БАЗАРБЕК ТӨТЕНАЕВ
^ада^тың ултты^ айындары
Алматы «Кайнар» баспасы 1994
ББК 75. 727
Т65
Төтенаев Б.
Т65 Қазактың ұлттық ойындары,— Алматы: Қайнар, 1994. 144 бет.
І5ВИ 5-620-00728-6
Бұл кіталта қазақтың ұлттық ойындары, ойын ережелері жан-жақты сөз болады.
Кітап көпшілік оқырман қауымға, әсіресе балаларға арналған.
4204000000—035 л._ о, 403(05)—94	045-93
І5ВЫ 5—620—00728—6
ББК 75.727. Т65
•’© «Кайнар», 1994
АЛҒЫСӨЗ ОРНЫНА НЕМЕСЕ НАУ-РЫЗ МЕРЕКЕСІНДЕ ОЙНАЛАТЫН ОЙЫНДАР
Қазақ халқының өмірінде болып жаткан сан қилы оқиғаларды бастан-аяқ баяндап беретін ғасырлар бойы бірге жасасып келген әдет-ғұрып ойын-дары бар. Сондықтан ойын ережесін баяндауды еңбек процесіне байланысты туған мереке ойындарынан бастаймыз. Бұған жататын ойындардың негізгілері —«Наурыз» мерекесінде ойналатын ойындар. Бұл мсреке жыл сайын наурыздың жиырма екінші жұлдызында өткізіліп тұрған. Олай болуы бұл күн қазақ халқының түсінуінше жаңа жылдың бірінші жұлдызы болып ессптелінген. Тағы бір себебі 22 наурыз жұлдызында күн мен түн теңеледі де, әрі карай күн ұзара бастайды. Бұл күн халықтың қыстың ауыртпалығынан кұтылып, мал басын, жан бзсын қыс қырсығынан аман алып шыққандығын аңғартады. Сондықтанда бұл күнді ертедегі түркі тектес ха-лықтар жаңа жылдыңбасы деп қарсы алды^Ескі, казақша жаңа жыл күнінің аты «ұлы іс», келе-келе «ұлыс» деп аталғандыктан, бұл мерекені «ұлыстың ұлы күні» деп те атайды. ,
Қылышын сүйреткен қыс қаһарынан қайтып, оның орнына жадырап, жан-жануарлардың жанын жібітіп көктем келді. Содан бұл ұлыстың ұлы күнін халық рздерінің еңбек мерекесіне, ал *наурыз мей-рамын ұлыстың ұлы күні деп атап, оны ойын-сауық, үой-думанға айшілдырды. Ұлыстың ұлы күні, ағайын-туған адамдар бір-бірімен кездесіп, құшақ жайысып, көрісетін болған. Бір-бІріне бакытты өмір тілескен. Міне, осындай қуанышты тілек-жайларды білдіретін наурыз күні халық арнаулы өлең-жыр айтатын болған. Адамдар бірінің үйіне бірі кірген беттен:
,_____ 4
Амансыз ба? ¥лыс оң болсын!  * Ақ мол болсын. Қайда барса, Жол болсын! ¥лыс бақьгтты болсын! Төрт гүлік ақты болсын! . ¥лы береке берсін!
Бәле, жала жерге енсін,—
ОЙЫНДАРДЫҢ ЗЕРТТЁЛУІ МЕН
ДАМУ ТАРИХЫ
«Ғылымның кай саласы бол-масын өз тарихын терен зерттеп алмайынша алға баспайды. Демек, зерттеуді өз тарихынан бастау ғылым жетістіктерін игерумен қа-тар, оның одан ары алға басуына үлкен мүмкіншіліктер туғызады»1. Дәл осы жағдай қазақ ұлт ойын-дарынын даму тарихына да қатынасы болса керек/ Халыктың ұлттық жәнеспорттық ойындарын-ның да өзіңдік тарихи даму жол- дары, қалыптасу кезеңдері, тәрбиелік маңызы халықтың саяси әлеуметтік-экономикалық дамуы-ның негізінде болды. Қазіргі ке-меліне келген маркстік тарихи ғы-лымдарының дәлелдеуі бойынша ' кұні бугінгі бізге жеткенКһт ойңн-дарының калыптасу кезені сонау адамзат баласының жаратылған күнінен, демск Қазақстан жерінде қалыптасқан алғашқы қауымдық құрылыстан басталадьУ Соһан бері. біздерге жетіп, ойналып жүрген , ұлт ойындарынын ішіндегі әр түрлі құмалақ ойындіры, бестас. асық садақ ату, карагие, тағыбаскалары шамамен алғанда 5000 жылдар' бұрын ойналғандығы ' жайында ағылшын ғалымы Э. Маккей .бұл ойындардың барлыгы дерлік Азия елдерінде тайпалық одақтардың арасьінда тарағанға ұқсійды»2—дейді. Соңдай-ак мұн-дай1 пікірлерді Венецияның саяхат-шысы Марко Поло да қортайды.г Ол өзінің Жетісу бойында болпиг сапарында көрген «Қызбөрі» ойыны да Қазақстан территория-сындағы тайпалардың пайдаболған > кезінен яғни таптық қатынаспен бірге туғандығы жайлы ескертеді3*
/' «...Алғашқы кауымдағыадам- ‘ дар күн көрудің, табиғатпен күре-судің қиыншылығынан мейлінше жаншылуда болған»4 кезі адамзат- ? тың жануарлар дұниесінен
бөлініп шыққан дәуірі болғандық-тан олардың өз бетінше тіршілік-ке^қалыптасуында дене мүсіннің ерекшелегі басты роль атқарады. Адамзат басқа жыртқыш жануар-ларғй өздері жем болмас үшін және табиғат апатымен күресте, күшті де кесек 'түлғалары жеке басын қорғауы былай, нәзік денелі алсіздеріне де жәрдемші болды. МІие адамзаттын дәл осындай ке-сек т^лғаны ^мір сүрген орта ке-рек етті. Жаратылыста дене мүсіннің қалыптасуы барлықадам-дардікі бірдей бола бермеген. Алайда, алғашкы адамдардың та-биғатпен күрестегі алсіздігі, аң аулауда кейде сәтті, кейде сәтсіз болатындығы және мүсінді-күштілердің нәзіктеріне қарағанда табиғат кесепатынын ^ардабын аз тартатындығы, мінемұныңбәрі же-ке бастың мүсін ерекшелігінде бол-ды. Осыдан келе жаратылысгағы кесек тұлғаның табтқат апатынд қарсы түрудағы ролін адамзат сол кезде-ақ үқіы.
Бүл құбылыс бірте-бірте да-мый келіп саналы түрде кесек тұлға жасаудың бағытын қарастырып жеке бастың өз бетінше мүсін немесе денесін іпы-нықтыру жүйесін тудырды.
Мұндай жүйеленген дене шы-нықтыру одан ары дамып, қалыптасу барысында әр түрлі ойындар мён дене жаттығуларын тудырды. Мәселен, тарихи уақиға, Кдзақстаи жерін мекендеген көш-пелі тайпалардың кезіндегі негізгі к әсібі болға н а ңшылық—келе-келе жекеленген тайпа мүшелерінің коғамдағы орны мен ролін анықтдды. Осыдан барып тайпа-лардың аңға шығардағы жасаған дайындық жаттығулары кезінде *Қарагие*5 оиынын туғызды.
Ойнаушылар бас киімдерін шешіп ортаға тастайды. Ойын жүргізуші көмбеден қашықтығы 25-30 адымдай жерге апарып ара-сы мен биіктігін аршын етіп белгіленген сызықтың бойына бас киімдердің саны канша брлса казык'Қағады. Қалғандары көмбе-де тұрып әр ойыңшы қолындағы сырығымен өзінің бас киімін атып алуы керек.
Ойынның шарты бойынша ойынды кез келген бала ойнай
деп өздерінің шын жүректен тілегін айтып, ақ дастарқан басына аска отырған. Өйткені, бұл күні барлық үйде шамасына карай шеке асылып, казан кетерілген, тай сойылып, құрт езілген. Бұл күні жұрт үй қыдырып 3 қүтты болсын айтып, ойын-сауықты қызықтап, бой жазып, көңіл көтерген. Бұл той-думан үш күнге созыдған^ Осындай тілек айтылган елеңдерде көшпелі елдің өмір тірлігі, күн керісі суреттелген. Тағы бір ерекшелігі, өзге өлеңдермен салыстырғанда ұлыстың ұлы күнгі әлеңдер сөзі карапайым халық тілімең айтылып, көпшілік халық болып орыңдалатын, оңай түсінетін болған. Түсініксіз діни сөздер араласпаған, өйткені, қазақ даласында ұлыс күнінің мерексленуі, өткен дәуірдегі ғалымдардың ' зерттеулеріне қарағанда, ислам дінін қабыддамастан бұрын шыққад^
Халық осы ойын-сауықта өздерінің өнерлерін ортаға салып, қыстың қиыншылғынан аман-есен шыққан малшылар жаңа жылды жаңа табыспен қарсы алдық деп есептеген. Болашақ жаңа жылдан не күтетініне, не тілейтініне үміт артып отырған.
¥лыс күні кәрі-жас, Құшақтасып көріскен. Жаңа ағытқан қозыдай, Жамырасып өріскен. Шалдар бата беріскен, «Сақтай көр деп, терістен», Кел, таза бақ, кел десіп, Ием тілек бер десіп...—
деп, біріне-бірі жақсылық тілеп, бата беріскен. Кел-ген жаңа жылда да, жақсылық болсын деп тілек еткен. Демек, бұл өлендерде мал соңында жүрген адамдардың арман-тілегі айтылған. Немесе:
¥лы күні қазан толса, Ол жылы ақ мол болар. ¥лы кісіден бата алса, Сонда олжалы жыл болар,—
деп, ұлыс күнін қуаныш мерекесіне айналдырған халық барды-жоғын қазанға салып көпке берсе, ронда жыл берекелі де мерекелі болады деп ұққан. Толы қазаннан баскалар келіп ас іщіп, батасын берсе, мұны да жақсылық деп ырымдаған. Демек, дүние тапшылығы да, баршылығы да осы халық ниетіне байланысты деген ұғымнан туған. Кейін -келе ислам дінінін таралуынан барып халықтын тілёктерінде жоқ нәрсеге сенушілік,, ырымшылдық етек алған.
5
Бірақ қанша ырымдап, сұрап, табынғанмен табиғи құбылыстың өзгере қоймайтыны да анық. «Қазақ ырым етеді, ырымы қырын кстеді»— деген халықтың дангь сөздері осыдан шыққан белса керек.!
Осылайша ұлыстың ұлы күнін жаңа 'тілекпен қарсы алған қуанышты халық бұл мерекені (батыс елдерінің көктемде май айында жасайтын ойындары тәрізді) қарсы алудағы қазақтың әдет-ғұрып ойында-рында да қыз бен жігіттің айтысы арқылы қыс пен жаздың айқасын көрсететін болған.
Бұл күні жиналған ауылдың ақсақал-қарасақалдары біріне-бірі жақсы ниет,Изгі тілек айтысып қоймай, ойын-сауыққа қатысып, өнер көрсеткен. Жастар тобы бұл күні халықтың ой-ссзімін, шаттық-қуанышын білдіре отырып, әр түрлі өнерлерін ортаға салған. Суырып салма өлеңдерде жаңа жылға деген тілектерін айтумен қатар кеңіл күйлерін, жастық шақтың сыр-сёзімін шертіскен.
Есік алцы' кара су бойлағаным, Жалғанның қызығына тоймағаным. Көмілсе.м дс кетер ме көкейімнен, Қалкаммен ұлыс күні ойнағаным,— деген өлең жолдары бұл күннің жастар үшін де аса үлкен мереке, қуаныш болғандығын елестетеді.
Бұл мереке ең әуелі ауыл ақсақалдарының айты-сымен басталып, ең ақырында жас жігіт*гердің ойын-дарымен Дяқталған. Осы мереке қүні ойнайтын негізгі ойындар—«қалтырауық қамыр кемпір» және «ақ боран». Жалпы, қазақтың әдет-ғұрып ойыңдары-ның көпшілігі осы ойынмен басталады. Наурызда бұл ойындар екі жақтың тартысы арқылы ойналып, қыстың қысылшаң қаттылығын бёйнелейтің болған.
Көрші отырған екі ауылдың келісуі бойынша, мерекеге жиналғандар екі топқа белінген. Бірінші топтың аты —«ақ боран» да, екінші топтың аты —«қалтырауық камыр кемпір». Әр топ ойын бастамас бұрын өздерінің ішінен өнердің барлық саласын қамтитын (ақын. балуан, мерген, найзагер, құсбегі, шабандоз, тағы сол сияқты) ойыншыларын дайындап, алдын ала сайлап алады да, киналған қауым екі ауылдың ең үлкен ақсақалдарының батасын күтеді.
Осылайша осы үш күнге созылатын мереке — той ең алдымен екі жақтың ақындар айтысымен бас-талған. Бірінші күні-ақ айтыскан екі жақтың тар-тыс-бәсекесінен біріне-бірі бңайлықпен беріле қоймайтындығы байқалған. Мереке өнердің барлық саласын қамтып бастан-аяқ осындай қызу тартыспен өтіп отырған.
алмайды. Себебі бұл ойынға ең әуелі шыдамдылық керек, ойынға қатысқаннан кейін өз бас киіміңді атып алмайынша кетпейсін, өз еркімен бас киімді алуға басқа ойнаушылар рұқсат етпейді. Екіншіден мергендік керек, оған қоса көздеген затқа дәл тигізе білу үшін қол күш керек, әйтқені сы-рық жас ырғайдан немесе қайыцнан кесіліп дайындалады. Сырық неғұрлы.м ұзын да сал-мақты болса лақтырғанда сонша-лықты альіска ұшады да жерге ұшымен қадалады. Сол себепті нәзік балалар ойнай алмайды. Әр ойыншы . өздерінің сырықтарын дайындаған кезде, ұзындығы 3-4 аршын таяқты кесіп алады да жу-ан ұшын ұштап отқа қыздырып кептіреді. Олай істеуі сырық ны-санаға дәл тиген жағдайда үнемі ұшымен жерге қадалатын болғандықтан мұжылмас үшін істеледі. Келе-келе сырықтың ұшына жез, одан кейін темір кигізідіп, бас киім орнына басқа заттар ілінетін болды.
Бұл сияқты бала кезінде ойнаған ойындардың арқасында көшпелі тайпалардың әскерлерінің соғыста мықты да төзімді, найза лақтырған кезде мерген де кесек, батыр тұлғалы болып келуі жекпе-жек келген жаулардың қай-қайсысына болса да оңайшылық-пенберілмеген. Сондықтандабасқа тайпалардың саақтарды (гректер-мині — көпшелі тайпалар Б.Т.) жаулап алу мақсатыңда жасаған жорықтарына олардың үнемі той-тарыс беріп отырғандығын және кезіндегі парсы тайналарының Кир (558-529 ж. б. э. д.),'Дарий 1 (518 ж. б. э. д.) секілді қолбасшы пат-шаларының бастары саақ тайпала-ры әскерлерінің қанжығасында қеткенін біздер тарихтан жақсы білеміз. Мәселен Гомердің дүние ' жүзіне әйгілі «Илиада» мен «Одис-сея» поэмалары да осындай 'тарих-тардың куәсі болған. Спартаньің Тиндерей патшасының дүңибдегі еңсұлутаңғажайып қызынкүйеуге бермек болған хабарды естіп, Спар-та қаласына1 жан-жақтан атағы асқан жас жігіттер, батырлардың ұлдары, ханзадалар мен жауын-  герлер ағылып келіп*жатты. Олао
6
ездерінін қыршын жастығына карамастан әркайсысы ерекше күшімен, ерлігімен болмаса әскери тапқырлығымен танылғандар оо-лагын-ды.
*Бір шақта ойынға катысушылар аула бұрышына жи-налыл қалды. Әркайсысының сол қолында сығымдай ұстаған бір-бір буда келте найза. Іле жас жігіттер кезегімеи алға шығабастады; олар-дың үйреншікті адетпен лақтырған шолак найзалары қоршауды бой-лай ағып барып тас такталардың үстіне сыңғырлай түсіп жатты; Бдсқалары болса құлаш жарысын дуылдаса әнгімелеумен болды»6.
Баршамызға белгілі тарихи уақиға Троянын қоршауға алған кезін біздің дәуірімізден бұрынғы 1200 жылдар шамасында деген жорамал бар. Осыған қарағанда біздін далелдеуімізде «Карагие» ойынының шығу тегі арыда жатқандығы анық.
Ендігі жерде, аншылық кәсіп алғащқы адамдар арасында садақ пен жебені ойлап табудан бастал-ды дедік, сондыкган мұндай тәсілдер жабайы хайуандарды аулауды женілдетгі. «Садақ, оның кермесі мен оғы — деді Ф. Эн-гельс,— ^сол кездің өзінде-ақ ең күрделі кару болып алды, бұл қаруды ойлап шығару, ұзақ уақыт жинаған тәжірибенін, өткір акыл, ой күшінін болғандығын көрсе-теді, олай болса жұрзтың сонымен қатар толып жатқан басқа да өне-рлерді білгендігін керсетеді»7.
Салдарынан келіп хайуанат-тар дүниесінен тонген қауіп қатерлер бұрынғыдай емес азая ба-стады. Осыған орай «аң аулауға қолайлы жерді іздеген адамдардың жеке топтары Қазақстанның тер-риториясына жайыла қоныс теуіп, Алтай, Тянь-Шань тауларынын бөктерлерін меңгерген» .
Демек, кезіндегі аншылык кәсіптің негізінде дүнйеге келген садақ, күні бүгінге дейін өзінің халық өнері үшін құндылығын жойған жоқ. Ф. Энгельс айтқандай, көшпелі казақ тайпа-лары арасында1 кезінде қанша өнердің болғандығы біздерге әлі де беймәлім. Келе-келе мал шаруа-шылығы дрмығаннан кейін
Бұл 'мерекеде қазақтың спорттық мәні жоғары, дене шынықтыру ойындарынын біразы ойналған.
Акдяндар айтысы бітісімен, палуандардын куресі басталған. Бұл ойын —/қазақтың ертеден келе жатқан спорттық дене шынықтБфу ойындарының бірі, казіргі бізге жеткені —«казакша күрес». Екі топтан шыққан палуандар қоян-қолтық ұстасып, аяқтан шалу, жам-басқа тусіру, көтеріп алып жауырынға жатқызу, тағы сол сияқты айла-тәсілдер колданып, бірінің-бірі жау-ырынын жерге тигізгенге дейін күрескен. Ортаға шыққан палуандар салмақ ерекшеліктеріне және жа-сының үлкен-кішісіне қарамай, тек өздерінің білек күштеріне сенген. Халықтың «күш атасын танымай-ды» деген асыл сөзі осыдан қалса керек.
Қазақша күрес халықтың ұлттық спортының негізгілерінің бірі болған&ықтан көшпелі рулардың арасында өте кеңінен тараған. |рл кезде бұл ойынды өткізудің белгілі бір жүйеге келтірілген ережесі болмаған. Күреске түскен палуан не істеп, қандай айла-тәсіл қолдайады, ол өз еркі болатын, Әйтеуір, қарсыласының жауырынын жерге тигізуі керек еді^
Тек кейінгі кезде ғана казақша күрестен жарыс еткізу белКлі бір жүйеге келтірілді. Қазір арнайы белгіленген жарыс ережесі бар. Қазақшд күрестен он бір салмақ категориясы бойынша оқушылар мен ересектер арасында республика біріншілігі өткізіліп келеді. Кейінгі жылдары осы ұлтгық күрестен Қазақстан мен Орта Азия республикаларының . біріншілігі де өткізіліп жүр. Қазақша күреспсн шұғылданушылар үшін «Қазақстанның спорт шебері» деген атақ бекітілген. Ал республиканың спорт ше-бері атағы Қазақстан чемпионы мен Орта Азия ре-спубликалары біріншілігінің жеңімпаздарына беріледі.	.
> Палуандар күресі біткеннен кейін «жаяу жарыс» басталған. Бұл ойынға катысушылардың санына шеқ койылмаған. Екі топтың өзара келісімі бойынша — белгіленген еқі көмбенің арасын жүгіріп өтулері керек. Жаяу жарысқа катысушылар нақтылы қандай кашықтыкка жүгіретінін" ешқайсысы білмеген, ъйткені бүл екі көмбенің аракашықтығы еш уақытта өлшенбеген. Тек бертін келе ғана . мөлшермен өлшене бастады. Шамамен, бір шакырымнан бес-он шакырымға дейін кашықтық алынГан. Жаяу жарысқа қатысушылардың әрқайсысы өзінше жүгіріп, бірінші келгені жеңімпаз атанған. «Жүгірген озады, қуған жетеді»— дрген мақал жүгірушілердің көңілін демеп отыоғані.
Өткен дәуірдің күні бүгінгі бізге жеткен кағидалары жаяу жарыстың шығу тегітым әріде екенін дәлслдейді. Жаяу жарыс-табиғи жүгірудің негізі. Спорттың бүл түрі алғаш рет ертедегі Грецияда Го-мель мен Аристотельдің, Платон мен Сократтың елінде дамыған. Жаяу жарыстың біздің дәуірімізге дейінгі даму жолдарының толып жатқан деректеме-лері бар. Мәселен, құл иеленушлік дәуірдегі біздің за-манымызға дейінгі 490-жылдары грек-парсы соғысы кезінде Афины қаласының маңында, Марафоң деген жерде өтетін үлкен бір шайқастың алдыңда грек ар-миясының саны кеміп, көп қолды парсы армиясына қарсы түру мүмкіндігі болмайды. Осы кезде грек әскерінеқолбасшытүтқынғатүскенпарсыәскерлерінің барлығын анадан туғандай шещіндіріп, өз әскерлерін алдына сапқа түрғызады. Денелері күңнің көзін көрмеген өте нәзік жандарды көрген грёк армия-сының рухы кетеріліп, осы ұрыста қарсыластары са-нының басымдылығына қарамастан, табандылық, шыныққандық күш көрсетіп жеңіске жетеді. Содан Феникс атты грек әскері Марафоннан Афинының ор-талық алаңына дейін жүгіріп келіп, отандастарына осы шайқастағы грек армиясының жеңісін хабарлай-ды. Бірақ Феникс алаңда тек: «қуаныңдар, біз жеңдік»—деуге ғана шамасы келіп, сол сәтте о дүние-ге жүріп кетеді. Міне, осы құрметке байланысты сол кезден бері жаяу жарыстыңбір түрі (ең алыс қашықтық —42 километр 195 метр) «марафон жүгірісі» деп ата-латынболған.
Біріңші рет қысқа қашыктыққа жүгіру де осы грек-терден басталғаны белгілі. Бір кезек —600 табан арақашықтықтан (қазіргі есеп бойынша —192 метр) жарыс өткізіліп тұрған. Осылайша жарыс өткізетін жерді «стадион» (орысша «стадия» сөзінен шыққан)
депатаған.
Мұндай жаяу жарыс түрлерінің әрқайсысының өзіндік даму тарихы бар Қазіргі дәуірде жаяу жа-рыстың қашықтықтары үш түрге бөлінеді: бірінші қысқа қашықтық — 60, 100, 200, 400 м; ортаща —800, 1000, 1500, 3000 м; ал алыс қашықтыққа
5000, 10000 метр және «марафон жүгірісі» — жатады.
Е<Жаяу жарыс» бітісімен наурыз мерекесін казақтың ат үстіндегіКэйындары жалғастырған.
Мысалы, «жамбы ату» ойыны қазақтың ата
тегінен берІ келе жатқан, болмаса аншылык кәсі&нен қалған ойын. Ол келе-келе көз ұшындай жерге жамбы тігіп, соны ататын, көңіл көтеретін, бүкіл журт болып қызыктяйтын ұлттық ойынға айналған^
аңшылық, баяғыдай хал ы қты ң күнделікті тұрмыстағы кәсібі.бол-май, демалыс уақытын өткізетін көңіл ашар ойын-сауығына айналды. Осының негізінде келіп спорттық және тәрбиелік маңызын жоймаған «бүркіт салу», <жамбы ату», «ит жүгірту ~ құС салу» сиякты халық ойындары да қалыптасты.
*¥лт ойындары ертеден-ақ, жа^пыэтнографиялықәдет-ғұрып- | тармен бірге дамып жетіліп, ендігі жерде өз алдына бір бәлек зер-ттеуді қерек ететін — қазақ совет этнографиясының бір бұтағы бола тұрса да, күні бүгінге дейін бір де бір тарихшы-этнограф ғалымдар-дан мән беріп зёрттеген ешкім бол-мады. Тек, М. Таникеентің Қазакстанның Россияға қосылған дәуірінен бастап, Октябрь револю-циясына дейінгі аралықты қамгы-ған педагогика ғылымдарының кандидаттық диссертацйясы бар. Бұл еңбекті ң құндыл ығы сол т бірінші рет қазақтың ұлттық ойын-дары ұлттық мәдениеттің бір сала-сы болғандықтан өз бетінше тарихи зерттеуді (керек ететіндігі жайлы пікір айтты.
Еңбектің кіріспесінде автор ұлт ойындарын ұлттық мәдениеттің бір саласы болғандыктан, Казақстан-ның Россияға қосылғаннан кейін ғана; алдыңғы қатарлы орыс мәдениетініңәсерініңнегізіндеғана қалыптасып дамый бастайды — деп келтіргенде II тарауында тал-дау жасаған. БІздердіңосы зерттеу-лёрімізге қарағанда, ұлт ойындар ы ны ң да му, қал ыптасу көрсеткіигіері керісін-ше шығып отыр. Жоғарыда көрсетілгендей, ұлт ойындары^Казақстан жерінде . еңалғашқыхандықтардыңпайдабо лып қалыптасуымен бірге -өзінің даму сатысының ең жоғарғы шегіне жетцде, халықтың шығарған «Хан жаксы ма» ойынымен тоқтады( «Хан жақсы ма»ойынының шығуы қазақтың ұлт ойындарының ең ақырғы кезеңі. ХҮІП ғасырдан бас-тап, яғни Қазақстанның Россияға косылудәуіріненбері қарайтарихи дамуемес,тек кезіндегішыкканха-лық ойындары үйрену-жаттығу ретінде ғанй қайталанып отырды. Сёбеб^ХҮШ ғасырдан XX ғасырға
дейін қазак хандықтары өмір сүргендәуірдеойындарыжаңакезең алып дамыйтындай тарихи өзгеріс бола койған жоқ^Алдыңғы қатардағыорысмәдениетінің казак жеріне кіруі екі елдің арасындағы сауда-оптык, жұмысыньің • журуімен жәрмеңке- лердің ашы-\ Луы.тек қанациркискусствосының немесе, акробатика элементтерінің дямуына әсерін тигізгені шындыкд
|Бұлай деуіміз, осыеңбегіміздін нзтижесінде ұлт ойындарыиың да-муы тек коғамның өзгеруіне бай-ланысты алеуметтік-экономика-лық жағдайдың негізінде ғана да-мып, калыптасып отырғандығына көзіміз жетті/Мәселен, Қазақстан жеріндегі алғашқы кауымдык құрылыста дамыған: ан аулау,таяқ жүгірту, садак ату, кақпатас, қарагие ойындары болды дедік. Келесі дәуірлерде қайталау-жат-тығу нәтижесінде бұл ойындар: аң аулау — бүркіт салу немесе қүс салу, садак ату — жамбы ату, қакпатас — бестас, қарагие — найза лактыру болып, тағысы-тағы аттары нзгеріп мазмұндары сакталып қалды. Басқасын қойғанда. күні бүгінгі бәрімізге әйгілі «а ксүйек» ойынының бірнеше аттары бар екендігі анықталды. Мәселен әйгілі ғалым-этнограф Ә Диваевіын, еңбегінде «орда» делінгенде, орыс дәрігері Е. Покровскийдің еңбегінде «тоқты-шак» делінсе, А. Алектровтың еңбегінде«аксүйек» деп аталынған. Бұл еибектерде әртүрлі аталғанымен ойынның мазмұны өзгермеген^-Казіргі кезде ауылды жерде көп тараған ойындардың бірі «лек жалау* оііынынын біз кездестірген бес түрлі аты бар. Ә. Диваевтың енбегінде «шілік» дел аталғанда, басқа орыс ғалымдары-нын еңбектерінде «қарыс ағаш» делінген. Халык мүғалімі Бай-тоғайұл ы Бал қайды ңеңбегінде «л ек жалау» немесе «шөлдік» деп аталған. Қазіргі Шығыс Казакстаи, Семей, ПааДодар, Талдықорған облыстарында «атабаш» деп ата-лады. Сондай-ак*«кнрші» ойыны Сарыарқа, Солтүстік облыстарда «тату мысын-аразбысыц»деп атала-ды да Оңтүстік Қазақстан,
/_Өткен ғасырлардағы Қазақстан жерінде болған орыс саяхатшыларынын еңбектері мен зерттеулеріне карағанда, жамбы ату ойыныең алғаш рет Азия мен Қазакставда тараған көрінеді. Содан барып Евро-паға, тағы басқа елдерге ауысқан сияқты. Бұл ойын халыктың ұлт ерекшелігін тап басып көрсетеді. Себебі, қазақтар жамбыны ат үстінде тұрып, болмаса шауып келе жатып қана аткан ғой.ІАл жұмыр жер-дегі басқа халыктар арасында жамоыны бір орында тұрып, жаяу, аспай-саспай ғана ататындары бар, Бұ ойын күнІ бүгінге дейін ұлттық маңызын жойған жоқ. Қазіргі заманда жамбы атудан дүние жүзілік біріншілік еткізіліп тұрады, тек жамбының орнына нысана қойылады.
ГҚазақтар жамбыны атканда қазіргі кездегідей анандДй жердегі тақтайдағы нысананы көздеген емес. Олар ұзын' сырықтың басына ^іергенге ар-налған сыйлықты, болмзса жамбыны шүберекке орап, қыл арқанмен байлап қойған. Мергендер жамбыны аііканда, рраулы тұрған өзін емес, байлаулы тұрған жібін. атып барып жамбыны жерге түсіріп отырған. Жамбыны атқанда да әркім өзінін садағымен ғана атының үстінде жүріп атқан. Бұл ойын бастаЛса болды, жұрттың назары соған ауғандықтан, басқа ойындар қызықталмай қалады. Сол себепті, көшпілік жағдайда жамбы атуды барлык ойындар өткеннен кейін, ең соңынан қызықтайтывг болған.^у
«Жамбы ату» ойыны мергендер тігілген жүлдені Дтып алғанға дейін жалғаса берген. Кей жағцайларда ойын қызығына қанбаған жұрт жамбыны үш ретке дейің тіккен. Осылайша жамбы ату біткен кезде бәйгеге кеткен шабандоздар да көз ұшында қарауытып көріне бастаған, Бұл ойында да көнге тігілген бәйгені қай бұрын келгені алатын болған.
