/
Author: Aleksandrzak S.
Tags: historia polski encyklopedia dziecięca literatura dziecięca
ISBN: 83-214-0144-9
Year: 1979
Text
Polska- iCp ~ .moja ▼ jk Ojczyzna < M M0* PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO „WIEDZA POWSZECHNA” WARSZAWA 1979
RADA NAUKOWA PRZEWODNICZĄCY P«.' - M««***W CZŁONKOWIE doc. drhab Bron islaw Gołębiewski prof , Kwieciński. KOLEGIUM REDAKCYJNE PRZEWODNICZĄCY Janusz Matuszewski CZŁONKOWIE Jerzy B. Klima. Francisa >k Mleczko. Joanna I ska. Anna Przecławska. KONSULTANT NAUKOWY prof dr Anna Przecławska I REDAKTOR NACZELNY PW „WIEDZA POWSZECHNA" ZASTĘPCA REDAKTORA NACZELNEGO Eugeniusz Gotowiec ZASTĘPCA DYREKTORA 00 SPRAW TECHNICZNO-PRODUKCYJNYCH Henryk Dreszer AUTORZY TEKSTÓW Stanisław Aleksandrzak. Janusz Beksiak. Ewa Cielecka. Witold Cienkowski, Hanna Dębrowiecka, Henryk Depta, Paweł Elsztein, Danuta Jędraszko, Marta Jurowska-Wernerowa, Konstanty Kamiński, Józef Keller, Jerzy B. Klima. Danuta Koehler-Elżanowska, Andrzej Kostecki, Adam Kotarbiński, Zofia Krawczyk, Jan Macieja, Wit Majewski, Małgorzata Malicka, Janusz Matuszewski, Franciszek Midura, Bogdan Miś, Aleksander Nocuń, Henryk Ołdakowski, Joanna Papuzińska, Tadeusz Pilch. Halina Radlicz-Ruhlowa, Andrzej Rudnicki. Stanisław Sachnowski, Eugeniusz Skrzypek. Barbara Smolińska. Henryk Sokalski, Alicja Sosnowska. Franciszek Stępniowski, Magdalena Stokowska. Małgorzata Terlecka, Romuald TopHko. Michał Tymowski, Tomasz Umiński, Jerzy Wiśniowski. Henryka Wrtalewska. Tomasz Wituch. Halina Zabrodzka. Jadwiga Zacharska. Andrzej Zajączkowski, Zofia Żukowska oraz Redakcja ILUSTRATORZY OPRACOWANIE GRAFICZNE Bogusław Orliński REDAKCJA ENCYKLOPEDII OLA DZIECI KIEROWNIK Janina Wenderlich REDAKTORZY Alicja Buczyńska. Maria Jurczak, Lilian. Spychał, REDAKTOR TECHNICZNY Irena Szwedler KOREKTORZY Maria Molska, Maria Sielicka-Snmt. ir . “"Okę. Krystyna Wysoc ©Copyright by Państwowe ISBN 83-214-0144-9
DO CZYTELNIKA Oddajemy do rąk Czytelników encyklopedie POLSKA - MOJA OJCZYZNA, zawierającą zbiór wia- domości o naszym kraju. Przeznaczamy ją dla dziewcząt i chłopców od lal 10. Encyklopedia dla dzieci i dorastającej młodzieży, poświecona Polsce, ukazuje się »' naszym kraju po raz pierwszy. Powstała ona, aby spełnić życzenia wielu dziewcząt i chłopców pragnących mieć własną, specjal- nie dla nich opracowaną encyklopedie. w ślad za tą - przygotowujemy encyklopedie następne, między In- Encyklopedia POLSKA - MOJA OJCZYZNA Jest wynikiem pracy wielu osób: autorów, którzy napi- sali do niej teksty, specjalistów z różnych dziedzin nauki, którzy je oceniali i udzielali Wydawnictwu cen- ków drukarni, którzy encyklopedię wydrukowali, i wreszcie redaktorów, którzy nadali jej ostateczny kształt oraz czuwali nad jej przygotowaniem od momentu powstania pomysłu aż do chwili, kiedy gotowa POLSKA - MOJA OJCZ YZNA składa się : 240 artykułów i ponad 1000 ilustracji. W artykułach tych. pedii u góry . ny lak zwaną żywą paginę, czyli tytuły haseł, które rozpoczynają W związku z tym, że doić długo trwały prace nad naszą encyklopedią, nie mogliśmy uwzględnić wielu Różne sprawy, o których jest mowa w jednych hasłach, wiążą się ze sprawami omawianymi w innych. „Nauki techniczne" i „Beskidy"), to oznacza ona, że w hasłach tych można wyrazu, po którym je umieszczono. Jeśli np. po nazwisku Zbigniewa Cybulskiego jest informacja {1927- -1967), to oznacza ona, że Cybulski żył od roku 1927 do 1967. Niekiedy zamiast lub obok jednej z dat jest Czarnieckiego nie jest dokładnie znany. Aby nie utrudniać korzystania z encyklopedii, staraliśmy się nie stosować skrótów. Wyjątek stanowią skróty powszechnie znane: rok = r„ wiek = na przykład = np., i tak dalej — Ud., i tym podobne = lip., metr — m, kilometr = km, około = ok. Skróty nazw stosowane są tylko wtedy, jeśli wcześniej podano pełną nazwę, a obok, »• nawiasie jej skrót, który będzie używany w dalszym ciągu tekstu, np. Związek Har- cerstwa Polskiego {ZHP). Może się zdarzyć, że po przeczytaniu jakiegoś hasła Czytelnik zainteresuje się bardziej omawianą w nim sprawą, zapragnie dowiedzieć się czegoś więcej na jej temat. W takim przypadku zachęcamy do sięgnięcia mieścić w naszej encyklopedii tylu informacji, aby zadowolić wszystkich. Gdybyśmy chcieli tak uczynić, POLSKA - MOJA OJCZYZNA musialaby Uczyć wiele tomów. Wdzięczni będziemy tym Czytelnikom, którzy, po zapoznaniu się z naszą encyklopedią, przekaią nam swoje o niej uwagi. państwowe wydawnictwo „wiedza powszechna"
ADMINISTRACYJNY PODZIAŁ KRAJU Już w pierwszym okresie istnienia państwa pol- skiego obszar kraju podzielony był na mniejsze jednostki terytorialne. Podział ten, który byl po- zostałością podziałów plemiennych (zobacz: „Po- czątki państwa polskiego"), ułatwiał zarządzanie krajem. W miarę jak zmieniali się władcy oraz ustrój, zmienia! się administracyjny podział kraju. Zasadniczy podział administracyjny Polski zo- stał dokonany w okresie międzywojennym (1918- 1939). Wprowadzono wówczas podział na: woje- wództwa. powiaty, gminy i gromady. W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) kilkakrotnie przeprowadzano zmiany w administracyjnym po- dziale kraju. Ostatnie zmiany, zwane reformą podziału administracyjnego, ptzeprowadzone zo- stały w latach 1972-1975. Zapoczątkowano je utworzeniem gmin (1 1 1973) jako podstawowych jednostek administracyjnych, w miejsce istnieją- cych do końca 1972 r. gromad. Zakończono zaś wprowadzeniem nowego podziału na wojewódz- twa i likwidacją powiatów (I VI 1975). Do 31 maja 1975 r. obowiązywał w Polsce trój- stopniowy podział administracyjny. Największymi jednostkami administracyjnymi były wojewódz- twa, których było 17. Również 5 największych miast Polski, zwanych wydzielonymi, miało pra- wa województw (Warszawa. Łódź, Kraków, Wrocław i Poznań). Województwa dzieliły się na powiaty, a miasta wydzielone - na dzielnice. W skład powiatu wchodziły gminy i miasta. Niektóre większe miasto były wydzielone i stano- wiły samodzielne powiaty miejskie. Obecnie administracyjny podział kraju jest dwustopniowy. Cały obszar państwa podzielony jest na 49 województw, w tym 3 województwa miejskie. Województwami miejskimi są: stolica kraju - Warszawa wraz z najbliższą okolicą, oraz Łódź i Kraków. W skład województw wchodzą gminy, obejmujące wsie, oraz miasta (największe podzielone na dzielnice). Dwustopniowy podział administracyjny ułat- wia kontakt między obywatelem a władzą i bar- dziej odpowiada potrzebom nowoczesnego pań- szybko się rozwija i zmienia. Powstało wiele du- żych zakładów przemysłowych na terenach nie- gdyś słabo uprzemysłowionych albo w ogóle po- zbawionych przemysłu. Obok dawnych wyrosły nowe miasta. W 1950 r. było w Polsce 706 miast, a w 1974 r. — 836. Następuje też rozwój wsi. W ostatnich latach szczególnie rozwinęły się wsie gminne. Stały się one prężnymi ośrodkami życia gospodarczego i kulturalnego. Wszystkie te zmiany sprawiły, że konieczne sta- ło się zreformowanie podziału administracyjnego.
OKNANOW CZĘSTOCHOWA ELBlAG GDAŃSK
administracyjny podział kraju
.. _ nod względem gospodarczym Dużym i silnym pod * uprawniema. aby ośrodkom n.^ £ powiat. który mogły rozpaś stęb« ? r0|ę w życiu kraju, niegdyś odegra! bardz jeg0 Mdan stal się już ^e województwa, mniej- ^“pop^d^- obejmUj’ ,C8,°n> "i*."""™ —“ . —miastach i dziclmcacn administracji w gminach, miastacn miciskich stoją naczelnicy, którym podlegają • .______c zamiast naczelników cenowej i Ochrony Środowiska. Organy administracji ściśle współdziałają z te- Apteką nazywamy zakład służby zdrowia, mień, które chronić miały przed chorobami i za- razą. W miarę jak środków leczniczych przybywa- Pierwsza apteka powstała w 776 r. w Bagdadzie (Irak). W Polsce pierwsza wzmianka z 1248 r. o istnieniu apteki znajduje się w aktach miejskich w Świdnicy. Kraków miał aptekę już w 1336 r. We współczesnej aptece znajdują się szuflady i szafki z tysiącami lekarstw. Środki, których żych dawkach zażyłe wywołać mogą spustoszenie nie oblicza dawki, dostosowuje je do potrzeb każ- dego pacjenta, a farmaceuci, przygotowujący le- 10
apteki Apteka - zaplecze mierzają przepisane ilości: kropli, proszków, maś- ci. Tą odpowiedzialną pracą w aptekach wykonują W Polsce są następujące rodzaje aptek: apteki otwarte - zaopatrujące w leki wszystkich, którzy się zgłaszają, apteki zakładowe - dla pewnych we), apteki szpitalne - przy szpitalach, punkt) apteczne - głównie na wsi, sprzedające leki go- towe. Mamy w kraju przeszło 2900 aptek i okołc 3000 punktów aptecznych (1975 r.). Osoby ubez- pieczone (zobacz: „Ubezpieczenia społeczne") płacą trzecią część ceny leku, a renciści, emeryci, inwalidzi oraz pracownicy niektórych instytucji otrzymują leki bezpłatnie. Dawniej w aptekach przygotowywano wszystkie leki. Od kiedy w 1771 r. skonstruowano maszynę do wyrobu pigułek, narodził się przemysł produk- cji leków - przemysł farmaceutyczny (zobacz: „Przemysł chemiczny"). W Polsce rozwinął się on przed około 150 laty. W fabrykach leków produ- kowane są szybko i w dużych ilościach coraz now- sze środki, bardziej skuteczne w walce z choroba- mi. Zanim taki nowy lek trafi do aptek, upływa dużo czasu. Najpierw uczeni muszą uzyskać nową substancję. Później próby na różnych gatunkach zwierząt pozwalają przekonać się o sposobie działania leku. Wreszcie preparat trafia do klinik. Tu pod nadzorem wybitnych lekarzy sprawdza się działanie na chorych. Jeśli lek przejdzie zwy- cięsko wszystkie próby, opracowuje się jego dawkowanie, sposób wytwarzania, postać (dra- żetka, proszek, ampułka) i zostaje skierowany do Zakładach Farmaceutycznych ..Polfa" produkcji. Nasz przemysł farmaceutyczny produ- kuje zarówno leki własne, jak i wynalezione i opracowane w innych krajach. Stale tez pro- wadzone są u nas próby nad uzyskaniem nowych środków leczniczych. 11
architektura • Kosoo* sw P<o*opi Architektura jest sztuką projektowania i wzno- szenia budowli. Jej nazwa wywodzi się z języka greckiego, od wyrazu architćktón - główny bu- downiczy. Być architektem to najczęściej znaczy: obmyślać ‘ ZVC“Ł Pr°jek,y budynk6w' a następnie kiero- wać budowaniem i urządzaniem tego, co się zapro- jektowało - ale k.u_______________ . . . . . ć ' r' powinno oyc całe otoc dó°7'k Dlatego rozwija się architektura . ogół pożyteczne, ale rzadko piękne. Upodobania ludzkie zmieniają się wraz z kul- turą społeczeństw. Toteż w różnych okresach tworzono architekturę tak dalece odmienną, że doić łatwo rozpoznajemy, na podstawie wyglądu, dzieła architektoniczne stworzone w różnych cza- sach na różnych obszarach. Zespól tych cech we- dług których odróżnia się dzieła stworzone na na h ‘“r0żyl"0ŚCI ‘nac“j budowano- w Chi- nach, a inaczej w Indiach, Egipcie, Mezopotamii, G^t. Rzymie. W okresie od zaczątków państw.! polskiego sztuka w Europie wytwarzała kolejno różne style: romański, gotyk, renesans, barok e‘Ch k°lebk’ b* Mrzenihd * ' Z krą>ów '>ch 'ozprze- rzeniły uę one na prawie całą Europę i dały wiele
architektura 13
icz: „Muzea"). 1918 r. archi- w całości zaliczony do zabytków najwyższej, tak nąć. Wzniesiono wiele ładnych gmachów, zbudo- unowocześniono Warszawą, zbudowano Gdynię i rozpoczęto budowę Centralnego Okręgu Przc- - regionalne i krajowe. Stosunki ka- światowej (1939-1945) architekci polscy - prze- molliwości wokól których wyrosły i ciągle wyrastają miasta, osiedla mieszkaniowe, tereny wypoczynkowe. Wielką rolę odgrywają architekci w unowocześnia- urojona na pokaz od frontu, oraz zadymiająca okolice fahrcka „_____....... . . ... ,|,,V t pocnoaząccj z lat gospo- uę tym przejmował. projekty znane są i cenione w ne. stadiony, ośrodki i tereny wypoczynkowe. We wszystkich działach architektury - mieszkanio-
architektura pokonywać ogromne trudnoici, wobec których projektowanie i budowanie z myślą o przyszłości traktowano jako mniej ważne. Później, w latach 1948-1956, architektura oderwała się.od wielu naśladownictwo form historycznych. Obecnie la architektury dzisiejsze dalekie są od tego, co czncj wykorzystamy techniczne zdobycze budo- wnictwa, łącząc je z urokami przyrody. trzeba zbudować samych tylko mieszkań kilka czeństwic. Buduje się niecalkiem dowolnie, lecz tak, według prawa. Dobrego architekt tycznie i umieć się porozumieć z kolegami opraco- Aby zostać architektem, trzeba ukończyć spe- cjalne studia, a później stale się dokształcać współ- pracując ze specjalistami z różnych innych dzie- dzin. Nie można bowiem samotnie nadążyć za 15
Morze Bałtyckie w stosunku do innych mórz najgłębsze włączając w (o półwysep Hel, wyspy Gotlandii. Przy polskim wybrzeżu na ogól morze jest płytkie, tylko w Zatoce Gdańskiej, w jej północnej części, przekracza 100 m głębo- kości, a na południe-od krańca Helu w odle- głości około I km od brzegu - głębokość dochodzi blika Federalna Niemiec. Bałtyk jest otoczony ze Morzem Północnym, które z kolei łączy się (między przylądkiem Rewa a miejscowością Kuż- zwać śródziemnym morzem północnej Europy. Temperatura wody w Bałtyku znacznie zmienia o nazwie Sund, między Pólwyspem Skandynaw- skim a największą z wysp duńskich - Zelandią. Bałtyk ma kształt nieregularny, wydłużony w kie- runku z północy na południe. Wyspy Alandzkie, mtędzy Szwecją a Finlandią, ograniczają od po- “.‘SI"' r*”1’ niewirtkt. ’ Południowej części do I8T, a w zimie jej temperatura obniża się do kilku stopni powyżej 0’C. Jeśli temperatura spad- me poniżej 0°C, to powierzchnia morza pokrywa się lodem. Nainierw —t-. * o«any 7P0l0jne “"tkniętych zatok. R“dko zdarzaj, się zimy tak mroźne, aby lód tok,^ Bcyk- Na'Om“S1 P6"”™' “ kilka nlC a 1 F'nska " C0 ’oku “ma,zaj, na ź aa ’'W' ‘ IÓd * *•“ B-fty. * żegluga w tym czasie ustaje. Przy naszych wy- ^“ch (zobacz: „Niziny nadmorskie" za^- wy- Szczeciński i Wiślany oraz Zatoka Pucka za- innych mniej 5lone 0,1 “ód w ^ci X ,>k najbard“j “‘O,on* “chodn«J. * Pobliżu cieśnin Uczących
Bałtyk go z Morzem Północnym. Zawartość soli zmniej- sza się w kierunku północnym. „Najsłodsza" woda jest w Zatoce Botnickiej. Przyczyny niewielkiego chłodne, więc wody jego mało parują, poza tym do Bałtyku wpada dużo rzek, które wysladzają wodę ba wymiana wód Bałtyku ze słonymi wodami morza otwartego. Toteż gdy w Morzu Północnym rowaniu 35 litrów soli, to z Bałtyku średnio - 8 litrów soli, a w Zatoce Botnickiej tylko 2 litry. Nic ma więc w Bałtyku tej różnorodności ryb, jakie żyją w morzach słonych. Wśród ryb poła- wianych w tym morzu do najpospolitszych należą szproty, flądry, śledzie i dorsze (zobacz: „Rośliny i zwierzęta morskie" oraz „Rybołówstwo mor- Największymi naszymi miastami portowymi są: rzeczno-morskim, rozbudowanym przy ujściu fo około 60 km). Jego awanportem (przedportem) jest Świnoujście. Gdańsk jest starym miastem dzenia portowe przebudowano i unowocześniono. Gdynia. Powstała z wioski rybackiej w latach 1924-1939 i bardzo szybko rozrosła się w duże miasto. Gdynia jest portem handlowym, ry- backim i pasażerskim. Razem z Gdańskiem i So- komunikację, co sprzyja związkowi tych miast Do ważniejszych naszych portów rybackich na- leżą: Kołobrzeg. Świnoujście, Ustka, Darłowo, Łeba, Dziwnów, a także Władysławowo, Puck i Hel (zobacz: „Żegluga morska”). Port Północny - załadunek 2 _ EKyUopolU au arko
banki picniąoze • . ka5 jcsl on bowiem do czynienia, p« £ ukim klóry Mjmuje bankiem emisyjny . nowych pie- „ych NBP dba o to, aby w nu), wybitych pieniędzy różnej war- obiegu była potrzebna dość penęo y fuje zużyte pieniądze i niszczy je. wy puszczając na . . .... ______ w kasach tego banku można i przedsiębiorstwom. Bczpo- BAND szyny i wyroby gotowe byłoby bardzo uciążliwe. Przedsiębiorstwa musialyby wówczas dostarczać sobie pieniędzy całymi workami. Jeśli zaś płat- ności dokonywane są za pośrednictwem banku. picniądza gotowego. Wystarczy odpisać jednemu W Polsce wszystkie przedsiębiorstwa i urzędy mają obowiązek dokonywania czynności związa- PKO dajc „nagrodę" za oszczędność w postaci pracowników i należności za drobne wydatki wy- dowa. Na podstawie rachunków bankowych moż- na zorientować się, jak pracują różne przedsię- biorstwa i urzędy, ile pieniędzy oszczędzają i ile Jeśli potrzebujemy większej kwoty pieniędzy na lub budowę domu - możemy pożyczyć jc w PKO, a potem zwracać stopniowo w miesięcznych ra- tach. PKO udziela nam w tym przypadku kredytu rwnoi o , ------- c (NBP). Bank to taka instytucja, która zajmuje się różnorodnymi czynnościami związanymi z gro- madzeniem pieniędzy i id, przepływem mi,dzy ludżm, przedsiębiorstwami i urzędami. NBP jest największym bankiem w „.....„ L. ... istnicją inne wyspecjalizowane banki. Bank Gos- two, przemysł rolno-spożywczy, leśnictwo oraz spółdzielczość wiejską, a więc te działy gospodarki narodowej, od których przede wszystkim zależy wyżywienie kraju. Bank Polska Kasa Opieki (Pe- kao) 1 Bank Handlowy w Warszawie gromadzą regulują płatności i dokonują innych czynności związanych z obiegiem walut obcych. Niektóre współpracujące ze sobą państwa zakła- dają banki międzynarodowe. Takim bankiem jest np. Bank Międzynarodowej Współpracy Gospo- darczej w Moskwie, utworzony przez kraje socja- Utyczne należące do Rady Wzajemnej Pomocy (WbKZ •P0h,>k* “paniczna
BESKIDY Beskidy Beskidy stanowią główną część Karpat (zo- bacz: „Karpaty"). Są one o wiele niższe od Tatr. Mają formy gór na ogól łagodne i są łatwo do- stępne. Nie mają ostrych szczytów, gdyż skały, z których Beskidy są zbudowane, łatwo wietrzeją. Toteż tworzą przeważnie szeregi niewysokich pasm górskich o łagodnych zboczach. Skały Beskidów składają się głównie z naprzemianległych warstw nazwę fliszu. Są to osady płytkiego, powoli po- lał osady te narosły do znacznej grubości. Utwo- rzone w morzu warstwy zostały następnie wynie- sione, sfaldowane, a nawet przesunięte w czasie ruchów górotwórczych, które objęły Karpaty. Najwyższe wzniesienia Beskidów zbudowane są z najtwardszych piaskowców. Na wietrzejących skałach tworzy się warstwa gleby, dlatego wyższe partie gór pokrywają piękne, mieszane lasy, a ła- godne zbocza i kotliny zajęte są pod uprawę roli. Liczne pasma beskidzkie dzieli się na 2 grupy: Beskidy Zachodnie i Beskidy Wschodnie, oddzie- lone Przełęczą Łupkowską. W Beskidach Zachodnich wyróżnia się: Beskid Wysoki, Średni i Niski, W Beskidzie Wysokim głównym pasmem jest Beskid Żywiecki, gdzie Ba- bia Góra - najwyższy szczyt Beskidów Zachod- nich - osiąga 1725 m nad poziomem morza (n.p.m.). Na Babiej Górze i Pilsku - drugim pod względem wysokości szczycie w Beskidach (1557 m n.p.m.) - występują piętra roślinne podobne do tatrzańskich: regiel dolny, regiel górny i powyżej 1400 m n.p.m. - kosodrzewina (zobacz: „Roślin- ność Polski"). W kierunku wschodnim od Beskidu Żywieckiego leżą Gorce ze szczytem Turbacz - 1310 m n.p.m., a dalej Beskid Sądecki z najwyższą górą - Radziejową - 1262 m n.p.m. W Beskidzie Sądeckim występuje dużo źródeł mineralnych i tam leży znane uzdrowisko - Krynica. Na północ od Beskidu Sądeckiego i Gorców znajdują się roz- rzucone wzniesienia Beskidu Wyspowego. Naj- wyższe - Mogilica - ma 1171 mn.p.m. Lasy po- zielone wyspy wśród pól uprawnych. W zachodniej części Beskidu Wyspowego znajduje się specjalne uzdrowisko dla dzieci - Rabka. Na wschód od Beskidu Sądeckiego szerokość Karpat ulega zwężeniu, a jednocześnie ich wy- sokość się obniża. Wierzchołki gór już nie sięgają ponad 900 m n.p.m., toteż ta część nosi nazwę Beskidu Niskiego. Beskid Niski leży między Prze- łęczą Tylicką na zachodzie a Łupkowską na wschodzie. W środkowej części Beskidu Niskiego jest Przełęcz Dukielska - najniższa w Karpatach, położona na wysokości 500 m n.p.m. Przez nią od dawna prowadziła droga na Węgry. Beskid Szczyrk, wyciąg krzesełkowy na Skrzyczne Niski od Pogórza Karpackiego oddziela rozległa, falista Kotlina Jasiclsko-Krośnieńska. Na tym wydobywanie ropy naftowej. Było to dziełem Ignacego Łukasiewicza (1822-1882), który z ropy naftowej wydzieli! naftę i zastosował ją do oświe- Między Beskidami: Sądeckim, Wyspowym i Ni- skim leży Kotlina Sądecka. W środku kotliny, nad Dunajcem, znajduje się Nowy Sącz, który ma ponad 48 tysięcy mieszkańców (1975 r.). Rozwinął się tu przemysł, głównie spożywczy, drzewny i skórzany oraz ludowo-artystyczny. Ponadto No- środkiem turystycznym. Na zachód od Beskidu Wyspowego znajduje się Beskid Średni. Główną jego część stanowi Beskid Śląski. W Beskidzie Śląskim najwyżej wznosi się Barania Góra - 1220 m n.p.m. Tam bierze począ- 19
"przedzklaj, h““ n”“ k . ..i.Hinoiń wód i atmosfery. W warstwach skalne i złomiska. Wody spływające są typowymi górskimi potokami i miejscach spływaj, po wrażo mero-...... tu, twórz, bystrza (płycizny o szybkim prądzie) i obsuwisk skał. Wśród roślinności Bieszczad lasów świerkowych. Regiel dolny od razu prze- chodzi ku górze w połoniny, czyli łąki górskie. Na połoninach w niektórych miejscach występuj, zarośla olchy, zwanej kos,. W przeciwieństwie do gęsto zaludnionych Be- (1939-1945) oraz w pierwszych latach powojen- nych (1945-1947) zostały wyniszczone wsie i wiele ludzi zginęło wskutek działalności band faszystów ukraińskich. Zginął tam w 1947 r. pod Baligro- lalwiej dostępne, a stopniowo zaczęło się osiedlać Piękno Bieszczad, ich dzika górska przyroda, ściągaj, turystów z całej Polski. Wyznaczono szlaki turystyczne, wybudowano wiele dróg. W ostatnich latach bardzo wzmogło się osadni- ctwo i rozpoczęło się planowe zagospodarowywa- nie tych terenów. Prócz gospodarstsy indywidual- nych powstały Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR), nastawione głównie na hodowlę i gospo- darkę leśną. 20
biblioteki LYwnii Strona i Pontyfikatu BIBLIOTEKI madzeniem książek, rękopisów, druków, czyli księgozbioru, oraz udostępnianiem go czytelni- kom. Sam księgozbiór nazywany jest także biblio- wyksztalcone, z rodów książęcych, jak np. Salo- mea, córka Leszka Białego, panującego w XIII w„ 21
biblioteki ytjwlela Narodowa. przYB"" Jozef Załustó 11702-1774) i pokrył Współzałożyciel AndoefZałuski l'wo- 17SS)-kanclerz wielki koronny, biskup krakowsk Współzałożyciel pierwsze, i.... eubficznei oraz królowa Jadwiga, żona Władysława Jagiełły, panującego w XIV-XV w. Z imieniem królowej Jadwigi wiąże się również rozwój pierwszego w Polsce księgozbioru uniwersyteckiego - Biblio- teki Jagiellońskiej, założonej w 1364 r. W czasach późniejszych, w miarę upowszechniania się wśród biblioteki: królewskie, miejskie, a także księgo* zbiory prywatne, które gromadziła bogata szlach- starych księgozbiorów uległa zniszczeniu na sku- tek pożarów czy wojen. Np. w XVII w. najazdy i Fromborku, a łupem wojennym stały się między innymi książki należące do Mikołaja Kopernika. Tc lala były dla książek i bibliotek w Polsce okre- sem bardzo niekorzystnym. Coraz więcej jednak było światłych ludzi, którzy troszczyli się o rozwój bibliotek w kraju. Do nich należy zaliczyć braci: Andrzeja i Józefa Załuskich, którzy ufundowali, czyli zbudowali swoim kosztem, pierwszą polską bibliotekę publiczną w Warszawie, tak zwaną Bibliotekę Załuskich. Była to jedna z najbogat- szych - na owe czasy - bibliotek w Europie. Do wielkich przyjaciół książki należeli Hugo Kołłątaj 1 Stanisław Staszic. Komisja Edukacji Narodowej dzralająca w latach 1773-1794 jako pierwsza wła- dza oświatowa w Europie, domagała się stworze- nia bsbhotek dostępnych dla szerokiego ogółu ta "S” ta “eali“Wa“ d°Picro * wi«le fataSś * "ieWoli Polski «“*> ^wyw^o ~n° lub kowano druki i rękopisy świadczące ^W’ 8ronlad2ono Polski, „ bogactwie jej taltury. ŚWI‘tnofci diblroteka Narodowa, odczytywanie mikrofilmów Po I wojnie światowej (po 1918 r.) rozwijają się biblioteki publiczne, dostępne dla wszystkich, między innymi pierwsze w Polsce biblioteki i czy- telnie dla dzieci. W 1928 r. powstała w Warszawie Biblioteka Narodowa. Znajdowały się w niej oraz księgozbiory utworzone przez Polaków w Rapperswilu i Paryżu. Biblioteka Narodowa jest obecnie centralną polską biblioteką pań- stwową. W czasie II wojny światowej (1939-1945) znów ponad połowa książek z polskich bibliotek została spalona, zniszczona lub wywieziona. Część tych zbiorów udało się ponownie sprowadzić do kraju, np. książki wywiezione do Niemiec. Z najstar- szych zabytków piśmiennictwa polskiego powrócił do Polski w 1955 r. Psal/ers floriański, nazywany także Psałterzem królowej Jadwigi, który wraz z innymi skarbami wawelskimi znajdował się w Kanadzie. Po wojnie zabrano się do gromadzenia książek na "owo - a co ważniejsze, wydany został w 1946 r. dekret (prawo) o bibliotekach, który po- wołał do życia sieć państwowych bibliotek publicznych w miastach i wsiach. Obecnie w każ- btateta^M- * każdej WięlS“j wsi bi- “ - °s,ępna dla w któ7h ’ 1 pla,na'w mal>ch wsiach. dane Jmlr”*' Samodzieln^1' bibliotek, zakła- one nrV aZWan' PU"k,y bibli<»eczne. Mogą być =£===•&=
bogactwa mineralne nia rolę biblioteki objazdowej. Swoje biblioteki mają też różne stowarzyszenia i instytucje, zakła- dy pracy, organizacje związkowe, instytucje nau- kowe. uczelnie, a także szkoły. W większości miast mamy specjalne, osobne biblioteki dla dzieci i młodzieży. Może z nich korzystać każdy, kto zobowiąże się do przestrzegania ich regulaminu - do troszczenia się o książki i zwracania ich w ter- minie. Oprócz wypożyczalni w bibliotekach ist- nieją także czytelnie dziecięce, z których nie wy- pożycza się książek do domu, lecz można je czy- tać na miejscu, w specjalnej sali. Tu można także posłuchać bajek i głośnego czytania, wziąć udział w konkursie czytelniczym czy innych zaję- ciach i zabawach związanych z książką. Prawie przy każdej bibliotece dziecięcej działa Kolo Przy- jaciół Książki. Mogą należeć do niego wszyscy ci, których ciekawią książki i literatura. Koła biorą udział w pracach biblioteki, organizują różne im- prezy - np. przedstawienia kukiełkowe, kiermasze książki, spotykają się z pisarzami i ilustratorami Istnieje w Warszawie przy Bibliotece Publicznej Muzeum Książki Dziecięcej. Powstało ono w linie. Moskwie, Toronto (Kanada) - nasze jest najstarsze. Oprócz bibliotek w kraju są także biblioteki polskie za granicą, np. Biblioteka Polska w Paryżu, istniejąca od bardzo dawna, bo od 1838 r., Bi- blioteka Polska w Londynie, która powstała w 1943 r. Wielkie nowoczesne biblioteki wyglądają obec- nie zupełnie inaczej niż te, które powstawały kilka- set lat temu. Mieszczą się one w budynkach spec- jalnie przystosowanych do przechowywania ksią- żek, zabezpieczonych przed pożarami, które- jak wiadomo - były największym wrogiem daw- nych księgozbiorów. Magazyny, w których prze- chowuje się książki, muszą mieć określoną tem- peraturę i wilgotność powietrza, aby książki nie niszczyły się. Bibliotekarz nie przynosi już czy- telnikowi książek pod pachą. W małych czytelniach podręcznych czytelnik sam wybiera sobie z półki książkę, która mu jest potrzebna. W wielkich - istnieją specjalne windy, którymi przewozi się książki z magazynu do sali czytelni. W niektórych bibliotekach przechowywane są książki w postaci mikrofilmów, które odczytuje się przez specjalne rzutniki. Unowocześnia się także system katalogowania książek, aby ułatwić czytelnikowi orientację i wybór. Jednakże i lak trudno się obyć bez pomocy bibliotekarza, który jest przewodnikiem po skomplikowanym świecie wielu różnorodnych wydawnictw. Służy on czy- telnikom radą i pomocą, organizuje ciekawe imprezy i spotkania na terenie biblioteki, a spot- kania te nie ograniczają się tylko do spraw książki, lecz dotyczą wszystkich zagadnień kultury: filmu, telewizji, muzyki, teatru, sztuk plastycznych (zo- bacz także: ..Książka"). BOGACTWA MINERALNE Ludzie od początku swego istnienia dążyli do wyzyskania bogactw ziemi w celu zaspokajania swoich potrzeb. Historycy odtwarzający dzieje ludzkie dzielą czasy przedhistoryczne na epoki: kamienia, brązu i Żelaza. Już z tego podziału wi- dać, że rozwój ludzkości i cywilizacji wiąże się nych. Na naszych ziemiach, na Wyżynie Kielec- ko-Sandomierskiej, w Krzemionkach Opatow- 4000 lat. Łupane i wygładzane odłamki krzemie- nia, dzięki jego dużej twardości, służyły człowie- krzesania ognia. Później nauczono się wytapiać metale z rud. Na tym samym obszarze, gdzie znajdują się dawne kopalnie krzemienia, znale- ziono liczne ślady piecowisk sprzed 2000 lat. Były to tak zwane dymarki, czyli urządzenia do wyta- piania żelaza z rud. A dokumenty historyczne podają, że już w XI w. wydobywano sól z kopalni w Wieliczce pod Krakowem. Od dawna używano różnych skał do budownictwa, a także do wyro- bów ozdobnych. Wielki rozwój górnictwa nastąpił surowców energetycznych 23
bogactwa mineralne Stuleciu, W XIX w- (zobacz: „Górnic- ubiegłym stuleciu, I Wśród bogactw minera 3 główne gW: surowce metaliczne i surowce me energetycznymi są te. ^to Atw et eni ' weziel kamienny, węgiu ................. S’ ' nafIOW0 gaz ziemny. Poza tym jako źródło energii sluży silą wód płynących, czyli tak zwany biały węgi'1". “ os,aln'° więkSZCg0 Zną‘ czenia nabiera energia atomowa (zobacz: Ener- getyka') Do surowców metalicznych zaliczamy rudy żelaza, rudy metali nieżelaznych, do których należą rudy cynku, ołowiu, miedzi, cyny, a także rudy metali lekkich, jak np. boksyt (z boksytu otrzymuje się aluminium). Do tej grupy zalicza się również metale szlachetne, a więc złoto, srebro, platynę, a także pierwiastki promieniotwórcze (rad. uran) i inne. Duża jest rozmaitość surowców ly użytkowe, kamienie szlachetne i półszlachetne. foryty i inne. Czy Polska jest krajem bogatym w surowce pują u nas w lak dużej ilości, że ich wydobycie produkcja ropy naftowej i rud żelaza. Musimy czyli importować. Węgiel kamienny występuje w Polsce w trzech zagłębiach: Górnośląskim. Dolnośląskim i Lu- głębia Górnośląskiego. Niewiele wydobywamy na Dolnym Śląsku (okolice Wałbrzycha), ale jest to węgiel bardzo dobrej jakości - koksujący. Węgiel w rejonie lubelskim nie jest dotychczas -su węgia orunatnego. Ma on mniejszą wartość opalową niż węgiel kamienny, natomiast nadaje się jako paliwo do elektrowni oraz służy jako suro- wiec w nrzemyśle ,, natnego), w południowo-zachodniej częfci Polski XinakźBeoiT ręk$“ p°iska cieplna. Bogate, eksploatowane pokłady wcala "i"Tnn4eNiZ'^dkŻnikŻ * °kOli“Ch KCH '“łach do eksploatacjiw^czon' najbliższ>'ch złoża węgla brunatni ’ 2°staną 50811 “ » Pobliżu PiotZw Tryh* ° Bcfchal0- irgowa Trybunalskiego.
budownictwo Złote siarki ceramiczne, łupki ogniotrwałe, glinka porcelano- wa (kaolin), piaski szklarskie oraz inne skały. Wśród skal osadowych używanych w budownic- twie eksploatuje się wapienie i piaskowce, głównie z obszarów wyżyn południowych, a także na Dol- nym Śląsku. Eksploatacja bogactw mineralnych stale wzrasta, zarówno u nas, jak i na całym świę- cie. Od lego bowiem zależy rozwój gospodarczy motoryzacji, ma ropa naftowa. Dotychczas eks- ploatowana jest głównie na obszarze karpackim i w Kotlinie Podkarpackiej na wschód od Kra- kowa. Nasza produkcja ropy naftowej nie zaspo- kaja nawet 1/20 potrzeb krajowych, toteż musimy ją sprowadzać. Ropę sprowadzamy głównie z ZSRR. W sąsiedztwie ropy naftowej na Podkarpaciu występuje gaz ziemny, głównie w rejonie Przemyś- la, Jarosławia i Rzeszowa. Nowe złoża gazu ziemnego odkryto niedawno na pograniczu Wiel- kopolski i Dolnego Śląska, w południowej części Niziny Sandomierskiej i na południu Wyżyny Lu- belskiej. Gaz ziemny, oprócz zastosowania w gos- podarstwie domowym i do napędu silników spali- nowych, jest cennym surowcem w przemyśle chemicznym. Wielkim bogactwem naszego kraju jest siarka. W 1953 r. odkryto bogate złoża siarki na Nizinie Sandomierskiej w okolicy Tarnobrzega. W o- statnich latach odkryto dalsze złoża w okolicy Staszowa i Horyńca na południe od Lubaczowa. Mamy także bogate złoża miedzi. Występują one na Dolnym Śląsku w okolicach Bolesławca i Lubina. Najbogatsze jest złoże odkryte w 1957 r. w Lubińsko-Głogowskim Zagłębiu Miedziowym, leżącym między Legnicą i Głogowem. Wśród róż- nych rud metali najwięcej mamy cynku i ołowiu. Rudy cynkowo-olowiane znajdują się głównie na Wyżynie Śląskiej. Rud żelaza nie mamy dużo. Wydobywa się je na Wyżynie Krakowsko-Często- chowskiej oraz w okolicy Łęczycy nad Bzurą. Dużym bogactwem Polski jest sól kamienna. Występuje głównie w 2 rejonach: na Podkarpaciu, gdzie od dawna ją wydobywano w Wieliczce i w Bochni oraz na obszarze wielkopolsko-kujaw- skim, gdzie obecnie jest największa produkcja. O wiele mniej mamy soli potasowej niż kamien- Surowce skalne występują w dużej rozmaitości. Bardzo twarde i trwałe skały magmowe (po- wstałe wskutek zastygnięcia gorącego stopu skal- nego. znajdującego się w głębi ziemi, zwanego magmą) wydobywane są w kamieniołomach na Dolnym Śląsku. Należą do nich między innymi granity i bazalty. Rejon Dolnego Śląska jest bardzo zasobny w różnorodne surowce skalne. Oprócz wymienionych wydobywane są też gliny BUDOWNICTWO Wszelką działalność związaną ze wznoszeniem budynków i budowli nazywamy budownictwem. Budownictwo jest ważnym działem gospodarki narodowej. Dzieli się ono na lądowe (budynki, drogi, tunele) i wodne (mosty, zapory wodne, kanały, baseny portowe). W zależności od prze- dzieli się również na: mieszkaniowe (budynki mieszkalne), wiejskie (zagrody, pomieszczenia gos- podarcze), przemysłowe (zakłady przemysłowe), obiektów użyteczności publicznej (szkoły, szpitale, kina, teatry, urzędy), komunikacyjne (drogi, lory kolejowe, mosty, tunele, lotniska, porty), sanitar- ne (studnie, ujęcia wód, wodociągi, stacje pomp), energetyczne (elektrownie, linie wysokiego napię- cia). Do zadań budownictwa należy nie tylko wznoszenie budowli, ale także wykonywanie wszystkich prac związanych z ich budowaniem, a więc badania gruntu, przygotowanie terenu i tak Historia budownictwa jest dłuższa niż historia innych dziedzin działalności gospodarczej czło- wieka i sięga czasów bardzo odległych. Na terenie Polski osiągnęło ono dość wysoki poziom już w VI w. przed naszą erą, czyli około 2500 lat temu. Świadczą o tym liczne wykopaliska, z których naj- bardziej znane jest osiedle obronne w Biskupinie. Wiele obiektów budownictwa z czasów bardzo odległych dotrwało do dziś. Budownictwo współczesne różni się od dawnego przede wszystkim tym, że stosuje się w nim wiele nie znanych uprzednio rodzajów materiałów bu- dowlanych (zobacz: „Przemysł mineralny"). Oprócz tradycyjnej cegły, wapna, gipsu i drewna do wznoszenia nowoczesnych budowli stosuje się na wielką skalę beton i żelbet (beton wzmoc- niony prętami stalowymi), stal i aluminium, a także tworzywa sztuczne. Zmieniły się też metody i na- rzędzia pracy. Nowoczesne budownictwo przy- gotowuje poszczególne części budowli metodami przemysłowymi, w tak zwanych fabrykach do- mów, przy zastosowaniu urządzeń mechanicz- nych. Na placu budowy następuje jedynie ich łą- czenie (montaż), również w wysokim stopniu zmechanizowane (dźwigi, windy). Większość ro- 25
budownictwo Osiedle mieszkaniowe Stegny w Warszawie Rozbudowa PGR w Mileszewie Liczba oddawanych do użytku budynków jest duża, ale rośnie ona znacznie wolniej niż ich ku- batura, czyli objętość. W niektórych lalach obser- wujemy nawet niewielkie zmniejszenie liczby bu- dynków i równocześnie wzrost ich kubatury. Oznacza to, że wznosi się w Polsce coraz więcej budowli dużych. W budownictwie mieszkanio- zwłaszcza w wielkich miastach. liczba domów kilkunastopiętrowych. mieszczą- nionych w nim pracowników. Gdy w 1950 r. było ich około pół miliona, to w 1968 r. liczba ich ból ziemnych wykonuje się lakże za pomocą urzą- dziesiąt tysięcy w każdym roku. Pracownicy ci znacznie lżejszą pracę robotników budowlanych. nictwo mieszkaniowe. W okresie 1950-1972 od- odbudowy kraju ze zniszczeń wojennych, a na- stępnie, głównie w latach 1950-1955, potrzebą ko przemysłowi. Trzeba było też budować nowe mieszkania, nowe szkoły, szpitale, teatry itd. Tak więc cały okres powojenny to nieprzerwany roz- wój budownictwa, żak dużo budowaliśmy w la- tach 1950-1974, pokazuje tabela Kubatura budynków 76 160 93331 149 344 1971 r. W 1974 r. oddano do użytku prawic 888 tysięcy izb. Nowe mieszkania mają coraz lepsze wyposażenie. Większość z nich ma zainsta- lowaną wodę, podstawowe urządzenia sanitarne, elektryczność i najeżcie; gaz oraz centralne ogrzewanie. Chociaż sytuacja mieszkaniowa po- prawtta się potrzebujemy jeszcze dużo nowych nueszkan. Dąży się do tego, by każda polska ro- ... -.1. „.„„I., mtoa„k, .. rowu tym bardziej że oprócz mieszkań, w dalszym ’ * również z tego uno- wocześnieniem - powiększeni.-, i- u ‘ * P" lększeniem liczby maszyn 26
budownictwo tektura”), a budynki mieszkalne - lepsze wyposa- Zenie wnętrz i powiększoną powierzchnię użyt- kową mieszkań. Przewiduje się też, że w dużych czcsnych autostrad, parkingów oraz dojazdowych (zobacz: „Komunikacja ska"). 27
Wrtia, bod«w« państwa BUDŻET PAŃSTWOWY • óeiwowych przedsiębiorstw przemyśle- “ych °nowych i innych) wpłynęło w postaci Jbudowę i rozbudowę zakładów przemysłowych "gospodarstw rolnych (niezależnie od lego same 2X*>r>... budują Z własnych lub pożyczę- U środków pieniężnych), na budowę dróg i mostów, szkół, szpitali, teatrów, kin, na ulrzyrpa- nie różnych obiektów służących oświacie, ochro- nie zdrowia i kulturze, na opłacenie lekarzy, nau- czycieli. urzędników państwowych, na utrzyma- W 1975 r. z podanych wyżej dochodów budżeto- miliardy zł, na ochronę zdrowia około 48 miliar- dów zł, na obronę narodową około 47 miliardów zł, na administrację państwową około 32 miliar- BUDŻET RODZINNY W każdym niemal domu na początku czy pod zeszytem i obliczają przyszłe wydatki. Zastanawia- trzeba odłożyć na potem, na co pieniędzy wy- starczy, a z czego trzeba na razie zrezygnować. Wówczas właśnie powslaje budżet rodzinny, czyli podarowania zasobami pieniężnymi rodziny. Wy- raz „budżet" przywędrował do nas z Francji niędzmi (bougette - czytaj: bużet). cze”), w którym określa się przewidywane do- chody i wydatki na cały rok kalendarzowy. Do- waga wydatków i dochodów. Różne - , .......— — zuciuiwaty się więzyku polskim, takie jak „życie ponad stań" ± .zasuw „g, . posuw się.. d w|aśnie tych, którzy me umu-ti — > np. wiejskich, i od ludności. Podatek poim przekazaniu części własnych dochodów nfpo- kryae wydatków państwa. W budżecie Polskiei Rzeczypospolitej Ludowej w 1975 , dnehL ‘ "j«ły około 720 miliardów i” stale 3a^ddS',,WC“y (GUS) P,owad” XX w ‘Z b“dŹ"an,i rodzi" *>***• swcil °dZC l0sowania "tony prowadzą “«I* w! 28
kiej rodzinie w 1974 r. na każdą osobę przypadało rocznie 20,7 tysięcy zl dochodów, a wydatków 20 tysięcy zl. Różnica między tymi dwiema zoaczanc były na wydatki związane z mieszkaniem rodzin odkłada się także pewną sumą pieniędzy wypadek choroby czy niezdolności do pracy. Budżet przeciętnej rodziny polskiej przedsta- przeciętnej rodziny, a w rzeczywistości w różnych rodzinach, zależnie od liczby osób, zarobków i gos- niż teraz. Powinny natomiast wzrosnąć wydatki na kulturę, wypoczynek i motoryzację. Ale i w obecnych budżetach wielu rodzin można by niędzy. Bo skąpstwo, oszczędzanie na wyżywie- niu, wydatkach na kulturę czy na wypoczynek i rozrzutność, gdyż odbija się niekorzystnie na CHEMIZACJA ROLNICTWA w naszym kraju z jednego ziarna zboża wysianego od gleby wyrastało najwyżej 4-5 ziaren. Dziś nie- chemizacja rolnictwa 227,51 29
chłopi Samolot An-2 opytaiący środków chemicznych - nazywamy chemizacją. Chemizacja jest bardzo pożyteczna, ale trzeba starczanych rolnictwu w coraz większych ilościach wagi i niemałych umiejętności. Rolę, jaką te środki spełniają, można porównać do roli, jaką spełniają lekarstwa w organizmie człowieka. Zbyt mała dawka lekarstwa me pomaga zwalczyć choroby, zbyt duża - może zaszkodzić, a nawet zabić; leki stosowane przy schorzeniach wątroby nie leczą chorób nerek i niewłaściwie użyte mogą wywołać komplikacje. Podobnie środki chemiczne stosowane w rolnictwie. Jeśli np. użyje się zbyt wielkiej ilości preparatów służących do zwalcza- nia chwastów, to mogą one porazić również po- żyteczne uprawy oraz zagrozić zdrowiu człowieka. Naukowcy na całym świecie, w tym również I W Polsce, wciąż poszukują takich środków, któ- rych użycie byłoby całkowicie bezpieczne dla ludzi I upraw (zobacz: „Szkodniki i biologiczne metody walki z nimi"). Nie jest to jednak sprawa łatwa. Zanim więc poszukiwania naukowców kami dostarczanymi rolnictwu ZT p“emwi etniczny trzeba obchodzić sit szczególnie ostroż- me. Dlatego do wysiewu nawozów sztucznych używa się specjalnych siewników, rolnicy, którzy te Siewmk! obsługują, powinni nosić specja| * Jeszcze w.ększa ostrożność obowiązuie „ .. »amu środków ochrony roślin W c “Unia i opylania pól ludzie wykon °Pr>Ski’ Powinni być ubrani w stró^L,.-•' "b''g' bezpośrednim “•k"iXrT~^;bpr«d parałam,. W Państwowych W Pre' tworzy się specjalne brygady, których członkowie są odpowiednio przeszkoleni i należycie zabez- pieczeni przed szkodliwym działaniem na organizm ludzki rozsiewanych preparatów. Zaleca się, by rolnicy korzystali z pomocy tych brygad. Chemizacja nie uwalnia rolnika od innych dzia- łań, takich jak: staranna pielęgnacja pól, należyte przygotowanie ziarna siewnego czy dbałość o na- wilgocenie gleby. Dopiero wtedy, kiedy wszystkie te działania są podejmowane, można uzyskiwać wysokie plony. CHŁOPI (od XIX ».) Chłopi byli najliczniejszą grupą społeczną naro- du polskiego i do niedawna (mniej więcej do po- łowy XX w.) stanowili jego większość. Mimo to do powstania Polski Ludowej była to grupa upośledzona pod wieloma względami. Chłopi bardzo ciężko pracowali. Uprawa roli «y 50 lat temu zupełnie nie przypominała uprawy ro|, obecnie. Więks2oSĆ prac wykonywa. "o ręcznie i za pomocą prostych narzędzi. Pierw- ™«yny pojawiły się na wsi polskiej w począt- Ziemian i "u dl' b>ly °"e z rcgu,y własności, nawozów.20 aCZ: "2le.mianie")- Ńie stosowano szenię nlnnó"”n>ch' które wpływają na zwięk- zbóż i Inn h ’ "" Znan° ,ak dobrych odmian eTh T up,awn>ch 'ak dzisiaj. Mó- ^X^Xxed,wla,yni“robi,B ^Sokżem,',Ta th'°PÓW »«' ‘>lk0 dzisiaj warunkachPrpTdaC * dUŻ° gOrsZych “Pojedzeni społeczme p WSZ?’S,ki,n byH °r Poddanymi panów feuZt T'’ "iekÓW cz'ństwo w Polsce feutkl T <Z°baCZ: dałnej ). Dopiero w począl- 30
chłopi AleksandeHtotsis: W/ejska kach XIX w. chłopi polscy uzyskali wolność oso- bistą, ale niewiele to zmieniło ich sytuację, nie byli bowiem właścicielami ziemi, którą uprawiali. W dalszym ciągu, na podstawie wielowiekowych zwyczajów i dawnych praw, chłopi byli zmuszani do pracy i służby u pana w zamian za pozwolenie uprawiania kawałka gruntu. Przymusowa praca w majątku pana, zwana pańszczyzną, w zaborze pruskim likwidowana była stopniowo w latach 1811-1850. W zaborze austriackim pańszczyznę zniesiono w 1848 r., natomiast w zaborze rosyj- skim obowiązywała ona do 1863-1864 r. W 1863 r., w czasie powstania styczniowego (zo- bacz: „Powstania narodowe”), Rząd Narodowy nadal chłopom na własność użytkowaną przez nich ziemię. Na skutek oporu szlachty zarządzenia powstańczego rządu nie zostały jednak w pełni wprowadzone w życie. W 1864 r. car wydał tak zwany ukaz uwłaszczeniowy, na mocy którego chłopi otrzymali na własność uprawiane przez nich od pokoleń działki ziemi. Ukaz znosił też wszystkie powinności chłopów wobec panów, zwłaszcza obowiązek darmowej pracy. Uwłasz- czenie było olbrzymim krokiem naprzód w kie- runku społecznego wyzwolenia chłopów. Więk- szość ich jednak nadal pozostawała w bardzo zlej sytuacji. Gospodarstwa chłopskie były przeważ- nie małe i zacofane, a wielu mieszkańców wsi wcale nie posiadało ziemi. Biedota wiejska wynaj- mowała się więc do pracy u ziemian, którzy ją wyzyskiwali. Wynikiem nędzy i wielowiekowego poddaństwa chłopów była ich ciemnota. W XIX w. tylko nieliczni chłopi umieli czytać i pisać. Taka sytuacja budziła niepokój najświatlejszych i najbardziej postępowych jednostek i grup w spo- łeczeństwie polskim. Mówiono, że nie wolno to- lerować niesprawiedliwości, tym bardziej że osłabia ona cały naród. Wskazywano, że położe- nie chłopów powoduje, iż nie interesują się oni losami narodu i nie są skłonni do walki o nie- podległość kraju. Bez ich zaś udziału walka Po- laków o wolne państwo była skazana na prze- graną. Dlatego, pragnąc wolności i dobrobytu dla narodu, należało najpierw zadbać o wolność, dobrobyt i oświatę dla chłopów. Takimi pobud- kami kierowali się organizatorzy politycznego ru- chu chłopskiego w Galicji: Stanisław Stojałowski, Maria i Bolesław Wysłouchowie, Jan Stapiński. Z inicjatywy takich ludzi powstało w 1895 r. w Rzeszowie Polskie Stronnictwo Ludowe, które było pierwszą partią chłopską. Ruch chłopski, zwany ludowym, rozwijał się dzię- ki temu, że z upływem lat pragnienie zmiany swe- go losu stawało się u chłopów coraz powszech- niejsze. Chcieli oni przede wszystkim wyzwolić się z zależności od ziemian. Droga do tego wiodła poprzez walkę o ziemię i oświatę. Ruch ludowy, zapoczątkowany u schyłku XIX w. w Galicji, rozwinął się stopniowo w całym kraju. W okresie między I a II wojną światową (1918-1939) stron- nictwa chłopskie należały do największych w Pol- Dzialacze ruchu ludowego, w pierwszym okresie jego istnienia, bardzo wiele uwagi poświęcali sze- rzeniu oświaty i wiedzy rolniczej na wsi. Za naj- ważniejszą sprawę uważali zaś uświadomienie chłopom, że jeśli się zorganizują, mogą stać się poważną, a nawet decydującą silą w narodzie. Ruch ludowy dążył także do tego, by chłopi po- czuli się odpowiedzialni za losy ojczyzny. Bolesław Wysłouch 11855- 19371 - działacz polskiego 31
chłopi Onełeni* * ziemi obsr»rn<zei '9M' Z biegiem lat główną sprawą dla ruchu chłop. ,kiego stało się wyzwolenie wsi od dziedzica-zie- mianina. Już w czasie I wojny światowej (1914- 1918) między ziemianami i chłopami toczył się wielki spór o ziemię, o je) sprawiedliwszy podział. Rażącą niesprawiedliwością było bowiem to. że jedna rodzina ziemiańska posiadała połowę, a czasem i więcej gruntów we wsi. podczas kiedy dziesiątki rodzin chłopskich w tej samej wsi dzieliły się resztą gruntów. Dziedzic był bogaty i potężny, nych emigrowało (wyjeżdżało na stale) do Amery- przybrała ogromne rozmiary. stopniowo główną ten podział wyobrażały. Bogatsi chłopi dążyli do bezpłatnego rozdzielenia ziemi między chłopów. partie rewolucyjne widziały w najbiedniejszych chłona^h 1 u.__i___ -------------p<nlauającynii. owi------------- rnokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL). • potem Komunistyczna Parna Polski (KPP) »•*; Pr«ięty od robotników i często w okresie międ«' 'loso»«ny. Szczególnie silną bronią "ajbmdmęjszych chłopów była odmowa P^ wmikich majątkach podczas najpilniejszych pr»c wo CM 1W,k°Pkó«. sianokosów. Stopni®- łownych1"ej? Pa'"C' k,óre d0 g,“"' ~»ne le 5"”unk6w Panujących na wsb 32
jedynie w sojuszu z ruchem robotniczym mogą wywalczyć całkowite wyzwolenie wsi spod ucisku obszarników. Partie chłopskie w II Rzeczypospolitej (zobacz: „Rzeczpospolita II") domagały się, aby niepod- ległe już państwo polskie wykazało, że jest ojczyz- ną dla wszystkich Polaków, by władze zmusiły ziemian do oddania chłopom znacznej części ziemi. W 1920 r. sejm uchwalił ustawę o reformie rolnej, która postanawiała, że państwo będzie dzielić wielkie majątki obszarnicze, płacąc za odebrane grunty odszkodowania. Uzyskana ziemia miała być sprzedawana chłopom na dogodnych warun- kach. Najbardziej potrzebujący ziemi chłopi nie mogli bowiem kupować jej po zwykłych, wyso- Reforma rolna w li Rzeczypospolitej przepro- wadzana była opieszale i objęła tylko niewielką część przewidzianych do podziału gruntów. Powo- dem był opór klas posiadających, zwłaszcza zie- mian. Sprawa ziemi dla chłopów rozwiązana zo- stała dopiero przez władzę ludową w latach 1944- 1949 (zobacz: „Narodziny Polski Ludowej" i „Rolnictwo"). Reforma rolna w Polsce Ludowej przeprowadzona została dzięki sojuszowi chłopów z robotnikami i dzięki zdobyciu władzy politycz- nej w kraju przez Polską Partię Robotniczą (PPR) oraz współdziałające z nią postępowe stronnictwa polityczne. W Polsce Ludowej chłopi współdecydują o lo- sach państwa. Na wsi dokonał się olbrzymi postęp we wszystkich dziedzinach i dokonuje się on nadal. CZYNY SPOŁECZNE Bardzo często prasa, radio i telewizja informują, że w jakiejś miejscowości wybudowano w czynie społecznym drogę, gdzie indziej założono park, zbudowano remizę strażacką, świetlicę. Chyba w każdym mieście i każdej wsi w naszym kraju obywatele zrobili coś dobrowolnie i bezpłatnie dla wspólnego dobra. Te pomnażające nasz mają- tek narodowy i przyspieszające rozwój gospodar- czy i kulturalny kraju prace - to czyny społeczne. Podejmują je ludzie w różnym wieku, pracujący w różnych zawodach, ucząca się młodzież, a także emeryci. Uczniowie np. budują lodowiska i boiska sportowe przy szkołach, członkowie organizacji młodzieżowych pracują przy żniwach, podejmują prace przy budowie nowych domów, rolnicy me- przcmyslowych zakładają ośrodki wypoczynko- we itd. Oblicza się, że gdyby za te prace płacono, to w latach 1965-1972 należałoby wydać na nie ponad 33 i pól miliarda zl. W jednym tylko 1972 r. wykonano prace za ponad 5 miliardów 321 milionów zl. dłl<6 czyny społeczne Wartości czynów społecznych nie można jednak przecież swój wolny czas, by zrobić coś dla wspól- ale wycenić jej w złotówkach nie sposób. Pierwsze czyny społeczne w Polsce Ludowej podejmowano w latach 1944, 1945. Zaraz po za- kończeniu działań wojennych robotnicy odbudo- wywali zniszczone fabryki, kolejarze - dworce i linie kolejowe, mieszkańcy miast odgruzowywali ulice, młodzież szkolna i nauczyciele remontowali i porządkowali szkoły. Dzięki czynom spo- łecznym szybciej odbudowano prawie doszczętnie - Wiele czynów społecznych podejmuje się pla uczczenia ważnych wydarzeń i rocznic. W 1966 r. obchodzono uroczyście Tysiąclecie Państwa Pol- skiego. Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR) zaproponowała, aby dla uczczenia tej rocznicy wybudować 1000 szkół. Obywatele po- parli propozycję zgłaszając się do pracy przy bu- dowie szkól i przeznaczając na ten cel pieniądze. Dzięki wysiłkowi społeczeństwa wzniesiono i wy- posażono 1350 szkól-pomników Tysiąclecia. Dla uczczenia 500-lecia urodzin Mikołaja Ko- pernika młodzież harcerska (zobacz: „Harcerze") uczestnicząca w „Operacji 1001-Frombork". w la- lach 1966-1973 rozbudowała Frombork - miasto, w którym żyl i pracował wielki astronom. Od 1973 r. członkowie PZPR przeznaczają I nie- dzielę w roku na społeczną pracę dla kraju. Jest to niedziela czynu partyjnego. W 1974 r. powszechnie podejmowane były pra- , w 1975 r. - z okazji VII Zjazdu PZPR. Wiele : tych prac wykonali harcerze i młodzież szkolna. 33
domy dziecka D Stani pomagają młodszym i opiekują się nimi. . ni. odzie! i inne po'™b>' w do;n,ch ‘-o się“uXmujq » nimi b,iskie k°n,akly' Ro’ memu się utny prowadzić ,ylko takie Xy Wre potrafią zapewnić dzieciom dóbr, i umie,, przygotować do dorosłego Zy- DOMY KULTURY Inni znów lubią słuchać gloinej muzyki, tańczyć. rzyszy i przyjaciół. Dla takich wialnie ludzi za- równo dorosłych, jak i młodych, przeznaczone są domy kultury. Domy kultury - to instytucje, albo •n^jnnwMc placówki kulturalno^wiatowe, W ktmych moZna pożytecznie spędzić czas wolny ’** “interesowania pasje, dowiedzieć się czego! ciekawego. Taki ro-
domy kultury wycb pracowników, czyli instruktorów, którzy pomagają ludziom korzystać z tego wszystkiego. Obecnie (1974 r.) mamy w Polsce ponad 26 tysięcy kultury przy wielu większych zakładach pracy, a także pod patronatem różnych organizacji spo- łecznych, takich jak Związek Harcerstwa Polskie- go, Ochotnicza Straż Pożarna itp. W małych miej- ży oraz pałacach młodzieży. Instytucje te służą przede wszystkim rozwijaniu i kształtowaniu zainteresowań i uzdolnień młodzieży. Pałace mlo- cych w wodzie), liczne sekcje sportowe, a także powstanic u nich placówka kulturalna zbudowana Uczestnicy zajęć po zdobyciu doświadczenia w pracy swej sekcji mogą sami stać się instruktorami i pomagać w pracy młodszym kolegom. W okresie ferii zimowych uczestnicy pałacu organizują im- prezy choinkowe dla wielu tysięcy warszawskich dzieci. Istniejący przy Pałacu Młodzieży zespól teatralny „Gawęda" (zobacz: „Zespoły arty- Należy się spodziewać, że w przyszłości każda takiego jak telewizja kasetowa, dyskoteki - czyli fotograficzne i inne. Planuje się także tworzenie pozwolił zaspokoić różnorodne potrzeby doro- słych i młodzieży w wolnym czasie.
DROGI Najnowocześniejszymi drogami są autostrady. Drogę zbudowaną z materiałów kamiennych lub żwirowych nazwiemy twardą. Droga u musi być wykonana tak, aby nie grzęzły w niej kola pojaz- dów. Ułożona jest więc z twardego materiału, np. z kostki kamiennej, cegły klinkierowej, asfaltu lub betonu. Bardzo dobre drogi, gładkie i szerokie. 140 tysięcy kilometrów (1975 r.) ziemiach polskich w .. ...... “rzesao-n siu w 1819 r.. również w tym samym roku po» trakt krakowski, w 1820 r. - kaliski. Drogą dla pieszych są chodniki na ulicach i netrotuarami. Także dla ruchu pieszego prze czone są pobocza jezdni. Pojazdy natomiast o. • większych mia«„hT* □Be regulowany jest przeważnie u JmT’*""'' -'oskrzyżowa- a"e w kształcie <,„,0,0C20"’Przez Mole sygnali- przeciw siebie nie mogli się oślepiać światłami re- flektorów. Na autostradach obowiązują bardzo drania Autostrady dostosowane są bowiem do szybkiego ruchu pojazdów, omijają małe miasta i osady. W Polsce mamy kilka autostrad, a plany przewidują budowę takich dróg przecinających nasz kraj z południa na północ i ze wschodu na zachód. Jeśli droga prowadzi przez rzekę, tereny górzy- ste. roznadlinu _ m .___________Ł , ».vwlllduy, eciazny i Obok każdego mostu jest tabliczka mm. » . -------- wytrzymuje etany most. Most służący do przejścia dla pieszych i dla oehu pojazdów samochodowych nazywamy mos- ok±’.rm' * np' «* wiciowego przeznaczonego dla ruchu poda- * ?° d,O,aCh zachowania stawową dla pojazdów ie«u Z d’ pod’ Obowiązane są one do jeihania » Pra"’OS'ronn>'- **"> Natomiast pieszy jeśTk * Pr*U'ej slroni' Powinien iść lew, N^^^^^- Pojazdy nadjeżdżające , ’ d"'- Ż'by widzie4 lodząc przez jezdnię ttnn>- Pm' •Pecjalnie przeznaczonych Or2ysUĆ 2 P™J« V. ‘krzyżowani,, |Unefe> p P^chodniów (pa- mi'u< Je wchodząc na i^*"’"^5',allżc Pa’ w lewo, aby upewnkS sie i" '' nalel> ‘P0^ Jezdnię do końca 3 ’d'n Pojazd, przejść
2N*KI tWOGOWf drogi A. A A A A A a. A AAAAAAA AAAAĄAA '1 ,ł" '*"*"** tmwj»ao«%rtWW»* 11 rillllljill I, L»U.|., III IHIM °'" AAAAAA57 :s- OO®0O mu<Mtfvxvrt*<łi l»k-«aj™*^ Wia^.wi „M7 ootaiM* Wnto* 37
0Q0@©@0 Vii^ 5S-- -^ - ssss="— ł...,«»u™»~w«. '"*^^±5!'“ ,/*•/!»-*<— "’«""* ^X;2op<x-d™«<» wwW<«W»*W <w^*o-w hT-»-^w^ - ®0OQO 00®© s@0Q Qnnn^<>0 38
Na drogach dla bezpieczeństwa i informacji na 3 rodzaje: znaki ostrzegawcze, znaki zakazu lub nakazu i znaki informacyjne. Ustawiane są doczne. Każdy, kto korzysta z dróg publicznych, powinien znać znaki drogowe i stosować się do nich. Jest to także obowiązkiem każdego ucznia. padków drogowych powodują dzieci, najwięcej też dzieci ginie na drogach na skutek nieuwagi, nieznajomości przepisów czy ich lekceważenia. Liczba pojazdów na naszych drogach stale wzrasta. Od jakości dróg zależy szybki przewóz ludzi i ładunków do różnych miejscowości oraz bezpieczeństwo ruchu. Dlatego buduje się wiele bardzo kosztowna, trzeba dbać o całość nawierzch- ni już istniejących i naprawiać nawet najmniejsze uszkodzenia. Drukiem nazywamy czynność wielokrotnego odbijania na papierze lub innym materiale rozmai- tych znaków, a także przedmiot, który powstał w wyniku takiego odbijania, czyli książkę, gazetę, plakat. Do tego, żeby mogła powstać książka czy gazeta, niezbędne są 3 rzeczy: papier, farba dru- karska i forma drukowa (czcionki, całe wiersze, klisze rysunków lub fotografii). Potrzebna jest także maszyna, która wykona za człowieka czyn- ność odbijania. Najprostszym przykładem maszyny drukarskiej jest pieczątka. Wystające na pieczątce litery pokry- wa się tuszem i odbija na papierze. Sposób druko- kiem wypukłym. Można sobie także wyobrazić inną pieczątkę, w której litery są wyżłobione i tworzą w niej rowki. Po nasyceniu rowków farbą i zebraniu jej z wy- pukłej części pieczątki można również odbić wy- żłobiony napis na zwilżonym papierze. Drukowa- 39
eksport druk Jest jeszcze jeden rodzaj druku, nazywany płaskim albo offsetowym. Specjalnie przygotowaną płaską formę drukową, na której jest narysowane farbą drukarską to. co ma być odbite, pokrywa się cieniutką warstewką wody. Ponieważ farba jest tłusta, woda nie przylega do miejsc pokrytych nią. Tak przygotowaną formę odbija się na gu- mowym cylindrze i dopiero za jego pośrednictwem •znaki drukowane są na papierze. Sposoby drukowania, zwane technikami dru- karskimi, przedstawione zostały w dużym uprosz- czeniu. Maszyny drukarskie są ogromnie skom- plikowane, ale działają według opisanych zasad Zakład, W którym drukuje się książki i gazety to drukarnia. Dawno temu drukarnię nazywano oficyną. Pierwsza oficyna w Polsce pOwsla|a w Krakowie w 1473 r.,a jej założycielem był Kasper Straube. Najstarszą spośród pracujących do dzisiaj dru- karni jest drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego w. Krakowie, należąca do ówczesnej Akademii Krakowskiej od 1674 r. Najmłodsza polska dru- karnia nie ma jeszcze 10 lat, pracuje od 1971 r„ a nazywa się Białostockie Zakłady Graficzne. Drukarnie w Polsce w 1975 r. wydrukowały prawie II ty5ięcy tylu|6w książek, a wszystkich egzemplarzy (liczba egzemplarzy jednego tytułu nwywa się nakładem) 141 milionów 900 tysięcy. zet i czasopism wydano w 1975 r. 3007 tytułów eo,.,CZ7m n"kl,dzie 3 miliardy 673 miliony ieszm aT° ba,dzo dużo- Ale potrzebujemy więcej. Chccmy bowiem szybciej dowia- ,vwać się. co Się dzieje na śwlecie, i coraz więcej y lać Przemyśl drukarski, czyli poligraficzny, “usi drukować więcej, szybciej i ładniej. Ciągle n’lec Udoskonala się maszyny drukarskie, ogram- a się pracę człowieka, ulepsza papier i farby, leczeni i inżynierowie zastanawiają się nad tym, k wymyślić coś takiego, co pozwoli drukować ’ Hko dużo i tanio. W wyniku ich prac można Sziś drukować na odległość. Nie jest to wcale ’ „„a magia. Wiadomo, że z każdego obrazu „afii rysunku', zadrukowanej stronicy) moż- 'fr:% k kliszę, czyli formę drukową. W War- ?,aZ np. sfotografowano pochód pterwszoma- • „ Można telegraficznie przesiać ten obraz. ’° dobnie jak obraz telewizyjny, do Krakowa, «,Xwa czy Poznania. Tam specjalne urządzę- n"* 8 d ż nie trzeba przewozić wydrukowanych książki przepisywano, ę p^p.sywanie ttwalo o czymś takim jak g . ,kosztowne, bardzo długo 1 >’ » która powinna być "Tó^ca druku uważa ty-około 1440 r. wynalazł apara^ z metalu dowolnej liczby al on też z nich wiersze i kolumnir Skonbie prasę do odbijania tekstu kart. laskowi druku, książki są Dziś, dzięki wynalazk Ksiątka"). a ga; dostępne dla każdego (zo -’’ wia<jomoSci, zeta stosunkowo szybko P * batd20 odleglym nawet o tym, co zdarzyło w 0(uk jesl nie. zakątku świata (zobacz. „ » .ej pa calym zbędnym pośrednikiemm)^ infor- święcie, służy do Praek“^n'4e jest środkiem macji. czyli ludźmi, komunikacji (łączności) mięo 00 JAKICH KRAJÓW EKSPORTUJEMY ........ nazwiemy takie g P ole za to w sposób jak dCnt”dŻkTakim0gospodarsiwem będzie np. no- najlepszy. Takim i P owocowy. wocześme prowadź . pomidorów, plantacja buraka> cuk jakpści Specjalizacja bardzo ę ’ wi u pieniądze uzy- p[odukt ma wywkamożna inacinie więk- skane ze sPrae*a‘y “bnych produktów, niż mo- ilość innych w|asną 8|aby zapewni.ich P arslwa> slarają się H same nie produkują. v by _ w miarę moż- Każdy kraj dąży d (Czyli produk- ^-!k^.cgaj,da.s„jP-ó-« EKSPORT Eksport jest to *3**S|y w nadmiarze ' Każdy kraj ma pewne P eksportuje do wywozi je więc i m. innych krajów. Inn^J P’ więc ich brak CJ przerow* — dobrym gospodarzem.
"»« one pracować. W 1972 r. np. zbudowana została w Republ.ee Federalnej Niemiec, w Duis- burgu, duża fabryka kwasu siarkowego. Wznie- sione przez Polskę fabryki: cukrownie, elektrow- nie, odlewnie, zakłady chemiczne, pracuję w wielu krajach. Nasze surowce i towary docieraj, do wszystkich części świata, przy czym najwięcej - jak to widać na wykresie-eksportujemy do na- szych sąsiadów - Związku Radzieckiego, Czecho- słowacji i Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Eksport towarów z Polski z roku na rok jest większy. W latach 1950-1975 wzrósł on prawic 8-krotnic. EMERYCI I RENCIŚCI Polska należy do krajów o starzejącej się lud- ności. Ponad 3 miliony osób przekroczyło 6S-ty rok życia. Ludzie żyją dziś dłużej, przeciętne Każdy organizm starzeje się, starość jest ostat- świadczcnie, ale jego sprawność i odporność na uprawianie turystyki i sportów sprzyja utrzymaniu dobrej kondycji, fizycznej i psychicznej, również w wieku podeszłym. Człowiek jest najszczęśliwszy wtedy, kiedy może spędzić starość u siebie, wśród kochającej rodziny, otoczony miłością i opieką, potrzebny dzieciom i dorastającym wnukom. Państwo nasze gwaran- tuje ludziom starym zaspokojenie podstawowych Kiorc uaonczyiy w - ---------- niej 20 lat pracy, i dla mężczyzn po 65-tym ia i po 25 latach pracy - zapewniają środ- rzymanie. Ci, którzy ze względu na zły zawodową, otrzymują remy —— Starsi, którzy nie przepracowali wymagany emerytury lat, mogą uzyskać rentę starczą. Do niedawna uprawnień do emerytur. rent me mieli gospodarujący na własnej ziemi r° Mogli oni dobrowolnie ubezpieczać się w wym Zakładzie Ubezpieczeń (PZU). je^'*' nie wpłacali składki, otrzymywali na staro energetyka nież i tę grupę ludności. Opieka lekarska i leki dla wia"). Przysługują im też ulgi w wielu opłatach za paszport). Klub rencisty siwo organizuje domy rencistów. Mieszkają tam, korzystają ze stołówek, mają zapewnioną opiekę na uporczywe, długotrwale schorzenia przeby- okazaly się dobrodziejstwem. Ale są i tacy, którzy wają ciężkie załamania. Z myślą o takich ludziach wielką opłatą otrzymują w nich całodzienne utrzy- kania. do własnych spraw. którzy przeżyli ciężkie dni okupacji, którzy odbu- szlości. Należy im się od nas spokojna, pogodna stole i... uśmiech. ENERGETYKA Energetyka, albo inaczej przemysł energetyczny, zajmuje się wytwarzaniem i przesyłaniem energii do odbiorców. Człowiek początkowo wykorzysty- wał do przenoszenia się z miejsca na miejsce i do pracy energię własnych mięśni. Potem nauczył się wykorzystywać inne postacie energii, jak np. ciepl-
energetyka ' elektrowniach. W elektrowni węgiel ulega naj- » której uchodzi proces zamiany energii cieplnej na energię elektryczną. Z elektrowni poprzez linie przesyłowe energia elektryczna jest rozprowa- una po całym kraju, docierając nawet do naj- mniejszych wsi i miasteczek. en^CJi‘l‘k,r0Wni- k'Ó,e w*w,ralŃ ' ' elektryczną, mamy elektrociepłownie, któ- stal ‘fck"y«nej. i ciepła w po- P,MWOdńw lorvferów„’ °"“ d° domow>'Ch grzejników (ka- na "'W Hele rośnie "^.rotnietw/tj; gospodarki. oraz dla prze- ,kicl' około 100 lau," na ziemiach pol- na * nich enereia ,t Poałlk°wo wytwarza- lania domów i ulic w l?Cłn’ s,u*yla do olwicl- dowa"o wialnie z W 1890 r w>bu' n,r miejską wc Wroni. ’ ° ołwi',,eniu elcktrow- ni' wykorzyllywanc *'u , P6źnmj zał elektrow- ‘•“W, 0 1 wojnie świntowci
Włocławek na Wiśle, Dębe na Narwi, Porąbka i budowy nowych, gdyż energia elektryczna była niezbędna dla mieszkańców, dla odbudowujących się fabryk, kolei, komunikacji miejskiej. Bardzo szybko osiągnięto, a nawet przekroczono przed- wojenny poziom produkcji energii elektrycznej. W lalach 1946-1975 produkcja energii elektrycz- nej w Polsce wzrosła więcej niż 16 razy. Wybudowaliśmy wiele nowoczesnych dużych elektrowni. Do największych polskich elektrowni cieplnych należą: elektrownia „Turów" (w Boga- tyni), „Pątnów" (w Pątnowie), „Konin" (w Gos- ławicach), „Adamów" (koto Turka) - wszystkie wykorzystujące jako źródło energii węgiel bru- natny. oraz elektrownie: „Skawina” (w Skawinie), „Siersza" (w Trzebini-Sierszy), „Łagisza" (w Bę- dzinie). „Łaziska" (w Łaziskach Górnych), „Os- trołęka" (w Ostrołęce) i najnowsze: ..Ko“'n,“ (w Świerżach Górnych) i „Dolna Odra" (w No- wym Czarnowie) - w których energię elektryczną otrzymuje się z węgla kamiennego. Największe elektrociepłownie - to Zera" ' k"'ki w Warszawie, elektrociepłownia Lotu 1 Bielsko-Biała. Ważniejsze elektrownie woon . na z przewodów elektrycznych. Wewnątrz tej pajęczyny (nazywa się ona krajowym systemem energetycznym) znajduje się tak zwana centralna dyspozytornia mocy, z której jeden człowiek za pomocą odpowiednich urządzeń automatycznych kich polskich elektrowni. Dzięki temu, nawet gdy nastąpi nagły wzrost zapotrzebowania lub jakieś uszkodzenie w jednej z nich, odbiorcy energii nie odczuwają tego, gdyż od razu może ją uzupełnić lub zastąpić inna elektrownia. Polska jest też połączona liniami przesyłowymi z naszymi sąsiadami: Związkiem Radzieckim, Czechosłowacją i Niemiecką Republiką Demo- kratyczną. Jeżeli w danej chwili wytworzymy więcej energii elektrycznej, niż jej potrzebujemy - leż od nich kupić, gdy jest nam jej chwilowo brak. Kraj nasz szybko się rozwija, powstają nowe zakłady przemysłowe, szkoły, szpitale, mamy 45
Federacja Socjalistycznych Związków coraz więcej mieszkań, do którychkupuj®FP^ ki, radia, telewizory, lodówki, na »« potrzebuje- my więcej elektrycznych mlocarm, dojarek. stec^ ulice, więcej tramwaju**, ------------- - Wszystko 10 wymaga coraz większej ilości energii Najwięcej (ponad połowę) energii elektrycznej wykorzystuje polski przemysł (zobacz: „Prze- myśl"). Są fabryki, które zużywają jej więcej niż mieszkańcy dużego miasta. Następne w kolejności portu. Żeby każdy Polak mógł zużywać tyle Młodzieży Polskiej dziełowych. Powstała II kwretma 1973 r. Utwo. rzyly ją: Związek Młodzieży Socjalistycznej (ZMS) Związek Socjalistycznej Młodzieży Wiej^J (ZSMW), Socjalistyczny Związek Studentów p0|’ skich (SZSP), Związek Harcerstwa Polskiego (ZHP) i Socjalistyczny Związek Młodzieży Woj skowej (SZMW). 28 kwietnia 1976 r. krajów, zjazdy ZMS i ZSMW oraz narada aktywu SZMW podjęły uchwały o zjednoczeniu tych organizacji w jedną - Związek Socjalistycznej Młodzieży p0|. skiej (ZSMP). Od utworzenia ZSMP zrzeszają, cego młodzież pracującą miast i wsi oraz odby. srającą służbę wojskową - w skład federacji w cho- nad trzykrotnie - zwiększyć jej produkcję. Trzeba więc rozbudować istniejące elektrownie, powięk- Nowe i rozbudowane elektrownie będą w dal- szym ciągu wykorzystywać węgiel kamienny i wę- także projektuje .. ,.....w Jeziorem Zaroi fam kolo Pucka w ciągu najbliższych lat. walcie naszego państwa gorąco kochali swój kraj, aby stali się współgospodarzami socjalistycz. nej Polski, służącymi jej dobrą pracą i rzetelną wiedzą. Członkowie tych organizacji wiedzą, że miłoici do swego kraju i narodu towarzyszyć winny: szacunek do innych narodów i jedność z ludźmi pracy na całym świecie. Współpracują więc z organizacjami młodzieży państw socjali- stycznych i utrzymują z nimi bliskie, przyjaciel, skie kontakty, współdziałają z wieloma postępo- »ym. organizacjami w krajach nowo wyzwolonych 1W państwach kapitalistycznych, popierają toczącą Się na śniecie walkę o sprawiedliwość społeczną POlSki' °rg3niz3* młodzie- do kwiatowej Federacji Młodzieży Demokratyczne (rok—, n.,., . ’ 'ZSMPj FEDERACJA SOCJALISTYCZNYCH ZWIĄZKÓW MŁODZIEŻY POLSKIEJ młodzież do i,.. . Kobol"lc“ ) organizują "'80 udziału w^żvcj7^r*““n“ ‘ d° kraju. 'Połecznym i politycznym bardzo wide m,odzi'źowe w Polsce Pracowały one poddmu'’ °d ““egU wspó1' ganizując imnren, 1 wsP°ln' zadania, or- "“*®- -> -• wk,óóchuczaln^c,h '^"'ków tych działań, u*3 jedności młode™ ?'°dzi'ź- dla umocnic' “'“M utworzenie ‘ P°"«bne oka- ""odzież en,CJL FS2MP reprezentuje 1 ,pa,"5'wo''ych ora?w^b".’*adz P3"^^ ""odzieżowych na świ'""ko11 organizacji Naczelną władz, FSZMn - * » >Wad wchód,, . JesI Rflda Główna. wszyty P^dstawicicle władz na- okesiepomiędzy-^. zwi^ków młodzieży, “^'"ofcią FSżMP^'''""""' Rady Głównej kl6Ó twórz, wszo erUJe Komile‘ Wykonaw- Przewodniczący związ- Wsaystkie zrzeszone w FSZMP związki dzia-
ków młodzieży, pełniący zarazem funkcje wice- przewodniczących Rady Głównej FSZMP. Radzie Młodzieżowego, Ochotnicze Hufce Pracy, Biuro Turystyki i Wypoczynku Młodzieży, Mlodzieżo- „Sztandar Młodych" jest organem prasowym fe- FSZMP i zrzeszone w niej organizacje są spad- kobiercami tradycji postępowego ruchu mlodzie- Komunistyczny Związek Młodzieży Polskiej działał w latach 1922-1938, do 1930 r. pod nazwą Związek Komunistycznej Młodzieży w Polsce Jednym z bardziej znanych działaczy KZMP był sytetu Robotniczego (OM TUR) - zrzeszająca młodych robotników, związana z Polską Partią Socjalistyczną. OM TUR działała w latach 1926- 1935 oraz 1944-1946. Jej współzałożycielem i jod- Dubois, zamordowany przez hitlerowców w Oś- więcimiu. • Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej młodych chłopów, która położyła duże zasługi oświaty na wsi. ZMP RP „Wici" działał w latach 1928-1948. Jednym z czołowych działaczy „Wici” był Józef Niedko. • Związek Młodzieży Socjalistycznej „Spartakus" (ZMS „Spartakus") - nielegalna, postępowa orga- nizacja młodzieży szkół średnich. ZMS „Sparta- kus" działał w latach 1935-1942. Najbardziej znani i Kazik Dąbiak (Ładyslaw Buczyński), oboje po- • Związek Walki Młodych (ZWM) - rewolucyjna organizacja związana z Polską Partią Robotniczą. ZWM powstał w 1943 r. w konspiracji i działał do 1948 r. Wniósł on duży wkład w walkę z hitle- czerni jego byli miedzy innymi: Hanka Sawicka rowców, oraz Aleksander Kowalski. • Związek Młodzieży Polskiej (ZMP)-masowa, tworzona w 1948 r. w wyniku połączenia sie ZWM, OM TUR, ZMW RP „Wici" i Związku Młodzieży Demokratycznej, działająca do 1956 r. ZMP orga- Miedzy innymi brygady ZMP budowały Nową zajmowały czołowe miejsca we współzawodnictwie pracy. ZMP-owcyak tywnieuczestniczyliwlikwida- cji analfabetyzmu i wielu innych pięknych akcjach. 47
film {MpławCyputatoiujy. IW7I w znakomitym Wm> Prawdziwych wydarzeń, rak Po pierwszej projekc ź"‘ było dzi<ki nie "raadzenie przesuw.;. P'W?'j chwili “cięl° ^“"dow, przerw,u‘m' N“HP>'« kUku- -----------™»o' ,uT’?Ch' k,óreJ ““““ PWd chwi|fp‘"“"* . “ miej«u. » którym "l'rawan n2_* dż*' ,ramwaj konny, znalazł ,i’k«rawM.Opc'J'd‘*' 'ramwuj k°nny. znalazł "Ominie wywo,,) , J'"1? "« „CKC„. zobaczył. >. „ go i wtedy zdu- ““n Praypadci,. ‘""“aj zamienia sie w kara- mnłi. len pomo.1________ ob°k lilmó« ' 1 f,"'«>l>czne.
