WOJCIECH ZABŁOCKI
Projekt obwoluty i okładki — EWA MARTYNIUK
Rysunek na okładce,
rysunki u tekście oraz plansze graficzne—WUJCIU H ZABŁOĆ KI
Opracowanie ty piigraficznc — DONA 1 CHRL SC. 1 CK I
Recenzenci — prof. LESŁAW DUDEK, WŁADYSŁAW TUBIELEWICZ
Redaktor — GRAŻYNA JANKOWSKA
Korektor — EWA SOBOCIŃSKA
© Copyright by Wydawnictwo „Sport i Turystyka” Warszawa 1989
ISBN 83-217-2601-1
Wydawnictwo „Sport i Turywka”
Warszawa 19K9
Wydanie 1 Nakład 202'0 egz
Ark wyd 23,50 .Ark druk 11,0
Oddano do składu u wrześniu 1985 r
Druk ukończono ue wrrc*mu 1989 r
Druk Zakl Graj DSP Warszawa
Zam 324 K 86 A-85
Dwu t\Mncv njtcncser pierwsza publikują
^‘ydawnicfn-a SiT
SPIS RZECZY
WSTĘP 7
ZAKRES 1 ZAŁOŻENIA PRACY 10
METODY BADAŃ 14
STARE TRAK TATY SZERMIERCZE 15
FRAGMENTY PAMIĘTNIKÓW 16
REGULAMINY WOJSKOWE 22
SZERMIERKA (rozwój historyczny) 25
DOŚWIADCZENIA WALKI I ĆWICZEŃ SZABLĄ Z KONIA
OKREŚLENIE PRZYDATNOŚCI ...	38
ANALIZA DZIAŁAŃ SZERMIERCZYCH 39
NATARCIA 39
Rodzaje cięć
Pchnięcia (sztychy) 43
Kierunek natarcia	45
Natarcia zwodzone	46
Wiązania i odbicia	48
AKCJE OBRONNE 49
Zasłony staty czne	49
Zasłony odbijające	51
Uniki
ODPOWIEDZI 55
PRZECIW-TEMPO 55
BADANIE GŁOWNI 57
SZABLA nr I — analiza konstrukcyjna 65
Typ nr la	67
Typ nr Ib	69
Typ nr Ic	71
Typ nr Id	73
Typ nr le	74
5
SZABLA nr II — analiza konstrukcyjna 76
Typ nr Tła	79
Typ nr Ilb	81
SZABLE OZDOBNE Ha i Ilb 82
Typ nr lic (szable krótkie) 82
SZABLA nr III — analiza konstrukcyjna 84
Typ nr Ilia	84
Typ nr Illb	86
SZABLA nr IV — analiza konstrukcyjna 89
SZABLE POLSKIE W TYPIE BRONI SIECZNEJ
ZACHODNIOEUROPEJSKIEJ 93
SZABLE OBCE 94
SZABLE TURECKIE 94
Szable tureckie z XVI wieku 96
Szable tureckie z rękojeścią anatomiczną 97
Szable tureckie z głowicą kulistą (1)	98
Szable tureckie z głowicą kulistą (2)	98
SZABLE WĘGIERSKIE 99
Szable węgierskie z XVII wieku do walki pieszej 102
SZABLE ARABSKIE 103
Szable wschodnie (damasceńskie) 103
Szable zachodnie (marokańskie) 105
SZABLE PERSKIE 105
SZABLE ROSYJSKIE I MOŁDAWSKIE (z rękojeścią anatomiczną) 107
SZABLE ARMEŃSKIE (z rękojeścią anatomiczną) 108
SZABLE CZERKIESKIE 109
SZABLE WŁOSKIE 110
SZABLE SZWAJCARSKIE 112
PLANSZE GRAFICZNE 114
METODA OPISU PLANSZ RYSUNKOWYCH 114
METODA PRZEDSTAWIENIA GRAFICZNEGO 115
Bibliografia 344
Summary 347
6
WSTĘP
— Popatrz Kojtek — powiedział Kevey na pierwszym obozie
treningowym — walczysz już pokora roku i jeszcze nie umiesz dobrze zrobić
prostego cięcia na głowę!
— Siedź na nogach swobodnie, ale dosyć nisko, żeby mogły cię wyrzucie daleko
do przodu w każdej chwili.
Musisz być trochę pochylony, ale nie za bardzo, żeby przeciwnik nie
spodziewał się natarcia. Rozluznu się. szczególnie rozluźnij ramię, ale szablę
trzymaj mocno w garści tak. żebyś kciukiem czuł sam koniec klingi. Wpatruj się
intensywnie w punkt który chcesz trafić. A jak dojdziesz do wniosku że już czas,
postaraj się złączyć koniec twojej klingi z tym punktem na ciele przeciwnika
który chcesz trafić tak szybko, abyś me wiedział, kiedy to się stanie.
Klinga (po polsku głownia) szermierczej szabli jest prosta, lekka i tak zgrabna,
że przy naciśnięciu kciukiem śmiga do przodu bez konieczności zamachu.
Ponadto w sportowej szermierce nie liczy się siła uderzenia, zwycięski punkt
zdobywa zarówno cięcie lekkie, jak i silne.
Głownia prawdziwej szabli używanej do boju jest szeroka, zakrzywiona i
znacznie cięższa. Jeśli chcesz nią uderzyć, musisz wykonać choćby mały
zamach, dotknięcie ostrzem przeciwnika nie wystarczy, aby go skutecznie ranić.
Trzeba unieść broń do góry, w’ najlepszym razie sam szczyt szabli, albo
zatoczyć młyńca, żeby cięcie miało należytą siłę. Zamach zwalnia natarcie i
pozwala przeciwnikowi na obronę.
Wydawałoby się, że szermierka prawdziwą szablą jest niemożliwa, a przynaj-
mniej nie przypomina zupełnie współczesnej sportowej walki.
A jedna k...
Wertując stare traktaty szermiercze z XVI i XVII wieku musimy zauważyć, że
ilość akcji, uczonych przez mistrzów’ szermierki w Niemczech. Włoszech,
Hiszpanii i Francji znacznie przewyższała ilość kombinacji stosowanych
obecnie. Ba, nic znam nowoczesnej akcji zaczepnej lub obronnej, która by nie
miała swego protoplasty w arkanach ówczesnej walki!
Trzeba przyznać, że traktaty owe dotyczą głównie walki bronią kolną —
rapierem lub szpadą. Czyżby szabla służyła wyłącznie do cięcia z konia i nie
podlegała arkanom sztuki szermierczej, nie znała zasłony, odpowiedzi, prze-
ciwtempa, zwodów’, uników? Może cała umiejętność polegała na silnym cięciu z
zamachem, dobrze skoordynowanym z galopem konia?
Relacje starszych kolegów, którzy walczyli prawdziwą szablą w czasie wojny
lub w pojedynkach, zdawały się przeczyć temu poglądowi.
Trener szermierczy K... opow iadał mi, że w czasie starć z kaw alerią Budionne-
go wr 1920 roku stosował z powodzeniem akcje wyuczone na sali szermierczej:
7
zwód na głowę i cięcie w bok lub w rękę, przy czym pierw sze cięcie było lekkie,
wystarczyło by przeciwnik opuścił bron, dopiero drugie cięcie go unieszkodli-
wiało.
Taktykę tę potwierdza spostrzeżenie Keveya z okresu pojedynków na Wę-
grzech — dobrzy szabliści wykorzystywali swe umiejętności szermiercze w ten
sposób, że starali się trafie kilkakrotnie przeciwnika lekko w rękę i unieszkodli-
wić go następnymi uderzeniami.
\X’ 1976 roku walczyłem z japońskim mistrzem bambusowego miecza shin^i
szermierka zwana kendo . Pojedynek z mistrzem Ando odbywał się w hali
Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Mieczowi shinai przeciwsta-
wiłem szablę do ćwiczeń pojedynkowych z końca XIX wieku, która była nieco
szersza i cięższa od obecnej broni szermierczej.
Ze względu na różne konwencje szermiercze obu broni nie sposób jest
powiedzieć kto wygrał, a kto przegrał 1 zresztą nie jest to ważne. Istotna wyda je
się obserwacja, że natarcia .Ando na głowę men wykonywane były bardzo
szybko, klasyczny zamach miecza shinai do tyłu był tak krótki, że prawie
niedostrzegalny. Cięcie było trudne do sparowania 1 dosyć silne wskutek
charakterystycznej dźwigni obu rąk i energicznego wyrzutu do przodu
połączonego z przebiegnięciem.
Studiując stare polskie szable, a szczególnie szablę nr I zwaną także husarską
spostrzegłem, że podobną dźwignię stanowić może tzw. pasowany paluch,
który obejmuje kciuk.
Obserwacje moje ze zrozumiałych względów ograniczyły się do walki z
pozorowanym przeciwnikiem, egzemplarze historyczne byk bvt cenne, aby
można było ryzykować nimi cięcie na zasłonę przeciwnika
Badając dalej grupę szabel nr II, zwanych także karaK.uni bojowymi
spostrzegłem, że cięcie takie, jakie można było wykonać szablą nr I, było
niemożliwe ze względu na odmienną budowę rękojeści 1 rożne wyważenie.
Szable nr II „prosiły sic” o cięcia łukowe z nadgarstka, o młyńce, tak często
spotykane w’ literaturze historycznej.
O tym, że młyniec może być skuteczny nawet w szermierce przekonałem się na
własnej skórze, kiedy na Igrzyskach Olimpijskich w’ Rzymie spotkałem w
ćwierćfinale turnieju indywidualnego Turka, który walczył szkołą młyncową,
nie spotykaną od dawna na planszach świata. Mimo iż był to archaiczny sposob
szermierki, to jednak wykonywany z dużą szybkością zdobywał punkty: po
kilku minutach Turek prowadził ze mną 3:0 i przed oczyma stanęło mi w idmo
porażki. Wówczas uczyniłem podświadomie to, co radziły stare traktaty
szermiercze w walce przeciw ko szablistom, używ ającym młynców — zwiększy-
łem odległość od przeciwnika 1 starałem się zwodami wymijać młyńce Turka
trafiając na przedramię, ciągle cofając się.
Wygrałem w końcu ten pojedynek 5:3, ale musiałem się dużo napocić.
Wróćmy do prawdziwych szabel. Dotychczasowa klasyfikacja opiera się na ich
wyglądzie zewnętrznym i dekorze, przede wszystkim rękojeści. Funkcja
bojowa nie była przedmiotem systematycznych badan i me miała na tę
klasyfikację większego wpływu.
Jako „bojową” klasyfikowano każdą szablę, która mc była ozdobna, niezależnie
od tego, jaką naprawdę przedstawiała przydatność bojową. Nie rozpatrywano
też bojowych zalet szabel ozdobnych.
8
A przecież szabla skonstruowana była przede wszystkim do walki, funkcja
ozdobna mogła być wtórną sprawą. Dlatego wydaje mi się, że klasyfikacja
szabel powinna się przede wszystkim opierać na różnicowaniu cech funkcjonal-
no-konstrukcyjnych, a dekor może pomagać w umiejscowieniu ich w czasie i
przestrzeni.
W tym celu prowadziłem studia nad przydatnością bojową i konstrukcją szabel
od XVI wieku do końca wieku XVIII, przede wszystkim szabel polskich
znajdujących się w kolekcjach muzealnych w kraju i za granicą, oraz w
kolekcjach prywatnych. Badaniami objąłem także szable innych państw i
narodów, przede wszystkim węgierskie, rosyjskie, tureckie, arabskie, mongol-
skie, szwajcarskie i niemieckie.
Po kilku latach wyniki badań złożone z rysunków, opisów i zdjęć poczęły
układać się w logiczne ciągi, które doprowadziły mnie do nowego sposobu
klasyfikacji szabel, przedstawionego w niniejszym opracowaniu.
Klasyfikacja ta posiada wiele punktów stycznych z dotychczas przyjętymi
typami szabel, ale je bardziej różnicuje i stosuje inne kryteria podziałów.
Mimo, że niektóre metody badań mogą się wydać subiektywne albo niekom-
pletne, albo zbyt wybiórcze, to jednak w sumie stanowią chyba krok naprzód w
dotychczasowej wiedzy o szabli, bo pozwalają między innymi na bardziej
precyzyjne podziały. Jednakże zdając sobie sprawę z tego, że to, co dla mnie jest
jasne, u innych może budzić wątpliwości i nawet z moich badan inni mogą
wysuwać inne wnioski, zdecydowałem się pokazać jak najwięcej przedmiotów,
które mnie do powyższych rozważań popchnęły.
Oprócz inwentaryzacji szabel polskich zamieściłem także w iele rysunków’ broni
państw’ ościennych przeczuwając, że mogą stanowić materiał do przemyśleń i
w*niosków?, być może różnych od prezentowanych przeze mnie.
Jak wynika z porównań, najbardziej „polska" bron, jaką jest niewątpliwie
szabla nr I (husarska), powstała pod wpływem broni wschodniej i zachodniej.
Jest przy tym zupełnie oryginalna, niepowtarzalna i funkcjonalnie lepsza niż jej
wschodnie i zachodnie koleżanki, stanowi pomost między zachodnią szer-
mierką na szpady oraz wschodnią na szable.
W pracy tego typu każdy nowy egzemplarz może rzucić nowe światło na
przyjęty system klasyfikacji, a przecież nie wszystkie egzemplarze mogłem
zbadać. Mogło się też zdarzyć, że niektóre z badanych przeze mnie przedmio-
tów’ nie były wiarygodne w częściach lub naw’et wr całości.
Przyjmuję, że będzie się to mieściło w granicach dopuszczalnego błędu, bez
szkody dla zasadniczych wyników’ pracy.
ZAKRES
I ZAŁOŻENIA PRACY
Chciałbym określić podstawowe typy szabel bojowych, używanych
w Polsce od XVI do XVIII wieku na podstawie ich charakterystycznych cech
funkcjonalno-konstrukcyjnych.
W ówczesnych granicach Rzeczypospolitej mieszkało wiele grup narodowo-
ściowych, jak Polacy, Litwini, Kozacy i Tatarzy. Grupy te reprezentowały
różne taktyki walki, wynikłe z ich historii, upodobań i możliwości.
Nie jesteśmy w stanie wiarygodnie powiązać określonych typów szabel z
odpowiednimi grupami narodowościowymi, ani tym bardziej wskazać miejsca
ich produkcji. Utrudnia to przeprowadzenie porównań i komplikuje nazew-
nictwo.
Należy jednak podkreślić, że dla przeprowadzenia klasyfikacji szabel bojowych
w oparciu o funkcję, która wynika z obiektywnej konstrukcji przedmiotu, nie
jest konieczne poznanie genezy poszczególnych typów i miejsca ich produkcji.
Przez szablę rozumiemy oręż biały o głowni zakrzywionej, długości od 750 do
900 mm, służący do walki cięciem i pchnięciem. Jednocześnie trzeba zazna-
czyć, że podane wymiary są orientacyjne. Niektóre szable, zwłaszcza szwajcar-
skie, mają długość powyżej 900 mm.
Osobną grupę broni białej stanowią szable krótkie o głowniach szerokich,
długości od 600 do 750 mm.
Podstawową funkcją, decydującą o konstrukcji szabli, a więc także o jej
kształcie i wyglądzie zewnętrznym, była walka. Funkcja reprezentacyjna,
wyrażająca się w zdobnictwie była wnórna, dlatego nie jest właściwe szukanie
genezy kształtów szabli wr kategoriach estetycznych1.
Należy przyznać, że „funkcja reprezentacyjna” nakłada się często z „funkcją
bojową” i ścisłe rozgraniczenie tych dwu komponentów' nie jest częstokroć
możliwe — ani konieczne. Rzeczywiście do naszych czasów dotrwały przede
wszystkim okazy reprezentacyjne, które warto było zachować.
Jednak nie zdobnictwo — lub jego brak — stanowi o tym, czy szabla jest
„bojowa” czy „ozdobna, reprezentacyjna”. Decydują o tym walory oręża,
który jest przydatny do walki lub się do niej nic nadaje.
Niniejsze opracowanie uwzględnia jedynie funkcję bojową szabli. Dekoracja,
inskrypcje itp. nie będą stanowiły podstawmy wyróżnienia klasyfikacyjnego i
reprezentowane będą tylko w powiązaniu z funkcją bojowrą.
1 Tego zdania jest rówTiiez Zdzisław Żygulski, jun.: Karabela 1 szabla orla \X’.Zb Studia do
dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego, Kraków 1970. „Jest to recepta powszechnie
obowiązująca: każdy rodzaj broni ozdobnej, ceremonialnej lub paradnej jest poprzedzony
rodzajem broni użytkowej o analogicznej formie*’.
IO
Rożne sposoby walki szablą wykształciły charakterystyczne typy głowni i
odpowiadające im rękojeści, dlatego więc szabla powinna być rozpatrywana
jako całość, tzn. głownia z odpowiadającą jej rękojeścią2. Dlatego komplikacje,
np. perskie głownie w oprawach z czasów Augusta Poniatowskiego, nie będą
stanowiły podstawy do odrębnej klasyfikacji. Nie będziemy także rozpatrywać
elementów drugorzędnych, jak np pochwy, rapci itp.. ponieważ nie miały one
znaczenia w sposobie władania białą bronią.
Podstawą w yróżnienia typu szabli będą charakterystyczne w łasciw osci głowni i
rękojeści, powodujące sposob jej użycia w walce. Różnice mało istotne dla
sposobu użycia, jak np. centryczny lub decentryczny sztych, rożne kształty
tarczek itp. nie będą stanowiły podstawy do różnicowania typów.
Ponieważ kością niezgody między badaczami polskiej szabli staje sie często
nazewnictwo, postanowiłem ominąć ten trudny punkt, określając opracowane
przeze mnie typy szabel umownie: szablą numer jeden, numer dwa itp. nr I.
nr II).
Przy odpowiednich numerach typów’ szabel zostaną także podane dotychczas
stosowane nazwy.
początkowym okresie badan nad polską szablą, przypadającym na okres
międzywojenny, podstawowe znaczenie miał proces wyodrębniania typów
szabel tzw. „polskich".
Decydująca dla dalszego rozwoju badan okazała się teza wyjściowa w artykule
Stanisława Meyera p.t. „Genealogia szabli polskiej", ogłoszonym w nr 5
„Broni i Barwy" z 1935 r. na str. 98: Przyjmuję za sprawę ustaloną w naszym
Stowarzyszeniu, że oprawa, a jeszcze ściślej biorąc rękojeść szabli stanowi o jej
narodowości...
Ideałem klasyfikacji jest szabla, której wszystkie części mają znamiona
charakterystyczne jednej narodowości, ale ten ideał nader rzadko się spotyka,
musimy więc oprzeć się na jednolitym kryterium, a ten nie może byc nic innego
oprócz rękojeści.
Usunięcie z pola rozważań naukowych głowni ', która w budowie szabli ma
znaczenie pierwszorzędne i oparcie się jedynie na kształcie 1 zdobnictwie
rękojeści sprowadziło typologię szabel polskich na trudne tory.
Jak bowiem klasyfikować szable na podstawie wyglądu, jeśli ten wygląd jest
nieco inny w każdym egzemplarzu? Owszem, można wyodrębnić podobień-
stwa i określić ogólnie podstawowe typy, ale co dalej? Niepodobna dla każdej
szabli stworzyć osobnej szufladki!
 „Określony uchwyt, razem z odpowiadającą mu głownią. tworzą charakterystyczny iyp szabli
bojowej o specyficznych właściwościach funkcionalno-konstrukcĄ mych. Określaniu rodzaju lub
przynależności etnicznej szabli bojowej na podstawie budowy tylko uchwytu lub tylko głowni
jest z punktu widzenia funkcjonał no-konstrukcyjnego bezzasadne” Wojciech Zabłocki Funk-
cionaJno-konstrukcyjna charakterystyka rękojeści dwóch typów polskich szabel bojowych z
wieku XVII Studia do dziejów dawnego uzbrojenia 1 ubioru wojskowego. Kraków 19-1 rok.
str 57.
Pierwsze artykuły St. Mayera w ..Broni 1 Barwie” z 1934 roku p.t ..Próba określenia wieku 1
pochodzenia głowmi szabel polskich” pozwalały przypuszczać, że autor będzie kontynuował
studia w tym kierunku. Niestety, w następnych opracowaniach opis głowni sprowadza się do
dekoru i napisów, a jako podstawę klasyfikacji prz\imuiu się jedynie oprawę
I I
Dlatego też poprzestano na klas\ tikacji podstawowej i cała energię poświęcono
problemowi nazewnictwa.
Nazwv historyczne przyporządkowane zostały poszczególnym grupom szabel,
oczywiście hipotetycznie.
Należy zwrocie uwagę na zupełna dowolność stosowanych kryteriów. I tak np.
mianem „Batorówek” i ..Zygmuntowek” określano szable, których głownie
noszą odpowiednie inskrypcje, a więc jako kryterium występuje tu napis
dedykacyjny na głowni.
Kryterium takie wprowadza zamieszanie w typologii, ponieważ napisy ku czci
Batorego występowały przez długi okres na rozmaitych typach szabel. Dlatego
w literaturze bronioznawczej można spotkać niezbyt udane określenia, jak np.
„Batorowka Stanisława Augusta...”4.
Nazwą ..karabele” określa się szable ozdobne o charakterystycznej rękojeści w
formie głowy ptaka. Niektórzy badacze twierdzą, że nazwa ,,karabela”
oznaczała w Polsce szablę ozdobną — a więc niesłusznie nazywa się określony
typ szabli karabelą, skoro wszystkie grupy szabel posiadały ozdobne egzem-
plarze. Dodatkowo komplikuje sytuację fakt, że istnieje grupa szabel polskich o
rękojeściach w kształcie głowy ptaka bez ozdób. Część badaczy nazwała ten typ
szabel „karabelami bojowymi”'. Nazwa ta wzbudza kontrowersje wielu
badaczy.
Interesującą propozycję etymologiczną nazwy ,,karabela” dał Władysław
Tubielewicz, wyprowadzając ją od arabskiego czasownika karra atakować,
ponawiać ataki) 4- billah w imię boga . Nazwą „ormianek” określa się szable
o rękojeściach z małymi jelcami i głowicą pochyloną do przodu pod kątem 45 .
Przypuszczalnie podstawą zaproponowania takiej nazwy był fakt, że grupa tych
szabel, znajdująca się w muzeach lwowskich, posiada zdobnictwo identy-
fikowane jako praca lwowskich Ormian — stąd nazwa ,,ormianek”.
A więc kryterium wyróżnienia tej grupy szabel opierało się wyłącznie na
ornamencie. Nieco później badacze doszli do wniosku, że były to prawdopo-
dobnie szable pochodzenia tatarskiego6, ale pierwotnie przyjęta nazwa pozo-
stała bez zmian.
Pewne zamieszanie powoduje wyróżnienie wśród rozmaitych typów szabel
polskich dodatkowej grupy nazywanej ,,szablami polskimi”. Część badaczy
dostrzega ten typ w szablach zwanych ,,z krzyżykiem” . niektórzy uważają, że
są to ozdobne szable z prostymi jelcami i łukowo podanej ku przodow i głowicy,
znajdujące się u boku portretowanych wielmożów polskich z XVII i XVIII
..Szabla-Batorouka" Stanisława Augusta, głownia XVII wiek, oprawa XVIII wiek" St
Zygulski: Bron w dawnei Polsce. Warszawa, PWN 1973 sir. 333.
Nazwa ..karabela bojowa" zastosowana została między innymi w katalogu zbiorow Muzeum
Wojska Polskiego w Warszawie, wiek XVII. przez Zofię Stefańska, przez Woiciecha Zabłockie-
go u opracowaniu Funkcionaino-kon^trukcyma charakterystyka. oraz przez Zdzisława Z.ygul-
skiego Bron u dawnei Polsce. strona 276
St. .Mayer Tatarskie pochodzenie szabel polskich zwanych ormiańskimi. Bron 1 Barwa, 1930
rok, strona 138.
Szabla polska z jelcem krzyżowa pochodzenia węgierskiego. tvp Ula. według proponowanej
klasyfikacji
12
wieku Stosunkowo najmniej kontrowersji wzbudza typ szabel polskich z
zamkniętą*rękojeścią, nazwanych „szablami husarskimi”. W wypadku grupy
„szabel husarskich” mam\ do czynienia z kryterium „patriotycznym” —
najlepsza polska szablę związano ze stawną polska formacją bojowa. przy czym
jest bardzo prawdopodobne, ze w tym wypadku fantazja koreluje z rzeczy-
wistością. Niektórzy badacze określają nazwą szabli husarskiej wszystkie typv
szabel, używane prawdopodobnie! przez husarzy w ciągu kilku wieków*,
a więc szablę typu węgierskiego, szablę „z łańcuszkiem**, szablę z zamkniętą
rękojeścią i szablę ..z furdymentem”.
Nazwy: „multany, czeczugi i indyczki” nie doczekały się trwałego przypo-
rządkowania do określonych grup szabel, choć poszczególni badacze stawiali
na ten temat rożne hipotezy.
W niniejszej pracy przyjęto termin „szabla polska” dla oznaczenia charaktery-
stycznych typów szabel głownia z przystosowaną rękojeścią . używanych
zasadniczo do walki przez Polakow lub inne narodowości zamieszkujące na
terenie Rzeczypospolitej między XVI a XVIII wiekiem.
” Cz Jarnuszkiewicz.. Szabla wschodnia i icj typv narodowe. I .ondyn 19-3 rok. strona 69. il 1151
116. Reprodukowane szable przedstawiają w rzeczywistości ozdobne szable perskie lub
persko-t u reckie XVII 1 XVIH wiek, noszone często w Polsce
" J Jarnuszkiewicz: Szabla wchodnia 1 lei typy narodowe, rozdział ..Szabla husarska *, strona
58—63.
METODY BADAN
Przyjąłem dwa kryteria badania szabel:
i. kryterium obiektywne, czyli badania historycznych szabel, znajdujących się
w kolekcjach krajowych i zagranicznych;
2. kryterium subiektywne, czyli rekonstruowanie techniki władania rożnymi
typami szabel
Obiektywne badanie szabel polegało na inwentaryzacji rysunkowej i fotogra-
ficznej całości oraz wszystkich charakterystycznych elementów, jak: profil
i przekroje głowni, kształt i konstrukcja rękojeści, zdobnictwo i inskrypcje10.
Pomiary w milimetrach obejmowały długość głowni i rękojeści, maksymalną
strzałkę krzywizny, położenie środka ciężkości w stosunku do osi jelców, szero-
kość płazów w charakterystycznych przekrojach, długość pióra, grubość
grzbietu w dwu lub trzech charakterystycznych przekrojach, długość i przekrój
jelców, długość wąsow, wymiary gabarytowe i grubość tarczek i palucha,
przekroje kabłąka i obłękow, przekroje i wymiary głowicy oraz kapturka.
Notowany był także materiał i sposob konstrukcji.
Badaniami tymi objęto 30711 charakterystycznych egzemplarzy polskich szabel
z 14 krajowych zbiorow muzealnych, 8 zagranicznych i 10 kolekcji prywatnych.
Wyniki badan wybranych egzemplarzy przedstawione są na planszach nr 1-73.
Ponadto badaniami objęto 320 charakterystycznych szabel zagranicznych w 1 1
zbiorach muzealnych i 4 kolekcjach prywatnych12. Wyniki badan wybranych
egzemplarzy przedstawione są na planszach nr 75-115.
,o Badanie zdobnictwa 1 inskrypcji miało na celu ustalenie autentyczności 1 przybliżonej Jatv
pochodzenia oręża
Przeprowadzono badania następujący eh typów szabel polskich stan na 1 III 1984 szable typu
la — 60 sztuk, szable typu Ib 15 sztuk, szable typu Ic— 20 sztuk, szable typu Id— 19 sztuk,
szable typu le— to sztuk, szable typu Ha — 40 sztuk, szable typu IIb— 15 sztuk, szable typu
lic — 18 sztuk, szable typu lila — 10 sztuk, szable tvpu II Ib — 10 sztuk, szable typu IV— ts
sztuk, szable typu zachodniego - 8 sztuk, szable ozdobne typu karabela” — 26 sztuk, szable
ozdobne typu IIIb — 4 sztuki, szable ozdobne rożne — 22 sztuki, głownie — 15 sztuk
Oprócz tego przeprowadzono badania następujących typów szabel zagranicznych stan na
7 III. 1984 szable szwajcarskie XVI w —9 sztuk, szable niemieckie XV’I w —6 sztuk, szable
zachodnie tasaki XVI XVII w — 10 sztuk, szpady 1 rapiery zachodnie — 12 sztuk, szable
zachodnie ozdobne „onentalizowane” — 10 sztuk, szable perskie — 15 sztuk, szable
mongolskie 1 kirgiskie 13 sztuk, szable armeńskie XVII 1 XV III w — 5 sztuk, szable
rosyjskie 1 mołdawskie — 23 sztuki, miecze Arabów i Maurów — 12 sztuk, szable tureckie XV
w — 6 sztuk, szable tureckie XVI w — 2* sztuk, szable tureckie XVI1 w — 27 sztuk, szable
14
Technika władania poszczególnymi typami szabel może być hipotetycznie
zrekonstruowana na podstawie materiałów takich jak:
a.	stare traktaty szermiercze,
b.	fragmenty pamiętników,
c.	regulaminy wojskowe,
d.	szermierka (rozwój historyczny),
e.	doświadczenia walki i ćwiczeń szablą bojową z konia i pieszo,
f.	określenie przydatności poszczególnych egzemplarzy szabel do wybranych
działań zaczepno-obronnych, na podstawie walki z pozorowanym prze-
ciwnikiem.
STARE TRAKTATY SZERMIERCZE
Traktaty szermiercze włoskie i francuskie z XVII i XVIII wieku,
opisujące wiele sposobów walki szpadą, podają zwykle przy końcu sposób walki
z szablistą.
Oto wyjątki z hasła — Szermierka (Escrime), cytowanego w Encyklopedii
Diderota (1765) na podstawie traktatu „Ecole des armcs...” wydanego przez
M. Angelo w Londynie 13, 1763 r.
Opis techniki szablowej ...Niektórzy zadają cięcia ruchem z ramienia, niektó-
rzy z łokcia, niektórzy — z nadgarstka, trzymając rękę sztywną i wyprostowaną,
godząc szczytem szabli w przeciwnika. Pierwszy sposób polega na zamachu
całym ramieniem i wykonaniu dużego luku szablą, aby uderzenie było jak
najsilniejsze. Drugi sposób polega na zamachu przez zgięcie łokcia. Trzeci
sposób polega na zataczaniu kół z prawej do lewej i z lewej do prawej, przy
pomocy bardzo szybkiej pracy nadgarstka, tak aby łokieć i ramię nie zboczyło z
linii ciała.
...Szabliści używają różnych pozycji szermierczych, niektórzy trzymają broń w
pozycji trzeciej'4 — wyprostowane ramię, szczyt skierowany w twarz (prze-
ciwnika), ciało podane do przodu, lewe kolano proste, prawe kolano zgięte,
Niektórzy trzymają zastawę szabli przy prawym biodrze i szczyt w górze.
Niektórzy trzymają broń w pozycji pierwszej15 i szczyt nisko, na koniec
tureckie XVIII XIX w. — 25 sztuk, szable tureckie w rypie II — 32 sztuki, szabie tureckie
różne — 16 sztuk, szable egipskie XVI w — 2 sztuki, szable marokańskie XVI1 w. — 2 sztuki,
szable węgierskie XV i XVI w. — 15 sztuk, szable węgierskie XVII w. — 16 sztuk, szable
węgierskie rożne — 5 sztuk, koncerze — 16 sztuk, szable arabskie ,,damasceńskie*’ — 8 sztuk,
szable czerkieskie — 2 sztuki.
u Receuil de Planches sur les Sciences etc.. Pans 1765. Rozdział p.t. „Observations sur l’exercise
dc respadon” strona 15. Teksty podane są w tłumaczeniu autora
14	Tzw. pozycja niska, charakterystyczna dla walki szablą nr I.
15	Tzw. pozycja wysoka, charakterystyczna dla walki szablą nr II
15
Walka szpadzisty z szablistą. Ilustracja do traktatu „L’Ecole des Armes...”, wydanego
przez M Angelo w Londynie w 1763 r. Charakterystyczna wysoka postawa szablisty.
00	/'/»	/
/( 'imeur
TIN
„Szablista pokonany przez szpadzistę” — ilustracja do traktatu J.F. Girard.
16
„Rys rąbka głębokich, czyli rdzennych
cięć” — kierunki uderzeń szablą w ciało
przeciwnika, wg Starzewskiego, w opra-
cowaniu autora.
„Rys rąbka wręcznych, czyli płytkich cięć”
— kierunki uderzeń szablą w rękę prze-
ciwnika, wg Starzewskiego, w opracowa-
niu autora.
niektórzy zginają lewe kolano, ciało podane do ry łu i trzymają bron w pozycji
czwartej'".
Zaobserwowane przez M. Angela sposoby walki szablistów wskazują na dużą
rozmaitość cięć i postaw szermierczych. Rozmaitość ta wynikała z rożnych
szkół walki i właściwych im typów szabel.
Jedynym dotychczas znanym najstarszym polskim traktatem szermierczym
jest Michała Starzewskiego traktat ,,O szermierstwie” napisany około roku
1830, wydany przez Józefa Starzewskiego jako część książki p.t „Ze wspom-
nień o Michale Starzewskim”1 \ Analiza tekstu pozwala przypuszczać, że
opisana technika miała dużo wspólnego z żywym jeszcze wtedy sposobem walki
polską szablą typu II.
Świadczy’ o tym wysoka postawa z usztywnionym łokciem i stosowanie zasłon
odbijających, młyriców.
Tak: kosz twój zawsze zasłoni twą brew — łokieć nie zgięty ochron i-ć krawca, a
młyniec w czasie zasłoni ci pierś18.
Świadczy o tym także sposób trzymania szabli:
I-o kieł trzona opieram o sam przegub dłonny, ile możności tu do wielkiego
palca tuląc go muszkułu, 2-0 Palec wielki wzdłuż grzebienia ma przylegać do
trzonu'*.
Pozycja ..w zasłonie czwanej”. bardzo niebezpieczna ze względu na odsłonięcie ręki na
zewnątrz 1 prawdopodobnie rzadko spotykana.
1 ’ J. Starzcwski . Ze wspomnień o Michale Starzewskim, Kraków 1932. Drukarnia Narodowa,
nakładem rodzina Rozdział HI. Michała Starzewskiego Traktat „O szcrmierstwic". str
103 136.
Starzcwski, str 119
Starzcwski, sir. 117 17
2 — Cięcia prawdxtW4
17
Zasadą natarcia było zadawanie cięć łukowych z nadgarstka, przy usztywnieniu
stawu łokciowego i wyprostowanym ramieniu.
Cięcia nietrafne zatrzymywane były w tzw. ognisku rdzennych cięć przeciw-
nika (na wysokości piersi) przez usztywnienie nadgarstka: ...zkąd następujące
ważne dla szermierza wynikają prawdy i tak:
i-o, że też w pachwinie swojej tylko może mieć władzę zbaczania w lewo i
prawo, a co najgłówniejsze! że:
2-0, ramię też o zgięciu swem w łokciu prawie zapomnieć powinno, a cięcia
wszelkie tylko,
3-0, ruchliwością samejże dłoni wykonywać musi2Q.
Mniej wiarygodne opisy z dużymi wpływami szermierki zachodniej prezentuje
Karol Bernolak w podręczniku szermierczym wydanym w 1898 r.21. Pisze on
między innymi:
Umiejętne ścieranie się na szable zwano u nas szermowaniem lub sztuką
szermierską... W samem zaś złożeniu się. każdy z narodów używający krzywej
szabli miał swoją właściwość. Węgier ciął na odlew, Moskwicin z góry,
Turczyn ku sobie, a Polak na krzyż machał. Polskie składanie się szablą...
polegało głównie na sztuce krzyżowej t.j. na dwu szybko po sobie następują-
cych cięciach od lewego boku z ukosa na prawo i na odwrót... były jeszcze inne
jak np. cięcie Rejowskie, cięcie referendarskie, polegające na poprzednim
zmyleniu przeciwnika pewnem cięciem pozornem.
FRAGMENTY PAMIĘTNIKÓW
Lektura i analiza siedemnastowiecznych pamiętników pozwala
wysunąć następujące tezy:
	większość opisywanych starć na szable dotyczy walki pieszej (pojedynki i
zwady).
	na 19 trafnych cięć wykonano 14 uderzeń w r ę k ę i 5 uderzeń w g I o w ę,
np.
Pojedynek Paska z Kuczyńskim22
...za drugim, czy trzecim ścięciem dosięgłem mu palców...
Pojedynek Odlanickiego z Szumskim:23
...wyzwał mię Pan Krzysztof Szumski, mańkuta, towarzysz nasz, sam będąc
winien, na pojedynek, z którym podawszy się, dałem mu raz w łeb dobrze, że aż
kulka wywrócił i kostki ze łba potem wybierał...
Siarzewski, str. 113
Podręcznik Szermierczy i krótki opis szabli polskiej napisał Karol Bernolak, dyplomowany
nauczyciel szermierki i gimnastyki przy Gimnazyum prywatnym 00. Jezuitów w Chyrowie
(Bąkowice). Przerftyśl. Z drukarni Józefa Sty Ge go 1898
22	S. Pasek.: Pamiętniki, Warszawa 1955, str. 124
23	Pamiętniki Jana Władysława Poczobuta Odlanickiego 1640-1648. Warszawa 1877. str. 56.
18
Pojedynek Odlanickiego ze Snarskim 1
...przyszło mi się z towarzyszem Snarskim poetą c. k torem um palec uciął.
Zwada Odlanickiego ze Strawińskim;2'
...zwadziłem się z Panem Floryanem Strawińskim... którego prz\ wielkiej
burdzie w pocięciu. zaciąłem trzy razy ir obie ręce, n jedną raz. w drugą dwa
razy...
Zwada Odlanickiego:21’
...musiałem wypaść i z nim się pociac. w którym pocięciu dostało mu >/ę w łeb
dużo i w rękę, że aż kulka w ywrócił za łaska Najwyższego Pana...
„Pojedynek w Polsce mię-
dzy dwoma senatorami” we-
dług Chodowieckiego
Pojedynek Zenowicza z Sapiehą:2
...tegoż dnia Zenowicz Starosta Orszanski w pojedynku rękę odciął Tomaszowi
Sapieże...
Zwada Danilewicza z Kalinowskim:2*
...Wieczorem Daniłowicz wojewodzie ruski. Kalinowskiego. starostę Win-
nickiego bez żadnej przyczyny ciężko porąbał. Na jednej ręce trzy palce mu
obciął, lewą lekko ranił i innych tś ran mew innemu zadał.
4 Odlanicki, str. 60
* Odlanicki, str. 68
Odlanicki. str. 90.
 Pamiętniki Albrychta X~ięcia Radziwiłła. Warszawa 1839 rok 1632
•R Pamiętniki rok 1632, 16 maia
19
	Stosowano wielokrotne zasłony i odpowiedzi. Na przykład, w
czasie pojedynku na Paska z Jasińskim.
... Przctnie nu mnie potężnie. aż mi zadrżała szabla w garzczci; in trzymałem
zakład. Scienismy się z dziesięć razy. — nk ani temu, ani temu.
	’ a 1 k a konna często przypominała walkę typu pojedynkowego.
Na przykład w czasie bitwy z Tatarami pod Rohatynem 1618 r.
...Tam jednego Tatarzyna pojmał Pan Borsczy nski. chłopa dobrego najezdnika
komonnego, z którym więcej niżeli godzinę wręcz sięsiekli i ranił go dwa razy h
ręku, a Tatarzyn uciął mu wielki palec i ledwo go zmógł.
	Cięcia szablą eliminowały przeciwnika z walki, rzadko go zabijały. Na
przykład, w czasie bitwy z Tatarami pod Szmankowicarm 1624 r. ... U” tych
potrzebach nie zginęło naszych więcej niż 20 osób. rannych jest bardzo wiele.
bo wszystko ręcznej broni w boju zażywali. u
O tym. że szermierka uprawiana była w Polsce już w XVI wieku, dowodzą
między innymi teksty Łukasza Górnickiego 1566 r. 1 Sebastiana Petrycego
(1605 r.).
Pierwszy w ..Dworzaninie polskim”32 pisze:
... Umiejętność tedy ry cerskiego prawa wielki w tej mierze pożytek dworzani-
nowi przyniesie i uczyni go hamownym / ostrożny m u mou ie. Takież też 1
umiejętność i rozmaitemi broniami nie telko mu się do potrzeby przy godzi. ale
i do krotochwile. albowiem bywają na dworze turnieje piesze, turnieje konne,
bywa szermowanie, by wają gonitwy przed panem i oczyma wszystkich ludzi,
gdzie iżby się dworzanin dobrze popisał, musi nad to. co jest mianowane, siła
umieć...
Drugi w „Polityce Arystotelesowej...31 pisze:
... To co wysusza zbyteczną wilgoć, którą ciało jest przesycone, jest potrzebne
dzieciom i młodzieży. Nadmiar wilgoci bowiem powoduje ociężałość ciała, a
jego zmniejszenie nadaie ciału lekkość i zwinność. A właśnie szermierstwu
wysusza nadmierną wilgoć, gdyż powoduje parowanie, które niewidoczne
podczas jakiejś pracy wydziela z ciała pot. Zatem dzieciom 1 młodzieży
potrzebna jest szermierka i powinny się one nią zajmować.
Dowodem istnienia oryginalnej polskiej szkoły szermierczej jest nauka s z e r-
m i e r k i palcatem, czyli kijem, tzw. „bicie się w palcaty lub bicie się w
kije”. Jędrzej Kitowicz14 opisuje palcaty jako jedną z zabaw studenckich:
Drugą zabawą podczas rekreacji były kije, zwane palcatami, w które pojedyn-
kowali się studenci dwaj a dwaj ze sobą. Ten sposob wielce był potrzebny dla
stanu osobliwie szlacheckiego, jako wprawiający młódź do zręcznego w swoim
'** Pasek, ser 124.
w Diariusz espeditiey Jego Mości Pana Stanisława Żółkiewskiego Kanclerza 1 Hetmana Koron-
nego. przeciwko Tatarom pod Rohatyn 16iS . „Kwartalnik Historyczny”. VI, 1X92. str 99
11 Rozprawa Sz>zęshwa z Taran /ego Mota Pana Stanisława Koniecpolskiego Hermana Polnego
• Koronnego na Podolu pod Szmankowicarm w roku [624. ..Kwartalnik Historyczny’ . \ 1. 1892.
str. 99
l Górnicki Dworzanin polaki. Kraków isbb.
” S Petrycy Polityki An stotelesowej to jest Rządu Rzeczypospolitej z dokładem ksiąg ośmioro
Kraków 1605
14 Kitowicz (>pts ohycza/ou za panowania Augusta III. Wrocław 1951, str 96
20
€
=±=
12.
*8
Soucij
Przypuszczalny wygląd palcata do cwiczcn szermierczych na podstawie Wielkiej
Encyklopedii Francuskie), i "65 r
czasie używania szabli, którą nasi przodkowie na wojnach najwięcej dokazy-
wali. Jakoż było się czemu przypatrzeć. kiedy się dwa dobrali d<»palcatów. bili
się aż do zmordowania. a tak sztucznie każdy się palcatem swoim układał
zastawiając się ze wszystkich stron oraz wzajemnie adwersarza swoim przyję-
ciem sięgając, że żaden ani u gębę, ani u głowę, ani po bokach nic mogl
dosięgnąć. I tacy byli to już jak metrów ie do wyprawiania i uczenia drugich.
Zawody w walce palcatem urządzane były z okazji trybunałów, a także sadów
ziemskich i grodzkich.
Służalcy palestranccy. z którymi często łączyli sie deputaccy 1 dw orscy rożnych
pacyjentow. zaraz po zagajeniu trybunału schodzili się pod ratusz. Tam po
dwóch w uformowanym od innych kole bili się n kije, które podług osób
bijących się. starszych lub młodszych, bywały cieńsze i grubsze, pospolicie
swidowe'' albo dębczaki. najcieńsze dla młodych chłopców, jak palce,
najgrubsze dla wąsalów, jak kosztur. albo pałka chłopska; wszystkie nazywały
się palcatami. Gdy już obeszła każdego kolej, ten. który w szystkich wybił albo
też. po zręcznym robieniu palcatem, uznany był za najlepszego gracza —
zostawał ..marszałkiem" koła, po nim drugi, iv sztuce pierwszemu bliższy,
wicemarszałkiem, trzeci instygatorem. czwarty wice-instygatorem.
...Zdarzało się. iż słuszni dworscy lub innego gatunku ludzie, doskonali ow i
rębacze w kordy, dla uciechy sobie uczynienia udawali tchórzów 1 nieumiejęt-
nych. aby pochwyceni do koła wyćwiczyli skórę mstygatorom 1 marszałko-
wi..**.
W szkole rycerskiej, założonej w 1765 r., uprawiana była szermierka na
czterech pierwszych latach przez 2 godziny tygodniowo, na piątym i szóstym
roku — po 3 godziny'*.
W jezuickim Collegium Nobilium. założonym we Lwowie w 1’49 r. upra-
wiano szermierkę, podobnie jak u innych kolegiach jezuickich i pijarskich
Sw idowy-dereń to u y
Kitowicz. ( >pis ohyczaiow. ..O kok buącym się u kiie za Augusta III”, sir 188
Halinowa UA chowanie fizyczne u pol>kich szkołach rycerskich .Will w ,AVvchowanie
Fizeczne 1 Sport”. 1965 rok
H Sypniewska U Ą •choicwa* fiz\ czne w jezuickich kolegiach uohihum ..Kultura Fizyczna
1965 rok
21
Charakterystyczne było odróżnienie polskich palcatów od fechtunku, którego
zawodowymi fechmistrzami byli zwykle Francuzi. W gimnazjum wołyńskim
1805 1832 uprawiano bicie się w kije i fechtunek.
Oto fragment instrukcji Tadeusza Czackiego, opiekuna gimnazjum: Bić się
mają w kije. Zręczniejsi uczyć będą tak się składać i nacierać i na dwie części
niech się dzielą* ‘
REGULAMINY WOJSKOWE
Polskie regulaminy wojskowe kawalerii z XVIII wieku zajmują się
między innymi sposobem walki szablą, upatrując w ataku na białą bron
największej jeźdźców przewagi.
... Trzeba im pokazać także iak mają strzelać z pistoletów, iak dobyć pałaszów,
te na koniu trzymać. te schowac, y to im zaraz na początku wbijać w głowę, że
naywiększy jest Kawaleryi Awantaż umieć dobrze pałaszem robić y rąbać, iże
kiedy żołnierz na siodle wzniesie się. to cięcie z góry jest daleko cięższe i głębsze
iak te które siedząc na siodle czynione jest. Nauczyć ludzi potrzeba dobrego y
mocnego trzymania pałaszów, ażeby nie płazem ale ostrzem rąbali*".
— Wyjściową pozycją w ataku konnym była górna linia. ...Nro 2 Pałasz do
Attaku!
1. Tempo
Ręka się wyciąga wprost przed siebie, tak. żeby pięść przypadła przed usta, a
palec wielki na doł obrocony. Pałasz powinien być w prostey linii z ręką wmiarę
piersi Nieprzyjaciela. Ciało cokolwiek naprzód pochylone.
...o Attaku Kawaleryi —
A gdy iuż linia nie daley będzie od nieprzyjaciela iak o kroków 80, za
otrąbieniem Kary ery y wykommenderowaniem nacieray! linia w zupełnym
ścismeniu y iak naypróściey się utrzymując, dodawszy koniom silnie ostrogi, z
nayw iększy m impetem wpada na nieprzyjaciela: pierwszy szereg pochyliwszy
nieco ciało ku głowie konskiey wypręża prawą rękę z pałaszem do attaku iak się
opisało;
y łamie nieprzyjaciela*1.
J Konopnicki Wychowanie fizyczne w szkole polskiej na przełomie XVIII 1 XIX wieku:
„Wychowanie Fizyczne 1 Sport”. Instytut Naukowy Kultury Fizycznej, tom I, 1957 rok.
Regulamen służby obozowey ygamizi»u dla regimentów kawaieryi. wydany w Warszawie,
rou l**55, cz. IV, roz IV. J 7. str. 14“
Regulamen exercerunku dla Regimentów Konnych Ciwardyi JK.Mci Koronney v u A’ L/r,
Wydany w Warszawie w Drukami Nadwomey |K Mci v PP Kom F.duk. Naród roku I7«6.
roz IV. str 188. 189. 390
22
Postawa przeciw szarżującej kawalerii.
Należy zauważyć, że wiele fragmentów polskich regulaminów miedzy innymi
cytowany powyżej) posiada identyczne brzmienie, jak odpowiednie rozdziały
Regulaminu Kawalerii Pruskiej, który w połowie XVIII wieku tłumaczony był
na wiele języków’. Zastanawiający jest fakt nazywania szabli — pałaszem, choć
np. w tłumaczeniu francuskim stosuje się termin szabla — sabre, zgodny z
oryginałem.
Potwierdza to hipotezę, że mianem „pałasz” w XVIII wieku określano w
Polsce oręż pochyły lub prosty używany przez wojskowych, natomiast mianem
szabla — oręż pochyły noszony przez cywilów’.
Fakt wzorowania się na regulaminach pruskich (bez powoływania się zresztą na
źródło) wyjaśnia być może, dlaczego tak skromnie potraktowano zastosowanie
w wralce broni białej w stosunku do palnej.
Natomiast wiele interesujących szczegółów’ można znaleźć w* ćwiczeniach
rekruta w walce na białą bron.
Stosowane ćwiczenia szermierki kijami dowodzą, że genezą „palcatów” był
fechtunek kawalerzystów rozpowszechniony potem w szkołach rycerskich i
pośród szlachty.
23
...Ku wieczorowi zaś, u Lecie gorąca zwolmeią. — a Rekrut będzie iuż dosc
wprawny do robienia karabinem pieszo; uczyć go trzeba nabijać, strzelać tak z
karabinu iakoy z pistoletów; pierw ey ślepo, potem prochem y kulą do Tarczy,
naprzód z bliska. p< nem coraz daley. tudzież dla wprawienia u niechybne cięcie
pałaszem, bić się z drugiemi w kiie, w czym ażeby ieden drugiego do bólu, a
ztąd wyniknąć mogącey animozyi nieprzyprowadzał, te kiie powinny bydz
obwiiane słomą i osadzane iv rękoiść z plecionki dla zasłony ręki*2
...y każę Rekrutowi... pałaszem wystawione umyślnie obiekta rąbać, czapką z
ziemi w pędzie pałaszem podeymowac.*'
...dla ćwiczenia ludzi w cięciu, trzeba żeby Officyerowie głowy z papieru robić
kazali, te wystawiali, które ludzie w biegu końskim ściąć maią.44
Regulamin wojskowy z XVII wieku, wydany przez Błażeja Lipowskiego w
i66o roku, dotyczy ćwiczeń piechoty.
Autor podaje tam, że piechur musiał umieć władać szablą.
... z. Ćwiczenie w zażywaniu Oręża, to jest iako zażyć. Muszkieta, iako nabić,
iako strzelić, iako spisą władać y szablą.4'
Tradycje walki i cwiczen szablą przetrwały w regulaminie Kawalerii polskiej
do II wojny światowej i zawierają wiele elementów szermierki.
Generał Kruszewski, w Regulaminie dla Jazdy Powstającej Polski, wydanym w
i8494b roku, podaje sześć cięć przeciwko konnym przeciwnikom, sześć cięć na
piechotę oraz dwa cięcia do ataku. Zaleca on, aby wykonywać cięcia z
nadgarstka^!)
...uważać należy, aby zawsze patrzeć oko w oko nieprzyjacielowi; aby wszelkie
cięcia dawane były władając ręką w zgięciu pięści, jak najmniej zginając ją w
łokciu; przez to jeździec będzie ciągle zastawiony od cięcia przeciwnika.4
Kruszewski podaje ponadto 4 zasłony — wykonywane w wysokiej postawie, ze
szczytem opuszczonym w dół oraz młyrice:
Należy także kazać wykonywać pałaszem młynka naprzód, w prawo, w lewo i u
tył, co się robi ręką wyciągniętą, władając ty lko w zgięciu pięści.
Regulamin jazdy Kawalerii Legionów Polskich 4H, wydany w 1916 roku,
podaje, że ćwiczenia szablą obejmują: wymachy szablą, ćwiczenia w cięciach i
pchnięciach, szermierkę z konia i szermierkę pieszą.
Do szermierki pieszej używano lekkich żelaznych szabel ćwiczebnych o 2 cm
głowni. Ćwiczono cięcia, pchnięcia i zasłony w prostych układach, przydat-
nych potem w walce konnej. Szermierka z konia uprawiana była również szablą
szermierczą, przy czym duża uwagę przykładano, aby po pierwszym starciu
Rcgulamen esercerunku, cz. III, str. 311 1 312.
4' Regulamen exercerunku. cz. III, str 313.
Regulamen służby obozowey y gamizonowey. str. 247 N.B
4< Piechom? ćwiczenie. albo Woiennosc Piesza Przez Błaźeia Lipowskiego w Krakowie, w
Drukami Wdowy Łukasza Kupi sza, I K M. Typogr Roku Pańskiego 1660. Pierwsze
ćwiczenie.
Regulamin dla Jazdy Powstającej Polski przez Jenerała J. Kruszewskiego, Paryż, 1849, str 53.
4 Regulamin dla Jazdy..., str. 54.
4h Regulamin Jazdy Kawaleryi Legionów Polskich. Kraków 1916.
24
nastąpi! szybki zwrot i energiczne ponowienie natarcia. ,,Regulamin Kawale-
rii' wydany w 1922 roku zwraca przede wszystkim uwagę na skuteczność
pchnięcia, zaleca także ćwiczenia szermiercze szablą drewnianą palcatem /“
PRZESTROGA większos,. młodych ludzi
którzy zaczynają się uczyc szermierki. daie
ponieść temperamentowi 1 nic zwracając uwagi
na dobre zasady, wpoione im przez techmisirza.
chcą muszy bcicj traik przeciwnika, mc zdając
sobie sprawy z niebezpieczeństwa, lakie niosą ze
sobą pchnięcia przeciwnika
PRi i.u qi /:> f-K <,/K \Rn
SZERMIERKA (rozwój historyczny)
Szermierka iako ćwiczenie przygotowujące wojowników do walki
na białą bron, znana była od najdawniejszych czasów. Szermierkę na kije
uprawiano w starożytnym Egipcie, w wojsku rzymskim i przede wszystkim —
w* szkołach gladiatorów. Ćwiczono tam szpadami drewnianymi zakończonymi
skórzaną gałką. Nawet kobiety rzymskie chętnie uprawiały szermierkę.
Także ludy pierwotne posiadają tradycje szermierki. Ćwiczenia Massajow
polegały na udanej walce, podczas której zawodnicy używali lżejszych dzid i
markowali uderzenia.
\X’ Afryce plemiona Żulu 1 Wasuta do niedawna używały do szermierki dwu
krótkich pałek — jedna służyła do uderzeń, druga do zasłon.
Wieki średnie przyniosły rozkwit szermierki turniejowej. Turnieje rycerskie
narodziły się we Francji50, a za pośrednictwem wypraw krzyżowych dotarły do
Niemiec, Anglii 1 Italii. Rozróżniano tjost lub turney — walkę dwu
konnych rycerzy i b u h u r t lub t u r n i e r — walkę drużynową. Początkowe
walki na tępe miecze zastąpiono zostały gonitwami na ostre, co oczywiście
bardzo podniosło śmiertelność wśród zawodników. *1
Stopniowo wprowadzono obostrzenia do reguł turniejowych przez stosowanie
specjalnych zaokrąglonych na końcu mieczów, zaniechanie pchnięc, wprowa-
dzenie bariery itp.
Średniowieczne zasady szermierki przedstawione zostały na rysunkach Hansa
Talhoffera z 1467 roku i w Kodeksie Szermierczym Fiore dci Liben z 1410
roku.
Szermierka średniowiecznego rycerstwa, związana z koniem, mieczem, kopią i
zbroją stopniowo wynaturzała się. ze względu na znaczną przewagę siły nad
techniką. Charakterystyczny jest fragment „Dworzanina polskiego"
Regulamin Kawalery i. W arszawa 1922 rok. Głowna Księgarnia Wojskowa
Prawdopodobnie Gotfned de Preuilly * 1066 pierwszy ujął w przepisy gonitwy
W’ rurmeiu w Neuss, pod Kolonia, zginęło u 1251 roku 60 rycerzy
25
Ćwiczenia szermiercze w Egipcie przy pomocy drewnianych lasek, na podstawn
płaskorzeźby z Bem Hasan.
Szermierka kijami w Chinach — drzewory t.
26
Szermierka kijami w Wannaruru — Wschodnia Afryka (według X. Obsta .
...Tu rzeki tak pan Bojanowski: Musielibyśmy my. Polacy, szermować nigdy
nie umieć, byśmy w Witemberku z kusznierzmi szermować nie mieli. Zda mi
się, iż tę rzecz WM. subtelnie wyciągasz, bo tam więc w szermierstwie nie idzie
o ślachectwo, le kto duźszy, kto czerstwiejszy, kto więcej umie...*2.
Ostatni turniej rycerstwa reńskiego odbył się w 1512 roku we Frankfurcie'3.
Podwaliny nowożytnej szermierki tworzy mieszczaństwo, które ze względu na
samoobronę zakłada bractwa szermiercze. W bractwach tych odbywa się
regularna nauka szermierki pod okiem czeladników i mistrzów. Organizuje się
zawody między miastami. Turnieje takie odbywały się między innymi w
Gdańsku i we Wrocławiu52 53 54.
Pierwszym klasycznym podręcznikiem szermierskim był zaginiony traktat z
1474 roku napisany w Hiszpanii przez Ponsa de Perpignan i Pedres de Torre.
W XVI wieku prym wiodą mistrzowie włoscy, współzawodniczą z nimi
Hiszpanie.55.
Początkowo stosowano głównie cięcia, nie określano zasłon, broniono się tarczą
lub lewakiem, wykonywano też uniki. Inżynier Camillo Agrippa we Włoszech
wprowadził natarcie wypadem — używając szpady o zmniejszonej długości.
52 Ł Górnicki: Dworzanin polski. Kraków 1566 rok
53 M Vogt: Der Sport im Mirrelaltcr
54 M. Vogt: Der Sport im Mitrelalrer.
55 Scherma di Giorgio Rostelli — w tłumaczeniu autora
27
Szermierka kijami „Ma-
traq” — ilustracja do ma-
nuskryptu Mohameda
Mustafy, późny okres
mamelucki. Kolekcja
dra E. Ungera, Londyn.
Trening uderzeń szablą
— przecinanie drewnia-
nych polan na pryzmie
gliny — ilustracja do
manuskryptu Mohameda
Mustafy, późny okres
mamelucki. Kolekcja
dra E. Ungera, Londyn.
28
Szermierka na turniejowym placu. Drzeworyt ok. 1480 rok.
Cięcie zdecydowanie ustępuje pchnięciu, eliminuje się walkę lewakiem i tarczą.
Giacomo Grassi z Modeny w wydanym w 1570 r. podręczniku „Ragione di
adoperar securamente 1’ arme” — zwrócił uwagę na walory intelektualne
szermierza, a Vincenzo Saviolo w' 1595 r. podkreśla znaczenie szybkości,
zręczności, menzury i tempa. iMarco Docciolini z Florencji w i6of r. wykazuje
przewagę pchnięcia w rękę i ostrzega przed niebezpiecznymi zwodami.
29
Miecz turniejowy i maska
średniowieczna. Rustka-
mmer, Drezno.
Szermierka dwoma szpadami. Ilustracja do dzieła „Trattato di scientia d*armi”.
Camillo Agnppa, 1553 r.
30
Podwójne pchnięcie.
Szermierka szpadą i puginałem.
31
Salsatore Fabris doradzał Szekspirowi, iak opisać pojedynek w ostatnim akcie
Hamleta.
Nicoletto Gignati w traktacie „Scuola overo Teatru di Spada wprowadził
przeciw-zasłony oraz pchnięcie przez wrzucenie z góry coupe . Stosował
przed wszystkim proste cięcia w twarz i okolenia.
Magiczne Kolo — ilus-
tracja do dzieła ,.Acade-
mic de l’Espee'\ Girard
Thibault. Antwerpia
1628.
Rozbrojenie — ilustracja do dzieła „Traite d'Escrime?* G.A Lovino
3*
Walka na tasaki. XV wiek. Rysunek piórkiem Albrechta Durcra, Muzeum Brytyjskie
W połowie XVI wieku oryginalną szkołę szermierczą walki długą szpada
prezentują Hiszpanie z mistrzami Corraza i Pacheco de Nanaez. Pchnięcie
robiono nieco tak, lak włócznią. Corraza w 1569 r. przedstawił idealna
geometrię poruszania się w pojedynku.
Fabris i Meyer wprowadzili szkołę włoską w Niemczech i Danii, a Saviola w
Anglii.
33
Szabla szermiercza obu-
ręczna.
Ilustracja podręcznika
do walki szlegerami: po-
zycja szermiercza i ro-
dzaje cięc Albrecht Otto
Paul w Lipsku, koniec
XIX wieku.
W XVII wieku następuje upadek włoskiej szkoły szermiercze). Prymat
przejmują Francuzi, którzy tworzą w Paryżu Akademię Brom
Pojawiają się sławne traktaty szermiercze Girarda i Angela, w których
szermierka niewiele się rożni od współczesnej walki sportowej. \X prowadzony
zosraje floret jako broń ćwiczebna. Około roku 1728 fechmistrz La Boesiere
stosuje maski i organizuje sale szermiercze.
A oto przykład opisu ilustracji nr ^3 traktatu szermierczego Prc Jacques
Franęois Girard: (tłumaczenie autora
Pchnięcie z sekundy dołem
Stojąc w pozycji trzeciej wiążesz szpadę przeciwnika, potem wykonujesz zwód
na głowę wzdłuż klingi, naciskając ią nieco, i gdy przeciwnik zasłania się,
unosząc rękę do góry, opuszczasz szybki > k< mieć br< mi czyniąc < ibrót ramieniem
i zadajesz pchnięcie z sekundy dołem. wyprostowując rękę 1 przenosząc
błyskawicznie lewą nogę przed prawą o długość dwóch stop; przegub w górze,
palce ku dołowi, prawa ręka i lewa noga wyprostowane, rulow zgięty nad
prawym kolanem, głowa nisko między ramionami. Po zakończeniu pchnięcia
wyszarpnij koniec szpady i wróć do pozycji trzeciej.
XX początkach XVIII wieku nastąpił renesans włoskiej szkoły szermierczej
W Mediolanie w końcu XIX wieku Giuseppe Radaelli stworzył sławną szkolę
szermierki na szable, która polegała na precyzyjnych i szybkich cięciach z
łokcia.
34
Walka samurajów długimi mieczami* według drzeworytu japońskiego
Szermierka ,,kendo” bambusowym mieczem, według drzeworytu japońskiego
35
Genezą szkoły Radaellego były obserwacje ćwiczeń Kozakow nad \X ulgą,
którzy siekli szablami w wodę tak, aby ostrze wchodziło bez rozprysku.
Był to już początek szermierki nowoczesnej.
Oryginalną formą szermierki była walka na szlegery rapiery , powstała w
Niemczech i Austrii w pierwszej połowie XIX wieku w celu przygotowania do
konwencjonalnych stare pojedynkowych członków korporacji studenckich
Sztuka walki szlegerem podlegała ograniczeniom: prowadzona była z bliskiej
odległości, eliminowała poruszanie się i ograniczała cięcia tylko do uderzeń w
twarz?
Zasady szermierki przypominały polską szkole walki szablą nr II karabelą
bojową), opisaną przez Starzewskiego i wcześniej przez zachodnie podręczniki
szermiercze.
Charakterystyczna była wysoka postawa szermierza, zasłaniająca głowę i lewy
policzek, cięcia łukowe z nadgarstka przy zablokowanym stawie łokciowym.
Charakterystyczny ruch między pierwszym i drugim cięciem, tzw. „zwrot”
stanowi zasłonę „odbijającą” cięc niskich i wysokich. Cięcie ,,przeciągane”
(durchzieher) przypomina charakterystyczny młynek karabelowy.
W maju 1976 roku gościła w Polsce na zaproszenie Ambasady Japonii grupa
przedstawicieli Japońskiego Związku Kendo w celu wizytacji i wspólnego
treningu z „kendokami” polskimi z \X arszawy i Lodzi. Zostałem zaproszony
na wspólne treningi w celu analizy zasadniczych akcji zaczepno-obronnych
bambusowym mieczem shinai. Oprócz cwiczen prowadziłem walki z najlep-
szym japońskim zawodnikiem, And o, przy czym oprócz starć miecz-na
miecz, udało mi się doprowadzić do walki japoński miecz kontra europejska
szabla (wybrałem szablę szermierczą z końca XIX wieku, cięższą, o głowni
szerokości 20 mm, lekko zakrzywionej .
Sztuka władania mieczem bambusowym shinai jest podobna do szermierki
prawdziwym japońskim obu ręcznym mieczem.
Szybkość i skuteczność cięcia polega na zastosowaniu dźwigni obu rąk i
natarciu, przypominającemu nieco rzut szermierczy. \Xr szermierce japońskiej
faworyzowane jest natarcie i sztuka obrony nie jest rozwinięta, jak w szermierce
europejskiej.
Niemal wszystkie akcje szermierki nowoczesnej wywodzą się z odpowiednich
działań walki na ostre, uwiecznionych w starych szermierczych traktatach.
Wprawdzie traktaty te dotyczą głownie szpady, ale nie mamy powodu sądzie,
aby sytuacja w szabli była odmienna.
Po dokładnej analizie dostępnych źródeł, przede wszystkim niedokończonej
rozprawy Starzewskiego w połowie XIX wieku i zasad włoskiej szkoły
Radaellego z końca XIX wieku można stwierdzić, że zasady nowoczesnej
szermierki wywodzą się w prostej linii ze sposobu walki ,,prawdziwa” szablą.
G Radaelii I>trushw per la >cherniu di uciaboh e dt *pada. 1K73
Broszura anonimowa, wydana przez „Verlag fur Kunst und Wissenschaft” — Albert Otto Paul
w Lipsku, w końcu XIX lub początku XX wieku,opracowana przez W ładysława Tubiclewicza.
1983, poda je zasady walki szlcgerami
36
Wprawdzie celem szermierki jest tylko trafienie, które może być zupełnie
lekkie, aby zostało zaliczone, a walka „prawdziwą” szabla wymagała trafienia
„skutecznego”, ale różnica ta nie wpłynęła praktycznie na zmianę rodzaju akcji
zaczepno-obronnych. Należy stwierdzić, że w szermierce została zawężona
ilość wariantów podstawowych akcji"*, oraz udoskonalona praca nog, ze
względu na zastosowanie idealnego podłoża i intensywnego treningu.
DOŚWIADCZENIA WALKI
i ĆWICZEŃ SZABLĄ BOJOWĄ Z KOMA I PIESZO
Interesujące wypowiedzi uzyskałem od weteranów wojny z 1920 r.,
którzy uczestniczyli w szarżach kawaleryjskich.
Szczególnie ciekawe były spostrzeżenia fechmistrza K który będąc juz
wówczas szermierzem, z powodzeniem stosował w yuczone na sali treningowej
układy w czasie stare z kawalerią Budionnego. Interesujące również były
dokładne opisy ćwiczeń walki szablą z konia cięcie łóz itp. ., stosowane w
Centrum Wyszkolenia Kawalerii.
Najbardziej pouczające ćwiczenia walki bronią bojową przeprowadziłem we
wrześniu 1986 roku w czasie realizacji filmu telewizyjnego „Historia białej
broni"59. W filmie tym wykonałem walki bronią różnych typów’, moim
partnerem był Michał Zabłocki. Broń przygotowana była według mojej
dokumentacji i uwag czynionych mi przez płatnerzy, częściowo korzystałem z
egzemplarzy własnych oryginalnych XIX i XX w iek .
Walki prowadzone były w następujących konkurencjach: walka mieczem
jednoręcznym z tarczą na koniu, walka mieczem dwuręcznym, pojedynek
rapierem hiszpańskim z lewakiem, walka szablą węgierską z XVI wieku. w alka
szablą husarską na koniu, ćwiczenia floretem XVIII-wiecznym, walka wg
szkoły Starzewskiego, pojedynek szablą XIX-wieczną, menzura szlegerem
niemieckim, cięcie łóz z konia. Ze względu na ostrą bron i brak strojów
ochronnych akcje były częściowo reżyserowane, z wyjątkiem miecza dwu-
ręcznego i szabli pojedynkowej.
Walka szablą bojow ą pieszo przypominała zwolnioną walkę szermiercza, z tym
że najbardziej skuteczna była szybka odpowiedź, a nie natarcie, które zaw sze
było trochę sygnalizowane i przez to łarwTe do obrony. W walce ruchomej z
konia skuteczne byc mogło tylko natarcie, ponieważ broniący się nie mógł
zdążyć z odpowiedzią — atakujący przelatywał zbyt szybko. Jeśli konie szły
młyriccm najtrudniejsze do obrony było pchnięcie, bo nie można było bronie
się odległością.
** La Faugiere w podręczniku szermierczym z 1825 wymienia 12.500 ciosów"
Reżyser P. Słowikowski, prowadzący wykład A Na dolski
37
OKREŚLENIE PRZYDATNOŚCI
poszczególnych egzemplarzy szabel
do wybranych działań
zaczepno-obronnych, na podstawie
walki z pozorowanym przeciwnikiem
Stosunkowo największe znaczenie dla ustalenia poszczególnych
typów szabel miały próby działań szermierczych przy pomocy oryginalnych
egzemplarzy. Badania te przeprowadzone zostały na 85” u inwentaryzowanego
materiału. Było to oczywiście możliwe dzięki udostępnieniu mi oryginalnych
egzemplarzy przez kierownictwa muzeów i właścicieli kolekcji prywatnych.
Badania te polegały na następujących próbach:
□ cięcia bezpośrednie na głowę, bok, pierś
□ ciecia łukowe z nadgarstka na głowę, bok, pierś i młynce
□ cięcia zamachowe z ramienia z prawej — lewej strony, cięcia poziome
□ zasłony statyczne — trzecia, czwarta, piąta i odpowiedzi na głowę
□ zasłony odbijające — pierwsza, druga, piąta 1 odpowiedzi na pierś
□ pchnięcie
Wnioski tych badan nanoszone były potem skrótowo na arkusze inwentaryza-
cyjne.
ANALIZA
DZIAŁAŃ SZERMIERCZYCH
Celem walki na białą bron jest ,,trafić i nie byc trafionym", przy
czym francuskie podręczniki pojedynkowe określają: „d’abord n’etre pas
touche, et apres toucher!’* najpierw nie byc trafionym i dopiero trafie! .
Wszystkie działania walki szablą możemy podzielić na cztery podstawowe
grupy:
i.	natarcia — czyli ruch do przodu uzbrojonej ręki i całego ciała w celu
trafienia przeciwnika bezpośrednio, lub po wykonaniu wiązania albo
odbicia;
2.	zasłony — czyli pozycje lub ruchy szablą, zasłaniające pole trafienia
• przed natarciem przeciwnika lub odbijające te natarcia; do tej grupy
zaliczamy także uniki;
3.	odpowiedzi — czyli cięcia natychmiast po wykonaniu zasłony;
4.	przeciw-tempo — czyli cięcia lub pchnięcie w natarcie przeciwnika,
które trafia przed jego zakończeniem.
NATARCIA
Rodzaje cięć
Natarcie proste polega na ruchu uzbrojonej ręki, który połączony
jest zwykle z ruchem nog lub ruchem konia, w celu trafienia przeciwnika w
odkryte pole.
W zależności od konstrukcji oręża i intencji nacierającego rozróżniamy cięcia
bezpośrednie, cięcia zamachowe z łokcia, cięcia zamachowe z ramienia 1 cięcia
łukowe z nadgarstka.
Cięcia bezpośrednie polegają na szybkim wyproście ręki 1 uderzeniu
przez uruchomienie dźwigni kciuk — mały palec. Zwiększenie skuteczności
tego cięcia polega na skonstruowaniu palucha, który jednocześnie uniemożli-
wia „wypłynięcie” szabli z ręki. Cięcia bezpośrednie są najszybsze ze
wszystkich uderzeń szablą, są bardzo trudne do obrony i charakteryzują
rozwiniętą szkolę szermierczą.
39
Cięcie bezpośrednie — na
głowę.
Szable zdatne do cięc bezpośrednich posiadają średnio zakrzywioną głownię,
specyficznie wyważoną*”1, niezbyt ciężką rękojeść z dobrym oparciem na kciuk
i mały palec. Wymogi te spełniają niemal wszystkie polskie szable bojowe
typu I.
W cięciach bezpośrednich wykonanych bronią bojową występuje niewielki
zamach pióra do tyłu — przy jednoczesnym ruchu ręki w przód, co przydaje
siły cięciu; w* nowoczesnej szermierce zamach ten jest prawie zupełnie
wyeliminowany, ponieważ siła cięcia nie ma znaczenia dla uzyskania trafienia.
Podobny zamach wykonywany jest przy cięciach japońskim mieczem shinai w
szermierce kendo.
Cięcia zamachowe z łokcia polegają na wykonaniu zamachu przez
zgięcie stawu łokciowego w linii natarcia i energicznym wyproście ręki. Jest to
cięcie charakterystyczne dla starej włoskiej szkoły szermierczej Radacllego .
popularnej także w Polsce.
Należy podkreślić, że w czasie treningów ćwiczono pełny zamach zgięcie
łokcia prawie do 90 ), ale na zawodach stosowano tylko niewielki zamach w celu
przyspieszenia natarcia. Podobnie obserwujemy w kendo: cięcia treningowe
demonstrowane są z pełnym zamachem obu rąk, ale w czasie zawodów zamach
zostaje ograniczony do niezbędnego minimum na korzyść szvbkości, przv
fł0 Patrz: opis szabli rypu nr I
40
Cięcie zamachowe z łokcia
(tasakowe) — na głowę.
czym siła cięcia jest wystarczająco duża. Cięcie zamachowe z łokcia jest nieco
wolniejsze, ale bardziej skuteczne (silne) niż cięcie bezpośrednie, przy czym
można je podobnie szybko wyhamować przez zablokowanie stawu łokciowego i
przejść naty chmiast do zasłony lub ponowienia.
Cięcia tc najlepiej można wykonać szablami polskimi typu I, lic, szablami
szwajcarskimi i krótkimi szablami typu włoskiego i niemieckiego.
Cięcie zamachowe z ramienia polega na zamachu, wykonanym
całym ramieniem z niewielkim wygięciem stawu łokciowego i nadaniu przy-
śpieszenia szabli w przeciwnym kierunku. Jest to najbardziej popularne i
najsilniejsze cięcie szablą, używane zarowno w walce pieszej jak i konnej. Może
ono mieć charakter przełamujący, jak uderzenia maczugą lub mieczem,
tasakowy — połączony z wbiciem w cel lub k r o j ą c y jak śmignięcie batem.
Najbardziej charakterystyczne dla techniki walki szablą: krojące cięcie zama-
chowe z ramienia wykorzystuje przyspieszenie, które nadajemy szabli po
zamachu całym ramieniem.
W czasie uderzenia głownia powinna byc prowadzona rozluźnioną ręką, w
momencie osiągnięcia celu wykańczamy cięcie, przeciągając je z jednoczesnym
poderwaniem do zasłony lub nowego zamachu. Cięcie tego typu jest silne, ale
stosunkowo łatwe do obrony, ponieważ sygnalizowane jest zamachem.
Używane było głównie w walce z konia przy mijaniu przeciwnika, kiedy duża
Szybkość nie stwarzała ryzyka otrzymania wyprzedzenia w początek zamachu
lub też ryzyka otrzymania odpowiedzi po sparowaniu cięcia przez przeciwnika
41
Cięcie zamachowe krojące z ramienia — na głowę.
< lęcie lukowe z nadgarstka — na głowę
42
Szable, skonstruowane specjalnie do cięc krojonych, zamachowych z ramienia,
to przede wszystkim szable perskie, mongolskie, węgierskie i tureckie z
wyjątkiem wczesnych tureckich XIV XV wiecznych .
Należy stwierdzić, że technika cięć zamachowych z ramienia jest mało
skuteczna w walce pieszej, już to ze względu na trudności szybkiego wyha-
mowania cięcia i przejścia do następnej akcji, już to ze względu na sygnalizo-
wanie natarcia zamachem.
Cięcie lukowe z nadgarstka polega na wykonaniu zamachu ruchem
obrotowym dłoni, przy nieznacznym ugięciu stawu łokciowego i ramiennego i
wykonanie cięcia, które zatacza niewielki luk. Cięcia tego typu są szybkie, silne i
mają charakter krojący. Opisane są w traktacie Starzewskiego jako polskie i
odpowiadają charakterystyce konstrukcyjnej szabli typu II6’. Wyhamowanie
cięcia polega na „wykończeniu" luku, który pozwala na szybkie przejście do
następnego cięcia (ponowienia lub wykonany jest jako zasłona odbijająca
(młyniec;. Do cięć lukowych przydatne są szczególnie szable polskie lepu II
Pchnięcia (sztychy)
Skuteczność pchnięcia w walce szablą jest bardzo duża, szczególnie
jako przeciw -tempo w starciu z przeciwnikiem, który stosuje cięcia zamachowe
z ramienia. Pchnięcie jest szybsze niż cięcie, ponieważ nie wymaga zamachu i
lawo nim trafić w odsłonięte, niewielkie pole. Ponadto skuteczność jego jest
bardzo duża przy niewielkiej sile potrzebnej do wyprowadzenia natarcia.
Stare traktaty szapadowe podkreślają słabe punkty szablisty, zalecając szpa-
dziście utrzymywanie dużej odległości i wymijanie młyńców szabli małymi
okoleniami, starając się trafie w ramię lub w twarz. Natomiast atutem szablisty
jest wiązanie lub odbicie końca szpady i cięcie ze zbliżeniem się do przeciw nika,
aby uniemożliwić wyminięcie lub powtórne pchnięcie. Taktyka ta dawała
przewagę szabli w czasie walki konnej, pod warunkiem odbicia sztychu daleko
w przedzie — w przeciwnym razie trudno było usunąć bron przeciwnika,
szczególnie, jeśli był to miecz lub ciężki rapier.
Niektóre szable, jak np. stary typ turecki XIV XV wiek oraz niektóre typy
szabli mongolskiej posiadają konstrukcję szczególnie nadającą się do zadawania
sztychów.
Podobnie łatwo jest wyprowadzić pchnięcie szablą polską typu II i typu IV, ze
względu na budowę rękojeści i wy wrażenie głowni. Natomiast w przypadku
szabel polskich typu I i typu III technika zadawania sztychu nie znajduje
odzwierciedlenia w konstrukcji.
Patrz: Funkcjonalno-konsirukcvjna charaktery styka rękojeści dwóch typów polskich szabel
bojowych z wieku XVII, Wojciech Zabłocki. Studia do dzienni dawnego uzbroienia / ubioru
wojskowego. Kraków 1972, ro/ V Analiza uchwyru ..karabeli bojowej’*
43
Pchnięcie z górnej linii.
Postawa niska.
Postawa wysoka.
44
Kierunek natarcia
Niezależnie od typu i rodzaju cięcia możemy rozróżnić podstawowe
kierunki natarć stosowane w każdej technice walki na szable:
i.	natarcie na głowę — pionowo z góry,
2.	natarcie na prawy policzek — z góry wskos,
3.	natarcie na lewy policzek — z góry wskos,
4.	natarcie na bok — poziomo lub lekko wskos,
5.	natarcie na brzuch — z góry wskos,
6.	natarcie na brzuch — poziomo,
7.	pchnięcie górą — gardło lub pierś,
8.	pchnięcie dołem — brzuch,
9.	cięcie na rękę od strony zewnętrznej — z boku lub z góry,
10.	cięcie na rękę od strony wewnętrznej — z góry,
11.	cięcie na rękę od dołu, rylcem.
Cięcie na rękę ze strony ze-
wnętrznej.
Cięcie na rękę od strony
wewnętrznej.
45
Cięcie na rękę od dołu.
Najczęstsze natarcia w walce szabla wykonywane są na głowę, pierś i rękę od
strony zewnętrznej, ponieważ cięcia w tych kierunkach są szybkie, skuteczne i
pozwalają na łatwe przejście do zasłony po nieudanym uderzeniu.
Jednakże w wypadku przeciw nika okrytego szczelnie uzbrojeniem ochronnym
skuteczność cięcia szablą bardzo maleje, ponieważ nie jest ono w stanie przeciąć
zbroi, ani powalić szermierza na ziemię. W” tym wypadku dużo skuteczniejsze
okazuje się pchnięcie, którym można łatwiej trafie w nicodsłoniętc miejsce. lub
zgoła przebić pancerz przy zastosowaniu sztychu koncerzem i wykorzystaniu
szybkości konia.
Natarcia zwodzone
Natarcie pojedynczym zwodem polega na zmianie kierunku natar-
cia w ostatniej chwili i zmyleniu tym samym przeciwnika co do intencji cięcia.
Np. wykonujemy ruch, jakbyśmy zamierzali ciąc w głowę, na to przeciwnik
wykonuje odpowiednią zasłonę, a my w ostatniej chwili skręcamy szablę i
mierny w odsłonięty bok lub pierś. Natarcia zwodzone są bardzo często
stosowane w walce na szable, przy czym najczęściej używane są jak następuje:
t. zwód głowa — cięcie bok,
2. zwód głowa — cięcie pierś,
3. zwód pierś — cięcie bok.
4. zwód bok — cięcie pierś,
5. zwód pchnięcia dołem — ('kolenie i pchnięcie górą,
6. zwód pchnięcia górą — okolenie i pchnięcie dołem.
7. zwód pchnięcia — cięcie bok.
46
Pierwszy ruch zwodu musi być wykonam zdecydowanie, aby przeciwnik h\ I
przekonam, że właśnie teraz musi wykonać odpowiednią zasłonę — w
przeciwnym razie może wykonać skuteczne cięcie lub pchnięcie wyprzedzające
w pierwszy ruch natarcia zwodzonego Zmiana kierunku natarcia w ostatniej
chwili przez skręt reki jest możliwa przy użyciu polskiej szabli typu I. dzięki
konstrukcji pasowanego palucha i dobremu wyważeniu głowni. Podobny zwód
można wykonać japońskim mieczem, dzięki bardzo silnej dźwigni obu
rąk.Natomiast natarcia zwodzone przy użyciu wszystkich innych typów szabel
muszą być wykonywane u ten sposob. że nacierający skraca pierwsze cięcie
zwodu i lukiem zmienia kierunek uderzenia.
Natarcie zwodzone głowa — bok.
Zauważmy, że warunkiem ułatwiającym wykonanie szybkiego zwodu jest
możliwość ..przekręcenia’* głowicy na poduszce dłoni. Warunek ten spełniają
rękojeści szabel tureckich wyjąwszy wczesnot u reckie), mongolskich oraz
szabel polskich typu II uchwyt anatomiczny . typu III i IV’ głowice zagięte
Natarcie podwójnym zwodem polega na dwukrotnej zmianie kierunku natar-
cia. Jest to akcja często używana w szermierce sportowej. ale nie wydaje się. aby
była popularna w walce na ostre — jest zbyt trudna do wykonania ciężką szablą.
Natomiast podwójne zwody — przez okolenia i obejścia, stosowane były
powszechnie w walce na szpady.
47
Wiązania i odbicia
Natarcie przez wiązanie chwyt żelaza i cięcie polega na usunięciu
brom przeciwnika przez nacisk na słabszą część głów ni i cięcie — lub pchnięcie.
Natarcie to stosowane bywa głownie w broniach
kolnych.
Natarcie przez odbicie i cięcie polega na odbiciu
brom przeciwnika przez uderzenie w słabą część i
cięcie lub pchnięcie.
Aby odbicie było skuteczne, musi być wykonane
energicznie i szybko bez ruchów przygotowaw-
czych, w przeciwnym bowiem wypadku broniący
może wykonać okolenie i cięcie lub pchnięcie
zamykające.
Najczęściej stosowane natarcia przez odbicie —
cięcie są następujące:
i.	odbicie czwarte — cięcie na głowę.
2.	odbicie czwarte — cięcie na prawy policzek,
3.	odbicie trzecie — cięcie na brzuch,
5. odbicie drugie — cięcie w brzuch tylcem „pie-
kielna polska czwarta” wg Starzewskiego .
Odbicie czwarte 1 cięcie na głowę.
Cięcie w brzuch od dołu .,nyżkiem' .
AKCJE OBRONNE
Zasłony statyczne
Polegają na zasłonięciu szablą pola trafienia, u kierunku ktorego
skierowane jest natarcie przeciwnika.
Rozróżniamy następujące zasłony:
i.	pierwsza — brom lewego policzka, piersi i brzucha;
2.	druga — broni boku i odbija pchnięcie dołem;
3.	trzecia — broni boku;
4.	czwarta — broni piersi, brzucha i odbija pchnięcie;
5.	piąta — broni głowy;
6.	szósta — broni głowy 1 pleców (obecnie zaniechana w szermierce .
Zasłona pierwsza.
Zasłona druga.
Zasłona trzecia
Możemy podać następujące zasady wykonywania zasłon statycznych:
□ pozycja zasłony powinna byc prawie prostopadła do kierunku natarcia, c
szczyt szabli skierowany nieco na przeciwnika;
4 — Cicua prawdziwą wahh
49
Zasłona czwarta.
Zasłona piata.
Zasłona szósta.
Zasłona odbiuiąca piąta z pozycji drugie)
50
□	uderzenie winno byc przyjęte dokładnie na ostrze. o ile możności na silną
częsc głowni, lub na osłonę ręki — szczególnie przy bardzo silnych cięciach;
□	zasłona winna bvc wykonana ..do przodu”, ponieważ wtedy możemy
chronię ważne pole trafienia stosunkowo niewielkim ruchem:
f~ zasłona winna byc wykonana w ostatniej chwili. abv moc sparować
ewentualne cięcie zwodzone.
Zasłony odbijające
Polegają na odbiciu ciosu przeciwnika kontruderzeniem szabli
skierowanym naprzeciwko tego ciosu. Warunkiem powodzenia jest odbicie
słabej części głowni przeciwnika własną silną częścią brzuscem . prz\ czym
kontruderzenie musi byc bardzo precyzyjne w czasie, aby mc rozminąć się z
cięciem przeciwnika.
A oto najczęściej stosowane zasłony odbijające:
i.	pierwsza — z niskiej linii lub pozycji drugiej.
2.	druga — z wysokiej linii lub pozycji piątej.
3.	trzecia — z postawy zasadniczej lub pozycji czwartej.
4.	czwarta — z postawy zasadniczej lub pozycji trzeciej,
5.	piąta — z niskiej linii, pozycji drugiej lub pierwszej.
Ogólnym warunkiem skuteczności zasłony w walce na szable jest zrow now aże-
nie siły uderzenia szabli nacierającej parą dwu sił momentem w obrębie
uchwytu, dlatego konstrukcja rękojeści ma dla wykonania zasłony znaczenie
pierwszorzędne. \X’ zasłonach odbijających elementem „wspomagającym” jesi
ruch szabli naprzeciw cięcia atakującego.
Zasłony statyczne są bardziej pewne 1 charaktery zują rozwinięta szkołę walki nu
szable. Idealną konstrukcję rękojeści, pozwalającą na prawidłowe wykonanie
wszelkich zasłon statycznych, posiadają polskie szable r y p u I
Mocne oparcie kciuka w pasowanym paluchu i niezawodne zaczepienie małego
palca o migdałową głowicę tworzy skuteczną dźwignię, która może dac odpor
bardzo silnym cięciom przeciwnika
Ponieważ przy wykonywaniu zasłon statyczych w iele cięć przeciwnika uderza
lub ześlizguje się w kierunku rękojeści, ochrona reki jest bardzo istotna. Rolę tę
spełnia masywny kabłąk, zwykle nie połączony na stałe z głowicą 1 działający jak
sprężyna przy przejmow aniu silniejszych uderzeń szable typu la . Aby spełnić
tę samą rolę, kabłąk zgięty pod kątem prostym 1 nic dochodzący do głów icy jest
zwykle bardziej masywny — prze znacznie prostszej konstrukcji szable typu
Ib).
Udoskonalenie techniki walki na szable poprzez naukę palcatów w szkołach
rycerskich i kolegiach pijarów oraz przez treningi szlachty w akademiach
szermierki za granicą, spowodowały rozwoj szermierki w XVIII w ieku.
Pokutuje u nas często pogląd, że sztuka władania szablą upadła, gdy przestali-
śmy odnosić błyskotliwe zw ycięstwa na polach walki — ale jest to pogląd bez
uzasadnienia.
Powstałą udoskonalone odmiany tvpu I — ty p Ic. Id 1 łe
SI
Zasłony statyczne szablą nr la.
i.	Ustawienie zasłony prostopadle do uderzenia. Moment „atakujący” = k La
musi być zrównoważony przez moment „obrony” Mo = Fo x Lo.
2.	Ustawienie zasłony skosnie do uderzenia powoduje rozłożenie sił Fa = Fa~ + Fa1,
z tego Fal powoduje moment Ma = Fa, * La. a Fa: nacisk na jelca.
3.	Ustawienie zasłony takie, aby uderzenie spadło na kabląk. jest to położenie
najkorzystniejsze, bowiem brak jest momentów Fa - Fo. Sprężynujący kabłąk szabli nr
la amortyzuje uderzenie.
Przyjęcie uderzenia na jelca.
/. Zasłona pionowa obu ręcznym mieczem
2. Zasłona pionowa dwuręcznym mieczem japońskim, cięcie spada na tsubę.
j. Zasłona pionowa szablą węgierską XVI w. — cięcie spada na długie jelca.
52
Charakteryzują się one między innymi lepszą ochroną ręki przez wprowadze-
nie obłęku poziomego (Id lub tarczki le .
Wiąże się to niewątpliwie z dużą ilością trafień na rękę, która me była chroniona
rękawicą wzmacnianą blachami.
Zupełnie inny typ zasłon używano w walce szablami typu III
Szable te, wywodzące się z broni węgierskiej posiadają silne jelca krzyżowe,
które spełniają podstawową rolę w przejmowaniu ciosów przeciwnika. \X’y-
magało to ustawienia szabli pod ostrym kątem do cięcia atakującego tak, aby
zawsze ześliznęło się ono wzdłuż głowni na jelca. Technika ta wywodzi się z
walk mieczem, gdzie zasłony tego typu były powszechnie stosowane”2.
Łańcuszek, występujący prawie zawsze przy szablach typu Ilia, nie ma zadania
ochrony ręki, zapobiega jedynie wypłynięciu szabli z ręki, co jest możliwe u
wypadku uchwytu za naparstkową głowicę, która nie daje skutecznego zaczepu
dla małego palca.
Szable, w których niewielkie jelca nie zapewniają należytej ochrony ręki,
wskazują na uży wanie zasłon odbijających. Zasłon takich używali np. Czerkiesi
walcząc szablami, które w ogóle nie miały jelców.
Tego typu zasłony były prawdopodobnie używane w walce szablami
typu IV, które wywodzą się z szabel mongolskich.
Odbijające zasłony wykonywane są także mieczem japońskim, przy czym wiele
cięć przejmowanych jest przez niewielką tarczkę (tsubę, .
Szabla typu II posiada wprawdzie mocne, choć niezbyt wielkie jelca, ale
wysoka postawa szermiercza wskazuje na konieczność stosowania zasłon
odbijających.
Zasłony były wykonywane także lewakiem, tarczą, płaszczem itp. Jednakże już
w końcu XVI wieku zarzucono używanie lewej ręki do obrony, ponieważ
była ona zbyt wolna w stosunku do rozwiniętej techniki natarcia.
Uniki
Stosowanym często sposobem obrony był unik w bok lub w doł.
także na koniu, z ewentualnym jednoczesnym zadaniem cięcia lub pchnięcia.
Unik w bok na cięcie z góry lub pchnięcie polegał na dużym przekroku lewą
nogą z jednoczesnym zejściem z linii natarcia (in — quartata .
Unik do dołu ipasatta — sotto; polegał na przejściu do niskiego wypadu z
pochyloną głową i podparciem lewą ręką.
Charakterystycznym unikiem dla walki szablowej, stosowanym chętnie w
nowoczesnej szermierce, jest odejście do tyłu obrona odległością Odejście
powinno być takie, aby natarcie przeciwnika minęło cel w niewielkiej odległo-
ści, co daje z kolei możliwość skutecznej ndpwiedzi.
Ta technika podana jest między innrmi w traktacie F/<»* duelljiorum. Fiore dci Liben. 1410.
Włochs
53
Unik do dołu z jednoczesnym cięciem — tzw. pasatta sotto.
Przecw-tempo na głowę - umk do ty łu z jednoczesnym uderzeniem w głowę.
54
ODPOWIEDZI
Odpowiedzi są to cięcia lub pchnięcia następujące natychmiast po
wykonane) zasłonie. Kierunki odpowiedzi po zasłonach statycznych mogą byc
różnorodne — podobnie jak kierunki natarcia.
Natomiast odpowiedzi po zasłonach odbijających kierowane są najczęściej na
głowę, pierś, brzuch i lewy policzek, ponieważ wykorzystują zawsze zamach
zasłony.
Odpowiedzi mogą byc także pojedyncze — lub podwójne zwodzone, ale w
przypadku walki na ostre mc wydaje się to być stosowne.
Odpowiedzi po zasłonach odbijających, wykonywane szablami polskimi typu
II, są bardzo szybkie i trudne do obrony, bowiem specyficzne ustawienie
kciuka w rękojeści powoduje przyspieszenie cięcia.
PRZECIW-TEMPO
Przcciw-cempo stosowane jest wtedy, gdy przeciwnik naciera z
dużym zamachem, zbyt wolno, ze zwodami itp. i ma ono na celu trafienie go
przed zakończeniem natarcia.
Dobry szermierz potrafi bronie się zasłoną lub odległością po trafieniu
przeciw-tempem, co miało znaczenie w walkach na ostre.
Szczególnie skuteczne jest przeciw-tempo pchnięciem, akcję tę zalecają
traktaty szermiercze szpadowe w walce z szablistami.
Natomiast szabliści chętnie stosują przeciw-tempo jako cięcia na rękę z góry, z
boku lub od dołu z jednoczesnym odejściem do tyłu. Cięcia na rękę w tempo
używane były często w pojedynkach, ponieważ w wypadku starcia do
pierwszego trafienia kończyły walkę niegroźną raną, a w razie ostrzejsze) reguły
pojedynku — wykrwawiały przeciwnika i zapewniały ostateczną przewagę.
Ponieważ walczący szabliści nigdy się nie umawiali, który pierwszy naciera, a
który się broni, często się zdarzało, że obai naraz byli trafieni trafienie
obopólnej.
Traktaty pojedynkowe bardzo przestrzegają walczących, aby nie padali ofiara
cięcia obopolnego, które mogło zakończyć walkę w sposób nieprzewidziany.
55

