоящий, или: ирис
ненастоящий
Щавель конский
Укроп
Лилия кессельринга
Вешенка
Дубровник, или: дубравник, дубровник
белый
Хвощ пестрый
Овсяница Воронова, или овсяница
пестрая.
Астрагал обожженный, или трагаканта
обожжённая
Дерматокарпон печеночный
Зопник клубненосный
Ива ушастая
Первоцвет ушковатый
Ячмень двухрядный, или: ячмень
голозёрный, пивоваренный ячмень
Мать-и-мачеха
Бутень клубненосный
Щавель клубневой, или щавель эвксин-
ский
Цикламен, альпийская фиалка
Подсолнечник клубненосный
Чина клубненосная
Паслён клубненосный, или: картофель
Мох
Вишня войлочная
Моховик
Мукор
Цетрария исландская, или исландский
мох
344

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Хъуынахуыз карзадаг
Хъуынджынæг
Хъуынкъах
Хъысхъысæг, кæнæ: хъисхъисæг,
сындзгæрдæг
Хъыцъы, кæнæ: дудгæ, хъицу, дзодзæги,
додгæ
Крупка моховидная
Куколь, агростемма
Вероника плющелистная
Волчец кудрявый, волчец, или: кникус,
чертополох благословенный
Кресс-салат, или клоповник посевной
345

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
ц
Цайгæрдæг, кæнæ: цайван, кипрей, иван-
цай, бумпулисæр
Цайкъутæр, кæнæ: цайбæлас, цайбæласæ,
цайгæрдæджы къутæр, цайгæрдæг, цай-
гæрдæги къотæр
Цæвæгхос, кæнæ цæвæгхуасæ
Цæгæрхъуына, кæнæ боцъодæ
Цæгатгæрдæг, кæнæ агъунцъагæ
Цæнцъхæли
Цæргæсон цил
Цæргæсон, кæнæ целæ
Цæргæссыф
Цæстыхос, кæнæ цæстгæрдæг
Цæфыхос, кæнæ уыгæрдæны цай
Цæхæра, кæнæ: дзæхæра, къуымбыл, къ-
умбул
Цæхæрдидин, кæнæ: кусойнæ, æвзæнхъуыр
Цæхгæр
Цæхдонгæрдæг, кæнæ: джонджоли
Цæххонæг, кæнæ: цæххгæрдæг, дзæнх-
гæрдæг
Цил, кæнæ: пакасыф, целее
Цил гон, кæнæ: хуссыфцил, адиантума
Цилгæрдæг
Цилик, цилиг
Цини
Циртгæрдæг, кæнæ къуыдзмарæн
Цупалæг
Цупалдидин сис
Цхори, кæнæ: чхъори, цъохъори
Цыбырзæнг
Цывзы, кæнæ: цивзæ, цыбдзы
Цывзыгæрдæг, кæнæ: доныцывзы, игæрхос
Цым, кæнæ: цумæ, цымбæлас, цумбселасæ
Цымбæлас, кæнæ цым
346
Иван-чай, или: иван-чай обыкновенный,
кипрей, копорский чай, пуховик, пуховки
Чай, или: чайный куст, камелия
китайская
Зверобой
Бородач
Вертляница, или: подъельник
обыкновенный, подъелница
Лимонник
Папоротник орляк
Орляк, или орляк обыкновенный
Орляк крымский
Очанка, или: горлянка, глазная трава,
глазница
Вербейник монечатый, или чай луговой
Свёкла
Горицвет весенний, или: адонис весенний
Борщевик сосновского
Портулак огородный
Солянка, солянка холмовая
Папоротник
Венерин волос, или Адиантум
Криптограмма курчавая
Чилига, или чилиги
Цинния
Могильник, или гармала
Гроздовник, или: ботрихий
Кизильник кистецветный
Падуб колхидский
Коротконожка лесная
Перец, или: перец красный, перец
красный острый, горький перец
Горец перечный, или: перец водяной,
водяной перец, лягушечья трава
Кизил обыкновенный, или дерен
мужской
Дёрен мужской, или: кизил обыкновенный

Цыналывдзытæ
Цыппарсыфон, кæнæ цыппарсы-
фонкæрдæг
Цыппорнизных, кæнæ мæтатыкк
Цыргъсыф, кæнæ: чхъори, илекс
Цыргьсыфхæрис, кæнæ: сырхбуар, донæх-
синцъæ
Цыхтытæ, кæнæ: сирен, сирингæ, сахъхъ-
æд, дидинкъутæр
Цыхцы, кæнæ: туацьы нæмыг, сырхнæ-
мыг, сурхнæмуг
Цæхгæр
Цæхдонгæрдæг, кæнæ джонджоли
Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Накипные лишайники
Вороний глаз четырехлистный
Мята кошачья, или: будра, кошачья мята
Остролист, или: падуб
Ива остролистная, или: краснота!, верба
красная, шелюга
Сирень
Клюква
Борщевик сосновского
Портулак огородный
347

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Цъ
Цъамалæг, кæнæ: фыдхос, фыдхуасæ, цъ-
сенодæ
Цъанга, кæнæ цъангагæрдæг
Цъахгæр, кæнæ: стæгхос, цæвæгхос, цъ-
æхгæр, цъахъар, цъæхгар, стъæлха, цъæх-
гæрдæг, цьæхснаг, кæфчытæ, цьахгæрдæг,
кафджытæ, таух
Цъæййаг къæрцгæнаг
Цъæнут рувасдымæг.
Цъæнут, кæнæ: цъæнуд, хъæз, хъæзæ, цъ-
æнур
Цъæнутхуыз дыцупал
Цъæнутхуыз куымадза
Цъæхбур сæртæгон
Цъæхбын фæсал
Цъæхбын хакъæдзи
Цъæхдидин, кæнæ цъæхсæргæрдæ
Цъæхой, кæнæ хæринаг кæрдæг
Цъæхсæргæрдæг, кæнæ цъæхдидин
Цъæхсна, кæнæ цъæхснаг кæрдæг
Цъæх хакъæдзи
Цъæхула
Цъиагæрдæг
Цъизæ
Цъирæнгæрдæг, усес
Цъироба
Цъитийы дзуарсæ, кæнæ къаппа-къуппа
дзуарсæ
Цъитийы рувасдымæг
Цъиуæхсырæг
Цъиугæрдæг, кæнæ: лæджирттæг, лæ-
гирттæг, загалæг, цъеугæрдæг
Цъиудзæхæра, кæнæ: цъеудзæхæра,
хуылыдзæг, хоргæрдæг, хуаргæрдæг
Цъиудидин
Валериана, или: валериана
лекарственная, маун, аверьян, лесной ладан, вапери-
ана сердечная
Пырейник, или: волоснец, элимус
Окопник, или: живокость, костолом,
костоправ
Колокольчик цейский
Лисохвост тростниковый
Тростник
Двукисточник тростниковый
Вейник ложнотростниковый, или вейник
камышевидный
Сыроежка сине-желтая
Мятлик сизый
Щетинник сизый.
Эрингиум, синеголовник
Сныть обыкновенная, или: снитка,
снедь-трава
Синеголовник, эрингиум
Осока кавказская
Щетинник зеленый
Кашка белая, или: клевер голландский,
клевер ползучий
Бухарник мягкий
Акалифа южная
Клевер кавказский
Купена мутовчатая
Крестовник одуванчиколистный
Лисохвост ледниковый
Птицемлечник
Горец птичий, или: спорыш, птичья
гречиха, гусиная трава, трава-мурава
Звездчатка средняя, или: мокрица,
мокричник, мокруша
Риндера
348

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Цъиусауфагæ, кæнæ: лæджирттæг, цъиу-
гæрдæг, лæгирттæг
Цъиухъеллау, кæнæ цъиуыхъеллау
Цъозæ
Цъос
Цъосгъæдиндзæ, кæнæ: быдираг хъæдын-
дз, цъусгьæдиндзæ
Цъуй, кæнæ: цъуйбæлас, такъузгæ
Цъус-цъос
Цъутхалхос, кæнæ: чъехаг сырды хос,
уыдырныхос, удурни хуасæ, сыгъдæгбуар,
бордзæгьдзæгъагæ,
Цъыззы, кæнæ цъымарагæрдæг
Цъылинаг сорху
Цъымарагæрдæг, кæнæ туацъæгæрдæг
Цъымарайы æрвдидин
Цъымарайы дытлæг
Цъымарайы куыдзывзаг
Цъымарайы ледум, кæнæ уорссæр
Цъымарайы мæнæргъы
Цъымарайы фæсал.
Цъымаргон
Гречиха птичья, или: спорыш, горец
птичий, гречиха дикая
Горец вьюнковый, или фаллопия
вьюнковая
Душевик крупноцветковый
Дудник толстокрылый
Лук полевой, или: лук скорода, шнитт-
лук
Рябина, или: рябина обыкновенная,
рябина кавказародная
Арцеутобиум можжельниковый
Чистотел, или: бородавник, желтомлеч-
ник, бородавник, бородавочник, чистяк,
желтомолочник, ласточкина трава,
светлая трава, ласточкина трава
Болотница, или ситняг болотный
Сорго веничное
Ситняг болотный, или болотница
Фиалка болотная
Чистец болотный
Ятрышник болотный
Гушатник, или багульник болотный
Морошка
Мятлик болотный
Водяная звёздочка, или: болотник, кра-
совласка
349

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
ч
Чайгæрдæг
Чела, кæнæ: кела, кавказаг саунæмыг
Чендзе, кæнæ басгæрдæг
Чес
Чеса, кæнæ.фæтæнсæрбæлас, тæрсæ,
тæрс, арзачъера, чъандара, платан
Чиндзи, кæнæ: киндзæ, чендзе, кишнец
Чисмис, кæнæ: кисмис, кисмус
Чылауи, кæнæ: килауи, члауи
Чырыстийы сындз, кæнæ: хæцгæбæлас, па-
лиурис
Чысæг
Чысыл халсасыг
Чъерами, кæнæ: хъæддаг курага, жердела,
гъунгунæхсинцъæ, зарзары
Чъирифыссæн, кæнæ: бæгъа, цыхтытæ,
чъири, кыдзы гогоссер, гогосæг, гæдичъири,
цихтисифтæ
Чъиубукъа
Чъиугæрдæг
Чъиуназ, кæнæ: соцъи, циназу
Чъыруарзæг, кæнæ æрсных, арсних
Чъырхуыз дурсæт
Мята полевая
Черника кавказская, или черничник
кавказский
Лазурник трехлопастный, или петрушка
Бук белый
Платан восточный, или Чинара
Кориандр
Кишмиш
Слива
Христова колючка, или: лержидерево,
палиурус
Гравилат
Барвинок малый
Абрикос дикий, или жёлтосливник, мо-
рель, курага
Просвирник, или мальва
Астрагал трагакант
Смолевка, или хлопуигка
Пихта
Гипсолюбка, или: качим, гипсофила
Камнеломка Динника
Чъ
350

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Эвгени
Эльшольци
Евгения, или эвгения
Эльшольция реснитчатая, или эльсголь-
ция реснитчатая
351

Часть третья
Краткий русско-осетинский словарь терминов,
относящихся к растительному миру
Зайæгойтæм цы терминтæ хауынц уыдон
уырыссаг-ирон цыбыр дзырдыуат
Во втором столбце прописными буквами обозначены переводы
терминов, которые автор считает основными и чаще употребляемыми, а
курсивом - реже употребляемые переводы.
А
Абсорбирующие волоски (от лат. аЬзогЬеге
- поглощать) - волоски, образованные
эпидермой и абсорбирующие атмосферную
влагу.
Агрономия (гр. а%го5 поле + потоз закон)
- наука о законах сельского хозяйства и
земледелия.
Адвентивные почки - см. Придаточные
почки.
Адвентивные растения (от лат. аа’уепШз -
приход) - растения, занесённые в новую
для них область.
Адвентивные корни - см. придаточные
корни.
Адвентивные побеги - см. придаточные
побеги.
Адвентивные почки - см. придаточные
почки.
Акклиматизация (лат. ас1к, -для + климат)
- приспособление организмов к новым или
изменившимся условиям существования.
Алычовый, сливовый сад
Альпийская растительность -
высокогорная растительность. Все растения
низкорослые с короткими стеблями и
небольшими листьями.
Абсортивон æрдутæ (лат. аЬзогЬеге -
исын, ахсын) - эпидермæйæ арæзт æмæ
уæлдæфæй умæлад исæг æрдутæ.
Хъæууонхæдзарад, агроном и — хъæуу-
он хæдзарады æмæ зæхкуысткæнынады
закъонты зонындзинад.
Уæлæмхасæн къуыпатæ, кæнæ Уæлæм-
хасæн талатæ, кæнæ Уæлæмхасæн балцъ-
ытæ.
Æрбахæсгæ зайæгойтæ, кæнæ
Адвентивон зайæгойтæ (лат. аа’уепШз - æрбацыд)
- ног бынатмæ æрбахæсгæ зайæгойтæ.
Уæлæмхасæн уидæгтæ, Адвентивон уи-
дæгтæ
Адвентивон талатæ - кæс. уæлæмхасæн
талатæ
Адвентивон талатæ - кæс. уæлæмхасæн
къуыпатæ
Æрдзылфæцалх, кæнæ Акклимитизаци -
ног кæнæ ивдгонд уæвындзинады уавæр-
тыл фæцарæхст.
Æхсынцъыдон, æхсинцъæдонæ
Уæлхохаг зайæгойтæ, кæнæ Алпон зайæ-
гойтæ - уæлхохаг къаннæг зайæгойтæ.
Иууылдæр сты цыбыр зæнгтимæ æмæ
лыстæг сыфтимæ.
352

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Альпийские луга - горные луга, покрытые
травянистой растительностью, находятся
над границей леса.
Альпийский пояс - высокогорная область
выше границы леса и криволесий. Снизу
граничит с субальпийским поясом, сверху
-с нивальным или горно-тундровым. В
Осетии расположен выше 2400-2500м до
3200м.
Аляповатый - грубо, неискусно и
безвкусно сделанный.
Амбар - строение для хранения зерна,
муки и припасов.
Амфибии - растения, живущие
обыкновенно в воде, но обладающие также
способностью жить и на.
Андроцей - это совокупность тычинок,
образующих мужские репродуктивные
органы цветка. Каждая тычинка состоит из
пыльника и тычиночной нити.
Апекс корня (от лат. арех - вершина) -
вершина корня, не образующая боковых
органов, таких как листья, поэтому рост
корня более единообразен.
Апекс побега - вершина побега,
образующая боковые органы, таких как листья.
Апекс стебля - верхушка стебля,
состоящая из первичной меристемы.
Апокарпий, сборный плод - плод,
образованный свободными или частично
сросшимися плодолистиками.
Апомиксис (от греч. аро - из, от и ттз -
смешение) - различные способы
бесполого размножения животных и растений
Ароматичные растения - растения,
имеющие приятный сильный душистый запах.
Аэренхима, или Эренхима- воздухоносная
ткань у растений, построенная из клеток,
соединённых между собой так, что между
ними остаются крупные заполненные
воздухом пустоты.
Уæлхохаг уыгæрдæнтæ - хъæды арæнæй
уæлдæр кæрдæгæй æмбæрзт хæххон уы-
гæрдæнтæ,
Уæлхохаг тæлм, кæнæ альпон тæлм -
хъæды æмæ зылынхъæды арæнæй уæл-
дæр бæрзондхохаг фадыджы анхъæвзт.
Бындæр арæнгонд кæны дæлуæлхохаг
тæлмимæ, уæлейæ та митджын кæнæ хо-
хаг-тундрæйы тæлм. Ирыстоны ис 2400-
2500 м уæлдæр 3200 м онг.
Быгъзыргонд, кæнæ бугъзургонд - гуы-
рымыхъ, æнæхсæст æмæ æнæад арæзт.
Гон, кæнæ Хордон, кæнæ Гура, кæнæ Бе-
гъели - хор, ссад æмæ æндæр фæсауæр-
цтæ æвæрæн арæзтад
Донсурцæрæг, кæнæ амфиби - фылдæр-
хатт доны цæрæг зайæгойтæ, фæлæ сæ
бон у хус зæххылдæр цæрын.
Андроцей - дидинхауты æмдзыгуыр,
кæцытæ аразынц нæл дидинты фылдæр-
кæнынады уæнгтæ. Алы дидинхау дæр
арæзт у рыгдонæй æмæ дидинхауы æн-
дахæй.
Уидагы цъупп - уидагы кæройнаг хай,
кæцы нæ аразы фарсыл уæнгтæ, сыфты
хуызæн, æмæ уымæ гæсгæ уидаджы рæзт
у иухуыз.
Талайы цъупп - талайы кæройнаг хай,
кæцы аразы фарсыл уæнгтæ, сыфты хуы-
зæн, æмæ уымæ гæсгæ уидаджы рæзт у
алыхуыз.
Зæнгыцъупп, зæнгы апекс - бæласы зæн-
джы цъупп, кæцы у фыццагон дихæгтæй.
Æмбырдгонд дыргъ - дыргъ, кæцы арæзт
у уæгъд кæнæ хайгондæй сныхæст дыр-
гъсыфтæгтæй
Апомиксис (от греч. аро - из, от и тШз -
смешение) - зайæгойты æмæ цæрæгойты
алыхуызон мадзалтæй æнæрдон бирæкæ-
нынад.
Будтæф зайæгойтæ, кæнæ хæрзтæф за-
йæгойтæ - зæрдæмæдзæугæ тыхджын
хæрзтæф кæмæн ис ахæм зайæгойтæ.
Эренхима, кæнæ Уæлдæфдзаг — зайæгой-
ты уæлдæфхæссæг уæфт, арæзт у чырæг-
тæй, кæцытæ ныхæст сты афтæ æмæ се
хсæн баззайы уæлдæфæй йедзаг афтидтæ
353

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Б
Базальные листья - листья, растущие у
основания ствола (стебля), обычно
образующие прикорневую розетку.
Байрак - сухой, неглубоко врезанный овраг
или балка, зарастающий растительностью,
в основном широколиственным лесом.
Слово байрак тюркского происхождения.
Байрачные леса - широколиственные леса,
растущие по дну и склонам балок (байра-
ков).
Балка - здесь: сухая или с временным
водотоком долина с плоским дном; конечная
стадия развития оврагов.
Бархатистые листья
Бахча - участок поля, засеянный арбузами,
дынями, тыквами.
Безлесье - отсутствие лесов или местность
без леса, лесов.
Безостое растение - растение не имеющий
остей.
Безостый злак — злак не имеющий остей.
белковая пища
Белковина - то же, что белок
Белковое вещество - органические
соединения, входящие в состав всякой
растительной и животной клетки.
Белок - сложное органическое вещество,
составная часть животных и растительных
организмов,
белоксодержащее пищевое растение
Березняк - березовый лес, березовая роща.
Березовая чаща
Береста - наружная часть коры берёзы.
Бескосточковые плоды
Бесплодное растение - не дающее плода,
неплодное растение.
Бынзæнгсыфтæ - зæнджы, кæнæ хъæды
зайæг сыфтæртæ, арæхдæр саразы уида-
грæбын.
Хусадаг, кæнæ байрак - хус, уæлæнгай
ныффардæг уæвæг адаг, кæцыйы æс-
зайы зайæгойтæ, фылдæр та фæтæн-
сыфтæрджын хъæд. Дзырд у туркаг.
Хусадагы хъæдтæ - адæгты фахстыл æмæ
бынæй зайæг фæтæнсыфтæрджын хъæд-
тæ
Æрх, кæнæ: адаг, мæскь - ам: тъæпæн-
бын, хус кæнæ рæстæгмæ цæугæдонимæ
атагьа; уый фæстæ свæййы адаг.
Хъæдабæ сыфтæ
Баштан - харбызтæ, неситæ æмæ настав
кæм зайынц, ахæм быдыры хай.
Æнæхъæд, кæнæ: æгъæдадæ, гъæдæцох -
æнæхъæд бынат, кæнæ та хъæд кæм нæй,
ахæм бынат.
Æнæсыг зайæгойтæ - сыг кæуыл нæ зайы
ахæм зайæгой.
Æнæсыг хъæмпаг, кæнæ æнæсыг хъæмп-
хал
фæрзеу
Уорсæгойнæ - урсаг цы у, уыйдæр уый.
Урсæгон буаргъæд — алыхуызон зайæгой-
ты æмæ цæрæгойты чырæгы сконды цы
ис ахæм органикой иугонд.
Урсæг, кæнæ уорсæг- вазыгджын
органикой иугонд, зайæгойты æмæ цæрæгойты
чырæгы сконды иу хай.
Урсагисджын хойраджы зайæгой
Бæрзбын, кæнæ бæрзбун — бæрзытæ кæм
зайы ахæм хъæд
Бæрзбын, кæнæ: бæрзгун
Бæрзыцъар, кæнæ: бæрзцъарæ, бæрзи цъ-
арæ - бæрзы цъары æддаг хай
Æнæапп дыргътæ, кæнæ æнæхъалпæ
рæзæтæ
Хуыскъ зайæгой - дыргъ чи нæ дæтты
ахæм зайæгой, æнæдыргъ зайæгой
354

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Бесполое размножение - размножение
спорами и вегетативное размножение.
Бесполое размножение - форма
размножения, при которой организм воспроизводит
себя самостоятельно, без всякого участил
другой особи
Бесполосеменные растения - растения,
размножающиеся путем апомиксиса.
Бессемянный - 1) не имеющий в себе
семян. 2) дающий плоды без семян или с
семенами, не способными к прорастанию.
Боб - сухой плод, раскрывающийся от
вершины к основанию двумя створками
Боб вскрывающийся
Боб кожистый
Боб морщинистый
Боб полушаровидный
Боб растрескивающийся
Боб свернутый улиткой
Боб сплющенный
Бобовые растения - семейство растений,
дающих плоды в виде бобов.
Бобовые травы
Богара - земли, на которых
сельхозкультуры возделываются без полива.
Боковая почка - почка, развивающаяся
сбоку побега, обычно в пазухе стеблевого
листа.
Боковое ветвление
Боковое соцветие
Боковой корень - ответвление главного,
бокового или придаточного корня.
Боковой побег - побег, появившийся из
боковой пазушной почки, за счет которого
происходит ветвление стебля.
Боковые (вторичные) жилки - жилки,
отходящие от средней (первичной).
Æнæрдон æфтауын, кæнæ æнæрдон
бирæкæнынад - рæзгы æмæ рæзынады
фæрцы бирæкæнынад.
Æнæрдон бирæкæнынад, кæнæ: æнæр-
дон ахедундзийнадæ - бирæкæнынады
формæ, кæцыйы организм йæхи саразы
йæхæдæг, иннæ идивидты æнæхуыссæй.
Æнææрдмыггаг зайæгойтæ - апомиксисы
фæрцы бирæкæнынад чи кæны ахæм за-
йæгойтæ.
Æнæмыггагон - 1) йæхимæ мыггаг
кæмæн нæй, уый; 2) æнæмыггаг кæнæ сæ
бон æвзæрын кæмæн нæу ахæм мыгæг-
тимæ дыргътæ дæттæг
Хъæдур, хъæдорæ - хус дыргъ, кæцы
райгом вæййы йæ сæрæй бынмæ дыууæ
кæрдзфарсæй (кæрдзæмфарсæй)
Гомкæнгæ хъæдур
Цъаргонд хъæдур
Æнцъылдгонд хъæдур
Æрдæгкъорихуыз хъæдур
Скъуыдтæгæнæг, фæстытæ кæнæг хъæдур
Сæтæлæгздыхст хъæдур
хъæдур
Хъæдурзайæгойтæ, кæнæ: хъæдорхузтæ,
кæрддзæмджын зайæгойтæ - дыргь хъ-
æдуры хуызæнтчй чи дæтты, ахæм зайæ-
гойты бинонтæ.
Хъæдургæрдæджытæ, кæнæ хъæдор-
гæрдæгутæ
Бæхар - хъæууонххæдзарады культурæтæ
æнæ донпырхкæнгæйæ кæм рæзын кæ-
нынц ахæм зæххытæ
Фарсон къуыбар, кæнæ фæрсон къуыппа
- талайы фарсыл, фылдæр хатт зæнгон
сыфы тары, цы къуыбар парахат кæны
уый.
Фарсон къалиугонд, кæнæ фарсылкъабу-
згонд
Фарсон æмдидин
Фарсон уидаг - сæйраг, фарсон кæнæ
уæлæмхасæн уидæгтæй къабузгонд.
Фарсон тала - тала, кæцы фæзынди
фарсон тарон къуыппайæ, æмæ кæцыйы
фæрцы зæнг райдайы къабузтæ уадзын.
Фарсаг тагтæ - астæуккаг тагæй чи ацæуы
уыцы тагтæ
355

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Боковые корни - корни, образующиеся на
корнях любого происхождения (как
главных, так и придаточных).
Боковые побеги - побеги, развивающиеся
из боковых (пазушных) почек.
Болотистое низкое место, поросшее
камышом
Болотистое растение - это сообщество
многолетних растений, которые способны
произрастать в условиях обильного
увлажнения проточными или стоячими водами.
Бор - хвойный, обычно сосновый лес,
растущий на сухом возвышенном месте.
Бор - хвойный, обычно сосновый лес,
растущий на сухом возвышенном месте.
Бор сосновый - сосновый лес,
произрастающий в основном на сухой песчаной
почве.
Бородавочка на растении
Борозда - канавка, образованная
почвообрабатывающим или другим
оборудованием.
Бороздчатая кора
Ботва - стебель и листья корнеплодов и
клубнеплодов
Бревно - отрезок древесного ствола,
очищенный от сучьев.
бугорочек на дереве - маленькое округлое
возвышение на поверхности коры дерева
Букняк, или буковый лес - лес с
преобладанием бука.
Булавовидный початок
Бурелом - полом стволов деревьев ветром,
особенно во время сильных шквалистых
ветров
Бурьян - заросли высокой сорной травы.
Бутон - цветочная почка растений,
дающая при распускании цветок; не совсем
распустившийся цветок
Былинка - стебель травы, соломинка.
Фарсыл уидæгтæ - æндæр уидæгтыл цы
сырæзы уыцы уидæгтæ
Фарсыл талатæ - фарсыл къуыбарыл цы
парахат кæны ахæм талатæ
Туацъæ
Цъымарайы зайæгой, кæнæ туацъæйы
зайæгой - бирæазон зайæгойты æмбалад,
кæцытæн сæ бон у рæзын цæугæ æмæ
лæугæ дæтты тынг умæлад уавæрты.
Тархъæд, кæнæ хъæд, хиххусхъæд -
хихджын, фылдæр хатт нæзы хъæд, кæцы
зайы хус бæрзонд ран
Тархъæд, саугъæдæ - хус уæлвæзран зай-
æг хихджын, арæхдæр нæзыхъæд.
Нæзыкъох, кæнæ: тархъæд, нæзыхъæд,
къох - фылдæр хус змисджын мæрыл за-
йæг нæзыхъæд.
Зайæгойыл бызычъигонд
Ауæдз, кæнæ: готондзæф, готонвæд -
мæрылкусæг, кæнæ æндæр ифтонгарз цы
къанау кæнынц, уый.
Ауæдзгонд зæнгы цъар
Уæлзæнгсыфтæр - къуымбылтæй æмæ
хъуымбылтæй цы зæнггæ баззайы, уы-
дон.
Тымбылхъæд - хихтæй сыгьдæггонд
бæласы зæнджы лыггаг.
Къуыбыр, кæнæ хæнкъу - гыццыл тым-
былгонд къуыппгонд зæнгы цъары уæл-
варс
Тæрсбын, кæнæ тæрсхъæд - фылдæр
тæрс кæм зайы, ахæм хъæд.
Старцхуыз æфсирæмдидин
Кæлдым, кæнæ: кселдын, кæлдæ, уаддза-
гъд уадгалд - дымгæйæ калд бæлæсты
зæнгтæ, уæлдайдæр та тыхджын тыхуады
рæстæг.
Хæмпæлбын, кæнæ: асхæмпæл, хъамил,
асагæрдæг - бæрзонд хæмпæл кæрдæджы
пъазбын.
Дзæгæрæг, кæнæ къуыппа - дидинæг
райхæлгæйæ зайæгойты дидинæджы къуы-
былой, æххæст чи нæ райхæлд ахæм дидин.
Тихалæг, кæнæ: техалæг, халгæрдæг -
кæрдæджы зæнг, хъæмпыхал.
356

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
в
Вайи - листья папоротников.
Характеризуются большими размерами, они дважды
перисто-рассеченные, фиксированы к
корневищу.
Валежник - сухие сучья, деревья, упавшие
на землю.
Валок - скошенная трава или скошенный
хлеб, лежащий ровным рядом.
Вар - легкоплавкое смолистое вещество.
Применяют для изготовления замазок,
которая используется для покрытия мест
прививок и ран, образующихся при
обрезке и повреждениях деревьев.
Варенье - ягоды или плоды, сваренные на
сахаре, патоке
Вегетативная почка - почка, состоящая
только из зачатков листьев.
Вегетативно - связанный с физиологией
животных и растений; связанный с ростом
и питанием организма.
Вегетативное размножение - образование
новой особи из многоклеточной части тела
родительской особи.
Вегетативные органы - растительные
органы, служащий для питания, роста
растительных и животных организмов.
Вегетативный побег - побег, несущий
листья и почки.
Вегетационный период - период года, в
который возможны рост и развитие растений.
Вегетация - произрастание, состояние
активной жизнедеятельности растительных
организмов.
Веер - 1) небольшое складное опахало для
создания потока воздуха; 2) соцветие
извилина, у которого оси расположены под
прямым углом одна к другой; встречается
у пальм.
Вееровидные листья - лист имеющий вид
раскрытого веера.
Вайæтæ - цилты сыфтæ. Ис сын
характерен стыр барæнтæ, сты дыууæ хатты
сисгонд-дихтæй æмæ бынзæнгимæ сты
иумæ фидар.
Калддзаг, кæнæ: кæлдьш, кæлдæ, кащæг,
цагьд, кæлдтаг, кæлдын, кæлдæ - зæхмæ
æрхауæг хус къалиутæ, кæнæ та бæлæстæ.
Рæгъдау - карст кæрдæджы, кæнæ та
карст мæнæу рагъгонд æвæрдæй.
Мæдз - æнцонтайæн писигонд буаргъæд.
Пайда дзы кæнынц сæрдæн аразынæн,
кæцыйæ сæрдынц дзуарсæ, кæцытæ рау-
айынц бæлæстæ дзуарсæ, лыгтæ æмæ хъ-
ыгдаргæ кæнгæйæ.
Фыцгæ, кæнæ мураба - сæкæры кæнæ та
мырæгы сфыцгæ гагатæ æмæ дыргътæ
Рæзынады къуыпа - æрмæстдæр сыфты
æвзартæй арæзт къуыпа.
Рæзынад - цæрæгойты æмæ зайæгойты
физиологиимæ бает; организмы рæзынд-
зинад æмæ хæрдимæ баст.
Рæзындзинады бирæкæнынад- ныййарæг
индивиды бирæчырæгон буары хайæ ног
индивиды сырæзт.
Рæзындзинады уæнгтæ - зайæг органтæ,
кæцытæ хъæуынц зайæгой æмæ цæрæгой
организмтæн хæрынæн æмæ рæзынæн.
Рæзындзинады тала - сыфтæ æмæ къуы-
патæ хæссæг тала.
Рæзындзинады рæстæг, рæзынады рæстæг
- рæзын æмæ парахат кæнынæн гæнæн
куы вæййы уыцы азы рæстæг
Рæзынад, вегетаци - рæзындзинад, зайæ-
гой организмты активон цæрынархайды
уавæр
Уадымсæг - 1) уæлдæфы гуылфæн араз-
æг гыццыл æфтаугæ (тухгæ) дымгæдар;
2) йæ сæмæнтæ кæрæдзимæ раст къуым
æвæрд кæмæн сты, ахæм къæдзтæ (сы-
хуыл) æмдидин; вæййы пальмæтæн.
Уадымсæгхуыз сыфтæ - йæ хуыз гом
дымæггонд кæмæн вæййы, ахæм сыфтæ
357

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Веерообразный зонтик - зонтик, по форме
подобный вееру.
Венчик - часть цветка, состоящая из
отдельных или сросшихся лепестков; говоря
о цветках, обычно имеют в виду венчик.
Венчик воронковидный - венчик, у
которого в основании лепестки сросшиеся в
трубку, а далее расходящиеся в разные
стороны.
Венчик двугубый - венчик, с отгибом,
состоящим из двух неравных частей-губ
Венчик колокольчатый - венчик, на
протяжении большей части сросшийся в трубку,
а затем разделяющийся на несколько
лепестков.
Венчик колпачковый - венчик, лепестки
которого срастаются концами, а в
основании свободны.
Венчик крестовидный - венчик, четыре
лепестка которого отогнуты в одной
плоскости, образуя «крест».
Венчик мотыльковый - название этой
части цветка дано по сходству с мотыльком.
Венчик трубчатый - венчик,
образующийся при срастании лепестков почти по всей
своей длине.
Венчик шпористый - венчик, один или
несколько лепестков которого имеют
различной длины полость, называемую шпорцем.
Венчик язычковый - венчик, обладающий
отгибом из сросшихся лепестков,
отходящим в сторону в виде язычка.
Верхнегорный лесной пояс - пояс,
средние высотные отметки которого 1700-2000
(1200-2600) м, представлен березовыми,
кленовыми и сосновыми лесами
Верхняя завязь, свободная завязь - завязь,
располагающаяся на цветоложе выше
околоцветника и не срастающаяся с ним.
Верховые листья - листья, размещенные
на верхней части стебля.
Верхушечная почка - почка, находящаяся
на верхушке побега, за счет развития
которой побег нарастает в длину.
Уадымсæгхуыз аууондар - йæ формæ
дымæгы хуызæн кæмæн у, ахæм аууондар.
Дидинхуд, кæнæ деденходæ, худ, ходсе -
хицæн кæнæ баныхæсгæ дидинсыфтæй
конд дидинæгы хай; дидинтыл дзургæйæ
арæхдæр уынæм дидинхуды.
Хъуырдзæвæнхуыз дидинхуд - дидинхуд,
кæцыйæн дидинсыфтæ бинæй баныхæсы-
дысты хæтæлгондæй, фæлæ уæлдæр алы-
рдæм фæцыдысты.
Дыбылон дидинхуд - дыууæ æнææмбæрц
хæйттæй-былтæй арæзт счъил дидинхуд
Дзæнгæрæгой дидинхуд - йæ фылдæр хай
ныхæст кæмæн у æмæ уый фæстæ чи фæ-
дихтæ вæййы цалдæр дидинсыфыл ахæм
дидинхуд
Цъуппгонд дидинхуд -сæ кæрæттæ
ныхæст бынæй та уæгъд дидинсыфтæн
кæмæн сты, ахæм дидинхуд
Дзуарсæ дидинхуд - цыппар дидинсыфы
иу æмвæзы тастæвæрд кæмæн сты дзуар-
сæхуызæй ахæм дидинхуд.
Таргæлæбугонд дидинхуд - ацы дидин
хайыл ном сæвæрдтой таргæлæбуйы хуы-
зæн кæй у уый тыххæй.
Хæтæлгонд дидинхуд - дидинсыфтæ сæ
райдианæй сæ кæронмæ ныхæст кæмæн
сты ахæм дидинхуд
Срæзонггонд дидинхуд - дидинхуд, кæ-
цыйæн йæ иу кæнæ цалдæр дидинсыфæн
ис хицæн даргъ бынат, æмæ кæцыйы хо-
нынц срæзонг.
Æвзаггонд дидинхуд - æвзагхуыз, фæй-
нæрдæм ацæугæ тастгонд ныхæст дидин-
сыфтæ кæмæн ис, ахæм дидинхуд.
Уæлхохаг хъæды тæлм - тæлм, кæцыйæн
йæ астæуккаг бæрзæндтæ сты 1700-2000
(1200-2600) м æмæ дзы зайынц бæрз, тæ-
гæр æмæ хъæдтæ.
Уæллаг æлхынцъæг, уæгъд æлхынцъæг
- дидинвæдыл æвæрд дидинварсæй уæл-
дæр æмæ дидинварсыл нæ баныхæсгæйæ
æлхынцъæг.
Уæллаг сыфтæ - зæнгы уæллаг хайы
æвæрд сыфтæ.
Цъуппы къуыпа, цъоппы кьубур - талайы
цъуппыл лæууæг къуыпа, кæцыйы фæр-
цы тала дæргъмæ рæзы.
358

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Верхоцветник или верхушечное соцветие -
соцветие, образованием которого
завершается развитие побега.
Верхушечные цветковые щитки
Верхушечный цветок - цветок,
образованием которого заканчивается развитие
побега.
Верхушка дерева (растения)
Верхушка растения
Верхушка, крона дерева
Ветвепад - сброс осенью не только
листьев, но и части живых веточек.
Ветвистая трава
Ветвистое дерево
Ветвистые корни
Ветвь (ветка) дерева, кустарника
Ветвь (ветка) полукустарника, травы
Ветки нижние
Ветровал - поваленные ветром,
вывернутые с корнем деревья.
Ветролом - лес, поваленный и сломанный
ветром.
Вечнозеленое растение - растение с не-
желтеющими листьями (хвоей) в течении
года.
Вещество
Вздутая чашечка
Вид - здесь: подразделение в систематике,
входящее в состав высшего разряда - рода.
Видоизмененный побег - побег, у которого
стебель, листья, почки необратимо меняют
форму и функцию.
Висячий колос
Влагалище - часть листа, находящаяся у
основания, расширенная в виде желобка
или трубки и охватывающая стебель.
Водные растения - многолетние, реже
однолетние, растения, необходимое условие
жизни которых - пребывание в воде.
Цъуппон æмдидин - æмдидин, кæцыйы
арæзтæй фæвæййы талайы рæзындзинад.
Цъуппон дидинты уартгондтæ
Цъуппон дидин - дидин, кæцыйы ракал-
гæйæ (аразгæйæ) фæвæййы талайы рæ-
зындзинад.
Бæласы (зайæгойы) цъупп
Зайæгойы цъупп, цъопп
Бæласысæр, бæласи сæр, къонцца, къонца
Къалиузгъæлд - фæззæджы канд сыфтæр-
ты нæ, фæлæ æгас къалиуты хайы згъæлд.
Къабузджын кæрдæг, æдкъала кæрдæг
Къалиуджын бæлас
Къабузджын уидæгтæ
Къалиу, кæнæ къалеу, цонг, цонгсе, тъ-
отъи, супин
Къабуз, кæнæ къабозæ, къабаз, кьабазæ,
къала, кьуала, къадо, базыр, кьаццеу
Дæлкъалиутæ, дæлкъабазтæ
Дымгæдзагъд-дымгæйæ калд, сæ уидæг-
тимæ срæмыгъд бæлæстæ
Дымгæкалд - дымгæйæ калд æмæ саст
бæлæстæ.
Æнусонцъæх зайæгой - йæ сыфтæ (хихтæ)
азы дæргъы бур кæмæн нæ кæнынц ахæм
зайæгой.
Буаргьæд, буарад
Снæрст кусгонд, нæрст кусгонд
Хуыз, хуызау, æрдуынд, фæуунндæ, фæй-
йиндæ, есцæ -
Хуызивд тала - тала, кæцыйæн йæ зæнг,
сыфтæ, къæпытæ сæ формæ æмæ функ-
цитæ ивынц æнустæм.
Ауыгъд æфсир, кæнæ зæбул æфсир
Хъæбысæг - сыфы бинаг хай, кæцы у
нукхуыз кæнæ хæтæлгонд фæтæнгод æмæ
æртыхсы (æрбахъæбыс кæны) зæнгыл.
Доны зайæгойтæ - бирæазон, къаддæр
хатт иуазон, зайæгойтæ, кæцытæн сæ
цæрыны уавæрæн æнæмæнг хъæуы доны
уæвын
359