film Pierwsze filmy były niemymi, czarno-białymi krótkimi (trwającymi kilkadziesiąt sekund) obra- zami, objaśnianymi za pomocą umieszczanych na taśmie i wyświetlanych na ekranie napisów, często fragmentów rozmów bohaterów. Stopniowo dlu- jego udźwiękowieniem. Pierwszy film dźwiękowy wyświetlono w 1927 r. w Stanach Zjednoczonych. Z czasem wprowadzono, obok filmów czarno-bia- łych, filmy kolorowe. Produkcję filmowi) można podzielić na 2 duże grupy. Do pierwszej należą filmy ukazujące zda- rzenia prawdziwe. Można np. nakręcić film o pra- cy górnika w kopalni lub o odbudowie Zamku Królewskiego w Warszawie. Występujący w tych filmach ludzie - górnik i budowniczy - istnieją na- prawdę i w życiu także są górnikiem i budowni- czym. Filmy takie nazywamy dokumentalnymi, ponieważ są dokumentami (świadectwami) róż- nych wydarzeń. Filmy dokumentalne odgrywają ważną rolę w ukazywaniu życia naszego kraju oraz różnorodnych spraw, które nurtują jego mieszkańców. Gdyby wybrać kilkadziesiąt naj- ważniejszych filmów dokumentalnych, które po- wstały od 1944 r. do ostatnich lat, otrzymalibyśmy ciekawą filmową historię Polski Ludowej. Pro- dukcją tych filmów w Polsce zajmuje się Wytwór- nia Filmów Dokumentalnych w Warszawie. Do drugiej grupy należą filmy, które opowia- dają o nieprawdziwych, zmyślonych, a nawet fan- tastycznych przygodach bohaterów. Niektóre z tych filmów ukazują także wydarzenia prawdzi- we oraz ludzi, którzy naprawdę żyli lub jeszcze żyją, ale wówczas w roli tych ludzi występują ak- Scena z filmu Metyle, w reżyserii Janusza Nasfetera (ur. 1920). W jego filmach grają
film
Dzieci - dzięki telewizji - najwcześniej spoty- kają się z filmami animowanymi, do których zali- czamy filmy rysunkowe i kukiełkowe. Ich produk- cją zajmuje się w Polsce kilka wytwórni. Do naj- starszych należy Wytwórnia Filmów Rysunko- wych w Bielsku-Białej, gdzie powstały między in- nymi znane „Przygody Bolka i Lolka". Pierwsza projekcja filmowa w Polsce odbyła się już w 1896 r., a więc w rok po wynalezieniu kine- matografu. Bardzo szybko powstały także pierw- sze polskie filmy dokumentalne. Ich twórcą byl Bolesław Matuszewski, który założył pierwszą polską wytwórnię filmową. Polskie filmy, które powstały do 1939 r„ nic były jednak znane w świe- cie. Sławę i uznanie zaczęły zdobywać dopiero po wojenny polski film fabularny „Zakazane piosen- ki" obejrzeli mieszkańcy 12 krajów. Do najbar- „Ostatni etap" i „Kanał", które obejrzeli miesz- kańcy 49 krajów, „Popiół i diament" - 43 krajów, „Ulica graniczna" - 38 krajów, „Młodość Cho- pina" - 35 krajów, „Krzyżacy" - 34 krajów, „Piątka z ulicy Barskiej" - 31 krajów. W wielu państwach dobrze znane są również polskie filmy dokumentalne i oświatowe. Dużą popularnością cieszą się nasze filmy rysunkowe, szczególnie „Przygody Bolka i Lolka", które znają dzieci kil- kudziesięciu krajów. Imię Polski i filmu polskiego rozsławili w świecie tacy reżyserzy (twórcy) filmo- walerowicz, Jerzy Skolimowski, Krzysztof Za- doroslych. Do najbardziej znanych w Polsce re- żyserów filmów o dzieciach należy Janusz Nasfe- ter. O uznaniu dla polskich filmów świadczą wy- różnienia i nagrody, które otrzymują one na mię- dzynarodowych festiwalach. Filmy oglądamy w kinach i w telewizji. W Polsce w 1975 r. było 2642 kina. Wyświetla się w nich najczęściej filmy fabularne: polskie, których każde- go roku powstaje około 30. oraz, zagraniczne, których rocznie zakupujemy z całego świata około 160. Filmy zagraniczne mamy prawo wyświetlać od 3 do 5 lal. Najczęściej jednak w poszczególnych kinach przebywają one krótko - tydzień lub kilka do telewizji. Telewizja oprócz tego wyświetla także wiele filmów, których nic można obejrzeć w ki- nach, w tym najchętniej oglądane filmy seryjne. Przyszłość filmu jest pełna nowych i obiecują- cych możliwości. Wiele wskazuje na to, że już niedługo filmy będziemy mogli kupować i zbierać jak książki, aby w każdej chwili wyświetlić je na ekranie odpowiednio do tego przystosowanego telewizora (zobacz: „Radio i telewizja"). HoHmana (ur 19?21. Na pierwszym planie aktorzy Onuliy^Zagtoba ^Tadeusz
I Hm* Piechoty im. Taaeusza Kościuszki skich placówek dyplomatycznych oraz na cy.il- nych samolotach udajęcych się za granicę. Haga padst»«a z godłem podnoszona na statkach “>•' się bander,. .. --.-OS znaniem wicrnoSct Żołnierskiej ta oj^yzny, honoru, męstwa.y tych, którzy J”? za ojczyznę, ora; , h t jskowym oddaje się czcić przez przytęcie oo- cy»7ów “C''>l,nie n,kr>c,‘ «lo»> P™ ^X”lZlnici',re~ni'l’rooi hialocz,™ ' S“lolo,> "ojskowe oznacza się Barwy ból e,ę “ojenną t proporzec. JSk «Od,° dniem dzisiej- F0^«szUcheckI(Xvixv(|1w) “prawna znajdo,,.. , W'e,c sluleci "emio ' d«Bowieft,'' ‘ r'k«h króla, szlachty d“cho»nv - ,i,um Pa" * 10 szlachcic, '“nę pozostawi,! 2 “'k' fo,»*'cznł: d J - Był* to ziemia zwana cl,l°Pt. W zamian za „ .°"z>,n>''«l‘ °d pana °"' Plaoć M„„P >d'l.'lo'’c im działki mu- “kaagrodzenia ? picn,1łdze albo pracować prace nia "a ziemi r„i._______.
folwark szlachecki 53
Front Jedności Narodu Natomiast chłopi, których by o w kraju najwięcej, nie bogacili sic na hand u - u.j; „1 «v7vskiwanl. I to itp Bardzo ważna rolę odgrywa on w przyspie- "i«dzy ze składek społeczeństwa posłów i radnych (zobacz: „Wybory"), organi- zbozem. rnecswme, o;u ™ właśnie dzięki ich pracy rosło bogactwo szlachty. Taki sposób gospodarowania przyniósł zle skut- ki w XVII I XVIII w. Chłopi, nie widząc dla siebie korzyści, pracowali w pańskich folwarkach źle. mało wydajnie. W związku z tym szlachta wydłużyła czas ich pracy. Podczas gdy w XVI w. odrabiano pańszczyznę 2 do 3 dni w tygodniu, w XVII i XVIII w. żądano od chłopów 4, 5. folwarczna - początkowo korzystna - dala jednak po kilku stuleciach wyniki złe i była jedną z przy- czyn zacofania Polski w XVII i XVIII w. w porów, naniu z najbardziej rozwiniętymi krajami Europy W końcu XVIII w. zauważono te slabosci Nap bardziej rozumni przedstawiciele szlachty starali XIX ™0NT JEDNOŚCI NARODU Front Jedności Narodu (FIN) . , niejącymi we wsiach i osiedlach komisjami pojed- ">w«o.rozjemczym.. godzącymi zwaśnionych są- ó», współdziałanie z różnymi organizacjami roztaczającymi opiekę nad osobami potrzebują, cymi pomocy. Szczególne miejsce w FJN zajmuje -morząd mcszkancow. który reprezentuje wszy- k«h obywatel, zam^szkałych na terenie jednego Prara^FiN,5'' **' ró"noczcśn‘c ogniwem FJN. Komitei fim " Skali kraju kieruie Ogólnopolski J" “"N- ‘ .'....i «» mieiskó ' *m"“ch - komitety wojewódzkie, skilsr ,,e n,cow« i gminne. Przy Oeólnopol- walcie bezpartyjni wid. K wol"rni o wat. i £'*> 0SÓb Problemy, "’tn przez FJN u/z “M«n ptowauzw młodych. nK,t "ielu jest ludzi FJN utworzo. ^“iZjednoeaÓ^p*' * ’952 ' * inicjatywy N«'* wtedy nazw. ’ Robotniczej (PZPRI Pffyw. zoMah w'Or,,« ’rOd°'‘y- Ob<Cn*
wiatową (przed 1939 r.). Kiedy w Niemczech gleby i jej składniki zależą od wa- gleby G przemocy. i w Polsce przystąpiły do tworzenia frontów rozwiniętego ustroju socjalistycznego. Główną rolę odgrywa w nim PZPR, ściśle współpracująca w glebę, czyli od długości procesu glebotwórczego. Gleby, które niedawno powstały, mają skład mi- zwictrzelina. Gleby starsze zatracają stopniowo związanymi ze swym podłożem są gleby wapniste, powstałe na wietrzejących wapieniach. Nazywa się je rędzinami. Występują one na Wyżynie Ma- łopolskiej i na Wyżynie Lubelskiej. Również gleby górskie w Karpatach i Sudetach mają skład po- dobny do skal, z których zbudowane są góry. wają gleby związane z utworami polodowcowynu Stronnictwem Demokratycznym. państwach budujących socjalizm, a także w nie* Gleby bielicowe powstają pod wpływem roślin- ności lasów iglastych. Znaczna ilość opadów w na- nikania w głąb rozpuszczonych składników mine- GLEBY Każdy, kto hoduj - najpierw te, które nie i ulegają rozkładowi, tworząc gleby. Prócz zwietrzeliny skalnej i próch- okruchy. Wpływają na to czynniki atmosferyczne. to jest bakterie i grzyby, które przyczyniają się ciemniejsza. Próchnica ma barwę bardzo roślinom składników pokarmowych. Żyzność gleb próchnicy i soli mineralnych, lecz także od do- statecznej ilości wilgoci i powietrza. Toteż dobre
godło państwowe ,,, w wodzie. On to wtasmc .... białawą. Dlatego gleby te otrzymały nazwę bieln Gleby branalne powsUją na zarastających bagien- ziemie bagienne znajdują się - . KuJ,**Ch/ n‘d i środkową Wartą, na Nizinie Śląskiej i w części północno-zachodniej Polski, na południe od stepowego pochodzi głównie z traw. Czarnoziemy Młodymi glebami są mady rzeczne. Powsują one w dolinach rzek, z drobnego materiału nie- sionego przez wody rzeczne. Największy u nas obszar mad znajduje się przy ujściu Wisły do Bałtyku. Są to słynne z urodzajności Żuławy, Zbudowane z mułu osadzonego przez Wisłę. Gleby są jednym z ważniejszych bogactw kraju. W Polsce na ogól przeważają gleby mało- i średnio- urodzajne. Przy racjonalnej gospodarce rolnej można bardzo wydatnie zwiększyć urodzajność gleb (zobacz: „Chemizacja rolnictwa" i „Melio- racje rolne"). GODŁO PAŃSTWOWE Godłem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jest orzeł biały na czerwonym tle, z głową zwróconą : dziobem i szponami złotymi. Godło wy"), jest symbolem państwa, wyrażającym jego niepodległość i nawiązującym do jego tradycji. biały stał się symbolem naszego kraju. Podanie życielem Polski byl Lech. Głosi ono, że kiedy Lech i jego dwaj bracia - Czech i Rus - szukali zatrzymali się na polanie. Dostrzegli wtedy białego W XIII w. W herbie swego rodu białego orła. i XI w.. Uirzymal s,ę Jcdynic M * Pod tym godłem w '.XIV w-Uczenie ziem polskich jego sm £n0Wani* Łokietka oraz • nie '>'ko na moneta^ umieSKŁ,n>’ b>l królewskiej. W tvm ? ?' ‘ ' rÓwn,eż na piKzęc' wonym de z eh/ CZa5'c orzc* na czcr‘ Państwowym Pol^P™?*'^ e°dlCm koronę, k.a,, „• / ^“ano mu wówczas złotą czone państwo M|sV°<1^reSlać f“k'' zjedno- jest królestwem, a ni * znaczenie polityczne. 56
od mody i stylów, jakie wówczas obowiązywały. Zmieniał się kształt orla, skrzydeł, ogona, szpo- nów, tarczy. Niektórzy z królów polecali przy- ozdabiać wizerunek orła pierwszymi literami swych imion. Za panowania Zygmunta Starego dodano orłowi literę S, a za Zygmunta Augusta - SA, co po łacinie oznaczało: Sigismundus i Sigis- mundus Augustus. Coraz częściej umieszczano orła na chorąg- wiach, a potem na sztandarach, pod którymi Po- lacy walczyli w obronie ojczyzny. W XIX w., po upadku powstania listopadowego, zaprzestano oficjalnego używania orła białego jako godła pań- stwowego. Pojawił się on natomiast na sztanda- rach wojskowych oddziałów polskich, które na ziemi obcej walczyły o wolność swojego i innych narodów. przyozdobionego koroną, a zmiany kształtu wpro- wadzono jeszcze w 1927 r. W czasie II wojny światowej (1939-1945) Żoł- nierze polscy pod znakiem orla białego na sztanda- rach pułkowych bronili ziemi ojczystej. Pod zna- kiem orla walczyli partyzanci w lasach, z jego zna- kiem szli do Polski żołnierze 1 Armii Polskiej, z nim także walczyli powstańcy w Warszawie. Znak orła widniał na sztandarach na wszystkich frontach, gdzie walczyły oddziały polskie. Po zakończeniu II wojny światowej orzeł biały stał się ponownie godłem Polski. Nawiązując do najdawniejszych wzorów oraz tradycji postępo- powych i rewolucyjnych, przyjęto wizerunek orla piastowskiego - bez korony. Godło państwowe umieszcza się wewnątrz róż- nych pomieszczeń, np. w urzędach, szkołach i in- Starego IXVI w l’9 Godło Rrecz9oospotite| Polskiej (ż 1927 r.l 57
gospodarka miejska nych instytucjach państwowych. "h tablicach na zewnątrz tych budynków, na okrągłych Pieczę- ciach organów państwowych, wojskowych, szkol- nych, na monetach itp. -a więc we wszystkich tych miejscach, które stanowią wizytówkę na- szego kraju. GOSPODARKA MIEJSKA Uliczka miejska (XIX w.| Gospodarką miejską nazywa się dział (część) gospodarki narodowej, zajmujący się zaspokaja- niem zbiorowych potrzeb mieszkańców poszczc- miejską, łączność telefoniczną, uzdatnianie i do- prowadzanie do mieszkań wody pitnej (wodocią- gi). elektrociepłownie i ciepłownie miejskie, ga- zownie miejskie, zakłady pralnicze, łaźnie, kąpie- liska miejskie, parki i zieleńce, miejskie obiekty i urządzenia sportowe, odprowadzanie ścieków (kanalizacja) i ich oczyszczanie, utrzymywanie miasta w czystości, źaklady pogrzebow e. Ta część gospodarki miejskiej, którą bezpośrednio zarzą- dzają władze miejskie, nazywa się gospodarką komunalną. Zazwyczaj nie obejmuje ona łączności telefonicznej, urządzeń sportowych, większości ogródków jordanowskich, wesołych miasteczek, którymi zarządzają różne instytucje nie podlega- jące władzom miasia. Gospodarka miejska ma ogromne znaczenie dla ludności. Od jej stanu i jakości zależą w dużym stopniu warunki życia i bytu mieszkańców miast. Poziom gospodarki miejskiej zależy od umiejęt- ności dobrego gospodarowania, od bogactwa kra-. ju i zamożności jego obywateli. Jest jeszcze wiele miast na Swiecie, szczególnie w Afryce, Azji, także w niektórych krajach Ameryki Południowej, gdzie gospodarka miejska sprowadza się do okresowego sprzątania ulic i grzebania zmarłych. Poziom go- spodarki miejskiej w Polsce jest dość wysoki. W niektórych dziedzinach nie ustępuje on jej po- ziomowi w krajach wysoko rozwiniętych. Przed II wojną światową (przed 1939 r.) i jeszcze przez kilka lat po jej zakończeniu stosunkowo mała część ludności mieszkała w miastach, a te były bardzo zaniedbane pod względem wyposa- żenia w zakłady i obiekty komunalne. Np. ponad 40 lat temu (1934 r.) tylko co czwarty Polak mieszkał w mieście, co trzecie mieszkanie miejskie miało światło elektryczne, co szóste - wodę w kra- nie, co siódme-ubikację, co czternaste - gaz. Obecnie (1975 r.) ponad połowa obywateli- na- szego kraju mieszka w miastach. Liczba mieszkań- ców miast będzie ciągle wzrastać, gdyż kraj nasz szybko unowocześnia się. Szybko postępująca urbanizacja (czyli skupia- nie s,, |udności । działalności gospodarcMj w m.a. aosnod "?™a8a SUIej '“budowy i usprawniania km'eJikiCj' lnaCZej‘ Waronki *cia lud- wzrostu jej dochodów Pieni?żnych * »a W m . gospodarka mieszkanie- kulturalnego. J °FaZ po<inosz,>niu poziomu środków na budow^do W,°J'nnych oraz braku -i"ie-jeszczeti:XXP7Wielela,P° ma;, własne mieszkania a s!'r0^ny w Pols“ mach nadmiernie zalud„’ P^ro w micszka- aby już W najbliższym cSk się d° "s°' ^ntodziclne mieszanie w aT TOdzina mia,a mieszkania wyglądać “Cj Prości niż obecnie. Oprócz k , ’Zupclnie kaczej “1'w.zyjnych ,• s«reofnn^°'OWyCh Zbiorników terów oraz magnetofonó w k" aCh radl°wych. adap- do odtwarzania sztuk teat * "'Ch “Rdzenia «'owidy), prosle ™r;‘lny'h i widowisk (mąg- “opodobnie w mieszS“ “ Spo"owe »P- Praw- "'porównywalnie wit«d 8,r°madzić * będzie dziel sztuki niż dziś. Za 58
iycia pokolenia, które obecnie rozpoczyna naukę, ziści się z nawiązką wizja „szklanych domów" przedstawiona przez wielkiego pisarza Stefana Żeromskiego (1864-1925) i uważana w jego cza- sach za marzenie. O wygodzie mieszkańców decyduje w dużej mie- rze komunikacja miejska. Jeden mieszkaniec Warszawy np. korzysta z jej usług przeciętnie 3 razy na dobę. Ponad 200 miast polskich ma własne systemy komunikacyjne, czyli linie tram- wajowe lub autobusowe, bądź trolejbusowe, albo wszystkie razem. Długość wszystkich tras autobu- sowych przekracza odległość z Warszawy do No- wego Jorku, długość tras tramwajowych jest w przybliżeniu taka jak ze Szczecina do Rzeszowa, a trolejbusowych - jak z Warszawy do Radomia. Pomimo że systemy komunikacyjne naszych miast należą do lepszych w świecie, prowadzi się ciągle ich udoskonalanie, kierując się wygodą ludności. W wielu miastach buduje się tak zwane szybkie komunikacji miejskiej będzie budowa szybkich kolei podziemnych. W przyszłości ruchem wago- nów takiej kolei oraz samochodów osobowych poruszających się w tunelach kierować będzie komputer (zobacz: „Informatyka"). Miasta nasze mają jeszcze przestarzałe systemy telefoniczne. Unowocześnia się je i buduje się elek- troniczne łącznice telefoniczne, które przez długi okres będą urządzeniami bardzo nowoczesnymi i pozwolą na udostępnienie telefonu wszystkim chętnym (zobacz: „Poczta, telegraf, telefon"). W przyszłości telefon ułatwi zamówienie niemal w ekran i połączonemu z komputerem ucznio- wie np. będą mogli uzyskać potrzebne informacje czy wysłuchać lekcji na dowolnie wybrany temat, nie wychodząc z domu. Warunkiem życia w mieście jest zaopatrzenie go w wodę. Czerpie się ją głównie z rzek lub jezior. Jest ona jednak zanieczyszczona i nic nadaje się od razu do picia, ani nawet do celów gospodar- czych i przemysłowych. Woda do picia powinna być bezbarwna, przezroczysta, bez zapachu, mieć dobry smak. Nic może zawierać pewnych skład- ników w ilościach szkodliwych dla zdrowia oraz, bakterii chorobotwórczych. Dlatego poddaje się ją uzdatnianiu. Najczęściej obejmuje ono wstępne osadzanie grubszych zanieczyszczeń w specjalnych zbiornikach, filtrowanie, czyli całkowite usunięcie zawiesin i częściowo bakterii, poprawianie smaku i zapachu, usuwanie części rozpuszczonych w wo- ozonu lub napromieniowania. Uzdatnianie wody przeprowadzane jest na stacjach wodociągowych, skąd-za pomocą systemu rur - doprowadzana jest ona do naszych mieszkań. Zużycie wody z wodociągów w miastach jest gospodarka miejska bardzo duże i stale wzrasta. Np. w Polsce w 1960 r. jeden mieszkaniec miasta zużywał jej śred- nio 76 litrów dziennie, a w 1975 r. już około 140 litrów, z tym, że w wielkich miastach zużycie mym czasie długość sieci wodociągowej była nie- mal równa obwodowi kuli ziemskiej. Pomimo tego ponad 120 małych miasteczek nie miało własnej sieci wodociągowej. Na szczęście mieszkańcy tych miast stanowili zaledwie 2,5% ogólnej liczby lud- ności miejskiej. Ważną rzeczą w naszym klimacie jest ogrzewa- nie mieszkań. Są 3 zasadnicze systemy ogrzewa- nia: indywidualne - obejmujące pojedyncze do- my. lokalne - dla kilku domów i ogrzewanie przez Istniejący w naszych największych miastach system ogrzewania mieszkań gorącą wodą z elek- trociepłowni miejskich, mimo że wymaga dużych nakładów pieniężnych, jest uważany za nowo- czesny i przez wiele lat nie będzie miał równych. Ma on wiele zalet w porównaniu z rozpowszech- nionym, głównie w krajach zachodnich, systemem ogrzewania za pomocą oddzielnych urządzeń dla każdego budynku. Przede wszystkim jest spraw- niejszy i oszczędniejszy, to znaczy można ogrzać 59
gospodarstwa rolne dukować taniej i lepiej. Nowoczesne gospodarstwo rolne to gospodarstwo, w którym stosuje się zdo- bycze nauki i techniki, większość prac wykonuje się za pomocą maszyn, a obsługujący je ludzie są specjalistami w swoim zawodzie. Przypomina ono przedsiębiorstwo przemysłowe. W gospodarstwach rolnych część plonów zuży- wają pracujący tu ludzie, część przeznacza się na potrzeby gospodarstwa (siew, sadzenie, karmienie zwierząt), a część na sprzedaż. Ta ostatnia część nosi nazwę produkcji towarowej i ma ogromne znaczenie dla ludności. Od tego bowiem, de pro- duktów rolnictwo przeznacza na sprzedaż, zależy zaopatrzenie w żywność mieszkańców miast. Otóż czają na sprzedaż większą część produktów niż W gospodarstwach indywidualnych praca jest bardziej ciężka, a gospodarowanie trudniejsze niż w gospodarstwach państwowych i spółdzielczych. Dużo czynności wykonuje się tu ręcznie, gdyż nie zawsze można w pełni wykorzystać maszyny. Poza tym dochody z małego gospodarstwa często nie wystarczają właścicielowi na zakup drogich urzą- dzeń. Na co jednak nie stać pojedynczego rolnika, innymi, by móc korzystać w codziennej pracy z nowoczesnych urządzeń, rolnicy indywidualni zrzeszają się w kółka rolnicze (zobacz: „Kółka rolnicze") i zakładają spółdzielnie produkcyjne. Indywidualnym rolnikom potrzebna też jest pomoc państwa. Jest ona bardzo różnorodna. Jeśli np. rolnik chce zbudować dom czy oborę, pań- stwo pożycza mu na ten cel pieniądze, podobnie jeśli chce kupić nawozy sztuczne (zobacz: „Che- mizacja rolnictwa"). Kiedy nie wie, jaką odmianę zboża ma zasiać, aby uzyskać lepszy zbiór - pyta o radę opłacanego przez państwo agronoma, kiedy chce zwiększyć liczbę bydła czy trzody chlewnej w gospodarstwie - udaje się do zootechnika po poradę, jakiej rasy krowy czy świnie kupić, czym je karmić, jak pielęgnować. Rolnik nie musi się martwić, komu i za ile sprzedać wyprodukowane przez siebie zboże czy mięso, państwo zawiera z nim bowiem umowę, * której zobowiązuje się do kupna tych produktów » określonym terminie i za określoną cenę. Coraz częściej też produkty przeznaczone na sprzedaż w większej ilości przewożone są bezpłatnie z za- grody rolnika do punktu skupu. Ostatnio wielu rolników dąży do specjalizacji swoich gospodarstw. Polega ona na tym, że za- miast uprawiać różne rośliny i trzymać kilka świń, kilka krów, a jeszcze do tego owce, kury, gęsi itd., rolnik zajmuje się tylko taką produkcją, która jest * jego warunkach najbardziej opłacalna. Są więc rolnicy specjalizujący się w chowie trzody albo bydła, są tacy, dla których podstawowym źródłem dochodów jest uprawa pszenicy czy buraków cu- krowych. Praca w gospodarstwie rolnym, podobnie jak praca w fabryce, biurze, szpitalu, wymaga wiedzy. Toteż rolnicy jesienią i zimą, kiedy jest mniej za- jęć w gospodarstwie, uczęszczają na szkolenie, a ich dzieci, które chcą pracować na roli, uczą się zawodu w szkołach rolniczych. Wiedza, którą z nich wynoszą, pomaga im w znajdowaniu coraz lepszych sposobów gospodarowania. 63
górnictwo Xch>. ’P0 "Xkopahn uźy- one jako surowce w * ™ p0“,'"zchnię s|uż, i buLni^*7: "n>Ch P-zemys^ "i* po.r»b ,udno(X. w^ “,,X,k0*- ’W>«-WydobywMói^ Spwd fcHku ,y. broni i narzędzi. Podobnie rudy m""'" Wy,obu -^P-n^e..^-^- maj, około 1000 lat, niewiele młodsze są kopa|nic cynku i ołowiu. Górnictwo węglowe na terenie Polski znane było w XVI w., a jego szybki rozwój rozpoczął się-W XVIII w., kiedy węgiel kamienny zaczęto stosować w hutnictwie. Najnowszą dzie- dzin, górnictwa w Polsce jest wydobywanie ropy naftowej i gazu ziemnego, a także siarki. Najbardziej rozbudowane jest górnictwo węg|a kamiennego. Węgiel kamienny wydobywany jest z kilkudziesięciu kopalni głębinowych. Używany jest dó ogrzewania mieszkań, do wytwarzania energii elektrycznej, jako surowiec w przemyśle chemicznym, do przerobu na koks (stosowany przede wszystkim w produkcji surówki żelaza), do wytwarzania gazu miejskiego i do wielu innych celów. Polski węgiel ze względu na bardzo dobrą jakość, służy nie tylko Polakom, ale jest chętnie kupowany za granicą. Toteż sprzedajemy go do wielu krajów europejskich, a nawet do Japonii Kupują go między innymi wszyscy nasi najbliżsi s,siedzi oraz Wiochy, Francja, Dania, Szwecja Auslna. Polska znajduje się na czwartym miejscu' W świeae pod względem wydobycia węgla, a „„ drugim pod względem wielkości jego wywozu Większość „asych kopalni węgla znajduje się » Górnośląskim Zagłębiu Węglowym. Największa liczba jest zlokalizowana w województwie ka- -Porąbką- w ?’b- Górn,CM) i -.Morlimer- ^no^“ * K“‘h la - ealkowtó J5Za Z polskich kopal"i us- ilnym kopa'"'a nego jest Rybniddn!’*1'"'kopalni w98la kamien- iści Górnośląskie,/? ^'0Wy *' P°ludniowej Pochodzi węgie, g ’ W«'°“'8O- Stąd s't wartościowy koksT7i Z klOrC8° 0lr2ymu-ie •“ kopalnie; w ^'“Wzny. Znajdują się W Knurowie w n ? “ w Moszczenicy, wym znajduje się Ł'"“ ’sk'm ZaSl«bi“ *9glo- cego. starczają one węgla koksują- wojn, byl w^T' Węglow>' ,ównież przed na 'ak wielką skalę górn^”" rM"’iniW> jednak Ginęło się dopiero X° Wf8'a kami'""'go "salycznie wzrasta ilL 'SCC Ludo«cj- Syste- ktaczając im '^obytego węgla prze- wydobyto g0 5 razy • W 1972 r -co oznacza, bezpośrednio przed |)1^5WJ"a ' mic«kańca niż 1 Prawie 2 razy wiece; w"’ św,al°wą. w 1938 dob7i° w«hŁn.rtwl9»’- W 1975 r.wy- '°n-Przewiduje się bud'8° ponad 1’0 milionów P-zemyslu^e.T kopal" ' dab ; 1973' rozpoczęto bud’^80' Mi’dz’ Zosltbiu Węg|0wym owf kopalń w Lubelskim O znaczeniu przemysłu węglowego dla gospo- darki narodowej świadczy też liczba górników, których np. w 1975 r. pracowało w przemyśle węglowym 360 tysięcy, to znaczy, że na każdych 100 pracowników zatrudnionych w przemyśle pra- palni, pod ziemią, należy do najcięższych i bardzo niebezpiecznych. Górnicy przebywają po kilka godzin na dobę bez światła dziennego. Dawniej górnik musial większość prac wykonywać ręcz- nie, a podstawowymi narzędziami były: kilof, łopata i ręczny wózek. Obecnie, w coraz większym stopniu, wprowadza się do kopalni maszyny, które częściowo zastępują górników, a także czynią ich pracę lżejszą i bezpieczniejszą. Zawód górnika jednak wymaga dalej bardzo wiele hanu i poświę- cenia. Z tego też powodu górnicy należą do naj- bardziej szanowanych pracowników naszego prze- mysłu. Mają również specjalne uprawnienia, które określa Karta Górnika, wprowadzona w 1949 r. Węgiel brunatny, wydobywany w ponad czte- rokrotnie mniejszej ilości od węgla kamiennego, iest jego cennym uzupełnieniem i służy jako paliwo w elektrowniach. Zalega on niezbyt głęboko pod powierzchnią ziemi i może być wydobywany z tak zwanych kopalni odkrywkowych. Największe kopalnie węgla brunatnego to Turów - w Turo- szowskim Zagłębiu Węgla Brunatnego, dostarcza- jące ponad połowę ogólnego wydobycia, oraz ko- palnie w Gosławicach, Pątnowie, Kazimierzu Biskupim. Jóźwinie i Adamowie - w Konińskim Zagłębiu Węgla Brunatnego. W Polsce w XIX w. Ignacy Łukasicwicz dal po- czątek późniejszemu rozwojowi przemysłu nafto- wego (zobacz: „Nauki techniczne" i „Beskidy"), mimo to wydobycie ropy naftowej w naszym kraju bardzo niewielką część krajowego zapotrzebowa- nia. Wydobywa się ją w rejonie wsi Grobla na północ od Bochni w Krośnieńsko-Jasietskim Za- Bardzo ważne dla przemysłu i odbiorców do- mowych jest wydobycie gazu ziemnego, który służy jako surowiec w przemyśle chemicznym
górnictwo (ruda - surowiec mineralny służący do otrzymy- ' okręgu częstochowskim, kieleckim i łęczyckim. towanych. cynku wydobywa się w Polsce od dawna. W XIX w. “głębie górnośląskie nalegało do głównych do- Do największych osiągnięć powojennych pol- skiego górnictwa rud metali należy zaliczyć roz- 67
puma: Chęcińskie (357 m n.p.m. ) i Zelejowskie (367 m n.p.m.). Na sączycie Góry Chęcińskiej wznoszą się ruiny zamku królewskiego z XII- XIV w. W XIV w. Chęciny były ośrodkiem gór- nictwa (miedź i ołów), a obecnie w okolicy znaj- dują się duże kamieniołomy wapienia oraz lak zwanego „marmuru" chęcińskiego, Są to koloro- we zlepieńce wapienne, używane w celach zdob- niczych. Ze zlepieńca tego w XVII w. zrobiono kolumnę pomnika króla Zygmunta III. która stanęła na Placu Zamkowym w Warszawie. Iową. Wielkie pokłady skal wapiennych w okolicy Chęcin są wykorzystywane do produkcji cementu (zobacz: „Przemysł mineralny"). Rejon Gór Świętokrzyskich jest bardzo uczęsz- czany przez turystów. Największym powodzeniem cieszą się Łysogóry. Łatwe i dobrze oznakowane ścieżki prowadzą na Łysicę i na Łysą Górę. We wsi Święta Katarzyna, leżącej u podnóża Łysicy, znajduje się schronisko PTTK. W miejscowości Psary (w Paśmie Klonowskim) w lipcu 1974 r. uruchomiona została pierwsza polska stacja łączności satelitarnej, dzięki której grafika .... v W * t/ ' v średnio z innych krajów (zobacz: „Radio i tele- wizja"). Lfe Si GRAFIKA Wszyscy wiemy, jak wygląda i do czego służy pieczątka. Wynaleziono ją bardzo dawno. Wyna- lazek ten zaczęto szeroko stosować około 500 lal temu, w XV w., kiedy pojawiły się drukowane książki (zobacz: „Druk" i „Książka"). Trudno było do każdej z nich ręcznie malować ilustracje. Za to ogromnie wygodne okazały się drewniane klocki. Kreślono więc na nich rysunek, polem wycinano drewno dookoła narysowanych linii lak, w ten sposób klocek smarowano farbą i można go było, jak pieczątkę, odciskać wiele razy na kart- kach papieru. Taki sposób odbijania rysunków, jak również ich odbitki nazywa się drzeworytem. Pieczątka z drewna szybko się jednak wycierała i niszczyła. Trwalsze w użyciu okazały się płyty metalowe. Ale metal jest znacznie twardszy od drewna i trudno go ciąć. Rytownik mógł więc tylko wydrapywać w nim nic bardzo głębokie rowki-linie rysunku. Porysowaną płytę należało najpierw posmarować farbą, a potem farbę ze- trzeć z jej wypukłej części. Przy odciskaniu płytyna Papierze farba pozostała w rowkach zostawia ślad i otrzymuje się odbitkę rysunku. Metalowe płyty, o których mowa, najczęściej robiono z miedzi. Dlatego odbitki uzyskane w ten sposób i sam spo- sób odbijania noszą nazwę miedziorytu. Mtedao- fe* • ~4 iti . V. Koirylerz - akwslorta Ptońskupo (177B-1812I ryt zaczęto w Polsce stosować około 400 lat temu, w XVI w. Czasem rowki w miedzianej płycie nic były ryte za pomocą ostrego narzędzia, ale wytrawiane przez kwas. Odbitki z takiej płyty i sposób ich wy- konywania nazywa się kwasorytem. Miedzioryt miał jednak wady w zastosowaniu do książek. Litery drukowano w nich bowiem z wypukłych form, a płyty z ilustracjami przygo- towywano odwrotnie: odbijało się z nich to, co było wyżłobione. Ilustracje odbijano więc z ko- nieczności na osobnych kartkach. Dlatego stoso- wane od dawna wypukłe klocki były czasem prak- tyczniejsze do druku obrazków w książkach. Artyści wymyślili i inne sposoby robienia odbi- tek. Niecałe 200 lat temu, pod koniec XVIII i na początku XIX w., żyl Alois Sencfelder, Niemiec
grafika nocnosuro ------- - — *uai ifechdal drukować. Postanowi! więc drukowae je um. Ponieważ płyty miedziane były bardzo drogie, spróbował zastąpić je płytami z kamienia, ale już innymi, takimi, które powodują, że farba przykleja sit jakby tylko do narysowanych przed- linie odbijają sit na papierze. Taka odbitka oraz sposób jej wykonania nosi nazwą litografii. Lito- grafia upowszechniła sit w Polsce około 150 lal temu, na początku XIX w. Wszystkie opisane sposoby powielania rysun- ków nazywamy grafiką. Za pomocą grafiki, kaset lat ilustrowano książki. Grafikę stosowano
grafika
użytkową- Artyści zajmujący się dziś grafiką użyt- kową sporządzają tylko projekty znaczków czy plakatów, natomiast odbitki wykonuje się w dru- karni. przy zastosowaniu fotografii i innych zwią- zanych z nią nowych technik drukarskich. W gra- fice użytkowej dziełem sztuki jest projekt, a od- bitki to tylko kopie, zwane reprodukcjami. Obok grafiki stosowanej rozwija się grafika zwana artystyczną. Jej twórcy wykonują nie tylko obrazek, ale także przenoszą go na drewno, metal czy kamień i odbijają na papierze w kilku egzem- plarzach. Tc odbitki, zwane rycinami, są dziełami sztuki, podobnie jak obrazy i rzeźba. Grafiką zajmowali się w naszym kraju wielcy artyści. Wit Stwosz, znany przede wszystkim jako rzeźbiarz (zobacz: „Rzeźba"), jest twórcą mie- dziorytów. Jan Piotr Norblin, Francuz z pocho- dzenia, tworzący w Polsce w latach 1774-1804, zajmował się malarstwem i grafiką. Był on nau- czycielem słynnego Michała Płońskiego i równie słynnego Aleksandra Orłowskiego. Nazwiska in- nych wybitnych grafików zamieszczamy obok ilustracji. Dawna grafika była głównie sztuką czarno- -bialą. Z biegiem czasu rozpowszechniła się także grafika wielobarwna. Dlatego dziś podziwiać możemy i barwne plakaty, i barwne ryciny. Współczesna grafika polska, zarówno stosowa- na jak i artystyczna, jest bardzo ceniona w święcie. Znani są zwłaszcza twórcy plakatów i ilustratorzy Grunwald GRUNWALD Na północy Polski, na Pojezierzu Mazurskim leży niewielka miejscowość - Grunwald. Wśród okolicznych pól stoi wyniosły pomnik, a obok niego znajduje się muzeum. Jest to miejsce czczone przez Polaków. Przed wiekami, w 1410 r., stoczona została pod Grunwaldem jedna z największych bi- tew w naszej historii. Polska odniosła w niej zwy- cięstwo nad wojskami krzyżackimi. Krzyżacy - niemieccy zakonnicy, a także ryce- rze - prowadzili walkę z poganami. W 1226 r.. na 184 lata przed bitwą pod Grunwaldem, książę Mazowsza Konrad sprowadził Krzyżaków do Pol- ski i osadził ich na północnych granicach swego księstwa. Mieli oni bronić posiadłości Konrada Mazowieckiego przed pogańskimi Prusami. Za- kon Krzyżacki, zamiast pomagać Polsce, podbił stopniowo nie tylko ziemie Prusów, ale i należące do Polski Pomorze Gdańskie oraz zagroził in- nym ziemiom. Na zagarniętych terenach Krzyżacy “tworzyli własne państwo. Było ono rozlegle, dobrze zorganizowane, bogate i od XIV w. wiło śmiertelne niebezpieczeństwo dla sąsia w, Polska i Litwa-połączone pod berłem jednego
Grunwald obrwu CKredn«w>si4Cv Wielkiego Księcia Witold 74
75
grzyby GRZYBY Grzyby są dzwtytm nych liści, jak drzewa, krzewy. trawy, . potrafią same wytwarzać pofrzebnych tm do » składników pokarmowych. Nazywamy J 8 „izmami cudzożywnymi, w odróżnieniu od roślin zielonych, które są samożywne. Najbardziej znane są rosnące w Icsic grzyby ka- peluszowe. jadalne i trujące. Są one zbudowane z kapelusza, trzonka oraz ukrytej w ziemi grzybni, przypominającej cieniutkie, długie i prawie niewi- doczne nitki zwane strzępkami. Grzybnia rózga- możliwa jest wymiana składników pokarmowych ny tworzy mikoryzę z sosną i dębem, kożlarz czer- -iglastych. „kreślonymi glonami - roślinami mikroskop^ wielkości. Wskutek trwałego współżycia (symbio- powstały dziwne mieszane rośliny - w połowie pzyby, a W połowie glony - zwane porostami. Widzi się je często * P°slaa krzac2astego kożusz. ka na pniach drzew i ściółce leśnej. Na skałach, gdzie nie rośnie nic innego, tworzą różnobarwne laty. Porosty są tam pierwszymi roślinami, które wach. Grzybnia atakuje je, przetwarza ich tkanki na pokarm dla siebie, a drzewo często usycha. Ten sposób odżywiania się nazywamy pasożytnictwem (zobacz: „Pasożyty i choroby odzwierzęce"). Grzyby pasożytnicze, które rozwijają się na rośli- nach i zwierzętach, są bardzo liczne. Z wyglądu szowych i często nie można zobaczyć ich gołym okiem. Szkodliwe działanie tych grzybów polega na okradaniu żywiciela z pożywienia i zatruwaniu go własnymi substancjami (toksynami). Wywołują one większość chorób roślin uprawnych. Pewne głownie i śniecie atakują tylko kwiaty, inne grzyby rosną na liściach, a wiele wnika i rozrasta się we- wnątrz rośliny, np. liczne rdze. Znane są też paso- żyty względne, które część życia spędzają na ży- wym organizmie, część na martwym. Grzyby pasożytnicze porażają również zwierzę- ta i człowieka. Co najmniej jedna piąta wszystkich ludzi cierpi na mikozy - choroby, które rozwijają najczęściej na skórze (liszaj, grzybica palców), włosach, pod paznokciami. Źródłem zakażenia może być kontakt z chorymi zwierzętami i ludźmi mbglebą, gdzie występuj, strzępki groźnych grzy- “ , r™ 8rupa gn»M*. k,ó"ł dobrze nJ.* r0'nięcic PWnienie Piwa. Sąteżarr^b “V0 produkcj' serów- wina, lekarstwa ' kl0,ych otrzymuje się ważne »*., mleku^.ku^Z’’™ P°?'0ŻU: jab,kach' zbóż W wrnik.i *ln°gron, kiełkach nasion "owe produkty, '^“'iT pows,aj’ '^"rd W,“°yCl’ CZ?ŚCi0W0 Wyk°’ występuje wt^^-o-yoh saprofitów, hach, martwym drewnie Padych llściach i galąz- Pfzyczyniaj, aj, on . ^'kach zwierzęcych, ważnego składnika gleJT prÓchnicy * inne rośliny (zobacz ci u . odżywiaj’ saprofityczne są szkodhwe ’ *' Niekt6r,: gr2yby domowy niszczę d„. , 80sPodarczo, np. grzyb 1™ ”< 1 bawełnianych. ' ma,erialach wełnianych Grayby są bardzo lic™, - tysięcy ich gatunków.
grzyby
gwary polskie GWARY POLSKIE Język polski, który słyszymy pna radio > w te- lewizji, w którym pisane są gazety. czasopisma i prawie wszystkie książki - to tak zwany język ogólnopolski (zobacz: „Język polski"). Jest on wspólny dla całego narodu. Wiemy jednak, że nie Najbardziej znaną cechą gwarową w Polsce jesl tak zwane mazurzenie. Występuje na Mazowszu w Malopolsce i w północnej części Śląska. Mazu’ rżąc, zamiast „Szuka czapki pod kożuchem" mówi się „Suka capki pod kożuchem". Inną częstą gwarową cechą fonetyczną jest wy. każdej okolicy ludzie mówią trochę inaczej. gwary, czyli inaczej dialekty, zwane również na- Gwary polskie można podzielić na 9 grup (naj- miast ciapka, biały zamiast biały, chlip i miłka za- miast Mb i mleka. Taką wymowę nazywa się ścieśnieniem „a" oraz „e". Ciekawe są też niektóre różnice gramatyczne w ważniejsze wyróżniono tłustym drukiem): I. dialekty kaszubskie 2. dialekty wielkopolskie 3. dialekty Borów Tucholskich, Krajny i Kociewia 4. dialekty kujawskie 5. dialekty ziemi chetaińsko-dobrzyńskiej 6. dialekty mazurskie i warmińskie 7. dialekty mazowieckie Wielkopolsce: spotyka się tu formy wujewi, ko. 9- dialekty Wąskie Różnice gwar ilustruje przykładowo to sam, zdanie: „Powiedzcie stryjowi: rozłożymy gest, żyto na kleniskn i K-.,:______ Najciekawsze, czasem oryginalne i zabawne, są gwarowe osobliwości i odrębności leksykalne czyli słownikowe. Niektóre wyrazy mają w gwa- rach inne znaczenie niż w języku ogólnopolskim. Np. na Kaszubach dama to „grobla", kum - „żłób", pupo - „lalka”, plucha - „pierzyna", ro- po - „para wodna". '------„>uiucu>e mowy, dialekt (językoznawcy badający gwary) posługuj, r cjalną pisownia .__„ . - „bogaty gospodarz", świniak - /usy - „wąsy", a pisane są częściowo wa" „pień drze- i, “i sce tylko gwara I „ " Vm ra6wiono w Po1- «ę wlaśniTz gwar. °80lDopolski J>Wk “tworzył Mewicyjibydymyj^”^'^"' SUak (spod Raciborza)- Małopolska (Spod Miechowa): Mazowsze (spod Łomży); «•'» żjito na klep- Kaszuby (spod Pucka): <1874-1968,. Og"’ Kaaroi'™ Nitscha wa Łokietka i K,7 ’ “ panowania Wladysła- - W P.I.- > Małopolska (Krakó !ka <Gni'zno, Poznań) —P0,Ski p®l,ki'h i R£taaWi' 8War “a'°- “OTonych co do Jednak “o™ wększą rolę » t»0r78 •' .l0re Kwoty odegrały "“'opolskie czy - Mim“żezZku POlskrc- ‘ÓW literacfemp. "« Bwary jgzy. “woich utwory literackich^ poslu«“jW «« w bsty|izowaną gwar, autentyczną ”Th "a'4ZXT°^ D°“^<4 wy-Tetmajera Na ,p a”'a Kazi,nierza Przer- 1« Ponieważ gwaro. " °pl- j™. s, one ce„nym Wkiem literac- * garach Przetrwaj języka, ne, które wyszty z uź kr«y formy gramatycz- Przy‘ładem takim s, „ “Topolskim, "^"‘ów. którą U'a*"1' Podwójnej w Pierwszej osobie
handel Końcówkę -»>. np. pódiwa. bierzwa- „pójdźmy, bierzmy", dowicwa się, Idzlewa - „dowiemy się, idziemy", a w drugiej osobie końcówkę -r0, np.: rtbta - „róbcie", chodziła - „chodzicie”. W gwa- rach ŚHskich występuje archaiczna, czyli bardzo dawna, końcówka pierwszej osoby trybu warun- kowego -eh, np.: rozbilbych, wozllbych - „rozbił- bym, woziłbym", ta sama końcówka w zmienionej formie, jako -k. występuje w Malopolsce na Pod- halu, np. w piosence góralskiej: Tańcowalbyk kiebyk móg, Kiebyk ni miol krziwyk nóg! lub wszystkich gwar. Słownik gwar polskich napi- sał wybitny językoznawca Jan Karłowicz (1836- kiej Akademii Nauk w Krakowie. Wydajc się też mapach w Małym atlasie gwar polskich. trzeba się wstydzić i wystrzegać; zdarza się też nieporozumienie - postępują tak i tak myślą tylko ci, którzy nie rozumieją, czym są gwary i jaką rolę należy się jednak wystrzegać tak zwanych dialek- tyzmów, czyli naleciałości gwarowych, kiedy się HANDEL lub czytelników. Wyrazy i formy gwarowe w liście wane jako błędy świadczące o brakach wyksztal- stępujące jednak w lokalnych, czyli regionalnych odmianach języka ogólnopolskiego - mowy ludzi Wykształconych - nie są uważane za błędy. Są to łok zwane regionalizmy, czyli prowincjonalizmy. kier '"OMm/a-„wędliniarnia'1; borówbt - „czarne jagody" tuk -, W dawnych czasach ludzie wytwarzali sami dla i w mieście niektóre gospodynie robią zapasy trzebne, kupujemy w sklepach. Za czasów daw- podział pracy, poszczególni ludzie specjalizowali się w wytwarzaniu niektórych tylko dóbr, wyrę- czając się nawzajem w ich produkcji. Jedni upra- wiali ziemię, by uzyskać zboże, inni wyrabiali sukno na odzież. Wśród różnych specjalistów pojawiali się i tacy, którzy zajęli się gromadzeniem 79
handel Tradycyjne targowisko .„„sobie ich utytkowama, doradzają, to*''"*’ °Xwifci<= 5P’z'daią- K'Ó,k° mÓWi,c ' coWpA1.0*-’ lrywaniem „powszechnej spi- zajmują “Linią korzystających z mej konsu- “^.wszystkie te czynności nazywamy usta- ^"""ólnHudńe po«“buK zarówn0 dóbr Poszczcgoi Np potrzebne są nam rzeczowych,) pracowników fabryki buty. wy"va b„ si| takte usługi pracowni- obuwia, ale potrzebne są _ w uaw handlu obuwiem, którzy ^^Sm mrzebn. ą taki, .udzie, ; sprzedają khe np dokonuj, ""i wszystkich > h dlowych i rzemieślniczych - —Ł. w wygodnych, m°ZnaOTn?e'uslug handlowych (a takie rzemieś- lniczych) łatwo zauważyć, gdy występuje ich nie- dobór. Nawet gdy wytworzono dostateczną 11 U towarów, ale za mało jest sklepów czy sprzedaw- ców. sklepy są ciasne, obsługa niefachowa - klien- , ... ivch towarów. i więc i w korzystaniu i jednego końca to kupcy. Domowe spiżarnie stopniowo traciły znaczenie. Handel pośredniczy między wytwórcami a kon- sumentami, gromadzi w swoich magazynach i sklepach różnorodne dobra i, trzymając je stale wywaniu zapasów. Dzięki temu nikł z nas nie musi już mieć w domowej spiżarni różnych dóbr na cały rok, gdyż każdy może nawet kilka razy dziennie pójść do sklepu i kupić to, co właśnie potrzebuje. Jeśli handel jest dobrze rozwinięty - sklepów jest dużo, są niezbyt oddalone od domów i dobrze jest poziom usług handlowych. stopniu klientów, że niski przez handel przepływa większość dóbr zaspoka- wspólnej pracy wszystkich zakładów wytwórczych. „spiżarnię powszechną". Korzystanie z niej odby- wa się w drodze kupna-sprzedaży. Podstawą do darki narodowej. dostarcza po ustalonej cenie towary, na które nabywcy zgłaszają zapotrzebowanie. Praca ludzi rają oni różne towary od zakładów wytwórczych, umieszczają je w różnych sklepach, dbają o to, powych i na pólkach, żeby każdy mógł widzieć, Usługi handlowe są świadczone ludności w skle- pach. Wielkość sklepu, różnorodność znajdują- cych się w nim towarów, jego wyposażenie, odda- lenie od miejsca zamieszkania i pracy, sposób organizacji obsługi-to wszystko określa różne rodzaje i poziom działalności usługowej handlu. Różne typy Sklepów świadczą różne usługi. Naj- powszechniejszy dawniej był niewielki sklep. W którym można było kupić niewiele rodzajów towarów (spożywczy, piekarniczy, mięsny itp)- Sprzedawcę i towary oddziela od klienta lada. 80
handel Nabywca nie może w takim sklepie sam wybierać, obecnie coraz więcej jest sklepów samoobsługo- wych i prowadzących sprzedaż zwaną preselek- cyjną, gdzie klient ma bezpośredni dostęp do towaru, może swobodnie dokonywać wyboru, a sprzedawca występuje głównie jako doradca i czuwa nad porządkiem. Inny typ sklepu to dom towarowy, prowadzony albo tradycyjnie, albo na zasadzie samoobsługi. Jest on jakby połączeniem pod jednym dachem wielu różnych małych skle- pów. Szczególną formą świadczenia usług handlo- wych. w której nie występuje sklep w podanym wyżej znaczeniu, jest handel wysyłkowy. Klient korzystający ze sprzedaży wysyłkowej dokonuje zakupu za pośrednictwem poczty. Na podstawie rozsyłanych optsow towarów może on wysłać zamówienie, a żądane artykuły otrzymuje pocztą, płacąc za nic przy odbiorze przesyłki. Na pracę „powszechnej spiżarni" składa się nie tylko działalność sklepów detalicznych, ale także ich zaplecza - transportu towarów i hurtu. W na- szej gospodarce rozróżnienie między detalem a hurtem polega na tym, że handel detaliczny dostarcza towary bezpośrednio konsumentom, świadcząc im opisane wyżej usługi, natomiast handel hurtowy przejmuje towary od wytwórców, gromadzi duże ich ilości w magazynach i dostar- Obecnie działalność handlową w naszym kraju prowadzi kilka wielkich organizacji handlowych. W mieście olbrzymia większość sklepów należy albo do przedsiębiorstw państwowych (np. Miejski Handel Detaliczny), albo do Powszechnej Spół- dzielni Spożywców „Społem". Na wsi handlem zajmuje się głównie organizacja spółdzielcza „Sa- mopomoc Chłopska". Przedsiębiorstw i sklepów prywatnych jest w Polsce bardzo mało i mają one niewielkie znaczenie. Oprócz handlu wewnętrznego, świadczącego usługi ludności kraju, bardzo duże znaczenie ma handel zagraniczny, czyli sprzedaż i wywóz części naszych towarów do innych krajów (zobacz: „Eksport") oraz zakup za granicą i przywóz tych towarów, których nam brak lub mamy ich za mało (zobacz: „Import"). Całym polskim hand- lem zagranicznym kieruje państwo. Dzięki temu, że handel w Polsce jest prawie cały uspołeczniony, to znaczy, że działalność handlową Prowadzą głównie przedsiębiorstwa państwowe 1 Spółdzielcze, rozwija się on planowo, a dochody. Jakie przynosi, przeznaczane są na zaspokojenie potrzeb społeczeństwa. Podobnie jest i w innych krajach socjalistycznych. W państwach kapitalistycznych przeważa han- del prywatny. Prywatni właściciele przedsiębiorstw handlowych i sklepów prowadzą je po to, aby osiągnąć jak największe zyski. Na takiej zasadzie prowadzony był handel w Polsce do 1947 r. W tym to właśnie roku pań- stwo przystąpiło do uspołeczniania go. W rezulta- cie już w 1949 r. na każdych 100 sklepów w Polsce 98 to były sklepy spółdzielcze lub państwowe. 81
HARCERZE którzy zostali przyjęci do jednej z drużyn harcer- skich i uczestniczą w jej pracy. Drużyny harcerskie zrzeszają młodzież ze starszych klas szkól pod- niczych szkól zawodowych, techników i liceów zrzeszona jest w drużynach Harcerskiej Służby Polsce Socjalistycznej. Drużyny harcerskie dzia- layą przede wszystkim przy szkołach, a także przy niektórych instytucjach prowadzących pra- ny harcerskie i zuchowe (zobacz: „Zuchy") z jed- ne) szkoły lub kilku sąsiednich szkól tworzą za- zwyczaj szczep. Drużyny i szczepy oraz zespoły instruktorów harcerskich (krępi instruktorskie) związku Harcerstwa Polskiego (ZHP). 4 hufw z terenu województwa - chorągiew ZHP. Cho- „gwic ZHP. których jest 49, tworzą Zwi,«k Harce-twa Polskiego - ogólnopolską, ideowo, -wychowawczą organizację dzieci, młodzieży szkol- nej i instruktorów. Wszystkie druży ny noszą imio- na zasłużonych dla ludzkości i dla Polski uczo- nych. bojowników, ludzi pracy, twórców, orga- ZHP przygotowuje młodzież do pracy dla so- cjalistycznej Polski, do roli dobrych wspólgospo. darzy swego kraju. Jest on organizacją dobrowol- ną i masową. Do ZHP należeć może każda dziew- czyna i każdy chłopiec, klórzy - po zapoznaniu się i Prawem Harcerskim i obowiązującymi w organizacji zasadami - zobowiążą się do ich przestrzegania. Aby umożliwić dziewczętom i chłopcom pragnącym zostać harcerzami pozna- nie organizacji - przyjmuje się ich do drużyny na okres ptóby. trwający zazwyczaj od 6 tygodni do 3 miesięcy. Ci z kandydatów, którzy w tym czasie nie zmienią zdania i podtrzymają decyzję wstąpienia do harcerstwa - składają uroczyście złożenia Przyrzeczenia zostaje się pełnoprawnym członkiem ZHP i na znak przynależności do or- ganizacji otrzymuje się Krzyż Harcerski i legi- tymację. Zuchy zostają członkami ZHP w mo- mencie złożenia Obietnicy. Każda drużyna harcerska składa się z zastę- pów - zespołów 7 do 10 dziewcząt lub chłopców. Na czele drużyny stoi drużynowy, który organi- zuje jej pracę, jest starszym kolegą i doradcą har- cerzy. On ponosi odpowiedzialność za drużynę, reprezentuje ją wobec władz harcerskich i szkol- nych oraz wobec różnych instytucji.
harcerze Pracę zastępów organizują zastępowi, przeważ- nie wybierani przez kolegów, a czasem, gdy zastęp jest jeszcze mało zżyty, mianowani na tę funkcję. Wszyscy zastępowi oraz harcerze pełniący inne funkcje (przyboczni drużynowego, gospodarz dru- żyny. sekretarz, skarbnik) wchodzą w skład rady drużyny, która wraz z drużynowym ustala plany pracy, ocenia ich wykonanie i podejmuje decyzje dotyczące działalności drużyny. Zbiórki drużyny odbywają się zazwyczaj raz w miesiącu, a zbiórki zastępów raz w tygodniu. Bywają zbiórki uroczyste, organizowane z okazji świąt państwowych, rocznic, ważnych wydarzeń w życiu drużyny (np. Przyrzeczenie Harcerskie, rozpoczęcie lub zakończenie roku pracy) itp. Najczęściej jednak zbiórki, zwłaszcza zastępów, mają charakter roboczy i większa ich część po- święcona jest wykonaniu zadań harcerskich. Jedne zadania mają znaczenie tylko dla zastępu czy drużyny, inne dla szkoły, środowiska, a nawet całego kraju. Te ostatnie podejmują zazwyczaj cale hufce, chorągwie, Związek, a nawet cala Federacja Socjalistycznych Związków Młodzież) Polskiej (zobacz: „Federacja Socjalistycznych Związków Młodzieży Polskiej"). Takim wielkim harcerskim zadaniem, do którego wszystkie dru- żyny wnoszą część swojej pracy, są alerty ZHP. organizowane co roku od 1965 r. Ogólnopolskim harcerskim zadaniem jest też patronat ZHP nad budową Centrum Zdrowia Dziecka, który polega na tym, że wszystkie drużyny podejmują różne prace i akcje zarobkowe, a uzyskane pieniądze wpłacają nu społeczny fundusz budowy Centrum. W 1974 r. harcerstwo podjęło kolejne wielkie zadanie pod nazwą Harcerska Operacja „Biesz- czady 40". W roku trzydziestolecia Polski Lubo- niem i rozwojem Bieszczad (zobacz: „Beskidy"). Ponieważ prace te trwać będą 10 lar. do roku czterdziestolecia Polski Ludowej, w nazwie ope- racji umieszczono cyfrę „40 . Starsi harcerze w czasie wakacji pracują w Bieszczadach przy budowie Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Ustrzykach Dolnych,, w skład którego wejdą: zespół szkół i internatów, dom dziecka, przed- szkole. obiekty wypoczynkowe. Wykonują leż inne prace oraz organizują ogniska i imprezy. W harcerstwie obowiązuje zasada, że każde zadanie podejmuje się dobrowolnie. Toteż zanim zastępy czy drużyny przystąpią do jakiejś pracy, najpierw rozważają, jaki i komu przyniesie ona pożytek, jaki jest jej sens oraz jak ją wykonać. Harcerskie zadania rozbudzają zainteresowanie światem, sprzyjają poznawaniu potrzeb kraju. harcerski MALTA Grunwald 25 - centralna impreza harcerska z okaz), 25-lecia PRL 83
harcerze
ną, by zrzeszało także dzieci robotnicze i chłopskie. Najbardziej znanymi z tych instruktorów byli: Dąbrowski, prawnik, organizator drużyn zrzesza- jących młodzież robotniczą, również zamordowa- Obok ZHP działały inne, bardziej postępowe rganizacjc dzieci i młodzieży. Jedną z nich był nego ZHP i OH, a także innych organizacji dzie- cięco-młodzieżowych wszystkie postępowe i pa- triotyczne tradycje. ZHP pracuje pod ideowym kierownictwem Polskiej Zjednoczonej Partu Robotniczej. Wraz z ZSMP i SZSP wchodzi w skład Federacji Socjalistycznych Związków Młodzieży Polskiej. W 1975 r. ZHP liczył około 2 miliony 680 tysięcy higiena konspiracyjne) grupy HIGIENA zespół warunków wpływających dodatnio na gieny w różnych krajach mierzy się porównując między innymi zużycie mydła i środków piorących innych ważnych warunków należy odpowiednie Należały do niej dzieci robotnicze. „Pionier" wychowywał swych członków na ludzi wrażliwych Iziałało też Czerwone Harcerstwo, związane : Polską Partią Socjalistyczną. Na wsi działalność Do bardzo ważnych warunków higieny należy wicach, walczyli w Bydgoszczy, Gdyni, lublinie. snu (dla uczniów około 9-10 godzin) oraz ruchu organizacja harcerek nosiła nazwę „Bądź Gotów", wyzwoleniu, w grudniu 1944 r., ZHP wznowił działalność. W 1948 r. organizacja ogłosiła prog- ram Harcerskiej Służby Polsce. Dziewczęta i chlo- skład Związku Młodzieży Polskiej (ZMP). Nosiło “azwę Organizacja Harcerska ZMP (OH ZMP). si, liczba drużyn w sierpniu 1956 r. OH usamodzielniła się i Pra7' oku powołany został do 85
historia szkodliwą dla zdrowia nikotynę. Wiele osób zadaje sobie pyunw , więc jeszcze bardziej szkodliwego dla ślepotę). Z powodu nerwowego, pośpiesznego trybu życia, kłótni, lekceważenia, zawiści, pogardy, jakie |u. dzie okazują sobie nawzajem. Ciało i psychika człowieka są ze sobą bardzo ściśle związane i nic. które choroby naszych czasów, jak zawały czy wrzody żołądka, mają swoją przyczynę w życiu pełnym zdenerwowania i napięcia. Człowiek może znieść bardzo wiele niepomyślnych sytuacji, jeśli ma jakieś miejsce, w którym czuje się bezpieczny, które daje mu oparcie i silę. Tym miejscem jest najczęściej dom rodzinny. Stąd też tak ważne jest przestrzeganie w nim zasad zgodnego współżycia, wzajemnej życzliwości i wszelkich innych zasad higieny psychicznej. Gdyby chcieć wymienić naj- częstsze sytuacje niekorzystne dla zdrowia psy. chicznego rodziców, na pierwszym miejscu zna- lazłby się lęk i niepokój o bezpieczeństwo i zdro- wie dzieci, potem zmartwienie ków, nieuczciwości, arogancji. Wśród sytuacji ro- znajdują się nieporozumienia i kłótnie w rodzinie, brak zaufania rodziców, nadmierna kontrola też musimy z nim bardzo aktywnie walczyć. Pa- HISTORIA np. Związku Radzieckiego czy Finlandii, wprowa- dza się zakaz palenia w niektórych miejscach publicznych - w kawiarniach, pociągach i salach Historia Polski to dzieje naszego państwa, obej- manią i polegającego na nadużywaniu różnych Icków, a szczególnie środków przeciwbólowych i uspokajających. Jak wiadomo, każde lekarstwo brane do rodzaju choroby i używane ściśle według przepisów lekarza. Jeśli insi ------ . . niekorzystnych warunków życia i zamia stawie-,,. J Pozłości na pod- nyeh no 'ych kronik-z"aków i zapisów zachowa- i innych D^J^8^Ol’kaCh, ply,ach P»mi«tko Xw lSm'°'Mh ^"“dzących z dawnych ków, spisów ' pt),w3,">i;h’ rachun‘ rozdań, ulrwalo- wladz, wyroków praw- rozPO™ldze" śladów minionych^ ‘ W‘'lu innych ‘K ««Hi,,OrykÓW na;yW‘ . a nie inaczej i laki. tak zwanej higienie psychicznej. niego wynikło. Historia ‘Odprawa rządzące.
historia XI W. XII W.- XIII w. XIV w Spo|cczcństw ludzkich i ułatwia rozumienie współ- czesności. Ponad 1000-lctnic dzieje Polski historycy dzielą na różne okresy. Polską, od ukształtowania się 1795 r„ rządzili książęta i królowie. Takie pań- wpływ na rządy mieli wtedy właściciele ziemi, zwa- ni panami feudalnymi, więc okres ten nosi nazwę feudalizmu. Od 1795 r. do 1918 r. Polska nie ist- Prusy i Rosja. Byl to okres niewoli narodu. Mniej ziemiach rozwijać przemysł, powstała nowa grupa ciele majątków ziemskich - obszarnicy i właści- ciele przedsiębiorstw - kapitaliści. Społeczeństwo polskie wkroczyło w czasy kapitalizmu. Po od- zyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 r. państwo nasze stało się republiką. W republice noić władz nic zmieniła jednak faktu, że wpływ na rządy mieli obszarnicy i kapitaliści, którzy byli najbogatsi. Państwo nasze było państwem kapitalistycznym. We wrześniu 1939 r. znóse utra- ciło ono niepodległość. Przez 5 lat okupowa y nasz kraj hitlerowskie Niemcy. Był to najgorszy okres w dziejach narodu, gdyż Polakom groziła zagłada. Polska wyzwolona spod hitlerows J okupacji przez Armię Radziecką i wa'c',c’“' boku 1 Armię Polską odrodziła się jako pań two ludowe. Władzę w nim przejęli robotnicy i c op. Naród nasz rozpoczął budować ustrój sprawteo- liwości społecznej - socjalizm. Okres budowy W historii Polski piszemy w innych W wydrukowanej obok tabeli podajemy ważniejszych faktów z dziejów naszego pan . od jego początków do ‘h**"* Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, któr zasady obecnego ustroju naszego kraju. XVI w MMRH ' XIX do tylu. Jeśli np. jakieś dwa fakty oznaczono wem Chrobrym, założenie arcy- 066 - chrzest i podstawowe dzieło umożliwiające poznanie dziejów Polski w XI i XII w. 102$ - koronacja Bok na króla Polski. 1034-1039 albo dokładnie podając ich datę, albo mniej do- kładnie, podając wiek, w którym miały miejsce. Wiek (w skrócie ' ‘ ' **— 200 ild. Obecnie trwa XX wiek naszej ety.