BADANIE GŁOWNI
Charakterystycznymi elementami głowni szabel są:
i.	profil krzywizna , określony linią ostrza i grzbietu z maksymalną strzałką
krzywizny, czyli wysokość cięciwy łączącej tylec przy zastawie ze sztychem,
2.	rozmieszczenie masy wzdłuż głowni, określone położeniem środka ciężkości
szabli wobec osi obrotu — mierzymy od osi jelców,
3.	przekrój lub zamienne przekroje głowni.
W celu umożliwienia porownan rżnych typów głowni zestawiłem iloczyny
.4
gdzie X = długość głowni w mm, B = położenie środka ciężkości wobec osi
obrotu w mm. Zestawienie uwzględniało 10 charakterystycznych szabel
każdego typu.
Dla szabel węgierskich oraz dla szabel polskich typu 111 i IV iloczyn ten wynosi
od 3,25 do 3,50. Jak wiadomo, podstawowym uderzeniem tej grupy szabel jest
cięcie zamachowe z ramienia, najczęściej z konia. Dla szabel polskich typu II
oraz dla dobrze wyważonych szabel podobnego typu pochodzenia tureckiego,
iloczyn ten wynosi od 3,50 do 4,00 masa przesuwa się w kierunku rękojeści .
W tej grupie wprowadzono dodatkowy współczynnik:
A
B
:C,
gdzie C = maksymalna strzałka krzywizny w mm.
Dla szabel pochodzenia polskiego współczynnik ten mieści się w granicach 4 8
dla szabel tureckich — w granicach 9 24.
Różnice te tłumaczą się między innymi rym, że szable polskie mają z reguły
większą krzywiznę i szersze pióro.
Przekroje głowni.
.4. Przekroi żłobiony:
1.	bruzda,
2.	strudzina,
3.	strudzina w tylcu.
B.	Przekrój teowy.
C.	Przekrój wklęsły.
D.	Przekroi płaski.
57