[^Ендігі ойналатын өзіндік тарихы бар ойындар-дың бірі -ү—«күміс алу». Бұл ойынға қатысу үшін нағыз ат қүлағында ойнайтын шабандоз жігіттер іріктеліп шыққан. СебебІ, ойынға қатысушылар катты ағынмен келе жатқан аттың үстінен еңкейіп, жолда ораулы жатқан күмісті алуы тиіс.
*Демек, ойынға қатысушыларға атқа шаба білу ғана жірткіліксіз, ержүректік пен шапшаңдық та ауадай қажет болған. Шауып келе жатқан ат үстінен еңкейіп жердегі күмісті алу кез келген ойыншының
* Жамбы деп бәйгеге тігілген бір кесек күмісті, немесе алтынды айтады.
колынан келе бермеген. Дегенмен, ел арасында күміс алушылар кеп болғанд
Қазактардың жылқының әр түрлі тұқымдарын өсіргешн біздер галым-этнографтардын жазған еңбектерінен жақсы білеміз. Соған қарамастайГхалық «күміс алу» ойынына кез келген атты жаратпаған. Оған аласалау, болмаса тапалтақ ат керек екендігін жіті ажырата білген. Бәйгеге қосылатын еңселі, Ірі сәйгүліктер мұндай ойындарға жарай бермеген^
Әрі карай «кыз куу» ойыны басталады. Қазақ ойындарының іішндегі аса бір қызығы. Бұл ойын — ұлттык спорттық дене шынықтыру ойыны ретінде дамыған. «Қыз куу» ойынының шығуы өте әріде жатыр. Қазакстан жерінде өмір сүрген алғашқы сак тайпаларының өмірі көпшілік жағдайда жау-гершілікпен өткен. Ал жайшылықтағы әмірде мер-' ген кыздарға үнемі әскерлер тап болып, оларды өздерімен бірге соғысқа сртіп алып, бос уақыттарында атпен бірін-бірі қуалап ойнаған, міне, осыдан барып халық арасында «қыз куу>> ойыны пайда болған.
«Қыз қуу» ойыны басталады деген хабарды естіген адам орнында отырып қалмайды/Ойын жүріп * жатқан жерге көре алса да, көре алмаса да барады, себебі, бұл ойындай қызықтй еш жерде ешкім көрсетпейді. Үлкен жазықта жиналған топтың ара-сына асқақтаған арғымақ мініп шыққан кыз олай орғытып, былай оргытып, қыз қууға дайындалып тұрған жігіттердің өзіне ұнаганын қамшымен тартып жіберіп, тура тартады, есесі кеткен жігіт атына міне шауып, әлгі сылқымды қуа жөнеледі. Ал қуып жетсе есесін кайтаруға тырысып, бетінен сүйіп алады. Қуып
жетпесе амалы таусылып, шулап тұрған кепке күлкі болады. Қыз да жігіт канша қуғанмен жеткізбеуге, жете қалған күнде, алдап бұрылып ке-туге^ әйтеуір, қалайда айласын асыру мақсатын кездейді».
Қазақтың мереке-тойының тағы бір ойыны — «көкпар тарту» немесе «көк бөрі тарту». Бұл ойынға атқа шабатын, білегінің қарымы мығым, ас-тында жаратқан аты бар ауыл адаодарының барлығы қатысадьі^ Ойында жеңімпаз ,‘атанатын, әрине, күштілерщң. күштісі, жүйріктердій жүйрігі.
Енді көкпар тартуды жорғаға мінген шабандоз-
тілінде екінші рет «(бірінші рет 1795 жылы) басылып шыққан-ды. Б ұл еңбекте кезіндегі Монғолияңың кәршісі болған орта жүздің бір руы Тарбағатай наймандарының өмірлері мен әдет-ғұрыптары жайлы, демалыс уақытын өткізгендегі ойын-сауықтары жайлы деректерді, жауынгерлік
• ерліктерін сипаттайды.
| Казақ халқының ұлт ойында-ры **жайындағы деректемелерді қағаз бетіне түсіргендердің бірі Ве-неиия саяхатщысы Марко Поло болды. Ол озінін Қазакстанға жа~
дар жалғастырады. «Көкпардан» кайтқан шабандоз-
дар «жорға жарысын» қызыктайды. Бұл ойыннын баска ойындарға қарағанда .аса бір ерекшелігі сол, оған кез келген адамдар қатыса бермейді. Себебі,
Кызылорда	облыстарында
«акшәьшіық»делінеді9.
Ертедегі Казақстан жеріндегі рулардын қалыптасу кезеңдері, эт-нбграфиясы, ойын-сауыктары, мәдениеті тағы баскалары жайын-дағы деректер ХШ-ХҮІП ғасырлардағы Орта Азия мен казақ , жерлерінде болған Европа саяхат-шыларының енбектерінде жи-нақталған. Әсіресе Қазакстаннын елі мен жері жайында көптеген ғылыми еңбектер қалдырған Евро-па саяхатшыларының ең алғашкылары Плано Карпини, Вйльгельм Рубрук және Марко Поло сияқтылары болды. Бұл са-яхатшы-ғалымдардың артында калдырған баға жетпейтін зертгеу-лер қазіргі кезенде көптеген ел-дердің еткен өмірлерін оқып-білуде жалпы тарих ғылымдарының бірден бір бұлақ көзі болып отыр.
ХШ ғасырдың бірінші жарты-сыңда Италия саяхатшысы Плаио Карпини , Хорезм, Жетісу және ТарбағатайарқылыМонғолияғаба;. рып, одан еліңе қайткан сапарын-да жинаған материалдарынан «Монғолия тарихы» атты еңбегін ч жазды. Бұл еңбекті тіпті казіргі дәуірдіи гарихшылары емсс, кезіндегі қазақ халқының тарихын тблық зерттеуші ғалым ІИоқан Уалиханов та  көптеген еңбектеріне осы «Монғолия тари-хын» негіз еТіп алган. Бұл еңбек ол кезде Д. Языконтьш басқаруымен і 92.5 жьілы орыс
еаған саяхатында  Жетісу бойын-
дағы қазақ ауылының* мерекелі тойларында болып, ойын-сауықтарьін коріп, көптеген ұлт
ойындарына талдау жаСап, шығу тарихтарына, қалыптасу дәуірле-ріне де болжаЪі айткану
Неміс ғалымы Александр Гумбольдт 1829 жылы орыс әкіметінен арнайы рұқсат алып Каспий теңізінің бойына, Орал мен Алтай және Орынбор, Семей, Өскемен қалаларына саяхат жа-еайды. А. Гумбольдт өзінін болған жерівдегі көшпелі казақ ауылда-рының өмірімен таьысып, олар-дын күнделікті тіршілігі, қонаққа көрсететін сый-құрметі, табиғат құбылысына бейімделуі, әдет ғұрпы. яғни тарихы мен этногра-фиясын толығынан зерттей келіп «Централыіая Азия, исследования о цспях гор и по сравнительнрй климатологии* атты еңбегін жаз-ды. «Клзак ауылына келген беттегі конаққа көрсетілген сый-кұрметіне, олардын- ойын-сауықтарьша, әсіресе қоян-колтық күрестері мен ат жарыстарын қызыктамайтын және рсы ха-лықтык ойын-сауық гары жөнінде жазбаған шетел ғалымдары мен са-яхтшылары кемде кем.
А* Гумбольдттың бүлай деп дәлелдеме беруі, әрине тегін айты-ла салған сөз емес. Біз қарастырған, тіпті сонау Плано Карпини, Марко Полодан бастап, ен ақырғы 1863-1864 жылдары Казакстанда болған шығыс-зерттеу ғалымы Веигрия академигі .Арми-ний Вамбери мен 1903-1907 жыл-дары Каспий теңізінің бойында Маиғышлакта конактағаннемісэт-нографы Рихтер Каргуцқа дейінгі шетел саяхатшыларының еңбекте-рініи барлығының дерлік аркауы болған казакхал қыны ң конақсыйы мен ойын-сауықтары,
Ұлт ойындары жайында бұяардан басқа да, тіптен^ Казақстан жерінде болмаған көптеген шетел' ғалымдарының осы бір көшпелі халықтың тарихи мен этнографиясы турасында жазған зерттеулерінде де кезде-седгДіәселеи Австриякың атақты диг&Гоматы С Герберштейн 1516-1517 және 1526-1527 жылдары Москвада болыл, Қаза қстанда болған орыстардың ауызша айту-' ларынан жинағақ материалдары-нан жазған 1549 -жылы латын
жарыска түсетін жорға аттар вте санаулы, екіншіден, жорға . аттар көпшілік жағдайда, жорғалап келе жатып желіске түсіп кетеді. Со-ндықтан да белгіленген екі көмбенің арасын тек жорғалап жүріп өтулері керек. Тағы бір ар-тықшылығы — жарысКа, катысушылар, көпшілік жагдайда, кыздар болады^/
Жарыска түсетін жорғалар казак халкынын ара-сында өте ертеден келе жаткан асыл тұқымды аттар, сондыктанда казак еш уакытта жаңа туған құлынды қолдан жорғалыкка үйретпеген.
'Көшпелі халыктың өмірімен бірге жасасып ке-ле жатқан спорттықойындардыңнегізі болған, жалпы халық өнерінің көзі ретінде біздің заманымызға дейін сақталған ата мұра — ат ойындары. Қазақ халкының толып жатқан әдет-ғұрыпқа, еңбек про-цесіне байланысты өткізетін мереке — тойларының ешбірІ ат ойындарынсыз етпеген. Халыктың осын-дай мереке — тойларын санап жсткізу, жазып, түгел дерлік қағаз бетіне түсіру әрңімнің қолынан келе беретін дүние емес, бұл іс шегі жоқ дария екенін естен шығармағанымыз жөн. ...Мәселен, ♦басқаны айтпағанда, осы «Наурыз» мейрамының бас-тан-аяқ қалай ететіндігін жазсақ, бір емес, толып жаткан кітап болып, халық казыңасы қдйта жасаған болар еді^
Ертеде қазақ жерінде көрші екі ауылдың ара-сында жылына 10-нан 15-ке дейін ат ойындарының барлық түрі еткізіліп тұрған. Дл қазіргі кездегі ат спорты даму емес, «қамығу» жағдайында. Мәселен, казір ат ойындарының күні кеше ойналып келген бізгс белгілі он үш түрінің бед-алтауы ғана ойналып жүр, оның өзінде де белгілі бір тарихи мереке болмаса жылына бір рет республикалық жарыс етсс өтеді, етпесе ол да жоқ. «Аударыспак», «бәйге», «күміс алу», «кыз куу», «жорға жарыс» сиякты ойын-дардан ғана жарыс өткізіледі. Ал «ат омыраулас-тыру», «жамбы ату», «жігіт куу», «тұмак ұру», «аламан бәйге», «көкпар», «түйе жарыс», «сайыс» сиякты ойындардың кағаз жүзінде аттары ғана жа-зі^лып жүр. Айталық, «сайыс» «түйе шешуді» казіргі ' заманның өмір көшіне, этикасына сай келме-гендіктен еткізбедік дейік. Өкінішке орай, ауыл жастарының арасында ойналып жүрген «көкпар-дың» өзін ойнауға көбінесе тыйым салып жүрміз. І^Жамбы ату», «ат омырауластыру»— нағыз жігіттің жігіті ойнайтын ойындар. «Жігіт қуу» ойыңының
тілінде жарык көрген «Записки о москрвских делах» атты еңбегіндеКазакстанньщжері, әдет-ғұрпы, орыс халқымен қарым-қатындсы, ойын-сауыктары жайында жазған.Сондай-ақ Ита-лпяның ғалымы Павло Иовия Но-вокамский 1525 жылы Римде орыстың кезіндегі белгілі елшілерінің бірі Дмитрий Гераси-мовпен кездесіл, соның айтуымен, «Книга о Московском посольстве» атты еңбегін сол жылы жарыққа шығарады. М.И. Новокамский бұл еңбегінде қазіргі Қазақстан жеріндегі көшпелі рулардың эт-^ нсграфиясы, жері, орыс халқымен' аралас сауда-саттық жұмыстары, сондай-ак ойын-сауықтары жай-ында жазған. . «Бұндай анықтаманы	дәлелдейтін
мағлұматтар Лейден универси-тетінің архивіңде сақталған».
А. Гумбольдт қазақ жерінде жүріп, көшпелі халықтың өмірі жайындағы ойға түйгенін Канк-рин10 мен Шеллерге11 жазған ха-тында былай деп көрсетеді. «Мен қазақ аулында болған кезімді өмірімнің аса құдіретті кезеңі деп есептеймін. Себебі көгнпелі ха-лықтың біздерге көрсеткең қонақ сыйьі мен ойын-сауықтары естен кететін уақиға емес... Мұндай өмірімнің аса бір белді кезенін одан ары Каспий теңізінің бойында, өткізбей кете алатын емеспін. Мен, өмірімде осындай қысқа уакьіт ішінде мұндай үлкен та-рихтан осынша материал жинап көрген емес едім, бірақ бұл кен дүниенің ортасында болғандықтан да солай болу қерек».12
Француздың атақты жазушві-
өткізіледі. Аң аулайтын бүркіттің бабын табу, оны асырап баулу, қоян, түлкі, тіпті касқырларға салу үшін жақсы үйреншікті әдіс керек. Өткең дәуірдегі Қазақстан жерінде болған діетел ғалымдарының көптеген еңбектерінде қазақтың бүркіт салып, ан аулайтындығы өте қызыкты баяндалған. Құсбегілер аңға шыкканда тек бүркіттің аңды ұстауын ғана қызықтау емес, сонымен қатар көз* тоймайтын та-биғат ерекшеліктерін, жануарлар дүниесінің құбылы-. сынбақылаған.
Аң аулауды қазақ халқының ұлы акыны Абай да өлеңнің арқауы еткен. Абай еледерінде тек қана
ұмыт болуы, әрине, өкінішті-ақ. Осындай күйде қалған ат ойындарының тағы бірі —«тұмақ ұру», Бұл спорттық ат ойындарының қайсысы болмасын жігіттердің күштілігін, қайраттылығын, ат үстіндегі шеберлігін байқатады*-/
^Ат ойындарының тәрбиелік маңызы мұнымен ғана піектеліп қойған жоқ. Көшпелі халықтың белгілі бір жүйеге келтірілген тұрақты армиясы, әскери құрал-жабдықтарын арнайы жасайтын кәсігторындары бол-мағанын біздер гарих пен халық ауыз әдебиетінен жақсы білеміз. Демек, көшпелі халықтың өз алдына дербестігін қорғап қалуы бес жастағы баладан сексен-дегі қарияға дейін ат құлағында ойнайтын канына сіңген жауынгерлік қасиетінен болған десек, ешбір* қателеспейміз. Дәлірек айтқанда, кезіндегі әскер-лердің соғыс тәсілдері мен айласы тек ат үстінде жү-ріп, садақпен көздегенін мүлт жібермеуінде, қылыштасып жәве ңайзаласа білуінде болған.
Міне, күні бүгінгі біздерге жеткен толып жатқан батырлар жырлары мен эпостар осыны жырлайды. Тіпті садақ, қылыш, найзаны былай қойғанда, қазақтың алты, сегіз, он екі өрімді қамшысы да соғыс қаруы болған. Ол өзінің қарсы келген ат үстіндегі жауын емес, тіпті оның астындағы атының мандайынан қдмшымен ұрып құлатып отырған. Ха-лықтың қай жырлары мен эпостарында болмасын, басты кейіпкер ретінде батыр көтерілсе, оның ба-тырлығын паш ететін, одан кейінгі негізгі кейіпкерлердің бірі — астындағы аты болды.
«Наурыз» мерекесінің сәні — ақындар айтысы ба-сталған кезде екі топтан шыққан құсбегілер бүркіттерін алып аң аулауға кетеді. Бұл ойынды қазақтар «Бүркіт салу» деп атайды. «Бүркіт салу» тек Орта Азия халықтарының арасында аңшылық кәсіптің негізінде дамыған демалыс ойындарының бірІ	_
болғандықтан, күні бүгінге дейін аса бір құрметпен сы А^Дю^^изПарижТТдст-
*	_	*	рахань» атты еңбепндё ұлына
жазған хатында: «Қымбатты
 ұлым, сенің хатың мені Астрахань-да қуып жетті. Менің саяұаттағы1 к өмірімнен мағлұмат алғың келсе, алдымен қолыңа Росснйның кар-тасын ал, Астрахань қаласынтап. Біздер мұнда келгеннен кейін Кас-пий теңізінің жағасында аң аула-дық; кұс салдық. Бұл кұндері мен үлкентондыңойын-сауыктыңкуәсі болдым. Келген конакка сый көрсетуге мұндай ойындар өткізу әзірше мен^ көрген елде, жүрген жерде кездестірмедім.
12
Мұндай ойын-сауықтьін өтуінё себепщі болғандықтан маған қаракүлден тігілген тон кигізді*.13
Қазақтың этнографиясын зерттеп оны Европа елдеріне та-ратуға ат Сіілысқандар Поляк ре-волюционері А. . Янушкевич, С, Гросс, Б. Залесскийлер болдьь Бүлар революцияға қатысқанда-ры үшін Сібірге, Казакстанға жер . аударылады да, осында болған уакытарында Қазакстан-нын елі мен жерімен толык та-нысады.
А. Янушкевич хДневники и письма из путешествия по Казах-станским сгепям» аіты еңбегінде қазақ халқының қыстаудан жай-лауға кәшіп келіп қонған күнгі өмірлерін «бүл күн бұлар үшін бақыт күні, қуаныш күні»— ,дей келіп, сол күнгі ойын-сауықты, әсіресе «қыз қуу» ойынынын көз тартарлық құдіретін сипаттайды.
Осы ойын-сауық үстіндегі ақындарайтысын: «меніңалдымда Демосфен мен Цицерон естімеген, оку мен жазудан хабары жоқ екі ақын айтыс үстінде олимпиядағы күрескерлердей біріне бірі шаба түседі. Не деген талант, не Дегеп жыр, менің жаныма сыймай жүрегімнен орын алуда»— деп та* биғи дарын құдіретіне, бас иедһ «Мұндай дарыны бар кәшпелі ха-лық еш уақытта да шетел отары болмайды, гүбінде халықтар ара-сынан құрметті орын алатынын өздері-ақ айтып отыр». '4
С, Гросс та А. Янушкевич сиякты XIX ғасырдың 80 жылдары революцияға қатысып, жастар ұйымын күрғаны \шін Шығыс Сібірге жер аударылады. Ол осы сапарында Семейде сегіз жылдай тұрып «Материал для изучения юридическйх обычаев киргизов» аттьі еңбегін жазады. С. Гросс сол жылдары Семейде құрылған ста-тистикалык комитетті басқарады, басқа да ғылыми қоғамдардың кұ~ рылуына көптеген еңбфстер сідіреді, Абаймен достасады?5 Бір айта кететін жай поляк халқының алдыцғы қдтардағы идеяларды та-ратушылардын бірі А. Янушкевич осы ғасырдын  40 жылдарында Абайдыңәкесі Құнанбаймен кездес-се, екіншісі С. Гросс 80 жылдары Абяйдьод өзімен кездеседі. Амери-
аңаулауемес, тіпті қазақтыңдене шыныктыру ойын-дарынынбарлығы қызыкталған.
Абай аңшылыкты кызыктаумен жазған көптеген өлеңдерінің бірінде:
Қан сонарда бүркітші шығады аңға, Тастан түлкі табыла^ аңдығанға.
Жақсы ат пен тату жолдас — бір ғанибет, Ыңғайлы, ықшам киім аңшы адамға,—
деп, кай уакытта аңға шықса кызык болатындығын, жолдастың, киімнің, т. б. бәрі де аң аулауға лайык, келісімді болуын ерекше атап көрсетеді. Осы бір ауыз өлеңге аң аулаудың барлык касиетін сыйғыза келіп: г
Мұны оқыса, жігіттер, аишы оқьтсын, Біле алмассың, құс салып дәм татнаеаң.—
деп, . саятшылыктың спорттык, демалыстық кызығының маңызына зор мән берген,
Ит жүгіртіп, кұс салуды. халкымыз өнердің ең негізгілерінің бірі деп ұққан. Өйткені, бұл өнерді үйрену үшін амал-айла, төзімділік пен тапкырлык сияқты касиеттер кажет болған. Аңшылықтың максаты құс-жануарларды жойып жіберу емес, әркім өз керектісін ұстап, немесе атып алып, іске жа-ратып отырған. Мәселен, казіргі кезде аң мен кұс белгілі жүйеге келтірілген заңдылықтың негізінде ғана аулаңады. Ал халқымыз да өткен дәуірде осы заңдылықтың көптеген ережелерін сактаған. Мыса-лы, олар айдын келдегі балапан ерткен үйрек-каздарды, жапан даладағы лағы бар -киікті, акбөкенді т. б. атпаған,
Мылтыксыз мерген болу, яғни мылтык атпай құс .. ұстау, ат қинап, ит жүгіртпей аңшылық. құрудың да өзіндік ерекшеліктері бар. Бұл карусыз аңшылық кұстарға тұзак пен тор, аңдарға какпан кұру. Ор-ман-тоғай, сай-шатқдлдарды кезіп, тіршіліктің ты-ныштығын бұзбай құрған мұндай сайранның, табиғаттың тынысын тыңдап өткізген саятшы-лыктың, адам өмірінде қалдырар ізі қаншама! Бойға күш-қуат берерлік, табиғатқа жақындастырарлук құдіреті, ден саулыкқа келтірер пайдасы каншама!
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде адамдар аң аулап күн көру үшін аңның терісін жамылып жүріп, өзін басқа андарға байкатпауға, сездірмеуге ты-рысқан. Сол үшін аңның жүріс-тұрысын салып, соған ұқсас кимыл-қозғалыстар жасайтын болған. Осындай кажеттіліктен, аң аулаудың әдіс-амалынан туған қимыл-қозғалыстар, аң мен құстың айқай-шуына ұксатып дыбыстау келе-келе, небір замандар өтқен
13
соң барып ойын-сауықтарға ауыскан. Бұл ойын-сауықтар әуелі аң аулау алдындағы әзірлік әрекеттермен пайда болып, ксйін олжалы .оралған аңшылардың қуанышын білдіретін салттық әдст-ғұрыпка айналған. Сондықтан да саятшылық пен серусн кұру өз алдына, аңшылық бүгінгс дейін кәсіптік маңызын жойған жоқ.
Аң мен құстың жүріс-тұрысын, қимыл-қозғалы-сын, дауысын әнгс сдлып, өлең айту, болмаса алдекалай ойын-сауык, қызыкка жиналған халыкты күлдіріп, өнер корсету казак ішіндс кейінгі заманға .дейін сақталып кслді. Демек, аң мен кұстың жүріс-тұрысын, кимылын, дауысын салып, еліктеу көне за-ман аңшыларының дәстүрлік ойын-сауыктарынан калған белгі болса керек. Мұндай өнерпаздар казак арасында қазір де баршылық, Мысалы, Шығыс Кдзакстан облысының Ұлан, Қатонкарағай ауданда-рыныңтұрғындарыарасында «Сары құлан», «Сарыала қаз», «Ак аю» дейтін күйлердің негізінде аңның жүріс-тұрыс ы н, са ры ала казды ң қа нат кағып, айбат шеккені н бейнелейтін би ойындарын орындайтындар бар.
МІне, осындай негіздерде келіп қалыптаскан ұлт ойындарының бірі — «аңшылар».
Жүргізуші күні бұрын белгіленген үлқен киіз үй орнындай шеңбердің бойына үш жерғе колдарына доп бсріп үш ойыншыны тұрғызады. Бұлар — «аңшылар». Қалған ойыншылар «үйрек» болып ойын жүргізушінің берген белгісі бойынша шеңбердің ішіне жамырай жүгіріседі. Ал токта дегсн кездс бәрі орын-дарында козғалмай |алуға тиіс. Осы кезде <<аңшылар» қолдарындағы доптарымен «үйрсктерді» аткылай ба-стайды. «Аңшылар» аткылақан ксзде «үйректсрге» доптан бұлтаруға болады, бірак тұрған орнынан жүріп кетуге болмайды. «Өлгсн үйрсктср», «аңшыны» алмастырады, ал «үйректерге тигізе ал-маған «аңшылар» доптарын алып қайтадан атқылаулары керек. Осылайша үш «аңшы» орында-рын ауыстарғаннан ксйін ойын қайта басталады.
Бұл ойынның екінші түріндс ойнаушылар екі топка бөлінеді. БІр тобы —«үйректер» шеңбердің ішінде калады, екінші тобы—«^ңшылар» шеңбер бой-ымсн катарға тұрады. Жүргізушінің белгісі бойынша «аңшылар» «үйрскті» атып алаг бастайды. Ойын уакытпен ойналады. БерІлген уакыт өткеннен кейін «аңшылар» мен «үйрект‘ер» орындарын ауыстЫрады. Ойынның соңында бслгіленгсн уакыт аралығында көп «үйрек» атып алған «аңшылар» тобы ұткан болып ссептелінсді.
иан жазушысы Джордж Кениан де осы Семейдс боляні қезінде С. ГросГты. онын жолдасы Л. Іілскті жәііс Лбайды кеадсстіріи олардын қазак халқыпыцтарихыіқ лмогра-фиясын, ігографиясын зергіеудс канда й ецбектср жазыіі/іерттСулср /күргізгендіпн нзініц «Сибирь и ссылка» атты ецбегімде аніын .жа-іб чады».
Қазакгыц күнделікті і урмьі-сындағы кнціл аіпар дсма.тыс уақыты осы ойын-сауыктары ексні жайында Қазақсгапда бол ғапағыл-шып саяхаГніысы Гомас Аткинсоп «Срсдияя Лзия-и Заиадпая Си-бирь» агты сцбегііідс жазғаи. «Ха-лықгын ойып-сауыкгары ен алдымеіі ақындар айгысыпап бас-галады. Бүл ақындар айгысы кс-лесі ойналагын ой ын дарға қатысушылардыц арасындағы гар-тысты қүінсйте ' түсетіпдігіп байкатады. Қазақгардын а қындар айтысыи тындағапдай, ертедегі-грскге^Гомсрді үйтіп тыцдамаған болар» '— дейді.
Сондай-ақ, қдзақтып үлт ойындары жайында мағлұма пар кезіндсгі күнделікті шығатыи га-зеттер мен журналдардыц бет-геріпде книтсп бсрілгсп. XIX ғасырдын екініпі жартысында ніығып тұрғаи «Воскрссиый досуг» журна/Тынын (1864Г 72, 73-іиіні саидарында «К,ырғыздар* аггы ұзақ мақала басылғаіь Бұл мақала нсгһіпен қазақ халкыпын әмірію. түрмысын, әдет-ғұрныи, ойып-сауықтарын баяндаған. Көншелі халыкгың осындай ойыіг сауык, кәиіі-қонын айга ксліи «Воскрсс-ный досуг» журналы «Әрбір мере-ке, гой-думапнын жаны қыз-келіішіектср, олар топ үстіндс жігіттсрмен нлец жарысына да гүсе алады» деп кнрсетксн.
Басқа діғ кнптеген газег, журнал беттерінде кезінде беліісіз авторлардыц бастыруымсн жарық-кнріен алуан гурлі ұлт ойындары мсн ац аулауға арналған’матсри-алдар бар.
Орыс 1 саяхатиіыларыпын ііпінде И.И. Рычков бірінші болып казак халқыныіі нмірін, мәдснис гі^ әдс т-ғүрны, ойын-сауықтары жай-ында 1759 жылы «История Ореп-бургская по учреждеиию
Ореі ібуріхжой губерний» атгы еіібспіі жазды. Ұлт ' ойьш^іры бұдіін баска д<і кнптеген гнбгктеріндс де к^цімсц каристырылған!м
XVII нісырдын скіғплі жарты-іыпла казак. хадқыініц нмірі жай-ында книтеген материалдар жинаған орыс ғалымдарынып бірі I І,С Иііллііс болдьь Ол 1767 жылгьі Ііатыс Сібір меи Орал.бой-ыіы жасанін орыс эксііедициясын баскарып. осы саіырыпда жи-ікі.чған материалдаі! 1773 жылы «Иутеііісспше по разпым провин-циям Российской цмиерии» атты енбектсріпің жипағын шығарды, Осы ецбектін «Извсстия о кирги-за\» атты пнлімі түіглдей казак халкынык дпіографиясына ар-
налған — халыктыц ойын-сауықгарыньщ калай* нтепндігһ дсміілыс уақьптарын калай ніТизгендігіч агпнылығң түгелдей қарастырылыл, мысалдар келтір-гсн.
Қазак хадкынып этнография-лык материалдарын жинауда сцбск. сткен тек Россия үкіметініп Қазакстан жерінс ариайы жіберічлі окспсдициялары ғапа сміч\ сонымсп коса кнрнгі огырған скі елдіц арасында кездс-сстін кейбір кактығъістарда казактардыи қолына түскен орыс тұткындарыныц да кескан үлестері бар. Осындай тұтқыіщардын бірі орыс офицсрі Ф-С. Ефремон кншнелі халықтыц нмірі жайын-да кніітсігн материалдар жи-наған.
Россияға кайткан , бетінде -осһгндай тұткында жүріп жинаған материалдарынан1'* енбек жазып, соныіі «Чем киргизская зсмля изо* бияьна, каков цоздух и жители» ат-ты бір 'тарауы казақ халқынын аншылығы мен оііын-сауыктары-ныц калай отетіндігц оған өзініи бас кейіпкер болып каіыиаскан-дығы жайлы баяпдайды. Орыстұг-кындарынын шіінлс бұданбасқа да кезінде ецбектері жарық кнрмей, казіргі архин казыиасы болып жат-кан С- Матвеев. Я* Гавердовский сиякі ы казақ халкынын вмірі жай-ындағы магериалдарды жииауда өздеріжц тиісгі үлсстерін қоскаи дсрттсуніі ғалымдар да бар.2
Әрине, қыран бүркітті баптап, оның тегі мен жасын айыра білуге, балапан кезінде баулып, аңға саларда күйіне кслтіріп, қайыруға ата-бабаларымыз-дың қырағы кезі мен үғымталдық қабілеті болған ғой. Казак фольклорындагы аңшылық туралы өлеңдердің әуелгі бастағы шығарушылары — аңшыЛар, құралайды кәзге аткдн мсргендер екені ақикат, Бірак келе-келе бүл жырлар мен толып жатқан қисалар балалардың жасына, ой-санасына лайықты өзгеріп, өнделіп отырған сияқты. Кейін үлкендердің аң аулап, құс ату әдісін салып балалар мұны тек ойын үстінде ғана орындайтын болды. Ал адам баласының ой-санасының әсуіне байланысты әр түрлі наным, сенімдердің де өзгеріп отыратын-дығы белгілі. Соның бір — осы аңшылыққа байла-нысты болған кұбылыстар, жануарлар дүниесін
тануға арналған «тұзақ кұру» ойыны.