historia 1138 1569 nicowego państwa, trwającego pra- wie 200 lat. 1226 -sprowadzenie do Polski Krzyża- ków przez Konrada Mazowiec- niego króla Polski z rodziny Jagiel- 1573 - ustalenie zasady wolnej elekcji kró- lów polskich, czyli wybierania ich przez szlachtę. ligii. 1596 -decyzja Zygmunta 1620-1621 - wojna Polski z Turcją, klęska Po- 1648 - wybuch skierowanego 1320 - koronacja dzielnicowym Polski. 1652 zimierza Wielkiego pierwszego w statniego z Piastów na tronie Pol- 1655-1660 - wojna polsko-szwedzka, zwana „potopem". 1672 - najazd turecki na Polskę, zakoń- 1386 maleństwo królowej Jadwigi z Władysławem Jagiełłą. - chrzest Władysława Jagiełły i jego 1683 -rozgromienie oblegającej Wiedeń 1455-1480 (odsiecz wiedeńska). 1454-1466 -wojna 1697-1763 Około 1493 pokojem w Toruniu morza Gdańskiego. 1700-1721 Zygmuntowi II Mocnego i Augusta III. Okres slabofci i utraty znaczenia pań- Danii, później także Polski i Prus ze Szwecją, walki na terytorium 1704,1733 - dwukrotny, nieudany wybór 1543 - wydanie dzieła Mikołaja Kopemi- obalającego ówczesne poglądy na 'm""1’’ m'’dzy L''w* —.ego lotiegium Nobilium- "owoczesnej szkoły dl. ,yn6w 1772 -1 rozbiór Polski. 88
historia 1773 1788-1792 - 1791 1793 1794 1795 1797 1807 1813 1815 1816 1822 1830-1831 - 1844 - 1846 1848 - utworzenie Komisji Edukacji Na. rodowej. - obrady Sejmu Wielkiego, zwanego Czteroletnim. - uchwalenie pierwszej w Polsce i drugiej w święcie konstytucji, zwanej Konstytucją 3 maja. - 11 rozbiór Polski. -wybuch powstania kośduszkow- - III rozbiór Polski. Początek 123- -letnicgo okresu niewoli narodu. - utworzenie Legionów Polskich do walki z zaborcami Polski u boku wojsk napoleońskich. - utworzenie Księstwa Warszaws- - klęska Napoleona w bitwie pod Lipskiem, załamanie się nadziei na odzyskanie przez Polskę niepod- ległości przy pomocy Francji. - utworzenie z ziem Księstwa War- szawskiego Królestwa Polskiego, podporządkowanego carowi Rosji, maleńkiej Rzeczypospolitej Kra- kowskiej, pozostającej pod „opie- ką" trzech zaborców i Wielkiego Księstwa Poznańskiego należącego do Prus. Pozostałe ziemie polskie wchodziły w skład państw zabor- -nadanie Królestwu konstytucji przez cara Aleksandra 1 jako kró- la polskiego. • utworzenie Uniwersytetu Warszaw- - spisek Waleriana Łukasińskiego, który zapoczątkował patriotyczne konspiraąjc « Królestwie Polskim. - powstanie listopadowe. - spisek księdza Piotra Ściegiennego w Lubelskiem i Kicleckiem. ktorego celem było poderwanie ludu do wal- ki o wolność Polski i sprawiedliwość społeczną. Ed».rda - powstanie pod wodzą Dembowskiego, zwane ’ krakowską, żakończone k kwidacją Rzeczypospolitej Krak austriacki) przeciw uoskającej ich -“ Ludów w Wielkopob- i Galicji, czyli szereg nas!'p“^L_ po sobie wystąpień przeciw wi narodowemu i spotecz"'1™, - uwłaszczenie w Galiejk ' chłopom uprawianej przez nich zie- 1860-1861 manifestacje patriotyczne w War- 1863-1864 - powstanie styczniowe. 1864 - uwłaszczenie w Królestwie Polskim. 1867-1873 - walka polityczna w zaborze austriac- wa do samorządu, o obsadzanie miejscowych urzędów przez Pola- ków. o polskie szkoły i instytucje 1882 - utworzenie przez Ludwika Waryń- skiego pierwszej polskiej rewolucyj- nej partii robotniczej Proletariat. 1885 - proces przeciw działaczom socjalis- tycznym, przywódcom Proletariatu. 1886 - utworzenie w Prusach Komisji Ko- lonizacyjnej. której zadaniem było wykupywanie ziemi od Polaków w 1892 - utworzenie Polskiej Partii Socjalis- tycznej (PPS). 1893 utworzenie rewolucyjnej partii pod nazwą Socjaldemokracja Królestwa Polskiego, od 1900 r. Socjaldemo- kracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL). 1895 - utworzenie Stronnictwa Ludowego. 1897 - utworzenie stronnictwa Narodowo- -Dcmokratyczncgo. zwanego ende- cją partii burżuazji i obszarników. 1901 strajk szkolny dzieci polskich we Wrześni przeciw zniemczaniu szkoły. 1905-1907 - rewolucja w Rosji. Do walki przeciw caratowi przystępują także robotni- cy w Królestwie Polskim, kierowani przez SDKPiL i PPS. 1914 - wybuch I wojny światowej. - utworzenie w Galicji Legionów pol- skich do walki przeciw Rosji, u boku Austrii i Niemiec. - Akt 5 listopada zapowiadający ulwo- 1916 dzielnego państwa polskiego z ziem zaboru rosyjskiego. 1917 - rewolucja lutowa w Rosji i ogłosze- nie przez Piotrogrodzką Radę Dele- gatów Robotniczych i Żołnierskich, że Polska ma prawo do nicpodle- . Rewolucja Październikowa i po- twierdzenie przez rząd radziecki prawa Polski do niepodległości. ,9|g . Ogłoszenie przez prezydenta Stanów
historia Zjednoczonych Wilsona, że jednym Z warunków pokoju jest istnienie niezależnego państwo polskiego. - unieważnienie traktatów rozbioro- wych Polski przez rząd Rosji Ra- dzieckiej. - podpisanie przez Niemcy aktu kapi- - przejęcie władzy w Polsce przez Jó- zefa Piłsudskiego juko Naczelnika państwa. - utworzenie rewolucyjnej, marksi- stowsko-leninowskiej partii pod na- zwą Komunistyczna Partia Robotni- cza Polski, od 1925 r. Komunistyczna Partia Polski (KPP). 1918-1919 - powstanie wielkopolskie przeciw pa- nowaniu niemieckiemu, zakończone wyzwoleniem Wielkopolski i zjedno- czeniem jej z Polską. 1919 - ustalenie na konferencji pokojowej w Paryżu zachodnich granic Polski. 1919-1920 - wojna między Polską a Rosję Ra- 1919-1921 - 3 powstania śląskie przeciw pano- waniu niemieckiemu na Górnym Śląsku. W ich wyniku do Polski 1929-1933 nowaly państwa, które odniosły zwycięstwo w I wojnie światowej. !943 spolitej, zwanej konstytucją mar- zamach stanu Józefa Piłsudskiego - zagarnięcie przez niego władzy 1943/1944 i wprowadzenie rządów zwanych sanacyjnymi. • wielki kryzys gospodarczy na świe- 1944 cic, który objął także Polskę. Zamy- kane są fabryki, ogromnie wzrasta bezrobocie, ludzie pracy cierpią stronnictw występujących przeciw uchwalenie konstytucji, zwanej kwietniową, która między innymi 1945 Zjazd Pracowników Kultury we Lwowie, zorganizowany przez postę- pową inteligencją w obronią łama- nych w Polsce praw i pokoju. 1938 - pierwsze żądania Hitlera pod adre- sem Polski. 1939 - napaść Niemiec hitlerowskich na Polską bez wypowiedzenia wojny Początek II wojny światowej. - utworzenie we Francji polskiego rządu emigracyjnego z generałem Władysławem Sikorskim na czele i organizowanie Polskich Sil Zbroj- nych na Zachodzie. 1940 udział armii polskiej na Zachodzie w walkach w Narwiku (Norwegia), we Francji, w bitwie lotniczej o Wiel- ką Brytanię. - tworzenie w okupowanym kraju taj- nych organizacji wojskowych i poli- tycznych. - założenie przez hitlerowców w Oś- więcimiu największego obozu kon- centracyjnego. - napaść Niemiec hitlerowskich na Związek Radziecki. - zawarcie układu między polskim dzieckim o współpracy w wojnie przeciw Niemcom hitlerowskim. - formowanie w ZSRR Armii Polskiej pod dowództwem generała An- 1942 - utworzenie Polskiej Partii Robotni- czej i jej organizacji zbrojnej - Gwar- dii Ludowej. - wycofanie z ZSRR armii Andersa, i - zerwanie stosunków między ZSR R a rządem polskim w Londynie. - uformowanie w ZSRR I. Dywizji Piechoty im. T. Kościuszki. - bitwa pod Lenino. - utworzenie Krajowej Rady Narodo- wej (KRN). I - utworzenie Polskiego Komitetu Wy- zwolenia Narodowego (PKWN), pełniącego funkcją rządu nn wyzwo- lonych terenach Polski i ogłoszenie Manifestu PKWN. - powstanie warszawskie. • dekret PKWN (specjalne prawo) o reformie rolnej, na mocy którego za- początkowano podział ziemi obszar- mezej między chłopów. - wyzwolenie wszystkich ziem polskich spod okupacji hitlerowskiej. - ustawa KRN o wprowadzeniu w opuszczonych zakładach przemysłu- 'vych zarządu państwowego. Za- początkowała ona nacjonalizację (upaństwowienie) przemysłu. - kapitulacja Niemiec hitlerowskich - podpisanie przez Polskę i Związek Radziecki układu o przyjaźni, po- mocy wzajemnej i współpracy ' utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, także z udzia- 90
Icm przedstawicieli Stacyjnych. Polilyków cmi. -usuleme na konferencji w Pocida. mte zachodnich granic n„i , HW-UWU® " */ ' •*•“« mm, 0 ludową. ę 1947- wybory powszechne do Sejmu Usta- wodawczego. 1948- zjednoczenie Polskiej Partii Rot)o,. mczeji Polskiej Partii Socjalistycznej utworzenie Polskiej Zjednoczonej Partu Robotniczej (PZPR) 1952 - uchwalenie Konstytucji ' Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. hutnictwo Hutntetwo zajmuje się otrzymywaniem czystych metal:i ich stopów z rud. Zakład, w którym wy- twarza się metale nazywa się hutą. Większość me- tali uzyskuje się przez wytapianie w bardzo, wyso- kiej temperaturze, toteż podstawowymi urządze- niami, które spotykamy w hutach, są różnego ro- zaju piece. Stopione w piecach metale są podda- wane dalszej przeróbce w samej hucie lub w innych ŁWach przemysłowych (zobacz: „Przemyśl WMromaszj nowy"! Hutnictwo dzieli się na hutnictwo żelaza i stali, °raz hutnictwo innych metali, takich jak miedź cży aluminium. Żelaza i stali wytwarza się w na- "ych hutach znacznie więcej niż innych metali. utnictwo to ma też bogate tradycje. Ślady prymi- •kwnyęh pieców hutniczych, tak zwanych dyma- "k, znalezionych między innymi kolo Nowej Słupi w Górach Świętokrzyskich, pochodzą sprzed 2 ysięcy lat. Wiadomo, że hutnictwo żelaza istniało “ nas w średniowieczu, a w XVIII w. były już huty 1 wielkimi piecami w Zagłębiu Staropolskim w wo- godziwie kieleckim. Gdy do wytopu żelaza w ''mlkich piecach zastosowano koks, huty zaczęto “dować w sąsiedztwie złóż węgla, a więc głównie Górnym Śląsku. Większość pracujących obecnie "n Śląsku hut żelaza powstała w XIX w., najstar- z nich - Huta Królewska (obecnie Huta „Koś- 1802^° ' ’ zbullowa"a została w Chorzowie w S| " nowoęzesnym hutnictwie żelaza i stali pod- I a» owymi urządzeniami są ogromne wielkie i Wcc*._(O pojemności do 3000 ton), stalownie i wal- 9°wnie. w wielkich piecach z rud żelaza, przy ’ róa.ale koksu ‘ topników, uzyskuje się ciekłą su- r wkę. Część surówki jest odlewana bezpośrednio n do form (powslają z niej tak zwane odlewy), większość jej zaś służy do produkcji stali. Stal jest wytwarzana z surówki z dodatkiem złomu w pic- cach martenowskich, elektrycznych i w konwerte- rach tlenowych. W kolejnych stadiach przeróbki hutniczej otrzymuje się z niej odlewy lub wyroby walcowane (blachy, szyny, pręty, rury, druty itp.) wykorzystywane bezpośrednio w budownictwie lub przetwarzane na różne wyroby, głównie w przemyśle maszynowym. W Polsce mamy ponad 20 hut żelaza. Większość z nieb pochodzi z XIX w. i z okresu międzywojen- nego (1918-1939). ale największe - Huta im. Le- nina w Krakowie i Huta „Warszawa" w Wursza-
hutnictwo seg starego Krakowa Bodnia n>Jn"x,lz>cl' dzielnic i^~zuB;xrrk,id>hui"-. surę W rezultacie produtóa wyrotaT'^'”’"0 » laUch 1950-1970 wz,o,l. ’ obbw huln'czych domagaj, się dalszego produkcji hutniczej Przv<t J “"0“M'«"icnia do budowy na Śląsku „o 1no w,'c w 1’72 r. Huty „Katowice-, kIóra°prt,?<1U cynku, ołowiu, miedzi i a|„ WS2»«kim cynku znajduje ió . m’* ‘do Tarnowskich Gór iL ',’'eC2kU
I 1973 ROK »ę. oleisłonecznikowy i arachidowy, pieprz, kawę. i zaznaczając J główne grupy: I. pali„u, SUIOWCC ' materiały; 2. maszyny i urządzenia: 3. towary rotno-.pozy.eze: 4 k<,n5umpc,lnf Z.... p"wh'"’wnc w P|0cku. „rodllkl,,’ “e^.t.iąwy.ącza.ezr.py “XX" OOągKm ..Przypzń -zWołZańsko. 'f“ R<,P""»‘«go. W grupie tej 94
INFORMATYKA że wolno przejść przez jezdnię; numer linii auto- pisuje przy odbieraniu pensji - to informacja informatyka Ale nie wystarczy jakakolwiek informacja. Musi wiem także może być przedmiotem handlowej wy- miany. Tyle tylko, że nie trzeba jej przewozić - do transportu wystarczy sieć elektrycznych przewo- przyrządy pomia- rowe, narzędzia i aparaty lekarskie, aparatura dla laboratoriów, różnego rodzaju narzędzia. Często mówi się, że importujemy cale fabryki. Np. Zakła- dy Azotowe „Puławy" w Puławach, gdzie produ- kuje się ważne dla rolnictwa nawozy sztuczne, bu- dowały na nasze zamówienie zagraniczne firmy. Także niedawno uruchomione Zakłady Az01°** „Włocławek" we Włocławku powstały przy wspól- udziale firm zagranicznych (francuskich). Częlć ważnej aparatury dla tych zakładów wykonano i przechowywania informacji jut nam nie wystar- owyw-iiw . —----------------- . Nie było wyjścia z tej sytuacji, dopoki me na- w polskich fabrykach. Towarów należących do dwóch pozostałych zc są nieważne, iw* - odczulibyśmy dotkliwie, bo np. importowane to- wary rolno-spożywcze to nie tylko owoce 1 egz • tur—- - ....... -i- : i oewme gatunki Importowane towary pochodzą z rbźn*ch stron - ze wszystkich części świata. Najwtę Mk dostarczają nam ich nasi najbliżsi sąstc • Związek Radziecki, Czechosłowacja, Ntem Republika Demokratyczna. Podobnie ja w 'większa się także import towarów do r °«u 16 lat (1960-1975) wartość jego « »ud pięciokrotnie. rnatyzą ----. . dokonuje się na podstawie metod opracowanych przez matematyków. Najważniejszym zaś na- matyczna, zwana komputerem. Komputer - to urządzenie elektroniczne, które ootrafi z błyskawiczną szybkością wykonywać naj- rozmaitsze obliczenia i przetwarzać różne infor- r0 _ v.™„„ler natrafi np. W Ciągu
informatyka wojnie światowej, w 1945 r., przez uczonych ame- rykańskich. Pierwsza taka maszyna nazywała się ENIAC (czytaj: eniak) i była prawdziwym kolo- sem - zawierała np. ponad 18 000 lamp elektro- nowych, takich samych, jakie są wewnątrz odbior- ników radiowych starego typu. ENIAC zajmował duży pokój i pracował bardzo wolno - wykonywał zaledwie około I tysiąca operacji na sekundę a przy tym nieustannie się psuł. Ale i tak byl spraw- niejszy w działaniu niż cały sztab rachmi- Dziś w komputerach nie ma lamp. Ich miejsce zajęły tak zwane układy scalone, które mają po- suń maleńkich kostek. Jedna laka kostka spełnia zadania, do wykonania których trzeba było daw- niej dziesiątek lub setek lamp. Dziękt temu kom- putery są obecnie znacznie mniejsze. Niektóre z nich stawia się po prostu na biurku. tery również inne państwa i stosować je na szeroką skalę. Między innymi w Polsce uruchomiono pierwszy komputer - który nazywał się XYZ - w 1958 r. Dziś mamy w kraju wielką, nowoczesną Ubrykę. produkującą seryjnie (od 1961 r.) różne Wy komputerów. Ta fabryka - t„ ELWRO we j : -------- "‘inowoczcśmej- Fł wnn ™SZ>" produkcji tlWRO nosi nazwę „Odra-1305" Ostatnio kraje socjalistyczne postanowiły wspól- nie produkować cala rodzina u__________ . P . ' „..„„„u woino liczących TaT"^ mili°ny kundę. Ta rodzrna zosul. nazwana „Rjld„ (od rek zrobionych według specjalnej umowy na uś- mic papierowej - takie aparaty noszą nazwę czyt- ników taimy. Są też czytniki kart, odczytujące in- formacje umieszczone na niewielkich prostokąt- nych kartonikach. Z kolei komputer przekazuje ^niki swoich Obliczeń i przetworzone informacje - .nzuej linijce) W Urządzeń peryferyjnych jest bardz co.^ wymyślniejsze.^ ™68ls'ę“ybkoiłatwoporozumi
średnim wykształceniem, którzy trudnili się pracą umysłową i z pracy lei si ekonomiki. Wszyscy Inteligencja polska była warstwą najbardziej twórczą kulturalnie (zobacz: „Kultura"). Skupia- cjc nazywa się programami, a specjalistów opra- końcu XIX stolicę kraju. Wielkimi skupiskami były inteligencja kształceniem. stracji, przemyśle, instytutach naukowych. Np. kim w ośrodkach uniwersyteckich. W końcu XIX w. statków; w Głównym Urzędzie Statystycznym obliczają dane dla roczników statystycznych; nad- zorują wytopy stali w hutach, dokonują rozliczeń rozwijało się polskie Zycie kulturalne, gdyZ mo- syjskiego po | INTELIGENCJA (XIX i początek XX w.) Słowo „inteligencja" w odniesieniu do grupy lu- dzi oznacza dziś potocznie wszystkich pracowni- ków umysłowych. W drugiej połowie XIX w„ kie- dy to w Polsce inteligencja wyodrębniła sięjako warstwa społeczna (zobacz: „Naród polski"), m- Leningrad) i Moskwie (Rosja). Olbrzymią większość najwybitniejszych twór- ców polskiej nauki i kultury naleZy zaliczyć do warstwy inteligenckiej. Należeli do niej: Mana 97
internaty INTERNATY 98
Fragment miasteczka studenckiego w lublime nymi uczniów nic są zbyt duże. Znacznie więcej internatów znajduje się przy liceach ogólnokształ- cących. Większość stanowią internaty przy sadniczych i średnich szkołach zawodowyc . s niejc także spora grupa internatów międzysz o- nych, w których mieszka młodzież mc z )c ) ale z różnych szkól, ... . Mimo dużej liczby internatów me dla potrzebujących starcza w nich miejsc. « tysięcy uczniów mieszka na stancjach, czyli w X najętych pokojach w mieszkaniach pry»« • a ponad 400 tysięcy młodzieży dojeżdża cod do szkól. Państwo systematycznie buduje nowe Do ich powstawania przyczynia się także P» jeziora czeństwo. Do niedawna istniał Społeczny Fundusz Budowy Szkół i Internatów, z którego pieniędzy wybudowano ich wiele. Wysiłki w tym kierunku nie ustają i co roku oddaje się do użytku kilka- dziesiąt nowych internatów. Obecnie buduje się ich wiele przy szkołach gminnych, w których mieszkać będą dzieci pochodzące z odległych Oprócz internatów dla młodzieży szkół podsta- wowych i średnich istnieją także internaty dla stu- dentów, które nazywamy domami akademickimi lub studenckimi. JKZIORA na pojezierzach: Mazurskim i Pomorskim. Każde z tych pojezierzy dzieli się na kilka mniejszych. puje wiele jezior. Dwa największe jeziora: Śniardwy o powierz- chni prawie 110 km1 i Mantry - około 102 km*, znajdują się na Pojezierzu Mazurskim. Trzecie pod względem wielkości - jezioro Łebsko, o powierz- chni około 75 km’, leży nad brzegiem Bałtyku. Ponad 55 km* powierzchni ma jezioro Dąbie u ujścia Odry. Te największe jeziora wcale nie są najgłębsze, a dwa z nich są nawet bardzo płytkie - jezioro Łebsko w najgłębszym miejscu ma 6 m, jezioro Dąbie - tylko 4 m. Natomiast niewielkie jeziora tatrzańskie: Wielki Staw Polski - w Doli- nie Pięciu Stawów Polskich, o powierzchni 1/3 km' - ma aż 79 m głębokości, a Czarny Staw nad Morskim Okiem, mniejszy od Wielkiego Stawu Polskiego, ma 76 m głębokości. Najgłębsze jest je- zioro Hańcza znajdujące się we wschodniej części Pojezierza Mazurskiego na północ od Suwałk, na Pojezierzu Suwalskim. Powierzchnia Hańczy wy- nosi około 3 km’, a głębokość aż 108 m. Różnice w wielkości i głębokości jezior wy nikają stąd, że jeziora mają różne pochodzenie i od tego zalety ich wielkość, kształt i głębokość. Płytkie, chociaż duże jeziora przybrzeżne są dawnymi za- tokami Bałtyku. Zostały one odcięte od morza przez mierzeje (wydłużone, piaszczyste pasy lądu, które powstały z materiału niesionego przez przy- brzeżne prądy morskie). Rzeki wpadające do je- zior stopniowo je zasypują i spłycają. Jeziora nu pojezierzach są pochodzenia polodowcowego. Niektóre z nich mają zarysy nieregularne, czasem okrąglawc - powstały one w wyniku zalania za- głębień terenu występujących w morenach po stopieniu lądolodu (zobacz: „Przeszłość geolo- giczna Polski"). Innego typu są jeziora o kształcie wydłużonym, przypominające szerokie rzeki. Czę- ste/ciągną się szeregiem, w wyżłobionych przez potoki płynące pod lądolo-
Wszystkie znane języki Świata bada się nie tylko laśnie aż po 7 przypadków każdej liczbie - pojedynczej i mnogiej. Poza tym w wyrazach języków fleksyjnych bardzo często me ma wyraźnych granic między częściami wyrażają- cymi ich znaczenia podstawowe, a więc częściami realnoznaczcniowymi, oraz częściami pełniącymi funkcje gramatyczne, czyli gramatycznymi. W ję- zyku polskim części rcalnoznaczeniowe i grama- tyczne są splecione i częściowo wspólne: nie dają się oddzielić od siebie. Np. w formie „ręce" (roz- patrywanej w porównaniu z formą „ręka") zna- mieniem (cechą) znaczenia podstawowego jest część wyrazu brzmiąca „ręc-". znamieniem zaś liczby mnogiej jest połączenie ,,-ce". Znaczy to, że na głosce „c" zbiegają się i krzyżują obydwa zna- Pierwsze polskie nazwy można spotkać w dzie- łach pisarzy starożytnych już w I i II w.: ,.vist a (Wisła) u rzymskiego pisarza Pliniusza; „Vistula sków pergaminu, użytego do oprawy rękopisu ła- cińskiego. Tekst Kazań Iwiflokrzyzkich pochodzi z przełomu XIII i XIV w. Są w nim archaizmy (wyrazy i ich formy stare, które wyszły z użycia) nie spotykane już w późniejszych zabytkach, mię- dzy innymi „togo", „tomu" (tego, temu), .jeść" (jest). Do najstarszych tekstów w języku polskim należą także: Bogurodzica (dwie pierwsze zwrotki pochodzą z początku XV w.). Kazania gniclnirń- skit (początek XV w.) oraz Pralurz ftoriaruki (z końca XIV w.). Pierwsza drukowana książka 101
język polski tofiiowporratanbitó-Ci ^ńrmctilmmifiir1T his trrrctr cuw • • -X.<??',(P”'cr ,n^ ottjjo fwcflo wnioRadj' j(JbfpoOnc ibtiwoiiii t>fi xbftwciic pwwinc nula-ywilhtfcrtt' WW w B • n- r.bo-.ct nu wm truizm wioifcc wotum ac Jfrniti frint t)cvlt(jvu .^or cilofc rtn MmKtmlt gil mnnnlms crtjtj iirOril/cKC vns tnttm ngr m "Wns-nos autntt imwtnW^,irm wir nimtfcn Oid? uc romtin muoGibmitifl ^WJoimuc mtttmirc Qtv nnwowdj nqi naro ma Imbintr ra« notfj-alc iw wrtitmi na$® «(upc: fahinic ntimi cr Okres trzeci - śrrdniopolski - od początku XVI w., i wite od czasu ukazania sit pierwszych polskich ksiaZek drukowanych, do połowy XVIII w., czyli do początków okresu oświecenia. W tym czasie tworzyli: Mikołaj Rej, Piotr Skarga. Jan Kochanowski i Andrzej Frycz Modrzewski. W tym też czasie powstała pierwsza gramatyka języka polskiego, napisana po łacinie i wydana w Kra- kowie w 1568 r. Autorem jej jest Piotr Slatorius- ,........- w nim najłat- wiej i najszybciej odbijają się zmiany, jakie zacho- dzą w społeczeństwie. Jedne wyrazy wychodzą z użycia ,nne s>t pojawiaj,. Jedne są tworzone, in- ne zapożyczane z języków obcych. Gdy rozpoczę- ły się loty kosmiczne, pojawiły .i, takie wy razy jak „kosmonauta”. . ________- -r . . ‘ . m •petnosprawny. Nowe wyrazy powstaj, 102
kapitaliści miach wschodnich. Działo się lak dlatego, U listów w Polsce. W różnych okresach liczba ich mało liczną. Aż do połowy XX w. Polska pozo- stawała krajem słabo uprzemysłowionym. I dla- tego kapitaliści, mimo że ich rola rosła, nigdy nie dorównali znaczeniem i wpływami ziemiaństwu (zobacz: „Ziemianie"). Dodatkowym powodem ich mniejszego znaczenia był fakt, że właścicielami największych fabryk i przedsiębiorstw na ziemiach polskich pod zaborami, a potem w II Rzeczy- pospolitej (zobacz: „Rzeczpospolita II") byli Niemcy, Francuzi, Belgowie. Do Polaków nale- żały mniejsze, a więc i słabsze zakłady. Znaczna część przemysłu polskiego należała do właścicieli mieszkających stale w Polsce, ale obcego, naj- częściej niemieckiego i żydowskiego pochodzenia. Kapitaliści obcy chętnie zakładali przedsiębiorst- wa w naszym kraju, ponieważ była tu tama sita robocza, a ponadto w zaborze rosyjskim przez wiele lat istniała możliwość łatwego sprzedawania h, miał wiele złych Kiedy np. kapitalista fran- cuski miał trudności finansowe, najpierw ramy a ...» r«, Kapitaliści jako grupa społeczna położyli nie- wątpliwe zasługi dla organizacji i rozwoju prze- mysłu w naszym kraju. Ich rolę społeczną należy jednak ocenić negatywnie, gdyż w pogoni za jak największymi zyskami zapominali o potrzebach ogółu ludności i dla własnych korzyści bezwzględ- nie wyzyskiwali robotników. Za pracę wyznaczali bardzo niskie place, wprowadzali 12-.14-. a nawet |6-godzinny dzień pracy, odmawiali robotnikom zabezpieczenia na wypadek choroby czy na sta- rość. Ponieważ kapitaliści dążyli przede wszyst- kim do osiągnięcia jak największych korzyści, nie prawie warunków życia ludzi pracy. Ubóstwo większości narodu nie sprzyjało postępowi w kraju. Kapitalistów’ i ziemian zaliczamy do klas wyzy- skujących ludzi pracy. Kres wyzyskowi, a także . • < „ Pnlo-e nolożyło upań- flikty, 105
Karpaiy składają się z szeregu równoległych pasm górskich poprzecinanych kotlinami i doli- nami rzek. Są one najmłodszymi naszymi górami. Zawile dzieje geologiczne obszaru, na którym istnieją Karpaty, przyczyniły się do różnorodności budowy tych gór. W związku z różnymi rodzajami skal, które tworzą łańcuchy karpackie występują odmienne krajobrazy w różnych partiach górskich. Pewne typy skal ulegają łatwo wietrzeniu, tworzą więc formy łagodne, faliste lub kopulaste, inne skały, bardziej odporne, nadają krajobrazowi wy. sokogórski charakter z ostro wznoszącymi się wierzchołkami i stromymi zboczami, Spotykumy KARPATY z pewnych rodzajów piaskowców. W niektórych miejscach przez głębokie pęknięcia skorupy ziem- Karpaty ciasna się lukiem więc tam wulkany, po których pozostały skały czady. W polskich Karpatach ze względu na bu- dowę i na różnice krajobrazów wyróżniono: Tatry, Podhale, Pieniny. Beskidy (zobacz: „Tatry i Podhale", „Pieniny", „Beskidy") i Pogórze w fałdowaniu Karpat. Jednak zbudowana z mało odpornych w niektórych miejscach utwory lessowe pyły naniesione przez wiatry i osadzane w Heniach _ terenu. Rzeki płynące przez P dów. Gleby na Po toteż kraina ta jest niż obszary górskie ralne Wzdłuż pa źród,a ">i«- ramę, wzdłuż Pogórza Jarosław pX,vłl D'bi“. *««ów. ma rozwinięty orze *‘ęknoSĆ ' «ych miast zesnie całych naszych Karpat. 106
klimat jest Bielsko-Biała (około 120 tysięcy mieszk.fi- ców w 1975 r.), znane od dawna z przemysłu włókienniczego, a zwłaszcza bardzo dobrych wy- robów wełnianych. W Bielsku-Białej produkuje sit również od 1973 r. nasze małolitrażowe, po- pularne samochody „fiat I26p". (np. letnie, zimowe). Polska leży w strefie umiarkowanych tempera- tur. Nie ma u nas długotrwałych i silnych mrozów. i,k w krajach polarnych, ani też lak wielkich upałów, jak na obszarach leżący ch blisko równika, średnie temperatury roczne obliczone: z okresu 30 lat, wynoszą od 5"C (w Zakopanem) dój8,5 C ’. i.„a„s W naicieoleiszym mte- KLIMAT Klimatem nazywamy stany pogody wy^PW“ na pewnym obszarze w ciągu dłupeg . ______: „m.lamet kolejności w obrębie roku. Klimat określamy na długotrwałych obserwacji pogody (zoba • .. goda"). Głównymi składnikami khm.«.V.em peratura powietrza, opady i w“1^- tycznych pomiarów temperatury obb®** nie temperatury dobowe, a następni . • ta..’.™. ta >— się zwykle średnią temperaturę najcwp i najzimniejszego miesiąca i ^"^"ości tur (tak zwaną amplitudę) oraz skU tamta-o-znaczy - najwyższą detach, gdzie w najwyższych paro.ch tycn gor temperatura wynosi od 8" do 12’C. a około 19'C - W kotlinach podkarpackich i oko- licach Poznania. Również w styczniu, n.jzimnięj- naszym mięsiwu, najniższa temperatura śred. “fLtępuje w Tatrach -6‘C. a najoeplejsra jest zim. n. wybrzeżu Bałtyku i w zachodniej mnnnej _ ta- lejnia stycznia wynosi około -l t— szczególnych dniach w ' . . -30"C. Różnice mięuzy s™.... w roku. Następnie określa się roczną su dów podaną w milimetrach, która W3\ grubości warstwa wody powstałaby onia. gdyby nie było spływu, śnieg. Podaje sit również rodzaj opadów grad, mżawka) i ich rozWa nhaarze wiatry Określając panujące na jaktm .utzów, podaie sie. iakie przeważają kteru 107
klimat plitudziedużej - klimatem lądowym. W Polscenaj- mmejsze różnice temperatur rocznych występu,, na wybrzeżu Bałtyku, gdzie osiągaj, I8’C, a naj- Md którymi "‘in'nl'15K °P’dy maj, tereny, . wice ^Z ^M',r7' S''°b0dnie P™P'y™. Polskk NtXi'?k«CŻ> Ba"ykU n“iny śr0<lk0"'j Wydajesie od, wy,,*Puj'» w l«ic, dak wi^. *«- -i™, tani. 1111
klimat
kluby młodzieżowe KLUBY MŁODZIEŻOWE że udostępniają one młodzieży lokal na spotkania. aj, krócej lub dłużej. Wywiera to .pływ di świata roślinnego i z tym '“„zań, roli. Okres rozwoju większości naszych irawnych wiąże się z czasem, gdy średnia urn dzienna przekracza 5*C. Pory roku Przynależność do klubu nakłada na uczestnika się z tych zadań, których się dobrowolnie podjął. W zamian za to znajduje w klubie kolegów o po- dobnych zainteresowaniach, może korzystać z do- brze wyposażonych pracowni i z drogiego sprzętu, jak: instrumenty muzyczne, kamery filmowe, W większości klubów młodzieżowych istnieje samorząd, który zajmuje się planowaniem zajęć i współgospodarzeniem klubem. Poprzez uczeslni- czenie w pracach samorządu młodzież przygoto- a kolej elektryczna poza tym z siecią przewodów wadzą szyny. Najbardziej rozwinięta sieć kolejowa jest w województwie katowickim, najmniej - we wschodniej części Polski oraz w województwie kieleckim. Oprócz kolei normalnotorowych ist- nieje w Polsce kolej wąskotorowa (posługująca się lokomotywami i wagonami o węższym roz- stawie kół, z węższymi torami). Są to przeważnie linie podmiejskie. W 1974 r. długość linii kolejo- wych w Polsce wynosiła 26717 km. zajmowaliśmy czwarte miejsce w Europie po ZSRR. Francji i Republice Federalnej Niemiec (RFN). ’ — —s»vvi«ne icaspi pośpieszne i osobowe) i miejscowe (np miejskie). Mamy także wagony sypialne, również sleepingami (czytaj: slipingami), tym wazony ... ; .. ' . W roisce są Polskie Koleje Państwowe (PKP), unLhnml' PKP Si'8aj’ 1842 r' W ,ym 10 roku uruchomiono p.erwszą kolej na ziemiach polskich, 110
koleje
koleje na linii Wroclaw-Olawa. Następnym dużym przedsięwzięciem było zbudowanie Irasy Kolei Warszawsko. Wiedeńskiej. Budowę pierwszego odcinka ukończono w 1845 r. Długość linii tej kolei wynosiła w 1909 r. około 800 km. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 r nastąpił szybki rozwój kolejnictwa i przemysłu kolejowego. W tym właśnie roku w Ostrowcu Świętokrzyskim rozpoczęto budowę wagonów kolejowych (dziś Hula im. Marcelego Nowotki) kłady Przemysłu Metalowego H. Cegielski w Po- znaniu (zobacz: „Przemysł elektromaszynowy"). Parowozy polskiej konstrukcji cieszyły się wielkim uznaniem specjalistów na całym świccie. W 1937 r. polski parowóz pośpieszny typu pm-36 z fabryki w Chrzanowie nagrodzony został złotym medalem na Międzynarodowej Wystawie w ParyZu paro. kmZn!t”od”'''j”1 Pr’dl“’W mnksymalnę 120 140 Dobre tradycje polskich parowozów, elektro- wozów , „agonów utrzymywane s, do dziś. h>' » lalach .946- iSSŻ"""T sprzętu kolejowego zajmujemy •wiecie - za USA i RFN na ^^^““"“^jękon- » Szczecinie. Z kont.^^ Portu samochodowe^ i „„ f P "" kolej. Pierwsze pociągi kon£ !°' W
koleje 113
kolonie dziecięce KOLONIE DZIECIĘCE kowe, których uczestnicy powinni nabrać sił do koloniach wypoczynkowych trwa przeważnie od 21 do 26 dni, pobyt na koloniach zimowych dobre wspomnienia o kolonii. poznania nowych kolegów i zdobycia nowych przyjaciół. Ogniska, kominki, wieczornice kolo- są kolonie zdrowotne, na które wyjeżdżają dzieci chore, kierowane przez lekarzy. Różnią się one Od kolonii wvnnon>nL.n..—l . . . chodzeniu na wycieczki, poznawaniu ciekawych ludzi i ciekawych miejsc, uczeniu się takich rzeczy, których robienie sprawia przyjemność, a zarazem jest pożyteczne. Wielu uczestników kolonii w cza- sie różnorodnych zajęć odkrywa w sobie nowe zainteresowania i zamiłowania. Ktoś, kto poznał nową grę sportową, często staje się jej entuzjastą, ktoś inny dzięki ciekawej wycieczce zaczyna pa- sjonować się turystyką. Pobyt na kolonii uczy wia uczestników. Na koloniach zdrowotnych jest więcej wychowawców i lekarzy „iż na koloniach nie wyjeżdżają 114
wśród kolegów, pod opieką^htww1^"'’ ““ Komisja Edukacji Narodowej Jakub Jasiński, Julian Unyn Niemcewicz. b Pil m < KOMISJA EDUKACJI NARODOWEJ w pamięć uczniów różnych wiadomości. gospodarstw rolnych, warsztatów rzemieślniczych, wie XVII w. i na początku XVIII w. były w zlej sytuacji. Większość szkól prowadzili zakonnicy - jezuici. Głównymi przedmiotami w szkołach jezuickich były religia i język łaciński, nie uczono w nich natomiast języka polskiego, dziejów ojczy- żyli do wyrobienia poprzez naukę szkolną uleg- łości wobec jednej tylko religii - katolickiej. Wpajali swym uczniom niechęć do każdej innej religii i do ludzi o innych poglądach niż ich włas- kolonie wyjechało 599 tysięcy dziewcząt i chłopi ców, w 1972 r. prawie 2 razy tyle _ , mllion tysięcy. » * 19’5 r. - I milion 535 tysięcy. w XIX w. .......................... out Markiewicz, wraz z innymi przyjaciółmi dzieci 100 lat temu zgromadził pewną sumę pieniędzy, za które urządzono kolonie dla najbiedniejszych uczniów z Warszawy. W 1882 r. doktor Markie- w którym działali między innymi: znany pisarz słało na kolonie ponad 2800 dzieci z najuboższych rodzin. W Polsce Ludowej kolonie stały się po- wszechne dzięki temu, że pieniądze na nic po- chodzą z kasy państwowej i z zakładów pracy, polskie. Ta część szlachty, która uczyła się i ukoń- czyła szkoły jezuickie, mało wiedziała o (wiecie, była nietolerancyjna. I między innymi dlatego żle rządziła Polską. Byli jednak w naszym kraju i światli ludzie, któtzy chcieli ten stan rzeczy zmienić. Pierwsze próby zmian podjął zakon pijarów, który także przedstawiciel tego zakonu, Stanisław Konarski, założył w Warsza- wie w 1740 r. Collegium Nobilium (czytaj: ko- legium nobilium), nowoczesną szkolę dla mło- dzieży szlacheckiej, w której uczono nauk przy- rodniczych, prawa, języków europejskich i historii ojczystej. Wpajano też młodzieży miłość do krąju. Kadetów lub Szkolę Rycerska. Była to także poprzedziło największą w Polsce do XVIII w. reformę (odnowę, zmianę) szkolnictwa. Reformę Pracę nad uzdrowieniem oświaty podjęła po- wołana przez sejm w 1773 r. Komisja Edukacji Narodowej. Był to pierwszy w Europie urząd kraju, pierwsze ministerstwo oświaty. Wybrane ctwem króla. Komisja Edukacji Narodowej powołała Towa- rzystwo do Ksiąg Elementarnych, w którym opra- cowano plany reformy, programy nauczania dla szkól różnego szczebla i podręczniki. Na czele Towarzystwa stali: Ignacy Potocki i Grzegorz
komunikacja miejska kościół łacina. W szkołach zreformowanych wy- gotowaniem nowych podręczników: elementarza dla najniższych szkól - parafialnych, podręczni- ków przyrody, algebry, gramatyki, fizyki, a także wego człowieka i świadomego obywatela. Pod- i uczeni: Jan Śniadecki, Onufry Kopczyński, i litewską. Na czele prowincji koronnej stal uni- w Wilnie. Podlegały im szkoły wydziałowe, tym zaś szkoły podwydzialowc i parafialne. Szkoły ziom nauczania w szkołach niższych. Dobra praca nowych szkół zależała od dobrych nauczycieli i wysokiego poziomu uniwersytetów tów. W Krakowie pracował nad tym Hugo Kolłą- Komisja Edukacji Narodowej działała do 1794 r. Kres jej pracy położyły rozbiory Polski. Komisja narodu polskiego. Dzięki jej działaniu w ciągu KOMUNIKACJA MIEJSKA Nowoczesne, duże miasto, np. Warszawa, Wrocław czy Gdańsk, rozciąga się na przestrzeni wielu kilometrów. Z centrum miasta do jego gra- nic jest czasem kilkadziesiąt kilometrów. Miasta nasze coraz bardziej rozrastają się, łączą z przed- mieściami i miejscowościami przyległymi w jedną calosc. Im większe miasto, tym ważniejsza dla wgo mieszkańców jest komunikacja (zobacz- „Gospodarka miejska"). Komunikacją miejską nazywamy przewożenie ludzi i ładunków różnymi środkami transportu, np. autobusami, tramwajami, trolejbusami, tak- sówkami w obrębie miasta. XT , innc miasl“ tramwaje wX 2 1 2 « sobą wozow. Można je spotkać w Katowicach Kr, kowie, Gdańsku, Wrocławiu i PoX“ W S dwtZowe X“XrU'ObUSy Pr“8“b°W'' 1 ""> - ™-
komunikacja miejska 117
KONSTYTUCJA robotnicy, chłopi, rzemieślnicy i inteligencja- PRL jest państwem socjalistycznym, w którym szczególną rolę odgrywają robotnicy. Wytwa- rzają oni Większość dóbr zaspokajających co- dzienne potrzeby całego społeczeństwa i służących rozwojowi całej gospodarki narodowej. Partia klasy robotniczej, Polska Zjednoczona Partia Ro- botnicza (PZPR), jest partią rządzącą w PRL inna ustawa nie może być z nią sprzeczna. Dlatego też konstytucją nazywa się ustawą zasadniczą. Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL), uchwalona 22 lipca 1952 r. przez Sejm Ustawodawczy, postanawia, że kraj nasz jest określamy takie państwo, na czele którego stoi określony czas władze. Republiki bywają różne. tego ustroju socjalistycznego, czyli takiego, w któ- rym każdy człowiek będzie miał jednakowe moż- liwości rozwijania swoich zdolności i zaspokaja- nia swoich potrzeb, a podstawą do oceny każ- Robotnicza"). Dążenia robotników i program PZPR popierają chłopi i inteligencja, gdyż urzeczywistnienie tego programujest korzystne dla wszystkich ludzi pracy. Chłopi odgrywają decydu- jącą rolę w rolnictwie, które żywi kraj. Inteligen- 118
Przedstawiciele ludu pracującego, sprawujący w jego imieniu władzę w PRL, to posłowie na Sejm, który jest władzą najwyższą, i „dni rld W PRL buty, kopalnie, fabryki, koleje i inne środki transportu, przedsiębiorstwa handlowe. „Pieniądz"). Jest prawem, obowiązkiem I sprawą honom kalde- go obywatela. PRL jest państwem miłującym pokój. Współ- pracuje i żyje w braterskiej przyjaźni z ZSRR i innymi państwami, w których rządzą ludzie pracy i z narodami miłującymi pokój. Tak określa naszą ojczyznę Konstytucja PRL. Konstytucja 3 maja nicy i chłopi. Jednym z ważniejszych zadań władzy ludowej było przygotowanie i uchwalenie nowej konstytucji. Wybrany przez naród w 1947 r. Sejm Ustawodawczy powołał Komisję Konstytucyjną, na czele której stal ówczesny Prezydent Polski, Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Obowiązuje kilka poprawek. Bardzo ważne poprawki do Kon- stytucji uchwalił Sejm VI kadencji w dniu 10 lu- tego 1976 r. Jedna z nich określa Polskę jako państwo socjalistyczne. KONSTYTUCJA 3 MAJA W XVIII w. Polska była państwem słabym, za- zorganizowane i w jaki sposób odpowiadają one przed ludem pracującym. Poniatowskiego (1764-1795), trwała trudna praca wej"). Wprowadzenie reform (zmian, ulepszeń) w gminach, miastach i województwach odgrywają Jednakże przybywało ludzi mądrych, wychowa- skich tradycji narodu polskiego - Warszawa. O postanowieniach konstytucji dotyczących Sejmu. Rady Ministrów, Rady Państwa, rad na- rodowych, obywateli i wyborów do władz ptsze- Picrwszą konstytucją państwa polskiego była uchwalona w 1791 r. Konstytucja 3 maja. Drugą - konstytucja nadana przez Napoleona Księstwu Warszawskiemu w 1807 r. Ogłaszała ona równość wszystkich obywateli wobec prawa i zniosła pod- daństwo chłopów (zobacz: „Społeczeństwo w Pol- sce feudalnej"). Pierwszą konstytucję w niepod- ległej Polsce ustanowiono 17 marca 1921 r. Utrwalała ona rządy kapitalistów i obszarników, ale równocześnie przyznawała obywatelom znacz- ne uprawnienia. Od daty uchwalenia nazwana została marcową. W 1935 r. konstytucja marco- wa została zastąpiona konstytucją kwietniową, ograniczającą prawa sejmu i prawa obywateli. Z chwilą wyzwolenia kraju spod okupacji httle- 119
Społród posłów postępowych najbardziej czynni byli ludzie skupieni wokół Hugona Kołłątaja. Na 3 maja zniosła różnic, pomiędzy Koron, i Litw',’ Władze ustawodawca »a: . , ““ ..Rzeczpospolita ^aCh““ > ' "W*™ w^wy magnatów. W sejmie obok szlachty mieli zasiadać także przed- państwem po- (wolna elekciel cm T '°no królów a on£k . ' k0"“>"“'j« zapowiada- ła opiekę ze ltronv naA.iw- 120
Niestety, część magnatów nie pogodziła się ze swoją klęską i interes własny przedkładała nad dosyć sil, aby walczyć z większością oświeconych sji. W 1792 r. Chociaż postanowienia Konstytucji 3 maja zo- ogromne. Konstytucja ukazała, że Polacy potrafią wodu nieumiejętności rządzenia, ale na skutek grabieżczej polityki sąsiadów i zdrady części moż- nych. Konstytucja obudziła w narodzie polskim stwem (pierwszą była konstytucja amerykańska). dem Polski w i KOŚCIOŁY I WYZNANIA widzimy ludzi zdążających do kościoła. Jedni idą tam, by brać udział w nabożeństwie, inni, by kogoś spotkać lub posłuchać muzyki organowej. Tych doły, do których zdążają ludzie religijni, należą do różnych wyznań lub religii. Obok katolickich, których jest w Polsce najwięcej, są kościoły prawo- i inne. Każdy człowiek religijny jest członkiem jak np. wschód słońca i zapadanie nocy, burze, deszcze, wylewy rzek, pożary, choroby. Dopatry- wali się więc przyczyn tych zjawisk w istnieniu potężnych sił i istot niezależnych od przyrody - przychylność, ludzie oddawali owym silom cześć, składali im ofiary, budowali świątynie itd. W róż- nych częściach świata i w różnych okresach po- wstały rozmaite religie, czyli zespoły wierzeń do- tyczących świata, ludzkości, człowieka, zwrąza- Liczba religii, jakie istnieją obecnie na łwteod jest bardzo duża. Niektóre z nich są wielkie, gdyż wyznaje je po kilkaset milionów ludzi, inne są _______ ... . • . .-i—no ktłka kościoły i wyznania Katolicyzm nazywa się rzymskim dlatego, że , Rzymie, stolicy Włoch, rezyduje najwyższy 121
kościoły i wyznania zentantów wszystkich kościołów na zebraniach swoimi urzędami (kurią rzymską) rezyduje w wy- rnatcńkic, ale samodzielne państewko pozostające je funkcje dożywotnio, choć były przypadki re- zygnowania z tego stanowiska i wybierania na- stojnicy kościelni zwani kardynałami. Taki zwy- go cesarze lub królowie największych państw euro- nizacyjną kościoła prawosławnego jest parafia, zarządzana przez popa. Popi podlegają swoim składa się z wielu parafii. Duchowni niższych stopni (popi) są żonaci, natomiast biskupi i za- Trzeci wielki odłam chrześcijaństwa nazywamy ogólnie protestantyzmem. Jego powstanie wiąże się z reformacją - ruchem spoleczno-religijnym w XVI w., dążącym do wprowadzenia zmian (reform) w kościele katolickim - oraz z nazwiskami Marcina wielu odrębnych grup wyznaniowych. Grup tych tak zwanych kongregacji i i biskupi, którzy są niżsi rangą od kardynałów. Wszyscy kardynałowie i biskupi z papieżem na spoczywa zarząd całego kościoła katolickiego. (watykański II) obradował w Rzymie w latach 1963-1965. Kościół prawosławny ma najwięcej wyznawców Stolicę, ale pozostają z sobą w łączności. Jedną ze stolic prawosławia jest Warszawa. Najważniejsze tantyzmu jest anglikanizm. który jest kościołem ograniczonym do Wielkiej Brytanii i niektórych dawnych kolonii angielskich. Podstawową komór- duchownych, noszących nazwę pastorów, jest nauczanie religii (wygłaszanie kazań) i przewod- mowo we wspólnych modlitwach. Niektóre koś- a®{yPK>tcslanckie mają swoich biskupów.inne nie. Do Polskr chrześcijaństwo zostało wprowadzo- ne w formie katolicyzmu w 968 r„ to jest w 2 lata po przyjęciu chrztu przez Mieszka I. Ośrodkiem katohcyzmu było Gniezno, uznane w 1136 r. polskich “ m'tro'>oli’ biskupów Obok parafii katolickich dosyi wcześnie orga- "Kowano w Polsce parafie prawosławne, zwlasz- ™ » dzielnicach wschodnich, a od połowy * do Polski ludności żydowskiej (od czasów 122
Kazimierza Wielkiego) znalazła się w naszym nigdy nie była duża (obecnie kilka tysięcy osób, głównie w województwie białostockim). Spośiód wszystkich wyznań w naszym kraju najliczniejszym był i jest do dziś katolicyzm rzyra- udziału w czynnościach i obrzędach religijnych, krajach Europy, nasila się w PRL w ostatnim okresie proces odchodzenia ludzi od religii. Miedzy innymi rozwój nauki, która wyjaśnia kościół za tajem- do celów godzących w interesy państwa. kraju, podległa papieżowi i jego organom, zwłasz- cza kurii rzymskiej. Stworzono u nas dogodne warunki dla dzia- łalności i rozwoju kościoła katolickiego. Biskupi odbywają. Nauczanie religii organizowane jest nie tylko w kościołach i kaplicach, ale i w punk- tach katechetycznych, pozostających pod zarzą- zakonnicy. . Obok kościoła katolickiego istnieje w PRL. oko- laKlini samymi upiaw.......... ____ znaniowymi w Polsce zajmujesięUrząd doSpra Wyznań, utworzony w 1950 r. KOTLINY PODKARPACKIE s wyżynami poluoniowsj * obniżeń podgórskich. Całą wschodnią część oom- kotliny podkarpackie a na zachodzie - niewielka Kotlina Oświęcimska. Obie kotliny łączy przewężenie pod Krakowem, zwane Bramą Krakowską. Wisła płynie wzdłuż brzegów Wyżyny Mało- polskiej (zobacz: „Ukształtowanie powierzchni kraju"). Liczne jej dopływy karpackie, bogate w wodę, niosą znaczne ilości żwiru i piasku i osa- dzają je przy wypłynięciu na teren nizinny. Toteż koryto Wisły jest spychane ku północy. Zasypy- wanie Kotliny Sandomierskiej materiałami na- noszonymi przez wody karpackie trwało od ustą- pienia lądolodu. Nagromadziło się więc tu dużo nieurodzajnych osadów. Na piaskach przetrwały pozostałości dawnych puszcz: Nicpolomicka - nad Wisłą w pobliżu Krakowa, Sandomierska - w widiach Wisły i Sanu, oraz Solska - ciągnąca Się wzdłuż krawędzi Wyżyny Lubelskiej. Obszary wyżej położone na między rzeczach oraz w połud- niowej części kotliny mają gleby urodzajniejsze i są krainami rolniczymi. Największym bogactwem Kotliny Sandomierskiej są wielkie złoża siarki odkryte w 1953 r. Dzięki nim w okolicy Tarno- Ponieważ siarka jest surowcem chemicznym, odkrycie bogatych złóż w Kotlinie Sandomierskiej wpłynęło na rozwój tego przemysłu, a zwłaszcza produkcji kwasu siarkowego. W samej kotlinie niewiele jest miast. Coraz bardziej rozbudowują Się: Mielec nad Wisloką. głównie w związku z roz- wojem przemysłu sprzętu komunikacyjnego, oraz Stalowa Wola nad Sanem, gdzie znajduje się wielka hula suli. Większe miasta - Tarnów i Rze-
kółka rolnicze skiej i Pogórza Karpackiego. górzcm Karpackim a Wyżyną Śląską. Przez Środek kotliny płynie Wisła. Początkowy jej bieg ma kierunek z południa na północ, następnie - kolo jej dopływy karpackie, a zwłaszcza Sola i Skawa, usypują stożki napływowe okupacji hitlerowsk (1975 r ). Od 1950 r. do KÓŁKA ROLNICZE Ponad 100 lat temu, . 124
kółka rolnicze Kółek Rolniczych. należytcgo wykorzystania maszyny i właściwego jej konserwowania. Pieniądze, które wpływają organizują dla polepszenia sobie życia i ułatwienia pracy Kola Gospodyń Wiejskich (KGW), które w idealnych gospodarstw (zobacz: „Gospodarstwa rolne"). cia i inne. Bardzo duże zasługi mają KGW w upo- co dobre i nowoczesne dziS, może byt musi się szybko przygotować, między innymi po- lek ziemi niczyjej, której właściciel zmarl albo wyjechał do miasta i przestał troszczyć się o pole. Członkowie kółek rolniczych takie ziemie wspól- instruktorzy rolni przeprowadzają więc w kółkach 125
książka książka zapewniony |OSt wolny dostęp do półek z' książka™ KSIĄŻKA Inalylui Wydawniczy Państwowy Instytut Wydawniczy czytelników. Historyk kultury polskiej, Aleksander Bruckner, tak o tym pisze: ...Nawykał naród szlachecki i ludek miejski, szczególnie kobiety, do i okaz; Oni Oświaty Książki Prasy 9 k, na których pisano 6 tysięcy'la1Ie'm“ Azji, w dorzeczach Tygrysu i Eufratu. Ważny okres w rozwoju książki zapoczątkowało wpro- wadzenie. mniej więcej 5 tysięcy |al temu. Którego paski sklejano w długie wstęgi i zwijano. . ani gliniane tabliczki, ani zwoje papinJS<ił me przypominały wyglądem obecnej książki Do. P*ro wynalazek pergaminu (odpowiednio wyprą- U. t d0k0""> okfo MM bH tómu. upodobnił ktiążkę do tej, którą znamy chowanych dokumentów wynika, że były iuż na PewnowK.w.ezy.iokoło^ł^^lł: -ieu;„„;hXdXr^nowych kanek' kiem. de«ezkami Tak. Z. •ię kodeksem, a powiedz™’ ' nazywa do deski" twch^U- i k "Przeczytać od deski “ były oczywiście p^ep „T w nich powieści ani S ‘ ' T*,! P«wne. a także modlitw^ jJS ' o”'’ >“ Książki - bardzo " J *'’"''PKrW’ przeważnie wla,nośc,a . . ' 1 dro8le - były lub książąt. ’ ducho“"ń»wa, królów wraz z powstaniem w I36ą , .v . .. kowskiej pojawili si« w Pol.~ """ Kra’ ksiąg-żacy krakowscy w t™ n°W‘ odbiorc> "-<*• praw. pi„wszy; nmT,oku kr61 • morzy przepisywali i wypożyczali studentom potrzebne im do nauki teksty, a także powstał pierwszy księgozbiór uni- wersytecki (zobacz: „Biblioteki"). W tym też czasie zaczęli się pojawiać pierwsi handlarze węd- rowni, sprzedający rękopiśmienne modlitwy i pieś- ni na jarmarkach i odpustach. Ale dopiero upo- wszechnienie się w Europie papieru i druku ułat- wiło produkcję książek i obniżyło ich koszty. Wynalazek Jana Gutenberga przywędrował do Polski mniej więcej po 30 latach (zobacz: „Druk"). Wtedy to właśnie, około 1473 r, zaczęli osiedlać się w Polsce przybyli z Niemiec mistrzo- wie drukarscy, których szczególnie przyciągał Kra- ków - ówczesna stolica Polski, i istniejąca w niej sławna Akademia Krakowska. Tam leż najczęściej zakładali oni swe warsztaty. Pierwszą książką drukowaną w Polsce był ła- ciński kalendarz astronomiczny na rok 1474, wykonany prawdopodobnie przez drukarza Kas- pra Straubego. Pierwszą książką w języku pol- skim był modlitewnik Raj duszny Biernata z Lub- lina, wydrukowany w Krakowie w 1513 r. przez drukarza Floriana Unglera. Najstarsze druki, zwane inkunabułami, „podrabiały" jakby formę rękopisu. Druk naśladował pismo ręczne, a wszel- kie ozdoby, takie jak ilustracje, nagłówki rozdzia- łów lub inicjały (pierwsze litery na stronic), wy- konywane były ręcznie. Dopiero z biegiem czasu książka zaczęła odchodzić od wzorów rękopisu. w XVI w„ kiedy nastąpiła w Polsce epoka wielkiego rozwoju kultury, literatury i sztuki, zwana odrodzeniem, produkcja książek bardzo wzrosła. Coraz częściej pojawiały się książki dru- kowane w języku polskim, a wśród nich dzieła Wielkich pisarzy tej epoki - Jana Kochanowskiego i Mikołaja Reja (zobacz: „Literatura"). Zdobyła sobie także książka w tym czasie wielu nowych i znana nam do dziś plaga nieoddawania książek. Toteż właściciele zabezpieczali się przed „księgo- lapami" zaopatrując książki w takie napisy: Kto tę ksiątkę wkradnie. temu ręka odpadnie, a kto schowa pod futro, lego obwieszą jutro. Na rozwój książek w Polsce miał także wpływ rozwój nauki i odkryć geograficznych. On to spowodował pojawienie się nowego rodzaju wy- treści i formy książki,przyniósł XVIII w., wy- naleziono bowiem nowe sposoby ilustrowania książek (zobacz: „Grafika"), nowe farby drukar- skie. nowe rodzaje pięknego papieru. Z polskich w Warszawie Michał Groll i Mitzler de Kolof Ale prawdziwą rewolucję w rozwoju książki przy- niósł wiek XIX. wiek narodzin współczesnego przemysłu i wielu wynalazków technicznych. Wy- nek-oraz maszynę rotacyjną, pozwalającą na szybki druk, zaś przy drukowaniu ilustracji wy- korzystano wynalazek fotografii. Rozszerzyła się leż działalność firm księgarskich. Książka stal, się orężem w walce o polskość, w walce przeciwko usiłowaniom zaborców, aby Polacy zapomnieli swój język i mowę. W tym samym stuleciu uka- zały się pierwsze polskie książki i czasopisma dla dzieci (zobacz: „Prasa"). Po zakończeniu I wojny światowej i odrodzeniu państwa polskiego (po 1918 r.) obok starych firm Państwowe Wydawnictwo ..Wiedza Powszechna" p I w Wydawnictwa Szkolne
kuchnia polska Wydawnictwo „Slask" W nie stanowił bogaty zestaw deserów, napojów i przypraw. ka oraz jego przetworów. Ubogi jest też zestaw Spożywali także mleko słodkie i kwaśne. Urozmai- Najlepiej odżywiało się bogate zicmiaństwo. Jada- rzadko jeszcze spotykamy się z fałszywym pogltł- 129
umany zestawu potraw, ale i takiego ich przygoto- wania. żeby nie zabierało ono człowiekowi zbyt wiele czasu. We współczesnej rodzinie przygotowa- nie posiłków, to znaczy robienie zakupów, goto- wanie i czynności porządkowe, zajmują dziennie około 5 godzin. To stanowczo za dużo! Dlatego też handel musi troszczyć się o to, aby robienie zakupów było coraz mniej kłopotliwe, rozszerzać sprzedaż na zamówienie telefoniczne z dostawą do domu itd. Przemysł spoży wczy przygołow uje coraz wiącej i w większych ilościach golowych duli albo tak zwanych półproduktów, czyli potraw częścio- wo przygotowanych, które wystarczy tylko ugoto- wać lub podgrzać. Powalają teł nowe urządzenia techniczne, które wyręczają człowieka w pracach kuchennych: maszyny do siekania i obierania warzyw, maszyny do zmywania, roboty kuchenne, rożny elektryczne i gazowe itd. 130
kultura kultura prawdzie nie zostało stworzone w naszym kraju Słowo „kultura" ma wiele znaczeń. Mówi u, O ludziach, że są kulturalni, mając na myśli ich sposób bycia: uprzejmość, życzliwość dla innych, przestrzeganie powszechnie przyjętych zasad po- stępowania, zwyczajów, form grzecznościowych. Za kulturalnych uważa się także ludzi, którzy in- teresują się otaczającym światem: dużo czytają, chodzą do kina, teatru, na odczyty, swój wypoczy- nek łączą z zajęciami kształcącymi. Bardzo czę- sto mówi się o kimś wykształconym, Ic jest czlo- •le tak się u nas przyjęło, źc przez nas. Polaków. uważane jest za własne, np. niektóre narzędzia pracy, zwyczaje, spolszczone słowa obcego pocho- Naród polski wywodzi się ze słowiańskich ple- mion. Również u słowiańskich plemion wywodzą j się narody: bułgarski, czeski, rosyjski, słowacki 5 i kilka innych. Dlatego też w polskiej kulturze znaj- dujemy wiele podobieństw do kultur tych naro- I dów. Są one widoczne przede wszystkim w języ- kach i zwyczajach. Łączenie słowa „kultura" z człowiekiem ma głę- boki sens. Kulturę tworzą bowiem tylko ludzie żyjący w społeczeństwie. Kultura - w najszerszym i najogólniejszym lego słowa znaczeniu - to jest to wszystko, co stworzy- li ludzie współpracując ze sobą i wzajemnie na sic- bie oddziałując. Do kultury zaliczamy umiejętność wykonywania różnych prac i narzędzia pracy, któ- re rozprzestrzeniły się po święcie, oraz liczne przed- mioty codziennego użytku. Do kultury należą tak- że języki i różne sposoby porozumiewania się ludzi ze sobą, np. pismo. Częścią kultury są oby- sady postępowania obowiązujące w dużych gru- pach, poglądy powszechnie uznane za słuszne czy prawdziwe, religie, prawa, instytucje i organizacje, które tworzą ludzie. Częścią kultury jest nauka rzeźba, grafika, muzyka) oraz dzieła stworzone przez uczonych i artystów. Cały utrwalony, gro- madzony przez wieki i stale wzbogacany dorobek myśli, pracy twórczej i talentu ludzkiego określa- my jednym słowem - kultura. Z dorobku tego wszyscy korzystamy i wszyscy go wzbogacamy. Ucząc się, pracując, utrzymując kontakty z innymi ludźmi przyczyniamy się do powstawania nowych zwyczajów, nowych poglądów, nowych zasad po- stępowania, nowych dziel sztuki i przedmiotów codziennego użytku, które kiedyś - być może - zostaną rozpowszechnione i zaliczone do zdoby- czy kulturalnych naszej epoki. Różne społeczności ludzkie, różne narody żyły i żyją w innych warunkach. Odmienność ich dzie- jów sprawia, że różnią się od siebie pod względem kulturowym. Dlatego mówimy o kulturze polskiej, francuskiej, rosyjskiej itd. Kultura polska to jest to wszystko, co nas. jako Polaków łączy, a więc: język, którym mówimy, dzieje naszego narodu i jego tradycje - odmienne od dziejów i tradycji innych narodów, zwyczaje rozpowszechnione w naszym kraju. Do kultury polskiej zaliczamy również to, co nas zbliża do innych, co stanowi nasz wkład do kultury ludzkoś- ci. np. odkrycia i osiągnięcia polskich uczonych. W skład kultury polskiej wchodzi także to, co Podstawą naszej kultury narodowej, wspólnej dla wszystkich Polaków - niezależnie od ich za- j społecznej, zawodu, miejsca urodzenia - stała się dawna, prapolska kultura ludowa. Część jej boga- tego dorobku, pochodzącego z czasów, gdy nie istniało jeszcze państwo polskie i z okresów póź- niejszych. przetrwała do dziś i uważana jest za symbol polskości. Takim symbolem jest np. cały folklor polski, czyli twórczość ludowa, do której (zobacz: „Społeczeństwo w Polsce feudalnej”). I Ludzie każdego stanu inaczej żyli i pracowali, inne wychowywali swoje dzieci, inne były ich ulubione rozrywki. Toteż mówimy, że stany różniły się od siebie kulturowo. Najbardziej wykształcony był stan duchowny. Księża i zakonnicy przybyli do Polski na początku istnienia naszego państwa. Przynieśli oni z państw zachodnich wiele zwycza- jów, umiejętności, przedmiotów, które przeniknę- ły do naszej kultury. Dzięki kościołowi upowszech- ! nila się w Polsce umiejętność czytania i pisania. Ale w czasach późniejszych, gdy kościół stal się po- ' siadaczem majątków ziemskich i zdobył duże zna- czenie w państwie, hamował rozwój kultury. Księ- ża głosili, że człowiek, jako istota niedoskonała, nie ma prawa naruszać ustalonego przez Boga porządku. Najbardziej światli ludzie nie godzili się z tym. Tym bardziej że odkrycia uczonych wy- jaśniały wiele spiaw- uznanych przez kościół za tajemnice nie do poznania, a obserwacje poczynio- ne przez podróżników zmieniały obraz świata. W Polsce, podobnie jak w innych krajach, w XV w. nastąpił rozkwit kultury. Zaś w XVI w. ' w całej Europie wybuchł bunt przeciw kościołowi katolickiemu. Powstały wtedy nowe wyznania. (zobacz: „Kościoły i wyznania"). Byl to okres re- I formacji. Wielu wybitnych myślicieli występują- cych przeciw kościołowi i prześladowanych 131
kultura 132
kultura fizyczna KULTURA FIZYCZNA Kultura fizyczna jest częścią ogólnej kultury społeczeństwa (zobacz: „Kultura”) i obejmuje wy- chowanie fizyczne, sport i rekreacje (wypoczynek) poprzez ruch. warzyszyly ludziom od bardzo dawna, zmiemaly się i rozwijały wraz z rozwojem społeczeństw. Z dokumentów historycznych wiemy wiele np. o wysokim poziomie kultury fizycznej starożyt- nych Greków i Rzymian przed 2 tysiącami lal. Pierwsza wzmianka o zawodach sportowych w Polsce pochodzi z 1286 r. Odbyły się wtedy w Świdnicy zawody w strzelaniu do kura. Ale duże datuje się dopiero od XVI w., czyli od ponad 400 lal. Wybitni Polacy lego okresu, jak np. pisa- rze: Andrzej Frycz Modrzewski, Łukasz Gór- nicki, Mikołaj Rej. Jan Kochanowski, i lekarze: Sebastian Petrycy, Wojciech Oczko - w swotch rozprawach zwracali uwagę na konieczność roz- woju fizycznego narodu. W XVIII w. Komisja Edukacji Narodowej (zobacz: „Komisja Edukacji 133
kultura fizyczna Po odzyskaniu niepodległości, czyli po 1918 r.. mitel Olimpijski"), i u.a.cgo, ze ówczesne władze państwowe nie przy, znawały odpowiednich funduszów n. rozwój kul- "im fizycznego, W lalach 1919-1925 powstały l«ne ogólnopolskie związki sportowe. Pierwszym był Polski Związek Lekkiej Atletyki. W 1927 r. , , .....'.....'"'"•ama nzycznego. prze- " mi?^zynarodowe sukcesy (zobacz- „Olimpijczycy polscy"). ’' a‘ 134
135
137
...Aa
lekarze 140
lekarze Krwawią (ul, 1910) Wiemy o wspaniałych osiągnięciach medycyny, dzięki którym uleczalne stają się choroby powo- Od niedawna np. stało się możliwe zastępowanie schorzałych organów lub ich fragmentów zdro- wymi. Są to narządy pobierane od ludzi, np. przy przeszczepach nerek (pierwszy tego typu zabieg wykonał w Polsce słynny chirurg, profesor Jan Nielubowicz, ur. w 1915 r.). Wykonuje się je także i tworzyw sztucznych, np. zastawki serca, naczy- nia krwionośne. Wielką pomocą w chirurgii serca jest zastosowanie sztucznego płuco-serca. Aparat ten. włączany do krwiobiegu pacjenta, zastępuje czasowo pracę serca i płuc, co umożliwia doko- nanie operacji na otwartym sercu. Poważne po- «ępy osiągnięto w chirurgii dzięki stosowa- niu niskich temperatur. Chirurdzy odkryli, ' w pewnych wypadkach głębokim i szybkim za- mrażaniem można zniszczyć chore tkanki lepiej niż usunąć jc tradycyjnym nożem. Stosowanie w medycynie kriogeniki (techniki wytwarzania i utrzymywania bardzo niskich temperatur) to zdobycz ostatniego dziesięciolecia. Powszechnie znane stało się także - do niedawna niemożliwe - przyszywanie kończyn. Przeciętny Polak zgłasza się do lekarza nieco więcej niż 7 razy w roku. Naturalnie statystycz- 141
literatura nyrni obliczeniami objęto zarówno tych, którzy służby zdrowia unikają, jak i tych, którzy i byle głupstwem śpieszą do lekarza. „T oznacza prze- ciętna liczbc wiz?'- Nad zdrowiem Polaków czuwa prawie 60 tysięcy lekarzy i około 130 tysięcy pie- lęgniarek. Lekarzom pomagają różni specjaliści: laboranci, wykonujący analizy lekarskie, biolo- gowie, chemicy, fizycy, psychologowie, inżynie- w XII Uczono ich języka łacińskiego, którym poslugi- LITERATURA szlachly. chłopów i duchowieństwa. Najwięk- mmi lyiao rc wypowrcozi i teksty, które przedstawiają (wiat i ludzi w szczególny, odkrywczy sposób, a jednocześnie wywołują wzru- szenie i budzą zainteresowanie czytelników. W najdawniejszych czasach istniała tylko lite- ratura mówiona. Jej twórcy wędrowali do osad, wiosek i grodów, tam ipiewali ludziom pieśni, opowiadali historie o bohaterach i baśnie. Odkąd ukształtowało się pismo, a zwłaszcza wynaleziono druk (XV w.), literatura docierała do ludzi za po- średnictwem książek i czasopism, obecnie także dzięki audycjom radiowym i telewizyjnym. Literatura polska istniała od utworzenia pań- stwa polskiego, a nawet wcześniej - przed zjed- noczeniem plemion lechickich. Początkowo była nowski (1530-1584), piewca uroków życia wiej- Frycz Modrzewski (1503-1572). Dużą rolę odegrali poeci epoki stanislawow- Polski byl Stanisław August Poniatowski. Ignacy Wybitnymi poetami tego okresu byli np. Stani- sław Trembecki (prawdopodobnie 1739-1812), autor bajek, i Franciszek Karpiński (1741-1825), oynczych ludzi interesowała pisarzy tej epoki zwłaszcza sprawa naprawy Rzcczypospolilcj i po- wstrzymani. jej upadku. Temu celowi służyły pisma Stanisława Staszica (1755-1826) i Hugona KoR,uM (I75O-I8I2j . Kon«y^cji Wiek XIX zapoczątkował wspaniały rozwój łcratury poi,k,ej. w pierw„cJ polowie LZicz na,i Pilar2c: Adam Mic- IM9Akksa~dMV‘liU“ SI°WaCki <1809- Aleksander Fredro H701_isiz> kicwicz pozostał ^oZdSA”n"tniCPOd'CsloS,:l' Mic' 142
literatura ską wzbogacił również Słowacki. Piękne utwory wyrażał przekonanie, że Polska może odzyskać wolność dzięki walce ludu. Był autorem Codziennymi Me, Ślubach panieńskich, Panu Jowlalsklm i in- czaństwa. Wyśmiewał różne cechy swoich boha- terów, np. kłótliwość, chciwość i pychę. Wielkim Norwid. W drugiej połowic XIX w. literatura polska Orzcszkown (1841-1910). Bolesław Prus (1847- Głowacki), Henryk Sienkiewicz (1846-1916). i egoizm szlachty, dbającej tylko o własne majątki. Jednocześnie wzywali do działania celem popra- wienia tej sytuacji, przedstawiali bohaterów z całą ofiarnością podejmujących pracę dla zapewnienia dobrobytu społeczeństwa i zachowania polskości. Opisywali też przeszłość Polski, budząc w ten sposob uczucia patriotyczne (Sienkiewicz - Try~ 'kich, pozbawionych opieki i możliwości uczenia skiej na przełomie XIX i XX w. zalicza się dzieła Stanisława Wyspiańskiego (1869-1907), Stefana Żeromskiego (1864-1925), Jana Kasprowicza (1860-1926) i Władysława Reymonta (1867-1925). Pierwszy z nich, artysta uprawiający wiele dziedzin jak i historycznych (Pop/ojy). Reymont jest twórcą wielkiej powieści z życia ludu Chłopi, za którą w 1924 r. otrzymał literacką nagrodę Nobla. W literaturze XX w. trwale miejsce zajmują poeci: Leopold Slalf (1878-1957). Bolesław Le- śmian (1878-1937). Julian Tuwim (1894-1953), Władysław Broniewski (1897-1962), Konstanty Ildefons Gałczyński (1905-1953), Julian Przyboś (1901-1970), Krzysztof Kamil Baczyński (1921- 1944), Tadeusz Gajcy (1922-1944), Stanisław Grochowink (1934-1976). Podobne miejsce zajmu- je proza Marii Dąbrowskiej (1889-1965), Zofii 143
Nałkowskiej (1884-1954) i Leona go (1900-1962), autora słynnego dramatu Nim). 8 Współcześnie tworzy wielu wybitnych pisany- Z prozaików wymienimy: Jarosława Iwaszkie- wicza (ur. 1894), Wojciecha Żukrowskiego (ur. 1916) Marię Kuncewiczowa (ur. 1899), Jana Paradowskiego (ur. 1895), Jerzego Putramenta (ur. 1910). Romana Bralncgo (ur. 1921), Witolda Zalewskiego (ur. 1921), Tadeusza Konwickiego (ur. 1926). a z poetów: Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego (ur. 1907), Tadeusza Różewicza (ur. 1921), Ernesta Brylla(ur. 1935). Literatura współczesna różni się swym kształ- tem od wcześniejszej. Próbuje przedstawiać i oce- niać wszystkie doświadczenia współczesnego czło- wieka. Literatura w ogóle pozwala czytelnikowi lepiej poznać świąt i siebie. Zmusza go do zasta- nawiania się nad życiem bohaterów powieścio- wych i własnym postępowaniem. W len sposób literatura związana jest zawsze z życiem pojedyn- W literaturze polskiej związek ten zaznaczył się i obecnie. Literatura współczesna wzywa do pracy, utrwala obrazy bohaterskich czynów Polaków i ich codziennego życia. LOTNICTWO CYWILNE środkiem transportowym jest statek powietrzny - Tradycje transportu lotniczego w Polsce sięgają 1921 r., kiedy to utworzono pierwsze towarzystwo lotnicze Aerotarg, obsługujące linię Warszawa- Poznań. W 1925 r. zmieniono nazwę przedsię- krajowa łącząca Kraków ze Lwowem oraz pierw- W 1929 r. powstało przedsiębiorstwo transportu LOT). LOT istnieje do dzisiaj. Prawie na całym przedsiębiorstwa, ale przede wszystkim znani są znakomici piloci i mechanicy polscy. W czasie II wojny światowej (1939-1945) oku- panci zlikwidowali nasze linie lotnicze, zniszczyli sprzęt, urządzenia naziemne, warsztaty. Wznowiły one pracę w lutym 1945 r„ a w marcu tegoż roku zapoczątkowano pierwsze regularne loty do kilku wyzwolonych miast Polski. W 1946 r. rozpoczęto loty zagraniczne, najpierw z Warszawy do Berlina, a następnie do Paryża, Sztokholmu i Pragi. Co roku przybywały nowe linie, zakapowano coraz to nowszy i lepszy sprzęt. W 1973 r. uruchomiono pierwszą w naszej historii linię lotniczą łączącą Warszawę z Nowym Jorkiem (Stany Zjednoczą- ne) wiodącą przez Amsterdam (Holandia). Nasze samoloty: „Tadeusz Kościuszko", „Fryderyk Chopin". „Mikołaj Kopernik" i „Kaz.rn.erz Pu- laski" latają na dalekie odległości, między innymi do Kanady. USA, Iraku, Japonii i Australii, w 1975 roku Polskie Linie Lotnicze LOT prze- wiozły ponad półtora miliona podróżnych. Dzięki transportowi lotniczemu można, lecąc z Warszawy, za prawie 9 godzin wylądować w Nowym Jorku, za 8 i pół godziny - w Mont- realu w Kanadzie, za 2 godziny - w Paryżu, za niecałe 2 godziny można być w Moskwie. Samolotami przewozi się nie tylko ludzi, ale także towary, zwłaszcza takie, które muszą być w krótkim czasie dostarczone do odległych miejscowości. Samoloty transportowe wymagają odpowied- nich lotnisk i dworców. Mamy je w większych miastach: Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Koszalinie. Krakowie. Poznaniu, Rzeszowie. Szczecinie, Warszawie i Wrocławiu. Warszawa ma dwa dworce lotnicze na Okęciu. Jeden dla podróżnych w ruchu krajowym, drugi.dla po- dróżnych w ruchu zagranicznym. Polskie porty sażerów przylatujących i odlatujących samoloumi. PLL LOT utrzymuje kontakty z innymi liniami lotniczymi świata i przyjmuje na swoje lotniska a wśród nich: radzieckiego Acrofłolu, francuskiej Lufthansy z Republiki Federalnej Niemiec, Inter- i wielu innych. niej wielkości AN-24, które przewożą 50 pasa- żerów, samoloty TU-134 zabierające na pokład 74 pasażerów, IŁ-18 przewożące 102 pasażerów i 1Ł-62 mogące przewieźć 162 pasażerów. Nad sprawnością sprzętu lotniczego czuwają mechanicy, dokonywane są bardzo często prze- glądy gwarantujące niezawodność działania samo- lotów. PLL LOT dysponuje poza tym warsztatami remontowymi oraz obsługą fachową, pracującą zarówno na ziemi, jak i w powietrzu. Przyszłość transportu lotniczego w naszym kra- ju to przede wszystkim rozbudowa istniejących portów. W maju 1974 r. otwarty został jeden z największych polskich ponów lotniczych w Rę- biechowic kolo Gdańska. Obecnie lądują lam wyłącznie samoloty PLL LOT obsługujące ruch krajowy, ale lotnisko to w dalszym ciągu roz- budowuje się i w przyszłości będzie odgrywało wielką rolę w międzynarodowym ruchu lotniczym. Przewiduje się również zwiększenie linii krajo- wych, być może dzięki wykorzystaniu zupełnie nowych sutków powietrznych, krótkiego sunu 144
lotnictwo cywilne 145
146
takie transport towarów samolotami. W 1973 r. Samoloty i śmigłowce produkuje przemysł lot- Duże znaczenie ma również lotnictwo sanitarne. 147
ludność Samoloty tc kupujemy za panka, przeważnie w ZSRR, u doświadczonych wytwórców wielkich Dużo sprzętu lotniczego budujemy na użytek Do największych polskich wytwórni podległych Zjednoczeniu Przemyślu Lotniczego i Silnikowego DELTA należą zakłady w Mielcu, Świdniku, Rzeszowie, Kaliszu, Warszawie i Bielsku-Białej. Te ostatnie rozsławiły imię Polski szczególnie. Buduję one najlepsze na święcie szybowce. Od 1946 r. zbudowano tu ponad 40 typów szybowców, na których wielokrotnie zwyciężali piloci polscy w mistrzostwach świata. Na nich także latają od- nosząc sukcesy zawodnicy innych krajów. Bardzo Pierwsze miejsce w świecie zajmujemy w pro- dukcji samolotów rolniczych. Jesteśmy też naj- większym w Europie producentem śmigłowców. Eksportem budowanego u nas sprzętu lotni- czego zajmuje się utworzone w 1971 r. Przedsię- niczego PEZETEL. Samoloty czy śmigłowce Sprzedajemy nie tylko samoloty, ale także za- polskich fachowców na polskich maszynach pew- lotniczy „PZL-3s". W naszym kraju skonstruo- wano też zupełnie nowy typ samolotu rolniczego z silnikiem odrzutowym. Samolot ten noszący oznaczenie M-15 wykonany zoslal przez kons- truktorów polskich przy współudziale konstruk- torów radzieckich. Z zamierzeń naszego prze- mysłu wymienić trzeba budowę samolotów spor- towych dla państw socjalistycznych oraz wyso- kiej klasy szybowców i moloszybowców. Od 1973 r. -przy współpracy z zachodnioniemiccką wytwórnią silników malej mocy - produkuje się motoszybowce „Ogar". Coraz częściej do budowy szybowców używa się tworzyw sztucznych. Do- tychczas budowano szybowce głównie z drewna. Ludność Polski wywodzi się głównie z plemion słowiańskich, które ponad 1000 lat temu zamiesz- kiwały ziemie nad Odr, i Wislą. Od nazwy jednego tych plemion - Polan, pochodzi późniejsza na- zwa - Polacy. W związku , .. . ! rdłenn7c*t Słowian z ludnością sąsiadujących*^ -tdw. która przejęła k Nie można dokładnie „l—u:/ , kach. Z materiałów I milion 2S0 tysięcy ludzi, a wię oko“19osób'na”km-* mnych krajach Europy, dopiero mniej
ludność
łąki W czerwcu, w okresie największego wzrostu i kwitnienia traw oraz innych roślin. rozpoczynają się sianokosy. Latem łąki znów zazieleniają się i rozkwitają. Na przelotnie sierpnia i września rolnicy ponownie przystępują do sianokosów. Jesienią Zycie na łące powoli zamiera. Dorastają jeszcze niektóre trawy i zioło, gromadzące zapasy pokarmowe na rok następny. Przed odlotem do ciepłych krajów na łąkach zbierają się duże stada ptaków. W kraju pozostają tylko niektóre ich gatunki. Do snu zimowego układają się owady i drobne gryzonie. Zimą trudno dostrzec o- znaki życia na łące. Przebudzi się ona dopiero Dla łąki najbardziej charakterystyczne jest to. że rosnące tu rośliny tworzą jak gdyby dwie rozłogi-to darń. Lifcie i łodygi widoczne nad pobierają z otoczenia dwutlenek węgla (CO,) i energię słoneczną. Wszystkie te składniki są wielkie obszary, głównie w dolinach rzek. Były człowiek udomowił niektóre zwierzęta i nauczył hektarów łąk i prawie 1,6 miliona hektarów pastwisk. Wszystkie dzisiejsze łąki, z wyjątkiem niewielkich terenów objętych ochroną, użytko- szone - sianem. W skład zielonki i siana wchodzą trawy, rośliny motylkowe - nazwane tak z powodu Są trzy sposoby wykorzystywania łąk: koszenie, wypasante , użytkowanie naprzemienne (koszenie i wypasanie na zmianę). Łąki kośne, których mamy w Poker niiua^.: ................... . . . ------ 4 niej rosimy wraz z różnymi składnikami nagromadzonymi w ich wnętrzu. Przez -i,K. .• ' ,cn uboższa, a pożyteczne 150
malarstwo MALARSTWO w Ulach 1430-Uąo'"’ M Trudno sobie dokładnie wyobrazić twarz obcej osoby, jełli ktoś tylko o niej opowie. Wystarczy jednak przyjrzeć się obrazowi przedstawiającemu tą twarz, aby j, zapamiętać. Obrazy bowiem, nie używając s ów. . mówią-. Ta ich tówna wa linuTi ra ‘ Za!,,PiOn' P— ObLu ó'1'- <11. wszystkich. Obrazy „mów., me tylko bez słów, „mówi," one inaczej ntż słowami. Obraz przed, awiaiący Słare, podarte buty pozwala n.m * SlJ »X“'“w.u.~"; " I™*— । „W!!..., «, 5 "*™ smuci. Oglądając obraz zawsze więc dowiaduie ° ma^u't,óry g° Dzisiaj, gdy się chce wiedzieć, jak wual.daia w™!.« „ mii|ra _ n wąw,. 152
malarstwo rżeć ich fotografie. Gdy się ma ochotę na historię z przygodami - można pójść do kina lub włączyć telewizor. Dawniej jednak nic było ani fotografii, ani kina, ani telewizji. Malarstwo utrwalało więc wy gląd ludzi, zw ierząt, roślin i rzeczy, było jednym ze sposobów utrwalania zdarzeń, a także dostar- czało rozrywki. Toteż zc starych obrazów wiele można się dowiedzieć o czasach, w których Pierwsze obrazy malowano około 40 tysięcy łat temu na ścianach jaskiń skalnych, w których mieszkali wówczas ludzie. Dowiadujemy się z nich między innymi, na jakie zwierzęta i w jaki sposoo polowali. Najstarszymi polskimi malowidłami zachowa- nymi do dziś były małe obrazki ozdabiające księgi kościelne sprzed 900 i 800 lat (XI1 XII w.). Opowiadały one najczęściej o życiu Swiętyc , czasem pouczały, że źli ludzie będą się po śmierci męczyli w piekle. Takich ksiąg było jednak mało. Pisane i malowane ręcznie wymagały wielkiej
malarstwo niewiele osób potrafiło czytać. Większość ludzi nadwornycn maiaizy. •---------------------- wanie króla, członków jego rodziny i dostojników. Obrazy coraz częściej malowano na płótnie. Por- . . Lutu, i turnieiów rycer- którzy królowie oarueo tt.....• wali Się nimi. Szczególna pop.er.1 ostatni król Polski. Stanisław August Pom.to.sk . panujący około 200 lat ternu, od I7M do 17»r. !. J .... a- u™;., wielu dobrych archi- z Włoch. rrancjl, - - . . , „ ... Czechosłowacja), zc Szwecji. A"yłcl ". |. nionych młodych ludzt wysyłał także kro . ... .....Ta erantcc. Przedtem naukę - st przybyły z Wioch Marcello ułożone z kolorowych szybek w wysokich oknach która składała się aż i szesnastu osobnych obraz- malarnię. Była ona pierwszą w ” artystyczną, w ,« potem Pol- d^ał. >K na ponad IM la. do n-wob (zobacz: „Rozbiory Polski ), w k") > JLh cow.ll liczni artyści. Chętnie malowali Czy«e. inni malowali przede nia, które pokazywały daw-
malarstwo
malarstwo Aleki>n4„ 7’ ““OTOKI (1846-1874) ko Oleś > ; ‘pomnl’nyj“iJ«n Matej- ko. Olga Bomańika (1865-10401 te. • i i""’1”” I— bliskich. dzieci. h "'a'om>'ch. nilNX^wX^X“'Ui!!.n,“.°bra“Chwi'C'j' 156
157
melioracje rolne MELIORACJE ROLNE „Gleby") nadmiernie wilgotnych czy nadmiernie suchych dają gorsze plony. Ponieważ chcemy, by ze wszystkich pól i łąk plony były wysokie, od zmeliorowanej i odpowiednio uprawionej można rowanie terenu moZe przynieść więcej szkody ni! rolnik nie moje sam podołać tym ciężkim, kosz- townym i wymagającym fachowej wiedzy pracom. Toteż rolnicy organizują spółki wodne, których członkowie wykonują wspólnie niektóre roboty, a następnie wspólnie dbają o to. by wszystkie urządzenia, które w ramach melioracji powstały, działały jak należy. Spółki-k orzystają z dużej pomocy państwa. Udziela im ono pożyczek, zao- obwałowanie Wisły w jej dolnym biegu. Na wielka kłady mleczarskie, zwiększyła s serów i innych przetworów mlecznych 158
MILICJA OBYWATELSKA sowym, w parku, nan i w wielu innych miejscach spotykamy mtUcjan- tów. Zwykle nie zastanawiamy się nad''1™' tam robi, i jakie to ma znaczenie óh z nas. ObecnoU milicjantów w tych woyzta* miejscach nie jest nigdy dziełem przypadku. Pełnią tam oni sw, codzienną służbę. polegają ~ utrzymaniu spokoju i porządku publicznego oraz Milicja Obywatelska sprawowaniu opieki nad tymi, którzy aktualnie jej potrzebują. Dzieci przebywające w miejscach publicznych, w razie jakiegol zagrożenia lub niebezpieczeń- stwa. powinny się zwracać z pełnym zaufaniem do napotkanego milicjanta. Zawsze znajdą w nim życzliwego opiekuna i doradcą. Nie wszyscy milicjanci są przez nas dostrzegani, gdyż niektórzy z nich, dla lepszego wykonania swych zadań, ubrani są po cywilnemu. Jakie to są zadania? W każdym społeczeństwie, obok ludzi uczciwych i pracowitych, których jest zawsze ol- brzymia wśększolć, żyją jednostki zdemoralizo- wane, uchylające się od pracy i dążące do zdoby- cia pieniędzy drogą oszustwa, kradzieży lub ra- bunku. Ludzie ci stosują rozmaite sposoby, mniej lub bardziej sprytne, aby tylko osiągnąć zamierzo- ny cci i wprowadzić w błąd milicjantów. Dość
dzo trudny okres w działalności MO. Odradzają- wypowiedzieli bezlitosną walką władzy ludowej (zobacz: „Narodziny Polski Ludowej") i wpro- Tak zróżnicowane obowiązki wymagały powo- łania w ramach MO rozmaitych służb. Mamy wiąc służbą, która strzeże spokoju i porządku na ulicach, na drogach publicznych, wodnych oraz na kolejach. Zadania innej służby polegaj, na za- bezpieczaniu naszego życia, zdrowia i mienia. Ta służba ściga zbrodniarzy, bandytów, włamywaczy, złodziei, fałszerzy, oszustów itp. Jeszcze inna służba ochrania gospodarką narodową, czyli mie- nie nas wszystkich. Działa także służba zajmująca sią przeprowadzaniem rozmaitych badań związa- nych z dokonanymi przestąpstwami, np. bada- mon brom palnej, różnych narządzi, pisma rącz- nego i maszynowego, krwi, włosów itp. oraz foto- grafowaniem miejsca przestąpstwa i schwytanych przestąpców. Dziąki stosowaniu przez MO zdo- byczy nauki i techniki, coraz mniej przestąpstw pozostajc nie wykrytych. Ponadto MO wykonuje wiele innych zadań, zie- 160
Milicja Obywatelska paszportową w razie podróży za granicę. Jeżeli jest przez rady narodowe. siadanie wydaje również MO. Wiele dzieci nie ma należytej opieki wskutek sieroctwa lub niedbalstwa rodziców. Niektóre Służba w MO jest bardzo trudna i odpowiedzial- i psychicznej, dobrego zdrowia oraz nieustannego ają z zakładów wychowawczych i poprawczych, letnich z powodu dokonanych przestępstw (zo- bacz: „Sądy"). Tymi wszystkimi dziećmi opiekuje się MO. organizując w niektórych miastach Izby Funkcjonariusze MO zdobywają wykształcenie Funkcjonariuszami MO. którzy najczęściej ma- i do odpowiednich zakładów, któ- wy - w mieście. Pełnią oni służbę w ściśle określo- MO dostosowana jest do podziału cyjny podział kraju"). Działalnością MO w skali całego kraju kieruje Komenda Główna MO. mają- ca swoją siedzibę w Warszawie. W wojewódz- Milicja Obywatelska wchodzi w skład resortu spraw wewnętrznych. Działalność MO w zakresie dzajc zadań, jakie spoczywają na MO. Do pomocy MO i współdziałania z nią powo- ry. NajczęScicj jednak chodzą w ubraniach cywil- rękawie z napisem „ORMO".