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Водоросли нитчатые, или нитчатые
водоросли, речная тина, водяной шелк -
водоросли, в виде длинных тонких нитей яркого
зеленого цвета. Они являются причиной
цветения воды. Самые распространенные
водоросли из этого вида - спирогира и
кладофора.
Возделывать - обрабатывать почву,
подготавливая ее к посеву, посадке растений.
Воздушные корни - придаточные корни,
возникающие у растений на надземных
побегах.
Волнистая оболочка
Волокнистый - состоящий из волокон,
имеющий вид волокон.
Волокно - здесь: клетка растительной и
животной ткани, имеющий нитевидную
форму.
Волосинка - небольшой волос, волосок.
Волоски у растений - одноклеточные или
многоклеточные выросты клеток кожицы
растений.
Волосок
Волчьи ягоды - название ряда растений,
плоды большинства которых имеют
токсические или раздражающие свойства.
Воронковидные цветки - см. Цветки
ворон ко видные
Ворс - короткий густой слой волосков,
покрывающий некоторых стеблей и листьев.
Ворсинка
Ворсистые листья - густо покрытый
мягкими волокнами, ворсинками листья.
Восходящий стебель, приподнимающийся
стебель
Вредитель растений
Вредные растения - растения, которые не
содержат ядовитых веществ, но поедание
их может повлечь порчу
животноводческой продукции.
Время оплодотворения
Всесезонные грибы
Всходы
Тагтæ донзайтæ, кæнæ доны хъуына, доны
зæлдаг - ирд кæрдæгхуыз даргъ лыстæг
æндæхтæгонд (халтæгонд) донзайтæ. Уы-
дон сты доны дидинкалыны аххос. Сæ
фылдæр хуызтæ сты - здыхстдонзай æмæ
лыстæгæндах.
Рæзын кæнын, кæнæ зæххы куыст кæнын
- мæрмæ зилын, тауын æмæ йæ зайæгой-
ты садзынмæ цæттæ кæнынæн
Уæлдæфон уидæгтæ - уæлæмхасæн уи-
дæгтæ, кæцытæ зайæгойæн фæзынынц йæ
уæлзæхх талатыл
Уылæнтæ (къæбæлдзыг, уырынгтæ) агъуд
Тагджын (фæскъауджын, пухцæ) - таг-
тæй арæзт, тагты хуыз.
Таг, фæскъау - ам: зайæгойы æмæ цæрæ-
гойы тагтæ, кæцытæн ис æндах формæ
Æрду - лыстæг æрду, хъуын.
Зайæгойты æрдутæ, - иучырæгон кæнæ
бирæчырæгон
Æрду, кæнæ хъис, хьуын
Болгъæдæ, бирæгъы гагатæ - сæ дыр-
гътæ маргджын кæмæн сты ахæм бирæ
зайæгойты ном
Хъуырдзæвæнхуыз дидинтæ
Хъуыни - æрдутæй цыбыр бæзджын фæл-
тæр, кæцытæ æмбæрзынц иуæй-иу зæнгты
æмæ сыфты.
Æрду
Æрдуджын сыфтæ - фæлмæн æрдутæй,
хъуынитæй бæзджын æмбæрзт сыфтæ.
Хæрдмæдзог (кæнæ хæрдмæдзу, уæлæмæ
схæцгæ) зæнг
Зайæгойты знаггадгæнæг, зианхæссæг, зи-
ангæнæг
Зианхæссæг зайгойтæ - зайæгойтæ, кæ-
цытæм нæй маргджын буаргъæдтæ, фæлæ
сæ бахæргæйæ расайыннц цæрæгойты
продукцийы сæфт.
Бауддзæуæн рæстæг, бауоддзудгæнæн
Алырæстæггон зокъотæ
Æвзартæ, æвзурдтæ, æвзарæтæ
360

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Выводковые почки - почки, которые
опадают с взрослого растения и дают начало
новым растениям.
Выводок
Выгон, пастбище - земельный участок,
покрытый растущими на нем различными
кормовыми травами.
Выемки глубокие
Выемчатые листья
Выпас - место, где пасут скот
Вырост - то, что выросло из чего-н.
Вырубки леса
Высохшая земля
Высшие растения - растения, вегетативное
тело которых разделено на органы, у них
имеются стебель, корни и листья.
Вьющееся растение - это по большей
части травы с весьма длинным и слабым
стеблем, который не может держаться
вертикально сам собою, а обвивается вокруг
стебля или ствола другого растения.
Вьющиеся побеги - побеги, способные
обвиваться вокруг других растений или
каких либо опор.
Вьющийся стебель - стебель,
обвивающийся вокруг опоры
Вяжущий плод- плод, вызывающий во рту
ощущение стягивания; терпкий.
Билцъуадзæн къуыпатæ - зæронд зайæ-
гойтæй чи æрхауы æмæ ног зайæгойтæн
бæрцон чи фæвæййы ахæм къуыпатæ,
Билцъуадзæн, белцъæуадзæн
Хизæнуат, сæрвæт - зæххы хай, кæцы æм-
бæрзт у йæ уæлейæ чи зайы ахæм алыхуы-
зон холлаг зайæгойтæй
Арф дзыхъхъытæ, кæнæ арф уырынгтæ,
арф, арф кьаппилтæ, арф æххæлтæ
Къахыр сыфтæ
Сæрвæт - фос хизæн бынат
Срæзæг - искæцæй чи сзад, уый;
Хъæдцагьд, хъæдныццагьд
Хуыскъ зæхх, хускьæ зæнх
Уæлдæр зайæгойтæ - зайæгойтæ, кæ-
цытæн сæ рæзындзинады буаргъæд дих-
гонд у зæнгтыл, уидæгтыл æмæ сыфтыл.
Тыхсæг зайæгой, тухсагæ зайæгой - уы-
дон сты фылдæр зайæгойтæ даргъ æмя
лæмæгъ зæнгимæ, кæцыйæн йæ бон нæу
верти кал он лæуд, æмæ стыхсы æндæр зай-
æгойы зæнгыл кæнæ хъæдыл
Тыхсгæ талатæ - сæ бон æндæр зæйæ-
гойтыл æмæ æндæр быцæутыл тыхсын
кæмæн у ахæм талатæ.
Тыхсæг зæнг - зæнг, кæцыйæн йæ бон у
тыхсын (здыхсын) быцæутты алыварс.
Лæхъир, ныхсæн, лæбæда - дыргъ, кæцы
дзыхы ныхсæн, туаг æнкъарæн кæны.
361

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
г
Габитус растения - облик, или внешний
вид растения.
Газообмен - обмен газов между
организмом и внешней средой.
Генеративные органы растений -
органы, выполняющие функцию полового
размножения.
Гесперидий - нераскрывающийся мно-
гогнёздый и многосемянный плод, по
морфологическим признакам близкий к
ягоде, наружная часть которого состоит
из толстой и мягкой кожи.
Гидрофиты - растения, которые
развиваются только в одной среде - живут в ней
или постоянно, или временно.
Главный корень — корень,
развивающийся из зародышевого корешка.
Главный побег - побег, развившийся из
почки зародыша семени.
Главный стебель - стебель,
развивающийся из почки зародыша семени.
Глинистые участки
Глухой лес
Глянцевые листья
Гнездовая завязь
Гнилое дерево
Годичное кольцо - слой древесины,
образовавшийся за счет работы камбия в
течение одного лета.
Головка цветка
Головнёвые грибы - паразиты высших
растений. Вызывают заболевания, при
которых растения выглядят как бы
обугленными или покрытыми сажей.
Головчатое соцветие - соцветие с
укороченной, иногда утолщенной осью, на
верхушке которой на коротких цветоножках
сидят цветки.
Зайаегойы габитус - зайæгойæн йæ бакаст,
уынд, кæнæ йæ æддаг хуыз
Газивынад - организм æмæ æддаг фалдз-
усæн се хсæн газты ивддзинад.
Зайæгойты генеративон уæнгтæ - æрдон
бирæкæнынады функци чи æххæст кæны,
уыцы оргæнтæ.
Гесперидий - æнæгомкæнæг, бирæхайгонд
æмæ бирæмыггагджын дыргъ, морфологон
миниуджытæм гæсгæ у гагадыргъы хуы-
зæн, кæцыйæн йæ æддаг хай у ставд æмæ
фæлмæн цъар.
Гидрофиттæ - æрмæстдæр доны чи рæзы
ахæм зайæгойтæ; цæрынц дзы кæнæ æдзух-
дæр кæнæ рæстæгмæ.
Сæйраг уидаг - гуырдзон уидаггонæй цы
уидаг равзæрд, уый.
Сæйраг тала - мыггагы гуырдзæй цы тала
равзæрд, уый
Сæйраг зæнг - мыггагы гуырдзæй цы зæнг
равзæрд, уый
Æлыгзæхх
Къуру гьæдæ
Æрттиваг сыфтæ
Хайгонд æлхынцъæг
Æмбыд (кæнæ æмбуд, пъура, бутъро,
ботъро, мура, калцæг) бæлас.
Афæдзон цæг - хъæдвыды сывæлдæг, кæцы
афæдзы дæргъы арæзт цæуы камбийы куы-
сты фæрцы.
Дидинсæр
Æхсидавзокъо, кæнæ æхсидавкъозо, хоры-
зокъо - уæлдæр зайæгойты æввонгхортæ
(паразиттæ). Расайынц низтæ, кæцытæ зай-
æгойты кæнынц æвзалы хуыз кæнæ сæгæй
æмбæрстхуыз.
Сæргонд æмдидин - æмдидин цыбыр, хат-
тгай та ставдгонд сæмæнимæ, кæцыйы цъ-
уппыл цыбыр дидинкъæхтыл бадынц ди-
динтæ.
362

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Голое соцветие - соцветие, в зоне
которого не образуются листья.
Голосеменные растения - растения, не
имеющие цветков и плодов, их семена
располагаются открыто (голо), лишь у
некоторых они покрыты чешуйками.
Голые семена
Горно-лесной пояс - природный
высотный пояс с преобладанием лесных
ландшафтов.
Горно-луговой пояс - пояс
объединяющий субальпийский или альпийский
пояса.
Горно-тундровый пояс - пояс,
расположенный между нивальным и
горнолесным или альпийским поясами.
Климатические условия характеризуются
продолжительной суровой зимой и
коротким холодным летом.
Среднемесячные температуры ниже +8°.
Горные леса - леса, расположенные в
пределах горных систем и отдельных
горных массивов.
Горные пестро-овсяницевые степи
Горный лесной пояс, Горнолесной пояс
- занимает средние склоны гор до высот
1500-2000 м. На этих высотах выпадает
большое количество осадков и климат
близок к морскому.
Горный пояс - группа гор обыкновенно
общего происхождения.
Городчатый край листа - край листа с
относительно широкими, закругленными
зубцами,
Горошина - зерно гороха.
Грибы - это организмы, похожие на
растения, состоящие из ножки и круглой
шляпки, которые растут в лесах. Грибы
употребляются в пищу, хотя существуют
и ядовитые грибы.
Гриб на дереве.
Гроздь - кисть ягод или мелких плодов,
а также скопление цветов в виде кисти.
Гæмæх æмдидин - æмдидин, кæцыйы азы-
варс нæ разайынц сыфтæ.
Гæмæхмыггагон зайæгойтæ - зайæгой-
тæ, кæцытæн нæй дидинтæ æмæ дыргътæ,
сæ мыггæгтæ сты гом, æрмæст дзы иуæй-
иутæн æмбæрзт сты хæрвытæй.
Гæмæх (кæнæ гæмæх, гам, гомгæрц, бæгъ-
нæг, гæмæх, бæгъæнтауйнаг) мыггæгтæ
Хохах-хъæдты тæлм - фылдæр хъæдтæ кæм
ис ахæм æрдзон уæлбæрзонд тæлм
Хохаг-уыгæрдæнты тæлм - дæлхохаг æмæ
хохаг тæлмыты иумæйаг тæлм.
Хохаг-тундрæйы тæлм - митын æмæ хо-
хаг-хъæдты кæнæ хохаг тæлмыты æхсæн
тæлм. Климатон уавæртæ хицæн кæнынц
дæргъвæтин хъызуазал зымæгæй æмæ цы-
быр уазал сæрдæй. Астæуккаг мæйы тем-
пературæ вæййы +8° къаддæр.
Хохаг хъæдтæ - хъæдтæ, кæцытæ æвæрд
сты хæхбæсты кæрæтты æмæ хицæн хохаг
массивты.
Хохаг хъулон-æлвас быдыртæ
Хохагхъæдты тæлм -ахсы хæхты астæуккаг
фæхсты 1500-2000 м уæлбæрзæндты. Ацы
бæрзæндты æруары бирæ уарынтæ æмæ йæ
климæт хæстæг у денджызы климæтмæ.
Хохаг тæлм — иумæйаг равзæрд хæхты къ-
орд.
Æмдымбыл дæндаггод сыфы кæрон -
ахастмæ гæсгæ фæтæн, тымбыл дæндаг
сыфы кæрон
Грохайы нæмыг, кæнæ хъæдуры нæмыг, хъ-
æдургага, церцуг
Зокъо, кæнæ къозо, сокъо - зайæгойты хуы-
зæн организмтæ, ис сын къах æмæ тымбыл
пакахуд, зайынц хъæдты. Пайда сæ кæнынц
хæрынæн, фæлæ дзы ис маргджын зокъотæ
дæр.
Сойнигурз
Цупал, кæнæ пуцал, цъæпо, цокоратæ, цъ-
опалæ, цопалæ - гагаты кæнæ лыстæг ды-
ргъты цупалтæ, æмæ ма дидинты æмбырд
цупалхуызæй.
363

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Губа цветочная- часть зигоморфного
околоцветка, образованная двумя-тремя
сросшимися чашелистиками или
лепестками.
Губоцветные растения - растения, у
которых венчик имеет длинную трубку и
двугубый зев, напоминающий разинутую
пасть сказочного животного.
Губчатые грибы - грибы, у которых
споры находятся в тоненьких трубочках, по
строению напоминающих губку.
Гумно - площадка для молотьбы, ток.
Дидинбыл - зигоморфон дидинварсы хай,
кæцы арæзт у дыууæ-æртæ ныхæст къус-
сыфтæй кæнæ дидинсыфтæй.
Былдидинон зайæгойтæ - зæйæгойтæ, кæ-
цытæн сæ дидинхуд мæ ис даргъ хæтæл
æмæ дыууæбылон ком, кæцы зæрдыл уай-
ын кæны аргъæутты сырды дзых.
Цъирæг зокъотæ - зокъотæ, кæцытæн сæ
рæзгтæ сты лыстæг хæтæлгондты æмæ сæ
арæзтмæ гæсгæ сты цъирæгы хуыз
Мус - хор найкæныны фæз (бынат).
364

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
д
Двоякозубчатый край листа - зубчатый
край листа с чередующимися прямыми
зубцами двух типов - крупными и
мелкими.
Двоякопильчатый край листа - пильчатый
край листа, зубцы которого имеют более
мелкие косые зубчики.
Двугубный венчик - сростнолепестной
венчик, лепестки которого разделяются на
2 неравные части: верхнюю губу и
нижнюю губу.
Двудольные растения - это один из классов
покрытосеменных растений, у которых
семенной зародыш состоит из двух
семядолей. Характерными представителями
класса являются подсолнечник, дуб, кофе,
береза, лавр, виноград, картофель и гречиха.
Двудомные растения - растения, у которых
однополые цветки мужские (тычиночные)
расположены на одних растениях, а
женские (пестичные) находятся на других.
Дву крылатка, двукрыльник -двусемянный
дробный плод, распадающийся на 2 мери-
карпия, снабжённых крыловидным
выростом. Характерен для клёна.
Двулетние растения, двулетники -
растения, проходящие жизненный цикл за два
года
Двулопастные растения - листопадные
растения с уникальной формой листьев
- вееровидной двулопастной пластинкой
шириной 5-8 см, на тонком черешке
длиной до 10 см.
Двуперистые листья - листья разделены
дважды: пластинки расположены вдоль
вторичных черешков, которые в свою
очередь прикреплены к главному черешку
Двуполые растения - растения с
обоеполыми цветками или с мужскими и
женскими цветками на одной особи.
Дыдæндагон сыфы кæрон - сыфы дæн-
даггон кæрон радгай раст дыууае хуызы
дæндæгтимæ - егъаутæ æмæ гыццылтæ.
Дыхырхон сыфы кæрон - сыфы хырх-
гонд кæрон, кæцыйæн йæ дæндæгтæн ис
ноджы гыццылдæр зылын дæндаггондтæ.
Дыбылон дидинхуд - ныхæстдидин-
сыфджын дидинхуд, кæцыйæн йæ дидин-
сыфтæ дих кæнынц 2 æнæмбæрц хайыл:
уæллаг был æмæ дæллаг был
Дыхайон, дыууæхайон, дыхайыг зайæгой
- æмбæрстмыггаг зайæгойтæй иу кълас,
кæцытæн сæ мыггагон æвзарæн ис дыууæ
мыггагхайы. Ацы къласæн йæ характерон
минæвæрттæ сты æхсынæн, тулдз, кофе,
бæрз, кадыхъæд, сæнæфсир, картоф æмæ
сауфагæ.
Дыхæдзарон зайæгойтæ - зайæгойтæ,
кæцытæн нæл иуæрдон дидинтæ (дидин-
хауджынтæ) æвæрд сты иу зайæгойтыл,
сылтæ (фатæгджынтæ) та иннæйыл.
Дыбазыр - дымыггагон дихгæнаг дыргъ,
кæцы фæдих вæййы 2 мерикарпийыл, кæ-
цытæн ис базырхуыз срæзæг. Ахæм дыр-
гътæ вæййы тæгæрæн.
Дыазон зайæгойтæ, дуазонтæ - зайæгой-
тæ, кæцытæн сæ царды цикл фæцæуы
дыууае азы.
Дыфаркон зайæгойтæ - сыфтæркалæг за-
йæгойтæ, кæцытæн ис уникалон формæ
сыфтæ - дымæгхуыз дыууæфаркон 5-8
см фæтæн цъарæг, 10 см дæргъæн лыстæг
сыфкъахыл лæууæг.
Дысисон сыфтæ - сыфтæ дихтæ сты ды-
ууæхатты: цъарæгтæ æвæрд сты дыггаг
сыфкъæхты дæргъæн, кæцытæ сæхæдæг
фидаргонд сты сæйраг сыфкъахмæ.
Дыæрдон зайæгойтæ, дуæрдон зайæгой-
тæ - нæл æмæ сыл дидинтæ иу индиви-
думæн кæмæн ис ахæм зайæгойтæ.
365

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Двусемянка - простой нижний дробный
сухой плод, при созревании
распадающийся на два односемянных мерикарпия.
Двухцветковые колоски
Девственный лес - лес, не тронутый (не
измененный) прямой или косвенной,
хозяйственной деятельностью человека.
Декоративно-лиственные растения - это
растения достоинством которых являются
не цветки, а эффектные листья.
Декоративные растения (от лат. с!есого -
украшаю) - растения, обыкновенно и
большей частью выращиваемые для
оформления участков городских и сельских
территорий, либо производственных и жилых
помещений.
Дендрология - наука, изучающая
древесные растения.
Дерево - многолетнее растение с твердым
стволом и отходящими от него ветвями,
образующую крону.
Дерево вместе с корнями и кроной
Дерево засохло на корню
Дерево молодое
Дерево плодовое
Дерево с раздвоенными стволами
Дерево трухлявое, гнилое
Деревья с множеством сухих веток
Деревья удушители - растения, которые,
поселяясь на ветвях деревьев, образуют
придаточные корни, достигающие почвы.
В результате этого побеговая система Д. у
сильно разрастается и затеняет крону
дерева хозяина, вызывая тем самым его гибель.
Деревянистые корни - корни, сходные с
деревом, древесиной.
Деревянистый стебель - стебель с
одревеснением тканей. Характерен для деревьев и
кустарников.
Дымыггаггонд - хуымæтæг бинаг лы-
стæг хус дыргъ, кæцы сцæттæ уæвгæйæ
фехæлы дыууæ иумыггагон мерикарпи-
тыл.
Дыдидин æфсиртæ
Æгайнæг хъæд - комкоммæ кæнæ фæр-
саг адæймаджы хæдзарадон архайадæй
æнæвнæлд (æнæивд) хъæд.
Декоративон-сыфджын зайæгойтæ - зай-
æгойтæ, кæцытæн сæ хуыздæр миниуæг у
дидинтæ нæ фæлæ рæсугъд сыфтæ.
Фæлындæн зайæгойтæ, кæнæ
декоративен зайæгойтæ - зайæгойтæ, кæцыты
фылдæр хатт садзынц сахараг (горæт-
таг) æмæ хъæуккаг территориты хæйтты
фæлыстæн, кæнæ куытуæтты æмæ цæрæн
хæдзæртты фæлыстæн.
Дендрологи - бæлас зайæгойты цард ир-
тасæ наука
Бæлас, кæнæ бæласæ, хъæд, гъæдæ -
бирæазон зайæгой хъæбæр зæнгимæ æмæ
уымæ ацæугæ къалиутимæ, кæцытæ араз-
ынц бæлассæр
Æдкъуала бæласæ
Уæлхъæдæй бахус бæласæ
Талабæлас
Дыргъбæлас
Сагелгун бæласæ
Бутъро (кæнæ пъура, пъæра) бæлас
Пихсгун бæласæ
Хурхгæнæг бæлæстæ - зайæгойтæ, кæ-
цытæ, бæласы къалиутыл æрбынат уæв-
гæйæ, скæнынц уæлæмхасæн зæхмæ
хæццæгæнаг уидæгтæ. Уый тыххæй X.
б. талаты системæ тынг райрæзы æмæ
аууон дары хицау бæлассæрмæ, æмæ уый
тыххæй расайы хицау-бæласы сæфт.
Хъæдвыд уидæгтæ, кæнæ хъæдгонд уи-
дæгтæ - хъæдхуыз, хъæдвыдхуыз уидæг-
тæ
Хъæдвыдгонд зæнг - хъæдгонд уæфт
кæмæн ис ахæм зæнг. Хиадон у бæлæстæн
æмæ къутæртян.
366

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Дёрн, или: дерновина, дернина - густо
заросший травой, скреплённый корнями
многолетних растений верхний слой
почвы.
Дерновинные растения - травянистые
растения, преимущественно злаки и осоки,
образующих дерновины.
Дерновинно-злаковые степи - степи с
доминированием дерновинных злаков.
Дикие растения - растения, растущие без
участия человека.
Дикий
Дикое дерево
Дикорастущие растения - это растения
которые растут без помощи человека и живут
в дикой природе.
Дициклический побег - побег,
заканчивающий рост на второй год жизни в
результате образования верхушечного цветка или
соцветия.
Дичка - здесь: дикие плодовые деревья и
их плоды.
Дичок - древесное растение естественного
происхождения в возрасте от двух до трёх
лет, используемое в качестве посадочного
материала.
Дланевидные листья - листья, у которых
части листовой пластинки расходятся
веерообразно от верхушки черешка.
Длиннодневные растения - растения,
образующие генеративные органы в
условиях длинного дня, например - редис
Долька - часть плода некоторых растений.
Дранка, луб, лыко - тонкие деревянные
доски для покрытия.
Древесина1 - сравнительно твердый и
прочный волокнистый материал, скрытая
корой стволов и ветвей.
Древесина2 - брёвна и другие
лесоматериалы
Нæудзар, кæнæ: зæлдæ, нæуу, нæууæ,
нæутæг, дзæлв - мæры уæллаг цъар,
кæцы у бæзджын сырæзт кæрдæджытимæ
æмæ фидаргонд бирæазон зайæгойты уи-
дæгтæй.
Нæуугæнæг зайæгойтæ - нæудзар аразæг
кæрдæг зайæгойтæ, фылдæр хъæмпагтæ
æмæ дзалатæ.
Нæуугæнаг-хъæмпаг быдыртæ - фылдæр
нæуугæнаг хъæмпагтæ кæм ис ахæм бы-
дыртæ.
Хъæддаг зайæгойтæ - адæймаджы æнæ-
хуыссæй рæзæг зайæгойтæ.
Хъæддаг, кæнæ æрнæг, æвирхъау
Хъæддаг бæлас, кæнæ саугьæдтон бселас
Хъæддаг зайæгойтæ, кæнæ æрнæгзагæ
зайæгойтæ - æдæймаджы æнææхуыссæй
чи зайы æмæ æрнæг æрдзы чи зайы ахæм
зайæгойтæ.
Ды цикл икон тала - цъуппон дидин кæнæ
æмдидин равзæрды тыххæй йæ рæзт цар-
ды дыггаг аз кæмæн ахицæн вæййы ахæм
тала.
Хъæддаг дыргъ, хъæдыдыргъ - ам: хъæд-
даг дыргъ бæлæстæ æмæ сæ дыргътæ.
Хъæддаг бæлас - æрдзон равзæрд ды-
ууæ-æртæ аздзыд бæлас зайæгой, кæцыйæ
пайда кæнынц бæлас садзæн æрмæгæн.
Армхуыз сыфтæ, æрмгъуыз сыфтæ -
сыфтæ, кæцытæн сæ цъарæгтæ фæй-
нæрдæм сыфкъахы цъуппæй цæуынц
дымæгхуызæй.
Даргъбон зайæгойтæ - зайæгойтæ, кæ-
цытæ саразынц генеративон органтæ дар-
гъ боны уавæрты, дæнцæгæн - мæйыбул-
къ.
Дæндаг, хай, хайаг - иуæй-иу зайæгойты
дыргъы хай.
Мæцъ, мæцъы, мæцъæ - уæлхæдзар æм-
бæрзæн тæнæг хъæд фæйнæджытæ.
Хъæдвыд, хъæд - абаргæйæ хъæбæр æмæ
фидар фæскъау (тагджын) æрмæг, кæцы
æмбæрст у зæнгты æмæ къалиуты цъарæй
Хъæдæрмæг - хъæдтæ æмæ æндæр хъæды
æрмæджытæ.
367

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Древесные растения - растения, у которых
ствол полностью одревесневший, у него
есть центральная ось (собственно ствол),
разветвляющийся только в верхней части.
Древовидное растение - то же, что
древесные растения.
Дремучий лес - густой, темный,
труднопроходимый лес
Дробный плод - плод, распадающийся
продольно по перегородкам на
односемянные части.
Дубняк, дубовый лес
Дубовая роща - небольшой участок леса
где в основном растут дубовые деревья
Дубово-грабовые леса
Дубово-ясеневые леса
Дубовые леса
Дубрава - чистые лесные насаждения,
состоящие из какой-либо преобладающей
древесной породы.
Дуплистое дерево
Дупло - 1) пустота в стволе дерева; 2)
частично закрытая полость в стволе или
ветви дерева, сформировавшаяся
естественным путём.
Душистые растения, ароматические
растения - растения, обладающие более или
менее сильным запахом.
Дыхальце - здесь: отверстие в ткани
кожицы листьев; устьице.
Дыхательные корни - корни, которые
растут вверх, поднимаясь над поверхностью
субстрата, воды. Такие виды корней
образуются у растений, произрастающих на
слишком увлажненных почвах, в условиях
болот. При помощи таких корней
растительность получает из воздуха
недостающий кислород
Бæлас зайæгойтæ - зайæгойтæ, кæцытæн
сæ зæнг у иууылдæр хъæдвыдгонд, ис
йын астæуккаг сæмæн (ома зæнг), къа-
лиутæ та уадзы æрмæстдæр
Бæласхуыз зайæгойтæ - кæс: бæлас зай-
æгойтæ
Тархъæд, æгайнаг хъæд, тар гъæдæ -
бæзджын, тар, зынцæуæн хъæд.
Хайон дыргъ - дæргъмæ гæрæнтыл иугай
мыггагон хæйттыл фаркай кæнæг дыргъ
Тулдзбын, кæнæ: толдзгун, толдзгъæдæ,
толдзбун, цæгъæрахъ
Цагъæрахъ, кæнæ: цагьарахъ,тулдзбын -
хъæды гыццыл хай, кæцыйы зайынц фыл-
дæр тудз бæлæстæ.
Тулдж-фатхъæдбын хъæдтæ
Тулдз-кæрзбын хъæдтæ
Тулдзбынтæ
Къох, кæнæ: хъæдбын, хъæд - сыгъдæг
хъæды садзæнтæ, кæцытæ сты фылдæр
хъæды мыггагæй
Мæра (кæнæ мура, тутт, мæрагун)
бæлас
Мæра (кæнæ мура, пъузæ, хуынкъ) - 1)
бæласы зæнгы афтид бынат; 2) æрдзон
æгъдауæй цы сарæзт зæнгы кæнæ къалиу-
ты хайæхгæд афтид бынат.
Хæрзтæф зайæгойтæ, будтæфгæнаг зайæ-
гойтæ - зайæгойтæ, кæцытæн ис тынгдæр
кæнæ къаддæртыхджын тæф
Улæфæг - ам: сыфты цъарæг уæфты
хуынкъ; дзыхау.
Улæфæг уидæгтæ - уæлæмæ зайгæ
уæдæгтæ, кæцытæ ссæуынц субстраты,
доны уæлцъарæй уæлæмæ. Ахæм хуыз
уидæгтæ сæвзæры тынг уымæл мæрты,
цъымараты цы зайæгойтæ рæзынц, уы-
донæн. Ахæм уидæгты фæрцы зайæгойтæ
уæлдæфæй райсынц цы туаггуыр сын нæ
фаг кæны, уый
368

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Е
Ежевичник - местность поросшая
ежевикой
Еловая шишка - соцветие и плод ели
округлой или овальной формы, покрытое
чешуйками.
Ельник1 - еловый лес
Ельник2 - побег хвойного дерева, сосняк
молодой.
Естественное вегетативное размножение
- вегетативное размножение растений без
участия человека.
Естественное сообщество - биотическое
сообщество, не подвергавшееся
существенному антропогенному изменению.
Естественный отбор - процесс выживания
и воспроизведения организмов, наиболее
приспособленных к условиям среды, и
гибели в ходе эволюции неприспособленных.
Естествознание - совокупность знаний о
природных объектах, явлениях и
процессах.
Естествоиспытатель - учёный натуралист
(или просвещённый любитель)
занимающийся естествознанием.
Дзедырбын - дзедыртæ бирæ кæм зайы,
ахæм бынат.
Назы гыркъо - хæрвытæй æмбæрзт тым-
был кæнæ овалон формæгонд назы æмди-
дин æмæ дыргъ.
Назбын, кæнæ. назхъæд, назгъседсе, наз-
гун - назтæ кæм зайынц, ахæм хъæд.
Къозæ - хихджын бæласы тала, æрыгон
нæзы.
Æрдзон рæзындздзинады бирæкæнынад
- æнæ адæймаджы æххуыссæй зайæгой-
ты рæзындздзинады бирæкæнынад.
Æрдзон æмбалад-адæймаджы змæладæй
тынг хъыгдард цы нæ фæци, ахæм биотон
æмбалад.
Æрдзон æвзæрст - æрдзы уавæртæм
æппæты хуыздæр фæцагъдайдæр орга-
низмты удæгас баззайыны æмæ ног кæ-
нынады процесс æмæ эволюции цæугæйæ
уавæртæм нæфæцагъдайдты мæлæт.
Æрдззонад, кæнæ æрдззонындзинад -
æрдзы иумæйаг зонындзинад.
Æрдзиртрасæг - æрдззонындзинады
архайæг ахуыргонд - науралист (кæнæ
æдрухсад уарзæг).
369

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
ж
Железистые волоски - тонкие волоски на
кожице растений, выделяющие смолистые
или маслянистые вещества.
Желёзки у растений - клетки, выделяющих
смолистые или маслянистые вещества.
Желобчатые листья - листья, имеющие
форму желоба.
Жёлудь - односемянный, частично
заключенный в чашеобразную деревянистую
плюску, плод дуба и других буковых
растений.
Женская шишка - система
видоизмененных побегов у голосеменных растений,
несущая на себе семязачатки.
Женский цветок, пестичный цветок -
цветок, в котором есть только пестики
(тычинок нет или они недоразвиты),
жёсткие Листья
Жёсткие листья - плотные в составе,
твердые листья.
Живая изгородь - забор (изгородь, ограда),
представляющий собой посадку растений.
Живица - смолистое вещество,
выделяемое при ранении хвойных деревьев.
Застывает при выходе на поверхность, тем
самым предохраняет древесину от
проникновения короедов, грибов и других
вредоносных влияний, «заживляет» рану
(отсюда название).
жизненная форма - внешний облик
растений, отражающий их приспособленность к
условиям обитания.
Жилка - сосудик, утолщение в виде нити
на листьях; проводящий пучок в пластинке
листа высших растений.
Жилкование дуговидное - жилки от
основания листовой пластинки расходятся
дуговидным пучком.
Жилкование листа - порядок
расположения жилок в листовой пластинке.
Рæзынæг æрдутæ - зайæгойты цъарæг-
тыл тæнæг æрдутæ, кæцытæ уадзынц
чъиу æмæ зети буаргъæдтæ
Рæзынæгтæ - чырæгтæ, кæцытæ уадзынц
чъиу æмæ зети буаргъæдтæ.
Нукгонд сыфтæ, цыхцырæгхуыз сыфтæ -
сыфтæ, кæцытæн ис нукы формæ.
Гыркъо, кæнæ: гуркъо, гуыркъо, кьуыр-
къо - иумыггагон, къусхуыз хъæдæй конд
тулдз æмæ æндæр зайæгойты дыргъ.
Сылгыркъо - гæмæхмыггагон зайæгойты
талаты хуызивд системæ, кæцы йæ уæлæ
хæссы мыггагкъуыбыртæ.
Сылдидин, фатæгдидин - дидинæг, кæ-
цыйы ис æрмæстдæр фатæгтæ (дидинха-
утæ дзы нæй кæнæ сты нæзынгæ).
Дæрзæг сыфтæ, хъæбæр сыфтæ
Хъæбæргонд сыфтæ, дæрзæг сыфтæ - йе
скондæй æнгом, хъæбæр сыфтæ.
Зайæгойтæй æмбонд, къутæр быру, удбы-
ру - зайæгойтæй арæзт быру, æмбонд.
Хосчъиу, кæнæ чъиу, хосаг, писи, къеу, къ-
еуæ, бæласы чъиу, гьæддзарв - писи бу-
аргъæд, кæцы рацæуы хихджын бæлæсты
хъæнтæй. Æддæмæ рацæугæйæ фæхъ-
æбæр вæййы æмæ хъахъхъæны хъæдвы-
ды зæнгы цъархортæй, зокъотæй æмæ а.
д. Ардыгæй йæ ном дæр.
Цæрындзинады формæ - зайæгойты æд-
дейæ бакаст, кæцы æвдисы сæ арæхстдзи-
над царды уавæртæн
Таг - дадзин, сыфтыл æндаххуыз къуы-
быргонд; уæлдæр зайæгойты сыфы цъ-
арæгыл цы уадзæг бындзыггонд ис, уый.
Къæлæтгонд тагтæуадзæн - сыфы цъарæ-
гы райдайæнæй тагтæ цæуынц къæлæт-
хуыз бындзыгæй.
Сыфы тагтæуадзæн - тагты уагæвæрд
сыфы цъæрæгыл.
370

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Жировые побеги - сильные, направленные
прямо кверху ростовые побеги,
появляющиеся на крупных сучьях.
Жито - название несмолотого зерна
пшеницы, ржи или ячменя.
Жмыхи - остатки, отходы семян
масличных растений после выжимания из них
масла.
Жнивьё - поле, где сжат хлеб и остались
стебли зерновых культур
Бæзнаг талатæ - фидар, æмраст хæрдмæ
цæуæг рæзгæ талатæ, кæцытæ фæзынынц
егъау къалиутыл.
Цъой, хор, сылмæнæу - æнæнайгонд
мæнæуы, хлепайы, хъæбæрхоры ном.
Цъæмæлтæ, лæмæрæнтæ - зетиджын за-
йæгойты мыггæгтæй зети куы рауадзынц,
уæд ма дзы цы хауæнтæ баззайы, уыдон.
Кæрддзых, карстхуым - хор кæм
бафснайдтой æмæ ма хоры культурæты
зæнгтæ кæм баззадысты, ахæм хуым.
371

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
з
Заболонная древесина, забаюнь - более
молодая наружная древесина ствола
дерева, проводящая воду.
Завиток - сложное соцветие со
спиральной структурой.
Завязь цветка - нижняя расширенная
полая часть пестика, заключающая одну или
несколько семяпочек, из которых после
оплодотворения образуются семена.
Зародыш растений - зачаток нового
растения, развившийся из оплодотворенной
яйцеклетки внутри семени.
Зародышевые листочки - части
зародыша, представляющие собой первые листья
растения.
Зародышевый корешок - часть зародыша,
из которой развивается главный корень
растения.
Зародышевый стебель - укороченный
зачаток стебля, находящийся в зародыше
семени.
Зарождение
Заросль - место, в котором имеются
частые заросли кустарников или высоких
трав.
Заросль непроходимая
Заросток - первый половой побег высших
споровых растений: плаунов,
папоротников, хвощей и пр.
Засухоустойчивые растения - растения,
способные переносить длительный
недостаток влаги в почве, повышенную
температуру воздуха и суховеи.
Зачаток - неразвившийся побег растения,
цветка, листа; то же что почка
Зев венчика - место перехода трубки
сростнолепестного венчика в отгиб.
Зеленая трава
Хъæдвыды урс, гъæдвидиуорс - бæласы
зæнгы æрыгондæр æддаг хъæдвыд, кæцы
дон уадзы уæлæмя.
Дадали, кьæбæлдзыггонд - здыхтæггонд
структурæджын вазыгджын æмдидин.
Æлхийнæг, æлхынцъæг - фатæгы бинаг
фæтæнгонд тутт хай, кæцыйы и сиу кæнæ
цалдæр мыггагкъуыпайы æмæ уыдонæй
уддзыды фæстæ рауайы мыггæгтæ.
Равзарæггаг, æвзæринаг, æвзуруйнаг - ног
зайæгойы æвзар, кæцы равзæры уддзыд
аикчырæгæй мыггагы мидæгæй.
Равзарæггагон сыфгæндтæ - равзарæгга-
гы хæйттæ, кæцытæ ст зайæгойы фыццаг
сыфтæ
Равзарæггагон уидаггонд - равзарæггагы
хай, кæцыйæ равзæры зайæгойы сæйраг
уидаг
Равзарæггагон зæнг - зæнгы цыбыр æвзар,
кæцы ис мыггагы равзæрæггагы.
Равзæрд, равзурд
Пъазбын, кæнæ: пазбын, талахьæд, цъ-
ыхыры, пыхсбын, павзæ, талакъе, пазбун
- ахæм бынат, кæцыйы зайы бирæ къ-
утæртæ кæнæ бæрзонд кæрдæджытæ.
Ханс, кæнæ цъыхыры
Разбилцъ - уæлдæр рæзгон зайæгойты
фыццаг æрдон тала: быркæрдæгтæн, цил-
тæн, назгæрдæгтæн æмæ иннæтæн.
хусрæстæгфæразон зайæгойтæ - зайæ-
гойтæ, кæцытæн сæ бон у фæразын бирæ
рястæг мæры донхъуагæй, уæлдæфы уæл-
дæр температура æмæ хусдымгæтæ.
Æвзар - зайæгойы æнæсрæзгæ тала, ди-
динæг, сыф; къуыпа цы у уый дæр æвзар
Дидинхуды ком - æмхæстдидинсыф дин-
худы хæтæл кæм æркъæдз вæййы уыцы
бынат.
Цъæхгæрдæг
372