Тұзақ аттың кылынан он қабатталып, скі бүктеліп есілсді. Ертсректе жігіттер тұзақ құрумен көп айналыскан. Тұзақ құр мен шілдің жолына, суырдың, қосаяқтың, сасық күзеннің, әр түрлі тышкандардың індерініңаузына құрылады, Егеріннің аузына құратын болса, онда сол шығатын аңның басы сиятындай етіп құрылады да, екінші ұшын қазыққа байлап, оны жерге мыктап бекітеді. Ал кұстар тұзаққа аяктарымен түседі.
Ксзінде атакты тұзақшылар кысы-жазы далада тұзақ құрып, үй-ішін асыраған. «Тұзак құру» казір де өзінің кәсіптік мәнін жойған жок, ауылды жерде тұзақшЫлар көптеп ксздеседі. %
Бірі кезде дңшылық кәсіптің нсгізінде дүнисге келген садақ күні бүгінге дейін өзінін халық өнсрі үшін құндылығын жойған жок. Ф. Энгельс айткандай, көшпелі қазақ тайпалары араёында кезінде қанша өнердің болғандығы біздерге әлі де түгел малім емес. Келе-келе мал шаруашылығы да-мығаннан кейін аңшылық баяғыдай халықтың күнделікті тұрмыстағы кәсібі болмай, демалыс уакытын откізетін көңіл ашар ойын-сауығына айналдц.
фсыдан барып тайпалардың аңға шығардағы жа-саған дайындық жаттығулары кезіндс «Қарағие» ойынын туғызды.
Ертедс  «Қарағие» ойынына қатысушылар бас. киімдерін шешіп ортаға тастайды. Ойын жүргізуші көмбеден қашықтығы 25—30 адымдай жерге апарып арасы мен биіктігін бір метр етіп белгіленген сы~ зыктың бойына бас киімдердің саны канша болса.
15
сонша казык кағып, бас киімді іледі. Көмбеде тұрып әр ойыншы қолындағы сырығын лактырып бас киіміне тигізу ксрек. Қай ойыншы бас киімге көп тигізсе, соның ұтканы. Ойынға жүргізушініңөзі де катысады.
Шарт бойынша ойынға қатыскан адам әрі шы-дамды, әрі мерген, әрі күшті болуы керек. Сырык жас ырғайдан немссе қайыңнан жасалады. Сырык нсғүрлым ұзын да салмақты болса, лактырғанда, сон- . шалықты алысқа үшады да жерге ұшымен қадалады. Әлсіз ойыншы бір-екі рет лактырғаннан кейін колының кары талып, шаршап, ойыннан шығуға мәжбүр болады. Бірак жүргізуші ойын аяқталғанша оны жібсрмей, соңында таза қолданады. Әр ойыншы өзінің сырығын ұзындығы 3— 4 метр етіп кесіп алады. Сырықты нысанаға лақтырғанда дәл тие бер-мсйді. Сондыктан сырық ұшымен жерге қадалатын болғандыктан, мұқалмас үшін жуан ұшын ұштап, отка кыздырып, кептіреді. Келе-келесырықтыңұшы-на жсз, одан кейін темір кигізіліп, бас киім орнына баска заттар ілін<гін болды.
Ойынның осындақ негізіне қарағанда, бұл тайпа-лық одактардың экондмикалық дамуының негізінде калыптаскан ұлт рйындарының Ішіндегі ең алғашқыларының бірі дсп топшылаймыз. Өйткені, тайпалык одактардың кұрылған кездегі ендіріс құралдары тас, темір, сүйек, әр түрлі катты ағаштар болған, сол ксздсгі қалыптасқан ұлт ойындарына да осы құралдарды қолданған.
Бала ксзде ойнаған бұл сияқты ойындардың кешпслі төзімді,
батыр тұлғалы болуына, жскпе-жек келген жаулар-дың қай-қайсысына болса да оңайшылықпен бсрілмсуінс септігін тигізген. Сондықтан да баска тайпалардың сактарды (грек термині — көшпелі тайпалар — Б. Т.) жаулап алу максатында жасаған жорықтарына олар үнемі тойтарыс беріп отырған.
Алғашкы қауымдық кұрылыстың өндіргіш күштсрі өтс нашар да баяу дамығандықтан адам табиғат күштерінетәуелді болған. Адамға аштықтан, жырткыш аңдардың шабуылынан, үскірік суықтан кырылып қалу қаупі үнемі төніп тұрды. Аяк басқан сайын адамның әзі түсінс алмайтын алуан түрлі табиғат кұбылыстары кездесіп отырды. Жаң-жану-арды жойып кетстін жер сілкіну, топан су басу, жүн күркіреу, найзағай, өрт, індет сияқты та-биғаттың дүлей құбылыстары адамдарды қатты таңырқатты, зәресін алып, үрейін ұшырды. Мергеңдік
тайпа әскерлерінің соғыста мцкты да  найза лақтырған ксзде керген де кесек,
Қазақ халқының нактылы эт~ нпграфиясы жөнһідё енбек жазғандардың бірі орыс армиясы-нын капнтаяы Й.Г.Андреев болды. Онын *Описанием средйей орды киргиз-кайсаков, с касающимися до сего народа, такжеи прилегаю-щих к Российской границе по ча-сты Калывйнской и Тобольской губерний, крепостной, дополнени-ями* атгы енбегі негізгі алты та-раудан тұрады. Осының бесінші — «Обряды» деп аталатын тара-уынын өзі он алты бнлімнен тұрады Оның үшінші бөлімінде шілдехана гойындағы өткіэілетін ойындармен нәрестені тәрбиелеу мәселесі қаралған да, бесінші бөлімінде үйлену тойының ойын-сауьіқтары жайында жазылған. ГВ: ГІлеханоз «Письмо без адре-са* атты еңбегінде «ойын — еңбек бастамасы болғандыктан баланын уакытымен ғана санасады»,— дей келіп, , материалистік тұрғыда қоғамның дамуында еңбек бұрын тұрғанымен, адам өмірінде ойын бұрын тұратындығын дәлелдедһ ,Мұндай гіікірді қостаушы кезіндегі орыс ғалымы дәрігер — педагог Покровский А.А. — «ойын күнделікті бала еңбегі, болашақ өмірдің бастаМасы. Ойын үстінде баланың ертеңгі өмірге деген қабілетті байкалады* — дей келіп, «Физическое воспитание детей у разных народов примущественно России» атты еңбегінде/Азия ха-лықтарынын оның ішінде қазақ халқының ұлттық ойындарының, деие тәрбиесінің халық тәрбиесінден аяатын орнын жан — жақты дәлелдеп зерттей келіп, өзінің бағасын берген^ Кйптеген ойындардың шығу кезеңдерін, да-мып, калыптасқан дәуірлерін де анықтаған?3 Халык мұғалімі Бай-тоғайұлы Малқайдың айтуынша, «адамның басынан өтегін өмірінің әр уақытындағы жазғы, кузгі, қысқыістелетінкәсібісияқты тфшіліктің түрлері бар- Сол сияқтЬі балалардың да өзіне меншікті бала кезінде істелетін істері бар. Ол 'ісі — жас уақытыңдағы ойын*,24
XIX ғасырда Қазақстан жерінде болған орыс саяхатшыла-ры мек саяси жер ауда- -
рылғандардын еңбекгерінде казак халкынын ойын — сауықтарын, вншылығһш, жылкыларды әртүрлі у ойындарына баптауы, олардын, аса бір жүйрік гүкымдарын өсіруі жашпя" материалдар жан — жакты жинақталып зерттелген.
XIX ғасырда казак халкының әдет-ғұрныіц ойым-сауыктарын, үлт ойындарын зерттеуде енбектер жазған тек басқа ұлттардың екілдері ғана емес сондагьақ жерплікті көшпелі халыктың нз ішіндегі сауаттън лары да өз халкының өмірін оку/оны зерттеу жүмыс^арымен айналыскаік Солардың ен алғаіпқыларыныц бірі Ешмұхамед Букин болды, «Ол дене тәрбие-сінін түңғыш ұстазы:*/ Е.Букин «Физи^еское и умсгвенное вос-питание у киргиз» атты енбеггнде жсргілікті мамандар арасынан бірінші болып «гим^ настика» деген терминге ғылі>іми негізде түсініктеме береді, демек адам баласы үшін дене шы-ныктырудың манызын, онын жасөспірімдер үшін ғана емес, ересектер үшін де кандай роль атқаратындығын баяндайды. Жергілікті мамандар ішінде үлт ойындарын жинастырып, қағаз бетіне түсірушідер барған сайын квбейе береді?6
/Үдт ойындарының жалпы қалйптасу кезеңі біздің заманы-мызға дейінгі ХП-ІХ гасырлардағы Қазақстан жеріндегі кошпелі тайпалардың құрылу дәуірі — өйткені ойындардың қай-қайсысы болмасын, қай кезеңде дамымасын, олар тек өндірісгік қарым— қатынастың калыптасу-ына нёгізделгем. Кезіндегі өндіріс күштерінің қүралына пайдалануға икемделген тас, ағаш, сүйек, т.б. табиғ^ заттар осы дәуірдегі калыптасқан ұлт ойындарына да сол өндіріс құралдарының мате-риалдары қолданылды. Мәселен, күні бүгінге дейін мәнін жоймаған «асық» ойындарына кез — келген сұфек емес ж ану арл ард ы ң 40йқтарым икемдеді, «бес тао рбнына кез — келген тастар емес, үстағанда қолға сиятындай, дома-лақ тастар, «қарагие» ойынына қолға түскем ағаш емес, тек қайың
жасауда, балық аулауда болган сәтті-сәтсіздіктің се-бептері де адамға түсініксіз болды. Бұл құбылыстар-дың сырын аша алмағандықтан адамдар бір керемет бар, табиғаттың дүлей күштерін билейтін бір құдірет күш бар деген түсінік те болған.
Осыдан келіп, адамды да жасаған осы құдірет күщ, бұл алла-тағала. Яғни жер бетіндегі барлық тіршілік алланың әмірінен болатындығын діни сана-сезім қағидасы дәлелдейді.
ғДемек дәстүрдің тозығы бар, озығы бар дегендей, халык жастарды діни сенімдерден аулақ ұстау үшін көптеген ойындар шығарған. Оның себебі бұл ойын-дар дін дәстүріне үнемі қайшы келіп отырған. айта-лык үстем тап екілдерінін кәпшілігі мұндай ұлт ойындарын ойнауға тыйым салғанд
Осындай ойындардың бірі «мырыш-мырыш». Ойынды көпшілік жағдайында жастар кешінде, үйЛену тойларында, тағы баска да үлкен мерекелік жиындарда ойнайды. Ойнаушылар саны каншалықты көп болса, ойын соншалық Кызық өтеді. Ойынға қатысушылар жасына, жынысына, туыстық катынасына карамайды, ойнағысы келсе, әркімнің өз еркі. Демек, бұл ойын ер адамдар отырған жерде әйелдер болмауы керек, яғни келін, кайны, кайнаға, балдыз т.т. туыскан да ез ара араласпауы керек, жеңгесі кайындарынын аттарын атамаулары, ағасы өлсе, інісі мұрагерлік ету керек сиякты т. б. уағыздарды жокка шығарады.
Ислам діні еркек псн әйелдің арасындағы махаб-бат мұсылмандарға кұдайдын жазбаған ісі деп уағыздап келді. Бұл аталған ойындар осы қағиданы жоққа шығарады.
Бұл ойынды халық ескі керітартпалық әдет-ғұрыптарға және дін иелерінің . көптеген кағидаларымен келіспеушілігін білдіретін, Яаразы екендігін жеткізетін кұрал ретіңде колданған. Мұны түсінген кожа-молдалар, ел билеуші аксүйектер то-бы жасөспірімдердің осындай ұлт ойындарын ойна-уына тыйым салып отырды. Соның салдарыңан кептеген ұлт ойындары кайталанып ойнал7 мағардықтан қазіргі кезде ұмыт болып қалған.
Дін иелері, үстем тап өкілдері халықтың ұлттық ойындарын өнер мен білімге карсы, әз максаттарына бола бұрмалап пайдалануға тырысқан. Дегенмен, оңдай ойындар да өзінің халықтык си-патын жоғалтцаған.
«Хан жаксы ма» ойынында ойнаушылар дөңгелене жайғасып отырғаннан кейін орталарынан
1.7
бір ойыншңіны «хан», скіншісін «уәзір» етіп тағайындайды да, «уәзір» ойынды бастайды. Халык «ханның» «бас уәзірін» шакыртып алып «халқы ерігіп жатыр, бір ермск тауып берсін»,— деп «ханға» жібереді. «Хан»: «еріксе» «хан жаксы ма» деген ойын ойнасын» дейді. «Уәзір»кайтып келіп, отырған ойнау-шылардың ең шсткісінсн бастап «хан жаксы ма?»— дсп сұрайды. Әркім әр түрлі жауап береді. Ал «уәзір» әр ойыншының берген жауабын «ханға» бұлжытцай жеткізіп отырады. Біреуі жаман дейді, екіншісі жаксы дейді. «Уәзір» ойнауінылардын'бәрінен сұрап біткеннен кейін «ханға» келіп,— таксыр, кімнен зор-
лык, кімнен корлык кордіңіз,— дейді. Осы кезде «хан»:— Ана отырған кауғабасты әкел, мына отырған шұнакты әксл,— дёп'бәрінё дерлік ат қойып, айдар тағып, шетінсн бір-бірлеп шакырып, бес катты, он тәтті деп жазасын бұйырады. Ал «уәзір» колындағы с к і ка ба ттал ы п ес і л ге н о ра м ал м с н соғы п, «ха н» бұйрығын іске асырып отырады. Қаттысында- кол иыкка дсйін көтсріледі де, тәттісіндс кол шынтақка деиін көтеріледі. Одан соң «ханды» жаксы дегендер де карап қалмайды. Қаралаған ойыншылар жазасын алып болған соң, «хан» ортаға оларды да шығарады, Бұларға бағанадан бері жабыркаған көңілің көТеру үшін әлең айтқыз/>іп, би билстеді. Бірақ бұлардың саны әте аз болады. Осылайша ойын біткеннен ксйін «хан» Орнын «уәзіргс» бсреді дс, «хан» болған «уәзір» өзіне жакын кісісін «уәзір» етіп тағайындап алады. Ойын осылайша жалғаса береді.
Ойынның максаты — ойнаушылардың ханға бер-гсн жауабы аркылы ханды маскаралауға, оның адам-гсршілік қасиетке жатпайтын іс-әрскетін, жат кылықтарын ажүалау. Ал ханды мақтаған ойыншы-лардың екіжүзділігін, ханды көзінше мақтап, сыр-тынан жамандайтындығын аңғартдды.
^Осындай дін кағидаларына 'Карсы келген ойын-дардың тағы бірі «монданақ». Ойынға қатысушылар колына орамал тисе, ортадағы отырған ойыншыны кім болсачол болсын бір ұрып алуға ынтығады. Теріс карап отырТанда, ксліні мс, жеңгесі ме, қайынағаёы ма — бәрі бір, ойын шарты дсыны талап етеді.
«Монданакты» көгалда ойнауға болады, катысушылардың саны 15—20 адамнан көп болмауы керек, жасына қарамайды. Ойынға екі қабатталып есілгсн орамал керек. Ойнаушылар аяқтарын ілгері
мен ырғайдын бірі, тіпті табыл-мағанда талды пайдалднған.
Демек, бұл тариғи заггар өндірістік қарым-катынасгыи да-муына кандай әсерін тигізсе ұлт ойындарынын қалыптасуында да сондай маңызы болды.
>Улт' ойындарының қалыпта-суф' тек балаларға ғана ке-і ректіпмен ‘ дамып қойған жок, ересектердің күнделікті тірпйлік-тегі қозғалысы мен книіл кнте-рін, демалыс уакытын нткізудегі қолданылган енбектің бір түрі ретінде дамыды. Мәселен, әртүрлі
қозғллмалы ойындар мен асык ойындары тайпалық одақтарда ересектер. арасында дамыды да кейін келе жас •өсііірімдерле калды27, Себебі үлкепдерлцм көргенін бала да, күн узак дала-да, уйауласында ермек етеді; түйе құмалағынан койбағып, кой кума-лағынан козы бағыгқ бір жерден екімші жерге кяшіі] — комумен гағысын тағы сәбилер уакытыв өткізеді; Бұдан озі ертенгі орта-нын азаматы болғанда басынан өткізетін өмірһс болашактағы ецбегін казір ермеқ стіп отырғандығы байкалады. «Адам-за гтыц дүниеге қелгем күнінен бас-тап-акақыл ой кабілетінін ортаға, нмірге деген кнзкарасынын дұрыс калыптасуын .реггейтһң белгілі бір жүйеге келтіретін о<.ы балала р  мен жа с нсі іірімдер омыпдары», сомдықтан да «ойым бала еңбегі, балаиыц уакьпымен ғама санасады». Мұндай пікірді костаған орыс ғалымы КАЛІо-кровский де, — «ойын • кезімдегі бала жұмысы»2й— деді.
Көшпелі казак тайналары-мьің арасында ұлт мәдениетіміц бір саласы ретінде калыптаскан үлт ойындары әлеуметтік — экономй-калык жағдайдын өзгеруіне бай-ланысты өагеріп дами берді.
Алғашкы мемлекеттік бірлес-тік кезінде дамыған халык^ойын-дары жас нспірімдердің бір ортада нмір еүруіне және озара қарым-катынас жасауға себепкер болған-дыктан бұл кезеңдегі қалығітаскан ойындардыц КӨПШІЛІГІ ТүМДС, ЗЙ
жарығындадалада^ашыкалди^'' да ойнайтын ойында^*-’' ' лък^^іздерге белг
созып, тізссін сәл көтеріп, шеңбер бойына дөңгеленс отыра'ды. Бүгілген тізелерінің астынан әрі-бсрі жүгірткен ксзде орамал өтетін бодуы ^ерекГ
7—2123
18
жүрген квшпелі руларда киіз үйден баска жайдың бол-мағандығынан. і ек ашық алаңдарда ғана ойнайтын ойындар лами бердг Аксүйек, алтыбакан, айгөлекг аркантартыс, көк си-ыр» соқыртеке, түйе — түйе, бел-беу таетау. касқүлак, монданақ. түйілген шыт, тиын салу, акбайпзқ, акднамшык, аксерек-көксерек, бұрыш, көрші, шал-ма, шертпсқ, шымбике, инемді тал, айдап сал, қаримырза, карт — кұрт, жылмаң, сикырлы таяқ т.б. болды. Бұл дәуір мәдениет пен внердің қауырт дамыған кезені болғандықтаи, кейбір рулардын огырықшылдық кәсіипен айнальі-суына душар етгі. Кейін келе жоғарыда аталған ойындардын кейбіреулері үлкея түрғын үй бнлмелерінде ойналатын болды-
Алғашкы феодалдық қатынас ке^ндегі адлыптаскан ұлт ойын-дарындағы болған қезенді өзгсріс, бірпшіі рет тоиқа (комаңдаға) бшпніп ойпайтып ойындар туа бастады. Ондай ойындардын алғашкыларынын бірі күні бүгінге дейін манін жоймағлн «аксүйек* ОЙЫШйг
іұл ойынды тундс, ай жа-рығымен ойнайды. Әдстте ойынды жақын екі ауылдын жас ” әспірімдері нзара келісімдері бойынша бслііленген, ойынға қолайлы жерде, ауыл сыртында өткізеді. Ойиауілылар жи-налғаннан кейінекі жактыцкелісім таргы бойынша екі тонтыц бірінін ойьш бастаушыеы аксүйекті (әдстте ойынға трі ка|>аныц кепкен тогіайын колдапған), ойнаушы-лардын барлығып теріс каратып койып, бар шамасымен 40-50 адым жерғе лактырады. Содан барлық оннаушылар аксүйекті іздеуіг кіріссдй екі гопгын ойын баскарушылары кнмбедс калады. Ойын түнле, шніиесііі жсрде ойналатын болғандыктап ойщіу-ппи.іпр аксүйскті епксйіік көбі-несе колдарымеп шагіті аіпып жүріп іздейді. А_'і тпнайды пнікан ойыншы оны карсыластарыпа кнрсетлей ссздірмеугс тырысады. Карсыластар тобыиап біреу — міреу біліп конса. олар тартып адуға тырькады. тоняймен жүрген
аяктарынын бастары шенбердің ортанғы нүктесінде түйіседі, тап сол жерде^ойын жүргізушінің езі отырады. Осы кездс колында орамалы бар ойыншы ортада отырған ойын жүргізушіні орамалмен жоны-нан тартып калып, тез тізесінің астынан өткізе сала —«әне кетті монданақ, міне кетті монданак»,— деп әндетіп коя берёді. Бұл дауыска барлык ойын-шылар қосылады. Ал ортада отырған ойын жүргізуші орамалды ойнаушы жүрттын такымдарының арасы-нэн іздей бастайды, бірак кайда жүргенін таба ал-майды, себебі, барлығы бірдей қолдарын такымдарының астында үстап, жүгірген орамалды алып беріп отырған кісіге ұксайды. Егер орамал арт жағында болса, онда суырып алып, жонынан тағы бір тартып калып, қайтадан такымының астынан жүгіртеді. Осылайша орамалды ойын жүргізуші та-уып алғанша тақымдарының астынан жүгірте бігреді. Ал ойын жүргізуші орамаЛдың кайда жүргенін, кімде екенін байкап калып үстап алса, онда үстаған ойын-шымен орнЫн ауыстырады, сөйтіп, ойынды жалғастыра береді.
Осылайша, үлкен-кішісіне, жынысына карамай ойнайтындыктан теңсіздіктердің бәрі жойылады. Жайшылыкта, еркекпен бірге отырмайтын әйелдер енді ойын кезінде бәрін ұмытып. есе тендікті өз колдарына алады.
Бүл ойынның екінші бір түріндс орамалмен ұсталған ойыншы ортаға шыкпас бұрын копші^іктін ұйғарымымен өнер көрсетеді. Содан кейін ғана орындарын ауыстырады.
Халык ойындарын әрбітуде ауыз әдебиетінің алар орны зор. Ауыз әдебиетіндегі түрлі аңыз-әнгімелер мең ертегілерде, батырлар жырлары мен эпос-дастандарда дию-перілермен, жын-шайтан және айдаһарлармен, бірнеше басты дәулермен шайкаста үнемі жеке адам жеңіске жетіп отыратын-дығы баяндалады. Осыдан барып ертегілердін де ойынға айналғандары болған. «Қаһарлы — Бану» атты ойын —- осындай ойын-ертегілердің бірі.
Баяғыда анасынан жастайынан жетім қалған «Каһарлы бір байдың колында күнелту үшін жалшы-лыктіі жүрсді. Өмір бойына қарны трйып ас ішпегсн, иығы жылтырап киім кимеген жас Қаһарлы байдын Бану дегсн қызына ғашык болады. Қыз да әзінің Қаһарлыны сүйстіндігін сездіредІ. Бұларды қоғамдык жағдай кослайтындығына көздері,жеткен екі ғашык бір күні түнде Қаһарлының әкесінен мұра болып калған жалғыз сиырына мінгесіп. Сарыарканын сары
даласын кезіп кете барыпты. Содан шал далада кол ұсгасып жүрген уакытта сиырын сойып жсп. күн көріпті-міс.— дейді. Сөйтіп ойын жүргізуші сезін аяктай келіп, ойнаушыларға енді мен аяктамаған махаббат әңгімссін сендер өздерін жалғастырасыңдар, казірҚаһарлы мен Банудыңсиыр етін калай мүшелеп жеп күнелткендеріне токталайык,— деп, ойнаушылардың көңілін аулай-ды.
Ойын жүргізуші: «Ал, ойнаушы қауым, сіздерге жанағы Қаһарлы мең Банудың мүшелеуі бойыңша әр мүшеге ат койып шығып, кастарыңа бдрып, әр түрлі сұрактар сұраймын, сонда күлмей отырып, барлық сұракка жаңағы мүше атынан ғана жауап бересің». Мысалы, , бірінші ойыншы —«тұмсық», екінші ойыншы —«сирак», үшінші —«кұйрық», төртінші —«өкпе», бесінші... т. т. Осылайша «бар-лық ойыншылар мүше атанады. Енді жүргізуші бірінші ойыншыдан бастап сұрай бастайды. «Атың кім?» Ойыншы: «Тұмсық!» «Не жедің?» «Тұмсық». «Кімді көрдің?» «Тұмсык». «Сүйгенің - кім?» «Тұмсық». Осылайша не күліп, не жаңылғанға дейін сұрай береді. Егер кімде-кім күліп, не жаңылып, баскаша жауап беріп қойса, онда бір белгілі затын: каламы ма, тарағы ма, қол орамалы ма, әйтеуір кез келген белгілі затын береді. Осылайша барлык ой-наушылардаң сұрап, бәрінен бір-бір белгілі заттарын алып, ойын жүргізуші топтың ортасына келеді. Содан өзінің жаңағызатты жинап жүрген көмекшісін теріс қаратып койып ойнаушылардан жинаған зат-тарын бір-бірлеп суырып, не істейтіндігі жөнінде билік айтқызады. Әдетте, өнердің барлык түрін көрсетеді. Осылайша ойын жалғаса береді. Жалпы ойын — ертегі болғандықтан, бір реттен артык ойна-майды, себебі уакытты көп алады^
Хадықтық шығармалар ішінде әр түрлі мазмұнға құрылған, балаларға тәрбие беретін ойын-ертегілер де қөп болған. Олардың барлығы мЬйлінше күлкілі де қызықты, діндарлар мен кожа-молдаларды әжуа .етеді, зілді мысқылды болып келеді. Сондай ұлт ойындарының бірі — жоғарыда біз айтып еткен «түйе-түйе» ойыны.	*
ТБұл сияқты ойындарддн казак. халкының сонша-лықты діндар болмағандығы, о дүние бар дегенге сене бермегендігі, қайта, керісінше, жарық дүниедегі тіршілік өмірге жакын тұрғандығы байкалады. Мұндай піқірді ұлы акын Абай Құнанбаев та мы-надай мысалдармен дәлелдеп берді: «Ей, мұсылман-
ойыншы баскаларға бермей. то-найды кнмбёге бұрын әкелуге ты-рысады. Ал карсыластардын топайды тартып алатындай жағдай туып қалса, онда нз то-бынан. кез — келген ойыншыға беруге тырысады.	Осылайіна
ойынныи шарты бойынша аксүйекті кай топтын. ойыншыла-ры кнмбеге бұрын жеткізін. нзінін ойын жүргізушісіне берсс . сол топтын ұтканы болыи ессн-гсліііедГ^Мұндай жағдайда жеңіс алған' топ ақсүйекті кайга лактырады, ойын жалғаса береді.
Бұл ойын жас нспірімдердін жүгіріп, күш көрсетіп ойнайтын ойыны болғандықтан. «кпенің жұмыс кабілеттілігін арттырып, дененін барлык мүшесін шы-ныктырып, баланы жүйріктікке, ш а 11 шаңды кқа .батылд ы к кагәрбие-лейді, сондай-ак, қараңғыда жол табуға кнзді жаттыктырады, тоңіректі дұрыс бағдарлай білуге үйретеді. Жас организмнің дұрыс шынығуын, сұлу мүсінді, сымбат-ты тұлға болып өсуін реттейді.
Ұлт ойындарының келесі бір даму кезені XV ғасыр, мғни Қазакстан жерінде алғашкы хан-дыктардың калыптасу дәуірі. Бұл казак халкының ултойындарының дамуынын жана бір сатысы болды. Бұл кезендегі ойындардың кобіне коғамдык кұрылыстың ерек-шелігіне карай жеке адамның ролі аркау болып, таптық элементгер  араласты. Айталық ұлттық ойын-дар арқылы үстем тап »з мүд-десін, «з идеологиясын нгкізгісі келсе, халық, еңбекші тап соған қарсы нз дегенін айтуға тырысты. Олардын қоғам құрылысына деген көзқарастарын бейнелейтін эле-менттер әсіресе асық ойындарында көбірек кйрсетілген.
УЖалпы қазак жастары кейін кеде асыкты өңдеп, Қазакстан территориясының барлық жерінде дерлік белгілі бір жүйеге келтірілген түрлері тарады. Он-дағы істегендері, асықты тас хна-сына қайнатып бояп, ал хна болмаған жағдайда қарағай кабығына бояп алып отырған. ОДан келе сақаның табанын кайрап алшы тусіру үцгін, карсыласына білдірмей, алшысын
20
тесііі қорғасын құйыгц кайтадан үстіне сүйек кдгыи, кдйрап қоягын болды.
Бұіідай асық ойымдарынын йірі «хан» немесе «каи жақсы ма» дсн аталыпады,
, Ойынға қатысуіпылар ойнау-ніыларыныц санына байлаи^істы өзара келісімдері бойынша Арқайсысы 5-10 асықтан ортаға біріктіреді де, осы асыктардың ігнпісн белгілі бір асықты «хан» стін сайлайды. Бірінші кезек цлған ойынпіы (одаи кейін кезекпенен) барлық асықты қос — қолдаи уыс-ган а/іын шашыиқырап гпреді, сол ке^лс хан ашык түсией баска асыктардын астында қалса, онда асық ніргел ойыншы, — ханды кара басты (албасты басты — Ь Л.) — деіі дауыстайды. Мұцы андын отырған ойнаушылар бас са-лыіг, асыкты әркім озінніс талап акегелі. Еиді ойнаушылар ортаға асықтарын, кайтадан шығарыгі ке-лесі ічіыншы иіреді. Бұл (ійыішьщ сидігі жағдайы, иіргеп кезде хан аілык түч-е, ои;ці «Хан» кай жағіэгмеп жатса, солдай жаткан асыкяен ханды гпертіп атады; ал-піы гүрған асыкітсн 'атады, бүк жатса, бүк жатқан асыкнснсп ага-ды. гағысгін тағы осылайша ата нсреді, аткан асығын алады-Мұидай жағдайда баска асықты козғалтуға болмайды* Осылайіна лйыниыц шартын бұзбай асыкпен ханлы атып ала берелй сгердс ойынныл шаргы бұзылса^ немесе ханды атагыи асык болмай калса* онда асықтарды жиігап алып ке-лесі ойыгппы ніреді, ол да осыііЫ' істейді, Ханмен бір асық қалғаігміа ойшіушылар кезектесіп иірс бе-релі. бі гкснлеи кейін қайтадан ор--іаға асык шығарып кайта бастайды, ойын жалғаса береді.
Бұл ойынның максаты сол, хапды халык арасынла болса қара бастырмп, кнн кнтерілсс кнрін-бей калатындығын, карым-катынасты нз жағдайындағы, аксүйсктермен жасайіынлығын дәлді ішпіііі береді.