muzea Niemal w każdym większym mieście jest budy- własnością. Dopiero w XVIII w. w Zachodniej Europie, a w XIX w. w Polsce powstały muzea, do których każdy miał prawo wstępu. W Polsce wiele eksponatów pochodzi z dawnych czasów. Potockiego w Wilanowie. W pierwszych lalach Xl* ™w,aWdel' udewęępnUi je społeczeństwu. W 1974 r. było W Polsce 364 różnych muzeów. Można je podzielić na 3 rodzaje: humanistyczne, przyrodnicze i techniki Zbiory muzeów są własnością całego narodu 2000 lat temu). Do muzea współczesne. Różniły się od obecnych dzieła sztuki,: miątki historyk ™jduj, sic ubutkil.^.",Ch'W k,Or>,Ch W na.* c .. narodowe. Jest ich 7: SzJ^k w ,“Ch' Kr,kowi'. Poznaniu, i>acacime, Warszawie i Wrocławiu Dawna siedzib, królewska w Krakowie - Wa- WK, w s n’U“"'n ‘ C'nn’ “b>“k "““j 162
163
muzyka Przegląd dziejów muzyki w Polsce rozpocznijmy od czasów najdawniejszych. W okresie poprzedza- jącym początki państwa polskiego muzyka byl, części, obrzędów połączonych z tańcami i śpi,, wami. Posługiwano się wtedy prostymi instrumen- tami muzycznymi, takimi jak piszczałki, rogi, bębny. Z tych prastarych obrzędów rozwinęła się muzyka ludowa, na którą złożyło się ogromne bo- gactwo pieśni i tańców oraz tradycji więżących muzykę z życiem codziennym i dorocznymi zwy. czajami. np. kołysanki, pieśni pasterskie, pieśni żniwne, obyczaj wypędzania zimy i witania wios- ny. święto plonów itd. (zobacz: ..Święta i obrzędy się w dwóch kierunkach. Wędrowni muzykanci, lowali muzykę „nieuczoną", świecką - były to w Wieliczce i Muzeum Rud Metali Nieżelaznych w Tarnowskich Górach, którego oddziel stanowi wych regułach, z tekstami łacińskimi. Przed 600 laty, w XIV w., spotykamy już muzyków osiad- w rodzinach bogatych osobistości itp. Do obowiązków trębaczy należało lub służących do odmierzania czasu (stąd wywo- szym i najcenniejszym zabytkiem muzycznym wa III Warneńczyka. tu porozmawiać z dorosłym przyjacielem o sztuce albo poradzić się, jak namalować obrazek. W Pol- nazwę: Toruńska Galena i Ośrodek Twórczości cami na dworach królów i dostojników. Słowa welskiej. Na dworze królewskim działają liczni kompozytorzy - Mikołaj z Krakowa, autor mu- zyki instrumentalnej, Wacław z Szamotuł, twórca pieim wielogłosowych, Mikołaj Gomółka, autor ' rateroglosowych Melodii „a Psałterz Polski MUZYKA nienie się tych pIC4ni (1580 r.) było dzięki rozwijającej się właśnie wtedy u 164
muzyka roisaicn. Kon Iowę odbywaj, się „ saiach R,harn Upowszechnianiem muzyczne, albumy i nuty Wielkimi wydarzeń,ami . . ’>'v'a/oaroaowe S?'iCn0dbF'>l,">k*Ch°'’i" oo i»27 M odbywane ,ięco 5 ! Ich aurci’ami sa miedzy in„„m. także na międzynarodowych 166
muzyka (ur. 1923), Jerzy Semkow (ur. 1928). Robert Sata- dyslaw Kędra (1918-1968), Regina Smendzianka (ur. 1924), Adam Harasiewicz (ur. 1932). Krystian Zimerman (ur. 1956). Konkursy gry skrzypcowej imienia Henryka Wieniawskiego odbywają się od 1935 r. co 5 lal w Poznaniu. Społród mlo- taj: dżez dzembory) organizowany w Polsce wicz (ur. 1925). Halina Lukomska (ur. 1929), Teresa Wojtaszek-Kubiak (ur. 1937), Bernard Ładysz (ur. 1922), Andrzej Hiollki (ur. 1922). W Polsce i za granica pracuje liczna grupa zna- komitych dyrygentów: Bohdan Wodiczko (u'- 1912), Witold Rowicki (ur. 1914), Stanisław ... Wisłocki meda (1931-1969), Zbigniew Namysłowski (ur. 1939), Andrzej Kurylewicz (ur. 1932), Włodzi- mierz Nahorny (ur. 1941). Piosenka rozrywkowa OKrowaczcwsKl jur. izzj/, .......— (ur. 1921), Jan Krcnz (ur. 1926), Henryk Czyi zespoły „Skaldowie". „No To Co", „Czerwone Gitary" i Asocjacja „Hagaw" (zobacz: „Zespoły artystyczne"). 167
NARODZINY POLSKI LUDOWEJ munistów polskich, Polskiej Parlii Robotniczej (PPR). 2I lipca KRN powołała Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), pełniący PKWN ogłosił Manlftit do narodu polskiego. dokonanie ważnych przemian społecznych: refor- dotknęły cały naród. Wywołały one powszechne, silne pragnienie odnowy powojennego (wiata i Polski. W miarę upływu lat okupacyjnych coraz więcej Polaków nabierało przekonania, że odno- wić Polskę będzie można tylko wtedy, gdy dokona uznana została za dzień narodzin Polski Ludowej. Co roku 22 lipca obchodzimy Święto Odrodzenia Odrodzenie się Polski jako państwa ludowego łeczeństwa poparła PPR i współpracujące z nią postępowe partie i organizacje polityczne w ich robotników i chłopów. Społeczeństwo polskie po klęsce wrześniowej I939 r. przeżyło ogromny (zobacz: „Wojna światowa II"). Działające w kon- sptracjt parne i organizacje polityczne grupowały udz. z różnych środowisk, o różnych poglądach, ich zamierzenia i programy znacznie się różniły. . u • pra'aw!,aw"c Programy w spranie przy- szłości Polski. Partie i organizacje burżuazyjne - te. których kierownictwa związane byty z dziala- Wm »a emigracji rządem polskim - zmierzały kL7 T™ pol‘ki'S° » 'akim Kształcie, jaki miało ono przed wojną. U władzy P°«’«a* miały te same klasy społeczne, których polityka donrnw.a.a. ... .. .. ... 168
narodziny Polski Ludowej
narodziny Polski Ludowej GLOSUJ NA BMKMOliimiff ątkowala które podjęły wezwanie PPR do współpracy, po- wołali w konspiracji Krajową Radę Narodową. Stało się to w nocy z 31 grudnia 1943 r. na I stycz- nia 1944 r. Siłą zbrojną KRN była Armia Ludo- wej (GL) i Związku Walki Młodych (ZWM) oraz części oddziałów innych organizacji postępowych. Akcje zbrojne AL nabrały nowego rozmachu. Współdziałała ona z nadchodzącą Armią Ra- ko w kraju, ale także i w Związku Radzieckim. W marcu 1943 r. w ZSRR powstał, zorganizowa- ny z ich inicjatywy. Związek Patriotów Polskich . . ‘ '---’ ” “ “'"orzcnie potsucn od- dzialów wojskowych, a następnie udzieliły pomo- cy wformowaniu I Dywizji Piechoty im. Tadeusza przyjaźń i ścisła współpraca. PPR wzywała do współdziałania wszystkie postępowe organizacje i ugrupowania polityczne, które gotowe były wal- W lipcu 1944 r„ gdy Armia Radziecka'i jednost- ki polskie przekroczyły linię Bugu, należało roz- strzygnąć jaki będzie ustrój Polski i jak ułożą się jej stosunki z ZSRR. Komuniki zdecydowani byli urzeczywistnić program PPR. Rz,d pollki w Lo’„. dynie oraenał rat ................... - , ...VIH,Dy zostal na tere- nach wyzwolonych Polski Komitet Wyzwolenia 170
narodziny Polski Ludowej o. Rząd ZSRR uznał PKWN jako szawie powstanie. Jego przywódcy. pooiegu dowi polskiemu w Londynie, chcieli objąć władzę w wyzwolonej sioiwy z11''- — miasta wojsk radzieckich i polskich. Po upadku powstania. 2 października 1944 r„ rząd londyński rach miała on. charakter wojny W końcu 1944 . KRN przekształć* PKWN w Rząd Tymczasowy. Rząd ten w kwmtnw podpisał z ZSRR układ sojuszmezy. W styrani 1945 r. ruszyła ofensyw, radziecka, która por zgodziła Się powrócić do kraju i w-ziąć udział w utworzonym Tymczasowym Rządzie Jednołci Narodowe) (TRJN). Na czele tej grupy stal były premier rządu polskiego w Londyme. działacz indowy, Stanisław Mikołajczyk. M.kołajczyk i inni działacze emigracyjni wracając do kraju liczyli na to. Ze uda im się uzyskać wpływy w rzą- dzie i zahamować rewolucyjne przemiany. Był to wiec tylko manewr polityczny z ich strony, a me rzeczywiste poparcie nowej władzy. Mikołajczyk Po powrocie do kraju utworzył Polskie Stronni- czo Ludowe (PSL). W jego szeregach zaczęli się stopniowo skupiać przeciwnicy rewolucyjnych siwo pr«jv>v ...-------- - biontwa. Prowadzono teź powojenną odbudowę. PPR. Polska Partia Socjalistyczna (PPS). Stron- nictwo Demokratyczne (SD) i Stronnictwo Ludo- we (SL - me należy go mylić z PSL) działały wspól- nie, tworząc blok Stronnictw Demokratycznych. Do decydującej rozgrywki między tym blokiem a PSL doszło w czasie referendum (głosowania lu- dowego) w czerwcu 1946 r. i wyborów do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947 r. PSL przegrało ,v._. sia.nl.U-.vV ni-iekl OOta- jcmmc z. u*-"-. >------------- „„i-. Rzeczypospolitej zoital Bolesław Bierut, a prem e- rem Józef Cyrankiewicz. Zwycięstwo to utrwahlo
naród polski się naszym wielkim uczonym, Mikołajem Koper- nikiem itd. Zwykle poczucie wspólnoty narodo- wej wzmaga się wSród jej członków w momentach zagrożenia: klęsk, wojen i innych niebezpie- NARÓD POLSKI . —--------------- suncgo w okresie zaborów poczucia polskoicl, nie by|, jak zrcszh| iaden naród, jednonty pod względem społ m Wyodrębniamy w mm kilka głównych grup zwa- nych klasami i warstwami .„i______• v. ______stosunkiem do Srod- b^któ^h '1 “y tyCh dóbr 1 Pomiotów, bez których mc można wytwarzać i uzyskiwać KJ?*0* P^^yf^cb i in„ych. środki produkcu to: ziemi..... . . , 172
nauczyciele chłopów, oraz klasy nicposiadających - robótni- ków i chłopów bezrolnych. Posiadający, zwani bogatszą grupą społeczną. Wraz z właścicielami dużych majątków ziemskich, których również było dających, wśród których podstawową gru jąlkowym (zobacz: „Chłopi"). NAUCZYCIELE
nauka i jej organizacja nia, nauczyciele muszą być ludźmi wyksztalcony- sif na różnego rodzaju kursach, studiach podyplo- nej pracy nauczycieli, którzy przygotowują młode NAUKA 1 JEJ ORGANIZACJA 174
wać różne działania, aby wyjaśnić niezrozumiale dla nich zjawiska. Wyniki zaS tych działań w po- staci rozmaitych twierdzeń, domysłów, wskazówek postępowania były utrwalane i gromadzone. Takie były prapocząlki nauki, czyli społecznej działał- nośd ludzi, której criem jest poznanie rzeczywisto- nauka i jej organizacja kowcy. Najwybitniejszych z nich nazywamy uczo- Najstarszą dziedziną wiedzy była filozofia, uwa- lana niegdyś za królową wszystkich nauk (filozo- fia znaczy w języku greckim „umiłowanie mą- poszczególne dyscypliny naukowe, badające nie całą rzeczywistość, lecz różne jej fragmenty (czę- ści), stopniowo się wyodrębniały, a sama filozofia Poszczególne dyscypliny naukowe różnią się co znaczy ludzki). Do nauk humanis oarozo ouzo. " icw „----------------, ich. Najczęściej grupuje się nauki według przed- — -. nich, które badają i objaśniają góry ptzyjętych założeń a twierdze- się bez odwoływania się do doświad a się formalnymi lub ścisłymi. Do Jk takich zaliczamy matematykę, logik? forma' ‘ , niektóre działy fizyki i astronomii. Druga gr upa ak wyodrębniona według tego podziału nosi
nauki humanistyczne Trzeci pion - to Polska Akademia Nauk (PAN). nauka i jej organizacja kadcmii Umiejętności, istniejącej od I919 r Poeta Adam Naruszewicz (1733-1796) na za- rakże i w Polsce, powstały naukowych aż do 1990 r. te wszystkie dyscypliny, które badają wytwory nym właścicielem środków wytwórczych jest pań- nalazki uczonych nie po to, by je wykorzystywać - my tylko o niektórych. resortowych. Wśród nich takie jak: Instytut Ho- dowli i Aklimatyzacji Roślin (resort rolnictwa), pieniędzy na prowadzenie badań musi wyglądać całkiem inaczej w krajach kapitalistycznych niż wego, zazwyczaj kierowany przez odpowiednie ministerstwo. W każdym takim resorcie istnieją NAUKI HUMANISTYCZNE (najwybitniejsze osiągnięcia i przedstawiciele) dycznych, wyższe uczelnie rolnicze, ekonomiczne, sztuk pięknych itp. danie - trzeba zwrócić ich uwagę na problemy szczególnie ważne dla gospodarki narodowej i zadbać o to. by różne grupy uczonych nie roz- nislerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Tech- legają Ministerstwu Zdrowia i Opieki Społecznej, zaś wyższe szkoły wojskowe - Ministerstwu Obro- cie kształcenie studentów (zobacz: „Szkolnictwo W 1975 r, było w Polsce 89 szkól wyższych, w tym 10 uniwersytetów kształcących studentów działach: I - Nauk Społecznych, II - Nauk Biolo- Chemicznych i Gcologiczno-Gcograficznych, IV - nych, VI - Nauk Medycznych. Ponadto w ramach historii nauki i techniki), których członkami są także uczeni nie będący członkami PAN, pracują- jak Polskie Towarzystwo Fizyczne. Polskie To- współpracują. Ośrodkiem koordynującym ich Wyższego i Techniki napisał „pragnąc cnoty przodków zrobić udziałem potomnych". Żyjący 200 lat później Jan Długosz rem wybitnego dzieła Dzieje Polski. W dziele tym ale również stara się wyjaśnić ich przyczyny i sku- 1370-okolo 1435), rektor Akademii Krakowskiej, uczony i pisarz, obrońca praw Polski w sporze która głosiła, że poganie mają prawo posiadać zie- Frycz Modrzewski (około 1503-1572) jest auto- Rzeczypospolilei, w którym przedstawił program lityczni i uczeni: Stanisław Konarski (1700-1773), Hugo Kołłątaj (1750-1812) i Stanisław Staszic (1755-1826). Konarski, wybitny pedagog, założył legium Nobilium, która wychowała wielu działa- rykom, a ponadto sporządził odpisy wszystkich dokumentów źródłowych aż do 1763 r. i uporząd- kował je układając tak zwane Teki-zbiór ma- tycznego Joachima Lelewela (17S6-1861). polskiego w 6 tomach. Autorem był Samuel Bogu- mił Linde (1771-1847). Muzyk, kompozytor i etnograf (etnografia to kulturze ludowej poszczególnych narodów) 176
nauki humanistyczne . Oskar Kolbcrg(18l4-I890)opracował ogromne, ik Krzywicki (1859-1941) - socjolog (socjologia Polski. Byl W Polsce Ludowej działa wielu wybitnych polskich filozofów, jest współtwórcą prakseologii - cych do różnych pokoleń. Wymienimy tu tylko niektórych. polski przekład Kapitału Karola Marksa. log - Bronisław Malinowski (1884-1942). wykła- dami o życiu i kulturze tamtejszej ludności. mie XIX i XX w. historyk Franciszek Bujak (1875- odrębnienia wśród nauk historycznych - historii Ignacy Chrzanowski (1866-1940), historyk liter Suchodolski (ur. 1903), Wincenty Okoń (ur. 1914), Czesław Kupisiewicz (ur. 1924), Heliodor Mu- Witold Doroszewski (1899-1976), językoznaw- cze! nym 13-tomowego Słownika Jfzyka Polskiego. Spośród historyków literatury polskiej należy wyróżnić Juliana Krzyżanowskiego (1892-1976). daktorem Słownika folkloru polskiego i Nowej kslfgl przysłów polskich. Juliusz Starzyński (1906— 1974) był wybitnym historykiem i krytykiem sztuki. Najwybitniejszym sza archeologia - nauka badająca pozostałości materialne dawnych społeczeństw na podstawie kicm wielu wypraw wykopaliskowych w Egipcie i Sudanie. Odkryte przez niego piękne malowidła ścienne w Faras (Sudan) możemy oglądać w war- (ur. 1910) i Henryka Cholaja(ur. 1927). Spośród socjologów poważne osiągnięcia mają: Jan Szczepański (ur. 1913), wieloletni dyrektor Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii kierunku w archeologii polskiej jest autor wielu prac-Witold Henscl (ur. 1917), od lat kierujący wykopaliskami w Kruszwicy. Wielu wybitnych przedstawicieli ma historia; 178
czyk (ur. 1921) specjalizuje się w badaniu dziejóu NAUKI ŚCISŁE I PRZYRODNICZE (najwy- bitniejsze osiągnięcia I przedstawiciele) uczeni chlubnie u wybitniejszych i na tpisywah się na kartach historii jbardziej znanych w świecie. W XIII w. dzia o nazwisku Witelo Jal na Dolnym Śląsku uczony . Choć w stosunku do uczonych Wiek XV dał Polsce najsłynniejszego naszego uczonego - Mikołaja Kopernika (1473-1543). wokół Ziemi. Stworzona przez Kopernika teoria się jego współczesnym Heweliusz (1611-1687), który zbudował w Gdań- nauki ścisłe i przyrodnicze nych czasów-to Jędrzej Śniadecki (1768-1838). Jest on twórcą polskiego „słownictwa chemiczne- ręcznika chemii'1, wydanego w 1800 r. Książka ta, tysiące czytelników. Spośród chemików warto (1847-1901), który badał barwniki krwi i przez barwników. Słynny fizyk-Zygmunt Wróblewski (1845- 1888) oraz chemik i fizyk - Karol Olszewski (1846- niem najniższych temperatur i uzyskali przy tym a ściślej 2 jego podstawowe składniki - tlen i azot (w 1883 r.). Potem Olszewski - juz sam - w 1895 r. Jednym z największych fizyków polskich byl Marian Smoluchowski (1872-1917), który przy- dowie materii. Albert Einstein, najwybitniejszy 179
Najsłynniejszą polską uczoną w dziedzinie fizyki odkryła w 1898 r. 2 nowe pierwiastki chemiczne: go. Od odkryć Marii Sklodowskiej-Curic datuje się rozwój fizyki jądrowej - najważniejszej dziś krotnie - w 1903 r. i 1911 r. - otrzymała najwyższą ków. Najbardziej znany to Leopold Infeld (1898- 1968), współpracownik i przyjaciel Alberta Ein- steina. Bardzo znani są także profesorowie Marian którzy w 1952 r. odkryli nic znany dotąd rodzaj mujący się fizyką teoretyczną. Spośród wybitnych chemików naszego wieku sławskiego (1881-1968), autora około 500 prac naukowych, specjalisty w dziedzinie tak zwanej W XX w. największą sławę dla nauki polskiej tyki. Na początku naszego stulecia wielkich od- kryć w matematyce dokonało jednak aż kilkunastu Polaków, których nazwiska są dziś znane każdemu uczonemu świata. Najsławniejszym z nich jest nie- wątpliwie Wacław Sierpiński (1882-1969), autor blisko 700 wybitnych prac matematycznych, od- ncj topologii (działu matematyki zajmującego się badaniem własności figur geometrycznych nic wielcy matematycy to: Stefan Banach (1892-1945), tyki, zwanego analizą funkcjonalną: Kazimierz topologii; Stanisław Mazur (ur. 1905); Alfred 180
W dziedzinie medycyny najbardziej znanym na- szym uczonym jest niewątpliwie Ludwik Hirsz- feld (1884-1954), współtwórca nauki o grupach krwi (jak wiadomo, istnieją 4 podstawowe grupy krwi: A, B, AB, i 0 - przy przetaczaniu krwi cho- remu trzeba bardzo uważać, by dostał on krew o grupie zgodnej z jego własną; tymi sprawami zajmował się właśnie L. Hirszfeld). Duże zasługi w dziedzinie biologii położyli: Edward Strasburgcr (1844-1912) i Benedykt Dy- bowski (1833-1930). Strasburger, botanik, między innymi rozwinął badania mikroskopowe nad bu- NAUKI TECHNICZNE (najwybitniejsze osiąg- nięcia i przedstawiciele) rów, organizatorów przemysłu, wybitnych specja- Jako pierwszego z najwybitniejszych polskich cza, słynnego artylerzystę z XVII w. Niestety, nic znamy zbyt wielu faktów z jego życiorysu - nie wiemy nawet dokładnie, kiedy się urodził, zmarl Władysława IV studiował w Holandii, Francji (Sztuki wielkiej artyleryjskiej część pierwsza). W z trójkątnymi stabilizatorami ioiu - słowem, wszy- stkie najnowocześniejsze konstrukcje rakietowe doby obecnej. Oczywiście, były to konstrukcje Spośród słynnych polskich inżynierów geolo- gów wymienimy dwóch: Ignacego Domeykę (1802-1889) i Karola Bohdanowicza (1864-1947). Domeyko położył ogromne zasługi dla państwa Chile (czytaj: czile) w Ameryce Południowej, gdzie stworzył naukowe podstawy eksploatacji bogactw naturalnych. Badał także życie Indian, zajmował się problemami gospodarki Chile, stwo- nauki techniczne w Andach (Chile)-Góry Domeyki. Bohdano- wicz był wybitnym specjalistą w dziedzinie gór- 181
182
Nizina Mazowiecka Nizina Mazowiecka obejmuje 2 dawne krainy historyczne: Mazowsze, w dorzeczu środkowej Wisty, oraz Podlasie, rozciągające się po obu stro- nach środkowego Bugu i w dorzeczu górnej Narwi. Pod względem geograficznym Mazowsze i Podla- środkowej' Wisły. Ukształtowanie powierzchni ważają w krajobrazie równiny lub niewielkie Wschodnia część obszaru - Nizina Podlaska - jest najwyżej położoną krainą w Pasie Wielkich Dolin. Między Wisłą i Bugiem a dolnym Wiep- rzem znajduje się rozlegle wzniesienie, zwane Wy- soczyzną Siedlecką. Najwyższe miejsca tego tere- nu - w okolicy Łukowa i Siedlec - niewiele prze- a kolo Kałuszyna powierzchnia wznosi się do 223 m n.p.m. Z obszaru tego spływają rzeki we wszystkich kierunkach, tworząc niewielkie dopły- wy Wisły, Bugu i Wieprza. Wysoczyzny na Nizi- nie Mazowieckiej występują w wielu miejscach i oddzielają obniżenia terenu o charakterze płyt- poludniowy zachód ŁOWICZ północny BŁONIE WARSZAWA wschód wysoczyznami jest teren podwarszawski, między Wisłą a Bzurą, który nosi nazwę Kotliny War- szawskiej. Zaklęsłość terenu najlepiej jest widocz- wy. Wisła zbiera na tym terenie dopływy z półno- cy, z południa i ze wschodu, sama zaś przedziera jak gdyby półwysep wśród obszaru nizinnego. Koło Łodzi wysokość terenu dochodzi do 283 m Nizina Mazowiecka ma gleby na ogól mało urodzajne, przeważnie piaszczyste (zobacz: „Gle- by"). Jedynie nad Bzurą występują żyzne czarne w okolicach Ciechanowa (na północ od Warsza- wy). O glebach tych ludność mówi, żc: „plącząc się orze, ale śmiejąc zbiera". W wielu miejscach występują lasy, które są resztkami dawnych puszcz pokrywających obszary Polski. Najpiękniejszym obszarem leśnym jest Puszcza Białowieska. Zachowały się w niej fragmenty pierwotnego lasu, odznaczające się dużą rozmai- tością drzew, wśród których najwięcej jest sosny, świerku, olchy czarnej, a także dębu, grabu, jesionu, brzozy i innych gatunków drzew. Bardzo gęste jest miejscami podszycie leśne. Puszczę prze- cina granica ze Związkiem Radzieckim. W obrę- bie Polski obszar puszczy wynosi 580 km*. Część jej została wydzielona jako Białowieski Park Na- rodowy. W puszczy żyją jelenie, sarny, dziki, wilki, lisy, borsuki, tchórze, wydry, a czasem spotkać można i rysia. W rezerwatach przebywają żubry, losie i tarpany - niewielkie konie żyjącc na swo- bodzie. Różne jest także ptactwo, wśród którego spotyka się rzadkie gatunki, między innymi czarne Białystok bociany, głuszce i orły. Do większych zespołów leśnych Mazowsza należą także: Puszcza Kny- szyńska - na wschód od Białegostoku, Puszcza Augustowska. Puszcza Kurpiowska (dzieli się na część północną, zwaną Puszczą Myszyniecką lub Zieloną oraz południową, zwaną Puszczą Białą) i na zachód od Warszawy - Puszcza Kampinoska. Ludność zamieszkująca obszary Puszczy Kur- piowskiej - Kurpie - zachowała swoje odrębne zwyczaje, stroje, wyroby ludowe, a także zabudo- wę gospodarstw, różniącą się od innych wsi pol- skich. Odrębne stroje i sztukę ludową ma także ludność mieszkająca w okolicach Łowicza. Są to Księżacy, którzy słyną z umiejętności wykonywa- nia pięknych wycinanek. Ludność Mazowsza jest muzykalna. Znane oberki i mazury wywodzą się właśnie z Mazowsza. Nizina Mazowiecka jest uboga w surowce mine- ralne. mimo to rozwinęły się tu różne gałęzie przemysłu. Najważniejszym ośrodkiem nauko- wym, kulturalnym i przemysłowym jest Warszawa (zobacz: „Stolica"). Rozwinął się w Warszawie przemysł: elektrotechniczny, chemiczny, maszy- nowy. poligraficzny, środków transportu (między innymi wielka Fabryka Samochodów Osobowych na Żeraniu), odzieżowy, spożywczy. Znajduje się Stroi sieradzki 185 184
lu także hula żelaza. Warszawa ma I milion 436 tysięcy mieszkańców (1975). W sąsiedztwie Warszawy są różne zakłady przemysłowe. I tak w Ursusie produkuje się ciągniki, w Pruszkowie - obrabiarki, w Ożarowie - kable, w Mińsku Ma- zowieckim - dźwigi, w Piasecznie - wyroby gu- mowe. w Milanówku - jedwabie, w Żyrardo- wie - wyroby lniane. Cały len region przemysło- wy obejmujący Warszawę i jej okolice nazywa się Warszawskim Okręgiem Przemysłowym. Drugim pod względem liczby mieszkańców mia- stem Polski i Niziny Mazowieckiej jest Łódź <798 tysięcy w 1975 r.). Jest to największy W kraju olrodek wlókiennioy. Łódzki okręg prze- mysłu włókienniczego obejmuje miejscowości: Pabianice. Zgierz, Zduńska Wola. Ozorków. To- maszów Mazowiecki i inne. Dużym miastem położonym we wschodniej części Niziny Mazowieckiej jest Białystok. Ma on obecnie ponad 190 tysięcy mieszkańców i szybko się rozbudowuje. Rozwija się tu przemysł, zwłasz- cza włókienniczy. Na obszarze Niziny Mazowieckiej najbardziej W ostatnich latach rozbudował się Płock. PowsU- 186
ły tam olbrzymie zakłady rafineryjne i petro- chemiczne przy trasie rurociągu „Przyjaźń", który doprowadza do Płocka ropą naftową ze Związku Radzieckiego. Płock jest obecnie największym w Polsce ośrodkiem przemysłu naftowego. Liczba mieszkańców Płocka z 33 tysięcy w 1950 r. wzrosła do około 88 tysięcy w 1975 r. Nizina Śląska NIZINA ŚLĄSKA cy. Zachodnią granicą Niziny śląskiej jest Nysa płyną ku środkowi te żyny Małopolskiej, Okolice Wrocławia od doliny Odry do Przed- Warunki klimatyczne także sprzyjają gospodarce pokrywają wielkie lasy sosnowe. Między Nysą Łużycką a Bobrem rozciąga się obszar leśny - pływem Odry. Nn Nizinie Śląskiej, między Legnicą a Głogo- wem. odkryto w 1957 r. bogate złoża miedzi. Naj- większe złoża znajdują się w okolicach Lubina, i tam powstał ważny ośrodek hutnictwa miedzi - Lubińsko-Glogowskic Zagłębie Miedziowe. W środkowej części Niziny Śląskiej, nad Odrą leży Wrocław. Ma on ponad 575 tysięcy miesz- kańców (1975) i jest czwartym co do liczby lud- ności miastem Polski (po Warszawie. Łodzi i Kra- kowie). W czasie II wojny światowej (1939-1945) Wrocław został bardzo zniszczony. Po wojnie odbudowany stal się ośrodkiem kultury, nauki i przemysłu. Spośród różnych zakładów prze- mysłowych wyróżnia się swą wielkością Państwo- 187
Nizina Wielkopolska ;\™'x°x""lD<hrw NIZINA WIELKOPOLSKA i północ-południe. Widać to bardzo wyraźnie w biegu Warty, która kilkakrotnie skręca prawie pod katem prostym, a takie w biegu innych rzek. Doliny o kierunku wschód-zachód są bardzo szerokie (od kilku do kilkunastu kilometrów). Utworzyły je wody rzek i topniejącego lądolodu, który zajmował obszar położony na północ, przez co zamykał drogą spływu do morza. Odcinki dolin o kierunku z południa na północ tworzyły się wówczas, gdy wskutek topnienia i zanikania lądo- lodu otwierała się droga na północ. Te szerokie doimy, jakie się wówczas tworzyły, nazywamy pradolmami. Od nich pochodzi nazwa: Kraina Wielkich Dolin. Największymi pradolinami są: Warszawsko-Bcrlińska i Toruósko-Eberswaldzka. (Eberswald - miejscowość leżąca w NRD na pół- noco-wschód od Berlina.) W pradolinie Warszaw- sko-Berlińskiej znajdują się obecnie odcinki biegu 188
Nizina Wielkopolska na linii wzgórz oddzielających ją od Niziny Sląs- kopolskiej najwyżej wznoszą się na zachodzie Zielonej Góry-221 m n.p.m. Ziemia Lubuska Nizina Wielkopolska jest przeważnie krainą rol- niczą. Najżyżniejsze gleby są na Kujawach, w czę- ści południowej. Występuje tam czarnoziem ba- gienny, który powstał przez zamulanie bagien. Toteż uprawia się na nich pszenicę i buraki cukro- we. Na nizinie przeważają gleby Średniej urodzaj- ności, ale dzięki nawożeniu i bardzo dobrej upra- fabryki chemiczne, wykorzystujące jako surowiec głównie sól i wapienie. Na Kujawach występują duże złoża soli. W ich części zachodniej, w Wap- Nizina Wielkopolska nie jest zbyt zasobna bogactwa mineralne. Do głównych bogactw nie. znajduje się największa, nowocześnie urzą- dzona kopalnia soli. W Ciechocinku otrzymuje 189
niziny nadmorskie obozy młodzieżowe O Co roku na obozy wakacyjne wyjeżdża z miast i wsi około I miliona młodzieży. Są obozy stale, takie których uczestnicy przez cały czas ich trwa- nia mieszkają w jednym miejscu, i obozy wędrow- ne polegające na przebywaniu określonej trasy pieszo, na rowerze, na kajaku lub za pomocą in- nego środka lokomocji. W obozach stałych, gdzie nocuje się pod namiotami, mogą uczestniczyć dziewczęta i chłopcy od lat II, a w obozach wędrownych od lat 15. Uczestnicy obozów węd- rownych nocują w schroniskach turystycznych znajdujących się na trasie wędrówki (zobacz: „Polskie Towarzystwo Schronisk Młodzieżowych" i „Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznaw- cze") lub w namiotach, które noszą czy wożą ze Obozy wędrowne trwają najczęściej 2 tygodnie, obozy stale od 2 do 4 tygodni. Na obozach obo- wiązuje większa dyscyplina niż na koloniach, gdyż prowadzi się tu bardziej ruchliwy tryb życia, a więc więcej jest sytuacji trudnych. Wiele prac uczestnicy obozu wykonują sami: rozbijanie na- miotów, przygotowywanie niezbędnych sprzętów, gotowanie, sprzątanie itp. Mimo to starsze daea i młodzież chętnie spędzają wakacje pod namio- tem lub na wędrówce, gdyż obóz dostarcza wielu wrażeń, pozwala sprawdzić swoje siły i umiejęt- Niektóre obozy, szczególnie organizowane przez Związek Harcerstwa Polskiego i Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, to obozy szkoleniowe. Uczettm- cząca w nich młodzież uczy się wielu rzeczy, które mogą być jej przydatne w pracy z młodszym, ko- legami. Obozy harcerskie są także okazją do zdo- bywania sprawności i stopni organizacyjnych (zobacz: „Harcerze"). Na wszystkich obozach uczestnicy poznają za- bytki i przyrodę, wykonują pożyteczne prace, np. opiekują się dziećmi wiejskimi, których rodzice zajęci są pracą w polu, pomagają przy żniwach. Obozy młodzieżowe organizują najczęściej: Związek Harcerstwa Polskiego. Towarzystwo Przyjaciół Dzieci i władze szkolne. Oprócz obozów krajowych organizowane są też obozy zagraniczne i międzynarodowe. Od 1952 r. harcerstwo organizuje co roku międzynarodowe obozy pod hasłem pokoju i przyjaźni, w których uczestniczą młodzi ludzie z różnych krajów. Dele- gacje polskich harcerzy wyjeżdżają zaś na podob- ne obozy do Związku Radzieckiego, Czechosło- wacji Bułgarii, Niemieckiej Republiki Demokra- tycznej. Węgier. Anglii. Francji i wielu innych 192
Obrona Terytorium Kraju OBRONA TERYTORIUM KRAJU rej uczestniczy cale społeczeństwo. W zakładach pracy i w miejscach zamieszkania organizuje się zakładowe i terenowe oddziały samoobrony. Ich zadaniem jest ochrona ludności oraz urządzeń użyteczności publicznej (np. szpitali) przed skul- logicznej, to jest przed skażeniami, zatruciami, zakażeniami bakteriami i substancjami szkodli- dzieży prowadzone w szkołach oraz w organiza- Obrony Cywilnej. Oba ii OBSZAR POLSKI Powierzchnia Polski wynosi 312 677 kilomel- szaro Europy 3 km1 to ziemie Polski). Wśród państw europejskich zajmujemy 7 miejsce; pań- stwa o większym obszarze niż Polska, to: Zwią- tualnej napaści wroga i do obrony swej niepodle- Ksztalt Polski zbliżony jest do kola. Na mapie można jednak wyraźnie dostrzec punkty najdalej wysunięte. Na północy jest to przylądek Rozewie, na wschodzie - kolano Bugu na wschód od Strzy- żowa. na zachodzie - kolano Odry na zachód od ..Wojsko Polskie"). Zadaniem frontu wewnętrz- pewnienic ciągłości funkcjonowania instytucji oddziały obrony wybrzeża, oddziały obrony te- rytorialnej (służby inżynieryjno-techniczne i inne) W warunkach współczesnej wojny coraz więk- szego znaczenia nabiera obrona cywilna, w któ- Krańce te są bardzo odlegle od siebie. W linii prostej - z północy na południc - od przylądka Rozewie do szczytu Opolonck jest ponad 750 km. od wschodniego krańca, to jest od kolana Bugu, do zachodniego, a więc do kolana Odry - około Limę prostą łączącą 2 miejscowości można so- bie wyobrazić lub narysować na mapie, natomiast dojechać można tylko różnymi środkami komu- nikacji. np. pociągiem, autobusem. Wtedy odleg- łość się powiększa, gdyż drogi i linie kolejowe mają luki i zakręty. I tak np. odległość w linii prostej ze Świnoujścia do Przemyśla wynosi około 750 km, trasa kolejowa natomiast - 968 km 194
OBYWATEL Polską Rzeczpospolitą Ludową (PRL) zamiesz- kuje ponad 34 miliony jej obywateli. Obywatelami PRL stajemy się z chwilą urodzenia. Każdy nowo- lenia na zamianę obywatelstwa polskiego na inne. w trakcie pobytu za granic, dopufcily się zdrady prawa i obowiązki. Obywatelami PRL są dzieci. nianiu obowiązków wobec kraju, zdobywamy obywatel momentu urodzenia młody obywatel korzysta a gdy oni nie są w stanie wypełniać tego obowiąz- ku, zapewnia ją państwo, organizując żłobki i do- PRL zawarte są w Konstytucji (zobacz: „Kon- i mają obowiązek chronić go nie jednym z głównych obowiązków w PRL. gdyż pomyilnoić ojczyzny i każdego z nas zależy od i czasem wcześniej, miody obywatel zaczyna cho- nóżniei jako harcerz, miody w klubie młodzieżowym. Oglądając program te- lewizyjny, słuchając radia, chodząc do kina czy podstawą poprawy wa- poczynku. Miody obywatel wypełnia tel swoje obowiązki. Żąda się od niego pomocy i posluszeń- naukowe znajdujące się w szkole. tających im wpływać na losy kraju. Zaliczamy do 195
ochrona środowiska przyrodniczego i wyznania, to znaczy możliwość wyznawania do- wolnej religii lub niewyznawania żadnej. Każdy obywatel ma prawo do własności osobistej, nie- naruszalności mieszkania oraz tajemnicy kores- pondencji. Jak więc widzimy, lista podstawowych praw obywatela PRL jest obszerna. Poza upraw- nieniami zawartymi w Konstytucji obywatele ko- Do obowiązków obywatela Konstytucja zali- cza: obowiązek ścisłego przestrzegania praw PRL, obowiązek przyczyniania się do rozwoju ojczyzny, obowiązek ochrony własności spolecz- obowiązek obrony ojczyzny, strzeżenia tajemnicy państwowej. Od rozumienia i rzetelnego wypełnia- nia przez obywateli swoich obowiązków zależy Wszyscy obywatele PRL są równi - mają jed- nako we prawa i jednakowe obowiązki. Wszystkim lepsze możliwości wychowania, wykształcenia, tak było. W starożytnej Grecji np. obywatelami wani jak rzeczy. W dawnej, feudalnej Polsce spo- łeczeństwo dzieliło się na stany, z których każdy wilejowane - szlachecki i duchowny, znacznie ski pozbawiony byl praw i jego sytuacja niewiele na ziemiach polskich zaczął się rozwijać kapita- wspólne prawa dla wszystkich. Nie znaczy to stwo dzieliły znaczne różnice majątkowe. Właści- (obszamicy) mogli w pełni korzystać z praw. Na- wości. Nie byli oni traktowani na równi z obszar- Ludowej, z chwilą przejęcia władzy przez ludzi pracy, obywatele stali się równi. Państwo bowiem niej chłopów. Zostały więc zlikwidowane najważ- niejsze przyczyny nierówności obywateli. Rów- ność nie oznacza oczywiście, że nie ma żadnych różnic między poszczególnymi osobami. Obywa- tele pracują przecież w rozmaitych zawodach, otrzymują różne wynagrodzenie za pracę, miesz- kają w niejednakowych mieszkaniach itd. Ale wszyscy, niezależnie od zawodu i zarobków, mogą korzystać ze swych uprawnień obywatelskich tak samo i wymaga się od nich wypełniania tych sa- mych obowiązków. OCHRONA ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO Naszym środowiskiem przyrodniczym jest cala otaczająca nas przyroda, która wywiera wpływ na nasze życie: powietrze, którym oddychamy, woda, którą pijemy, ziemia, z której wydobywa- my liczne bogactwa, gleby, na których uprawia- my rośliny. Do środowiska przyrodniczego czło- wieka zaliczamy także bogaty świat roślin i zwie- W ciągu długich lat historii ludzie zmieniali swój sposób gospodarowania, zmieniając także środowisko. Początkowo żywili się dziko rosną- cymi roślinami i polowali na zwierzęta. Inaczej niż dziś wyglądała wtedy przyroda. Obszar, który obecnie zajmuje Polska, pokryty był prawie w ca- łości lasami. Gdy ludzie nauczyli się uprawiać zie- mię - wycinali lasy i zamieniali je na pola upraw- oraz stosowanie coraz to nowych wynalazków dzo zniszczone. Nie ma już prawie zupełnie daw- nej, pierwotnej przyrody. Powietrze zanieczysz- przez fabryki i pojazdy mechaniczne. Unoszące się w powietrzu gazy i pyły mają szkodliwy wpływ i płuc. Obecnie nawet niektóre miejscowości uzdrowiskowe, jak np. Zakopane, mają znaczną szy wzrost roślin, osłabienie i zmniejszenie ich odporności na choroby i działanie szkodników. chają drzewa. Zmniejszenie obszarów leśnych wpływa na klimat. Ale nie na tym koniec. Gleba, którą kiedyś umacniały korzenie drzew, jest roz- wiewana przez wiatr i wypłukiwana przez wodę. Z terenu takiego znikają rośliny i zwierzęta. Zmia- na jednego składnika środowiska - powietrza - pociąga więc za sobą łańcuch zmian innych składników: gleby, wody, roślin i zwierząt. Wielki niepokój budzi stan wód w Polsce. Często sam wygląd rzeki odbiera chęć do kąpieli. Ciemna i mętna woda, na której unosi się bury kożuch piany powstałej z zanieczyszczeń, nadaje się do użytku dopiero po specjalnym oczyszcze- niu. Większość polskich rzek, w tym Odra i prawie cala Wisła, ma zanieczyszczone wody. Przyczyną lego jest odprowadzanie do nich nic oczyszczonych ścieków z fabryk i domów mieszkalnych. Ponadto wody zanieczyszczane są nawozami sztucznymi wypłukiwanymi z pól przez deszcze. W zatrutych rzekach zamiera życic. To samo niebezpieczeń- 196
stwo grozi morzom, gdyż wplyw.j, do „ich a nieczyszczone wody rzek. Plag, wód morjkich jest lak zwana zaraza oliwna, czyli unosząca się na powierzchni warstwa smarów i ropy naftowej pochodząca z okrętów , portów. Zlepia ona pióra ptakom i często wywołuje ich Śmierć. Uczeni przewidują, żc jeśli nie zmniejszy się zanieczysz- czanie wód Bałtyku, to w ciągu kilkudziesięciu lat życie w nim zginie. Niekorzystne zmiany zachodzą także w glebach i skalach, czyli tych składnikach środowiska, które potocznie nazywa się ziemią. Wydobywanie bo- gactw mineralnych: węgla, rud i innych, prowadzi nie tylko do zużycia ich zasobów, ale także do zniszczenia gleby. W wyrobiskach - miejscach, z których wybrano np. węgiel brunatny, gromadzi padków pochodzących z kopalni i hut, nicpra- wadzil w 1962 r. polski geolog i działacz ochrony przyrody, profesor Walery Goetel. SCO, wchodząca w skład Organizacji Narodów my). Ważny udział w prowadzonych przez UNE- wiek i Środowisko" działający przy Polskiej Aka-
ochrona zat OCHRONA ZABYTKÓW 198
ochrona zabytków 199
ochrona zdrowia OCHRONA ZDROWIA w Warszawie i historyczne dzielnice Gdańska, nież szczepienia ochronne zapobiegają chorobom kom, licznym zabytkowym kościołom i pałacom na zakaźnym: ospie, błonicy, gruźlicy, durowi brzusz- tuacjach epidemicznych mogą być zarządzone obo- Władze PRL przywiązują ogromną wagę do ochrony zabytków. Na odbudową i zachowanie w dobrym stanie dzieł sztuki, pamiątek historycz- nych, zabytków przyrody przeznacza się co roku bardzo duże sumy. Sejm PRL w 1962 r. uchwalił niebezpiecznego dla organizmów słabszych lub Inną plagą naszych czasów są choroby o dużym ny wkład w ochronę zabytków. Jednym z wielu w Warszawie, do której przyczyniali się pojedyn- czy obywatele i organizacje społeczne. krajów o szybko wzrastającym przemyśle, : 200
ogrody botaniczne
ogrody botaniczne 202
ogrody zoologiczne nym dopiero na początku XIX w., chociaż już wcześniej zasłynęła z ogrodów królewskich, w kló- włożycie) nowoczesnego ogrodu botanicznego : w ogrodach bolanicz W miarę jak rozwijała dów botanicznych. Obecnie rośliny rozmieszczone z rożnych państw. W innym h ilp. Dużo rośliny na tle ich naturalnego krajobrazu. Na OGRODY ZOOLOGICZNE ziemi - rośliny wydm piaszczystych, na wilgotnym 203
204
ogrody zoologiczne łowne. Okazy takie posiadał np. polski król, Jan tli Sobieski, panujący w XVII w., czyli około 300 , w którym trzymano Wśród ludności miast i osiedli dużym powodze- py złożone z tresera i oswojonych zwierząt, naj- częściej małp, papug, niedźwiedzi i węży. Za nie- wielką opłatą można było przyjrzeć się popisom temu w Paryżu (Francja) Natomiast spośród 100 lat temu, w I86S r. klatkach, gdzie nie miały możliwości swobodnego Afryki w celu chwytania zwierząt- W wyprawach takich brał udział bohater przygodowych powieści Alfreda Szklarskiego - Tomek Wilmowski. W za- łożonym przez Hagenbecka w 1907 r. zoo w Ham- burgu (Niemcy, obecnie RFN) zwierzęta umiesz- czone były na dużym terenie, na tle krajobrazu Hagenbecka. 205
ogrody zoologiczne Małych opiekunów-piclęgniarzy, od których doslajc codziennie pożywienie. Zawiera ono wszystkie potrzebne zwierzęciu do Życia i rozwoju składniki 1 tak np. lisy i małe zwierzęta futerko- we dostają „pasztet- - pożywną mieszankę z mię- sa. kaszy, owoców, jarzyn, liści i ziół. Dzienne pożywienie szympansa składa się ze śniadania, obiadu i kolacji oraz różnych owoców podawa- nych między posiłkami. Zwiedzającym ogród nie wolno karmić zwierząt. ponieważ nie są one przy- zwyczajone np. do rzucanych najczęściej słodyczy i Chleba. Po ich zjedzeniu zwierzęta często choru- ję, a niekiedy nawet zdychaję. Otaczane opiek, zwierzęta czują się najczęściej w zoo dobrze. O ich dobrym samopoczuciu w nie- woli najlepiej świadczę wiadomości o narodzinach. Potomstwo w zoo maj, bowiem tylko te zwierzęta, które czują się w nim naprawdę dobrze i sę zdro- we. W ogrodach zoologicznych często rozmnażaję się wilki, niedźwiedzie, Iwy, rysie, pawiany. Ale których wchodzę przodujący nauczyciele, pracow- gramem szkoły podstawowej. Składają się one z części pisemnej i ustnej. Z matematyki część ustna może być przeprowadzona w formie sprawdzianu. Tuzinkę. dalekiej przyszłości, wskutek szybkiego zagospo- OLIMPIADY 1 KONKURSY PRZEDMIOTOWE olimpiady i konkursy przedmiotowe jut wielkim osiągnięciem były narodziny w war- szawskim zoo, w 1938 r., sloniętka, które nazwano W Polsce położył wieloletni dyrektor warszawskie- go zoo, Jan Żabiński (1897-1974). Jest on autorem licznych książek o zwierzętach, chętnie czytanych czyli o świecie zwierząt różnych regionów, umo- jedynym schronieniem dla gatunków ginących. GneflOrr Andrrejcza innych przedmiotów nauczania. Przeprowadzają ie i wyżywienie, jeśli zawody nic odbywają lifikowanym do zawodów III stopnia, przysługu- nizalora dyplomy, mogę również otrzymać na- grody rzeczowe. Podobnie organizowane są olimpiady dla ucz- niów szkól średnich. Są to: Olimpiada Matema- 206 207
olimpijczycy polscy tyczna (od roku szkolnego 1949/1950), Olimpiada Fizyczna (od 1951/1952), Olimpiada Chemiczna (od 1954/1955), Olimpiada Języka Rosyjskiego (od 1969/1970), Olimpiada Literatury i Języka Polskiego (od 1970/1971), Olimpiada Biologiczna (od 1971/1972), Olimpiada Historyczna (od 1974/1975), Olimpiada Geograficzno (od 1974/75) i Olimpiada Wiedzy Technicznej (od 1974/1975). skiego (17477), Matematycznej (5017) oraz Lite- ratury i Języka Polskiego (4821). Olimpiady organizują corocznie upoważnione litety pedagogicznych. W przypadku ubiegania się na przedmiotu objętego sportowcy biorą udział we wszystkich rozgrywa- nych igrzyskach olimpijskich. Na olimpiadach od 1924 do 1976 r. startowało prawie 1500 Polaków, którzy zdobyli łącznie 146 medali, w tym 37 zło- tych. A więc, zgodnie ze zwyczajem olimpijskim, 37 razy wpływała ńa główny maszt stadionu lub hali sportowej biało-czerwona flaga Polski i 37 olimpijczycy polscy 209 208
Do 1939 r., czyli do wybuchu II wojny świato- wej. reprezentacja Polski brała udział w 4 olimpia- dach. w których zdobyła 20 medali. Mimo że Po- lacy nie zaliczali się wtedy do sportowej czołówki świata, było to olbrzymim osiągnięciem. Po prze- szło KKMetniej niewoli kraj nasz miał do odro- bienia duże zaległości w każdej dziedzinie życia, W czasie II wojny świalowcj (1939-1945),liczni sportowcy polscy stanęli do walki z okupantem hitlerowskim. Wielu z nich oddało w tej walce życie. Zginął wybitny lekkoatleta - Janusz Kuso- ciński. Na cmentarzu w Palmirach kolo Warszawy spoczywają obok niego prochy innego olimpij- wcu 1940 r. Zginęli lub zostali zamordowani: Ka- dyslaw Karaś - strzelcy. Leszek Lubicz-Nycz - szermierz, Bronisław Czech i Helena Marusarzów- na - narciarze. Zdzisław Kawecki - jeździec. An- Lokajski - lekkoatleci, oraz dziesiątki innych. Kraj nasz, a wraz z nim i sport polski, wyszedł 1948 r. jedyny medal dla Polski - brązowy - zdo- był bokser, Aleksy Antkicwicz. Ale już w 1960 r. na igrzyskach w Rzymie Polska znalazła się w czo- łówce potęg sportowyąłt Swiaia. W zimowej i let- niej olimpiadzie Polacy zdobyli wtedy 23 medale, a więc Więcej niż w lalach międzywojennych łącz- nic. Najwięcej medali olimpijskich polscy sportow- cy zdobyli w lekkoatletyce (34), boksie (33), pod- noszeniu ciężarów (17) i szermierce (13), W czasie igrzysk w Monachium w 1972 r. polscy olimpij- czycy odnieśli również piękne sukcesy. Najwięk- szą jednak radość milionom sympatyków sportu sprawili piłkarze, którzy doszli do linalu i wy- walczyli zloty medal olimpijski w piłce nożnej. lem olimpijskim w grach zespołowych. 210
211
i W czternaście tygodni po nich kobiecie przys|u. guje urlop macierzyński, a jej dotychczasowa pen- sja nie może ulec zmianie. Po skończeniu urlopu macierzyńskiego młoda matka może skorzystać z dalszego, tym razem już bezpłatnego urlopu, by w najtrudniejszym okresie mogła sama wychować swoje dziecko. Te kobiety, które powracają do swoich zajęć zawodowych, mogą dwa razy dzien- nie przerwać pracę i w tym czasie nakarmić nie- mówię. Jeśli w domu nie ma odpowiednich wa- runków, dziecko zostajc umieszczone w żłobku. i karmione. Po pracy rodzice zabierają je do domu. Bywają także żłobki tygodniowe. Korzystają postawy: skrzywienia kręgosłupa (okrągłe plecy), płaskie i koślawe stopy. Ich przyczynami są mię- dzy innymi złe, wadliwe ławki, krzesła i buty, ciężkie „urywające" rękę teczki, zbyt mało ruchu na świeżym powietrzu, brak nawyku kontrolo- wania postawy. Nad całością spraw związanych z ochroną zdro- wia dzteci i ich matek (zobacz: „Ochrona zdrowia") czuwa Instytut Matki i Dziecka w Warszawie. Tu określa się normy wzrostu i rozwoju, ustala wzor- cowy sposób żywienia dzieci, tu lekarze z całej Polski poszerzają swoją wiedzę o potrzebach dziec- ka, chorobach tego wieku oraz sposobach zapo- biegania im i leczenia. 212
ORDERY I ODZNACZENIA PAŃSTWOWE ORDERY ordery i odznaczenia państwowe są u zasługi dla ojczyzny: za udział w obronie kraju i w walkach o wolnołć, za ofiarną pracę zawodową i społeczną, za ratowanie życia ludz- mogą być nadawane pojedynczym osobom oraz miejscowolciom, zakładom pracy, instytucjom i organizacjom społecznym. W Polskiej Rzeczy- pospolitej Ludowej (PRL) odznaczenia nadaje Rada Państwa, a niektóre medale mogą nadawać trudnych i użytecznych dla społeczeństwa zawo- PRL", „Zasłużony Hutnik PRL". „Zasłużony 1. Order Budowniczych 213
ordery i odznaczenia państwowe ordery i odznaczenia państwowe 214
organizacje społeczne ORGANIZACJE SPOŁECZNE dobnie obszar ziemi, na której gospodarują PGR, „Straże Pożarne", „Szkol* ♦ ków, którzy ze względu na podeszły wiek lub „Towarzystwo Przyjaciół Poszczególne PGR współpracują ze sobą. Fryderyka Chopina, Towarzystwo Milołników Niektóre z nieb mają bogate i piękne tradycje, się- gające czasów zaborów. Niejednokrotnie stwarzały one Polakom jedyną możliwość jawnego organizo* pracy między gospodarstwami pozwala uzyskiwać lepsze wyniki produkcyjne. W ostatnich latach niektóre współpracujące ze sobą PGR łączy się, wanie polskiej kultury. każde 100 ba uprawianej w Polsce ziemi około 17 należy do PGR. To niewiele. Ale prawdopo- chlewnej nie jest w stanie wyżywić mniejsze gospo- darstwo, a tucz w dużych fermach jest bardziej W tak dużym gospodarstwie, jak PGR. wiele więcej prac niż w małym indywidualnym gospo- wykonywać według planu, który raz do roku 216
Państwowe Gospodarstwa Rolne 217
pieniądz przez ranę lub uk,azenie. Do chorób odzwierze- cych można zaliczyć równiej wlolnicę i pewne i ptaki trzymane w klatkach H przyczyn, chorób podobnymi slulbami PIENIĄDZ W gospodarstwie wiejskim w dawnych czasach wytwarzano prawic wszystkie produkty: Zywnolć. 219
pieniądz Sprzedawał owce dowolnemu nabywcy za pienią- dze, a za nie łatwo mógł kupić od kogoś innego żyto. Pieniądz znacznie ułatwiał wymianę, sprzy- jając rozwojowi gospodarki. dóbr, których niewielka ilość miała dużą wartość, Te cechy miały metale zwane szlachetnymi - sreb- ro i złoto. One właśnie przez długi okres pełniły funkcję pieniądza. Najpierw używano ich w róż- nych kawałkach, które ważono za każdym razem. wagi (np. angielski funt). Później zaczęto cecho- wać (znaczyć) określone kawałki metali, oznacza- twierdza. Pierwsze polskie pieniądze pojawiły się około 1000 lat temu. Były to srebrne denary Mieszka I (zobacz: „Początki państwa polskiego"). Jeszcze później, oprócz kawałków metalu, za- częto używać kawałków papieru, na których za- pisywano. jaką wartość mają one wyrażać. Tak powstał dziś używany pieniądz papierowy. Różni złota - te sam nie jest już dobrem użytecznym. Służy tylko do zapłaty, pośredniczy w wymianie. Może on spełniać tę funkcję, gdyż państwo stwier- dza odpowiednim napisem i podpisami upoważ- nionych do tego osób, że wydrukowane pieniądze nym kraju. Każdy posiadacz takiego pieniądza może otrzymać zań różne dobra w określonej ilości dzięki temu, że wszyscy sprzedający towary zobowiązani są do przyjmowania go. Po raz pierw- szy w Polsce użyto pieniądza papierowego w (zobacz: „Rozbiory Polski"). Liczbę jednostek pieniądza, jaką trzeba zapłacić za jednostkę towaru, nazywamy ceną towaru. Jednostką pieniądza jest u nas zloty, a jednostką towaru może być kilogram, kwintal, tona, litr, metr, sztuka. W naszej gospodarce pieniądz i ceny służą orga- nizowaniu wszystkich członków społeczeństwa do współdziałania w wytwarzaniu różnych dóbr oraz podziałowi między ludzi wytwarzanych produk- tów. A odbywa się to w następujący sposób: Całą masę produktów nowo wytworzonych w ciągu roku w gospodarce narodowej nazywamy dochodem narodowym. Produkty te częściowo przeznacza się na rozwój gospodarki (np. budo- wanie nowych fabryk), częściowo na zaspokoje- nie potrzeb ludności. Konsumowana (zużywana przez ludność) część dochodu narodowego służy i utrzymanie szkól, szpitali, dróg ilp.) oraz - w przeważającej części - zaspokojeniu potrzeb po- szczególnych ludzi i rodzin. Obywatel uczestniczy w zużywaniu lej części dochodu narodowego ku- konywaną pracę płacę w pieniądzu, a ci. którzy nie są zdolni do pracy - renty, stypendia ilp. Jest to dochód pieniężny. Za pieniądze obywatel może bywa się za pośrednictwem pieniądza. Taka forma podziału daje tę korzyść obywatelom, że pozwala dochodów pieniężnych, a z drugiej - wysokością cen. Przy bezpośrednim rozdzielnictwie (np. na kartki) obywatele byliby pozbawieni możliwości Dla społeczeństwa, a w jego imieniu dla odpo- wiednich władz państwowych i gospodarczych, pieniądz i cena są narzędziami kierowania podzia- łem dóbr. Jeśli pragną one zwiększyć udział ja- kiejś grupy obywateli w dochodzie narodowym, to mogą podnieść jej dochody pieniężne albo '* grupę. Jeśli chcą nakłonić ludność do zmniej- szenia spożycia jednych artykułów, a zwiększenia innych, to-nie zmieniając dochodów pienięż- żają na drugie. Pod wpływem zmian cen konsu- W gospodarce kapitalistycznej pieniądz prze- kształca się w kapilal (zobacz: „Kapitaliści"), który jest narzędziem wyzysku jednych grup spo- łecznych przez inne. Staje się on potęgą. „Robienie pieniędzy” jest w ustroju kapitalistycznym głów- nym celem podejmowania działalności gospodar- czej przez właścicieli przedsiębiorstw. 220
plany gospodarcze PIENINY Na północy przecina Podhale pal wapiennych skałek, który ciągnie się wzdłuż Dunajca i prze- chodzi ku wschodowi na obszar Czechosłowacji. W pobliżu granicy z Czechosłowacją pas skałek rozszerza się do 4 kilometrów, tworząc niezwykle malowniczą grupę zwaną Pieninami. Nazwa ta prawdopodobnie pochodzi od pieniących się wód Dunajca. Pasmo to ciągnie się na przestrzeni około 10 km między przełomem Dunajca koło Czorszty- na a jego doliną pod Szczawnicą oraz doliną Leś- nicy. W Pieninach wapienne skały wznoszą się tworząc ostre wierzchołki i strome ściany. Na trudno dostępnych skalach budowano tu kiedyś zamki obronne (w Czorsztynie, w Niedzicy). Najwyższym szczytem Pienin są Trzy Korony, osiągające 982 m nad poziomem morza (n.p.m.). Nie jest to wysokość duża w porównaniu ze szczytami tatrzańskimi, ale wielkie wrażenie spra- wiają urwiste ściany skalne, wznoszące się piono- wo nad Dunajcem do wysokości 300 metrów. Malowniczością i urokiem wyróżnia się zwłaszcza stoku występują zielone plamy roślinności. Na- terial budowlany. W pobliżu law występują Za najpiękniejszy odcinek doliny Dunajca PLANY GOSPODARCZE Jeśli przewidujemy, że żadnego z tych projektów nie można będzie zrealizować, gdyż np. mc starczy nam pieniędzy lub nie otrzymamy zgody lekarza, wybieramy najlepszy z pozostałych możliwych
plany gospodarcze sposobów - pobył na koloniach czy u wujka na także co Jest potrzebne i energii elektrycznej, które zakłady będą następ, nic korzystać z tego portu. Z powyższego przykładu widać, że plany gospo- czych, produkcję benzyny (między innymi wla- Narodowy plan gospodarczy jest potrzebny po to, by wszystkie zakłady zgodnie współdziałały w urzeczywistnianiu tego celu. W olanie usiał. . . . ' ...-ys. - oproc: trudnienia pracowników - przepływ dóbr wytwarzać, dostarczają pracownicy wszystkich zakładów produkcyjnych i naukowcy. W dyskusji 2™. węgla i energii elektrycznej'^ oZXan£ oświetlenia i poruszania pralek, lodówek oraz innych urządzeń uz „I.-:- ,_.L. watele na zebraniach i w prasie. Wszystkie infor- macK. propozycje, uwagi opracowują specjaliści ujmujący Się planowaniem, działający w minis- . rarui Robotniczej projekt P“"“ aostaje przedłożony Sejmowi. Po wprowa- dzeniu Donrawk I-i..-- ... . . ... * gospodarstw domowych, oraz „na jutro", czyli na przyszłość. Konieczne jest bowiem budowanie nowych kopalń, fabryk, urządzeń transportowy-., i innych, gdyż trzeba nimi zastąpić te urządzi" które się zużywają, oraz zapewnić zwiększę^- produkcji. Nakłady na przyszłą produkcję j k ' sumpcję. ..na jutro", to inwestycje. Przykład^ inwestycji jest zbudowany ostatnio Port Północny w Gdańsku. Jego budowa wymagała wielkie.’ wkładu pracy ludzi i środków piodukcji. Dzięfcj temu jednak możemy wywozić przez ten port za granicę nasze wyroby (głównie węgiel) i puj,_ wozić inne potrzebne nam artykuły. Zanim jednak można było przystąpić do budowy. w planie gospodarki narodowej należało określić, gdzie nować na dłuższy okres - do 1980 r„ i gospodarki narodów"^. Narodowe plany gospodar w Polsce od 1947 r. Pierwszy na lata 1947-1949. 223
początki państwa polskiego ków. kamieniami, a nawet głazami i kłodami drewna rzucanymi przez maszyny bojowe. Grody były twierdzami bardzo trudnymi do zdobycia. W czasie pokoju grody nie traciły znaczenia. W najważniejszych, takich jak Gniezno. Poznań, Kruszwica. Kraków. Wrocław, Sandomierz, Płock, często przebywał książę. Mniejsze grody, wraz Grody budowano najczęściej wśród bagien i na kraj. Piastowie starali się o to. aby odległość po- między dwoma sąsiednimi grodami nie przekra- czała 30-40 km. czyli jednego dnia drogi. Ułatwia- ło to zarządzanie krajem, przesyłanie wiadomości, udzielanie pomocy w razie oblężenia. Każdy gród był ośrodkiem okręgu. Cała lud- ność okręgu podlegała władzy pana grodowego, który w imieniu księcia wydawał rozkazy, był sędzią i dowódcą wojskowym. W grodach magazy- nowano książęce zapasy. Każdy rolnik, rybak, myśliwy lub bartnik musial oddawać część plonów na rzecz księcia. Ludzie dostarczali do grodów zboże, bydło, ryby, futra upolowanych zwierząt, miód i wosk. Były to daniny książęce. Nad ich zbieraniem czuwali komornicy. Daninę przezna- czano na utrzymanie pana grodowego, jego po- mocników i wojowników strzegących grodu. Ksią- żę ze swym otoczeniem (dworem) i częścią drużyny podróżował po kraju, aby kontrolować, jak wy- panowie grodowi. Podczas tych podróży dwór w grodach. Poza danina w płodach rolnych i leś- nych ludność pracowała na rzecz księcia przy bu- dowie lub reperacji dróg oraz grodów. Wyroby rzemiosła otrzymywał władca dzięki nielicznym jeszcze rzemieślnikom pracującym przy grodach oraz dzięki obcym, wędrownym kupcom odwie- dzającym Polskę. Kupowano od nich broń, konie, tkaniny, biżuterię, a sprzedawano im futra, bursz- obrona. Środków na dostatnie Zycie tych możnych ludzi dostarczała cała ludność Polski składając ksiąZęcą daninę. Tak więc społeczeństwo Polski składało się wtedy z ludzi zamoZnych, nic trud- niących się pracą rąk. i z ludzi pracy, utrzymują- cych księcia i możnych. czątkach istnienia naszego państwa. Największe zasługi w tworzeniu państwa miał Mieszko I. Książę ten zdecydował się unowocześnić Polskę i w 966 r. przyjął chrzest. Wydarzenie to miało wielkie znaczenie. Polska stała się podobna do a Mieszko I stał się równy innym władcom. Na jego dwór przybyli pierwsi duchowni. Stali się oni doradcami księcia, sprowadzili do Polski pierwsze 224
poczta, telegraf, telefon POCZTA. TELEGRAF. TELEFON z innymi państwami, na polską kulturę (zobacz: „Kultura"). ly i kaplice dla księcia i możnych. Były to pierwsze zalo się to bardzo potrzebne, gdyż Mieszko I liczyć ze strony Niemiec. Królowie niemieccy, najpo- Mieszko I. Dąbrówkę. nego pracą kilku pokoleń (zobacz: „Polska Pias- tów"). 225
poczta, telegraf, telefon Dyliżans listu zwykłego lub poleconego - wystanego za pokwitowaniem pocztowym zapewniającym dorę- niź zwykły. Wszy- i cyfry. Obecnie zamiast gdyś telegraf był i rolkę papieru. Pracownik poczty naciskał klawisz dłużej lub krócej, a na aparacie odbiorczym, znajdującym się w odległym miejscu, specjalny ny do pisania. Pracownik poczty nadający telegram pisze na jednym dalekopisie, a tekst drukowany łoić za lub fal na przesyłce Obecnie, gdy dzielenie listów i paczek stopniowo przejmują maszyny - owe numety kodowe są odpowiednią sumę z góry (na kwartał, półrocze telefonów (telefon wynalazł w 1876 r. amerykański wej o połączenie (i trochę na nie poczekać). będziemy od razu nakręcać numer jego miejsca zamieszkania, a potem - wlaiciwy numer telefonu. 226
podania ludowe z mieszkańcami niektórych miast za granicą. nentów. Szybkość i dokładność pracy człowieka - wkrótce produkować w Polsce. łączność. nosi ono nazwę „telefoto". zajmuje się istniejące od 1928 r. przedsiębiorstwo dala, ponieważ w dawnych czasach tylko niewiele ludzi potrafiło czytać i pisać. Opowiadano sobie biskup krakowski - Wincenty Kadłubek (około 1150-1223), oraz wybitny historyk-Jan Długosz (1415-1480). W napisanych przez nich kronikach znajdują się nie tylko fakty, których sami autorzy PODANIA LUDOWE szych dziejów, wymyślone i powtarzane przez lud. I tak w Kronice Wielkopolskiej została zapisana 227
podania ludowe pouzdów konnych) imieniem Piast. Miał on żon. Rzepichę i jednego syna. Gdy syn dożył lat sied- miu, zgodnie z panującym zwyczajem rodzice urządzili tak zwane poslrzyżyny, w czasie których chłopiec miał otrzymać imię. Otrzymanie imienia oznaczało opuszczenie grona dzieci i sunie się dorosłym. Równocześnie ze świętem w domu Piasta poslrzyżyny dla swego syna organizował Popiel, powszechnie nie łubiany książę, pan grodu gnieźnieńskiego. W owym czasie przybyli do Gniezna dwaj nieznani podróżni. Książę odmówił zmęczonym wędrowcom łyżki strawy i dachu nad głową. Piast natomiast, pomimo swego ubóstwa, gościnnie ich przyjął. Nieznajomi wynagrodzili pogoda Podania zawsze były chętnie przez ludzi słucha- jedynie formę, to znaczy zapisywali je w języku literackim (zobacz: „Język polski") Tak np. opowiadanie o Panu Twardowskim, który oddal duszę diabłu, swą wielką popularność zyskało dzięki wierszowi Adama Mickiewicza. Nie tylko poeci interesowali się podaniami, ale także muzycy wykorzystywali je w swojej twórczości. Wystarczy wspomnieć o znanym balecie Pen TwonfowsłJ, do którego muzykę skomponował Ludomir Ró- życki. Podania pomagały też niekiedy historykom w ich badaniach nad przeszłością kraju. Naj- większą wartością podań ludowych jest jednak ich polski, narodowy charakter. Wraz z pieśniami, tańcami, zwyczajami i obrzędami ludowymi sta- nowią one cenną część kultury naszego narodu (zobacz: „Kultura"). Wodnej, mający sw pogody na dzień dzisiejszy i prognozę pogody na dzień następny. Opracowuje się także prognozy pogody na dłuższy okres, np. 10 dni. W jaki sposób przewiduje się pogodę? Otóż zmiany pogody są związane z nieustanną wędrów- ką mas powietrza. Polska znajduje się w zasięgu chłodnych i ciepłych mas powietiza. Cieple po- na których skieruje dzie. koło grodu Gniezno mieszkał kołodziej (rze- około 300, 200 czy 100 lat temu. Przykładem towarzyszami odbierał on pieniądze bogatym POGODA W mowie potocznej często używa się wyrazu „pogoda" na określenie dnia słonecznego, bez- deszczowego. W nauce pogodą nazywamy stan atmosfery w danej chwili, a więc pogoda jest zaw- sze. Składnikami pogody są: temperatura po- wietrza, zachmurzenie nieba, ciśnienie atmosfe- ryczne, kierunek i siła wiatru, opady atmosferycz- ne. Aby dokładnie określić temperaturę powie- trza, nie wystarczy powiedzieć „zimno", „ciepło , lecz trzeba spojrzeć na termometr. Temperaturę mierzy się w cieniu, w możliwie przewiewnym miejscu. Rodzaj opadów można określić bez przy- rządów: śnieg, deszcz, grad, mżawka, mgła. Jed- nak dla dokładnego podania, jak duże były opady. Podaniami ludowymi interesowali się pisarze, zamieszczając je w swoich utworach. Zmieniali ważyć wygląd nieba: bezchmurne, zamglone. Dokładne obserwacje pogody prowadzi się w 229 228
pogotowie ratunkowe przy dość silnych wiatrach. Z zachodu, znad gody. Oprócz map pogody obejmujących Polskę, rysu- mapy i dni । Innych cechach i obliczyć położenie ich w dniu cenią w przewidywanym układzie i dlatego nie pogody na dluZszy czas instytucje meteorologiczne posłużyć się najbliższym telefonem. W wielu mia- POGOTOW1E RATUNKOW E pogotowia bez wyraźnej potrzeby. Przyzwyczailiśmy się już do widoku karetek po- gotowia ratunkowego. Ale jeżdżą one od niezbyt siwo przejazdu. Na ich sygnał dźwiękowy lub świetlny usuwają się wszelkie pojazdy. Do miejsc, gdzie samochód nie mole dobrnąć albo trwałoby wszystkich większych miastach. 230
pojazdy samochodowe POJAZDY SAMOCHODOWI' Pojazd samochodowy to - według określenia polskich przepisów drogowych - pojazd wyposa- żony w silnik spalinowy, elektryczny lub parowy i nie poruszający się po szynach. Do pojazdów sa- mochodowych zaliczamy samochody osobowe. Na drogach naszysn ............— spotykamy coraz więcej pojazdów. Każdy z nich . .. _______. Udna nrzawoża lu- cechy charakterystyczne, inne kształty, barwę, a nawet - inny dźwięk silnika. W końcu 1974 r. na drogach polskich poruszało się ponad 3 i pól miliona pojazdów samochodowych, w tym bardzo dużo wyprodukowanych w naszym kraju. Do mch należą np. popularne samochody osobowe „syre- na", „polskie fiaty I26p". które zaczęto produ- w Polsce przemysł irodków transportu (zobacz: „Przemysł elektromaszynowy"). Wraz z rozbudo- Samochód taranowy ..star' wą tego przemysłu planuje się również zwiększe- nie liczby stacji obsługi, zakładów naprawczych, sklepów z częściami zamiennymi. Powstanie takie więcej stacji paliwowych z różnymi gatunkami benzyny i oleju napędowego, moteli, czyli po pro- stu hoteli. W których oprócz pomieszczenia dla pasażerów pojazdów znajdują miejsce i samo- Przewozcm pasażerów i ładunków pojazdami samochodowymi zajmują się różne przedsiębior- stwa i instytucje. Np. wiele przedsiębiorstw hand- lowych. zakładów przemysłowych, instytucji usłu- gowych ma własny transport samochodowy. Są też specjalne przedsiębiorstwa transportowe, z któ- rych usług mogą korzystać wszyscy. Jednym z naj- większych jest Państwowa Komunikacja Samo- chodowa (PKS). PKS przewozi ludzi i towary na terenie kra)U. Autobusy PKS kursują na wyznaczonych trasach według określonego rozkładu jazdy. Łączą miej- scowości bardzo odlegle i małe z wielkimi, umożh- wiają dotarcie wszędzie lam, gdzie nic ma linii ko- lejowej i stacji 231
232
pojazdy samochodowe 233
234
Pojezierze Pomorskie łączący Elbląg z Ostródą. Pojezierze Suwalskie z najgłębszym jeziorem Hań- czą (108 m głębokości) i pięknym jeziorem Wigry. głównie rolnictwem i leśnictwem. Nic ma tu dob- rych warunków naturalnych do rozwoju rolnictwa. Gleby są mało urodzajne, przeważnie piaszczyste, miejscami gliniaste. Uprawę ziemi utrudniają głazy narzutowe. Klimat jest chłodniejszy niż na innych obszarach Polski (poza Karpatami) i dluiej tu leży pokrywa śnieżna. Jedynie w południowo- -zachodniej części, na obszarze zwanym Pojezie- rzem Chełmińskim, występują żyzne gleby i tam uprawia się nawet buraki cukrowe. W pobliskiej Chełmży znajduje się jedna z największych w Pol- W sąsiedztwie Pojezierza Chełmińskiego, lecz już w dolinie Wisły, leżą 2 duże miasta: Toruń i Grudziądz. Toruń jest starym miastem, pełnym zabytków historycznych. W Toruniu urodził się w 1473 r. Mikołaj Kopernik. W Grudziądzu są fabryki metalurgiczne, ceramiczne, wyrobów gu- mowych i obuwia. W środkowej części Pojezierza Mazurskiego leży Olsztyn. Jest on obecnie głów- POJEZIERZE POMORSKIE 235
pola Jezioro Orawsko w Czaplinku (zobacz: ..Przeszłość geologiczna Polski") ciągną około 150 do ponad 300 m nad poziomem morza znajdują się Wzgórza Szymbarskie, gdzie szczyt Wieżyca, o wysokości 329 m n.p.m.. jest najwyż- szym wzniesieniem północnej Polski. Okolice Wieżycy słyną z pięknego krajobrazu, przypomi- dujc. że krótkie, bystro płynące rzeki wcinają się Między wzgórzami morenowymi, przeważnie kształt przeważnie wydłużony, a więc są to jeziora rynnowe (zobacz: ..Jeziora"). Do największych jezior należą: Drawsko (ponad 18 i pół km1 po- wierzchni i 83 m głębokości). Wielimie (ponad 18 km* powierzchni i tylko 6 m głębokości) oraz skie i Wdzydze. Ludność pojezierza zajmuje się przeważnie leśnictwem i rolnictwem, choć gleby są mało urodzajne. Do największych miast w części wschodniej Po- jezierza Pomorskiego należą: Wejherowo, Choj- nice, Kościerzyna. Starogard Gdański, a w części zachodniej - Szczecinek i Walcz. Chojnice leżą na skraju jednego z większych obszarów leśnych w Polsce Borów Tucholskich. Las jest mieszany, przeważa jednak sosnowy. Osobliwością Borów Tucholskich jest siary chro- niony las cisowy - pozostałość dawnej puszczy. Lasów na pojezierzu jest bardzo dużo. Koło Kar- tuz jest piękny las bukowy. W niektórych miejs- cach pojezierza znajdujemy typowy drzewostan mieszanego lasu liściastego (dęby, wiązy, graby, osiki i inne). W lasach żyją sarny, jelenie i dziki. Dzięki wielkim obszarom leśnym rozwinął się tu przemysł drzewny, zwłaszcza na skraju Borów Tucholskich. Duże tartaki i stolarnie znajdują się w Czersku. Wejherowie. Starogardzie Gdańskim i Tucholi. Polski. Powstały one głównie na terenach poroś- niętych w dawnych czasach lasami. Kilka tysięcy lat temu ludzie wycinali i wypalali puszcze, by na uzyskanej ziemi uprawiać niektóre gatunki roślin. Gdyby nie stała praca człowieka, pola zarosłyby dziką roślinnością. Praca w polu trwa niemal cały rok. Nawet w styczniu i lutym tam, gdzie nie ma śniegu, nawozi się glebę. Od marca do października prace nastę- pują po sobie kolejno, niemal bez przerwy. W li- stopadzie i grudniu rolnicy wykonują przedziało- we orki i nawożenie. Wśród roślin uprawianych na polach wyróżnia- my kilka grup: zboża, rośliny okopowe, pastewne, oleiste, włókniste i lecznicze. Ze zbóż uzyskuje się ziarno, przerabiane na mąkę, kaszę i wykorzysty- wane jako pasza dla zwierząt. Słoma zbóż również używana jest jako pasza oraz jako ściółka Więk- szość uprawianych w Polsce zbóż pochodzi z Azji Środkowej i Zachodniej. Jedne ich odmiany wysie- wa się do gruntu jesienią. Aby mogły wyrosnąć i dać plon, muszą bowiem być oziębione w okresie zimy. Odmiany takie nazywają się ozimymi. Na- my. Inne odmiany zbóż, zwane jarymi, wysiewa się do gleby wiosną, a zbiera latem, niewiele póź- niej od ozimych. Do zbóż jarych należą: owies, proso, gryka, kukurydza, niektóre odmiany psze- Rośliny okopowe sieje się tub sadzi w rzędach, a gdy wzrosną, pielęgnuje się je przez okopywanie (obsypywanie łodyg ziemią). Roślinami okopowy- mi są np.: ziemniak, burak, marchew, brukiew. Rośliny pastewne, jak sama nazwa wskazuje, uprawia się z przeznaczeniem na paszę dla zwie- rząt gospodarskich. Do roślin takich należą mię- dzy innymi łubin i seradela, a także wiele okopo- wych (np. burak pastewny) i zbóż (np. kukurydza, owies). Rośliny oleiste dostarczają nasion, z któ- rych wyrabia się oleje. W Polsce uprawia się w tym celu rzepak, ten. słonecznik, konopie. Łodygi nie- których roślin oleistych, np. lnu i konopi, wyko- rzystuje się jako źródło włókna do wyrobu tkanin, sznurów, mat. Coraz więcej uprawia się ziół o zna- czeniu leczniczym, takich jak: szałwia lekarska, rumianek, mięta, lub spożywczym: koper, maje- ranek, kolender, kminek. Obok roślin uprawnych na polach rosną chwa- sty i żyją zwierzęta me wprowadzone >«m człowieka. Wiosną wśród wschodzących zbóż po- jawiają się skrzypy, niezapominajki, bratki, prze- łącznik Hamują one rozwój roślin uprawnyc . gdyż zużywają zawarte w glebie składniki puka - 236
pola ‘W mowę i utrudniają dostęp światła. Rozrastają się przy tym szybko i są trudne do zwalczenia. Nawet żyto było kiedyś chwastem rosnącym wśród psze- nicy; dopiero później jego ziarna oddzielono i za- częto osobno wysiewać. Wśród wzrastających zbóż żerują ptaki: gawrony, kawki i szpaki, które wyrządzają pewne szkody w zasiewach, ale równo- j inne szkodliwe owady. Nad polami unoszą się skowronki, nu miedzach - wśród tarniny, dzikich grusz czy dzikiej róży - Śpiewają pokrzewki. Pod miedzami i krzewami kryją się bażanty, kuropa- twy. przepiórki i zające. Pełno tu też myszy pol- nych i leśnych. Ich obecność przywabia łasice, tchórze, ptaki drapieżne, np. sowy i pustułki, które Ze zbliżaniem się lata dojrzewają zboża, a wraz z nimi chwasty: maki, kąkole, rumianki, mlecze, łopuchy. Przybywa coraz więcej owadów: poży- tecznych biedronek i biegaczy oraz szkodników: ropuchy i ptaki, które w tym okresie mają pisklęta. Przed skoszeniem zbóż zakwitają osty i mlecze. Po żniwach część chwastów odrasta i ponownie piskach gromadzą się ptaki ziarnojady, np. trznadle, wróble mazurki i gołębie, które żywią się resztkami zbóż. Myszy ukryte w snopach przeno- Wczesną jesionią, gdy na miedzach przekwitają ostatnie chwasty, wiele owadów ukrywa się w zie- mi. Niektóre ptaki, np. skowronki i pokrzewki, odlatują z Polski. Na polach gromadzą się ptaki zimujące w kraju: makolągwy i szczygły, których przysmakiem są nasiona chwastów. Wśród pól po- zostają też na zimę kawki i wrony. Z nastaniem wiosny cały roczny cykl życia roślin i zwierząt pol- nych, tak ściśle od siebie uzależnionych, rozpoczy- na się na nowo. POL1TYKA ZAGRANICZNA POLSKI Z określeniem „polityka zagraniczna" spotyka- my się bardzo często. Gazety, radio, telewizja nie- mal codziennie donoszą o ważnych spotkaniach, rozmowach i wzajemnych wizytach przywódców państw, działaczy politycznych, członków rządów, o konferencjach międzynarodowych, podpisaniu układów i umów między państwami, nawiązaniu stosunków dyplomatycznych itp. Wszystkie te wydarzenia są częścią polityki zagranicznej róż- nych państw. Władze każdego państwa podejmują w stosunku do innych państw różne działania, np. zawierają umowy o współpracy, łączą się w sojusze obronne, prowadzą wspólne działania na polu międzyna- rodowym. Otóż postępowanie władz danego pań- polityka zagraniczna Polski siwa w stosunku do innych państw nazywamy jego dyplomacja. Ona to służy urzeczywistnianiu za- zagranicznej. Polilyka zagraniczna i dyplomacja narodziły się bardzo dawno, wtedy kiedy ukształtowały się państwa, a więc przed kilkoma tysiącami lat. Większość państw starożytnych dążyła do po- większenia swego terytorium kosztem sąsiadów, do zagarnięcia ich bogactw, bydła, niewolników. Spory między władcami rozstrzygano najczęściej państwa te prowadziły działalność dyplomatycz- ną: zawierały umowy, wysyłały do siebie nawza- jem posłów dla omówienia lub załatwienia waż- nych spraw itd. Pierwszy znany nam przypadek wystosowania ultimatum - czyli sformułowania slępstwami, często wojną - miał miejsce ponad 3500 lat temu. Wódz plemion Hyksosów zwrócił się wówczas do króla Tcb (starożytne miasto na daniem, grożąc wojną w razie niespełnienia go. narodowych podpisano około 3300 lat temu. Było to porozumienie zawarte między władcą Egiptu. faraonem Ramzesem II, a królem Hetytów, Hat- lusilisem III, kończące długotrwale wojny między Egiptem a Hetytami. Uzgodniony w czasie roko- wań tekst porozumienia wyryto na srebrnych tab- liczkach. a następnie tabliczki te, opatrzone pie- częciami i podpisami władców, wymieniono. Polityka zagraniczna i dyplomacja odgrywają ważną rolę w życiu ludzkości. Od zakończenia II wojny światowej w 1945 r. ich znaczenie stale roś- nie. W ciągu ostatnich 30 lat w różnych zakątkach walki zbrojne. Dzięki dążeniom narodów do za- chowania pokoju oraz polityce zagranicznej i dzia- łalności dyplomatycznej żaden z tych konfliktów nie przerodzi! się w wojnę światową. A niebezpie- czeństwo takie groziło już kilkakrotnie. Szczegól- nie duży wkład w utrzymanie pokoju na świecie W Polsce politykę zagraniczną i działalność dy- plomatyczną prowadzono od początku istnienia naszego państwa. W różnych okresach historycz- nych polityka zagraniczna Polski, podobnie jak innych państw, zmieniała się. Kierunek jej zasv- sze nadawała i nadajc władza państwosva. Toteż zawsze zależy ona od klasy społecznej, która spra- lone już w czasie II wojny światowej (1939-194S)
polityka zagraniczna Polski przez Polska Partię Robotniczą (zobacz: „Naro- w lipce 1944 r. Manifest głosił, że Polska prowa- dzić będzie pokojową politykę zagraniczną. Zachowanie pokoju na (wiecie jest warunkiem pomyślnego rozwoju kraju. Pokój jest potrzebny je stosunki z innymi państwami według 3 głównych » umacniania przyjaźni, współpracy i jedności Zwolenie, rozwijania współpracy z państwami nowo wyzwolonymi i rozwijającymi się oraz I pokojowego współistnienia, to jest zachowania dobrego sąsiedztwa i współpracy z państwami o odmiennych niZ nasz ustrojach społeczno-poli- tycznych. Kraje wspólnoty socjalistycznej, do której nalc- zniesienie wszelkiej niesprawiedliwości. Podobnie też oceniają sytuację na święcie. Toteż i polityk, każdego z nich w sprawach najważniejszych, ta- kich jak np. zachowanie pokoju, jest podobna. Wick działań, wiek inicjatyw mających znaczenie międzynarodowe kraje socjalistyczne podejmują wspólnie. Szczególne miejsce wśród najbliższych przyjaciół Polski zajmuje Związek Radziecki. Jest on pierwszym socjalistycznym państwem świata i od początku swego istnienia prowadzi politykę pokojową. Jest też jednym z dwóch najpotężniej- szych mocarstw świata i jednym z trzech naszych najbliższych sąsiadów. Przyjaźń polsko-radziecka z hitlerowskimi Niemcami. Potwierdzona ona zo- stała Układem o Przyjaźni. Pomocy Wzajemnej i Współpracy, zawartym przez rządy obu państw 21 kwietnia 1945 r. na 20 lat. a następnie w 1965 r. przedłużonym na kolejne 20 lat. Układ ten mini przełomowe znaczenie. Po raz pierwszy w dziejach Polska trwale ułożyła sobie stosunki zc wschod- nim sąsiadem na zasadach przyjaźni. Podobne układy państwo nasze zawarło z inny- mi krajami socjalistycznymi. Na mocy tych ukła- dów i różnych umów rozwija się współpraca poli- tyczna, gospodarcza, kulturalna, która ma ogrom- ne znaczenie dla współpracujących z sobą państw i ich obywateli. Współpraca państw może być dwustronna lub wielostronna (zobacz: „Polska w organizacjach międzynarodowych"). Wielostronna współpraca państw socjalistycznych w zakresie wspólnej obro- ny pokoju odbywa się na podstawie Układu War- szawskiego. zawartego 14 maja 1955 r. w stolicy naszego kraju. Państwa, które go podpisały, czyli jego sygnatariusze, uzgodniły, żc w wypadku za- grożenia któregokolwiek z nich cala wspólnota udzieli mu pomocy. Do Układu Warszawskiego należą: Bułgaria, Czechosłowacja, Niemiecka Re- publika Demokratyczna (NRDI. Polska. Rumu- nia. Węgry i Związek Radziecki. Może do niego przystąpić dowolne państwo, które pragnie współ- działać z innymi w celu wspólnej obrony pokoju przed ewentualnym niebezpieczeństwem. Na mocy tego układu powołany został Doradczy Komitet Polityczny i Zjednoczone Dowództwo Sil Zbroj- nych. Układ Warszawski zawarto w odpowiedzi na utworzenie w 1949 r. przez kilka państw kapi- talistycznych wojskowej Organizacji Paktu Pół- nocno-Atlantyckiego (NATO), do której w 1954 r. przystąpiła Republika Federalna Niemiec (RFN). Układ Warszawski powstrzymuje agresywne za- miary NATO i przyczynia się do utrzymania po- Dla prowadzenia wielostronnej współpracy go- spodarczej państw socjalistycznych utworzona zo- stała w 1949 r. Rada Wzajemnej Pomocy Gospo- darczej (RWPG). Członkami RWPG są: Bułgaria, Czechosłowacja. Kuba, Mongolia, NRD, Polska, Rumunia, Węgry, ZSRR oraz, jako obserwator, Jugosławia. Państwa należące do RWPG handlują własne plany gospodarcze, wymieniają doświad- naukowe i techniczne, a także dzielą się zadaniami w zakresie wytwarzania określonych dóbr. Ten podział zadań jest bardzo korzystny, gdyż każde z państw staje się specjalistą w jakiejś dziedzinie, a specjalizacja pozwala wytwarzać lepiej, szybciej i taniej. Np. Polska jest głównym dostawcą dla in- nych państw RWPG niektórych typów statków, lokomotyw elektrycznych, maszyn matematycz- polityka zagraniczna Polski nych i innych wyrobów. Państwa RWPG podej- mują też pewne działania wspólnie, np. utworzyły Zjednoczony Instytut Badań Jądrowych. Wyniki prac tego instytutu są wspólną własnością. wyzwolonym. Poparcie i pomoc wyrażają się w że polscy inżynierowie i technicy pomagają bu- dować fabryki, polscy lekarze leczą w szpitalach w wielu krajach Azji i Afryki. Młodzi ludzie z państw, które jeszcze nie zdążyły rozwinąć włas- szych uczelniach. listycznymi, mimo że w wielu sprawach zajmuje nie normalnych stosunków i kontaktów przyczy- nia się do utrzymania pokoju, a także jest poży- teczne z innych względów, np. gospodarczych. Nasi przywódcy spotykają się z przywódcami kra- jów kapitalistycznych, nasz rząd zawiera umowy z rządami tych państw. Rozwijamy z nimi współ- pracę gospodarczą, kulturalną, naukową i tech- Polska jest członkiem wielu organizacji między- narodowych i aktywnie uczestniczy w ich pracach. Największą z nich i najbardziej znaną jest Organi- zacja Narodów Zjednoczonych (ONZ). Duży jest wkład naszego kraju w różne międzynarodowe przedsięwzięcia podejmowane w celu utrzymania pokoju i zapobiegania rozprzestrzenianiu się woj- ny. Reprezentanci Polski pracowali w Międzynaro- dowej Komisji Nadzoru i Kontroli w Wietnamie i Laosie, jednostki Wojska Polskiego zostały po- wołane w skład sil zbrojnych ONZ nadzorujących wykonanie pokojowych porozumień na Bliskim Wschodzie. Wielkie znaczenie ma Konferencja Bezpieczeń- stwa i Współpracy w Europie. Polska aktywnie uczestniczyła w jej przygotowaniu, a przywódcy naszego kraju wzięli udział w międzynarodowym spotkaniu w Helsinkach, gdzie I sierpnia 1975 r. podpisana została przez reprezentantów 35 państw Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie 240
Polonia zagraniczna jest wybieranie przedstawicieli naszego państwa na nienia rządu minister Sejmie sprawami nasz; mujemy stosunki dyplomatyczne - reprezentują simki dyplomatyczne szego kraju przebywających za granicą troszczą kom pomocy i rady. POLONIA ZAGRANICZNA •• • • i około 35 tys. milionów (dokładna liczba nie jest znana); w ZSRR - około półtora miliona; we Francji - 500- 750 tys.; w Brazylii - 200-450 tys.; w Kanadzie - 230-320 tys.; w Wielkiej Brytanii - około 145 tys.; w Argentynie - 90-120 tys.; w Australii - 70-110 nicy stanowią potomkowie wychodźców, którzy (1918-1939) lub znaleźli się poza granicami kraju w czasie II wojny kwiatowej (1939-1945). Wśród Polonii zagranicznej w różnych krajach mych tylko Stanach Zjednoczonych jest ponad 10 tys. różnorodnych organizacji polonijnych. Największym skupiskiem Polonii w Stanach Zjednoczonych jest Chicago (czytaj: szykago), gdzie mieszka ponad 800 tys. osób pochodzenia polskiego. Również w Noseym Jorku, w Detroit i w innych miastach USA Polonia stanowi zna- czny procent ludności. Większość osób zatrud- niona jest w przemyśle oraz w usługach. Coraz więcej ludzi spośród Polonu, szczególnie młode pokolenie, zdobywa wykształcenie i zajmuje waż- ne stanowiska. Amerykanie polskiego pochodze- nia zasiadają w najwyższych organach państwo- wych - w Kongresie USA i w kongresach stano- wych, pełnią funkcje sędziów, burmistrzów miast. W ZSRR większość Polaków skupia się w trzech graniczących z Polską republikach radzieckich - Litwie, Białorusi i Ukrainie. Pewna liczba Pola- ków mieszka też w Moskwie i Leningradzie. Polacy czynnie uczestniczyli w Rewolucji Paź- dziernikowej 1917 r„ wchodzili w skład Rady Ko- misarzy Ludowych - rządu rewolucyjnego kiero- wanego przez Lenina. Nasi rodacy odegrali wybit- ną rolę w budowie pierwszego w historii państwa socjalistycznego (Feliks Dzierżyński, Julian Mar- chlewski. Stanisław Bobiński i inni). Polonia w Brazylii składa się z potomków glów- i chleba. W bardzo trudnych warunkach (karczo- wanie dżungli) zdobywali w Brazylii ziemię i byt. Polonia brazylijska grupuje się głównie w polud- Polaków są miasta: Sao Paulo i Kurytyba. Polonia w Wielkiej Brytanii składa się głównie złudzi, którzy przybyli tam w czasie II wojny świa- armii na Zachodzie, którzy po wojnie osiedlili się kwalifikacje i dziś pracuje w przemyśle i handlu, są w Londynie i środkowej Anglii. wnym skupiskiem potomków polskich robotni- Westfalii w przemysłowym Zagłębiu Ruhry. historycznie polskich, zagarniętych w przeszłości czcch poddawana była szczególnie brutalnym szy- kanom i prześladowaniom, które wzmogły się jeszcze w okresie hitlerowskim. Wielu działaczy polonijnych z okresu międzywojennego zostało u- więzionych i wymordowanych w obozach koncen- tracyjnych. Po II wojnie światowej ludność polska 242