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Зеленомошник - лес, в котором почва под
деревьями покрыта зелёным моховым
покровом.
Зелень - зелёные верхние части и молодые
побеги (трава) растений, применяемые
для приготовления салатов, добавления в
супы, при тушении мяса и т. п.
Земноводные, или растения-амфибии -
растения, обитающие на берегу и в воде.
Зерно, зерновка - плод, семя любой
зерновой культуры, обычно хлебной зерновой
культуры.
Зерно, преждевременно созревшее, не
достигнувшее нормальной полноты
Зерновые растения- группа
возделываемых растений, дающих зерно.
Зернышко - уменьшительное к
существительному «зерно».
Зигзагобразные побеги
Зигоморфный цветок - цветок, через
который можно провести лишь одну плоскость
симметрии, делящую его на две части.
Зигота - клетка, образующаяся в
результате слияния гамет разного пола;
оплодотворённое яйцо.
Зимнезеленые растения - травянистые
растения, зимующие с зелеными
листьями, живущими более года.
Зимостойкое растение - растение,
способность противостоять комплексу
воздействий внешней среды на протяжении
зимнего и ранневесеннего периодов.
Злак - растение со стеблем в виде полой
коленчатой соломины и с мелкими
цветками в колосьях или метелках. Их легко
узнать по полой соломине с утолщениями
в узлах.
Зонтичные растения - растения, которых
легко узнать по характерным соцветиям -
простым либо сложным зонтикам,
головкам.
Зубчатый край листа - край пластинки
листа с острыми зубцами.
Зябь - поле, вспаханное с осени для
посева яровых.
Хъуынабынхъæд - хъæд, кæцыйы бæлæ-
сты бын мæр æмбæрзт у кæрдæгхуыз хъ-
уынайæ.
Цъæхгæрдæг, цæхæрагæрдæг - зайæгойты
(кæрдæджыты) кæрдæгхуыз уæллаг хæйт-
тæ æмæ талатæ, кæцытæй пайда кæнынц
хæринаг кæнгæйæ.
Зæххдонаг зайæгойтæ - донбылгæрæтты
æмæ доны цæрæг зайæгойтæ.
Нæмыг, кæнæ нæмуг, хор, хелсе - кæцы
фæнды дзулаг хоры культурæйы. дыргъ,
мыггаг.
Азоз - нæмыг, кæцы æгæр раздæр сцæттæ
вæййы æмæ хорз ставд не свæййы.
Хоры зайæгойтæ, нæмугонтæ - мыггаг чи
дæтты уыцы садзгæ зайæгойтæ.
Нæмыггонд- номдар «нæмыгы» къаддæр-
гæнæн ном
Гакъон-макъон талатæ
Дыморфон дидин - дидин, кæцыйыл ра-
уадзæн ис дыууæ дихы йæ цы кæны æр-
мæстдæр иу симметрией фæзой.
Зиготæ - чырæг, кæцы сæвзæры алыæрдон
гаметты баиу фæстиуæгæй: удуагъд аик.
Зымцъæхсыф зайæгойтæ - иуазæй фыл-
дæр цæрæг кæрдæг зайæгойтæ, кæцытæ
зымæг æрвитынц цъæх сыфтимæ.
Уазалфæразон зайæгой - зайæгой, кæцый-
æн йæ бон у фæразын æддаг фалдзусы
уæлархайд зымæгон æмæ рагуалдзæджы
рæстæгы дæргъæн.
Хъæмпхал, кæнæ: зайæгхал, æфсир, æф-
сирхал, халсар, зайæгхалæ - зайæгой, кæ-
цыйæн йæ зæнг у тутт уæраггонд хъæм-
пыхал хуыз лыстæг дидинтимæ æфсирты
кæнæ боцкъоты. Уыдон æнцон базонгæ
сты сæ тутт хъæмпыхалæй æмæ æлхынцъ-
æгты хъултæй.
Аууодархуыз зайæгойтæ - зайæгойтæ, кæ-
цыты æнцонæй базонæн ис сæ хиадон æм-
дидинтæй - хуымæтæг кæнæ вазыгджын
аууондартæй, сæргондтæй.
Сыфы дæндаггонд кæрон - сыфы цъарæ-
гы цыргъ дæндагджын кæрон
Анауыли, анаули - быдыр, кæцыйы ба-
хуым кодтой уалдзыфгæнд зайæгойтæн.
373

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
и
Ивняк - заросли ивы.
Игловидный лист-длинный узкий,
обычно жесткий лист с цельным краем, не
дифференцированный на пластинку и
черешок, напр. хвоинка сосны.
Известковая почва
Изобильное место, богатая земля
Изреженный лес - лес, недостаточной
густотой всходов; слишком редкий.
Изюм - сушёные ягоды винограда.
Изящное растение
Хæрисбын, кæнæ: хæрисхъæд,
хæрисджын, хæруесгьæдæ
Хих, хихсыф - даргъ лыстæг, фылдæр хатт
хъæбæр сыф æнæхъæн кæронимæ, нæу
дихгонд цъарæгыл æмæ сыфкъахыл, дæн-
цæгæн - нæзыйы хихтæ.
Чъырджын мæр
Зæна, зæна бынат
Тæнæг хъæд -
Кисмис - сæнæфсиры хус гонд гагатæ
Фидауцджын зайæгой, аив зайæгой
374

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
к
Камбий - очень тонкий слой живых
клеток, расположенных непосредственно под
корой.
Камедь - застывший сок из коры разных
деревьев, употребляется в качестве клея.
Камышеобразное растение
Камышовые сообщества
Кап - округлый нарост на стволе или
ветке, наполненного мелкими древесными
узелками спящих почек.
Карликовое растение - растения
низкого роста, по разным причинам имеющие
отклонение от развития, нормального для
данного вида или рода.
Каштановые почвы - почвы,
распространённые в условиях сухих степей
умеренного пояса
Кисти двойные - сложные соцветия, в
которых на удлинённой главной оси
располагаются пазушные простые кисти.
Кисть, кисточка - простое соцветие, у
которого на вытянутой главной оси
расположены отдельные цветки на цветоножках
примерно одинаковой длины.
Класс растений - это совокупность
растений, которые схожи по строению своего
тела, способом прорастания, созревания,
отмирания и размножения.
Клейковина - группа запасающих белков,
обнаруженных в семенах злаковых
растений, в особенности пшеницы, ржи и
ячменя.
Клетка - это простейшая и обязательная
единица живого, это его основа строения,
развития и всей жизнедеятельности
организма.
Клубнекорни -
Ивæгцъар, камбий - æгас чырæгты тынг
тæнæг цъар (сывæлдæг), кæцы æвæрд у
зæнгы цъары хæдбын.
Комми, кæнæ камедь, бæласы чъиу - алы-
хуыз бæлæсты зæнгы цъары сургонд,
бæзджын дзалв; пайдагонд дзы цæуы ны-
хасыны архайды.
Хъамылхуыз зайæгой
Хъамылты æмбалад
Къобса - тымбыл къуызыр зæнгыл кæнæ
къалиуыл, кæцый йедзаг у фынæй къуып-
паты лыстæг хъæдвыд æлхынцъæгтæй.
Бындзыд (кæнæ: бундзуд, дзигло, гыццыл,
дæлæмæдзыд) зайæгой - къаннæг зайæ-
гой, алыхуыз аххостæй йæхи хуыз зайæ-
гойтæй у бирæ гыццылдæр.
Мыдхуыз мæртæ, пох мæртæ - ромыл
тæлмыты хус быдырты уавæрты парахат-
гонд мæртæ
Дыгай цупалтæ - вазыгджын æмдидинтæ,
кæцытыл сæ даргъгонд сæйраг сæмæныл
æвæрд сты тарон хуымæтæг цупалтæ.
Цупал, кæнæ цъæпæра, пуцал, цъæпо, цо-
коратæ, цопалæ, гоцора - хуымæтæг æм-
дидин, кæцыйæн йæ ивæзт сæйраг сæмæ-
ныл æвæрд сты хицæн дидинтæ иухуызон
дяргъæн дидинкъæхтыл.
Зайæгойты иуад, Зайæгойты къæпхæн
- зайæгойты æмдзыгуыр, кæцытæ сты
иухуызон сæ арæзтæй, рæзыны, сцæт-
тæйы, мæлыны æмæ фылдæркæнынады
фæрæзтæй.
Сасымдзæг - фæстауæрц урсæгты къорд,
кæцыты ссардтой хъæмпхал зайæгойты
мыггæгты, уæлдайдæр мæнæуы, хлепайы
æмæ хъæбæрхоры.
Чырæг - удæгасы хуымæтæг æмæ
æнæмæнг хай, уый у арæзты, рæзындзи-
нады, æмæ организмы æппæт царды уагы
бындур.
Хъуымбылуидæгтæ
375

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Клубень - видоизмененный подземный
укороченный побег, имеющий более или
менее шаровидную форму. Образуются
клубни не на основном корне, а на особых
отростках - столонах и их бывает обычно
большое количество, а корнеплод всегда
один.
Клубнелуковицы - внешне похожи на
луковицы, но их листья не служат
запасающими органами, они сухие, плёнчатые.
Клубни кервеля обыкновенного
Клубни надземные - утолщение главного
стебля, боковых побегов; часто имеют
листья.
Клубни подземные - утолщение на
столонах; на подземных клубнях листья
редуцированы до чешуек, которые опадают.
Ковыльные степи - степи,
характеризующиеся обильным развитием различных
видов ковыля.
Кожистые листья - листья с
поверхностью, похожей на кожу.
Кожица - наружный тонкий покров
листьев, стеблей и некоторых других
органов растений.
Кожура - наружный покров, оболочка
плодов, семян.
Коленчатый стебель - стебель, состоящий
из нескольких колен, коленьев
Колокольчатые цветки
Колос - соцветие, для которого
характерна удлинённая главная ось, на которой
расположены сидячие одиночные цветки
или колоски из нескольких цветков.
Колос висячий
Колос неразвернувшийся - колос,
который только что начинает распускаться
Колос простой - соцветие, для которого
характерна удлинённая главная ось, на
которой расположены сидячие одиночные
цветки.
Хъуымбыл, кæнæ хъумбул бын, къуыртт,
хъуымбал - хуызивгонд дæлзæххон цы-
быр уидаг, кæцыйæн ис тынгдæр-къаддæр
къоригонд формæ. Сырæзынц сæйраг уи-
дагыл нæ фæлæ сæрмаггонд къабузтыл -
дæлзæххзæнгтыл, уыдон вæййынц бирæ,
уидагдыргъ та вæййы иу.
Хъуымбылхъæдындзæг - æддейæ
бакæсгæйæ сты хъæдындзæгы хуызæн,
фæлæ сæ сыфтæ не сты фæстауæрц ор-
гæнтæ, сты хус, цъаргонд.
Хуыскъæл, хускъæл
Уæлзæххон хъуымбылтæ - сæйраг зæнгы
æмæ фæрсаг талаты хъымбыл арæзт; арæх
сыл вæййы сыфтæ.
Дæлзæххон хъуымбылтæ - столоныл
(дæлзæххзæнгыл) хъуымбыл; дæлзæххон
хъуымбылтыл сыфтæ сты ивд хæрвытæй,
кæцытæ æрхауынц.
Хæмыцырихийы быдыртæ - быдыртæ,
кæцыты парахатæй зайынц хæмыцыри-
хийы алы хуызтæ.
Цармхуыз сыфтæ - сæ цъарæг цармы хуыз
кæмæн у, ахæм сыфтæ.
Цъарæг, кæнæ: цъар, цъарæ, хотхæ, цар-
мæг, пъара - сыфты, зæнгты æмæ кæ-
цыдæр иннæ оргæнты æддаг тæнæг æм-
бæрзæн.
Цъар - дыргъты, мыггæгты æддаг æм-
бæрзæн, агъуд
Уæраггонд зæнг - цалдæр уæрæгтæй
арæзт зæнг.
Хъуытазгонд дидинтæ
Æфсир, æфсирæг - æмдидин, кæцыйæн
йæ миниуæг у сæйраг сæмæн æмæ кæ-
цыйыл æвæрд сты æнæдидинкъах (бадæг)
иугай дидинтæ кæнæ та цалдæр дидинтæй
æфсиртгæндтæ.
Зæбул æфсир, кæнæ ауыгъд æфсир
Æфсирдзых - æфсир йæ хæлыны (уæгъд
кæныны) райдайæны.
Хуымæтæг æфсир - æмдидин, кæцыйæн
ис даргъгонд сæйраг сæмæн, æмæ кæцый-
ыл æвæрд сты æнæдидинкъах (бадгæ)
иугай дидинтæ.
376

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Колос сложный - соцветие, для которого
характерна удлинённая главная ось, на
которой расположены колоски из
нескольких цветков.
Колос тощий, тощий колос
Колоситься
Колоски двухцветковые
Колоски женские
Колоски мужские
Колосковый
Колосовидное соцветие - соцветия
характеризуются наличием сидячих цветков.
Колосовые растения - злаковые растения,
имеющие соцветия в виде колоса.
Колошение, выколашивание,
вымётывание - фаза развития злаковых растений,
характеризующаяся выходом соцветия из
влагалища верхнего листа: колоса - у
колосовых злаков; метёлки — у метельчатых
злаков.
Колючезубчатые листья
Колючие листья
Колючие побеги
Колючий кустарник
Колючки - видоизменённые вегетативные
органы или их части; твёрдые
одревесневшие заострённые образования у растений,
выполняют главным образом защитную
функцию.
Копна - конусовидная куча сена или
снопов сжатого хлеба. Копна имеет
значительно меньший размер по сравнению со
стогом и скирдой.
Копьевидные листья - листья с острыми,
расходящимися в стороны лопастями в
нижней части листовой пластинки
Копьевидно-стреловидные листья
Кора стебля - общее название
совокупности тканей стебля, расположенных
снаружи от камбия.
Кора корня - общее название
совокупности тканей корня, расположенных
снаружи от камбия.
Вазыгджын æфсир - æмдидин, кæцыйæн
ис даргъгонд сæйраг сæмæн, æмæ кæцый-
ыл æвæрд сты æфсиргæндтæ цалдæргай
дидинтимæ.
Лыскъæфсир
Æфсир кæнын, æфсерун
Дыгайдидин æфсиртæ
Сыл æфсиртæ
Нæл æфсиртæ
Æфсирджын, æфсергун
Æфсирхуыз æмдидин — бадгæ (æнæкъах)
дидинтæ кæуыл ис, ахæм æмдидин.
Æфсирон зайæгойтæ - хъæмпхал зайæгой-
тæ, кæцытæн сæ æмдидинтæ сты æфсир-
хуыз.
Æфсирæвзæрд, æфсерæфтауæн - хъæм-
хал зайæгойты рæзыны фазæ, кæцыйы
миниуæг у уæллаг сыфы хъæбысæгæй
æмдидин рацæуын: æфсир - æфсирджын
хъæмпхалтæй; боцкъотæ та - боцкъоджын
хъæмпхалтæй.
Сындздæндагджын сыфтæ
Сындзджын сыфтæ, ныхсæг сыфтæ
Рæхойæг талатæ, сындзджын талатæ
Сындзджын къутæр, синдзгун къотæр
Сындз, кæнæ: какон, коко, кокойнæ синд-
зæ, коко синдзæ -рæзындзинады уæнгты
кæнæ сæ хæйтты хуызивдтæ; зайæгойæн
хъæбæр хъæдвыд цыргъгонд срæзæгтæ.
Æххæст кæнынц сæрмагондæй хихъахъæ-
ныны хæстæ.
Мæкъуыл, бæкъуæл - конусонхуыз хосы
кæри кæнæ карст хоры куыристæй. Мæкъ-
уыл у бирæ къаддæр йæ барæнтæм гæсгæ
цъынайæ.
Арцхуыз сыфтæ, мыдзырахуыз сыфтæ -
сыфы цъарæгы бинаг хайы фæйнæрдæм
цæугæ цыргъ фарктимæ сыфтæ.
Арцхуыз-фатхуыз сыфтæ
Зæнгы цъар, кæнæ бæласы цъар, цъар,
цъарæ - иудзыгуырæй зæнгы уæфтты
иумæйаг ном, кæцытæ æвæрд сты ивæгцъ-
ары (кабийы) æдтейæ.
Уидагы цъар, кæнæ бæласы цъар, цъар,
цъарæ - иудзыгуырæй уидагы уæфтты
иумæйаг ном, кæцытæ æвæрд сты ивæгцъ-
ары (кабийы) æдтейæ.
377

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Корень - осевой, обычно подземный
вегетативный орган высших сосудистых
растений, обладающий неограниченным
ростом в длину
Корень главный - корень, развивающийся
из зародышевого корешка.
Корень мочковатый - корневая система,
представленная в основном
придаточными корнями, у которой не выделяется
главный корень
Корка - наружная часть коры, ежегодно
наращивается за счёт омертвения
поверхностных слоев перидермы.
Кормовые растения - группа растений,
возделываемых на сено и зеленую
подкормку, для получения кормов, а также для
пастбища.
Корневая система - совокупность всех
корней растения, расположенных в почве,
в воздухе, в воде или в теле
растения-хозяина
Корневая'шейка - место перехода стебля
в корень
Корневище - подземный побег,
выполняющий функции отложения запасных
веществ, возобновления, а иногда и
вегетативного размножения
Корневищные растения - растения, у
которых видоизмененный стебель растет
параллельно поверхности земли, часто
выступая над почвой.
Корневой клубень - видоизмененный
утолщенный боковой или придаточный
корень, выполняющий функцию
запасания питательных веществ.
Корневой чехлик - защитное образование
(преимущественно от механических
повреждений) растущего кончика корня.
Корневые волоски - это длинные выросты
клеток наружного покрова корня.
Уидаг, кæнæ: уедагæ, бын, бындзæфхад,
бындзар, бундзарæ, едагæ - уæлдæр дад-
зин зайæгойты фылдæр хатт дæлзæххон
рæзындзинады орган, кæцыйæн йæ бон у
æгæрон даргъ кæнын.
Сæйраг уидаг - уидаг, кæцы равзæры рав-
зæраггаг уидагæй.
Бындзыггонд (кæнæ гоцора, коцора, гоцо-
раджын, хъуынджын, къуызырджын)
уидаг - уидæгты систæмæ, кæцыйы ис æр-
мæстдæр уæлæмхасæн уидæгтæ, сæйраг
уидаг дзы нæй.
Зæнгы æддагцъар - зæнгы цъары æддаг
хай, алы аз дæр йыл бафты перидермæйы
уæлцъар кæй амæлы уый тыххæй.
Холлагаг зайæгойтæ - зайæгойты къорд,
кæцыты садзынц хосæн æмæ цъæх кæрдæ-
гæн, холлаг райсынмæ, æмæ ма хизæнтæн.
Уидæгты системæ - зайæгойы иууыл уи-
дæгты иудзыгуыр, кæцытæ бынат кæн-
нынц мæры, уæлдæфы, доны кæнæ хица-
у-зайæгойы буыарыл
Уидаджы къубал - зæнг уидагмæ кæм ра-
цæуы уыцы бынат.
Бынзæнг, кæнæ: бунзæнгæ, бундзуг -
дæлзæххон тала, кæцы æххæст кæны
фæстауæрц буаргъæдтæ æвæрыны, рæзы-
нады, иуæй-иу хатт та фылдæркæнынады
функцитæ.
Бынзæнгджын зайæгойтæ - зайæгой-
тæ, кæцытæн сæ хуызивдгонд зæнг зайы
зæххы уæлцъары æмвæз, арæх мæрæй
уæлæмæ ссæугæйæ.
Уидагы хъуымбыл - хуызивдгонд став-
дгонд фарсыл кæнæ уæлæмхасæн уидаг,
кæцы æххæст кæны хæринаг буаргъæдты
фæстауæрцы хæс (фунукци).
Уидагы агъудæг, агъодæг - хъахъхъæнæг
сырæзæг (фылдæр механикой æфхæрд-
тæй), кæцы зайы уидагы кæрон.
Уидагы æрдутæ - уидагы æддаг æмбæрзæ-
ны чырæгты даргъ срæзæгтæ.
378

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Корнеотпрысковые растения -
многолетние растения, у которых из придаточных
почек на главных и боковых корнях
развиваются надземные побеги - корневые
отпрыски, служащие для вегетативного
размножения.
Корнеплод - часть растения, утолщенный
корень, который можно использовать в
пищу, на корм скоту.
Корнеплод кервеля съедобный весной
Корнеплод кервеля съедобный осенью
Корни боковые - корни, возникающие на
любом корне в качестве бокового
ответвления.
Корни воздушные, боковые корни -
корни, растущие в надземной части растения.
Поглощают дождевую воду и кислород из
воздуха.
Корни придаточные - корни, отходящие от
стебля или, реже, от листьев.
Корни ходульные - корни, растущие от
стебля растения и дающих растению
дополнительную поддержку; выполняют
роль опоры.
Корни-зацепки - своеобразные
придаточные корни; при помощи этих корней
растение «приклеивается» к любой опоре.
Коробочка -многосемянный плод,
способный вскрываться крышечкой
(белена, льнянка обыкновенная), отверстиями
(мак, колокольчик), зубцами на
верхушке (примула), продольными трещинами
(створками) от верхнего до нижнего конца
(дурман, молочай, лилия)
Корявое растение - искривленный,
узловатый, с наростами растение.
Косточка плодовая, овощная - покрытое
деревянистой оболочкой ядро в
некоторых плодах. Также косточками часто
называют любые семена, встречающиеся в
мякоти фруктов, ягод или овощей
(арбузные косточки).
Косточковые плоды
Уидагæй схауæццаг зайæгойтæ - бирæа-
зон зайæгойтæ, кæцытæн сæ уæлæмхасæн
къуыпатæй сæйраг æмæ фарсаг уидæгтæй
разайынц уæлзæххон талатæ - уидагон
схауæццæггæ рæзындзинады фылдæркæ-
надæн.
Уидагдыргъ, кæнæ: къуымбыл, уедагбун,
едагбун, сыджытыбын халсар - зайæгойы
хай, ставд уидаг, кæцыйæ пайда кæнынц
хæрынæн, холлагæн
Хуыскъæл, хускъæл
Мæкæрæз
Фæрсаг уидæгтæ - уидæгтæ, кæцытæ фæ-
зынынц алы уидагыл дæр фæрсыл къабу-
зты миниуæгæн.
Уæлдæфон уидæгтæ - уидæгтæ, кæцытæ
зайынц зайæгойæн йæ уæлзæххон хайы.
Уæлдæфæй сæхимæ исынц уарыны дон
æмæ туаггуыр.
Уæлæмхасæн уидæгтæ - уидæгтæ, кæ-
цытæ ацæуынц зæнгæй, кæнæ, къаддæр
хатт, сыфтæй.
Быцæу уидæгтæ - уидæгтæ, кæцытæ
зайынц зайæгойы зæнгæй æмæ зæйæгойæн
дæттынц уæлдай æххуыс; æххæст кæнынц
быцæуы роль.
Фæхæцæг уидæгтæ - хицæнхуыз уæлæм-
хасæн уидæгтæ, кæцыты æххуыссæй за-
йæгой «баныхæсы» цыфæнды быцæуыл
дæр.
Къоппгонд, чырвазæг - бирæмыггы-
гон дыргъ кæцы гом кæны æхгæнæнæй
(кæндыс, гæнаг), хуынчъытæй (зырзыраг,
къæрцгæнаг), цъуппы дæндæгтæй (при-
мулæ), дæргъон фастытæй (æрдæгфарс)
уæллаг кæрыной бинагмæ (гукъури, æх-
сырæг, кæркусæг).
Дыркъуымтæ (кæнæ: фыдзыкъуыртæ, гур-
къумтæ дуркъумтæ) зайæгой - зылынтæ,
æлхынцъæгджын, зыкъуыртимæ зайæгой.
Апп, кæнæ: хъапп, хъаппæ, стæггъæд
дыргъ, халсары апп - иуæй-иу дыргъты хъæд-
выд агъудæй æмбæрзт хъапп. Аппытæ ма
арæх хонынц алыхуыз мыггæгтæ, кæцытæ
вæййынц дыргъты, гагадыргъты кæнæ
халсарты фæлмæн хæйтты (харбызы ап-
пытæ).
Аппджын дыргътæ
379

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Кочан - гигантская видоизмененная
почка, развивается в первый год, накапливает
питательные вещества в листьях.
Краснолесье - хвойный,
преимущественно сосновый лес.
Крестоцветное растение - травянистые
растения с очередными листьями, без
прилистников. Четыре чашелистика
чередуются с четырьмя лепестками,
расположенными накрест.
Криволесье - тип леса, для которого
характерны невысокие (до 10 м)
искривлённые (а иногда и скрученные спиралью)
деревья и кустарники, нередко стелющиеся
с поднимающимися вверх ветвями.
Крона (нем. кгопа) - вся разветвленная
часть дерева с его листвой.
Крупнозубчатые листья
Крупные листья
Крупный валежник
Крылатый орешек
Кувшинообразные цветы - цветы со
сферическим утолщением в середине цветка.
Культурные растения - растения,
выращиваемые человеком для получения
пищевых продуктов, кормов в сельском
хозяйстве, лекарств и других целей.
Куртина - 1) группа растений на одной
площади; 2) холмик или розетка
образуемые листьями растения когда они растут
как-бы из одной точки; 3) крупная группа
из нескольких десятков деревьев и
кустарников одной породы
Куст травы - травянистое растение с
несколькими расходящимися от земли
стеблями.
Кустарник1, куст - растения с
несколькими многолетними одревесневающими
стеблями.
Кустарник2 - участок земли, где в
основном растут кустарники.
Кустарниковая роща на берегу реки
Сæр, кæнæ: сæргонд, сæрæцуг, сæрæг,
кочан-егъау хуызивд къуыпа, кæцы парахат
кæны фыццаг аз, æмбырд кæны хæрыны
буаргъæдтæ сыфты
Сырххъæдтон, кæнæ саугъæдтон - хих-
сыфтæрджын, фылдæр нæзы хъæд
Дзуардидин зайæгой, дзиуарса - кæрдæг
зайæгой радгай сыфтимæ, æнæ сыфгонд-
тимæ. Цыппар къуссыфы сты радгай цып-
пар дидинсыфимæ, кæцытæ æвæрд сты
дзуарсæгондæй.
Зылынбæласхъæд - хъæды хуыз, кæцыйы
зайынц къаннæг (10 м онг) зылынтæ (хатт-
гай та здыхст здæхтæгхуыз) бæлæстæ æмæ
къутæртæ, бирæ хæттыты зæххæмвæз бы-
ргæ уæлæмæ схæцгæ къалиутимæ.
Бæлассæр, кæнæ бæласы сæр, кронæ,
бæласы цъупп, бæласи цъоппæ - бæласы
къалиуджын хай йæ сыфтимæ.
Егъаудæндаггон сыфтæ
Егъау дидинтæ
Кæлдун
Базырæг æхсæргонд, Базырджын æхсæр-
гонд
Хъуыраугонд дидинтæ - астæуæй тым-
былæг ставдгонд дидинтæ.
Культурой зайæгойтæ, хæдзарон зайæгой-
тæ - адæймаг хæрынæн, хъæууон хæдза-
рады холлагæн, дзæбæхкæнынæн æмæ
æндæрхъуыддæгтæн кæй садзы æмæ рæ-
зын кæны, ахæм зайæгойтæ.
Æмбырдæг - 1) иу фæзы зайæгойты къ-
орд; 2) иу ранæй зайгæ зайæгойты сыфтæй
арæзт къуылдым кæнæ пакагонд; 3) иу
мыггагæй цалдæр дæсгай бæлæсты æмæ
къутæрты егъау къорд.
Кæрдæджы къудзи - кæрдæг зайæгой, кæ-
цыйæн ис цалдæр зæххæй фæйнæрдæм
ацæугæ зæнгы.
Къутæр, кæнæ: къотæр, пыхсбæлас, хузмæ,
павзæ, цъыхыры, пыхс, пихсбун - цалдæр
бирæазон хъæдвыд зæнгджын зайæгой
Къутæрбын, кæнæ: пыхсбын, павзæ, къ-
отæргун - зæххы хай, кæцыйы фылдæр
зайынц къутæртæ
Цагъæрахъ, цагьарахъ
380

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзьфдуат
Кустарниковые растения - растения, у
которых все ветви одревесневшие, ветвятся
от самого основания.
Кустарничек - низкорослые растения
(высота от 5 до 60 см) с одревесневшими
многолетними, сильно ветвящимися
побегами, не имеющие главного ствола.
Куститься - давать много боковых
побегов, растущих обычно пучком у основания
стебля.
Кущение - образование надземных
побегов из узла, расположенного у основания
главного побега.
Къутæр зайæгойтæ - зайæгойтæ, кæцытæн
се ’ппæт къабузтæ сты хъæдвыдгонд æмæ
къалиутæ уадзынц суанг зайæгойы бынæй
Къудзи, кæнæ: цъыхыры, къутæргонд -
къаннæг зайæгойтæ (сæ бæрзæндтæ 5-60
см онг) хъæдвыдгонд бирæазон, тынг къ-
алиууадзæг талатимæ, нæй сый сæйраг
зæнг.
Забад кæнын - бирæ фæрсаг талатæ дæт-
тын, кæцытæ зайынц фылдæр бындзыггай
зæнгы бын.
Забад, завал, зобат - уæлзæххон талаты
сырæзт æлхынцъæгæй, кæцы æвæрд у
сæйраг талайы бын
381

Зайæгойты яæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
л
Лазающие побеги - побеги, имеющие
приспособления (усики, присоски,
крючки и т.д.) для удержания на опорах или на
других растениях.
Ланцетно-линейные листья
Ланцетные листья - листья с
продолговатой пластинкой и заостренными
верхушкой и основанием. Ширина меньше длины
в три-четыре раза.
Лапчатые листья - похожие по форме на
лапу листья.
Латеральные корни - корни,
расположенные в стороне от стержневого корня.
Лежачий стебель - стебель, растущий
горизонтально, вдоль почвы, но без
укоренения
Лекарственные растения - группа
растений, органы или части которых являются
сырьём для получения средств,
используемых в народной, медицинской или
ветеринарной практике с лечебными или
профилактическими целями.
Лентообразные листья
Лепестки - части цветка листового
происхождения, в совокупности, образующие
его венчик.
Лес - экологическая система, в которой
главной жизненной формой являются
деревья.
Лес дремучий - густой,
труднопроходимый лес.
Лес лиственный - леса, состоящие из
лиственных пород деревьев и кустарников.
Лес разреженный
Лес редкий
Лес смешанный - лес,
характеризующийся смешением хвойных и лиственных
древесных пород.
Хилæг талатæ - талатæ, кæцытæн ис
гарзæгтæ (сыгтæ, æсцъирæгтæ, къæпсы-
ртæ æмæ а. д.) быцæутыл кæнæ иннæ зай-
æгойтыл хæцынæн.
Сасарихуыз-хаххон сыфтæ, кæнæ саса-
ри-уадздзаггон сыфтæ
Сасарихуыз сыфтæ, кæнæ ланцетон
сыфтæ - дæргъæццон цъарæг æмæ цы-
ргъгонд цъупп æмæ бынимæ сыфтæ. Сæ
уæрх дæргъæй у æртæ-цыппар хатты къ-
аддæр.
Дъæмбыгонд сыфтæ - дзæмбы хуыз
сыфтæ сæ формæмæ гæсгæ.
Фæрсаг уидагтæ - уидæгтæ, кæцытæ
æвæрд сты æлхуи уидагæй иуварс.
Хуыссæг зæнг, хуысгæ зæнг - зæнг, кæцы
зайы зæххæмвæз, зæххы дæргъы, фæлæ
æнæ уидагуадзгæ.
Хосгæнæн зайæгойтæ - зайæгойты къорд,
кæцытæн сæ оргæнтæ, кæнæ сæ хæйттæ
сты хомаг ахæм фæрæзтæн, кæцытæй
пайда кæнынц адæмон, медициной кæнæ
ветеринарон куыстыты дзæбæхдзинады
кæнæ профилактикой нысантæн.
Уаддзагхуыз сыфтæ
Дидинсыфтæ — сыфтæй рацæуæг дидины
хæйттæ, иудзыгуырæй аразынц йæ ди-
динхуд.
Хъæд, кæнæ гъæдæ - экологон системæ,
кæцыйы сæйраг царды формæ сты
бæлæстæ.
Тархъæд - бæзджын, зынцæуæн хъæд.
Сыфтæрхъæд, суфтæргунгъæдæ - хъæд,
кæцыйы зайы сыфтæркалæг бæлæстæ
æмæ къутæртæ.
Тæннæггонд хъæд
Тæнæг хъæд
Хæццæ хъæд - хъæд, кæцыйы зайы куыд
хихджын, афтæ сыфтæрджын бæлас зай-
æгойтæ.
382

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Лес широколиственный - разновидность
лиственных лесов, образованных
листопадными деревьями с широкими
листовыми пластинками
Лесолуговая растительность
Лесолуговой пояс
Лесолугово-степной пояс
Лесостепная растительность
Лесостепь - природная зона северного
полушария, характеризующаяся
сочетанием лесных и степных участков.
Летучка - видоизменённая чашечка
цветка; совокупность волосков, отходящих от
околоплодника.
Лещинник - лесной орешник.
Лиана - древесное, кустарниковое или
травянистое вьющееся или лазящее
цепкое растение.
Лиановидное растение - растения с
длинными гибкими стеблями, которые растут
вверх только при помощи какой-либо
опоры, обвиваясь вокруг нее или цепляясь
при помощи усиков, корней-присосок,
шипов и других приспособлений.
Лианы вьющиеся - лианы, круговым
вращением находящие опору и
закрепляющиеся на ней.
Лианы корнелазящие - лианы,
закрепляются на опорах придаточными корнями.
Лианы опирающиеся - лианы, не
имеющие специальных органов лазания,
закрепляющиеся на опоре колючками и
шипами
Лианы усиконосные-лианы, оснащенные
чувствительными усиками листового или
стеблевого происхождения, с помощью
которых они прикрепляются к опорам.
Лианы-листолазы - лианы,
закрепляющиеся на опоре с помощью черешков
листьев. Зимой у них листовые пластинки
опадают, а черешки остаются
прикрепленными к опоре.
Линейно-ланцетные листья
Линейно-продолговатые листья
Фæтæнсыфтæрджын хъæд-сыфтæрджын
хъæдты хицæнхуыз, кæцы арæзт у
сыфтæркалæг бялæстæй фæтæн сыфты
цъарæгтимæ.
Хъæдуыгæрдæн зайæгойтæ
Хъæдуыгæрдæн тæлм
Хъæдуыгæрдæны-быдыры тæлм
Хъæдбыдыры зайæгойтæ
Хъæдбыдыр, кæнæ гъæдбудур - цæга-
таг æрдæгкъорийы æрдзы таг (зонæ),
кæцыйы ис куыд хъæды афтæ быдирон
хæйттæ.
Тæхой - дидины хуызивд къусгонд; æрду-
ты æмдзыгуыр, кæцытæ цæуынц дидин-
варсæй.
Æхсæрбын - æхсæр хъæд.
Здыхсой, хелаггæрдæг, тыхсой - тыхсæг
кæня бырæг хæцæг бæлас, къутæр кæнæ
кæрдæг зайæгой.
Здыхсойхуыз зайæгойтæ - даргъ тасаг
зæнгджын зайæгойтæ, кæцытæ рæзынц
уæлæмæ æрмæстдæр истыхуызон бы-
цæуы æххуыссæй, йæ алыварс тыхсгæйæ
кæнæ хæцгæйæ сыгты, уидæгты-æсцъ-
ирæгты, сындзыты æмæ æндæр гарзæг-
тæй.
Тыхсæг здыхсойтæ - зилаккон зилгæйæ
быцæу кæцы ссары æмæ йыл чи ныффи-
дар вæййы, ахæм здыхсой.
Уидагбырæг здыхсойтæ - здыхсойтæ,
кæцытæ быцæуыл фидар кæнынц сæ
уæлæмхасæн уидæгтæй
Æнцойгæнæг здыхсойтæ - здыхсойтæ,
кæцытæн нæй сæрмагонд бырæг органтæ
æмæ ныффидар вæййынц быцæуыл сын-
дзытæй æмæ къæпсыртæй
Сыгхæссæг здыхсойтæ - здыхсойтæ, кæ-
цытæн ис сытæй кæнæ зæнгæй рацæуæг
æнкъараг сыгтæ æмæ уыдоны фæрцы
ныффидар вæййынц быцæутыл.
Здыхсойтæ-сыфбырджытæ - здыхсой-
тæ, кæцытæ фидар кæнынц быцæуыл
сыфкъæхты фæрцы. Зымæг сыфтæ æрха-
уынц, сыфкъæхтæ та баззайынц быцæуыл
ныххæцгæйæ.
Хаххон-сасаригонд сыфтæ
Хаххон-дæргъæццон сыфтæ
383

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Линейные листья - листья, у которых
длина пластинки во много раз превосходит ее
ширину.
Лировидные листья - листья,
верхушечный сегмент или доля которого
значительно крупнее боковых.
Лист, листья - здесь: орган (органы)
воздушного питания и газообмена растений в
виде тонкой, обычно зеленой пластинки.
Листва - совокупность листьев растений
(обычно на деревьях).
Лиственный лес - лес, состоящий из
лиственных пород деревьев и кустарников.
Листовая пластинка - основная часть
листа большинства высших растений.
Листовая подушка - утолщенное место
сочленения основания листа со стеблем.
Листовая почка - почка, состоящая из
укороченного стебля с зачаточными листьями
и конуса нарастания.
Листовая розетка - совокупность
сближенных листьев побега из-за слабо
выраженных междоузлий стебля.
Листовидное рыльце - рыльце пестика в
виде плоских (часто окрашенных)
лопастей.
Листовка - многосемянный плод,
образованный одним плодолистиком и
вскрывающийся с одной стороны (живокость,
пион)
Листовое влагалище - нижняя часть
черешка листа, расширенная и
обертывающая стебель.
Листовой ряд, листовая серия -
совокупность листьев одного побега.
Листопад - сбрасывание растениями
листьев в неблагоприятный период года.
Листопадные растения - растения,
сбрасывающие листья на неблагоприятный
(засушливый или холодный) период года.
Хаххон (кæнæ уадздзаг, дæргъон) сыфттæ
- сыфтæ, кæцытæн сæ цъарæгты дæргъ
бирæ хатты фылдæр у сæ фæтæнæй.
Лирæхуыз сыфтæ - сыфтæ, кæцтæн сæ
цъупп кæня сæ иу хай бирæ егъаудæр у
фæрсаг чи у уыдонæй.
Сыф, кæнæ: сыфтæр, сифæ, тъаффæ -
ам: зайæгойты уæлдæфæй хæлцады æмæ
газивынады орган лыстæг æмæ кæрдæг-
хуыз цъарæг.
Сыфтæр, кæнæ: суфтæр, сифтæр - зайæ-
гойты сыфты æмдзыгуыр (фылдæр бæлæ-
стыл)
Сыфтæрджын (кæнæ: сифтæргун,
сифтæрæг) хъæд - сыфтæрджын
бæлæстæй æмæ къутæртæй арæзт хъæд.
Сыфы цъарæг - уæлдæр зайæгойты сæ
фылдæрæн сыфы сæйраг хай
Сыфы бæзнбын - сыфы рæбын æмæ зæнг
иумæ кæм баиу вæййынц уыцы хъуым-
былгонд бынат
Сыфы къуыпа - къуыпа, кæцыйæн ис цы-
быргонд зæнг равзарæн сыфтимæ æмæ
рæзгæ конусимæ
Пакасыфтарæзт - талайы сыфты æнгом
æмдзыгуыр зæнгы лæмæгъ æлхынцъæг-
ты астæуы аххоссæй.
Сыфхуыз бырынкъау - тъæпæн фарк хуыз
фатæгы бырынкъау (арæх ахуырстæй)
Сыфгонд - бирæмыггагон дыргъ, кæцы
арæзт у иу фарсæй чи гом кæны ахæм иу
дыргъсыфæгæй
Сыфы хъæбысæг - сыфы сыфкъахы би-
наг хай, кæцы у фæтæн æмæ цыма зæнгы
æрбатухы.
Сыфты рæнхъ - иу талайы сыфты æмд-
зыгуыр.
Сыфтæрæзгъæлд, сыфтæрызгъæлæн -
зайæгойты сыфтæркалд азы мæгуырау
рæстæг
Сыфтæркалæг зайæгойтæ - зайæгойтæ,
кæцытæ сыфтæр æркалынц мæгуырау
(хус кæнæ уазал) рæстæг.
384