9
’o
Rodząj głowni
/. Głownie o profilu kołowym — R, polska nr I
A.	Zastawa z progiem.
B.	brzusiec.
C.	pioro nie poszerzone w gabarycie płazów
2. Szczegół pióra nic poszerzonego.
j. Głownia o profilu zmiennym przykład . poszerzone pioro z młotkiem polska nr 11.
węgierska ;
R} — promień nr i.
R: — promień nr 2,
międzv Kt a R: linia prosta.
4.	Szczegół poszerzonego pióra z młotkiem.
5.	Głownia o profilu zmiennym, poszerzone pióro z wyokrągleniem turecka
XVI wiek..
6.	Szczegół poszerzonego pióra z wyokrągleniem.
7.	Głownia o profilu kołowym, ze ściętym piórem IIIb — kozacka
S.	Głownia o niewielkiej krzywiżnie lub profilu zmiennym z długim piórem typu
włóczniowego z młotkiem turecka XV wiek .
9.	Głownia o profilu zmiennym, z długim piórem zakończonym rombowym sztychem
wygiętym ku przodowi tatarska .
10.	Głownia o profilu zmiennym. wykrawana laliście, arabska lub turecka.
u. Głownia o profilu zmiennym, zbliżonym do parabolicznego, zwężająca się do
sztychu (perska — „lwi ogon”).
12. Głownia o niewielkiej krzewiznie, ze sciet\m sztychem zachodnioeuropejska .
zj. Głownia o zmiennym pro-
filu i wąskich płazach, zwężają-
ca się do sztychu turecka
XVII XVIII wiek i.
14. Głownia o zmiennym pro-
filu, zbliżonym do parabolicz-
nego, poszerzone pióro z de-
centrycznym sztychem i wy raź-
nym młotkiem turecka ..pala”
XVII-XIX wiek
15. Głownia z silnie zagiętym
poszerzonym piórem maro-
kańska).
59
Rodzaje jelców krzyżowo-
-kabłąkowych.
r. Kabłąk zagięty ku głowicy
pod kacem rozwartym ok. 100 .
nic połączony z głowicą, —
szabla polska nr la.
2.	Kabłąk załamany pod ką-
tem prostym — szabla polska
nr Ib.
3.	Kabłąk zagięty ku głowicy
pod kątem prostym i nie połą-
czony z głowicą — szabla pols-
ka nr Ic 1 Id.
4.	Kabłąk dwukrotnie zagięty
pod kątem prostym 1 połączony
z głowicą :polska w typie Ib .
5.	Kabłąk esowy, połączony z
głowicą węgierska XVIII w.,
polska Id >.
Rodzaje jelców krzyżowo-kabłąkowych z oblękami i tarczą.
6.	Obłęk poziomy kołowy lub zbliżony do kola, połączony z ramionami jelców i
paluchem (szabla polska nr Ic,.
7.	Tarczka pozioma w formie koła szabla polska nr Id .
S. Obłęki boczne od strony zewnętrznej >, szabla zachodnioeuropejska, szabla polska
nr Ie).
60
Trzonki szabel z rękojeścią anatomiczną
— profile.
j. Dziób dobrze zagięty szabla polska
nr Ha..
2. Dziób zagięn pod kątem prostym sza-
bla polska nr IIb
j. Dziob rozwarty szabla turecka, ro-
syjska*.
Trzonki szabel z rękojeścią anatomiczną
— widok z przodu
/. Głowica rozszerzona szabla polska
nr I Ia,c
2. Głowica me rozszerzona szabla tu-
recka, rosyjska
Głowica płaska szabla polska nr IIb
Rodzaje trzonków i głowic
i.	Trzonek prosty, głowica zagięta pod kątem prosu m szabla perska
2.	Trzonek o przekroju sześciokątnym, zwężony, głowica zagięta kuliście szabla
arabska damasceńska .
3.	Trzonek prosty, głowica zgięta ku przodowi pod kątem około 45 szabla
polska-tatarska nr IV .
4.	Trzonek prosty, głowica zagięta ku przodowi pod kątem około 30 szabla węgierska
do walki pieszej, szabla polska nr II Ib
5.	Trzonek pochylony ku przodowi 1 zakończone zębem, głowica sześciokątna szabla
turecka XV wiek
6.	Trzonek pochvlonv ku głowicy 1 zw ezonv ku głowicy. głowica kulista szabla turecka
XVII XIX Wick
7.	Trzonek prosty, głowica wyoblona, z zębem, od góry rozdwojona szabla kaukaska,
czerkicska .
S\ Trzonek z wyciętym dużym zębem, głowica ozdobnie wycięta, okładzina grzbietu
wychodzi nieco ponad głowicę szabla arabska marokańska
Jelca krzyżowe.
i.	Jelca krzyżowe typowe, spotykane w szablach polskich II i szablach tureckich.
2.	Jelca krzyżowe, skrzyżowanie ramion i wąsóu rozszerzone, morzące romb
o zaokrąglonych krawędziach, spotykane w szablach perskich.
J. Jelca krzyżowe zagięte ku sztychowi, sponkane w szablach polskich He 1 szablach
tureckich.
4.	Jelca krzyżowe, poszerzone na końcach, spotykane w szablach tureckich z XV wieku.
5.	Jelca krzyżowe długie, spotykane u szablach węgierskich w połowic XVI wieku.
6.	Jelca krzyżowe typ węgierski.
Jelca krzyżowe krótkie, zakończone gaikami, z niesymetry cznymi wąsami, spotykane
w szablach polsko-tatarskich nr IV
62
Rodzaje kapturków
/. Kapturek migdałowy ryp polski z fartuchem.
2.	Kapturek migdałowy typ węgierski.
j. Kapturek migdałowy wyoblone.
4.	Kaprurek medalionowy.
5.	Kapturek wysoki z fartuchem
6.	Kapturek w formie głowy lwa z fartuchem.
7.	Kapturek naparstkowy.
8.	Kapturek sześciokątne.
◄ Przekroje głowni szabel polskich
/. Przekrój wklęsły z rombowym grzbietem
2. Przekrój wklęsły ze strudzina w grzbiecie zastawu .
J. Przekroi plaski
4.	Przekrój teowy ze strudzina w grzbiecie zastawa
5.	Przekroi żłobiony, jedna bruzda 1 jedna strudzina.
6.	Przekroi żłobiony, jedna bruzda 1 dwie strudzin\.
Przekroi żłobiony, strudzina — bruzda — strudzina
<V. Przekroi żłobiony, bruzda 1 trzv strudzim
9. Przekrój żłobiony, szesc strudzin jednostronnie
10. Przekrój żłobione, dwie bruzdę. strudzina w grzbiecie zastawa
63
2
I
Rodzaje palucha
i. Paluch szeroki pasowany lub niepasowam
2. Paluch obrączkowy
.4
Dla szabel polskich typu I iloczyn — wynosi od 4,5 do 5,5 a więc rozmieszczenie
n
masy jest stosunkowo najbliższe rękojeści ze wszystkich badanych szabel.
Powyższe badania głowni nie pozwoliły na jednoznaczne powiązanie profilu i
rozmieszczenia środka ciężkości szabli z je) wartościami bojowymi, dlatego
oparłem się przede wszystkim na ocenie walki z pozorowanym przeciwnikiem.
SZABLA nr I
— analiza konstrukcyjna
Typ nr I — polska szabla bojowa z zamkniętą rękojeścią, jelca
krzyżowo-kabłąkowe• zwana także szablą husarską lub pałaszem husarskim.
Typ ten dzielony jest na 5 grup szabel:
la — szable z kabłąkiem zagiętym ku głowicy pod kątem rozwartym 100 do
105 ’), używane od końca XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wieku;
Ib — szable z kabłąkiem, zagiętym pod kątem prostym 1 nie dochodzącym do
głowicy, używane w XVII wieku 1 w pierwszej połowie XVIII wieku;
Ic — szable z kabłąkiem zagiętym ku głowicy pod kątem rozwartym i obłąkiem
poziomym, używane w drugiej połowie XVIII wieku;
Id — szable z kabłąkiem zagiętym ku głowicy pod kątem prostym i tarczką,
używane w drugiej połowie XVIII wieku;
le — szable z kabłąkiem, połączonym z głowicą i obląkami bocznymi, używane
w końcu XVIII wieku.
Bojowe szable polskie typu nr I posiadają wspólne cechy funkcjonalno-kon-
strukcyjne:
Szable dostosow ane są do cięć bezpośrednich lub zamachowych z łokcia walka
piesza) oraz do cięć zamachowych z ramienia walka konna . Możliwość
zastosowania rozmaitych typów uderzeń zapew nia uniwersalność oręża. Jedy-
nie szable le przystosowane są głownie do walki z konia.
W obronie szable dostosowane są do wykonywania zasłon statycznych — a więc
najpewniejszych, zarowno w walce pieszej jak i konnej.
Głownie posiadają krzyw iznę kołową promień od 1400 do 1800 mm , przy
maksymalnej strzałce krzywizny od 30 do 80 mm. Płazy mają zwykle stałą
szerokość i w gabarycie ich mieści się pioro bez młotka o długości od 135 do 230
mm. Głownie posiadają rożne przekroje, omówione tu w poszczególnych
grupach. Wyjątek stanowi głownia szabli z muzeum w Ermitażu nr 30.7035
(plansza I) posiadajaca krzywiznę zmienną i poszerzone pioro, w tvpie
XVI -wiecznych głowni tureckich. Pozwala to przypuszczać, że wczesne szable
polskie nr la druga połowa XVI wieku posiadały głownie o odmiennym
profilu.
Jelca wykonane są w formie zamkniętej dochodzą do głowicy lub pół-
zamkniętej, lecz zawsze stanowią silną osłonę ręki, wzmocnioną w drugiej
połowie XVIII wieku poziomym obłąkiem lub tarczką.
Paluch, pasowany lub obrączkowy n\ wzmacnia uchwyt 1 ułatw ia wykonanie
cięć bezpośrednich
Paluch ..pasowany” icst szeroki 1 dopasowany do kciuka szermierza tak. aby kciuk poprzez
nacisk na paluch mogl wspomagać zarowno cięcie jak 1 powroc po cięciu. Paluch „obrączkowy”,
wąski, służy jedynie do przyspieszenia cięcia poprzez nacisk kciuka.
65
Szable polskie nr I
i. Szabla nr la.
2.	Szabla nr Ib
j. Szabla nr Ic.
4.	Szabla nr Id
5.	Szabla nr le.
Trzonek drewniany, zwężający się ku głowicy, prosty wiek XVI lub
pochylony ku przodowi XVIII wiek . obciągnięty skora lub jaszczurem 1
owinięty drutem lub taśmą; czasami drewniany-nacinany. Trzonek zamoco-
wany jest do trzpienia mtami bocznymi lub górnymi.
Kapturek u formie wypukłego migdała posiada zw ykle fartuch, zakrywa-
jący grzbiet trzonka Podobna torme mają kapturki szabel węgierskich, ale są
bardziej płaskie 1 wydłużone. Szable tvpu Ie posiadaia zwykle kapturki
wysokie
66
Typ nr la
Głownie tego typu mają rożne przekroje. Najczęściej następujące:
1. jedna bruzda
2. dwie bruzdy
3.	jedna bruzda i jedna strudzina
4.	szereg strudzin — najczęściej 6
5.	przekrój wklęsły
6.	przekrój płaski
Wiele egzemplarzy ma brudę w tylcu na zastawie. dochodząca zwykle do 1 4
długości głowni.
Krzywizna głowni jest zawsze kołowa, przy różnej strzałce krzywizny —
od 30 do 80 mm.
Czasami zastawa jest poszerzona 1 posiada próg.
Szerokość płazów waha się w granicach 25-37 mm, najczęściej — 30-32 mm:
maksymalna grubość grzbietu wynosi od 6 do 9 mm
Jelca mają zaokrąglony kabłąk załamany pod kątem rozwartym, od 100 do
105 , dochodzący do głow icy. Najbardziej typowe są egzemplarze, w których
kabłąk nie łączy się konstrukcyjnie z głowicą, tworząc sprężynujący luk,
amortyzujący uderzenia. Czasami kabłąk połączony był z głowicą silną
obrączką, wtedy zwykle stosowano kapturek w formie medalionu.
Kabłąk, zwykle o przekroju połowy elipsy gr. 10-12 mm rozszerza się w
połowie wybrzuszenia do około 24 mm, aby lepiej chronic palce. Tylne ramię
jelca o przekroju prostokątnym, zakończone jest na ogoł nieco szerszym,
spłaszczonym i zaokrąglonym grzbietem, czasem ozdobnie wyciętym.
Jelca wykonane są zazwyczaj ze stali, rzadziej z brązu, czasem z blachy puste w
środku) — często zdobione.
Długość jelców wynosi ok. 120 mm, długość wasów ok. 80 mm
855
Typowy profil szabli polskiej nr la. Wymiary w milimetrach.
67
Rękojeść szabli polskiej
nr la, widok z boku,
z przodu i z góry.
Sposób trzymania szabli
polskiej nr la.
Szeroki, pasowany paluch o różnych, często ozdobnych formach, przylu-
towany jest lub przynitowany do chwytnego wąsa.
T r z o n e k drewniany, prosty, zwężający się ku głowicy, grubości 22-25 mm i
szerokości 30-37 mm, posiada wycięcia na wąsy, otwór na trzpień głowni i
otwory na nity.
Najczęściej jest on obciągnięty skórą i owinięty plecionym drutem lub taśmą.
Czasem trzonek drewniany jest nacinany lub obciągnięty jaszczurem.
Kapturek w formie wypukłego migdała (typ polski.1 posiada fartuch, często
ozdobnie wycięty i zakrywający grzbiet trzonka. Kapturek mocowany jest do
trzonka gwoździem przy tylnym ramieniu jelców.
68
Elementy konstrukcyjne rękojeści szabli
polskiej nr la.
i. Kabłąk rozszerzony w połowie.
2. Tylne ramię jelca.
3. Wąsy.
4. Pasowany paluch.
5. Trzonek.
6. Kapturek.
7. Fartuch.
Szable polskie nr la — rodzaje grzbietów
tylnych ramion jelca.
Zdobienie szabel typu la osiągano często poprzez nakładki wzmacniające
części oręża najbardziej narażone na silne uderzenia przeciwnika, a więc środek
kabłąka i paluch. Ornamenty fartucha, rozetki nitów itp. posiadają zawsze
formę ułatwiającą trzymanie szabli.
Wiele szabel typu la ma charakter ozdobny, a ich przydatność bojowa jest
niewielka. Dotyczy to głównie egzemplarzy produkowanych w XIX w leku dla
celów reprezentacyjnych.
Ponadto wiele szabel typu la posiada rękojeść tego samego typu, ale wyraźnie
dekoracyjną 1 dorobioną później.
Typ nr Ib
Głownie tego ty pu posiadają różne przekroje, najczęściej spoty-
kane są następujące:
1.	dwrie bruzdy
2.	trzy bruzdy
3.	jedna bruza i jedna strudzina
4.	jedna bruzda i dwie strudziny
5.	szereg strudzin — najczęściej 6
6.	przekrój wklęsły
Niektóre egzemplarze mają bruzdę w’ tylcu. Krzywizna głowni jest zawsze
kołowa, bez poszerzonego pióra; szerokość płazów i grubość grzbietu jak w
69
typie la. Często sztych jest ścięty od strony grzbietu, tworząc charakterystycz-
Jelca posiadają kabląk zagięty pod kątem prostym i zakończony prosto lub
nieco skosnie poniżej głowicy. Kabłąk ten, chroniący rękę, jest silnej kon-
strukcji długości 102 do 105 mm, o przekroju zwykle prostokątnym o
wymiarach 22 x 10 mm.
Tylne ramię jelca, o tym samym przekroju, zakończone jest najczęściej prosto,
bez ozdób.
Długość jelców wynosi ok. 102-105 mrn krótsze niż la , długość wąsów od 80
do 90 mm (dłuższe niż la .
Paluch pasowany lub obrączkowy przylutowany jest do chwytnego wąsa.
T r żonek drewniany prosty, zwężający się ku głowicy lub pochylony ku
przodowi. Pokryty skóra i obciągnięty drutem lub pokryty jaszczurem.
Kapturek w formie wypukłego migdała najczęściej bez fartucha lub z
krótkim fartuchem, zakrywającym część grzbietu trzonka, częste są kapturki
wydłużone typu węgierskiego. Szable typu Ib charakteryzują się budową,
zbliżoną do szabel tvpu la.
Rękojeść szabli polskiej nr Ib. widok
z boku 1 z przodu.
Identycznej konstrukcji są głownie, natomiast rękojeści są znacznie uprosz-
czone konstrukcyjnie. Być może szable te są wcześniejsze od typu la i dlatego
mniej doskonałe tunkcjonalnie. Niektóre szczegóły świadczą o wpływach
węgierskich kapturek, wąsy), niektóre o zachodnioeuropejskich obrączkowy
paluch), ale także słuszny może być pogląd, że jako prostsze w’ konstrukcji
produkowane były dla mniej zamożnych wojowników. Potwierdzeniem tei
hipotezy może być fakt odkopania przez prof. Igora Swiesznikowra podobnej
szabli na terenie bitwy beresteckiej.
\X pływ głowni włoskich 1 niemieckich — występuje u Police w czasach panowania Zegmunta
III W azy oraz u końcu XVII wieku
70
Wyjątek stanowią szable w których ramię sieczne jelca
zagięte jest dwukrotnie pod katem prostym i połączone z
głowicą — zwykle bogato zdobione’ '.
Szable w rypie Ib używane byłv w XVI1 wieku na Węgrzech. Różnią się one od
szabel polskich w następujących szczegółach:
Głownie me mają charakterystycznej krzywizn} kołowej, stosowane sa
często głownie typu ..węgierskiego”, z wydatnym piórem i młotkiem.
Sieczne ramię jelca nie jest tak mawwne jak w egzemplarzach polskich,
często ścięte skosme: na ogol mc ma palucha;
Kapturek posiada formę migdała, ale lot bardziej wydłużony 1 płaski, niz w
szablach polskich typ węgierski .
T r z o n e k jest pochylony ku przodowi — w egzemplarzach polskich na ogol
prosty.
Typ nr Ic
G I o w n 1 e tego typu maja uproszczoną konstrukcję, przekrój na
ogół płaski lub wklęsły, w starszych typach spotyka się często bruzd} . Długość
głowni waha się od 800 do 8*5 mm przy szerokości płazów od 2“ do 30 mm 1
grubości grzbietu 4 6 mm glowmie tego typu zwężają sie 1 nieco w ydłużają w
stosunku do typu la i Ib .
Krzywizna głowni zawsze kołową. bez poszerzonego pióra: maksymalna
strzałka krzywizny wynosi 42 45 mm. a więc jest z reguły mniejsza niż w typie
la i Ib.
Jelca mają zaokrąglony kabłąk, załamany pod kątem rozwartym lub pod
kątem prostym, dochodzący do głowicy. W' egzemplarzach starszych kabłąk me
łączy się konstrukcyjnie z głowicą, w egzemplarzach nowszych połączony jest z
głowicą kapturkiem. Niektóre szable maią kabłąk zagięty dwukrotnie pod
kątem prostym i dochodzący do głowicy.
Tylne ramię jelca zakończone jest nieco szersz}m 1 zaokrąglonym grzbietem
(typ polski lub wolutą zawinięta w gorę lub w doł wpływ szabel zachodnich
Obłęk poziomy ma formę koła lub spłaszczonego koła o średnice 84 100 mm 1
przymocowany jest do jelców na lut kowalski jelca zwykle są zacięte . rzadziej
na nity lub śrubki.
Niekiedy, dla wygody w noszeniu szabli, umieszczano tylko poł obłeku — po
stronie zewnętrznej.
Jelca stalowe, o przekroju zwykle prostokątnym 6 * 14 mm. 5-15 mm itp.
obłęki o przekroju okrągłym —	8 mm.
W egzemplarzach zdobionych kabłak icst często ażurowy, a obłęki prostokątne
o przekroju ok. 4*11 mm
** Szabla tego typu znajduje u Muzeum Historycznym Berlina. p»dnrW 1 H-ą. >p»c\kar.a ico
także na portretach polskich z W II i XVII! wieku
Pal uch. zwykle w formie obrączki, zamocowany jest do wąsa chwytnego i
czasami połączony z oblękiem poziomym. Zdarzają się także egzemplarze bez
palucha. Paluch czasem bywa szeroki, ale nie pasowany tzn. nie przylega
dobrze do kciuka .
Trzonek pochylony ku przodowi i zwężający się ku głowicy, wykonany jest
na ogoł z drewna z podłużnymi nacięciami kanelury ; rzadziej obciągnięty
skorą i owinięty plecionym drutem lub pokryty jaszczurem.
Kapturek „wyokrąglony” w formie migdała z zaokrąglonymi krawędziami,
przechodzi w wąski i prosty fartuch, zakrywający cały grzbiet trzonka.
W rękojeści typu Ic oprawne są częste głownie starsze.
Rękoiesc szabli polskiej nr Ic, widok
Z boku, z przodu i z góry.
Zdobione egzemplarze tego typu zachowują na ogoł charakter bojowy
— jedynie szerokość głowni ulega nieznacznemu zwężeniu, kabłąk jest
profilowany, a obłęki i paluch często ażurowe, pokryte skromnym ornamen-
tem. najczęściej meandrem.
Niewielką grupę typu Ic stanowią szable o płazach szerokich, ponad 40 mm. ze
słabo zaznaczonym piórem bez młotka 1 o profilu kołowym lub zbliżonym.
Długość głowni wynosi ok. 8oc mm. przekrój teowy lub płaski.
Rękojeść z kabląkiem rozwartym, połączonym głowicą.
W ąsy krótkie, paluch obrączkowy, czasem brak palucha. Czasami występują
obłęki poziome.
T r z o n e k zwykle drewniany, podany ku przodowi 1 zwężający się ku głowicy,
kanelowany lub obciągnięty skorą.
Kapturek z fartuchem dochodzącym do głowicy.
72
Typ nr Id
Głownie tego typu mają rożne przekroje, najczęściej spotykane
są następujące:
a) przekrój płaski
b) przekrój teowy
c) spotyka się też egzemplarze z bruzdami i strudzinami
Długość głowni waha się w granicach 815 865 mm, a więc jest mniejsza niż
szable typu la, Ib, Ic.
Rękojeść szabli polskiej nr Id,
widok z boku, z przodu i z góry.
Jelca mają kabłąk dwukrotnie zagięty pod kątem prostym, połączony z
głowicą. Czasami spotykamy egzemplarze, które mają kabłąk zaokrąglony.
Tylcowe ramię jelca zakończone jest wolutą lub guzem. Jelca zazwyczaj stalowe
o przekroju prostokątnym 14x14 mm. Często brak jest wąsow.
Tarczka w formie zbliżonej do koła o średnicy ok. 100 mm nasadzona była na
jelca od głowni i zamocowana nitami do ramion jelców lub łączyła się z nimi na
lut kowalski i nity w formie dwu połtarczek. Tarczki wykonywane z blachy
stalowej grubości ok. 3 4 mm, miały formę płaską lub zagiętą ku rękojeści, a
wąsy szczytne przechodziły przez wycięcia w tarczce. W rzadko spotykanych
egzemplarzach zdobionych tarczka bvła fantazyjnie wycinana.
Pal uch wąski w formie obrączki, przymocowany jest do wąsa chwytnego i do
tarczki. Zdarzają się także egzemplarze bez palucha.
73
T rzonck drewniany, prosty i zwężający się ku głowicy, rzadziej pochylony;
nacinany wzdłuż : kanelowany) lub owinięty sznurem i obciągnięty skorą w celu
wzmocnienia uchwytu.
Kapturek — „wyokrąglony” w iurmie migdała, połączony jest z wąskim i
prostym fartuchem schodzącym do tarczki. Egzemplarze z prostymi trzonkami
posiadają na ogół kapturki w formie płaskiego migdała przylutowanego do
fartucha, a na kapturku znajduje się rozetka zakrywająca nit. Zdarzają się
charakterystyczne kapturki wysokie połączone z fartuchem wpływ szabel
zachodnich). VC rękojeści typu Id oprawne są często starsze głownie wpu
la i Ib.
Szable typu Id odznaczają się uproszczoną konstrukcją przy zachowaniu zalet
bojowych.
Uproszczenia dotyczą głównie rękojeści, w której tarczka zastąpiła obłęk
poziomy, jelca mają formę łatwą do wykonania przez niekwalifikowanych
rzemieślników, a nawet trzonek i kapturek tracą finezyjne wykończenie.
Mimo braku palucha w niektórych egzemplarzach budowa rękojeści i wyważe-
nie pozwalają na prowadzenie szabli palcami.
Typ nr le
Głownie tego typu mają najczęściej przekrój wklęsły lub wklęsły
z jedną lub dwoma strudzinami.
Długość głowni waha się w granicach 820890 mm.
Jelca mają kabłąk zagięty pod kątem prostym lub zaokrąglony i połączony z
głowicą, a także dwa kabłąki boczne ochraniające reke od stronr zewnętrznej
Rękojeść szabli polskiej nr le,
widok z boku, z przodu 1 z góry.
74
Tylne ramie zagięte test ku dołowi i zakończone w formie łezki lub posiada
wyokrąglony grzbiet w typie polskim. Czasami dodane icst poziome oblek w
formie koła lub spłaszczonego koła lub tarczka, uzględnic połiarczka od strony
wewnętrznej
J elea są stalowe lub mosiężne, o przekroili owalnym
Egzemplarze z obiektem poziomym zaopatrzone są często w obrączkowy
paluch mocowany do obleku.
Trzonek, pochylony ku przodowi i zwężający się ku głowicy. w y kunany test
na ogoł z drewna i nacinany w poprzek karbowani . obciągnięty skora i
opleciony zwiniętym drutem.
W starszych egzemplarzach kapturek migdałowy, czasem wyokrąglony. w
nowych — wysoki. Zdarzają się tez kapturki w formie głowy lwu
Szable typu le sa często dostosowane do ciec zamachowych z rumienia w alka z
konia i stanowią ostami etap polskiej szabli bojowej nr 1
Rękojeść przybiera formy zapoży czone z szabel państw ościenny ch obłeki
boczne, kapturek, tylne ramię itp. . Funkcja szabel ogranicza '*e do cięcia z
konia i sygnalizuje koniec ery wojowników szermterzi
SZABLA nr II
— analiza konstrukcyjna
Typ nr II: polska szabla bojowa z rękojeścią anatomiczną i w formie
głowy ptaka), zwana także ,,karabelą bojową”.
Typ ten dzielony jest na 3 grupy szabel:
Ha — szable z głowniami o zmiennej krzywiżnie 1 szerokim piórem z młotkiem,
posiadające rękojeść anatomiczną rozszerzającą się ku głowicy, używane w
XVII wrieku i pierwszej połowie XVIII wieku.
Ilb — szable z głowniami o krzywiżnie kołowej, bez poszerzonego pióra, z
rękojeścią anatomiczną płaską, używane w drugiej połowie XVIII wieku,
lic — szable krótkie tasaki o głowniach krótkich 1 szerokich, z rękojeściami
anatomicznymi, rozszerzającymi się ku głowicy i jelcami najczęściej zagiętymi
ku dołowi, używane w XVII i XVIII wieku.
Szable polskie nr II.
/. Szabla nr Ha
2. Szabla nr IIb.
3. Szabla nr Ile.
76
Bojowe szable polskie typu nr II maja następujące cechy lunkcjonalno-
-konstrukcyjne.
Szable Ila i I Ib dostosowane są do cięć łukowych z nadgarstka walka piesza i
cięć zamachowych z ramienia walka konna .
W obronie szable dostosowane są do wykonywania zasłon odbiiaiacvch
Sposób trzymania szabli
polskiej nr 1 la.
Elementy konstrukcy jne rękojeści szabli pols-
kiej nr II.
i.	Okładziny.
2.	Trzpień i taśma.
3.	Jelca krzyżowe
Kształt rękojeści odpowiada scislc ułożeniu palców na uchwycie
(rękojeść anatomiczna . Długość rękojeści wynosząca min. 125 mm pozwala na
oparcie kciuka na grzbiecie trzonka przy cięciach łukowych z nadgarstka i
młyńcach w szermierce pieszej. Przy silnych cięciach zamachowych z ramienia
w walce konnej kciuk ułożony jest wzdłuż wewnętrznej okładziny uchwyt
normalny).
Mocno zagięty ku jelcom „dziob" głowicy zapewnia skuteczne zahaczenie
małego palca i zapobiega wypłynięciu szabli z ręki, nawet przy silnych cieciach
lub przy odbiciu głowni przez przeciwnika. Wyokrąglenie głowicy pozwala na
77
wykonanie płynnych obrotów szabli na poduszce dłoni przy mlyncach i
zasłonach odbijających.
Trzonek składa sie z dwu okładzin połączonych nitami poprzez trzpień
głowni, szew między okładzinami zakryty jest metalowa listwą
Jelca stalowe, czasem mosiężne, średniej długości, w formie krzyża lub
czasami zagięte ku sztychowi.
Szabel podobnego typu używano w armii tureckiej w XVII i XVIII wieku
głownie wśród wojsk posiłkowych bałkańskich*1" . w Rosji, na Mołdawii i w
Armenii w XVII i XVIII wieku*' Podobne) konstrukcji szable z niewielkimi
kabłąkami używane były także w Maroku'*1'.
Analizując walory funkcjonalne szabli nr II możemy podać, że:
i umożliwia ona zadawanie błyskawicznych ciec w rożnych kierunkach i
wykonywanie zasłon odbijających,
2 opanowanie kilku podstawowych działań zapewniało skuteczność mniej
wprawnym, a dobre opanowanie szermierki tą szablą umożliwiało sukcesy
wytrwałym rębaczom.
Nie przesadzając, bez względu na to w jakim regionie powstały pierwsze
rękojeści tego typu i jakimi drogami szedł ich rozwój w Azji i Wschodniej
Europie, możemy stwierdzić, że polskie egzemplarze są najlepiej przystoso-
wane do walki.
Po zbadaniu 50 polskich szabel bojowych typu II.
23 szabel podobnego typu pochodzenia rosyjskiego i mołda-
wskiego,
32 szabel podobnego typu pochodzenia tureckiego,
oraz 4 szabel podobnego typu pochodzenia armeńskiego,
stwierdziłem następujące prawidłowości:
— głownie polskie szable typu II posiadają budowę rękojeści i wyważenie
głowni nadające się do zadawania ciec łukowych z nadgarstka me nadają się
do tego polskie egzemplarze ozdobne ..do stroju” Szablami tego typu
pochodzenia obcego można wykonywać jedynie cięcia zamachowe z
ramienia. Różnice konstrukcyjne, wpływające na odmienny sposob użycia,
są w istocie niewielkie — określa je podana obok tabela:
Niektórzy badacze przypisują karabele bojowe — Turcji, natomiast karabele
ozdobne — Polsce*'9.
Badania funkcjonalne nie potwierdzają tej teorii. Przeciwnie, system popular-
nej szermierki polskiej, uwidoczniony w traktacie Starzewskiego, można łączyc
jedynie z szablą nr I la i b. czyli tzw. polską karabelą bojową.
W armii tureckie X\ I 1 X\ II wiek uzbrojenie -chronne magazynowane było centralnie,
natomiast brom białej dostarczała prowincja wystawiająca oddział
Grupa szabel armeńskich znaiduie sie w .Muzeum Topkapi w Istambule magazyny oraz
.Muzeum Asken u Istambule Ponadto tego tvpu szabla znajdowała sie pr?ed wojną w Muzeum
W’ojska Polskiego p >d nr *»tO2
Szable, zdobyte u X\ II wieku u Maroku, znajdują się u Muzeum Armena Reale w Madrycie
ood nr Mas 1 Mj6
Żygulski Zdzisław iun. Karabela i szabla orla Studia 1/0	Jjuncgo uzbrojenia 1 ubioru
wojskowego. Kraków 19-8
78
Szable polskie typu II	Szable obce podobnego typu
Głownia wykreślona jest najczęściej dwoma tukami kołowymi z krzywą przejściową (profil zmienny), posiada poza tym zaznaczone pióro, ok. 1 3 dł. głowni	Głownie mają rozmaite krzyw izny, i często nic posiadają zaznaczonego pióra
Trzonek rozszerza się ku głowicy i posiada nacięcia *1 gwoździe ozdobne ułatwiające uchwyt	T r z 0 n e k jest tej samej szerokości, a ozdoby mc mają charakteru funkcjo- nalnego; często dłoń ślizga się na uchwycie
Dziób głowicy jest silnie zagięty po- zwalając na mocne zahaczenie małego palca	Dziób głowicy ma często profil roz- warty’, przez co nie daje pcw nego oparcia dla małego palca
Głowica rozszerza się wy datnie w sto- sunku do trzonka, przez co umożliwia płynne obroty’ na poduszce dłoni	Głowica zwykle nieznacznie się rozszerza wr stosunku do trzonka, co nie daje dostatecznego oparcia na poduszce dłoni w wypadku zastosowania cięć łukowych z nadgarstka
Typ nr Ha
Głownie charakteryzują się zmienną krzywizną i poszerzonym
piórem z młotkiem.
Profil głowni możemy podzielić na 3 charakterystyczne części:
a)	zastawa — ma łagodną krzywiznę o promieniu około 1900 mm,
b)	brzusiec — ma krzywiznę maksymalną o promieniu około 1400 mm,
c)	pióro (około 1 3 długości głowni; — ma krzywiznę o tym samym promieniu
co brzusiec od strony ostrza, natomiast tylec pióra, łączący sztych z
młotkiem, jest lekko wygięty. Występ młotka wynosi około 3-5 mm.
Długość głowni bywa rożna — od 770 do 850 mm, przy czym najlepiej
wyważone są głownie o długości 800 840 mm.
Maksymalna strzałka krzywizny wynosi zwykle od 55 do 80 mm: długość pióra
waha się w granicach 235 265 mm; przy centrycznym lub dccentrycznym
szczycie.
Szerokość płazów wynosi najczęściej 30 32 mm, choc zdarzają się ^ownie
węższe, o szerokościach płazów w granicach 20-24 mm.
Pióro poszerzone jest o występ młotka (3 5 mm); spotykane są także głownie
z progiem przy zastawie; występ progu wynosi 2-3 mm.
Grubość grzbietu waha się w granicach 8-5 mm.
Odległość środka ciężkości od osi jelców wynosi od 170 do 250 mm.
Głownie tego typu posiadają rożne przekroje; najczęściej spotykane i-h
następujące:
i.	trzy strudziny; jedna kończy się na młotku, dwie dochodzą do sztychu,
2.	dwie strudziny, dochodzące do sztychu
3.	jedna bruzda i dwie strudziny
79
Typowy profil szabli polskiej nr Ila.
4.	jedna bruzda i trzy strudziny
5.	przekrój wklęsły
6.	przekrój teowy
Głownie szabel typu Ha przypominają konstrukcją XVII-wieczne głownie
szabel węgierskich.
J e 1 c a w formie krzyża o długości 100-115 mm, z wąsami długości 70-85 mm,
zakończone guzami, czasami zdobione delikatnym ornamentem. Wykonane są
ze stali, czasem z mosiądzu.
T r z o n c k składa się z dwu drewnianych okładzin (czarny dąb, heban,
orzech). Okładziny połączone są przez trzpień głowni dwoma lub trzema
nitami zakończonymi rozetkami. Okładziny nacinane były w tzw. szewrony
Rękojeść szabli polskiej nr Ila, widok
z boku i z przodu.
80
(nacięcia w formie V) i zdobione nabijanymi gwoździami mosiężnymi, które
podkreślały rysunek głowicy, linię szewronów, oraz tworzyły charakterysty-
czne rozetki. Zarówno nacięcia, jak i ozdoby z nabijanych gwoździ posiadają
ściśle funkcjonalny charakter — zapobiegają wyśliznięciu się szabli z dłoni
T rzpien głowni przymocowany był zwykle do wkładki z blachy wyciętej
zgodnie z rysunkiem głowicy, a przylutowanej do taśmy zakrywającej
połączenie okładzin.
Rękojeść u nasady ma przekrój owalny szerokości 16 20 mm 1 rozszerza się
ku głowicy do szerokości 30- 40 mm; to rozszerzenie jest charakterystyczne dla
szabel polskiej konstrukcji. Szeroka głowica ułatwia stosowanie cięc lukowych
z nadgarstka i młyriców, oraz stanowi mocne oparcie poduszki dłoni w czasie
wykonywania pchnięcia.
Długość rękojeści wynosi od 125 do 140 mm. co umożliwia zmienny
uchwyt — do cięć łukowych z nadgarstka (kciuk na grzbiecie trzonka w
walce pieszej oraz do cięć zamachowych w walce konnej.
Typ nr Ilb
Głownie tego typu, długości 800-830 mm, posiadają krzywiznę
kołową o maksymalnej strzałce 37-57 mm.
Płazy mają najczęściej stałą szerokość równą 30 mm lub też zwężają się
stopniowo ku szczytowi. Brak jest zaznaczonego pióra — grzbiet głowni
przechodzi w ostrze tylca łagodnym zwężeniem w odległości 120 160 mm
od szczytu. Odległość środka ciężkości od jelców waha się w granicach
140-200 mm.
Najczęściej spotykane przekroje głowni są następujące:
1. jedna bruzda i jedna strudzina,
2. dwńe bruzdy na zestawie, jedna bruzda i trzy strudźmy na brzuscu i piórze.
Rękojeść szabli polskiej nr Ilb. widok
z boku i z przodu.
8l
Jelca krzyżowe z blachy mosiężnej, często trawione w delikatny ornament
i złocone.
Rękojeść ma charakterystyczny profil dziobu ptaka, jak typ I la, ale dziob
ten jest mniej zagięty (zagięty prosto).
Okładziny są wąskie — trzonek posiada u zastawy grubość 18 20 mm.
rozszerzając się ku głowicy do 24 30 mm.
Okładziny drewniane, nacinane w kanelury, lub drewniane inkrustowane
kością słoniową lub też z kości i rogu. Czasami zamiast dwu okładzin spotyka
się trzonek z otworem na wprowadzenie trzpienia.
Należy podkreślić znakomitą wartość bojową szabel grupy I Ib, polegającą
przede wszystkim na bardzo dobrych głowniach, których głęboko żłobiony
przekrój zapewnia lekkość i sztywność przy dużej długości.
Rękojeści są delikatne i ozdobne; zachowują jeszcze charakterystyczne cechy
polskiego uchwytu anatomicznego, ale zwiastują już koniec ery szermierki
młyncowej.
Szable ozdobne typu Ha i Ilb
Rękojeść w formie ,,głowy ptaka" rozpowszechniła się w
szablach ozdobnych, do stroju.
Przypuszczalnie miała na to także w^pływr prosta konstrukcja, dająca więcej pola
do popisu złotnikowi, niż kowalowi — jak w wypadku skomplikowanej formy
jelców szabel typu I.
Rękojeści „dekoracyjne" naśladują kształtem profil rękojeści „bojowej”, me
zachowują jednak zalet funkcjonalnych, stanowiących o jej walorach szermier-
czych.
Okładziny, prawcie zupełnie płaskie lub przesadnie wyokrąglone, wy konywane
były z inkrustowanego drewna, kamieni półszlachetnych, rogu, kości itp.
Charakterystyczne, piękne w proporcjach są ozdobne rękojeści, wykonywane
w szlifiemi radzi wiłłowskiej w’ Jankowicach koło Naliboków’ (druga połowa
XVIII wieku). Jako materiał stosowano najczęściej chalcedon i inkrustowane
kamienie półszlachetne.
Typ nr lic (szable krótkie)
G ł o w' n i e tego typu posiadają długość 685-745 mm 1 nieznaczną
krzywiznę (są prawie proste).
Szerokość płazów jest znaczna i wynosi od 45 do 50 mm, przy czym pioro jest
stosunkowo długie (230 245 mm), bez młotka lub poszerzone z młotkiem.
Najczęściej spotykany przekrój głowni jest płaski lub teowy, o szerokości
grzbietu 6 10 mm.
Spotykane są także głownie żłobione jak w typie Ha.
82
Położenie środka ciężkości wynosi około 200 mm
Rękojeści są długie, 130 1 50 mm. dw u typów
a z drewnianych lub rogowych okładzin, lak \\ szablach tvpu Ila
b) z metalowego łub mosiężnego trzonka z otworem na wprowadzenie
trzpienia
Rękojeści zawsze posiadają ..dziob** na zaczep małego palca.
Dziob jest często rozwarte lub zagięte prosto.
Jelca zazwyczaj z mosiądzu, zagiete są ku szczytowi dług. ioc mm 1
zakończone w formie stylizowanych lewków. rozetek lub troipalczastych
pazurów.
Rękojeść szabli polskiej nr lic. widok
z boku i z przodu
Szable typu Ile maią charakter tasaków 1 służyły niewątpliwie do walki pieszej
Mimo znacznego ciężaru szerokich głowni sa one na ogoł doskonale wyważone i
dobrze skonstruowane do ciec zamachowych z łokcia 1 z ramienia. Nic można
nimi wykonywać cięc łukowych z nadgarstka lak szablami Ha i Ilb. ponieważ
rozłożenie środka ciężkości powoduje ..wyłamywanie" kciuka Prawidłowe
uchwyt szabli polegał na przyciśnięciu dłoni do iekow. dlatego zaczep dzioba me
miał takiego znaczenia jak w szabli Ha. Silne 1 zagiete ku szczytów^ jelca
pozwalają przypuszczać, że stosowano zasłony statyczne szczytem do prze-
ciwnika, jak w szablach typu węgierskiego
Bardzo podobną bron spotykamy w armii tureckiej.
Wiele egzemplarzy typu lic ma charakter ozdobny głowica prawie płaska,
dziob rozwarty jak w egzemplarzach tureckich . głowica zwieńczona ie>t
czasem łukiem kołowym miast ostrołukiem. okładana blacha mosiężną złocona
i trawiona w ornamenty.
SZABLA nr III
— analiza konstrukcyjna
Typ nr III: polska szabla bojowa z krzyżowymi jelcami i głowicą
migdałową lub naparstkową, zwana ..węgierską”, używana u drugie) połowie
XVI wieku i XVII wieku.
Ten typ dzielony jesi na 2 grupy szabel:
Ilia — szable z głowniami o krzywiżnie kołowej lub zmiennej bez poszerzone-
go pióra, z jelcem krzyżowym z paluchem i migdałowym kapturkiem typu
polskiego.
IIIb — szable z głowniami wąskimi, o krzywiżnie zbliżonej do koła, z długim
lekko poszerzonym piórem; rękojeść ma krzyżowe jelca z paluchem obrączko-
wym. a głowica o kształcie naparstka pochylona jest ku przodowi pod kątem
około 45 i połączona łańcuszkiem z przednim ramieniem jelców.
Podobną charakterystykę ma niewielka grupa szabel ozdobnych nazwanych
„kozackimi”.
Oba typy oręża wywodzą się z broni węgierskiej, ale posiadają pewne
charakterystyczne cechy konstrukcyjne właściwe polskim szablom.
Typ nr Ilia
Głownie o długości 825 850 mm mają na ogół krzywiznę kołową
podobnie jak głownie typu I . o maksymalnej strzałce krzywizny w granicach
48-65 mm. Szerokość płazów wynosi 26-32 mm. Niektóre egzemplarze
posiadają krzywiznę zmienna.
Pioro długości 235 290 mm mieści się w gabarycie płazów i nie ma młotka.
Najczęściej spotykane przekroje głowni są następujące:
1. dwie bruzdy
2. jedna bruzda 1 dwie strudziny przy płaskiej zastawie
3. jedna bruzda i trzy strudziny przy płaskiej zastawie
Czasami zastawa jest poszerzona i ma próg. Żłobienia polskich głowni są na
ogól głębsze niż węgierskich, dlatego są one lżejsze.
Jelca krzyżowe długości 135 160 mm nieco krótsze od węgierskich 1,
stalowe, silnej konstrukcji, z wąsami długości ~ro 80 mm i szerokim paluchem
zamocowanym do chwytnego wąsa Przekroi jelców najczęściej ma formę
wydłużonego prostokąta. Jelca są często bogato zdobione.
T r żonek drewniany, prosty, zwężający się ku głowicy i owinięty taśmą.
Trzpień głowni zamocowany jest nitem na głowicy i nitem poprzecznym.
84
Szable polskie nr III.
I. Szabla nr Ilia.
2. Szabla nr IIIb.
j. Szabla nr IIIb kozacka.
Rękojeść szabli polskiej nr Ula. widok
z boku i z przodu.
Kapturek ma formę wypukłego migdała typ polski i fartuch ozdobnie
wycięty, zakrywający grzbiet trzonka, często bogato zdobiony.
Czasem fartuch zakrywa tylko część trzonka.
Szable typu Ilia sposobne są do cięc zamachowych z ramienia — w walce
konnej, oraz czasem do cięć bezpośrednich w walce pieszej.
Stanowią one swoiste połączenie szabli polskiej nr I z szabla węgierską.
85
Szable te często przybierają formę ozdobną, gdyż prosta forma konstrukcyma
sprzyja wyszukanemu zdobnictwu
Niewielką grupę szabel polskich w typie Ula stanowią szable z głowniami o
profilu zmiennym i poszerzonym piórze z młotkiem — jelca krzyżowe typu
węgierskiego, natomiast trzonek i głowica wskazują na wpływ brom
zachodniej.
T rzonek jest prosty, owinięty szczelnie splecionym drutem stalowym,
głowica często w formie głowy ptaka.
Oręż ten pochodzi prawdopodobnie z końca XVI wieku
Typ nr Illb
Głownie, długości -90-850 mm, mają niewielką krzywiznę
zmienna i długie 235-280 mm . zaznaczone pioro przy stosunkowo wąskich
płazach 27-30 mm . Często spotykany jest próg przy zastawie w odległości
70-105 mm od jelców.
Głownie mają najczęściej przekrój płaski i mała grubość grzbietu, co powoduje,
że są one lekkie.
Jelca krzyżowe, długie 150-1-0 mm , o przekroju prostokąta, rozszerzające
się i spłaszczone na końcach, często z owalnym rozszerzeniem przy połączeniu z
trzpieniem.
Wąsy mają długość ok. 100 mm; wąs chwytny przybity jest gwoździem do
trzonka. Paluch wąski, w kształcie obrączki, połączony jest z wąsami wew-
nętrznymi.
T rzonek drewniany posiada głowicę zagiętą pod kątem około 45 ku
przodowi. Trzonek nacinany jest często dla poprawienia uchwytu, a czasami
posiada garby dla oparcia palców. Najczęściej jest obciągnięty skórą. Trzpień
głowni przechodzi przez otwór w trzonku i zanitowany jest na pochylonej
części głowicy. Część ta zasłonięta jest metalowym naparstkowym kapturkiem.
Rękojeść szabli polskiej nr 111 b,
widok z boku i z przodu.
86
Szable z Kozackiej Mogiły koło wsi
Ostrów w rejonie bitwy beresteckicj
(28-30. VI. 1651), odkopane przez
profesora Igora Swiesznikowa.
który ma kółko do zaczepienia łańcuszka. Drugi koniec łańcuszka zamocowany
jest do otworu w przednim ramieniu jelca.
Szable typu IIIb mają bardzo prostą konstrukcję i często prymitywne
wykończenie rękojeści, reprezentują jednak duże walory funkcjonalne. Są na
ogół lekkie i dobrze wyważone zarówno do cięć łukowych z nadgarstka, jak i
cięć zamachowych z ramienia. Konstrukcja pochylonej ku przodowi głowicy
pozwala na „pistoletowy” uchwyt., podobnie jak w szablach typu IV. Uchwyt
taki zwiększa precyzję i pozwala na stosowanie cięć łukowych z nadgarstka i
młyriców jak w typie nr II.
Jednocześnie paluch wzmacnia uchwyt w bocznej płaszczyźnie 1 przyśpiesza
natarcie, a łańcuszek zapobiega wyłuskaniu szabli z ręki.
Wszechstronność tego typu szabli nasuwa przypuszczenie, że była ona
używana przez formacje konne, które były spieszane w razie potrzeby ,np.
dragońskie).
Podobne szable stosowane były szeroko na Węgrzech.
Dr Kalmar z Budapesztu wysuwa przypuszczenie, że bylv to szable piechoty
87
Szable węgierskie tego typu mają głownie o zmiennej krzy-
wiżnie z poszerzonym piórem i zaznaczonym młotkiem, często bez palucha.
T r z p i e ń głowni zamocowany jest do rękojeści nitem poprzecznym.
Głowice są często zagięte łukowo ku przodowi.
Szable typu IIIb wykazują pewne podobieństwo do szabli perskiej, głównie w
budowie głowicy i kapturka.
Niewielką grupę szabel Illb stanowią szable ozdobne, prawdopodobnie
używane przez starszyznę kozacką w XVII i XVIII wieku71.
Głownie o krzywiżnie kołowej, płaskie lub żłobione strudzinami i bruz-
dami, mają pióro nieposzerzone lub poszerzone, lecz bez młotka.
Jelca krzyżowe, rozszerzone na końcach w rozetki, zwykle z blachy
zdobionej.
Paluchy szerokie, ozdobne lub obrączkowe.
T r zon ek prosty*, owalny, zwężający się ku głowicy*. Wykonany’ z drzewa,
obciągnięty grubym jaszczurem. Kapturek medalionowy, ozdobny, zagięty ku
dołowi, połączony z jelcem przednim ozdobnym łańcuszkiem. W szablach tego
typu rękojeści na ogół nie są przystosowane do głowni i świadczą o ich
dekoracyjnym charakterze.
Pewne szczegóły — trzonek obciągnięty grubym jaszczurem i charaktery-
styczny wykrój pióra mogą świadczyć o wpływach szabel nr IV (tatarskich).
Szabla tego rypu odkopana została przez profesora Igora Swiesznikowa na terenie bitwy
beresteckiej, na terenie tzw. Kozackiej Mogiły. Podobna szabla ofiarowana została Mazepie
w 1687 roku. Państwowe Muzeum Ermitraż nr 30 6986
SZABLA nr IV
— analiza konstrukcyjna
Typ nr TV; polska szabla bojowa z małym, krzyżowym jelcem i
„pistoletową” rękojeścią zwana ormianką lub ordynką’2', używana w XVII i
XVIII wieku.
Rękojeść szabli polskiej nr IV tatarskiej .
widok z boku i z przodu.
Szabla polska nr IV tatarska
Określenie: „polska szabla bojowa” w stosunku do szabli nr IV jest dyskusyjne,
ponieważ oręż ten prawdopodobnie był używany przez wojowników tatarskich
i pochodził z ich tradycji. Ponieważ oddziały tatarskie wchodziły często w skład
Patrz St. Meyer. Tatarskie pochodzenie szabel polskich zwanych ormiańskimi ..Bron i
barwa”, rocznik 1936 str. 138.
89
Miecz znaleziony w 1968 r. nad rzeka Mała Tynagota
w przypoiarnym Uralu. Xapi$: płatnerz Chaczatur
Armenia . około tzco roku
Szabla z Kurhanu w Tahanczy. powiat Kaniów
XI XII w. . Wymiary w milimetrach.
W arszawa. Muzeum Archeologiczne, nr 1404
wojsk polskich i np. spora grupa szabel nr IV znajduje się w muzeach
szwedzkich po wojnach polskich — zdaniem autora określenie takie jest
właściwe przy obecnym stanie badan nad szabla wschodnią.
Głownie o długości *60-815 mm mają zwykle niewielka krzywiznę kołową 1
profil zwężający sie płynnie ku szczytowi, pioro o długości około 240-250 mm
me jest poszerzone. Szerokość płazów wynosi przy zastawie około 34 mm. przy
piórze 29 mm.
Przekrój głowni zwykle płaski lub z dwoma bruzdami. Rzadziej stosowane były
głownie o zmiennej krzywiżnie i z poszerzonym piórem z młotkiem.
90
Wykopaliska starych c^ok ।
z- — I połowa XI i h<* na tere°ie ZSRR w
2-	Xl-xn wiek KHÓekli’ Kurska Gub Vm,ar> w mm.
* xn-xnutK;^ka1Gub-
<• XII XIII w ek K ’°WS1ka Gub
*• podstaw,c Ąrch : ^'OWSka Gub
CheO,O”a CCCP-	E, - 36 A v v
K-rpuzn^ow. Dr.u-ncrusskoic >
91
Jelca krzyżowe, krótkie i delikatne, o długości ok. 65 mm, na końcach zwykle
spłaszczone i zakończone gałkami, wykonane z mosiądzu, niekiedy srebrzo-
nego. Wiele egzemplarzy posiada niesymetryczne wąsy — wtedy wąs chwytny
ma długość 18 mm, a wąs dolny około 33 mm
Rękojeść drewniana prosta o przekroju owalnym obciągnięta jest grubym
jaszczurem.
Głowica zagięta ku przodowi pod kątem około 45 posiada kapturek
naparstkowy z blachy mosiężnej lub srebrnej, o przekroju zbliżonym do
wydłużonego ośmioboku.
Długość kapturka wynosi ok. 50 mm.
Trzpień zamocowany jest do rękojeści trzema nitami.
Szable typu IV są często bardzo dobrze wyważone do cięć zamachowych z
ramienia, a więc do walki konnej.
„Pistoletowa" rękojeść pozwala na zmianę uchwytu w walce (dłoń przy jelcach
lub na głowicy), co zwiększa skuteczność cięcia i precyzję pchnięcia.
Jednakże ze względu na rozwartą głowicę konieczne było zabezpieczenie przed
wypłynięciem szabli z ręki, prawdopodobnie przez zastosowanie temblaka.
Jelca mają wyłącznie konstrukcyjny charakter, jako sposób osadzenia głowni w
rękojeści. Ich niewielkie rozmiary pozwalają przypuszczać, że nie mogły służyć
jako osłona ręki. Stąd wmiosek, że zasłony szablami typu IV musiały mieć
charakter odbijający. Oręż ten wywodzi się prawdopodobnie z broni koczow-
ników’ azjatyckich, Tatarów i Mongołów.
Szable tych wojowników miały głownie długie 850-1080 mm, o niewielkiej
krzywiźnie kołowej i przekroju płaskim.
Jelca stalowe zagięte były ku dołowi (wcześniejsze egzemplarze) lub też
proste-krzyżowe. Cała rękojeść podana była nieco ku przodowi i zakończona
pochyloną głow’icą.
SZABLE POLSKIE
w typie broni siecznej
zachodnioeuropejskiej
Stosunkowo nieliczną i mało zbadaną grupą szabel polskich są
egzemplarze wskazujące na wpływy broni siecznej i kolnej zachodnioeuro-
pejskiej.
Wpływy te widoczne są przede wszystkim w rękojeściach, które stosują jelca
esowe, obłęki typu osia podkowa, rozbudowane obłęki boczne, szpadowe
trzonki i głowice.
Szable te na ogoł są nienajlepiej wyważone, przydatne do cięć zamachowych
przełamujących mieczowych.
Głownie mają zwykle profil zmienny oraz długie poszerzone pióro
z młotkiem.
Badane egzemplarze pochodzą z XVI wieku.
93
SZABLE OBCE
Poniżej podaję skrótową analizę studiów szabel obcych, znajdu-
jących się w zbiorach muzealnych w kraju i za granicą oraz w kolekcjach
prywatnych.
Analiza jest fragmentaryczna i dotyczy przede wszystkim typów, które mogły
mieć bezpośredni lub pośredni wpływ na szable polskie.
Badaniami zostały objęte szable tureckie, węgierskie, arabskie, perskie,
armeńskie, rosyjskie i mołdawskie w typie II , czerkieskie, włoskie i szwaj-
carskie.
SZABLE TURECKIE
Szable Seldżuków nie dochowały się do naszych czasów. Najstar-
szym znanym dotychczas typem szabli tureckiej jest grupa szabel z XV wieku,
znajdująca się w kolekcji Muzeum Topkapi w Istambule.
Głownie długości 800-900 mm mają niewielką krzywiznę 1 posiadają jedną
bruzdę pośrodku przekroju; szerokość płazów wynosi około 40 mm.
Pióro długie (ok. 340 mm . centryczne, z młotkiem.
Rękojeść szabli tureckiej z XV wieku.
94
W końcu XV wieku głownie zwiększają nieco krzywiznę maksymalna strzałka
30-40 mm . szerokość płazów zmniejsza się do 35 mm. zmniejsza sie także
nieco długość pióra 300-315 mm
Rękojeść z jelcem krzyżowym, stalowym, poszerzonym na końcach:
czasami jelca wykonane były w jednym kawałku z trzonkiem, tez ze stali.
T r żonek bywał także drewniany lub z rogu, o przekroju sześciokątnym,
pochylony ku przodowi 1 zakończony zębem” na oparcie małego palca.
Głowica sześciokątną lub półokrągła.
Podobne szable wyrabiali płatnerze na użytek armii mameluckici — głownie
tych szabel są nieco szersze niż tureckich. Prawdopodobnie rękojeści tego typu
przyjęte zostały z brom arabskiej; miecze Omaijadow 1 Abbasydów
wiek . znajdujące się w kolekcji Topkapi Saray w Istambule, mają podobna
konstrukcję uchwytu.
Szable tureckie
1. Szabla z XV wieku
2. Szabla z XV] wieku
J. Szabla z rękojeścią anatomiczną XVII XIX wiek
4. Szabla z głowicą kulistą nr 1 XVII XIX wiek.
5. Szabla z głowica kulista nr 2 XVII XVIII wiek
95
Rękojeści mieczy arabskich. Muzeum Topkapi Saray u Stambule,
i. Miecz wykonany przez płatnerza Mustasim Billah 1242-1258 r
2. Miecz określany jako bron Omajadów 1 Abbasydów, XII X w.
j. Miecz kalifa Abu-Bakr VIII w
Budowa i wyważenie szabli tureckiej z XV wieku pozwala sadzie, że służyła ona
przede wszystkim do ciec zamachowych tasakowych z ramienia oraz do
pchnięć przez ,,wrzucenie’* od dołu długiego i ciężkiego pióra: było to
pchnięcie podobne bardziej do uderzenia włócznią niz do pchnięcia szpadą.
Szable tureckie z XVI wieku
Mają głownie o rożnej długości, najczęściej mieszczą się w
granicach 730-830 mm, o profilu zmiennym, grzbiet przechodzi w nieco
rozszerzone pioro lagodnvm łukiem.
Przekrój- głowni najczęściej plaski.
Rękojeści zaokrąglone i pochylone ku przodowi, o przekroju owalnym, z
drewna, obciągnięte skorą, lub z rogu, często bogato zdobione.
Jelca krzyżowe, stalowe lub mosiężne, głowica krotka. Wyważenie i kon-
strukcja tych szabel pozwala przypuszczać, ze głównym elementem walki było
cięcie zamachowe krojące z ramienia, używane w walce z konia.
Pchnięcie widocznie straciło na znaczeniu.
96
Szable tureckie z rękojeścią anatomiczną
Podobne do szabel polskich typu I la, a także szabel armeńskich,
rosyjskich i mołdawskich, stanowią najbardziej kontrowersyjną grupę broni.
Wielu badaczy widzi w nich protoplastę innych szabel o uchwycie anato-
micznym, w tym także polskich nr II.
Szable te posiadają następującą charakterystykę:
Głownie najczęściej o przekroju płaskim, o mniejszej strzałce krzywizny niż
polskie 135-50 mm); zwykle bez rozszerzonego pióra.
Profil głowni charakteryzuje się krzywizną kołową lub zbliżoną do kołowej.
Jelca krzyżowe lub zagięte ku szczytowi i zakończone stylizowanymi
głowami lwów lub wolutami; zwykle zdobione, delikatnej konstrukcji.
Okładziny rękojeści płaskie (nie roz-
szerzają się ku głowicy), a rozwarty’ profil
„dzioba” nie stanowi dobrego zaczepienia
dla małego palca.
Długość rękojeści jest z reguły mniejsza
niż w szablach polskich i wynosi około
115-120 mm. Jelca wykonane są najczęś-
ciej z blachy, a okładziny z rogu, jaspisu,
kości słoniowej — rzadziej z drewna.
Rękojeść szabli tureckiej anatomiczna z XVII
wieku, widok z boku 1 z przodu.
W rękojeści anatomiczne oprawne są czasami stare głownie tureckie z XV 1 XVI
wieku, kilka takich egzemplarzy znajduje się w Zbrojowni Topkapi Saray w
Istambule. Istnieje podejrzenie, że mogły do tego posłużyć rękojeści zdo-
bycznych szabel polskich, gdyż w magazynie znajdują się polskie szable typu
Ha, w których brakuje rękojeści lub jelca (np. 1 3394)-
Szable tureckie z rękojeścią anatomiczną używane w XVII i XVIII wieku nie
przedstawiają takich zalet bojowych jak szable polskie typu nr II, ale nie można
na tej podstawie twierdzić, które z nich są starsze.
Jak wiadomo, miecz japoński powstał pod wpływem broni chińskiej, ale ją
znacznie przewyższa pod względem funkcjonalnym. Osobiście jestem skłonny
przypuszczać, że szabla z rękojeścią anatomiczną używana była przez oddziały
posiłkujące armii tureckiej, głównie bałkańskie.