Polska Ją_qiellonow Polonia australijska powstała po II wojnie światowej. Tworzą ją głównie osoby polskio- itp. Polskie radio nadaje codziennie specjalne audycje dla wszystkich rodaków za granicą. POLSKA JAGIELLONÓW jach Europy Zachodniej, a następnie wyjechały Polonia składa się głównie z ludzi, którzy w okresie w górnictwie węglowym bądź w rolnictwie (Da- Wielu Polaków, spośród tych, którzy emigro- wali w poszukiwaniu pracy, powróciło do ojczy- zny. Wśród nich - Edward Gierek, który przez byli jeszcze wtedy poganami. Wspólny groźny ; Francji i Belgii emigrantów ze środowisk robot- Dlatego za najbardziej odpowiedniego męża dla W 1385 r. w Krewie Jagiełło zobowiązał się, w zamian za rękę Jadwigi i koronę polską, przyjąć budowy naszego zniszczonego wojną kraju. pisma w języku polskim. Ukazuje się ich około „Glos Polski - Gazeta Polska” w Kanadzie; „Kurier Polski" w Australii; „Przegląd Polski" w Wielkiej Brytanii; „Tygodnik Polski" - dla francuskiej i belgijskiej Polonii i inne. dzają Polskę. Przyjeżdżają do swoich rodzin lub cjami polonijnymi. Utrzymuje i rozszerza kontak- i stale miesz- kającymi za granicą. Poza tym „Polonia" organi- i języka polskiego dla młodzieży polonijnej, festi- 243
szony do złożenia w 1525 r. hołdu królowi Zyg- okolo 3.5 miliona. Były 10 terytoria nie tylko roz- leżących poza granicami państwa Jagiellonów Ziemie polskie zaludnione były gęściej niż li' wigc państwem jednego języka. Religią większo- 244
Polska Jagiellonów 245
Polska Piastów viac i------------- - lennych bez zgody szlachty lei w Krakowie. Wykładali tam wybitni znawcy prawa, geografii, astronomii. W tymże XV w. pisał swą kronikę Jan Długosz, w Krakowie pon stały pierwsze drukarnie, wspaniale malowidła i rzeźby (np. ołtarz Wita Stwosza). Obok literatury i rządzili jako książęta (zobacz: „Władcy dawnej rozkwitu polskiej kultury. Zasłynęli wtedy pisarze: Mikołaj Rej, Jan Kochanowski. Andrzej Frycz Modrzewski, żyl i tworzył Mikołaj Kopernik. Powstały wspaniale budowle na Wawelu. Czasy panowania dwóch ostatnich Jagiellonów: Zyg- munta Starego (1506-1548) i Zygmunta Augusta (1548-1572), nazywamy ze względu na rozkwit Polski i Litwy wiekiem złotym. kalym przez około milion ludzi. Dzisiaj sama W 1138 r. Bolesław Krzywousty podzieli! Pol- 1569 r., król wraz zc szlachtą umocni! związek cyjni, czyli wybierani przez szlachtę (zobacz: - Henryk Brodaty i jego syn Henryk Pobożny. Ale w 1241 r. na Polskę najechali od wschodu POLSKA PIASTÓW ny. W tym okres: mieccy margrabiowie brandenburscy. Osłabiona przed Niemcami. Mieszko I przyjął chrzest (966 r.) Chrobry Wielki, początkowo utrzymywał sojusz z Niemcami. W 1000 r. spotkał się z cesarzem Ot- Trudno jednak stwierdzić, że w czasach roz- niczależność Polski. W kilka lat później, na skutek napaści niemieckiej na Polskę, doszło jednak do miasta, rozwijał się handel wewnętrzny Chrobrego, zakończyły się one pomyślnym dla Polski pokojem w Budziszynie (1018 r.). W 1025 r. łeczeństwa polskiego. Przyciągało to wielu przy- li w Polsce lepszych warunków pracy i życia. końca XIII w., korony królewskiej nie nosili Łokietek, który połączy! pod swą władzą Wielko- 246
247
Polska w organizacjach międzynarodowych lo około 10 tysięcy mieszkańców. Kazimierz Wielki włożył wiele wysiłku w budowę zamków strzegą- cych granic, zreformował skarb, wojsko i spisał prawa. W 1364 r. założył Akademie Krakowska - pierwszy polski uniwersytel. Miał on wykształcić ludzi zdolnych do rządzenia krajem. Było lo Współpraca i kontakty między państwami świa- ta-dzielą się na stosunki dwustronne i stosunki wielostronne. Ze stosunkami dwustronnymi mamy do czynienia wówczas, gdy jakieś przedsięwzięcie podejmują wspólnie tylko 2 państwa. Jeżeli jednak, do współpracy przystępuje wicie państw, w każ- dym razie więcej niż 2. mówimy o stosunkach wielostronnych. Skoro np. grupa polskich har- cerzy wyjeżdża do Związku Radzieckiego, a nas- tępnie przyjmuje w Polsce swoich kolegów, pio- nierów z ZSRR-jest to przykład współpracy dwustronnej. Natomiast międzynarodowy obóz, w którym uczestniczyć będą harcerze i pionierzy z kilku krajów, jest przejawem współpracy wielo- stronnej. Jedną z głównych form międzynarodowych sto- sunków wielostronnych jest działalność państw te grupują na zasadzie dobrowolności państwa, organizacje krajowe lub nawet pojedyncze osoby, które chcą wspólnie realizować te cele, dla urze- czywistnienia których poszczególne organizacje zostały ustanowione. Na świecie istnieje ponad 4600 organizacji i stowarzyszeń międzynarodo- wych - politycznych, gospodarczych, społecznych, w tym dziecięcych i młodzieżowych, kulturalnych, sportowych i innych. Nic sposób należeć do wszy- stkich jednocześnie. Każdy kraj wybiera więc dla Polska w organizacjach międzynarodowych KC PZPR Edwarda Gierka 10 grudnia *19741 zdaniem - najlepiej służą zbliżeniu narodów, inte- resom lego kraju i prowadzonej przezeń polityce. Polska jest członkiem 580 organizacji i stowarzy- Podstawę międzynarodowych stosunków wielo- stronnych naszego kraju stanowi członkostwo Polski w Układzie Warszawskim i Radzie Wza- jemnej Pomocy Gospodarczej (zobacz: ..Polityka zagraniczna Polski"). Te 2 potężne organizacje państw wspólnoty socjalistycznej, jedna - obron- na. druga - gospodarcza, zapewniają Polsce bez- pieczeństwo i odpowiednie zewnętrzne warunki rozwoju. Ich cechą charakterystyczną jest fakt, że należące do nich państwa łączy la sama ideologia (całokształt poglądów na świat i życie społeczne) i przyjacielska współpraca we wszystkich dzie- Najbardziej uniwersalną, to znaczy najpo- Narodów Zjednoczonych (ONZ1. W 1945 r. two- rzyło ją 51 państw, wśród których była Polska. Obecnie do ONZ należy prawie 140 krajów (w maju I97S a. - 1381. Cele i zasady ONZ określa I szlachetne. Działalność ONZ. w odróżnieniu od większości pozostałych organizacji międzyna- rodowych, koncentruje się na wielu dziedzinach współżycia państw: politycznej, ekonomicznej, Od pierwszych dni istnienia ONZ Polska jest jednym z najaktywniejszych członków tej organi- zacji. Mówił o tej aktywności w kwym przemó- wieniu z. trybuny ONZ. 10 października 1974 r.. Edward Gierek. Jej wyrazem jest między innymi nieustanne poparcie Polski dla działalności ONZ i wiele ważnych propozycji, jakie przedstawiciele 249 248
Polska w organizacjach międzynarodowych rzeki te również przepływają. Zgodne wspóldzia- lanie i właściwe łączenie wysiłków w skali całego świata zapewnić może tylko organizacja międzyna- rodowa. Dużo zresztą już się robi na tym polu, a Polska wnosi poważny wkład w te prace. Kraj nasz jest szczególnie wyczulony na wszelką krzywdę i niedolę innych, gdyż sam doznał w prze- szłości wielu krzywd. Toteż duży jest udział Polski w uchwaleniu przez ONZ ważnych dokumentów o likwidacji wielkich form dyskryminacji rasowej. biel. Deklaracja »• sprawie krzewienia wiród narodów. Zasłużoną sławą cieszą się w ONZ Narodów Zjednoczonych; Bohdan Lewandowski fesorowie Bohdan Winiarski i Manfred Lachs Trybunału Sprawiedliwości, który jest głównym Zbrojnych ONZ ONZ, powołanej do utrzymywania pokoju w prosił Specjalną Jednostkę Wojska Polskiego do udziału w Doraźnych Silach Zbrojnych ONZ na Bliskim Wschodzie. Polscy żołnierze wypełniają tam zaszczytną misję pokojową, przynosząc chwalę naszej ojczyźnie i polskiej młodzieży. ONZ zaliczamy do organizacji zwanych rządo- wymi, to znaczy takich, których członkami są po- szczególne państwa, a nie organizacje krajowe lub osoby prywatne. Organizacjami rządowymi są też różne organizacje wyspecjalizowane ONZ, któ- rych działalność stanowi rozwinięcie ogólnych za- łożeń, celów i zasad ONZ. Każda z tych organiza- cją chociaż związana z ONZ, jest w pełni samo- dzielna i niezależna. Do wielu z nich należy i Pol- ska, btorąc aktywny udział w prowadzonych przez me pracach. Są to między innymi: Organizacja NZ do spraw Rozwoju Przemysłowego (UN1D0), Konferencja NZ do spraw Handlu i Rozwoju (UNCTAD), Program Ochrony Środowiska ONZ (UNEP), Organizacja NZ do spraw Oświaty, Nau- 250
ki i Kultury (UNESCO), Międzynarodowa Orga* nizacja Pracy (1LO), Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (IAEA), Organizacja NZ do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (ITU), Międzynaro- dowa Organizacja Lotnictwa Cywilnego (ICAO), Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO), Polska Zjednoczona Partia Robotnicza W Polsce pierwszą partię robotniczą założył w 1882 r. młody socjalista, Ludwik Waryński (1856-1889). Nazywała się ona Proletariat. Od po- go ruchu robotniczego. Walką robotników pol- skich o sprawiedliwość społeczną kierowały kolej- zmiemie pożytecznej organizacji związanej z ONZ, Pomocy Dzieciom (UNICEF). Opr Polska jest dziś państwem, w którym nie ma wyzys- jowe lub osoby prywatne. Organizacją pozarządo- tycznej (ŚFMD), która powstała w 1945 r. Jest to z postępową młodzieżą całego świata. Członkiem ŚFMD jest również Związek Harcerstwa Polskie- go (ZHP). ZHP jest jednym z założycieli działają- cego przy ŚFMD Międzynarodowego Komitetu Ruchów Dziecięcych i Młodzieżowych (CIMEA). Określenie to wywodzi się od nazwisk Karola Marksa (1818-1883) i Włodzimierza Lenina (1870-1924), dwóch wybitnych działaczy rewolu- cyjnych, którzy na PZPR jest partią robotniczą, choć należą do niej POLSKA ZJEDNOCZONA PARTU ROBOTNICZA wielu stuleci i ma kilka znaczeń. Zawsze jednak, kiedy mówimy: „partia polityczna” - mamy na myśli grupę ludzi, którzy łączą się, by wspólnie osiągnąć jakiś ważny cel polityczny. jest partią polityczną. Celem jej jest zbudowanie sze najbardziej pragnęli ludzie uciskani i wyzyski- wani. Nie zawsze jednak wiedzieli, jak ją osiągnąć. PZPR utworzona została 15 grudnia 1948 r. na połączyły się, tworząc Polską Zjednoczoną Partię Twórcami jej byli socjaliści. Walkę o nowy ustrój podjęli robotnicy, którzy byli wówczas najbardziej wyzyskiwani (zobacz: „Robotnicy"). Organizo- wali się w partie noszące różne nazwy: socjalde- PZPR od pierwszych dni swego istnienia dąży darki i kultury. Rozwój naszej ojczyzny możliwy 251
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza Polska Zjednoczona Partia Robotnicza jej program i dokładać wszelkich obok niesprawiedliwości. nek partii ma prawo wypowiadania się we wybierać władze partyjne i zostać do nich wybra- Organizacji Partyjnej (POP) i ma obowiązek ak- mi PZPR, od ich pracy zależy praca całej partii. Członkowie partii nie mają specjalnych praw czy przywilejów w społeczeństwie. Są takimi samymi obywatelami jak bezpartyjni. Z racji przynależno- ści do PZPR mają natomiast większe obowiązki. Do partii mogą być przyjmowane osoby, które ukończyły 18 lat. W szeregi PZPR przyjmowani są oprócz robotników także ludzie pracy z innych grup społecznych - chłopi i inteligenci. PZPR będąc partią robotniczą, jest zarazem partią całego narodu polskiego, gdyż jego dobro ma na celu. W 1975 r. PZPR liczyła 2 miliony 436 tysięcy by inni mogli brać z niego przykład. Powinien wany do 1975 r. co 4 lara, a od 1975 r. co 5 lat. W Zjeździć uczestniczą delegaci wybrani przez wybierają spośród siebie Biuro PoHtycznc i Sekre- 253 252
Polski Czerwony Krzyż ncgo i Sekretariatu stoi I Sekretarz KCPZPR, „Międzynarodówka” kraju miała przyjęta przez VI Zjazd Uchwala dokumentach: w Uchwale O dalszy dynamiczny rozwój budownictwa socjalistycznego. o jakoiipracy i warunków Życia narodu i w rezolucji O dalszy rozwój socjalizmu i utrwalenie pokoju, O dalsze umocnienie międzynarodowej pozycji Polskiej Rzeczypospolitej ludowej. Zjazd wybrał leż nowe władze centralne partii. Funkcję I Sek- retarza KC PZPR ponownie powierzono Edwar- Trzeba jednak pamiętać, że wykonanie jednych pospolitej Ludowej w lalach 1971-1975. Nakreś- lała ona program rozwoju kraju, który został VII Zjazd PZPR odbył się w dniach 8-12 grud- nia 1975 r. w Warszawie. Wytyczył on program liczy na najmłodszych obywateli, na to, ic staną się dobrymi gospodarzami swojej ojczyzny. POLSKI CZERWONY KRZYŻ Kiedy we wrześniu 1939 r. hitlerowskie Niemcy napadly na Polskę, wychowankowie PCK nieśli po- moc rannym żołnierzom i ludności cywilnej. Póź- niej działali w organizacjach podziemnych, szkolili młodzież na kursach sanitarnych. W okresie po- rannym uratowali życie. Po wyzwoleniu, w znisz- czonym kraju działacze PCK nieśli pomoc ofiarom wojny, prowadzili szpitale, przychodnie, domy zdrowia, punkty sanitarne. Zorganizowali pier- Dzięki pracy Biura Informacji i Poszukiwali PCK 254
Polskie Towarzystwo Schronisk Młodzieżowych POLSKIE TOWARZYSTWO SCHRONISK MŁODZIEŻOWYCH Dziesiątki tysięcy kól PCK z prawie 5 miliona- mi członków działa w szkołach, zakładach pracy. żowych oraz upowszechnianiem turystyki wśród młodzieży (zobacz: „Turystyka"). Tradycje PTSM sięgaj, lat 1925-1926, kiedy w miejscach zamieszkania. W szkolnych kołach PCK rozwijana jest bardzo żywa działalność: po- sterunki, drużyny sanitarne udzielają pierwszej po- mocy w nagłych wypadkach w klasie, na kory- nia szkoły, pomoc lekarzowi szkolnemu, troska o kąciki czystości - oto inne zadania członków szkolnych kól PCK. Wielu z nich koresponduje na światowa (1939-1945) przerwała działalność 1960 r, organizacji przywrócono miejsce w MFSM. albumy, uczestniczy w wystawach i konkursach. 255
256
Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze 257
korzystać na równi z dorosłymi. Zbiorowymi członkami PTTK są Szkolne Koła Krajoznawczo- ku Harcerstwa Polskiego. MłodzieZy szkolnej zrzeszonej w PI I K przysługuje zniżka w opłacie przy wypożyczaniu sprzętu turystycznego. PTTK jest największą i najbardziej zasłużoną organizacją turystyczną w Polsce. Zrzesza ponad 550 tysięcy członków w około 11 tysiącach kół klubów i sekcji. W maju 1973 r. obchodzono w Krakowie uroezyScic setną rocznicę zorganizo- wanego ruchu turystycznego w Polsce. Z lej okazji Rada Państwa nadała PTTK Order Sztandaru POLSKI KOMITET OLIMPIJSKI Pierwszy Komitet Olimpijski powstał w Polsce W 1919 r. i nazywał się Polski Komitet Igrzysk Olimpijskich (PKIOI), dopiero później przyjł' nazwę Polskiego Komitetu Olimpijskiego (PKOI). w 1919 r. PKOI został uznany przez Międzynaro- dowy Komitet Olimpijski (MKOI), zajmujący się wszystkimi sprawami związanymi z igrzyskami olimpijskimi. Od tej pory polscy sportowcy miel' prawo brać udział w olimpiadach jako oficjalna reprezentacja naszego państwa (zobacz: „Olimpij- scy polscy"). Najważniejszym zadaniem PKOI jest przygolo- 258
Polski Komitet Pomocy Społecznej wanie polskich sportowców do igrzysk olimpij- ski sportowe, nad którymi sprawuje opiekę Polska pijskiej, wyrażającej się w pierwszą niedzielę marca Dniem Olimpijczyka. zdobywania Kółek Olimpijskich. Kółek tych jest W 1963 r. przy PKOI powstał Klub Olimpijczy- ka, do którego mogą nateżeó uczestnicy igrzysk zwanie do mlodzieZy, zwane Apelem Olimpijskim. Co 4 lata, w roku olimpijskim. PKOI ptzyznaje POLSKI KOMITET POMOCY SPOŁECZNEJ Oddziały klubu istnieją w wielu miastach Polski. Spotykają się tam i wymieniają poglądy na tematy W każdym, nawet najlepiej zorganizowanym 259
położenie Polski i jej granice dolężny człowiek pozbawiony opieki krewnych, ny dotknięte przez klęski żywiołowe (powodzie, (PKPS), z siedzi- Europę Środkową aż po góry Ural na wschodzie na przejściu z Europy Zachodniej do Europy kłady pracy. niosą nie tylko dorośli. Akcje „niewidzialnej ręki", szkolne kola przyjaciół starego człowieka (jedno porty mamy łącz- międzynarodowych dróg komunikacyjnych o kie- dawna prowadziły szlaki handlowe z południa Europy nad Morze Bałtyckie. Położenie Polski jest więc bardzo dogodne dla rozwoju stosunków Pomocy Społecznej swoją chęć współpracy. Każ- nia wszelkiej łączności międzynarodowej. naszych granic wynosi 3538 km. Najdłuższa jest POŁOŻENIE POLSKI I JEJ GRANICE Polska leży w samym środku Europy. Widać to obszar Polski. Kraj nasz leży między górami a mo- rzem. Na południu znajdują się góry Karpaty styczną (CSRS) - wynosi 1310 km. Ciągnie się wzdłuż Sudetów i Karpat - jest więc granicą gór- Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR)- Nasza granica z ZSRR ma długość 1244 km. Prze- się w Karpatach, w paśmie 260
granicy przebiega wzdłuż Bugu. Z naszym zachod- nim sąsiadem - Niemiecką Republiką Demokra- tyczną (NRD) - graniczymy również na obszarze nizinnym. Jest to najkrótsza nasza granica - wy- nosi bowiem 460 km. Biegnie wzdłuż Odry i jej dopływu, Nysy Łużyckiej. Tylko na północy znaj- od Odry ku zachodowi, następnie przecina Zalew Gdy granicami są morza, góry, rzeki lub jezio- ra - nazywamy je naturalnymi. Jeśli granice prze- przeszkód w terenie - są granicami sztucznymi. Granice sztuczne prowadzą przez pola, łąki, lasy, bagna, a także przecinają drogi. i wtedy część miasta należy do jednego państwa, a część do drugiego. Tak jest np. w Cieszynie, któ- ry przecina nasza granica z CSRS, a także w Zgo- rzelcu, w Słubicach, w Gubinie, gdzie przebiega granica z NRD. Przebieg granic na obszarze lądowym oznacza 261
262
pomoce naukowe ELEMENTARZ OLA SZKÓL PAKAFIIALNrca JJJM lUlluLU. ce naukowe uczniowie pogłębiała i utrwalają sw I. NAUKĘ PISANIA I CZYTAŃ1A-' II. KATECHIZM. BI. NAUKĘ OBYCZA1OWĄ. IV. NAUKĘ RACHUNKÓW. 3$K££MMffŃOÓ)£& metrycznych (cyrkla, linii, ekierki, kątomierza), cych przystosowane będą specjalne sale z dżwięko- zyki - z modeli maszyn, silników, przyrządów po- wszystkicb lekcjach wykorzystywane są różnego mości uczeń będzie miał na specjalnej tablicy z których tylko jedną prawdziwą. Wybierając Chceszli pisać dobrze; patrz uważnie, a na- śladuj wiernie danego wzoru. ćwiczeń z rężnych dziedzin nauki. cjacb geografii korzystają z pomocy globusa i map. na lekcjach języka polskiego - z portretów możliwość skontaktowania się w każdej chwili kierunkiem samodzielnie. Także samodzielnie pra- szukać odpowiedzi prawidłowej. 263
poradnie wychowawczo-zawodowe POWSTANIA NARODOWE (XIX w.) PORADNIE WYCHOWAWCZO-ZAWODOWE W latach 1795-1918 Polska nie istniała jako W bardzo wkIu miastach i ich dzielnicach są Polacy nic wyrzekli się niepodległości. Bronili jej albo bez rodziców, dziewczęta i chłopcy w wieku od 5 do 18 lat po to. aby zasięgnąć porady specja- listy w różnych ważnych sprawach. Najczęściej zgłaszają się do poradni d, którzy mają trudności w nauce lub kłopoty domowe. Ale poradnie przyjmują nie tylko takich inleresanlów. Mogą i powinni się tu zgłaszać z dziećmi rodzice przed- szkolaków wybierających się do szkoły, aby do- wiedzieć się. czy malec jest dostatecznie dorosły do podjęcia nauki i jak należy go przygotować do obowiązków ucznia. Mogą i powinni odwiedzić poradnię wszyscy uczniowie, którzy za rok czy dwa będą musicli zdecydować o wyborze zawodu Pracujący w poradni psychologowie, pedagodzy i lekarze mogą bowiem określić na podstawie ba- dań. jakie uzdolnienia ma dziewczynka czy chlo- III rozbiorze podjęli walkę o jej odzyskanie. Po- czątkowo nadzieje wiązali z rewolucyjną, a po- lem napoleońską Francją. Kraj len bowiem toczył przez ponad 20 lal nieustanne wojny, przeważnie z zaborcami Polski (zobacz: „Wojny napoleoń- skie"). Nadzieja na odbudowanie niepodległości Polski przy pomocy Francji nic spełniła się, cho- ciaż w 1807 r„ po wojnie Francji z Prusami i Ro- sją, utworzone zostało Księstwo Warszawskie. W jego granicach znalazła się część ziem zagarnię- tych przez Prusy, a w 1809 r„ po wojnie z Austrią, także część ziem zagarniętych przez to państwo. Księstwo było jednak całkowicie zależne od Fran- cji. Po upadku Napoleona przestało istnieć. Wy- dawało się, że nic ma co liczyć na odrodzenie się państwa polskiego. Mimo lo przez następne 100 lat niewoli Polacy wiele razy podrywali się do walki zbrojnej z zaborcami. Powstania przeżywał
powstania narodowe
266
powstania narodowe (prawo) o uwłaszczeniu chłopów, czyli o nadaniu masy chłopskie do walki zbrojnej o niepodległość nak przeprowadzić uwłaszczenia, któremu sprze- i szlachta. Rząd Narodowy, miało zupełnie inny charakter od 30 lat armii, toteż walki z armią carską pro- wadziły drobne oddziały partyzantów, nazywane dzic tam, gdzie mogły liczyć na sukces. Ogółem stoczono ponad 1200 potyczek i bitew. Przez mogła stłumić powstania. Szczególnie zasłuZyl się w powstaniu jego ostatni dyktator, Romuald Traugutt (1825-1864). Jesionią 1864 r. udało się armii carskiej stłumić Znów, jak przed laty, o przegranej zadecydowała jedną z najsilniejszych w ówczesnym (wiecie. Na wielki wpływ miał fakt. Ze nie udało się go nie wpłynęły lei wewnętrzne walki między obozem wielu Polaków na pomoc mocarstw zachodnich, Po powstaniu rząd carski zniósł resztki odręb- triotów rozstrzelano, tysiące zesłano na Syberię, zabierano majątki polskie. Po 1864 r. głównym celem polityki caratu w Polsce stała się całkowita Polityka ta, podobnie jak polityka germanizacji (zniemczenia) ziem zaboru pruskiego, nie przy- niosła oczekiwanych rezultatów. 267
prasa ROZRYWKI DLA DZIECI WYDAWANE wija. Pozwala bowiem na pogłębienie wiedzy o wy- tygodnik, dwutygodnik, Pierwsza gazeta polska ukazała się w 1661 r, nazywała się „Merkuriusz Polski Ordyńaryjny" zawód dziennikarza i pubłicysty-pisarza, który zajmuje się specjalnie różnymi walnymi sprawami 268
chowycb, plastycznych, rytmicznych i innych. koniec XVIII w., czyli około 200 lat temu. W Polsce pierwsze przedszkole założono w 1836 r. w Warszawie. Początkowo przedszkola nazywano szkolnych przy niektórych szkołach. Na wsi. charakter niż przedszkola współczesne i było ich w przyszłości wszystkie dzieci mogły z nich ko- rzystać. W najbliższym czasie wychowaniem przedszkolnym zostaną objęte wszystkie dzieci Wszystkie przedszkola podlegają nadzorowi pedagogicznemu władz oświatowych, niezależnie do których przedszkoli i kształci nauczycieli, którzy podejmą 270
przemysł w szkole. Dąży się również do tego, aby przed- szkola były jak najlepsze. Mając dużo dobrych przedszkoli, zapcwnimy wszystkim pierwszokla- sistom prawidłowe przygotowanie do rozpoczęcia nauki szkolnej i do przekroczenia bez trudności tak zwanego „progu szkolnego". PRZEMYSŁ Od tysięcy lal ludzie prowadzą działalność go- spodarczą, aby zaspokoić swoje potrzeby. Różne wych jest wydobywanie i przetwarzanie występu- jących w przyrodzie zasobów naturalnych, takich jak np. węgiel, rudy metali czy ropa naftowa, nazwę rzemiosła (zobacz: „Rzemiosło"!. Jeśli natomiast prowadzona jest masowo, przy po- jest coraz mniej zależny od warunków przyrod- niczych (np. gleby i klimatu), a także od ilości nauczył się bowiem otrzymywać gotowe produkty wykorzystanych (papier z makulatury), czyli tak lepszych z tej samej ilości surowców. Dzięki temu Najważniejszym czynnikiem w rozwoju współ- konaleniu przemysłu decyduje zatem w dużej mie- rze umysł człowieka, którego twórcze możliwości są nieograniczone. Dlatego też i możliwości roz- woju przemysłu są nieograniczone, jeśli tylko stworzy się warunki do rozwoju nauki oraz wa- runki do wykorzystywania rezultatów badań na- ukowych. Przemysł ma olbrzymi wpływ na rozwój czlo- i urządzeniami (tak zwanymi środkami pracy), umożliwiając w ten sposób pozostałym działom gospodarki narodowej wzrost wydajności pracy, jaUadaSwSien Mazowieckim 11927 r i Wrocławskie Zirttody 271
przemysł stały wzrost produkcji lub świadczonych usług. Bez przemysłu rolnictwo mogłoby wytywić zaled- wie nieznaczny procent Zyjących obecnie ludzi. Dzięki wysokiej wydajności pracy w przemyśle przemysł wydobywczy i przemysł przetwórczy. Przemysł wydobywczy - to górnictwo węgla, rud „Górnictwo"). Przemysł przetwórczy zajmuje się jącą środki produkcji, to jest maszyny, urządzenia, surowce, półprodukty, i grupę B - produkującą na gałęzie. Do najważniejszych gałęzi zaliczamy lywczy (zobacz temu (1770-1820) - najpierw w Anglii, w Stanach 272
przywykło się nazywać pierwsza rewolucja prze- przemysł chemiczny rozpoczęly uprzemysłowienie około 150 lat w XIX w. - od powstania przemysłu włókienni- czego w okręgu łódzkim oraz górniczego i hutni- czego w Zagłębiu Staropolskim (na obszarze Gór Świętokrzyskich) i na Górnym Śląsku. Okres nie- dym zaborze. Również po uzyskaniu niepodleg- gospodarczcgo, nazwanego wielkim kryzysem. techniczny. A wymaga to własnej oryginalnej myili Kiedy się nieco wydlwig- PRZEMYSŁ CHEMICZNY ropa naftowa, węgiel, gaz ziemny, fosforyty, siar- ka, sól, kauczuk naturalny, drewno, woda, a na- W latach 1936-1939 rozpoczęto budowę Cen- tralnego Okręgu Przemysłowego (COP). Składał się z 3 regionów: kieleckiego, lubelskiego i san- w 1939 r. wybuchła wolna. Polska zajmuje w iwtecie (1974 r.) 61 micjse Chemia zaspokaja więc bardzo dużo codzien- nych potrzeb człowieka, jest też ważnym dostawcą surowców dla innych gałęzi przemysłu. Np. wlók- względem produkcji przemysłowej. Większą od Polski produkcję przemysłową mają Stany Zjed- noczone, Związek Radziecki, Japonia, Republika Federalna Niemiec. Wielka Brytania, Francja, szego przemysłu: górnictwo węgla, górnictwo mie- cbody ciężarowe, autobusy, maszyny, a także całe fabryki (kompletne obiekty przemysłowe). W tej wytwory przemysłu chemicznego. To przenikanie tów do innych przemysłów i do różnych działów gospodarki nazywa się ogólnie chemizacją. Mówi się o chemizacji rolnictwa, przemysłu, budownic- 273
przemysł chemiczny Mazowieckie Zakłady cia, co oznacza, że stosujemy coraz więcej pro- duktów chemicznych. Mimo że niektóre procesy chemiczne (otrzymy- wanie barwników z roślin, produkcja kosmetyków, garbowanie skór) znane były już we wczesnym okresie rozwoju cywilizacji, współczesna chemia przemysłowa należy do młodych gałęzi przemysłu. Jej historia sięga zaledwie końca XVIII w., sach najnowszych. Historia polskiego przemysłu chemicznego rów- nież nie jest długa, pomimo iż uczeni polscy mieli poważny dorobek w rozwoju nauk chemicznych. Zygmunt Wróblewski i Kazimierz Olszewski pierwsi skroplili powietrze, Maria Skłodowska- Curie była odkrywcą 2 nowych pierwiastków i współtwórcą nauki o promieniotwórczości, p° żmudnych badaniach opracowana została przemy- słowa metoda wytwarzania kwasu azotowego z powietrza (zobacz: „Nauki ścisłe i przyrodniczo" i „Nauki techniczne”). Pierwsze duże zakłady chemiczne powstały w Polsce u schyłku XIX i w początkach XX w. Były to między innymi zakłady azotowe w Tarno- 274
wic i w Chorzowie, Tomaszowskie Zakłady Włó- kien Sztucznych w Tomaszowie Mazowieckim, Zakłady Przemysłu Barwników „Boruta" w Zgie- rzu. O poważniejszym rozwoju przemysłu chemicz- nego można mówić jednak dopiero w Polsce Ludo- lem Polski. wijanych przemysłów w Polsce Ludowej. W okre- sie 1950-1970 co 5 lat następowało podwojenie myślowej kraju. W ciągu ponad 30 lat powojen- nych odbudowano że zniszczeń i unowocześniono oraz zbudowano duże, całkowicie nowe zakłady neryjne i Petrochemiczne w Płocku, Kombinat Kopalń i Zakładów Przetwórczych Siarki im. M. Nowotki w Machowie kolo Tarnobrzega. Za- Azotowe „Włocławek" we Włocławku, Zakłady Zakłady Włókien Sztucznych „Elana" w Toruniu chemicznego skupia się obecnie głównie w dużych się z kilku lub kilkunastu wytwórni, z których każ- największych kombinatów, obok wymienionych „Oświęcim" w Oświęcimiu. Zakłady Azotowe „Kędzierzyn" w Kędzierzynie, Zakłady Włókien Sztucznych „Stilon" w Gorzowie Wielkopolskim. Liczba wyrobów wytworzonych w przemyśle świccie nasza chemia wytwarza co najmniej po- łowę. W największych ilościach produkuje się na- wozy mineralne, czystą siarkę, kwas siarkowy, benzynę, oleje i smary, wyroby przemysłu gumo- wego (opony, dętki), włókna chemiczne, środki piorące, tworzywa sztuczne. Niektóre wyroby wytwarzamy w ilościach przewyższających krajo- com zagranicznym. Do poszukiwanych za granica artykułów chemicznych należą produkowane w Polsce lekarstwa {między innymi wyrabiane w Tarchominie antybiotyki), siarka, elana, barwni- ki, nawozy azotowe, a także polskie kosmetyki. osiągaliśmy wystarczającego poziomu. Wytwa- rzaliśmy zbyt mało barwnych, estetycznych opa- kowań, kolorowych wykładzin podłogowych, dywanów ze sztucznego włókna, kolorowych za- bawek, sztucznych futer, wyrobów ze sztucznej Zakłady Azotowe Zakładach przemysł chemiczny 275
przemysł drzewny i papierniczy cięcia. . r— . • . , ----W (głównie są to różnego rodzaju deski). Tarcica może być wykorzystywana w budownictwie, <j0 produkcji opakowań, mebli ud. W Polsce mamy kilkaset tartaków. Są to przeważnie niewielkie zakłady położone w bezpośrednim sąsiedztwie la- sów. Największym z zakładów wstępnej obróbki w 1975 r. Planuje się też budowę kolejnej rafinerii twarzanie coraz bardziej atrakcyjnych d wej - dostarczanej nam z ZSRR rurociągiem „Przyjaźń" - powstała w Płocku w 1964 r. Następ* [otrzymywanych przez sprasowan PRZEMYŚL DRZEWNY 1 PAPIERNICZY parkiety, stolarkę budowlaną, płyty pilśniowe dziedzin przemysłu drzewnego, gdyż pozwala ona dukcja płyt pilśniowych na 1 mieszkańca jest u nas niska jest produkcja, bardziej od nich wartościo- wych. płyt wiórowych zakładów produkujących meble. Przeważnie jed- Wyszkowie, Zamościu, Kolbuszowej i Słupsku. dukcją sklejek, stolarki budowlanej (przede domków kempingowych, zapałek i ołówków. z których najbardziej znane to: Sianów w woje- latury i szmal, wytwarza się masę papierniczą. po piemiczych, zwanych papiernicami, na który* papierniczej zależy jakość papieru. Najcenniejsi 276
przemysł drzewny i papierniczy । było 1778 r. do dziś fabryce papieru. W Polsce mamy kilkanałcic dużych zakładów ce- lulozowo-papierniczych zajmujących się zarówno i tektury. Do najbardziej znanych nalet, Za- chlewskiego „Celuloza" we Włocławku, istniejące Zakłady Celulozowo-Papiernicze w Ostrołęce Mimo dużych osiągnięć krajowa produkcja jemy 36 kg papieru na 1 mieszkańca (1974). papier, oszczędzamy lasy, które dostarczaj, pod- czenie ma też zbiórka makulatury i szmat
Przemysł metalowy grupuje zakłady, które pompy), konstrukcje mostowe i budowlane, zbiór* łańcuchy, sprężyny, meble metalowe, metalów lodówki), sprzęt sportowy, wyroby jubilcrskie- Należy on do tradycyjnych dziedzin przemysłu Emaliowanych w Olkuszu - produkujące naczy* nym (1918-1939) powstały główne ośrodki prW" ej (1939-l’45) 278
przemysł elektromaszynowy 279
przemysł elektromaszynowy wanych u nas maszyn na specjalną uwagę zaslugu- przemysł elektromaszynowy ksztahów wyrobom z metali (są też obrabiarki do Obrabiarek stanowiący część Zakładów Przemysłu Przemysł środków transportu produkuje głównie 87 tysięcy obrabiarek. Fabryce Maszyn Żniwnych w Płocku. Dobrą których głównymi producentami są zakłady w Sla- . Waryńskiego. miarową, urządzenia laboratoryjne, przyrządy optyczne, sprzęt medyczny oraz urządzenia siu- myślowych. Największym ośrodkiem przemysłu precyzyjnego jest Warszawa, a do ważniejszych tabor szynowy, czyli wagony kolejowe, tramwajo- we i lokomotywy, oraz pojazdy samochodowe, statki, samoloty i śmigłowce. Tabor szynowy produkuje się w Polsce od XIX w. Obecnie największymi zakładami zaopatrującymi nasz kraj i odbiorców zagranicznych w różnego typu wagony i lokomotywy są: Fabryka Wago- nów „Pafawag" we Wrocławiu (lokomotywy elek- tryczne, wagony osobowe), fabryka wagonów w Zakładach Przemysłu Metalowego H. Cegielski w Poznaniu (wagony osobowe) oraz Fabryka Lokomotyw im. F. Dzierżyńskiego „Fablok” w Chrzanowie (lokomotywy spalinowe). Wagony towarowe produkują przede wszystkim Zakłady Przemysłu Metalowego „Zastał" w Zielonej Górze I Fabryka Wagonów w Świdnicy. Wagony tram- wajowe wytwarza Wytwórnia Konstrukcji Stalo- wych „Konstal" w Chorzowie. a „syreny" i „polskie Łaty" 126p w Fabryce Sa- mochodów Małolitrażowych (FSM) w Bielsku- -Białej i Tychach. FSO i FSM montują z części dostarczanych z Włoch również inne typy samo- chodów „fiat", w tym „fiat" 127p i „fiat” 132p. w początkach pięciolatki 1976-1980 przekroczy 200 tysięcy sztuk rocznie. Oprócz samochodów osobowych i ciężarowych nasz przemysł produkuje wspomniane już samo- kłady Samochodowe w Nysie) oraz samochód Zakłady Naprawy Samochodów) Produkujemy Zakładach Samochodowych, które od 1972 r. produkują też autobus konstrukcji francuskiej „jelcz-berliet" PR 100. Od 1977 r. rozpoczną one produkcję ulepszonego typu tego autobusu - „jelcz-berliet” PR 110. 281 280
282
sztuk radioodbiorników, Współcześnie przemysł ponad 700 tysięcy sztuk 100 tysięcy sztuk Do najbardziej znanych zakładów elektronie/- Zoniowic, Warszawskie Zakłady Telewizyjne, Gdańskie Zakłady Telewizyjne, Zakłady Wy- maszyn cyfrowych - Wrocławskie Zakłady Elek- PRZEMYSL LEKKI 283
przemysł lekki łych zakładach rzemieślniczych. Przemyci odzie- żowy w Polsce rozwinął się dopiero po II wojnie światowej (po 1945 r.|. W nowych, dużych zakła- dach stosuje si< nowoczesne maszyny nic tylko do możemy dobrać dla siebie w sklepach gotowy odzież. Pewna część ubiorów wykonanych w na- szych zakładach odzieżowych jest leż sprzedawa- na za granicę. Przemysł skórzano-obnwnlczy zajmuje się gar- bowaniem skór surowych, ich farbowaniem i wy- kańczaniem, produkcja obuwia, rękawiczek, futer ilp. Najważniejsza dziedziną produkcji przemysł" skórzanego jest wyrób obuwia. Obecnie (1975 wytwarza się około 5 par butów rocznie na I mie- szkańca. Obuwie produkowane jest przede wszys- tkim w dużych zakładach. Do największych nalcW Radomskie Zakłady Przemysłu Skórzanego „Ra‘ doskór" w Radomiu, Nowotarskie Zakłady P"e‘ myslu Skórzanego „Podhale" w Nowym Targu- a także zakłady w Chełmku. Krapkowicach- w Łukowie oraz nowo uruchomione zakład) w Słupsku i Gnieźnie, Oprócz obuwia przem)’ skórzany zajmuje się także produkcją toreb, **' Hak, teczek. Wyroby te wytwarzają dotychO* jeszcze drobne zakłady, rozrzucone po cal? kraju. w przyszłości przewiduje się dalszy wzrost p'£ dukcji przemysłu lekkiego, a także wprowadzeń "a rynek wyrobów coraz lepszej jakości. 284
przemysł mineralny PRZEMYSŁ MINERALNY materiałów budowlanych, szklanki, ceramiki przemyśle cukrowniczym. Największe zakłady dla budownictwa, zlokalizowane są bezpośrednio w województwie opolskim, w Wojcieszowie - Nowinach i Sitkówce - w województwie Idełec- W kamieniołomach następuje kruszenie skal i prosu obróbka kamienia. Większość kamienio- łomów położona test na południu Polski. Do 1 Strzegomiu, piaskowca - w Górach Stołowych "a południu kraju, a także w północnej Polsce. rzające cement, który jest najważniejszym materia- łem więżącym w budownictwie. Za pomocą cemen- w Grodźcu kolo Będzina w 1857 r. W Polsce Lu- dowej, ze względu na ogromne potrzeby budow- nictwa, przystąpiono do szybkiej rozbudowy za- kładów cementowych. Odbudowano cementownię w Opolu, rozbudowano w Rejowcu Fabrycznym 285
Miedzy innymi duże zaktaoy są w fonowi, ^o Warszawy i w Augustowie. O orzyszlości naszego budowmetwa zadecyduj, « dużej mierze rozwój lak zwanych fabryk domów w . ........owsrraiacych gotowe elementy kon. irukcyine czyli wykonane z umouw ,uo zemetu duże części budynków, z których jak z olbrzymich klocków ustawia się na placu budowy wieżowce, hale fabryczne itp. W miarę rozwoju budownictwa gotowe elementy budowlane są coraz bardziej oto dużych elementów budowlanych, fabryki domów powstają w większych ośrodkach miej, skich. Najbardziej znane z nich są w Warsza- wie na Służewcu, w Gdańsku oraz w Tychach Jednym z pierwszych zakładów wytwarzających gotowe elementy budowlane była uruchomiona w 1950 r. Żerańska Fabryka E' lanych „Faelbet" w Warszawie. i unowocześniono dawne zakłady i wybudowano kilka nowych, dużych, między innymi: hutę szklą szklą gospodarczego w Tarnowie i jedną z nar większych w śniecie - Hutę Szklą Okiennego ..Sandomierz" w Sandomierzu. Do znanych ośrod- ków przemysłu szklarskiego należą również- Piotrków Trybunalski, Jelenia Góra, Wałbrzych. Wyroby polskiego przemysłu szklarskiego słyną na Swiecie z dobrej jakości i pięknych kształtów Najbardziej znane są wyroby ze szklą kryształo- wego wytwarzane między innymi w Szklarsk") Porębie i Piechowicach w województwie jelenio- górskim i Stroniu Śląskim - w województw" wałbrzyskim. Tę sławę naszych wyrobów ze szkle zawdzięczamy ciężkiej pracy i wysokim kwalifi- kacjom pracowników hut szkła. Warto wiedzieć. bionc metodami rzemieślniczymi. Przemyśl ceramiki szlachetnej produkuje wyt°- by z porcelany, fajansu, porcelitu i kamionki- Su- rowcem do produkcji tych wyrobów są różne ro- dzaje minerałów ilastych (glin), z których po z®*’ leniu i zmieszaniu z wodą przyrządza się 286
kierków i wyrobów czekoladowych, krochmalnie przemysł spożywczy wypaleniu w odpowiednich piecach stają się one trwale i wytrzymałe. Najbardziej szlachetne są wy- temperatur Wyroby z tych materiałów są zwykle w Polsce w XVIII w. (zobacz: „Rzemiosło ar- tystyczne"). W 1809 r. uruchomiono fabrykę por- Przetwarzanie produktów rolnych na skalę prze wtedy cukrownie, unowocześniano i budowano cie polskie wyroby porcelanowe - z Ćmielowa, Wałbrzycha i Chodzieży, fajansowe - z Włocław- ka oraz porcelitowe - z Pruszkowa - mają piękne micznych (przede wszystkim serwisów) bardzo się fabryki cukierków, zakłady mięsne oraz fabryki Przemysł ceramiki szlachetnej zajmuje się takie spożywczego (między innymi cukier, wyroby cu- kiernicze, wędliny). Po U wojnie światowej (po 1945 r.) odbudowano zniszczone zakłady oraz PRZEMYŚL SPOŻYWCZY Przemyśl spożywczy przetwarza płody rolne na produkty spożywcze. Obejmuje on różne zakłady: mięsne, rybne, mleczarnie, młyny, piekarnie, nego rodzaju mrożonek (pierożki, pyzy, filety ryb- produkcja tak zwanych wyrobów delikatesowych: lepszych gatunków wędlin, wyrobów czekolado- 287
przemysł spożywczy przeszłość geologiczna Polski W przyszłości przemysł spożywczy dążyć będz ale również za granicą. Między innymi do takich należą: Zakłady Przemyślu Cukierniczego im. 22 Lipca (dawniej E. Wedel) w Warszawie, „Wa- wel" w Krakowie, „Goplana" w Poznaniu - wy- twarzające cukierki i wyroby czekoladowe. Wśród PRZESZŁOŚĆ GEOLOGICZNA POLSKI zajmowały olbrzymie pokrywy lodowe nazwane szlachetnych, odpowiadających stale rosnącym były tak daleko, jak sięgał lądolód. Ten materia! nych i powstawanie glin. Gdy pod wpływem wzros- zamojskim. Znane są zakłady przetwórstwa owo- W czasie największego zlodowacenia lądolód zaj- brzeskim, Łowiczu i Włocławku. Doskonałych i Finlandia na północy Europy. Tam gromadziły się wielkie masy opadów śnieżnych i przy niskiej temperaturze powietrza utworzyły potężnych roz- warty w jego masie osadzał się na powierzchni są Poznańskie Zakłady Koncentratów Spożyw- czych „Amino", a Zakłady Przemysłu Tlusz- mnieć o licznych zakładach przemysłu mięsnego, dostarczających odbiorcom krajowym i zagra- i „Karpaty"), wkraczał nawet dolinami 289
przeszłość geologiczna Polski Uproszczono mapki przodstowlojąeo zmlony romilosrczonia lądu i morza na obszarze Polski w wybranych okresach 100 milionów lot temu większą część obszaru Polski zajmowało morze. Jedynie tam. gdzie znaj, dują się Sudety i wyżyny południowej Polski, był ląd. Nie było jeszcze wtedy Karpat - na ich obszarze rozciągało się morze. A w kilkanaście milionów lat później i obszar wyżyn południowych stal się dnem morza. Jedynie mały skrawek lądu na poludnio-zachodzic Polski stanowi! wysp,. Był to największy zalew mórz w dziejach geolo- gicznych Polski. W morzach żyły różne zwierzęta, które miały przeważnie szkielety wapienne. Po ich śmierci szkielety opadały na dno morza i tam w ciągu bardzo długiego czasu utworzyły się osady organiczne, nieraz bardzo znacznej grubości. Po- wstały w ten sposób skały osadowe, zwane wapię. niami. Do nich należy między innymi kreda, którą piszemy. Okres w dziejach Ziemi, kiedy tworzyły się pokłady kredy, nazwano okresem kredowym. Trwał on od około 140 do 70 milio- które w postaci skamieniałej spotyka się w skałach polach całej środkowej i północnej części naszego kraju, nieraz bardzo utrudniając pracę rolnikom. i okresy międzylodowcowe, w których klimat zbli- wały bagna porośnięte lasami. Lasy w tych odleg- łych czasach składały się głównie z olbrzymich proci, łodyg skrzypów i widłaków, a czasem ska- mieniałe pnie tych drzew. Pokłady węgla mogły których obecnie się nie spotyka. Były to mamuty, nosorożce. hipopotamy, jelenie olbrzymie (zo- ropie ludzie. Stopniowo puszcze ginęły, karczo- wane przez człowieka. Zdobywano coraz więcej zior lub zatok morskich. Surę drzewa, a także po- tężne gałęzie łamane przez huragany zapadały ność. Pod wpływem ciężaru ciągle narastających nowych warstw obumarłe pnie, gałęzie, łodygi i liście były zgniatane i układały się w warstwy- Powoli cały obszar zapadał się, a wtedy z terenów wyżej położonych wody nanosiły materiały skalne, które przykrywały szczątki roślin. Przy braku 290
przeszłość geologiczna Polski Gdy osady wypełniły zapadnięty teren, to znowu go porastał las. by z biegiem czasu powtórzyło honów lat powstały pokłady węgli. morskiego. Należą do nowożytnych czasów ruchów skorupy ziemskiej. Gdy obszar dźwigał się obszar obniżał się - morze wkraczało na ląd. le wolno, ale skutki tych ruchów są olbrzymie. Prócz ruchów podnoszących i obniżających lądy, • Więc O kierunku pionowym, były także ruchy i tworzenie łańcuchów górskich. W historii Ziemi kilkakrotnie zachodziły silne ruchy górotwórcze im zawdzięczamy istnienie Karpat, Sudetów o ostrych dolinach. Starsze od Gór Świętokrzyskich są nie- które partie Sudetów. zjawiska, a mianowicie wybuchy wulkanów. W Polsce także kiedyż były czynne wulkany, ale już dawno wygasły, zanim jeszcze ludzie pojawili Oczywifcie jest to tylko krótki przegląd z his- trzeba sięgnąć do książek geologicznych. 291
przychodnie i poradnie Rada Ministrów Gabinot dentystyczny Najwyższym autorytetem, jakby szczytowym RADA MINISTRÓW W lutym 1947 r. Sejm Ustawodawczy powołał Rząd Rzeczypospolitej Polskiej. Nazwa „Rada PRZYCHODNIE I PORADNIE radnie specjalistyczne podlegają przychodniom „Konstytucja"). (ość zwaną Zespołem Opieki Zdrowotnej (ZOZ). W razie potrzeby pacjenci ze wsi i mniejszych miast mogą być skierowani do przychodni w mieś- specjaliści z różnych dziedzin medycyny, którzy nie rejonowe wchodzą w skład większych - przy- OSrodki zdrowia, przychodnie rejonowe i po- raturę do badań i leczenia. Młodzież szkolna R Jeden z gmachów U rządu Rady Ministrów 292
Rada Państwa RADA PAŃSTWA ""‘“-K giowy państwa. Wybierana jest spośród posłów na pierwszym posiedzeniu nowo powołanego Sejmu. W skład Rady Państwa wchodzą: Przewodniczący którym . o°,T C!lonkowc *•<(« Państwa repre- aeotuje Polskę „ zewnątrz i zastępuje w niektórych ważnych sprawach państwowych Czuwa nad zgodnością prawa z Konstytucji sprawuje nadzór nad radami narodowymi, rządza wybory do Sejmu i zwołuje go na sesje (zobacz: „Sejm"). Do jej uprawnień między innymi należy: mia. nowanie ambasadorów, sędziów Sądu Najwyż- szego, Prokuratora Generalnego, profesorów wyż. szych uczelni oraz przyznawanie odznaczeń pań- stwowych. Przysługuje jej też udzielanie prawa laski, które polega na tym, że przestępca skazany więzienie. Rada Państwa może, ale nie musi sko- Rada Państwa ratyfikuje (zatwierdza) i wypo- wiada (unieważnia) umowy międzynarodowe oraz, jeśli tego wymagają względy bezpieczeństwa lub obronności kraju, wprowadza stan wojenny na części lub całości terytorium państwa. W okresie stanu wojennego ograniczone są niektóre prawa I przywileje obywatelskie, a wprowadza się spe- cjalne przepisy i zarządzenia. Rada Państwa ustanowiona została przez Sejm Ustawodawczy 19 lutego 1947 r. Tworzyli ją wówczas: Prezydent, Marszalek i w.cemarszal- kowie Sejmu, prezes NIK. W obecnym kształcie RADIO I TELEWIZJA Codziennie wiele milionów mieszkańców Pol- ski ogląda program telewizyjny i ,fucha radia. Według Obliczeń Ośrodka Badań Opinii Publicz- nej przy Komitecie do Spraw Radia i Telewizji - najpopularniejsze programy telewizyjne ogląda około 16 milionów widzów, zaś najpopularniej- szych audycji radiowych słucha 12-15 milionów słuchaczy. . ------------------------ „uoioiniKa telewizyjnego można było obejrzeń na ekrame program, musi wykonać swą pracę „armia" ludzi. To samo do- tyczy oczywiście audycj, radiowych. Potrzebne są także do tego bardzo potężne, drogie i skompliko- papie nej. wyposażonym w kamery telewizyjne, mikrofony. rozchodzą się na ograniczoną odległość. Gdy po zagranicznym odbiorcom programu polskiego. ry) - odbijają się od nich i rozpraszają. Nadajniki pośredniczące pozwalają również na óo naszego odbiornika albo bezpośrednio, albo (zwykle tak jest w przypadku telewizji) muszą hyć po drodze przekazywane przez nadajniki pośredniczące, tak zwane łącza, lub przez kable. Budowa łącz i zakładanie specjalnych kabli ko- litach telekomunikacyjnych (łącznościowych). Aby program mógł być przekazywany na tak duże odległości, potrzebny jest cały system urządzeń nadawczo-odbiorczych i pośredniczących. Urzą- sytających program do satelity, jak i odbierają- cych ten program. W przyszłości satelity będą wyposażone w nadajniki tak potężne, że program telewizyjny np. z Moskwy czy Nowego Jorku można będzie odbierać zupełnie tak samo, jak 295
radio i telewizja dziś radiowy - przez pokręcenie gałką i dostro- jenie odbiornika do dowolnej stacji. W studiach i stacjach nadawczych pracuje szub ludzi o bardzo wysokich kwalifikacjach zawo- dowych. przede wszystkim inżynierów i techni- ków. Dbają oni o to. by mikrofony i kamery proces rejestracji i nadawania programów, by sprawnie działały przekazujące programy łącza. Radio i telewizja odgrywają w naszym życiu społecznym ogromną rolę. Nie tylko informują o wydarzeniach w kraju i na Swiccie oraz dostar- czają rozrywki, ale także przyczyniają się do upowszechnienia oświaty. Dzięki nim można np. wysłuchać wykładu najwybitniejszego specjalisty, obejrzeć ciekawe filmy naukowe, poznać budowę najnowszych urządzeń. Audycje radiowe i tele- wizyjne dla szkól pomagają uczniom w zdobywa- niu wiedzy. Programy dla nauczycieli - jak Nau- czycielski Uniwersytet Radiowo-Telewizyjny - przyczyniają się do pogłębienia wiedzy. Dzięki Kursowi Przygotowawczemu kandydaci na studia mają ułatwione zadanie przy egzaminach wstęp- nych. dzięki Telewizyjnemu Technikum Rolni- czemu mieszkańcy wsi mogą lepiej i nowocześniej uprawiać rolę. Poza tym radio pozwala nam na łączność ze sutkami oraz z samolotami, odgrywa też wielką rolę w pracy Milicji Obywatelskiej i w wojsku. Polskie Radio istnieje już od kilkudziesięciu lat, od 1925 r-. telewizja - od 1956 r. Rozgłośnie radiowe są obecnie w kilkunastu miastach wo- jewódzkich. Ośrodki telewizyjne znajdują się w Warszawie, Katowicach, Poznaniu, Szczecinie, Łodzi, Krakowie, Gdańsku i Wrocławiu. Całością przygotowania i nadawania programów zajmuje się Komitet do Spraw Radia i Telewizji „Polskie Radio i Telewizja". Duża część wyposażenia technicznego radia i telewizji jest dziś produkcji polskiej, np. wozy transmisyjne telewizji kolorowej, kamery, urzą- dzenia studyjne i nadawcze. Kraj nasz sprzedaje te urządzenia ukże innym państwom. Ze względu na wspomnianą już ogromną rolę radia i telewizji będą się one w przyszłości nadal szybko rozwijały. Przewiduje się w Polsce aż 5 programów radiowych i 3 telewizyjne. Program telewizji będzie w większości kolorowy (pierwszą kolorową transmisję nadano 6 grudnia 1971 r. z obrad VI Zjazdu PZPR). Rozpowszechnią się magnetowidy domowe (podobne do magnetofo- wać sobie dowolny program i odtwarzać w domu, kiedy tylko będzie miał ochotę. Jest także praw- dopodobne, że będziemy mogli kupować w skle- pach gotowe kasety z nagranymi widowiskami i w ten sposób układać sobie „własny" program. Rola radia i telewizji wzrośnie jeszcze bardziej jako środka porozumiewania się między ludźmi. Upowszechni się zapewne korzystanie z radiotele- fonów, dzięki którym będziemy mogli kontakto- podobnie wideotelefony (wideofony) pozwolą Oglądać obraz rozmówcy. Zwiększy się leż rola telewizji przemysłowej, dzięki której możemy zdal- nie obserwować nawet najbardziej niedostępne bgdzie miała telewizja w medycynie i w badaniach naukowych. Kiedyś zapewne w ogóle znikną ' krajobrazu druty telefoniczne i inne przewody - nawet energia nie będzie dla swego przesyłania wymagała kabli. 296 297
RADY NARODOWE Rady narodowe są terenowymi organami wła- dzy państwowej w naszym kraju i organami samo- rządu społecznego. Działają one we wszystkich gminach, miastach i dzielnicach miast oraz w województwach. Wybory do rad glosują żołnierze Wojsk Rady narodowe są gospodarzami swojego tere- nu. Kierują działalnością gospodarczą, społeczną i kulturalną, sprawują nadzór nad ochroną po- obywateli. Uchwalają one wieloletnie i roczne plany rozwoju swojego terenu oraz budżety (plany dochodów i wydatków), a także kontrolują ich wykonanie. Wszystkie rady narodowe pochodzą z wyboru. Co 4 lata mieszkańcy danego terenu wybierają swoich przedstawicieli do rad narodowych wszyst- kich szczebli (zobacz: „Wybory"). Wybrani przez obywateli radni działają w ich imieniu i dlatego zdań, zasięgania ich opinii, wysłuchiwania uwag, propozycji i wniosków. Nadzór nad działalnością rad narodowych sprawuje Rada Państwa (zobacz: „Rada Pań- stwa"). Rady narodowe niższego szczebla podle- gają radom narodowym wyższego szczebla. Np. wojewódzka rada narodowa kieruje działalnością rad gminnych i miejskich, troszczy się o to, aby ściśle ze sobą współpracowały, aby jak naj- lepiej służyły nie tylko mieszkańcom określonego terenu, ale także mieszkańcom całego wojewódz- Najwyższą władzą rady narodowej jest sesja (posiedzenie wszystkich radnych). Na sesjach rada rozpatruje najważniejsze sprawy swojego terenu i podejmuje uchwały. Sesje są jawne- każdy mieszkaniec może się im przysłuchiwać. Dla usprawnienia pracy rady narodowe wybierają ze swego grona,'na pierwszej sesji po wyborach, przewodniczącego i jego zastępców. Tworzą oni prezydium rady, które kieruje jej pracą, w 1973 r. wprowadzona została zasada, że na przewodni- czącego rady narodowej wysuwa się kandydaturę | sekretarza komitetu Polskiej Zjednoczonej partii Robotniczej. Pełnienie funkcji przewodni- czących rad narodowych przez sekretarzy partii wpływa na ściślejsze zespolenie kierowniczej siły narodu, jaką jest partia, z organami władzy ludu pracującego, którymi są rady narodowe. Oprócz prezydiów rady narodowe powołują komisje, które zajmują się określonymi sprawami. Jedne komisje są stale, do takich np. należą komisja handlu i usług, zdrowia i opieki społecz- nej, oświaty, kultury i sportu. Inne powoływane pełnieniu go są rozwiązywane. W skład komisji wchodzą przede wszystkim radni. Rada może jednak zapraszać do pracy w komisjach różnych obywateli, którzy nie są członkami rady. np. specjalistów, działaczy samorządów mieszkańców, członków organizacji społecznych. Ich wiedza i doświadczenie są bardzo przydatne w pracy komisji. Radni mają szereg uprawnień, ułatwiających im wywiązywanie się ze swoich zadań. Należy do nich np. prawo zgłaszania wniosków do urzę- dów, instytucji i przedsiębiorstw. Na wniosek laki radny powinien otrzymać odpowiedź najpóźniej w terminie 30 dni. Radni mogą też zgłaszać interpelacje (zapytania), na które właściwy urząd musi udzielić im odpowiedzi w ciągu 2 tygodni. Radni mają obowiązek spotykania się z wybor- cami. Na spotkaniach tych wysłuchują ich uwag, życzeń, propozycji, a także zapoznają obywate- li z planami i pracami rady i administracji państwowej, omawiają różne ważne sprawy Na terenie gmin, miast i ich dzielnic oraz województw działają także terenowe organy admi- mistracji państwowej (zobacz: „Administracyjny podział kraju"), powołane na mocy ustawy Sej- mu w 1973 r. Organy władzy i administracji terenowej ściśle ze sobą współpracują. Rady narodowe powstały w konspiracji, w cza- sie okupacji hitlerowskiej w 1944 r. Pierwszą była Lubelska Wojewódzka Rada Narodowa, utwo- rzona 18 lutego 1944 r„ w 2 dni później. 20 lutego, powstała Rada Narodowa miasta Warszawy, następnie powstały rady w innych województwach i miastach, a także w powiatach i gminach. Tworzyli je działacze Polskiej Partu Robotniczej i współdziałających z nią stronnictw politycznych Oraz postępowych organizacji (zobacz: „Narodzi- ny Polski Ludowej"). Konspiracyjne rady naro- dowe podlegały Krąjowej Radzie Narodowej. Kie- rowały one walką ludności z okupantem, a P» wyzwoleniu uczestniczyły we wprowadzaniu prze- mian w kraju i w jego odbudowie. rewolucja naukowo-techniczna REWOLUCJA NAUKOWO-TECHNICZNA W dawnych czasach, mniej więcej do XVU- XViII w., proces wytwarzania wszelkiego rodzaju przedmiotów użytkowych wyglądał zupełnie ina- maszyn i urządzeń, bardzo często prostych, sam zaś proces wytwarzania miał charakter indywidu- warsztatach rzemieślniczych, w których prawdzi- wym panem i władcą był mistrz, mający do po- wytworzonycb wówczas przedmiotów było niemal dziełami sztuki. Kto był w muzeum i widział mistrzowie w ich wykonanie. Nic dziwnego, że proces produkcji był otaczany najściślejszą tajem- nicą. Dotychczas np. nie udało się odtworzyć prze- stał damasceńską na słynną, najlepszą niegdyś broń. Rzemieślnik wraz ze swymi zaufanymi uczniami sam projektował wyrób, sam go wyko- nywał, często sam także konstruował potrzebne mu narzędzia. W pewnym momencie rozwoju naszej cywili- zacji taka sytuacja przestała wystarczać. Ludzi było coraz więcej, rosły ich wymagania, a roz- wijająca się nauka i technika pozwalały na zaspo- kojenie tych wymagań. Dzięki odkryciom nie w Zakładach Azotowych 298
rewolucja naukowo-techniczna ESTWHKACJ* momencie rozwoju naszej cywilizacji pojawiły c takie potrzeby, których me można już by|0 spokoić dotychczasowymi środkami, gdy! tychczasowe tempo produkcji nie pozwalało n, to. Potrzeba stała się więc matką wynalazki. One to przyczyniły się do rozwoju automatyzacji Mówiąc bardzo ogólnie automat jest lo IU1 maszyna czy urządzenie, które wykonuje okreilo- ną pracę niemal zupełnie bez udziału człowieka Człowiek jednak musi je zbudować. Jego rola we współpracy z automatem polega następnie na przekazywaniu w jakiejś formie poleceń - co rnia- jakichś trudności czy o osiągnięciu celów czą- stkowych swojej pracy. W pewnym sensie maszyna zamiast człowieka podejmuje określone decyzje. Im bardziej skomplikowany automat, tym decyzje te są trudniejsze i bardziej złożone. odłożyć stery i bezpiecznie odpocząć w powietrzu. Mechanizm autopilota sam utrzyma założony dziej skomplikowane, steruje np. lotem rakiety W Toruńskich Zakładach nalszych i bardziej wydajnych maszyn. Nauczono najpierw cieplnej (silnik parowy), potem elektrycz- rych liczne zespoły ludzi produkowały długie serie identycznych przedmiotów. Nastąpiło to, co zastępował człowieka - ze względu na szybkość żułby z podjęciem decyzji, puter jest niezastąpionym dziś pomocnikiem czło- wieka. Potrafi on sterować rakietą, pokierować wieniu trafnej diagnozy, nawet tłumaczyć z jedne- niknęło wiele indywidualnych warsztatów, roz- poczęto produkcję seryjną polegającą na wytwa- rzaniu wielkiej liczby identycznych wyrobów. Dziś bardzo często mówi się, że żyjemy w epoce rewolucji naukowo-technicznej, nazywanej także określić dokładnie, na czym to zjawisko polega. dziwnego, że różni uczeni różnie o tym mówią. Są jednak pewne cechy tej rewolucji, co do któ- rych wszyscy są zgodni. Tak więc - podobnie jak to było w przypadku pierwszej rewolucji przemysłowej - w pewnym Właśnie komputer jest podstawową maszyną epoki rewolucji naukowo-technicznej. Gdybyśmy teraz mieli wymienić podstawowe cechy tego okresu, to należałoby przede wszystkim chyba nia decyzji. Inne cechy rewolucji naukowo-technicznej to: zwiększenie roli uczonych (zobacz: „Uczeni'') i przyśpieszenie wykorzystywania ich najnowszych odkryć w technice i przemyśle; ogromne przy* ludzi pracy i gwałtowny wzrost potrzeby wy* kształcenia (coraz mniej bowiem potrzeba ro- botników niewykwalifikowanych, a coraz wW 300
wykształconych spec. myslawianych. Wkroczyliśmy już takie w epokt zakładach pracy stosowana jest automatyzacja. pilalistycznych. W ustroju socjalistycznym sluty ona ludziom pracy. REZERWATY PRZYRODY I PARKI NARODOWE dokonać, by prawidłowo ukształtować środowisko Ogólna1 powierzchnia parków narodowych W Polsce wynosi ponad 100 tysięcy hektarów. Każdy z parków zajmuje inny, ale stosunkowo duży Obszar. Na dużej powierzchni można zacho- wać w stanie naturalnym różnorodność zjawisk przyrody. Zadaniem parków narodowych jes ubezpieczenie pierwotnych cech przyrody żywej (roślin i zwierzał) i nieożywionej (wód. skal1 P’ na obszarach wyróżniających się specjalnymi e* rezerwaty przyrody i parki narodowe
rezerwaty przyrody i parki narodowe (akźc w Tatrach, gatunki górskie. Szczególnie licznie występuj, tu nietoperze (14 gatunków). Z ptaków warto wymienić gnieżdżącego się tu puchacza. Pienińskimi endemitami. czyli gatun- kami, które nie występuj, nigdzie indziej, są wśród roślin między innymi złocień Zawadz- kiego i jałowiec Skawina. Niezwykle bogato re- prezentowane h owady i mięczaki. Wspólnymi dla obu wymienionych parków górskich są orzeł przedni, pomurnik, drozd obrożny. motyl nie- nvlak annlln Stosunkowo uboższa, ale interesująca jest fauna i flora założonego również w 1954 r. Babiogór- skiego Parku Narodowego. Obejmuje on najpięk- niejszą część Beskidu Żywieckiego, porośniętego w dolnych partiach lasem jodlowo-bukowo-świer- kowym. nad którym ciągnę się bory świerkowe, przechodzące w piętra kosodrzewiny i hal. Podobnie piętrowy układ mają lasy w Istnieją- cym od 1959 r. Karkonoskim Parku Narodowym w Sudetach. Osobliwością krajobrazu są tu skałki granitowe o fantastycznych kształtach. Bieszczadzki Park Narodowy, założony w 302
rezerwaty przyrody i parki narodowe przed zagładą. W latach 1960-1974 ich pogłowie (rodziny) królewskiej panującej • pierwotnej puszczy. Na granicy parku znajduje się rezerwat żyjących na swobodzie koni - tarpanów. W Kampinoskim Parku Narodowym, założo- nym w 1959 r. i położonym w pradolime Wisty, występuje krajobraz wydmowo-leiny. W wyodręb- nionym na jego terenie icislym rezerwacie łosia ..Sieraków" zachowała się największa osobliwotć tego terenu - modrzewnica północna, występująca * Polsce tylko w kilku miejscach. Istniejący od 1957 r, Wielkopolski Park Naro- dowy utworzony został na obszarze polodoweo- wym. Niestety, przyroda jego uległa znacznym żniekszlalceniom. Do najbardziej pierwotnych obszarów należą tu fragmenty lasów oraz jeziora Polodowcowe. 303
rezerwaty przyrody i parki narodowe gospodarki ludzi. Rezerwaty częściowe podlegaj, natomiast pewnym zabiegom, zwłaszcza wówczas gdy chroni, one przyrodę nietrwal,, np. łąki. Łąki dość szybko zarastaj, krzewami i drzewami i jeśli maj, być utrzymane w pierwotnym stanie, muszą być systematycznie koszone. Podobnie jest z rezerwatami chroniącymi wybrane gatunki zwie- rząt, którym człowiek, chcąc je utrzymać przy życiu, musi zapewnić odpowiednie warunki byto- W 1975 r. było w Polsce 643 rezerwaty, zajmujące powierzchnię prawie 60 000 hekta- rów (w tym około 5500 hektarów to rezerwaty Ścisłe). Powierzchnia większości z nich jest nie- wielka (od jednego do kilkunastu hektarów). Większy obszar zajmuj, tylko niektóre rezerwaty zwierzęce, np. rezerwat łosia „Czerwone Bagno" nad rzekami Bicbrz, i Nett, obejmuje ponad 2000 hektarów, a rezerwat ptasi „Stawy Milickie" w województwie wrocławskim - ponad 5000 hek- Odrębn, form, ochrony przyrody jest otaczanie opiek, tak zwanych zabytków przyrody, którymi s, pojedyncze okazałe b,dż osobliwe twory na- tury, jak głazy narzutowe, grupy skalne lub sędziwe drzewa. 304
ROBOTNICY robotnicy sprzeciw wobec fabrykanta grozi! zwolnieniem Robotnicy stanowią jedną i podstawowych klas społecznych (zobacz: „Naród polski"). Klasa robotnicza powstała wówczas, gdy zaczął się roz- wijać przemysł; w Polsce - w XIX w. (zobacz: „Przemyśl"). W XIX-wiccznych państwach ka- pitalistycznych robotnicy byli najbardziej upośle- dzoną i wyzyskiwaną klasą społeczną. Dawniej mówiło się, że wszystko, co robotnicy posiadają, to para rąk do pracy. Odróżniało ich to od innych klas społeczeństwa polskiego w XIX w. i pierw- szej połowic XX w. Ziemianie mieli wielkie mająt- ki ziemskie, kapitaliści - pieniądze i przedsiębior- siwa, chłopi po uwłaszczeniu (zobacz: „Chłopi")- mniejsze lub większe gospodarstwa rolne, inteli- miach polskich pod zaborami były: Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Lódż i Warszawa. Przemyśl, a z nim klasa robotnicza rosły bardzo szybko. W 1870 r. było w Królestwie Polskim (zabór już około 140 tysięcy, a więc prawic 2 razy więcej. Początkowo robotnikami zostawali przeważnie rzemieślnicy, którzy utracili własne warsztaty, a niekiedy ludzie wywodzący się ze zubożałych rodzin szlacheckich. Stopniowo jednak do prze- mysłu napływało coraz więcej bezrolnych chłopów. Po uwłaszczeniu przybywali masowo do miast Warunki pracy i życia robotników w tych czasach były niezwykle ciężkie. Dzień pracy trwał od 10 do 15 i 16 godzin na dobę. Zarobki wy- starczały zaledwie na to. by robotnik i jego rodzina nic umarli z głodu. Robotnicy odżywiali się bardzo źle. Mieszkali w ruderach, suterenach, budach. Rodzina robotnicza zajmowała przeważ- nie 1 izbę bez wygód. Kiedy robotnik zachorował albo się zestarzał i nic mógł dłużej pracować, kapitalista wyrzucał go z fabryki, pozostawiając bez środków do życia. Nic było emerytur, rent, ubezpieczenia na wypadek choroby. Jeśli na sku- tek wypadku przy pracy robotnik zostawał kaleką, nie otrzymywał żadnego odszkodowania, a tracił Pracę. Pomieszczenia fabryczne były nieodpo- wiednio ogrzewane i oświetlane, przeważnie bez wentylacji, maszyn najczęściej nie wyposażano w urządzenia chroniące przed wypadkami, właś- ciciele fabryk nie zapewniali swym pracownikom opieki lekarskiej. Do tego dochodziło bardzo często złe traktowanie ze strony fabrykantów ’ nadzorców. Nic dziwnego więc, że w środowiskach robotni- czych panowało stale niezadowolenie. Robotnicy Podejmowali walkę z wyzyskującymi ich kupi- 'alistami. Sprawa nic była jednak prosta. Każdy z pracy - wyrzuceniem na bruk -jak się wówczas siątki chętnych, stale szukających zatrudnienia. narastał w miarę rozwoju przemysłu, a w Polsce kanlcm często był obcy - Niemiec, Francuz, Belg (zobacz: „Kapitaliści"), a robotnikami - Polacy. Kapitalistę chroniło prawo i policja, robotnicy zaś byli pozbawieni ochrony. Jedynym sposobem wywalczenia sobie przez robotników lepszego bytu było wzajemne popie- ranie się i utworzenie własnych organizacji wal- botniczc walczące o poprawę bytu, ptzypominają- 1870 r. Ruch robotniczy dążący jedynie do pod- okazal się niewystarczający. W kilka lal po powstaniu pierwszych organizacji robotniczych pojawili się wśród polskich robotników socjaliści. Głosili oni. żc aby osiągnąć sprawiedliwość spa- czą, jako najliczniejsza i najsilniejsza w krajach przemysłowych, musi odebrać silą władzę kapi- lalistom. Po rewolucji socjalistycznej fabryki i inne zakłady pracy powinny być odebrane właścicie- lom. gdyż prywatna własność środków produkcji (maszyn, urządzeń, surowców, a także ziemi) to najważniejsze źródło nierówności społecznej. Aby cjalistyczny ustrój społeczny, robotnicy muszą się zorganizować w partie polityczne i uświadomić sobie swoją prawdziwą silę. Robotnicy stali się najgorliwszymi zwolennika- mi zmian w społeczeństw ie. Pragnienie osiągnięcia większej sprawiedliwości społecznej było wśród nich bez porównania silniejsze niż w innych śro- w zakładach zatrudniających wielu pracowników, a przez co mający łatwość organizowania się, robotnicy śmielej niż inne warstwy podejmowali walkę z niesprawiedliwością społeczną. Stali się najbardziej postępową klasą. Socjalizm naukowy znany jest od połowy XIX w. Głównymi jego twórcami byli Karol Marks (1SIS-ISSJ). Fryderyk Engels (IS2O-1S95) i Włodzimierz Lenin (1870-1924). Pierwszą partią Łt g socjalistyczną sv Polsce była partia Proletariat, założona sv ISS2 r. przez Ludwika Waryńskiego (IS56-1SS9). Działała ona nielegalnie wśród „sch Królestwa Polskiego Warszawę. Łodzi. Żyrardowa. W swym programie Proletariat glo- ' sil że walcząc o obalenie ustroju kapitalistycz- nego i wprowadzenie socjalistycznego, należy ludwik Watyński 305
robotnicy Dziś partią klasy robotniczej jest Polska Zjed- noczona Partia Robotnicza (PZPR - zobacz: robotnicy 307
rodzina wobodnic wybierać sobie zawodu takich jak Zamoyscy czy Ossolińscy, które zdobyły sobie rozgłos bohaterskimi czynami wojennymi albo działalnością polityczną, a wreszcie - bo* które choć nie figurują w datki naszego kraju. Te rodziny zyskały sławę wlas- RODZINA naszym obyczaju, bo zamążpójściu najczęściej przyjmują nazwisko karskie, które przez szereg pokoleń zajmowały sic nadające się z rodziców, dzieci 308
rodzinny budżet czasu RODZINNY BUDŻET CZASU 309
rodzinny wypoczynek rodzinny wypoczynek Wielkim wrogiem prawidłowego budżetu czasu jest nieporządek i bałagan, pociągający za sobą poszukiwanie potrzebnych przedmiotów, które me odbywać: przez obniżenie wieku emeryu, skrócenie dnia pracy, np. do 6 godzin, wpro£ drenie wolnych sobót. Ale jednocześnie wzroSn- konieczność kształcenia się ludzi dorosłych, któ^ pewną część wolnego czasu będą musicli poiwi^ na stale doskonalenie swych umiejętności facho- wych, aby nadążyć za postępem, jaki dokonuje ue w ich zawodzie. Mimo to już dziś wielu uczonym trapi się tym, jak ludzie poradzą sobie z wolnym czasem, czy będą umieli wykorzystać go tak, przyniósł im radość i pożytek. Zgodne z zasadami życia rodzinnego jest takie gospodarowanie czasem, aby każdy członek rodzi- RODZINNY WYPOCZYNEK Wypoczynek powinien być w pewnym sensie dzienne, nie licząc generalnych porządków, prania ktoś w rodzinie choruje i wymaga od innych opieki mięśnie powinny odpocząć w czasie wolnym. Kto przyniosą nam różne wynalazki. Wystarczy uprzy- ny budżet czasu"). W dobrze współżyjącej rodzinie każdy . „Rodzin- hobby. Ale wiele jest takich rodzajów wypoczy"' dzenia techniczne, które pozwalają na skrócenie czasu różnych zajęć. Np. dzięki lodówce możemy na grze w szachy, warcaby czy majsterkowaniu czy innych ręcznych pracach, rodzinach mających własne telewizory “ć51 310
rolnictwo ROLNICTWO sfalowane, nadające się do uprawy. Niewiele mamy gleb zdecydowanie złych i bardzo dobrych. ludności. W latach 1960-1972 zwiększyła się ona produkcja roślinna i produkcja zwierzęca. Każdy 312
rolnictwo nowych odmian redlin. dających wysokie plony, odpornych na choroby i inne szkodliwe wpływy, W okresie międzyw ojennym (1918-1939) Polska była krajem rolniczo-przemysłowym, a rolnictwo nasze było zacofane (zobacz: „Rzeczpospolita II"). Przeważająca czętf gospodarstw chłopskich nie mogła wyżywić pracujących .w nich wlaicicicli i ich rodzin, gdyż były to gospodarstwa małe. Wielu mieszkańców wsi w ogóle ziemi nie posia- 313
rolnictwo 314
roślinna produkcja WYSOKOWYOAJNE ODMIANY ZBÓŻ ROŚLINNA PRODUKCJA się odwieczne ludzkie dążenie do osiągniecie takich wszystkich. zboże, ziemniaki, mięso, mleko, podobnie jak się trownie energię elektryczną. Produkcja jest to dukcja roilinna", to mamy na ich uprawiania, czyli ziarno, łodygi, bulwy itd. choć ziarna na chlcb mamy pod dostatkiem, to rych uzyskujemy mięso, mleko, jaja, tłuszcze i wie- połowę ziemi uprawnej. Obsiewa się nimi ponad ranych z każdego hektara (ha) ziemi. I ha. a w 1974 r. - już 25,1 kwin- w 1970 r. zwiększyły się do 31.7 kwintala z I ha ka rolnicze’', ..Państwowe Gospodarstwa Rolne”, „Spółdzielnie produkcyjne”) i osiągnięcia nauki. 315
roślinność Polski roślinna produkcja W laboratoriach i na polach doświadczalnych rolniczych instytutów naukowo-badawczych od wielu lat prowadzi się prace nad wyhodowaniem takich odmian zbóż, które dają wysokie plony. i inne szkodliwe wpływy. Udoskonala się także istniejące odmiany i przystosowuje do naszego kli- matu zboża uprawiane w innych krajach, dające tam wysokie plony. W wyniku tych prac nasi nau- kowcy wyhodowali nowe odmiany zbóż, z których pszenica „Grana", jęczmień „Gryf". Z wysianego do gleby ziarna tych nowych odmian zbiera się około 2 razy większy plon niż z ziarna odmian sta- rych. Kiedy więc rolnicy zaczęli obsiewać pola „Dańkowskim złotym". „Graną" i „Gryfem", stale pracują nad tym. aby dostarczyć rolnikom Znaczny wzrost plonów uzyskać też można przez lepsze rozplanowanie zasiewów. Od dawna niż pszenica i jęczmień. Tymczasem wielu rolników sieje jeszcze żyto i owies na takich glebach, na których mogłyby rosnąć pszenica i jęczmień. Jeśli więc wszyscy rolnicy prawidłowo rozplanują za- siewy i na glebach lepszych będą uprawiać pszenicę i jęczmień, zaś żytem i owsem obsieją tylko gleby słabsze, to można będzie dzięki temu uzyskać do- datkowo kilka milionów ton ziarna. Duże znaczenie w produkcji roślinnej w Polsce mają ziemniaki. W 1974 r. obsadzono nimi ponad 2.6 miliona hektarów. Podobnie jak zboża, są one jednym z podstawowych składników naszego po- trzody chlewnej. Nasz kraj zajmuje drugie miejsce w świecie w uprawie tej rośliny. Pierwsze miejsce zajmuje Związek Radziecki. W 1970 r. zbierano w Polsce 176 kwintali ziemniaków z I ha. a w 1974 r. - 181 kwintali. Trzecią grupą roślin o wielkim znaczeniu dla całej naszej gospodarki są rośliny zwane przemy- , „.vmi Dostarczają one surowców dla przemy- ! u i cennych pasz dla zwierząt gospodarskich. Najważniejszymi z tych roślin są: burak, cukrowe, „etwarzanc na cukier: rzepak, z ktorego wytla- . sic olej; ten i konopie, z których włók,en rob, > tkaniny i powrozy, a z nasion wytłacza oleje. SI'Roś|iny przemysłowe uprawia się na obszarze „X 900 tysięcy hektarów (1974 r.L Wymaga,, Pone starannej pielęgnacji. Wielu rolników wyspec- Wizowało się jednak już w ich uprawie . osiągaj, bardzo dobre wyniki. Np. buraków cukrowych °n' “o w 1974 r. 295kwintali z I ha. I ten wynik • , bardzo dużo. O dwóch ich grupach, warzy- J h j owocach, piszemy w odrębnych hasłach n. * W^kladwspolów wydm nadmorskich i śródlą- rOŚI.INNOSĆ POLSKI Kiedy wiosną, latem lub jesieni, znajdujemy się “SSSSSS-" zajmujący się badaniem rosom o g i upodobaniami. Brzegi jcz „„«sta- dnie zakorzenia się strzalk. (istny, na tafli wody pływają białe kw» y . & nionych w głębszym dnie grzy wZpo‘kX'Xy kożuch Inne rośliny. jak np. znane po^- ce. także potrzebują do p„d£okle bały sobie one łąki (zobacz. od wiosennych roztopów, pełne S ^lrze_ „w...,™. bującym mniej wilgoci. J . Las znacznie bardziej licznych gatun- (zobacz: „Las") jest s.edlisk.em l-cznyc ków drzew krzewów i roślin runa leśnego- Woda, łąka i las to trzy środowiska^życ1* lin. znane wszystkim najlep.ej-W roUin wy- występują odmienne gatun 1. ( stępujących w kilku ^°*“\aXXeUy«~ zane s, one z jednym > .won, Ph’"pó7Z dla tego środowiska zespoły. K y 316
roślinność Polski 318
rośliny chronione i lecznicze ** * ROŚLINY CHRONIONE I LECZNICZE Człowiek doprowadzi! swą działalnością gospo- darczą do wytępienia niektórych gatunków roślin i zwierząt. Licznym gatunkom, które jeszcze nie zostały wytępione, grozi zagłada. Rośliny wynisz- czano w dwojaki sposób: bezpośrednio - przez masowe zbieranie tych spośród nich, które mają właściwości lecznicze lub nadają się do wytwarza- nia barwników, przyprawiania potraw, przerabia- nia na różne potrzebne nam do życia przedmioty; i pośrednio - przez zmienianie warunków ich byto- wania, np. osuszanie bagien. Niemal całkowicie wytępione zostały w wielu naszych lasach widłaki, Goryczka tro|eśclowa Bolmka dwurzędowa marzanka wonna, milek wiosenny - stosowane w medycynie ludowej. Wielką rzadkością stała się roślinności górskiej. Piętrowość wynika ze zmie- niania się klimatu w górach (zobacz: „Klimat"), który w miarę wysokości staje się coraz bardziej surowy. W Karpatach np. wyróżniamy 5 pięter roślinnych. Na pierwszym piętrze, zwanym po- górzem, występuje roślinność bardzo zbliżona do -grabowe i sosnowo-dębowe. Piętro drugie - regla dolnego - ma już bardziej górski charakter, cho- ciaż zespoły lego piętra spotyka się też : na nizi- nach. Przeważają tu lasy bukowe z domieszkę jodły, świerka i brzozy. Piętro trzecie-gómore- glowe - zajmuje wylęcznie bór świerkowy. Na- stępne piętro - kosówki - porośnięte jest przede wszystkim przez kosodrzewinę o długich płożą- cych się konarach, obok której występuję pojedyn- pami świerk. Ostatnie piętro - alpejskie, czyli hal- ne - porasta roślinność wysokogórska, do której należę rośliny skalne i piargowe: goryczka krótko- łodygowa i punktowana, sit skucina, boimka dwu- rzędowa, skalnica, sasanka alpejska i inne. Powy- żej piętra alpejskiego występuje pozbawione roś- linności lub rzadko porośnięte boimkę dwurzędo- wę piętro turniowe. W Sudetach układ pięter jest taki sam jak w Karpatach, ale ich granice sę znacznie obniżone. Ponadto w Sudetach występuje mniej gatunków roślin niż w Karpatach. Większość gatunków roślin występujących w Polsce spotkać można i w innych krajach Europy kraju są nieliczne. Znajdują się one pod ochroną (zobacz: „Rośliny chronione i lecznicze"). Szata roślinna naszego kraju, podobnie jak szala roślinna większości krajów świata, ulega stałym przeobrażeniom. Dzieje się tak na skutek działal- ności ludzi, którzy uprawiają pola, budują miasta, fabryki, drogi, osuszają bagna, tworzą sztuczne zbiorniki wodne itd., czyli gospodarują w przy- kotewka orzech wodny, która wyginęła z powodu osuszania rozlewisk i regulacji rzek. Aby zachować ginące rośliny, ustanowiono ich prawną ochronę gatunkową. Historia ochrony gatunkowej roślin w Polsce jest stosunkowo krót- ka. Pierwsze rozporządzenia o ochronie przyrody pochodzą z 1918 r. Pierwsza ustawa chroniąca przyrodę wydana została w 1934 r„ na pięć lat przed wybuchem II wojny światowej. Niestety, w życic postanowienia tej ustawy. Doceniając zna- czenie i potrzebę ratowania przed zagładę giną- cych roślin, wydano w Polskiej Rzeczypospolitej wiązującą ustawę o ochronie przyrody. Niektóre zrywać, niszczyć, przenosić z naturalnych środo- wisk (przesadzać w inne miejsca), sprzedawać ani kupować. Inne rośliny objęto ochroną częściową, która polega na tym, że zbiór ich jest kontrolowa- ny. Można je zrywać tylko w określonych ilościach i na wyznaczonych terenach. Ustawa o ochronie przyrody zezwala na zbieranie i przenoszenie z na- turalnych środowisk niewielkich ilości roślin cał- kowicie chronionych, po uzyskaniu zezwolenia odpowiednich władz, ale tylko dla celów leczni- czych. naukowych oraz dla potrzeb nauczania. Dlatego rośliny te spotykamy na plantacjach i w ogrodach botanicznych (zobacz: „Ogrody bota- niczne"). Niektóre z nich wysuszone i specjalnie rach zielnikowych. Roślin chronionych w Polsce jest około 140 ga- tunków. Wyróżniamy wśród nich kilka grup., np. rośliny rzadkie, zwane reliktowymi, to znaczy ta- tyczne. Obecnie zaś występują one w niewielu miejscach. Takimi reliktami są rosnące w Tatrach i Pieninach dębik ośmiopłatkowy i goździk wonny, a na nizinach - brzoza karłowata i brzoza niska. 319
320
rośliny chronione i lecznicze 321
rośliny i zwierzęta morskie Ścisłej ochronie podlegają również gatunki ende- miczne (endemity). to znaczy takie, które wystę- pują tylko na pojedynczym niewielkim obszarze i nigdzie indziej. Endemitamt w Polsce są między innymi: skalnica tatrzańska, brzoza ojcowska, złocień Zawadzkiego. Rośliny lecznicze zalicza się do zasobów naszej przyrody, przedstawiających dużą wartość gospo- darczą. Obliczono, że w Polsce występuje około 400 gatunków leczniczych (wymienionych w litera- Chełtwa bałtycka jałowiec, czarny bez, malina, rota, miodunka, ży- wokosl lekarski, rdest, wężownik, podbiał pospo- biała, lulek czarny, glistnik jaskółcze ziele, ziamo- płon wiosenny. Ochrona roślin ginących jest nie tylko zadaniem nowień ustawy. Jest ona obowiązkiem każdego obywatela (zobacz: „Ochrona środowiska przy- ROSLINY I ZWIERZĘTA MORSKIE W morzach, podobnie jak w rzekach, jeziora. lasach, na łąkach, rozwija się życie. Idąc plażą zauważyć można wiele interesujących roślin i zwierząt. Na plażach Bałtyku rzucają się w oczy brunatne glony - morszczyny, przypominające ga- łązki z osobliwymi pęcherzami. Pęcherze te ulat- rzucają też na piasek meduzy, drobne muszelki, czasem martwe ryby. Wody Bałtyku są dość ubogie w rośliny i zwie- rzęta. W południowych morzach Europy (w Mo- rzu Czarnym. Śródziemnym. Adriatyckim) ich flora (roślinność) i fauna (świat zwierzęcy) są bar- dzo urozmaicone. Meduzy na plażach Bułgarii osiągają wielkie rozmiary. Typowymi mieszkaj, cami Morza Czarnego są kraby, osobliwe koniu morskie i iglicznie. W Adriatyku na dnie, „ rzystej wodzie, można godzinami obserwować kraby, kolczaste jeżowce, rozgwiazdy, wężowid^ mięczaki i ośmiornice. Jednak nie ma tam teg0' co nas tak bardzo interesuje na plażach baltyc’ kich - okruchów bursztynu, w których niekiedy można znaleźć zatopione przed milionami |aI cząstki roślin i owady. W morzach, podobnie jak w jeziorach (zobacz; „Rośliny i zwierzęta wód śródlądowych"), wyróż- niamy strefę przybrzeżną. Żyjc w niej bogaty plankton roślinny i zwierzęcy biernie unoszący się w wodzie, liczne gatunki roślin i zwicrząt osiad- lych na dnie oraz pływających swobodnie. Wystę. pują tu, oprócz wielu gatunków ryb. także żywiące się nimi ptaki. Strefa przybrzeżna przechodzi stopniowo w strefę oceaniczną. Górne jej warstwy, do których dociera światło słoneczne, obfitują w plankton roślinny. Żywią się nim liczne gatunki zwierząt zamieszkujących morze. Wiele tu gatun- ków ryb. wielkich ssaków morskich, jamochło- nów, głowonogów. Im głębiej, tym warunki życia stają się coraz trudniejsze. Maleje dostęp światła. nych mas wodnych, trudno zdobyć pokarm. Życic jednak istnieje aż do największych głębin. Orga- nizmy. które bytują w takich warunkach, muszą być do nich specjalnie przystosowane. Np. ryby głębinowe są raczej niewielkich rozmiarów, a ciała ich mają urozmaicone kształty. Niektóre mają wielkie paszcze, tak że mogą połykać zdobycz większą od siebie. Są też ryby głębinowe mające narządy świetlne. Z ich pomocą zwabiają zdo- bycz lub odstraszają zwierzęta, które mogą je za- atakować. Przypuszcza się. że narządy te służą ry- bom głębinowym także do oświetlania i rozpozna- wania zdobyczy. Bogate życie mórz dostarcza pokarmu milio- nom ludzi. Zasoby pożywienia zawarte w morzach i oceanach są ogromne. Uczeni przewidują, że wiele z tych zasobów, do dziś jeszcze nie wydoby- wanych, można będzie wykorzystać, aby zaspokoić stale rosnące zapotrzebowanie na żywność. Jak powiedzieliśmy, flora Bałtyku jest mało urozmaicona w porównaniu z innymi morzami. Składa się ona z gatunków slonawowodnych i słodkowodnych. Przeważają tu glony. Najbar- dziej znany spośród nich jest morszczyn. Bardzo nieliczne są rośliny kwiatowe. Natomiast roślin- ność przybrzeżna jest bardziej zróżnicowana. Składa się ona z gatunków dziko rosnących l“b też starannie uprawianych w celu utrwalania wydm. Rosną tu ostre, sucho wyglądające trawy: piaskownica zwyczajna i wydmuchrzyca piasko- wa, znajdujący się pod ochroną mikołajek nad- morski. czerwono kwitnący groszek nadmorskt- 322