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Листорасположение - порядок
чередования листьев на стебле. Чаще всего листья
располагаются поодиночке спирально.
Листочек - лист, расположенный на
общем черешке сложного листа.
Листья с завернутыми на нижнюю
сторону краями
Листья с зубчатым краем
Ловчие аппараты, ловчие органы -
видоизмененные листья хищных растений,
предназначенные для ловли мелких
беспозвоночных.
Ложная мутовка - это когда при
очерёдном или супротивном листорасположении
междоузлия столь укорочены, что листья
из разных узлов сближаются и выглядят
как мутовка.
Ложный плод - название плода растений,
в образовании которого, кроме пестика,
принимают участие и другие части цветка
др.
Ложный стебель - стеблеподобный орган,
образованный входящими друг в друга
влагалищами листьев.
Лоза - удлинённый гибкий стебель
(побег) или ветвь некоторых кустарников,
преимущественно ивы или винограда.
Лопастное рыльце - рыльце пестика,
разделенное на лопасти.
Лопастной лист - лист, у которого глубина
надреза более четверти и менее половины
листа.
Лопасть - часть пластинки лопастного
листа.
Лопатчатый лист - лист с округлой,
продолговатой или овальной пластинкой,
клиновидно оттянутой в более менее
широкий черешок
Луб, лыко, лубок, дранка - волокнистая
ткань растений, по которой происходит
перемещение органических веществ.
Лубоволокнистые культуры - культуры,
волокно которых представляет собой
пучки вытянутых клеток, находящиеся в лубе
стебля.
Луг - участок покрытый травянистой
растительностью.
Сыфтæрæвæрд - сыфты радгайивды уа-
гæвæрд зæнгыл. Арæхдæр сыфтæ æвæрд
вæййынц иугай здыхтæгхуыз.
Сыфгонд - вазыгджын сыфы иумæйаг
сыфкъахыл æвæрд сыф.
Бинаг фарсмæ здыхт кæрæттæ кæмæн ис
ахæм сыфтæ
Дæндагджын кæрон сыфтæ
Ахсаг гæрзæгтæ, ахсаг органтæ - æрнæг
зайæгойты ивдхуыз сыфтæ, кæцыты ны-
сангонд у лыстæг æнæрагъыстæгты ах-
сынæн.
Мæнг змæнтæн - радгай кæнæ ныхмæ
сыфтыæвæрды æлхынцъæгты астæу
бынат афтæ цыбыр свæййы æмæ сыфтæ
алы æлхынцъæгтæй бахæстæгæй зынынц
змæнтæны хуыз.
Мæнг дыргъ - зайæгойты дыргъы ном,
кæцыйæн йæ сырæзтадыл, фатæгимæ ар-
хайынц дидины иннæ хæйттæ.
Мæнг зæнг - зæнгхуызæн орган, кæцы
арæзт у кæрæдзимæ бацæугæ сыфты хъ-
æбысæгтæй.
Хила, кæнæ: уази, раза, тача, уис, уес, ес
— иуæй-иу къутæрты, фылдæр хæрис æмæ
сæнæфсиры, даргъгонд тасаг зæнг (тала)
Фаркон бырынкъау - фатæгы бырынкъау,
кæцы дихгонд у фарктыл
Фаркджын сыф - сыф, кæцыйæн йæ лыг-
ты арф вæййы сыфы цыппæрæм хайæ
фылдæр æмæ йе ’рдæгæй къаддæр.
Фарк - фаркджын сыфы цъарæгы хай.
Белгонд сыфтæ - сыф, кæцыйæн ис тым-
был, даргъгонд кæнæ овалон цъарæг, цур-
кгондæй ивæзт стырдæр-къаддæр фæтæн
сыфкъахмæ.
Мæцъ, кæнæ: мæцъы, мæцъæ, мæиъу -
тагтæгонд уæфт, кæцыйыл бынативд кæ-
нынц органикой буаргъæдтæ.
Мæцътагон зайæгойтæ - культурæтæ, кæ-
цытæн сæ фæскъау у ивæзт чырæгты бын-
дзыггонд зæнгы мæцъы æвæрдæй.
Уыгæрдæн, кæнæ фæз, мус - кæрдæг зай-
æгойтæй æмбæрст зæххы хай.
385

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Лугово-степная растительность
Луговые растения
Луговые степи - первичные степи в
предгорьях, которые имеют луговой облик.
Лужайка, лужок - небольшой луг на
опушке или посреди леса.
Луковица - видоизменённый, обычно
подземный побег растений с утолщённым
коротким плоским стеблем и разросшимися
мясистыми либо плёнчатыми
бесцветными основаниями листьев, запасающими
воду и питательные вещества. Т. о.
луковица - подземный побег, имеющий
стебель, листья и почки.
Луковичные растения
Луковичные чешуи - видоизмененные
листья или основания листьев, образующие
луковицу.
Уыгæрдæны-быдирон зайæгойтæ
Уыгæрдæнон зайæгойтæ
Уыгæрдæнон быдыртæ - хохрæбын рай-
дайæн быдыртæ, кæцытæн ис уыгæрдæн
уынд
Æрдозæ - æрдузы кæнæ хъæды астæу
гыццыл уыгæрдæн.
Хъæдындзæг, кæнæ: хъæдындзы бын, гъ-
æдзиндзæг, гъæдиндзæг - ивдхуыз, фыл-
дæр дæлзæххон тала хъуымбылгонд цы-
быр тъæпæн æмæ сыфты разайгæ нарст
кæнæ уадздзаг æгъуыз бынтимæ, кæцытæ
фæстауæрц кæнынц дон æмæ хæринаг
буаргъæдтæ. Афтæмæй зæгъæн ис хъæ-
дындзæг у тала, кæцыйæн ис зæнг, сыфтæ
æмæ къуыпатæ.
Хъæдындзæг зайæгойтæ
Хъæдындзæгхуыз хæрвытæ - хуызивд
сыфтæ кæнæ сыфты бынтæ, кæцытæ са-
разынц хъæдындзæг
386

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
м
Малолиственное растение
Маревые, лебедовые растения -
травянистые растения с очередными, реже с
супротивными листьями.
Масличное растение - растение,
используемое для получения жирных масел.
Махровый цветок - цветок, состоящий из
множества лепестков, у которого тычинки
превратились в лепестки.
Медоносные растения - растения,
посещаемые пчёлами для сбора нектара,
пыльцы с цветков и клейкого вещества с
молодых листьев и побегов.
Междоузлие - участок стебля между
двумя узлами.
Мелкие листья
Местность, где много валежника,
хвороста
Местность, где много грушевых деревьев
Местность, обильная фруктовыми
деревьями
Местность, обильная черемшей
Местность, обильно поросшая бурьяном,
камышом
Местность, поросшая бузиной
Местность, поросшая ежевикой
Место запустения; пахотная земля под
паром, залежь.
Место, где много пней после рубки леса;
вырубка
Метелка развестистая
Метельчатое соцветие
Мечевидный отросток
Мешочек - замкнутый прицветник, в
котором находится цветок (а позднее - и
плод) осок.
Гыццыл (кæнæ: чысыл, мæнки, цъусс)
сыфтæр зайæгой
Футæгы мыггаг зайæгойтæ - радгай, къад-
дæр хатт ныхмææвæрд сыфджын зайæгой.
Зетидæттæг зайæгой, сойгæрдæг - зайæ-
гой, кæцыйæ пайда кæнынц нард зетитæ
кæнынæн
Пихцилсæр (кæнæ: уæцъæфгонд, пыхцыл)
дидинæг - бирæ дидинсыфтæй арæзт ди-
дин, кæцыйæн йæ дидинхайтæ фесты ди-
динсыфтæ.
Мыдхæссæг зайæгойтæ, кæнæ тахинон
кæрдæгитæ - зайæгойтæ, кæцытыл ба-
дынц мыдыбындзытæ нектар æмæ ди-
динрыг æмæ ныхасæг буаргъæд æрыгон
сыфтæй æмбырд кæнынæн
Æлхынцъæгтыастæу, сыхуылты астæу -
зæнгы дыууæ æлхынцъæгы æхсæн хай.
Лыстæг сыфтæ
Пыхсджын, пихсгун
Кæрдоджын, кæрдгугун
Дыргъджын, рæзбун
Давонджын, дабонгун
Хъамилгун, хьамипбун
Бæрæзеджын, бæрæзегун
Дзедырджын, дзæдургин
Зæрæстон
Къодахджын, кьодахгун
Пака боцъко, пака цъылинаг
Боцъкогонд æмдидин
Реуигънæг
Рифтаг
387

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Микогетеротрофные растения,
сапрофитные растения - растения, у которых есть
определённые приспособления для
потребления питательных веществ из грибов,
на которых они паразитируют.
Микориза - это взаимовыгодный симбиоз
мицелия гриба с корнями растений.
Буквально само слово «микориза» означает
«грибокорень».
Мицелий - зародышевая часть гриба,
состоящая из тонких нитей.
Многобрачные (полигамные) растения -
растения, у которых на одном растении
можно обнаружить обоеполые и
однополые цветки.
Многоклеточные растения - растения,
построенные из большого числа клеток.
Например, в одном листе древесного
растения их около 20000000.
Многокостянка - это сочный плод-апокар-
пий, состоящий из двух-многих плодиков
- костянок.
Многолетнее растение - растение,
живущее более двух лет.
Многолетняя трава - жизненная форма
растения, несущего один или несколько
неодревесневающих побегов, надземная
часть которых осенью отмирает, а
подземная часть с почками возобновления
зимует.
Многолистовка, сборная листовка —
сборный плод, состоящий из нескольких
листовок
Многоорешек - сборный сухой плод,
состоящий из нескольких орешков (у
земляники, клубники).
Многослойная трубка
Многоярусные мутовки
Монокарпические растения (от моно... и
греч. кагроз - плод) - растения, которые
цветут и плодоносят раз в жизни, после
чего обычно погибают.
Морозоустойчивое, морозостойкое
растение
Морщинистые листья
Зокъойылцæрæг зайæгойтæ - зокъотыл
æввонгхор (паразитон) цардгæнæг зайæ-
гойтæ, кæцытæн ис бæлвырдгонд гарзæг-
тæ зокъотæй хæринаг буаргъæдтæ фæлхас
кæнынмæ
Зокъоуидаг - иумæйагпайда симбиоз
зокъойы мицелий зайæгойы уидæгтимæ.
Раст дзургæйæ дзырд «микориза» амоны
«зокъоуидаг».
Мицелий - зокъойы æвзары хай, кæцы
арæзт у лыстæг æндæхтæй.
Бирææрдон зайæгойтæ, бирæкъайадон за-
йæгойтæ - зайæгойтæ, кæцытæн иу зайæ-
гойыл ссарæн ис дыæрдон æмæ иуæрдон
дидинтæ.
Бирæчырæгон зайæгойтæ — зайæгойтæ,
кæцытæ арæзт сты бирæнымæцон чырæг-
тæ. Дæнцæгæн, бæлас зайæгойы иу сыфыл
сæ нымæц у 20000000 бæрц.
Бирæаппæгдыргъ - дзалвджын æмбырд-
гонд дыргъ, кæцы арæзт (æххæст) у ды-
ууæ-бирæ аппæгдыргътæй.
Бирæазон (беранзон) зайæгой - дыууæ
азæй фылдæр цæрæг зайæгойтæ.
Бирæазон кæрдæг - зайæгойы царды уаг,
хæссы иу кæнæ цалдæр хъæдвыдгонд
талатæ, кæцытæн сæ уæлзæххон хай
фæззæджы амæлы, дæлзæххы хай та йæ
ысног кæнæг къуыппатимæ кæны зымæ-
гиуат.
Бирæсыфгонд - æмбырд дыргъ, кяцы
арæзт у цалдæр сыфгондтæй.
Бирææхсæргонд - æмбæрд хус дыргъ,
кæцы арæзт сты цалдæр æхсæргонд (æры-
скъæф, лискъæф).
Бирæфæлтæджын хæтæл
Бирæуаладзыгон ронбæстагтæ
Иуазондыргъ зайæгойтæ — зайæгойтæ,
кæцытæ дидинæг калынц æмæ дыргъ дæт-
тынц сæ царды иу хатт, уый фæстæ фыл-
дæр хатт амæлынц
Уазалфæразон (уазапæнбухсагæ) зайæгой
Æнцъылд сыфтæ
388

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Мохово-лишайниковый покров - почва,
покрытую разноцветными лишайниками,
образующими вместе с мхами.
Мочалка - пучок каких-либо волокон.
Мурава - молодая трава
Мутовка - группа из трёх или более
кольцеобразно расположенных листьев,
ветвей, цветков, частей цветка и других
органов растений, отходящих на одном уровне
от осевого органа.
Мутовчатое листорасположение - листья
располагаются по три и более на каждом
узле стебля - мутовке.
Мягкие плоды, рыхлые плоды
Мягкоопушённые растения
Мякина - отброс, получающийся при
молотьбе хозяйственных растений.
Мякоть плода - мягкая подкожная часть
плодов
Мякоть листа - это губчатая ткань листа.
Мясистые листья
Мясистый стебель - толстый,
содержащий много мякоти стебель
Мясистый: по отношению к животным
Мясистый: по отношению к растениям
Хъуына-лывдзон æмбæрзæн - алыхуы-
зон лывдзытæй æмæ хъуынаæмбæрзт
мæрзæхх,
Мæцъæг - исты тагты бындзыг.
Цъæхнæу, зæлдæ, зæлдаг нæу
Змæнтæн, кæнæ: ронбæстаг, æртыхсгæ
- сæмæнæй иу æмвæзæй ацæугæ цæггонд
æвæрд сыфты, къабузты, дидинты, дидин-
ты хæйтты æмæ зайæгойы иннæ оргæнты
æртæ кæнæ фылдæр къорд.
Змæнтæнхуыз сыфтæрæвæрд - сыфтæ
æвæрд сты æртыгай æмæ фылдæрæйзæн-
гы алы æлхынцъæгыл дæр.
Сæлæф дыргътæ, фæлмæн дыргътæ
Фæлмæнпакъуыгод зайæгойтæ
Зыгуым - хæдзарадон зайæгойты най-
гæнæны цы хауæццæгтæ баззайынц, уы-
дон
Фæлмæнтæ, нарст - дыргъты цъары бын
фæлмæн хай.
Сыфы фæлмæн
Нарст сыфтæ
Нарст зæнг, ставд зæиг - бирæ фæлмæнтæ
кæмæн ис ахæм ставд зæнг.
Дзидзаджын
Нарст
389

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
н
Набухание семян - поглощение воды
семенами, сопровождающееся увеличением
их размеров.
Надземная часть растения
Надземное корневище - корневище
лесных растений, развивающееся на
поверхности почвы под слоем опавших листьев.
Надпестичный цветок - цветок с нижней
завязью.
Наземные растения - тип зелёных
растений, которым свойственна
дифференциация тканей, в отличие от низших растений
- водорослей. К ним растениям относятся
мхи и сосудистые растения
(папоротниковидные, плауновидные, голосеменные и
покрытосеменные).
Налёт - здесь: тонкий слой чего-нибудь на
поверхности.
Наплывы - это местные утолщения
округлой или овальной формы на стволе
дерева.
Наросты - иногда бывают в виде просто
округлых по форме образований, а
бывают и в виде нескольких шишек,
находящихся рядом друг с другом.
Насекомоядное растение
Насекомоядные растения, или хищные
растения, плотоядные растения —
растения, приспособленные для ловли и
переваривания небольших животных, в
основном насекомых.
Настой - недозированная жидкая
лекарственная форма, представляющая собой
водное извлечение из лекарственного
растительного сырья.
Настойка - недозированная жидкая
лекарственная форма, представляющая собой
спиртовые и водно-спиртовые извлечения
из лекарственного растительного сырья,
полученные без нагревания.
Мыггæгты нæрсын - мыггæгты дон
исындзинад, кæцытæн уый фæстæ сæ
бæрцытæ фæфылдæр вæййынц.
Зайæгойы уæлзæххон хай
Уæлзæххон бынзæнг - хъæддаг зайæгойты
бынзæнг, кæцы рæзы мæры уæлцъар
æрхаугæ сыфты бын.
Уæлфатæгджын дидин - бинаг
æлхийнæгджын дидин.
Уæлзæххон зайæгойтæ - цъæх
(кæрдæгхуыз) зайæгойты фæлгонц,
кæцытæнсæминиуæгууæфттыдихкæнын,
донзайтæй уæлдай. Уыдонмæ хауынц
хъуынатæ æмæ дадзинджын зайæгойтæ
(Цилхуызтæ, быркæрдæгхуызтæ,
гæмæхмыггагонтæ, æхгæдмыггагонтæ).
Салф - ам: уæлцъарыл цæйдæр тæнæг
сывæлдæг.
Бузух, кæнæ: зыкъуыр, бызычъи, къуызыр,
будзух - бæласы зæнгыл тымбыл кæнæ
овалон формæ бынæттон хъуымбылтæ.
Зыкъуыр, кæнæ: бузух, бызычъи, будзух,
къуызыр, зукъур — хаттгай вæййынц
тымбыл формæ арæзт, фæлæ ма вæййынц
кæрæдзийы фарсмæ лæууæг цалдæр
гыркъой хуызæттæ
Саскхор зайæгой
Саскхор зайæгойтæ кæнæ æрнæг
зайæгойтæ — зæйæгойтæ, кæцытæ
арæхсынц чысыл цæрæгойты, фылдæр
саскты, ахсын æмæ тайын кæнын.
Хосдон - æнæбæрцгонд тæнгъæд
хосгæнæнæн формæ, кæцы у хосгæнæн
зайæгойты хомагæй донгонд райсын.
Донбадт, кæнæ: бадтдон, стаддон -
æнæбæрцгонд тæнгъæд хосгæнæнæн
формæ, кæцы у хосгæнæн зайæгойты
хомагæй спиртон æмæ спиртон-донгонд
исæнтæ райсын æнæ тæвд гæнгæйæ.
390

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Нейтральные растения - растения,
образующие генеративные органы при любой
длине дня.
Нектар - сахаристый сок, выделяемый
нектарниками растений.
Нектарник, или медовик - медовые
железки растений, выделяющие сахаристый сок
- нектар.
Нектароносы - растения, дающие пчелам
только нектар.
Нектаропыльценосы - растения, дающие
пчелам и нектар и пыльцу.
Непарноперисторассеченные листья
-листья, у которых на верхушке листовой
пластинки располагается одиночный сегмент.
Непарноперистосложные листья - пери-
стосложныя листья, у которых на
верхушке листовой пластинки располагается
одиночный листочек.
Непарноперистые листья - листья с
верхушечной листовой пластинкой и не
имеющие своей пары.
Неприхотливое растение
Непролазный лес
Непроходимые заросли травы, кустарника
или леса
Неравнозубчатый край листа — край листа,
имеющий неодинаковые по форме или
размеру зубцы.
Несимметричные листья - листья, у
которых части листовой пластинки по обе
стороны от центральной жилки
неодинаковой величины и формы.
Неспелое зерно ячменя
Неудобный для вспашки участок земли в
горах
Нивальный климат - климат высоких
широт или высокогорий.
Нивальный пояс - пояс вечных снегов,
самый верхний природный высотный пояс
гор, расположенный выше климатической
снеговой границы.
Нейтралон зайæгойтæ - зайæгойтæ,
кæцытæ аразынц генеративон оргæнтæ
боны алы дæргъы дæр.
Буд - сæкæрджын дзалв, кæцы цæуы
зайæгойты буддæттæгтæй.
Буддæттæг - зайæготы мыды рæзынæгтæ,
кæцытæ уадзынц сæкæрджын дзалв - буд
Будхæссæг-зайæгойтæ, кæцытæ дæттынц
мыдыбындзытæм æрмæстдæр буд.
Буддидирыгхæссæгтæ - зайæгойтæ,
кæцытæ дæттынц мыдыбындзытæн буд
æмæ дидинрыг.
Нæкъайсисдихджын сыфтæ - сыфтæ,
кæцытæн сæ сыфы цъарæгы цъуппыл
бынатæвæрд вæййы иугонд сегмент.
Нæкъайсисвазыгджын - сисвазыгджын
сыфтæ, кæцытæн сæ сыфы цъарæгы
цъуппыл бынатæвæрд вæййы иу сыфгонд
Нæкъайсисджын сыфтæ - сыфтæ цъуппон
сæ сыфы цъарæгимæ æмæ сын нæй
æмкъай.
Фæразон зайæгой
Зынцæуæн хъæд, æвецуд (авецуг) гъæдæ
Ханс
Æнæмбæрцдæндаггон сыфы кæрон -
сыфы кæрон, кæцыйæн ис формæйæ æмæ
барæнтæй алыхуызон дæндаггондтæ
Æнæсиметрион сыфтæ - сыфтæ, кæцытæн
сæ сыфы цъарæгы хæйттæ астæуккаг тагы
фæнæварс сты алыхуызон формæ æмæ
барæнтимæ.
залгон
Сапп
Митын (уазал) арвыхъæд (климат) -
бæрзонд уæрхадты кæнæ уæлхохты
арвыхъæд
Митын тæлм - æнусон митты тæлм,
æппæты уæллагдæр æрдзон уæлбæрзонд
хæхты тæлм, митын арвыхъæды арæнæй
| уæлдæр æвæрд.
391

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Нижнегорный лесной пояс - область
распространения сомкнутых
широколиственных лесов (средние высотные отметки
700-1100 м).
Низбегающие листья - листья, у которых
листовая пластинка постепенно переходит
в черешок, срастающийся со стеблем.
Низовые листья - недоразвитые средние
листья; они имеют более простую форму,
чем средние, часто бывают без черешка
или в виде чешуи и не имеют хлорофилла,
почему и не бывают зелеными.
Низшие растения - растения, тело
которых, в отличие от высших растений, не
расчленено на части (корень, стебель,
лист). Тело низших растений называется
слоевищем, или талломом;
многоклеточные органы размножения отсутствуют.
Нитка из конопли
Ноготок - сужающаяся к основанию
нижняя часть свободного лепестка,
чашелистика.
Носик плода - верхняя часть плода или
плодика, четко морфологически
отделенная от его нижней части.
Хохбын хъæдты тæлм - æнгом
фæтæнсыфджын хъæды хæлиугонд
бынатран (астæуккаг уæлбæрзонды
нысантæ сты 700-1100 м).
Бынмæкъаддæргæнгæ сыфтæ - сыфтæ,
кæцытæн сæ цъарæгтæ сындæггай сæууы
сыфкъах, зæнгыл бандæгъд уæвгæйæ.
Дæллаг сыфтæ - æнæрæзт (рыгъд)
астæуккаг сыфтæ; уыдонæн ис астæуккаг
сыфтæй хуымæтæгдæр формæ, арæх
вæййынц æнæ сыфкъах кæнæ хæрв хуыз
æмæ сæм нæй хлорофилл, уый тыххæй нæ
вæййынц кæрдæгхуыз.
Дæлдæр зайæгойтæ - зайæгойтæ,
кæцытæн, уæлдай зайæгойтæй уæлдай,
сæ буар уæнггонд нæу хицæн хæйттыл
(уидаг, зæнг, сыф).
Бæхсныг
Къахæг - йæ бынмæ уынгæг кæнæг
уæгъдибар дидинсыфы, къуссыфы бинаг
хай.
Дыргъы фындзæг - дыргъы кæнæ
дыргъгонды уæллаг хай, кæцы хицæнгонд
у йæ бинаг хайæ дырыс морфологон
хуызæй.
392

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
о
Обёртка, обвёртка - совокупность мелких
скученных, прилегающих друг к другу
листьев, окружающих соцветие. Обычно
термин «обёртка» применяют к
корзинкам, головкам и зонтикам.
Облесение - выращивание леса на
безлесных территориях.
Обмен веществ
Обоеполые растения (двудомные) - это
покрыто-семенные растения, в цветке
которого располагаются и пестик и
тычинки, другими словами оба генеративных
органа.
Оболочка растительной клетки
Образование клубней
Образовательный слой
Обратнояйцевидные листья
Овальные листья
Овощ - растение, плоды, корнеплоды,
луковицы или листья которого
употребляются в пищу.
Овощные растения - культивируемые или
дикорастущие травянистые растения, у
которых в пищу используются сочные части
Огород - относительно небольшой
участок земли, предназначенный
преимущественно для выращивания овощей. На
огороде могут также присутствовать
посадки ягод и плодовых деревьев.
Огрех - пропущенное или плохо
обработанное место в поле при пахоте, посеве,
косьбе.
Одиночное соцветие
Однодольные растения - класс
покрытосеменных растений с одной семядолей у
зародыша.
Тухæн - лыстæг къйындæгæвæрд, кæрæ-
дийыл æмбуыр сыфты æмдзыгуыр, кæцы
æртыхст æмдидиныл. Фылдæрхатт
термин «тухæн» - æй пайда кæнынц «тæскъ-
гондты», «дидинсæрты» æмæ «аууодар-
ты» тыххæй.
Хъæдсадзæн - бæлæстæ садзын æнæбæлас
рæтты.
Бауæргъæдти баййивад
Дыæрдон зайæгойтæ - æхгæд-мыггагон
зайæгойтæ, кæцытæн сæ дидинты сты
куыд фатæгтæ, афтæ дидинхаутæ дæр, ома
дыууæ генеративон оргæны дæр.
Зайæгой чырæгы агъуд (кæнæ: агъудæг,
цъарæ, агъуд, агъодæ) —
Бынкæнын, кæнæ хьуымбылкæнын
Аразæн фæлтæр
Иннæрдæмаикхуыз
Дæргъдымбылон сыфтæ, кæнæ овалон
сыфтæ
Халсар - зайгой, кæцыйæн йæ дыргъ-
тæ, уидагдыргътæ, хъæдындзæгтæ æмæ
сыфтæ бæззын хæрынæн.
Халсар зайæгойтæ - культурæйы кæнæ хъ-
æддаг зайгæ кæрдæг зайæгойтæ, кæцытæн
хæрынæн бæззынц сæ дзалв (сойдон)
хæйттæ.
Цæхæрадон, кæнæ: гæрæнгонд, дзæхæра -
абарстмæ гæсгæ чысыл зæххы хай, кæцы
фылдæрхатт нысангонд у халсартæ сад-
зынæн. Фæлæ ма дзы садзынц гагадыргъ-
тæ æмæ дыргъджын бæлæстæ.
Згьуыд, кæнæ æзгъуыд - хуымбыдыры
хуымхæнгæйæ, таугæйæ, кæрдгæйæ уагъд
кæнæ æвзæр бакуыст æнæтыд бынат.
Иунæгон æмдидин
Иухайон зайæгойтæ - æхгæдмыггагон
зайæгойты къæппхæнад, кæцытæн ис иу
мыггагхайон æвзар.
393

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Однодомные растения - растения, у
которых однополые цветки - мужские
(тычиночные) и женские (пестичные) —
находятся на одном и том же растении.
Одноклеточные растения - растения,
построенные из одной-единственной клетки.
К ним относятся одноклеточные
водоросли и одноклеточные грибы.
Однолетнее растение - растение, у
которого жизненный цикл продолжается от
прорастания семени до образования
собственных семян и отмирания, т. е. один
вегетационный период.
Однополые растения - растения с
цветками только одного пола - мужскими или
женскими.
Одревесневший стебель - отвердевший
стебель, который приобрел свойства
древесины.
Озеленение - совокупность работ,
связанных с созданием и использованием
растительных насаждений.
Озимая культура - форма однолетних
сельскохозяйственных зерновых,
жизненный цикл которых требует перезимовки
(от одного до нескольких месяцев) в
условиях пониженных температур.
Озимь - осенние посевы однолетних
злаков, прорастающих осенью и зимующих
под снегом.
Околоплодник - стенка плода семенных
растений, окружающая семена и которая
является основной частью плода.
Околоцветник - стерильная часть цветка,
защищающая более нежные тычинки и
пестики.
Окраска
Округлые корзинки
Округлые листья
Ольховая роща
Ольшаник, или Ольховник - заросли
ольхи, ольховый лес
Опавшие листья
Иухæдзарон (иуæрдои) зайæгойтæ - за-
йæгойтæ, кæцытæн ис иуæрдон дидинтæ
- нæлтæ (дидинхауджынтæ) æмæ сылтæ
(фатæгджынтæ) - вæййынц уыцы иу зай-
æгойыл.
Иучырæгон (еукирæгон) зайæгойтæ - зай-
æгойтæ, кæцытæ арæзт сты иу чырæгæй.
Уыдонмæ хауынц иучырæгон донзайтæ
æмæ иучырæгон зокъотæ.
Иуазон (еуанзон) зайæгойт - зайæгой, кæ-
цыйæн йæ царды рæстæг вæйыы æрмæст-
дæр мыггæгтæ билцъ рауадзынæй йæхи
мыггæгты равзæрдмя æмæ амæлынмæ,
ома иу рæзындзинады рæстæг.
Иуæрдон зайæгойтæ - йæ дидинтæ æр-
мæстдæр иу æрдон - нæлтæ кæнæ сылтæ
— кæмæн сты ахæм зайæгой.
Хъæдвыдгонд зæнг - хъæбæргонд зæнг,
кæцы райста хъæдвыды миниуджытæ.
Цъæхфæлыст, цъæхфæлыстад - æмдзы-
гуыр куыстытæ, кæцытæ бает сты зайæ-
гойты садзæнтя саразæн æмæ сæ пайда
кæнынæн.
Фæззыгæнд культурæ - иуазон хъæуу-
он хæдзарадон хоры зайæгойты формæ,
кæцытæн сæ царды уаг домы зымæгиуат
кæнын (иу мæйæ цалдæр мæймæ) ныллæг
темературæты уавæрты.
Фæззыгæнд - иуазон хъæмпхалты фæззы-
гон тауæнтæ, кæцытæ сзайынц фæззæджы
æмæ зымæгиуат кæнынц миты бын.
Мыггагварс - мыггагон зайæгойты ды-
ргъты къулварс, кæцы æрдымбыл кæны
мыггæгтыл æмæ кæцы у дыргъы сæйраг
хай.
Дидинварс, кæнæ разуатцор - дидины
сыгъдæг хай, кæцы хъахъхъæны тъæнтъ-
ихæгдæр дидинхауты æмæ фатæгты.
Ахуырст, кæнæ хуыз
Æмдымбыл тæсчъытæ
Æмдымбыл сыфтæ
Фæрвбын, фæрвбун
Фæрвбын, фæрвбун
Згъæллаг сыфтæ, кæнæ згъæлгæ сыфтæр,
æрхаугæ сыфтæ
394

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Опахало - соцветие извилина, у которого
оси расположены под прямым углом одна
к другой; встречается у пальм.
Оплодотворение - процесс слияния
половых клеток.
Опушение - пушок, волоски,
покрывающие стебель, листья растений.
Опушение бархатистое - опушение
листьев из коротких прямостоячих мягких
волосков.
Опушение войлочное - опушение,
обусловленное густыми, обычно перистыми
волосками.
Опушение мохнатое - опушение,
обусловленное извилистыми волосками.
Опушение реснитчатое - опушение,
обусловленное волосками, расположенными
по краю органа.
Опушение шелковистое - опушение,
обусловленное прямыми, тонкими,
прижатыми к поверхности волосками.
Опушение щетинистое - опушение,
обусловленное толстостенными, твёрдыми
волосками.
Опушенное растение
Опушенные листья
Опушка - край леса шириной до 150 м,
переходная полоса между лесом и смежным
типом растительности (лугом, болотом и
т.д.).
Опыление перекрестное
Опыление растений - этап полового
размножения семенных растений, процесс
переноса пыльцы с пыльника на рыльце
пестика (у покрытосеменных) или на
семяпочку (у голосеменных).
Органы растений - различают
вегетативные органы, которые поддерживают
жизнь растений, и генеративные
(репродуктивные) органы, приспособленные для
Дымгæдар, кæнæ егъаууадымсæг - гакъон
æмдидин, кæцыйæн йæ сæмæнтæ æвæрд
сты расткъуымонæй ныхæй ныхмæ; вæй-
йынц пальмæ бæлæстæн.
Уддзыдад, ккæ: удуагъд, уодуагьд, бауд-
дзыд, бауддзыдкæнынад, бауоддзудадæ,
уддзыд - æрдон чырæгты баиудзинады
процесс.
Пакъуыгонд - пакъуы, æрдутæ, кæцытæ
æмбæрзынц зайæгойты зæнгы æмæ сыф-
ты.
Хъуыдабæ пакъуыгонд - цыбыр раст-
лæууæг фæлмæн æрдутæй сыфты
пакъуыгонд.
Нымæтхуыз пакъуыгонд-бæзджын, фыл-
дæрхатт сис æрдутæй арæзт пакъуыгонд.
Хъуынджын пакъуыгонд - гакъон æр-
дутæй конд пакъуыгонд.
Æрфыгхау пакъуыгонд - зайæгойы
органы кæроны æвæрд æрдутæй конд
пакъуыгонд
Цыллæхуыз пакъуыгонд - раст, лыстæг,
уæлцъармæ æлхъывд æрдутæй конд
пакъуыгонд.
Хъисджын пакъуыгонд - пакъуыгонд
Пакъуыгонд зайæгой
Пакъуыгонд сыфтæр
Хъæдрæбын, кæнæ хуызмæ, хузмæ — 150
м фæтæн хъæды кæрон, хъæд æмæ æн-
дæр хуыз зæйæгойты уыгæрдæн, цъымара
æмæ а. д.) æхсæйнаг таг.
Дзуарса рыгдзыд
Рыгдзыд, кæнæ; ругдзæф, рыгуддзæф
ругдзуд сагъдзæф зайæгойты, барыгад,
барыг, барыгкæнынад — æрдон фылдæр-
кæныныды фæлтæр, дидирыг хæссын
рыгдонæй фатæг бырынкъаумæ (æхгæд-
мыггагонтæм) кæнæ мыггыгкъуыпамæ
(гæмæхмыггагонтæ)
Уæнг, оргæн - хицæн кæнынц рæзын-
дзинады уæнгтæ, кæцытæ æххуыс кæ-
нынц зайæгойты цардæн, æмæ гене-
ративон уæнгтæ, кæцытæ арæхст сты
395

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
размножения. К вегетативным органам
относятся корень, стебель, лист; к
генеративным - цветок, плод и семя.
Орех - плод некоторых растений
(преимущественно деревьев или кустарников), как
правило, со съедобным ядром и твердой
скорлупой.
Орех спелый
Орешка, орешек
Орешник, ореховая роща-лес, состоящий
в основном из дикого орешника.
Осинник, осиновая роща
Основание листа - нижняя часть
черешка листа, с помощью которой, последний
связан со стеблем
Особенность вида
Особь - отдельный живой организм;
индивид.
Осоковые - семейство однолетних
растений, к которому относятся осока, камыш
и миндаль.
Ость - тонкий заострённый отросток на
цветковой или колосковой чешуе.
Ось колоска - располагается на главной
оси сложного колоса.
Отава - трава, выросшая в тот же год на
месте скошенной.
Отвар - жидкость, насыщенная соком
того, что в ней варилось.
Отгиб венчика
Отгиб цветка
Отростки боковые на растениях
Отросток - новый побег растения,
отходящий от стебля или корня.
Оттянутые листья
Отходы ячменя, отбросы
Отцветание - заканчивание цветения
Очерёдное листорасположение,
последовательное - листья располагаются по
одному (в очередь) на каждый узел.
Очередные листья - листья
располагаются по одному (в очередь) на каждый узел.
фылдæркæнынадæн. Рæзындзинады
уæнгтæм хауынц уидаг, зæнг, сыф; ге-
ненративонтæ - дидинæг, дыргъ æмæ мы-
ггаг
Æхсæр - кæцыдæр зайæгойты дыргъ-
тæ (фылдæр бæлæстæ æмæ къутæртæ),
хæрынæн бæзгæ аппимæ æмæ фидар хъ-
узгимæ.
Лесерæ
Æхсæргонд, æхсæргæндæ
Æхсæрбын, кæнæ: сехсæрджын, æхсæр-
бун, æхсæргун, æхсæргин, æхсæрхъæд -
фылдæр æхсæр кæм зайы ахæм хъæд.
Ризæггæдбæласбын
Сыфы бындур, (кæнæ бындурæвæрд, бун-
дзарæ) - сыфы къахы бинаг хай, кæцыйы
фæрцы бает у зайæгойы зæнгимæ.
Хуызы хицæндзинад
Буархъæд, кæнæ индивид - хицæн удæгас
буар.
Дзалабинонтæ - иуазон зайæгойты би-
нонтæ, кæцытæм хауынц дзала, хъамыч
æмæ кæрдæф.
Сыг - дидины кæнæ æфсиры хæрвыл лы-
стæг цыргъгонд æмбайлаг.
Æфсиры сæмæн - бынат кæны вазыгджын
æфсиры сæйраг сæмæныл.
Таугæрдæг, зæритау - кæрдæг, кæцы сзади
хосгæрсты фæстæ уыцы-иу аз.
Цымгæ, донвых - тæнгъæд, кæцы, цы дзы
сфыхти, уый дзалвæй сты æфсис.
Дидинхуды счъилæг
Дидины счъилæг
Фарсонæмбайлæгтæ
Æмбайлаг, кæнæ: къабаз, сиук, къабозæ -
зяйæгойы ног тала, кæцы ацæуы зæнгæй
кæнæ уидагæй.
Ивæзт сыфтæ
Зру - хъæбæрхоры иууыл тутдæр хай
Дидинкалды кæрон
Радгай сыфтæрæвæрд - сыфтæ иугай (рад-
гай) æрбынат æвæрд алы æлхынцъагыл
дæр.
Радгай сыфтæ, кæнæ радгайæвæрд сыфтæ
- сыфтæ иугай (радгай) æрбынат кæнынц
алы æлхынцъагыл дæр.
396