Келесі қозғалмалы ойыйдар-дыи бірі — «Хан жақсы ма» ойыны. Халның кандай адам еқеидігі, мінез — кұ.ікын, ші бй-леп отьірғаи халықтарына қапдай
д^р! БІреу бай болса, біреу кедей болса, біреу ауру, біреу сау болса, біреу есті болса, біреу есер болса, біреудің кеңілі жаксылыкқа мейілді, біреудің көңілі жаманшылыкка мейілді — булар неліктен?—.десе біреу, сіздер айтасыздар: кұдай тағаланың жа-ратканынан, бұйрығынша болған іс дейді. Жә, олай болса, біз құдай тағаланы ғайыбы жоқ, міні жок, өзі әділ деп иман келтіріп едік. Енді құдай тағала бір ант ұрғанға, еңбексізге мал береді екен. Бір кұдайдан тілеп, еңбек кылып пайда істеген кісінің еңбегін жандырмай, катын-базасын жөндеп асы- , рарлык та кылмай, кедей кылады екен. Бір залалсыз момынды ауру кылып, кор қылады екен... «Тамам жұртка бұзык болма, түзік бол!>>—деп жарлык ша-шып, жол салады екен. ТүзіктІ бейішке шығарамын деп, бұзыкты тозакқа саламын деп айта тұра, пен-десірің біреуін жаксылыкка мейілдендіріп, біреуін жаманшылыкка мейілдендіріп, әзі кұдайлык кұдірстпен біреуін жаксылыкка бұрып, біреуін жа-маншылыкка бұрып жіберіп тұрады екен. Осының бәрі кұдай тағаланың ғайыпсыз, мінсіз ғафур1 (кешіруші), рахымдылығына «мейірімді, әділдігіне лайық келе мс?»*.	<
Құдайға канщалыкты кұлшылык еткенімсн, аш, жалаңаш жүріп өмір тепкісін көрген халык бұкарасы таптык коғамда дүниенің бәрі алдау мен арбау скенін, өмірде әділдіктің жоктығын байкайды.
Казак халкынын арасында діннің терең тамыр жаймағанын ағартушы-демократ Ш. Уалиханов: «Мұсылмандык әзірге біздің сүйегіміз бён канымызға сіңгсн жок. Бірак келешскте оның халыкхарды ажы-
* X-	**
рату каупі оар» ,— дсген сді.^д
* * *
Д Ұлттык опындардың адамға тигізетін пайдасын халык сртедсн-ақ білгенЛ
Алғашкы кауымдык кұр^ілыс. ертедегі тайпалар-дыңодакка біріккен дәуірлері ұлтойындарыныңедәуір дамыған ксзені уболды. Кешпелі өмір кешіп, мал баккан таипалардың көзін ашканнан көрген теат-ды да. ннері дс, кеңіл .көтсрер кызығы да осы ұлт ойындары сді.
Халык арасында «Дснсаулык — зор байлык» деп тсгін айтылмаған. Бұл аркылы халык даналығы
ч
Абай Кұнанбаев; ІЛығармадарыныіі голык жинағы, 1954* 2-том, 199-бск.	/
ІІЬ Уәлиханов. Тацдамалы інығармалары, 1958, 187-бег
21
тірщіліктің негізгі көзі осы денсаулық екенін тағы ескертеді. Адамның денсаулығы жас кезінен бастап қалыптасуы керек. Демек, кезінде ойындарды көп ойнап, жүгіріп, далада, таза ауада жүру — жас организмнің дұрыс та сергек өсуінің көзі. Онымен бірге жасөспірімдер ойын ойнаған кезде көпшіл, Отанның болашақ азаматы болуға, халқына адал қызмет етуге бағыт алады.
Демек, қазіргі бізге жеткен өнердің, театр эле-менттерінің қай-қайсысы болса да ойын үстінде көрсетіліп, осы ойындардың әр түрлі мәнерлі орын-дауының нәтижесінде тап қазіргідей үлкен өнер дәрежесіне жетті. Біз зерттеп жинаған жүзге тарта ойындардың қалыптасу тарихы, халық арасына та-ралуы, тәрбиелік мәні-мағынасы, міне осының айғағы іспетті^
БЕСІК ЖЫРЫ
Адамзат даму үртінде. Ұрпақсыз ешбір халық, я жан дамымайды. Сондықтан ұрпағын өсірудегі халқымыздың жасаған тарихи-халық мұраларына зер салсақ, бұл салада істелген халық даналығы ұшан-тсңіз. Демек тәрбие ұрпақтан ұрпаққа мұра болып ұласып жатқан халық қазынасы деп білсек, онда халық тәрбиесінің тарихы ең әуелі ауыз әдебиетінен басталады.
«Жазуы, б^спасы жоқ елдерде сөз өнері негізгі құрал ексні белгілі. Ондай елдің ауыз әдебиеті — сан алуан сипаттарды өз бойына сыйғызады. Халық өмірге көзкарасында жастарға тәлім-тәрбие беру мәселесін де, ел басынан өткен тарихи жайттарды да, діни-наным 'сенімдерін де сөз арқылы көлшілікке жеткізеді. Сондықтан сөз енерін^ да-мыту, оның мазмұнымен қатар, түр, көркемділігіне ерекше көңіл бөлу жәй машыктанудан туған нәрсе емес, өмір тілегінсн' туган нӘрсс»*.
Қазак ауыз әдебиетінің байлығы мен көрксмдік мазмұндылығы революциядан ^бұрынғы орыстың ІрІ ғалымдарының да назарын аударды. - Атақты орыс ғалымы В. В. Радлов: «өздерінің туыстас түрік тектес слдсрімен салыстырғанда қырғыздар да, қазақтар да сөзге шсшсндіктерімен ерекше көзге түседі. Олар-дың шешсндіктсріне, шынында таң қалмасқа болмай-
К. Жұмалиек. Казак эпосы мен әдебйет тарихыньці мәсслслсрі, Алматы, 1958, І-г, 6-бег.
көзқараста екенін, үстем тап өкілдеріиің сойылын соғушы, әйтеуір канаушы таптың нағыз өкілі екендігін бһглайша әшкерлейді: Ойнаушылар дөңге-лене жайғасып отырғаинан кейін орталарынан бір ойыншыны хан< екіншісін уәзір етіп тағайындайды да^ уәзір ойынды бастайдЁғ Халык еріккендіпнен ханның бас уәзірін шақыртып алып, халық ерігіп жа-тыр, бір ермек тауып берсін — деп ханға жібереді .Уәзір ханға қе-леді, — Таксыр, елің ерігіп жатыр, бір ермек тауып берсін — • деп жіберді. — дейдь — Ендешеу «Хан жаксы ма» деген ойын ойнасын дёп коя береді. — Уәзір қайта айнадып келіп, отырған ойнаушы-лардың ен шеткісімен бастап қолын жайып хан жаксы ма деп сұрай бастайды. Ойнаушылар, әркім өзініи әліне қарай жауап береді. Ал уәзір әр ойыншының берген жа-уабын ханға бұлжытпай жеткізіп отырады. Біреу жаман дейді, екінціісі жақсы дейді. Осылайша әркім әр түрлі жауап бередһ Уәзір ойнаушылардың бәрінен сұрап біткеннен кейін ханға келіп, — тақсыр, кімнен зорлык, кімнен қорлық кәрдіңіз, — дейді, Осы кезде хан, анаотырған кауғабасты әкел, мына отырған шұнакты әкел, рғыСы тағы, бәріне дерлік ат қойып айдар тағып, шетінен бір ' — бірлеп шақыра бастайды да жа-засын бұйырады; бес қатты, он тәтті, осылайша әр түрлі жазала-рын тағайындайды. Ал қолында^ы екі қдбатталып есілген орамалмен соғыгқ хан бұйрығын іске асырып ртырады. Қаттысында қол иыққа дейін көтеріледі де, тәттісіндё қол + шынтаққа дейін көтеріледі. Одан соң ханды жақсы дегендер де қарап қалмайды, ханды қаралаған ойыншылар жазасын алып болған сон хан ортаға оларды да шығарады. Бұларға бағанадЯн бері жабырқаған көңілін көтеру үшін, өлең айткызып, би билетеді* Бірақта бұлардың саны өте аз ғана болады. Осылайша ойын біткеннен кейін хан орнын уәзірге береді де, хан болған уәзір әзіне жакын кісісін уәзір етіп тағайындап алады. Ойыносылай-ша жалғаса береді*,
22
Ойынйың ондағы мақсаты — ойнаушылардың ханға берген жа-уабында, ханды масқаралауға» онын адамгершілік қасиетке жат-пайтын іс-әрекётін, жат қылықтарын дәлді сипаттауға ты-һ рысады, Ал ханды мақтаған ойын-шылар болса олардың екі жүзділігіи, ханды көзіяіне мақтап, сыртынан жамандайтын-дығын аңғартады, демек, коғамда мұндай екіжүзді адамдардың да бар екендігін ескертеді, Міне осындай идевдан келіп *хан жақсы ма* ойыны туған. БұЛ ойынның бір езінің қазак халкының нмірінде болған аса бір уақиғалы кезеңді бастан аяқ баян-даіі беретіндіктен де ұлт ойында-рының тарихында алатын орны зор.
Қазақ халқының сонау, көне заманнан бергі негізгі кәсібі мал шаруашылығы болғандықтан, мал өсіру, мал басын көбейтуі өндіріс процесінің негізгі мақсаты, сондықтан да «халықтын бар байлығы малда болды*. Қазак халқының тіршілігінде төрт түлік (қой, сиыр, жылқьқ түйе) мал ше-шуші орын алған. Бүкіл өмірі мал өсірумен өткен казақ халқынын этнографиялық даму ерек-шеліктері, той-думан, қуанышы мен реніші де осы малмен байла-нысты болдьг
Төрт түліктен алынатын өнім қазақ халқының кисе киімі, жесе тамағы, мінсе аяқ артар келігі тіпті өмір сүруге қажетті заттың барлығы сонда болған-ды қтан ж әне адамзатқа көрсе-тетін қызығымен сан қилы қасиеттерін нте жоғары дәріпте-* ген, оны *мал — адамның бауыр еті*, *мал ашуы — жан ашуы» деген халық мақалдарынан да байқауға болады. Немесе есейе ке-ле тек бір жақты ғана болып кет-пей, еңбекке араласудын мәяісін көшпелі халық жас өспірімдерге былай деп дәріптеді: *асық ойнаған азар, доя ойнаған тозар, бәрінен де қой жайып, көтен жеген
озар». Ретті жерінде айта кетелік, бұл кнне макалға карағанда, казак халқында. асық ойыңымен кдтар белгілі дәрежеде доп ойындары да —
^болғандығын аңғару қиынемес. До-
ды. Қазақтар сөйлегенде ешбір мүдірмей, күрмел-мей есіп жүре береді, ойларын дәл де айқын етіп жеткізе білуімен катар, сөйлемдерін белгілі бір дәрежед е әдемілікпен бсзейд і, әңгімелесіп отырғанның өзінде жәй сөйлемінде, не жайылма сәйлеміндс болсын ырғак анық байқалып және жиі кездеседі. -Өлең шумақтарында ғана ұшырайтын сейлем түрлёрі жәй сөздердін өзінде іркес-тіркеске келіп жатады, тындаушыларға алең тәрізді әсер береді... ырғакка құрылган сөздерді дүниедегі көрген өнердін жоғарғы сатысы деп ұғынатын, суырылған шешендікке жаны рахаттанатын халыктың өздерінің олай болып келуі әбден түсінікті. Со-ндыктан да казак халық әдебиетінің дамуы жоғары сатыға жеткен»*— деп жазды. Бұл айтылғандардың барлығы қазак ауыз әдебиетінің мол байлығын дәлелдейтін фактілер болса, скіншіден бұл байлық — атадан балаға қалатын мұра.
Халык ауыз әдебиетіндегі балалар тәрбиесінің бағыты — жас буынды үйренуге, білуге талпынтады, келешегіне жол ашады, бағыт сілтейді.
Адамзат тарихында баласынан жакын, одан ар-тық және жоғары бағаланған ешкім, ешнәрсе бол-маған, болған да емес. Сондықтанда халық ең алғаш өз бойындағы бар кабілетін қиялмен ойын алең-жыр, әңгіме етіп дүниеге келген нәрестесіне бағыштаған. Жас нәрестенін дүниеге келуін қуаныш еткен. Осыған орай халық дүниеге келген нәрестсні тәрбиелеудің бастамасы ретінде «бссік жырын» ту-дырған.
«Қай ұлтта болмасын халық ауыз әдебиетінде ең алғаш пайда болған, айтылған жыр, әңгімелер балаларға арналған. Өйткені күллісі бал^ры өз өмірінің сарқылмас арнасы деп ұккан» , со-ндықтанда бесік жыры халык тәрбиесінің негізін қалайды, халық жасаған ұлттық шығарма, мұнда адам баласынын өмірінің тарихи бастамасы жа-тыр.
Халықтың жырды шығарудағы мақсаты — бала-ның болашак өмірін дұрыс қалыптастыру, ата-ана-'ның омірден көргенін қолынан келгенінше болашақ өмір арнасы болатын шаңырак иесіне бағыштау.
В. Радлов. Обріізцы народной литературы северных тюр-кских племен; СПБ.,.1885.
в * Ш. Ахметов. Октябрь революциясына дейінгі қазақ балалар әдебиетінің өсу жолдары. Алматы, 1963, 5-6.
23
Әлди« алди ақ бңііем, Лқ бесікте жат бөнем. ҚонаК кедсе кут бөнем, Қой, тоқгысын сой билсм, ' Кұйрьнына той бөпем — деген, балаға сый, құрмст, ыкыластар ертеңгс ар-налған азаматтык. тілек-максаттардан айтылып, оны жасынан көпшіл, ынтымақшыл, өнегелі адам бо-луға баулыйды.
Міне осындай тәрбиснің нсгізі — казак халқының ақсүйек, қарасүйёк, қай семьясы»бол-маеын, келгсн қонаққа (тану-танымау шарт емес) барды-жоғын ортаға салған. Қонақ асы союлы, шайы қоюлы, төсегі салулы болуына карай мұндай әдст келе-келе сый-құрмет иесі болуға жеткізгсн. Мұндай халық тәрбиесі кейін келе үлксн әдеткс айналып, казактың қандай сапарға шықпасын. танитын нс> танымайтын жсрге бар-сын, бәрібір, «жссем асым ауылда, ішссм суым далада»— дсп' жүріп кстс бергендігі аса бір срек-шс калыптаскан /этнографиялық қасиет. Бұл басқа халыктар арасында сирск ксздсссді.
Болмаса:
Бармакгарыи майысын, ТүрЛІ (10 ОЙЫСЫН.
Іііебер болар міі скенсіп,—
дсп, игілікті істсрге бастайтын, внер білімгс бау-лыйды. Халық даналығы бұдан өнердің кай саласына болмасын адамды жастайынан тәрбиелесс есейс келіп мсигеріп, үлксн өнер иесі болатындығын білген.
Нсмесе:
Қолымыздан іс алыи, Мойнымызға күні алып, Бақытымызға жан балам БІзді бағар ма екемсік? Жылама балам, жылама — дсп бесікте.жатқан жас йәрестснің, қай іске, қандай енергс болса да, икемі бар бір сырлы, ссгіз қырлы болуын ’ көздейді. Әйтеуір кандай іс, кандай өнер болса да, өзінің біліміне, ыкылас-әрекетінс карай кәсіп ете беруін халық сртеден-д^ байкаған.
Сауаты жоқ, хаты жоқ казак сиякты көшпслі халыктардың бәріде алғашкы кезде естіген, білгенін көкейінде сактап, оны жатка үйренуге ма-шықтанғандыктан, әдебиет псн өнерге байланысты мәселелерді бірдсн суырып салып, жатка жырлай беретіндігін маркстік этнография ғылымы дәлелдсйді, сейтіп халық айткыштык сөз өнерін, шыңдай келіп, аспай-саспай кысылмай өз ойларын сркін
пты олар көбінссе жазғытұрым түлеген сиыр жүнінсн жасайгын болған. Бұл әдіс ауыл арасыпда бертіше дейін колдаііылып кслді
Дсмек. казак халкыиыц бар ма ксаты мал басын арттыру  жүйрік жорғасьқ жүлде алған түлпарын мадактап кызықтау бо-латын. Тіпті екі адам ксздесіп амандык сұрасудың өзі «мал-жащ кора-копсы аман ба?» ден баста-латын.
Амандйсқанның өзіндс де жан амандығын сұрамай мал-жан амандығынсұрауылазактыңмалға деген көзқарасының ерекше бір сезіммен калыптасуы брлды. . Оларды халық ауыз здебиетшде макұлыктар дүниесінің өкілі деп ұкпай, адамнык өмір сүруініц пегізгі тірегі мен жан серігі ексіідіпи шабыттана жырлаған.
Осындай экономикалык ку-рылыстын іфгізінде төрт гүлікіің Касиеті тек казакауыз әдебиетінде ғаіш жырланып қоймай, барлык мәдениет пен өнердің, сопын . ішіндеұлтойындарыныкдамуыныи да негізі болды, келе-келс нсгізгі бас кейіпкерлері осы тнрт түліктен тұратын «ақбайшік», «көк сиыр*, «түйе-түйе», «сокыр теке*, т.б сияқты ұлт ойындары да дами баетады.
Бұл ойындардың барлығы дерлік казак халқының тнрг түлікті иса бір сүйіспеішшіікіісн дәріиіеш кадірментүтып, жшіуар-лардыц бойьшда да> адам баласы-ның касиеттерібар^сондыкгап жан . жануарлардыц бәрі бірдей дегеп ұгымнаіі барып шыккан ойындар болды. Ондай касиеттердікбірі осы ойындарііың кепшіпігінде дерлік" төрт түліхтін қай — қайсысы бол-масынт аналықтарыныц өз тәлдеріи олімге кимайтындығын ацғартады. Сондай ойындардык бірі — «Ақбайпак» ойынында, жоғалт-қал ботасын іздеген ііГген катты күйзеледһ Акырында бота-сын көріп жаны жай тауыгқ бо-тасымен акгімелссе келіп ’ нзін тыккан: . ұрылардыи кімиен жаксылык, кімнен жамандык кордің деіқ содан< ботанык айтуы бойынша Інгеннің бұйрығымен □йнаушылар жазасын алады.
Казак халкының малды сон-шалыкты кадірлейтін себсбі сол,
24
халыктыц сачси-әлеуметтік және эқороічикалык жағдайынын даму процесінде осы төрт тулік аркжында жеке адамның кай-қайсысы болмасын әмірден. муктаждық көрмеді. Сондыктан да терт түлік казак халқынын ауыз әдебиетініҢ' өнерінін, мәдениеті • мен ұлт ойындарының иегізгі кейіпкері.
Халық мәдениетініц н&гізгі арқауы болатын әдет-ғұрыятың да өзіндік тарихи калыптасу ерск-шслйктері бар. Кезінде питекант-роптар, синатроптар және неа ндерталь адамда ры нза ра жүйелі қарым-каплнас жасап отырған. Бұл жүйелі карым-кіпынае бертіндеп келе олардыи ызһра өндірістік дәстүріне айналды. Мұндай пікірді қостаушылардыңбірісовет ғалымы Л. Я Штейнберг: *Еи алғашкы ру-лар арасында біз естімеген атау-ларды колдана алмаған, өз басына үйлер тұрғызбаған, нзіндік дәстүрлсрі, әдет- ғұрыптз-ры жок рулар болмаған»29— дейді, ІІемемалғаіпкыадам^ардыцосып-лай Адсттері дами келе үлкен сан-алы дәстүрге, әдет — ғұрынқа айналадһһ одан келе-келс үлкен мәдепметкс жетті.
«Алғашкы адамдардыи әлстіеиуі — дейдК Ю. И. Семенов жаиуарлардын қозғалысын бақы-лауы, соны үйрепуі — адамныц өз бетішпе сибектенуіне әкеліп ти-янактады, Сбдан келе-келе жану-арлардың қшғіілысына еліктеп әр түрлі билерді. ойындарды іиығарды>/й.
Адямдар, бұл билерді ац аулауға шығарда иемесеаңнан кел-ген соц билейгін болды, бұндай істер күиделікті әдеттеріне айпал' ды. Мұның өзі алғашқы адамдар-дың кезінде сана сезімінін жоғары, өз дәуіріне лайықты болғандығын дәлелдсйді. Кезіндегі табиғат күпітерімен курсстегі енбек проце-стерінің тәжірибелерін ёсте калдырып, өмір сүрудіи негізіне карам әдеткс айналдырды. Осын* дай дінгс дейіигі дәстүрдің бірг «ан аулау» билерініц түрлері нзінің да-му кезеидеріндс барлык коллектив мүінелеріп қызықтырумен болдЬі.
Ец алғашқы ліайда болған өндіртстік дәстүр, псмесв ац аулау
жеткізіп бере алатын кабілеттілікті игерген. Совет Одағы халықтарынын ішіндегі суырып салма айтыс елеңдерінін де тек казак, кырғыз халықтары ара-сында ғана сакталып калғандығы осыған байланысты болса керек. Көркем сөздің коғам өмірінен алатын орнын, маңызының зор екенін түсінген халык бала тәрбиелеуде ең алдымен сөз өнеріне ма-шықтандыруға, содан көркем сөз арКылы айна-ласындағы бар дүниеңі танытуға аса бір терең оймен зер салғандығын байкаймыз:
I*
Таңдайларың такылдаіъ Сөйлстенде сөз бермей, ^ІИешен болар ма акенсін? ¥зак жасаи кебірск., Басты болар ма скенсіц? Әлди бәпем, -әлди-ай!
Нәрестені шыр етіп жерге түскен күннең тәрбиеп алатын, себебі есейе келе жастыкка салынып тәрбиеге көнбей, еңбектенбей, өнерге талпынбай табиғи кабілетін шыңдаудың орнына салғырттыккг айналдырып жіберсе, түбінде өмір соккысына ду-шар болатынын, алдын ала бесікте жатқан күнінен-ак ескертеді. «Еңбек түбі зейнет» дегендей, еңбектенсе ғана ойлаған мүратына жететінін, өмір сүрудің жеңіл де ракатты болатынын жас басынан-ак олардың қүлағына кұйып, бойына сіңіреді. «Еңбек етсең ерінбей, тояды карныңтіленбей» деген Абййдың осы бір өсиет сөзі осындай халық тілектеріне негізделіп айтылса керек. Жаратылыста, адам түгіл жануарлардың да баласын сүйетіндігін олардың да оз баласын аса бір сезіммен жаксы кәріп, әлпештеп чбағып, қатерлі жаудан корғай білетіндігін халықбесік жырына косып отырған.
Қой сүйеді бііласын қонырым деп, Еініемені бмімейтін момыным деп. Сиыр сүйоді йлласын торпағым деп, Қараңғыда басікіған қорқағым деп.-Түйе сүйеді баласыл боташым деп, Жаудыраған козіңнен тоташым деп. Жылқы сүйеді баласын құлыным деп^ Тұлпар- болып жұгірер жұрыным деп .
^Мүндай кыска да әрі ыкшам, мазмұнға бай, жыр-лар халык даналығының кайнар бүлағынан шыккан. Мал бағып кәсіп сткен халық, жастардың, жас ба^ лалардың есінс осы ойларын кұя берген. Мұнда жануарлар әз төлдсрін калай сүйіп^ калай
М. Ғабдуллии. «Ка.Чак халкыныц ггүыя әдебиеп», Алматы. 195«. ЗЗ-б.
25
кадірлсйтіндігін көрссту ғана емес, шаруашылық тұрғысынан таныстыру, жануарларды күте білуге шакыру бар. Әр түрлі малдардағы мінез — кұлықтардың барлығымен таныстыру үшін де бұл өлсңнің маңызы жаңа тәрбиеге алынған жас өспірімдер үшін ұшан-теңіз. Бұл жырдың бөбектер үшін тағы бір срекшелігі, қазақ халқының жараты-лыстан бері өзінің көшіп-қонып жүруіне байла-нысты, көбінссс мал шаруашылығын кәсіп еткенін аңғартады. Ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүр бой-ыңша, қазақ балалары тәрбиені үй ішінен, өзінің көргсн . білгенінсн, ауыл айналасынан үйренетін. Сондықтан халық бала жұбатса да, еркелетіп сүйсе де, я бір жақсы қасиеттерін бағалағысы келсе де, өзі кәсіп еткен малдардың ерекше жаксы қасиеттсріне, көркем тұлғасы мен көркіне теңеп айтатын болған. «Қошақаным», «құлыным», «ботам», «ақ маралым», «тотым», «маркам», «қозым», т. б. деп сркелетіп отырған.
Осы бір жырда халықтың
Асық ойн-ағаи азар, Доп* ойнаған тозар, Бәрінен де қой жайын Когеп жсгеи озар,** дегсн дана жыры бірср талдау сөздерді керек етеді. Халык мұғалімі Байтоғайұлы Малқай бала өміріндегі ермекті баланың еңбегі — дейді, демек, срмск-еңбек. «Сондықтан да бала еңбегі ойын. Ен-деше ойын балалардың күнделікті тіршілігі адамның басынан өтетін өмірінің әр уақытындағы жазғы, күзгі, қысқы істелетін кәсібі сияқты тіршіліктің түріі бар. Сол сияқты балалардың да езіне меншікті бала кезіндс істсйтін істері бар. Ол іс жас уақытындағы ойын»***. Сондықтан да, қазақ балаларының негізгі ойындары асық, құмалақ (түйенің, қойдың), бестас, доп мінс мұның бәрі осы балалар еңбегінің құралдары болады****. Өмір мен өнерге деген талаптың түп нсгізінің өзі осы асық, доп, құмалақ ойнауда жатыр,
Донты казақ балалары сиырдың елі жүнінен жасайды. Ллғані басгағанда молырак етіп уыстап альіп екі алаканға салып, .іомалактан иірсді, содан ол катайған кезде, жүннен тағьғ да косіягі домалақтай береді, осылайиіа үлкендігі жағынан өзіне керсктісін жасап алады.
*♦
«Ьалаларға тарту»; Кызылорда, 1923, Г7-6.
М. Ьайтоғайұлы. Ермек — ецбек. «Жана мектеп» жур-іальк 1929, № II, 12, 13, 37-45-6.
1і. Төтенаев, А. Дидаев, Халық ойындарының тәрбиелік іаііызы жайыида< «Казақсгаи мсктебі», 1974, № 5, 15-6.
билері мен жаттығу ойындары жайында искусствәвед А/Д. Ав-деев былай деп жазды: «Осы аң аулау билері үйрену — жаттығу (учебно — тренировочной формё) түрінде өтті, мұнын. коллективті бір. ортаға біріктіруде, табиғаттың қай — қайсысы болмасын эмоци- * алдық түрде көрсетуде тәрбиелік < маңызы зор болды. Аң аулап кел-геннен кейін өте бір сәтті шыққан сапарды есте қалдыру үшін, бол-маса алдағы сапар үшін жасаған жаттығу ойындары болды»31.
Мұндай дәстүрлер табиғаттың өзінен, болмаса күнделікті өмір тәжірибесінен алынып белгілі бір дәрежеге дейін, табиғат күшімеи күрестерде жеңіп алу ‘үшін әдіс ретінде қолданды. «Мұндай адеттер тайпалардың бірлесе оты-рыл табиғат күшімен күресуінде улкен роль атқарады, оған қоса жеке бастың бойындағы қасиеттерді қалыптастырды»32,
Алғашқы қауымдық құрылы-стағы адамдардың әдет — ғұрып-тары мен өнерінің тууына негіз болған осы билер мен жаттығу ойындары33. Ендеше, бұл адам-дардь;ң күнделікті көңілдерін көтеріп, қызықтап отырған теат-рлары мен өнерлері осы жаттығу ойындары болды. Т.* В. Плеха-новтың материалистік көзқарас-тағы пікірін қуаттаған совет ғалымы В. И. Брудный: «ең алғашқы кездердегі дәстүрдің мә-нісі өндіріс технологиясында, болмаса аң аулаушылық кәсібінде болғандықтан, үнемі қиын да жа-уапты еңбек процесіне дайындалу, соларға қолданатын әдістерді қайталау, жаттығу жасау — езін-өзі тексеру дәстүрлері еді. Бүл жаттығулар алғашқы адамдар ара-сында кәдімгі бйлердің, ойындар-дың түрін шығарды. Ал осы ойындар нақтылы көркемдік та-машалығьі болмағанымен алғашқы өнердің негізгі туындысы бол-ды»34— деді, Демек, алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі пай-да болған билер, ойындар — жат-тығулар кезінде ертедегі адамдар өздерінің еңбек бейнесін елестетті, Осылайша, еңбек бейнесін елесте-. туден туған жаттығу ойындары мен билер қазіргі театр мен
Өнердіи тарихын Г. В. ІІле-хшюв, кезіндс диалектикалык ма-гериализм гұрғысыиап түсіндірс кслні внер адам балдсыиың бой-ындағы субьсктивгіқ идечның бей-нссқ яки абсллютгі рухтын ламуындағы бір басқыш дсгсп сияктьц нз тұсындағы жәпе нзінсн бұрынғы идеалисгік ұғымдардыи бәрін ӘШКСрСЛСік ол ннердін түтікі тегі мен тетігі қоғамнын экономикалык нмірі-мен байлапысты35 екемһі аінып көрсетті. Ал казіргі дәуіріміздін өмір)нс сы йыстырсак, «адамзат пайда болған күпнеибергі дамығап әдст-гұрып үлкен мәдениеткс жстіщ гап казіргі уіікыттіі дүнис жүзі кнлсміндс снбек процесі меп реіюлюциялык әдетке айнальнқ кннінілі|ске тәрбие бсрүдік нсгізгі күоалы болып отыр*6; /һсыдайша >фтүрлІ ойындардыц дамуы келе-' келе мәдениет пен ннердін, халық дәстүрлерініц. әдеі — ғұрыптын, ннер меп ауыз .адебиетіпіц пегізін калады. Өйткепі күні бүгіпгі бізге жеіксн казактыц ұлт ойындары-нын қай-кайсысынын болмасын ойнаған ксздс әр ойыншыныц әрекеті ортаға піығыи әртүрлі ннер көрсстуінеіг басталады да соны-меп аякталады. Осьпідай негіздерге сүйенһі, біз осы казак калқынынұлтойынДарыныцқалай ұлі мәдениетііііц нріізін калағандығы жайлы снз етпекпіз.
Қазіргі Қазакстан жерін ме-кендегененалғашкырулардыцәдет — ғұрыптарының негізінде да-мыған алуан түрде ойвалатын. қазактын ұлттык ойыпдары, көшпелі халықтың дала та-биғатына сай даМи берді|әртүрлі өнерді белгілі бір. жүйеленген ор-тада коре алмағандыктан, «теат-ры жоқ елдің театр орнына көретін сауығы — енбек мерекс-лері мен қыз ұзатут біі-па сүндеттсу мен влгенге ас беру сияқты ойын — тойларынын өзекті арқауы ән мен күй, драмалык элементіне жа-татын халык ойындары болғаны да даусыз»37 Осылайша, ертеден берлі ұзақ сонарлы кнштіц соңында мал бағып келген қазак халқының да әдеті мен өзіндік жо-рамалы болды. Әр алуан дәуірмен, әр килы кезеңдерді басынан
ендешс халықтын бұл дана сөзін тура мағынасында і түсінугс балмайды*	:
Түйе түйе, түйелер.