rośliny i zwierzęta morskie
rośliny i zwierzęta towarzyszące człowiekowi Wróbel miarek ROŚLINY l ZWIERZĘTA TOWARZYSZĄCE CZŁOWIEKOWI pełnym odludkicm; gnieździ się w głębi leśnych ostępów. We wszystkich częściach świata, w miastach, mia- steczkach i wioskach, ba - nawet na morzu, w za- człowiekowi swe obrzydliwe towarzystwo szczur. Takie rośliny garną się do ludzkiego sąsiedz- Nie spotyka się natomiast tych gatunków nigdy Nazwa u pochodzi z języka greckiego i składa się thropos" (czytaj: antropos) - „człowiek". Flora (roślinność) i fauna (świat zwierzęcy) sy mych - krajowych, a w części z licznej grupy przy- byszów - gatunków świadomie przeniesionych nantropijne gatunki rodzime rozprzestrzeniają się się do życia w sąsiedztwie człowieka. Przykładem jest pokrzywa, roślina niegdyś leśna, obecnie ma- osiedls spotykana przy torach kolejowych. we. rośliny warzywne, zioła lecznicze. Przed setkami 324
|a< rośliny te były dzikie. Gdy człowiek nauczył się kąkol czy chaber. ludzkiego przebiegał jednak znacznie szybciej niż przewagę i wywierać coraz bardziej decydujący i rolnictwa. Ludzie - osuszając bagna, wycinając ROŚLINY 1 ZWIERZĘTA WÓD ŚRÓDLĄDOWYCH Wody śródlądowe lo rzeki, jeziora, stawy, bag- niska. Są one jednym z licznych bogactw naszego kraju. Wszystkie wody mają ogromne znaczenie dla życia ludzi, roślin i zwierząt - bez wody nic ma życia. Wiadomo, że przed miliardami lat życie potłslalo właśnie w wodzie (zobacz: „Rośliny rośliny i zwierzęta wód śródlądowych wodnych jest oddychanie. 325
rośliny i zwierzęta wód śródlądowych O czystej i zimnej wodzie. W potokach żyje więcej zwierząt niż u źródeł. Są one przystosowane do by- iowania w szybkim nurcie. Larwy muchówek, jętek i ważek mają ciała spłaszczone, zaopatrzone „ narządy czepne; żyją one przeważnie na dolnej stronie kamieni, co zabezpiecza je przed porwa- niem przez prąd. Natomiast larwy chruścików budują sobie domki obciążone kamykami. W po- tokach górskich żyją ryby łososiowate: pstrąg Na nizinie potok przechodzi w rzekę. Koryto jej jest szersze, prąd wody słabszy, dno przeważnie zamulone, wskutek czego woda traci swą przej- rzystość. Woda rzeczna jest cieplejsza niż woda w źródłach i potokach i mniej w niej tlenu. Fauna (świat zwierzęcy) i Hora (roślinność) rzeczna są bogate i zróżnicowane. Inne gatunki zwierząt żyją w strefie przybrzeżnej, inne występu- ją w toni wodnej, inne na dnie. Najczęściej w średnim i dolnym biegu rzeki spotykamy ryby W jeziorach wyróżnia się strefę głębokowodną, ciemną i ubogą w roślinność. Od brzegów strefę głębokowodną odgranicza strefa przybrzeżna. Toń jeziorna zamieszkała jest przez plankton i nckton. Fauna głębokiego dna jest uboga, co spowodowane jest między innymi małą ilością powstałe z obumarłych roślin i zwierząt, na skład- niki mineralne, niezbędne do życia roślin. Rośli- nami zaś odżywiają się ryby. Najbogatszą strefą jeziora jest strefa przybrzeżna, dobrze naświetlona, źródło pokarmu dla zwierząt. Wśród trzcin, sitów, grzybieni, grążcli. moczarki i innych roślin znaj- dują doskonale warunki życia liczne drobne i większe organizmy zwierzęce: owady, skorupiaki i inne. Jeziora zamieszkiwane są także przez ryby: pstrągi, sieje, sielawy, leszcze, uklcje. płotki, kara- Staw od jeziora różni się przede wszystkim tym, że jest on sztucznym zbiornikiem wodnym, nie- zbyt głębokim, wskutek czego zarasta roślinnoś- cią podwodną na całej powierzchni dna. Cały staw można by porównać ze strefą przybrzeżną jeziora. Roślinność jest w nim bardzo bogata, co sprzyja bujnemu rozwojowi świata zwierzęcego. Występują tu licznie larwy owadów, mięczaki, robaki, gąbki. Hoduje się ryby, głównie karpie i pstrągi (zobacz: „Rybactwo śródlądowe"). Spotyka się i inne gatunki ryb: liny, karasie, szczupaki, okonie, cicrniki. Masowo występują tu też plaży: żaby i traszki. Wody śródlądowe są także licznie zamieszkałe przez ptaki (gęsi, kaczki, perkozy. trzciniaki i inne). Również pewne gatun- ki ssaków związały się trwale z wodą (wydra, bóbr, karczownik, rzęsorek). 327
328
rosimy i zwierzęta wymarłe Stegosaurus-gad Moowy, pancerny, roślinożerny, era 2. Bromosaurus - gad mezozo' fOtl'na?e'ny.era 3. Rhamphorhynchus - gad latający, drapieżny era mezozoiczna s. Iguanodon - gad lodowy, roślinożerny, era mezozoiczna 6 Tyrannosaurus - gad JjJaJ£W'.draP'eżny, Ofa linearna, er apateoroiczna “• ,'cfl,yosauna - gad wodny drapieżny, era Mamul - era kenozoiczna -Żerny* wy”^ “^—-wać szczątkami i śladami. Z naiwe, ‘ .Sk"""'"ialYmi 55 i morskie gady - ichtiozaury i plezjozaury. W Polsce mało zachowało się skamielin roślin i zwierząt lądowych ery mczozoiczncj. Wiemy jednak, żę w lasach przeważały drzewa iglaste. Nieliczne szczątki kostne wskazują, że w tym cza- sie żyły w Polsce pewne gatunki dinozaurów. W początkowym okresie ery kcnozoicznej na ziemiach naszych panował bardzo ciepły klimat, Znaleziska kostne wykazują, że żyły u nas wtedy małpy, tapiry, nosorożce. Lasy były dużo bogatsze od dzisiejszych. Występowały w nich drzewa tro- pikalne, takie jak magnolia, rosnąca dziś w po- łudniowo-wschodniej Azji, czy północnoamery- kański tulipanowiec. W późniejszym okresie ery kcnozoicznej nastąpiło znaczne ochłodzenie kli- matu. Jest to epoka lodowa. Polskę zamieszkiwały wówczas zwierzęta arktyczne, których przedstawi- cielami są lemingi, mamuty, nosorożec włochate, renifery, jelenie olbrzymie, woły piżmowe, roso- maki, niedźwiedzic i Iwy jaskiniowe. Zwierzęta te, po ustąpieniu lodowca i ociepleniu klimatu, częś- ciowo wyginęły, a częściowo przeniosły się na pół- noc. Roślinność epoki lodowej przypominała roślinność występującą obecnie na północy, w tundrze. ROZBIORY POLSKI Nosorożec włochaty - ara konozoiczna ’ materiał'' unosząc niale szczątki roślin Mchowa|y się skamie- sprzed „„„i. i । k ,arsze. ze skamieniałościami "Wmw w- - w*w zwierząt nacrnma t k d żo' lc szkieleciki tych ‘"orzyly’ podwodne X'ły ‘'°ŚCiaCh- rzu źyly także „k y Paleozotcznym mo- -* w ZS T‘crn7od dawna iui morze ustępowało i r krC’ach Paleozoicznej wszystkim szczątki ’„Zne'‘d ° '*7 7““ pów. widłaków „a„ drzewiastych skrzy- Podobnie jak w er«’ “ 'akź'drzc" islas,>cl’' . crzc paleozoicznei także w zotcznej. U schyłku ery mezozoie’ " ' marły niemal ~ ™X,“: okrcsówo^kw. 1^'kach k'"°“t«n'j zwierzem m., Łll'walo nasze ziem c, Wodne >>*«- • “monity i bclemniiy (odnaj- ,all<an" piorunowymi), rekiny Państwo polskie powstało przed ponad 1000 lal. Ale w historii naszej jest 123-letni okres, pomiędzy 1795 a 1918 r.. kiedy Polska jako państwo nic istniała, chociaż oczywiście istniał naród polski. Stało się tak na skutek rozbiorów, czyli zagarnię- cia przemocą terytorium naszego kraju przez pań- W pierwszej połowie XVIII w. Polska miała wprawdzie dużą liczbę ludności i była bardzo roz- legła, ale zla organizacja władzy i zly sposób gospodarowania spowodowały jej słabość. Wojsko było nieliczne, skarb państwa pusty, król miał władzę ograniczoną, a w wewnętrzne sprawy kraju wtrącały się obce mocarstwa. Porozumienie zawarte pomiędzy Rosją, Prusa- mi i Austrią doprowadziło w 1772 r. do 1 rozbioru. Prusy zajęły wtedy Pomorze Gdańskie (bez Gdań- ska i Torunia), Warmię, część Wielkopolski i Ku- jaw. Austria zagarnęła dużą część Małopolski oraz Ruś Czerwoną. Rosja carska zaś Inflanty polskie i część Białorusi do Dźwiny i Dniepru. Rzeczpospolita utraciła wtedy około 1/3 swego obszaru i 1/3 ludności. Szczególnie ciężkie były straty na rzecz Prus i Austrii, gdyż ziemie zabrane przez te państwa były najlepiej zagospodarowane i gęsto zaludnione, głównie przez ludność polską. I rozbiór był dla Polaków ogromnym wstrzą- sem. Na sejmie, który pod bagnetami wojsk car- skich miał potwierdzić tę grabież, protestowali odważnie posłowie z Tadeuszem Rejtanem i Sa- wzmocnienicm jego władz, wojska, rozwijaniem kultury (zobacz: „Komisja Edukacji Narodowej" i „Konstytucja 3 maja"). Mocarstwa obce sprzc- była też zacofana część szlachty i magnaterii. Dla- tego, kiedy ogłoszono Konstytucję 3 maja, wojska carskie wkroczyły do Polski, aby obalić nowy, lepszy ustrój naszego kraju. Wezwali do tego
rozbiory Polski 332
rybactwo śródlądowe
iaią. do wód wProwa<,za si' nrby. klór>ch """"dotąd nie było. U nas są to między innymi ??,kowschodnie gatunki, np. amur biały, żywią- d“... nie zjadanymi przez ryby europejskie rośli- “ wodnymi. Zjadając je. amur biały oczyszcza zbiorniki wodne przy elektrowniach z nadmiaru roślinności. ważną sprawą jest takie przeprowadzanie po- łowów aby zbiornik wodny nie został wyrybiony. Dla każdego zbiornika obliczone są ilości ryb, i,kie mogą być wyłowione w ciągu roku. Przy m wyławia się tylko te ryby, które przynaj- mniej jeden raz złożyły ikrę, ponieważ zapewni, to ° Rybttwo śródlądowe spełnia więc jednocześnie 2 związane ze sobą zadania. Pierwsze- to do- starczanie ludziom ryb słodkowodnych drugie - to zachowanie lub poprawianie warunków środo- ^bVc>n*in.,dg«P^ rybacka m. duU znaczenie w naturalnym oczyszczaniu wód śród- rybołówstwo morskie W 1975 r. połowy z wód śródlądowych wyn os y około 3. tysięcy ton ryb. w tym najwKcej stawów, a najmniej z rzek. Stosunków noku połowy ryb z rzek wiąż, się z "““",óre ich wód przez zakłady prwmys rzeki lub ich odcinklZ“"'y^Xdów przemyśle- nich me oczyszczone ścieki z ® „sainęly wych zatrute do tego stopnia, że ryby (zobacz „Ochron, środowisk. Budowa wielu oczyszczalni - moderny J^ wocześnianie) już istniejących. -„LjloSci tyczne zarybianie rzek przyczynią C do poprawy lego stanu rzeczy. RYBOŁÓWSTWO MORSKIE Morza i oceany P^^łi^fane W'unki wierzchni Ziemi. W ich wodacż' „ praz zwierząt i roślin, od dawna spożywan^ ludzi. Wydobywanie ryb, inny * mórz skorupiaków. mi’cz‘,kó"'b0|”„1wem morskim, i oceanów nazywamy rybo o , Początkowo ryby wyławiano bbsko^ brodząc w płytkiej “^“.'“ .Liwano się przy dalej na niewielkich lodkach. Po g oście- tym bardzo prostymi narzędziami1 hcologicz- niami i harpunami. Z wykop k dzi nych znane są szczątk, “^'^ s ę ludzie już do łowienia ryb. którymi posługiwali się około 14 tysięcy lat temu. budować W miarę rozwoju cywilizacji za y coraz większe lodzie i statki. Jednocz _ walo ludzi i wzrastało zapotrzebo" d0 fcb Konieczne więc było doskonalenie narzęs masowego wyławiania. Np. prymitywne sieci we zaczęto zastępować „MawL Obecnie każdego i 334
336
rybołówstwo morskie nosi 694 km, mamy 14 ponów rybackich t liczne przystanie. W naszych stoczniach buduje ste no- woczesne morskie jednostki rybackte różnych ty- pów. Rybołówstwo morskie ma więc w Polsce ogromne znaczenie. Około 650 statków każdego roku dostarcza nam ponad 500 tysięcy ton ryb. Polskie rybołówstwo morskie obejmuje 3 strefy mórz: przybrzeżna - w Bałtyku. pełnomorsk*- Przybrzeżne rybołówstwo rybacy nadal upra- wiają z lodzi wiosłowych i motorowych, ktorycn . — «..._______________,ó- olównic narzę- de sieci, a po pewnym czasie poom-i z- 'T. 30 metrów, połowu, lecz także ciągniętych przez । używane s, duże rynaeme trawlerami. Docierają one na Morze Norweskie. Barentsa. lo.K • brzeży Labradoru i Nowej Fundlandn, wielkiego worka wykonanego z 2 długi sieciowych, rozwierających się s,crok" PjloJko»i o wody włok i wyciąga gu o. Inny rodzaj trawlerów to trawleryprzetwornie. ... .'n.-i™. .Ir także przerabiają w kierunku łączącej je ........ - o drobnych oczkach. W matni gromadzą >-ę . ...,___burtowi j, konserwy > >u»e - nączkę rybną, używaną jako pasza dla
rzeczpospolita ii Rzeczpospolita II >kala niepodległość. Dla odrodzenia się państwa pospolitą (I - szlachecka - upadła w 1795 r.) albo Polską międzywojenną. W latach 1918-1921 odrodzone państwo pol- Wielkopolską, Śląsk i Pomorze zajmowali jeszcze go Polska musiała w 1922 r. podjąć budową Gdyni, W wyniku plebiscytu z 1921 r. i 3 powstań śląskich mieszkali jednak nie tylko Polacy. Około 1/3 lud* II - w 1920 r. i III - w 1921 r. Skierowane one były swój ustrój polityczny. Polska była krajem słabo Niemiec sprzyjała Anglia. Walka ludu śląskiego podległości było około 1.5 miliona. Stanowili oni cięstwo w I wojnie światowej. przedstawiciele klas posiadających: ziemiaństwa. Radziecką. Naczelnik Państwa, Józef Piłsudski ziem, na których przewalała ludność białoruska przemysłowych, banków i innych przedsiębiorstw, oraz bogatych chłopów. Pod ich kierownictwem ukształtowany został ustrój II Rzeczypospolitej. Zasady tego ustroju określała uchwalona w wśród najbliższych sąsiadów. 38S tysięcy km'. Ludność w 1921 wie 3S milionów. W granicach II Rzeczypospolitej obywateli wobec prawa, wolności obywatelskie. 339
Rzeczpospolita II powszechne wybory - to było to, co postępowe w ustroju odrodzonej Polski. Jednocześnie jednak konstytucja uznawała, że własność prywatna jest nienaruszalna i przez to utrwalała nierówność ma- jątkową, a więc i niesprawiedliwość społeczną. Ziemia, fabryki i sklepy miały nadal pozostać większość społeczeństwa. Taki ustrój, jaki ukształ- tował się w II Rzeczypospolitej, nosi nazwę demo- kracji burżuazyjnej. Największymi partiami politycznymi w Polsce międzywojennej były: Narodowa Demokracja, zwana endecją, popierana przez burZuazję i zie- miaństwo, Polskie Stronnictwo Ludowe-„Piast" <PSL-„Piast") - partia bogatych chłopów. Polskie Stronnictwo Ludowe-,,Wyzwolenie" (PSL-„Wy- Parlia Socjalistyczna (PPS) - partia popierana przez część robotników, i rewolucyjna Komuni- styczna Partia Polski (KPP) - związana z klasą robotniczą i popierana przez część najbiedniej- (zobacz: „Robotnicy"). Poza tym działała dość sil- na grupa nie tworząca żadnej partii politycznej, lecz popierająca tylko jednego człowieka - Piłsudskie- go. Partie i ugrupowania polityczne dążące do za- chowania porządku nie odpowiadającego więk- szości społeczeństwa, hamujące zmiany i przeobra- żenia, a więc wsteczne - nazywamy prawicowym:. wości społecznej i postępu - to partie lewicowe. Takimi były w II Rzeczypospolitej KPP i PPS Przez cały okres międzywojenny toczyła się « Polsce walka polityczna między prawicą, a partia- mi lewicowymi i zwolennikami Piłsudskiego. Spo- ry dotyczyły różnych spraw, lecz jedną z najistot- niejszych była walka o reformę rolną, czyli o roz- dzielenie wielkich majątków obszarniczych między chłopów nie mających z czego żyć. Aż do końca II Rzeczypospolitej prawica różnymi sposobami uniemożliwiała przeprowadzenie tej reformy. w maju 1926 r Piłsudski, mając poparcie armii, zagarnął silą władzę w państwie, czyli dokona zbrojnego zamachu stanu, zwanego przewrotem majowym. Od tego roku aż do 1939 r. w Pol** rządzili jego zwolennicy. Przewrót majowy do- konany został pod hasłem uzdrowienia Rzeo**'' pospolitej. Od łacińskiego słowa „sanatio" - uzdrowienie - nazwano całą grupę zwolenników 340
RZECZPOSPOLITA SZLACHECKA 341
Rzeczpospolita szlachecka Jagiellonów. Powstało pytanie, kto ma zostać władcą Polski i Litwy i w jaki sposób powołać nowego króla. Podczas sejmu w Warszawie w 1573 r. postano- wiono, Ze władza królewska w Polsce nie będzie przechodzić z ojca na syna, lecz Ze królowie będą wybierani. Po rządach dynastii Piastów, a potem Jagiellonów, rozpoczęły się rządy królów wybie- ranych. Wybieranie władcy nazywano elekcją (od łacińskiego słowa „elcclio"-czytaj: elekcjo- wybór). Dokonywała jej szlachta. Oczywiście z odległych ziem nie mogli przyjeżdżać wszyscy a każdy szlachcic miał prawo glosować na jednego’ z kandydatów. W elekcji, która zawsze odbywała się w Warszawie, brali też udział duchowni. Nato- miast inne grupy społeczeństwa polskiego nie mia- ly takich praw. Szlachta wybierając władcę mogła stawiać natomiast wzrosło znaczenie szlachty, która na magala jednak aprobaty królewskiej skarbi wielki, marszałek wielki i marszałek na- dworny). Izba poselska składała się z przedstawi- cieli szlachty wybieranych w poszczególnych wo- jewództwach i ziemiach. Ponieważ wszystkie najważniejsze decyzje pań- stwowe podejmowała szlachta bądź osobiście podczas elekcji, bądź przez swych przedstawicieli » sejmie, państwo polsko-litewskie (zobacz: „Polska Jagiellonów") od XVI w. do XVIII w. nazywamy Rzecząpospolitą szlachecką. C ala szlachta miała równe uprawnienia. Każdy szlachcic - biedny czy bogaty - powinien mieć taki urn wpływ na losy państwa. W rzeczywistoś- ci jednak najbogatsi byli też ludźmi najbardziej "•pływowymi. Dało się lo odczuć szczególnie od połowy XVII W., a także w XVIII w. Wzrosło wtedy znaczenie magnatów, czyli szlachciców bar- dzo bogatych, którym wiernie służyła szlachta biedna, żyjąca na ich lasce. Każdy magnat miał na swoim dworze wielu ubogich, oddanych ®“ szlachciców, zwanych klientami. Magnaci mieli ogromne majątki ziemskie zwa- ne lalyfundiami, gromadzili wielkie bogactw”; rozkazywali licznym klientom, a także sprawowali najważniejsze urzędy. Jedni dowodzili wojskami Rzeczypospolitej (hetmani wielki i polny), ‘"t" zarządzali skarbem państwa (podskarbi), kiero- wali polityką (kanclerz). Polska (zwana Koroną) i Litwa były jednym państwem. Łączyła je osoba króla i sejm. Alt
Rzeczpospolita szlachecka
rzeki rzemiosło decyzje sejmu i w (en sposób unieważni! podjęte uchwały. Było to lak zwane liberum seto. stoso- wane później coraz częściej. Szlachta ceniła bar- dziej swą złotą wolność niż sprawne kierowanie wagę silnych i bogatych nad słabymi i biednymi. Największy upadek przeżywała Rzeczpospolita szlachecka w tak zwanych czasach saskich (I po- łowa XVIlt w.), kiedy królami byli August 11 Mocny i August III, obaj z Saksonii. Słabość pań- prawie wewnętrzne, upadek rolnictwa, ubóstwo upadkowi. Lecz w ostatniej chwili najmądrzejsi przedstawiciele szlachty podjęli próbę ratowania kraju (zobacz: „Komisja Edukacji Narodowej", „Konstytucja 3 maja", „Rozbiory Polski"). Próba ta nie powiodła się. W 1795 r. państwo polskie utraciło niepodległość. Rzeczpospolita szlachecka wody naszych rzek spływają ku północy - do Mo- rza Bałtyckiego. Obszar, przez który przepływają rzeki wpadające do tego samego morza, nazywamy jego zlewiskiem, a więc rzeki Polski należą do zle- wiska Morza Bałtyckiego. Jedynie niewielkie te- Czamego. Polskę zajmują przede wszystkim do- rzecza 2 naszych głównych rzek: Wisły i Odry. rzeka wraz ze swymi dopływami. Granicami do- rzeczy są działy wodne - pasy terenu, które dzielą wody spływające do różnych rzek. Dorzecze Wisły zajmuje największy obszar Polski - ponad połowę powierzchni naszego kraju. Oba dorzecza - Wisły i Odry-zajmują około 9/10 obszaru Polski Na pozostałą 1/10 część - największy teren przy, pada na dorzecza rzek Pomorza Zachodniego spływających bezpośrednio do Bałtyku. Są to nie- wielkie rzeczki, z których ważniejszymi są: Par- sęta, Słupia. Łeba. Bardzo małą powierzchnię zajmują skrawki dorzeczy Prcgoły, Niemna, Łaby. Dniestru i Dunaju. Wisła jest najdłuższą naszą rzeką, płynącą cał- kowicie w Polsce. Długość jej od źródeł do ujścia wynosi 1047 km. Wisła bierzc początek w Beski- dach, na zboczach Baraniej Góry, nieco poniżej jej szczytu, na wysokości około 1100 m nad pozio- mem morza (n.p.m.). Zbocza Baraniej Góry po- godą spływają początkowo drobne strużki wody, strumyków tworzą się większe potoki, płynące już ustalonymi łożyskami. Tak się zaczyna Wisła. Początkowy jej bieg tworzą 2 główne potoki - Czarna i Biała Wisełka. Nazwa Czarnej Wisełki pochodzi stąd, że przepływa przez ciemny, gęsty bór jodlowo-świerkowy. Dolina Białej Wisełki jest szersza, w lesie, przez który płynie, pojawiają się polanki i więcej jest światła. Ponadto wystę- pują tu drzewa liściaste, które mają jaśniejszą zieleń niż iglaste. Obie Wisełki na obszarze gór- dospady. W pobliżu uzdrowiska zwanego Wisłą Biała i Czarna Wisełka łączą się ze sobą - to już jest rzeka Wisła. Po opuszczeniu gór Wisła jest sporą rzeką i płynie wolniej. Stopniowo zbiera wody swych górskich prawobocznych dopływów i staje się coraz większa i szersza. Karpackimi do- pływami Wisły są: Sola, Skawa, Raba, Dunajec, Wisłoka, San. Prawobocznych dopływów Wisła ma więcej niż lewobocznych i są one o wiele dłuższe. Największymi prawobocznymi dopływa- mi są: Narew z Bugiem, San i Wieprz. Narew jest uznana za rzekę główną, chociaż Bug jest dłuższy i ma większe dorzecze. Bug zaczyna stę w ZSRR, na obszarze Polski przepływa 587 km (całkowita długość - 776 km). Niedaleko Wisły łączy się on z Narwią. Największym lewobocznym dopływem Wisły jest Pilica, wypływająca z w“' plennych wzniesień Wyżyny Krakowsko-Często- chowskiej Do większych dopływów lewobocz- nych należą jeszcze Nida, Bzura i Brda. Niedaleko ujścia do Bałtyku Wisła dzieli się na 2 odnogi: prawa to Nogal, a lewa - Leniwka. W tym miejsc" Wisła płynie bardzo wolno i wody jej zostawiają na- wet bardzo drobny osad. Z tych drobnych osadów Czarna Hańcza korzystna większe miasta powstały » pobliżu mk’gdyż zapotrzebowanie na wodę jest bardzo Obliczenia wykazały, że dl. zapewnieni, n,tetytych warunków życiowych, hipemcznych ^kukuralnych - na I mieszkańca wieikiego mtasla powinno przypadać zużycie co najmniej htrow Ly dziennie. Wydaje się to bardzo dużo, ak o Jież oprocz zużywania wody do celów oso- bXch trzeba utrzymywać porządek w miastach podZe ... wody we wszystkich ^znych zbudowane s, Żuławy. W pobliżu ujś. I cia Wisła dzieli się jeszcze na kilka ramion Ja* ujście rzeki to delta. Nazwa ta pochodź, od ne- ry greckiej „delta" - która ma kształt !*kąw^ Drugą naszą główną rzeką jest O ra J wita długość wynosi 854 km, a na o sz 742 km. Źródła Odry znajduj, s.ę we wschód™* Sudetach, w Czechosłowacji, na wyso o 630 m n.p.m. W górnym swym biegu P pływa przez Bramę Morawską i wy . Nizinę Śląską. Tutaj jej wody wzboga‘-I’ * dopływy sudeckie, z których najważn I 7 Nysa Kłodzka. Bystrzyca. Kaczaw , granicy z NRD - Nysa Łużycka. Naj 7 pływem Odry jest Warta z Notectą. Źródto J- tak jak i źródła Pilicy, znajdują się w F’ „ chowskiej. Ujście Odry do Bałtyku) Wisły Wprawdzie Odra także dzieli < » na odnoga - zachodnia - przep 7 Wschodnia na i wpada do Zalewu Szczecińskiego. odnoga, zwana Regahcą. “ch0 “ szczecińskim, bie, mającego połączenie z Żale wyspy: Zalew oddzielają od otwartego mo R«"i odgrywaj, dużą rolę w toteż gęsta sieć rzeczna Polski jest dla rowarów. W tym celu umaema stę tch brzeg. zwę- uodne. które reguluw stan wód (zotaa- Sztuczne zbiornik, wodne"). O slarue czysta wiska przyrodniczego . RZEMIOSŁO 344
rzemiosło rzemieślniczy l około cy ci fachowcy nazywają się rzemieślnikami. Wy. twarzają oni różne potrzebne nam do życia przed- mioty - czjsem pojedyncze, zgodnie z upodoba- niami i zamówieniami klientów, a czasem w nie- wielkich ilościach. Rzemieślnicy dokonują też napraw i przeróbek oraz wykonują na zamówie- nie różne inne prace, takie jak np. czyszczenie, pranie i farbowanie odzieży. Rzemiosło odgrywa bardzo ważną rolę w naszej gospodarce. Dostarcza ono wielu takich wyrobów, których nie produkuje przemysł, przedłuża czas użytkowania różnych przedmiotów naprawiając je. wyręcza nas w wielu pracach domowych, któ- rych wykonanie wymaga specjalnych umiejęt- ności, narzędzi i czasu. Przed Wieluset laty, kiedy nie było jeszcze fab- ryk. rzemiosło miało o wiele większe znaczenie niż dziś. Dostarczało ono ludziom wszystkiego, co niezbędne do życia, poza żywnością. Zanim rze- miosło się ukształtowało, wszystkie produkty wy. twarzano w rodzinie. W każdym domu np. były stępy i żarna, w których rozdrabniano zboże na kaszę i mąkę, w każdym domu wypiekano chleb i placki, robiono piwo, przędziono i tkano len i wełnę na odzież. Rodzina wytwarzała tylko tyle, de potrzebowała dla siebie. Dopiero w miarę upły-' wu czasu stopniowo powstawały warunki do spe- cjalizowania się w różnych pracach i produkowania rożnych rzeczy na wymianę i na sprzedaż. Kiedy np rozpowszechniło się kolo garncarskie, jeden czło- wiek mógł za jego pomocą uformować o wiele wię. CCJ garnków niż wtedy, gdy naczynia lepiono śtczn« na formie, np. z kosza. Ale prac, ta wy- magala tnnych umiejętności. Wraz z upowszech- nieniem się kola garncarskiego we wsiach pojawili się garncarze. Mówimy, że wyodrębniło się wtedy Podobnie było z wyodrębnieniem się innych rze- miosł: tkactwa, kowalstwa, szewstwa ild. Rze- mieślnicy osiedlali się i zakładali warsztaty prze- ważnie w pobliżu grodów i miast, gdyż tam było duże zapotrzebowanie na ich wyroby, tam przy- jeżdżali kupcy, tam odbywały się targi. Od X w. w Europie, a w Polsce od XIII w. rze- mieślnicy tworzyli własne organizacje zwane ce- chami. Cechy ustalały ceny na wyroby, czuwały nad szkoleniem młodych rzemieślników, organi- zowały egzaminy dla kandydatów na mistrzów, starały się o ulgi podatkowe. W wypadku woj- ny cechy miały obowiązek odpierania ataków wroga na gród czy miasto. Najczęściej powierzano im obronę części murów miejskich. Ślady tego zachowały się do dziś w niektórych nazwach. Np. w Chojnowie w województwie legnickim jedna z zabytkowych baszt nosi nazwę Baszty Tkaczy. Jeszcze na początku XIX w w Krakowie było 40 baszt noszących nazwy różnych rzemiosł. Początkowo cechy odgrywały dużą rolę w1 roz- woju kraju. Później jednak, gdy coraz bardziej doskonalono narzędzia i maszyny, cechy broniły się przed tym. co nowe. Niechętnie przyjmowały także nowych członków, nie wywodzących się - .odztn rzemieślniczych, zwalczały uprawiają- cych rzemiosło ludzi nic mających do tego upraw- nień. Obawiały się bowiem, że wtedy, gdy będzie się wytwarzać dużo towarów, ceny ich spadną. Walka, rzemieślników z nowymi sposobami wytwarzania na nic się jednak nic zdała. W XIII 346
rzemiosło artystyczne
rzeźba rzeźba
rzeźba Bolesław Śmiały - rzeźba Xawerego Dunikowskiego 11875-19631, jednego z najwybimiejsz^ch polskich powstał w 1912 r. Dunikowski jest także twórcą wielu innych pomników np. Pomnika Czynu powstańczego na Górze Świętej Anny, słynnych Głów Akr- rzeźba Augusta Zamoyskiego (1893-1970), drzwi kościoła w Gnieźnie, jeden z najsutszych i najcenniejszych zabytków- w Polsce. Na łych drzwiach znajduje się 18 oddzielnych, ujętych w ramy, wypukłych obrazów, przedstawiających sceny z życia świętego Wojciecha, który nauczał Prusów i został przez nich zamordowany. Rzeźby w dawnych czasach często ozdabiały tak ważne miejsce, jakim był kościół. Kościół w Strzelnie, równie stary jak drzwi gnieźnieńskie, ma np. piękne i fantazyjnie rzeźbione kolumny podtrzymujące sufit. W innym kościele, w Trzeb- nicy, rzeźby zostały umieszczone dla dekoracj1 nad drzwiami wejściowymi. Natomiast Wit Stwosz (około 1447-1533), mistrz z nicmieckiegb miasta Norymberga, pracujący w Krakowie W"
rzeźba lal temu, wyciosał pracowicie w drewnie cały ogromny Ołtarz Mariacki, który można podziwiać do dzisiaj. Przypomina on trochę szafę z otwartymi podwójnymi drzwiami, na których przycupnęły jakby w tanecznych ruchach kolorowo malowane i bogato złocone figury świętych. Na Wawelu, gdzie mieszkali i gdzie w katedrze są pochowani królowie polscy, znajdują się pięk- nie rzeźbione grobowce. Leżą na ich pokrywać kamienni rycerze, pełni chwały i godności. Artysta wyrzeźbił ich, aby tacy pozostali na zawsze w ludz- Rzeźba naturalnie zdobiła nie tylko kosa - toiace w wielu miasuch i miasteczkach pomun —i wielkich wsuń, bitew lip. tsą »« ne; mogą m.eć fantazyjne kształty, iej niż postać ludzka Iłować d° Rzeźby, które powstają d',s“h “ .. _hMi lakiejś rku, wśród zieleni, aby po prostu było ładniej. Te współczesne rzeźby stały się czymś bardzo ważnym dla naszych oczu. Można ukie rzeźby oglądać w muzeach i na wysuwach. Nie przedsUwiają one żadnych znanych nam przedmiotów ani postaci, nie mają zwartej bryły. Są lekkie, wykonane z zupełnie no- wych materiałów, np. z giętej i malowanej blachy, z tworzyw sztucznych. I choć nie przypominają one dawnych rzeźb, to jednak jest coś. co je z mmi łączy - piękny kształt. Na ilustracjach obok przedstawione są najsłyn- niejsze polskie rzeźby, znanych i nieznanych mistrzów, a podpisy wskazują, w jakim czasie one powsuly.
sadownictwo 356
samorządy n|e ze Mtannon nauki. Najwięcej sadów inten- sywnych mają Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR), które przeznaczają na uprawę drzew owo- cowych duże obszary ziemi. W PGR Naramowice w województwie poznańskim do niedawna sady rosły na 700 ha gruntu, a zmierza się do tego, by Objęły one 2000 ha. Na tak dniej powierzchni narzędzia do pielęgnacji i ochrony roślin przed szkodnikami. konani przykładem PGR i gospodarstw spółdziel- czych. że łatwiej jest prowadzić intensywny sad na dużej powierzchni niż na malej, tworzą tak zwane sady zblokowane. Polega to na tym, że kilku rolni- ków łączy swoje działki i zakłada wspólny sad. Sad ten jest przez nich wspólnie uprawiany i pie- lęgnowany. Najwięcej zblokowanych sadów jest w województwach południowych, ale powstają one również na innych terenach. Sady dostarczają głównie jabłek, gruszek i Śliw Natomiast truskawki, maliny i porzeczki uprawia się na plantacjach. Produkcją tych owoców zaj- mują się przede wszystkim gospodarstwa indywi- dualne. zwłaszcza w tych rejonach kraju, gdzie gleby są słabsze, a rąk do pracy więcej. Planta- torzy tych upraw zaopatrywani są przez spół- dzielczość ogrodniczą w coraz lepsze odmiany i dzięki temu uzyskują większe plony. Owoce, podobnie jak niektóre warzywa, nie nadają się jednak do przechowywania przez czas dłuższy w stanie Świeżym. Toteż dalsze zwiększanie ich produkcji wymaga rozbudowy chłodni, w których się część zbiorów zamraża, i przetwórni, gdzra produkuje się dżemy, soki, kompoty, napoje Jak więePwidać. po to. by zwiększyć tpożycK owoców, nic wystarczy tylko je wyprodu owa Trzeba jeszcze zapewnić warunki do ich przecho- wywania. Dlatego w coraz szybszym tempie duje się w naszym kraju chłodnie i pnelwórme. Nie wiadomo dokładnie, kiedy spełni się marze- nie. by owoce były tak tanie i dostępne jak chleb. Wiadomo natomiast, jak cel len osiągnąć. jest bardzo ważne. rządem itp. Reprezentuje ono zeipól i jest przed zgodnie z wolą i interesami większości, a jeśli lego nie czyni - może być przez zespół odwołane. Z samorządnością spotykamy się już w szkole są samorządne. Uczniowie wybierają spośród siebie zarząd, zwany również samorządem. O jego liczebności decyduje klasa razem z wychowawcą. Dobry samorząd klasowy troszczy się nie tylko o czystość sali lekcyjnej i nie tylko wyznacza dy- żurnych, ale także pomaga w rozstrzyganiu spo- rów między kolegami, organizuje pomoc koleżeń- ską w nauce, utrzymuje łączność z chorymi ko- legami. opiekuje się nowymi uczniami, współ- działa z wychowawcą i rodzicami przy organizo- waniu wycieczek, urządza zabawy, konkursy itp. Występuje on jako przedstawiciel klasy wobec nauczycieli, organizacji młodzieżowych i szkol- nych. Dobry samorząd ma mnóstwo pomysłów i propozycji pożytecznych, interesujących zajęć i potrafi doprowadzić do ich zrealizowania. Samorządy klasowe tworzą samorząd szkolny. Reprezentuje on wszystkich uczniów ze wszystkich klas wobec władz szkolnych oraz na zewnątrz szkoły Dobry samorząd szkolny uczestniczy w układaniu planu zajęć pozalekcyjnych, propo- nuje kolegom udział w pracach społecznych, orga- nizuje apele 1 akademie szkolne, dba o budynek , otoczenie szkoły, niekiedy uczestniczy w posie- dzeniach rady pedagogicznej. Im lepiej pracuje samorząd szkolny, im bardziej czuje się on od- powiedzialny za to. co Się dzieje w szkole, tym bardziej liczą się z mm uczniowie i nauczyciele. Dobry samorząd jest współgospodarzem szkoły. Samorządne są też zastępy i drużyny harcerskie. Oczywiście trzeba pamiętać, że tak jak uczniowie muszą się uczyć i postępować zgodnie z zasadami Kodeksu Uesisia. lak zastępy i drużyny zobowią- zane są do wypełniane. Prawa Harcerskiego i do podejmowania zadań obowiązujących w całym Związku Harcerstwa Polskiego. Ale harcerze i harcerki mają wiele do powiedzenia w swojej organizacji i o wielu sprawach decydują sami Sami np. wybierają slopme . sprawności, które będą zdobywać (zobacz: ..Harcerze"), sami wy- znaczają sobie wiele zadań do wykonania, a rada drużyny, » Skład której wchodzą między innymi SAMORZĄDY Każda grupa ludzi, którzy chcą wspólnie czegoś dokonać, musi być zorganizowana. Rożne '«P°7 są różnie zorganizowane. Bardzo często rzą się one same. Polega to na tym. że ich członkowie sami ustalają swoje zadania, prawa 1 ' dzielą między siebie pracę i kontrolują jej wyko- nanie. sami wybierają przywódców, kt rzy rują grupą. Tak zorganizowany zespól nazywamy samorządnym, a jego kierownictwo - radą, za- 5 i! i ihliil fl Hfti
samorządy produkcyjnych działają samorządy robotnicze, w miastach i wsiach - samorządy mieszkańców, samorządne są też organizacje społeczne doros- Robotniczego (KSR) uczestniczy w ustalaniu kie- runków rozwoju zakładu, dba o usprawnienie or- ganizacji pracy, o podnoszenie jej wydajności, o podziale tak zwanego funduszu zakładowego, czyli lej części dochodów przedsiębiorstwa, która jest przeznaczona na potrzeby pracowników. KSR ustala, jaką część tych pieniędzy rozdzielić między załogę, a jaką przeznaczyć na wspólne wy- cieczki i imprezy, kolonie i wczasy dla pracowni- ków i ich rodzin, budownictwo mieszkaniowe itp. KSR kontroluje i nadzoruje działalność przedsię- biorstwa. W jej skład wchodzą członkowie Komi- tetu Zakładowego PZPR lub egzekutywy Pod- Zjednoczona Partia Robotnicza") oraz członko- wie rady zakładowej związku zawodowego (zo- nym głosowaniu. KSR może powołać również do przedsiębiorstwie. W jej obradach uczestniczy także dyrektor zakładu, ale ma on jedynie gi0 doradczy. KSR jest więc reprezentantem ca- łej załogi, która za jej pośrednictwem ma wpł^ na wszystkie ważne sprawy dotyczące zakła. Samorządy mieszkańców działające w miastach i wsiach reprezentują jnte ców. W osiedlach miejskich wycierane są korni osiedlowe, obwodowe i domowe. Działają pod ogólnym kierownictwem terenowych orgai nizują między innymi spotkania mieszkańców z radnymi, przekazują radzie narodowej wnioski i postulały mieszkańców oraz zapoznają ich z pra- cami i zamierzeniami władz. Komitety współpra- cują także z administracjami domów, a w osied- lach spółdzielczych - z zarządami spółdzielni mieszkaniowych, kontrolując ich działalność i wy- vanie placów z nimi opiekę nad dziećmi. Bardzo często przy samorządach mieszkańców powstają samorządy dziecięco-młodzieżowe, które nad zielenią, troskę o utrzymanie czystości i po- rządku. opiekę nad samotnymi i chorymi lokato- rami. Niektóre samorządy dziecięco-młodzieżowe najbliższym środowisku. Na wsi przedstawicielem mieszkańców wobec władz państwowych jest sołtys, wybierany na ogól- nia mieszkańców dla rozp nych, bezpieczeństwa i ochrony przeciwpożarowej, spokoju i porządku, rozwoju i unowocześnienia rolnictwa, zaopatrzenia wsi w wodę itp. Na ze- braniach tych władze informują mieszkańców o planach rozwoju gminy i ich realizacji, wysłu- chują wniosków, postulatów, uwag. Ważną formą samorządu na wsi są również kółka rolnicze (zobacz: „Kółka rolnicze"). łające przy nich Kola Gospodyń Wiejskich, spół- dzielnie rolnicze (zobacz: „Spółdzielczość na wsi ) oraz różne związki i stowarzyszenia. Dzięki samorządom prawie każdy obywał’ w naszym państwie ma możliwość współdecydo- wania o sprawach swego zakładu pracy, osiedla, miasta, wsi, a tym samym wpływania na życi kraju i na decyzje władz. 358
SANATORIA, PREWENTORIA, WCZASY LECZNICZE sanatoria, prewentoria, wczasy lecznicze Nasze prababki jeździły „do wód". Tak się kiedyś określało modne miejseowości, w których klimat, wody mineralne, z czasem zabiegi leczni- żołądka, wątroby czy nerek. Już 400 lat temu za- możni Polacy kurowali się wodami mineralnymi tryskającymi ze źródeł w Sudetach i Karpatach. Dziś jeździmy do sanatoriów, prewentoriów lub na wczasy lecznicze. Decyzję o skierowaniu do sanatorium podejmuje lekarz. Sanatoria przeważnie skupione są wokół owych wód leczniczych, w miejscowościach, których klimat sprzyja powrotowi do zdrowia. Każde sa- natorium ma swoją specjalność. I lak np. cier- cę - w sanatorium przeciwgruźliczym. Niegdyś w którym za pomocą odpowiedniego klimatu i die- ty leczono właśnie groźną chorobę płuc-gruź- licę. Zabiegi w sanatorium nic ograniczają się tylko do picia wód leczniczych. Stosuje się lam także kąpiele w wodach mineralnych, igliwiu, borowinie czy mule. Do częstych zabiegów należą lak zwane inhalacje, czyli wdychanie pary wód mineralnych i rozpylonych środków leczniczych, zabiegi z uży- ciem różnego rodzaju prądów elektrycznych, ma- saże suche i podwodne, ćwiczenia na specjalnych przyrządach. Kuracjusze przez większą część dnia poddają się przepisanym przez lekarzy zabiegom, a w wolnych chwilach odpoczywają w ciszy i spo- Nie każdy chory jednak musi być leczony w sa- natorium. Niektórzy cierpią na schorzenia długo- trwale. przewlekle, trudne do wyleczenia i dokucz- liwe, ale nie wymagające całodziennej opieki le- karskiej. Takie osoby korzystają z wczasów lecz- niczych - mieszkają .w domach wypoczynkowych, a do sanatorium przychodzą tylko na zabiegi. Oddzielną grupę stanowią ośrodki dla dzieci Jeśli np. lekarz stwierdzi, że mały pacjent jest bardzo wątły, zbyt łatwo się męczy, często zapada na choroby dróg oddechowych albo w domu ma kontakt z osobą chorą na gruźlicę, wtedy - by nie dopuścić do groźnej choroby - kieruje dziecko do prewentorium. Częste przebywanie na świeżym powietrzu, właściwe odżywianie, ruch, gimnastyka i środki wzmacniające przywracają dziecku pełną sprawność. W prewentorium jest szkoła, lak że Warto wiedzieć, żejeden z największych w Euro- pie ośrodków sanatoryjnych i prcwcntoryjnych scowość ta położona jest u stóp lesistego pasma Gorców (zobacz: „Uzdrowiska"), ma doskonały, łagodny, podgórski klimat i lecznicze wody. mniej niż np. przed 10 laty. Coraz mniej bowiem dzieci ma zle, niehigieniczne warunki w domu, a lepsze odżywianie się, uczepienia ochronne wy- pierają groźne choroby. Natomiast potrzeba nam dziś coraz więcej sanatoriów, w których przywraca się sprawność dzieciom po wypadkach lub tym, które mają wrodzone wady. 359
sądy zostać obywatel, który ukończył 26 lat. uważny Przed wielu tysiącami lat, gdy człowiek żył na wpół dziko, konflikty i spory w gromadach ludz- kich rozstrzygano za pomocą pięści. Silniejsi pod- porządkowywali sobie słabszych i narzucali im swoją wolą. Z biegiem czasu życic ludzkie zmienia- ło się, coraz bardziej zmieniały się leż obyczaje. Coraz częściej konflikty i spory między członkami rodzin i plemion rozstrzygali ich ojcowie i wodzo- wie. Stopniowo utrwalały się i upowszechniały różne zwyczaje, według których należało postę- pować. Każdy, kto się im nie chcial podporząd- kować, był potępiany i karany. Zwyczaje te naj- nych i niepisanych zasad postępowania wobec rodziny, sąsiadów, wobec tych, którzy mieli wła- dzę (książąt, królów), ukształtowało się prawo. Wraz z nim kształtowały się i instytucje, które czesnym sądom. Obecnie każde państwo ma swoje prawo i swoje sądy. Prawo w każdym państwie jest inne. Tam. władza należy do większości narodu, jak u nas w Polsce, prawo chroni interesy narodu. I tak pra- wo mówi, co nam wolno, a czego nie wolno robić, jakie mamy obowiązki wobec swego kraju, wobec innych jego mieszkańców, rodziny, zakładu pracy i jakie obowiązki wobec nas mają władze pań- stwowe. Postępowanie niezgodne z prawem nazywa się wykroczeniem, przestępstwem, a potocznie - ła- maniem prawa. Ponieważ wyrządza ono poważne nie jest niezgodne z prawem, decydują sądy. Sąd rozstrzyga, czy oskarżony winien jest zarzu- canego czynu oraz czy i jak powinien być ukarany. nego, nazywamy karnymi. Sądy rozpatrują także spory, orzekają, która ze stron ma rację, wskazują, jak spór zakończyć, a czasem po prostu godzą zwaśnionych. Sprawy, w których chodzi o roz- strzygnięcie sporu, nazywamy cywilnymi. W wielu miastach działają sądy rejonowe, a we wszystkich miastach wojewódzkich - sądy wo- jewódzkie. Nazywają się one powszechnymi. Są także sądy szczególne, np. dla osób wojskowych - sądy wojskowe. Wszystkie sądy w całym kraju podlegają Sądowi Najwyższemu, który czuwa nad tym, aby wydawane przez nie wyroki były sprawiedliwe oraz rozstrzyga skomplikowane za- gadnienia prawne. W każdym sądzie rejonowym i wojewódzkim zasiadają sędziowie i ławnicy. Sędziów tych sądów mianuje Rada Państwa na wniosek ministra sprawiedliwości. Sędzią może oraz ukończył studia prawnicze i pracował w są. dzie. Natomiast od ławników nie wymaga się przygotowania zawodowego: są oni wybierani w tajnym glosowaniu przez rady narodowe spośród obywateli powszechnie szanowanych. Sędziowie Sądu Najwyższego są powoływani przez Rai|ę Państwa. W sądach rejonowych i wojewódzkich najczęś- ciej rozpatruje się sprawy w składzie 3 osób: 2 ławników i I sędziego. Jeśli sprawa rozpalrywą. na przez sąd ma charakter karny, to znaczy że ktoś jest oskarżony o popełnienie czynu, za który grozi kara pieniężna, ograniczenie lub pozbawienie wolności, wówczas w pracach sądu uczestniczy oskarżyciel, zwany prokuratorem, i obrońca, zwa- ny adwokatem. Naświetlenie sądowi sprawy za. wydanie sprawiedliwego wyroku. Jeśli obywatel jest niezadowolony z wyroku wojewódzkiego. Są jednak takie sprawy, które kierowane są od razu do sądu wojewódzkiego: znaczeniu zarówno dla państwa, jak i dla obywa- teli. W tych sprawach od wyroku sądu wojewódz- kiego można się odwoływać do Sądu Najwyższego. Sędziowie i ławnicy w wypełnianiu swych obo- wiązków są niezawiśli, to znaczy że wydają oni wyroki tylko na podstawie prawa i nikt nie może nakazać im sądzić niezgodnie z prawem. Jeśli np. oskarżonemu nie zostanie udowodnione popeł- nienie wykroczenia czy przestępstwa, żadna władza nie może zmusić sędziów i ławników do uznania go winnym i skazania na karę. Przed sądem może być postawiony każdy oby- watel, który złamał prawo, niezależnie od wieku. Osoby nieletnie, czyli dzieci i młodzież do lat 17. są jednak inaczej traktowane niż dorośli. Dzieci, zwłaszcza młodsze, nie zawsze bowiem posiadają zdolność oceny swoich czynów. 500 lat temu pe- wien ośmioletni chłopiec wybił w czasie zabawy oko koledze i stanął przed sądem. Sędzia, po za- poznaniu się ze sprawą, postanowi! zbadać zdol- ność chłopca do oceny popełnionego czynu, D»* mu więc do wyboru piękne jabłko i zloty Pie" niądz. Chłopiec wybrał jabłko. To uchroniło go od surowej kary, gdyż był zbyt dziecinny, aby w pełni zrozumieć zło, jakie wyrządził. Od najdawniejszych czasów prawo łagodnie) traktowało dzieci. Słynne Prawo XII Tablic, **’ dług którego sądzono w Rzymie około 2500 l»* temu, przewidywało bardzo surowe kary za kra- dzież. Jeśli jednak sprawcą kradzieży było dziecko, prawo to nakazywało jedynie naprawienie szkody, a wysokość kary pozostawiało do uznania 360
sejm Siedziba Sejmu Polskiej Po 1 wojnie światowej, kiedy Polska odzyskała Rzeczypospolitej Ludowej niepodległość, przeprowadzono wybory do sejmu (styczeń 1919 r.). Sejm ten nazwano Ustawodaw- czym, ponieważ najważniejszym jego zadaniem było opracowanie konstytucji, będącej najważniej- szą ustawą w państwie (zobacz: „Konstytucja"). Sejm Ustawodawczy składał się tylko z jednej izby. Ale uchwalona konstytucja ustalała, że prawa w Polsce ustanawiane będą przez sejm - izbę niższą, i senat - izbę wyższą. Odtąd sejmem nazy- W pierwszych latach parlament miał znaczne prawa. Między innymi powoływał rząd i kontro- lował go. Od 1926 r., kiedy Józef Piłsudski zagar- nął władzę (zobacz: „Rzeczpospolita II"), rola parlamentu malała. W 1935 r. uchwalono nową konstytucję, która pozbawiała sejm możliwości kontrolowania rządu. Zmniejszono też liczbę po- słów z 411 do 208, prezydentowi dano prawo mia- nowania 1/3 senatorów, ograniczono prawa wy- Podczas II wojny światowej (1939-1945) ko- muniści polscy dążyli do utworzenia w konspiracji przedstawicielstwa narodu. W wyniku starań Pol- skiej Partii Robotniczej (PPR), w nocy z 31 grud- stala Krajowa Rada Narodowa (KRN). W skład KRN weszli przedstawiciele postępowych stron- nictw i organizacji konspiracyjnych. Do stycznia 1947 r. spełniała ona rolę sejmu. W rok po wojnie, w glosowaniu ludowym zwanym referendum (30 VI 1946 r->, większość obywateli wypowiedziała się za zniesieniem senalu i powołaniem jednoizbowego parlamentu, czyli sejmu. 19 stycznia 1947 r. odby. ly się wybory powszechne. Ludność wybrała wtedy Sejm Ustawodawczy, który miał opracować nową konstytucję, a także kontrolować pracę rządu i ustalać najważniejsze kierunki polityki państwa. W dniu 22 lipca 1952 r. uchwalił on Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, która ustana, wia, żc Sejm jest najwyższą władzą w Polsce. Uchwala on ustawy, a więc prawa, które obowią. zują wszystkich: każdego obywatela, wszystkie instytucje, organizacje i przedsiębiorstwa. Naj- ważniejsze prawa uchwalane przez Sejm to na- rodowe plany społeczno-gospodarcze i budżet (zestawienie dochodów- i wydatków) państwa. Do uprawnień Sejmu, jako najwyższego organu wła- dzy, należy powoływanie i odwoływanie rządu (premiera, wicepremierów i ministrów). Sejm wysłuchuje też sprawozdań z pracy rządu, za- twierdza jego program działania (plan tego, co rząd ma zamiar zrobić, jak pragnie pokierować polityką kraju) i na bieżąco go kontroluje. Jedną z ważnych form tej kontroli jest przyslu- calemu rządowi i poszczególnym ministrom oraz lenie wyjaśnień w jakiejś sprawie. Każdy organ państwowy w Polsce ma obowiązek udzielenia w ciągu 7 dni od jej zgłoszenia. Sejm powołuje też prezesa Najwyższej Izby Kon- troli (NIK). NIK sprawuje kontrolę nad działal- nością instytucji, urzędów i przedsiębiorstw w ca- łym kraju. Działalność NIK służy Sejmowi. Ra- dzie Państwa i Radzie Ministrów w wypełnianiu ich funkcji. Co 4 lata przeprowadza się w Polsce wybory do Sejmu. Wybiera się wtedy 460 posłów. Najliczniej w Sejmie reprezentowani są członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), a po- tem kolejno: członkowie Zjednoczonego Stron- nictwa Ludowego (ZSL) i Stronnictwa Demokra- tycznego (SD). Wśród posłów jest leż liczna grupa bezpartyjnych. Członkowie partii i stronnictw po- litycznych tworzą kluby poselskie, na posiedzc- spraw omawianych przez Sejm. Część posłów bez- partyjnych tworzy kilka kół poselskich. Dwa razy do roku, wiosną i jesionią, odbywają się sesje sejmowe. Sesja trwa kilka miesięcy. Nie oznacza to jednak, że w czasie jej trwania po- słowie bez przerwy obradują na posiedzeniach plenarnych (zebraniach, w których uczestniczą wszyscy posłowie). Każde takie posiedzenie musi być bowiem poprzedzone różnymi pracami przy* golowawczymi. Aby Sejm mógł dobrze pracować, wybiera spośród posłów różne swoje organa i ze- społy. Już na pierwszym posiedzeniu nowy Sejm „ybiera Prezydium i Radę Państwa. W skład Pre- zydium Sejmu wchodzą: Marszałek i wicemarszał- kowie (obecnie mamy 3 wicemarszałków); w skład Rady Państwa - Przewodniczący, 4 zastępcy Prze- wodniczącego, Sekretarz i II członków (zobacz: „Rada Państwa"). Wiadomo, że jeśli chce się jakąś ważną sprawę omówić na zebraniu z udziałem dużej liczby osób, ,0 dobrze jest przed tym przedyskutować ją w mniejszych zespołach. Sejm powołuje więc takie stale zespoły, nazywane komisjami. Zanim Sejm podejmie jakąś decyzję, np. uchwali ustawę, pro- jekt jej przesyła do odpowiedniej komisji dla do- kładnego rozpatrzenia. Czasem temat ustawy interesuje kilka komisji, wtedy każda z nich od- dzielnie go rozpatruje. Są jednak i takie sprawy, które - przed podjęciem przez Sejm decyzji - wy- magają przedyskutowania przez wszystkie ko- misje. Należy do nich np. projekt planu społecz- no-gospodarczego czy budżetu państwa. Komisje niejednokrotnie wprowadzają do projektu po- prawki. zgłaszają swoje uwagi i strzeżenia, a nawet odsyłają projekt do ponownego opraco- wania. Są też sprawy o takim znaczeniu dla każ- dego obywatela, że Sejm poddajeje pod publicz- ną dyskusję, aby każdy mógł wypowiedzieć swok “w prasie, radiu i telewizji publikowane są wy- powiedzi z dyskusji w komisjach sejmowych, a z plenarnych posiedzeń prowadzona bywa nawet bezpośrednia transmisja. Jest to możltwe dlatego, że posiedzenia Sejmu są jawne. Każdy może te przyjść do biura Sejmu i przeczytać dokładny p tokół (stenogram) z dyskusji. Są jednak spra y. które ze względu na dobro państwa wym.aga,,za- chowania tajemnicy. W takich przypa zydium Sejmu lub co najmniej 30 p« zgłosić wniosek, żeby całe obrady lub .eh część cały naród i działają w imieniu wszystki: wy^ ców. Dlatego też maj, zgody Sejmu posła nie można ąmsjdzA tować. Równocześnie jednak ogra borcami, którzy mogą go nawet o chcąc dobrze spełniać swoje udania mu^utay mywać kontakty z obywatelami. P«l° lone dni pełnią więc dyżury w lokalac Frontu Jedności Narodu (zobacz. " jSćd0 ności Narodu"). Każdy obywatel może przyj*.4 posła i przekazać mu swoją sprawę, zgłosi: P'°J i propozycje dotyczące spra* "®°""a ze swoimi kraju. Posłowie odbywają też spotka wyborcami w zakładach pracy lub w miejsc" zamieszkania. Na takim spotkaniu po sprawozdanie ze swojej działalności i z P W Polsce, podobnie jak w innych krajach socja- listycznych, olbrzymia większość posłów nie jest w t97ż, zwolniona ze swych normalnych obowiązków za- wodowych. Lekarz więc nadal leczy, gonuk P-a cuje « kopalni, robotnik rolny w PGR. ““W"'' w szkole. Wybór na posła jest więc me tylko zaszczytem, ale przede wszystkim przyjęciem do- datkowych. bardzo poważnych obowiązków. SPOŁECZEŃSTWO W POLSCE FEUDALNEJ Bardzo długi okres w dziejach Polski, trwający niemal od początku istnienia naszego państwa az do początku XIX w., nazywamy okresem feuda- lizmu, a Polskę tych czasów Polską feudalną. Podstawą gospodarki w Polsce feudalne, było rol- nictwo Największe dochody przynos.1, ziemia. Dlatego bogactwo, znaczenie i pozycja „ dawnym społeczeństwie zależały przede wszys - kim od tego, jakim obszarem ziem, dni -nidiczni- zwani klas, panów .feudalnych b,łi bardzo zamożni, gdyżI mM^mne maj,^ ziemskie. Byli to rycerze, szlachta.. niektórzy bogaci """aX“a CNopi czeństwa stanowiła uboga klasa 362
społeczeństwo w Polsce feudalnej nic mieli własnej ziemi, choć na niej pracowali Otrzymywali ją od panów feudalnych W zamian za oddaną w użytkowanie działkę ziemi chłop musial panu płacić pieniądze lub pracować na jego polu albo też oddawać część plonów. Panowie feudalni byli zwierzchnikami i sędziami chłopów Dlatego mówimy, że chłopi byli od nich zależni że byli ich poddanymi. Poddaństwo chłopów przybierało postać gospodarczą (opłaty za użył- kowanie ziemi), sądową (prawo pana do sądzenia chłopów) i osobistą (chłopom nie wolno było Chłopi byli więc przez panów wyzyskiwani. Społeczeństwo feudalne dzieliło się na 2 pod- stawowe, nierówne sobie klasy: panów feudal- nych i poddanych chłopów. Nierówność i wyzysk były przyczyną walki pomiędzy tymi klasami. Chłopi niejednokrotnie buntowali się przeciw panom i chwytali za broń, a gdy przewaga panów była zbyt wielka (panowie bowiem rządzili pań- Nierówność społeczna w okresie fcudalizmu wi- doczna jest nie tylko wtedy, gdy się porównuje sy- tuację tych, którzy posiadali ziemię, a nie praco- wali na niej, i tych którzy nie posiadali ziemi, lecz uprawiali ją. W Polsce, podobnie jak w całej Euro- pie, od XIII w. ażdo końca XVIII w. ludność dzie- liła się na stany: duchowny, rycerski, mieszczań- wiązki, inaczej był zorganizowany. Inne były zaję- cia ludzi różnych stanów, życie codzienne, zamoż- ność, wykształcenie, a nawet stroje. Przynależność do stanu była dziedziczna (oczywiście poza ducho- wieństwem), to znaczy, że dzieci należały do tego samego stanu, co rodzice. Przejście z jednego stanu do drugiego było trudne. stan chłopski, stanowił on większość społeczeń- stwa. Najwięcej przywilejów miały stany duchow- czański - miały prawo do wolności osobistej, chło- pi wolni nie byli. Podstawą podziału całego społeczeństwa na sta- ny, czyli na grupy ludzi o różnych prawach, była zasada głosząca, że ludzie nie są sobie równi, a więc mogą mieć różne uprawnienia i obowiązki. Dopiero w końcu XVIII w. zasadę tę zniesiono. Obaliła ją Wielka Rewolucja Francuska 1789 r.. która rzuciła hasło równości ludzi. Po zwycięstwie rewolucji zasada mówiąca, że wszyscy ludzie rodzą się równi - stopniowo rozpowszechniła się w Eu- ropie i podział społeczeństw na stany został zli- kwidowany. Również w Polsce stało się 10 • XIX w. O każdym ze stanów piszemy w oddzielny^ haśle (zobacz: „Stan chłopski", „Stan duchowny' „Stan mieszczański", „Stan rycerski"). 364
spółdzielnie produkcyjne że wydzielone dla własnych potrzeb działki Wieś spółdzielcza znacznie różni się od wsi za. mieszkancj przez rolników gospodarujących w po. jedynkę. Uderza w niej przede wszystkim widok znacznej liczby nowych, wygodnych domów. Bu. dują je za własne pieniądze rolnicy pracujący » spółdzielni, ale korzystają oni z pożyczek zaci,. gnięrych w spółdzielni oraz z pomocy wykwalifi. kowanych robotników budowlanych, których za. trudnią spółdzielnia W prawie każdej wsi spól- dzielczej jest okazały budynek, w którym mieszczą się biura zarządu, klub lub świetlica, siedziba agronoma, punkt lekarski. Na ogól w pewnej od- ległości od domów mieszkalnych są obory i chlew- nie, w których karmienie i pojenie zwierząt jest zmechanizowane. Wprowadzenie maszyn i urzą- dzeń mechanicznych do obór i chlewni sprawia, że np. opiekę nad kilkuset sztukami świń sprawuje ją się oni tylko chlewnią, są specjalistami w swojej dziedzinie i osiągają dobre rezultaty w pracy, a co za tym idzie - niemałe dochody. Pola spółdzielcze przedstawiają inny wygląd niż są one oczywiście podzielone miedzami i dzięki temu maszyny mogą na nich pracować bez prze- szkód. Spółdzielnia ma własne traktory, snopowią- kiej pracy. Maszyny (e obsługują wykwalifikowani Członkowie spółdzielni dzielą między siebie pracę według specjalności. Jedni pracują w bryga- dach polowych uprawiających ziemię, pielęgnują- cych i zbierających rośliny uprawne, inni zatrud- nieni są przy obsłudze i remontach maszyn, jeszcze inni w chlewniach i oborach. Pozwala to na znacz- ne usprawnienie pracy w porównaniu z gospodar- stwem indywidualnym, gdzie rolnik z konieczności musi podejmować różne zajęcia i znać się na wszy- stkim po trochu. Prace w gospodarstwie spółdzielczym wykony- wane są pod kierunkiem wysoko kwalifikowanych specjalistów, takich jak agronomowie czy zoo- technicy, którzy odpowiadają za fachowe i termi- nowe wykonanie zadań przed zarządem spół- ogólnych zebraniach dokonuje się też oceny pracy zarządu. Jeśli zarząd źle kieruje spółdzielnią, to spółdzielcy wybierają nowy. Raz do roku spółdzielcy dokonują podziału do- chodów. Część dochodów przeznacza się na wspól- ne potrzeby: na zakup nowych maszyn, budowę nowych i remonty starych budynków, a także na opiekę zdrowotną, stypendia dla młodzieży, dzia- łalność kulturalną itp. Część dzieli się między spól- spółdzielnie uczniowskie dzielców. Ten. kto pracował lepiej niż inni - otrzy- muje więcej, ten. kto pracował górze, - mmc. Spółdzielcy, podobnie jak -obotnjcy w Państwo- wych Gospodarstwach Rolnych i fabrykach, ko- rzystają z urlopów, a po osiągnięau odpowiednie- go wieku otrzymują renty. W każdym wojen. Iwie jest co najmniej kilka dobrze prowadzonych spóldnclm P">duk™nych. Osiągnięci, tych spółdzielni obserwowane ~ raz większym zainteresowaniem przez folmków pracujących w pojedynkę. . h w Pierwsze spółdzielnie P'od^c’,ne bylo^ich Polsce w latach 1946-1947. W ponad 9000. Ponieważ jednak me wzy* gospodarowały, więc wiele z mc „ W 1975 r. było w naszym kraju pon. dzielni niki. W 1975 r. z I hektara i„. rano ponad 29 kwintali zboża. pod™ & dywidualnych gospodarstwach - o SPÓI.DZIEI.NIE UCZNIOWSKIE Spółdzielczość uczniowska ma w Polsce boga tradycje. Pierwsząspółdzielnię uczmo,I. I. nauczycielka Jadwiga J ^czyc* najstarszej z istniejących do dzi w Pszczelinie pod Warszawą. Od tego czas * ly powstawać różne spółdzielń* uczniowi podstawowych i średnich. Prowadzą działalność. N.J.W spóldzrelm prowadź, w „kotach lub internatach sklepiki, zaopatrujące w zeszyty, ołówki itp Niek^dy można kupić w nich także bulki i mleko Bardzo rozpo- . ..... .-ńiańelnie oszczędnościowe, w których młodzież gromad .--o- . spółdzielni uczniowskich zajmuje s>ę tików lub uprawą roślin owocowych . warzyw- nych zbieraniem makulatury albo wykonywaniem ó n ch usług, np. prac porządkowych, drobnych napraw. Jeszcze inne spółdzielnie :ujmują « wy- twarzaniem drobnych przedmiotów codziennego użytku i pamiątek, które sprzedają za pośrednic- twem swoich sklepików lub dużych sklepy* dzielczych Jest to rak zwana drobna tyczne poznawanie pracy d,latania. Dochody uzyskiwane przez spm — -z— wie 6 milionów złotych zysku. D«y. Spółdzielnią kieruje wybierany W duj. on o wszystkich ważnych sprawach 366
stacje sanitarno-epidemiologiczne wien czas zapoznaje ogól członków ze swoja praca, decyzjami, jakie podjął. i wysłuchuje ich opinii. Zasięga też rady lub prosi o zgodę na jakąś dzia- Spóldzielni uczniowskich powstaje coraz więcej. Podejmują one ciekawe prace, które ich członkom przynoszą korzyść i zadowolenie. giczne. a ich kierownicy są jednocześnie pań. stwowymi inspektorami sanitarnymi. W mniej, szych miejscowościach, tam gdzie stacji nie ma, specjalnie wyznaczeni lekarze z przychodni odpo' władają za stan sanitarny ich odcinka. leży zapobieganie chorobom zakaźnym i zatru- ciom, kontrola przestrzegania zasad higieny we STACJESANITARNO-EP1DEMIOLOG1CZNE Któż z nas nie słyszał o pojawiających się od roby zakaźne, zwane epidemiami. Kiedy takie epi- i jest w stan ostrego pogotowia. Np. w 1971 r. życie całego kraju zostało poważnie zakłócone przez epidemię grypy. Zachorowało wtedy 6 milionów osób. To bardzo dużo, niemal co szósty mieszkaniec naszego kraju. Ostatnie wy- niki badań naukowych pozwalają mieć nadzieję, teczna. Taką bronią nie dysponowali nasi przod- kowie. Epidemie groźnych chorób zakaźnych po- ludnych miast, a nawet całych krajów. Wiadomo np.. że w XIV w. od epidemii „czarnej śmierci". W każdej większej miejscowości, w każdym więc inspektorzy sanitarni mają w każdej porze wolny wstęp do zakładów pracy Badają warunki, w jakich odbywa się produkcja. Często odwiedzają sklepy, by kontrolować, czy żywność i inne pro- dukty przechowywane są w należytych warunkach, wizytują restauracje i bary. To dzięki ich pracy ostatnio rzadziej się słyszy o zatruciach np. zaka- żonymi lodami, o śmiertelnych wypadkach wywo- łanych wskutek spożycia mięsa z niepewnych, nie kontrolowanych źródeł. W stacji sanitarno-epidemiologicznej pracow- nicy badają za pomocą aparatury laboratoryjnej próbki wody pitnej, określają stopień zanicczysz- chennc, kosmetyki. Wszystko to musi być wolne Smutne wypadki w innych krajach wykazały bo- wiem. że niebezpieczeństwo, czasem śmiertelne, czaić się może w niewinnej na pozór zasypce dla niemowląt, w środkach, które powinny leczyć, w zwykłej farbie. nych czuwa Państwowa Inspekcja Sanitarna. Ob- serwuje ona uważnie przebieg chorób zakaźnych, nie pozwolić na rozszerzenie się ogniska choroby. W razie epidemii może podjąć nadzwyczajne środ- czenie ruchów (czyli przemieszczania się) ludności, odkażanie pomieszczeń, odwołanie wszelkich ma- sowych imprez itp. Służba sanitarna przeprowadza również szcze- pienia ochronne (zobacz: „Ochrona zdrowia ) Szczepionka - to osłabione lub zabite zarazki choroby zakaźnej. W zetknięciu z nimi organizm nie poddaje się. a wręcz przeciwnie, mobilizuje s»* siły obronne. Jeśli później do organizmu wtargną zabójcze zarazki, nie jest on już bezbronny. «>' zwolone poprzednio tak zwane przeciwciała P°' trafią uporać się z wrogiem. Dzięki szczepieni01" wicie groźnych chorób, które niedawno jeszcze szerzyły się epidemicznie, teraz występuje rzadk0' Dziś już rodzice nic trwożą się o straszliwy pa,a 1 dziecięcy - Chorobę Heinego Mcdina. która P0" wodowała niegdyś kalectwo wielu dzieci. ( dwukrotnie zmniejszyła się w ciągu ostatnich 4 liczba chorych na gruźlicę, o wiele rzadziej pujc szkarlatyna (płonica), dyfteryt (błonica)' 368
stan chłopski stan chłopski Rolnicy pracowali na ziemiach polskich jeszcze przed utworzeniem państwa polskiego. Ale wy- odrębnienie się stanu chłopskiego w Polsce (zo- bacz: „Społeczeństwo w Polsce feudalne)") przy- pada na XIII i XIV w., gdyż w tych stuleciach wsie otrzymały specjalne dokumenty, zwane przywile- jami lokacyjnymi, w których określone zostały prawa i obowiązki chłopów oraz zasady organiza- Każda wieś dzieliła się na gospodarstwa, a w każdym gospodarstwie pracowała jedna rodzina chłopska. Ziemia, na której pracowali chłopi, była własnością pana, który pobierał opłaty za jej użyt- kowanie. Wysokość opłat zależała od wielkości działki Działki zaś były różne. Najczęściej przy- dział ziemi dla bogatego chłopa wynosił I łan. czyli około 16 hektarów. Były też gospodarstwa póllanowe i mniejsze. Tak więc i wśród chłopów panowała nierówność. Dziś 16 hektarów to spore gospodarstwo rolne Ale kilkaset lat temu przynosiło ono znacznie mniejsze plony niż obecnie Wydajność rolnictwa była wtedy niewielka, gdyż ziemię uprawiano pry- mitywnie. nie nawożono jej Aby nie wyjałowiała, każdego roku 1/3 pól pozostawiano ugorem Po- zostałe 2/3 obsiewano zbożem ozimym i jarym. Taką metodę zwiemy trójpolówką. W większych wsiach budowano młyny. Młyna- rze należeli do najzamożniejszych chłopów Często prawo do budowy młyna miał sołtys, który stal na czele wsi. Wsie miały swoje samorządy, a sołtysi by li ich reprezentantami. Zbierali oni opłaty r da- niny na rzecz pana feudalnego. Sprawiedliwość wymierzała lawa złożona z mieszkańców wsi. Ławie przewodniczył sołtys. Od jej wyroków można było się odwoływać do pana feudalnego Poza prawem do własnego samorządu i lawy (sądu! chłop, me mieli innych praw politycznych. Nie mogli om fet- „ić żadnych urzędów i me miel, wpływu na rządze- nie państwem. Od XVI W wieś utraciła wiele ze swych nielicz- nych uprawnień, gdyż szlachta wykupywał, urząd sołtysa Pan feudalny, który wykupił urząd sołtysa, stawał się bezpośrednim z»>erzchmk>em chłopa i iego sędzią. Zabroniono też chłopom opuszczać wieś. W ten sposób poddaństwo chłopów i zależ- wUdn^i młynami i karczmami, z których czerpali duże dochody. W następnych stulectach (XVII i XVIII w.) pogorszyła się ponadto sytuacja ma- terialna chłopstwa z powodu zwiększenia paduczr zny (zobacz: „Folwark szlachecki ) Wywolywato to opór - najczęściej .1. P-cę dl. panów . zbie- gostwo, a niekiedy wystąpienia zbrojne. Stan chłopski prawie całkowicie pokrywał W z klasą chłopów poddanych. Była (o najbardzwj w którejsiosc
Ksiądz (XV w.ł Biskup (XIII-XIV w.) Duchowni pojawili się w Polsce wraz z przyję- ciem chrztu przez Mieszka 1 w 966 r. Przybyli oni z innych chrześcijańskich krajów. Rychło duchow- nymi zostali Polacy. Księża i zakonnicy stanowili odrębną grupę ludności. Stan ten (zobacz: „Spo- łeczeństwo w Polsce feudalnej") uformował się ostatecznie pod koniec XII w. i na początku XIII w. W 1180 r. książę Kazimierz Sprawiedliwy nadał duchowieństwu ważny przywilej, potwierdzony książąt polskich. Kościół katolicki w Polsce uzyskał wtedy dużą samodzielność, uniezależnił się od wła- dzy książęcej. Otrzymał uprawnienia do własnego sądownictwa, prawo do sądzenia poddanych w kościelnych majątkach ziemskich, a także prawo do wyłącznego pobierania od nich danin. Zakonnik (XIV w.l Diakon 1X11 w.) Kardynał (XVI w.l Od czasu otrzymania tych przywilejów du- chowni stanowili wyodrębniony prawem stan. Na czele polskiego kościoła stał arcybiskup gnieź- nieński, podlegały mu biskupstwa, a biskupstwom parafie. Wszystkie ważne sprawy kościelne zała- twiano na zjazdach duchowieństwa zwanych sy- Część duchowieństwa należała do zakonów. Każdy zakon miał wiele klasztorów, w których żyli i pracowali zakonnicy. Na czele klasztoru sta Biskupstwa i klasztory były bardzo zamożne- Królowie i książęta nadawali im ziemie i P0", nych. Także parafie miały duże majątki. Kość' był bogaty, a duchowni byli ludźmi zamożny ' W zamian za nadane majątki popierali oni wła królów i panów, głosili, że państwo stworzone stało przez Boga i nie godzi się naruszać jego 370
stan mieszczański rządku. W ten sposób utrzymywali oni ludność w posłuszeństwie wobec władz. Zadaniem duchowieństwa było pełnienie obo- wiązków religijnych: odprawianie nabożeństw, udzielanie sakramentów. Przez wiele stuleci du- Księża i zakonnicy umieli czytać i pisać, zajmowali się przepisywaniem ksiąg, najwybitniejsi byli kro- nikarzami. Wielu duchownych pełniło obowiązki nauczycielskie, gdyż szkoły aż do XVIII w. znajdo- Wśród duchownych nie było jednak całkowitej równości praw i zamożności. Ci duchowni, którzy wywodzili się z rycerstwa, zostawali biskupami i Opatami, żyli w przepychu, a ich uprawnienia i znaczenie polityczne były bardzo duże. Część zaś duchownych, szczególnie w wiejskich parafiach, wywodziła się ze stanów mieszczańskiego i chłop- w niektórych zakonach żyli w ubóstwie. Jednakże kościół, jako organizacja całego stanu duchowne- go, był bardzo, bogaty i wpływowy. Wpływów swych używał do umacniania panujących stosun- ków feudalnych. STAN MIESZCZAŃSKI W XIII i XIV w. królowie udzielali miastom pol- skim specjalnych praw i przywilejów. W tym celu wystawiali dokumenty zwane lokacyjnymi. Na mocy tych praw wyodrębni! się w Polsce stan mie- szczański (zobacz: ..Społeczeństwo w Polsce feu- dalnej"). „ Miasto otrzymywało w chwili lokacji własną, odrębną organizację. Granicę działania prawa miejskiego wyznaczały mury, które pełniły równo- cześnie funkcje obronne. Ośrodkiem życia miej- skiego był rynek, biegły od niego ulice, podążające ku bramom w murach. Teren miasta dzielono na działki budowlane, czyli parcele. Każdy właściciel parceli i domu płacił do skarbu miasta podatek. Także rzemieślnicy i kupcy płacili podatek za dzia- łalność swych kramów i warsztatów. Część docho- dów miasto zatrzymywało na własne cele, a część przekazywało władcy lub panu feudalnemu, który miasto lokował. . Miastem rządziło rada i lawa (sąd). Rajców i ławników wybierano spośród najbogatszych i znanych mieszczan. Przewodniczył im burmistrz. Władze te miały siedzibę w ratuszu, który stal zazwyczaj pośrodku rynku. Przywileje dawały mieszczanom wolność oso- bistą. Mogli oni podróżować, zmieniać mtejsce za- mieszkania i nie byli osobiście zależnt od pana feu- dalnego. Warunki życia w miastach były wpraw- dzie deżkie gdyż panował tu brud, ścisk, ludność trapiły nrazy. nie mie,ich,Op'- miast, szukając tu swobody i pracy. Mieszczanie zajmowali się przede wszystkim handlem i rzemiosłem. Rzemieślnicy przeważnie zorganizowani byli w cechy, a kupcy niekiedy w gildie. Były to stowarzyszenia ludzi jednego zawo- du które prowadziły naukę młodzieży, podział dochodów, toczyło się w nich także życie Iowa- rzyskie. Nauka rzemiosła odbywała się w toku pracy w warsztacie mistrza. Uczniowie po pew- nym okresie pracy mogli starać się o uprawnieni, czeladnicze, czeladnicy zaś mogli ubiegać się o y '"‘byli banU-j "" cy gdyż wymagał tego ich zawód. Wielu z nich Q’.B. 1 prowadzić rachunki, znało
stan rycerski (szlachecki) Biedak miejski (XVII w.l z licznych podróży świat i języki obce. Byli oni za- możni, niektórzy kupowali majątki zięmskie i sta- wali się panami feudalnymi. Stanowili uprzywile- jowaną grupę ludności miejskiej. Także rzemieślni- cy, szczególnie mistrzowie cechowi, byli ludźmi zamożnymi. Oprócz nich miasto zamieszkiwały liczne rzesze biedoty: czeladników, uczniów, tra- garzy, ludzi pracujących tylko dorywczo, gnież- dżących się w zaułkach i budach ubogich dzielnic położonych przy murach miejskich. Liczną grupą mieszkańców w dawnych miastach byli ludzie nie- mużnę. Niektórzy zajmowali się rozbojem: w tłu- mie miejskim łatwiej było się ukryć i umknąć z łu- pem. Wszystkich tych ludzi bez pracy nazywano niejednokrotnie, nic chcąc pogodzić się zc swą nę- dzą. Bunty takie nazywamy tumultami. byli wielu praw, zarezerwowanych tylko-dla du- chowieństwa i szlachty. Mieli oni wprawdzie moż- ność zarządzania swym cechem czy gildią i całym miastem, ale nie mieli prawa do udziału w rządze- niu krajem, nie mogli pełnić urzędów państwo- wych. a w pewnych okresach (XVl-XVIII w.) po- zbawieni byli nawet prawa do kupowania mająt- ków ziemskich. W końcu XVIII w. mieszczanie uzyskali niektóre z tych uprawnień. STAN RYCERSKI (SZLACHECKI) Stan rycerski (zobacz: „Społeczeństwo w Pol- sce feudalnej") ukształtował się w Polsce w XIII *• Wywodził się on spośród ludzi z otoczenia księciu- zajmujących się walką i biorących udział w wor 372
373
Zygmunta III Wazy. Warszawa powstała według opinii uczonych przełomie XIII i XIV w. Wkrótce leż przeniósł,* tam z Rokitna kasztelan wraz z dworem oraz kan' celarią i Warszawa stała się stolicą ziemi warszaw’ skiej. a niedługo potem siedzibą książąt m1I0. wieckich. Obrana została też na miejsce sądu przed którym w 1339 r. rozpatrywano skargę króla Kazimierza Wielkiego na Krzyżaków o zabór ziem: chełmińskiej i dobrzyńskiej. Z tego czasu stanął zamek królewski. leslwa Polskiego, lecz z biegiem czasu poszczegól- zwane tumultem pospólstwa (pospólstwo - średnio one przeciw skupionym w bractwie kupieckim bo- Miejskiej podporządkowali interesom kilkudziesię- wy i samego miasta. Dzięki tumultowi znacznie usprawniła się dzia- łalność władz miejskich i dopuszczono do udziału w zarządzaniu miastem przedstawicieli gminu, czyli biedniejszej ludności. Wkrótce po tumulcie umarł ostatni książę mazowiecki Janusz, “ I526 ' zaś ziemia warszawska wraz z Warszawą włączo- ne zostały do Polski. Już w kilkadziesiąt lat potem, na Sejmie w Lu- blinie w 1569 r. zapadła decyzja, że odtąd stały"1 miejscem obrad sejmów walnych koronnych bę- dzie właśnie Warszawa. Ponieważ po Sejmie w Lu- blinie król Zygmunt August zjechał na zamek " Warszawie, można przyjąć, że choć oficjalnie mis Stern, gdzie rezydował (mieszkał) król, był na » Kraków, Warszawa właśnie w tym roku zaczt pełnić swoje funkcje stołeczne. W tym też cz« Warszawa poszczycić się mogła pierwszym sta y mostem przez Wisłę, Budowa mostu zapocza"^ wana przez Zygmunta Augusta ukończona zosta w 5 lat później, w 1573 r„ już po śmierci ki"
stolica soimi posesjami, korzystali nato- w życiu kraju przypadła, i nic bardzo była na lo przygotowana. Co prawda Zygmunt III Waza, Władysław IV i inni królowie nadawali miastu liczne przywileje, lecz korzyści z nich czerpała ma- ła grupa najbogatszych obywateli, natomiast cię- żary zwięzane ze świadczeniami na rzecz dworu i magnalerii odczuwało cale miasto. Np. obowią- zek dostarczania kwater szlachcie przybywającej na sejmy spadał na wszystkich posiadających po- sesje mieszczan. Także w czasie najazdu szwedzkie- go (1655 r.) czy w czasie Wojny Północnej (1700- 1721) Warszawa - faktyczna stolica - była łako- mym kęskiem wydzieranym sobie i przechodzącym z rąk do rąk. a największe straty ponosili jej nuesz- W ten sposób w Warszawie żyły obok siebie 2 nia kościuszkowskiego (1794 r.) główna rola w Miasto, co prawda, po przeniesieniu się tu dwo- ru królewskiego rozbudowywało się. Magnaci za- częli stawiać dla siebie pałace. Była to rozbudowa chaotyczna, bez planu, zdarzało się, że stawiano pałac po prostu w poprzek ulicy, jeśli tak się magnatowi podobało. Właściciele tych pałaców na pokolenie, ro raz ------------------- - - miasto było bronione zajadle jako ośrodek władzy
stolica To rozbudzone wśród ludu Warszawy poczucie narodowe oraz dążenie do niepodległości było przyczyną wielu patriotycznych spisków w XIX w. poprzedzających powstanie listopadowe (1830- 1831) i powstanie styczniowe (1863-1864). War- szawa w tym okresie była głównym ośrodkiem walki o niepodległość całego kraju, a mimo cio- sów, jakie na nią spadały, nieustannie się rozrasta- ła. Gdy w 1807 r. miasto liczyło 68 400 mieszkań- ców, to w 1828 r. już było ich 139 700, a w 1860 r. - W końcu drugiej połowy XIX w. stała się War- szawa także ośrodkiem walki o sprawiedliwość społeczną, którą prowadzili robotnicy kierowani lestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL) oraz Polską Partię Socjalistyczną (PPS). Czołowymi przywód- cami robotników byli między innymi Feliks Dzier- żyński, Julian Marchlewski, Adolf Warski, Marcin Kasprzak i Róża Luksemburg. 1828 r. zajmowała 21,5 km1, to w 1913 r. powierz- chnia jej wynosiła 32.7 km1, ludność natomiast w tym okresie wzrosła ponad sześciokrotnie i liczyła 884 500. Przeszło milion ludności miała Warszawa w 1924 r„ w 6 lat po odzyskaniu niepodległości. W tym czasie powiększył się równiej znacznie jej ob- szar. który wynosił ponad 134 km’. W okresie międzywojennym (1918-1939) miasto i burzliwych manifestacji robotniczych. Podczas napaści hitlerowskiej w 1939 r. do historii przeszła bohaterska obrona stolicy i wspaniała posuwa jej mieszkańców kierowanych przez Stefana Starzyń- skiego, który za swą działalność zapłacił śmiercią z rąk hitlerowców. W czasie prawie 5 lat trwającej okupacji War- szawa była ośrodkiem oporu przeciw najeźdźcy i miejscem, gdzie przebywały kierownictwa prawie wszystkich podziemnych organizacji i ugrupowań. W 1943 r. w czasie likwidacji przez Niemców stwo- rzonego w dzielnicy żydowskiej getu. wybuchło powsunie Żydowskiej Organizacji Bojowej, które zostało stłumione. Hitlerowcy wymordowali po- wstańców. a getto doszczętnie zniszczyli. W stoli- cy w czasie okupacji przeprowadzono bardzo dużo akcji zbrojnych i zamachów na okupanU. I sierp- nia 1944 r. wybuchło powsunie warszawskie, w wyniku którego prawie cała lewobrzeżna Warsza- wa legia w gruzach. Zginęło ponad 200 tysięcy jej mieszkańców. Po 63 dniach nierównej walki z sil- niejszym wrogiem Warszawa skapitulowała, po- zosuli przy życiu mieszkańcy zosuli wywiezieni przez okupanU. Żadna stolica w dziejach nowo- żytnych nie była uk doszczętnie zniszczona jak Warszawa. Warszawa zosuła wyzwolona w dniu 17 stycznia 1945 r. przez Wojsko Polskie i Armię Radziecką. Niemal natychmiast po wyzwoleniu ci mieszkańcy stolicy, którzy przeżyli, powrócili na ruiny swoich domów, a pierwszy prowizoryczny spis dokonany 376
straże pożarne rozwinięty jest przemysł elektrotechniczny i elek- troniczny, a także chemiczny (zw łaszcza farmaceu- tyczny), spożywczy, poligraficzny, odzieżowy. saganów), katastrof budowlanych i komunikacyj- zabytki. Od 1971 r. postępuje odbudowa Zamku mym czasie oddano do użytku 2 nowoczesne szlaki platnie, Natomiast Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) są organizacjami społecznymi. Ich człon- kowie wykonują swoje obowiązki dobrowolnie wic Dworca Centralnego. W przyszłości projektuje uch, osiedlach, wsiach, Państwowych Gospodar- stwach Rolnych i małych zakładach pracy. szawskie. W skład nowo utworzonego wojewódz- STRAŻE POŻARNE Każdy pożar, duży czy mały, przynosi państwu i obywatelom straty. Większości pożarów można by uniknąć, gdyby ludzie byli bardziej ostrożni. Najczęstszymi przyczynami pożarów zawinionych przez ludzi są: palenie papierosów i rozniecanie ognia w pobliżu matenatow łatwopalnych i wybu- chowych oraz nieostrożne obchodzenie się z nimb suszenie i przechowywanie tych materiałów w pobliżu źródeł ognia, niewłaściwy sun lub nie- prawidłowa obsługa insulacji gazowych, elek- trycznych, ogrzewczych, brak zabezpieczenie przed iskrzeniem itp. Często sprawcami pożarów 378
straże pożarne
tc są strażnice, odbywają się pokazy sprawności i inne imprezy, szczególnie zasłużeni strażacy o- trzymują odznaczenia, nagrody i wyróżnienia. Straże pożarne mają ogromne zasługi w ratowa- niu życia i mienia ludzkiego oraz majątku narodo- wego. Toteż cieszą się uznaniem społeczeństwa. Ochrona przeciwpożarowa w Polsce istniała już około 600 lat temu. Krakowska rada miejska wprowadziła wtedy przepisy przeciwpożarowe, zwane porządkami ogniowymi. Z czasem przepisy takie wprowadzono w całym kraju. Straże pożar- ne, ochotnicze i zawodowe, powstały znacznie później, bo dopiero w XIX w. STRONNICTWO DEMOKRATYCZNE Stronnictwo Demokratyczne (SD) jest jedną z trzech partii politycznych w naszym kraju. Sku- pia swych członków ze środowisk inteligencji, rzemiosła i innych grup wykonujących zawody usługowe - na zasadzie czynnego udziału w budo- Działa głównie na terenie miast. SD uznaje kierowniczą rolę Polskiej Zjednoczo- gram i organizuje swoich członków do udziału w budowie socjalizmu - ustroju sprawiedliwo- ści społecznej (zobacz: „Polska Zjednoczona Partia Robotnicza"). SD wspólnie z PZPR i 2je. dnoczonym Stronnictwem Ludowym (ZSL-z0. bacz: „Zjednoczone Stronnictwo Ludowe") działa we Froncie Jedności Narodu (FJN). Przedstawi, ciele tej partii są posłami na Sejm PRL, członkami Rady Państwa i Rady Ministrów, radnymi w ra- dach narodowych. SD działając w sferze usług, oświacie, nauce, kulturze i ochronie zdrowia spełnia odpowiedział- ne zadania w życiu społeczno-gospodarczym na- szego kraju. SD powstało w 1939 r. Jego twórcami byli po- stępowi demokratyczni działacze inteligenccy, pospolita II"). W okresie okupacji Stronnictwo Demokratyczne działało w konspiracji. Po wyzwo- leniu kraju Stronnictwo poparło program prze- mian społecznych zawarty w Manifeście Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego i odtąd aktywnie uczestniczy w rozwoju i umacnianiu Polski Ludowej. W 1975 r. SD liczyło ponad 90 tysięcy członków. Członkowie SD tworzą kola, które podlegają miejskim i wojewódzkim komitetom. Najwyższą władzą jest zwoływany co 5 lat Kongres. Kongres określa zadania Stronnictwa i wybiera Centralny Komitet SD (CK SD), który przy pomocy Prezy- dium i Sekretariatu kieruje działalnością Stron- nictwa między kongresami. W lutym 1976 r. obradował w Warszawie XI Kongres SD. Prze- wodniczącym CK SD jest Tadeusz Witold Mlyń- SD posiada swoje organy prasowe - „Tygodnik Demokratyczny", „Kurier Polski" i „Ilustrowa- ny Kurier Polski". STYPENDIA Stypendium jest to stała kwota pieniędzy otrzy- mywana regularnie co miesiąc przez niektórych uczniów i studentów, nazywanych stypendystami. Stypendium może otrzymać uczeń lub student znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, spowodowanej np. brakiem jednego lub obojga rodziców czy niskimi zarobkami matki i °jca‘ Stypendysta musi jednak osiągać dobre wyniki w nauce. Wypłata stypendium może mu być wstrzymana nawet w ciągu roku szkolnego, jeśli otrzyma za semestr oceny niedostateczne. Są 2 rodzaje stypendiów uczniowskich: inter- nackie-dla uczniów mieszkających w internacie (zobacz: „Internaty"), oraz nieintemackie - <łl’ uczniów mieszkających w domu rodzinnym. Sty- pendium intemackie przeznaczone jest na opłace- nie kosztów utrzymania stypendysty w internacie (mieszkanie, wyżywienie), natomiast stypendium nieinternackim stypendysta rozporządza sam- 380