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
л
Падалица, паданец - опавшие с дерева
плоды, листья.
Пазуха листа -угол, образованный листом
(черешком листа) и вышерасположенным
междоузлием стебля.
Пазушная почка - почка, образующаяся и
находящаяся в пазухе листа
Пазушное соцветие, боковое соцветие -
соцветие, образующееся в пазухе листа.
Пазушный цветок - цветок,
образующийся в пазухе листа.
Пальчатое жилкование листа
Пальчатолопастные листья
Пальчатолопастный лист
Пальчато-метелковое соцветие
Пальчато-надрезные листья
Пальчатосложный лист - сложный лист,
листочки которого веерообразно отходят
от верхушки черешка.
Пальчатые, или лапчатые листья - листья,
у которых все листовые пластинки
расходятся по радиусу от окончания корешка
подобно пальцам руки.
Папиллы, сосочки - невысокие и широкие
одноклеточные сосочковидные выросты.
Образуясь в большом количестве,
придают поверхности органа бархатистость.
Папоротниковидные растения - отдел
высших бессемянных растений.
Паразиты растения - растения, живущие
за счет своих собратьев.
Параллельное жилкование листа -
жилкование, при котором все жилки проходят
вдоль листовой пластинки и сходятся у ее
верхушки.
Парноперисторассечённый лист -
простой лист, рассеченная листовая
пластинка которого заканчивается двумя
супротивными сегментами.
Згъæлæггаг, кæнæ згъæлæнтæ, хауæг,
хауæггаг, хæдæзгъæягæ - бæласæй
æрхаугя дыргътæ, сыфтæ.
Сыфы тар - къуым, кæцы арæзт у сыфæй
(сыфы къахæй) æмæ уæлдæрлæууæг
зæнгы æлхынцъæгтыастæуæй.
Тарон къуыпа - къуыпа, кæцы сарæзы
æмæ лæууы сыфы тары.
Тарон æмдидин-æмдидин, кæцы равзæры
сыфы тары.
Тары дидин - дидин, кæцы равзæры сыфы
тары.
Сыфы æнгуылдзон тагтæуагъд
Æнгуылдзфаркон сыфтæ
Æнгуылдзонфаркджын сыф
Æнгуылдзон-боцкъогонд æмдидин
Æнгуылдзон-лыг сыфтæ
Æнгуылдзонвазыгджын сыф -
вазыгджын сыф, кæцыйæн йæ сыфгондтæ
дымæггондæй ацæуынц сыфкъахы
цъуппæй.
Æнгуылдзхуыз сыфтæ - сыфтæ, кæцытæн
сыфты цъарæгтæ ацæуынц уидаггонды
рæбынæй иууылдæр радиустыл къухы
æнгуылдзты хуызæн.
Фæдæгтæ - къаннæг æмæ фæтæн
иучырæгон фадæгхуызæн срæзæгтæ.
Бирæнымæцонæй равзаргæйæ уæнгты
уæлцъарæн дæттынц хъæдабæгонд хуыз.
Цилхуыз зайæгойтæ - уæлдæр
æнæмыггагон зайæгойты хайад.
Æввонгхор зайæгойтæ, кæнæ паразитон
зайæгойтæ — зайæгойтæ, кæцытæ зайынц
æндæр зайæгойты фæрцы.
Æмхаххон (параллелон) сыфы тагтæуагъд
- тагтæуагъд, кæцыйы тагтæ иууылдæр
цæуынц сыфы цъæрæгы дæргъмæ æмæ
сæмбырд вæййынц йæ цъуппыл.
Къæйттæсисгондкъæрт сыф - хуымæтæг
сыф, кæцыйæн йæ сыфы цъарæг фæвæййы
дыууæ ныхмææвæрд æрзылды хæйттæй
(сементтæй).
397

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Парноперистосложный лист -
сложный лист, рахис которого
заканчивается двумя супротивными листочками.
Парноперистые листья -
Парные листья
Пастбище - сельскохозяйственное угодье
с травянистой растительностью,
систематически используемое для выпаса
травоядных животных.
Пастбище крупного рогатого скота
Пастбищные растения
Пасынок - боковой побег растения
Патока
Пахучая трава
Пень - небольшая часть ствола дерева,
оставшаяся после его частичного
уничтожения и включающая в себя его корни.
Пенька - это волокно, получаемое из стеблей
технической конопли
Перекати-поле - травянистые растения,
произрастающие в степных районах,
которые оставляют после отмирания особые
образования, круглые, овальные и сухие,
состоящие из высохших частей и
катающиеся по ветру, в виде иногда довольно
больших шаров, рассеивая семена.
Перекрёстное опыление - перенос
пыльцы с тычинки одного цветка на рыльце
пестика другого цветка.
Перекрестные цветы
Перекрывающие листья
Перелесок - небольшой лесной участок,
отделённый от леса или других таких
участков поляной, лужайкой; небольшой
молодой лес, полоса земли с редкими
деревьями, соединяющая два леса.
Перистое жилкование листа -
жилкование, при котором в листовой пластинке
боковые жилки отходят от главной жилки
по всей ее длине и также, в свою очередь,
могут ветвиться.
Перистое рыльце - рыльце пестика,
имеющее вид перышка.
Къæйттæсисгондвазыгджын сыф -
вазыгджын сыф, кæцыйæн йæ рагъ
(рахис) фæвæййы дыууæ ныхмææвæрд
сыфгондтимæ.
Къæйттæсисгонд сыфтæ
Къæйттæ сыфтæ
Сæрвæт, кæнæ: хизæнуат, хизæн, хезнæ
- хъæууонхæдзарады зæххы хай кæрдæг
зайæгойтимæ, кæцыйæ æппыæдзух
пайда кæнынц кæрдæгхæрæг цæрæгойты
хизынæн.
Хъомхизæн, кæнæ гъонхезнæ
Сæрвæтон зайæгойтæ
нартхоры хъус
Мырæг
Тæфгæнаг кæрдæг
Бындзæфхад, кæнæ: бундзæфхад, бынгард,
бунгард, кьуындзих, къундзух - бæласы
зæнгы бинаг чысыл хай уидæгтимæ, кæцы
баззайы бæласы ралыгы фæстæ
Фастгæн, кæнæ асагæнæ - фæскъау, кæцы
исынц техкон гæны зæнгтæй.
Уаддзалх, кæнæ уаддзелх — быдыр рæтты
зайæг кæрдæг зайæгойтæ, кæцытæ
бахус уæвгæйæ ныууадзынц хицæн
арæзттæ, тымбыл, овалон æмæ хус,
арæзт сты зайæгойы хус хæйттæй æмæ
тулы дымгæмæ хатгæй-хатт фаг æстыр
къоригондтæй, мыггæгтæ пырхгæнгæйæ.
Дзуарсæ Рыгдзыд, дзиуарса баругæ
- дидинрыг хæссын иу дидинæгы
дидинхауæй иннæ дидинæгы фатæгы
бырынкъаумæ.
Дзуарсæ дидинтæ
Æмæмбæрст сыфтæ
æрдузгонд - чысыл хъæды хай, кæцы
хъæдæй æмæ иннæ хæйттæй хицæн у
æрдузæй; чысыл æрыгон хъæд, зæххы
тæлм стæмгай бæлæстимæ кæцы иу кæны
дыууæ стыр хъæды
Сыфы сисгонд тагтæуадзæн -
тагтæуадзæн, кæцыйы сыфы цъарæгы
фæрсон тагтæ цæуынц сæйраг тагæй йе
ппæт дæргъы æмæ сæхи рады сæ бон у
къабузтæ уадзын.
Сисгонд бырынкъау - фатæгы бырынкъау,
кæцыйæн йæ хуыз у сисгонд.
398

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Перистолопастные листья
Перисто-лопастные листья
Перисто-надрезанные листья
Перисто-раздельные листья
Перисторассеченный лист
Перистосложный лист
Перистые листья - листья, у которых
листовые пластинки расположены вдоль
основного черешка.
Перстонадрезные листья - листья,
которые напоминают перистые, но пластинки
у них не полностью разделены.
Пестик - часть цветка, образованная
одним либо несколькими сросшимися
плодолистиками.
Пестик подорожника
Пестик цветка кукурузы
Пестичные растения - то же, что растения
покрытосемянные.
Пестичный цветок - цветок однополого
(женского) растения, лишенный андроцея
и включающий только пестики.
Пильчатый край листа - лист, у которого
край листа с острыми косыми зубцами.
Пищевое растение
Пластинка листа - расширенная плоская
часть листа.
Плауновидные растения
«Плач» растений - выделение сока из
среза стебля или при его поранении.
Плёнчатый лист - сидячий неокрашенный
лист.
Плод - орган размножения
покрытосеменных растений, образующийся из
одного цветка и служащий для формирования,
защиты и распространения заключенных
в нем семян
Плод древесного растения
Плод дробный
Плод ложный, ложный плод
Плод с двойной оболочкой
Сисфаркджын сыф
Сисхуыз-фаркон сыфтæ
Сисхуыз-лыггонд сыфтæ
Сисхуыз-хицæнгонд сыфтæ
Сисхуызкъæртгонд сыфтæ
Сисвазыгджын сыф
Сисхуыз сыфтæ - сыфтæ, кæцытæн сæ
сыфты цъарæгтæ æвæрд сты сæйраг
сыфкъахы дæргъмæ.
Æнгуылдзонлыг сыфтæ - сыфтæ, кæцытæ
сты сисгондты хуызæн, фæлæ сæ цъарæгтæ
æххæст хицæн не сты.
Фатæг, кæнæ: къæбила, æлхойнæ,
галгæндтæ, галеле, талеле, хъæлнагъ,
хъæлнæгъ - дидины хай, кæцы арæзт иу
кæнæ цалдæр ныхæст дыргъсыфтимæ.
Галеле, кæнæ галгæндтæ
Къæбила, кæнæ кьæбеллаг
Фатæгджын зайæгойтæ -
æмбæрзтмыггагон зайæгойтæ цы сты,
уыдон дæр адон.
Фатæгдидин, кæнæ сылдидин - иуæрдон
(сыл) зайæгойы дидин, кæцы цух у
андроцейæ æмæ йæм сты æрмæстдæр
фатæгтæ.
Сыфы хырхгондкæрон - сыф, кæцыйæн
йæ кæрон у цыргъ зылын дæндаггондтæ.
Хæринаг зайæгой, хойраджы зайæгой
Сыфы цъарæг - сыфы фæтæндæр
тъæпæндæр хай.
Быркæрдæгхуыз зайæгойтæ
Зайæгойты «куыд» - зайæгойты
лыггондæй кæнæ йæ фæцæф уæвгæйæ
дзалв уадзын.
Тæнцъарæг сыф - æнæсыфкъах (бадæг)
æнæахуырст сыф
Дыргъ, кæнæ: рæзæ, рæзæ, халсар,
гуырдз - æмбæрстмыггагон зайæгойты
фылдæркæнынады уæнг (хай), кæцы
равзæры иу дидинæй æмæ аразы,
хъахъæны æмя пырх кæны цы мыггæгтæ
йæм ис, уыдон.
Дыргъ, рæзæ
Хæйттæгонд дыргъ
Мæнгдыргъ
Дыцъар дыргъ
399

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Плод толстокожий
Плод травянистого растения
Плод ягодовидный
Плод-коробочка - лопающийся или
растрескивающийся плод, состоящий из
двух и более плодолистиков, которые при
созревании разделяются (раскрываются),
чтобы освободить скопившиеся в них
семена.
Плод-костянка - мясистый плод растений
с твёрдой деревянистой косточкой и
сочным (слива, вишня) или сухим (миндаль)
и волокнистым (кокосовая пальма)
наружным слоем.
Плод-крылатка - здесь: разновидность
плода (у клена), семянка с кожистым
сухим околоплодником, имеющим плоский
волокнистый крыловидный вырост.
Форма крылатки позволяет ветру переносить
семя на далёкое от растения расстояние.
Плод-листовка - простой монокарпный
сухой многосемянный плод,
вскрывающийся по брюшному шву.
Плодовое дерево
Плодовое тело гриба
Плодовые косточковые культуры
Плодолистик - орган в цветке
покрытосеменных растений, на котором
развиваются семезачатки (семяпочки).
Плодоножка - ножка плода, связывающая
его со стеблем побега, образуется из
цветоножки, обычно опадает вместе с плодом
при его созревании.
Плод-семянка - сухой односемянный
плод с относительно тонким кожистым
околоплодником, легко отделяющимся от
семени.
Плод-стручок
Плоды многосемянные
Плоды односемянные
Плоды сочные
Плоды сухие
Плод-ягода
Плоские листья
Плотная крона
Плотные листья
Ставдцъар дыргъ
Рæзæ, дыргъ
Гага, гагадыргъ
Чырвазæг дыргъ, кæнæ: къоптонд,
къоппсег - дыууæ æмæ фылдæр
дырггъсыфтæй арæзт скъуыйгæ кæнæ
фæстытæ кæнгæ дыргъ, кæцы сцæттæ
уæвгæйæ фæдих (райгом) вæййы, цæмæй
суæгъд кæна цы мыггæгтæ йæм ис уыдон.
Аппæгдыргъ, кæнæ: аппæгрæзæ, стæггъæд
- зайæгойты нарст дыргъ, кæцыйæн ис
хъæдвыд апп æмæ дзалвджын (сылауи,
бал) кæнæ хус (кæрдæф) æмæ тагджын
(пальмæ) æддаг сывæлдæгимæ.
Базырæгдыргъ, кæнæ: базырæг, базырой
- ам: дыргъы хуыз (тæгæрæн), хус,
цармгонд мыггагварс кæмæн ис ахæм
аппхæд, æмæ кæцыйæн ис тæбæкк тагтæ
базыргонд срæзæг. Базырæгы формæйы
фæрцы дымгæйæн йæ бон у мыггаг
хæссын дард бынæттæм.
Сыфдыргъ - хуымæтæг хус бирæ мыггагон
иуазондыргъ, кæцы гом кæны гуыбыны
хуыдыл.
Дыргъбæлас
Зокъойы дыргъбуар
Аппæгдыргъджын культурæтæ
Дыргъсыфæг - æмбæрзтмыггагон зайæгой
дидины хай, кæцыйыл равзæрынц
мыггагкъуыпатæ.
Дыргъкъах - дыргъы къах, кæцы йæ бятты
талайы зæнгимæ, сарæзы дидинкъахæй,
фылдæр рахауы йæ дыргъимæ сцæттæ
уæвгæйæ
Мыггагдыргь — хус иу мыггагон
дыпргъ абаргæйæ тæнæг цармгонд
мыггагварсимæ, кæцы æнцонæй хицæн
кæны мыггагæй.
Кæрддзæмджын дыргъ
Бирæмыггагон дыргътæ
Иумыггагон дыргътæ
Дзалвджын дыргътæ
Хус дыргътæ
Гагадыргъ, рæзæ
Тъæпæн сыфтæ
Æнгом бæласæр, мæстæг бæлæсæр
Æнгом сыфтæ, мæстæг сыфтæ
400

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Плотоядные (насекомоядные, хищные)
растения - это растения, которые
получают питательные вещества для своей
жизнедеятельности не только из почвы, но и
из живых существ, в основном из
насекомых.
Побег - сложный орган, состоящий из
стебля, листьев, почек образовавшийся в
течение одного лета.
Побег боковой - побег, появившийся из
боковой пазушной почки, за счёт которого
происходит ветвление стебля.
Побег вегетативный - побег, несущий
листья и почки.
Побег генеративный - побег, несущий
репродуктивные органы - цветки, затем
плоды и семена.
Побег главный - побег, развившийся из
почки зародыша семени.
Побег подземный - побег, находящийся
ниже поверхности земли; они могут быть
нескольких видов: корневище, луковица и
клубень.
Побег удлинённый - побег, с
удлинёнными междоузлиями.
Побег укороченный - побег, с
укороченными междоузлиями.
Побег хвойного дерева
Побег цветоносный - побег, несущий
репродуктивные органы: цветки, плоды и
семена.
Побеги вьющиеся - побеги, способные
обвиваться вокруг других растений или
каких-либо опор.
Побеги лазающие (цепляющиеся) -
побеги, имеющие приспособления (усики,
присоски, крючки и т.д.) для удержания на
опорах или на других растениях.
Побеги мясистые - побеги, выполняют во-
дозапасающую и ассимиляционную
функции.
Побеги ползучие - побеги, похожие на
стелющиеся, но в отличие от них
укореняются с помощью придаточных корней.
Фыдхор зайæгойтæ (саскхортæ,
тугдзыхтæ) - зайæгойтæ, кæцытæ
хæрынæн буаргъæдтæ сæ царды архайдæн
исынц æрмæст мæрæй нæ, фæлæ удæгас
уæвæгтæй, фылдæр сасктæй.
Тала, кæнæ: билцъ, белцъæ, тауæ, бирцъæ,
бенцъу, билцъæ, хих, хех, билцъ, тау -
вазыгджын орган (уæнг), кæцы арæст у
зæнгæй, сыфтæй, къуыпатæй, кæцытя
равзæрынц иу азы (сæрды) бæрц.
Фарсон тала - тала, кæцы фæзыны фарсы
тарон къуыпайæ, æмæ уый фæрцы зæнг
кæны къалиуджын.
Рæзынады тала -тала, кæцы хæссы сыфты
æмя къуыпаты.
Генеративон тала - тала, кæцы хæссы
фылдæркæнынады уæнгтæ - дидинтæ,
уый фæстæ дыргътæ æмæ мыггæгтæ.
Сæйраг тала -тала, кæцы рацыди мыггагы
равзæрæггагы къуыпайæ.
Дæлзæхх тала - тала, кæцы ис зæххы
уæлцъарæй бындæр; уый вæйыы цалдæр
хуызы, бынзæнг, хъæдындзæг æмæ
хъуымбыл.
Даргъгонд тала - тала, кæцыйæн
æлхынцъæгтыастæу у даргъгонд
Цыбыргонд тала - тала, кæцыйæн
æлхынцъæгтыастæу у цыбыргонд
Къозæ
Дидинхæсс тала - тала, кæцыйыл
вæййынц фылдæркæнынады уæнгтæ:
дидинтæ, дыргътæ æмæ мыггæгтæ.
Тыхсæг талатæ - талатæ, кæцытæн сæ бон
у æндæд зайæгойты алыварс æмæ искæцы
быцæутыл тыхсын.
Хилæг талатæ - талатæ, кæцытæн ис
быцæутыл æмæ иннæ зайæгойтыл
ныффидар уой ахæм гæрзæгтæ (сыгтæ,
æсцъирæгтæ, къæпсыртæ æмæ а. д.)
Нарст талатæ - талатæ, кæцытæ æххæст
кæнынц донфæстиуат æмæ ассимиляцион
архайдтæ.
Бырæг талатæ - талатæ, кæцытæ сты
зæххæмвæз талаты хуыз, фæлæ уыдонæй
уæлдай уидагуадзынц уæлæмхасæн
уидæгты æххуысæй
401

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Побеги приподнимающиеся - побеги,
сначала растущие в горизонтальном, а затем
вертикальном направлении.
Побеги прямостоячие - побеги, с
растущим вертикально вверх стеблем.
Побеги стелющиеся - побеги, растущие
более или менее горизонтально
Побеги укоренившие, отводки - побеги,
укоренившиеся, не отделенные от
питающего их материнского растения.
Побеги цепляющиейся - побеги, прикре-
пляющиейся к опоре с помощью усиков и
придаточных корней.
Повисшие ветки
Погруженные в воду листья
Подвой - растение, на которое прививают
часть (черенок, почку и т. п.) другого
растения - привоя.
Подлесок - группа растений в лесу,
произрастающих в тени деревьев.
Подрост - молодое поколение леса.
Поздносозревающие плоды
Покрытие дерева
Покрытосеменные растения - группа
высших цветковых растений, у которых
семяпочка скрывается в завязи.
Пол у растений
Ползучий стебель - стебель, который
стелется по поверхности почвы и
укореняется с помощью придаточных корней.
Поликарпики (от поли... и греч. кагроз -
плод) - многолетние цветковые растения.
Полукустарник - многолетнее растение
с древесными нижними и травянистыми
верхними частями.
Полый стебель - стебель, внутри которого
в результате разрушения сердцевины
образуется полость
Померанец - плод цитрусовых.
Поникающие листья - склоняющиеся,
опускающиеся, пригибающиеся, вялые
листья.
Уæлæмæсхæцгæ талатæ - талатæ, кæцытæ
фыццаг зайынц зæххæмвæз, уый фæстæ та
хъенонæй (вертикалонæй).
Растлæууæг талатæ - талатæ, кæцытæн сæ
зæнг зайы уæлæмæ хъенæй (вертикалонæй)
Зæххæмвæз талатæ - талатæ, кæцытæ
зайынц тынгдæр-къаддæр зæххæмвæз.
Уидагуадзæгталатæ-талатæ, кæцытæ кæй
фæрцы рæзынц, уыцы мадæлон зайæгойæ
æнæахицæн уæвгæйæ, ауадзынц уидæгтæ.
Хæцгæ талатæ - æнцойыл, кæнæ быцæуыл
сыгты æмæ уæлæмхасæн уидæгты фæрцы
чи ныффидар вæййы ахæм талатæ.
Зæбул къалиутæ, дзедзыкка кьалиутæ
Доны ныгъуылд сыфтæ, дæлдон сыфтæ
Æфтауæг, кæнæ: æфтауон, нихасæн
бæласæ - зайæгой, кæцыйыл æфтауынц
иннæ зайæгойы иу хай (лыггаг, къуыппа
æмæ а.д.) - æфтауинаг, æфтаугæ.
Хъæдбынвæлтæр - хъæды зайæгойты
къорд, кæцытæ зайынц бæлæсты аууон.
Талахъæд - хъæды æрыгон фæлтæр.
Æрæгмæцæттæгæнæг дыргътæ
Бæласы фæлыст
Æмбæрстмыггаг зайæгойтæ - уæлдæр
дидинджын зайæгойты къорд, кæцытæн
сæ мыггагкхуыпа æмбæхст у æлхийнæгы.
Æрд
Бырæг зæнг - зæнг, кæцы рæзы мæры
уæлцъары æмвæз æмæ уидагфидар кæны
уæлæмхасæн уидæгты æххуыссæй.
Поликарпиктæ - бирæзон дидинæгджын
зайæгойтæ.
Къудзи, кæнæ: цъыхыры, кьутæргонд -
бинаг хъæдвыд æмæ уæллаг кæрдæггонд
хæйттимæ бирæазон зайæгой.
Тутт зæнг - зæнг, кæцыйы астæуапп
ныппырх уæвгæйæ мидæгæй сæвзæры
афтид бынат.
Померанец - цитрусты дыргътæ
Зæбул сыфтæ - къул, тасындзæг гуыбыр,
лæмæгъ сыфтæ
402

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Популяция (от лат. рорЫаПо - население)
- это совокупность организмов одного
вида, длительное время обитающих на
одной территории и частично или
полностью изолированных от особей других
таких же групп.
Поросль - молодые побеги растений от
корней, пней или из семян
Початок - колосовидное соцветие
растений с утолщенной осью, на которой
расположены цветки или плоды.
Початок кукурузы в период молоч-
но-восковой спелости
Почка - зачаточный, еще не
развернувшийся побег, на верхушке которого
находится конус нарастания.
Почка верхушечная - почка, образуемая у
растения на конце побега.
Почка пазушная - почка, образуемая у
растения в пазухе листа.
Почка придаточная - почка,
образующаяся на любой части растения, кроме пазухи
листа..
Почки цветочные - почки, из которых
развиваются цветки
Почкование - тип бесполого или
вегетативного размножения растений, при
котором дочерние особи формируются из
выростов тела материнского организма
(почек).
Почковидные листья
Прививка
Привой - часть растения (черенок, почка,
часть корня и т. п.), которую прививают к
другому растению
Придаточные корешки
Прикорневая розетка
Прикорневые листья - листья
образующие прикорневую розетку.
Популяци - иу хуызы организмты
æмдзыгуыр, кæцытæ дæргъвæтин рæстæг
цæрынц иу банаты æмæ иу хайæ кæнæ
бынтондæр хицæнгод уыцы къордхуыз
иннæ буаргъæдтæй.
Талауад, кæнæ: пыхсæг, тау, тауæ,
гъæдцъух - уидæгтæй, бындзæфхадтæй
кæнæ мыггæгтæй цыд зайæгойты æрыгон
талатæ.
Æфсирæг, кæнæ: æфсерæг, сæр,
æфсирæмдидидин - зайæгойты
æфсирхуыз æмдидин ставд сæмæнимæ,
кæцыйыл æвæрд вæййынц дидинæгтæ
æмæ дыргътæ.
Хъуыдыды, кæнæ хьудуди
Къуыпа, кæнæ: къупа, къуыбар, къуыбыр,
къомбох, белцъсе, бирцъæ, бирцъæ, къобох,
дзæгæрæг - æвзарон, æнæрайгом тала,
кæцыйы цъуппыл (кæроныл) ис рæзæг
конус.
Цъуппон къуыпа - къуыпа, кæцы равзяры
зайæгойæн й талайы кæрон.
Тарон къуыпа - къуыпа, кæцы равзæры
зайæгойæн йæ сыфы тары.
Уæлæмхасæн къуыпа - къуыпа, кæцы
равзæры зайæгойы æрмæст сыфы тарæй
фæстæ алы хайыл дæр.
Дидин къуыпатæ - къуыпатæ, кæцытæй
равзæрынц дидинтæ.
Къуыпаæфтауын - зайæгойты æнææрдон
кæнæ рæзындзинады бирæкæнынад,
кæцыйы кæстæр буархъæдтæ равзæрынц
мадæлон буары срæзæгтæй (къуыпатæ).
Уыргхуыз сыфтæ
Дзуарсæ, æфтауын
Æфтауæн, æфтаугæ - зайæгойы хай
(лыггæгтæ, къуыпа, уидæгты хай), кæцыйы
дзуарсæ скæнынц иннæ зайæгоимæ.
Уæлæмхасæн уидæгтæ
Уидагрæбын пакагонд
Уидагрæбын сыфтæ - сыфтæ,
кæцытя аразынц уидагрæбын
пакагондсæрысыфтæ.
403

Зайæгойты нæмтты ирон уырыссаг дзырдуат
Прилистник - листообразный отросток,
помещающийся у основания листа.
Присоска - устройство или орган,
служащий для прикрепления к твёрдым
поверхностям.
Присоскоподобные корни
Прицветник - обычно видоизменённый
лист, в пазухе которого располагается
цветок или соцветие.
Проводящая ткань, проводящая система
- вид тканей растения, служащих для
передвижения растворённых питательных
веществ по растению.
Продолговато-ланцетные листья
Продолговато-эллипсоидные листья
Продолговато-яйцевидные листья
Продолговатые плоды
Прозрачная оболочка
Пролесок - узкая дорога в лесу; просека.
Прополис, пчелиный клей, уза — тёмное
смолистое вещество, вырабатываемое
пчёлами для замазывания щелей в улье.
Проросток - растение, находящееся в
период с момента прорастания семени до
момента развёртывания листа главного
побега.
Просека - узкая полоса, прорубаемая в
лесу с целью обозначения границ лесных
кварталов
Простые листья - состоит из
единственной листовой пластинки и одного
черешка.
Просяная, пшенная крупа.
Прут - тонкая отломанная или срезанная
ветка без листьев
Прямой стебель
Прямостоячий стебель - стебель,
растущий вверх перпендикулярно к
поверхности земли.
Пучок - множество чего-нибудь,
расходящегося из одной точки, источника; пучок
ветвей, пучок цветов.
Пушок - мягкие и нежные волоски на
листьях и соцветиях растений.
Пшено
Дæлсыф, дæлсифæ - сыфхуыз æмбайлаг,
кæцы бынатæвæрд у сыфы рæбын.
Æсцъирæг, кæнæ: цъирæг, фæхæцæг,
æрфæдæг - арæзт кæнæ уæнг (орган),
кæцыйы хæс у хъæбæр уæлцъæртыл
ныффидар вæййын.
Æсцъирæгхуыз уидæгтæ
Дидинраз, дидинразсыф - фылдæр
хуызивд сыф, кæцыйы тары бынат кæны
дидин кæнæ æмдидин.
Уадзæн уæфтæг, уадзæн системæ -
зайæгойы уæфты хуыз, кæцыйы фæрцы
тадгонд хæринаг буаргъæдтæ цæуынц
зайæгойыл.
Дæргъæц-ланцетон сыфтæ
Дæргъæц-элипсон сыфтæ.
Дæргъæц-аикхуыз сыфтæ
Дæргъæццон дыргътæ, дæргъæг
Рухсуадзæг цъар
Цагъдæрдуз - хъæды нарæг фæндаг.
Мыдæндадзæн - тар писигонд буаргъæд,
кæцыйы аразынц мыдыбындзытæ
мыдчыгъæдты хуынчъыты сæрдынæн.
Æвзæрстаг -йæ мыггагы равзæрдæй
сæйраг талайы сыф рауадзынмæ рæстæг
зайæгой
Арæнвæд, цагъдæрдозæ — нарæг тæлм,
кæцы айгæрст у хъæды хъæды кварталты
арæнты бæрæг кæнынæн.
Хуымæтæг сыфтæ - арæзт у иунæг сыфы
цъарæгæй æмæ иу сыфы къахæй.
Фагæ
Уис, кæнæ: уес, ес, уесгъæдæ, есгьæдæ
- лыстæг саст кæнæ лыг къалиу æнæ
сыфтæй.
Æмраст зæнг, раст зæнг
Растлæууæг зæнг - зæнг кæцы зайы
уæлæмæ хъенонæй (вертикалонæй) зæххы
уæлцъармæ.
Бындзыг, бæндзуг - цыдæртæ бирæйæ,
кæцытæ иу бынатæй цæуынцфæйнæрдæм;
къалиуты бындзыг, дидинты бындзыг
Пакъуы - фæлмæн æмæ фæлмас æрдутæ
зайæгойты сыфтыл æмæ æмдидинтыл.
Фагæ, елцекк
404

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Пыльник - часть тычинки цветка,
содержащая пыльцу и расположенная на
тычиночной нити.
Пыльца растений - мужские половые
клетки растения, находящихся в
тычинках, и оплодотворяющие растение при
попадании на рыльце пестика.
Пыльцевход - канал на верхушке
семязачатка.
Пыльценос - растение, дающее пчелам
только пыльцу.
Рыгдон, кæнæ: динрыгдон, ругдонсе -
дидинхауы хай, кæцыйы ис дидинрыг
æмæ æвæрд у дидинхауы æндахкъах.
Дидинрыг, кæнæ: динрыг, сагъсе, ругсе,
рыг - зайæгойы нæл æрдон чырæгтæ,
кæцытæ вæййынц дидинхаутыл æмæ йæ
уддзыд кæнынц фатæгы бырынкъауыл
бахаугæйæ.
Рыгдзон, кæнæ рыгдзæуæн -
мыггагкъуыпайы кæрон хæтæл.
Рыгхæсс, кæнæ рыгхæссæг - зайæгой,
кæцы дæтты мыдыбындзытæн æрмæст
дидинрыг.
405

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
р
Разветвленные ветки - расходящийся в
разные стороны, идущий в разных
направлениях ветки.
Разветвленные усики - расходящийся в
разные стороны, идущий в разных
направлениях усики.
Разветвленный стебель - стæбель,
имеющий много ветвей
Раздельнополые растения - растения,
обладающий раздельнополостью.
Раздельный лист - лист, если надрезы
превышают половину пластинки, но не
доходят до средней жилки или основания
листа.
Разнотравные степи - наиболее
красочные и богатые по видовому составу
степи.
Разрежённый лес
Раскидистая крона
Раскидистые растения - растения с
широко расставленными ветвями (о дереве).
Растение - организм, питающийся
неорганическими веществами воздуха и почвы и
способный создавать из них органические
вещества.
Растениеводство - отрасль сельского
хозяйства, занимающаяся возделыванием
культурных растений.
Растения амфибии, или земноводные
растения - растения, живущие обыкновенно
в воде и снабженные плавающими или
подводными листьями, но обладающие
также способностью жить и на суше.
Растения засорители - растения одной
культуры на поле другой.
Растения космополиты - растения,
встречающиеся почти по всей земле.
Пырхгонд къалиутæ, пырхгонд къабузтæ
-фæйнæрдæм цæуæг къалиутæ, къабузтæ.
Пырхгонд сыгтæ - фæйнæрдæм цæуæг
сыгтæ.
Къалиуджынзæнг, къабузджын зæнг -
бирæ къалиутæ кæмæн ис, ахæм зæнг.
Хицæнæрдонтæ - зайæгойтæ кæцытæм ис
хицæнæрдондзинад.
Дихгонд сыф - сыфтæ, кæцытæн лыгтæ
сты цъарæгы æрдæгæй фылдæр, фæлæ нæ
хæццæ кæнынц астæуккаг тагтæм кæнæ
сыфы бынмæ.
Алыхуызон кæрдæгджын быдыртæ - æп-
пæты рæсугъддæр æмæ кæрдæгы хуызтæй
хъæздыгдæр быдыртæ.
Тæнæггонд хъæд
Айтыгъд бæлассæр, фæйнæрдæм тыгъд
бæласæр
Фæйнæрдæм тыгъд зайæгойтæ - фæй-
нæрдæм æвæрд къалиуджын зайæгойтæ.
Зайæгой, кæнæ: зайæгхалæ, рæзæндæг -
буархъæд (организм), кæцы цæры нæор-
ганикон буаргъæдтæ уæлдæф æмæ мæры
фæрцы æмæ йæ бон у уыдонæй органикой
буагъæдтæ кæнын.
Зайæгойкæнынад - хъæууон хæдзарады
хай, кæцы архайы культурой зайæгойты
зæххы куыст кæнын.
Донзæххцæрæг зайæгойтæ - зайæгойтæ,
кæцытæ фылдæр цæрынц доны æмæ сын
ис ленкæнæг кæнæ дæлдон сыфтæ, фæля
сæ бон цæрын у сурзæххыл.
Хæмпæлгæнæг зайæгойтæ - иу куль-
турæйы зайæгойтæ иннæ культурæйы
хуымбыдыры.
Космополитон зайæгойтæ - дуней алыран
дæр фембæлæн кæуыл ис ахæм зайæгой-
тæ.
406

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Растения реликты - это организмы,
сохранившиеся на определенных
территориях с древности, несмотря на изменение
условий существования.
Растения экзоты - растения, ввезенные из
стран с климатом, резко отличным от
климата страны, в которую они ввезены.
Растения эндемики - растение,
свойственное только для данной местности и
занимает здесь большую площадь
Растения-паразиты - растения, полностью
или частично живущие за счёт
питательных веществ живых организмов.
Растительное масло - продукт,
извлекаемый из растительного сырья
Растительность - совокупность фитоце-
нозов определённой территории или всей
земли в целом.
Растительный мир
Рахис (от греч. гЬасЫз - хребет) -
главная ось (центральная жилка с черешком)
сложного листа.
Рахис колоса - главная ось сложного
колоса злаков
Рахис побега - главная ось цветоносного
побега растений.
Ребристый ствол
Редкие растения
Редкий лес
Редуцированные листья - уменьшенные
в размерах или упрощенные в строении
листья
Репродуктивные органы (от лат. ге
повторение и ргоАисо создаю) - органы
воспроизведения, органы растений,
выполняющие функции размножения.
Розетка растения - группа листьев,
скученно расположенных на укороченном,
лишь немного возвышающемся над
землёй вертикальном побеге.
Розеточное листорасположение - листья,
расположенные в розетке - все листья
находятся на одной высоте и расположены
по кругу.
Реликтон зайæгойтæ - организмтæ (бу-
архъæдтæ), кæцытæ баззадысты бæрæг
бынæтты рагон замантæй, цæрыны
уавæртæ ивдгондмæ нæкæсгæйæ.
Экзотон зайæгойтæ - æндæр бæстæтæй
ласт зайæгойтæ, кæцыты боныхъæд
(климат) цæхгæр хицæн кæны цы бæстæмæ йæ
æрбаластой, уый климæтæй.
Эндемикон зайæгойтæ - зайæгой, кæцы
зайы æрмæстдæр ацы бынаты æмæ ахсы
ам бирæ фæзуат.
Æввонгхор зайæгойтæ, паразитон зай-
æгойтæ - зайæгойтæ кæцытæ цæрынц
иууылдæр кæнæ хайæ уды гас организмты
ахадæн буаргъæдты фæрцы.
Зети, зайæгойты сой - зайæгойты хомагæй
ист продукт.
Зайæгойтæ, зайæгхаятæ - бæрæг бынаты
кæнæ æппæт зæххы æнæхъæнæй фитоце-
нозты (зайæгойты) æмдзыгуыр.
Зайæгойты дуне, уæлтæг
Сыфырагъ - вазыгджын сыфы сæйраг
сæмæн (астæуккаг таг сыфкъахимæ)
Æфсирырагъ - хъæмпхалы вазыгджын
æфсиры сæйраг сæмæн
Талайырагъ - зайæгойты дидинхæссæг та-
лайы сæйраг сæмæн
Фæрскджын зæнг
Стæм зайæгойтæ
Тæнæг хъæд
Фæивдгонд сыфтæ - сыфтæ, кæцытæ сæ
бæрцæй фæкъаддæр кæнæ арæзтæй фæ-
хуымæтæдæр сты.
Фылдæркæнынады уæнгтæ - сног кæны-
ны уæнгтæ (оргæнтæ), зайæгойы уæнгтæ,
кæцытæ æххæст кæнынц бирæкæнынады
архайд.
Пакасыфтæр зайæгой, кæнæ зайæгойты
тъафгъос, сифгъос - сыфты къорд, кæ-
цытæ къуындæгæй æвæрд сты цыбыр,
зæххæй гыццыл уæлдæр вертикалон та-
лайыл.
Пакагонд сыфтæрæвæрд - пакæвæрд
сыфтæ - иууылдæр сыфтæ лæууынц иу
бæрзæндыл æмæ иу зиллакыл.
407

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Росток - стебель растения в самом
начале его развития из семени, корневища,
клубня, луковицы, картофель, репа дают в
совершенной темноте подвалов длинные
ростки.
Рыльце - верхняя часть пестика
цветковых растений. Его основной функцией
является улавливание и обеспечение
прорастания пыльцы.
Билцъ, кæнæ: æвзар, бенцъу, æвзурд,
æвзурæг, бирцъ, бирцъæ, тау, тауæ, бел-
цъæ, равзарæггаг.
Бырынкъау, кæнæ: биринкъау, боцкъо, бы-
рынкъæг - дидин зайæгойты фатæгы уæл-
лаг хай. Йæ сæйраг архайд у рых ахсын
æмæ фадат дæттын разайынæн.
408

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
с
Саблевидные листья - листья с линейной
или узколанцетной листовой пластинкой,
изогнутый в одну сторону.
Сад - территория с посаженными
человеком плодовыми деревьями и
кустарниками.
Саженцы - молодые, одно или двулетние
растения, предназначенные для посадки и
выращенные в питомниках.
Самоопыление - опыление, при котором
на рыльце пестика попадает пыльца
тычинок того же самого цветка.
Самоплодные растения - растения
образующие при самоопылении
жизнеспособные семена
Светолюбивые растения - растения
открытых мест, не выносящие длительного
затенения.
Семейство бобовые
Семейство губоцветных
Семейство злаков
Семейство зонтичные
Семейство крестоцветных
Семейство лилейных
Семейство миртовые
Семейство первоцветных
Семейство растений - систематическая
категория, которая объединяет близкие
роды, имеющие общее происхождение.
Семейство рутовых
Семейство сложноцветных
Семена - зерна, предназначенные для
посева; части растений (плоды, клубни,
луковицы), предназначенные для посева.
Семенные растения - высшие растения,
образующие семена.
Семечковые плоды - плоды покрытые
тонкой кожицей, под кожицей находится
мякоть внешняя и внутренняя.
Æхсаргардхуыз сыфтæ - иуырдæм къ-
æдзгонд, хаххон кæнæ нарæгсасаригонд
сыфы цъарæгиæ сыф.
Дыргьдон, кæнæ: рæзæдон, дзæхæра,
цæхæрадон, зæна - адæймагы сагъд ды-
рдæлæсты æмæ къутæрты бынат.
Садзæнтæ, кæнæ: тала, гъæдаг, таиуаг -
æрыгон, иу кæнæ дыууæазон зайæгойтæ,
кæцытæ нысангонд сты таладоны сад-
зынæн æмæ рæзынæн.
Хæдрыгдзыд, хæдбарыг - иу дидинæгы
рыгдзынд, кæцыйы фатæг бырынкъауыл
бахауынц дидинхауы рыгтæ.
Хæдбарыгдыргъ зайæгойтæ - зайæгой-
тæ, кæцытæ хæдрыгдзыдæй аразынц
цардфæразон мыггæгтæ.
Рухсуарзаг зайæгойтæ, хуруарзаг зайæгой-
тæ — дæргъвæтин аууон нæ быхсæг тыгъд
бынæтты зайæгойтæ
Хъæдуры бинонтæ
Былдидинон
Хъæмхалы бинонтæ
Аууондар бинонтæ
Дзуарсæдидин бинонтæ
Кæркусæгы бинонтæ
Бинонтæ
Стъополайы бинотæ
Зайæгойы бинонтæ - систематикой фæл-
тæр, кæцы иу кæны иу равзæрд кæмæн ис
ахæм хæстæг мыггæгты
Рутæйы бинонтæ
Вазыгджындидинты бинонтæ
Тауинаг, кянæ: мыггаг, муггаг—нæмгуытæ,
кæцыты нысан у тауынмæ; зайæгойты
тауинаг хæйттæ (дыргътæ, хъуымбылтæ, хъ-
æдындзæгтæ).
Мыггагджын зайæгойтæ - мыггаг æвзарæг
уæлдæр зайæгойтæ.
Мыггагджын дыргътæ — тæнæг цъарæй
æмбæрзт дыргътæ, цъары бын ис æддаг
æмæ мидæггаг фæлмæнтæ.
409