Тұзын кайда түйелер? Балкан таудын басында. Балдыр қозы касында Ілііп кеттім егіске. Қойным толды жеміске. Жемісімді жерге бердім. Жср жусанын берді. Жусанып меп қойға бердім, Қой маған қоіиақанын бер іі ... Мұз суын берді, Суын кара сиырға бердім Қ<|ра сиыр сүтіи берді —
деп бағытының дұрыстығын жас еспірімтс алдын-ала ескертіп отырады,
Халык бала тәрбислеуде өзінің асыл ойларын, мол тәжірибслерін көбіне елеңге, әнге к.осып айту аркылы баланың ой-ықыласын өздерінс тез баурагі алуға болатын әдіс-айлалар колданғанын білсміз. Өйткені, бір себептердсн катты ызаланып жылаған бала жай сөзгселігс қоймаған шакта бесікті тсрбете отырып айтылған, ана жүрегінсн шыққан жылы лебіз ғана оның көңілін жұбата алады. Бұл жылы сезімнің әсерімен туған көңіл күйІ, жақсы тәрбиенің жсмісі.
1 Осылайша жас нәресте болашақ ортаның азамат-тығына дсгсн бағыштаманы ата-анадан бірінші рет бесік жырьғ арқылы естиді. Енді алты-сегіз айға дейін «бесік жырын» естіп келгсн нәресте белі қатайып, құйрығына отырып, өзіне өзі келе бас-таған сәттен-ақ саусақтарының жыбырлағаның қызықтайды, бірінші рет саусактарының атын естиді. Осылайша айналасындағы дүниені бірінен бірін ажы-рата бастайды. Ата-анасынан «саусак. санау» жырын естиді. Қазақ халқының арасына кең тараған бес саусақтың өздерінің аттары бар: басбармақ, сұққол, ортансаусак, аты жоқ саусақ және шынашак. Осы саусақ аттары бала тілінде ұғынықты да жеңіл дйтылу үшін баскаша айтады: басбармақ, балалы үйрек, ортан терек, шылдыр шүмек, кішкене бөбек — 4деп, әндетіп, саусақтарын санап, оған күнделікті тұрмыста кездесетін табиғи заттардың аттарын қосып қиыстырады:
Кір дегеніц — білеу, Екі дегенһі — егеу, Үш дегенің — үскі, Тнрт — цегенің тнсек.
С. Сейфуллин. «Қазақ әдебиеті». 1932, 134-6.
27

Бес дегешн — бесік, Алты дегенің — асык, ЖеткДегенін — желке, Сегіз дегенін серке, Тоғыз дегенін — торка, Он дегенің — оймак Он бір кара — жұмбак* деп, бітіреді.	-
Осылайша саусақ санау арқылы, тек қана тілі шығып сөйлеу үшін ғана емес, нәрсстені жасынан-ак. есепке, аздан көпті айырып, санай білугс үйретуге де көп көңіл б&іген, оны да баланы кызықтырарлық әсерлі сәздермен, жұмбақ-алсңдермен айтатын болған:
Бірім — бір, Екім — екі, Үшім — үщ.
Тнртім — юрт, Ііесім — бее, Ллтым — алты, Жетім — жегі.
Сегізім — сегіз, Тоғызым — гоғыз, Оным — он,  Он бірім Оны таншы, , .. .
Ли күіп.м —.
деп әдейі бір санды әлде неше рет қайталау арқылы естеріндс қалатындай етіп жаттап алуға икемдеп келтірген.	'
«Саусақ санау» жырларының тәрбиелік маңызы — тілі жаңа шығып келе жатқан нәрестенін сөздік корын байытуға, он бірге дейін санауды үйретіп, сол сандармен қатар, заттардың атымен таныстыру.
Нәрссте емірінің келесі кезсңі — еңбектеуден өтіп, қаз түрыл, аяғын басар хезде; оның тез жүріп кетуі үшін «Тұсау кесу» жыры қолданылады:
Каз-ка^, балам, каз балам Тақымыцды жаз балам.
Када м ы на ка рай ы к, Баскаиынды санайық Қаз-ка:ъ балам, каз балам, Кадам бассац мәз балам. Күрмеуіңді шешейік. Тұсауыңды кесейік***,
Бұл балаға койылған бірінші шарт, алғашқы тілек болса, нәресте де сол тілекті орындауды өзіне зор қуаныш көргендей, оған өзі де мәз болады. Бұл шумак сәбиді каз тұрып ж.үруге талпынтады.
Енді бфде:
Балаларға 'тарту. Қызылорда. 1926, 18-6.
С. Касйманов. Өс, өс бябек. Алматы, 1961. 9-6.
Б. Тйтенаещ Ә. Динаев. Халык ойындарыньш тәрбиелік манызы жайында. «Қазакстан мектебі*, 1974, № 5.
нткізсе де казак халкы нзлерінііі кншпелі тұрмысыніа қалып-таскан эдеттеріи рухани азык етс бі л ді. Хал ы қ н м і рді ц қа і і; щ й киыншылығына да, куанышына да тйзе отырып, осы әдег — ғұрыл-тары, толғау жырлар мен । әсем андер, сарынды күйлері — кнніл ашар куанышы» қайғы-шерін таркатар алданышы етіп, ауыр күндеріе ой тербететін жұбаньшіы етіи отырғаи. Сондыкган ла қазактыц ойын — сауыктарынын. әдет-ғұрыптарынын түнкі нсгізі мал нсіру мен экономикалык карым — қатынастын дамуына ба йла і < ысты болға н -
Бұл такырыпты эерпеудсп максатымыз ен әуелі ұлг ойыііда рынын даму тарихымен кал.ынтасх кезеңдерін аныктау бодса. екіншіден ұлт ойындары хадык ннерінің негізгі екендігін, оныи тәрбиелік манызы мен жас өспірімдердіц бшіашак оміріиш бастамасы осы ұлт ойынлары екендігін далелдеу және жекс ба-стын тұлға ерекшСлігінгн калынта суындағы ойыішыц ршііне. жалггы этнФграфиялык ерекшелік терінс талдау жасау.
Халкымыз тәрбие жемісім ср-те татуды ұнагады. Гәрбис нәтижесі баланын нағыз жалып аткан ксзпідс көріпуі керск. Дс-мек. бала бойында қалыніасып ке.іе жаткан . адамігршілік касиеттер онын нге жас кезінсн-ақ байкалады деп сссгпенді. Снн-дыкта і іда ката к хал кын ьш коғамдық тұрмысы, рухаин нмфі баланьш ерте ер жетуіне ссбсниіі бітғші
Ьіздер осы ойымыадьі дәлел-деуде жоғарыда айтылған кннн ген зсрттеулсрмен1 коса Ә ;1н-наевтін^ еіібектеріне бнлек токталамыз.
*ХІХ ғасырдык аяғы мен XX ғасырдын бас кезіндегі кншпелі қазак халкынын этнографинсын зерттеуіш ғалымдардын назарынай тыс калған мәселелердін бірі ұлт ойынларынын	гәрбиелік
м£щызы»іч/ Бұл негізде Ә. Диіыен жан-жакты зерттей келіп, «кім де кім қадак халкының арасында бо-лып, күнделікті тұрмысымси та-нысса, сол ссмьмдағы бала
тәрбиесінің әрқилы жақтарын, ойыншықтардың, ойындардың, ба-ла тәрбиелеуде қаншалықты мәні бар екенін біледі»40— деп ескер-теді-
Халық ауыз әдебиетінің қағидасына сүйенетін болсақ, онда қазақ балаларының жас ерек-шеліктеріне қарай: «бір жасқа дейін нәресте, бір жастан жетіге дейін сәби, сегізден он төртке дейін жас оспірім, он бестен жи-ырма беске дейін жігіт» — деп, торт топқа бөледі* Осы дәстүрлі қағиданың негізіне сүйене отырып біздер де ұлт ойындарын төрт топқа бөлдік.
Бірінші топқа бір жасқа дейінгі нәрестені тәрбиелеудегі «Бесік жыры», «Саусак санау» және «Тұсау шешу» жырлары жа-тады. «Баланы жастйн* дегендей, нәресте дүниеге келгеннен бастап тәрбиеге алынадьь «Бесік жырын-да^ ата-ананың баласына деген ізгі тілегін, жақсы ниетін еңбек сүйгіш те онерлі болып, жеке бастың пайдасы не даңқ үшін еибек етуге тәрбиелеуді ансаған ойын кәреміз.
Енді 'алты-сегіз айға дейін «Ьесік жырын* естіп келген нәрес-тс саусағының жыбырлағанын қызықтап айналасындағы дүниені бірінен-бірін ажырата бастайды* Осы сәтте ата-анасынан «Саусақ санау» жырын естиді.
Қазақ халқынын арасына кең тарағам бес саусактың аттары бар: бас бармақ, сұқ қол, ортан саусак, аты жоқ саусақ, шынашақ, Осы саусак атгарын бала тіліиде ұғыныкты да жеңіл айтылу үшін басқаша айтады: бас бармак^ ба-лалы үйрек, ортан терек, шылдыр шүмек, кішкене бөбек.
«Саусак санау» жырларыныи тәрбиелік маңызы — тілі жаңа шы-ғыеі келе жаткан нәрестені сөйле-уге қызықтырыіі қана коймай, он біргс дейін санауды үйретіи, сол * сандармен катарза гтардыңатымеп танысып, тілі дамиды.
Иәресте нмірілің келссі кезені — снбектеуден тіп, каз гұрын аяғын басар ксзде. оныц тез жүріп кетуі  үпіін «Тұсау кесу» жыры коллаиылады.
Нкінші топка сәбидің дүниеп кнзкпрасын калынтастыратын әр
Қаз-қаз, балам, жүре ғой, Балтырыңды түре ғой,	'
Тай-құлын мініп шаба ғой, Озып бәйге ала ғой —
деп, ілгері қадаКі басқан сайын оның алдына қойылатын тілек-максаттар да біртіндеп зорая бас-тайтындығы байқалады.
Қаз бола ғой карағым, Құтты болсын қадамын. Өмірге аяқ баса бер, 4 Асулардан аса бер	<
деп өмірдің кең құшағына аттандырадьь
Ертеден халықтың бойынэсіңіп, ойына ұялаған, жас ұрпақтың эстетикалық ссзімін оятқан ауыз әдебиетінің үлгілерінде влеңдету дәстүрі басым бо-латын. Жас өспірімнің алғаш дүние тануына көмектесетін осы бесік жырларының өзі ойнақы, ұйқасты тіркестермен айтылатын сөздерге негізделген. Бала әртүрлі ойындар мен ойыншықтар арқылы күрделі өмірді тануға үйренсе, ұйқасты тіркестер олардың өлсңгс деген құмарлығын оятты, тіл байлығын дамытты. Халық ауыз әдебиеті бала-ларға арналған жұмбактар, жанылтпаштар мен иақыл сөздер олардың ұғымының кеңейіп, ойының Күрде-ленуіне, әзіл-ойын сөздердің астарын ұғуға, тіл бай-лығын меңгеруге қаншалықты маңызы зор екендігі ешбір дәлелдеуді керек етпейді. Өйткені жастайы-нан ән мен өлең арқылы көп нәрсені ұққан бала есейе келе өздерінің де көңіл күйін білдіруге та-лаптанып, оған әуестене бастайды.
Өмір мектебімен ертерек таныстыруға себепші болатын осындай жырлар, ертегі, көркем әңгіме, өнегелі өлеңдердің бәрі дё баланың эмоциялық ссзінуі арқылы оларды ылги да жақсылыққа, әдемілікке, саналы ойға талпынтады.
Ауыз әдебиетіндегі балаларға арналған жырлар жас өспірімнің ұғымына сай, түсінуіне жеңіл, іздегені өз айналаларынан табылып* отыратын, қызықты да күлкілі болып келеді. Айтқыштык енер халыктык шығарма ретінде атадан балаға беріледі. Ұшқан құс, жүгірген аң, қыбырлаған жәндіктердің бәрі че тіршілік тірсгі боларлық өмір қамы үшін ю-әрекст үстінде болатынын, әйтеуір карап тұрмай-тындығын . сәбиге ойнакы, жсңіл сөздсрмсн ұктырады. Соның бәрі дс еңбек процесіне байланысты кимыл әрсксттсн тұратыны негізге алынады. Сон-
С-* Қаотманон. Жоғарыда кнрсетілген енбегіндс.
дыКтан да оларды да тіршілік үшін асығуға. өмір  күресінс жстелейді.
Нәрсстсні тәрбиелеудегі бесік жырң, сл \сак санау. тұсау кесу жырларының,сез өнерінің адсмі кесте-лері, мазмұнды терең ойлары, парасатты гүжырым-дары, олардың сөздік корын байытып, бірден біргс мағыналы да мазмұнды сөйлеуге жаттыктыра бе-реді, Тек бұл смсс, халыктык шығармалар ішіидегі әр жакты айкын образ, юкиға барысының кызыкты бола бсруі, әдемі кисын, ұғыныкты ұйкас, бәрі де балаларды куаніып әсер беріп, ойын шындап оты-рады.
Бұл халык жырлары мәңгілік өріс алып, одан әрі дами беретің балалар фольклорындағы халык ауыз әдсбистінің алтын дәні — жыр, елең. Осы бір азғантай жырлардың ғасырлар бойы сл аузында сакталып келген кұдіретті сипаты, зор ерекшелігі, тәрбиелік мәні бсындай.	/
Енді бір жастан аскан сәби өз аяғына тұрып, жүругс жарап, тілі шығып сөйлеген кезінсн-ак ойыншыктармен айналыса бастайды. Бірак балалар колындағы ойыншыктары тск кана олардың өздері жасаған куыршак пен балшыктан жасалған ат. түйе, қой, ёшкі, ит тағы баска ойыншықтар. Бұл ойын-шыктар өзінің сырткы әсемдігі жағынан балаларды сонійалыкты кызыктыра коймайды, ал антропология-лык тұрғыдан карайтын болсак, онда осы сымбатсыз да ұскынсыз ойыншыктар өздерінің балалар үшін бағалы екендігін аңғартады*.
Ойыншыктардың ішіндегі куыршак ойындарының. негізі болған «үйшік-үйшік» ойыны. Бұл ойын қыз балалардың қуыршақпсн ойнауы. Қуыршақтардың бірнеше түрлері дайындалып. алғаннан кейін сәби ойынға кіріседі. Ойынның нсгізгі мазмұны қуыршақтардың ойнау ролі арқылы қазақтың кыз алу, қыз беру дәстүрін баяндайды, яғни кызды алу-шылар құда түседі, қалың мал берсді, үйлену тойын өткізеді тағысы гағы ойын жалғастырыла береді.
Осыдан барып жсті жаска дейінгі сәбидің ертеңгі омірінің сарынын бүгін жоктап үйлеңу салттарын-дағы әр түрлі жырларды қуыршактың орындауын бей-нулеп беруге, бірі айтып берумг*н боладыХондыктан 4а сәбидің болайгаққа дегсн көзкарасының осы үйлс-ну салт өлендерінің негізінде ертеңгі өз өмірінің кандай болып калыптасатындығын баяндау — келе-
гүрлі ойыкшыктар мен кұмалак ойындары жаіады Казак балалл рын;ш ойьінішнктарболғаи жок дс сек ге болады» іск қаш балалардын ездёрі жасаған аы-рылдауық, куыршак іген бал-шықтан істеген ак түйе/кой, ит/ т.б. жануарларбейнееіғаиа болды. Бұл ойыишыктар сырткы әссмдіғі жағынан балаларды опгпа кызық-' гыра коймайды. сонда да антро-пологиялык кнзбен карайтып болсак, осы ұсқынсыз ОЙЬПІ-ніыкгар. балаларды еңбеккс бау-лып. нздері жасағандықтап кұнды болды41.
'Мәселен, «Қой бағу» ойыньнь да балалац кұмалакты найдалана-ды. Түйснін кепкен қүмалағынан «кой»тқой;іыиқұмалағынан*козы>> жайып, қораға қамап, «коздатын».
*	«кәгиігі-конын», күнделікті халык нміріндегі болып жаткан окиға-
*	лармен байланыстырады. Тігн і ойын үстінде кұмалактарыбіріпі-кінс бірі косылып кетсс, кайтарыіі бермсуіс гырыскан. Демек, бала-ларлыпойындарысол ксздегі коғам нмірінё негізделін. күнделікгі гірлііліктін калай қалыптаскан-дығын апғартады,
Үшінпіі гопка жас оспірім-дсрдіц қіхналмалы ойындары жа-тады.
Төртінші тонка жігітісрдін ойыпдары мен улттык спорт түрлсрі тоіпалады.
Сонғы бнлімдс халыктын сал-тына байланьқты туғал ойындар жинакталған. -
А. Диваев.-ИЛгры киргизских детсй» «Туркестанские ведо-мости». 1905. № 152.
30
келс үйлеиу салтын ерекше бір калыптаскан калык дәстүрінс аііналдырдь*-
СәбидІң ойындарынын кслссі бірі ата-анасының кундслікті тұрмыстағы -емірінің калай втетіндігін, танатканнан күн батканша калай сңбсктенетіндігін, тіптіказакхалкынындлеуметтік-акономикалықдаму-ын баяндайтын. «кой бағу». яғни кұмалак ойындары.
Жана коныска келіп. каліктен түскен балалар бірде'н үи тігстін коныстын орнын айнала карап. түйснін кспкен күмалағын молырак стіп жинап алуға, тырысады, Бүл — бірсуі емсс, жалпы койыска кслгсн ауылдың барлык балаларының әдсті, СебебІ түйс кұмалактары ауылдың скінші бір жсргс коныс ауыстырғанға дейінгі жсті жаска дейінгі балалардың ермск-еңбсгі, немесе күнделікті кәсібі. шаруасы. Кдлайша бұл түйс мсн койдың кұмалактары бала-лардың күндслікті ө^ірдегі срмск-сңбегі болды?
Түие күмалағынан <кой күмалағы — козылары) кой жаиып, кораға камал. түндс' күзетін коздатып көшіп-конып. тағысы тағы. үлксндсрдін күндслікті өмірлегі болып жаткан уакиғаларымсн тығыз бай-ланыстырып отырады. Бұл ойыннын сәбилср үшін кұндылығы осынша, тіпті ойын үстінде кұмалақтары бірінікінс бірінікі косылып кетсс. кайтадан бсрмеугс тырысады, сол үшін дауласады. ссбсбі ауылдың конған жсрінде. түйенін кепксн кұмдлағы кеп болса бермейді. Мұнда да халыктың экономикалык тіриііліпнің нышаны байкалады.
Құмалак ойындары коғам әмірінің дамуына а.'Әйксс, \алык тіршілігінін саясн әлсуметтік өзге-руінс байланысты дамып. взгсріп отырғандығы оз алдынл. Дсмек далада ойнайтың оііынды сәби кұма-ліік оиындарынан бастаиды жәнс а га-ананың ескергу тәрбисч інсіз-ак одардың күндслікті тіршіліктегі омірін кайталаүды да осы кұмалак ойынымсм слес-тстсді,	'
«Ал шст с.ідсн сатып алғаи оиыншыктардын казак б.ілллары үіііін сшканлзи кызығы болмайды олар кызыктамаиды да. октксні ол ойыншык|ардың оііI налу. а кпғасы. халы кты н к Vндслікті омі рі ндегі усуКісттік к\рліАТа ксзлссстін уакиғалармсн -бай-ланыспағак . сондыкган ла балцлар ойыннын мағынас ын ұкнаиды. Лемск. оиынның- мағыкасын ұ к п а д ы дс у ? бұ л о й ы н ш ыта рд ы и ба, і ала рға қажстс і; < скендіпн корсстті. Ссбсбі казак балаларының. ара сында бірдсн жетіге леііінғі сәбцдің ойымы ата-ана
А ДиніҺ’11. Жічармл;і к*»іһ сі-;іг ен сппенилс*
31
сының күнделікті жүріс-тұрысын баяндайтын ойын ғана болды.
Ұлы Қазан төңкерісіне дейін көпшілік жағдайда жасанды, фабрикада істелген ойыншықтар қазак ба-лаларына баска елдермен сауда-саттык жұмысының барысында келіп отырды. Оның өзінде де бай ба-ласында болмаса, кедей-шаруанын балаларында са-наулы ғана болды. Бұл ойыншықтар негізінен әртүрлі қаңылтырдан істелген, ағаштан жонылған, балшыктан құйылғандар. Сәбилер үшін шығарылған ойын-шыктардың көпшілігі әр түрлі дыбыс шығаруымен қатар, қозғалмалы болып келеді. Көпшілігінде осы ойыншыктардың өздерін балаларға ата-аналары, я болмаса халык зергерлері дайындап беретін болған.
Солардың ішіндегі ең көп тарағандардың бірі «шақылдак» әр түрлі — түсті бояулармен боялған тактайлардан жасалған және қалайыдан<стелгендері де болады. Енді бірі — ағаш ат ойыншыіын халык зергерлері ер балаларға арнап жасаған, тіптен сәбилердің қайсысы болса да мініп отыруға жарай-тындай етіп, әртүрлі бояулармсн бояп, көрер көзге балаларды қызықтыратындай етіп дайындалған. Ағаш аттың басқадай бір түрлері «құлан ағаш ат»— бұл ойыншык көпшілік жағдайда, балшықтан балалар өздері жасаған, болмаса халық зергерлері ағаштан жонған, олардың құмнан құйылғандары да болған. Қыз балаларға арналған «шүмек» (су құйғыш немесе құман — Б. Т.), қошқарлык шүмек, атты шүмск, т. б.. бұлардың барлығы кұмнан кұйылған ойын-шыктар. Сондай-ак бсзбезбеК, зырылдауық, атой-нағыш т. б., музыкалық аспаптардың нсгізінс колданған домбыра көшінай (көбінс екі қабат қа м ы ста н і стел ед і — Т - Б.) с и я кт ы о й ы н ш ы кта р болған*. .
Дсмек, балалардың жасанды ойыншыктарыңың өзі іалыктардың материалдык мәдснистінің дамуы, атадан балаға калып ксле жаткан халык мұраларын, әртүрлі әдст-ғұрып пен дәстүрлсрдің қалыптасуын да осындай сәбилер ойыншыктарында паш стсді.
Мәселең, шакылдак, калайы-шакылдак бұлардын бәрі арнаулы кұлағын айналдыра бұраған ксздс дыбыс шығарады, яғни сәби осы ойыншықтың шығарған ды-бысы аркылы оміріңдс бірінші рст дыбыс тондарын естиді, кслс-ксле бір-бірінсн ажыратады. музыкалык ссзі.м тудырады. Ксзіндс халык арасында қолына домбыра алмайтын нс жас нс кәрі ксмдс-ксм болған.
ІІІитіні А. Сарты. Сборлик м;ггі'ри;миж гшнпихи Сырдсіриінкой ошіасги. І904. г. XI, сгр, іЗ '
32
Ағаш ат ойыншығы сәбиді халықтың ежелгі дәстүрлі .ерліктерінің бірі атка мініп жүре білуді көрсетеді. Басқа емес, қазақ халқының осы бір этнографиялык ерекшелігі сәбидің де күнделікті ер-мек — ісі. Себебі халыктар үштен асқан балаларды (қыз баланы да) далаға малын бағуға шыққан ере-сектердің кайсысы болмасын алдына мінгізіп алып жүріп, күн үзақ мал бағумен болады. Сондықтан да баланын осы күнделікті тұрмысқа бейімделуіндс, ата-анадан арнайы тәрбие алмаған жағдайдың өзінде, осындай табиғи завдылықтың кезінде бола-шаК' өміріне икемделе береді, халык аузындағы' —«жігіттер ат құлағында ойнайды» деген дана сәздің негізінін өзі осы ат қүлағында ойнау үшін де үш-төрт жастан бастап-ак тәрбиелегендігінде болса ксрск. Осылайша ағаш атқа мініп сәбидің бо-лашак өмірмен араласуы басталады.
Қыз балаларға арналған шүмек (күман — Т. Б.), оның түрлері қошакан шүмек, атты шүмск, бұл ойындардың барлығы қыз балалардың ертеңгі, өмірінің бейнесін елестетеді, содан келе үй шаруа-сының иесі екендігін аңғарта бастайды. Олардың кей жағдайларда еркелікпен тік жүріп өскеннің өзінде де, осы ойыншыктармен ойнау аркылы ертеңгі өмірінің бастамасын Шт ШЗШҮйҚ
Везбезбек, зырылдауық ойындарының тәрбиелік мяңызы сгш, ікұ^дай ойъгндарға жс/ідіц әссрі қсрек болғандықтан оның бағытын айырады, табиғат құбы-лысындағы дүние танымдылығын қалыптастырады,
Қазактың ертедея -калыптаскан шаруашылығы-ның бірі — аңшылык шаруашылығы. Көшпелі рудың коныстанған жерінде жыртқыш аңдар мен хайуанат-тары ете-мөте көп болғандыктан аңшылыкты кәсіп еткен. Кезінде аңдарды ермек үшін емес, кәсіп үшін аулады. Аңшылыктың негізгі құралы садак болғандыктан оны балалардың әздерь істеп алып, торғай аулауға кіріседі. Қаршадайынан үйреніп, са-дақ атуға әбден құныққан бала, азамат, болғанда үлкендерден садакпен аң аулауды үйренеді. Жалпы бүркітпен де бала жасынан көзі қанық, -таныс > *болғандыктан есейгенде бүркіт салуды қызықтаса, онда жалпы құс салып аң аулаудың толып жатқан қыры мен сырын үйренуде дйтарлықтай қиыншы-лықтар кездеспейді.
Осылайша сәбилерді тәрбиелеудегі бала кабілетін күнделікті тіршілік ағымына бейімдеу, аддағы емірге икемдеу, табиғи дарындылыкты қалыптас-тыру және одан ары барлық адамгершілік қасиетті

дамытуда бала ойнаған ұлт ойыншыктары — өмір бастамасы болды, үлксндсрдің өнегссінсн тағылым алдырды.
«Бесік жырынан» бастап үлт ойындарының. барлык халык тәрбиесінің көзі. Қай дәуірдің ұрпағына болмасын тіршілік жолына бағыт сілтсп, өміргс аттандырады. Халык жырлары ата-ананың балаға қойған бірінші сенімі, тілск-талабы. Мұның бәрі баланы ойната, көнілдендіре, бойларын сергітс жүріп айтылады да, өміріне рухани азык болатын өнсгелі  де ілтипатты сөздерді жас кезінен кұлақтарына құя бередІ. Ал ойындар болса баланың осы айтылған өнеге-өсиет сөздерін күнделікті тіршілікте тәжірибе жүзінде іске асы-рудың құралы болды. Айталық ойын үстіндс осы айтылған өнеге-өсиет бастан аяк колданылады, осы негізде оның бойында адамдык касисттср калыптаса бастайды. Демек, ойын әр түрлі әрекетке козғалыска, денешынықтыруға ғана трселдіріп қоймай, өмірдің рухани азығы — үлкеннің барлық қасиетін, яғни баланың жан-жүйссіне әсер ететін этикалық, эстетикалык тәрбиені кабылдауға қалыптастырады.
Бала ойындарының мазмүны байып, түрі өзгеріп отырады. Ата-ана баланың ойлау, қиялдау, армандау қабілетін калыптастыру үшін халық ауыз әдсбистінің жанрларын — ертегі, жаңылтпаш, жұмбактарды айтып үйреткен.
Ертегі балалардың ықыласын өзіне тартып, жас жандарына әсер етіп, көңілді, шаттык күлкігс бөлеп қуантады. Оның мазмұны бала-лардың ойына козғау салып, сезім, ақыл-ой кызметінің ерте оянып, ерте қалыптасуын рет-тейдІ. Ертсгі басталысымсн баланы кызыктыруы — табиғаттың адам баласына жұмбак болып кел-'ен неше алуан қиянатпен күрестегі ксйіпкер бсйнесі. Ертегі негізгі тыңдаушысына өз кейіпкерлерінің ақыл-парасатын, тапқырлығын не-ше алуан қылықтарын баяндайды, сондықтан да ертегі бізгс сң алдымсн -халыкты мінездейтін ма-'териал есебінде қа?қст.
Ертсгіні балаЛардың сүйіп тс сүйсіне тыңдайтындығы оның ғасырлар бойы ұрпақтан үрпаққа айтылЫп әбдсн скшсліп, халықтың даналық, тапкыр ой-пікірДсрі жинақталып, балаларға көрксм, әрі жсңіл тілмсн берідетіндігінде.
М. Горькңй —«ксйіпкерлердің сң айқын жәнс көрксмдігі жағынан әбден жетілгсн түрлерІ фольк-
3- 2!23
34
лорда — еңбекші халыктың ауыз әдсбистінде жа~ салған. Гсркулес, Прометей, Микула, Селянинович, Святогор сиякты толык ^ейнелерді, оған коса док-тордЫ, попты, полицейді, шайтанды, тіпті влімді жеңетін Петрушка сияқты көркем бейнелсрді жа-сауға халыктың акыл-ойы, үлгі тәжірибесі, сана-ссзімі бірдсй, . тсгіс катынаскан. ' Бұлай кслуі фольклорді туғызушының болмысты жасауға, емірді жаңғырту күресінс тікслей катысы барлыктан деп білу ксрек*,— дсйді.
Халык сртсгілеріндсгі кейіпксрлёрдің іс-әрекеті оларДың тапқырлык, ерлік, айлаксрлік істсрі, оңына кслс берстін аңқаулық мінездері сәбилерді таң-тама-ша калдырады. Басты кейіпкерлері бала болып ке-лстін жәнс олардың ұғымына жсңіл де әсерлі тистін тазшалар жайындағы сртегілср болғандықтан, бала-лар әдебиетінің негізін қалайды. Сондықтан ер-тсгілерді анпмелсрдс ең алдымен көрксм бсйнелсрі мол тапкЫрлығымсн таңданатын тазшалар жайын-дағы ертсгілсрден бастауға болар сді.
Көркем бейнелері мол тазшалар жайындағы ер-тстілср тапқыр ойға құралған шешендікті білдірсді. Айталык, «Ғазшаның кырык өтірігінде» елімгс ба-сын тікксн таз бала хан алдында кырык ауыз отірікті мүдірмсй айтып иіыккан соң да, ханның кенсттсн кыңыр да, кисык койған сұрағына бөгел-мсстсн аса тапкырлыкпен жауап береді.
— Бәйтсрегің кыска шығар?—дегенде, кішкснтай тазша бала:
— Болса болар, түбінен таңертсң ұшкан күйкен-тай басына ксшке жетіп конушы еді,— дсйді.
— Күнің қыска шығар — дегенде бала:
— Болса болар, таңертең қашкан марал кешке бұзаулаушы еді, дсп ханның жетекші сүрактарына да мүдірмсй жауап береді. Осылайша тазша бала аса дарынды тапкырлығымен әзінің елімінен кұтылғандығын айтпағанда, алі канша аДамды хан жәбірлсйтін сді. Дсмск. халык данасы каншалык дәулеті асып тұрған ханнан өзі таз, өзі кедей 4баланың ақыл-парасаты жағынан одан әлде қайда асып түсстінДігін көрсетеді.