Ze względu na ilość otrzymywanych przez sty. pendyslę pieniędzy wyróżniamy stypendia cal- Stypendium internackic może pokryć z niego np. koszty mieszkania w internacie, natomiast koszty wyżywienia opłacają rodzice. Stypendium całko- wite przeznaczone jest na opłacenie i mieszkania. W roku szkolnym 1975/1976 stypendia pobie- rało ponad pól miliona uczniów i studentów. Państwo nasze przeznacza na stypendia coraz wię- cej pieniędzy. W szkołach podstawowych stypen- dia należą do rzadkości. Znacznie częściej od uczniów szkól podstawowych stypendia otrzymują uczniowie szkól średnich i niepełnych średnich, pendia studenckie są wyższe od stypendiów przy- znawanych uczniom. Oprócz stypendiów studenci otrzymują nagrody pieniężne za dobre wyniki Istnieją również inne formy pomocy pieniężnej dla uczniów. Młodzież dojeżdżająca do szkoły z odległych miejscowości może otrzymać specjalne stypendium na zakup biletów kolejowych lub auto- nej np. podczas ciężkiej choroby minki lub ojca, pieniędzy, tak zwany zasiłek. Co pewien czas sytuacji materialnej. specjalne komisje, w skład których wchodzą także przedstawiciele młodzieży. spotykamy także zastygłe przed wiekami lawy, górotwórczych. Dużo jest tu różnych skał osado- wych: rozmaitych piaskowców, wapieni i innych. wpływem wysokiej temperatury uległy wielkiej marmurami. Ta wielka różnorodność skal, z kló- tych gór. Są tam i płaskowyże, i strome pasma górskie, także głęboko wcięte doliny i płaskie. SUDETY od Bramy Morawskiej do Nysy Łużyckiej. W gó- rach tych występuje ogromna rozmaitość skal magmowych (powstałych wskutek krystalizacji lub zakrzepnięcia magmy - gorącej, ciekłej masy znaj- dującej się w głębi skorupy ziemskiej), osadowych, a także takich, które nazywamy przeobrażonymi. geologiczna Polski"). Wśród skal magmowych na pierwsze miejsce wysuwają się granity. Są one w Sudetach bardzo różnorodne - gruboziarniste, rych miejscach występują gnejsy, które należą do skal przeobrażonych. Wyglądają jak zgniecio- ne granity. Wskutek wielkiego, długotrwałego ciśnienia minerały, z których składają się także rzyly się skały twardsze od granitów. W Sudetach 381
382
Sudety Sudetów Zachodnich. naszej granicy do 1425 m n.p.m. żonę na wysokoici 350-450 m n.p.tn.. stanowi jedyny w Sudetach obszar o doić żyznych glebach. Kłodzko jest pięknie położone, ma ciekawe za- sięcy ludzi (1975). Rozwinął się tu przemysł. jej obrzeieniu, występują cenne 383
szkodniki i biologiczne metody walki z nimi przejścia Karpat do terenów nizinnych, Sudetyod razu graniczą z nizinami. Od pólnoco-wsc opadają stromym progiem, pociętym licznymi, krótkimi, lecz głębokimi wąwozami. Próg ten. o wysokości względnej dochodzącej do 600 me- trów, tworzy wyraźną granicę między Sudetami a Przedgórzem Sudeckim. Charakterystyczną ce- chą Przedgórza jest wyrównana, lekko falista po- wierzchnia występująca na poziomie około 200- 300 m n.p.m., ponad którą wznoszą się strome, odosobnione wzgórza. Najwyższym wzniesieniem Przedgórza jest Ślęża (Sobótka), mająca 718 m n.p.m. Ma kształt rozległego stożka, jest zalesiona. rody. Sobótka jest szkodników lasów i sadów SZKODNIKI 1 BIOLOGICZNE METODY WALKI Z NIMI rolę. Wszystkie gatunki w spólżyjące ze sobą w da- stralii jedyny w swoim rodzaju pomnik, pomnik motyla. Pomniki ku czci sławnych ludzi, wielkich odkryć, zwycięstw - nie dziwią nikogo. Ale pomnik stępującymi wydarzeniami. Głównym zajęciem australijskich farmerów jest chów owiec. Aby sokich, mięsistych łodygach i gęstych, ostrych wieka przyroda, sama reguluje stosunki ilościowe pomiędzy różnymi gatunkami roślin i zwierząt. rozmnożonych roślinożerców wyginęłaby wskutek bywałą szybkością, że zarastała nieprzebytym Rozmnażała się szybciej, niż człowiek zdołał ją opuncji sprowadzili maleńkiego motylka, którego która byłaby zdolna wyżywić się zubożałymi przejściowo zasobami roślinnymi, a nie wystar- czałaby dla wyżywienia licznych drapieżników- Drapieżniki częściowo wyginęłyby, częściowo zaś rozproszyłyby się pod wpływem głodu. Przejścio- wo zakłócone stosunki ilościowe wróciłyby d® normy i życie znowu ułożyłoby się na zasadzie W środowiskach, w których gospodaruje czlo- w opuncji chodniki, do których przenikają bak- terie powodujące szybki rozkład tkanek rośliny - dokonały tego, czego nie mogli dokonać ludzie. Australii przestała zagrażać klęska „opuncjowego potopu". kiwania dużej ilości ziarna, mięsa itp. Wszy*** gatunki, które człowiekowi przeszkadzają w osiłT niki często powodują klęski w gospodarce cz ®- wieka. Wyliczono, że plony niszczone w cią<^ roku na Ziemi przez szkodniki, mogłyby wyżY* ludność Indii. W naszych czasach poważne szk 384
szkodniki i biologiczne metody walki z nimi Najbardziej rozpowszechnione jest zwalczanie szkodników metodą chemiczną, polegającą na stosowaniu Środków trojących. Trucizna jest jed- nak groźna nie tylko dla szkodników. Godzi ona także w zwierzem pożyteczne dla człowieka, zwłaszcza w te. które odżywiają Sie roSlinożer- mu których niszczony byłby tylko szkód- e. Maleńki motyl - sprzymierzeniec człowieka - niszczy tylko to<iKj szkody * Dzięki kroszynkowi uratowano w Polsce wiel hektarów lasów zagrożonych przez szkodniki. Wykorzystywanie naturalnych wrogów szkoi . . ____ hioloeicznci lu walki biologicznej. óżnych krajach, także nie mniejsze zwycięstw
Wielbłądka - sposób podobny do preparatów chemicznych, uprawy, często przy użyciu samolotów lub hcli- niki są tępione. Tępiony jest np. lis. Zdawałoby się, że słusznie, gdyż zjada on drób i drobną zwie- rzynę łowną. A jednak lis spełnia również poży- SZKOLNE KOLA ZAINTERESOWAŃ żaniu myszy, niszczących plony. Jak wynika z tego przykładu, „szkodnik" bywa także pożyteczny. owiec. W umiarkowanych ilościach byłaby poży- względnie szkodliwe, pełnią w przyrodzie niezwykle istotną rolę. Mianowicie ofiarami ich rzadko padają w umiarkowanej liczbie odgrywają więc rolę sani- tariuszy oczyszczających teren ze zwierząt, które mogą być nosicielami chorób. Przykłady te świad- rząt i jak nierozważne jest prześladowanie i bcz- tów, którzy często - w dobrze pracującym kole - należność do kola zainteresowań jest dobrowolna, jedynym warunkiem uczestniczenia w zajęciach jest chęć rozszerzenia swojej wiedzy w określonej dziedzinie. Najczęściej organizuje się w szkołach kola: polonistyczne, matematyczne, chemiczne, fizyczne, biologiczne, historyczne, geograficzne, plastyczne, muzyczne, sportowe, techniczne i inne. Uczestni- czenie w pracach kola zainteresowań pomaga w zdobywaniu wiedzy, a także w osiąganiu le- pszych wyników w nauce. Często zdarza się, czlonkowrc tych kól zwyciężają w olimpiadach ' konkursach przedmiotowych (zobacz: „Olim- 386
piady i konkursy przedmiotowe"). Kola ułatwiają leż poznanie kolegów z innych klas i nawiązanie z nimi przyjaźni. Oprócz szkolnych kół zainteresowań działają koła zainteresowań przy świetlicach osiedlowych, domach kultury, pałacach młodzieży, ogrodach jordanowskich, klubach młodzieżowych itp. W przeciwieństwie do szkół, gdzie większość kół związana jest z określonym przedmiotem, w in- stytucjach tych najczęściej koła, zainteresowań nie są związane z programem szkolnym (zobacz: „Domy kultury" i „Kluby młodzieżowe"). SZKOLNICTWO DLA PRACUJĄCYCH Szkolnictwo dla pracujących obejmuje wszystkie rodzaje szkół, które zapewniają młodzieży pracu- jącej i dorosłym możliwość zdobycia wykształcenia i doskonalenia umiejętności zawodowych. Pierwsze szkoły dla pracujących powstały w Pol- sce na początku XIX w. Nauka szkolna nie była wtedy powszechna, ale rozwój przemysłu wymagał od łudzi kwalifikacji zawodowych. Szkoły te przy- gotowywały więc przede wszystkim do pracy przy maszynach. Do sprawy dokształcania i nauczania dorosłych dużą wagę przykładali działacze ruchu robotnicze- go. Byli oni organizatorami kółek samokształce- niowych robotników, Stowarzyszenia Kursów dla Dorosłych Analfabetów, Uniwersytetu dla Wszyst- kich i innych instytucji szerzących oświatę. W Polsce Ludowej szkolnictwo dla pracujących uległo wielkiemu rozwojowi. W pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej (po 1945 r.) odegrało ono olbrzymią rolę w likwidacji anal- fabetyzmu. W specjalnych szkołach dla dorosłych i na kursach około 2 milionów analfabetów nau- czyło się czytać i pisać. Byli to najczęściej chłopi i robotnicy, którzy przed wojną nic mogli uczęsz- czać do szkół. Obecnie, mimo że nauka szkolna jest w naszym kraju obowiązkowa, powszechna i bezpłatna (zobacz: „Szkoła"), wiele osób z róż- nych przyczyn nie może czasem ukończyć szkoły. Natomiast do pracy zawodowej potrzebne są dziś znacznie wyższe umiejętności niż dawniej. Poza tym postęp nauki i techniki jest tak szybki, że raz zdobyta wiedza nic wystarcza na całe życie - trzeba ją ciągle uzupełniać i odnawiać. Szkol- nictwo dla pracujących istnieje więc dla wszyst- kich tych, którzy pracując chcą jednocześnie uczyć się. Obejmuje ono w Polsce szkoły: pod- stawowe, licea ogólnokształcące, zasadnicze za- wodowe, technika, policealne i wyższe. Szkól podstawowych dla pracujących jest sto- sunkowo niewiele. Liczba tych szkól maleje, po- nieważ coraz mniej jest ludzi, którzy nie kończą szkoły podstawowej w normalnym terminie. szkolnictwo dla pracujących cych dla dorosłych. ne uczęszczanie do szkoły, organizuje się naukę korespondencyjną. Polega ona na tym, że szkoła listownie przesyła zadania i tematy, które słuchacz za pomocą podręcznika samodzielnie opracowuje Bardzo wiele osób uczy się w szkołach zawodo- wych dla pracujących: zasadniczych, technikach i liceach. Zawodu uczą także szkoły policealne dla pracujących, przeznaczone dla tych, którzy ukończyli liceum ogólnokształcące. Młodzież pracująca i dorośli mogą również studiować w szkołach wyższych. Wszystkie wymienione rodzaje szkól (oprócz chaczy do szkoły kilka razy w tygodniu po zaję- ciach zawodowych, natomiast zaoczna - na do- jeżdżaniu do niej raz na jakiś czas i głównie na samodzielnym uczeniu się w domu. Innym sposobem zdobycia wykształcenia •ekstemiści uczą się samodzielnie w domu. Ich kontakt ze szkołą ogranicza się do składania w niej wymaganych egzaminów. Ekstemiści zdają egza- miny w dowolnej kolejności i w dowolnym czasie. Oprócz szkół dla pracujących istnieje wiele in- nych sposobów zdobywania wiedzy i podnoszenia umiejętności zawodowych. Najbardziej powszech- nym sposobem są kursy prowadzone przez lak zwane Uniwersytety Powszechne, Uniwersytety Ludowe oraz różne organizacje i stowarzyszenia (np. Towarzystwo Wiedzy Powszechnej). Rocznic 387
szkolnictwo ogólnokształcące na takich kunach zdobywa wiedza ponad milion osób pracujących. Bardzo poważną rolę w tej dziedzinie odgrywa samokształcenie, które polega na aamodzlelnej nauce, czytaniu książek, czaso- pism naukowych, słuchaniu odczytów, oglądaniu Blinów oświatowych i dyskusjach prowadzonych w świetlicach I klubach. Polaka Ludowa dba o rozwój i należyty poziom azkolnlclwa dla pracujących oraz placówek oświaty dorosłych, takich Jak: biblioteki, czytelnie, domy kultury, świetlice i Inne. Od poziomu lego zależy bowiem wiedza ludzi i ich przygotowanie do pracy zawodowej. SZKOLNICTWO OGÓLNOKSZTAŁCĄCE Pierwszoklasiści Do szkolnictwu ogólnokształcącego zaliczamy szkoły podstawowe I licea ogólnokształcące. Szkoła podstawowa zapewnia wszystkim ucz- niom jednolito wykształcenie, obejmujące wiedzą o przyrodzie, życiu społecznym, dziejach i kulturze naszego narodu oraz ludzkości, zapoznaje z tech- niką, a także przygotowuje do udziału w życiu naszego kraju. Szkoła podstawowa w Polsce Jest obowiązkowa. Każde dziecko z chwilą ukończenia 7 (u coraz częściej 6) lal musi zostać zapisane do szkoły i uczęszczać do niej aż do ukończenia Vl|| Jedli sią zdarzy, że uczeń nie ukończy VIII klasy do piętnastego roku życia, musi kontynuować naukę w szkole podstawowej aż do ukończenia 17 lat. Szkoła podstawowa jcsl szkolą 8-klasową. w u- kich miejscowościach, gdzie jest bardzo mała licz, ba dzieci, organizowane są szkoły 4-klasowe. p0 skończeniu IV klasy uczniowie kierowani się do szkoły zbiorczej, w której uczą się dalej w na- stępnych klasach. 4-klasowych szkól jest jednak coraz mniej. Władze szkolne starają się zapewnić wszystkim uczniom szkól podstawowych jednako- we warunki do nauki Dlatego od 1973 r. zaczęto likwidować 4-klasowc szkoły podstawowe i orga- nizować tak zwane zbiorczo szkoły gminne. Są to szkoły 8-klasowe. duże, dobrze wyposażone w po- moce naukowe oraz mające odpowiednią liczbę nauczycieli. Dowożona Jcsl do nich młodzież z okolicznych, czasem odległych wsi, Zbiorcze szkoły gminne dążą do tego, aby zapewnić ucz- niom takie same warunki do nauki, jakie mają ich koledzy w miastach. W 1975 r. w prawie 15 tysiącach szkól podstawowych dziennych uczyło się ponad 4 miliony 300 tysięcy dzieci i młodzieży. Ukończenie szkoły podstawowej dajc prawo do ubiegania się o przyjęcie do różnego rodzaju szkól zawodowych (zobacz: „Szkolnictwo zawo- dowe") lub do liceów ogólnokształcących. Liceum ogólnokształcące (nazywane dawniej gimnazjum) jest następnym etapem w zdobywaniu przez uczniów wiedzy. Słowa „liceum" i „gim- nazjum" wywodzą się z języka greckiego. Nazwę „Ijikcion" nosił ogród w Atenach (w starożytnej Grecji), w którym nauczał wielki filozof grecki, Arystoteles. Natomiast „gymnksion" - to w sta- rożytnej Grecji szkoła ćwiczeń fizycznych dla chłopców. W przeciwieństwie do zasadniczych i średnich szkól zawodowych, które - oprócz wykształcenia ogólnego - dają także możliwość przygotowania się do pracy w konkretnym zawodzie, w liceach ogólnokształcących uczniowie zdobywają tylko wykształcenie ogólne, któro jest podstawą do kon- tynuowania nauki na studiach wyższych lub w szkołach policealnych (zobacz: „Szkolnictwo wyższe" i „Szkolnictwo zawodowe"). Pierwsze licea ogólnokształcące na święcie po- wstały pod koniec XVIII w. we Francji, natomiast pierwsze liceum w Polsce założono w 1804 r. w Warszawie. Do wybuchu II wojny światowej, czyli do 1939 r., szkoły te miały inny charakter niż obecnie. Dzieliły się na 2 stopnic: niższy I wyższy, różniły się także między tobą progra- mami nauczania, które były inne dla poszczegól- nych typów liceów, Typów tych było 4: liceum klasyczne, humanistyczne, matematyczno-fizyczna i przyrodnicze. Liceum klasyczne nastawione było 388
na naukę języków klasycznych, to znaczy języka łacińskiego i greckiego, oraz na poznawanie dzie- jów i kultury starożytnego Rzymu i Grecji. W liceach humanistycznych największa uwagę zwracano na nauczanie takich przedmiotów jak: język ojczysty, literatura, historia. Licea matema- tyczno-fizyczne miały najszerszy program w za- kresie nauk ścisłych, to znaczy matematyki, fizyki, astronomii. Natomiast licea przyrodnicze najwię- cej wiedzy dawały z takich przedmiotów jak: zoologia, botanika, anatomia, geografia, chemia. ram nauczania obejmuje wszystkie przedmioty mniej więcej w równym wymiarze godzin, choć filowaniem klas lub całych szkól. Oznacza to, że - podobnie jak dawniej - poszczególne klasy uczą się np. przedmiotów matematyczno-fizycznych lub humanistycznych w szerszym wymiarze godzin. Nauka w liceum trwa obecnie 4 latu i zakończona jest egzaminem, zwanym maturę. Od 1970 r. uczeń może ukończyć szkolę nic składając egza- minu końcowego. Nie otrzymuje jednak wówczas świadectwa dojrzałości, któro upoważnia go do ubiegania się o przyjęcie do szkoły wyższej (prawo to doje tylko pozytywnie zdany egzamin matural- ny). Liceum ogólnokształcące Jest bardzo pożyteczną forma kształcenia młodzieży. Ciągle rozbudowy- wany przemysł, w którym wprowadza tlę coraz więcej skomplikowanych i drogich urządzeń, wy- maga wiciu specjalistów o gruntownym wykształ- ceniu nic tylko fachowym, ale I ogólnym. Państwo siara się zwiększać liczbę szkól ogólnokształcą- cych. a Ich absolwentów kształcić dalej w szkołach *975 r. było w Polsce ponad 895 liceów ogólnokształcących dziennych, w których uczyło się około 470 tysięcy młodzieży. Rozwój gospodarki kraju wymaga coraz lepiej przygotowanych i wykształconych pracowników, W 1973 r. Sejm zdecydował, tc od 1978 r. zostanie wprowadzona dla całej młodzieży obowiązkowa, średnia. 10-lctnia szkoła ogólnokształcąca. Wiąże się z tym konieczność poważnej rozbudowy lokali szkolnych i przygotowania odpowiedniej liczby nauczycieli. Koszty te opłacą się jednak w przy- szłości sowicie, ponieważ cala młodzież będzie minia gruntowne wykształcenie ogólne, stanowią- ce solidną podstawę do specjalizacji w następnych Ciupach nauki. Worlo również pamiętać, że od poziomu wykształcenia społeczeństwa Uleży po ziom Jego kultury (zobacz: „Kulluta"). 389
szkolnictwo wyższe SZKOLNICTWO WYŻSZE różne rodzaje szkól, kształcących specjalistów o najwyższych kwalifikacjach, np, inżynierów, lekarzy, nauczy- cieli, pracowników nauki. Szkoły te, zwane po- tocznie uczelniami, prowadza również badania naukowe (zobacz: „Nauka i jej organizacja"). Po ukończeniu szkoły wyższej dalej można się kształcić samodzielnie lub na różnego rodzaju studiach i kursach podyplomowych. Nauka samo- dzielna ma coraz większe znaczenie, ponieważ - wojowi wiedzy - raz zdobyte wykształcenie nic W Europie pierwsze wyższe uczelnie powstały w XII w. Kształciły one wysokich urzędników państwowych, lekarzy i duchownych, a do nauki przyjmowały taką młodzież, która ukończyła szko- lę elementarną i średnią. Uczelnie te nazywano nazw, np. akademia. W Polsce najstarszą wyższą uczelnią jest Uni- wersytet Jagielloński w Krakowie, początkowo zwany Akademią Krakowską. Został on założony w 1364 r. przez króla Kazimierza Wielkiego. Przez wiele lat Uniwersytet Jagielloński był jedyną polską uczelnią. Dopiero od XVII w. zaczęły powstawać inne, a w XIX w. z uniwersytetów wyodrębniły się różne rodzaje szkół wyższych, między innymi politechniki (wyższe szkoły tech- wymagają dużej liczby wysoko kwalifikowanych specjalistów. Dlatego też państwo nasze stwo- rzyło wiele szkól wyższych, dba o ich rozwój i otacza je opieką. W 1975 r. prawie 283 tysiące studentów uczyło się na studiach dziennych w 89 uczelniach, kształcących ich w określonych spe- cjalnościach, do określonego zawodu. 13 z nich powstało w latach 1960-1970. Szkoły wyższe w Polsce w 1975 r. Liczba szkól Wyższe Szkoły Pedagogiczne Wyższe Szkoły Artystyczne Wyższe Szkoły Morskie Każda szkoła wyższa, na czele której stoi rektor. 390
szkolnictwo wyższe L dzieli się na wydziały lub instytuty, kierowane przez dziekanów lub dyrektorów instytutów. Wy- dział lub instytut kształci studentów w jednej. Medycznych wydział lekarski kształci lekarzy. cące" i „Szkolnictwo zawodowe") zdać egzamin wstępny w wydziale czy instytucie wybranej uczel- ni. Od obowiązku zdawania egzaminu wstępnego zw olnieni są jedynie najlepsi uczniowie szkół śred- nich, wytypowani na studia przez radę pedagogicz- ną. oraz zwycięzcy olimpiad przedmiotowych (zo- bacz: „Olimpiady i konkursy przedmiotowe"). Studia wyższe trwają w Polsce od 4 do 6 lat. Student kończy naukę w uczelni napisaniem pracy dyplomowej lub magisterskiej i zdaniem specjal- dzrez niepracująca, — - —- . które już pracują i uzupełniają swoje wykształcenie (zobacz: „Szkolnictwo dla pracujących ). wszystkich innych szkołach w Polsce, jest oez- płatna. Studenci znajdujący się w kaeh materialnych i wykazujący stę dobrymr wy
szkolnictwo zawodowe nikami w nauce korzystają ze stypendiów i miejsc w domach akademickich (zobacz: „Internaty" i „Stypendia"). Organizacją młodzieży studenc- kiej jest Socjalistyczny Związek Studentów Pol- skich (zobacz: „Federacja Socjalistycznych Związ- ków Młodzieży Polskiej"). kształci się 4 lub 5 lat. Absolwenci tych szkół otrzymują tytuł technika w wybranym zawodzie Nauka kończy się egzaminem maturalnym, który upoważnia do ubiegania się o przyjęcie na studia w szkołach wyższych. Średnią szkolę zawodową-w zależności od dziedziny kształcenia - nazywamy technikum zą. wodowym lub liceum zawodowym. W technikum SZKOLNICTWO ZAWODOWE kształcą się fachowcy dla przemysłu, budownic- twa, energetyki lub innych technicznych gałęzi Szkolnictwo zawodowe obejmuje wszystkie ro- dzaje szkól, w których można przygotować się do pracy w różnych zawodach. W 1975 r. do 7512 dziennych szkół zawodowych uczęszczało ponad półtora miliona uczniów. Warunkiem wstąpienia do szkoły zawodowej jest ukończenie szkoły podstawowej oraz posiadanie odpowied- nich zdolności i zamiłowań do zawodu, którego uczy wybrana szkoła. Szkolnictwo zawodowe spełnia w naszym kraju bardzo ważną rolę, przygotowuje bowiem wykwa- lifikowanych robotników i techników dla wszyst- kich gałęzi gospodarki narodowej. Co roku około 400 tysięcy absolwentów szkół zawodowych po- dejmuje pracę w przemyśle, w rolnictwie, handlu, służbie zdrowia, budownictwie itd. Wszystkie szkoły zawodowe dzielą się na 2 gru- py: niepełne średnie, czyli zasadnicze, i średnie. Zasadnicze szkoły zawodowe są 2- i 3-letnie. Ukończenie takiej szkoły nie upoważnia do ubie- gania się o przyjęcie na wyższą uczelnię, ponieważ absolwenci nie otrzymują świadectwa matural- nego. Mają jednak prawo starać się o przyjęcie do U lub III klasy technikum o podobnym kie- Ich dalsza nauka trwa wówczas jeszcze 2 lub 3 lata. Po ukończeniu jej absolwenci uzyskują te same prawa, co ich koledzy uczący się w techni- kum od 1 klasy. Zasadnicze szkoły zawodowe dzielą się na 3 typy: warsztatowe, przyzakładowe i przysposo- bienia rolniczego. Szkoły warsztatowe organizo- wane są przez administrację państwową. Nauka zawodu odbywa się w nich podczas pracy w przy- szkolnym lub międzyszkolnym warsztacie. Szkoły przyzakładowe organizowane są przez niektóre pracowników dla własnych potrzeb. Mogą to być huty, przedsiębiorstwa budowlane, fabryki che- miczne, fabryki samochodów itp. Bardzo ważną rolę odgrywają szkoły przysposobienia rolniczego, pracy w gospodarstwie rolnym. Zasadniczych szkół zawodowych było w Polsce w 1975 r. około 4000, a uczyło się w nich pra- wie milion młodzieży niepracującej. Przygotowują one wykwalifikowanych robotników. W średnich szkołach zawodowych młodzież gospodarki, natomiast w liceum zawodowym - fachowcy w dziedzinie handlu, administracji, mu- zyki, księgarstwa itp. Podobnie jak zasadnicze szkoły zawodowe, technika i licea zawodowe mogą być warsztatowe i zakładowe. Szkołami warsztatowymi są np. liceum księgarskie, liceum pielęgniarskie, techni- kum ogrodnicze. Do nauki zawodu mają własne lub wynajmowane warsztaty i nie należą do żad- nego zakładu. Szkołami zakładowymi są np. tech- nikum samochodowe przy fabryce samochodów, technikum chemiczne przy zakładach chemicznych itp. Wszystkich dziennych średnich szkół zawodo- wych było w naszym kraju w 1975 r. prawie 2800, a uczyło się w nich około 580 tysięcy młodzieży. Kształcą one techników. Program nauki w szkole zawodowej obejmuje przedmioty ogólnokształcące - np. historię, język tyczne - np. technologię, materiałoznawstwo, elek- trotechnikę, mechanizację rolnictwa; przedmioty praktyczno-zawodowe - np. zajęcia praktyczne w zakładzie, pracownię chemiczną, praktykę za- wodową. W szkole zawodowej uczniowie zdoby- wają więc podstawy wiedzy ogólnej, uczą się. jak należy w danym zawodzie pracować (praktyka) i dlaczego tak właśnie należy wykonywać pracę (teoria). Wśród zasadniczych szkól zawodowych i śred- nich szkól zawodowych można wyróżnić następu- jące ich typy: techniczne, rolnicze, leśne, ekono- miczne, oświatowe, służby zdrowia i artystyczne. Najwięcej jest ich w tych rejonach kraju, w któ- rych rozwinięty jest przemysł. Uczniowie szkól zawodowych mogą korzystać z internatów (zo- bacz: „Internaty"), a ci, którzy są w trudnych warunkach materialnych, otrzymują od państwa lub od zakładów, w których odbywają praktyki, pomoc w postaci stypendiów (zobacz: „Stypen- dia”), ubrań roboczych, wczasów. Uczniowie klas starszych otrzymują także wynagrodzenie za pracę wykonywaną w czasie praktyki zawodowej. Specjalnym typem szkól zawodowych są szkoły policealne. Przyjmowana jest do nich młodzież, która ukończyła szkolę średnią. W szkołach tye11 młodzież zdobywa wykształcenie fachowe na po- ziomie wyższym niż szkoła średnia, a niższym m* 392
roku. Szkoły policealne organizowane są naj- legających danemu ministerstwu. 1 lak np. po- listów w zakresie higieny, produkcji lekarstw, niclwn kształci w swych szkołach policealnych specjalistów od maszyn rolniczych, warzywnictwa, Wszystkich dziennych szkół policealnych w Do szkól policealnych zaliczane są też wojs- kowe szkoły podchorążych, do których przyjmo- wani są tylko chłopcy. W szkołach tych można zdobyć ciekawy zawód, np. telegrafisty, radio- mechanika, pilota itp., odbywając w trakcie nauki obowiązkową służbą wojskową. Po ukończeniu szkoły policealnej można ubiegać sią o przyjęcie na studia wyższe. Dla wszystkich tych, którzy nie mogli podjąć nauki bezpośrednio po ukończeniu szkoły pod- stawowej, istnieje wiele szkól zawodowych - za- sadniczych i średnich - dla pracujących. Uczą się w nich ludzie, którzy już pracują, ale chcą zdobyć wykształcenie i kwalifikacje zawodowe (zobacz: „Szkolnictwo dla pracujących"). Szkolnictwo zawodowe zaczęło się rozwijać w XIX w. Pierwszą szkolą zawodową w Polsce była szkoła górnicza w Kielcach, założona w 1816 r. W tym też roku przystąpiono do zakładania nie- dzielnych szkól rzemieślniczych dla terminatorów. W okresie wcześniejszym młodzież uczyła się za- wodu wyłącznie w warsztatach rzemieślniczych SZKOLNY ZWIĄZEK SPORTOWY Każdy z nas biega, skacze. a i skakać potrafi niewielu. Aby trzeba systematycznie ćwiczyć. mówili już przedstawiciele pierwszege> w Polsce ministerstwa oświaty. Komisji Edukacji Naro- dowej (1773-1794 r.). Systematyczne wychowanie d0W'J' .....do szkół w Polsce około 100 lat temu, nab Sportowe istniały od 1925 r„ prowadząc zajęcia sportowe dla wszystkich chętnych. Obecnie sport w szkołach organizuje Szkolny Związek Sportowy (SZS). Jego działalność roz- poczęła się w 1953 r„ kiedy to powstało Zrzeszenie Sportowe Szkolnictwa Zawodowego „Zryw". W 1957 r. H Krajowy Zjazd .Zrywu" powołał Szkolny Związek Sportowy, który objął opieką młodzie? wszystkich typów szkół, oprócz wyższych uczelni. W 1973 r. SZS i Akademicki Związek Sportowy (AZS), organizujący sport na wyższych -AZS. W ten sposób uprawiający sport uczniowie i studenci całego kraju należą do jednej organi- każdej szkole. "szkolnych Igrzysk Sportowych (SIS). Przez
szkoła cały rok na boiskach i w salach gimnastycznych wszystkich szkól odbywają się rozgrywki, zawody, gry i zabawy sportowe o tytuł najbardziej uspor- towionej klasy. W Szkolnych Igrzyskach Sporto- wych mniej ważny jest wynik - ważne jest, aby wszyscy uczniowie brali udział w zawodach. Ich wyniki podsumowuje się w dniu „Święta sportu szkolnego", które przypada każdego roku na pierwszą sobotę i niedzielę czerwca. Do SKS może należeć każdy uczeń. Działal- nością SKS kieruje zarząd, wybierany spośród uczniów, nauczycieli, rodziców i sympatyków sportu szkolnego. Organizatorami zajęć sporto- wych w SKS są sami uczniowie, przeszkoleni przez nauczyciela i posiadający stopień Młodzie- żowego Organizatora Sportu. Stopień ten można uzyskać w wieku powyżej 13 lat. po ukończeniu kursu prowadzonego przez nauczyciela wychowa- nia fizycznego. W każdej klasie uczniowie wybie- rają spośród siebie kapitana sportowego, który reprezentuje klasę w zarządzie SKS. Ambicją każdego członka SKS powinno być zdobycie umiejętności pływania, potwierdzonej odznaką „Już pływam” (przepłynięcie 25 m) lub kartą pływacką oraz umiejętności jazdy na rowe- rze, potwierdzonej zdobyciem karty rowerowej. Każdy członek SKS powinien dbać o swoje zdro- wie i sprawność, przeprowadzając codzienną gim- nastykę i wykonując samodzielnie ćwiczenia. Uczniowie, członkowie SKS, którzy uzyskają do- bre rezultaty, mogą podnosić swe umiejętności w sekcjach szkolenia sportowego SKS, ubiegać się o przyjęcie do klubów SZS-AZS, prowadzą- cych sekcje wyczynowe lub starać się o przyjęcie do szkół sportowych. Co roku na terenie całego kraju, we wszystkich szkołach i SKS-ach, przeprowadzane są z udzia- łem wszystkich uczniów różne imprezy sportowe. Do największych można zaliczyć: Ogólnopolskie Igrzyska Letnie Młodzieży Szkolnej i Akademic- kiej, Ogólnopolskie Igrzyska Zimowe Młodzieży Szkolnej i Akademickiej, Lekkoatletyczny Czwór- bój Przyjaźni o Puchar „Świata Młodych", dru- żynowe zawody szkół ponadpodstawowych w lek- koatletyce o puchar „Przeglądu Sportowego" i puchar „Sztandaru Młodych”, zawody strzelec- Szkołnych w Piłce Nożnej o nagrodę „Przeglądu lajowe* o Puchar Telewizji i „Przeglądu Spor- towego", wyścig kolarski o puchar „Trybuny Lu- du", połączony zc zdobywaniem kart rowerowych. Wszystkie te zawody, zanim odbędą się ich finały, poprzedzone są masowymi eliminacjami w szko- łach, zawodach międzyszkolnych, między gmina- Całością spraw sportu szkolnego w Polsce kie- ruje Główna Rada Koordynacyjna SZS-AZS. SZKOŁA Szkoła zajmuje bardzo ważne miejsce w życiu każdego narodu, ponieważ od wykształcenia i wy. chowania młodego pokolenia zależy przyszłość kraju. Od najdawniejszych czasów do nauczania i wychowania dzieci i młodzieży przywiązywano dużą wagę. Wiele tysięcy lat temu, gdy nie istniały jeszcze szkoły, w społeczeństwach pierwotnych, przekazywano dorastającemu pokoleniu wiado- mości w ten sposób, że najstarsi mężczyźni pou- czali chłopców o obowiązkach dorosłych, wyja- wiali im tajemnice rodu i obrzędów religijnych. Sprawdzali też sprawność fizyczną młodzieńców i uroczyście pasowali ich na mężczyzn. Natomiast o nauczaniu dziewcząt w tych odległych czasach wiemy niewiele. Przyjmowanie młodzieży do do- rosłego społeczeństwa nosi nazwę inicjacji. W mia- rę rozwoju cywilizacji zmieniały się formy nau- czania i zasób wiadomości przekazywanych mlo- Pierwsze na świecie szkoły, czyli instytucje nauczające, powstały około 4 i pól tysiąca lat temu w Chinach. W Europie natomiast pierwsze szkoły powstały w starożytnej Grecji. Były one prywatne i nie miały ustalonych programów nau- czania. Na ziemiach polskich szkoły pojawiły się po powstaniu naszego państwa, około 800 lat temu. Zakładane były przez kościół i początkowo kształciły wyłącznie kandydatów do stanu du- chownego. W XIII w. zaczęły powstawać w Polsce szkoły w nich czytania i pisania w języku łacińskim, śpiewu kościelnego, arytmetyki, umiejętności pi- sania listów i dokumentów, czyli rzeczy niezbęd- nych w ówczesnym życiu. Ogromny rozwój tych szkół przypada na XVI w. Przełomowym wydarzeniem w dziejach szkol- nictwa polskiego było założenie w 1364 r. przez króla Kazimierza Wielkiego uniwersytetu w Kra- kowie, zwanego Akademią Krakowską. Była to pierwsza wyższa uczelnia w naszym kraju. Szkoły w dawnej Polsce nadzorowane były przez kościół. Przykładały one wielką wagę do wycho- wania religijnego, ucząc uległości wobec kościoła. Bogata i bardziej światła szlachta wysyłała swych synów (dziewcząt nie kształcono, w zamożnych domach uczono je prywatnie) do szkól zagra- nicznych. Nowa epoka w rozwoju szkolnictwa zaczęła się w XVIII w. Stanisław Konarski założył w 1740 r. w Warszawie szkolę dla synów szlacheckich- Collegium Nobilium. Była to szkoła postępowa i nowoczesna. Ograniczono w niej nauczanie ła- ciny na korzyść języka polskiego. Wprowadzono do programu języki nowożytne, historię P»lskl i historię powszechną, geografię, matematykę- 394
geometrię, fizykę, ekonomię, prawo, filozofię. Collegium Nobilium podporządkowane było wła- dzom państwowym, ponieważ Konarski uważał, że o nauczanie i wychowanie młodzieży powinno troszczyć się państwo, a nie kościół. Był to pierw- szy krok na długiej drodze do upaństwowienia polskiego szkolnictwa. Drugą nowoczesną szkolą była Szkoła Rycerska, zwana też Korpusem Ka- detów, założona w 1765 r. w Warszawie przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Była to szkoła wojskowa. Wychowankowie jej przy- gotowywani byli także do przeprowadzenia nic- Komisja Edukacji Narodowej. Była ona pierwszym w Polsce i Europie ministerstwem oświaty, po- wołanym przez sejm w 1773 r. (zobacz: „Komisja Edukacji Narodowej"). W 1795 r. rozpoczął się okres 123-lelniej niewoli naszego państwa, w czasie którego szkolnictwo nic miało dobrych warunków do rozwoju. W szko- łach rządowych, nadzorowanych przez władze zaborcze, językiem wykładowym był rosyjski (Królestwo Polskie) i niemiecki (zabór pruski). Historii i geografii Polski uczono tylko w szkołach prywatnych. W odrodzonym w 1918 r. państwie polskim trzeba było zorganizować wiele nowych szkól i wprowadzić jednakowe programy nauczania i wychowania na ziemiach należących do nie- dawna do trzech zaborców. Nic było to sprawą prostą. Mimo znacznego rozwoju szkolnictwa w okresie międzywojennym (1918-1939) i wpro- wadzenia obowiązku nauczania, w 1932 r. jeszcze około 320 tysięcy dzieci nie chodziło do szkoły. Państwo przeznaczało na oświatę zbyt mało pie- niędzy. Nauka w szkołach średnich i wyższych Okres II wojny światowej (1939-1945) unice- stwił wszystkie plany podniesienia poziomu szkol- nictwa w Polsce. Władze hitlerowskie zamknęły uniwersytety, zlikwidowały instytucje naukowe i całe szkolnictwo średnic. W szkołach podstawo- wych zabroniono nauczania historii i geografii ojczystej. Prześladowano nauczycieli. Już w pierw- szych tygodniach okupacji nauczyciele polscy zaczęli organizować tajne nauczanie. Dzięki temu duża liczba dzieci i młodzieży ukończyła szkoły podstawowe, średnie, a nawet wyższe. Po zakończeniu wojny władze Polski Ludowej włożyły wiele wysiłku w odbudowę szkolnictwa. Stworzono warunki kształcenia zarówno dzieciom w wieku szkolnym, jak również młodzieży starszej, która z powodu wojny i okupacji nie mogła uczęszczać do szkoły. Objęto nauczaniem łudź, dorosłych, podjęto walkę z analfabetyzmem, kształcono nauczycieli. Konstytucja PRL zapew- niła każdemu prawo do nauki. górskiego w Warszawie (początek XX w.) Szkolnictwo w Polsce Ludowej jest powszechne, co oznacza, że szkoły są dostępne dla każdego. Uczęszczanie do szkoły podstawowej jest obo- wiązkowe, a w najbliższej przyszłości zostanie dzieży także do szkoły średniej (zobacz: „Szkol- nictwo ogólnokształcące"). • Mundurek szkolny •• Pensjonarka Mundurki szkolne gimnazjalistów w okresie 395
szkoła Dla dzieci upośledzonych fizycznie lub psy- chicznie wskutek chorób lub nieszczęśliwych wy- padków zorganizowano szkoły specjalne. Pracują w nich odpowiednio przygotowani nauczyciele, lekarze i pielęgniarki. Najczęściej spotykane szko- ły specjalne to szkoły dla niewidomych, głuchych, przewlekle chorych i opóźnionych w rozwoju umysłowym. Troskliwa opieka oraz specjalny sposób postępowania z uczniami w tych szkołach powodują, że odzyskują oni - czasem w pełni, podejmować pracę zawodową, a niekiedy nawet studia wyższe. Ukończenie jakiejkolwiek szkoły w Polsce daje prawo do dalszej nauki na wyższym szczeblu. się uczyć w liceum ogólnokształcącym lub w szkole zawodowej. Ukończenie zasadniczej szkoły zawo- dowej daje prawo do dalszej nauki w technikum, a ukończenie technikum i liceum ogólnokształ- cącego upoważnia do podjęcia studiów wyższych. Ta zasada nazywa się drożnością szkól. Nauka w naszym kraju jest bezpłatna. Poza podręcznikami i indywidualnymi pomocami szkol- nymi ucznia państwo pokrywa wszystkie koszty nauczania. Młodzież, która ma trudne warunki' materialne, otrzymuje stypendia, aby mogła się uczyć (zobacz: „Stypendia" i „Internaty"), uczy się w nich religii. Wszyscy uczniowie trakto- wani są jednakowo, niezależnie od lego czy wy- Władze oświatowe dążą do unowocześnienia nauczania. Tworzone są specjalne pracownie, któ- szybciej i lepiej poznać przedmiot, np. pracownia do nauki geografii, chemii czy matematyki. Coraz częściej do nauczania na lekcjach wykorzystuje się zdobycze współczesnej techniki: telewizję, rzutnik, magnetofon itp. W przyszłości nauczyciel będzie posługiwał się pomocami naukowymi, które ułat- wiają lepsze i szybsze niż obecnie zrozumienie przedmiotów szkolnych, utrwalenie oraz kontrolę wiadomości. Lekcje będą miały inny niż dzisiaj przebieg. Polegać będą na samodzielnej pracy ucznia, na rozwiązywaniu zadań w loku zajęć praktycznych. Planuje się tworzenie specjalnych laboratoriów przedmiotowych (zobacz: „Pomoce naukowe"), warsztatów przyszkolnych, sal PfO* jekcyjnych do wyświetlania filmów, studiów tele- wizyjnych. Uczeni rozwijają nową specjalność naukową, która zajmuje się udoskonalaniem 396
szpitale inżynierią dydaktyczną. Te i inne zmiany będą możliwe wtedy, kiedy wybudujemy nowe szkoły, wykształcimy wielu nowych nauczycieli i wy- rozgrywki sportowe, wycieczki, imprezy poputa ale i uczą się, jak należy postępować w życiu. Ich prawa i obowiązki określone są w Kodekiie Ucznia, wprowadzonym w roku szkolnym 1975/1976. Szkoła kształtuje nawyki rzetelnej dzieży. Wyposażona w odpowiednie sale, boiska. wypoczynku dla okolicznych mieszkańców, a więc jej znaczenie w środowisku będzie coraz więk- Jednym z ważniejszych pomocników szkoły jest komitet rodzicielski, wybierany spośród rodziców O różnego rodzaju szkołach w Polsce piszemy w hasłach: „Szkolnictwo dla pracujących”. SZPITALE rodzinnymi dziewcząt i chłopców oraz w pozna- woloych składek rodziców albo uzyskuje je od Pierwszy szpital na ziemiach polskich ufundował i w pracy wychowawczej. Może więc kupować Młodzież znajduje tam rozrywkę i właściwą opie- Wiełc korzyści przynosi uczniom współpraca strzegą przed niebezpiecznymi zabawami. Klub sportowy lub Towarzystwo Krzewienia 337
szpitale
sztuczne zbiorniki wodne Bywają równie! powodzic letnie w czasie silnych i długotrwałych opadów. Ponieważ potoki i rzeki górskie gwał- się ze sztuki zawodowej (oficjalnej) w XV w. Nie- które jej działy, jak np. ceramika (przedmioty z gli- ny) czy budownictwo, istniały dużo wcześniej. Były bowiem mezbedne do życia. Wrodzone poczucie rzeczy ładne sprzyjało szybkiemu rozwojowi sztuki ludowej Na rozwój ten miało także duży wpływ i sudeckich. Sprawdzić to można w wielu zabytkowych kościo- łach czy starych przydrożnych kapliczkach, gdzie odcinku Wisły, w Oimuchowic na Nysie Klodz- w nich ryby (zobacz: „Rybactwo śródlądowe"). Liczba sztucznych zbiorników wodnych stale Artyści ludowi przenosili również pewne wzory ze sztuki ludowej innych krajów. Dlatego np. mo- tyw parzenicy spotkać można jako element deko- racyjny w Polsce, na Węgrzech, w Czechosłowacji. Również sztuka zawodowa przejmowała od sztuki 401 400
sztuka ludowa w Polsce na XIX w. Wyroby ludowe były wtedy w codziennym użytku. Mieszkańcy wsi nosili ubrania z materiałów tkanych ręcznie. Szyto je również na miejscu według starych wzorów. Do- my, najczęściej drewniane, budowane były przez prostych cieśli i do dziś zachowują cechy ludowego artyzmu. U sufitu wisialy piękne kolorowe ozdoby zwane pająkami, a na ścianach - rzędy wycinanek z barwnego papieru. Na podłogach kładziono chodniki, tak zwane szmaciaki, tkane z resztek materiałów. Ozdobą mieszkania były też meble: rzeźbione szafy, stoły, krzesła. Natomiast skrzynie służące do przechowywania najcenniejszych rzeczy były malowane w różnorodne kwiaty Ale kilkadziesiąt lat później, na przełomie XIX ' w sztuka ludowa zaczęła tracić znaczenie. Na rynku oraz w codziennym życiu pojawiało się rohLWlę“J 'Th 1 masow° Parkowanych wy- obów przemysłowych. Upadek sztuki ludowej był wTkiZ 2? * OkreSi'1 j 11 W°W świa,<” roto ??*° °dpOwi'd™1’ warunków do rozwoju życia kulturalnego.
sztuka ludowa zmieniły się warunki i ludzie nie muszą tworzyć żadnych wyrobów na potrzeby własne. Rzeźbią jednak, malują i wycinają z potrzeby piękna oraz ze względu na duże zainteresowanie ludzi, przede wszystkim mieszkańców miast. Każdy bowiem chce mieć w domu rzeczy piękne. W rozwoju sztuki ludowej dużą rolę odegrała popularna „Cepelia" (Związek Spółdzielni Prze- myślu Ludowego i Artystycznego „Cepelia”), działająca od 1949 r. Zatrudnia ona w swoich za- kładach wielu twórców, a od innych zakupuje prace. Wiele z tych prac sprzedaje się za granicę, ponieważ jest ogromne zapotrzebowanie na tego typu wyroby. W popieraniu sztuki ludowej wielką rolę odegrały także muzea etnograficzne, które systematycznie gromadzą wszystkie cenniejsze wy- roby sztuki ludowej (zobacz: „Muzea”). Sztuka ludowa jest bogata i różnorodna, a w każ- dym regionie trochę inna. Rzeźba kaszubska róż- ni się nic tylko od rzeźby Podhala, ale i od rzeźby z pobliskich Kujaw. Wycinanka inna jest na Kur- piowszczyźnic, a innu w Łowickiem, Sieradzkiem, czy Garwolińskicm. Wśród różnych rodzajów sztuki ludowej najciekawsza i bardzo cenna jest u nas tzeźba ludowa. Najbardziej polską dziedziną sztuki ludowej jest wycinanka. Niezwykle bogactwo kolorów przedstawia ludo- wa tkanina i związany znią strój regionalny. Wielką różnorodność form i kształtów prezentuje cerami- 403
ka. Stale dużym zainteresowaniem cieszy się wyro- by ze słomy, metalu, skóry czy wikliny. W niektó- rych częściach Polski znane są malowanki na pa- pierze lub płótnie, a na terenie Podhala nadal w rejonie Zakopanego stawia się domy często Wspomniane wyżej wyroby nie zawsze są zali- zasługują przede wszystkim wyroby ręczne, wyko- taki wygląd i charakter, aby można było powie- dzieć, że są oryginalne i piękne. Takie piękne i niepowtarzalne dzieła wychodzą najczęściej spod ręki najwybitniejszych twórców ludowych, do któ- rych zaliczyć można między innymi: rzeźbiarzy - liksa Pastuszkiewicza, Stefana Konopczyńskie- go; tkaczki - Felicję Jaroszewicz, Dominikę Buja- nowską; kowali - Bronisława Pietraka, Bronisła- wa Cukiera; wycinankarki - Stefanię Samsel, Jó- zefę Strycharską; malarki - Helenę Kozłowską, Felicję Curylo. ś ŚWIETLICE SZKOLNE W większości szkól podstawowych i w niektó- rych szkołach średnich znajdują się świetlice szkolne. Są one miejscem odpoczynku, zabawy i nauki. W świetlicy może przebywać każdy uczeń pierwszeństwo jednak mają dzieci z młodszych klas oraz wszystkie te, które w czasie pracy rodzi- ców nie mają w domu zapewnionej opieki. Wszystkie zajęcia w świetlicy szkolnej odbywają się pod opieką nauczyciela-wychowawcy. Ma on do pomocy samorząd świetlicowy, który opiekuje się młodszymi kolegami, pomaga im w nauce, dba o czystość, porządek i wygląd estetyczny sali oraz - wspólnie z wychowawcą - ustala plan zajęć. Stalą częścią programu jest jedynie odrabianie lekcji. Inne zajęcia zaś bywają różne, w zależności wym, np. czytanie książek, oglądanie telewizji, słuchanie radia, gry towarzyskie, wspólna dyskusja i kółkach zainteresowań (teatralnym, tanecznym, kukiełkowym itp.). Niektóre zajęcia organizowane są poza budynkiem szkolnym, np. wycieczki, zaję- cia i gry sportowe. Młodzież spędzająca czas w świetlicy wykonuje często różne prace użyteczne dla szkoły, np. dekoruje klasy i korytarze, opiekuje się działką szkolną, przygotowuje akademie z oka- zji ważnych świąt i rocznic. W niektórych świetlicach szkolnych działają młodzieżowe teatry amatorskie i zespoły arty- styczne. Niekiedy w świetlicy skupia się życie kul- turalne szkoły. Bywa ona też oparciem dla dru- żyny zuchów i drużyny harcerskiej. Coraz częściej świetlice przekształcają się w tak zwane półinternaty, które zapewniają uczniom prawie całodzienną opiekę. Do półinternatów uczęszczają dzieci tylko z klas HV szkoły podsla- wowej. Przebywają one w szkole do 10 godzin dziennie, otrzymując w tym czasie 2 lub 3 posiłki. Oprócz świetlic szkolnych istnieją świetlice dworcowe i świetlice zakładowe. Świetlice dworco- 404
ŚWIĘTA I OBRZĘDY LUDOWE Herod. Diabeł i Śmierć ** ®* * 3 szkoły z innych miejscowości (zobacz: „Interna- ty"). Młodzież przebywa w świetlicy dworcowej pociągu lub autobusu. Świetlice zakładowe istnieją w niektórych zakładach pracy rodziców. W świet- licach tych przebywają dzieci pracowników zakła- du w czasie od zakończenia lekcji w szkole do zajęć w świetlicach szkolnych. Przyzwyczailiśmy się, że w czasie świąt Bożego Narodzenia ubiera się choinkę, a następnie ocze- kuje na prezenty, że w okresie Wielkanocy ludzie składając sobie życzenia dzielą się święconym jaj- kiem i że 1 listopada, w Święto Zmarłych, zapala się świeczki na grobach. Każdy oczywiście wie, co to pisanki, opłatek, a wielu słyszało zapewne o laniu wosku na wodę w przeddzień imienin An- drzeja, czy o witaniu chichem i solą młodych mał- żonków przez gości weselnych. Wszystkie te ob- rzędy mają bogatą tradycję, to znaczy od bardzo wielu lat były przekazywane z pokolenia na po- kolenie. Polacy przed przyjęciem chrześcijaństwa mieli własny kalendarz obrzędowy. Większość ludzi w tym czasie była związana z pracą na roli. Miasta były niewielkie, zamieszkiwali w nich nieliczni kupcy, handlarze i rzemieślnicy. Pola orano za pomocą sochy, zboże siano ręcznie, do koszenia używano sierpów. Aby osiągnąć jak najlepsze wyniki, dokładnie przestrzegano dat rozpoczęcia poszczególnycn prac polowych i hucznie święto- wano ich zakończenie. Oprócz świąt związanych z pracą na roli były także święta wyznaczone przez pory roku: święto zimy, święto nadchodzącej wiosny i początku lata. Po przyjęciu przez Polskę chrześcijaństwa (zo- bacz: „Kościoły i wyznania"), cały rok wypełnio- ny byl świętami kościelnymi - każdy dzień mul swego patrona, a z każdym katolickim świętem wiązano inne zwyczaje, określone przez kościół i tradycję poprzedniego okresu. Niektóre z tych prastarych zwyczajów przetrwały aż do chwili obecnej. Np. palenie świeczek na grobach z okazji Święta Zmarłych jest pozostałością po pogań- skich dziadach, kiedy to na groby zanoszono jedzenie, napoje i zaklinano duchy, a obchodzone obecnie „Wianki" (23 czerwca) - to porosłaość po święcie miłości, zwanym Kupałą lub Sobótką. obrzędy ludowe były zwykle pogodne, wesołe, a nawet huczne. Najbogatszym w różnego rodzaju zwyczaje byl okres Bożego Narodzenia . Nowego Rozpoczyna. się on bardzo uroczysta uczt, święta i obrzędy ludowe średnlowloeza. Na zdarto: szopka kukiełkowa wykonana w 1900 r 0'ZOi Jana Ulmana ae wsi Sielesz
święta i obrzędy ludowe zawsze w lej samej kolejności 12 specjalnych po- mówiły one w ten wieczór ludzkim głosem. Nowy ligijnych. jak i świeckich, tańcami, czyniono też najróżniejsze wróżby. Dzieci chodziły po wsi z szopką lub gwiazdą i śpiewając składały życzenia mieszkańcom wszystkich domów, którzy obdarzali je podarunkami. Często też chłopcy przebierali się w zabawne postacie Dziada, Baby, króla Heroda, Żyda, Turonia czy Niedźwiedzia. Zwyczaj ubiera^ nia choinek rozpoczął się dopiero około 100 lat temu i przyszedł do nas z Niemiec. której chłopi ofiarowywali właścicielowi ziemi do- żynkowy wieniec upleciony z pszenicy i żyta oraz -----------, .„„.u,,śpiewały: Plon niesiemy, plon, "iegomoici dom. Zabawa kończyła się svspólnym poczęstunkiem i . ... śmiechów i żartów. Zwyczaj ten, pochodny róu stępnym Dzisiejsze dożynki s, też świętem zakoń- «nia zbiorów, w którym uczestniczą przedsta- wiciele partu , władz, państwowych. Wręczanie 406
święta państwowe w domu panny młodej. Spośród starszych, cner- : do dzi- : tradycją. Pan młody musia) zatem wykupić ŚWIĘTA PAŃSTWOWE w Warszawie*0**7 czepiec - symbol małżeńskiego stanu. W orszaku ślubnym nie mogło zabraknąć drużbów - przyja- rzędów ludowych. Należy jednak pamiętać, że nas od naszych sąsiadów. Wielcy pisarze i poeci polscy często czerpali natchnienie dla swych utwo- rów właśnie z pieśni żniwiarzy, przysłów, przypo- wprowadzali do literatury cale obrzędy, jak np. Adam Mickiewicz w Dziadach czy Stanisław Wy- spiański w Weselu. Od naszego zainteresowania tra- dycyjnymi zwyczajami zalety więc, czy przetrwa- ją one, by wzbogacić życie następnych pokoleń. 407
święta państwowe spod okupacji hitlerowskiej, ale także rocznica dliwym ustroju. Dlatego też jest ono iwietetn re- nów. wysuw ukazujących dorobek Polski Lud’ 408
święta rodzinne ŚWIĘTA RODZINNE dzynarodowy Dzień Dziecka ustanowiony został Międzynarodowy Dzień Kobiet - przypadający instytucje. Zakłady pracy wręczają w tym dniu ko- i w Polsce od I czerwca 1950 r. W dniu tym odby- ta. w wielu innych krajach takie, lecz w różnych . > uvrarem wdzięczności penhadzc w 1910 o równouprawnienie, o możność zdobywania kilku lat, . dzień. Uświęcony tradycja zwyczaj to kwia- i pobłażliwości niż: nabrało większego znaczenia i blasku niż obecnie. dzieci i młodzież niektórych szkól i drużyn horcer- 409
święta rodzinne Obecnie w Polsce święto Zmarłych jest dniem pa- za sprawiedliwołć. Młodzież szkolna ot: jaln, opieka groby żołnierzy poległych me Światowej (1939-1945), a także » dawniejszych walkach, np. w powstar » naszym kraju spowodowały zmiany miejsca ^mieszkania w.elu łudź., W dniu święta Zmar- iych tysiące z nich wraca do miejsca swego uro- , ---------o grooy swycli ro- dzicdw czy dziadków, którzy tu żyli i tutaj umarli, w pewnym więc sensie dzień ten jest także dniem 410
targi międzynarodowe TARGI MIĘDZYNARODOWE dukty rolne; z kolei rzemieślnicy sprzedają im Liczno (archeologia- nauka zajmująca się ba- ________________K kllltUZY ludzkiej! do-
Tatry i Podhale regularnie aż do wybuchu U wojny światowej (do 1939 r.). Wznowiono je po wojnie i. z czte- roletnią przerwą, urządzane są do dziś; od niedawna 2 razy w roku. Współczesne targi międzynarodowe mają zu- firmy z całego świata - nie przywożą już na sprze- daż dużej ilości towarów. W swoich pawilonach chcieliby sprzedać, np. samochody, różne maszy- ny i urządzenia. Taki przedmiot wystawiony na pokaz nazywa się eksponatem. Firmy, które zain- teresują się jakimś eksponatem, mogą zamówić większą liczbę takich samych przedmiotów' i otrzy- raczej charakter wystawy, na której poszczegól- ne kraje i firmy prezentują swoje wyroby i to- kiej cenie mogą na zamówienie zagranicznego kupca wykonać i dostarczyć - a więc, czym dyspo- nują na eksport (zobacz: „Eksport"). Targi mię- dzynarodowe. ściągające zwiedzających z całego świata, są także doskonalą okazją do tego, by - obok towarów - pochwalić się osiągnięciami. Np. Związek Radziecki i Stany Zjednoczone prezen- towały kiedyś kabiny statków kosmicznych i wy- posażenie kosmonautów. Bywają także targi specjalistyczne, poświęcone tylko jednemu rodzajowi towarów. Do takich na- leżą organizowane przez Polskę Międzynarodowe Targi Książki. Pierwsze odbyły się w 1956 r. w ra- mach Międzynarodowych Targów Poznańskich. Od 1958 ' organizowane są co roku w maju w warszawskim Pałacu Kultury i Nauki. Rokrocznie odbywa się na (wiecie ponad IWO wystaw i targów międzynarodowych. W wielu z nich Polska uczestniczy stale i często zdobywa nagrody za pięknie urządzone pawilony, za spo- sób wystawienia oraz za ciekawe eksponaty. TATRY I PODHALE Tatry stanowią najwyższą grupę górską Karpat. Ze wszystkich stron otoczone są kotlinami. U pół- nocnego podnóża Tatr leży Kotlina Podhala, przez którą płynie Dunajec, na południu - Kotlina Liptowska z rzeką Wag. dopływem Dunaju, na wschodzie - Kotlina Spiska z Popradem wpadają- cym do Dunajca, a na zachodzie - Kotlina Oraw- ska, przez którą przepływu Orawa, dopływ Wagu. Do Polski w całości należy tylko Kotlina Podhala. ści, a cała ich powierzchnia wynosi około 800 km1. Większa część Tatr leży w granicach Czechosło- wacji. do Polski należy północna część, o powierz- chni około 160 km*. Są to jedyne w Polsce góry o charakterze wysokogórskim. W krajobrazie tatrzańskim występują ostre, wysoko wznoszące się wierzchołki gór. zwane tur- niami, strome krawędzie grzbietów, czyli granic. bów. Wierzchołki Tatr wznoszą się ponad 2000 szczytów w Polsce należą: Rysy - 2499 m. Wielki Szczyt Mięguszowiecki - 2438 m. Świnica - 2301 m n.p.m. Przełęcze w Tatrach leżą wysoko i są mało dostępne. Zwiedzanie Tatr ułatwia kolejka linowa prowadząca na Kasprowy Wierch o wyso- kości 1985 m n.p.m., skąd wiodą bardzo ciekawe trasy turystyczne. Południowe Tatry, zbudowane z bardzo twar- dych skal krystalicznych - granitów, są najwyższe i bardzo bogato urzeźbione. Tu właśnie występują piękne, ostre formy krajobrazowe: turnic, urwiste zbocza pocięte żlebami, poszarpane granie i kotły skalne. Zewnętrzna - północna część Tatr zbudo- wana jest ze skal osadowych, przeważnie wapieni. W-tej>artii szczyty są niższe, o średnim wzniesie- niu 1300-1500 m n.p.m., i porośnięte lasem. W wapieniach występuj, jaskinie, podziemne ko- rytarze. w których gin, wody z powierzchni, .1 nieraz w skale dostrzec można szczeliny lub pio- nowe kominy. Powierzchnia skal wapiennych jest silnie pobrużdżona. Blisko Zakopanego znajduje się wapienny Giewont (1909 m n.p m I. nazywany „Śpiącym Rycerzem", gdyż jego rzeźba przypomi- na postać rycerza. Ogromnym urozmaiceniem krajobrazu tatrzafi- 412
Tatry i Podhale jeziora. Do najbardziej znanych należą: Morskie ją się znaczną głębokością. Wód płynących w Tat- potok lub rzeczkę. Potoki głęboko żłobią skały, po których płyną, w wielu miejscach tworzą kas- kady i wodospady, zwane ..siklawami" i ..wodo- grzmotami". Bardzo znane są Wodogrzmoty Mickiewicza i Siklawa w Dolinie Roztoki, tl stóp ilością opadów, znaczną różnicą temperatury miedzy dniem i nocą, silnym nasłonecznieniem, niska średnią temperaturą roczną. Charakterysty- czny dla tycn gor jcm -——z . , wiejący z południowej strony Tatr i spadąjący z wielką silą ku kotlinie Podhala. Nieraz jest lak gwałtowny, że czyni wielkie spustoszeń,, w drze-
Tatry i Podhale wostanic. a także niszczy zabudowania. Zjawiają- gwaltownie lopi śniegi i przyczynia się do silnych wezbrań potoków, a także powoduje nieraz groźne Zależnie od wysokości zmieniają się warunk. klimatyczne, zmienia się także i szata roślinna. Im* wyżej, tym jest chłodniej, wicją silniejsze wiatry, a i gleba jest coraz mniej urodzajna. Do wysokości 900-1000 m n.p.m. są pola uprawne, na których rośnie żyto, owies i ziemniaki. Wyżej, do około 1600 m. w Tatrach występują lasy, które tutaj nazywa się reglami. Dzielą się one na 2 piętra: niższe, zwane reglem dolnym, gdzie są lasy miesza- ne. to jest iglasto-liściaste. głównie buki i jodły, oraz wyższe, tak zwany regiel górny, gdzie prze- wagę mają świerki. Oprócz świerków w reglu gór- nym spotyka się modrzewie i limby. Ponad reglam. znajdują się gąszcza kosodrzewiny (kosówki), któ- re rzedną na większych wysokościach. Ponad ko- sówką rozciągaj, się ląki górskie, zwane halami. Turnie wznoszą się nagimi skalami ponad hale ich zbMzTChy ' P°roSty 8dzienie8dzi' P°rn5lai’ U podnóża Tatr leży Podhale. Ciągnie się ono Z zachodu na wschód na przestrzeni około 57 km. Ł-i nJ°?,polud"ie około 26 km szeroko- ści. Od północy kotlinę Podhala zamyka pasmo 414
i surowy klimat ludność Podhala nie mogłaby utrzymać się z płodów rolnych. Toteż głównym Tatry i Podhale Spęd owiec nazywa się „redykiem". Rozwój ho. wystarczające dla licznych stad. Górale korzystają więc z pastwisk w Beskidach, a zwłaszcza w Biesz- jest tu największym miastem, liczącym ponad 28 mieszkańców - 1975). W Nowym Targu rozwija Podhalu ma rzemiosło artystyczne. 415
teatr Fredro. który żył w latach 1793-1876. W osur- Schiller, żyjący w latach 1887-1954. który zasłynął i młodzieży, takie jak np. Ania z Zielonego Wrgó- Historia teatru polskiego jest bardzo bogata. który położył dla teatru polskiego największe zasługi. W dziejach naszego teatru mieliśmy wiele w 1975 r. - 25. Nie występują w nich na scenie sal się w nich Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, gdzie występowało wielu wybitnych jest lalką osadzoną na dłoni aktora. Występujący Ludwik Solski i Juliusz Osterwa. Również w Kra- kowie żyt i tworzył wybitny artysta teatru. Stanis- ław Wyspiański (zobacz: „Malarstwo"). Pisał on nie tylko sztuki teatralne, ale także projektował robi Teatr Dzieci Zagłębia z Będzina oraz poznań- dzo ciekawe pomysły całych przedstawień. W 1975 r. były w Polsce 72 teatry dramatyczne. Grywa się w nich najróżniejsze sztuki. Sztuki o treści poważnej i smutnej, kończące się często śmiercią bohatera, nazywamy tragediami. Sztuki wesołe, wywołujące śmiech na widowni, to ko- muzyką i śpiewem, a więc występujący w nim 417
teatr nim również liczne fragmenty mówione - tylko o treści lekkiej i wesołej. W teatrach operowych wystawiane są też przedstawienia baletowe, to znaczy takie, w których treść opowiadana jest za pośrednictwem tańca, wykonywanego przez tancerzy na tle muzyki. Opery, operetki i balet nazywamy teatrem muzycznym. rzy oraz odpowiednio dobranych ruchów i gestów aktorów. Nasz Wrocławski Teatr Pantomimy nale- ży do najznakomitszych zespołów tego typu w święcie. Obecnie mamy bardzo wielu wybitnych aktorów i reżyserów teatralnych. Należał do nich reżyserzy: Jerzy Grotowski (ur. 1933) która prowadzi we Wrocławiu bard™ Hanuszkiewicz (ur. 1924) z Warszawy; Kazimiera Dejmek (ur. 1924) z Lodzi; Krystyna Skuszanka (ur. 1924) z Krakowa; Józef Szajna (ur. 1922) z Warszawy i inni. Wybitnym reżyserem był zmarły tragicznie Konrad Swinaraki (1929-1975). Spośród aktorów wielką popularność zdobyli: Elżbieta Barszczewska (ur. 1913), Tadeusz Fijew- ski (ur. 1911), Ignacy Gogolewski (ur. 1931). Ryszarda Hanin (ur. 1919). Gustaw Holoubek (ur. 1923), Jan Kreczmar (1908-1972), Andrzej Łapicki (ur. 1924), Tadeusz Łomnicki (ur. 1927), Kaamterz Opaliński (ur. 1890), Aleksandra śląs- “ (ur. 1925), Jan Swiderski (ur. 1916), Jacek Woszczcrowicz (1904-1970), Marian Wyrzykow- ski (1904-1970). Mamy także bardzo wielu zdol- aktorów młodszego pokolenia. Aktorów tych zna wielu widzów, gdyż często występują oni w teatrze telewizji. 418
poszukują coraz lepszych sposobów niesienia po- mocy ludziom. Jeden z takich kongresów odbył Sport w naszym kraju JeM bardzo popularny, wieka. Dlatego stworzono w Police odpowiednie
Towarzystwo Przyjaciół Dzieci a zimą ponad 1000 lodowisk i naukę jazdy na nar- a matki z córkami. TKKF jest organizatorem zlotów i imprez spor- towych, w których mogą brać udział wszyscy chętni. W rocznice XV-, XX- i XXV-lecia Polski Ludowej TKKF prowadziło akcje zdobywania specjalnej odznaki sportowej. W zdobywaniu powszechnych akcji, np. „Bieg po zdrowie". Młodzieży Robotniczej" oraz popularyzuje i or- TKKF w ciągu swej kilkunastoletniej działal- w porównaniu do ponad 1000 ognisk i około 107 tysięcy członków w 1960 r. jest wzrostem ogromnym. W rozwoju TKKF pomogły bardzo związki zawodowe i Związek Młodzieży Socja- listycznej (obecnie Związek Socjalistycznej Mło- nych Związków Młodzieży Polskiej",. TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ DZIECI Towarzystwo Przyjaciół Dzieci (TPD) jest or- ganizacją społeczną zajmującą się sprawami opieki i wychowania dzieci i młodzieży. Powstało w 1949 r. w wyniku połączenia Robotniczego To- warzystwa Przyjaciół Dzieci z Chłopskim Towa- rzystwem Przyjaciół Dzieci. Głównym zadaniem TPD jest organizowanie i prowadzenie różnych placówek opiekuńczo- -wychowawczych. takich jak: świetlice, plące gier i zabaw, kolonie letnie i zimowe, obozy młodzie- żowe, domy dziecka, przedszkola itp. Niektóre z tych placówek czynne są cały rok, inne - tylko sezonowo, np. dziecińce wiejskie w czasie pilnych prac w polu czy obozy lub kolonie w czasie wa- Współpracując śctśle z rodzinami i szkołami, TO w swej działalności sura sit zapewnić opiekę dzieciomnajb.rdz.ej potrzebującym jej. | ttk np dz-ęk! TO powstały Koła Pomo^ D śtetol™ “ d k,Ó'C “jn,UJą upo- śledzonym, umysłowo. Wiele dzieci korzysta z £ mopy materialnej, akcji dożywiani, it^ dzieży. Podejmuje rówX^ da'C,in,,,>- o charakterze opiekuńczym i zd^ow^' ’ 1 “"owotnym, przed- TOWARZYSTWO PRZYJAŹNI POLSKO- -RADZIECKIEJ Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej (TPPR) jest ogólnopolską masową organizacją społeczna (zobacz: „Organizacje społeczne"). Powstała ona w 1944 r. Najpierw na wyzwalanych spod okupacji hitlerowskiej terenach samorzutnie powstawały kola przyjaźni polsko-radziecki które nosiły różne nazwy. Jednym z nich było zalo- tonę w Rzeszowie Towarzystwo Przyjaźni Polsko- racja J'8° 10 na2“ę przWla cala orgaDi’ • TPPR umacniani' । rozwijanie przy- J~"‘1 w’Pó,P'acy między narodem polskim a na- rodamt Zwtązku Radzieckiego. Przyjaźń ta zrodzi- się w walce ze wspólnym wrogiem - hitleryzmem- rom«“ Pi’kn' 'rady<:X a « “ac“nie °g' 5by mogła się rozwijać przyjaźń i współprac* osJ1 n,u’Zi' one nawzajem wiele ° W1 Cdzttć' T»W TPPR zajmuje się upo- «tochmanicm wiedzy o Związku Radzieckim- Org^zUJC wystawy. (x|c2w fiimowe anystyczne, kursy języka rosyjskiego,
Orderem Przyjaźni Narodów dziccko-Poiskiej. Członkami TPPR mogą być poszczególne osoby TURYSTYCZNE BIURA m«jg zasięg lokalny. Biura te obsługuję turystów krajowych (zobacz: „Turystyka") oraz przyjeż- Do najważniejszych zadań biur turystycznych nołci ułatwiających turyfcic poznanie naszego kraju. Biura organizują też wycieczki i wyjazdy indywidualnych turystów polskich za granicę. Ogólnopolskie biurn turystyczne i biura podróży mają oddziały w większych miastach Polski, a naj- większe z nich -mają przedstawicielstwa za granicą. 421
turystyka TURYSTYKA ^IJmatur Do turystów zalicza się ludzi, którzy opuśti na pewien czas miejsce swojego zamieszka? i udali się do innej miejscowości na wypocz '* lub kurację, w celach krajoznawczych lub roay? kowych, dla odwiedzenia krewnych lub znaj ' mych. Nie są turystami ludzie wyjeżdżający^ pobyt stały lub w celach zarobkowych. Turyści tę ci, którzy zwiedzają i poznają nowe miejsca, p-,° rodę, zabytki. Turystyka, z jaką spotykamy się dzisiaj, jj,, stosunkowo młoda. Dopiero w połowie XIX w czyli ponad 100 lat temu, powstały pierwsze orga’ nizacje turystyczne. Najpierw w 1857 r. powstał angielski Alpine Club (czytaj: alpein klab), jednoczący turystów górskich. Podobne stówa, rzyszenia powstały także w Auslru. Szwajcarii i Niemczech. Polskie Towarzystwo Tatrzańskie (PTT), założone w 1873 r„ było piątą organizacją turystyczną w Europie. W tym samym czasie po- wstały pierwsze biura podróży. Prawdziwa eks- plozja w rozwoju turystyki nastąpiła jednak dopie- ro w drugiej połowie naszego wieku. Rozwój turystyki wiąże się bezpośrednio z wy- nalezieniem w I połowie XIX w. kolei żelaznej, a następnie samochodu i samolotu oraz z rozwo- jem gospodarczym i społecznym wielu państw. Ludzie obecnie mają lepsze warunki życia i więcej wolnego czasu do swojej dyspozycji. W Polsce w 1938 r. było około 2 milionów statystycznych tu- rystów (1 osoba liczona jest tyle razy, ile razy wy- jeżdżała ze swojego miejsca zamieszkania w celach turystycznych). W 1949 r. było już 4 miliony, a w 1975 r. aż ponad 100 milionów statystycznych tu- adzi szkolenie dla orga- rysiyczn, w budynkach, czynną cały rok, iTezo- wycn. „Harerur ma swoje oddziały w dużych miastach Polski. ’ Niezależnie od wymienionych biur podróży istnieje w Polsce rozbudowana Biur Obsług, Ruchu Turystycznego PolskZ Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczeno tri. bacz: „Polskie Towarzystwo t . ®S° mlodzicży zajmuje się lei Polskie’ Tow""’'’1’'1" warzystwo Schronisk MlnH>u. 'rou“C To- Turystykę dzielimy na popularną i kwalifikowa- ną. Turystyka popularna jest dostępna dla wszy- stkich, do uprawiania jej nie trzeba specjalnych umiejętności. Turystyką popularną są wczasy wy- wycieczki autokarowe, krótkotrwałe wyjazdy świąteczne za miasto itp. Turystykę kwalilikowa- ną, to znaczy taką, która wymaga specjalnego przygotowania i umiejętności, uprawiają tylko wytrawni turyści, zwłaszcza młodzi i wysportowa- ni. Do turystyki kwalifikowanej zaliczamy: tury- stykę górską, pieszą uprawianą na nizinach, ko- tarską kajakową, żeglarską, motorową itp. Roz- wija sie równu-s ...___________ Prawdziwy turysta powinien zachowywać X?* a'n" - “ i-"’1"’ oraz m- a' 1 szacunklcm do przyrody i zabytków °CZy ' U“y °1Warle- odkrywać i do- nic o^i n0We’ Pi,knc’ TurysU P nicn zostawiać po sobie śladów. Prawdzi-
GKKFiT usiało kierunki rozwoju turystyki w Pol- zależy od wielu instytucji i organizacji, GKKFiT współpracuje z nimi w zakresie turystyki, sprawu- jąc nadzór i kontrolę. Istnieją takie turystyczne organizacje społeczne. Największą i najbardziej zasłużoną spoiród orga- nizacji rozwijających turystykę jest bogate w pięk- ne tradycje Polskie Towarzystwo Turystyczno- -Krajoznanoe (zobacz: „Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze"). Znana jest także działalność turystyczna Towa- 423
turystyka
ukształtowanie powierzchni kraju W dawnych czasach uczeni byli bardzo wszech- stronni. Np. Mikołaj Kopernik był nie tylko astro- nomem, ale również lekarzem i ekonomistą; wielki uczony starożytnej Grecji - Archimedes - był fizy- kiem, matematykiem i wynalazcą. Obecnie uczeni mają znacznie węższe specjali- zacje, ponieważ dokonano już tylu odkryć i pozna- no tyle praw, że nie ma człowieka, który by po- trafił wszystkie je dokładnie poznać. W związku z rozwojem techniki (spowodowanym zresztą tak- że postępem nauki) odkrycia uczonych trafiają dziś do naszego życia znacznie szybciej, bo właśnie nauka ma dziś na nie bezpośredni wpływ i dlatego też mówi się obecnie, iż nauka stała się jedną z sil W przyszłości nauka będzie odgrywała rolę jeszcze ważniejszą, a uczonych będzie więcej. Warto wiedzieć, że zasób wiedzy ludzkiej dzięki pracy uczonych podwaja się co 10-15 lat. Polska dala światu wielu wspaniałych uczonych. Można o nich przeczytać w hasłach: „Nauki humanis- tyczne", „Nauki ścisłe i przyrodnicze” oraz „Nau- Aby zostać uczonym, trzeba - jak sama nazwa wskazuje - wiele się uczyć, zdobyć ogromny zasób wiedzy. Typowa droga to ukończenie studiów wyż- szych, a potem dalsza nauka - samodzielna i w ze- społach, np. na studiach doktoranckich. W toku tej nauki zdobywa się kolejno stopnie naukowe. Po ukończeniu studiów wyższych otrzymuje się tytuł magistra (len tytuł jednak nie jest zaliczany do stopni naukowych). Następnie po złożeniu obo- sanej pracy uzyskuje się stopień doktora (dr). Po wykazaniu się trwałym, istotnym dorobkiem nau- skać stopień hab.). mającego w zasadzie stopień doktora habilitowa- miast: profesor nadzwyczajny i profesor zwyczajny (ten drugi tytuł jest wyższy). Tytuły naukowe nada- Za wybitne osiągnięcia uczeni nasi otrzymują nagrody państwowe i międzynarodowe - indywi- dualne oraz zespołowe. Niektórzy są wyróżniani w kraju i za granicą tytułami honorowymi. UKSZTAŁTOWANIE POWIERZCHNI KRAJU Głównymi formami ukształtowania powierzchni Niziną nazywamy powierzchnię Ziemi wznie- sioną ponad poziom morza do około 200 metrów. Wyżyna jest obszarem wzniesionym powyżej 200 metrów nad poziomem morza. Góry - to wzno- szące się wysoko ponad otaczającym tereny obszary powierzchni Ziemi. Wszystkie wysokości na lądach mierzy się poziomu morza. Ponieważ morza na całej ziemskiej łączą się ze sobą, poziom ich wód jest prawie jednakowy i stanowi dobrą podstawę <i0 pomiarów zarówno wysokości na lądach, jak i głębokości w morzach. A więc przy określaniu wysokości jakiegoś obszaru lub miejsca na lądzic podaje się zawsze, ile metrów dany obszar lub miejsce wznosi się nad poziom morza, co w skrócie pisze się m n.p.m. Wysokość mierzoną od pozio. mu morza nazywamy wysokością bezwzglę<iną Jeśli wysokość jakiegoś wzniesienia mierzymy od jego podstawy, jest to wysokość względna. Powierzchnia nizin, jak również i wyżyn, może być mało urozmaicona - równinna, lub urozmaico- na niewielkimi wzniesieniami - pagórkowata. Na mapach Polski przedstawiających ukształtowanie powierzchni naszego kraju widać od razu, że prze- ważają u nas obszary nizinne. Zajmują one całą środkową i północną Polskę oraz wchodzą jakby zatokami w obszary wyższe południowej części W środkowej części Polski nizina w wielu miej- scach ma powierzchnię równinną. Na obszarze tym rzeki płyną w szerokich dolinach. W północ- nej Polsce liczne pagórki bardzo urozmaicają krajobraz. W niektórych miejscach wzniesienia przekraczają nawet 200 m n.p.m., ale nie zalicza- my ich do wyżyn. Bardzo licznie występują tu je- ziora - obszary te nazywamy pojezierzami. Naj- wyższym wzniesieniem pojezierzy jest Wieżyca - 329 m n.p.m. Wzdłuż brzegu morskiego ciągnie się pas nizin nadmorskich. Zupełnie inne krajobrazy występują w południo- wej Polsce. Są tam wyżyny i góry. Z wyżyn naj- stępnie Wyżyna Lubelska. Wyżyna Małopolska składa się z Wyżyny Śląskiej, Krakowsko-Często- chowskiej, Kiclecko-Sandomierskiej oraz Niecki Nidziańskiej. Przejście od nizin do wyżyn jest na ogół łagodne, niewidoczne w terenie. Bywa jednak i tak, że wyżynę ograniczają strome zbocza - kra- wędzie wyżyny. I lak np. Wyżyna Lubelska w nie- których miejscach ma strome krawędzie. Wyżynę Małopolską w części wschodniej przecinają nie- wysokie pasma Gór Świętokrzyskich. Na południu Polski, na pograniczu z Czechosłowacją, ciągną Się góry Karpaty i Sudety. Karpaty na naszych terenach rozciągają się lukiem od Bramy Moraw- skiej na zachodzie do granicy polskiej na wscho- dzie. Tworzą one wiele pasm górskich, z których najważniejszymi w naszych granicach są Beskidy Zachodnie, a z Beskidów Wschodnich - Bieszcza- dy. Sudety nie są tak wysokie jak Karpaty i na ogól są mniej urozmaicone. Między Karpatami a wyżynami południowej Polski ciągnie się Pa$ 426
iH 427
uzdrowiska WARZYWNICTWO W Warzywa to owoce, pędy, lifcie, korzenie i inni części roślin zielnych, służące jako pożywienie czło- wieka. Oblicza się. te mieszkaniec naszego kraju spożył przeciętnie w 1974 r. ponad 84 kg warzyw. Przeciętnie - to znaczy, że jeden zjadł tylko 70 kg, drugi 90 kg, a trzeci 92 kg. Lekarze twierdzę, te jemy za mało roślin warzywnych, a co ważniejsze, te ich wybór na naszym stole jest zbyt ubogj (zobacz: „Kuchnia polska"). W związku ze wzrostem liczby ludności i u zmianami sposobu odżywiania się, zapotrzebow,. nie na warzywa wzrasta, zwłaszcza w dużych mia- Stach, gdzie zjada się ich najwięcej. Rolnictwo, a ściślej - jeden z jego działów zwany warzywnic- lwem, musi więc dostarczać stale większe ilości pomidorów, ogórków, sałaty, rzodkiewek itp. Nie jest to jednak sprawa prosta, gdyż uprawa wa- rzyw wymaga dużego nakładu pracy. Niektóre z nich, np. pomidory, wymagaj, dodat- roślin warzywnych używa się coraz częściej ma- chew, można przechowywać przez dłuższy okres. Ale niektóre, np. sałata, szczypiorek, rzodkiewka składniki odżywcze zawarte w świeżych warzy- budując szklarnie, w których rośliny warzywne cza się w Polsce ponad 250 tysięcy hektarów (ha) zastępowanie pracy ręcznej pracę maszyn, upra- wianie odmian dających lepsze plony i budowę szkłami. Państwowe Gospodarstwa Rolne i spółdzielnie produkcyjne tworzę cale kombinaty szklarniowe, obejmujące od 6 do 24 ha ziemi pod szkłem. Mniejsze szklarnie budują rolnicy i ogrodnicy pra- 428
430
warzywnictwc 431
władcy dawnej Polski WŁADCY DAWNEJ POLSKI 432
wojna światowa I państwo. Była podzielona między 3 zaborcz, carstwa: Niemcy, Austrię i Rosję (zobacz. J"0- biory Polski"). Fakt, że zaborcy rozpoc^"*'*- ze sobą, miał dla przyszłości Polski duże znacz. .’ Panująca między nimi przez ponad 100 |al , ““ była najtrwalszą pieczęcią niewoli p0|!kj miale więc, te w takiej sytuacji odżyły w , czeńslwie polskim nadzieje na poprawę losu.T*’ wet na niepodległość kraju. * Część polityków polskich uważała, że p01fc powinni popierać w wojnie carską Rosję, zaś część polityków nawoływała do popiej Niemiec i Austro-Węgier. Do walki u boku przeciw Niemcom i Austro-Węgrom wzywał pn, de wszystkim Roman Dmowski i kierowane pra, niego Stronnictwo Narodowej Demokracji. Dmi.. wski spodziewał się, że jeśli zwycięstwo odnieś* Rosja, to z odebranych Niemcom i Austrii ziem polskich, a także z ziem zaboru rosyjskiego mohu będzie utworzyć zależne od caratu państwo poł. Najwybitniejszym politykiem drugiego ugnipo- i Austro-Węgier, był Józef Piłsudski. Według niego WOJNA ŚWIATOWA I (sprawa Polski) lennicy przystąpili do ot i chorób panujących w czasie wojny. Ponieważ wielką albo światową. : nimi Austro-Węgry (tak nazywano wówczas pań- ków polskich nie mogły prowadzić do niepodległo- ści kraju. Politycy ci godzili się bowiem z utrzyma- niem porządku politycznego panującego w pań- jednego zaborcy, zamiast trzech. Niezależnie od tych planów, które później oka- i wiele innych państw tworzyły ugrupowanie nazy- biedne warstwy pracujące przyjęły wojnę nie- chętnie. Oznaczała ona bowiem, że tysiące mło- dych Polaków będzie musialo walczyć przeciw so- będzie większy wpływ na losy świata poprzez uza- leżnienie od siebie państw i narodów słabszych Jedną z przyczyn wybuchu wojny było dążenie wały i do zajęcia miejsca głównej potęgi świata. Najbliższe ogólnym nastrojom ludzi pracy b)ł« stanowisko, jakie wobec wojny zajęły dwie par* robotnicze - Socjaldemokracja Królestwa Polsk«- go i Litwy (SDKPiL) i Polska Partia Socjalisty na-Lewica (PPS-Lewica). Potępiły one woja! i ogłosiły, że popieranie tego czy innego zaborc) nic w losie kraju nie zmieni. Tylko walka prż*'" wszystkim zaborczym rządom, prowadzona wsp®' nie z robotnikami Rosji, Austrii i Niemiec, mb*1* położyć kres niewoli Polski. 434
wojna światowa II c. Lałem 1918 ' rząd ra’ dziecki unieważnił anty rozoio.o------ nowisko władzy radzieckiej zadecydowało o dal- szych losach Polski. W Siad za rewolucyjna Rosja przyjąć, jeśli chcialy ukończyć wojnę. l>ty P“"kl mówi o utworzeniu niepodległej i zjednoczonej Polski- W ten sposób państwa enlenty naśladowa- ły dekrety władzy radzieckiej, głoszące, że w powo- WOJNA ŚWIATOWA II (udział Polski) II wojna światowa trwała od I września 193, do 2 września 1945 r. Byle to największa i n •’ krwawsza ze wszystkich wojen w historii św^’ Brały w niej udział prawic wszystkie narody i J* siwa. W walkach toczonych na lądzie, morzu i» powietrzu bilo się około 110 milionów powob nych do wojska Żołnierzy. Działania wojenne to czyły się w Europie. Afryce, Azji i Oceanii. Du,,. go wojnę tę nazywamy światową. II wojna wa była nie tylko większa od poprzednich, ale takZe prowadzona w inny sposób. Zaslosowlno II wojna światowa wybuchła dlatego, że Niemej bitych, bardzo trudno jest podać dokładną liczbę że pochłonęła ona około 55 milionów śmierteł- tnieckiego panowania i przyłączenie do zjednoczo- zumieć, jeśli się pamięta, ic dziś Polska ma ponad ce oczekiwały lepszego bytu i sprawiedliwości. marzenia całych pokoleń patriotów walczących z zaborcami od ponad 100 lat. w okresie rozbiorów. Na podstawie traktatu wer- salskiego, podpisanego w 1919 r„ Polska odzyska- ła Wielkopolską. Pomorze i część Górnego Śląska. rewolucyjne partie robotnicze, które od początku mówiły. Ze Polska odzyska wolność nie w wyniku my II Rzecząpospolilą (zobacz: „Rzeczpospolita II”), w odróżnieniu od I, szlacheckiej nego Miasta Gdańska. Żądania te były jedynie pretekstem. W istocie Hitler pragnął podboju Pol- ski i z dokumentów wiadomo, że nic zadowoliłby podległości. Kiedy Hitler zrozumiał, że Polska się nie podda, jego wojska napadly na nasz kraj I września 1939r. o świcie, uderzając z północy, zachodu i południa- Już od pierwszych chwil wojny armia polska i c*1* naród stawiły bohaterski opór najeźdźcy. Bronio- no uparcie każdej placówki, choć przewaga wro- ga była ogromna. Najbardziej znane są: obrona Westerplatte i Poczty Polskiej w Gdańsku. walkl o Gdynię, Hel, Modlin, a także obrona Warszawy (zobacz: „Stolica"). Największą bitwą była bil' wa nad Bzurą. Toczyła się ona od 9 do 20 wrz^' nia. Polacy, mimo przewagi wroga, 436
wojna światowa II Ówczesny ra|d polski nie chcial doprowadź . sojuszu ze Związkiem Radzieckim. *> Polski rząd opuścił kraj 17 września 1939 r P litycy polscy utworzyli rząd we Francji, który tem przeniósł się do Anglii. Na jego cze|c s|?°‘ generał Władysław Sikorski. Od razu zaesął 0* tworzyć na nowo armię polską na Zachodzie d dalszej walki z Niemcami. Po zdobyciu Polski Niemcy podbiły w prawie całą Europę Zachodnią i rozpocM, działania przeciw Wielkiej Brytanii. 22 czer,^ 1941 r. Hitler zaatakował ZSRR. Mimo bohater, skiego oporu Armii Radzieckiej, wojska nic. mieckie początkowo odnosiły sukcesy, ale na po. czątku 1942 r. zostały odrzucone spod Moskwy a w 1943 r. poniosły druzgocącą klęskę 'poj Stalingradem i Kurskiem. Tymczasem w okupowanej Polsce hitlerowcy urzeczywistniali swój zamiar wyniszczenia nasze- go narodu. Część Polaków zamierzali stopniowo zniemczyć, a większość - wymordować. Na zic. miach polskich Hitler chcial polem osiedlić Niemców. Oczywiście len zbrodniczy plan nie mógł być wykonany od razu, ale hitlerowcy robili wszystko, żeby swój cel osiągnąć jak naj- szybciej. Odbierali Polakom majątki, wyrzucalikh z mieszkań, rabowali bez ograniczeń. Polacy byli zmuszani do pracy ponad siły, a place otrzymywa- Żywność można było kupować tylko na kurtki w bardzo małych ilościach. Prawie cała ludność pol- ska głodowała. Hitlerowcy liczyli, że w takich wa- runkach wielu Polaków wymrze. Okupanci dążyli do całkowitego zniszczenia polskiej kultury. Przede wszystkim zamknęli wszystkie szkoły, poza podstawowymi, zlikwido- wali biblioteki, wydawnictwa i prasę, niszczyli zabytki. Po to, by przyspieszyć zniszczenie polskiej kultury, hitlerowcy starali się w pierwszym rzędne zabijać jak najwięcej wykształconych Polaków: profesorów (np. z Uniwersytetu Jagiellońskiego), nauczycieli, inżynierów, lekarzy, pisarzy ortZ innych mądrych i wybitnych ludzi. Setki tysięcy Polaków hitlerowcy wywozili do Niemiec i zmuszali tam do niewolniczej pracy, jeszcze więcej zamykali w obozach koncentrat nych. Więźniowie tych obozów byli głodzeni,bicl i zmuszani do pracy ponad siły. Kiedy osłabli tak- że nie mogli pracować, zabijano ich, często duszo- no trującym gazem, a ciała palono w specjalni’'1' piecach zwanych krematoriami. Największy® takim obozem byl Oświęcim. Po to, by zmusić naród polski do poddania s«t tak strasznej władzy, hitlerowcy prowadziliw P0 sce politykę zastraszania - terroru. Za jednego z» bitego Niemca rozstrzeliwali dziesiątki Polakó'v- stosując zbiorową odpowiedzialność. Egzekucj'1' odbywały się przeważnie na ulicach miast. P«l3k 438
wojna światowa II walczących z okupantem lub podejrzanych o to - w razie schwytania poddawano w więzieniach strasznym torturom. Zajmowała się tym specjalna policja, zwana gestapo. Okupacja hitlerowska była najgorszym okresem w historii naszego narodu. Polacy, zaraz po klęsce wrześniowej, podjęli walkę z okupantem. W lasach tworzyli oddziały partyzanckie, które napadały na wojska niemiec- kie, wysadzały w powietrze mosty i tory kolejowe, niemieckie pociągi broniły chłopów przed grabie- żą. Duże szkody wyrządzały Niemcom akcje sabo- tażowe, polegające na zlej pracy i niszczeniu wszy- stkiego, co mogło być okupantowi przydatne, w akcjach sabotażowych brała udział młodzież pol- ska. zwłaszcza skupiona w tajnej organizacji har- cerskiej Szare Szeregi i w Związku Walki Młodych. Walkę zbrojną narodu polskiego przeciw oku- pantom. którą nazywamy ruchem oporu, orgam- zowaly tajne organizacje. Najznaczniejszymi z mch były: Armia Krajowa (AK) i Gwardia Ludowa (GL), przekształcona w 1944 r. w Armię Ludów, (AL). Cale życic polskie toczyło się wówczas w ukryciu przed okupantami, jakby pod ziemią. Konspiracyjne życie pol.tyczne w okupowanej Polsce skupiało się wokół 2 obozów pobtycznyck Jeden tworzyły ugrupowania podporządkowane emigracyjnemu rządowi polskiemu w Londynie (między innymi AK). Zwano go w skróc.e londyń- skim. Obóz londyński zmierza! do odbudowana.