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Семя растения - орган семенных
растений, выполняющий функции их
воспроизведения, расселения и переживания
неблагоприятных условий.
Семядоля - внутренний участок
семени - долька, вмещающая в себе зародыш
листьев.
Семязачаток, или семяпочка -
образование у семенных растений, из которого
развивается семя.
Семянка - односемянный невскрываю-
щийся плод с кожистым околоплодником,
не срастающимся с кожурой семени.
Сенильные растения - растения в
старческом состоянии, переставшие цвести и
плодоносить.
Сено - высушенные стебли и листья
травянистых растений, скошенных в зелёном
виде.
Сердцевидные листья - яйцевидные
листья с заостренной верхушкой и
сердцевидным основанием.
Сердцевина плода - внутренняя,
прикрытая оболочкой или внешним слоем часть
плода, семени.
Сердцевина стебля - средняя, рыхлая
часть стебля, ствола или корня растения.
Сердцевинные лучи - лучи, идущие от
сердцевины к периферии древесины, по
которым расходятся питательные
вещества по всей толще ствола.
Сережки - колосовидное соцветие
различного типа на поникающей оси со
множеством мелких цветков.
Сеянец - одно- или двухлетнее древесное
растение, выращенное из семян в
плодовом или лесном питомниках
сидячие листья - листья, не имеющие
черешка и прикрепляющиеся к стеблю
нижней частью пластинки.
Сидячий цветок
Скальное растение
Нæмыг, кæнæ мыггаг, нæмуг, муггаг -
мыггагон зайæгойты уæнг, кæцы æххæст
кæны сног кæныны, бынат кæныны æмæ
æвзæр уавæрты цæрыны архайдтæ (функ-
цитæ).
Нæмыггхай, кæнæ мыггагхай - нæмыгы
мидæггаг хай - хай, кæцы йы ис сыфты
равзæраггаг.
Мыггагкъуыпа - мыггагджын зайæгойты
арæзт, кæцыйæ равзæры нæмыг.
Мыггагдыргъ - иумыггагон æнæгомгæнаг
дыргъ цармгонд дыргъварсимæ æмæ апп
цъаримæ нæ баныхæсгæйæ.
Зæронд зайæгойтæ - зæронд уавæры зайæ-
гойты, кæцытæ дидин нал фæкалынц æмæ
дыргътæ нæ дæттынц.
Хос, хуаса - кæрдæг зайæгойты хус сыфтæ
æмæ зæнгтæ, цъæхæй карстæй.
Зæрдæхуыз сыфтæ - уæллагфарс цыр-
гъгонд æмæ бынæй зæрдæхуыз аикхуыз
сыфтæ.
Аппæг, кæнæ: уд, уодæ - мидæггаг, агъу-
дæй кæнæ æддаг фæлтæрæй æмбæрзт, ды-
ргъы, мыггагы хай.
Зæнгы хъаппæ — астæуккаг, хæмпус зайæ-
гойы зæнгы кæнæ уидагы хай.
Хъаппы тынтæ, кæнæ хъаппи тунтæ
- тынтæ, кæцытæ цæуынц хъæдвыды
астæуæй йæ периферимæ æмæ кæцыты
цæуынц ахадæн буаргъæдтæ зæнгы сы-
вæлдæгы.
Хъусдзæгтæ, кæнæ: хъусæгтæ, хъуссæг-
тæ, гъосæгтæ - алыхуыз фæлгонц зæбул
сæмæныл æфсирхуыз æмдидин бирæ лы-
стæг дидинтимæ.
Талабæлас - иу- кæнæ дыууæазон бæлас
зайæгой, кæцы сырæзти мыггæгтæй дыргъ
кæнæ хъæды таладонты.
Æнæсыфкъах сыфтæ, кæнæ бадæг сыфтæ
- сыфтæ, кæцытæн нæй сыфкъæхтæ æмæ
зæнгыл фидар кæнынц цъарæгы бинаг
хайыл.
Æнæдидинкъах дидинтæ, бадæг дидинтæ,
Айнæгы зайæгойтæ
410

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Складывающие листья
Скорлупа - твердая оболочка,
покрывающая более мягкие внутренние части ореха.
Скорлупа зеленая грецкого ореха
Слабоветвистые стебли
Слоевище (таллом) - вегетативное тело
водорослей, грибов, лишайников,
некоторых моховидных, не
дифференцированное на органы (стебель, корень, лист) и не
имеющее настоящих тканей.
Сложный зонтик - соцветие, на котором
на лучах общего зонтика вместо цветков
располагаются частные зонтички.
Сложный колос - соцветие, на котором
колос из простых колосьев или колосков,
сидящих на вытянутой главной оси.
Сложный лист - лист, состоящий из
нескольких листочков, расположенных на
общем черешке.
Сложный плод - плод, образовавшийся
из нескольких пестиков одного цветка.
Каждый пестик дает отдельный плодик, а
совокупность их сборный (или сложный)
плод.
Слой древесины
Смесь сена с соломой в измельченном
виде
Сноп - связанная охапка стеблей вместе с
колосьями хлебных злаков.
Сок - жидкость или суспензия,
естественным образом содержащаяся в фруктах,
ягодах, овощах и т. п.
Солодковый корень
Солома - сухие стебли злаковых и
бобовых зерновых культур, остающиеся после
обмолота, а также стебли льна, конопли,
кенафа и других растений,
освобожденные от листьев, соцветий, семян.
Солома свежая
Соломина - полый стебель одно- или
многолетнего побега
Тухгæ сыфтæ
Хъузг, кæнæ: цъар, агъуд, агъодсе, хъозгсе,
цъар, цъарсг - æхсæры мидæггаг фæлмæн-
дæр хæйттæ æмбæрзæг хъæбæр агъуд.
Цъенго
Лæмæгъкъалиуджын зæнгтæ, кæнæлæмæ-
гъкъабузджын зæнгтæ
Фæлтæрæг, кæнæ сывæлдæгон - донзайты,
зокъоты, лывдзты, цалдæр хъуынагондты
рæзындзинады буар, кæцы уæнгтыл (зæнг,
уидаг, сыф) дихгонд нæу æмæ йын нæй
æцæг уæфт.
Вазыгджын аууондар - æмдидин, кæцый-
ыл иумæйаг аууондары тынтыл дядинтя
бæсты æрбынат кодтой хицæн аууонда-
гондтæ.
Вазыгджын æфсир — æмдидин, кæцыйы
ивæзт сæйраг сæмæныл æрбынат кодта
хуымæтæг æфмиргондтæй арæзт æфсир
Вазыгджын сыфтæ - сыф, кæцы арæзт у
цалдæр сыфгæндтæй, кæцытæ æвæрд сты
иумæйаг сыфкъахыл.
Вазыгджын дыргъ - дыргъ, кæцы равзæрд
иу дидины цалдæр фатæгæй. Алы фатæг
дæр дæтты хицæн дыргъгонд, иумæ æмд-
зыгуырæй æмбырд (вазыгджын) дыргъ.
Хъæдвыды сывæлдæг
Арвистон
Куырис, кæнæ курес - зæнгтæ хъæмпхал-
ты æфсиртимæ баст хъæбысыдзагæй.
Дзалв, кæнæ: сойдон, дыргъдон, дон, сой,
лæмарæн -тæнгъæд кæнæ суспензи, кæцы
æрдзон хуызæй ис дыргъты, гагаты, хал-
сарты æмæ а. д.
Хуфæгихуасæ, кæнæ: задгæрдæг, хуфати
хуасæ
Хъæмп, кæнæ гъампа - хъæмпхалты æмæ
хъæдурты хоры культурæты хус зæнгтæ,
кæцытæ баззайынц найгæнды фæстæ,
ноджы дæр гæны, лыстæг гæны, кенафы
æмæ æндæр зайæгойты зæнгтæ сыфтæй,
æмдидинтæй, мыггæгтæй хицæнæй.
Бурдо
Хъæмпыхал, хиталæг - иу- кæнæ бирæзон
талайы тут зæнг
411

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Соломинка - уменьшительное к
«соломина».
Соплодие - совокупность зрелых плодов
одного соцветия.
Сорные растения, сорняки - растения в
посевах сельскохозяйственных культур,
которые наносят ощутимый вред,
выражающийся снижением урожайности и
качества урожая.
Сорняки спутники - сорняки, которые
приспособлены сопутствовать
определенным культурным растениям.
Сорус - бугорок, располагающееся на
нижней поверхности листьев; органы
бесполого размножения папоротников,
хвощей, плаунов.
Сосновый бор
Сосновый лес
Сосняк
Сосудистые растения - обширная группа
растений, органы которых снабжены
сосудисто-волокнистыми пучками.
Соцветие - часть годичного побега
растения, несущая цветки.
Соцветие головчатое
Соцветие кистевидное
Соцветие метельчатое
Соцветие-корзинка
Соцветие-Метелка
Соцветия колосовидные
Соцветия сложные
Сочный плод
Спелые ягоды
Спиральное листорасположение -
листорасположение, когда листья на стебле
сидят поодиночке.
Сплющенный боб
Спора (от греч. зрога - сеяние, посев,
семя) - специализированная гаплоидная
клетка, выполняющая функцию
бесполого размножения.
Спорангий (от споры и греч. ап§еюп-
сосуд, вместилище) - одноклеточный (у
грибов и мн. низших растений) или
многоклеточный (у высших) орган бесполого
размножения, в котором образуются споры.
Хиталæг, кæнæ:техалæг, хъæмпыхал - къ-
аддæргæнæн ном «хъæмпыхал» — æн.
Æмдыргъ, кæнæ æмрæзæ - иу æмдидины
цæттæ дыргъты æмдзыгуыр.
Хæмпæл зайæгойтæ, кæнæ: хæмпæл, хсем-
пæлгæрдæг, бугъгæрдæг, амахос - хъæуу-
он хæдзарады культурæты хортыдты зай-
æгойтæ, кæцытæ тынг хъыгдарынц хорз
тыллæг райсынæн.
Æмбæлццон хæмпæлтæ - хæмпæл за-
йæгойтæ, кæцытæ фæцахуыр вæййынц
бæрæг культурой зайæгойтыл.
Къуызыр, сорус - сыфты бынцъарыл цы
къуыбаргонд æрбынат кæны, уый; цилты,
назгæрдæгты, быркæрдæгты æнææрдон
бирæкæнынады орган (уæнг).
Нæзы къох, нæзи къох
Нæзы хъæд, нæзи гъæдæ
Нæбын, къозбун, нæзыджын
Дадзинджын зайæгойтæ - зайæгойты
стыр къорд, кæцыты уæнгтæ ифтонг сты
дадзин-таггонд бындзыгтæй.
Æмдидин, кæнæ æмдеден - дидинтæ хæс-
сæг зайæгойы афæдздзыд талайы хай.
Сæргонд æмдидин, къоппа, къопп
Цупалхуыз æмдидин
Боцкъогонд æмдидин
Тæскъгонд æмдидидин
Боцъко, къулсойнæ
Æфсирхуыз æмдидин
Вазыгджын æмдидин
Дзалвджын дыргъ, данджын дыргъ
Рæгъæд гагатæ, цæттæ гагатæ, ласерæ
Здыхтгонд сыфтæрæвæрд - сыфтæ зæн-
гыл иугай бадгæйæ сыфтæрæвæрд.
Тæбæккгонд хъæдур
Рæзг, кæнæ спорæ - сæрмагонд гаплоидон
чырæг, кæцы æххæст кæны æнææрдон
бирæкæнынады архайд.
Рæзгон, кæнæ спорангий - иучырæгон
(зокъотæм æмæ бирæ дæлдæр зайæгойты)
кæнæ бирæчырæгон (уæлдæр зайæгойты)
æнææрдон бирæкæнынады уæнг, кæцыйы
разæрынц рæзгтæ.
412

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Споровые растения
Спороносное растение
Спорофил
Сростнолепестной венчик - венчик из
пяти лепестков, срастающихся в нижней
части так, что образуется короткая или
длинная трубка.
Сростнолепестные растения - отдел
двудольных растений, которые имеют
чашечку и Сростнолепестный венчик.
Сросшиеся листья - два супротивно
сидячих листа, когда они срастаются своими
основаниями.
Ствол - утолщенный, одревесневший,
обычно ветвистый стебель, хорошо
известный по древесным породам.
Створка - каждая из частей коробочки
некоторых растений, распадающейся после
созревания плода.
Створка бобового стручка
Стебель бороздчатый - стебель,
снабженный продольными бороздами.
Стебель ветвистый - стебель со
множеством ветвей.
Стебель восходящий - стебель с
основанием, лежащим на поверхности субстрата,
но с верхней частью, приподнимающейся
кверху.
Стебель вплетающийся
Стебель вползающий
Стебель всплывающий
Стебель вьющийся - тонкий стебель,
обвивающий опору.
Стебель гладкий
Стебель голый
Стебель гранистый - стебель, имеющий
грани.
Стебель деревянистый - стебель с
одревеснением тканей, характерен для
деревьев и кустарников.
Стебель дуговидный - изогнутый стебель,
касающийся верхушкой субстрата.
Стебель извилистый
Стебель изломанный
Стебель изогнутый
Рæзгон зайæгойтæ
Рæзгхæссæг зайæгой
Рæзгуарзон, спорофил
Ныхæстдидинсыф дидинхуд - дидинхуд
фондз дидинсыфимæ, кæцытæ бинаг хайы
баныхæсынц афтæ, æмæ сæ сарæзы цы-
быр кæнæ даргъ хæтæл.
Ныхæстдидинсыф зайæгойтæ - дыхайон
зайæгойты хайад, кæцытæн ис къусгонд
æмæ ныхæстдидинсыф дидинхуд.
Ныхæст сыфтæ, кæнæ нихæст тъаф-
фæтæ - дыууæ ныхмææвæрд сыфы сæ
бынтæ куы баныхæсынц, уæд уыдон.
Зæнг, кæнæ хъæдзæнг - ставд, хъæдвыд-
гонд, фылдæрхатт къалиуджын зæнг, хорз
бæрæг у бæлæсты мыггæгтæй.
Æрдæгфарс - кæцыдæр зайæгойты дыр-
гъы сцæттæйы фæстæ йæ къоппгонд куы
фехæлы, уæд уымæн йæ иу хай.
Хъæдуры кæрдзæмы æрдæгфарс
Ауæдзгонд зæнг - зæнг, кæцыйæн ифтон-
ггонд у дæргъмæ ауæдзтæй.
Къалиуджын зæнг, кæнæ къабузджын
зæнг - зæнг, кæцыйæн ис бирæ къалиутæ
(къабузтæ).
Хæрдмæдзог зæнг, кæнæ уæлæмæсхæцгæ
зæнг - зæнг, кæцыйæн йæ бинаг хай хуыс-
сы субстратыл (мæрыл), фæлæ йæ уæллаг
хай та у уæлæмæ схæцгæ.
Бийгæ зæнг
Бырæг зæнг
Сленкгæнæг зæнг
Тыхсæг зæнг - лыстæг зæнг, кæцы æртых-
сы æнцойы (быцæуы) алыварс.
Лæгъз зæнг
Гæмæх зæнг, лæгуын зæнг
Тигъджын зæнг - зæнг, кæцыйæн ис тигъ-
тæ.
Хъæдвыд зæнг - зæнг, кæцыйæн йæ уæф-
тытæ сты хъæдвыдгонд, у бæлæсты æмæ
къутæрты хицæнкæнынады миниуæг.
Къæлæт зæнг - къæдзтæ зæнг, кæцы йæ
цъуппæй æндзæвы субстратыл (зæххыл).
Къæдзмæдзытæ зæнг
Сæстытæ зæнг
Къæлæстæ зæнг
413

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Стебель лазающий
Стебель лежачий (стелющийся) - стебель
лежащий на поверхности почвы, не
укореняясь.
Стебель надземный
Стебель наклонный
Стебель плавающий
Стебель погруженный в толщу воды
Стебель подземный - к подземным
побегам относятся луковица, клубень
картофеля, корневище.
Стебель подорожника
Стебель ползучий - стебель стелется по
земле и укореняется благодаря
образованию в узлах придаточных корней.
Стебель полый - стебель, внутри которого
в результате разрушения сердцевины
образуется полость
Стебель поникающий - травянистый
стебель, имеющий резкий изгиб вниз у
верхушки.
Стебель приподнимающийся
(восходящий) - нижняя часть стебля лежит на
поверхности почвы, а верхняя поднимается
вертикально.
Стебель прочный
Стебель прямостоячий (прямой) -
стебель, занимающий вертикальное
положение и перпендикулярный по отношению
к субстрату. У большинства деревьев,
кустарников и очень многих трав
Стебель ребристый
Стебель свисающий
Стебель сочный
Стебель сплюснутый
Стебель стелющийся - лежащий или
распростертый стебель, развивающийся
параллельно поверхности почвы, но без
укоренения узлов.
Стебель травянистый
Стебель трубчатый - стебель, имеющий
форму, вид трубки.
Стебель устойчивый
Стебель хрупкий
Бырæг зæнг
Хуыссæг зæнг, кæнæ фæрсыщæуæг зæнг -
зæнг, кæцы æнæ уидаг уадзгæйæ хуыссы
мæры уæлцъарыл.
Уæлзæххон зæнг
Къулгонд зæнг
Ленкгæнæг зæнг
Доны бын æвæрд зæнг
Дæлзæххон зæнг - адонмæ хауынц хъæ-
дындзæг, картофы хъуымбыл, бынзæнг
Богал, богалæг
Хилæг зæнг - зæнг, кæцы хуыссы зæххыл
æмæ фидаргонд кæны зæххыл æлхынцъ-
æгтæй рацæугæ уæлæмхасæн уидæгты
фæрцы.
Тутт зæнг - зæнг, кæцыйæн мидæгæй йæ
хъаппæ куы ныппырх вæййы уæд дзы рав-
зæры афтид быууат.
Гуыбыр зæнг кæрдæгы зæнг, кæцы йæ цъ-
уппæй цæхгæр бынмæ æрзæбул вæййы.
Уæлæмæсхæцгæ зæнг - зæнгы бинаг хай
хуыссы мæры уæлцъарыл, уæллаг хай та
рæзы вертикалонæй.
Фидар зæнг
Растлæууæг зæнг - зæнг, кæцы йæн йæ
æвæрд у вертикалон æмæ перпендикуля-
рон субстратмæ (зæхмæ). Вæййы фыл-
дæр бæлæстæн, къутæртæн æмæ бирæ
кæрдæджытæн
Фæрскджын зæнг
Зæбулгонд зæнг
Дзалвджын зæнг
Тæбæкк зæнг
Зæххæмвæз зæнг - хуыссгæ кæнæ хæлиу-
гонд зæнг, кæцы рæзы зæххы уæлцъаримæ
æмхаххæй (параллелонæй), æлхынцъæгтæ
æнæфидаргæнгæйæ
Кæрдæгхуыз зæнг
Хæтæлзæнг - зæнг, кæцыйæн йæ фомæ у
хæтæлхуыз.
Фидар зæнг
Сæртæг зæнг
414

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Стебель цепляющийся (лазящий) -
стебель, прикрепляющийся к опоре с
помощью усиков.
Стебель шершавый
Стебель, ствол - удлиненный побег
высших растений, служащий механической
осью, также выполняет функцию
проводящей и опорной базы для листьев, почек,
цветков.
Стеблеплод - растение с утолщенным
стеблем, употребляемым в пищу.
Стебли хлебных (кукурузных) злаков -
стебли с продолговатыми листьями,
остающиеся после жатвы.
Стелющиеся растения - растения,
растущие, простирающиеся низко по земле.
Степные растения
Стержневой корень - корень, обладающий
центральным, наиболее развитым корнем,
от которого на манер веточек отходят
боковые корни
Стержнекорневые растения
Стерня, жнивьё - остатки (нижняя часть)
стеблей зерновых культур после уборки
урожая
Стланик - низкорослые стелющиеся по
земле деревья или кустарники, растущие
преимущественно в горах.
Стог - большая высокая и округлая или с
прямыми сторонами куча плотно
уложенного сена, соломы или снопов, стог
складывают обычно из множества копён.
Столбик - специальный стебелек, на
котором часто возвышается рыльце.
Столон - удлиненный ползучий
однолетний побег, образующий на верхушке
клубень (картофель).
Стручковые растения
Стручок, стручочек - плод растений,
раскрывающийся двумя опадающими
створками, после чего остается перегородка с
семенами.
Хæцгæ зæнг - зæнг, кæцы быцæуыл
ныххæцы сыгты æххуысæй.
Дæрзæг зæнг
Зæнг, кæнæ: зæнгæ, зæнкæ, хæтæл хал-
сары зæнг, хъæд - уæлдæр зайæгойты
даргъгонд тала, кæцы у зайæгойæн йæ
механикой сæмæн, æмæ ма æххæст кæны
уадзæн æмæ быцæуы бындур сыфтæн, къ-
уыпатæн, дидинтæн.
Зæнгдыргъ - хъуымбылгонд зæнгджын за-
йæгой, кæцыйæ пайда кæнынц хæрынæн.
Хъæллæгъ, кæнæ хъæлнæгъ - хъæмпхал-
ты зæнгтæ, кæцытæ æд сыфтæ баззайынц
хуымгæрдæны фæстæ.
Зæххæмвæзрæзгæ зайæгойтæ - зайæгой-
тæ, кæцытæ рæзынц, айтыгъд кæнынц
зæхмæ хæстæг.
Быдирон зайæгойтæ
Сæмæнæггонд уидаг - астæуккаг, æппæты
хуыздæр райрæзт уидаг, кæцыйæ къалиу-
ты хуызæн ацæуынц фарсон уидæгтæ.
Сæмæнæгуидагджын зайæгойтæ
Кæрддзых, кæнæ: кæрдиыг, кæрдцых,
кæрдцух, кæрддзух - нæмыгон культурæты
зæнгты байзæйаггагтæ (бинаг хæйттæ)
тыллæг бафснайыны фæстæ.
Пыхс, кæнæ пыхсæ - къаннæг зæххæм-
вæзрæзæг бæлæстæ кæнæ къутæртæ, кæ-
цытæ фылдæр зайынц хæхты.
Цъына, кæнæ бæкъуæл - стыр бæрзонд
æмæ тымбылгонд кæнæ расткъуымон
фæрстимæ мæстæг æвæрд хосы, хъæмпы
кæнæ куыристы цæнд.
Цæджындзæг, цæгиндзæг - сæрмагонд
зæнггонд, кæцыйыл арæх бæрзонд ляууы
бырынкъау.
Дæлзæххзæнг, кæнæ столон - даргъгонд
бырæг иуазон тала, кæцыйы кæрон сырæ-
зы хъуымбыл.
Кæрддзæмджын зайæгойтæ
Кæрддзæм, кæнæ: дзæкъулæг, агъуд, бар-
чъи, хъæдурдзсем, хъæдордзæн - зайæгой-
ты дыргъ, кæцы гом кæны дыууæ æрхаугæ
æрдæгфарстæй, уый фæстæ баззайы æх-
сæнгау йæ мыггæгтимæ.
415

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Сук1, сучок - полностью одревесневший
(в отличие от ветви) боковой побег дерева.
Сук2 - остаток от срезанного бокового
отростка ствола (в бревне, доске и т.п.).
Султан - сжатая метёлка с короткими
ветвями, похожая на колос.
Супротивные листья - противолежащие
листья - располагаются по два на каждом
узле и обычно перекрёстно-попарно.
Сухостой - усохшие, стоящие на корню
деревья. Сухостой может быть в виде
одиночных деревьев или групп, бывают
случаи усыхания целых лесных массивов.
Хъæдвыд къалиу, кæнæ хус къату -
иууылдæр хъæдвыдгонд (къалиуæй уæл-
дай) бæласы фарсон тала.
Арх, кæнæ: архæ, хех, къуызыр - зæнгы
лыг фарсон къалиу уæлдай (хъæды фæй-
нæгы æмæ а. д.).
Султан - æфсирхуыз æлхъывд боцкъо цы-
быр къабузтимæ.
Ныхмææвæрд сыфтæ - сыфтæ, кæцытæ
дыгæйттæй бынат кæнынц алы æлхынцъ-
агыл дæр, фылдæр хатт кæрæдзийы ных-
мæ-къæйттæй.
Хуыскъбæлæстæ - хус, лæугæ бæлæстæ.
Вæййынц иугай бæлæстæй кæнæ къорд-
тæй, вæййы афтæ дæр æмæ бахуы вæййы
æнæхъæн хъæд дæр.
416

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
т
Таллом - то же, что Слоевище
Теневыносливые растения - растения,
толерантные к затенению, произрастающие
преимущественно в тенистых
местообитаниях.
Тенелюбивые растения - растения,
предпочитающие рассеянный свет и
обитающие только в условиях отсутствия прямых
солнечных лучей.
Ткань растительная - группа клеток,
имеющие сходное строение и происхождение,
а также выполняющих одинаковые
функции.
Толстокожие плоды - плоды, имеющие
толстую кожицу, оболочку.
Тонковетвистое расстояние
Тонкокожие плоды - плоды, имеющие
тонкую кожу, кожицу, кожуру.
Торчащее растение
Трава — это растение, у которого нет
одревесневающих стеблей.
Трава медоносная - растения, которые
посещаются пчелами для сбора с их цветков
пыльцы и нектара, а с молодых листьев и
побегов - клейкого вещества.
Трава многолетняя
Трава недокошенная
Трава свежая
Травинка
Травопольный севооборот
Травостой - травяной покров природных
или сеяных лугов, сенокосов, пастбищ.
Травянистые растения — растения,
имеющие листья и стебли, отмирающие в конце
вегетационного периода на поверхность
почвы. Они не имеют постоянного
древесного ствола над землёй.
Сывæлдæгон, кæнæ таллом - кæс:
Фæлтæрæг
Аууонфæразон зайæгойтæ - зайæгойтæ,
кæцытæ сты толерантон (бараг) аууонæн,
æмæ фылдæр зайынц аууон бынæтты.
Аууонуарзæг зайæгойтæ - зайæгойтæ,
кæцытæ уарзынц мынæг рухс æмæ
цæрынц æрмæстдæр хуры тынтæ кæдæм
нæ цæуынц, ахæм уавæрты
Уæфт, уæфтаг - чырæгты къорд,
кæцытæн ис иухуызон арæзтад æмæ
равзæрд, æмæ æххæст кæнынц иумæйаг
архайд.
Бæзцъар дыргътæ - дыргътæ, кæцытæн ис
бæзджын цъар, агъуд.
Лыстæгкъалиуджын зайæгой
Тæнæгцъар дыргътæ - дыргътæ, кæцытæн
ис тæнæг царм, цъар.
Хæрдмæхъил зайæгой
Кæрдæг - зайæгой, кæцыйæн нæй
хъæдвыд зæнгтæ.
Мыдхаессæг кæрдæг - зайæгойтæ,
кæцытæм тæхынц мыдыбындзытæсæ
дидинтæй дидинрыг æмæ буд æмбырд
кæнынмæ, æрыгон сыфтæй æмæ талатæй
та - æндадзæн буаргъæд.
Биразон кæрдæг
Хъалбауагæ
Нозалæ, кæнæ нозалмæ
Кæрдæгхал, кæнæ: хал, халæ, тихалæг,
техалæг
Таугæ кæрдæджы ивгæтыдтæ
Кæрдæгфæлтæр - кæрдæджытæй
æмбæрзæн æрдзон æмæ таугæ
уыгæрдæнты, хосгæрдæнты, сæрвæтты.
Кæрдæг зайæгойтæ - сыфтæ æмæ зæнгтæ
кæмæн ис, ахæм зайæгойтæ, æмæ сын
кæцытæ амæлынц рæзындзинады
рæстæгы кæрон. Нæй сын иугæндзон
зæххы уæлейæ хъæдвыд зæнг
417

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Травяной покров -травянистая
растительность естественного (в том числе луговые,
болотные, полевые травы) и
искусственного происхождения.
Трехгранные орешки
Трехлопастное рыльце
Трещиноватая кора
Тройчато-лопастной лист - лист
имеющий три лопасти.
Тройчато-раздельный лист - лист,
который имеет три доли.
Трубка венчика - сросшиеся в трубку
нижние части лепестков.
Трубчатые листья
Труха - мелкие остатки сена,
перегнившего дерева, бумаги.
трухлявое дерево - дерево,
рассыпающийся от гнили, превращающийся в труху.
тучные пастбища - сочные и густые
травы, луга.
Тыквина - многосемянный плод растений
семейства тыквенных (тыква, дыня, арбуз,
огурец, кабачки)
Тычинка - репродуктивный орган цветка
покрытосеменных растений, в котором
образуются пыльцевые зёрна.
Тычиночная нить - стерильная часть
тычинки, прикрепляющаяся нижним концом
к цветоложу, а на верхнем несущая
пыльники.
Кæрдæг æмбæрзæн - æрдзон æмæ аразгæ
(садзгæ) равзæрд кæрдæг зайæгойтæ
(уыдонимæ уыгæрдæны, цъымарайы æмæ
хуымгæрдæны кæрдæджытæ)
Æртæфахсон æхсæртæ
Æртæфаркон бырынкъау
Фаст (кæнæ: скьуыд, хъæн, цьас) бæласы
цъар
Æртæфаркон сыф - сыф, кæцыйæн ис
æртæ фаркы.
Æртæдихон сыф - сыф, кæцыйæн ис æртæ
хайы.
Дидинхуды хæтæл - дидинсыфты бинаг
хæйтты хæтæлгонд баныхæст.
Хæтæлгонд сыфтæ
Пъæра, кæнæ: мура, мæра - æмбыд хосы,
бæласы, гæххæты лыстæг уæлдæйттæ.
Бутъро (кæнæ: ботъро, калцæг) бæлас -
бæлас, кæцы пырх кæны æмбыдæй, фесты
пъæрагонд.
Зæна, кæнæ: зазнад, бæзнаг - дзалвгонд,
æмæ бæзджын кæрдæджытæ,
уыгæрдæнтæ.
Насгонд - насы мыггагæй зайæгойты
(нас, неси, харбыз, джитъри, дæргънас)
бирæмыггагон дыргъ.
Дидинхау, кæнæ: деденхауæ, хау, тихалæг
- æмбæрстмыггагон зайæгойты дидины
фылдæркæнынады уæнг, кæцыйы
равзæрынц дидинрыгы нæмыгтæ.
Дидинхаутаг, кæнæ хаутагæ - дидинхауы
æнæрдон хай, кæцы бинаг кæронæй
фидар у дидинвæдыл, уæллаг кæрон та
хæссы рыгдонты.
418

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Увядание растений - потеря или
ненормальная жёсткость не одеревенелых
частей растения. Наступает, когда
количество испаряемой растениями воды более
количества воды, поступающей в них из
почвы.
Удлинённо-лопаточные листья
Удлиненно-яйцевидные листья
Удлиненный побег - побег с
удлиненными междоузлиями.
Узел - участок оси побега растений
(стебля), на котором образуются боковые
органы (ветви, листья, почки, придаточные
корни и другие).
Узел листа - место прикрепления
основания листа к стеблю.
Узколанцетные листья
Укореняющие побеги
Укороченный побег - побег с
укороченными междоузлиями.
Уплотненная копна
Упругие ветки
Урожай - количество уродившегося
зерна, плодов, трав и т. д.
Урожай пшеницы, кукурузы и ржи
вместе
Усик у растений - особые органы,
служащие для поддержки лазящих
растений. По своему происхождению, одни
усики - измененные листья, другие -
измененные стебли
Устьица - специальные комплексы
клеток, расположенные, в основном, на
нижней поверхности листьев; через них
происходит испарение воды и
газообмен.
Утолщённое корневище
Участок
Зайæгойты руайын, зайæгойты хускæнын
- зайæгойæн æнæхъæдвыд хæйтты сæфт
кæнæ сæ æнахуыр (æромыл) хъæбæрдзи-
над. Æрцæуы зайæгойтæй дон куы фæсысы
зæххæй сæм цы цæуы уымæй фылдæр уæд.
Даргъгонд-белхуыз сыфтæ
Даргъгонд-аикхуыз сыфтæ
Даргъгонд тала - тала, кæцыйæн йæ æлхын-
цъæгты æхсæнбынат у даргъ.
Æлхынцъæг, сыхуыл - зайæгойы талай
(зæнгы) сæмæны хай, кæцыйыл сæвзæры
фæрсаг уæнгтæ (къалиутæ, сыфтæ, къуы-
патæ, уæлæхасæн уидæгтæ æмæ иннæтæ).
Сыфы сыхуыл, сыфы æлхынцъ - сыфы бын
зæнгмæ кæм ныффидар вæййы уыцы бынат.
Нарæгсасаригонд (нарæгланцетон) сыфтæ
Уидагæвæрæг талатæ
Цыбыргонд тала - тала цыбыргонд æлхын-
цъæгтыастæутимæ.
Уæрдæх
Хъандзалгонд къалиутæ
Тыллæг, кæнæ: хорæрзад, тиллæг, туллæг,
хуар - æрзайгæ хоры, дыргъты, кæрдæджы-
ты æмæ иннæты нымæц, бæрц.
Фæрзеу
Сыг - хилæг зайæгойтæн æххуысгæнæг
сæрмагонд уæнгтæ.Сæ равзæрдмæ гæсгæ
иуæй-иу сыгтæ сты ивд сыфтæ, иннæтæ та
ивд зæнгтæ.
Дзыхау, кæнæ дзухау - сæрмагонд чырæгты
дзыгуыр (комплекс), кæцытæ фылдæр вæй-
йынц сыфты дæлцъарыл; уыдоныл цæуы
доны сысын æмæ газтыивддзинад.
Хъуымбыл бынзæнг
Фадыг, хай
419

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Ф
Фотонастия - движения листьев, когда
они складываются и опускаются на ярком
свету
Фрукт - сочный съедобный плод
какого-нибудь дерева.
Фруктовое дерево
Фруктовый сад
Фрукты косточковые - плоды, имеющие
сочную мякоть и одну достаточно
крупную косточку. Это абрикос, жердела,
вишня, черешня, слива, чернослив, персик,
нектарин, черемуха, алыча.
Фрукты семечковые - плоды, имеющие
сочную мякоть и множество семечек,
иногда очень маленьких. Это: яблоко,
черноплодная рябина, боярышник, ирга,
мушмула германская, груша, айва.
Фрукты цитрусовые - это апельсин,
лимон, мандарин, грейпфрут и др.
Фотонасти - сыфты сæхи куы тухынц
æмæ дæлæмæ куы уадзынц ирд рухсмае
ахæм змæлад.
Дыргъ, кæнæ рæзæ, гага - искæцы бæлæ-
сты дзалвджын хæрынæн бæзгæ дыргъ
Дыргъ бæлас, рæзæ бæлас
Дыргъдон, рæзæдонæ
Аппджын дыргътæ - дыргътæ, кæцытæн
ис дзалвджын фæлмæнтæ æмæ иу егъау
аппгъæд. Адон сты: курага, лыстæг
курага, бал, рагбал, чылауи, саучылауи, алтъ-
ами, гæмяхдыргъ алтъами, къæбырттæг,
æхсынцъы.
Мыггагджын дыргътæ - дыргътæ, кæ-
цытæн ис дзалвджын фæлмæнтæ æмæ
бирæ мыггæгтæ, хаттгай тынг чысылтæ.
Адон сты: фæткъуы, сауцъуй, дурвæткъ-
уы, дзаугæрдæг, мугæ, кæрдо, къомси.
Цитрусон дыргътæ - адон сты: апельсин,
лимон, мандарин, грейпфрут æмæ æн-
дæртæ.
420

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Хвойное дерево - дерево, у которого
листья имеют форму игл.
Хвойный лес - лес, состоящий из
деревьев одной или нескольких хвойных
пород.
Хвощевидные растения - отдел высших
споровых растений.
Хвоя - это множество зелёных игл,
покрывающих ветки деревьев.
Хищные растения - растения,
адаптировавшиеся для ловли и переваривания
небольших животных, в основном
насекомых.
Хлебные злаки - культурные растения,
возделываемые для получения зерна. К
ним относятся: пшеница, рожь, овес,
ячмень, кукуруза, просо, сорго и рис.
Хлопок - волокно растительного
происхождения, получаемое из коробочек
хлопчатника.
Хозяйство сельское
Хрупкий стебель
X
Хихджын бæлæстæ, кæнæ: кьозбæласæ,
хехгун - бæлас, кæцыйæн йæ сыфты формæ
у судзинхуыз
Хихджын хъæд, кæнæ: хехгин гъæдæ, иæзи
гъæдæ - хъæд, кæцы арæзт у иу кæнæ цал-
дæр хихджын хуыз бæлæстæй.
Назгæрдæгхуыз зайæгойтæ - уæлдæр рæз-
гон зайæгойты хайад
Хихсыфтæр, кæнæ хихсыф, хих, хихсыфон,
нæзгъæ, судзинтæ, синдзæтъаффæ, сынд-
зсыф, назхих, хехæ, назхех - бирæ кæрдæ-
гхуыз судзинсыфтæ, кæцытæ æмбæрзынц
бæлæсты къалиуты.
Тугдзых зайæгойтæ - зайæгойтæ, кæцытя
ахуыр сты гыццыл цæрæгойты ахсын æмæ
тайын кæнын, фылдæр саскты,
Хоры зайæгхал, кæнæ: хоры халсар, уаси-
ли - культурой зайæгойтæ, кæцыты рæзын
кæнынц хор райсынмæ. Уыдонмæ хауынц
мæнæу, сысчы, хъæбæрхор, нартхор, еуу, со-
рху æмæ пырындз.
Бæмбæг -зайæгойты равзæрд таг (фæскъау),
кæцы райсынц бæмбæгбæласы къоппытæ.
Хъæууон хæдзарад
Сæртæг зæнг, кæнæ: тæссод, мæлпæг, сæт-
таг, мæнгæфсон
421