Халык даналығының ұтымды қасиеті, қазақ ер-тсгілсріндсгі көп айтылатын тазшалар бейнёсі сырткы пішіні жағынан елеусіз жан боп кәрінгснімсн, акыл-ой, парасаты, сәзге тапқырлығы бәрінсн де асып түсіп отырады. Қандай
Гпрі.кий М. Әдебисі' туралы. Алматы, 1959, 179-6.
35
киыншылык. кездеспесін, тіпті алдынан ажал тосып тұрса да саспайтыны, айласын асырып құтылып кете беретіні балалардың жан-сезіміне әсер етіп, көп ойға қалдырады.
Әрине, тазша бала қырық өтірікті еш мүдірмей айтып шығып, ханның жетекші сұрактарына ойлан-бай-ақ бірден жауап берген соң, хан тазша баланың ақылдылығына, тапқырлыгына қайран қалады.
Содан, хан баланы сөзден жыға алмағандығына іштей қатты күйінеді де:
— Сен бала, негізгі міндетіңен құтылдың. Аскан тапқыр скенсің, қырық етірікті қара сөзбен айттың, енді тағы да осындай қырық өтірікті елеңмен айта аласың ба?— дейді хан, сүріндіретін жерім осы-ау де-гендей. Тазша бала оған да мүдірместен тіпті киналмастанайтсаңайтайындеп,бірденбастапкетеді.
Кайыстан жылқы ұстауға құрық қылдым, Жусаннан үйгс тіреу сырық қылдым. Бір талын сақалымнан кесіп алып, К^шкепде мал айдайтын сырық қьмідым.
Тазша баланың өтірік өлендері киыннан қиысын тауып, біріне-бірі жалғаса береді: •і
Дүпиенін ауыры үрген қуык,
Жалғыз әзім көтердім аузын буып, Үлкеніне оііркейдің арба жектім, Ондай мыкты көрмедім өзім туып.
Ұзак күнге арып-талып біреу үшін жалшылықта жүріп, еңбек'етсе де халық өз көңілдерін көтеру үшін осындай қуақы, әзіл мазмұнды сөздермен ба-лаларын жұбатып жарастықты қалжыңдар айтып, ойын-сауық құрып. отырған. Себебі өтірік алеңдері аса қызықты, адам ақылына сыйымсыз., тіреуі жоқ оқыс сөздерге құрылғандықтан, тыңдаушының бәрін де күлкіге, көңіл сергітерлік думан-сейілге айнал-дырып жібереді. Әсіресе балаларды мәз-мәйрам етеді.
Өтірік әлеңдер1 балалардың көңілін көтеруімен коса, оларды жан-жануарлардың атымен, олардың Іс-әрекетІмен, шама-шарқымен таныстырады. Шы-бын-шіркей, құрт-құмырсқа, салмақсыз үрген карынды, қағанақ пен қуыкты ^ереметтей алып етіп суреттегені, көбелекке мініп қасқыр қуғаны, шым-шықтың жұмыртқасынан келі түйгендігі кімді болса да еріксіз күлдіреді.
Үстадым жайыныңды қармақненен, Квтердім Көкшетауды бармақпенен, Шақайын тұңғышымның қайық етіп Мұхитты жиһанкездей шарлап келем —
дегеи.
36
Керегенің басындағы үрген карынмен болмаса кағанақпен салыстырғанда китті қармакпен ұстап, Кекшетауды жалғыз саусағымен көтеріп түрған бармактай бала екеніне әрине күлесің.
Армансыз жан шайтан дегендей-ак, адам баласы жас шағында да, есейіп ер жеткен соң да арманшыл келеді. Адамның арманы айдаһардай алып, болмаса жайындай жалмауыз болуды. көксемейді. Адамның алыптылығы сол, акылмен көрінуді ғана аңсайды. Цаналыктың ізгі қдсиетін іздейді, осыған барлық са-на, күш-жігерін жұмсайды. Сонда ғана халқының ұл-қызы болмақ. Баланың жайынды кармакпен ұстап, Көкшетауды бармакпен көтеремін деуі орындалатын арман. Кезінде атақты грек окымыстысы Архимед жер кіндігін тауып берсеңдер, оны мен жалғыз колыммен айналдырған болар едім, деуінің езі ғылымға сүйенгендіктен айтылған. Бұл даналыктың нәрі. Демек, осыған қарағанда өтіріктің де бір жағы шындыкпен астарласып жататындығын атап өтпекпіз.
Өмірінің жаркын болашағын, бакытты тұрмысын, арман-тілегінің орындалуын ертеден көксегең ха-лық, мұң-мұқтажы мен өмір зардабының барлығын да осы ертегілерге қіргізген. Сондықтан да ертегі, әңгімелер, болмаса үлкендердің басынан кешкен кызықты уакиға желісі, барлығы балаларға өзіндік ерекщеліктерімен танңлып, кызыктырып, олардың ой-сезіміне әсер етеді. Осыдан жаңа ой серпінін тудыруға, көңіл күйітғ оятуға себепші болады.
Халык ертегілерінен адам болашағының гүл-бақшасы, бақытты жаркын тұрмысы, тіршілік келе-шегі барлығы көрінеді. Халық ертегілерінен неше. алуан жаксы сезімдерді, тапқырлыкты байқаған ба-лалар осындай тұрмысты көруді өздеріне мақсат етій кояды. Қиялдың, ой-желісінің іс жүзіне асуына талаптанады. Талаптан туған жігер — қайрат оларды өмірдің жаркын болашағына карай баурайды.
Сәбилер ертегілермен ата-анасының, апа-ағаларының айтуларымен таныс бола бастайды; ер-іегілердің ішіндегі хайуанаттар айтысы, жұмбақтар мен жаңылтпаш сөздер, макал-мәтслдер, етірік елеңдер бәрі де баланы қызыктырумен болады. Сон-дықтан жазу, Сызу өнеріне машықтанбаса да, бір естігенін есте сақтайтын қабілеттігі арта түседі. Ке-ле-келе аса зерек балалар қызық ертегілерді, ұзақ жырларды жатқа айтатын брлады.
«Салт ертегілер қатарындағы бір алуаны — күлдіргі ертегілер. Бұл ертегілер бала мен үлкен-
37
дерге бірдсй ортак,* тапқыр күлкіге, кызыкты жеңіл түйіндерге кұралған әңгімелер болады, Алдымен мұндай ертегілердің окиға ортасында жүретін бас ксйіпкері өзі ерекше. Оның іс мінезінен бұрын аты-калпы кескін-ұскыны да күлкілі окыс келеді: «Ши бұт», «қағанак бас», «кылтамақ», «ұр токпак». «каңбак шал», «байбай шал», «аталы тазша», «ку тазша», «Тазшаның кырык өтірігі», «Қу бала». «Екі еріншск» деген сиякты болып, ертегінің аты мен адайынаң-ак әңгімснің ойнакы, күлдіргі жакка караіі бсйім тұрғаны мәлім болады»*— дел ертсгілсргс ғылыми негіздс толык талдаулар жасай ксліп М. Әуезов — ертсгілер ішінде бала мен 'үлксндерге бірдсй ортак халык мұраларының көп скендігін атап көрсетеді. Осындай сртсгілсрдің бірі «Лухман ха-**
КІМ» .
Бұрынғы заманда Лухман хакім бір шаһардан келс жатып, бір байдың баласына жолығып, жол-шыбай жолдас болыпты. Әрі-бері жүрген соң, байдың баласы Лухман хакімгс айтыпты:
— Бай, жол қыскарсын әңгіме айт,— дс,пті, Сонда Лухман хакім айтыпты:
— Мен ақшасыз әңгімс айтпаймын. ақша бсрсен айтамын— депті.
Сонда байдың.баласы жүз ділдә бсріп «айтыңыз» депті. Сонда Лухман айтыпты:
— Біреумсн жолдас болсаң әуелі атын сұра — депті. Біраз жср жүрген соң байдьің баласы:
— Жол кыскарсын, бай, тағы әҢГімс айтыңыз — дспті.
— Және акша бер, айтамын,— депті. Байдың баласы және акша бсріпті, Лухман хакім айтыпты:
— Мысалы бір үйге барып төріне отырсаң, скінші кслген кісіге орныңды берме, үлкен екен деп,— Сонан соң байдың баласы айтыпты:
— Қанша ақшамды алыр айткан әңгімеңіз оеы-ак па?— дспті.
Лухман хакім:
— Осы — депті. Жәнс біраз жер жүрген соң байдың баласы:
— Бай, жол қыскарсын әңцме айтыңыз,— депті. Лухман:
— Акша берссң айтамын,— дспті.
М. Әұезон. «Ергсгілср». Казақ халкынын ауыз әдебиетГ 1960, к-І. 239-6*
«Дала уалаяты», 1891, № 34. (Газеттегі материал озгертіл.чей еол қалпында найдаланылады).
38
Бай баласы және ақша бсреді. Лухман хакім айтады:
— Біреу өзіңен анықтап нәрсе сұрамаса, өздігінсн «мә» деп кісіге нәрсе берме,— дейді.
Сөйтіп бір шаһарға келіп кіріп, бір үйге барып тұрып Лухман хакім қасындағы байдың баласын жұмсады: «Бар, сұрашы, бізді қондыра ма екен?»— деді. Байдың баласы барып: «Қонақпыз, конамыз» дейді. Сонда үй иесі: «Даладағы кім»— деп сұрады. Бай баласы: «Тұра тұр, атын сұрап келейін» деп, жүгіріп келіп: «Бай, сіздің атыңыз кім еді?— деді. Сонда айтыпты: «Менің атым Лухман хакім десең білер» дейді. Бала үйге қайта келіп «Аты Лухман хакім екен» депті. Бала айтысымен отырған жұрттың бәрі жүгіріп шығып: «Таксыр, хош келдіңіз» деп аттан көтерісіп алып үйге кіргізіп, жоғары шығарып төрге отырғызыпты. Сонда байдың баласы қасына жақын отырыпты. Әрберден соң Лухман хакімге амандасамыз деп әркімдер келе беріпті. Сонда касындағы жолдас баласы келген кісілерге орын бе-ре-бере босағаға барып қалыпты. Бір заманда бір .табақ ет алып келіпті. Сонда отырған кісілердв пы-шақ жоқ екен, біріне бірі «пышақ барма екен» десіпті. Сонда бала менде пышақ бар деп, пышағын суырып беріпті. Баланың пышағымең ет кесіп жеп болып, сонда пдтшаның уәзірі бар екен, уәзір айтып-ты: «Осы пышақ шамасы бір айдай болды, патшаның сарайынан жоғалып еді, шүкір ұрымды таптым» деп, уәзір: Баланы зынданға апар, ертен күндіз бұл ба-ланың жұмысы кесіледі» депті. Сөйтігі, пышақты алып, уәзір үйіне кетіп қалыпты. Баланы зынданға алып барып салыпты. Күн батқан соң Лухман хакім зынданға келіп, зынданныңбасынұстаған кісігеайта-ды:
— Мен осы зынданға кіремін, кіргіз,— депті.
Зынданның кісілері айтыпты:
— Тақсыр басқа кісі болса кіргізбес едік, сізге амал жоқ — деп, Лухман хакімді зынданға арқанмен түсіріп жіберіпті. Лухман хакім зынданның түбіне келіп қараса, манағы байдың баласы бір бұрышта ж^>ілап отыр ,екен. Лухман хакім балаға айтыпты:
— Ақымақ бала, сен әзің неше қабат акшаңды беріп, менің айтқан үш ауыз сөзімді ұмыттың. Әуелі мен айттым «Біреумен жолдас болсаң атын сұра» деп, бірге келіп менің атымды сұрамадың. «Екінші — отырған орныңды біреуге берме» деп едім, орныңды бере-бере -босағаға ба-рып қалдың, үшінші —«біреу сұрамайынша
өздігіннсн нәрсе бсрмс» деп едім. «Мінс пышак бар» дсп суырып бердің. Мснің үш ауыз аиткан сөзімнің бірін ұкпадың. Енді саған акыл үіірс-тсйін, ертсң сені жұрт жиылпГн жергс алып ба-рады. Сонда патша тағында отырып: «Кешсгі пышак ұрлаған бала кайсы?» дейді. Сонда сені «мынау» деп алып барады. Барған соң ссн айт: «Таксыр, ғаділ патша, анык осы пышак сіздікі мс?»— де. Патша айтар, «анык менің пышағым» деп, сонда патшаның жағасынан ал. «Анык сіздін пышак болса жарайды. Осы пышакпсн шаһарда менің әкемді бауыздап кетіп касында калған сксн. Сонан бері Іздеп жүруші едім, иссі табылар ма сксн дсп, енді иесін таптым» деп тұр дспті. Сонан соң жауабын мсн бсріп, сені бұл паледсн кұтқарайын» дспті. Сөйтіп үйретіп Лухман хакім кстіп қалыпты.
Ертенінде жұрт жиналып, патша тағына мініп: «Кешсгі пышак ұрлаған бала кайда?» депті. Патшаға «мына бала» деп алып келіпті. Патша балаға карап айтыпты. «Бұл пышақты кайдан алдың?» дсп. Сонда бала айтыпты:
— Тақсыр, патша, осы анық сіздің пышақ па?— деп. Патша:	I
— Анық біздің пышак,— дейді.
Сонда бала патшаның жағасынан алыпты. «Үрым сен» деп. Жиылып тұрған жұрт аң-таң болып, «бұл не?» деп баладан сұрапты. Сонда бала айтыпты:
— Өзіміздің шаһарымызда, пәлен бақшамыздың ішіндс осы пышақпен әкемді бауыздап, касына тастап ксткен екен, сонан бері іздеп едім, осы пыщақтың иесі табылар ма ексн,— деп. Енді, шүкір, таптым, әкемді өлтірген осы патша екен — депті. «Әкесінің құнын бер деп'тұрғанда, бір жактан Лухман хакім келіп, әуелден акырға дейін баланың үш ауыз сөзді ұқпағанын, ет жеп отырған уәзірдің пышакка қызыққанын айтып, баланы өз жайына, патшаны жиналған жұртымен өз жайына қоя береді. Акылсыз кұр малдың керегі не? Дәулетіңе ақылың серік болса жарапты.
Бұдан патша, ағзамдардың аділетсіздігімен қоса, байлыктың арқасында аңғалдыкпен өмір 'кешкен бай баласы бейнелерінің орны да бөлек.
Күлдіргі уақиғалы ертегілердіңбалаларға тигізетін тағы бір игілікті әсері, олардың кеңілін сергек етіп әсіреді. Қиын-қыстау жерлерде абыржып, ыңҒайсыз жағдайларға түсіп қалмас үшін, күлдіре отырып, өз есесін қайтарып алатын тапқырлық ойға үйретеді.
Кобінс ж;к оспірімдерді ынтыктыратын хай\-анаттар жайындағы сртсгілср: «Қотыр торғай->. «Мактакыз бсн мысык», «Арыстан, каскыр, түлкі. түйСл бодене». «Шудалы торғай». «Күшік псн мы-сык». «Боз інгсн»* т. б.
Балаға бірінші ксздескен нәрссніңбәрі дсжаңалык. бәрі дс тамаша ғажап дүнис. Сол күлкі.г кейіпкерлердің' омір сүру. өміргс иксмделу жо-’ лындағы- кактығыстары мсн карым-катынастары. олардың айла тәсілдсрі таң калдырады.
Солардың бірі «Бір казан сүт».’ Бір 'казан сүтіі ғгісіріп, с\ ытуға үйдің іргссінс койып сдік, снді бір карасак каспағы да калмапты — дсп, әңгімені бірден окиғадан бастайды. Мұндай таңғажайып жағдайға бөбектердін ауыздары ашылып: төгіліп калып па
— Ит Ішіп кстіп пе?— дсп әнгімснІ айтушынын созін бөліп. одан бстср ынтыға түссді. Әнгімслеуші оларды ынтыктыра түсу үшін, әдсйі самайын бір сипап койып: «тогіліп тс ка^імаған. ит тс ішпсгсн»— дсп бір кояды
— Тогілмссс, ит ініпссс бір казан сүт кайда ксткен?— дсп балалар жан-жағынан щулай түседі. Әнгіме аіітушы снді тсрмелсй жонслсді:
Кнйс;іск ксліи кнлгі гпіь КнбІІІМ І11ІІІІ ол ‘КРІМ.
Ж.шііліік келіп
ч Жирымыі/ інііп і.м ксін. ксііііі кіірк егіік Қалғанһіп іиііп о.і кстй. ('ауыскан кслін с;ні> еііп.	1
СарКМИҺІП ІІІНІГ іСЕ КгИІ.
КЬіргауыл кс.іііг кмку <;ні, Кііхін түоі к«н’п;ін*іһ Қһірн;ні іIIIн! о.’І М11 и, дсп алаканымсн аузын сипайды. Окиғаның бүлай болып аяктадғанына балалар мәз-мәіірам. Окиғаға катысушы к|стардын аттарымсн ғана танысып кой май. ол; і рд Гй н-к-әрскеттері, озбы рл ы к кыл ы кта р ы да балаларга' жаналык боп кнрінсді.
в «Кішкснтрй болымсыз тіршілік ислерінін өміргс иксмділігін. іжепштілігін көрссту такырыбы бала-л.црға арңалйан халык сртегілерінін барлығына, да ортак. Бүл с^.іегілср балалардың ои-санасын оятып. олардын *03йсрінің күш-жігсрінс сене білугс. тапкырлыкка баулиды. максат-мұратына жетугс үйретслі. Балаға арналған сртегілер адам мен оны коршаған табиғаттыңарасындағы шекті слсмсиді. Ба
Ьхиіларғ;» ілрту. Кы:іы.и»р.т;і. 1112һ. ІЗ-б.
41
лаларға арналған ертегілерде адам табиғатпен сіңісіп кетеді, немесе сонын ішінен ғажайып көрініске түсіп шығады. Адамнын әдеттегі қалпынан бөлек, нс бір күлкілі күйлерге енеді. Мәселен құйыршык тәрізді болады. Бұл ертегілер жас баланың ой сйңасы оянып, киялы шарықтап өсуіне әсер етеді»*.
Хайуанаттар жайындағы ертегілердің қай түрін алсақ та, бәрі де балалардын ұғымына сай, түсінуінс жеңіл, күлкілі де қызық болып айтылады. Сондықтан бұл ертегілерде оларды қызықтыратын екі сипат бар:
Ең әуелі олардың мінез өзгешеліктерін, сырт кәріністерін, күнкөрісін, адаммен қатынасын байқайды. Осыдан келіп еіздері тікелей білугс, қолмен ұстап, көзбен көруге құлшынады.
Хайуанаттар жайындағы ертегілер арқылы, оны мысал ете отырып адамдар арасында болатын тар-тыстардың сипатын байкайды. Өзегі талмас озбыр, үстем тап өкілдерінін карапайым еңбегімен күн көріп жүрген момындарды калай арбап, алдайтын-дығын, күш көрсетіп қанайтындығын, нешс алуан зұлымдық әрекеттер жасайтындығын көреді. Сон-дыктан халық шаруашылығының ішіндегі хайуанат-тар жайында айтылатын ертегілер түгел дерлік балаларға арналған деуіміз керек. Себебі бұл ер-тегілердс тек өмір тұрғысы ғана баяндалады. Бұған мысалы «Тауык пен түлкі» ертегісі.
«Бір түлкі жортактап тамак іздеп келс жатып. биік ағаш басында отырған тауықты көреді де, оны алдап қакпанына түсірейін деп ойлайды. Түлкі:
— Тауығым нсгс отырсың биіктс? Жерге түс, тілімді алсаң дос болайык, осы жсрдс намаз окып алайық, ойнап-күлсйік— дсйді.
Тауық:— Рас айтасың түлкім, бесін намаздың мсзгілі болып калды, анау жсрдс имам жатыр, айта ғой — дсйді.
Түлкі куанып кетіп. биіктсгі тау.ыкты жей алмасам да, жердсгі тауыкты жеймін ғой — дсп, жүгіріп барса, бір тазы ұйықтап жатыр скен, тұра түлкіні куады. Түлкі каша жөнеледі, тауык оны намазға шакырады: «байтал түгіл бас кайғы». Тазы түлкіні қуып жстіп* алкымынан алады, «Бірсугс ор казба озің түсссің» деген. Апырай, тауык кандай, түлкі кандай. Түлкіні тауык па сді алдағандай».
Мұнда балаларға үлгі, өнсгс боларлык терен ойлар айтылған. Айлалы азғынның қолына түсіп мсрт
*
М, Әүсзоіі. Уакьн жәнг личъп і Длмаіы. 1462, 54-6
42
болудан сактандырудың жолдары көзделген. Әсіресе киын-кыстау кезеңде асып-сасуға, не нәрсені болса да алдымен акылға салып шешуге үйретеді. Бүл ертегілердің аса ерекшелігі ұзакка созылып тыңдаушыларын жалықтырмайды, шағыңдылығымен ұтымды келеді.
Халық ауыз әдебиетіндегі тәрбиелік маңызы зор жанрдың бірі жаңылтпаш. Жаңылтпаштың сәбидің жаңа шыккан тілін сөзге бейімдеуде, айқын тілін жаттықтыруда үлкен орын алатындығына халык айрықша мән берген.
Халық жаңылтпашты тікелей балаға ғана арнаған, көбінде сәбидің тілі келмейтін, айта алмайтын әр түрлі дыбыстарды үйрету үшін шығарған. Мұнда міндетті түрде оқыту аркылы ғана емес, баланы талғамы күшті қызық та көркем сөздерге әуестендіру арқылы жаттығу жұмысын жүргізу бар. Ең әуелі ересектер араласады, себебі оның тәтті сездері мен тартымды қылықтарына күле отырып, олардың дұрыс сөйлеуіне мән беріп, қандай тәрбие қолданғандығын өзі де аңғармайды.
«Ерте кезде ойын-сауықтарда жаңылтпаш айтқызу казактың салты болған. Жаңылтпаш жи-налған • жұртты күлдіру, тіл ұстартуды .көздеумен катар, ол елең, ән білмейтін жастарға берілетін жаза есебінде колданылған»*. Қазақтың салты бой-ынша ойын-сауыққа жиналған жастардың кайсысы болмасын ән салыгі, елең айтулары ез алдына, басқа да өнерлерді көрсете білулері керек. Ал онда өнерсіз калған жастарға осы жаңылтпаш айткызады. Ойын жүргізуші жаңылтпашты жайлап түсіндірумен бірнсше рет қайталап айтып болғаннан кейін ойнаушыдан тездетіп айтуды талап етеді. Ал ойыншы жаңылтпаштың сездерін орамына келтіріп айта алмай, мағынасын бұзып койса, жұрт алдында күлкі болады. Сондықтан мұндай күлкі боларлық жағдайға түспес үшін әмірдің алғы шебіне ұмытыл-майтын, өнерді үйренуге талпынбайтын казақ жас-тары жоқ.
Сәбилердің көпшілігі жеті жасқа келгенге дейін кейбір сөздерді, не бір жеке дыбыстарды дұрыс айта алмайды. Ал кейбір ерке өскен, шолжаң ба-лалар тіпті он жаска кедгенше сакаулана сәйлейтін болады. Жаңылтпаш осы сияқты бала тілдеріндегі кемшілікті болдыртпау, ал болған қүнде соны жою
* М. Ғабдуллин. Казақ халқының ауыз әдебивті. Алматы, 1958, 13-б.
43
максатында шығарылған халық мұрасы.
Баланың ең әуелі дұрыс айта алмайтын, тілі кел-мейтінІ —«Р» дыбысы. «Осыған орай»» «Р» дыбы-сын айттыруға бағытталған жаңылтпаш сөздер өте көп.
«Әй Тайқарбай, Тайқарбай!»
МалыңдЬі жадыраға жай Тайқарбай —
деген сөздерді жылдам айтқызғанда бала жаңылып «Р»-дың орнына «и» дыбысын айтатын болғандықтан, одан жаңылтпаштың дұрыс айтылуын талап еткен «Р» дыбысын дұрыс айтуға үйренумен қатар мұнда сырт тұлғасы және айтылуы жағынан да, мағыналы ұйқасы жағынан да бір-біріне жақын тұрған жақсы атты әбсетте-ақ
Ақсаттар ақсатты, Ақса қты, то қсақты. Жаза алмай бас қатты Ақсатса жақсы атты Кім болар жақсы атты —
деген сөйлемдегі- сөздерді шатастырмау, олардың орнын алмастырып алмау, дұрыс сөйлеу үшін сөздерді әдейі осылай құрған. Өлеңнен тыс жеке тұрғанда тұлғасы да бір сөздердің сөйлем ішінде әр түрлі мағынаға ие болатынын ажырата білуге үйрететін амал-тәсілдердің барлығы жаңылтпашта айқын көрінеді. Мәселен: «Жақсы атты ақсатқан адам кім болса да жақсы атаққа ие болмайды» деген ұғымды ете терең ойдан қортынды шығаратындай етіп «жақсы атты»— деп тұлғасы мен мағынасы бір сөзді екі рет қатарынан 'қайталаған:
Енді бірде:
Апам ауылына барғым келді
Құрт асағым келдһ
Кашан онда барғың келді^
Қанша кұрт асағың келді
Енді мұндай жаңылтпаштарды дұрыс айта ал-маған «Р» дыбысына тілі келмеген сәбилерге өз достары күліп, кейде намысына тиіп, қалай да дұрыс ;өйлеуге, әр сөзді ұғынықты да ажыратып айтуға иәжбүр етеді. Сөз мағынасын бұрмалап жібермеу ібайлап, аңдап, байыптап, маңызды сөйлеуге жат-гықтырады және жаңылтпаш мазмұндарынан баланы гату-тәтті ынтымаққа, бірлікк^ шақыру мақсаты.
Жаңылтпаштар. Алматы, 1953, 6-6.
Жаңылтпаштар. Алматы, 1953, 8-6. *** гчл"
Облыстардан жинаған материалдардан.
44
көзделетіні байкалады, одан келіп дұрыс шешім айтуға дағдыландырады.
Мұның бәрі жаңылтпаштардың жасалу жолы мен сәбиді тәрбиелеудегі өзіндік ерекшелігін танытады. Жаңылтпаштардың құрылысы жағынан ықшамды-лығы, жаттап айтуға жеңіл тиетіні, ұйқасымды, әуенді, сазды да мазмұны жағынан күлдіргі болып келетіндігі жас өспірімдерді қатты қызыктырады.
Халық ауыз әдебиетіндегі сәбиді тәрбиелеудегі аса зор маңызы бар жанрдың бірі — жұмбақ. Жұмбақты халық көбінесе балаларға арнаған. Жұмбақтар ба-лалардың ұшқыр ойын шынықтырады, іске, әрекетке қарай баулиды, ой-санасының қызмет істеуіне серпін береді, сүйтіп жұмбақтың шешімін айтқызады.
«Кейде бүкіл бір ертек жұмбақтан туады. Әңгіменің, әсем жыр, дастан атаулының талайының жұмбаққа соғып кететіні болады. Ертеде ердің да-налығын, жүйріктігін жұмбақпен сынау машық болған. Біздің уақытымызда жұмбақ өз бағасын жойған жоқ. Жұмбақты мектбп балалары тілге ұста болу мақсатымен оқиды, жаттайды. Жастар ойын-сауық кештерінде әлі де ермек етеді. Ата-ананың. жас балаға беретін тәрбиесінде баланың ойын тапқырлыкқа баулу үшін де жұмбақтың көп пай-дасы бар»*.
Жұмбақтар өмірде кездесетін шаруашылық кәсіпке байланысты, тіршілік-тірекке тиянақ бола-тын, адам көңілін аударатын қажетті заттардың бәрін қамтиды. Бәрін де алғаш рет жұмбак етіп, соның сыр-сипатын, құпиясын ашып беруді қажет. етеді.
Жұмбақтар көзбен көріп, қолмен ұстап, қажетіне асырып жүрген өз айналасындағы заттар-ды жұмбактап айтудан, алғаш жеңіл-желпіден бас-талады. Сәбилер жиналып алып ойларының жүйріктігі мен тапқырлығын сынға салады. Жұмбақ шешімін тез табуға асыға түседі. Тез шеше ал-мағандарын ұялтып, оған басқа жұмбак айтады. Жұмбакты тез шешкендерін мактап, топ алдында оған сый, құрмет көрсетеді.
* Ең әуелі жұмбактың аса бір жеңіл түрлерінен бастайды;
«Қатар-қатар тас қойдым, жирен атты бос қойдым» немесе одан да оңайын «Қара сиырым қарап тұр, қызыл сиырым жалап тұр» дегенде сәбилердін көпшілігі шешімін тез айта алмай, жолдастары
М. Әуезов. Жұмбактар туралы. 1940, 8-6.
45
алдында катты қысылып, абыржып қалады. Күнде көріп, біліп жүрсе де, оған зер салмайтынына, пайымдамайтынына ' қиналады. Бұл жұмбақтың шешілуі «Қазан мен от» дегенде ғана, тіпті оңай екен ғой!— деп, өз ойының шама-шарқының тым таяз екеніне, соны да шеше алмағднына қатты қиналады. Осындай тағы біреуін айт, оны шеше алмасам,болмағаным — деп, барған сайын намыстана түседі. ӨмІрден көріп білгенін топшылауға, соның нәтижесін көруге өзін өзі қамшылай түседі.
Айтушы біріншіден шеше алмаған сәбилергс екінші ретте одан оңайырақ айтуға тырысады, осы-Лайша сәбидің өзінің етініші бойынша сынап көреді. «Айдалада ақ отау, аузы, мұрны жоқ отау». Мұның шешуі де ойлануды, көріп-білген тәжірибенің барлығын ақылға салып қорытуды қажет етеді. Өмір тіршілігіне араласы жоқ, «алма піс, ауызға түс» деп отыратын әрекеті жоқ күйрек адамдар шеше алмай-ды.
Енді бірде, «Ақ сандығым ашылды, ішінен жібек шашылды»— деп, бұлттан шыққан күн шапағын ақ жібекке, күннің өзін ақ сандыққа теңеуі оның толық мазмұнын аңғартатыны ғажап-ақ. Әңгіме халық дана-сының адам сүйсінерлік әсерлі сөздердІ іздестіріп, өз орнына қоюда жұмбақтың шарты шешуінің не екенін тауып айтуда ғана емес, бір-біріне баламалап айтылған екі заттың екеуінің де өзгешілігін, ұқсастығын байқауға үйретеді. Бір заттың не артық не кемшілігін таныту үшін, оны сол екінші бір затқа теңеп, салыстырып көрсету — үлкен шеберліктің, айтқыштық өнердің жетілгендігінің айғағы.