wojna światowa II 440
wojna światowa II
442
'"btKgu. sforsowanie 'lina. Ta ostatnia akcja ego wkładu Polaków .raźniejszym wrogiem naszej ojczyzny i całej ludz. kicj Brytanii Polska wniosła największy wkład w zwycięstwo nad hitleryzmem. Zwycięstwo to nil. 2 września 1945 r. WOJNY NAPOLEOŃSKIE W I795r., po III rozbiorze, przestało istnieć pań- nie pogodzili się z tym i natychmiast rozpoczęli walkę o niepodległość. Walka ta - zależnie od Wtcdy, gdy państwo polskie upadlo, wojnę z ty- polcona bić się o swoją ojczyznę. Liczyli na to, źć buduje Polskę. Już w 1797 kie. Dowodzi! nimi generał bicia (I74/-ISZZJ UIOZJI o....... r-- Palika nie „marla, póki my tyjemy. która W symbolem naszej walki o wolność, a dzisjcsll» ’ -................. 1. szlachta, micsz- obozie zmniejszyły się- Pragnicnicm Zoli 4 wszy>»»--------- wiodło. W latach 18M ‘Legiony* walczyły mężnie u boku Francji z Austria i Rosję. Lecz Francja, w dogodj y~ d» nierzy zwolniono, cz
wojny XVII wieku oraz Pomorza. Pierwsza z łych wojen wybuchli walki nie toczyły się bez przerwy. Początkowo wojska obu państw biły się w Inflantach. Tam Właśnie hetman Karol Chodkiewicz (1560-1621) odniósł wspaniale zwycięstwo pod Kircholmem (1605 r.), w którym 4 tysiące żołnierzy polskich pokonało II tysięcy Szwedów. O wygranej zde- morze i, pomimo polskiego zwycięstwa w bitwie morskiej pod Oliwą (1627 r.), zagrażali polskiemu handlowi przez Gdańsk. Ale największe niebezpieczeństwo przyniosła ze Wbą wojna lat 1655-1660 zwana „potopem". ' •urna tw tym Warszawę i Kra- ków). zmusili król. ja„a Kazimierza (1609-1672) T®''"1 k"j“- °ómc»icnie tak nagłych , tSUkc"ów ul,,wi,a Szwedom zdrada K a ‘ 'i,eWSkich n",«"a,ów oraz szlach- Polsce opó/ nm1.;0*’" „l’ano'va"i' wy WO'-’® * Walczyli wsz ” V Sl’ aszlor w Częstochowa. > «łstkic grUpy polski^ spoleczeó- 444
wojny XVII wieku
Wojsko Polskie było prowadzenie walki z innymi państwami i lu- dami oraz utrzymywanie w posłuszeństwie wobec władcy jego poddanych. Mieszka I i Bolesława Chrobrego (X-XI w.). Silę zbrojną państwa stanowiły wtedy drużyny książę- ce złożone z zawodowych żołnierzy, zwanych wo- Stanisław Żółkiewski cięstwo nad Turkami. Wojnę tę zakończono w Polska i Litwa z trudem ponosiły koszty i cię- nizacja państwa okazała się źle przystosowana WOJSKO POLSKIE Słowo „wojsko" kojarzy się nam z większa lub mniejszą, zorganizowaną, uzbrojoną i umundu- rowaną grupą ludzi, których głównym zadaniem jest walka. Wojsko, zwane też silą zbrojną, jest organizacją znaną od dawna. Przed kilkoma ty- siącami lat starożytne państwa (Egipt, A5yria Persja, Indie, Chiny) tworzyły i utrzymywały od- pów) - gorzej wyszkolonych i uzbrojonych. Wiel- kie znaczenie obronne miały grody, w których chroniła się ludność w wypadku niespodziewanej napaści wroga (zobacz: „Początki państwa poi- nieć XVIII w. składały się one z wyspecjalizowa- nych rodzajów wojsk: jazdy, piechoty, artylerii i saperów. Po upadku powstania kościuszkowskie- go w 1794 r. i dokonaniu III rozbioru Polski (zo- stało istnieć. Patrioci polscy dążyli do odzyskania niepodle- głego państwa. W XVIII i XIX w. odbudowywali skrę ). Królestwo Polskie, utworzone po Kongre- sie Wiedeńskim w 1815 r„ miało również naro- oową armię. Istniała ona do upadku powstani» listopadowenn w 1C1> . . . _ 446
Wojsko Polskie Do działań zbrojnych ludowego WP zaliczamy za- Polskie liczyło około 400 tysięcy żołnierzy. W jego WP prowadził od Lenino i lasów w różnych czę- iciach kraju, poprzez przyczółki na WiSIc i War- szawę, Wał Pomorski i Kolohrzeg, Odrę i Nysę Łużycką, aż do Berlina, rzeki Łaby i stolicy Cze- działy i jednostki wojskowe, jak i przez ludową 449 448
Wojsko Polskie Wojsko Polskie OZNAKI STOPNI WOJSKOWYCH W WOJSKACH LĄDOWYCH I LOTNICZYCH aaaaatit aatitaaa aaaiaaaa V 18 19 20 21 22 23 24 OZNAKI STOPNI WOJSKOWYCH W MARYNARCE WOJENNEJ 451 450
oraz Wojskowa Akademia Techniczna. Wojskowa Akademia Medyczna i Wyższa Szkoła Marynarki Wojennej - przyjmujące kandydatów spośród o- sób cywilnych. Wyższe szkoły oficerskie kształcą kandydatów na oficerów - inżynierów wojsko- wych. Kandydatów na chorążych kształcą szkoły chorążych, których absolwenci otrzymują stopień wojskowy i tytuł technika, podoficerów zawodo- Konstytucja PRL i usuwa Sejmu z 21 listopada 1967 r. nakładają na obywateli obowiązek obrony ojczyzny. W czasie pokoju obowiązek ten wypeł- niają przede wszystkim mężczyźni zdolni do służby w wojsku. Po ukończeniu IX lal są oni powoływa- ni do zasadniczej służby wojskowej, która trwa 2 lub 3 lata, zależnie od rodzaju wojsk. Studenci wyższych uczelni cywilnych przechodzą obowiąz- kowe szkolenie wojskowe. Po zwolnieniu z woj- wie. Oznacza to. że mogą być ponownie do niego powołani na jakiś okres. Wojsko w czasie pokoju przygotowuje się do obrony ojczyzny. Przygotowanie to polega głów- nie na szkoleniu. Szkolenie praktyczne bardzo często odbywa się na placach budowy i jest połą- czone z pracą dla kraju. Niejednokrotnie żołnierze przyczyniają się do szybszego uruchomienia no- wych zakładów przemysłowych. Pracowali oni między innymi przy budowie cementowni w Cheł- mie, Nowej Huty, zakładów chemicznych w Pu- ławach, transportowali ciężkie maszyny budowla- ne i urządzenia do elektrowni w Solinie, wznosili mosty, budowali drogi itp. W czasie klęsk ży- wiołowych wojsko spieszy z pomocą ludność, z narażeniem własnego życia żołnierze ratują życie innych. Tych spośród nich, którzy szczegól- nie wyróżnili się w służbie i pracy dla społeczeń- stwa - nazywamy bohaterami czasu pokoju. WP aktywnie uczestniczy w życiu społeczny" kraju. Wniosło ono poważny wkład w budowę “kół i internatów, wpłacając na ten cel 250 mi- lionów złotych i wykonując prace o warto*0 100 milionów złotych. Wielu żołnierzy jest hono- rowymi krwiodawcami, wielu poświęca woW 452
453
wybory WYBORY 19 stycznia 1947°-. Sejmu. Również co 4 lata wybierane są rady naro- dowe wszystkich szczebli: wojewódzkie, miejskie, do Sejmu i radnych do rad narodowych ma każdy obywatel Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Wybory w 1971 i (PRL), który ukończy! 18 lat. Nazywa sjs czynnym prawem wyborczym. Jedynie sąd pozbawić tego prawa osoby, które dokonały ’' ważnego przestępstwa, i chorych umysłowo. Posłem może być wybrany obywatel PR[_. k,6 ukończy! 21 lat i ma czynne prawo wyl^J’ a radnym - obywatel, który ukończy! |g |at wo kandydowania do władz nazywa się biern" Kandydatów do sejmu i rao narodowych żjlj. szają organizacje polityczne, społeczne, młodzi żowe, zakłady pracy i mieszkańcy miast i wsi M zebraniach organizowanych przez komitety FIOo_ tu Jedności Narodu (FJN). Zanim nazwisko kaj. dydata zostanie wpisane na wspólną listę pj^ jego kandydatura jest omawiana z wyborcami Bywa i tak, że wyborcy zgłaszają zastrzeżenia d0 poszczególnych osób. Jeśli są one poważne, wy :ofuje się kandydata nie odpowiadającego wybor. :om i wpisuje na listę nazwisko innego. Kandyda. ci wpisani na listy wyborcze przez komisje wy- borcze spotykają się z pracownikami różnych im stytucji, z mieszkańcami miast, osiedli, wsi oraz cielami, kolejarzami itp.), zamieszkującymi dany okręg wyborczy. Na spotkaniach tych przedstawia się program wyborczy FJN, wysłuchuje zgłoszo- nych do niego uwag, propozycji zmian i uzupeł- nień, a kandydaci odpowiadają na pytania. Często uwagi wyborców wpływają na zmiany w progra- mie wyborczym. Cały okres poprzedzający wybory, zwany kam- panią wyborczą, jest bardzo ważny, ponieważ pozwala każdemu obywatelowi wypowiedzieć się na temat programu wyborczego oraz wpłynąć na to, aby na listy wyborcze wpisano najbardziej od- powiednich, cieszących się powszechnym zaufa- niem kandydatów. Wybory w Polsce są powszechne (głosować mo- że każdy uprawniony obywatel), równe (kaidf glosujący ma te same prawa i jednakowo liczy s* każdy oddany głos), bezpośrednie (każdy obywa- tel osobiście wybiera posłów i radnych, a nie M pośrednictwem innych osób, np. specjalnej ko- misji, jak w niektórych innych krajach), taj* (nikt nie ma prawa zmusić wyborcy do ujawnia- nia, na których kandydatów głosował). Do wyborów cały kraj podzielony jest na okręP t obwody wyborcze. W obwodach przeprowadza- ne jest głosowanie. Kilka obwodów tworzy ok"* Wyborczy. We wszystkich obwodach okręgu borczego glosuje się na tych samych kandydat* Kandyduje zawsze więcej osób, niż się wy'*’* Posłów i radnych. Wybrani zostają ci, którzy^ ejno otrzymali najwięcej głosów, ale nic mniej» Połowę i | glos. 454
WYŻYNA KiELECKO-SANDOMIERSKA Wyżyna Kielecko-Sandomierska t,.„ wschodnią część Wyżyny Małopolskiej „Ukształtowanie powierzchni kraju"), obszar len Wisłą. Pod .. . ---z- owiec skic z otaczającymi je wyżynami urozmaić " , s.tuwnlllll wąwóz Świętokrzyskie są resztkami dawneg “ ----‘nwui oziejach Ziemi (zobacz: „Przeszłość geologiczna Polski") który w ciągu ponad 200 milionów lat ulegał mszczeniu. Dzisiaj Góry Świętokrzyskie s, nie- wysokimi pasmami, o łagodnych zboczach (zo- bacz: „Góry Świętokrzyskie"), w środkowej morza (n.p.m.). Wyżyna Kielecko-Sandomierska lowe, wśród których nierzadko występuj, mo- drzewie i buki. Żyzne lessowe gleby Wyżyny z najstarszych w zbudowana w latach 1826-1830. Rozwinęło się tu tycznych. Toteż na Wyżynie Kielecko-Sandomier- Nad rzekami Kamienną i Czarną (dopływem Pilicy) występują rudy żelaza. Górnictwo i wytop żelaza istniał tu już od XI w. W ciągu następnych wieków stopniowo rozwijało się górnictwo żelaza i hutnictwo. W XVnl w. zbudowano pierwsze wielkie piece hutnicze w Stąporkowie i Staracho- wicach, a wkrótce i w innych miejscowościach, Obecnie cały okręg tak zwanego „Zagłębia Staro- polskiego” nad Kamienną został rozbudowany i unowocześniony i nadal spełnia ważną rolę w 455
Wyżyna Krakowsko-Częstochowska i! i ! ryczne pochodzą głównie z XVII i XVIII w. W dawnym kamieniołomie zbudowany został piękny amfiteatr, stanowiący dużą atrakcję Kielc. Drogim miastem jest Sandomierz (od którego pochodzi nazwa wyżyny). Nie jest to duże miasto, ale jest pięknie położone na wysokiej krawędzi WYŻYNA KRAKOWSKO- •CZĘSTOCHOWSKA 456
bacz: „Wojny XVII wieku”). Większość zamków jeszcze i został odbudowany piękny zamek w Pieskowej Skale nad Prądnikiem zwany „Małym -••z- Gleby na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej są na ogól mało urodzajne, z wyjątkiem niewiel- kich terenów lessowych na pohidnio-wschodzie. W okolicach Zawiercia. Częstochowy i Wielu- nia występują rudy żelaza, dzięki którym powstała w Częstochowie hula żelaza i rozwinął się prze- mysl metalowy. Na całym obszarze wydobywa się wapienie. Wykorzystywane są one w budow- nictwie i do wyrobu cementu. Pod Krakowem, w Dębniku, występują bardzo stare, czarna pienie, używane jako kamień ozdobny. Wypole- rowane. znane są jako „marmury” dębnickie. Głównym miastem Wyżyny KrakowękoOę- : ....... ... 6S4 ts-Msee mieszkańców r’-" - tern, pełnym zabytków historycznych narodowych, jest najstarszym w Police mr' nauki i kultury. Zalotony lam został Jagielloński przez Kazimierza Wielkiego w .. • Znana jest Krukowska Akademia Sztuk fteknyeb. która ukończyło wielu wybitnych malan> biarzy. Tam równiej ma >.ed..bę jedyna w**« W katedrze nu Wawelu znajd, królów i zasłużonych Polaków.
Wyżyna Lubelska i Roztocze WYŻYNA LUBELSKA 1 ROZTOCZE Wyżyna Lubelska leży między Wisłą a Bugiem. sunkowo wąska dolina Wisły między Zawichostem a Puławami. Na północy, między Puławami a Lu- blinem, granicą Wyżyny Lubelskiej jest wyraźna jej krawędź o wysokości 20-40 metrów. Na wschód od Lublina ciągłość krawędzi przerwana została sza i najwyższa krawędź ogranicza Wyżynę Lu- belską od południa, gdzie ciągnie się grzbiet Roz- tocza. Wyżyna leży na wysokości od 200 do 300 m nad poziomem morza (n.p.m.). Natomiast na Roztoczu w niektórych miejscach wysokość do- chodzi do 350 m n.p.m., a nawet w południowej i najwyższe wzniesienie - Wielki Dział - osią- ga 390 m n.p.m. Ku Nizinie Sandomierskiej Roz focze opada krawędzią do 150 m wysokości Ca lość powierzchni wyżyny pochyl. * Roaoca wają niespokojnym biegiem liczne strumienie Prawie cala Wyżyna Lubelska zbudowana jest 2 wapieni. Na znacznej powierzchni trapienie po- krywa less, który miejscami tworzy pokrywę gru- bości kilkudziesięciu metrów. Krajobraz lessowy charakteryzują głębokie, wąskie wąwozy. Niektóre są bezwodne i prowadzą nimi drogi, w innych spły- wają wody, pogłębiając je coraz bardziej. Na Wyżynie Lubelskiej są bardzo urodzaj* gleby lessowe oraz gleby wapienne - rędziny bacz: „Gleby"). Najurodzajniejsze gleby -W noztemy na lessach - występują w okolicach Hn>; bieszowa. Falistą powierzchnię Wyżyny Lubelskie) zajmują pola uprawne pszenicy, buraków cukro- wych, a także chmielu i tytoniu. Rozwinęło «« 458
również warzywnictwo i sadownictwo. Wzdłuż osady rozlokowane są rzadko, głównie w pobliżu rzek, wzdłuż ich dolin. Wyżyna Lubelska jest i bujna roślinność. Wyżyna Śląska Wyżynie Lubelskiej są wapienie, kreda pisząca tnich latach na Wyżynie Lubelskiej odkryto boga- wielki nowo- bełskim Zagłębiu Węglowym. Największym miastem wyżyny jest Lublin. Ma około 272 tysiące mieszkańców (I975L Lublin nych. chowało się’ nym, a do ozis zacnowmy --------- i Grodzka. Lublin jest dziś bardzo ważnym ośrod- żarowych i raorysa ------------ Lublin jest ośrodkiem kulturalnym naukowym. Do zabytkowych miast Wyżyny Lubelskiej należy Zamość, założony w XVI w. przez Jana za- mowskieao. Nad Wisłą leżą Puławy. WYŻYNA ŚLĄSKA Wyżyna Śląska jest najbardziej ku zachodowi wysuniętą częścią Wyżyny Małopolskiej (zobacz: jest między doliną Odry na zachodzie. Kotliną Oświęcimską na południu i krawędzią Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej na wschodzie. W kie- runku ku pólnoco-zachodowi Wyżyna śląska obniża się i stopniowo przechodzi w Nizinę Śląską. Przez Wyżynę Śląską płyną rzeki: Przcmwa do Wisły i stała Pancw do Odry. Średnia wysokość wyżyny wynosi około 300 m nad poziomem morza (n.p.m.). Najwyższym wzniesieniem jest Góra Świętej Anny (400 m n.p.m.). Góra ta w kszlalcie stożka, zbudow ana ze skal wylewnych - bazal- tów. świadczy o dawnej działalności wulkanicznej przez Czartorysaicn w . . w ostatnich latach pow.tały n jwt« jeSt rUStyma Dięuo»SR». —-------------- . sty, nie pokryły roślinnością, leżący na pólnoco- -zaćhodzie od Olkusza. Długość •£“ „koło 8 km. a szerokość około 4 km. Warstwy 459
Wyżyna Śląska piasku dochodzą w niektórych miejscach do 50 m grubości. Przepuszczają one wody opadów i na powierzchni tworzy się warstwa zbyt sucha, by mogła się na niej rozwinąć roślinność. Przez środek Pustyni Błędowskiej przepływa Biała Przcmsza, w wąskiej, dość głęboko wciętej dolinie Wzdłuż rzeki ciągnie się długi pas roślinności jakby oaza na pustyni. Wyżyna Śląska ma na ogól powierzchnię mało urozmaiconą, gdzienie- gdzie tylko wznoszą się wśród równiny wzgórza wapienne. Wyżyna Śląska ma typowy krajobraz krainy gómiczo-przemysłowej. Las kominów fabrycz- nych, kopce gruzu skalnego usypane z materiału wyrzuconego z kopalni - tak zwane hałdy, wago- niki krążące nad ziemią na linach stalowych, luny nad piecami hutniczymi, bardzo gęsta sieć dróg komunikacyjnych, gęsta zabudowa - >° cechy Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Jcs( to najważniejsza pod względem gospodarczym kraina Polski. Podstawą gospodarki jest górnictwo węgla (zobacz: „Górnictwo" i „Bogactwa mine- ralne"). Obszary wydobywania węgla są jedno- cześnie ośrodkami przemysłowymi, a zwłaszcza przemysłu ciężkiego. Na Wyżynie Śląskiej prócz węgla występuj’ bogate złoża cynku i ołowiu. Wydobywa się j‘ głównie w okolicach Bytomia i Olkusza. W połud- niowej części wyżyny znajdują się pokłady so1' kamtennej („ Żorach, koło Rybnika). giPsu i starki. ' Dzięki silnie rozwiniętemu górnictwu - WyW"” 460
Śląska rna bardzo dużą gęstość zaludnienia. w województwie katowickim jeąl najwięcej, bo aż 47 miast, i więcej niż w innych województwach ludności miejskiej. 7 miast Górnego Śląska prze- ców. W niedalekim sąsiedztwie leżą miasta śred- niej wielkości: Będzin, Dąbrowa Górnicza, Tar- nowskie Góry, Mysłowice i inne. W części po- łudniowej Wyżyny Śląskiej do większych miast należą Rybnik i Tychy. Rybnik jest ośrodkiem Rybnickiego Okręgu Węglowego (ROW), który w ostatnich latach ogromnie się rozbudowuje. Również bardzo szybko rozbudowały się Tychy, które w 1950 r. Uczyły niecałe 13 tysięcy miesz- kańców, a w 1975 r. - ponad 135 tysięcy. Tychy war istnieje tam od pierwszej połowy XVII w. Tychy leżą już na obszarze lesistego Śląska. ię zajmują s-«»y , W północnej części wyżyny, na północ od Malej zadymionym powietrzu miast przemy- a przede wszystkim dla górników i but- racujących w niezwykle ciężkich wazon- zespoły artystyczne zahartowała ludzi. Ślązacy są ika, tak zwaną „oarm..^ • --- Uch i studentów Akademu Gormczo-Hu ZESPOŁY ARTYSTYCZNE Młodzi i dorośli lud* dla przy- odział w pracach zespołów Aby jemności, odprężenia, rozry „u- uczcstniczyć w Pracach ^lriebne jest PncJc zycznego czy d7„, dziedziną dzialal- wszystkim zainieresowa _ Nic wystarczą jednak tylko zdolnoscu . , wytrwała praca nad sobą P P u ra-fachowca, który służy sworat i dba o dobre wyniki w zespole-
zespoły artystyczne md Wisłą, Festiwal Orkiestr Dętych w Kozieni- Do bardzo znanych amatorskich zespołów arty- stycznych należą: Chór Męski i Chłopięcy „Po- znańskie Słowiki" oraz reprezentacyjny z^pól Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP). Chór Męski i Chłopięcy „Poznańskie Słowiki" Centralny Zespól Artystyczny ZHP islnieje od IMS r. Zorganizowany został i kierowany je" przez Władysława Skoraczewskicgo. W jego skład wchodzi chór dziecięcy, chór młodzieżowy (mle‘ szany) i orkiestra symfoniczna. Zespól liczy ponad 400 osób i dal bardzo wiele koncertów. Znanym i często występującym zespołem harc*'- jest „Gawęda". Zorganizował ją w 1952 r- Andrzej Kicruzalski. „Gawęda" rozpoczyt”" oztalalnołć jako mały teatrzyk lalkowy. N" uznanie zasługują dwa najbardziej Zespoły zawodowe: Państwowy Zespól pieSn 462
ziemianie ZIEMIANIE Ziemianami nazywano w XIX w. i pierwszej połowie XX w. wszystkich posiadaczy wielkich gospodarstw rolnych. W XX w. zwano ich też fabrykanci), którzy kupowali ziemię. Najbogatsi mian stanowili właściciele majątków liczących po kilka tysięcy hektarów. Najubożsi spośród zie- mian mich majątki około lOO-hcktarowc. Tak społecznie. Ziemianie opóźniali przede wszy^ wyzwalanie chłopów z zależności od siebie skutek umacniania się chłopów jako warstwy * lecznej, a przede wszystkim na skutek roz^^ przemysłu w Polsce, znaczenie i rola wars^J ziemiańskiej malały. At do 1944 r. zachowała^? jednak bardzo poważny wpływ na życie kraju. Bogactwo, a więc i siła ziemian, płynęły z siadania wielkich obszarów ziemi i wyzysku pracą, jących na niej chłopów. Chłopi walczyli z wyzjj. kiem i domagali się ziemi dla siebie. W XIX w pod naciskiem chłopów, przeprowadzono « wszystkich 3 zaborach tak zwane uwłaszczenie. Chłopi uznani zostali za właścicieli uprawianych działek i zwolnieni z obowiązku darmowej pracy na ziemi pańskiej. Najpóźniej, bo dopiero w 1864 r. w czasie powstania styczniowego, uwłaszczeni byli warstwa panująca. Po- Aż do XX w. ziemianie byli najbogatszą grupą w społeczeństwie polskim. Należała do nich mniej nic zaspokoiło jednak głodu ziemi. Chłopi dostali jej zbyt mało, a bardzo wielu nic otrzymało jej wcale. Toteż w XX w. wieś walczyła o reformę roi- „Chłopi' i „Rolnictwo ). 464
piątego też u właśnie warstwa była najbardziej- skłonna do ugody z zaborcami i uznania ich wla- iTi nad Polską. Szczególnie ugodowe w stosunku do zaborcy było w XIX w. ziemiaństwo w Galicji, yy XX w. większość ziemian popierała Stronnictwo Narodowej Demokracji (endecję), które wzywało polaków do pogodzenia się z nierównościami społecznymi rzekomo w imię dobra narodu. Warstwa ziemiańska była konserwatywna, prze- ciwstawiała się wszelkim reformom społecznym, hamowała i opóźniała rozwój kraju. Wydala ona jednak spośród siebie szereg jednostek zasłużo- nych dla kultury polskiej. W okresie niewoli naro- dowej ziemianie skłonni byli do ugody z zaborca- mi, ale i spośród nich wywodzili się także ofiarni patrioci. Większość przywódców powstań naro- dowych należała do tej warstwy. Zdarzały się także przypadki, że synowie ziemiańscy potrafili wyrwać się z własnego środowiska i poświęcić swe życic sprawie ludu pracującego, wiążąc się z ru- chem rewolucyjnym. Były to jednak tylko jed- nostki. Generalnie rzecz traktując, ziemiaństwo - zwłaszcza w okresie międzywojennym - odegrało rolę zdecydowanie negatywną. Warstwa ziemiańska przestała istnieć po prze- prowadzeniu przez władzę ludow ą reformy rolne, (1944-1949), w wyniku której zlikwidowane zo- stały wielkie prywatne majątki ziemskie. Zjednoczone Stronnictwo Ludowe ZSL bieo. aktywny udział w działalności samo- rządu chłopskiego, lo znaczy w pracy kółek rolni- czych, spółdzielni wiejskich i ogólnych zebrań mieszkańców wsi. Tradycje ZSL sięgają początków ruchu ludowe- go w Polsce, to znaczy początków działalności partii i organizacji chłopskich. Jeszcze w okresie zaborów; w 1895 r., powstała w Rzeszowie pier- wsza w Europie i na świecie partia chłopska. Nosi- ła ona nazwę Stronnictwo Ludowe. Stronnictwo walczyło przede wszystkim o prawa wyborcze dla chłopów i ograniczenie przywilejów obszarników. W późniejszych latach działało kilka partii i orga- nizacji chłopskich, które walczyły z wyzyskiem i dążyły do podzielenia ziemi obszamiczej między chłopów. Postępowe partie chłopskie współpraco- wały z robotnikami w czasie II wojny światowej (1939-1945) i anz po wyzwoleniu kraju spod okupacji hitlerowskiej. Popierały one ich walkę 0 Polskę Ludową. Taką partią było otworzone w lutym 1944 r. Stronnictwo Ludowe „Wola Lu- du''. które we wrześniu 1944 r. przekształciło się w Stronnictwo Ludowe (SL). Uczestniczyło ono w przeprowadzaniu przemian w Polsce, a zwłasz- cza w podziale ziemi obszamiczej między bezrol- nych i małorolnych chłopów. Zaraz po wojnie działała też w Polsce druga partia chłopska - Pol- skie Stronnictwo Ludowe (PSL). PSL nie cbcialo współpracować z władzą ludową i popierało jej przeciwników. Polityka PSL nie odpowiadała dą- żeniom mas chłopskich, nie zgadzał, stę z mą ZJEDNOCZONE STRONNICTWO LUDOWE oęść działaczy lego stronnictwa. W 1947 r. władzę w PSL zdobyli działacze postępowi, którzy pragnę- Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL) partią chłopską. Zrzesza ono glówme chlopó gospodarujących indywidualnie i mteligengę P cującą na wsi. Ziedno- ZSL łączy ścisła współpraca z Polsą czon, Partią Robotniczą noczna Partia Robotnicza Obie dzil się w walce robotników i chłopów przeci kierowniczą rolę odgrywa Po jej Partia Robotnicza (PZPR). “ . przewodnictwo w naszym pan do zbudowani, w Polsce ustroju spra wco łecznej - socjalizmu. Wspólnie z „pra- wice chłopów do współrządzeni. P« cowuje programy rozwoju i unow«-‘" nictwa. popiera spółdzielczość wiJ ’’onniclOTm ZSL współdziała z PZPR oraz e S Demokratycznym (zobacz: „Stronn (FJN). kratyczne"). we Froncie ednośoN Ma swoich przedstawicieli w Sejm stwa. Radzie Ministrów . radach li współpracować z SL i opow.edz.eli uę za zjedno- czeniem ruchu ludowego w Polsce. Zjednoczenie SL i PSL nastąpiło w listopadzie 1949 r. o. kon- ™,e zjednoczeniowym. W ten sposób powsta- ło Zjednoczone Stronnictwo Ludowe. W 1975 r ZSL zrzeszało w swoich szeregach ponad 420 tysięcy członków. Wkoło 300 tysięcy) sunowth chłopi. Pozostań członkowie ZSL to inteligencja zwiana rewo, nauczyciele szkół wiejskich, agronomowie, mechać mzaiorzy rolnictwa. lekarze, pracownicy urzędów •mhinych i instytucji rolniczych. Człookome.ZSL Jworzą koła. Kol. ZSL współpracuj z o.gamza- • mi PZPR działającymi na ich terenie. Pracą S n -niegniny kieruj, komitety gnomie W województwach działaj, “ reorezenlujący wszystkich członków (Sekreunatu -kiemi y|| Koogres
Marszałek Sejmu Stanisław Gucwa. W dzia- łalności Stronnictwa dużą rolę odgrywa prasa ZSL: „Zielony Sztandar". „Dziennik Ludowy , „Tygodnik Kulturalny". „Wieści" oraz miesię- cznik „Wieś Współczesna". ZUCHY Zuchy to najmłodsi członkowie Związku Har- cerstwa Polskiego (ZHP). Są nimi dziewczęta i chłopcy z młodszych klas szkoły podstawowej (do IV klasy), którzy zostali przyjęci do jednej z drużyn zuchów i uczestniczą w jej zabawach Drużyny zuchów działają najczęściej przy szko- łach, rzadziej w domach kultury, osiedlach miesz- kaniowych, sanatoriach i szpitalach dziecięcych. ięcc). Każdą drużyną kieruje drużynowy wraz z przybocznymi. Organi- zuje on zbiórki, które odbywają się zazwyczaj raz w tygodniu, jest doradcą i starszym kolegą zu- i nieporozumienia, reprezentuje drużynę wobec władz harcerskich i szkolnych, organy., współpracę z innymi drużynami zuchowyJ* cerskimi (zobacz: „Harcerze"). Ponosi on ' wiedzialność za drużynę. ““Po. Drużyna liczy zazwyczaj 24 zuchów i na szóstki. Na czdc szóstki stoi szóstkowyT** rym jest zuch wybrany przez kolegów lub czony przez drużynowego. Wszystkie zuchy w całej Polsce - a jest ich wie 800 tysięcy - mają swoją odznakę, swoje n'* wo, swoje pozdrowienie „Czuj" i noszą munda*. Zanim dziewczynka czy chłopiec zostanie zuchem musi poznać obowiązki, jakie na siebie chcc p™’ jąć, drużynę, do której chce wstąpić i panują^ niej zwyczaje. Dlatego też przez okres od 6 tygodni do 3 miesięcy uczestniczy w zbiórkach drużyny ale nic ma jeszcze pełni praw i obowiązków, np’ nie ma prawa noszenia mundurka i obowiązku przestrzegania Prawa Zucha. W okresie tym, z*,, nym próbnym, nic tylko kandydat poznajc draży, nę, ale także drużyna poznaje kandydata. Jeśli wspólnie dojdą do wniosku, żc razem będzie im dobrze, kandydat składa Obietnicę. Uroczyście obiecuje wobec całej drużyny, żc będzie dobrym zuchem i zobowiązuje się przestrzegać Prawa Zucha. Od tej chwili staje się pełnoprawnym członkiem ZHP i na znak przynależności do orga- nizacji otrzymuje legitymację i odznakę zucha. 466
Zuchy zdobywają sprawności, których jest po- „ad 50. Jedne sprawności, takie jak np. „kolejarza" czy „lotnika" zdobywa się z całą drużyna. Inne zuchy każdy zuch może zdobywać sam, indywidualnie. Aby zdobyć sprawność, trzeba postępować tak, jak pożyteczną pracę. Np. zuch-kolcjarz powinien być punktualny i dokładny, wiedzieć, na czym polega praca różnych funkcjonariuszy kolei, umieć posłu- giwać się rozkładem jazdy, zrobić przedmioty po- trzebne do zabawy w kolej. Zuchy zdobywające zakłady pracy (np. dworzec kolejowy, lotnisko), w czasie wspólnych gier, ćwiczeń, zabaw, wycie- sprawności zdobywane indywidualnie trzeba speł- nić samemu i wykazać się wobec drożyny, że się na sprawność zasłużyło. Na zakończenie zdoby- wania sprawności drużynowy organizuje konkurs,
związki zawodowe • Po roku. dwóch, harcerzami, na ich miejsce niema się często drużynowy i przyboczni, nych zwyczajów, obrzędów, symboli. Wiele drużyn przez harcerki i harcerzy około 1930 r. Do drużyn tych było stosunkowo niewiele, i t ,3’>. nic „ mieście. W czasie II wojny J*6'- (1939-1945) drużyny zuchów nic istniau ”*^ masowy rozwój nastąpił w latach 1957-1^' ** pa instruktorów harcerskich unowocz^^' ®r°- i dostosowała do nowych potrzeb sposoby drużyny, ułożyła nowe regulaminy sprawS? zaproponowała wiele interesujących p“£ zabaw, prac i innych zajęć. Drużyny zuch/ powstały we wszystkich miastach i w więŁs,-*' wsi. W 1975 r. było ich ponad 28 tysięcy ZWIĄZKI ZAWODOWE Pierwsze drużyny zuchów organizowane były go (zobacz: „Samorządy") i wraz z nim troszczą się o to, by zakład wykonał plan, by wytwarzał coraz więcej coraz lepszych produktów. Dlatego też organizują współzawodnictwo w pracy, ola- Jednym z ważniejszych zadań związków Zł- bacz: „Pieniądz"). Toteż wspólnie z władzami państwowymi zajmują się one sprawami wy- nagrodzenia za pracę, emerytur, rent i zasiłków dla osób, które utraciły zdolność do pracy oraz ich rodzin. Przedstawiciele związku zawodowego uczestniczą w rozdziale premii i nagród, kontro- lują, czy pracownicy zakładów przestrzegają przepisów o bezpieczeństwie i higienie praoi1' o ochronie zdrowia. Wiele uwagi poświęcają związki zawodowe co- dziennym sprawom pracowników. Organizują "P kasy zapomogowo-pożyczkowe, które udzielaj* Pożyczek i przyznają zapomogi pracownikom r”3’ Mcym kłopoty finansowe, prowadzą bufety i rowki na terenie zakładów pracy, popierają roz»d) budownictwa mieszkaniowego i uczestniczą • rozdziale mieszkań. Ważną dziedziną działalności związków j*»* organizowanie wypoczynku ludzi pracy i urenie im warunków kulturalnego spędzania wo' nego czasu. Prowadzą one domy wczasowe d 468
okładowe domy kultury, kluby, świetlice, kina związkowe, teatry amatorskie, zespoły artyslycz- żłobków i przedszkoli, organizując kolonie kinie cownicy. operatorzy dźwigów, urzędnicy i W każdym zakładzie działa Zakładowa Orga- prezentuje pracowników wobec dyrekcji. W Pol- sce działają 23 związki zawodowe. Najwyższą biera Zarząd Główny, który kieruje pracą związ- Związków Zawodowych. Kongres określa za- dania związków, uchwala prawa i obowiązki ZWIERZĘCA PRODUKCJA Wśród rolników krąży następujący żartobliwy Zawodowych (CRZZ). CRZZ kieruje pracą związ- ków w całej Polsce w okresie między kongresami i reprezentuje pracujących wobec władz. Polskie racji Związków Zawodowych. mu. Organizowali się w nich robotnicy do walk, z kapitalistami (zobacz: „Robotnicy ). Zwaązk. . . -I-I. „ram. który trwał robotniczych o wlt na przełomie XIX bardzo aktywne n. wtókniarzy. niepodległości bardzo się ożywiła i wszystkie prawa robotnicze | TRZODA CHUWHA 469
473
zwierzęta chronione i pożyteczne
zwierzęta ginące, to znaczy występujące w tak ma- zwierzęta łowne gniazd i lęgowisk ani wyrządzać im krzywdy. Na- leży stwarzać im jak najlepsze warunki życia. Na liście zwierząt chronionych w Polsce znajdu- zdzie w 1975 r. żyło 530 sztuk tych zwierząt. przebiega granica terenów, na których żyją. Tc zjadają szkodniki owadzie. Pożyteczną dla czlo- lub gruba. Zające, lisy, borsuki, jenoty (które przy- nazwę endemitów. Do nich należy motyl niepylak Wiele zwierząt znalazło się pod ochroną dlatego. kuny, tchórze, cietrzewie, jarząbki, bażanty, kuro- kwiczoly i paszkoty - zaliczamy do zwierzyny czaju, lecz w skrzynkach lęgowych i w ptasich gniazdach. Wtedy ptaki, będące także sprzymie- kaczki, dzikie gęsi, slonkn, dubelt, batalion, łyska. ZWIERZĘTA ŁOWNE Przed tysiącami lat jedynym źródłem mięsa, sta- nowiącego główny składnik pożywienia ludzi, oraz skór, z których wyrabiano odzież, były dzikie .----przynosi eksport zwierzyn (r wmeż żywej) oraz organizowanie polowań dla myśliwych 7 i„nu.i. i_, .. Ł-UW - buchtując, czyli ryjąc - lesij ściółkę, wyjadają z niej szkodniki, a bażant ...... “piawiane by- ło w dal,£>™ c'«"' <*»« jago znaczenie gospodar- ki. • . , ------"• “"prowaoziio to oo -z-* Pienia niektórych gatunków. Obecnie wiele z nich Zwierzęta, na które się poluje, noszą nazwę low- 476
zwier?ęta łowne 478
479
zwierzęta Polski zwiększając odstrzał. W czasie polowań usuwa się z łowiska głównie sztuki słabsze, pozostawiając te, które mogą dać silne i zdrowe potomstwo. Jest to tak zwany odstrzał selekcyjny. Polski Związek Łowiecki ma bardzo piękne zwyczaje. Różne czynności i przybory łowieckie nazywane są przez myśliwych słowami pochodzą- cymi z bardzo dawnych czasów. Polowania zawsze odbywają się zgodnie z ustalonym porządkiem, zaczynają się i kończą na sygnał. Po polowaniu układa się złowioną zwierzynę w tak zwany pokot. Pokot musi być otrąbiony różnymi sygnałami wy- ZWIERZĘTA POLSKI W Polsce żyjc prawie 30 tysięcy różnych gatun- ków zwierząt, od wielkich żubrów i łosi do maleń- kich muszek owocowych i innych, jeszcze mniej- szych, niewidocznych bez pomocy mikroskopu. W nauce zwierzętami nazywa się nic tylko czworo- nogi, okryte sierścią. Zwierzęciem jest i ptak, i ry- ba, i mucha, i wszystko, co żyje, a nie jest rośliną. Wśród zwierząt żyjących dziko można wyróżnić: leśne, polne i łąkowe, synantropijne, czyli towa- rzyszące człowiekowi, górskie, słodkowodne i mor- skie. Zwierzęta domowe, hodowane przez człowie- ka, to osobna grupa. Zwierzęta leśne różnią się od polnych i łąkowych, te zaś od górskich itd. I choć ptaki spotykamy w rozmaitych środowiskach, to nią się one od siebie zależnie od miejsca, w którym żyją. Mówimy, że zwierzęta są przystosowane do środowiska. \ Zwierzęta leśne są przedd. wszystkim związane z drzewami, gdyż drzewa stanowią główny zrąb lasu (zobacz: „Lasy"). Gąsienice różnych motyli i ciem żywią się igłami i liśćmi drżew. Korniki i ich larwy wygryzają kręte korylarze\pod korą, a w drewnie drążą chodniki larwy dużych i pięknych chrząszczy - kózek. W koronach drztłsr i pod nimi, w krzewach, uwijają się za owadami sikory, pięk- nie śpiewające pokrzewki i drozdy, a\ wiewiórki szukają pąków, szyszek i orzechów. Rp pniach skaczą dzięcioły i pelzacze, biegają kowaliki. One też żywią się owadami, i gnieżdżą się, podofeni: ’ ' sikory, w dziuplach. Pod drzewami, nal zi można znaleźć wielkie kopce mrówek. W or^d liściach i igłach żyją ślimaki, pająki, stonogi. owadow, jak np. drapieżne chrząszcze biel- („szczypawk.")-żywiące się wszystkimi ml zw^rzętam., które potrafią schwytać- połysk granatowe żuki gnoja™ - żywiące sięTwo 1 opadłym, Idćmi oraz czerwonteczarne graba, zjadające padlin,. Te wszystkie zwierzęta m zwykle spotkać również i w parkach W,,, „u: 480
zwierzęta Polski
482
bacy łowią w Bałtyku flądty, śledzie, szproty, rza- dziej makrele, a jeszcze rzadziej cenne łososie. Łowią teł dużo węgorzy, które tędy ciągną z na- szych wód słodkich na tarliska (zobacz: „Rybo- łówstwo morskie") Oceanu Atlantyckiego. Nad morzem widzi się zawsze dużo ptaków, zwłaszcza bialosiwych mew. Najmniejszą i najpospolitszą z nich - Śmieszkę - łatwo poznać wiosną i latem (w okresie lęgowym), gdyż głowa jej przybiera kolor kasztana. Duża mewa żóltonoga ma skrzy- dła czarne z wierzchu. Trochę mniej liczne są ry- bitwy, lak jak mewy, bialosiwc, ale odróżnić je łatwo po rozwidlonych, „jaskółczych" ogonach i czarnych czapkach na głowach. Czasami zapę- dzają się na nasze wody foki i morświny. Świat zwierzęcy Polski, zwany jej fauną, jest podobny do świata zwierzęcego sąsiadujących z nami krajów, gdyż i klimat, i roślinność niewiele się różnią. ŻEGLUGA MORSKA oogaci. v — -—z----- ------ - również i my. Od wieków posiadamy flotę handlo- OulCęrcjszysu —---------------- • statki handlowe pojawiły się w XV w., gdy Polska odzyskała zagarnięty przez Krzyżaków dostęp do morza (zobacz: „Polska Jagiellonów"). Pierwsze 483
484
żegluga morska i drewno. Pierwsze miejsce wśród portów bałty, ekieb zajmuje dotychczas pod względem pr«|a. dunków port szczeciński. Po pełnym uruchomieniu Portu Północnego sytuacja zmień, się. Dzięki trans- portowi morskiemu mamy w sklepach różne to. w-ary z zagranicy: pomarańcze i banany, herbat,, kawę, daktyle i inne. Nasz węgiel i wyroby przc. myślowe wędrują do dalekiej Japonii, do państw Ameryki Południowej i wielu innych. Duży jest także ruch pasażerski. Sutki nasze są budowane w specjalnych zakla- dach, zwanych stoczniami. Do największych nale- ży Stocznia Gdańska im. W. Lenina w Gdańsku, która powstała w 1945 r. Zbudowano w niej w 1949 r. pierwszy pełnomorski statek polskiej kon- strukcji, rudowęglowiec „Soldck". Do 1975 r. po- wstało urn ponad 700 sutków przeznaczonych dla kraju lub sprzedanych za granicę. W stoczni tej buduje się statki do przewozu węgla i rudy, uk zwane rudowęglowce, i sutki służące do przewozu ropy naftowej i innych ciekłych paliw, zwane klasy statek „Profesor Siedlecki" - przeznaczony największych i najnowocześniejszych portów - Port Północny w Gdańsku. Przyjmuje on najwięk- sze, jakie mogę wypłynąć na Bałtyk, jodnoitki morskie. Przeładowuje się w nim głównie towary matowe: rudy Żelaza, węgiel, ropę naftowe. Porty naaze obsługują nie tylko tutki własne, alei obce. Główne ładunki, jakie przechodzą przez polskie porty, to: węgiel, koki, rudy różnych metali, zboże jest jakby pływającą fabryką (zobacz: „Rybołów- stwo morskie"). Ma na pokładzie odpowiednie mączki rybnej Gako paszy dla bydła), produkcję tak zwanych filetów, czyli ryb mrożonych przygo- towanych bezpośrednio do smażenia, ma także mrożonych, ponad 3 i pół tysiąca ton śledzi solo- nych w beczkach, 500 ton mączki rybnej i 250 ton Gdyni specjalizuje się w budowie dużych jednostek morskich. Powstała w 1928 r„ po 1945 r. została odbudowana i rozbudowana. Buduje się w niej najnowocześniejszymi metodami statki olbrzymy. Tu zbudowano olbrzymi „Manifest Lipcowy". W 1967 r. stoczniowcy z Gdyni po raz pierwszy połączyli w suchym doku dwie osobno zbudowa- ne połówki statku, a od 1969 r. łączenie połó- wek przeprowadza się na wodzie. Metoda ta pozwo- liła przyśpieszyć znacznie produkcję, n jej zastoso- wanie bylowiclkim sukcesem polskich robotników i techników, gdyż, robiono to dotąd tylko w stocz- niach japońskich i holenderskich, a więc u naj- bardziej doświadczonych producentów atatków. Trzecią naszą stocznią jest Stocznia Im. Adolfa "'orskiego w Szczecinie. Powstała ona w 1948t. Buduje się w niej drobnicowce i masowce, równic* na eksport.
we, mule statki rybackie, jachty i inne jednostki. wano w zakładach „Zgoda” w Świętochłowicach w 1949 r. Następnie silniki okrętowe zaczęto budo- wać w Zakładach Przemysłu Metalowego „H. Cc- 488
koni mechanicznych zamontowano na statku 5°°U Zilka". Statek z polskim silnikiem uznany w Jwczas za najszybsza jednostkę na wodach ‘fańskich, zdobywając tytuł „Express of Afri- " Zakłady „H. Cegielski" są obecnie najwięk- si producentem silników wysokoprężnych do « w całej Europie. Polskie silniki okrętowe Skupują liczne kraje, a wśród nich ZSRR. Wiel- 1 Brytania, Indie, Meksyk. Francja. polska jest 13-tym w świeae producentem sut- W najbliższych latach nasz przemysł okręto- „ będzie budował sutki o bardzo dużej pojem- *,ści. powstaną także statki wyłącznie do przewo- 1U ładunków w kontenerach, czyli w specjalnych pojemnikach. Niewykluczone, że zbudujemy w przyszłości sutki o napędzie atomowym. Żegluga śródlądową Żeglugą śródlądową nazywamy przewożenie pasażerów i ładunków wodami śródlądowymi, a więc rzekami, kanałami, jeziorami, na jednost- kach pływających (np. łodziach, sutkach) w ce- lach handlowych, krajoznawczych i innych, a- gluga śródlądowa ma duże znaczenie dla naszej gospodarki, gdyż transport towarów wodą jest bardzo tani. W osutnich latach wzrosło także jej znaczenie rekreacyjne (wypoczynkowe). W 1975 r. mieliśmy prawie 7 tysięcy kilometrów żeglownych i splawnych dróg wodnych. Pływają po nich liczne sutki towarowe, barki, holowniki, tratwy przewożące od wiosny do zimy ładunki węgla, koksu, meuli i wyrobów meulowych, pia- sku. żwiru, drewna i inne. W sezonie letnim wiel- kim powodzeniem cieszą się sutki pasażerskie, przewożące turystów. Wszystkie te sutki, zarówno 489
żegluga śródlądowa
żegluga śródlądowa
wyKAZ haseł i informacja o ich treści 493
energetyka 43 energli. Rodzaje energii. Energia elektryczna I jej źródle. Elektrownie i elektrociepłownio oraz Ich działania I rozwój. folwark szlachecki (XVI- Federacja Socjalistycznych Związków Młodzieży Polskiej szych. Dane Herbowe, sposób gospodarowania. Pomoc państwa dla Indywidualnych rolników. .Specializacja apodaratw. Stkolenie rolników. górnictwo 64 Co to jest górnictwo. Rys historyczny. Górnictwo wygi, kamiennego. Kopalnie węgla kamiennego. jego wydobycie w Polsce. Prace górnika. Kopalnie węgla brunatnego. Wy. dobycie ropy naftowe) I gazu ziemnego. Górnictwo soli kamienne). Złoża siarki oraz metody Jo] wydobycie w kraju. Górnictwo rud metali (żelaza, cynku, ołowiu, miedzi). grzyby 76 Co to aa grzyby, Ich budował podziel. Współżycie (mlko- w produkcji leków, serów, wina itp. Saprofrty. Grzyby jadal- gwary polskie noaci leksykalne (slownrkowe) w gwarach. Powstanie pol- skiego jeżyka literackiego. Pisarze posługujący sig gwara. Gwary jako źródło do badań historii jeżyka. Stan badań nad Powstanie I Istota handlu. Usługi handlowe. Znaczenie handlu w gospodarce I życiu społecznym. Sklep tradycyjny samoobsługowy. Oom towarowy. Handel wysyłkowy. Handel detaliczny I hurtowy. Organizacjo handlowo w Pol- sce. Handel zagraniczny. Różnica miedzy handlom u- spolecznlonym a handlem prywatnym. harcerze 82 ------rorskiego (drużyna, szczep, hurmę. Jaka organizacja jest ZHP. Rola ZHP. Zasady 494
hi0l«na kanały 103 Komunikacja wodno. Kanał Gliwicki. Kanał Bydgoski. historia 86 Kanał Augultowaki. Kanał Elbląski. Kanały melioracyjne. kapitaliści 104 Kapilalltcl jako grupa społeczna. Rodzaje dzialalnoicl Mów w Polico. Obcy kapitel w Polico. Ocena roli kapitał!- hutnictwo 91 Czym zajmuje sl» hutnictwo. Huta. Hutnictwo żelaza I iwk Polskie huty żelaza. Hutnictwo cynku I ołowiu, mle- 93 hymn państwowy Polski. Ich poddał na: Telry. Podhale. Pieniny, Beikidy I Pogórze Korpaclde. Op.1 Pogórza Karpackiego. Wsżnlej- eh. Sekcie zaln- informatyka Sieć kolejowe w Polsce. Rodzaje pociągów. Polskie OąórowrkWgo hymnem Polski ludowej, import Komputer. Produkcje komputerów w Polsce. Komputery „Rled" produkowene przez kraje socjalistyczne. Systemy komputerowo. Urządzenie peryferyjne komputera (czytnik taimy lub kart, perforator taimy i kart, monitor ekranowy. Karpaty 106 Położenie. Podziel na Karpaty Zachodnie. Wschodnie kluby młodzieżowe lareeowan. Obowiązki i uprą- Police. Pociągi kontenerowo. Rozwój kolejnictwo w przy- ulolcl. Elektryfikacje i atometyzacje ruchu kolejowego. zajmujący się informatyką. Rozwój informety inteligencja (XIX i początek XX w.) Komisja Edukacji Narodowej 98 początku XVI” w. rrooy i™., — —-------------- Nobilium i Korpusu Kadetów. Powołanie Komrsjl Edukacji .... . nlanAw reformy. Nowe Iternatow. urgar»z---f —— sny. internaty w Polsce Lodowof. Inter- r szkól podstawowych i icadnich. domy eziora 99 Pojezierza. Największe I najgłębsze jeziora w Police. język polski 101 Pochodzenie języka polskiego. Języki Indoeuropejikle. Grupa bahoslowioóska. Język prasłowiański. 3 ków słowiańskich: wschodmoslowiahskio, Po,“d™0^®’ słowiańskie I zachodniosłowiaóskle. Klasyfikacja języków woczelniems umweraywruw w Krakowie I Wilnie. Znaczenie Komliji Edukacji Narodowej dla narodu polskie- go. miejskiej. Znaki I sygnały, lunere. rrzyszwm. .... miejskiej (metroj. 118 konstytucja Colo jest konetytucje. litej ludowej I jej główne postanowień . opr Konstytucja 3 maja P^ozon,. Pold:. wXVIII 495
496
ochrona zabytków ogrody botaniczne olimpiady i konkursy przedmiotowe języka rosyjskiego, lite państwowe 208 212 plany gospodarcze początki państwa polskiego poczta, telegra Komunikacja teleksowa, „Telefoto" podania ludowe 227 nlkach polskich. Przykłady najbardziej znanych podań Km- pogoda 229 leiS°10 B<”Oda’ Skl*dni‘i po9<K,y'' Siwko!* określania 498
map popody i komunikatu meteotolodtanopo. Dana. na pogotowie ratunkowe alunkowa. Początki dzlatalnokcl Polski Komitet Olimpijski Powitań* PKOI. Zadania PKOI. Ale 258 Wyrdinian* za twdrczoU anyatyczna zwiazana z Idaa 499
500
rybołówstwo morskie Co to jest rybołówstwo morskie. 335 Rzeczpospolita 11 339 Powstanie wielkopolskie 1919-1919. Traktat wersalski Śląskie: I — 1919 r„ II — 1920 r.. III — 1921 r. Wojna t Rosją Radziecką 1919-1920. Obszar I ludnoić Polski po iei i Jej skutki. Rzeczpospolita szlachecka 341 Wygaśnięcie dynastii Jagiellonów w 1572 r. Poslonowle- 344 345 rzemiosło Organizacje cechowe. Manufaktury. Rozwój przemysłu 347 mlodzi I szklą. Rola rzemiosła artystycznego obecnie. 350 354 sadownictwo Spożycie owoców w Polsce. Co to jest sadownictwo. cówek naukowo-badawczych nad uszlachetnianiem I ho- samorządy 357 Na czym polega samorządność I co to jest samorząd. Samorządy klasowa I samorząd szkolny. Samorządność w harcerstwie. Samorządy robotniczo. Samorządy miosz- sanatoria, prewentoria, wczasy lecznicze 359 Rozmieszczenia sanatoriów i Ich rodzaje. Zabiegi lecz- nlczo stosowano w sanatoriach. Na czym polegają wczasy leczniczo. Rola prowenloriów. Rabko — największy o. sądy 360 Powetowania zasad prawnych. Rola prawa w nońslwio. Zadania sądów. Sprawy karna i sprawy cywilne. Sądy powszechne (rejonowe i wojewódzkie). Sądy szczególne (wojskowo). Sąd Najwyższy. Sędziowie I ławnicy. Ich praca. Rola prokuratora I obrońcy w sprawach karnych. wykroczeń. Komisjo rozjemcze. sejm 361 Sejm w dawnej Polsce. Elekcja ylrilim. Sejm Ustawo. społeczeństwo w Polsce feudalnej 363 spółdzielczość na wsi 365 spółdzielnie produkcyjne 365 spółdzielnie uczniowskie 367 Tradycjo spółdzielczości uczniowskiej. Różnorodna dzia- łalność spółdzielni uczniowskich. Przeznaczenie dochodów uzyskiwanych przez spółdzielnie uczniowskie. Samorząd spółdzielni. stacje sanitarno- -epidemiologiczne Państwowa Inspekcja Sanitarna I Jej^role. Szczepienie 368 stan chłopski 369 Wyodrębnienie się stanu chłopskiego w XIII I XIV w. Samorząd wiejski, urząd sollysa. sąd (lawo). Stopniowa “mai:"l“"l» poddaństwa I zolojności stan duchowny 370 duchowieństwa pod względem zamożnoSci. Popierania władzy państwowej przez kołciól. stan mieszczański 371 Wyodrębnienie się stanu mieszczańskiego w XIII i XIV w. Prawa lokacyjne. Organizecja miasta. Władzo miejskie. Przywileje mieszczan. Handel I rzemiosło jako główno zajęcie mieszczan. Skład ludnoSci miejskiej. Uprawnienia mieszczan w stosunku do praw duchowieństwa i szlachty. stan rycerski (szlachecki) 372 Ukształtowanie się stanu rycerskiego w XIII w. Prawa I przywileje rycerstwe (Immunitety). Herby I zawolenia. Wychowanie chłopców ze stanu rycerskiego. Pasowanie na rycerze. Dodatkowe uprawnienia i przywileje w XVI XVI w. Przekształcenie się stanu rycerskiego w stan szlachecki. stolica 374 Co to jest stolica. Kolejna stolice Polski: Gniezno. Kraków. Warszawa. Dzieje Warszawy od jaj powstania do 1595 r. Świadczenia miasta na rzecz dworu I magnateril. Chaotycz- ne rozbudowa miasta. Stopniowe zdobywania uprawnień prze, lud stolicy od połowy XVIII w. Warszawa w czasie powstania kościuszkowskiego. Warszawa "Środkiem wa i o niepodległość w XIX w. (powstanie listopadowe, po- wstanie styczniowe). Walka o sprawiedliwość społeczną w stolicy pod koniec XIX i na początku XX w. Rozwó) miasta. Warszawa w okresie międzywojennym. Stolica ośrodkiem oporu przeciw najeźdźcy w czasie okupacji. Powstanie warszawskie w 1944 r. Zniszczenie miasto przez hitlerowców. Odbudowa stolicy. Rozbudowa i rozwój stolicy w ostatnich latach. Stołeczne województwo war- straże pożarne 378 Zadania straży pożarnych. Zawodowe i Ochotnicze Straże Pożarne oraz Ich charakterystyka. Przyczyny po- wstawania pożarów. Profilaktyczna działalność straży po- żarnych. Organizacja ochrony przeciwpożarowej w kraju. Szkolenia strażaków, szkoły kszlalcąco podoticerów I ofi- cerów pożarnictwa. Działalność kulturalna i wychowawcza Związku Ochotniczych Straży Pożarnych. Dzień Strażaka. Początki ochrony przeciwpożarowej w Polsce. Stronnictwo Demokratyczne 380 Cole stronnictwa. Działalność SD. jego członkowie. Rys historyczny stronnictwa. Organizacja i wiedze SD. stypendia 380 Co to jest stypendium. Warunki otrzymania stypendium. Rodzaje elypendlów: Interneckie I nielnternackie. całkowite i częściowo. Stypendia studenckie. Inne formy pomocy materialnej dla uczniów. Sudety i ich pasma: Karkonosze (szczyty — Śnieżka I Szyszak Wielki). Góry Izerskie. Góry Kacrawskie. Rudawy Jano- wickie. Kotlino Jeleniogórsko — rzeka Bóbr, największe miasto — Jelenia Góra; miejscowości turystyczno I u- zdrowlska: Szklarska Poręba. Karpacz. Kowary. Cieplice Śląskie Zdrój. Sudety Środkowe I ich pasma: Góry Wał- brzyskie. Góry Orllckio. Góry Sowie. Góry Slotowe, Góry Bystrzyckie; najwyższo szczyty — Orlica i Wielko Sowo. 381 chni Sudetów. Sudety Wschodnio —szczyt Snłeżnlk. Kotlino Kłodzko — zdrowiska. Lądek Zdrój, Polanica Zdrój. Długopole Zdrój. detów. Przedgórze Sudeckie, najwyższe wzniesienia — Slęża (Sobótka). szkodniki i biologiczne metody walki z nimi 384 roilln i zwierząt w przyrodzie. Jakie gatunki nazywamy zwalczania szkodników: chemiczno i biologiczne. Przy- kłady pożytecznej niekiedy roli szkodników w przyrodzie. szkolne kola zainteresowań 386 Jak są zorganizowane szkolne kola zainteresowań. Rodzaje kól. Korzylci płynące z uczestniczenia w pracach szkolnictwo dla pracujących 387 Cel szkolnictwa dla pracujących. Rys historyczny. Ro- dzaje szkól dla pracujących (szkoły podstawowe, licea ogólnokształcące, szkoły zasadnicze zawodowe, technika, szkoły policealne, szkoły wyższa). Korespondencyjna licea ogólnokształcąca. Nauka ekstarnlstyczna. Nauka wieczorowa i zaoczna. Kursy prowadzono przez Uniwer- sytety Powszechne. Uniwersytety Ludowe I inne orgam- szkolnictwo ogólnokształcące 388 Szkoła podstawowa, jej cale, zadania i organizacja. Zbiorcze szkoły gminne. Ucaum ogólnokształcące — pochodzenie słów liceum i gimnazjum. Wiadomości o pierwszych liceach, typy dawnych liceów. Ucoum dzi- szkolnictwo wyższe 1 Rola i znaczenie szkolnictwa wyższego. Rys historyczny. Uniwersytet Jagielloński. Szkolnictwo wyższo w Polsce Ludowej. Rodzaje szkól wyższych, dano liczbowo. Organi- zacje szkolnictwa wyższego. Warunki przyjęcia na studia. Nauka w szkoło wyższej. szkolnictwo zawodowe 392 Cela i znaczenie szkolnictwa zawodowego. Szkoły zawo- dowo Średnie I niepełne Średnie. Zasadniczo szkoły zawodo- we ich opis I podziel na: warsztatowa, przyzakładowe. Średnio szkoły zawodowo (technika zawodowe lub licea zawodowe). Ich opis I podziel na warsztatowo i zakładowe ućzmów szkól zawodowych. Szkoły policealne, ich cele i organizacja. Szkoły zawodowa dla pracujących. Początki Szkolny Związek Sportowy 393 Szkolnego Związku Sportowego. Cele i Szkolno Igrzysko Sportowe. Organlzado SKS. um W nolcl zdobywano przez członków SKS. Imprezy spor z udziałem uczniów. Władze kierujące sportem szkolnym. Rola ..ko'y w życiu twodu. X czanla. Pierwsze szkoły no Świacie. Sskoy P w Polsce. Założeni. Akademii Krakowskre, w13ÓÓ- R~ J szkolnictwo w Polsce w XVIII w. Zatozon.e Collegia 503 502
g
458 Wyżyna Lubelska i Roztocze Położenie. Budowa. Krajobraz- Globy. Uprawy. Bogactwa mineralno. Miasta wyżyny: Lublin, ZarnoSÓ. Puławy. Ka- Wyżyna Śląska 459 Położenie. Rzeki: Pnemsza I Mała Panów. Najwyższe wzniesienie — Góra Świateł Anny. Puatynla Błędowska. netalne. Gęstość zaludnienia. Miasta: Katowice. Zabrze. Tychy. Lasy Pszczyńskie. Bory Lubllnleckłe. Charaktery* zespoły artystyczne 461 w Polsce: „Lutnia" I „Harfa". Rodzaje zespołów artystycz- torskie: Chór Męski i Chłopięcy „Poznańskie Słowiki Pleśni i Tańce „Śląsk". ziemianie 464 Kto to byli ziemianie i skąd się wywodzili. Majątki ziem- Ocena roli ziemian. Likwidacja prywatnych majątków ziam- Ludowe 465 ZSL tako partia chłopska. Współpraca ZSL z PZPR, sojusz Stronnictwa Ludowego w 1949 r. Członkowie ZSL Organ!- zuchy 466 Kogo nazywamy zuchem. Zajęcia drużynyzuchów. Druży- nowy i przyboczni. Podział drużyny na szóstki. Warunki pozdrowienie. Sprawności i gwiazdki zuchowe. Zajęcia wakacyjne (kolonie zuchowe i Nieobozowe Lato). Znak, przynależności do zuchów. Rys historyczny. związki zawodowe 468 nsrodowego. dbanie o codzienne sprawy pracowników, organizowanie wypoczynku ludzi pracy, opieka nad 0„cu^ jącymi matkami. Struktura organizacyjna związków zawo- dowych. Wiedza związkowe. Historia powstania i rozwoju zwierzęca produkcja 46g Co to jest produkcja zwierzęca. Chów mody chlewnej. Chów bydła. Chów drobiu. Rozwój produkcji zwierzęcej i pożyteczne 473 czebnoścł zwierząt. Prawna ochrona zwierząt. Zwierzęta chroniona w Polsce (ginące, rzedkie, endomlty i pożyteczne dla gospodarki człowieka). zwierzęta łowne 476 ptactwo wodne i błotne). Korzyści ze zwierząt łownych. Odstrzel selekcyjny. Tradycyjne zwyczaje myśliwych. 480 zwierzęta Polski ności od środowiska ich życia. Zwierzęta leśne, polne i lakowe, zwierzęta towarzyszące człowiekowi (synan- żegluga morska 483 Dawna Hola handlowa Polski. Polskie towerzystwa Gdynia. Gdańsk. Kołobrzeg. Świnoujście. Port Północny Adolfa Warskiego w Szczecinie (budowa drobnicowców SKOROWIDZ NAZWISK Adamiecki Karol. 182 Aleksander 1,89 Aleksander Jagiellończyk. 433 Anders Władysław. 90 Andrzejczak Grzegorz. 207 Anna Jagiellonka, 374 Antczak Jerzy. 60 Antkiewlcz Aleksy. 210 Archimedes, 426 Arystoteles, 388 August II Mocny, 88, 344. 34: August III, 88. 200, 344,433 Awdańcy, ród, 373 Bacciarellł Marcello, 153,155 Baczyński Krzysztof Kamil, 143,144 Baird Tadeusz, 166 Banach Stefan, 180 Baranowski Krzysztof, 134 Barańska Jadwiga. 50 Baszanowskl Waldemar, 209 Bąk Henryk, 49 Bell Aleksander Graham, 226 Belotto Bernardo (Canaletto), 154.343 Biernat l Lublina. 102,127 Bierut Bolesław, 119,171 Bińcżycki Jerzy. 50 Bobiński Stanisław, 242 Bocheński Kazimierz. 210 Bolesław Chrobry. Wielki. 57. 87. 219,246. 374.432,446 Bolesław Kędzierzawy, 432 Bolesław Krzywousty. 88. 246, 432 Bolesław Śmiały, Szczodry, 246.432 Borsuk Karol, 180 Boznańska Olga, 156 Bruckner Aleksander. 101,127 Bryll Ernest. 144 Bujak Franciszek, 178 Cackowski Zdzisław. 176 Cejzik Antoni. 210 Chałubiński Tytus. 413 Chełmoński Józef. 155 Chodkiewicz Jan Karol. 444.445 Chołaj Henryk. 178 Chopin (Szopen) Fryderyk, 164,165, 352.428 Chroslowski-Ostoja Stanisław, 211 Cukier Bronisław. 404 Cullberg BirgiL 418 Curie Piotr, 180 Curylo Felicje, 404 Cybis Jan. 167 Cybulski Zbigniew, 48 Cyrankiewicz Józef, 171 Czarniecki Stefan, 445 Czartoryscy, rodzina. 162. 459 Czach Bronisław, 210 Czerny-Slefańska Halina, 167 Czyż Henryk, 167 Dawid Jan Władysław, 174 Dąbrowska Maria, 50,143 Dąbrowski Jan Henryk. 93,443 Dąbrówka. 225 Doga Wiktor. 140 Dejmek Kazimierz. 418 Oekert Jan, 119 Dembowski Edward. 89.265, 266 Oębisk Kazik (Ładysław Buczyński), 47 Długosz Jon, 75,88.177, 227, 246 Dmowski Roman, 434,435 Dobrowolski Stanisław Ryszard. 144 Doroszewski Witold. 178 Drzewiecki Stefan, 182 Dunikowski Xawery. 352.460 Dybowski Benedykt, 181 Dzierżyński Feliks. 242.376 Dziubińska Jadwiga, 367 Einstein Albert. 179.160 Engels Fryderyk. 305 Falski Marian. 263 Fijewski Tadeusz, 418 Fik Ignacy. 85 Finder Paweł, 251 Fredro Aleksander. 142.143,417 Frycz Modrzewski Andrzej, 102.133,142.177. 246 Gajcy Tadeusz, 143 Gall Anonim. 87.177,227 Gałczyński Konstanty Ildefons, 143 Gierek Edward. 243. 249. 253. 754,463 Gierymski Aleksander. 155.156 Gierymski Maksymilian. 156.267 Glntowt Maciej. 15 Głowacka Ewa, 418 Głowiński Jan. 165 506
Mmi