97
Szable tureckie z głowicą kulistą (i)
Używane w XVII-XIX wieku, przedstawiają charakterystyczny
typ oręża o dużych wartościach bojowych, przydamy zarowno do walki konnej,
jak i pieszej.
Głownie posiadają profil zmienny, zbliżony do paraboli, poszerzone pióro
decencryczne posiada wyraźny młotek; w XVIII-wiecznych egzemplarzach
występuje często poszerzona zastawa z progiem.
Przekrój płaski lub z jedną bruzdą, przy czym zastawa jest zwykle płaska.
Długość głowni waha się w granicach 750-850 mm, strzałka krzywizny jest
duża — od 100 do 70 mm.
Szable XIX-wieczne mają mniejszą
krzywiznę.
Jelca krzyżowe, stalowe lub mo-
siężne, zakończone gałkami.
Rękojeść z rogu, o długości
140-150 mm, posiadają kulistą gło-
wicę.
Rękojeść szabli tureckiej z głowicą kulistą,
widok z boku i z przodu
Głowica stanowi dobre oparcie małego palca (silny uchwyt) i służyć może
do przekręcania na poduszce dłoni przy młyncach. Na ogoł szable te są bardzo
dobrze wyważone do cięć zamachowych krojących z ramienia i niektóre także
do cięć łukowych z nadgarstka.
Szable o długości 800-850 mm określane są zwykle nazwą — kilidż, szabla o
długości 750-800 mm — pala . służyły do walki pieszej).
Szable tureckie z głowicą kulistą (2)
Posiadają głownie długie 830-850 mm i wąskie (23-27 mm), o
dużej krzywiżnie 190— 1 to mm i zmiennym profilu. Przekrój najczęściej płaski,
zdarzają się głownie faliście wykrawane.
Rękojeści podobnie iak w grupie poprzedniej.
98
Jelca krzyżowe stalowe lub mosięż-
ne, rękojeści z rogu długości 130 150 mm
zakończone głowicą kulistą.
Szable lego typu są na ogoł bardzo dobrze
wyważone do cięć zamachowych kroją-
cych z ramienia i służyły niechybnie do
walki z konia.
Niektórzy badacze uważają, że szabla tu-
recka z głow icą kulistą powstała pod wpły-
wem broni indyjskiej 73>, osobliwie pod
wpływem tzw. szabel Mogołów’ — dy-
nastii, która panowała w’ Indiach 74>.
Szable określane jako bron Mogołów.
r. Shamshir, około 1730 r.
2. Mogul — Kjlidj, około 1600 r.
Kolekcja prywatna, Kopenhaga
Na podstawie .M Jacobsen, Mogul-Kihdjen. Kopenhaga.
1972
SZABLE WĘGIERSKIE
Wczesne szable węgierskie z początku XVI wieku podobne są do
XV wiecznych szabli tureckich.
Głownie długości około 850 mm, o niewielkiej krzywiżnie, zakończone są
długim centrycznym piórem (265-330 mm) z zaznaczonym młotkiem.
Przekrój głowni jest najczęściej płaski, szerokość płazów’ jest mniejsza niż
szabel tureckich i wynosi 30-35 mm.
Żygulski Zdzisław, jun : Bron wschodnia. KAW Warszawa 1983
Jacobsen H .Mogui kihdi 'en. Kopenhaga, 19-72
99
Szable węgierskie.
z. Szabla z początku XVI wieku.
2.	Szabla z drugiej połowy XVI wieku.
3.	Szabla z początku XVII wieku
4.	Szabla z połowy XVII wieku.
5.	Szabla z XVII wieku do walki pieszej.
Rękojeści podobne do broni tureckiej, charakteryzują się jelcami krzy-
żowymi długimi (ryp perski — około 275 mm) lub jelcami krzyżowymi
krótkimi, poszerzonymi na końcach ryp turecki — ok. 115 mm).
Wąs y posiadają długość 100-175 mm, rękojeść zamocowana jest do trzpienia
nitami poprzecznymi.
Szable te często dekorowane są w stylu ,,węgierskim". Budowa i wyważenie
tych szabel, podobne do broni tureckiej sugeruje, że były one przydatne do cięc
zamachowych (tasakowych) z ramienia i do pchnięcia od dołu przez „wrzu-
cenie” ciężkiego pióra jak włóczni.
W drugiej połowie XVI wieku wykształca się charakterystyczny typ szabli
węgierskiej.
Głownie mają zmienny profil: niewielka krzywizna przy jelcach przechodzi
dalej w’ koło lub parabolę, płaz rozszerza się w kierunku szerokiego pióra z
zaznaczonym młotkiem i szczytem na linii grzbietu (pióro decenttyczne)
IOO
Długo sc pióra jest podobna jak we wcześniejszym typie i wynosi
265-330 mm.
Przekrój głowni otrzymuje płytkie bruzdy lub strudziny w celu zmniejszenia
ciężaru, który w dalszym ciągu pozostaje dość znaczny.
Rękojeści posiadają bardzo długie krzyżowe jelca 270-280 mm 1 długie
wąsy (170-200 mm).
VCąs chwytny dochodzi niemal do głowicy.
Jelca o przekroju owalnym lub sześciobocznym wykonywane były z blachy
stalowej, czasem obciągnięta ona była drugą ozdobną blachą, złoconą 1
dekorowaną.
T r żonek prosty drewniany, owalny, zakończony migdałową głowicą.
Głowica zwieńczona jest metalowym naparstkiem, nieco mniejszym od
głowicy.
Trzonek i was chwytny opleciony jest najczęściej metalową, złoconą taśmą o
przekroju połowy elipsy.
Analiza przydatności bojowej wskazuje, ze szable te przystosowane są do cięc
zamachowych przełamujących — jak mieczem Późniejsze egzemplarze nadają
się także do cięc zamachowych, krojących.
Jelca o podobnej długości spotyka się także w szermierczych szablach
niemieckich z XVI wieku.
Szabla węgierska XVlI-wieczna rozwija się w idealny ryp szabli bojowej,
głownie do walki z konia.
Głownie otrzymują żłobienia w' celu zmniejszenia ciężaru, udoskonala się profil
i wyważenie, skróceniu ulega ja jelca i wykształca sie doskonała głowica.
Rękojeść szabli węgierskiej z drugiej
połowy XVI wieku.
Rękojeść szabli węgierskiej z XVII wieku
widok z boku 1 z góry.
IOI
Głownie są długości ok. 800-860 mm o zmiennej krzywiżnie, z długim,
poszerzonym piórem (240-300 mm), zaznaczonym młotkiem i szczytem na
linii grzbietu.
Przekrój plaski (przy maksymalnej grubości grzbietu 6 mm), często spotykamy
niezbyt głębokie dwie bruzdy lub trzy strudziny.
Rękojeści długości około 111 mm, drewniane, obciągnięte skorą i czasami
owinięte taśmą.
Trzonek owalny, o szerokości 36 mm przy zastawie zwęża się ku głowicy do
31 mm. Grubość trzonka wynosi około 24 mm.
Kapturek w formie wydłużonego, płaskiego migdała (wypisany w prostokąt
21x41 mm), pochylony jest nieco ku przodowi i tworzy znakomity zaczep
małego palca. Kapturek ma zwykle niewielki, ozdobnie wycięty fartuch.
Jelca krzyżowe, długości 150-170 mm (krótsze niż w XVI wieku) o przekroju
prosto- lub sześciokątnym, najczęściej stalowe.
Rękojeść często zaopatrzona jest w łańcuszek, połączony na stałe z
głowicą i nasadzony za pomocą kółka na sieczne ramię jelców\
Szabla wigierska XVII wieku jest znakomicie przystosowana do silnych,
zamachowych cięć z konia. Zasłony statyczne ustawiane są sztychem w
kierunku cięcia przeciwnika, aby ześliznęło się ono na duże i silne jelca
krzyżowe.
Szabla ta nie jest przystosowana do wralki pieszej, gdyż częstotliwość cięc nie
może być zbyt wielka, ze względu na duży ciężar i brak palucha.
Szable węgierskie z XVII wieku do walki pieszej
Szable węgierskie do wjalki pieszej, lub też wralki pieszej i konnej,
prezentują typ podobny do szabel polskich IIIb.
Jelca krzyżowe, najczęściej rozszerzone i spłaszczone na końcach, z otwor-
kiem na zamocowanie łańcuszka. Paluch obrączkowy, połączony z w*ąsem
chwytnym.
Głownie długości 790-820 mm
mają profil zmienny i poszerzone pió-
ro z młotkiem. Przekrój najczęściej
płaski lub z bruzdami.
T r z o n e k drewniany, zakończony
głowńcą wygiętą koliście (podobnie
jak w XVI wiecznych szablach turec-
kich).
Rękojeść szabli węgierskiej z XII wieku
(do walki pieszej), widok z boku i z przodu.
102
Kapturek metalowy o przekroju owalnym, nałożony jest na głowicę i ma
kolko do zaczepienia łańcuszka, a także fartuch dochodzący do jelców.
Szable tego typu są proste w konstrukcji i czasami prymitywnie zdobione, ale
posiadają duże walory szermiercze, podobnie jak polskie szable typu 11Ib.
Nadają się do cięć łukowych i młyncow z nadgarstka, a także do cięć
zamachowych krojących z ramienia i łokcia.
SZABLE ARABSKIE
Szable wschodnie (damasceńskie)
Charakterystyczną grupę XVI-XVIII wiecznych szabel stanowią
szable produkowane prawdopodobnie w Damaszku, posiadające niektóre
cechy broni tureckiej i perskiej.
Dotychczas szable te klasyfikowane były jako perskie lub beduińskie.
Od szabel perskich różnią się one wyraźnie, natomiast Bedutni używali tych
samych szabel z tym, że na rękojeść naciągali skórę — prawdopodobnie dla
ochrony przed zbytnim przegrzaniem metalowych części.
Głownie mają profil kołowy bez zaznaczonego pióra lub profil zmienny z
poszerzonym piórem, zdarzają się także głownie z faliście wykrawanym
ostrzem.
Głownie o profilu kołowym są z reguły dłuższe — 860 mm 1 cięższe, głownie o
profilu zmiennym mają długość około 760 mm. Oba typy posiadają dużą
krzywiznę (maksymalna strzałka od 70 do 100 mm).
Przekrój głowni jest płaski lub z jedną płytką bruzdą przy płaskiej zastawie.
Przy jelcach często znak: lew w kole z głową przed siebie lub głową odwróconą
do tyłu, nad nim wschodzące słońce ’s.
Głownie często wykonane ze stali damasceńskiej skuwanej, zdobne ornamen-
tem i inwokacjami z sur koranu w języku arabskim.
Rękojeści posiadają jelca krzyżowe, stalowe, krótkie (120-121 mm),
w typie perskim, często zdobione.
Trzonek o przekroju sześciokątnym, zwężony i zagięty ku głowicy, z dwu
okładzin rogowych, połączony taśmą. Przy wąsach trzonek zwężony i opleciony
drutem, co stanowi dobre oparcie dla kciuka i palca wskazującego.
’’ Adnan Al Abrash z Muzeum Wojska u Damaszku podaie. ze szable produkowane u Damaszku
zaznaczone są często punca lwa w kole, podobnie iak perskie jednak lew ten głowę skierowaną
ma przed siebie, me do tyłu 1 nic ma za nim znaku słońca W istocie wiele szabel posiada punce
Iwa, bowiem znak ten był bardzo popularny w wielu miastach. Obie punce Iwa poławiają się na
identycznych szablach damasceńskich.
103
Głowica wygięta jest koliscie ku dołowi <w szablach perskich zwykle pod
katem 90 , zaopatrzona w kapturek nakładany z blachy, z kołkiem do
łańcuszka.
Połączenia okładzin zakryte są taśmą metalową, podobne taśmy nałożone są
wzdłuż trzonka zakry wając nity lub stanowią podkładkę pod nity.
Szable damasceńskie są zwykle bar-
dzo dobrze wyważone do ciec zama-
chowych krojących z ramienia lub z
łokcia, co pozwala przypuszczać, że
używane były głównie do walki kon-
nej. Zagięta koliscie głow ica stanowi
dobre oparcie ręki przy silnych ude-
rzeniach, co pozwała na swobodne
wymachy nawet przy ciężkich szab-
lach.
Pocieniony przekrój trzonka przy jel-
cach, opleciony drutem, pozwala na
silny uchwyt palcami i prawidłowe
prowadzenie pióra przy silnym cięciu,
co odróżnia szablę damasceńską od
perskiej.
Szable arabskie.
1. Szabla zachodnia .marokańska,.
2. Szabla wschodnia damasceńska
Rękojeść szabli arabskiej damasceńskiej ,
widok z boku i z ryłu.
IO4
Szable zachodnie (marokańskie)
Szable marokańskie (XVII-XIX wiek) posiadają następującą
charakterystykę:
Głownie tych szabel posiadają charakterystyczny profil: płazy zastawy i
brzusca (około i 3 długości całej głowni) mają minimalną krzywiznę i stalą
szerokość, natomiast pióro jest mocno zagięte ku tylcowi i wydatnie się
rozszerza w kierunku decentrycznego szczytu. Najczęściej spotykany przekroi
głowni posiada jedną bruzdę.
Jelca stalowe, zagięte ku sztychowi posiadają ramiona zdwojone, z których
jedno zagięte jest ku głowicy w formie kabłąka. Kabłąk ten dochodzi do głowicy
lub połączony jest z głowicą łańcuszkiem.
Drewniany trzonek wycięty jest w duży mocno zgięty ząb na oparcie małego
palca.
Głowica jest ozdobnie wycięta, a okładzina metalowa grzbietu wychodzi
nieco ponad głowicę tworząc oparcie dla poduszki dłoni. Zakończenie to
wspomaga staw nadgarstka przy hamowaniu cięc typu tasakowego; podobną
rolę spełnia tarczka głowicy indyjskiego talvara.
SZABLE PERSKIE
Wielu badaczy uważa szablę perską za wiodącą w tej grupie oręża
głównie na podstawie opisów* historycznych i ikonografii miniatur perskich.
Brak znanych mi zachowanych egzemplarzy szabel, którym możemy przypisać
pochodzenie starsze niż XVII wiek; uniemożliwia potwierdzenie tej hipotezy.
W opracowaniu niniejszym jako typ szabli perskiej przyjmuję oręż o następu-
jącej charakterystyce:
Głownia o profilu zmiennym, zbliżonym do parabolicznego, zwężająca się
do sztychu (tzw*. lwi ogon) o długości 780-880 mm i o dużej krzywiżnie
(maksymalna strzałka krzywizny ok. 100 mm). Przekrój najczęściej płaski lub
ze strudzinami.
Rękojeść ma krzyżowe jelca w klasycznym perskim typie. Długość ramion
jelca wynosi 120-130 mm, wąsów 100-80 mm. Ramiona jelca zakończone są
gałkami, a skrzyżowanie ramion i w*ąsów rozszerzone jest wydatnie, tworząc
romb o wyokrąglonych krawędziach. Jelca najczęściej stalowe, bez ozdob.
Niektóre jelca posiadają ramiona długie, około 150-160 mm, rozszerzone na
końcach, wtedy wąsy są krótsze. Uważa się, że są to rękojeści starsze.
Tego zdania jest Czesław Jarnuszkiewicz w książce: Szabla wschodnia 1 jej typy narodowe,
wydanej w Londynie w 1973 r.
105
Szable perskie.
Trzonek w formie dwu okładzin z rogu, połączenia zakryte taśmą blaszaną.
Głowica wygięta pod kątem prostym — o długości 50 mm, kapturek
stalowy, naparstkowy.
Szable tego typu, zwane w’ literaturze
„shamshir", przystosowane są jedy-
nie do walki konnej. Duża krzywizna
umożliwia silne cięcie zamachowe
krojące z ramienia, przy czym charak-
terystyczny jest fakt, że największa
siła cięcia przypada nie na koniec
pióra, tylko na jego „początek'* (mniej
wTięcej na 1/4 głowmi licząc od
sztychu).
Rękojeść szabli perskiej, widok z boku
i z przodu.
106
Po uderzeniu tym punktem następuje ,,przeciągnięcie” szabli, charaktery-
styczne dla cięc krojących. Jest to połączenie cięcia przełamującego (mieczo-
wego) z cięciem krojącym. Budowa szabli umożliwia także skuteczne uderzenie
tylcem sztychu tzw. polska czwarta).
Zagięcie głowicy pod kątem 90 daje dobre oparcie dłoni przy silnych cięciach,
a cienki trzonek umożliwia silny uchwyt. Ogólnie szable tego typu nie są
najlepszym przykładem wyważenia. Wyprowadzonego cięcia nie sposob jest
zatrzymać w locie, utrudniona jest także zmiana kierunku uderzenia zwód 1.
Wydaje się, że przesadnie pochlebna opinia na temat funkcjonalnych zalet
szabli „szamszir” uformowana została w oparciu o poezję i miniatury.
Natomiast szable perskie z głowniami o niewielkiej krzywiżnie (28-60 mm i z
poszerzonym piórem posiadają istotne zalety funkcjonalne.
Niektóre z nich umożliwiają cięcia łukowe z nadgarstka i nadają się dobrze do
szermierki pieszej i konnej.
SZABLE ROSYJSKIE I MOŁDAWSKIE
(z rękojeścią anatomiczną) ”
Szable tego typu używane były powszechnie w XVII wieku są
często datowane).
Głownie płaskie, o szerokości płazów 29-32 mm zwężają się ku szczytów 1 o
około 3 mm, grzbiet przechodzi w pióro łagodnym łukiem bez młotka , a
szczyt znajduje się na linii grzbietu.
Rękojeści anatomiczne (w formie
głowy ptaka płaskie lub prawie okrą-
głe w przekroju różnią się od polskich
egzemplarzy brakiem cech funkcjo-
nalnych: właściwej długości trzonka,
pozwalającej na zmienny uchwyt, mo-
cno zagiętego dziobu dla oparcia ma-
łego palca oraz charakterystcznego
rozszerzenia głowicy na oparcie po-
duszki dłoni.
Rękojeść szabli rosyjskiej, mołdawskiej
(anatomiczna*, z XVII wieku, widok
z boku i l przodu.
Z szabel rosyjskich 1 mołdawskich przebadane zostały tylko egzemplarze z rękojeścią
anatomiczna, w celu ustalenia podobieństw 1 rożnie z szabla polska nr Ilu
107
Rękojeści wykonane są najczęściej z rogu lub kamieni półszlachetnych —
prawie zawsze zdobione
Dotychczas przebadane egzemplarze pozwalają wysunąć przypuszczenie, że
szable tego typu miały głównie charakter ozdobne
•4 Szable z rękojeścią anatomiczna
i. Szabla rosyjska, mołdawska.
2. Szabla armeńska.
Rękojeść szabli armeńskiej z XVIII
wieku, widok z boku, z przodu i z góry
SZABLE ARMEŃSKIE
(z rękojeścią anatomiczną)78
Szable armeńskie z XVII i XVIII wieku posiadają następującą
charakterystykę:
Głownie o długości 760-800 mm mają szerokie płazy (37-39 mm) 1
niewielką krzywiznę ' maksymalna strzałka krzywizny 15-30 mm
’* Przebadane szable należą do zbiorow Topkapi Sarny u Istambule
108
Pioro jest długie około 260 mm) 1 silnie zaznaczone. Przekrój głowni plasku
teowy, lub z jedną bruzdą 1 strudzinami.
Rękojeści długie 120-140 mm , wykonane najczęściej z drewna, pokryte
blachą zdobioną filigranem. Późniejsze egzemplarze tego typu zdobione sa
srebrem, emalią 1 półszlachetnymi kamieniami.
Głowica zawsze rozszerzona, dziob rozwarty.
Jelca krzyżowe lub zagięte ku szczy towi; ramię jelca przedniego połączone
jest z głow icą szerokim, plecionym łańcuszkiem.
Mimo podobieństwa zewnętrznego do szabel polskich nr Ha szable armeńskie
nie wykazują zbieżności funkcjonalnych. Konstrukcja rękojeści nie pozwala na
wykonywanie cięc łukowych, charakterystycznych dla szabel polskich nr I la.
Możliwe sa jedynie cięcia zamachowe krojące i tasakowe z łokcia
SZABLE CZERKIESKIE
Szable kaukaskie, do których należą szable czerkieskie, prezentują
odrębny ryp broni siecznej, wywodzącej się prawdopodobnie w prostej linii z
długiego noża.
Badaniami objęto jedynie szable czerkieskie z XIX wieku, jednak ze względu
na tradycje w* wyrobie tej broni można uważać, że egzemplarze tc są
reprezentatywne dla całej grupy.
Głownie tych szabel mają profil najczęściej kołowy, o krzyw izme 28-40 mm
i długości 750-800 mm.
Płazy jednakowej szerokości, pióro bez poszerzenia, środek ciężkości
170-200 mm od nasady.
Przekrój żłobiony, najczęściej występuje jedna
bruzda i dwie strudziny.
Rękojeść bez jelców'.
T rzonek drew many obłożony blachą, często
ozdobną.
Głowica wyoblona, z zębem, od góry roz-
dwojona.
Szable tego typu są na ogół bardzo dobrze
wyważone do cięć zamachowych krojących
• walka konna , niektóre egzemplarze umożli-
wiają także cięcia łukowe z nadgarstka.
Rękojeść szabh kaukaskiej czerkicskicj 1, widok
z boku i z przodu.
109
Cienki trzonek i wydatny ząb głowicy umożliwiam pewny uchwyt i dobre
prowadzenie pióra.
Rozdwojenie głowicy ma na celu zmniejszenie wagi rękojeści mimo pokaźnej
długości 140-155 mm , co z kolei przesuwa w kierunku
sztychu środek ciężkości Starszym typem szabli czers-
kiej, używanym prawdopodobnie w XVI 1 XVII wieku,
były egzemplarze z długimi głowniami 1040- 1140 mm
o niewielkiej krzywiżnie kołowej i przekroju płaskim.
Długie pióro zakończone było rombowym sztychem,
wvgiętvm ku przodowi. 1 o charakterystyczne zakoń-
czenie przystosowane było niewątpliwie do pchnięcia.
Szereg głowni tego typu z XVI i XVII wieku znalezio-
nych zostało w Białej Reszce koło Maikopu
Ze względu na brak ochrony ręki możliwe były tylko
zasłony odbijające lub obrona unikiem tzw. dżygitówka
na koniu . Szable kaukaskie doprowadziły do powstania
znanej rosyjskiej „szaszki” używanej między innymi
przez formacje kozackie w XIX wieku.
Szabla kaukaska czerkieska
SZABLE WŁOSKIE
Szable włoskie przyjmują najczęściej formę krótkich szabel stonaj.
Długość głowni wynosi od 600 do 840 mm. krzywizna jest niewielka,
czasami głownia prosta (mimo prostej lub prawie prostej głowni bron ta ma
zalety funkcjonalne krótkich szabel\ sztych zwykle ścięty. Przekrój żłobiony,
z jedną lub dwiema bruzdami.
Jelca esowe, ramię przednie rozdwojone, wygięte ku głowicy i ku dołowi:
czasami spotykane są jelca esowe z obłękiem „ośla podkowa”.
T rzonek prosty, zwężający się ku głowicy lub z garbem.
Głowica owalna płaska z zębem, czasem ozdobna.
110
Rękojeść szabli włoskiej storrak
Rękojeść szabli niemieckiej
Szable zachodnioeuropejskie.
i. Szabla szwajcarska
2. Szabla szwajcarska.
j. Szabla niemiecka.
4. Szabla włoska stortak
5. Szabla włoska (stortai.