Сәбидің ой көлемі кеңейген сайын жас ерекшелігі мен санасының қабылдау қасиетіне қарай жұмбақтардың да шешуі қиындалып, мағынасы те-реңдеп, бірден бірге күрделене береді. Олардың тапқырлық, ойланғыштық қасиеттеріне қарай лайықтала, өлшене айтылатын жұмбақтардың күрделенген, қара өлең ұйқасымен айтылатын түрлері кездеседі.
Үш казық, екі.желқ тоғыз ноқта Теңселіп тербеледі адам соқса.
Шешен тіл снзге жүйрік болғанымен, Не пайда үндемейді адам жоқта —
деп музыкалық аспап домбыраның барлық қасиетін аша келіп, дәлді не екенін оймен шешуге міндеттейді. Жұмбақтай айтумен қатар, соған ынтықтырып өнер-білімге еліктеу, үгіттеу де бар. Сондықтан да, қандайда болмасын әр затты жұмбақтағанда сол зат-
46
тың сыр сыйпатын, түс танбасын, сапалық ерек-шеліктерін барлық пайдалы жақтары қажеттігі қалыптасуына бағытталған халық тәрбиесінің ең алғашқы сатыдарының бірі.
Жаңылтпаш, жұмбақтар сияқты мақал-мәтелдер де бір ғасырдың ғана жемісі емес, халық тілінде ерте заманнан келе жатқан, балалар ғана емес, ересектер үшін де өзіндік тәрбиелік ерекшеліктерімен та-нылған халықтың асыл ойының көркем жиынтығы. Халықтың тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін та-уып, шешетін теңдесі жоқ асыл мұрасы. Бұл мұраның негізгі мазмұны жалпы адам баласын тәрбиелеуге арналған. Ол балалардың ақылына ақыл қосатын, жарқын болашағына дұрыс бағыт сілтейтін, өмірді танытатын және жапа шеккенде қамқоршы болған емір құралы. Себебі мақал-мәтелдерде халықтың өмір сүру барысындағы барлық тәжірибенің өнегелі өсиеттері сақталған.
Қазақтың мақал-мәтелдерінде адамның өмір тіршілігіне байланысты қамтылмаған, айтылмаған еш сала жоқ. Мысалы тәлім-тәрбие, семья, ден-саулық, тазалық, аңшылық, адам бойындағы бар-лық (жақсы, жаман) қасиеттер, өнср-ғылым, әдет-ғұрып, әкім-ағзамдардың іс әрекеттері, даналық адам өмірі, туысқандық, достық-ынтымақ, коғамдық-таптық ахуалдар, еңбек-кәсіп, ерлік-ба-тырлық, Отан, төрт түлік мал, табиғаттың бар-лық құбылыс-қасиеттері және халық туралы айтылады. Сондықтан да халықтың мақал-мәтелдері адам өмірінің бастан кешірген тарихи әлеумсттік іс-әрекетіне, тіршілік тірегіне байла-нысты барлық мұрасы толық қамтылып, түгел айтылады.
Мысалы, «Орман аралаған үйші болады, ел ара-лаған сыншы болады, көре-көре көсем, сөйлей-сөйлей шешен болады»,— деп еңбектенудің, талаптанудың, үздік әрекеттің арқасында осындай игілікке, алға қарай ұмтылуға болатынына жас-өспірімдердың сенімін арттырып, ынталандыра, қфзықтыра түседі.
Халық шығармаларының ішінде әсіресе балаларга арналған мақал-мәтелдердің алатын орны да өз ал-дына бір төбе, ерекшелігі мол. Мысалы: «ата балаға сыншы» дейді. Бұл ұғым әр ата-ананың ертеңгі өмірінің жалғасына бағыт сілтеу, демек бала ата-сынан ешқашан таса болмауы керек.
«Бала бауыр ет, көздің нұры» деп халықтың ғасырлар бойы жинаған даналық ойларын макал-
47
мәтел етіп, үлгі-өнеге ретіне өмірінің жалғасы ба-ла-немересійе қалдырып отырған.
Баланын күнделікті ойынының өзі, өзіне тән еңбегі бола тұрса да «еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» деп, оны ең алдымен еңбек процесімен таныстырып, еңбектенуді сүйе білуге үйрету. Өмірдің басты бағыты тек қана осыдан өрбитінін, өмірдің барлық саласы осыған, яғни тек еңбек ётуіне ғана байланысты екендігін түсіндіреді. Еңбек етуге қалынтасқан бала құдай-дың бергенінен кенде қалмайды деп уүсіндірген.
Бала тәрбиесінің әркім біле бермейтін толып жатқан қыры мен сыры бар. Соның ңегізгілерінің бірі ата-ана мен баланың қарым-қатынасы. «Ба-лаңа байқап сәйлесең ақылыңа көнер, байқамай сөйлеген көп ішінде өлер»,— деп халық да-налығы ата-ананы да ескертеді. Демек, арбаның алдыңғы дөңгелегг қалай қарай жүрсе, артқы дөңгелегі соған ереді дегеңдей, бала тәрбиесінің көзі тек ата-анаға ғана байланысты деген қағида дәлелденеді. Тіпті баланы еркелетудің өзіндік си-паты бар. «Есер баладан ерке бала жаман»— дел, баланы жас кезінен еркёліктің жөні осылай деп, еркіне жібсріп, шолжаң етпей өсіруді ес-кертеді.
Халықтыңбалаларғаарналған мақал-мәтелдерінің негізгі мазмұны жас өспірімді к адамшылыққа тәрбиелеу. Адам баласының бойындағы барлық адам-шылық өсиет тек кайырымдылықтан туады. Қандай істе болмасын қайырымды адамның Ісі тек адамшы-лык қасиетпен бағаланады. Сондықтан да мақал-мәтелдер арқылы халық даналары жас өспірімді мейрімді, кішіпейіл болуға, берілген уәде мен айтқан ссрттен айнымайтын адал дос, жақсы жолдас болуға үйрету бар. «Ат жаманы жолда қалдырар, дос жа-маны қолда қалдырар»,— деп достың толып жатқан қасиеттерінің бірі өзің досыңды басқасын айтпағанда ксмістігін жасырып, жетістігін асырып көрсету ке-ректігін аңғартады. Бұдан шығатын қорытынды дос үшін жанын қию бар, ыстығына күйіп, суығына тоңу өз алдына, «жақсы дос жарым ырыс» деген тағы бар.
Осылардың бәрін де сәбидің шама-шарқына қарай, олардың жастық психологиялық даму өзге-шёліктерімен санаса отырып, табиғаты тілеп отыра-тын ойын-сауықтармен байланыстыра жүргізеді. Балалар есейген сайын оларға койылатын талап мақсаттардың ұлғая беруіне байланысты балалар
48
жанрындағы балалар да күрделеніп, соған орай жүргізілетін тәрбие жұмыстарының да талабы арта түседі.
Сәбиді тәрбиелеудегі ұлт ойыншықтарының, яғни қуыршақ пен әр түрлі қолдан жасалған ойыншыктар, құмалақ ойындары мен арнайы ха-лық шеберлері' жасаған ойыншықтар, халық ауыз әдебиетіндегі, сәбилерге арналған бесік жырынан басталатын халық жырлары, ертегілер мен жаңылтпаш, жұмбактар мен мақал-мәтслдердің бо-лашақ адамның кдлыптасуындағы маңызы осындай. Демек, ұлт ойыншықтары мен халық ауыз әдебиетінің сәбилерге арналған жанрлары, енді белі қатайып бесіктен тұрған нәрестеге тілі .шығып, аяғына тұрып ойлау процесіне жеткеннен кейінгі өміріне одан ары қарай қалай дамып жетілетін-гендігіне, ой парасатын дұрыс қалыптастыратын халықтың тұңғыш қолданған тәрбиё құралы болды.
49
АЙГӨЛЕК
Айгөлек
I
Қазактың ұлттық ойындарының ішіндегі хадык арасына ең көп тарағандарыңың бірі осы айгөлск ойыны. Бұл ойынды жасыл жслек аткан көктемдс, күн ұясына отырып шілденің аптап ыстығы кайта бастаған жазда, тіпті салкын самалды қоңыр күздс де ашық алаңдарда ойнай беруге әбден болады. Ойынға жиналған жігіттер мен кыздардың саны неғұрлым көп болса, кеш те соғұрлым кызыкты әтеді. Халық арасына кең тараған бұл ойынға ба-лалар мен жасөспірімдер, жас жігіттер мен бой-жеткендер де қатыса алады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Кешке жиналғандар өзара тең екі топқа бөлінеді. Олар қаз-катар кол ұстасып, кұлаштарын керіп, арасы бір-бірінен 15—20 кадам карама-карсы екі сызыктың бойында тізіліп тұрады. Екі жақтың ойыншылары орталарынан бір-бір жігіттен бөліп, ойын баскаруды соларға тапсырады. Содан соң бір топтың кезек алған ойыншылары бар-лығы бір дауыспен елеңдетіп:
Айгөлек^ау, айгөлек, Айдың жүзі дөңгелек. Теміршідем дем шығар, Үзеңгіден тер шығар Ақтерек пен көктерек Бізден саған кім керек?— десе, екінші топтың ойыншылары оларға былай жауап қайтарады:
Айгөлек-ау, айгөлек, Айдың жүзі дөңгелек. Теміршіден дем шығар, Үзеңгіден тер шығар Ақтерек пен көктерек Бізге мүнда Бекбай кеі>ек.	І
Осы аты аталған ойыншы жүгірген бетімен шакырған карсы қатардағы ойыншылардың біреуінің арасынан келіп қолдарына бұзып етуі керек. Егер бұзып ете алмай қалса, онда қарсы жакты н қатарында қалады, ал бұзып еткен жағдайда сол екі ойыншының қай ұнатқанын өз тобына алыл кері кетеді. Осылайша екі топтың бірсуінің ойын-

4—2123
50
шылары таусылғанша ойнай береді, болмаса белгіленген уақыт аралығында кай топтың ойыншы-лары көп болса, сол жағы жеңіске жетті деп есеп-телінеді.
Айгөлек
( Ақсерек-көксерек)
Халык арасында айгөлек ойынының скінші түрін аксерек-көкссрек деп атайды. Ел ішінде көп та-раған бүл ойынды жасөспірімдер мен бозбалалар, жігіттер мсн бойжеткендер ашык аспан астында ойнай бсреді.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылардың өзара келісуі бойынша топ тең екіге бөлінеді. Әр топтағы жастар 20—30 адым кашықтыкка барып, колдарын мыктап ұстап карама-карсы катарға тұрады. Екі топ-тың да катарының оң жак басында топ баскарушылар тұрады. Өзара келісім бойынша топ баскарушылардын біреуі:— ак серек.— көк серек, бізден сізге кім керек — дейді. Екінші топ баскарушы:—сіздсн бізгс бәленшс керск,— деп кез-кслген бір ойыншының атын атап шакырады. Шакырылған ойыншынын максаты сол, тұрған жерінен жүгіріп шыкканнан скпіндеп ксліп ағынымен ұстасып тұрған екі колды үзіп өтуі (кай жерде, кай колды барып үзеді — еркі өзінде) керек. Егер үзіп етіп кстсс, онда сол екі ойыншының кай көңіліне жакканын өз тобына алып кследі. Ал колды үзіп өтс алмай калса, онда барған тобында калады. К,ай топ әз карсыластарын, өз тобына бұрын косып алса, сол топтың ұтканы. Сөйтіп өздері күні бұрын тағайындаған жүлдені алады. Осындай тәртіппен ойын жалғаса бсрсді.
Айгөлек
( М әлке-тотай >
АйГйлсктің үшінші түрі осылай аталады. Бұл ойынды да жастар ерте кезден-ак сүйіп ойнап жел-псн. Өйтксні. әдетте той-думан жүріп жаткан үйге жастар көбірск жиналмай ма, мінс сол кезде мәлке-тотай ойыны да басталып кетеді.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Жастардың бас-аяғы түгел жиналып болғаннан ксйін өзара келісімдері бой-ынша тең болып скі топка бөлінеді. Әр топтың ойыншылары ара кашыктығы 20—30 адымдай жер-дегі өздері белплеген кембелсріне барады. Әр топ-
тың өз ойыншылары бір қатарға тұрып, бір-бірінің қолдарынан мықтап керіп ұстап тұрады.
Екінші жақтың ойыншылары бәрі бірден шулап: «Мәлке-тотай» дейді. Бірінші жақ «кімді калай» де-генде, екінші жақ «жаман-жаман пәленшені қалай»— деп атын атайды. Аты аталған Бекбай қолын қусырып, аналарға қарсы жүгіріп, өзіне ұнаған ба-ланы алып келуге қам қылып қатты соғады. Соққанда қолын үзіп кетсе жеңген ер бенде болып қолы үзілген екеудің бірін өзіне апарып қосады. Егер үзе алмай қалса, жеңілген ер бенде болып, өзі сол жакқа қосылады*
Енді «Мәлке-тотай»-ды бірінші жак айтып, екінші жақ кол ұстасып тұрады. Сөйтіп жоғарыдағы жолмен бір жағы таусылғанша ойнай береді. Ен соңғы бала басын тырнап немесе үш ауыз елең, не күлдіргі сөз.айтып құтылады. Содан соң балалар тағы да екі топқа белініп, ойынды басынан қайта бастайды.
Ақбайпсы;
Бұл ойын да айгалек секілді жасыл көгалдарда, алаңдардаойналады. Ойнаушылардыңсаны неғұрлым көп болғаны дұрыс. Өйткені ойын оте қызықты өтеді. Жасына, жынысына қарамай ойнағысы кел-гендердің бәрі ойынга катыса алады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Жиналғандар жүресінен дөңгелене отырадьг. Ал орталарына бір баланы көрсетпей жауып тастайды. Осы кезде Інген бота-сын іздеп боздап келген бетінде ойыншының иығына отыра кетеді.
Сол сәтте ойыншы:— Ақ иығымнын үстіндегі кім?— дейді.'
Інген:— Ақбайпак!
Ойыншы:— Нен жок?
Інген:— Ботам жок.
Ойыншы:— Ботан келде бетін жуып жатыр.— Орнынан тұрып 4—5 адымдай жерге барып келіп бө-ө-ө-э жоқ кой деп иығь^а қайта тағы бір отырып кетеді. Екіншісіне барып отырады. Ол да солай:— ботан шөмшек теріп жүр,— дейді. Келесі ойыншы:— ботаң ұйықтап жатыр,— дейді, Осылайша барлык ойыншынын иығына отырып болған кезде, ойнаушылар ботаны тастай беріп, әркім өзінің ботаға бергенін айтып, бірі:— су бердім, екіншісі:— бу бердім, үшіншісі:— таяқ бердім, тағысы-тағы, солай дсп... жан-жаққа бытырап қаша жөнеледі. Сонда
52
+
ғана жаны жай тауып ботасын көрген інген енді кім не берді деп одан сұрай бастайды. Сейтіп ботаның айтуымен оған жөндеп тамак бермёгендер, інгеннің әмірімен жазалана бастайды. Яғни, ән салып, би билейді, әйтеуір өнер көрсетсді. Осылайша жаза біткеннен кейін ойын қайта басталады. Енді інген мен ботаның ролін басқа біреулер ойнайды.
Ащиылар
Атына қарағанда бұл ойын жазық далада, нсдіесе қыратты төбеде ететін сияқты. Ал шындьиъінда тіпті де олай емес. Есік алдында, аула ішінде, кейде кең бөлмсде де ойнауға болады. Тек үлкен киіз үй орныңдай дөңгелек шеңбер сызып алса, сол орын әбден жетіп жатыр. Сондай-ақ, мектеп оқушыларының ойнап жүрген үш добы қажет. Бұл ойын әсіресе, балалар мен жасөспірімдерге қолайлы-ақ.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойын жүргізуші күні бұрың белгіленген шеңбердің бойына үш жерге қолдарына доп беріп үш баланы тұрғызады. Бұлар «аңшылар». Қалған ойыншылар «үйрек» болады да, ойын жүргізушінің берген белгісінен кейін шеңбердің ішіне жамырай кіреді. Сол сәтте басқарушы тоқта деген бұйрық береді. Бұйрық берілген кезде бәрі орында-рында қозғалмай тұрып қалады. Осы кезде «аңшылар» қолдарындағы доптарымен «үйректерді» атқылай бастайды. «Аңшылар» атқылаған кезде «үйректер» доптан тек денелерін ғана қозғап бұлтара алады, ал тұрған орнынан жүріп кетуге болмайды. Өлген «үйректер» «аңшыны» алмастырады, ал үйректерге тигізе алмаған «аңшылар» доптарын алып қайтадан атқылайды.
Осылайша үш аңшы бір минут уақыт аралығында қанша үйрек атып алады. Ойын соңында оқ тигізбей орнында қалған үйректер аңшының ролін ойнайды. Ойын осылайша бірнеше рет қайталанады.
Ақшылар (екінші түрі)
«Аңшылардың» екінші түрі жоғарыда көрсетілген ойынға әбден ұқсас. Бұл ойынның бір айырмашылығы — үш доп емес, бір-ақ доп та жетіп жатыр.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар тең болып екі топқа белінеді. Бір тобы «үйректер»— шеңбердің
53
ішінде қалады да екінші тобы «аңшылар»— шеңбер бойымен катарға тұрады. Ойын жүргізушінің белгісі бойынша «аңшылар» «үйректі» атып ала бастайды. «Аңшылардың» бұл екінші түрі тек уақытпен ойна-лады. Берілген уакыт өткеннен кейін «аңшылар» мен «үйректер» орындарымен ауысады. Ойынның соңында белгіленген уақыт аралығында қай көп «үйрек» атып алған «аңшылар» тобы ұтқан болып есептелінеді.
Арынды арқан
Ойын жастар кешінде ойналады. Оған ұзындығы 2—3 метрдей жіп керек. Кешке келген үлкенді-кішілі адамдардың бәрі де ойнай алады. Ойнаушы-лардың саны неғұрлым көп болса ойын соншалыкты ^ызыкты өтеді.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар дөңгелене шеңбер бойына тұрғаннан кейін қолында арқаны бар жүргізуші топ ортасына шығады. Ол ойынды баста-дым деп дауыстайды. Содан соң арқанның түйілмеген басынан ұстап шеңбер бойымен айналдырады, ал ойнаушылар секірігі-секіріп арканды аяқтарының ас-тарынан жіберіп тұрады. Кімде кім арканды жібере алмай аяғымен басып қалса, онда сол адам жаза тартады. Оның жазасы — көпшіліктің ұйғаруымен ортаға шығып өнер көрсетеді. Не ән салып, • не тақпақ айтып, не би билеп болған соң ойын жүргізушімен орнын ауыстырады. Осылайша ойын жалғаса береді.
Арынды арқан (екінші турі)
Жастар көп жиналған жерде ойынның осы екінші түрін ұйымдастыруға болады. Қолды қимайтын 2—3 метрлік жібек аркан немесе үзіліп кетпейтін жуан бас жіп керек. Ойынға катысушылардың санына шек қойылмайды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Алғашқыдай бұл жолы шеңбер бойында жағалай тұрған ^цамдар енді арқанды аяктарымен басьіп қалса жаза тартпайды, ол жігіт немесе кыз-келіншек оңыннан шығып отырады. Дәл осылай шеңбер бойыңда бір ойыншы калғанға дейін арқанды айналдыра беру керек. Сонымен, шеңбер бойында қалған ең соңғы адам жеңімпаз атанады. Ол ойыншы алдын ала белгіленген сыйлыққа ие болады.
54
Бурыш
Жастар кешіне жиналған жастар ішінен бұл ойын-ды ойнауға тілек білдірген бес немесе он адам жеке бөлініп шығады. Егер он адам ойнағысы келсе, онда бес-бестен екі топқа бөліну керек. Бұл ойынға бала-лардан бастап ересек адамдарға дейін қатыса алады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойын жүргізушінің бұйрығы-мен белгілі бір ара қашықтықты сақтап (3—5 м.) 4 бала төрт бұрышқа тұрады. Ойын жүргізушінің мақсаты—осы төртеуінің ортасында жүріп олар екі-екіден орындарын ауыстырып тұрған кезде, тезірек бос орынға тұра қалу. Ойын анығырақ болу үшін әрбір ойыншының тұрған жерін бормен немесе таяқпен сызып белгілеп қою керек. Орнынан айрылған ойыншы ойын жүргізушіні ауыстарады, сөйтіп ол да бос орын Іздей бастайды. 10 ойыншы болғанда екі топқа бөлініп ойнауға болады.
Дауыста — атыңды атап
Ойын көбінде жастар кешінде ойналады. Ойынға кез байлайтын бір бет орамал, ұзындығы бір-бір жарым метр таяқ керек. Ойнаушылардың саны неғұрлым көп болса, ойын соншалықты қызықты өтеді.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Жиналғандар қол ұстасыгі дөңгелене шеңбер бойында тұрады. Көзі байлаулы бір ойыншы шеңбердің ортасында тұрады. Сөйтіп ол қолындағы таяғын өзіне қарсы қарай тұрған ойын-шылардың кез келгеніне ұсынады да дауыстап — атыңды ата — дейді. Таяқтың екінші басынан ұстаған ойыншы атын біліп қоймас үшін дауысын бұзып ды-быс шығарады. (Кол ұстасып, шеңбер бойында тұрған ойыншылар белгілі бір бағытпен үнемі қозғалыста бо-лады). Көзін байлаған ойыншы кімді түрткенін та-уып алса, сол ойыншымен орнын ауыстырады. Таба алмаса кез қелген ойыншыға ұсынады, оны таба ал-маса келесіге ұсынады, осылайша үш ойыншының атын айтады. Анықтай алмаса ойын басынан кдйта басталады, осылайша қайталана береді.
Домалак, агашДҚазан)
Бұл ойынды қыс уақытында мұздың үстінде де, ал жазда тақыр жерде, таза алаңдарда да ойнауға
55
болады. Ойынға катысушылардың әркайсысының өзінің басы қайқыш қақпа таяғы мен ағаштан істелген домалақ шары болуы керек. Ойынға 8—10 бала қатысады.
ОЙЫН КЕСТЕСІ. Әркім өздеріне топ ортадан қазан және шеңбер сызады. Егер ойнаушылардың саны көп болса, шеңбер де соғұрлым үлкен сызылуы қажет. Ойнаушылар шеңбердің бойымен қатарға тұрып, арасы бір-бір адымдай жерден, яғни өзінің алдынан қазан қазып, домалақ ағашын соған қояды. Шеңбердің ортасында бір ойыншы бос қазанды күзетіп тұрады, яғни баска шеңбер бойындағы тұрған ойыншылардың мақсаты — әрқайсысы өзінің шарын ортадағы бос қазанға түсіруге тырысады, ал ортадағы бос қазанды күзетіп тұрған ойыншы басқалардың домалақ ағаштарын езі күзетіп тұрған қазанға түсірмеугедырысады. Егер оратадағы қазанға дома-лақ ағашын' кім түсірсе сол екеуі бір-бірімен орын-дарымен ауысады. Ойын осылайша жалғаса береді.
Жаяу көкпар *
Ойын күні бұрын белгіленген жерде бозбалалар қатысуымен өтеді. Ойнаушылардың санына шек қойылмайды. Әдетте, бұл ойынды ер балалар ойнай-
ды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Балалар көмбедегі белгілен-ген түзу сызықтың бойына қаз-қатар тұрады. Ойын жүргізущінің берген белгісі бойынша көмбёден бір мезгілде тұра ұмтылған баладар 10 адымдай жёрде жатқан кекпарды қай бұрын жеткені алып қашады. і Қолында көкпары бар бала арасы бір шақырымдай скінші көмбеге бұрын жетуге тиіс. Сәйтіп көкпарды ешкімге бермей әкелсе, сол ойыншының ұтқаны. Бұл ойында көкпардың орнына бөрік не-месе баска бір затты қолданады.
Жаяу көкпар (екінші турі)
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Жаяу көкпардың бұл түрінде ойнаушылар екі топқа белінеді. Енді көкпарды көмбеге бұрын әкелген жалғыз ойыншы жүлдегер аталмайды, сол ойыншының тұтас тобы жеңімпаз атанады. Озып келген топтың ойыншылары жүлдені өзара болісіп алады. Ойын қайталанбайтындай жағдай болса, онда басқа балалар көмбегс шығады.
56
Қара сиыр
Он жастағы баладан отыз-кырық жастағы жігіт ағасына дейінгілер қопалы, жыңғылды жерге жина-лады. Ну орман іші болса тіпті жақсы.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Әлгі жиналган топ өздерінің іштерінен бір адамды жеке шьіғарып алып, оны алыстау жерге таман барып бөркін немесе басқа бір белгілі затын жасыруға жібереді. Оның өзі де сол маңайда жасырынуы керек. Қалған ойыншылар-дың барлығы жасырынған ойыншының тыққан затын іздеуге кіріседі. Кімде кім тығылған бөрікті көріп қойып, алуға қам жасаса, онда иесі оны бермеуге тырысады. Бермеу дегенде екеуі бірдей бас салып бөрікке таласу емес, оған қай бұрын жеткені алады. Ал көрген ойыншы ала алмай қалса онда иесі қорып бөрікке жібермеуге тырысдды. Ал басқалардың қай-қайсысы болмасын бөріктің иесіне қол тиігізіп, күш жұмсай алмайды. Қайткенде де алдап жүріп алып, оны ойын жүргізушіге ертіп келулері керек. Келесі жолы бөрікті әкелген ойын-шы барады да, ойнаушылардың уақыттары жеткенше қайтадан ойын жалғаса береді.
Қамалды крргау
Ойынға мосы, болмаса орындық және жүннен Істелген бір доп керек. Ойнаушылардың санына шек қойылмайды, жасөспірімдердің барлығы ойнай ала-ды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСГ. Ойнауға тілек білдіргендер үлкен шеңбердің бойына қатарға тұрады. Шеңбердің ортасына «камал», яғни мосыны немесе орындықты қояды, ал бір ойыншы оны қорғайтын болады. Шеңбер бойындағы тұрған ойыншылар қамалды доп-пен атқылай бастайды, ал қорғаушы болса допты «қамалға» тигізбеуге тырысады. Кімде кім допты «қамалга» тигізсе сол қорғаушымен орнын алмасты-рады. Ойын осылайша жалғаса береді.
Лек жалау (Шөлдік)
Бұл тақыр алаңдарда ойналатын балалар ойыны. Ойынға екі басы үшкірленген, ұзындығы бір қарыс шелдік (ағаш) керек. Ойынға күні бұрын үлкен қазан аузындай шеңбер сызылып, ортасына шелдік
51
койылатын шұңқыр қазылады, шелдік шұңкырдын ішінде емес үстінде жатуы керек. Бұдан баска әр ойыншының өзінің ұзындығы бір метрдей таяғы болу керек. Ойнаушылардың санына шек койылмайды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар кезек алысып, біріншіден бастагі әрқайсысы өз кезінде шөлдікті қолындағы таяғымен жерден көтеріп алып, жерге түсірмей соғады да таяғын шеңбердің үстіне тастайды. Ал скінші кезектегі ойыншы шәлдікті түсксн жерінсн алып қайтадан соққан ойыншының таяғын көздеп шеңберге қарай лақтырады. Лақтырған кезде таяққа тигізсе не болмаса шеңбердің ішіне т^сірсе, онда соққан ойыншы ойыннан шығып қалады, ал егер бірінші шөлдікті жерден көтеріп, жерге түсірмей соққан кезде де тигізе алмаса, онда да ойыннан шығып қалады. Ал лақтырған ойыншы не таяққа тигізе алмай, я болмаса дөңгелек сызықтың ішіне түсіре алмаса, онда бірінші ойыншы шелдікті шекіл соғады, әр сокқанда үш реттен соғады. Сейтіп кай жерге апарып түсірсе сол жерден дөңгелек сызыққа дейін таяғымен елшеп санап келіп, екінші ойыншыға ұпай салады. Бірінші ойыншы жоғарыдағыдай себептерден ойнай алмай, ойыннан шығып калса онда екінші ойыншы соғушы болады, ол шығып қалса, үшінші ойыншы соғушы болады. Ойын осылайша бәрі ойнап біткенше жалғаса береді.
Орамал тастау
Ойын көгалдарда, •- үлкен белмелерде өткізіледі. Ойынға екі бүктеліп есілген орамал ке-рск. Той-думанға, кешке келгендердің бәрі катыса .алады. Ойнаушылардың саны неғұрлым көп болса, ойын да соғұрлым қызықты өтеді.
ОЙЫН КЕСТЕСІ. Ойнаушылар тең екі топка белінеді де арасы он адымдай белгіленген екі сы-зыктың бойына карама-карсы қатарға тұрады. Ойын жүргізуші қолындағы орамалын бірінші топтың өз жағындағы шеткі ойыншыға береді.. Ол өзінің карсыласының біреуіне тастаййды да «қа»— деп да-уыстайды, ол қағып алып «ғаз»— дейді болмаса, , «ла»— дейді. Сонда «кағаз», «қала», тағы басқа сөздер шығады. Айтылатын сөз екі буыннан ғана тұруы керек, мысалы: «са»— деп дауыстаса —«са-дак», «сақа», «сабын», «сарын» сияқты сөздер айты-луы ксрек. Орамалды кағып алған ойыншы сол бірінші буынның сөзі шығатындай еқінші буынын
58
уақытында тауып айтылмай калса, онда ортаға оіығып енер көрсетеді. Енді орамалды қарсыластар тобына өзі лақтырады. Осылайша ойнаушылар ора-малды бір-біріне лактырып, ойынды жалғастыра бе-реді.
Үіиты-ушты
У д
Ойынды жастардың сауық кештерінде, көгал-дарда, ашық алаңдарда ойнауға болады. Ойнау-шылардың саны көп болса, ойын соншалықты кызықты өтеді. ¥шты-ұшты ойынына ересектер-мен қатар балалар да қатысса, өте қызықты өтеді.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Бір жігіт ортаға шығып жиналғандарды деңгеленте. не болмаса өзіне каратып бір катарға отырады. Содан кейін, ойын-ның ойналу тәртібін түсіндіреді. Сөйтіп ойынды бастайды (ойын жүргізуші өзіне барлык ойын-шыны көріп түратындай жағдай жасауы керек). Ойын жүргізуші — ұшты-ұшты-үшты, бедене ұшты деп қолын кәтереді, сол кезде ойнаушы-лар тыңдап отырады да ұшатын затқа олар да колдарын көтереді, ал ұшпайтын затты ұшты деп қолын көтерсе, ойын жүргізушімен бірге колдарын көтергён ойнаушылар жаза тартады, ал ұшатын затты айтқанда, қолдарын көтермей қойса, онда да жаза тартады, сондыктан ойын жүргізушінің әр айткан сөзіне өте сақ болу, қырағы болу керек. /Ойын жүргізуші ұшатын зат-пен іұшпайтын затты ұйқастырып айтып ойын-шыларды ылғи да жаңылдырып отыруға тырысады. Тіпті көпшілікке таныс емес құстардың атын айтып та ұшатын жәндіктердің атын айтып та, жаңылдыруға болады. Мысалы, ұшты-ұшты — кекілік ұшты, ізінше, кекіл ұшты, қарға ұшты — сырға ұшты, көбелек ұшты — ебелек ұшты, тауық ұшты, уык ұшты, қаршыға ұшты — қанжыға ұшты... деп жалғаса береді.