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Цвести - покрываться цветками,
распускаться.
Цветение
Цветень, или пыльца - см. Пыльца
растений, Цветочная пыль
Цветки - см. Цветок
Цветки воронковидные - цветки
бесполые, с длинной, изогнутой, кверху
сильно расширенной трубкой венчика.
Цветки двугубые - цветки обоеполые
или однополые, с довольно длинной
трубкой, от которой отходят верхняя
губа из двух свободных зубцов и нижняя
губа в виде язычка.
Цветки женские - цветки, имеющие
только пестики (тычинки отсутствуют
или недоразвиты). См. Женский цветок.
Цветки ложноязычковые - цветки
обычно пестичные, внешне похожи на
язычковые, но образованы не пятью, а тремя
сросшимися лепестками, поэтому на
верхнем крае имеют три зубчика.
Цветки махровые
Цветки метелчатые
Цветки мужские
Цветки обоеполые.
Цветки пазушные
Цветки пестичные
Цветки правильные
Цветки раздельнополые
Цветки сидячие - цветки, у которых
цветоножки отсутствуют или имеются
очень короткие, почти незаметные.
Цветки трубчатые - цветки с длинной
трубкой, обычно расширяющейся
кверху.
ц
Дидинæфтауын, кæнæ: дидинæг æфтауын,
дзæгæрæг кæнун, деденæг æфтаун - ди-
динтæ калын, динтæ æфтауын.
Дидинæфтауæн, дзæгæрæг кæнын, дидин-
\калæн, дидинæг æфтауæн, деденæгæфта-
\уæн
Сагьæ - кæс Дидинрыг, Ругæ
Дидинтæ, кæнæ дзæгæргутæ - кæс Дидин
Хъуырдзæвæнхуыз дидинтæ - æнææр-
дон дидинтæ, даргъ, къæдз, уæлейæ тынг
фæфæтæндæргонддидинхуды хæтæлимæ.
Дыбылон дидинтæ - дыæрдон кæнæ иуæр-
дондидинтæ фаг даргъ хæтæлимæ, кæцыйæ
цæуынц уæллаг был дыууæ уæгъд дæнда-
гимæ æмæ дæллаг был æвзагхуызæй.
Сылдидин - дидинæг, кæцыйы ис æрмæст-
дæр фатæгтæ (дидинхаутæ дзы нæй кæнæ
сты нæзынгæ). Кæс Сылдидин.
Мæнгæвзагон дидинтæ - арæхдæр
фатæгджын дидинтæ, æддейæ бакæсгæйæ ст
æвзагонты хуыз, фæлæ арæзт сты фондзæй
|нæ фæлææртæ ныхæст дидинсыфæй, уый
тыххæй сæ уæллаг кæрон ис æртæ дæндаг-
гонды.
Пыхцыл дидинæг
Боцкъо дидинтæ
Нæл дидинтæ
Дыæрдон дидинтæ
Тарон дидинтæ
Фатæгджын дидинтæ
Раст дидинтæ
Хицæнæрдон дидинтæ
Æнæдидинкъах дидинтæ - дидинтæ, кæ-
цытæн нæй дидинкæхтæ кæнæ сын ис тынг
цыбыртæ, зæгъæн ис нæзынынц.
Хæтæлгонд дидинтæ - дидинтæ даргъ
хæтæлдтимæ, кæцытæ уæлæмæ кæнынц
| фæтæндæр.
422

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Цветки тычиночные - цветки, имеющие
только тычинки.
Цветки язычковые — цветки обоеполые,
с короткой трубкой и пластинчатым пя-
тизубчатым отгибом.
Цветковая чешуя верхняя, или палеа
- чешуя, которая либо образуется при
срастании двух листочков наружного
круга простого околоцветника, либо
является прицветным листом
беспокровного цветка.
Цветковая чешуя нижняя, или лемма -
чешуя, в пазухе которой располагается
либо цветок, либо укороченный побег,
заканчивающийся цветком.
Цветковые растения - отдел высших
растений, у которых имеется цветок в
качестве органа полового размножения.
Цветковые чешуи - чешуевидный
прицветник (нижняя цветковая чешуя) и два
чешуевидных сросшихся листочка
простого околоцветника (верхняя цветковая
чешуя).
Цветник - участок, на котором
выращивают декоративные растения.
«Цветные снега» - красный, синий от
водорослей, придающих снегу такую
окраску.
Цветок - видоизмененный укороченный
побег, приспособленный для
размножения покрытосеменных (цветковых)
растений.
Цветок воронковидный - цветок, у
которого трубка венчика длинная, изогнутая,
кверху сильно расширенная.
Цветок двуполый, двуполый цветок
Цветок нераскрывшийся
Цветок полевой, полевой цветок
Цветок полураскрывшийся
Цветок солнцеворота
Цветок трубчатый
Цветоложе - верхняя расширенная
часть цветоножки, осевая часть
цветка; от неё отходят все остальные части
цветка (чашелистики, лепестки,
тычинки, пестики).
Дидинхауджын дидинтæ - дидинтæ, кæ-
цытæн ис æрмæстдæр дидинхайтæ.
Æвзаггонд дидинтæ - дыæрдон дидинтæ,
цыбыр хæтæлимæ æмæ цъарæггонд фонд-
здæнаггонд счъилæгимæ.
Дидины уæллаг хæрв, кæнæ палеа - хæрв,
кæцы кæнæ сарæзы хуымæтæг дидинвар-
сы æддаг зылды дыууæ дидисыфы ба-
ныхæсгæйæ, кæнæ у æнæмбæрзт дидины
дидинварс сыф.
Дидины дæллаг хæрв, кæнæ лемма - хæрв,
кæцыйы тары æвæрд ис кæнæ дидинæг,
кæнæ йæ кæрон дидинæгæй кæмæн фæвæй-
йы, ахæм цыбыргонд тала
Дидинзайæгой, дидинæгджын зайæгой -
уæлдæр зайæгойты хайад, кæцытæн æрдон
бирæкæнынады уæнгы нысанæн ис дидинæг.
Дидинты хæрвытæ - хæрвхуыз дидинраз
(бинаг дидины хæрв) æмæ хуымæтæг дидин-
варсы дыууæ хæрвхуыз ныхæст сыфгæндтæ
(уæллаг дидины хæрв).
Дидиндон, дидинæгдон - зæххы хай, кæ-
цыйы рæзын кæнынц декоративон зайæгой-
ты.
«Ахуырст миттæ» - сырх, цъæх хуызтæ дон-
зайтæй, кæцыты тыххæй мит райсы ахæм-
хуыз.
Дидин, кæнæ: дидинæг, деден, деденæг,
дзыдзы, булдух - ивдхуыз цыбыргонд тала,
кæцы арæхсы æмбæрзтмыггагон (
Хъырдзæвæнхуыз дидин, дзабрихуыз ди-
динæг - дидинæг, кæцыйæн йæ дидинхуды
хæтæл у даргъ, к
Дыууæрдон дидин
Къуыппа
Быдираг дидин, кæнæ быдираг дидинæг
Дзындзы
Хурхæтæны дидин
Хæтæлхуыз дидин
Дидинвæд, дидинбад - дидинкъахы уæллаг
фæтæндчр хай, дидины сæмæн хай; уымæй
цæуынц дидины иннæ хæйттæ (къуссыфтæ,
дидинсыфтæ, дидинхаутæ, фатæгтæ).
423

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Цветоножка - разветвление стебля или
боковой побег, несущие на своей
вершине цветок; стеблевая часть цветка.
Цветонос - безлистный участок побега,
несущий цветок или соцветие.
Цветоносные побеги - побеги, на
которых образовались генеративные органы
- цветки (одиночные или собранные в
соцветия).
Цветочная почка - почка, содержащая
только зачатки цветков.
Цветочная пыльца - то же, что Цветень.
Цветень, или пыльца - половые клетки
семенных растений, из которых
развиваются мужские элементы,
оплодотворяющие яйцеклетку в зародышном
мешке.
Пыльца растений - мужские половые
клетки растения, находящихся в
тычинках, и оплодотворяющие растение при
попадании на рыльце пестика.
Цветочная трубка - часть цветка,
образующаяся в результате срастания между
собой оснований чашелистиков,
лепестков и тычинок.
Цветочная чешуя - чешуйка в женской
шишке хвойных, несущая семяпочки.
Иногда цветочными чешуями называют
чешуйки, окружающие цветок у злаков
Цветочные почки простые - плодовые
почки, из которых развиваются только
цветки (и плоды.
Цветочные почки смешанные -
плодовые почки, из которых развиваются
цветки (и плоды), листья и древесина.
Цветочный стебель - верхняя часть
стебля, несущая соцветие.
Цветы агнуса-кастуса
Цветы колокольчатые
Цветы крапивы
Цветы пятнистые, цветы с пятнышками
Цветы раздельнополые
Дидинкъах, кæнæ: деденкьах, дидинæджы
къах - зæнгы къабуз кæнæ фарсон тала, кæ-
цытæ сæ цъуппыл хæссынц дидины; дидины
зæнгы хай.
Дидинхæс - талайы æнæсыф фадыг, кæцы
хæссы дидины кæнæ мдидины.
Дидинхæссæг талатæ - талатæ, кæцытыл сы-
рæзти генеративон уæнгтæ - дидинтæ (иу-
гæйттæ кæнæ æмдидины æмбырдгондæй).
Дидинкъуыпа, дидинкьуыбыр - къуыпа,
кæцы хæссы æрмæстдæр дидинты æвзартæ.
Дидинрыг
Сагьæ, кæнæ: дидинрыг, цецепæ - мыггагон
зайæгойты æрдон чырæгтæ, кæцытæй рав-
зæрынц нæл элементтæ, æмæ кæцытæ уд-
дзыдад кæнынц аикчырæгы равзæрæггагы
дзæкъулы.
Дидинрыг, кæнæ: динрыг, сагъæ, ругæ, рыг
- зайæгойы нæл æрдон чырæгтæ, кæцытæ
вæййынц дидинхаутыл æмæ йæ уддзыд кæ-
нынц фатæгы бырынкъауыл бахаугæйæ.
Дидины хæтæл - дидины хай, кæцы сарæзы
къуссыфты, дидинсыфты æмæ дидинхауты
баныхæст уæвгæйæ.
Дидинхæрв, кæнæ дидинæджы хæрв -
хихджынты мыггагкъуыпа хæссæг сыл гы-
ркъойы хæрв. Хаттгай дидинхÆрвытæ хо-
нынц хъæмпхалты дидинтыл æрхъула кæнæг
хæрвыты.
Дидины хуымæтæг къуыпатæ - дыргъон къ-
уыпатæ, кæцытæй равзæрынц æрмæстдæр
дидинтæ (æмæ дыргътæ).
Дидины хæццæ къуыпатæ - дыргъон къуы-
патæ, кæцытæй равзæрынц дидинтæ (æмæ
дыргътæ), сыфтæ æмæ хъæдвыд.
Дидинзæнг, дидинæджы зæнг - зæнгы уæл-
лаг хай, кæцы хæссы æмдидин.
Чындзыкъабатæ, кæнæ донычындзытæ
Дзæнгæрæгхуыз дидинтæ
Дзæгæрæгтæ
Хъулон дидинтæ
Хицæнæрдон дидинтæ
424

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Зæрæстон, гъæрис, æнæхуæрд зæнхæ, æрнæг
зæнхитæ.
Нæхъæн къусгонд - къусгонд, кæцы арæзт у
иууылдæр ныхæстгонд къуссыфтимæ.
Целина - собирательное название слабо-
освоенных (из-за нехватки здесь
населения), но плодородно-богатых земельных
ресурсов.
Цельная чашечка - чашечка,
образованная полностью сросшимися
чашелистиками.
Цельнокрайний лист - лист с цельным
(без зубцов и выемок) краем листовой
пластинки.
Цельные листья - листья, у которых
пластинка листа цельная.
Цепляющийся стебель - стебель,
прикрепляющийся к опоре с помощью
прицепок или крючков.
ЦИТРУСОВЫЕ - вечнозеленые, обычно
небольшие деревья, иногда кустарники,
часто с колючками в пазухах листьев.
Нæхъæнтигь сыф Æнæхъæнкæрон сыфтæ -
Æнæхъæн сыфтæ - сыфтæ, кæцытæн сыфы
цъарæг у нæхъæн.
Хæцгæ зæнг - зæнг, кæцы быцæумæ фи-
дар кæны фæхæцæгы кæнæ къæпсыры æх-
хуысæй.
Цитрусонтæ - æнусонцъæх, фылдæр къан-
нæг бæлæстæ, хаттгай къутæртæ, арæх сын-
дзытимæ сыфты тары.
425

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Чашевидные цветки - форма цветка,
когда высота бутона приблизительно равна
его ширине у основания. Края
лепестков при такой форме отогнуты наружу, в
полном роспуске у многих сортов видны
тычинки.
Чашелистики - видоизмененные
зеленые листья, образующие внешнюю часть
двойного околоцветника - чашечку.
Чашечка - совокупность чашелистиков,
чаще всего окрашенных в зелёный цвет,
образующих один или несколько
наружных кругов двойного околоцветника.
Чашечка колокольчатая
Чашечка пятилопастная
Чашечка цветка - наружная часть
околоцветника, состоящего из бесплодного
внутреннего и внешнего листочков
околоцветника, которые, как правило,
разделяются на лепестки и чашелистики.
Чашечковидный околоцветник - простой
околоцветник, состоящий из
неокрашенных (обычно зеленых) листочков.
Чаща - густой, трудно проходимый,
частый лес; заросли.
Червивый - источенный червями, с
червями. Червивый плод.
Черенок - специально отделенная часть
растения, используемая для
вегетативного размножения. Посаженный в субстрат
для укоренения, черенок, развивая корни
и почки, вырастает в новое растение.
Черенок корня, корневой черенок -
специально отделённая часть корня,
используемая для вегетативного
размножения.
Черенок стебля, стеблевой черенок -
специально отделённая часть стебля,
используемая для вегетативного
размножения.
ч
Къусхуыз дидинтæ - дидинты хуыз, бутоны
бæрзæнд бынæй йæ фæтæны æмиас куы
вæййы, уæд. Ахæм формæйæ уæвгæйæ
дидинсыфы кæрæттæ æддæмæ сты
къæдзгонд, бынтон райгом уæвгæйæ бирæ
сорттæн зынынц сæ дидинхаутæ.
Куссыф, кæнæ: къусыф, къоссифсе - хуызивд
кæрдæгхуыз сыфтæ, кæцытæ аразынц дывæр
дидинварс - къуссыфгонд.
Къусгонд - къуссыфты æмдзыгуыр,
арæхдæр кæрдæгхуыз ахуырст, кæцытæ
аразынцдывæр дидинварсы иу кæнæ цалдæр
æддагон зиллактæ.
Дзæнгæрæгхуыз къусгонд
Фондзфаркон къусгонд
Дидины къусгонд, кæнæ дедены къосгонд
— дидинварсы æддаг хай, кæцы арæзт у
æнæрдон мидæггаг æмæ æддаг сыфгæндтæй
æмæ уыдон та фæдихтæ вæййынц
дидинсыфтыл æмæ къуссыфтыл.
Къусгонд дидинварс - хуымæтæг дидинварс,
кæцы арæзт у æнæахуырст (фылдæр
кæрдæгхуыз) сыфгондтæй.
Тархъæд, кæнæ: павзæ, хузмæ, цилпæ,
атагъа, гъæди тарф - бæзджын, цæуæн хъæд;
пъазбын.
Гæлхæрд, кæлхуард - уаллæттæй хæрд,
уаллонджын. Кæлмхæрд дыргъ.
Лыггаг, садзæн - сæрмагондæй хицæнгонд
зайæгойы хай, кæцыйæ пайда кæнынц
рæзындзинады бирæкæнынадæн. Мæры
ныссадзгæ лыггаг, уидæгтæ æмæ къуыпатæ
рауадзгæйæ срæзы ног зайæгойæ.
Уидагы лыггаг - сæрмагондæй хицæнгонд
уидагы хай, кæцыйæ пайда кæнынц
рæзындзинады бирæкæнынадæн.
Зæнгы лыггаг - сæрмагондæй хицæнгонд
зæнгы хай, кæцыйæ пайда кæнынц
рæзындзинады бирæкæнынадæн.
426

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Черенок ветви - специально отделённая
часть ветви, используемая для
вегетативного размножения.
Черенок листа, листовой черенок -
специально отделённая часть ветви,
используемая для вегетативного
размножения.
Черенок побега - специально отделённая
часть ветви, используемая для
вегетативного размножения.
Черешковые листья - листья, которые
имеют черешок-стебелёк, к которому они
крепятся.
Черешок - суженная стеблевидная часть
листа, несущая листовую пластинку.
Благодаря изгибам черешка лист
поворачивается к свету. Бесчерешковые листья
называются сидячими.
Черешочек — нижняя узкая часть
листочка сложного листа, соединяющая его с
рахисом; черешок на котором находятся
листочки
Черешчатый лист - лист цветковых
растений, имеющий хорошо выраженный
черешок
Черничник - место в лесу, где растёт
черника.
Чернолесье - лиственный лес;
противоположное краснолесье.
Чехлик корневой - защитное
образование растущего кончика корня. См.
Корневой чехлик.
Чечевички - образования на ветках и
стволах деревьев, в которых содержатся
отверстия, накрытые рыхлыми тканями.
Они могут быть в виде штрихов,
бугорков или ромбиков.
Чешуевидные листья - листья в виде
относительно мелких зеленых или
неокрашенных пластинок, обычно
прилегающих к стеблю.
Чешуйчатая корка - отмершие участки
корки, отщепляемые от стебля в виде
чешуек.
Къалиуы лыггаг - сæрмагондæй хицæнгонд
къалиуы хай, кæцыйæ пайда кæнынц
рæзындзинады бирæкæнынадæн.
Сыфы лыггаг - сæрмагондæй хицæнгонд
сыфы хай, кæцыйæ пайда кæнынц
рæзындзинады бирæкæнынадæн.
Талайы лыггаг - сæрмагондæй хицæнгонд
талайы хай, кæцыйæ пайда кæнынц
рæзындзинады бирæкæнынадæн.
Сыфкъахджын сыфтæ - сыфтæ, кæцытæн
ис сыфкъах-зæнг, кæцыйыл уыдон кæнынц
ныфидар вæййынц.
Сыфкъах, кæнæ сифкъах - сыфы нарæггонд
зæнгхуыз хай, кæцы хæссы сыфы цъарæгы.
Сыфкъахы къæдзмæдзыты фæрцы сыф
разилы рухсы ’рдæм. Æнæсыфкъах сыфты
хонынц бадгæ сыфтæ
Сыфгондыкъах - вазыгджын сыфы
сыфгонды бинаг нарæг хай, кæцыйæ иу
кæны сыфырагъимæ; сыфкъах кæцыйыл
лæууынц сыфгондтæ.
Сыфкъахжын сыф - дидинкалæг зайæгойты
сыф, кæцыйæн ис хорз æвдыст сыфкъах.
Саунæмыгбын - саунæмыг кæм цæры, ахæм
бынат
Саухъæдтон, кæнæ саугъæдтон -
I сыфтæрджын хъæд.
Уидагы агъудæг, агъодæг - хъахъхъæнæг
сырæзæг, кæцы зайы уидагы кæрон.
Зыкъуыртæ - зайæгойты къалиутыл æмæ
зæнгтыл сæвзæрдтæ, кæцыты ис хуынчъытæ
хæмпус уæфтгондтæй æмбæрзт. Уыдон
вæййынц штрихты, къуыргонды кæнæ ромб
хуызтæ.
Хæрвхуыз сыфтæ - лыстæг кæрдæгхуыз
кæнæ æнæахуырст цъарæгтæ хуыз сыфтæ,
фылдæр зæнгыл æрынцæггондæй
Хæрвджын зæнгы æддагцъар - зæнгы
æддагцъары хус хæйттæ, кæцытæ ратонынц
| зæнгæй хæрвыты хузæнæй.
427

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Чешуйчатое корневище - корневище с
укороченными, относительно толстыми
междоузлиями и утолщенными
чешуевидными листьями, налегающими один
на другой; в этих листьях откладываются
запасные питательные вещества.
Чешуя - мелкие твердые пластинки,
расположенные по поверхности растения
так, что каждая тесно прикрывает край
соседней.
Членик сосуда - одноклеточный
структурный элемент сосуда
Членистый боб - боб, разламывающийся
на поперечные членики по количеству
семян, в нем образовавшихся.
Членистый плод - плод, разделяющийся
ко времени созревания семян
поперечными перегородками на односменные
членики.
Членистый стручок - стручок,
разламывающийся на поперечные членики,
каждый из которых содержит одно семя.
Хæрвджын бынзæнг - бынзæнг, цыбыр,
ахастмæ гæсгæ ставд æлхынцъæгтыастæу
сыхуылтимæ æмæ ставдгонд кæрæдзиуыл
хæрвхуыз сыфтимæ; уыцы сыфты æмбырд
кæнынц фæстауæрц ахадæн буаргъæдтæ.
Хæрв, кæнæ: хæрвæг, дзиндзæ - лыстæг
хъæбæр цъарæгтæ, кæцытæ æвæрд сты
зайæгойы уæлцъарыл афтæ, æмæ дзы
алкæцыдæр æнгом æрæхгæны иннæйы
кæрон.
Дадзины уæнг - дадзины иучырæгон
мидарæзт элемент.
Уæнггай хъæдур - хъæдур, кæцы сæтты
мыггæгты нымæцы бæрц цæхгæрмæ
уæнгтыл.
Уæнггай дыргъ - дыргъ, кæцы дихтæ кæны,
йæ мыггæгтæ куы сцæттæ вæййынц уæд,
цæхгæрмæ гæрæнтæй иумыггагон уæнгтыл.
Уæнггай кæрддзæм - кæрддзæм, кæцы
сæтты цæхгæрмæ уæнгтыл, кæцытæй
алчидæр хæссы иу мыггаг.
428

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
ш
Шишка - соцветие и плод хвойных и
некоторых других растений округлой или
овальной формы, покрытое чешуйками.
Шаровидные клубни
Шаровидные плоды
Шейка корнеплода - это средняя гладкая
часть корнеплода, не имеющая почек и
боковых корешков.
Шелковистые листья
Шелуха хлебных зерен
Шероховатые листья - листья, имеющие
мелкие неровности на поверхности;
негладкие.
Шероховатые плоды - плоды, имеющие
мелкие неровности на поверхности;
негладкий.
Шероховатый ствол
Шершавый лист.
Шибляк - средиземноморская
растительность, представленная
засухоустойчивыми, теплолюбивыми,
листопадными кустарниками и низкорослыми
деревьями.
Шиловидный лист - простой лист с
длинной узкой и жесткой листовой
пластинкой.
Шип -твердый колючий вырост на
органах растений, возникает из кожицы или
близлежащих к ней тканей; в отличие от
колючек (видоизменённые вегетативные
органы или их части).
Широколиственные леса
Широкопродолговатые листья
Шишка - соцветие и плод хвойных и
некоторых других растений округлой или
овальной формы, покрытый чешуйками.
Гыркъо - хæрвытæй æмбæрзт тымбыл кæнæ
овалон формæгонд хихджын æмæ æндæр
иуæй-иу зайæгойты æмдидин æмæ дыргъ.
Къорихуыз хъуымбылтæ, тьшбылгонд хъ-
уымбылтæ
Къорихуыз дыргътæ, тымбылгонд дыргъ-
тæ
Хъуымбылæгы хъуырæг - хъуымбылæгы
астæуккаг лæгъз хай, кæцыйæн нæй къуыпа
æмæ фæрсаг уидæгтæ.
Зæлдахуыз сыфтæ
Цъæмæл
Дæрзæг сыфтæ - сыфтæ, кæцытæн сæ уæл-
цъарыл ис æнæлæгъз лыстæг æнæмвæзтæ.
Дæрзæг дыргътæ - дыргътæ, кæцытæн сæ
уæлцъарыл ис æнæлæгъз лыстæг æнæм-
вæзтав.
Къуызыр зæнг, дæрзæг зæнг
Дæрзæг сыф
Лыстæгхъæд - зæххастæуденджызон зай-
æгойтæ, кæцытæ равдыст сты хусрæстæ-
гфæразон, тæвдуарзон, сыфтæркалæг къ-
утæртæй æмæ къаннæг бæлæстæй.
Туасхуыз сыф - хуымæтæг сыф, кæцыйæн
ис даргъ, нарæг æмæ хъæбæр сыфы цъарæг.
Къæпсыр, кæнæ: сындз, синдзæ - зайæгой-
ты уæнгты хъæбæр рæхойаг срæзæг, кяцы
сæвзæры йæ цъарæй кæнæ йæм хæстæг чи
ис уыцы уæфтæй; сындзытæй уæлдай (рæ-
зындзинады уæнгты кæнæ сæ хæйтты хуы-
зивдтæ).
Фæтæнсыфджын хъæдтæ
Фæтæндæргъæц сыфтæ
Гыркъо, кæнæ: къокъора, гуркъо, къобса,
къубус, хихдыргъ, къуызыр, къокьоса - хих-
сыфджын æмæ кæцыдæр æндæр зайæгойты
æмдидин æмæ дыргъ, кæцыйæн ис тымбыл
кæнæ овалон формæ æмæ æмбæрзт у хæр-
вытæй.
429

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Шишка женская (семенная) - шишка,
несущая мегаспорангии. Они
красноватого цвета и располагаются на верхушке
молодых побегов. На верхней стороне
чешуек располагаются по две
семяпочки, в каждой из которых формируются
яйцеклетки.
Шишка мужская (пыльцевая) - шишка,
несущие микроспорангии. Они гораздо
ниже, чем женские, и цвет у них
желтовато-зелёный. На их чешуйках
находятся пыльцевые мешки, в которых
развивается пыльца, имеющая два воздушных
пузырька.
Шляпка гриба
Шпора цветка - трубчатая закорючка
лепестка.
Шпорец - полый вырост у основания
цветка некоторых растений, служащий
вместилищем нектара.
Штамб - нижняя часть ствола дерева от
уровня почвы до первых боковых
скелетных ветвей.
Гыркъо - егъаурæзгонтæ хæссæг гыркъо.
Сæ хуыз у сырхбын æмæ æвæрд сты æры-
гон талаты цъуппытыл. Сæ хæрвыты узел-
лаг фарс бынат кæнынц дыгай мыггагкъ-
уыпатæ, кæцыты алкæцыйы дæр арæзынц
аикчырæгтæ.
Дзекъо - микрорæзгонтæ хæссæг гыркъо.
Уыдон сты сыл гыркъотæй бирæ бындæр,
æмæ сæ хуыз у бурбын-кæрдæгхуыз. Сæ
хæрвытыл æвæрд сты дидинрыг голлаг-
гондтæ, кæцыты равзæрынц дидинрыгтæ
æмæ сын ис дыууæ уæлдæфон таппузтæ.
Зокъойы пакахуд, кæнæ: зокъойы чъилхуд,
зокьойы шляпæ.
Дидины къæдзой - дидинсыфы хæтæлгонд
къæдзæг.
Зукъур - цасдæр зайæгойты дидины бын-
дурæвæрды тут срæзæг, кæцы у буды бынат.
Дæлзæнг - бæласы зæнгы бинаг хай мæры
æмвæзадæй фыццаг фæрсаг стæгдаргонд
къалиуты онг.
430

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
щ
Щетинисто-волосистые листья
Щетинистое опушение - опушение,
состоящее из жестких, обычно
прямостоячих волосков.
Щетинистые волоски
Щетинистый плод-имеющий густую
щетину плод
Щетиновидный лист - простой лист с
жесткой, очень длинной и узкой листовой
пластинкой, обычно свернутой в трубочку.
Щитовидные листья - листья, у которых
черешок прикреплён внутри от края
пластинки.
Щиток, щитковидное соцветие - тип
соцветия, сходного с кистью, у которого
цветоножки нижних цветков длиннее
верхних, и потому все цветки
располагаются почти в одной плоскости
Щиток зонтиковидный - щиток,
напоминающий зонтик.
Щуплость семян - деформация и
уменьшение размеров семян.
Хъисджын-хъуынджын сыфтæ
Хъисджын пакъуыгонд-хъæбæр, фылдæр
растлæууæг æрдутæй арæзт пакъуыгонд
Хъисджын æрдутæ
Хъисджын дыргъ - дыргъ, кæцыйæн ис
бæзджын хъистæ.
Хъисджын сыф - хуымæтæг сыф,
кæцыйæн ис хъæбæ, тынг даргъ æмæ
нарæг фылдæр хæтæлхуыз сыфы цъарæг.
Уартхуыз сыфтæ - сыфтæ, кæцытæн сæ
сыфкъах фидар у сыфы цъарæгы кæроны
мидæг.
Уартон æмдидин - цупалхуыз æмдидин,
кæцыйæн йæ бинаг дидинты дидинкъæхтæ
сты уæллæгтæй даргъдæр, æмæ уый
тыххæй дидинтæ иууылдæр æрбынат сты
иу фæзуатмæ æввахс.
Аууондархуыз уартон - бакæсгæйæ
йæ аууондары хуыз чи у, ахæм уартон
æмдидин.
Тъæнтъихæг мыггаг - мыгæгты бæрцытæ
къаддæр æмæ æндæрхуызæттæ кæнынад.
431

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
э
Эвтрофные растения (от греч. еШгорЫа
хорошее питание) - растения, хорошо
растущие только на плодородных почвах,
богатых гумусом и элементами
минерального питания.
Эвтрофные цветки - цветки,
приспособленные к опылению какой-нибудь
определенной группой насекомых
опылителей, напр. только мухами, пчелами или
бабочками.
Экзотические растения, экзоты -
растения, выращиваемые человеком в тех
регионах, где они в естественных условиях не
произрастают.
Эллиптический лист — простой лист, у
которого листовая пластинка имеет форму,
напр. у видов рода снежноягодник.
Эндемики, эндемы (от греч. епЛетоз -
местный) - виды растений и животных,
которые имеют небольшие ограниченные
ареалы.
Эпифиты (греч.ер\ нг\\рку1опрастение)-
растения, произрастающие на других
растениях, или постоянно прикреплённые,
при этом не получающие от них никаких
питательных веществ.
Эфемерные корни - недолговечные
боковые или придаточные корни, обычно
развивающиеся в поверхностных слоях
почвы и быстро отмирающие в
засушливый период.
Эфемерные цветки - цветки,
раскрывающиеся только на один день или даже на
несколько часов, а затем отмирающие.
Эфемероиды (гр. ерИетегаз однодневный
+ еШоз вид) - многолетние растения с
коротким, обычно весенним, периодом
активного развития.
Эвтрофон зайæгойтæ - зайæгойтæ, кæ-
цытæ хорз рæзынц æрмæстдæр дзаджын,
гумусæй æмæ минералон хайдартæй хъæз-
дыг мæры.
Эвтрофон дидинтæ - дидинтæ, кæцытæ
ахуыр сты истыхуызон бæрæггонд къорд
сасктæй рыгдзыдыл, зæгъæм æрмæст-
дæр бындзытæй, мыдыбындзытæй кæнæ
гæлæбутæй.
Экзотон зайæгойтæ, экзоттæ - зайæгой-
тæ, кæцыты адæймаг рæзын кæны æрд-
зон уавæрты уыдон кæм нæ зайынц, ахæм
рæтты
Эллиптикон сыф - хуымæтæг сыф, кæ-
цыйæн йæ сыфы цъарæгæн ис эллипсон
формæ, зæгъæм митынгагайы мыггагы
хуызтæ.
Эндемиктæ - зайæгойты æмæ цæрæгой-
ты хуызтæ, кæцытæн ис чысыл арæнгонд
ареал
Эпифиттæ - зайæгойтæ, кæцытæ рæзынц
æндæр зайæгойтыл, кæнæ æппынæд-
зух уыдоныл сты фидаргонд æмæ уыцы
рæстæг уыдонæй ницы хойраг буаргъæд-
тæ исынц.
Эфемерон уидæгтæ - цыбырдуг фæрсаг
кæнæ уæлæмхасæн уидæгтæ, кæцытæ
фылдæр хатт рæзынц мæры уæлцъары
æмæ тагъд (бахус вæййынц) амæлынц хус
рæстæг.
Эфемерон дидинтæ -дидинтæ, кæцытæ
райгом вæййынц иу бонмæ кæнæ суанг
цалдæр сахаты, æмæ уый фæстæ амæлынц.
Эфемероидтæ - бирæзон зайæгойтæ, кæ-
цытæн сæ активон рæзыдзинад рæстæг у
цыбыр, фылдæр хатт уалдзыгон рæстæг.
432

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Эфемеры (др.-греч. ерНетегае на день,
ежедневный) - травянистые однолетние
растений с очень коротким
вегетационным периодом (некоторые заканчивают
полный цикл своего развития всего за
несколько недель).
Эфирные масла - пахучие вещества,
которые вырабатываются эфирномасличными
растениями и обусловливают их запах.
Эфиромасличные растения - растения,
содержащие в особых клетках (эфиромас-
личных ходах) или в железистых волосках
пахучие эфирные масла.
Эфемертæ - тынг цыбыр рæзындзинады
рæстæг кæмæ ис ахæм иуазон кæрдæг за-
йæгойтæ (иуæй-иутæ сæ æнæхъæн рæзы-
нады рæстæг ахицæн кæнынц æдæппæт
цалдæр къуыримæ)
Эфирон зетитæ - тæфгæнаг буаргъæдтæ,
кæцыты равзæрынц эфиронзетиджын за-
йæгойтæй æмæ сын бæрæг кæны сæ тæф.
Эфиронзетиджын зайæгойтæ - зайæгой-
тæ, кæцыты сæрмагонд чырæгты (эфирон-
зетиты цæуæнтæ) кæнæ рæзынæг æрдуты
ис тæфгæнаг эфирон зетитæ.
433

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
я
Яблоко - многосемянный нераскрываю-
щийся плод, характерный для растений
подсемейства Яблоневые семейства
Розовые. В узком смысле - плод яблони
домашней.
Ягода - небольшой сочный плод
кустарниковых или травянистых растений (у
смородины, черники, клюквы,
крыжовника и др.).
Ягода горловины
Ягодные культуры - большая группа
плодовых культур, состоящая из многолетних
кустарников, полукустарников и
травянистых растений, дающих сочные плоды
Ягодные растения
Ягодообразные плоды - общее название
простых сочных плодов.
Ягоды просвирняка
Ядовитые растения - растения, в которых
содержаться ядовитые вещества, которые
могут вызвать отравление животных.
Ядро, косточка, сердцевина
Ядровая древесина - внутренние слои
древесины, утратившие функции
проведения и запасания веществ. Отличаются
более темной окраской.
Язычковые цветки - цветки, у которых
венчик представляет собой короткую
трубку, от которой в виде лопасти или
язычка (отсюда название) отходят
сросшиеся лепестки.
Язычковый венчик - спайнолепестный
венчик с короткой трубкой, от которой в
виде язычка отходят сросшиеся лепестки.
Язычок - пленчатый вырост на границе
влагалища и листовой пластинки листа
злаков.
Яйцевидно-ланцентные листья
Фæткъуы, фæткъу - бирæмыггагон æнæ-
гомгæнгæ дыргъ, кæцы у хиадон фæткъ-
уыйы дæлбинонты æмæ уардийы бинонты
зайæгойтæн. Цыбыр дзырдæй у хæдзарон
фæткъуыбæласы дыргъ
Гага, кæнæ: гагадыргъ, халсар - къ-
утæрджын кæнæ кæрдæг зайæгойты гыц-
цыл дзалвджын дыргъ.
Зныгъ, кæнæ: æзнæгъ
Гагаджын культурæтæ - дыргьджын
культу рæты стыр къорд, кæцыйы ис
дзалвджын дыргътæ дæттæг бирæазон къ-
утæр, къудзи æмæ кæрдæг зайæгойтæ.
Гагадыргь зайæгойтæ
Гагахуыз дыргътæ - хуымæтæг дзалвджын
дыргъты иумæйаг ном
Цыхтытæ
Маргджын зайæгойтæ - зайæгойтæ, кæцы-
ты ис маргджын буаргъæдтæ, кæцытæн сæ
бон у цæрæгойты марг хъæстæ кæнын.
Хъапп, кæнæ: апп аппæ, хъаппæ
Хъаппы хъæдвыд, хъаппи гъæдвид - хъ-
æдвыды мидæггаг сывæлдæгтæ, кæцытæн
фесæфтысты буаргъæдты цæуын æмæ
фæстауæрц кæныны архайдтæ. Ис сын
тардæр хуызтæ.
Æвзаггонд дидинтæ, æвзаггонд деден-
гутæ - дидинтæ, кæцытæн сæ дидинхуд
у цыбыр хæтæл, кæцыйæ ацæуынц фарк
кæнæ аикхуыз (ардыгæй йæ ном) ныхæст
дидинсыфтæ.
Æвзаггонд дидинхуд - цыбыр хæтæлджын
ныхæстдидинсыфджын дидинхуд, кæ-
цыйæ æвзагхуызæй цæуынц ныхæст
сыфтæ.
Æвзагæг - хъæмпхалы хъæбысæг æмæ
сыфы цъарæгы арæныл тæнцъарæг срæзæг
Аикхуыз-ланцетон
434

Зайæгойты нæмтты ирон-уырыссаг дзырлуат
Яйцевидный лист - простой лист,
листовая пластинка которого имеет форму,
напоминающую контуры яйца: нижняя ее
часть округлая и шире верхней
Яйцеклетка - женская половая клетка
(гамета), образующаяся при одном из типов
полового процесса - оогамии.
Якорные корни - мощные боковые корни
древесных растений, препятствующие
выворачиванию растений из почвы при
сильных ветрах.
Ярусность растений - вертикальное
(этажное) расслоение растительного
сообщества на ярусы.
Ярь, яровые растения - название
сельскохозяйственных растений, посев которых
производится, главным образом, весной
Ясеневая роща - лес с ясеневыми
деревьями.
Аикхуыз сыф - хуымæтæг сыф, кæцыйæн
йæ сыфы цъарæгæн ис аикы хуыз формæ:
йæ бинаг хай у тымбыл æмæ уæллаг хайæ
фæтæндæр.
Аикчырæг - сыл æрдон чырæг (гамета),
кæцы сарæзы æрдон цыдады иу хуызы -
оогамийы.
Науæнгуырхуыз уидæгтæ - бæлас зай-
æгойты хъомысджын фарсон уидæгтæ,
кæцытæ цæлхдур æвæрынц зайæгойты
мæрæй срæдувынæн тыхджын дымгæтæй.
Зайæгойты ярусдзинад - зайæгойты
æмæхсæнад вертикалон (уæладзыгон), сы-
вæлдыгад яру стыл.
Уалдзыгæнд, уалдзигæндæ - хъæууон
хæдзарады зайæгойтæ, кæцытæ тауынц
фылдæр уалдзыгон.
Кæрзбын - кæрз бæлæстæ кæм зайынц
ахæм хъæд
435

Русско-осетинский словарь названий цветов
Часть четвертая
Русско-осетинский словарь названий цветов
Хуызты нæмтты ирон-уырыссаг дзырдуат
Растения, будучи уникальными образованиями по своей природе и
функциям, поразительно разнообразны по окраске. Изменение окраски
листьев - одна из первых примет осени. Много ярких красок в осеннем
лесу! Березы, ясени и липы желтеют, розовеют листья бересклета,
пунцово-красными становятся узорные листья рябины, оранжевыми и
багряными листья осин.
Разнообразие произрастающих на земле видов диких цветов, и тем
более выведенных селекционерами сортов разной окраски, размеров и
формы лепестков просто поражает воображение. Например, только царицы
цветов розы насчитывается несколько сотен разновидностей.
Пестрота зеленого луга необыкновенно привлекательна. В жаркий
летний день при безоблачном небе яркие пятна цветов на фоне травы
создают удивительно красочную картину, такую знакомую и такую
любимую. Белые стройные поповники, лиловые застенчивые колокольчики,
алые огоньки гвоздик.
Основные цвета - цвета, смешивая которые можно получить все
остальные цвета и оттенки. Основными цветами называют 7 цветов
радуги: красный, оранжевый, желтый, зеленый, голубой, синий и фиолетовый.
Порядок расположения цветов в радуге можно легко запомнить по
первым буквам фразы: «Каждый охотник желает знать, где сидит фазан».
Есть и другая мнемоническая фраза для запоминания радужной
последовательности: «Как однажды Жак-звонарь головой сломал фонарь».
Всего насчитывается в русском языке более 1000 цветов и различных
оттенков. Большинство этих цветов и оттенков применяются при
характеристике растений. Такое разнообразие красок требует знаний в области
цветовой окраске растений и первую очередь их цветков.
В первой части в приведены некоторые данные о цветах цветковых
растений. Там же приведены их переводы на осетинский язык.
При этом необходимо отметить, что в осетинском языке
наблюдается совмещение в одном слове несколько значений цветов. Так, например,
словом «цъæх» определены цвета как синий, так и голубой; зеленый; се-
рый; сизый. Или словом «тарцъæх» цвета: тёмно-синий, темно-зеленый,
темно-серый.
436