Rękojeść szpad włoskich, około 1480 1490 r.
1-2. Spada da fanti.
3-4. Mezza spada.
Przydatność bojowa krótkich szabel włoskich polega na dobry m wyważeniu do
cięć zamachowych tasakowych z łokcia (walka piesza). Większość spotykanych
krótkich szabel włoskich określana jest jako „robota wenecka” z początku
XVI wieku.
Badacze wołoscy są zdania, że sterta powstała pod wpływem wschodnim, w
czasie wypraw krzyżowych
SZABLE SZWAJCARSKIE
Szable szwajcarskie rozwiązują funkcję cięcia w inny sposób niż
szable wschodnie.
Mimo pokaźnej długości głowni, przekraczającej często 900 mm, ciężar
rękojeści powoduje przesunięcie środka ciężkości w kierunku jelców (około
100 mm). Wyważenie to jest charakterystyczne dla szpad bojowych, w których
istotne jest wykonywanie okoleń i obejść koncern broni.
Głownie posiadają niewielką krzywiznę kołową i podobny przekrój: płaski
z jedną bruzdą.
MEnciclopedia ragionara dello armi. Arnoldo MondaJon, str 475-476.
I 12
Rękojeści skonstruowane są na wzór szpad stosując kabłąki esowe, obłęki
boczne, obłęki „ośla podkowa”, tarczki ażurowe oraz proste trzonki. Ele-
mentem „szablowym” są paluchy obrączkowe, sposobne do szybkiego wypro-
wadzenia cięcia przez nacisk kciukiem.
Głowice zakończone są najczęściej głową lwa — dla dodania ciężaru
rękojeści.
Szable szwajcarskie pokazane w niniejszym opracowaniu mogły służyć jedynie
do w^alki konnej — ze względu na znaczną długość. Są zwykle bardzo dobrze
wyważone do cięcia zamachowego krojącego z ramienia, a także do cięcia
zamachowego tasakowego z łokcia (na bliską odległość/.
Zatrzymanie cięcia zamachowego krojącego może polegać na przekręceniu
szabli w locie i nacisku kciukiem na paluch.
Analiza funkcjonalna tej grupy szabel wykazuje pewne podobieństwa z
konstrukcją szabli polskiej nr I. Są to: profil głowni, położenie środka ciężkości
i wyważenie, osłona ręki.
8 — t.ięcił prawdziwą tzahlą
PLANSZE GRAFICZNE
METODA OPISU PLANSZ
RYSUNKOWYCH
Po lewej stronie u góry podano numer planszy oraz nazwę szabh
według przyjętej klasyfikacji.
Po prawej stronie u góry podane zostało miejsce przechowywrania szabli, z
ewentualnym numerem inwentaryzacyjnym.
Uwaga: numery te mogły ulec zmianie.
Opis głowni podaje następującą charakterystykę:
□ profil kołowy oznacza, że oś głowni jest wycinkiem koła lub jest do niego
zbliżona,
□ profil zmienny oznacza, że oś głowni jest z krzywych o zmiennych
charakterystykach, najczęściej z wycinków koł i paraboli, a także linii
prostych,
□ profil o niewielkiej krzywiżnie oznacza, że maksymalna strzałka krzywizny
nie przekracza 20 mm,
□ pióro — może mieście się w gabarycie płazów (nieposzerzone), zwężać się
do sztychu, może być ścięte, poszerzone w stosunku do płazów, zaznaczone
młotkiem (czasem wyokrąglonym) lub może młotka nie posiadać,
□	długość głowni,
□	krzywizna ( maksymalna strzałka),
□	położenie środka ciężkości w stosunku do osi jelców,
□	wyważenie pionowe lub poziome oznacza, że szabla oparta w środku
ciężkości na punkcie ma ustawić się ostrzem ku górze (wyważenie pionowe)
lub ostrzem poziomo (wyważenie poziome),
□	przekrój głowni może być:
płaski,
wklęsły,
teowy,
z bruzdami,
ze strudzinami.
Waga szabli podawana jest sporadycznie, ponieważ rzadko posiadałem możli-
wość wrażenia badanych egzemplarzy.
Opis rękojeści podaje następującą charakterystykę:
□	rodzaj jelców, materiał,
□	rodzaj kabłąka, przekrój i materiał,
□	paluch, rodzaj,
□	obłęki, przekrój i materiał,
□	tarczka, kształt i materiał,
□	trzonek, kształt i materiał,
□	głowica, rodzaj, kształt i materiał,
□	kapturek z ewentualnym fartuchem, rodzaj i materiał.
Opis rękojeści podaje elementy istotne dla funkcji bojowej i konstrukcji oraz
miejsce występowania zdobienia, ale rodzaj zdobienia nie jesi opisany
\X punkcie: przydatność bojowa — podaje się skroi wrażeń z walki z
pozorowanym przeciwnikiem, które zostały zanotowane na oryginalnych
rysunkach w czasie badan. Niektóre szable me były badane pod kątem
przydatności bojowej i ich opisy nie zawierają tego punktu.
W punkcie: opis katalogowy— podaje się klasyfikację szabli na podstawie
dotychczasowych katalogów wydanych drukiem lub opisow muzealnych.
Opisy te są podane skrotowo. Treść nie zgadza się czasem z nazwą szabli
według przyjętej klasyfikacji, podaną z lewej strony u góry.
Szabla nr 74 została opracowana jedynie na podstawie zdjęć fotograficznych.
METODA PRZEDSTAWIENIA
GRAFICZNEGO
Poszczególne egzemplarze szabel narysowane zostały ołówkiem
HB 1 B na oddzielnych planszach na podstawie oryginalnych rysunków 1 zdjęć
Cała szabla narysowana została z profilu w skali 1:5 kilka egzemplarzy
dłuższych w skali 1:6,5, np. plansza nr 72, 112, 113, 115’,; rękojeść w skali 12,
przekroje głowni w skali 1:1.
Ponadto pokazane zostały napisy, punce i niektóre detale dekoracji mogące
mieć wpływ na umiejscowienie egzemplarzy w czasie i w miejscu — w skali 1:1.
Znak W'oznacza, że napis występuje na wewnętrznej głowni, znak Z— na
zewnętrznej.
Wymiarowanie podane jest w milimetrach i określa:
□	długość głowni — od środka jelców do szczytu kapturka lub głowicy
z tym, że wymiar zdjęty został równolegle do trzonka, a lima wymiarowa
poprowadzona została w przedłużeniu linii wymiarowej długości głowni,
□ środek ciężkości, zaznaczony: kreska — kropka, wymiarowany jest od
środka jelców,
□	maksymalna strzałka krzywizny — cięciwa łuku grzbietu pomiędzy
jelcami a szczytem pióra, mierzona zwykle pośrodku.
Inne wymiary dotyczą długości pióra, progu na zastawie, jelcom,
wąsów. tarczki i obłękow.
Szerokość głowni podana jest przy odpow iednich przekrojach, zaznaczonych
odpowiednio .4. B. C. Tam też podana została grubość grzbietu.
W niektórych wypadkach szerokość głowni podana została także na rysunku
całości szabli.
PAŃSTWOWE MUZEUM ERMITAŻ
LENINGRAD
nr 30 7035
SZABLA POLSKA nr la (typ wczesny)
Głownia: Profil	— zmienny, z poszerzonym piórem bez młotka (z wyokrągleniem)
Długość Krzywizna Przekrój Napisy	— 795 mm — 70 mm — wklęsły — rosyjskie, późniejsze
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty nie połączony z głowicą o przekroju
połowy elipsy, poszerzony w połowie, stalowy,
zdobiony.
Paluch szeroki pasowany, zdobiony.
Trzonek drewniany obciągnięty skórą.
Oplotu i kapturka brak.
Przydatność bojowa:
nie badana
Wnioski:
Szabla polska typu I a wczesna — z drugiej połowy
XVI w., głownia typu tureckiego z połowy XVI w.
nietypowa).
Opis katalogowy:
Szabla należąca do cara Wasyla Iwanowicza
Szujskiego (1551-1612) — car 1606-1610.
116
(n) MOKK/) f MiO
2
AfC ZLL Af tTO/SK.4 POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 627 1
SZABLA POLSKA nr la
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	878 mm
Krzywizna	—	81 mm
Środek ciężkości —	158 mm
Wyważenie
Przekrój
— pionowe
— dwie bruzdy
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą, o przekroju połowy
elipsy, stalowy zdobiony.
Paluch szeroki pasowany.
Trzonek drewniany, wygięty ku przodowi, kanelowany,
obciągnięty skorą późniejszy).
Kapturek typu polskiego z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Mimo wydatnego ciężaru (0,97 kg i dużej krzywizny szabla
bardzo dobrze wyważona do cięć bezpośrednich (pod
warunkiem silnej ręki), a także zamachowych krojących z
łokcia 1 ramienia. Bardzo dobre hamowanie.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość prawdopodobnie
początek XVII wieku z wyjątkiem trzonka XVIII wiek).
Opis katalogowy:
„Batorówka" z początku XVII wieku.

X	tJATOkł hi < Pol OKUĄ
3
MAGYAR KEMZET1 MUZEUM
BUDAPESZT
nr 553422
SZABLA POLSKA nr la
Głownia: Profil	— kołowy, zastawa poszerzona z progiem, sztych szeroki
Długość	— 834 mm
Krzywizna — 70 mm
Środek ciężkości — 135 mm
Przekrój	— bruzda i strudzina, w tylcu strudzina do progu.
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, połączony z głowicą ^prawdopodobnie
późniejszy) o przekroju połowy elipsy, stalowy dekorowany.
Paluch szeroki pasowany.
Trzonek lekko zwężony ku głowicy, drewniany, obciągnięty
materiałem i owinięty srebrną taśmą.
Kapturek typu polskiego z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona, o dużej krzywiżnie, sposobna d<
cięć bezpośrednich oraz zamachowych krojących z łokcia
i ramienia. Bardzo dobre hamowanie.
Wnioski:
Pewne szczegóły konstrukcyjne — młotek na zastawie głowni,
budowa kabłąka i wykończenia trzonka mogą świadczyć
o produkcji węgierskiej. Początek XVII w.
Opis katalogowy:
Szabla polska używana w czasie walk o niepodległość
1610-1615 r.
120

4
AfCZEt.M \'4K(1/)OU E — ZBIORY CZARTORYSKICH
KRAKÓW
nr !29
SZABLA POLSKA nr la
Głów nia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	805 mm
Krzywizna	—	32 mm
Środek ciężkości —	165 mm
Przekrój	—	bruzda 1 strudzina w tylcu, trzy strudziny
na zastawie
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą, o przekroju połowy
elipsy, stalowy, poszerzony w połowic, z nakładkami
wzmacniającymi.
Paluch szeroki pasowany.
Trzonek drewniany prosty, obciągnięty skorą i owinięty
drutem.
Kapturek typu polskiego z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona, do cięć bezpośrednich, a także
silnych cięc zamachowych krojących z ramienia.
Bardzo dobre hamowanie.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, głownia nieco krótsza
niż typowa głownia szabli nr la, całość prawdopodobnie połowa
XVII wieku.

5
KOLEKCJA PRYWATNA
KRAKÓW
SZABLA POLSKA nr la
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	895 mm
Krzywizna	—	40 mm
Środek ciężkości —	174 mm
Wyważenie	—	poziome
— poziome
— bruzda i strudzina, w tylcu strudzina na
Przekrój
zastawie
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą, o przekroju połowy
elipsy, poszerzony w połowie, stalowy, gładki.
Paluch szeroki w formie muszli, pasowany.
Trzonek drewniany, lekko zwężony ku głowicy, obciągnięty’
skorą i owinięty srebrną taśmą.
Kapturek typu polskiego z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć bezpośrednich (mimo wagi
0,89 kg), oraz do bardzo silnych cięć zamachowych krojących
z ramienia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowmi, całość prawdopodobnie
z połowy XVII wieku.
124
(2) t-/iw Bug NAuzirM moi4
6
KOLEKCJA PRYWATNA
KRAKÓW
SZABLA POLSKA nr la
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	855 mm
Krzywizna	—	40 mm
Środek ciężkości —	128 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	wklęsły
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą, o przekroju połowy
elipsy, stalowy, poszerzony w połowie z nałożonym
ornamentem pośrodku.
Paluch szeroki pasowany z nałożonym ornamentem.
Trzonek drewniany prosty, obciągnięty skórą i owinięty
splecionym drutem i metalową taśmą.
Kapturek typu polskiego z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć bezpośrednich (mimo wagi
0,97 kg) oraz do bardzo silnych cięć zamachowych
krojących z ramienia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość prawdopodobnie
z połowy XVII wieku.
26

MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 523
SZABLA POLSKA nr la
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	857 mm
Krzywizna	—	72 mm
Środek ciężkości —	182 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	trzy strudziny
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą, o przekroju
trapezowym, z blachy pozłacanej, ornament wzmacnia przekrój.
Paluch szeroki pasowany.
Trzonek drewniany, zwężony ku głowicy, obciągnięty
jaszczurem.
Kapturek typu polskiego z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Mimo niewielkiego ciężaru (0,66 kg; głownia bardzo sztywna
dzięki zmiennej szerokości tylca (od 8 mm), doskonale
wyważona do cięć bezpośrednich, a także zamachowych
krojących 2 łokcia i ramienia. Bardzo dobre hamowanie.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość prawdopodobnie
druga połowa XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla polska tzw. czarna, z połowy XVII wieku.
128

MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr V-55
8
SZABLA POLSKA nr la
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	844 mm
Krzywizna	—	50 mm
Środek ciężkości —	160 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	dwie bruzdy, w tylcu strudzina na zastawie
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty nie połączony z głowicą, o przekroju połowy
elipsy, stalowy, pokryty srebrną blachą zdobioną z nałożonymi
medalionami.
Paluch szeroki pasowany, zdobiony.
Trzonek drewniany, nieco zwężony ku głowicy, obciągnięty skórą i
owinięty łańcuszkiem.
Kapturek typu polskiego z fartuchem, zdobiony.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć bezpośrednich mimo
pokaźnej wagi (wymaga silnej ręki) oraz do cięć zamachowych
krojących z ramienia, możliwa zmiana kierunku uderzenia — zwód.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość prawdopodobnie
z połowy XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla polska (Lwów), koniec XVII wieku.
130
@ J t LV5	Jdzet
/ . DE v,5	5P 5 5 _MEjk
8 W
PAŃSTWOWE MUZEUM ERMITAŻ
LENINGRAD
nr 6975
9
SZABLA POLSKA nr la
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	880 mm
Krzywizna	—	52 mm
Środek ciężkości —	195 mm
Wyważenie	—	pionowe
— pionowe
— dwie bruzdy
Przekrój
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty połączony z głowicą obrączką, o przekroju
trapezowym, z blachy stalowej.
Ornament nałożony na kabłąk, paluch i głowicę (późniejszy).
Paluch szeroki, lecz nie pasowany.
Trzonek drewniany, prosty’, karbowany i obciągnięty skórą.
Kapturek nakładany, nietypowy.
Przydatność bojowa:
Szabla przydatna jest jedynie do cięć zamachowych krojących
z ramienia, ponieważ rękojeść nie jest dostosowana do głowni,
a paluch nie jest dopasowany.
Wnioski:
Głownia prawdopodobnie z początku XVII wieku, rękojeść
późniejsza, niezgodna z oryginalną.
Opis katalogowy:
Szabla polska z XVII wieku.
132
-W
i
10
MUZEUM ŚWIĘTOKRZYSKIE
KIELCE
nr 438
SZABLA POLSKA nr la
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	855 mm
Krzywizna	—	54 mm
Środek ciężkości —	200 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	dwie strudziny, bruzda, strudzina
Rękojeść:
(późniejsza, prawdopodobnie wg pierwotnego wzoru):
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą, o przekroju
prostokątnym, z blachy srebrnej.
Paluch szeroki, lecz nie pasowany,
Trzonek drewniany zwężony ku głowicy, obciągnięty jaszczurem,
Kapturek typu polskiego z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Mimo wydatnego ciężaru spowodowanego szerokością płazów,
szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących z ramienia
i łokcia.
Wnioski:
Głownia prawdopodobnie z początku XVII wieku, rękojeść
późniejsza, lecz przystosowana do głowni.
Opis ka ta logo wy:
Szabla polska z paluchem, bojowa, z ok. 1700 roku, głownia starsza.
Wyrób złotniczy i płatnerski polski.
1 3*^

II
państwowe muzeom ermitaż
LENINGRAD
nr 6949
SZABLA POLSKA nr la
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	820 mm
Krzywizna	—	30 mm
Środek ciężkości —	170 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	— zastawa — 6 strudzin na zewnętrznym płazie
brzusiec i pióro — strudzina i bruzda
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą o przekroju połowy
elipsy, odlew z brązu (dekoracyjny).
Paluch obrączkowy.
Trzonek drewniany prosty, obciągnięty skórą i owinięty, opleciony
metalową taśmą.
Brak kapturka.
Przydatność bojowa:
Głownia dobrze wyważona, nieco ciężka, przydatna do cięć
zamachowych krojących z łokcia i ramienia.
Wnioski:
Głownia praw dopodobnie z początku XVII wieku, jelca późniejsze,
dekoracyjne.
Opis katalogowy:
Szabla polska z XVII wdeku.
136

PAŃSTWOWE MUZEUM ERMITAŻ
LENINGRAD
nr 6903
SZABLA POLSKA Ha 4- la
Głownia: Profil	— zmienny z poszerzonym piórem, z młotkiem, zastawa z progiem
Długość	— 850 mm
Środek ciężkości — 185 mm
Krzywizna Przekrój	— 61 mm — zastawa — dwne bruzdy, brzusiec — dwie strudziny i bruzda, pióro gładkie
Rękojeść:
Ozdobna w stylu la, z brązu, dekorowana.
Przydatność bojowa:
Głownia dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia.
Ze względu na nietypową rękojeść nie posiada obecnie wartości
bojowej.
Wnioski:
Głownia szabli nr I la, prawdopodobnie z XVII wńeku, rękojeść
szabli nr la, dekoracyjna, nie przystosowana do głowni.
Opis katalogowy:
Szabla polska XVII-XVIII wiek.
138

MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 769
13
SZABLA POLSKA nr la
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	825 mm
Środek ciężkości —	180 mm
Krzywizna	—	40 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	wklęsły
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą, o przekroju
prostokątnym, zdobiony.
Paluch szeroki pasowany, po zewnętrznej stronie tarczka
uformowana do góry, tylne ramię jelców wygięte z łezką.
Trzonek drewniany wygięty ku przodowi, obciągnięty materiałem
i owinięty plecioną, metalową taśmą.
Kapturek typu polskiego z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć bezpośrednich, a także
zamachowych krojących z łokcia i ramienia. Bardzo dobre
hamowanie. Dobra ochrona ręki.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, rozbudowana ochrona ręki
świadczy o używaniu do szermierki pieszej, prawdopodobnie
z początku XVIII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla polska z pierwszej połowy XVIII wieku.
140

MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WAR SZA W A
nr 400
14
SZABLA POLSKA nr la
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	826 mm
Krzywizna	—	38 mm
Środek ciężkości —	185 mm
Przekrój	—	zastawa	—	4 strudziny na zewnętrznym
płazie, brzusiec i pióro — 3 strudziny
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą, o przekroju połowy
elipsy, stalowy, zdobiony.
Paluch szeroki, nie pasowany.
Trzonek drewniany, zwężony ku głowicy, nacinany w ornament
geometryczny.
Kapturek typu polskiego z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Mimo charakterystyki konstrukcyjnej odpowiadającej szablom
grupy la, egzemplarz nadaje się jedynie do cięć zamachowych
krojących z ramienia wskutek nieprawidłowego wyważenia i zbyt
głębokiego osadzenia palucha, co uniemożliw ia współpracę kciuka
przy zatrzymaniu uderzenia.
H nioski:
Głownia z początku XVII wieku, rękojeść późniejsza,
nie przystosowana do głowrni.
Opis katalogowy:
Szabla z początku XVII wieku Stanisława Średnickiego herbu
Śreniawa.
H2

15
AltZKCAJ NARODOWE
KRAKÓW
nr V.93
SZABLA POLSKA nr Ib
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	915 mm	(sztych	stępiony?)
Krzywizna	—	23 mm
Środek ciężkości —	193 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	wklęsły,	w tylcu	strudzina przez całą głownię
Rękojeść:
Kabłąk zagięty pod kątem prostym, stalowy, silnej konstrukcji.
Paluch szeroki, pasowany.
Trzonek drewniany karbowany.
Brak skóry, oplotu i kapturka.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć bezpośrednich (mimo
pokaźnej wagi oraz do cięć zamachowych krojących z ramienia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość prawdopodobnie
z pierwszej połowy XVII wieku
Opis katalogowy:
Szabla polska z XVII wieku.
U4

i6
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 3354»
SZABLA POLSKA nr Ha
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	780 mm	(prawdopodobnie skrócona)
Krzywizna	—	27 mm
Środek ciężkości —	190 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	płaski, strudzina	w środku
Rękojeść:
Kabłąk zagięty pod kątem prostym, zakończony skośnie,
o przekroju prostokątnym, stalowy, prymitywnie zdobiony.
Wąsy długie.
Paluch obrączkowy.
Trzonek drewniany prosty, zwężony ku głowicy, obciągnięty skórą,
ze śladami oplotu.
Kapturek typu węgierskiego.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących z łokcia
i ramienia. Cięcia bezpośrednie i szybkie hamowanie niemożliwe,
gdyż paluch jest wąski, obrączkowy.
Wnioski:
Rękojeść dostosow ana do głowni, konstrukcja świadczy o wFpływach
węgierskich, prawdopodobnie początek XVII w.
146
to
17
PAŃSTWOWE MUZEUM ERMITAŻ
LENINGRAD
nr ~S09
SZABLA WĘGIERSKA w typie Ib
Głownia:
Profil	—	zmienny
Długość	—	780 mm
Krzywizna	—	66 mm
Środek ciężkości —	201 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	— dwie bruzdy
Rękojeść:
Kabłąk zagięty pod kątem ( prawie) prostym, zakończony skośnie,
o przekroju prostokątnym, stalowy, zdobiony, niezbyt silnej
konstrukcji, wąsy długie.
Trzonek drewniany wygięty ku przodowi, zwężony ku głowicy,
obciągnięty skórą.
Kapturek typu węgierskiego z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia lub łokcia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość z połowy XVII wieku.
I4S
W
i8
MUSEUM FUR DEUTSCHE GESCHICHTE <DAS ZEUGHAUS)
BERLIN
nr 1874
SZABLA POLSKA nr Ib
Głownia:
Profil	— kołowy ze ściętym sztychem
Długość	—	900	mm
Krzywizna	—	40	mm
Środek ciężkości —	180	mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	— dwie bruzdy, w tylcu strudzina na zastawne
Rękojeść:
Kabłąk dwukrotnie zagięty’ pod kątem prostym i połączony
z głowicą, tylne ramię zakończone rozetką, okładany blachą
pozłacaną, ozdobną.
Paluch obrączkowy, ozdobny.
Trzonek drewniany, obciągnięty jaszczurem.
Kapturek medalionowy.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć bezpośrednich oraz do cięć
zamachowych krojących z ramienia, a także do sztychu w bocznej
linii, co nie jest charakterystyczne dla szabel la i Ib.
Wnioski:
Rękojeść w obecnej formie prawdopodobnie późniejsza, choć może
powtarza formę pierwotną. Głownia prawdopodobnie z końca XVI
wieku (wypływy zachodnich szabel), rękojeść z początku XVIII
wieku.
Opis katalogowy:
Szabla z nazw iskiem i wizerunkiem króla Stefana Batorego z rokr
1579.
150
*
MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr V.54
19
SZABLA POLSKA nr Ic
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	783 mm
Krzywizna	—	75 mm
Przekrój	—	wklęsły
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą, stalowy, o przekroju
prostokątnym, ozdobny.
Paluch szeroki nie pasowany, ozdobny.
Trzonek drewniany karbowany i kanelowany, obciągnięty skórą.
Kapturek wyokrąglony z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla ozdobna, do walki nieprzydatna.
Wnioski:
Szabla ozdobna z początku XVIII wieku, wyprodukowana w
Polsce. Napisy na głowni naśladują jedynie litery arabskie.
Opis katalogowy:
Szabla polska tzw. pałasz husarski, Turcja 1704, polska por. 1713.
L52
0
20
MLZELWl WOJSKA POLSKIEGO
WAR SZA WA
nr 637
SZABLA POLSKA la + Ic
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	820 mm
Krzywizna	—	57 mm
Środek ciężkości —	173 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	— trzy strudziny
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą, o przekroju
prostokątnym, stalowy.
Obłęk poziomy w formie koła, stalowy.
Paluch obrączkowy.
Trzonek podany ku przodowi zwężony ku głowicy, drewniany,
nacinany poziomo i pionowo, obciągnięty skórą.
Kapturka brak.
Przydatność bojowa:
Szabla źle wyważona, sposobna jedynie do cięć zamachowych
krojących z ramienia.
Wnioski:
Głownia prawdopodobnie szabli nr la z XVII wieku, rękojeść nie
przystosowana do głowni — z połowy XVIII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla polska z XVII wieku.
154

MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr V 1174
SZABLA POLSKA nr Ic
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	867 mm
Krzywizna	—	60 mm
Środek ciężkości —	200 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	wklęsły ze strudziną
Rękojeść:
Kabłąk zagięty dwukrotnie pod kątem prostym, nie połączony
z głowicą, o przekroju prostokątnym, stalowy.
Obłęk poziomy w formie spłaszczonego koła, wewnętrznego obłęku
brak.
Trzonek wygięty’ i podany ku przodowi, zwężony ku głowicy,
drewniany, gładki, obciągnięty skórą.
Kapturek wyokrąglony z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć bezpośrednich
i zamachowych krojących z ramienia mimo braku palucha, pod
warunkiem uchwycenia za koniec trzonka (przy uderzeniach
płazem możliwość wyłuskania szabli z ręki).
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość prawdopodobnie
z połowy XVIII wieku.

22
MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr V.5ó
SZABLA POLSKA nr Ic
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	880 mm
Krzywizna	—	50 mm
Środek ciężkości —	200 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	— strudzina i bruzda
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą, ażurowy, stalowy’,
zdobiony.
Paluch ażurowy7, szeroki, nie pasowany.
Trzonek podany ku przodowi i zwężony ku głowdcy, drewniany,
obciągnięty skórą, karbow’any, ze śladami oplotu.
Kapturka brak.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć bezpośrednich (szeroki,
choć niepasowany paluch) oraz do cięć zamachowych krojących z
ramienia.
Wnioski:
Rękojeść dostosowana do głowni, całość prawdopodobnie z połowy
XVIII wieku.
Opis katalogowy:
Pałasz husarski ok. 1790.
158
<i
4
23
PAŃSTWOWE MUZEUM ERMITAŻ
LENINGRAD
nr 6922
SZABLA POLSKA nr Ic
Głownia:
Profil	— kołowy
Długość	— 840 mm
Krzywizna — 35 mm
Przekrój — wklęsły
Rękojeść:
Kabłąk nieco rozwarty, nie połączony z głowicą, ażurowy.
Obłęk poziomy w formie spłaszczonego koła o przekroju
prostokątnym.
Paluch ażurowy, szeroki, nie pasowany, połączony z wrąsami.
Trzonek pochylony ku przodowi, zwężony ku głowicy, drewniany,
kanelowany.
Kapturek migdałowy z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z łokcia i ramienia.
Wnioski:
Rękojeść dostosowana do głowni, całość prawdopodobnie z drugiej
połowy XVIII wieku.
160
I
24
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZA WA
nr 3X426
SZABLA POLSKA nr Ic
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	830 inm
Krzywizna	—	40 mm
Środek ciężkości —	185 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	— strudzina i bruzda
Rękojeść:
Kabłąk wygięty esowato, połączony z głowicą, o przekroju
prostokątnym, stalowy, delikatnej konstrukcji.
Obłęk poziomy w formie koła, profilowany ozdobnie.
Paluch obrączkowy połączony z obłękiem.
Trzonek pochylony ku przodowi i zwężony ku głowicy, owinięty
skórą, karbowany, ze śladami oplotu.
Kapturek wysoki z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia i łokcia;
Obrączkowy paluch uniemożliwia hamowanie.
Nic nadaje się do szermierki pieszej.
Wnioski:
Rękojeść dostosowana do głowni, całośc prawdopodobnie koniec
XVIII wieku.
162

MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 1104
SZABLA POLSKA nr Ic
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	800 mm
Krzywizna	—	48 mm
Środek ciężkości —	143 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	wklęsły
Rękojeść:
Kabłąk nieco rozwarty, nie połączony z głowicą, o przekroju
prostokątnymi, stalowy, ozdobny, delikatnej konstrukcji.
Obłęk poziomy w formie spłaszczonego koła, ozdobny.
Trzonek podany ku przodowd, zwężony ku głowicy, obciągnięty
jaszczurem.
Kapturek migdałowy typu polskiego z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wrywrażona do cięć bezpośrednich.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowmi.
Szabla ozdobna (ofiarowana przez Warszawę w 1791 r.) — lecz
o dużych walorach bojowych.
164
4<< •
o
2
o
3)
V
U
£
o
c
tfl
26
.Vfl’Zfc’L'Af W/SK.A POLSKIEGO
warszawa
nr 1105
SZABLA POLSKA nr Ic (ozdobna)
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	875 mm
Krzywizna	—	30 mm
Środek ciężkości —	210 mm
Przekrój	—	płaski
Płazy	—	zdobione ornamentem	trawionym
Rękojeść:
Kabłąk zagięty pod kątem prostym, nie połączony z głowicą,
ażurowy, stalowy.
Ramiona jelców, wąsy i szeroki paluch ażurowe, ozdobne.
Trzonek zwężony ku głowicy, drewniany, kanelowany.
Kapturka brak.
Przyda tn ość bojowa:
Szabla źle wyważona, nie nadaje się do walki.
Wnioski:
Szabla ozdobna z połowy XVIII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla polska z drugiej połowy XVIII wieku.
166
tjił
K-
KOLEKCJA PRYWATNA
KRAKÓW’
27
SZABLA POLSKA nr Ic (szeroka)
Głownia:
Profil — zbliżony do koła, z zaznaczonym piórem bez młotka
Długość — 775 mm
Krzywizna — 36 mm
Przekrój — płaski
Rękojeść:
Kabłąk zagięty pod kątem prosty m, połączony z głowicą,
o przekroju prostokątnym, zdobiony nacięciami.
Obłęk poziomy w formie koła, stalowy.
Trzonek drewniany, podany ku przodowi, nieco wygięty,
drewniany, kanelowany.
Kapturek wysoki z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Wskutek dużego ciężaru 1,08 kg; szabla nadaje się jedynie do cięć
zamachowych krojących z ramienia (walka z konia).
Wnioski:
Mimo odmiennego pochodzenia rękojeść przystosowana jest do
głowni, całość prawdopodobnie z końca XVIII wieku.
168
{GDY 1 H V1 E I IAKA X 5CI5NIE ł TR W O GA i
I0KA Tlił ł ZWIE’! MATKI) ł J?O6AFf E
28
P.4.KSTW"OWE .MUZEUM ERMITAŻ
LENINGRAD
SZABLA POLSKA nr Ic (szeroka)
Głownia:
Profil	— kołowy z piórem bez młotka
Długość	—	820 mm
Krzywizna	—	45 mm
Środek ciężkości —	185 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	teowy
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, połączony z głowicą, o przekroju prostokątnym,
stalowy, zdobiony nacięciami.
Paluch obrączkowy.
Trzonek podany ku przodowi, wygięty i zwężony ku głowicy,
drewniany, obciągnięty materiałem.
Kapturek wyokrąglony, z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących z
łokcia i z ramienia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całośc prawdopodobnie z końca
XVIII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla polska z XVIII wieku.