Русско-осетинский словарь названий цветов
В то же время в осетинском языке несколькими словами определяется
один цвет. Например, «голубой цвет» в разных словарях и литературных
источниках определяется следующими словами: æрвхуыз, æрвхыз, цъæ-
хой, æрвæнхуыз, æрвхуз, бæлонхуыз, арвхуыз, æрвцъæх, æрвыг, цъæх, цъ-
æхой.
В данном словаре во втором столбце на первом месте выделены
наиболее приемлемые значения цветов на осетинском языке. При этом
прописными буквами обозначены основные названия цветов, а курсивом - менее
употребляемые.
Абрикосовый цвет
Алый цвет
Амарантово-пурпурный цвет
Амарантово-розовый цвет
Амарантовый цвет
Антрацитовый цвет
Курагахуыз
Сырхидхуыз, сырхсырхид
Æвдадзон-сæнтс ы рхху ыз
Æвдадзон-уардихуыз
Æвдадзонхуыз
Антрацитхуыз
437

Русско-осетинский словарь названий цветов
Б
Багровый цвет
Баклажанов ый цвет
Бежево-коричневый цвет
Бежево-красный цвет
Бежево-серый цвет
Бежевый цвет
Белесый цвет
Бело-алюминиевый цвет
Беловатый цвет
Бело-желтоватый цвет
Бело-зеленый цвет
Белоснежный цвет
Белый цвет
Бесцветный цвет
Бирюзово-зеленый цвет
Бирюзово-синий цвет
Бирюзовый цвет
Бледно-васильковый цвет
Бледно-желтый цвет
Бледно-зелено-серый цвет
Бледно-зелёный цвет
Бледно-золотистый цвет
Бледно-каштановый цвет
Бледно-коричневый цвет
Бледно-лиловый цвет
Бледно-песочный цвет
Бледно-пурпурный цвет
Бледно-розовый цвет
Бледно-синий цвет
Бледно-сиреневый цвет
Бледно-фиолетовый цвет
Бледный цвет
Блестящий желтовато-зеленый цвет
Блестящий желто-зеленый цвет
Блестящий желтый цвет
Блестящий зеленовато-желтый цвет
Блестящий зеленовато-синий цвет
Рæдæнг, кæнæ: игæрхуыз, сырх-сырхид,
туджызылдхуыз,
Бадырджанхуыз
Фист-морæхуыз
Фист-сырххуыз
Фист-дзæройхуыз
Фистхуыз, кæнæ бежхуыз
Урсойхуыз, кæнæ уорсойхуыз
Урс-згъæрæгхуыз
Урсбынхуыз, кæнæ: уорсбун, уорсгон
урсгонд, уорсбун, уорсгон
Урс-бургонд хуыз
Урс-кæрдæгхуыз
Уорс-уорсид, у рем итон
Урс, кæнæ: уорс, уорсой
Æгъуыз
Æрвгъузæг-кæрдæгхуыз
Æрвгъузæг-цъæххуыз
Æрвгъузæгхуыз, кæнæ берозон
Фæлурс-æрвдидинхуыз
Фæлурс-бурхуыз
Фæлурс-кæрдæг-дзæройхуыз
Фæлурс-кæрдæгцъæх хуыз
Фæлурс-зæринхуыз
Фæлурс-сабæлутхуыз
Фæлурс-морæхуыз
Фæлурс-кæркусæгхуыз
Фæлурс-змисхуыз
Фæлурс-сæнтсырххуыз
Фæлурс-уардихуыз
Фæлурс-цъæххуыз
Фæлурс-сиренон хуыз
Фæлурс-фиолетонхуыз
Фæлурсхуыз, кæнæ ивадхуыз
Æрттиваг бургонд-кæрдæгхуыз
Æрттиваг бур-кæрдæгхуыз
Æрттиваг бурхуыз
Æрттиваг кæрдæг-бурхуыз
Æрттиваг кæрдæг-цъæххуыз
438

Русско-осетинский словарь названий цветов
Блестящий зеленый цвет
Блестящий оранжевый цвет
Блестящий пурпурно-розовый цвет
Блестящий пурпурно-синий цвет
Блестящий пурпурный цвет
Блестящий синевато-зеленый цвет
Блестящий синий цвет
Блестящий фиолетовый цвет
Блестящий цвет
Бордово-фиолетовый
Бордовый цвет
Бронзовый цвет
Буровато-серый цвет
Буроватый
Бурый цвет
Æрттиваг кæрдæгхуыз
Æрттиваг талгъæрхуыз
Æрттиваг сæнтсырх-уардихуыз
Æрттиваг бургонд-цъæххуыз
Æрттиваг сæнтсырххуыз
Æрттиваг цъæхбын-кæрдæгхуыз
Æрттиваг цъæххуыз
Æрттиваг фиолетонхуыз
Æрттивагхуых, кæнæ кæркæ-мæркæхуыз
Игæр-фиолетонхуыз
Игæруыз, кæнæ егæргьуз, бордо
Къалаæрхуыхуыз, кæнæ сергъухуыз, брон-
зæхуыз
Тарморæгонд-дзæройхуыз
Тарморæгонд
Тарморæ, кæнæ мудхуз, саусырхау
в
Васильковый цвет
Вересково-фиолетовый цвет
Винно-красный цвет
Вишневый цвет
Водная синь цвет
Вороной цвет
Восковой налет
Æрвдидинхуыз
Какой нæхуыз
Сæн-сырххуыз
Балхуыз
Доныæрвхуыз
Сынтхуыз
Мыдадзон цъарæг

Русско-осетинский словарь названий цветов
Галечный-серый цвет
Георгиново-желтый цвет
Глинистый цвет
Глиняный-коричневый цвет
Голубиный цвет
Голубовато-сизый цвет
Голубовато-фиолетовый цвет
Голубоватый цвет
Голубой цвет
Горчичный цвет
Гранитовый
Графитовый цвет
Грушево-зеленый цвет
Грушевый цвет
Хуыр-дзæройхуыз
Дали-бурхуыз
Æлыгхуыз, кæнæ сикъитхуз, сигитхуз
Æлыг-морæхуыз
Бæлонхуыз, кæнæ бæлæухуз
Æрвхуызгонд-цъæхбынхуыз
Æрвхуызгонд-фиолетонхуыз
Æрвхуызгонд, кæнæ цъæхбун
Æрвхуыз, кæнæ: æрвхыз, цъæхой, æрвæн-
хуыз, æрвхуз, бæлонхуыз, æрвцъæх, æр-
выг, цьæх, æрвæнхуыз,
Бæлтæрнахуыз
Дзæнхъахуыз
Саудурхуыз
Кæрдо-кæрдæгхуыз
Кæрдохуыз
Дымчатый цвет
Дымчато-белый цвет
Дынно-желтый цвет
Дневной цвет
Фæздæгхуыз
Фæздæг-урсхуыз
Неси-бурхуыз
Бонхуыз, кæнæ бонгъуыз
440

Русско-осетинский словарь названий цветов
ж
Железно-серый цвет
железный цвет
Желтизна
Желтовато-белый цвет
Желтовато-бурый цвет
Желтовато-серый цвет
Желтоватый цвет
Желто-зеленый цвет
Желто-золотой цвет
Желто-оливковый цвет
Желто-оранжевый цвет
Жёлто-пятнистый цвет
Желто-розовый цвет
желто-серый цвет
Желтый цвет
Жемчужно-белый цвет
Жестяной цвет
Æфсæн-дзæройхуыз
æфсæнхуыз
æрттивгæбур
Бурбын-урсхуыз
Бурбын-тарморæхуыз, кæнæ бурæморæ
Бурбын-дзæройхуыз
Бурбын, кæнæ: бургонд, талгьæр, борбун, боргон, боргонд
Бур-кæрдæгхуыз
Бур-зæринхуыз
Бур-оливонхуыз
Бур-талгъæрхуыз
Бур-хъулонхуыз, кæнæ бурцагъд, борцагъд, бур-гæрæмхуыз
Бур-уардихуыз
Бур-дзæройхуыз, кæнæ борæхсин
Бур, кæнæ бор, борæт
Дзындз-урсхуыз
тасмачъихуыз
Зеленовато-бежевый цвет
Зеленовато-белый цвет
Зеленовато-красноватый цвет
Зеленовато-серый цвет
Зеленовато-черный цвет
Зеленоватый цвет
Зелено-желтый цвет
Зелено-коричневый цвет
Зелено-серый цвет
Зелено-синий
Зеленый цвет
Землистый цвет
Золотисто-жёлтый цвет
Золотисто-каштановый цвет
Золотистый цвет
Кæрдæгбын-фистхуыз
Кæрдæгбын-урсхуыз
Кæрдæгбын-сырхбынхуыз
Кæрдæгбын-дзæройхуыз
Кæрдæгбын-саухуыз
Кæрдæгбынхуыз, кæнæ цъæхгон, цъæхбун
Кæрдæг-бурхуыз
Кæрдæг-морæхуыз
Кæрдæг-дзæройхуыз
Кæрдæг-цъæххуыз
Кæрдæгхуыз, кæнæ цъæх, кæрдæгхуз, кæрдæггьуз,
цъæхой, кæрдæгцъæх, кæрцъæх, нозала
Мылазон
Зæрин-бурхуыз
Зæрин-сабæлутхуыз
Зæринхуыз

Русско-осетинский словарь названий цветов
Изумрудный цвет
Индиго
иссиня-черный цвет
Карминно-красный цвет
Карминно-розовый цвет
Карминный цвет
Каштаново-коричневый цвет
Каштановый цвет
Кварцево-серый цвет
Кварцевый цвет
Кирпичный цвет
Клетчатый цвет
Клубнично-красный цвет
Коричневато-оранжевый цвет
Коричневато-розовый цвет
Коричневато-серый цвет
Коричневато-черный цвет
Коричневатый цвет
Коричнево-бежевый цвет
Коричнево-бордовый цвет
Коричнево-бурый цвет
Коричнево-желтый цвет
Коричнево-зеленый цвет
Коричнево-красный цвет
Коричнево-малиновый цвет
Коричнево-оливковый цвет
Коричнево-серый цвет
Коричневый цвет
Кофейный цвет
Крапчатый цвет
и
Изумрудхуыз, кæнæ ирд-ксердæгхуыз
Тарцъæх-фиолетонхуыз
Сатæгсау, кæнæ кьайнæг
к
Кармин-сырххуыз
Кармин-уардихуыз
Карминхуыз
Сабæлут-морæхуыз
Сабæлутхуыз, кæнæ мыдхуыз, пох, му-
дхуз
Дзæнхъа-дæройхуыз
Дзæнхъахуыз
Агуыридурхуыз
Дзохар, кæнæ дзохуарæ
Лискъæф-сырххуыз
Морæбын-талгъæрхуыз
Морæбын-уардихуыз
Морæбын-дзæройхуыз
Морæбын-саухуыз
Морæбынхуыз, кæнæ морабунхуз
Морæ-фистхуыз
Морæ-игæрхуыз
Морæ-тарбурхуыз
Морæ-бурхуыз
Морæ-кæрдæгхуыз
Морæ-сырххуыз
Морæ-мæнæргъыхуыз
Морæ-оливонхуыз
Морæхуыз
Морæхуыз, кæнæ цъæра, мора
Кофехуыз
Тæппхъулонхуыз
442

Русско-осетинский словарь названий цветов
Красновато-бурый цвет
Красновато-коричневый цвет
Красновато-серый цвет
Красновато-черный цвет
Красноватый цвет
Красно-желтый цвет
Красно-желтый цвет
Красно-коричневый цвет
Красно-оранжевый цвет
Красно-сиреневый цвет
Красно-фиолетовый цвет
Красный цвет
Кремовый цвет
Кукурузно-желтый цвет
Кукурузный цвет
Сырхбын-бурхуыз, сырхбурхуыз
Сырхбын-морæхуыз
Сырх-дзæройхуыз
Сырх-саухуыз
Сырхбынхуыз, кæнæ сырхгондхуыз
Сырх-бурхуыз
Сырх-бурхуыз
Сырх-морæ хуыз
Сырх-талгъæрхуыз
Сырх-цъæхсырххуыз
Сырх-фиолетонхуыз
Сырххуыз, кæнæ сурх, дахран
Фæлбурхуыз
Нартхор-бурхуыз
Нартхорхуыз
А
Лазурно-серый цвет
Лазурно-синий цвет
Лазурный цвет
Латунный цвет
Лилово-пурпурный цвет
Лиловый цвет
Лимонно-желтый цвет
Лимонно-кремовый цвет
Лимонный цвет
Льняной цвет
Æрв-дзæройхуыз
Æрв-цъæххуыз
Æрвхуыз, кæнæ лазур
Бурæгхуыз
Кæркусæг-тарсырххуыз
Кæркусæгхуыз,кæнæ хъоппæгхуыз
Лимонон-бурхуыз
Лимонон-фæлбурхуыз
Лимононхуыз
Гæнхуыз
443

Русско-осетинский словарь названий цветов
м
Малахитовый цвет
Малиново-красный цвет
Малиново-розовый цвет
Малиновый цвет
Мандариновый цвет
Маренго
Матовый цвет
Мглистый цвет
Медно-коричневый цвет
Медно-розовый цвет
Медный цвет
Медово-желтый цвет
Медовый цвет
Металлический цвет
Морковный цвет
Мучнистый цвет
Мышино-серый цвет
Мышиный цвет
Мышиный цвет
Мятно-бирюзовый цвет
Мятно-зеленый цвет
Мятно-кремовый цвет
Мятный цвет
Кæрдæгдурхуыз
Мæнæргьуы-сырххуыз
Мæнæргьуы-уардихуыз
Мæнæргьуыхуыз
Мандаринонхуыз
Маренго
Фæлмхуз, кæнæ фæлмгьуз, фæлмæхуз,
æнæрттивгæ, æнæрттевгæ
Таргонд, фæлмгонд
Æрхуы-морæхуыз
Æрху ы-у ардиху ыз
Æрхуыхуыз
Мыд-бурхуыз
Мыдхуыз
Згьæрхуыз
Уырыдзыхуыз
Ссадхуыз, дзугур
Мыст-дзæройхуыз
Мыстхуыз, кæнæ донхуыз
Мыстхуыз, кæнæ: мистрагъ, мистæхуз
Битъна-æрвгъузæгхуыз
Битъна-кæрдæгхуыз
Битъна-фæлбурхуыз
Битънахуыз
я
Налет цвета
Небесно-синий цвет
Небесный цвет
Неблестящий
Нежно-лиловый цвет
Нежно-оливковый цвет
Нежно-розовый цвет
Нежный цвет
Тæнæгæвæрд хуыз, тæнгæв хуыз
Æрв-цъæхуыз
Æрвхуыз, кæнæ: уæларвон хуыз, æрвæнхуз
Æнæрттивгæ, æнæрттевгæ
Фæлмас-кæркусæгхуыз
Фæлмас-оливонхуыз
Фæлмас-уардихуыз рохснæг
Фæлмасхуыз, кæнæ: фæлмæнгонд, имо-
нау, тыннын, талас
444

Русско-осетинский словарь названий цветов
о
Огненно-красный цвет
Огненно-оранжевый цвет
Одуванчиковый цвет
Оливково-желтый цвет
Оливково-зеленый цвет
Оливково-коричневый цвет
Оливково-черный цвет
Оливковый цвет
Оранжево-желтый цвет
Оранжево-коричневый цвет
Оранжево-персиковый цвет
Оранжево-розовый цвет
Оранжевый цвет
Оттенок цвета
Охристый цвет
Цæхæр-сырххуыз
Цæхæр-талгъæрхуыз
Къаппа-къоппахуыз
Оливон-бурхуыз
Оливон-кæрдæхуыз
Оливон-морæхуыз
Оливон-саухуыз
Оливонхуыз
Талгъæр-бурхуыз
Талгьæр-морæхуыз
Талгьæр-алтъамихуыз
Талгьæр-уардихуыз
Талгьæрхуыз, кæнæ: бурбын
Фæлгъуыз
Охрæхуыз
п
Палевый цвет
Папоротниково-зеленый цвет
Пепельный цвет
Перламутрово-бежевый цвет
Перламутрово-ежевичный цвет
Перламутрово-зеленый цвет
Перламутрово-золотой цвет
Перламутрово-оранжевый цвет
Перламутрово-розовый цвет
Перламутрово-рубиновый цвет
Перламутрово-фиолетовый цвет
Перламутровый цвет
Персиковый цвет
Песочный цвет
Фæлурсбурхуыз
Цил-кæрдæгхуыз
Фæныкгъуыз
Æргъæу-фистхуыз
Æргъæу-дзедырхуыз
Æргъæу-кæрдæгхуыз
Æргъæу-зæринхуыз
Æргъæу-талгъæрхуыз
Æргъæу-у ард иху ыз
Æргъæу-лалхуыз
Æргъæу-фиолетонхуыз
Æргъæухуыз, кæнæ: æргъон, сæтæлхуз
Алтъамихуыз
Змисхуыз

Русско-осетинский словарь названий цветов
Пёстрый цвет
Полосатый цвет
Прозрачный цвет
Пунцовый цвет
Пупыристый цвет
Пурпурно-белый цвет
Пурпурно-красный цвет
Пурпурно-серый цвет
Пурпурно-синий цвет
Пурпурно-фиолетовый цвет
Пурпурно-черный цвет
Пурпурный цвет
Пшеничный цвет
Пыльно-серый цвет
Пыль но-голубой цвет
Пятнистый цвет
Ржаво-коричневый цвет
Ржавый цвет цвет
Розовато-серый цвет
Розово-золотой цвет
Розово-коричневый
Розово-красный цвет
Розово-пурпурный цвет
Розово-серо-коричневый цвет
Розово-фиолетовый цвет
Розовый цвет
Рубиново-красный цвет
Рубиновый цвет
Румяный цвет
Рыжевато-бурый цвет
Рыжий цвет
Хъулон, кæнæ: гæрæм, дзыгъуыр, хъу-
лон-мулон, бугъзур, кæркæ-мæркæ, зыгъ-
ар, дзохуарсе, дзохар, гъолон
Тагтæхуыз
Рæсугхуыз
Тугхуыз
Дзохуарæхуыз
Сæнтсырх-урсхуыз
Сæнтсырх-сырххуыз
Сæнтсырх-дзæройхуыз
Сæнтсырх-цъæхуыз
Сæнтсырх-фиолетонхуыз
Сæнтсырх-саухуыз
Сæнтсырххуыз
Мæнæухуыз
Рыг-дзæройхуыз
Рыг-æрвхуыз
Æндархуыз, кæнæ: æндарон, хъулон, цъ-
æрнагун, булур
Згæ-морæхуыз
Згæхуыз
Уардибын-дзæройхуыз
Уарди-зæринхуыз
Уарди-морæхуыз
Уарди-сырххуыз
Уарди-сæнтсырххуыз
Уардидзæтойморæхуыз
Уарди-фиолетонхуыз
Уардихуыз, кæнæ: зæрдинхуыз, розæхуз
Лал-сырххуыз
Лалхуыз
Сырхварс, рохснæг, бойау, сырхуадул,
сурхуадола (о щеках)
Бурдзалыг-тарбурхуыз
Бурдзалыгхуыз
р
446

Русско-осетинский словарь названий цветов
Рыжоватый цвет
Рябой
Бу рдзал ы нгондху ыз
Сгæрхуыз, кæнæ: хæбуздзыхъ, хæбуз, хъу-
лон, дзыгьуыр, хæнкьуытæ
Серебристый цвет
Свекольный цвет
Светло-коричневый цвет
Светло-бирюзовый цвет
Светло-бурый цвет
Светло-голубой цвет
Светло-жёлто-бурый цвет
Светло-желтый цвет
Светло-желтый золотистый цвет
Светло-зеленый цвет
Светло-золотистый цвет
Светло-коричневый цвет
Светло-лиловый цвет
Светло-морковный цвет
Светло-оливковый цвет
Светло-песочный цвет
Светло-пурпурный цвет
Светло-розовый цвет
Светло-серебристый цвет
Светло-серый цвет
Светло-синий цвет
Светлый цвет
Свинцовый цвет
Серебристо-серый цвет
Серебристый цвет
Серный цвет
Серовато-жёлтый цвет
Серовато-зеленый цвет
Серовато-коричневый цвет
Серовато-красный цвет
Æвзистгьуыз
Цæхæрахуыз, кæнæ цæхæрон
Ирд-морæхуыз кæнæ: гæзæморæ, ирдмо-
рæ, гæзæмæморæ
Ирд-æрвгъузæгхуыз
Ирд-тарбурхуыз
Ирд-æрвхуыз, кæнæ: ирдæрв, ирдцъæх,
ирдæрвхуыз
Ирд-бур-тарбурхуыз, кæнæ д&сирбор
Ирдх-буруыз, кæнæ сæнтбор
Ирд-бурзæринхуыз
Ирд-кæрдæгхуыз
Ирд-зæринхуыз
Ирд-морæхуыз
Ирд-кæркусæгхуыз
Ирд-уырыдзыхуыз
Ирд-оливонхуыз
Ирд-змисхуыз
Ирд-сæнтсырххуыз
Ирд-уардихуыз
Ирд-æвзистхуыз
Ирд-дзæройхуыз
Ирд-цъæххуыз
Ирдхуыз, кæнæ: ирд, райдзаст
Æздыхуыз
Æвзист-дзæройхуыз
Æвзистхуыз
Сондонхуыз
Дзæройбын-бурхуыз
Дзæройбын-кæрдæгхуыз
Дзæройбын-морæхуыз
Дзæройбын-сырххуыз
447

Русско-осетинский словарь названий цветов
Серовато-лиловый цвет
Серовато-оливковый цвет
Серовато-оранжевый цвет
Серовато-пурпурный цвет
Серовато-розовый цвет
Серовато-синий цвет
Серовато-фиолетовый цвет
Сероватый цвет
Серовойлочный цвет
Серо-зеленый цвет
Серо-зеленый цвет
Серо-песочный цвет
Серый коричневый цвет
Серый синий цвет
Серый цвет
Сизоватый цвет
Сизый цвет
Синеватый цвет
Сине-зеленый цвет
Сине-лиловый цвет
Сине-сиреневый цвет
Синий цвет
Синька, цвет синьки
Сиреневый цвет
Сливовый цвет
Смоляной цвет
Снежно-белый цвет
Снежно-синий цвет
Солнечно-желтый цвет
Соломенный цвет
Дзæройбын-кæркусæгхуыз
Дзæройбын-оливонхуыз
Дзæройбын-талгъæрхуыз
Дзæройбын-сæнтсырххуыз
Дзæройбын-уардихуыз
Дзæройбын-цъæххуыз
Дзæройбын-фиолетонхуыз
Дзæройбынхуыз, кæнæ: урсбын, уорсбун,
хæрæггъуыз, цъæхгон, цьæхбун, сæгхуы-
зон, хъæстæлæгъуз
Дзæройнымæтхуыз
Дзæрой-кæрдæгхуыз
Æвзистхуыз
Дзæрой-змисхуыз
Дзæрой-морæхуыз
Дзæрой-цъæххуыз
Дзæройхуыз, кæнæ: сæгхуыз, сæггъуз фæ-
ныюсуыз, фæныкцъæх, цъæх, цъæхой
Цъæхбынгонд
Цъæхбын, цъæх, фæздæгхуыз, хъуæцæ-
хуз, æхсин, бæлонхуыз,
Цъæхбынхуыз,кæнæ: цъæхгон, цъæхбун
Цъæх-кæрдæгхуыз
Цъæх-кæркусæгхуыз
Цъæххуыз
Цъæххуыз, кæнæ: копрадзхуыз, цъæхой,
копраузхуз
Копрадзгъуыз
Цъæхфæлмсырххуыз
Чылауихуыз
Писихуыз
Мит-урсхуыз, кæнæ сæнтуорс
Мит-цъæххуыз
Хур-бурхуыз
Хъæмпхыз
448

Русско-осетинский словарь названий цветов
Телесный цвет
Тёмно-синий цвет
Темно-алый цвет
Темно-бирюзовый цвет
Тёмно-бурый цвет
Темно-вишневый цвет
Темно-голубой цвет
Темно-грушевый цвет
Темно-желтый цвет
Темно-зеленый цвет
Темно-каштановый цвет
Тёмно-коричневый цвет
Темно-красный цвет
Темно-мандариновый цвет
Темно-оливковый цвет
Темно-оранжевый цвет
Темно-персиковый цвет
Темно-пурпурный цвет
Темно-розовый цвет
Темно-серый цвет
Тёмно-синий цвет
Темно-фиолетовый цвет
Тёмный цвет
Томатно-красный цвет
Томатный цвет
Тускло-розовый цвет
Тускло-пурпурный цвет
Тускло-серый цвет
Буаргъуыз
Тар-цъæххуыз
Тар-сырхидхуыз
Тар-æрвгъузæгхуыз
Тар-тарбурхуыз
Тар-балхуыз
Тар-æрвхуыз
Тар-кæрдохуыз
Тар-бурхуыз
Тар-кæрдæгхуыз тарцъæх
Тар-сабæлутхуыз
Тар-морæхуыз
Тар-сырххуыз
Тар-мардаринхуыз
Тар-оливонхуыз
Тар-талгьæрхуыз
Тар-алтъамихуыз
Тар-сæнтсырххуыз
Тар-уардихуыз
Тар-дзæройхуыз
Тар-цъæххуыз
Тар-фиолетонхуыз
Тархуыз, кæнæ: тарбын, кьæрæу, кьай-
нæг
Томат-сырххуыз
Томатхуыз
Мынæг-уардихуыз, кæнæ лæкъуын
Мынæг-сæнтсырххуыз
Мынæг-дзæройхуыз

Русско-осетинский словарь названий цветов
Узорчатый цвет
Умеренно-бирюзовый цвет
Умеренно-желтый цвет
Умеренно-зеленый цвет
Умеренно-коричневый цвет
Умеренно-красный цвет
Умеренно-оливковый цвет
Умеренно-оранжевый цвет
Умеренно-пурпурный цвет
Умеренно-розовый цвет
Умеренно-синий цвет
Умеренно-фиолетовый цвет
Дзохархуыз, кæнæ дзахуарæ, нывæфт,
кæдзист
Ромыл-æрвгъузæгхуыз
Ромыл-бурхуыз
Ромыл-кæрдæгхуыз
Ромыл-морæхуыз
Ромыл-сырххуыз
Ромыл-оливонхуыз
Ромыл-талгьæрхуыз
Ромыл-сæнтсырххуыз
Ромыл-уардихуыз
Ромыл-цъæххуыз
Ромыл-фиолетонхуыз
ф
Фиалковый цвет
Фиолетово-баклажанный цвет
Фиолетово-сизый цвет
Фиолетово-синий цвет
Фиолетовый цвет
Фоновый цвет
Æрвдидинхуыз
Фиалетон-бадырджанхуыз
Фиалетон-цъæхбынхуыз
Фиалетон-цъæххуыз
Фиалетонхуыз, кæнæ фиалкæхуыз, цъæххуыз,
копрадзхуыз
Бындуронхуыз, кæнæ бындуронгъуыз
х,ц,ч
Хромовый цвет
Цветастый
Черновато-зеленый цвет
Черновато-красный цвет
Черновато-пурпурный цвет
Черновато-синий цвет
Черноватый цвет
Хуырасанхуыз
Хуызджын, кæнæ: хъулон, нывсефтыд
Саубын-кæрдæгхуызхуыз
Саубын-сырххуыз
Саубын-сæнтсырххуыз
Саубын-цъæххуыз
Саубынхуыз, кæнæ саугонд
450

Русско-осетинский словарь названий цветов
Черно-зеленый цвет
Черно-коричневый цвет
Черно-красный цвет
Черно-оливковый цвет
Черно-серый цвет
Черно-синий цвет
Черный цвет
Сау-кæрдæгхуыз
Сау-морæхуыз
Сау-сырххуыз
Сау-оливонхуыз
Сау-дзæройхуыз
Сау-цьæххуыз
Саухуыз, сайнæг къæйдарæни хузæн
ш
Шафраново-желтый цвет
Шафрановый цвет
Шелковистый цвет
Шоколадно-коричневый
Шоколадный цвет
Сафран-бурхуыз
Сафранхуыз
Зæлдагхуыз
Шоколад-морæхуыз
Шоколадхуыз
я
Янтарно-зеленый цвет
Янтарный
Яркий цвет
Ярко-бирюзовый
Ярко-желтый
Ярко-зеленый
Ярко-красный
Ярко-малиновой
Ярко-мандариновый
Ярко-пестрый цвет
Ярко-розовый
Ярко-синий
Ярко-фиолетовый
Дзиндзи-кæрдæгхуыз
Дзиндзихуыз
Æрттиваг, кæнæ: ирд, тæмæн, сах, кæр-
кæ-мæркæ, идзирд, сахир
Æрттиваг-æрвгъузæгхуыз
Æрттиваг-бурхуыз, кæнæ: сахбур,
тæмæнбур, бурбурид, сæнтбор, бор-бо-
рид
Æрттиваг-кæрдæгхуыз
Æрттиваг-сырххуыз
Æрттиваг-хъæлæрдзыхуыз
Æрттиваг-мандаринхуыз
Æрттиваг-хъулонхуыз
Æрттиваг-уардихуыз
Æрттиваг-цъæххуыз
Æрттиваг-фиолетонхуыз
451

Приложение 1
Приложения
Приложение 1
Названия растений, которые обозначены в осетинских литературных
источниках как растения, но не определён их русский перевод, а также их
характеристики (например: гогызыуидаг - назв. растения, къуппæг - назв.
травы, доннизы кæрдæг - трава от водяники и т. д.)
астун
астымгæрдæг
астæнкæрдæг
æгъуызгæрдæг
æзных
æнгурзела
æрвкъудзи
æрсмуд
æртитъаффон
æфсызæлдар
æхсидæвгъуыз зокъо
æхсимулдзæ
æхсискъ, æхсискъæ
басма
бæзгинсифæ д.
бæхдзæхæра
бæхы лæджирттæг
бæхызæнг
бæхысæфтæг
болгой
булкъой
бурахурæн, бурахорæ
бурбæлас
бызæ
бындарæг
бырæг
габейы кæрдæг
галикъах
галы хъоло, гали гьоло
галæхсæвæрæг
гармала
гæдигьири
гæдирехæ
гæдирихи
кирдицæ
кудзихсир
кусифтæг
куыдзæхсырæг
куыдзмарæн
куыдзы бæгъа
куыдзысындз
къаххос
къæдзæхы сындз
къæндзæстæ
къехсон
къосбун
къуахи
къумадза
къуппæг
къуркъакæрдæг
къуырмагæнæн
лæбырдæг
легарни
марæнхъæд
масттæрæг
мæнгæхсæрæ
минсыфон
мудзæнкæ
мурдгун, мурдтун
муркъæ, мырткахуыз
нечъерчхъали
орса
орца
пакъуысындз
пуника
пъухæ
рагъсис, рагьсес
сабыргæрдæг
тынгæрдæг
уазалризыхос
уæлубаты хиталæг
уæрццисойнæ
уæрццы мæнæу
удхос
уери
уохъ
уре
фагæ
фæлмæнгæрдæг
фæлкъокъо
фæрсбæл хъæдорæ
фыдуындгонд
фыркъадæн
фыркъæдæн
фырыхъада
фырыхъæппытæ
халондзæст
халоны гæнгæлы
халоны пысыра
хæкъæдзи
хæрынысындз
хунаджы кæрдæг
хурхъæз
хуыдзæхæра
хуымы хъæдур
хуычъисæр
хуычьыдзæхæра
хыбархыбургæнæг
хъазикъах
хъахъшо
хъæддаг хъæдур
хъæдорхуасæ
452

Приложение 1
гукка
даргъсындз акъаци
донæхсинцъæ
донзалф
донзæнгæ
доннизы кæрдæг
донхал
доны стъалы
дудгæ, додгæ
дзæгæрæгой
джырттмæдзæуæг
дзедзо
дзолдзæхæра
елкаси
загьалæг
зæрæда
зæритау
зинтъири
зирæ
знæгъ
исинаджы кæрдæг
йесгьæдæ
какойы хос
карчы базыр
кæрдæгхос
кæлмуг д.
кæндуц
кæртту
кæсула
кизги зæнгæ
саггьæд, саггъæдæ
сагикъах
саджысæр
саджыхъах
самилахъ
сасхуар зайæгой
саумилахъ
саусиндзæ
саусыкъа, саусикъа
сæгуызтæ зокъо
сæныччыхъус
сæфтæгсифæ
семæга
скъамо
скъелдзу
старцкъахонтæ
суро
сусæгдзу
сылгæндыс
сырхгага
сырхы кæрдæг
сыхнæмыг, сурхнæмуг
тæгæрæла
тæлус
тæрхъосидзедзе
техалгæрдæг
тифтикъи
туку
тумæ
хъæдурхос
хъæдурбæлас
хъæдурхос
хъелхъе
хъес
хъурдзæвæнхызтæ
хъуымбылæг
хъуынджын кæрдæг
хъуынзæнг
хъыбылæг
цанхæ
цармаг бæлас
цæубоцæк
церцу хъæдорæ
цурхъон
цъабли
цъагъана д.
цъахула
цъæхгагадыргъ
цъеудзæхæра
цъæл
цъæхгæнæг
цъæхгæнæг
цъæхснарæ
цъиувæдис, хæцаг
цъихири
чъанга
чъенга
чъири

Приложение 2
Ф
X
%
О
с:
X
Ф
а
а
о
ч:
5
Ш
Ж
2
х
а
о
X
и
О
а
и
О
н
о
е
454

Приложение 2
455

Приложение 2
456

Приложение 2
ч
457

Приложение 2
458

Приложение 2
459

Приложение!
460

Приложение 2
461

Приложение 2
05
462

Приложение 2
463

Приложение 2
464

Приложение 2
465

Приложение 2
^
466

Приложение 2
467

Приложение 2
468

Приложение 2
•<
469

Приложение 2
ч
470

Приложение 2
Щ
471

Приложение 2
с*5
472

Приложение 2
473

Приложение 2
а
474

Приложение 2
к
475

Приложение 2
476

Приложение 2
477

Приложение 2
478

Приложение!
■<
479

Приложение 2
480

Приложение 2
«
481

Приложение 2
482

Приложение 2
483

Приложение 2
*
484

Приложение 2
о
485

Приложение 2
Ь5
486

Приложение 2
487

Приложение 2
488

Приложение 2
Он
489

Приложение 2
490

Приложение 2
и
491

Приложение 2
492

Приложение 2
Еч
493

Приложение 2
494

Приложение 2
>»
495

Приложение 2
е
496

Приложение 2
и
497

Приложение 2
&г
498

Приложение 2
6Г
499

Приложение 2
500

Приложение 2
Э
501

Приложение 2
&
502

Приложение 2
Ф
503

Приложение 2
*
504

Приложение 2
505

Список использованной литературы
Список использованной литературы
1. Абаев В. И. Историко-этимологический словарь осетинского языка
(в 4-х томах). М.: Изд-во Академии наук СССР, годы: 1958, 1973, 1979,
1989. 656+451+362+328 с.
2. Абаев В.И. Русско-осетинский словарь. М.: Наука, 2000. 583 с.
3. Амирханов А.М. и др. Северо-Осетинский заповедник. М., Лесн.
пром., 1987; Орджоникидзе: Ир, 1989.
4. Багаев Г. С. Русско-осетинский терминологический словарь.
Владикавказ: Изд-во Проект-Пресс, 2001. 199 с.
5. Багаев Н.К. Современный осетинский язык (в 2-х томах).
Владикавказ: РИПП им. В. А. Гассиева. Год выпуска: Том 1. 1965. Том 2. 1982.
Кол-во страниц: 490 + 498.
6. Бигулаев Б. Б., Гагкаев К.Е., Кулаев Н.Х. и Туаева О.Н. Осетин-
ско-русский словарь. 4-е издание. Владикавказ: РИПП им. В. А. Гассиева,
1993.384 с.
7. Габараев Н. и другие. Толковый словарь осетинского языка в 4-х
томах. М.: Издательство: Наука, 2007, 2010.
8. Газета «Растдзинад» за 1992-2016 гг.
9. Гацалова Л. Б., Парсиева Л. К. Большой русско-осетинский словарь.
Владикавказ: ИПО СОИГСИ. 2011. 687 с.
10. Гулисшвили В.З., Махатадзе Л. Б., Примико Л. И. Растительность
Кавказа. М.: Наука, 1995. 232 с.
11. Гуриев ТА. Краткий русско-осетинский словарь. Владикавказ:
Изд-во СОГУ, 1999,192 с.
12. Дзабиты З.Т Осетинская народная медицина. Владикавказ: Ир,
1995. 201 с.
13. Исаева З.Г., Цагаева А.Дз. Краткий русско-осетинский словарь.
Орджоникидзе: РИПП им. В. А. Гассиева, 1978. 618 с.
14. Комжа А.Л., Амирханов А.М. Редкие, эндемичные и
сокращающие численность виды растений бассейна р. Ардон // Редкие виды
растений в заповедниках. М., ЦНИЛ Главохоты РСФСР, 1987.
15. Корнаева В.Ю. Флора и растительность Северной Осетии, их
анализ и перспективы использования. Автореф. докт. дисс. Тбилиси, 1978.
16. Красная книга РСФСР (растения)/Ред.В. Д. Голованов и др. М.,
1988.590 с.
17. Красная книга Северной Осетии. Орджоникидзе, 1981. 88 с.
506

Список использованной литературы
18. Краткий русско-осетинский словарь/Ред. Джанаев, Р. Г.
Владикавказ: РИПП им. В. А. Гассиева, 1999. 271с.
19. Олисаев В. А., Вагин В. С. Родник здоровья. Владикавказ: РИА
Госкомиздата РСО-А. 1994,228 с.
20. Попов К. П. Мир растений Северной Осетии. Владикавказ: Ир,
1991.262 с.
21. Природные ресурсы РСО-Алания. УРП и ООС МПР России по
Республике Северная Осетия-Алания. Растительный мир/Отв. ред. В. С.
Вагин, Владикавказ: Проект-Пресс, 2000. 544 с.
22. Природные ресурсы РСО-Алания. УРП и ООС МПР России по
Республике Северная Осетия-Алания. Пищевые и лекарственные растения
и грибы/Отв. ред. В. С. Вагин. Владикавказ: Проект-Пресс, 2000. 528 с.
23. Русско-осетинский словарь. Математика, механика, методика
преподавания математики. Составитель Плиев А. К. Владикавказ-Цхинвал:
РПОРЮО, 1997. 135 с.
24. Современный словарь иностранных слов/Под ред. Е. А. Гришиной,
Л.Н. Комаровой. СПб.: Дуэт-Комета, 1994. 740 с.
25. Таказов Ф.М. Дигорско-русский словарь. Владикавказ: РИПП им.
В. А. Гассиева, 2003. 732с.
26. Тамаев Т. А., Боллоев Б. К. Русско-иронско-дигорский и дигорско-
иронско-русский терминологический словарь животного и растительного
мира. Изд.-полиграфич. предприятие им. В. Гассиева, 2006. 97 с.
27. Техов Ф. Д. Названия растений в осетинском языке. Цхинвал: Ири-
стон, 1998. 181 с.
28. Цагаева А. Д. Топонимия Северной Осетии в 2-х томах.
Орджоникидзе: Ир, 1975.560 с.
507

Справочное издание
Цгоев Таймураз Федорович
РУССКО-ОСЕТИНСКИЙ ЭКОЛОГИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ.
КНИГА ПЕРВАЯ
РУССКО-ОСЕТИНСКИЙ СЛОВАРЬ НАЗВАНИЙ РАСТЕНИЙ И ТЕРМИНОВ,
ОТНОСЯЩИХСЯ К НИМ
Книга издана в авторской редакции
Технический редактор Е.Н.Маслов
Компьютерная верстка А.В. Черная
Дизайн обложки Е.Н. Макарова
Подписано в печать 06.06.2017.
Формат бумаги 70><100 !/16. Печать цифровая. Бум. 80 гр.
Гарнитура шрифта «Тшез».
Усл.п.л. 40,8. Тираж 200 экз. Заказ №58.
Отпечатано ИП Цопановой А.Ю.
362002, РСО-Алания, г. Владикавказ, пер. Павловский, 3