29
KOLEKCJA PRYWATNA
KRAKÓW'
SZABLA POLSKA nr Id
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	865 mm
Krzywizna	—	45 mm
Środek ciężkości —	190 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	— teowy, jedna strudzina
Rękojeść:
Kabłąk zagięty pod kątem prostym i nie połączony z głowicą,
stalowy o przekroju owalnym ściętym.
Tarczka zagięta ku rękojeści, z blachy stalowej.
Paluch obrączkowy, połączony z tarczką.
Kapturek wyokrąglony z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć łukowych z nadgarstka (!) oraz
zamachowych krojących z ramienia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość prawdopodobnie
z połowy XVIII wieku.
172

30
Aft ZEŁ Al NARODOWE — ZBIORY CZARTORYSKICH
KRAKÓW
nr 12- ab
SZABLA POLSKA nr Ia + Id
Głownia:
Profil	— kołowy -
Długość	—	860	mm
Krzywizna	—	48	mm
Środek ciężkości —	170	mm
Wyważenie	—	pionowe
— pionowe
— wklęsły, u grzbiecie na zastawie strudzina.
Przekrój
Rękojeść:
Kabłąk dwukrotnie zagięty pod katem prostym, nie łączy się
z głowicą, o przekroju prostokątnym. stalowy.
Tarczka zagięta ku rękojeści, z blachy stalowej.
Trzonek prosty, zwężony ku głowicy, drewniany, gładki,
obciągnięty skorą.
Kapturek z fartuchem
Przydatność bojowa:
Szabla wyważona dobrze jedynie do cięć zamachowych krojących
z ramienia walka z konia .
Wnioski:
Głownia typu la. rękojeść nie dostosowana do głowni, z końca
XVIII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla pocztowego z XVIII wieku.
^4
tigrai w
3i
MUZEUM DIECEZJALNE
PŁOCK
nr 3537
SZABLA POLSKA nr Id
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	800 mm
Krzywizna	—	40 mm
Środek ciężkości —	120 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	wklęsły
Rękojeść:
Kabłąk zagięty dwukrotnie pod kątem prostym, połączony
z głowicą, stalowy, o przekroju prostokątnym, tylne ramię jelca
wygięte ku dołowi.
Brak wąsów i palucha.
Tarczka zagięta ku rękojeści, z blachy stalowej.
Trzonek drewniany, prosty, nacinany ukośnie.
Kapturek wysoki z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Bardzo dobrze wyważona szabla do cięć zamachowych krojących
z łokcia i ramienia (walka z konia), mimo braku palucha cięcie
można prowadzić palcami.
Wnioski:
Rękojeść dostosowana do głowni, szabla skonstruowana do walki
z konia, prawdopodobnie koniec XVIII wieku, budowa rękojeści
wskazuje na wpływy szabel zachodnich.
176
I
32
P.\.\S7 U < >U f. mlzel.m ermitaż
I E\l\'(iRAT>
nr 1246
SZABLA POLSKA nr Ia + Id
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	865 mm
Krzywizna	—	30 mm
Środek ciężkości —	130 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	— trzy strudziny
Rękojeść:
Kabłąk zagięty dwukrotnie pod kątem prostym, nie łączy się
z głowicą, tylne ramię jelca zagięte w łezkę, przekrój prostokątny,
stalowy. Brak wąsów i palucha.
Tarczka zagięta ku rękojeści, z blachy stalowej.
Trzonek prosty, drewniany, kanelowany, obciągnięty skorą.
Kapturek z fartuchem.
Przy da tn oś ć b o j o w a:
Głownia bardzo dobrze wyważona do cięć bezpośrednich, ale brak
palucha uniemożliwia prowadzenie cięcia i hamowanie. Obecnie
nadaje się jedynie do cięć zamachowych krojących z ramienia.
Wnioski:
Głownia typu la, rękojeść me dostosowana do głowni, z końca
XVIII wieku, konstrukcja wskazuje na wpływy szabel zachodnich.
178

33
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZA WA
nr 1098
SZABLA POLSKA nr Ia + Id
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	810 mm
Krzywizna	—	40 mm
Środek ciężkości —	145 mm
Wyważenie	—	poziome
— poziome
— trzy strudziny i bruzda
Przekrój
Rękojeść:
Kabłąk zagięty dwukrotnie pod kątem prostym, nie połączony
z głowicą, o przekroju prostokątnym, stalowy.
Tarczka pozioma z blachy stalowej.
Paluch obrączkowy, nieco rozszerzony, połączony z tarczką.
Trzonek pochylony ku przodowi i zwężony ku głowicy, drewniany,
karbowany i obciągnięty skórą.
Kapturek z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Ciężka szabla (0,89 kg; i zle wyważona wskutek niewłaściwej
rękojeści, obecnie nadaje się tylko do cięć zamachowych z ramienia.
Wnioski:
Głownia szabli la, rękojeść nie przystosowana do głowni, z końca
XVIII wieku.
Opis katalogowy:
Głownia z początku XVII wieku, szabla jazdy pierwszej połowy
XVIII wieku.
180
i
34
\ll Z El	SU IFI\ >KRZYSKIE
KIELCE
SZABLA POLSKA nr Ila + Id
Głownia:
Profil
Długość
Krzywizna
Środek ciężkość
Wyważenie
Przekrój
— zmienny z poszerzonym piórem z młotkiem
— 870 mm
— “•4 mm
— 170 mm
— pionowe
— zastawa — wklęsły, brzusiec i pióro — dwie
bruzd}
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, nie połączony z głowicą o przekroju
prostokątnym. stalowy.
Tarczka prosta, stalowa.
Paluch obrączkowy, połączony z tarczką.
Kapturek wyokrąglony z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięc zamachowych krojących
z ramienia walka konna .
Wnioski:
Głownia szabli Ila, rękojeść nie przystosowana do głowni,
prawdopodobnie z końca XVIII wieku.
1S2

35
MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr NS H 1177
SZABLA POLSKA nr le
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	855 mm
Krzywizna	—	30 mm
Środek ciężkości —	150 mm
Wyważenie	—	poziome
— poziome
— 4 strudziny
Przekrój
Rękojeść:
Kabłąk rozwarty, połączony z głowicą, o przekroju prostokątnym,
stalowy.
Obłęk poziomy w formie spłaszczonego koła.
Paluch obrączkowy, połączony z obłękiem.
Dwa obłęki boczne.
Trzonek drewniany, karbowany i obciągnięty skórą, owinięty
drutem skręconym.
Kapturek wysoki z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia (walka z konia).
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głouTii, całość prawdopodobnie
z drugiej połowy XVIII wieku.
Opis kata! o go wy:
Szabla polska z XVIII wieku.
184

\ll 7.EL \1 \ARODOWE
KRAKÓW
nr V. 11$3
36
SZABLA POLSKA nr le
Głownia:
Profil	— kołowy z zaznaczonym piórem
Długość	—	895 mm
Krzywizna	—	64 mm
Środek ciężkości —	182 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	— wklęsły, dwie strudźmy.
Rękojeść:
Kabłąk zaokrąglony połączony z głowicą, stalowy, także dwa oblęki
boczne po stronie zewnętrznej, tylne ramię jelca wygięte, z łezką.
Po stronie wewnętrznej tarczka wygięta ku głowicy.
Trzonek drewniany prosty, karbowany, obciągnięty skórą,
z pierścieniem.
Kapturek wysoki, z fartuchem.
Przydatnosc bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych z ramienia bez
możliwości hamowania .
Wnioski:
Szabla dostosowana do walki z konia, z końca XVIII wieku.
Opis ka t a logo iry:
Szabla polska wojskowa z połowy XVIII wieku, z fabryki
w Marymoncie.
186

MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr V. tzoo
37
SZABLA POLSKA nr le
Głownia: Profil	— kołowy z piórem bez młotka i ściętym sztychem
Długość	— 820 mm
Krzywizna — 55 mm
Środek ciężkości — 133 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — wklęsły
Rękojeść:
Kabłąk załamany pod kątem prostym połączony z głowicą,
mosiężny, dwa obłęki boczne od strony zewnętrznej, tylne ramię
jelca wygięte, z łezką.
Trzonek drewniany, wygięty ku przodowi, obciągnięty skórą
i owinięty’ splecionym drutem.
Kapturek w formie głowy lwa, z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia.
Wnioski:
Szabla dostosowana do walki z konia z końca XVIII w.
Opis katalogowy:
Polska szabla wojskowa z końca XVIII wieku.
188

ML ZECM NARODOWE
KRAKÓW
nr MXX
38
SZABLA POLSKA nr le
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	870 mm
Krzywizna	—	55 mm
Środek ciężkości —	220 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	wklęsły, jedna strudzina
Rękojeść:
Kabłąk zaokrąglony połączony z głowicą, stalowy, także dwa obłęki
boczne po stronie zewnętrznej, tylne ramię jelca wygięte, z łezką.
Trzonek drewniany prosty, karbowany, obciągnięty skórą
i owinięty plecionym drutem.
Kapturek wysoki z fartuchem.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia.
Wnioski:
Szabla dostosowana do walki z konia z końca XVIII w.
Opis katalogowy:
Szabla z 4 ćwierci XVIII wieku.
190

39
ML SEL M 1LR DEUTSCHE GESCHICHTE DAS ZEL GHAUS
BERLIN
nr W.4132
SZABLA POLSKA nr Ha
Głownia:
Profil	—	kołowy3 pióro bez młotka
Długość	—	845 mm
Krzywizna	—	77 mm
Przekrój	—	teowy-wklęsły
Rękojeść:
Jelców brak.
Trzonek z jednego kawałka drewna, pokryty blachą srebrną
nabijaną kamieniami, osadzony na kit, długość 120 mm.
Dziób dobrze zagięty.
Przydatność bojowa:
Szabla mimo braku kompletnej rękojeści doskonale wyważona do
cięć łukowych i zamachowych krojących, możliwe także cięcia
bezpośrednie ’
Wnioski:
Głownia szabli nr la lub wczesnego typu szabli Ha początek
XVII wieku , rekojesc ozdobna późniejsza, być może powtarzająca
kształt rękojeści pierwotnej.
192

40
MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr 77014
SZABLA POLSKA nr lla
Głownia:
Profil	— kołowy, pióro bez młotka
Długość	—	770 mm
Krzywizna	—	30 mm
Środek ciężkości —	180 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	zastawa — dwie bruzdy,
— poziome
— zastawa — dwie bruzdy,
brzusiec — jedna bruzda dwie strudziny,
pióro — dwie strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe mosiężne.	;
Trzonek z okładzin drewnianych gładkich, krótki (115 mm).
Dziób dobrze zagięty.
Przydatność bojowa:
Szabla (mimo zbyt krótkiej rękojeści) doskonale wyważona do cięć
łukowych 1 młyriców.
Wnioski:
Głownia szabli nr la lub wczesnego ty pu szabli Ha (początek
XVII w.), rękojeść prawdopodobnie późniejsza.
Opis ka ta logo wy:
Szabla polska XVII XVIII wiek.
194

4i
AfL’Zfe*Ł'.M IWMTł POLSKIEGO
WARSZA IV 74
nr 3446
SZABLA POLSKA nr Ha
G/cm nia:
Profil	— zmienny, poszerzone pióro bez młotka
Długość	—	810 mm
Krzywizna	—	70 mm
Środek ciężkości —	213 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	wklęsły
Rękojeść:
Jelca krzyżowe mosiężne.
Trzonek z okładzin drewnianych, częściowo nacinanych
w szew rony, nabijanych gwoździami mosiężnymi, długość 130 mm.
Głowica rozszerzona typ polski).
Dziób dobrze zagięty.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć łukowych ź nadgarstka
i ciec zamachowych krojących z ramienia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość prawdopodobnie
z połowy X\TI wieku.
Opis katalogowy:
Karabela z głownią styryjską.
i 96

42
KOLEKCJA PRYWATKA
K/Ł4KÓU”
SZABLA POLSKA nr Ha
Głownia:
Profil	— zmienny, poszerzone pióro z młotkiem
Długość	—	845 mm
Krzywizna	—	75 mm
Środek ciężkości —	250 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	plaski, dwie strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe stalowe.
Trzonek z okładzin drewnianych nacinanych w szewrony
i nabijanych gwoździami mosiężnymi, długość 130 mm, głowica
rozszerzona (typ polski).
Dziob dobrze zagięty.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć łukowych z nadgarstka
i młyńców, cięcie ,,na odlew” możliwe tylko tylcem (!)
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość prawdopodobnie
z połowy XVII wieku.
J9S

43
MAGYAR NEMZETl MUZEUM
Bt D ARESZT
nr 56.4063
SZABLA POLSKA nr Ha
Głownia:
Profil
Długość
Krzywizna
Przekrój
— zmienny, poszerzone pióro z młotkiem
—	815 mm
—	74 mm
—	trzy strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe mosiężne, słabej konstrukcji.
Trzonek z okładzin drewnianych, nacinanych w szewrony
i nabijanych gożdziami mosiężnymi dł. 135 mm.
Głowica rozszerzona (typ polski).
Dziób dobrze zagięty.
Przy da tn ość bojo w a:
Szabla doskonale wyważona do cięć łukowych z nadgarstka,
młyriców i cięć zamachowych krojących.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni (jelca być może dorabiane),
całość prawdopodobnie z połowy XVII wieku.
200
I
44
kolekcja ehywatka
warszawa
SZABLA POLSKA nr Ha
Głownia:
Profil	— zmienny z poszerzonym piórem z młotkiem
Długość	—	850	mm
Krzywizna — 60 mm
Środek ciężkości — 250 mm
Przekrój	— dwie strudziny i bruzda
Rękojeść:
Jelca krzyżowe stalowe.
Trzonek z okładzin drewnianych długości 125 mm, nacinanych
w szewrony, jednej grubości.
Dziób rozwarty.
Przydatność bojowa:
Szabla dosc dobrze wyważona do cięć łukowych z nadgarstka, ale ze
względu na wady konstrukcyjne rękojeść nie nadajc się do młynców.
Wnioski:
Głownia z połowy XVII wieku, rękojeść dorabiana później.
202

45
ROLHKC IA PRYWATKA
WARSZA W A
SZABLA POLSKA nr Ha
Głownia:
Profil	— zmienny, poszerzone pióro z młotkiem
Długość	—	825 mm
Krzywizna	—	75 mm
Środek ciężkości —	240 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	teowy
Rękojeść:
Jelca mosiężne, słabej konstrukcji.
Trzonek z okładzin drewnianych kanclowanych, długość 130 mm.
Głowica rozszerzona (typ polski).
Dziób dobrze zagięty.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć łukowych z nadgarstka,
mlyńców i cięć zamachowych krojących.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość prawdopodobnie
7. drugiej połowy XVII wieku.
204
I

46
HISTORISCHES MUSEUM DER STADT WIEK
WIEDEŃ
nr 127454
SZABLA POLSKA nr Ila
Głownia:
Profil — zmienny, poszerzone pióro z młotkiem, zastawa
poszerzona z progiem
Długość — 850 mm
Krzywizna — 55 mm
Przekrój — zastawa i pióro — dwie bruzdy, brzusiec — trzy
strudziny i bruzda
Ornament — na płazach zastawy naśladuje formę liter arabskich.
Rękojeść:
Jelca stalowe, krzyżowe.
Trzonek z okładzin z czarnego rogu nacinanych nabijanych
gwoździami z rozetami, długość 135 mm.
Głowdca rozszerzana (typ polski).
Dziób dobrze zagięty.
Przydatność bojowa:
nie badana
Wnioski:
Szabla w typie polskim Ha.
206

47
HISTORISCHES MUSEUM DER STADT WIEX
WIEDEŃ
nr 126244
SZABLA POLSKA nr Ila
Głownia:
Profil — zmienny, poszerzone pióro z młotkiem, zastawa
poszerzona progiem
Długość — 830 mm
Krzywizna — 55 mm
Przekrój — dwie strudziny
Ornament — na zewnętrznej stronie naśladuje formę liter
arabskich.
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, stalowe.
Trzonek z okładzin drewnianych, nacinanych w szewrony
nabijanych gwoździami i rozetami, długość 145 mm.
Głowica rozszerzona (typ polski).
Dziób dobrze zagięty.
Przydatność bojowa:
nie badana.
Wnioski:
Szabla polska w typie Ila.
20S
1O7JAM
J® 4 14 1	<?

MUZEUM ŚWIĘTOKRZYSKIE
KIELCE
nr 89
SZABLA POLSKA nr Ha
Głownia: Profil	— zmienny, poszerzone pióro bez młotka, (z wyokrągleniem;
Długość	— 800 mm
Krzywizna — 80 mm
Środek ciężkości — 200 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, stalowe, zdobione.
Okładziny drewniane gładkie, zdobione wpuszczoną blachą
złoconą, długość 115 mm.
Głowica rozszerzona (ryp polski).
Dziób dobrze zagięty.
Przydatność bojowa:
Doskonale wyważona szabla o dużej krzywiżnie, sposobna do cięć
łukowych z nadgarstka i zamachowych krojących z ramienia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, nietypowo zdobiona, całość
prawdopodobnie początek XVIII wieku.
Opis katalogowy:
Głownia, jelca i okucie pochwy srodkowoazjatyckie, pochwa
europejska, rękojeść karabelowa XVIII wiek.
2 10
*4

49
K< »/ l-K( l.\ /'ATU ATM
AA’.iA< >U
SZABLA POLSKA nr Ila
Głownia:
Profil	— zmienny, poszerzone pióro z młotkiem
Długość	—	775	mm
Krzywizna	—	80	mm
Środek ciężkości —	210	mm
Przekroi	—	zastawa — teowy,
brzusiec — trzy strudziny,
pióro — dwie strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, stalowe.
Trzonek z okładzin drewnianych gładkich, z czterema nitami,
długość 135 mm.
Głowica rozszerzona 'typ polski .
Dziob dobrze zagięty.
Przy dat no ś c b oj ou a:
Wyważenie nie przystosowane do młynców mimo małej wagi
0,79 kg i krótkiej głowni, szabla nadaje się jedynie do cięć
zamachowych.
Wnioski:
Rozbieżność między konstrukcją a funkcją szabli, egzemplarz
nietypowy.
2 1 2
I
50
ML ZEL M SW7/; 7 X)KRZ\ SKIE
KIELCE
nr 439
SZABLA POLSKA nr llb
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	830 mm
Krzywizna	—	56 mm
Środek ciężkości —	205 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	— zastawa — brzusiec, dwie bruzdy — jedna
bruzda i trzy strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe z blachy, ozdobne.
Trzonek z jednego kawałka drewniany, inkrustowany kością
słoniową, płaski, długość 130 mm.
Dziób zagięty prosto.
Przy da 1 n ość ho jo w a:
Szabla doskonale wyważona do cięć łukowych z nadgarstka
i zamachowych krojących z łokcia i ramienia.
Wnioski:
Rękojeść dostosowana do głowni, całosc prawdopodobnie z połowę
XVIII wieku.
214
03Ó
51
KOI 1 K( 7A PRYW A J’XA
KRAKÓW
SZABLA POLSKA nr Ilb
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	8oo mm
Krzywizna	—	40 mm
Przekroi	—	wklęsły ze strudziną przygrzbietową.
Rękojeść:
Jelca krzyżowe z blachy, ozdobne.
Trzonek z okładzin drewnianych, płaski, długość 115 mm
Dziób zagięty prosto.
Przydatność bojowa:
Bardzo dobrze wyważona szabla do cięć łukowych mimo krótkiego
trzonka, jednak nieco skręca się w reku z powodu zbyt delikatnej
rękojeści.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, szabla ozdobna o walorach
szermier zych. prawdopodobnie z połowy XVIII wieku.
216

52
PAN.S7 UKftZHtAf ERMITAŻ
LE\IX(IRAD
nr •“'71
SZABLA POLSKA nr Ilb
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	Kio mm
Krzywizna	—	67 mm
Środek ciężkości —	225 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój
— pionowe
— zastawa — dwie bruzdy,
brzusiec — jedna bruzda
i trzy strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe mosiężne, ozdobne.
Trzonek z okładzin z kości nacinanych ozdobnie, płaski.
Dziob zagięty prosto.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć łukowych z nadgarstka i cięć
zamachowych krojących, jednak rękojeść zbyt delikatna.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, szabla ozdobna o walorach
szermierczych, prawdopodobnie z połowy XVIII w.
Opis katalogowy:
Szabla z XVIII wieku.
2 I <S

53
P.ANSTUOWE AHZECAf ERMITAŻ
LENINGRAD
nr 7774
SZABLA POLSKA nr Ilb
Głownia:
Profil	—	kolony
Długość	—	750 mm
Krzywizna	—	67 mm
Środek ciężkości —	180 mm
Wyważenie	—	pionowe
— pionowe
— wklęsły ze strudziną przygrzbietową
Przekrój
Rękojeść:
Jelca krzyżowe z blachy, ozdobne.
Trzonek z okładzin z kości, zdobiony, płaski, długość 120 mm.
Dziób zagięty prosto.
Przydatność bojowa:
Doskonale wyważona szabla do cięć łukowych z nadgarstka i do
młyriców mimo stosunkowo wąskiej głowicy (30 mm).
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość z drugiej połowy
XVIII wieku.
220
1
54
\irzi:i v wojska rui skh-go
WARSZAWA
nr 6~6
SZABLA POLSKA nr Ile
Głownia:
Profil	— zmienny, pióro bez młotka
Długość	—	745 mm
Krzywizna	—	28 mm
Środek ciężkości —	220 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	teowy
Rękojeść:
Jelca zagięte ku dołowi i zakończone głowami lewków, z blachy
mosiężnej, ozdobne.
Trzonek z okładzin drewnianych nacinanych w ostre łuki, długość
125 mm.
Dziób rozwarty.
Przyda tność bo jowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć zamachowych tasakowych
z ramienia i łokcia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, szabla do walki pieszej
z połowy XVII wieku.
Opis katalogowy:
Karabela bojowa, jelca typu indo-perskiego.

55
KLS/K.AAlAf/rK
DREZ.W
nr Y-95
SZABLA POLSKA nr lic
Głownia:
Profil	— zmienny z piórem bez młotka
Długość	—	736 mm
Krzywizna	—	25 mm
Środek ciężkości —	225 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	— dwie bruzdy i dwie strudziny
Rękojeść:
Jelca zagięte ku dołowi, zakończone trójpalczastym pazurem,
z blachy ozdobnej.
Trzonek z okładzin drewnianych, prosty, nacinany w szewrony,
długość 120 mm.
Dziób zagięty prosto.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wy ważona do cięć zamachowych tasakowych
z ramienia lub łokcia.
W nioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, szabla do walki pieszej
z połowy XVII wieku.
Opis katalogowy:
7, Węgier XVII w,, podarowana 7.II.1680.
224

56
P3X5TWOW E MIZLLM FRMITAZ
LEX/XGRAL>
nr 313-
SZABLA POLSKA nr lic
G/owiia:
Profil	— o nieznacznej krzywiznie, pióro nie
poszerzone, zastawa nieco poszerzona
z progiem.
Długość	—	740 mm
Krzywizna	.	—	20 mm
Środek ciężkości —	183 mm
Profil	—	cztery strudziny
Rękojeść:
Jelca zagięte ku dołowi, zakończone trójpalczastym pazurem,
z blachy mosiężnej.
Trzonek z okładzin z rogu nacinanych pionowo i ozdobionych
mosiężnymi gwoździami i rozetkami.
Głowica rozszerzona typ polski .
Dziób dobrze zagięty.
Przydatność bojowa:
Doskonale wyważona szabla do cięc zamachowych tasakowych
z łokcia i ramienia, można także wykonać młyniec pod warunkiem
silnej ręki.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, szabla do walki pieszej z połowy
XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla turecka z drugiej połowy XVII wieku.
226
MO
RUSTKAMMER
DREZNO
nr Y-97
57
SZABLA POLSKA nr lic
Głownia:
Profil	— zmienny, poszerzone pióro z młotkiem
Długość	—	720 mm
Krzywizna	—	32 mm
Środek ciężkości —	200 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	teowy
Rękojeść:
Jelca zagięte ku dołowi i zakończone rozetkami, mosiężne, ozdobne.
Trzonek obłożony blachą mosiężną ozdobną, długość 130 mm.
Głowica prawie płaska, zakończona lukiem kołowym zamiast
ostrym.
Dziób rozwarty.
Przydatność bojowa:
Dobrze wyważona szabla do cięć zamachowych tasakowych z łokcia
i ramienia, jednak budowa głowicy stwarza niebezpieczeństwo
wypłynięcia szabli z ręki.
Wnioski:
Egzemplarz ozdobny, acz przydatny do walki pieszej, z drugiej
połowy XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla polska z XVII wieku.
28

RUSTKAMMER
DREZNO
nr Y-98
58
SZABLA POLSKA nr lic
Głownia:
Profil
Długość
Krzywizna
Przekrój
— zmienny, poszerzone pióro z młotkiem
—	685 mm
—	35 mm
—	teowy
Rękojeść:
Jelca zagięte ku dołowi i zakończone rozetkami, z blachy
posrebrzanej, ozdobne.
Trzonek obłożony blachą posrebrzaną, ozdobną, długość 150 mm.
Głowica prawie płaska, zakończona łukiem kołowym zamiast
ostrym.
Dziób rozwarty.
Przydatność bojowa:
Dobrze wyważona szabla do cięć zamachowych tasakowych z łokcia
i ramienia, jednak budowa głowicy stwarza niebezpieczeństwo
wypłynięcia szabli z ręki.
Wnioski:
Egzemplarz ozdobny, acz przydatny do walki pieszej, z drugiej
połowy XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla polska z XVII wieku.
230
t
59
U.AGKAK \EMZkTl MUZEUM
BUDAPESZT
nr 56.4033
SZABLA POLSKA nr lic
Głownia:
Profil
Długość
Krzywizna
Przekrój
— o nieznacznej krzywiznie, z piórem nie
poszerzonym
—	740 mm
—	20 mm
—	teowy
Rękojeść:
Jelca zagięte ku dołowi i zakończone rozetkami, z blachy mosiężnej,
ozdobne.
Trzonek z okładzin drewnianych gładkich, prawdopodobnie
dorobionych.
Głowica prawie płaska.
Dziób rozwarty.
Przydatność bojowa:
Nie najlepiej wyważona szabla, być może ozdobna.
Wnioski:
Egzemplarz ozdobny, mało przydatny do walki, rękojeść
prawdopodobnie wymieniona, z drugiej połowy XVII w.
232

6o
MUSEE NATIONAL DARMES
PARYŻ
nr PO 119
SZABLA POLSKA nr Ilia
Głownia:
Profil	— kołowy, poszerzona zastwa z progiem
Długość	—	850 mm
Krzywizna	—	58 mm
Środek ciężkości —	182 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	zastawa — dwie bruzdy, strudzina
— pionowe
— zastawa — dwie bruzdy, strudzina
w grzbiecie, brzusiec — dwie strudziny
i bruzda, pióro — strudzina i bruzda
Rękojeść:
Jelca krzyżowe długości 160 mm, stalowe, zdobione.
Paluch szeroki, nie pasowany.
Trzonek drewniany poszerzony i wygięty ku głowicy, o przekroju
wydłużonego sześcioboku, obciągnięty jaszczurem.
Kapturek owalny nietypowy z krótkim, ozdobnie wyciętym
fartuchem.
Przydatność bojowa:
Głownia bardzo dobrze w^yważona do cięć bezpośrednich pod
warunkiem właściwej rękojeści, w stanie obecnym możliwe jedynie
cięcia zamachowe.
Wnioski:
Głownia szabli nr la lub Ib z koiica XVI łub początku XVII wieku,
rękojeść ozdobna z połoww XVIII wieku.
Opis ka talogo wy:
Szabla należąca do Stefana Batorego.
234

6i
MUZEUM \ARODOWE
WARSZAWA
nr 913
SZABLA POLSKA nr Illa + Ia
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	845 mm
Krzywizna	—	50 mm
Środek ciężkości —	215 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	— zastawa — dwie bruzdy, brzusiec — bruzda
i trzy strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe ozdobne z blachy.
Paluch szeroki, ozdobny.
Trzonek z rogu, nacinany, wyokrąglony ku głowicy.
Kapturek migdałowy, typ polski, z fartuchem.
*
Przydatność bojowa:
Mimo typowo ozdobnej rękojeści szabla bardzo dobrze wyważona
do cięć bezpośrednich.
Wnioski:
Głownia szabli nr la z początku XVII wieku, rękojeść
nie przystosowana do głowni, ozdobna, z połowy XVIII wieku.
236

62
MAGYAR NEMZETT MUZEUM
BUDAPESZT
nr 55 34^8
SZABLA POLSKA nr Ilia
Głownia:
Profil	— zmienny, poszerzone pióro z młotkiem
Długość	— 760 mm
Krzywizna — 62 mm
Przekrój — zastawa — płaski, brzusiec — trzy strudziny,
pióro — dwie strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe długość 155 mm, ozdobne.
Paluch szeroki, nie pasowany, ozdobny.
Trzonek drewniany, prosty, obciągnięty skorą i owinięty plecioną
taśmą metalową.
Kapturek wT formie wypukłego migdała (typ polski), z krótkim
wycinanym fartuchem.
Wnioski:
Głownia szabli węgierskiej, rękojeść w* typie polskim Ilia, całość
ozdobna z drugiej połowy XV’II wieku.
Opis katalogowy:
Szabla paradna Jana III Sobieskiego.
238
5

63
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 40911
SZABLA POLSKA nr Ilia
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	870 mm
Krzywizna	—	100 mm
Środek ciężkości —	220 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	— dwie strudziny i bruzda
Rękojeść:
Jelca krzyżowe długości 135 mm z blachy, ozdobne.
Paluch obrączkowy.
Trzonek prosty, obciągnięty jaszczurem.
Kapturek w formie wydatnego migdała, nietypowy, z fartuchem
i ogniwem do zaczepienia łańcuszka.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia, paluch nie ma funkcjonalnego znaczenia.
Wnioski:
Głownia szabli Ilia z końca XVII wieku, rękojeść prawdopodobnie
z początku XVIII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla z początku XVII wieku.
240

64
MUSEE NATIONAL DARMES
PARYŻ
nr MURA T 151
SZABLA POLSKA nr Ilia
Głownia: Profil	— kołowy, poszerzone pióro z młotkiem poszerzona zastawa z progiem
Długość	— 835 mm
Krzywizna — 52 mm
Środek ciężkości — 183 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — dwie strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe długości 120 mm, ozdobne.
Trzonek lekko wygięty, z blachy, połączony z kapturkiem,
ozdobny, emaliowany, nabijany kamieniami.
Kapturek migdałowy, typ polski.
Przydatność bojowa:
Głownia dobrze wyważona do cięć łukowych (!) lub zamachowych
pod warunkiem właściwej rękojeści; obecna rękojeść jest ozdobna
1 nie nadaje się do walki.
Wnioski:
Głownia szabli nr Ha lub Ilia, z początku XVII wieku, rękojeść
ozdobna z końca XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla ofiarowana przez Józefa Poniatowskiego Joachimowi,
Wielkiemu Księciu Bergu (Murat).
242
SrąEWANdS-JBATORI' MX POLON!£'AD A5?5
65
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 1413
SZABLA POLSKA nr Illb
Głownia:
Profil	— zmienny, poszerzone pióro bez młotka
(z wyokrągleniem; i poszerzona zastawa
z progiem
Długość	—	850 mm
Krzywizna	—	45 mm
Środek ciężkości —	210 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	płaski, zastawa z dwoma strudzinami
Rękojeść:
Jelca krzyżowe z poszerzeniem owalnym długości 170 mm, stalowe.
Paluch obrączkowy.
Trzonek z głowicą pochyloną, karbowany, obciągnięty skórą.
Kapturek naparstkowy, połączony łańcuszkiem z jelcami.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć łukowych z nadgarstka
i młyńców jak szabla nr Ha, a także do cięć zamachowych krojących
z ramienia i łokcia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, szabla dobra do walki pieszej
i z konia prawdopodobnie z połowy XVII w.
Opis katalogowy:
Szabla polska z początku XVII wieku.
244

66
MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW'
nr V.8ę A
SZABLA WĘGIERSKA (w typie Illb)
Głownia:
Profil
— zmienny, poszerzone pióro z młotkiem.
poszerzona zastawa z progiem
— 800 mm
— 31 mm
Długość	—	800 mm
Krzywizna	—	31 mm
Środek ciężkości —	215 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	bruzda i
— pionowe
— bruzda i strudzina
Rękojeść:
Jelca krzyżowe z poszerzeniem owalnym, stalowe, długości
180 mm.
Trzonek z głowicą zagiętą pod kątem prostym, drewniany,
obciągnięty skórą.
Kapturek naparstkowy, połączony łańcuszkiem z jelcami.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących z łokcia
i ramienia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, szabla dobra do walki pieszej
i jezdnej, prawdopodobnie z połowy XVII w.
246
/iNTONiO
67
PAŃSTWOWE MUZEUM ERMITAŻ
LENINGRAD
nr 30 6986
SZABLA POLSKA nr Illb (kozacka)
Głownia:
Profil	— kołowy ze ściętym piórem
Długość	—	850 mm
Krzywizna	—	58 mm
Środek ciężkości —	183 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe z blachy zakończone rozetkami, ozdobne, długość
110 mm.
Paluch szeroki, niepasowany, ozdobny.
Trzonek prosty, zwężający się ku głowicy, drewniany, obciągnięty
grubym jaszczurem.
Kapturek medalionowy z pierścieniem, ozdobny, połączony
z jelcami łańcuszkiem z blaszek i ogniwT na przemian.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych z ramienia, jednak
paluch nie ma znaczenia funkcjonalnego — nie ułatwia hamowrania
i zmiany kierunku cięcia.
Wnioski:
Rękojeść nie przystosowana do głowmi, ozdobna, z drugiej połowy
XVII wieku, prawdopodobnie charakterystyczna dla szabel
kostiumowych „kozackich”.
Op i s ka ta logo wy:
Szabla podarowana Mazepie w 1687 r.
248
'/udŹMi c^fociJccLiila z%>cw	jcgc
©b^tk/wU ^boąc CL Pl puno cuch- 2^TC/Ltl^D^^ KOW^
MUZEi.M WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr "’6o
68
SZABLA POLSKA nr Illb (kozacka)
Głownia:
Profil	—	zmienny z	poszerzonym piórem z młotkiem
Długość	—	750 mm
Krzywizna	—	46 mm
Środek ciężkości —	195 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekroi	—	zastawa —	płaski,
brzusiec — bruzda i strudzina,
pióro — bruzda
Rękojeść:
Jelca krzyżowe zakończone rozetkami z blachy stalowej, ozdobne,
długość 140 mm.
Paluch obrączkowy.
Trzonek prosty, zwężający się ku głowicy, drewniany, obciągnięty
grubym jaszczurem.
Kapturek medalionowy z pierścieniem, ozdobny. połączony
z jelcami łańcuszkiem.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do ciec zamachowych z ramienia, jednak
konstrukcja rękojeści i palucha nie ułatwia prow adzenia i wydaje się
wtórna.
Wnioski:
Rękojeść nie przystosowana do głowni, ozdobna, z drugiej połowy
XVII wieku, prawdopodobnie charakterystyczna dla szabel
kostiumowych „kozackich”.
Opis katalogowy:
Karabela polska.
2SO
fśo
69
PAŃSTWOWE MUZEUM ERMITAŻ
LENINGRAD
nr 3517
SZABLA POLSKA nr IV
Głownia:
Profil	— kołowy, pióro bez poszerzenia
Długość	—	815 mm
Krzywizna	—	50 mm
Środek ciężkości —	270 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, małe, niesymetryczne, z mosiądzu.
Trzonek prosty, zwężający się nieco ku głowicy, o przekroju
owalnym, drewniany, obciągnięty grubym jaszczurem.
Głowica zagięta ku przodowi pod kątem 45°.
Kapturek naparstkowy, ośmioboczny, z blachy mosiężnej.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć zamachowych krojących,
zasłony tylko odbijające (walka z konia), źle wyważona do
pchnięcia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość prawdopodobnie
z połowy XVII wieku.
252
i»hi.
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 2924 i
70
SZABLA POLSKA nr IV
Głownia:
Profil	— kołowy, pióro bez poszerzenia
Długość	—	760 mm
Krzywizna	—	45 mm
Środek ciężkości —	270 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	płaski
— pionowe
— płaski
Rękojeść:
Jelca mosiężne krzyżowe, małe, niesymetryczne.
Trzonek prosty, zwężający się nieco ku głowicy, o przekroju
owalnym, drewniany, obciągnięty grubym jaszczurem.
Głowica zagięta ku przodowi pod kątem 45°.
Kapturek naparstkowy z blachy mosiężnej.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważoną do cięć zamachowych krojących.
Możliwe byłoby przesuwanie ręki wzdłuż trzonka przy cięciu,
gdyby uchwyt uzupełniony był łańcuszkiem lub temblakiem.
Źle wyważona do pchnięcia. Zasłony tylko odbijające.
Wnioski:
Rękojeść dostosowana do głowni, całość prawdopodobnie z połowy
XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla ormianka zwana „smyczek” z XVII wieku.
254
zoo
PAŃSTWOWE MUZEUM ERMITAŻ
LENIŃGRAD
nr E-l13
GŁOWNIA SZABLI CZERKIESKIEJ
z wygiętym sztychem
Głownia: Profil	— zmienny, poszerzone pióro, sztych wygięty ku przodowi
Długość	— 1080 mm
Długość trzpienia — 100 mm
Krzywizna Przekrój	— 67 mm — zastawa — rombowy, brzusiec — płaski, sztych — soczewkowy
Przydatność bojowa:
Trudna do ocenienia ze względu na brak rękojeści. Silne uderzenie
końcem pióra może grozić złamaniem. Dobre przystosowanie do
pchnięcia.
Wnioski:
Przy obecnym stanie badań autor nie wie, jaka rękojeść odpowiada
tego typu głowniom. Szabla polska o głowni podobnego typu
znajdująca się w Livrustkammaren w Sztokholmie posiada
rękojeść w typie europejskim ozdobnym i jest mało
prawdopodobne, aby była ona przystosowana do głowmi.
Opis katalogowy:
Głownia kirgiska z drugiej połowy XVII wieku.
256
d ____ ____________ o&o^-
257
72
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
IFAJtSZA IłA
nr 33573
SZABLA POLSKA w typie zachodnim
Głownia:
Profil
— zmienny, poszerzone długie pioro (260 mm)
z młotkiem
— 780 mm
— 52 mm
Długość	—	780	mm
Krzywizna	—	52	mm
Środek ciężkości —	200	mm
Przekrój	—	bruzda i strudzina
Rękojeść:
Jelca krzyżowe długie (170 mm).
Trzonek prosty, szpadowy, owinięty drutem.
Głowica stalowa w formie głowy ptaka.
Przy datnoŚG bojowa:
Szabla niezbyt dobrze wyważona do cięć zamachowych, ze względu
na brak palucha cięcie nie może być precyzyjnie prowadzone.
Wnioski:
Szabla polska z XVI wieku o rękojeści wskazującej na wpływy
węgierskie i zachodnie.
Opis katalogowy:
Szabla węgierska z XVI wieku.
258
259
73
DAS ZEUGHAUS
BERLIN
nr P.C. 14167
SZABLA POLSKA w typie zachodnim
Głownia:
Profil — zmienny z poszerzonym piórem z młotkiem
Przekrój — trzy strudziny
Rękojeść:
Jelca esowe, zakończone gałkami, stalowe.
Obłęk ośla podkowa, po zewnętrznej stronie pół tarczki.
Kosz ochraniający rękę z wygiętych i połączonych stalowych
drutów7.
Trzonek drewniany szpadowy owinięty plecionym łańcuszkiem.
Głowica grzybkowa stalowa.
Wnioski:
Szabla polska z XVI wieku o rękojeści wskazującej na wpływy7
szpad bojowych.
Rysunek z fotografii.
260
2ÓI
74
MUZEUM TOPKAPI SARA Y
ISTAMBUŁ
nr 392
SZABLA TURECKA z XV wieku
Głownia:
Profil
— zmienny, długie poszerzone pióro z młotkiem
(włóczniowe)
— 885 mm
— 32 mm
Długość	—	885	mm
Krzywizna	—	32	mm
Środek ciężkości —	215	mm
Przekrój	—	jedna bruzda
Rękojeść:
Jelca, trzonek i głowica stalowe, połączone w jedną całość.
Jelca krzyżowe, krótkie (110 mm), poszerzone na końcach.
Trzonek wygięty ku przodowi, o przekroju wydłużonego
sześciokąta, zakończony zębem i półokrągłą, wydłużoną głowicą.
Przydatność bojowa:
Szabla acz ciężka, dobrze wyważona do uderzenia piórem
z zamachem (cięcie zamachowe tasakowe z ramienia) oraz bardzo
dobrze wyważona do pchnięcia od dołu jak włócznią.
Wnioski:
Szabla turecka przydatna do walki konnej i pieszej przeciwko
okrytym zbroją wojownikom, z XV wieku.
Opis katalogowy:
Szabla turecka z XV wieku.
262
i

.VfL’Z£C.W TOPKAP1 SARAY
ISTAMBUŁ
nr 380
75
SZABLA TURECKA z XV wieku
Głownia:
Profil
— o nieznacznej krzywiznie, długie poszerzone
pióro z młotkiem (włóczniowe)
— 910
— 15
mm
mm
Długość
Krzywizna
Środek ciężkości — 260 mm
Wyważenie — poziome
Przekrój	—	jedna bruzda
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, stalowe.
Trzonek z dwu okładzin, pochylony do przodu, o przekroju
kołowym, z rogu, nacinany, zakończony zębem i głowicą
sześciokątną.
Przydatność bojowa:
Szabla, acz bardzo ciężka, dobrze wyważona do uderzenia piórem
(cięcie zamachowe tasakowe z ramienia) i bardzo dobrze wyważona
do pchnięcia od dołu, jak włócznią.
Wnioski:
Szabla turecka, przystosowana do walki konnej i pieszej przeciwko
okrytym zbroją wojownikom.
Opis katalogowy:
Szabla turecka z XVI wieku.
264
9*4	'	t

16
MUZEUM TOPKAPI SARAY
ISTAMBUŁ
nr 74
SZABLA MAMELUCKA z XV’ wieku
Głownia:
Profil
— o nieznacznej krzywiźnie, długie, poszerzone
pióro z młotkiem
— 800 mm
Długość	—	800 mm
Środek ciężkości —	200 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	jedna br
— poziome
— jedna bruzda
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, krótkie (130 mm), stalowe, poszerzane na końcach.
Trzonek pochylony ku przodowi, o przekroju wydłużonego
sześciokąta, drewniany, obciągnięty skórą, zakończony zębem
i sześciokątną ozdobną głowicą (prawdopodobnie dorobioną
później).
Przydatność bojowa:
Wyważenie dobre do cięć zamachowych tasakowych z ramienia
i bardzo dobre do pchnięcia.
Wnioski:
Szabla turecka lub mamelucka z XV wieku.
Opis katalogowy:
Szabla mamelucka (okres Fatih).
266
267
77
MUSEO DE LA REAL ARMERIA
MADRYT
nr M.27
SZABLA TURECKA z XVI wieku
Głownia:
Profil
— zmienny
Długość — 730 mm
Krzywizna — 53 mm
Przekrój — płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, w typie perskim, ozdobne.
Trzonek zwężający się i zaokrąglony ku głowicy, z jednego kawałka
metalu, ozdobny.
Przydatność bojowa:
Nic badana.
Wnioski:
Szabla turecka ozdobna z końca XVI wieku.
Opis katalogowy:
Szabla syna admirała tureckiego Ali Baja zdobyta w bitwie pod
Lepanto.
268
OZ/ 1	OC/
2 69
78
BADISCHES LAN DE SM USEUM
KARLSRUHE
bez numeru
SZABLA TURECKA z rękojeścią anatomiczną
Głownia: Profil	— zmienny, zbliżony do kołowego, pióro nieposzerzone
Długość	— 770 mm
Krzywizna — 35 mm
Środek ciężkości — 175 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, mosiężne, posrebrzane, ozdobne.
Trzonek z okładzin drewnianych dł. 130 mm, nacinanych
w szewrony.
Głownia płaska.
Dziób rozwarty.
Przydatność bojowa:
Rozwarty dziob utrudnia cięcia łukowe, szabla dobrze wyważona do
cięć zamachowych krojących z ramienia i łokcia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość turecka z początku
XVIII wieku.
70
236
271
BADISCHES LANDESMUSEUM
KARLSRUHE
nr G. 168
79
SZABLA TURECKA z rękojeścią anatomiczną
Głownia: Profil Długość	— kołowy, pióro nieposzcrzone — 760 mm
Krzywizna — 35 mm
Środek ciężkości — 185 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, mosiężne, pozłacane.
Trzonek z okładzin drewnianych długości 130 mm, nacinany
w szewrony.
Głowica płaska.
Dziób dobrze zagięty.
Przydatność bojowa:
Dzięki długiej rękojeści i zagięciu dzioba szabla jest dobrze
wyważona do cięć łukowych z łokcia i zamachowych krojących
z ramienia i łokcia.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość turecka z początku
XVIII wieku.
272
273
8o
MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr V.98A
SZABLA TURECKA
z rękojeścią kulistą XVI-XVII wiek
Głownia: Profil	— zmienny z poszerzonym piórem bez młotka (typ — przełom XVI-XVII w.)
Długość	— 860 mm
Krzywizna — 82 mm
Środek ciężkości — 200 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — płaski z wgłębieniem na napis na piórze, jedna strudzina
Rękojeść:
Jelca krzyżowe stalowe w typie perskim, ozdobne.
Trzonek z dwu okładzin rogowych, zwężających się ku głowicy.
Głowica kulista.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia, jednak rękojeść niewygodna w użyciu.
Wnioski:
Głownia z XVI wieku, rękojeść późniejsza, nieprzystosowana do
głowni.
274
i
275
8i
MUZEUM WOJSKA
DAMASZEK
nr I 87
SZABLA TURECKA z głowicą kulistą (1)
Głownia:
Profil	—	zmienny, poszerzone pióro z młotkiem
Długość	—	850 mm
Krzywizna	—	103 mm
Środek ciężkości —	215 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	— zastawa — płaski, w grzbiecie dwie strudziny,
brzusiec i pióro — wklęsły
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, mosiężne.
Trzonek z dwu okładzin rogowych, wygięty ku przodowi.
Głowica kulista.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia, a także do cięć lukowych z łokcia, pod warunkiem silnej
ręki.
Wnioski:
Szabla turecka z połowy XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla zwana kilij z głownią damasceńską z XVI wieku.
276
350
277
82
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZA W’4
nr 2774
SZABLA TURECKA z głowicą kulistą (i)
Głownia:
Profil	— zmienny, poszerzone pióro z młotkiem
Długość	—	696 mm
Krzywizna	—	83 mm
Środek ciężkości —	166 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	teowy
Rękojeść:
Jelca krzyżowe stalowe.
Trzonek z okładzin rogowych, zwężony.
Głowica kulista.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć łukowych z nadgarstka — jak
szabla polska nr II.
Długa rękojeść i dobre oparcie dłoni na głowicy pozwala na
precyzyjne uderzenia i młyrice.
Także dobre wyważenie do cięcia zamachowego krojącego.
Wnioski:
Szabla dostosowana do walki pieszej i konnej, turecka, XVII-
-XVIII wiek. Napis świadczy, że w Polsce szable te były używane.
278

279
ZBIORY W’ WI LANOVCIE
nr 3663
83
SZABLA TURECKA z głowicą kulistą (1)
Głownia: Profil	— zmienny, długie poszerzone pióro z młotkiem (310 mm), poszerzona zastawca z progiem
Długość Krzywizna	— 740 mm — 77 mm
Środek ciężkości — 190 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — teowy z jedną strudziną przygrzbietową
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, stalowe.
Trzonek z dwu okładzin rogowych.
Głowica kulista niewielka.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia.
Wnioski:
Szabla turecka z XVIII wieku.
280
28i
84
.MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr V. 1157 ab
SZABLA TURECKA z głowicą kulistą (1)
Głownia:
Profil
— zmienny, długie, poszerzone pióro z młotkiem
(305 mm), poszerzona zastawa, silne wygięcie
i przewężenie brzuśca
— 740 mm
— 83 mm
Długość	—	740 mm
Krzywizna	—	83 mm
Środek ciężkości —	220 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	teowy i płaska bruzda (nietypowa)
Rękojeść:
Jelca krzyżowe stalowe.
Trzonek z dwu okładzin rogowy, prosty.
Głowica kulista niewielka, prawdopodobnie późniejsza.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia.
Wnioski:
Szabla turecka z XVIII wieku.
Opis k a ta logo wy:
Szabla typu mameluckiego XVIII-XIX wiek.
82
283
ZBIORY W" WILAMOWIE
nr 3664
85
SZABLA TURECKA z głowicą kulistą (1)
Głownia:
Profil
— o nieznacznej krzywiżnie, poszerzone pióro
z młotkiem, poszerzona zastawa z progiem
Długość — 750 mm
Krzywizna — 20 mm
Przekrój — strudzina i bruzda
Rękojeść:
Jelca stalowe, ozdobne.
Trzonek z okładzin rogowych, zwężony.
Głowica kulista.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia i łokcia.
Wnioski:
Szabla turecka z XIX wieku.
284
Z so
285
86
MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr V.99
SZABLA TURECKA z głowicą kulistą (2)
Głownia:
Profil	— zmienny, faliście wykrawany
Długość	—	830 mm
Krzywizna	—	iiomm
Środek ciężkości —	220 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	płaski
— pionowe
— płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, stalowe, w typie perskim.
Trzonek z dwu okładzin z rogu, zwężony ku głowicy.
Głowica kulista.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia i łokcia.
Wnioski:
Szabla sposobna do walki z konia i pieszo, turecka, z XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla z głownią damasceńską.
286
287
87
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 2778
SZABLA TURECKA z głowicą kulistą (2)
Głownia: Profil	— zmienny, płazy wąskie, zważające się ku sztychowi, bez zaznaczonego pióra
Długość Krzywizna	— 830 mm — 94 mm
Środek ciężkości — 190 mm
Wyważenie Przekrój	— pionow*e — płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, stalowe, ozdobne.
Trzonek z dwu okładzin drewnianych, prosty, owinięty skórą.
Głowica kulista.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięcia zamachowego krojącego
z ramienia: wymaga to jednak silnego uchwytu wąskiego trzonka,
gdyż konstrukcja głowicy nie stwarza dobrego oparcia dłoni.
Wnioski:
Szabla dostosowana do walki z konia, trzonek prawdopodobnie
późniejszy. Całość turecka XVII-XVIII wiek.
288

289
88
.W.AGKAR SEMZETl MUZEUM
BUDAPESZT
nr 55. 3239
SZABLA WĘGIERSKA — początek XVI.wieku
Głownia:
Profil — zmienny, długie poszerzone pióro z młotkiem
(włóczniowe)
Długość — 850 mm
Krzywizna — 38 mm
Przekrój — płaski
Rękojeść:
Jelca, trzonek i głowica stalowe, połączone w jedną całość.
Jelca krzyżowe krótkie (115 mm> z blachy pozłacanej, poszerzone na
końcach.
Trzonek wygięty ku przodowi, o przekroju wydłużonego
sześciokąta, zakończony zębem i półokrągłą wydłużoną głowicą.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych tasakowych
z ramienia i bardzo dobrze do pchnięcia (pchnięcie włóczniowe).
Wnioski:
Szabla węgierska z pierwszej połowy XVI wieku, na wzór szabli
tureckich z XV wieku.
Opis katalogowy:
Szabla huzarów XV-XVI wiek.
290
291
AMGK4R KEMZETI MUZEUM
BUDAPESZT
nr 55. 3240
89
SZABLA WĘGIERSKA z drugiej połowy XVI wieku
Głownia:
Profil	—	zmienny,	poszerzone pióro z młotkiem
Długość	—	780 mm
Krzywizna	—	53 mm
Przekrój	—	trzy strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe długie — 280 mm, z blachy pozłacanej.
Trzonek drewniany, zagięty ku głowicy, obciągnięty skórą
i opleciony taśmą metalową półokrągłą.
Kapturek migdałowy mniejszy niż zakończenie głowicy.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia (dobra do walki z konia), dość krótka.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość z drugiej połowy
XVI wieku.
292
293
RUSTKAMMER
DREZNO
nr Y-54
90
SZABLA WĘGIERSKA z początku XVI wieku
Głownia:
Profil	—	zmienny	z	poszerzonym piórem z młotkiem
Długość	—	795 mm
Krzywizna	—	50 mm
Środek ciężkości —	195 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	trzy strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe długie 265 mm, stalowe, z nałożoną blachą srebrną
ozdobną.
Trzonek prosty, obciągnięty skórą i owinięty szczelnie taśmą
metalową.
Kapturek migdałowy mniejszy, niż zakończenie głowicy
z zaczepem na łańcuszek.
Przydatność bojowa:
Ciężka szabla do uderzeń przełamujących (mieczowych) i cięć
zamachowych krojących.
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość z drugiej połowy
XVI wieku.
Opis katalogowy:
Szabla węgierska z 1569 roku (pierwszy inwentarz 1600).
294
295
91
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 337
SZABLA WĘGIERSKA z drugiej połowy XVI wieku
Głownia: Profil	— zmienny, poszerzone pióro bez młotka (włóczniowe), długie 220 mm
Długość	— 880 mm
Krzywizna — 34 mm
Środek ciężkości — 230 mm
Wyważenie Przekrój	— poziome — zastawa — płaski, brzusiec — płaski 4- dwie strudziny, pióro — jedna strudzina
Na płazach	— 9 wklęsłych guzów
Rękojeść:
Jelca krzyżowe długie 270 mm — z blachy ozdobnej.
Trzonek drewniany, zagięty nieco ku głowicy, obciągnięty’ skórą
i opleciony taśmą metalową półokrągłą.
Kapturek migdałowy mniejszy niż zakończenie głowicy.
Przydatność bojowa:
Ciężka szabla do uderzenia przełamującego (mieczowego), brak
odpowiedniego oparcia ręki powoduje wyślizgiwanie się szabli przy
uderzeniu.
Wnioski:
Głownia w rypie wczesnotureckim lub mameluckim z kbńca
XV wieku, prawdopodobnie wyrób płatnerza
arabskiego z Damaszku lub Kairu. Rękojeść nie przystosowana do
głowni, węgierska, z drugiej połowy XVI w.
Opis katalogowy:
Szabla wyrobu perskiego, notowana wr inwentarzu zbiorów
królewskich saskich jako szabla Batorego.
296

297
RUSTKAMMER
DREZNO
nr Y-73
92
SZABLA WĘGIERSKA z XVI wieku
Głownia: Profil	— zmienny, poszerzone pióro z młotkiem (włóczniowe), długości 230 mm
Długość Krzywizna	— 840 mm — 50 mm
Środek ciężkości — 265 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — płaski, strudzina przygrzbietowa, na płazach zastawy dwa wklęsłe guzy
Rękojeść:
Jelca krzyżowe dl. 155 mm, stalowe.
Trzonek prosty obciągnięty skórą i owinięty drutem.
Kapturek migdałowy, typ węgierski, mały, z napisem arabskim.
Przydatność bojowa:
Ciężka szabla do uderzenia przełamującego (mieczowego), rękojeść
i jelca słabej konstrukcji.
Wnioski:
Głownia węgierska z połowy XVI wieku, rękojeść węgierska
z początku XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla węgierska z XVI wieku (pierwszy inwentarz 1783 rok).
29S

299
93
PAŃSTWOWE ZBIORY SZTUKI NA WAWELU
KRAKÓW
nr 359
SZABLA WĘGIERSKA z XVII wieku
Głownia: Profil	— zmienny, poszerzone pióro bez młotka, poszerzona zastawa z progiem
Długość Krzywizna	— 855 mm — 44 mm
Środek ciężkości — 240 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — zastawa — dwie bruzdy, brzusiec — bruzda i dwie strudziny, pióro — bruzda i jedna strudzina
Rękojeść:
Jelca krzyżowe dł. 142 mm, stalowe, pokryte blachą złoconą.
Trzonek drewniany, lekko wygięty, obciągnięty skórą i owinięty
na przemian taśmą półokrągłą i skręconym drutem.
Kapturek migdałowy w typie węgierskim z fartuchem.
Przy datność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia i łokcia, a także do cięć łukowych z nadgarstka (!).
Wnioski:
Rękojeść przystosowana do głowni, całość z połowy XVII wieku.
Protił głowni typowy dla szabel polskich z tego okresu.
300

301
MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr Y-90A
94
SZABLA WĘGIERSKA (w typie Illb)
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	805 mm
Krzywizna	—	60 mm
Środek ciężkości —	190 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe z poszerzeniem owalnym.
Paluch obrączkowy.
Trzonek z głowicą wygiętą łukowo, drewniany.
Kapturek naparstkowy z fartuchem, z kółkiem na łańcuszek.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych z łokcia, jednak
konstrukcja palucha utrudnia przekręcanie wygiętej głowicy na
poduszce dłonnej.
Wnioski:
Wygięta głowica trzonka nie przystosowana do konstrukcji jelców,
być może późniejsza.
Szabla prawdopodobnie z połowy XVII wieku.
Opis katalbgowy:
Szabla węgierska ok. połowy XVII wieku.
302

3°3
MUZEUM NARODOWE
KRAKÓW
nr 47 a
95
SZABLA WĘGIERSKA z XVII wieku
Głownia:
Profil	— zmienny, poszerzone pióro z młotkiem
Długość	—	770 mm
Krzywizna	—	45 mm
Środek ciężkości —	214 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	— trzy strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe dł. 206 mm, stalowe.
Trzonek zwężający się i silnie zagięty ku głowicy, obciągnięty
materiałem.
Głow-ica w formie głowy psa, połączona z jelcem łańcuszkiem.
Przydatność bojowa:
Szabla przydatna do cięć zamachowych krojących z ramienia przy
uchwycie za koniec trzonka.
Wnioski:
Rękojeść nietypowa, ale przystosowana do głowni, całość z połowy
XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla husarówr wigierskich, używana do popisów’ jeździeckich
i szermierczych, wykonana w' 1687 roku.
304

96
KOLEKCJA PRYWATKA
WARSZA W A
SZABLA ARABSKA (damasceńska)
Głownia: Profil Długość	— kołowy — 860 mm
Krzywizna — 70 mm
Środek ciężkości — 250 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — płaski ze strudziną przygrzbietową, zastawa płaska
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, w rypie perskim, stalowe.
Trzonek o przekroju wydłużonego sześciokąta z okładzin
rogowych, zdobiony taśmą i gwoździami mosiężnymi, zwężony
przy jelcach i owinięty drutem.
Głowica zagięta ku dołowi (damasceńska).
Kapturek naparstkowy z kółkiem do łańcuszka.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia, silny uchwyt na oplocie trzonka pozwala na precyzyjne
prowadzenie cięcia.
Wnioski:
Szabla arabska damasceńska z XVII wieku.
306
307
MUZEUM WOJSKA
DAMASZEK
nr 59
97
SZABLA ARABSKA (damsceńska)
Głownia: Profil Długość Krzywizna	— zmienny, pióro poszerzone z młotkiem — 775 mm — 106 mm
Środek ciężkości — 210 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — płaski z płytką bruzdą, zastawa płaska
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, stalowe, w typie perskim.
Trzonek o przekroju sześciokątnym z rogu, zdobiony taśmą
i gwoździami mosiężnymi, zwężony przy jelcach i owinięty drutem.
Głowica zagięta ku dołow'i (.damasceńska).
Kapturek naparstkowy z kółkiem do łańcuszka.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia.
Wnioski:
Szabla arabska damasceńska z XVII wieku.
Opis katalogowy:
Szabla zwana „pala” ze stali damasceńskiej, wy konana przez Latifa
Allah Assad Allah.
308

309
98
MUZEUM WOJSKA
DAMASZEK
nr 254
SZABLA ARABSKA (damasceńska)
Głownia:
Profil	— kołowy, ostrze faliste
Długość	—	865 mm
Krzywizna	—	90 mm
Środek ciężkości —	190 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, stalowe, w typie perskim.
Trzonek o przekroju sześciokątnym z rogu, zdobiony taśmą
i gwoździami mosiężnymi, zwężony przy jelcach i owinięty drutem.
Głowica zagięta ku dołowi damasceńska).
Kapturek naparstkowy.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć zamachowych z ramienia
i łokcia.
Wnioski:
Szabla arabska damscenska z XVIII wieku, z głowicą nietypową.
Opis katalogowy:
Szabla Assad Allaha z epoki szacha Abbasa.
310
3<1
99
MLSEO DE LA REAL ARMERIA
MADRYT
nr M. 46
SZABLA ARABSKA (marokańska)
Głownia:
Profil
— zmienny z długim (230 mm) poszerzonym piórem
zagiętym ku tylcowi
Długość	— 562 mm
Przekrój	— płaski ze strudziną przygrzbietową
Rękojeść:
Jelca stalowe, zagięty ku sztychowi, z ramionami zdwojonymi,
z których jedno zagięte jest ku głowicy w formie kabłąka.
Trzonek drewniany, wycięty w duży ząb.
Głowica szeroka, ozdobnie wycinana, okładana blachą.
Przydatność bojowa:
Nie badana.
Opis katalogowy:
Szabla marokańska z XVII wieku.
312
-
313
100
MCZFLWi WOJSKA POLSKIEGO
WARSZA W A
nr 24990
SZABLA PERSKA
— zmienny, pióro nie poszerzone, z karbem
— 875 mm
— 28 mm
Głownia:
Profil
Długość
Krzywizna
Środek ciężkości — 276 mm
Wyważenie
Przekrój
— poziome (!)
— zastawa — płaski,
brzusiec i pióro — bruzda i dwie strudziny
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, typ perski, stalowe.
Trzonek z dwu okładzin rogowych.
Głowica zagięta pod kątem prostym.
Kapturek naparstkowy.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięc zamachowych krojących z
ramienia.
Wnioski:
Szabla do walki z konia, typ perski.
3U
3’5
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 24280
101
SZABLA PERSKA
Głownia: Profil	— zmienny, poszerzone pióro z wyokrąglonym młotkiem
Długość	— 777 mm
Krzywizna — 52 mm
Środek ciężkości — 155 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, ramiona poszerzone, stalowe, ozdobne.
Trzonek z dwu okładzin rogowych.
Głowica zagięta pod kątem prostym.
Kapturek naparstkowy.
Przydatność bojowa:
Szabla doskonale wyważona do cięć lukowych (!) i zamachowych
krojących z ramienia i łokcia.
Wnioski:
Szabla dostosowana do walki pieszej i konnej, typ perski; głownia
nietypowa o niewielkiej krzywiżnie, z piórem poszerzonym.
316
317
102
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZA W/ł
nr 24994
SZABLA PERSKA
Głownia:
— zmienny, zwężający się ku sztychowi
— 825 mm
— 105 mm
Profil	—	zmienny
Długość	—	825 mm
Krzywizna	—	105 mm
Środek ciężkości —	250 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	płaski
— pionowe
— płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe stalowe, typ perski.
Trzonek z dwu okładzin rogowych.
Głowica zagięta pod kątem prostym.
Kapturek naparstkowy.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do silnego cięcia zamachowego
krojącego z ramienia, możliwie także skuteczne uderzenie tzw.
polską czwartą (tylcem sztychu).
Wnioski:
Szabla dostosowana do walki z konia, typ perski.
318
319
103
MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO
WARSZAWA
nr 24989
SZABLA PERSKA
Głownia: Profil Długość	— zmienny, zwężający się do sztychu — 800 mm
Krzywizna — 102 mm
Środek ciężkości — 210 mm
Wyważenie Przekrój	— pionowe — płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe, stalowe, typ perski.
Trzonek z dwu okładzin rogowych.
Kapturek naparstkowy.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do silnego cięcia zamachowego
krojącego z ramienia, możliwe także skuteczne uderzenie tzw.
polską czwartą (tylcem sztychu).
Wnioski:
Szabla dostosowana do walki z konia, typ perski.
320


321
104
PAŃSTWOWE .UEZECM ERMITAŻ
LENINGRAD
nr nr jo — "’8o8
SZABLA MOŁDAWSKA z rękojeścią anatomiczną
Głownia:
Profil	— zmienny z poszerzonym piórem bez młotka
(z wyokrągleniem)
Długość	—	790 mm
Krzywizna	—	58 mm
Środek ciężkości —	180 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	płaski
Rękojeść:
Jelca krzyżowe mosiężne zakończone gałkami, zdobione.
Trzonek z jednego kawałka, drewniany, pokryty blachą ozdobną,
długości 125. mm
Dziób rozwarty.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia, ale rękojeść nie posiada walorów funkcjonalnych i nie
pozwala na prawidłowe prowadzenie cięcia.
Wnioski:
Szabla ozdobna lub rękojeść późniejsza, nie dostosowana do
głowni,
całośc mołdawska XVIII wiek.
Opis katalogowy:
Szabla mołdawska.
322
323
105
MUZEUM TOPKAPI SARAY
ISTAMBUŁ
nr i 4932
SZABLA ARMEŃSKA
Głownia: Profil Długość Krzywizna	— zmienny z poszerzonym piórem z młotkiem — 795 mm — 29 mm
Środek ciężkości — 175 mm
Wyważenie Przekrój	— poziome — teowy
Rękojeść:
Jelca zagięte ku dołowi z blachy ozdobnej, ramiona zakończone
głowami lewków.
Trzonek drewniany, pokryty blachą ozdobną dł. 140 mm.
Głowica rozszerzona.
Dziób rozwarty, połączony z jelcami ozdobną plecionką.
Przydatność bojowa:
Szabla wyważona do cięć zamachowych krojących i tasakowych
z ramienia i łokcia, ze względu na konstrukcję rękojeści nie można
wyprowadzić cięć łukowych.
Wnioski:
Szabla do walki z konia i pieszo, nie wykazuje zbieżności
funkcjonalnej z szablą polską nr Ha mimo podobieństwa kształtu.
324
325
MUZEUM TOPKAPl SARAY
ISTAMBUŁ
nr i 4942
io6
SZABLA ARiMEŃSKA (krótka)
Głownia:
Profil
— o niewielkiej krzywiźnie, z poszerzonym
piórem z młotkiem
— 660 mm
— 14 mm
Długość	—	660 mm
Krzywizna	—	14 mm
Środek ciężkości —	150 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	bruzda i
— poziome
— bruzda i trzy strudziny
Rękojeść:
Jelca zagięte ku dołowi z blachy ozdobnej, ramiona zakończone
głowami lewków.
Trzonek drewniany pokryty blachą ozdobną, dł. 125 mm.
Głowica rozszerzona.
Dziób rozwarty, łańcucha brak.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć tasakowych z łokcia i z ramienia.
Wnioski:
Szabla krótka do wralki pieszej, funkcjonalnie podobna do szabli lic.
Opis katalogowy:
Szabla armeńska z XVIII wieku.
326
327
107
MUZEUM WOJSKA
DAMASZEK
nr i 11
SZABLA CZERKIESKA
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	800 mm
Krzywizna	— 40 mm
Środek ciężkości —	195 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	zastawa — dwie bruzdy,
brzusiec — dwie strudziny i jedna bruzda,
pióro — jedna strudzina i jedna bruzda
Rękojeść:
Typ kaukaski, bez jelców.
Trzonek drewniany, na nim blacha srebrna, ozdobna.
Głowica wyoblona, z zębem, od góry rozdwojona.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia, łokcia i łukowych z nadgarstka (I): cienki trzonek
i wydatny ząb głowicy umożliwiają pewny uchwyt i dobre
prowadzenie pióra. Ze względu na brak ochrony ręki możliwe tylko
zasłony odbijające lub obrona unikiem.
Wnioski:
Szabla czerkieska do wralki konnej i pieszej.
Opis katalogowy:
Szabla czerkieska z XIX wieku.
328
329
MUSEE NATIONAL DARMES
PARYŻ
nr PO 2086
io8
TASAK WŁOSKI (storta)
Głownia:
Profil	— o niewielkiej krzywiźnie ze ściętym sztychem.
Długość	—	600 mm
Krzywizna	—	9,5 mm
Środek ciężkości —	106 mm
Przekrój	—	płaski +	strudzina
Rękojeść:
Jelca esowe, ramię przednie rozdwojone, wygięte ku głowicy i ku
sztychowi, stalowe, zakończone kulkami.
Trzonek drewniany z garbem.
Głowica owalna, płaska z zębem 1 nakrętką z góry.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięc tasakowych z ramienia lub łokcia.
Wnioski:
Tasak włoski z początku XVI wieku (storta).
Opis katalogowy:
Tasak wenecki z XVI wieku.
330
33i
MUSEE NATIONAL D’ARMtS
PARYŻ
nr 1530-40
109
SZABLA KRÓTKA WŁOSKA (storta)
Głownia:
Profil	—	prosty ze ściętym	sztychem
Długość	—	846 mm
Środek ciężkości — 132 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	dwie strudziny	i bruzda,	zasi
— poziome
— dwie strudziny i bruzda, zastawa dekorowana
Rękojeść:
Jelca esowe, złocone, ozdobne.
Obłęk „ośla podkowa”.
Trzonek szpadowy, opleciony drutem i naciągniętą siateczką.
Głowica stalowa złocona, w formie zwiniętego liścia, nietypowa.
Przydatność bojowa:
Szabla nie nadaje się do cięć, bo przy silnym uderzeniu wyłamuje
rękę, możliwe jedynie pchnięcie.
Wnioski:
Egzemplarz ozdobny.
Opis katalogowy:
Baudelaire włoski z lat 1530 40.
332
333
MUSEE XATIO\Al. DARAlis
PARYŻ
nr i .215
IIO
SZABLA WŁOSKA
Głownia:
Profil	— kołowy, poszerzone długie pioro (280 mm
z wyokrągleniem
Długość	—	722 mm
Krzywizna	—	34 mm
Środek ciężkości —	106 mm
Wyważenie	—	poziome
Przekrój	—	dwie strudziny
Rękojeść:
Kabłąk kolisty, stalowy, nie połączony z głowicą, ramię tylne
zagięte ku sztychowi.
Obłęk ośla podkowa — połączony z paluchem obrączkowym.
Tarczka w formie muszli od strony wewnętrznej, zagięta ku
głowicy.
Trzonek prosty, szpadowy, owinięty drutem.
Głowica stalowa w formie głowy ptaka.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięc zamachowych tasakowych
z ramienia, dzięki paluchowi możliwe prawidłowe prowadzenie
cięcia.
Wnioski:
Szable tego typu miały prawdopodobnie wpływ na rozwój polskich
szabel na początku XVII wieku.
Opis ka ta logo wy:
Szabla w stylu włoskim, wykonana w Saksonii w latach 1630-40.
334
335
MUSŚE NATIONAL 1TARMES
PARYŻ
nr PO. 18#
III
SZABLA SZWAJCARSKA
Głownia:
Profil	—	kołowy
Długość	—	920 mm
Krzywizna	—	27 mm
Środek ciężkości —	125 mm
Wyważenie	—	poziome
— poziome
— płaski ze strudzina przygrzbietową
Przekrój
Rękojeść:
Jelca esowe stalowe z obłękiem dochodzącym do głowicy.
Tarczka zewnętrzna ażurowa połączona z głowicą.
Tarczka wewnętrzna ażurowa połączona z paluchem.
Trzonek prosty szpadowy, drewniany, z oplotem drucianym,
połączony z głowicą.
Głowica ozdobna w formie głowy lwa.
Przydatność bojowa:
Szabla bardzo dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia; po wykonaniu cięcia można szablę zatrzymać przez
przekręcenie dłoni i naduszenie palucha.
Wnioski:
Szabla szwajcarska do walki konnej z XVI wieku.
Opis katalogowy:
Szabla szwajcarska.
336
!)tU	ĄAZttŁAS
MO GID MA	ĄOSĄAMKT
337
MUSŻE NATIONAL DARMES
PARYŻ
nr P.O. 2664
SZABLA SZWAJCARSKA
Głownia: Profil Długość	— kołowy z minimalnie poszerzonym piórem — 980 mm
Krzywizna — 25 mm
Środek ciężkości — 80 mm
Wyważenie Przekrój	— poziome — trzy strudziny
Rękojeść:
Obłęk esowy, obłęki poziome i obłęk ośla podkowa — stalowe,
ozdobne. Powiązanie obłęku poziomego z oślą podkową rozwiązane
w formie wąskiego palucha.
Trzonek o przekroju wielobocznym, zagięty i rozszerzony ku
głowicy, stalowy, ozdobny.
Głowica w formie głowy lwa.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia; bardzo dobre prowadzenie końca broni (środek
ciężkości blisko rękojeści + paluch) — mimo pokaźnej długości
i ciężaru.
Wnioski:
Szabla szwajcarska używana do walki konnej z końca XVI wieku.
Opis katalogowy:
Szabla szwajcarska.
338
339
MCSEE NATIONAL DARAtES
PARYŻ
nr PO 1834
H3
SZABLA SZWAJCARSKA
Głownia:
Profil	— o niewielkiej krzywiżnie
Długość	—	797 mm
Krzywizna	—	14 mm
Środek ciężkości —	100 mm
Wyważenie	—	pionowe
Przekrój	—	płaski ze strudziną przygrzbietow^ą
Rękojeść:
Jelca esowe stalowe.
Tarczka wewnętrzna ażurowa pozioma.
Tarczka zewnętrzna również ażurowra pozioma, nieco mniejsza,
połączona z paluchem obrączkowym.
Trzonek prosty, szpadowy, owinięty drutem.
Głowdca stalowa wr formie głowy lwa.
Przydatność bojowa:
Szabla dobrze wyważona do cięć zamachowych krojących
z ramienia, bardzo dobre prow adzenie końca broni dzięki położeniu
środka ciężkości 1 dźw igni palucha, także dobre wyw ażenie do cięcia
zamachowego z łokcia i do pchnięcia.
Wnioski:
Szabla szwajcarska, sposobna do walki z konia i pieszo, z końca
XVI wieku.
Opis katalogowy:
Szabla szwajcarska.
340
I
34i
KUNSTHISTORISCHES ML SEL M
WIEDEŃ
nr A 123
H4
SZABLA SZERMIERCZA NIEMIECKA
Głownia:
Profil	—	kołowy, sztych ścięty
Długość	—	954 mm
Przekrój	—	płaski ze strudziną przygrzbietową
Rękojeść:
Jelca stalowe, pozłacane, długie {320 mm); od strony zewnętrznej
prostokątna tarczka osłania rękę.
Trzonek długi (320 mmj drewniany, dwuręczny. Nity
w wyżłobieniu nie przeszkadzają przesuwaniu dłoni na rękojeści.
Głowica stalowa z zębem.
Przydatność bojowa:
Dwuręczna rękojeść i ochrona dłoni od strony zewnętrznej
świadczy o postawie niskiej (szczyt szabli w górze) i stosowaniu
zasłony trzeciej i piątej.
Wnioski:
Szabla do szermierki pieszej, używana w akademiach szermierki
w XVI wieku.
Opis katalogowy:
Szabla szermiercza Gwardii Maksymiliana I, wyrób
południowoniemiecki, ok. 1490 r.
342
343