/Алданған ойыншылардың жазасы сол, олар кепшіліктің ұйғаруымен елең айтып, би билеп, домбыра тартады, тіпті болмаса. макал-мәтел, жаңылтпаш^ тақпак айтады. Алданушылар көбей-ген еайын ойын қыза түседі, ендеше ойын жүргізуші мен ойнаушылардың арасындағы бірін-бірі аңдушылык та күшейе түсіп, отырғандардың Ляйңк-сілесі қатып . күлкіге көміледі.
Шымбике
Шымбикені жастар кешінде, көгалдарда, аландарда ойнаған жен. Ойнаушылардын саны 10 адамнан кем болмаулары керек және жігіттер мен кыздардың саны бірдей болғаны жен.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Арасы 5 метрден екі түзу сызык сызылады. Бір түзу сызыктың бойына каз-қатар ойнаушылар тізіледі, ал екіншісіне ойын жүргізуші, яғни аксак кемпір, немесе жалмауыз ойнаушыларға карсы карап түрады. Қатардағы ең бірінші ойыншы немесе топ басқарушы аксак кемпірге қарап:
— Шым-шым, шымбике!
— Шымылдығыңды құр, бике!
— Ақсақ кемпір тоңқылдақ,
— Бұрама темір солкылдақ, мына судан қайтіп этемін,— дейді.
Ойын жүргізуші (аксак кемпір):— Ақсак кемпір тоңқылдайды, . Бұрама темір солкылдайды — көйлегіңді салып өт,— деп әмір етеді. Осыны естіген ойыншы екі аяктап алдыға бір рет секіреді де, тағы да: мына судан қайтып өтемін,— дейді. Сонда ақсақ кемпір: тоныңды салып өт!— Тағы секіреді. «Мына судан кайтіп өтемін». «Қалпағыңды салып өт». Төртінші рет секіргенде аксак кемпір қолынан ұстап өткізіп алады да: «Неше аяқ көжс ішесің»— деп сұрайды. «Төрт аяқ». «Отыр!» Отырғызып қояды.
Енді катарда тұрған ойыншылардың екіншісі шым-шым Шымбике деп айқайлайды. Дәл жоғарыдағыдай ойын қайталанады. Әбден болғаннан кейін аксак кемпір нөкерлерінің бірін шакырып алып — адамзаттың баласы жалмауыздың қолына түсті, жазалайсың деп бұйрық береді. Нөкер «топ басқарушы» бұйрық бойынша, неше аяқ кеже ішем деді, сонша рет маңдайдан шертеді. Бәрін жазалап болғаннан кейін ақсақ кемпір ролін ауыстырады да, ойын қайта жалғаса береді.
Шымбике (Қогайгөк)
Ойын алаңда, болмаса спорт залда өтеді. Ойнау-. шылардың санына шек қойылмайды. Ойынға жіңішке сым темір керек (сым «жалмауыз кемпірдің» инесінің орнына пайдаланылады). Ойын басқарушы балмлар-
Ы)
дың арасынан бірсуін «жалмауыз ксмпір» стіп сай-лайды, болмаса бұл рольді өзі ойнайды. Қалғандары каздардың рольдсрін ойнайды.
ОИЫН ЕРЕЖЕСІ. Қаздар бір-бірінің бслдсрінсн ұстап тізбск кұрады да ксмпіргс жакындап:
Қоғай тк. пнк, тк, Гак, тк, коғай гнк.
— дсп хормсн әндетсді.
«Жалмауыз кемпір»— алдыңғы казға ине берсді дс. жоғалтып алма,— дейді. Инс орнына сіріңкснін шиін колдануға болады. Қаздар әндстіп снді ксйін кайтады. Сол ксздс «жалмауыз ксмпір»*
Әлгім. әлгім кайда? Әлгім* әлгім кайла? — дейді.
Қаздар:
Әлгііһ әлгінка йла?
Ә.члн калды алыс сайла,
— деп жауап кайтарады.
— Ә. солай ма, онда ісім ссндсрмсн болсын.— дсп «жалмауыз кемпір» каздарды ұстауға әрекст жа-сай бастайды. Ойын тәртібі бойынша «жалмауыз кемпір» тізбсктің ең соңыңда тұрған казды ұстауға міндстті. Тізбсктің алдында тұрған каз оған каздарды ұстатпауға әрекет жасайды.
Ойыннын барысында әрбір ойыншы «жалмауыз кемпір» ролін аткаруға міндетті. Сондыктан класс скі топка баіініп. әр топ өз беттерінше ойнағаны жен. Көбінссе оиынға 6—8 адам катысып. әркайсысы 3—5 минуттан «жалмауыз ксмпір» ролін ойнағанда балаларға ойын түсінікті болады.
Ойынды баскарушы ойын сонында жсңімпазды аныктайды». «Жалмауыз ксмпір» ролін ойнағанда 3—5 ммнут аралығында кай окушы көп казұстаса, сол жснімпаз атанады. Осылайша белгіленген уакыт аралығында ұсталған каздардың санына байланысты ойынға катыскан ойыншылардың барлығының жскс алған орындарын анықтап шығуға болады.
Шертпск
Кәбіншс жастар ксшіндс ойналады. Онын кызыкты етуі үшІн ойнаушылардың саны неғұрлым көбірск бол ға н ы жән. О й ы нға ск і кабаттал ы п есілгсн бст орамал ксрск. Ксшке жиналғандардың арасында кыз-ксліншсктср болс^ да кызыкты өтсді.
61
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Жастарды орындыкқа отырғызып болғаннаи кейін, бір жігіт ортаға шығып орамалды иығына салады. Сөйтіп отырғандардың артында айнала жүреді де, кез келген бір ойыншы-ның екі көзін екі қолымен баса қояды, сол кезде білдірмей келіп, жолдастарының бірі маңдайына шертіп кетеді. Ойын жүргізуші көзін қоя бере са-лып, иығындағы орамалды алып арқасынан тарта бастайды да: «шертпегімді тап»,— деп дауыстайды. Орындықта отырған жігіт немесе қыз таяқты көп жемеу үшін алгі көзін басқан адамның атын тезірек айтуы керек. Таба алмай қалса, көпшіліктің ұйғаруымен әлең айтып, жыр жырлайды, ал егср тауып алса, шерткен адам жазаны өзі тартады. Жалпы, бұл осындай тәртіппен ойын қайта жалғаса береді.
Кжымақ-то.зақ
Әсіресе, жаз күндері ашық аспан астында ететін бұл ойынға бес адам қатысуы тиіс. Егер тілек білдірушілер көбейіп кетсе, онда ркінші топка бөліну керек. Онда да бес адам болғаны дүрыс.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойын жүргізуші бірден екІ тас алып біреуін үжымақ, екіншісін тозақ етіп бслгілейді де, о дүниеге кетіп бара жатқан «кемпірдің» көзін байлап тастардың қасына алып келіп, біреуін алуды өтінбді. «Кемпір» айырмашы-лығы жок екі тастың бірсуін алады да ойын жүргізушіге бередІ. Ол ұжымақ пен тозақтыңкайсысы скенін анықтайды. Ал қалған төрт ойыншы «жан алғыш» болып «кемпірдің» роліндегі ойыншының төрт аяғынан алып тербетіп: егер тозакқа баратын болса онда барлығы бір дауыспен:
Алдыц ор, зртыи да ор, Ортасында қыл кннір/ Оцыңда от, соліанда су, Өтссц кеттін, нтпееен қалдыц,
— дсп жсрге қояды. Ал ұжымаққа баратын болса онда:
Жаксылығыцжаныцда,
Адалдығыиалдыцда, Бара жаікан жағыцда — Кнрер кызық аллыцда,
— дсп оны аяғынан тұрғызады. СөйтІп «кемпірдін» рОлін баскасы ойнайды. Барлығы «кемпірді» ойнап бітксншс ойын жалғаса береді.
62
Сиқырлы таяқ
Жастар кешінде ойналатын сиқырлы 'таяққа ұзындығы бір-бір жарым метр таяқ керек. Жи-налғандар бала-шаға демей-ақ, жасына қарамай ойнай берулеріне болады. Қатысқандардың саны 8— 10 адамнан артық болмауы керек.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСі. Ойнаушылар қол ұстасып дөңгелене шеңбердің бойына тұрады. Ойын жүргізуші қолында таяғы бар, шеңбердің ортасына шығып, ойынның жағдайын түсіндіреді:— ойнаушы-ларды бірден бастап ең соңғы адамға дейін нөмірлеп шығады. Таяқты тігінен жерге қойып ұстап тұрады да, қоя беріп кез келген бір-номерді шақырады, шақырған номер (ойыншы) таяқты жерге құлатпай қағып алса, өз орнына барып тұрады, ол ұстай алмай таяқ құлап қалса, онда айып тартады, яғни көптің ұйғаруымен ортада өнер көрсетеді. Осы-лайша ойын жалғаса береді. Барлық ойыншы бір-бір реттен міндетті түрде ойнаулары керек, ал одан ары ойынның жалғасуы ойнаушылардың өз еркінде.
Түйілген орамал (түіалген шыт)
Ойын көгалдарда, алаңдарда ойналады. Ойнау-шылардың санына шек қойһлмайды. Ойынға орта-сынан бір-екі түйілген орамал, немесе шыт керек. Ойынды түнде де ойнауға болады, ол үшін орамал ақ болуы керек.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Өжеттеу бір жігіт ортаға шығып ойын бастайды. Ең алдымен ойнаушылар-ды өзінің айналасына жақынырақ жинап алады. Содан бір, екі, үш,— деп дауыстайды. Осы кезде ойнаушылар жан-жаққа бытырап қаша жөнеледі. Ал ойын жүргізушінің өзі қолында түйілген ора-малы бар ойыншыны қуалап, қолындағысын тар-тып алуы керек. Ол ойыншы ойын жүргізуші ^ете бергенде қолындағы орамалды басқа ойын-щрға лақтырады, орамалды қағып алған ойыншы басқаға лақтырады. Осылайша ойын жүргізуші біреудің қолынан түйілген орамалды тартып алғанша қуа береді. Ұсталған ойыншы көпшіліктің ұйғаруымен ортада тұрып өнер көрсетеді. Болғаннан кейін түйілген орамалды ойын жүргізушімен бірігіп қуалайды, болмаса ойын жүргізушіні ауыстырады. Осылайша ойын жалғаса береді.
63
Туйе—туйе
Бұл ойынға ықылас білдірген жастар көгалға не алаңға жиналып алып, екі топқа бөлінсді. Бірінші топта ойнаушылардың үштен екісі болуы, екінші топта үштен бірі болуы керек. Екінші топтың ойнау-' шыларының бірі інген болады. Ал қалғандары сол інгеннің боталары.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСі. Бірінші топтың ойыншылары ойын жүргізушінің хабарлауымен бытырап-бытырап жан-жаққа тарап кетеді, жаңағы ботасын бағып жүрген інгеннің боталарын бір-бірлеп ұрлай бастай-ды. Содан ұрлай-ұрлай ақыры бір бота қалады. Інгеннің ақырғы ботасы қалғанда құдайға жалбары-нып, тәубә айтып, намаз оқып отырған сәтті пайда-ланып ұрылар ақырғы ботасын ұрлап алып кетеді. Содан намазын оқып болған інген тұрып жан-жағына қараса жалғыз ботасы ол да жоқ екеніне көзі жетеді. Ендіботаларының барлығынан айрылған інген жоқтау айтып, айналасын' іздеп, әбден шаршайды. Содан іздей-іздей жүріп, ақыры ботасын ұрлаған ұрыларға, яғни топқа тап болады. Ойнаушылардың барлығы бір жерге жиналады. Осы кезде топ ортасынан ботасын корген інген қуанышқа қойны толып ағынан жа-рылады. Содан інген ботасынан кім не берді, деп сұрай бастайды: ол кімнің не бергенін атап-атап ортаға шақыртып алып айта бастайды. Інген ботасын кімнің қалай қарсы алғандығы бойынша жазалай ба-стайды. Ойнаушылардың қай-қайсысы болмасын өзінің еңбегіне қарай жазасын алады. Осылайша інген мен ботаны басқа ойыншылар алмастырады да, ойын кайта жалғасады.
Тутуын алу
Балалардың ертеден сүйіп ойнап келе жатқан бұл ойынына бозбалалар мен бойжеткендердің де қатысуына әбден болады. Қатысушылардың саны неғұрлым кеп болса, кеш те сбғұрлым көңілді өтеді.
Ойын көгалдарда өткізіледі. Ойнаушылар жас-тарына, жыныс ерекшеліктеріне карамай-ақ ойнай береді. Ойнаушылардың саны неғұрлым көп болса, ойын соншалықты қызық болады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар тең екі топка бөлінсді. Екі топтан бір-бір ойыншы ортаға шығады да теріс қарап тұрып, қолдарын
64
айкастырып көпір жасайды. Бірінші топтың ойыншылары тізбекке тұрып бір-бірлеп: алал-ай, бұл-ал-ай, солай-ай,— деп, әндетіп көпірдің ас-тынан өте бастайды. Осы кезде екінші топтың басшысы бірінші топтың ойыншыларын көпірдің түбінде кездестіріп, әрқайсысына көпірден өте бергенде бір-бір тастан немесе бас киімнен ұста-тады да тастың белгіленген атын айтуды өтінеді. Ондағы тастың аты жаңағы өздері айтып келе жатқан әуен: алал-ай; бұлал-ай; солай-айдың біреуі. Егер тастың атын тапса онда көпірден өтіп кете береді, ал таба алмаса онда ойын жүргізуші көзін байлап, қолға түскен. тұтқын ретінде қарсыластардың тобына жібереді. Осылай бірінші топ көпірдің астынан өтіп болғаннан кейін қолға түскен тұтқындар топ ортасында өнер көрсетеді. Ойын қайталанған кезде көпірдің астынан екійші топ өтеді де, тұтқындарды бірінші топ ұстайды. Осылайша ойың қайта басталады.
Тепе-тенрік
Жұмыр ағаштың үстіне тақтай қойылады. Ойын-ды жүргізуші екі қолына екі тостаған алады. Біріне толтырып құм салынған, екіншісі бос.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойынды бастауға кезек алған бала тақтайдың үстіне шығып, салмағын тепе-теңдік жағдайға келтірген соң, оң қолындағы тостағандағы құмды сол қолдағы бос тостағанға шашыратпай құюы керек. Ойынды екінші рет қайталағанда бұл жат-тығуды тақтайдың үстімен жүріп бара жатып орын-дау керек.
Лақша секіру
Бұл ойынды қазіргі сырыкпсн биіктікке секірудің ертедегі түрі десек те болады. Әр ер бала әзінің 3 «метрлік сырығын ала келгені жөн. ТереңдігГ 2—3 метрлік ор қазылады. Жиналған балалар бір жағада тұрып сырықтың көмегімен келесі жағаға секіріп түсуі керек.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Балалар басқарушының бұйрығымен өздері секіретін арықтың жағасына қатарға тұрады. Ойынды қатардың бірінші тұрған ойыншысы бастайды. Ол ойын басқарушының
65
белгісінен кейін қолындағы сырығымен секіретін орыннан он метрдей жерге барып жүгіріп келіп, сырығын ордың жағасына тіреп шамасы келгенше ордың ар жағына түсуі керек.
Ойынның шарты бойынша кім ең алысқа түссе, сол жеңімпаз атанады.
Күзетшілер
Қаңша бала бблса да.катыса беруге болады. Екі бала қақпаның күзеҮшілері міндетін атқарады. Екеуінің де көзі орамалмен байланады да, аралығы бір қадамдай қашықтықта қол ұстасып қарама-қарсы тұрады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Басқа балалар бір-бірлеп күзетшілер тұрған қақпадан білдірмей етіп кетуге тиіс. Күзетшілердің сыртынан айналып өтуге бол-майды. Егер күзетшілердің біреуі өтіп бара жатқан ойыншыны сезіп қалып, қолын тигізсе, сол ойыншы күзетшілікке тұрады. Қақпадан үш рст білдірмей еткен ойыншыға бәйге беріледі.
Кірпіше қаргу I*
Он шақты бала іріктеліп жеке белініп шығады. Ойынға тек ұлдар қатысады. Балалар бірінен кейін бірі 3—4 метр аралықта сапқа тұрады. Әр ойыншы басын ішке салып, бір аяғын алға созады да, созған аяғының үстіне қолдарын қойып, еңкейіп тұрады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойынды қатардағы ең соңғы бала бастайды. Ол еңкейіп турған алдындағы баланың арқасына қолын тіреп, аяғын тигізбей, үстінен қарғып етеді. Содан кейін алдына келіп, өзі де еңкейіп < тұрады. ҚарҒи алмаса, ойыннан шығыц қалады. Кезек бастапқы қарғыған балаға қайта айналып келгенде ойын бітеді. Ойын екі бала қалғанша жалғасады да, бұлар жеңімпаз атанады. Енді ойынды қайта бастауға болады.
* ♦
Уй устіндегі кім?
Столды жағалай тұрған балалар бір-бір жұды-рығын түйеді де, столдың үстіне қояды. Басқа балалар да жұдырықтарын түйген күйі стол үстіне қоя бас-тайды. Бірінің үстіне бірі қойылған қолдар бірнеше 5—2123
66
кабат үй сияктанып биіктей түседі. Егер ойнаупіы аз болса, әр ойыншы кос жұдырығын коюға болады. Ең үстіңгі қолдың астындағы жұдыры қтың иесі басгап, қалғандары 'коштап мынандай сөздерді айтып шығады: .
— Үй үстінде кім бар?
— Мұсамын.
— Неғып жүрсің?
— Ұшамын.
— Тезірек ұш!
— Қоркамын.
— Кешігіп ұш!
— Асығамын.
— Секіріп* түс!
— Жығыламын.
— Астыңдағы не?
— Келі.
— Ішіңдегі не?
— Тары.
— Жүзің неден сары?
— Жас шіркіннің кәрі.
Осы сөздерді айтып болғаннан кейін ойнаушы-лар түгелдей: ,
Атта жымпи,
Көжені іш те тымпи!—
деп, қолдарын алады да тым-тырыс бола қала-ды.
Осы кезде кім бұрын күліп, не болмаса қозғалып қойса, сол айып тартады. Ойын бастаушы, айып тартушы баланың алақанын жазып, қолын ұстап отырады да:
— Кімнің үйіне қондың,— деп сұрайды.
• Айыпты бала ойланбастан:
— Әсеттікіне қондым,— деп жауап береді де:
Әсет атам ет асатар, Ет асатса бес асатар, Бесбай етті неше асатар?— деп, тез-тез бірнеше рет қайталайды, жаңылмаса, айыбын өтеген болып есептеледі. Егер жаңылса, оиын бастаушы тағы да:
— Кімдікіне қондың?— деп қайталап сұрайды.
Айыпты ба^а бұл жолы өзі білетін үйлердің ішінен біреуін атайды. Ойын бастаушы күліп қойған ойыңшының алаканын каттырақ шымши отырып ет асата бастайды. Ет асатуды үйде неше кісі болса, сонша рет қайталайды. Ең соңында ойын бастаушы:
67
— Енді жақсылап тұрып өзім де бір асай-ын,— деп батыра шымшып, өзі де ет асайды. Бұл ойын барысында ұтылған ойыншыларға қолданған шара. I
Аищаума
Ортаға алты бала шығып, олар үш-үштен бөлінеді. Бір бала сол қолымен өзінің оң білегін ұстайды. Қарама-қарсы тұрған бала да дәл осылай істейді. Содан кейін бос қалған қолдарымен бірінің білегінен бірі ұстайды. Үшінпіі баланың орамалмен көзі байланады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Үшінші бала көзі таңулы екі баланың айкаскан колына отырады. Қолдасып' тұрған балалар: «атқаума, атқаума»— деп, әлгі қолда отырған баланы көтеріп, басқа ойынға қатыспаған балалар каумалап, белгіленген жерге дейін жүреді. Көтеріп келе жатқан екі баланың бірі:
— Ақ сандық, ақ сандык,— дейді.
Оған көзі байлаулы бала:
— Көк сандық, көк сандық,— деп жауап береді.
— Аспанда не бар?
— Жұлдыз бар.
— Жерде не бар?
— Құндыз бар.
— Көлде не бар?
— Балық бар.
Қаумалап келе жатқан екі бала:
— . Мына жерде шөл бар
Мына жерде ел бар, Мына жерде көл бар,—
деп қолдарын босатып жібереді. Отырған бала кұлап түссе, ұпай береді. Құламай тіке түріұп калса, екі бала ұпайға жығылады. Енді қай ұтқан ойыншының талабы орындалады. Ойын шарты бойынша ұтылған ойыншы еш қарсылықсыз қойылған талапты орын-дауға міндетті. Ойын осылай т^ғы да қайталана бе-реді.
Ордагы қасқыр
Алаңның ортасынан арасы — бір, ұзындығы он , метрдей екі түзу сызық сызылып, қасқырдың оры жасалынады. Ойынға қатысушылардың үштен бірі
68
қасқырдың ролін ойнап, орға барып отырады. Қалғандары алаңның бір жағына шығады. Олар — козы, лактар.
. ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойын жүргізушінің берген белгісімен алаңның бір жағында жүрген қозы, лақтар қасқырдың орынан секіріп, алаңның екінші жағыңа карай өте бастайды. Осы кезде каскырлар ездерінің орынан секіріп жатқан козы, лақтарды үстауға кіріседі.
Ойын шарты бойынша, касқырлар козы, лақтарды ұстағанда белгіленген сызыктан шығып кетулеріне тиым салынады. Ал ордан секірген кезде қозы, лақтар белгіленген сызыктың ішіне, яғни орды басударына болмайды. Егер орды ба-сып калатындай жағдай болса онда, ұсталған бо-лып есептеледі. Олардың қолына түскен қозы, лақтар да қасқырларға көмектеседі. Осылайша ойын барысында каскырлар мен ойнаушылардың саны теңескенде ойын тоқталып, орға енді баска ойыншылардын үштен бірінің екінші тобы кіреді, соңында үшінші тобы қасқырдың ролін ойнайды.
||
Үй артында қол агаіи
Балалардың бұл ойынына шағын жазық алаң жетіп жатыр. Балалардың санына шек қойылмайды. Ойынға белдік немесе есілген орамал керек. Ойын басқарущы балалардың бірін «каскыр» сайлайды. Ойынға қатысушылар бір-бірінің қолынан ұстап шеңбер құрады. «Қасқыр» ролін ойнайтын оқушының қолына есілген орамал беріледі.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Қасқыр:
Үй артында кол ағаш:
Жел, бау тартам есік аш,—
деп үш рет қайталайды. Ойыншылар оны шеңбердің ішіне жібермейді. Сол кезде «касқыр» өз қалауынша Ойыншының біреуін қолындағы түйілген орамалымен ұрады да, оны тастай салып. өзі қаша жөнеледі. *Белбеу тиген ойыншы оны жерден көтеріп алып, лііі ойыншыны қуа бастайды. Егер ол қуып жетіп, «қаскырға» белбеуін тигізсе, онда ол мұны қайта ұрады. Егер «каскыр» қуғыншыға жеткізбей шеңберді айналып келіп қуған ойыншының орнына тұрса, онда «қдскыр» ролін қуып жете алмай қалған ойыншы ойнайды. Ойын барысында алі «каскыр» ролінде бол-маған ойыншыларды ұруға міндетті.
69
Ойыншылар түгелдей ойынға қатысканда жеңіскер есебінде «каскыр» болмай кеткен ойыншылардың аты аталады. Ойын баскарушы жеңімпазды міндетт} түрде атап өтуі керек, себебі мұндай жағдай ойынның мәнін арттырып, ойыншыларды қызықтыра түседі. Бұл жерде мына бір жәйді ескерген жөн. Үрғаннан соң орамалды далаға емес, сол ойыншының алдына тастайды. Ал өзінің әріптесін ұрып, орамалды далаға лактырған бала ойыннан шығарылады. а
Кімнен қорлық көрдін?
Ойын жазық алаңда немесе спорт залда әтеді. Ойнаушылардың санына шек қойылмайды. Ойннға көз байлайтын орамал керек. Жиналғандар шеңбер бойымен дөңгелене катарға тұрады, не болмаса осындай тәртіппен тізерлеп отырады. Ортаға шыккан баланың көзі орамалмен байланады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ереже бойынша басқарушы отырған балалардың ішінен біреуін таңдап, оны нұсқай керсетеді. Ол. бала дереу орнынан тұрып, қай жактан келгенін білдірмей ортадағы кезі бай-лаулы отырған ойыншының алақанына шапалағымен ұрып, қайтқаңын да ешбір сездірместен орнына ба-рып отырады. Енді ортадағы ойыншының кәзін шешкеннен кейін, барлық ойыншы хормен: «кімнен қорлық, кімнен зорлық көрдің?»— деп сұрайды. Егер ол алақанына ұрған ойыншының кім екенін тапса, онда екеуі орын ауыстырады. Кім екенін таба алмаса көзі қайта байланады да, ойын ары қарай жалғаса береді.
Салт аттылар
Ойын кегалды алавда не болмаса төсеніші бар спорт залда өтеді. Ең әуелі ойыншылар екі-екіден бөлініп жұп құрады. Бұл құрылған жұптардың әзі тең екі командаға белінеді. Ойынға ұлдар ғана катысады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ереже бойынша әр жұп бірінің бірі мойнына мінеді де «салт аттылар» тобын құрай-ды, Себебі, күш сынасатын аттылардың астыңғысы «аттар» да, мойнында отырғандар «аттылар» болып саналады. Енді ойын басқарушының берген белгісімен ойын басталады.
70
Ортаға екі командадан бір-бір «салт-атты» ортаға шығады. Ойын шарты бойынша «аттылар» бір-бірін аттан түсіріп тастауы керек. Ойын барысында қай топтың «аттылары» көп қүласа, сол команда жеңіліс табады. Соңынан ойый басқарушы жеңген топты жариялап, оларға алдын алаәзірлеп койған сыйлығын тапсырады.
Таяқ шашу
Ойын жазық көгалды алаңда өтеді. Осы жерге' келген әр оқушының колында таяғы және бір кірпіші болу керек. Ойын баскарушы окушылардың біреуін «айыпты адам» етіп тағайындайды. Ойыншылар көп болғанда бірнеше топқа бөлініп те ойнауға болады. Әдетте бір топтағы ойнаушылардың саны 5—6 оқушыдан аспауы керек.
Ойын басталатын жерде көмбе белгіленеді. Кірпіш үстіне бір таяқты келденең тастайды және оған барлық балалардың таяғы колбей қойылады.
ОЙЫН КЕСТЕСІ. Басқарушының нұсқауымен балалардың бірі келденең таяқты басып қалады. Осы кезде көлбей жатқан таяқтар жан-жакка ша-шырап ұшады. «Айыпты адам» таяктың бірін кірпіш үстіне кайтадан калденең кояды да, қалған таяқтарды соған көлденең жинай бастайды. Ал қалған балалар «айыпты адамға» таяктарды жинауға шамасын келтірмей, ретін тауып көмбеде жинаулы жатқан таякты кайта шашуға әрекет жасайды. Ойын-шылар көмбедегі жиналған ағашты тепкенде «айып-ты адамға» үсталып калмауы керек. Ал өзіне «айыпты адамның» колын тигізіп алған ойыншы «жа-раланды» деп ессптслінеді де, сол түрған орнында қимылсыз калшиып қалуы керек. Қимылсыз түрып калған ойыншылар тек көмбе бұзылса ғана бостан-дык алып кайта ойынға катысады. Лл көмбе бузыл-май «айыпты адам» таякты қайта құрып бітсе, алғашқы жараланған адам «айыпты адамның» міндетін аткарады да, ойын қайта басталады. Ойын соңында «айыпты адам» міндетін аткармай кеткен окушылар аталып өтеді.
Көпір
Ойын жазық алаңда. спорт залда өтеді. Ойнау-шылардың санына шек койылмайды. Ойынға кез
71
байлайтын екі орамал керек. Ойын басқарушының нұскауымен кепір жасайтын екі баланың көздері байланады. Олар біріне бірі қарама-карсы тұрып, қолдарын созып «көпір» жасайды. Олар көпір жа-сағанда тек саусактарынын % ұштарып тигізіп қана тұрады, қолдарымен ұстаспайды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Қалған бйлалар осы қакпадан бір-бірлеп өтуге тиісті. Көпірден еткен кезде ұсталған бала өзін ұстаған ойыншымен орындарын ауыстырады. Ойын шарты бойынша басқа ойыншы-лар көпірдің астынан білдірмей етуге тырысады. Ойын соңында кәпірдің астынан көп өтіп, қолға түспеген балалардың аттары аталады.
Екі топқа белініп те ойнауға болады. Ойын барысында, қай топтың балалары аз ұсталса, солар жеңімпаз атанады. Бірақ ойын барысында екі ко-манданың ойыншылары көпірдің астынан кезектесіп етулері тиіс.
Шырмауық	#
Ойын жазық алаңда, болмаса спорт залда етеді. Ойнаушылардың санына шек қойылмайды. Балалар өзара қол ұстасып шеңбер бойына қатарға тұрады. Олар оңға, не солға шеңбер бойымен айнала қозғала бастайды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойын басқарушы:
Аш қасқырым, ап, Аш қасқырым, ап, Аш қасқырым, ап, — деп бірнеше рет қайталап тұрады да, бір 'кезде:
Аш қасқырым, ап, Аузыңды жап,— дейді.
Сол кезде айналып қозғалыста жүрген ойыншы-лар тұрған орындарында «қатып» қалады. Күліп не-месе орнынан қозғалып кеткен балалар, яғни ойын ережесін бұзған ойыншылар шеңбердін сыртына шығады. Қалған балалар «шырмауық» кұрады (шыр-мауық деп — бір-бірінің колдарынан мықтап ұстап кұрған тізбекті айтады). *
Ойын шартын бұзып, шеңбер сыртына шықкан балалар 5—6 метр жерден жүгіріп келіп, кезек-кезек тізбекті үзгён жағдайда сол орында тұрып ойынға . катысады. Үзе алмаған жағдайда ойыннан шығып - калады. Ойында шеберлік көрсеткен окушыларды ойын басқарушы атап етіп, оларға сыйлық береді.
Асау мәстпек
Ойын жазық алаңда өтеді. Ойынды* еткізу үшін күні бүрын арасы 1,5—2 метр, биіктігі бір метр екі бөрене жерге қағылады. Енді екі бөре-нені үш-төрт рет айналдыра тартып арқан керіледі. Жерге бір-екі такия тасталады. Осы жасалған қүрал «асау мәстек» деп аталады. Арқан үстіне көрпешік төселеді. Ойнаушылардың сан-ына шек қойылмайды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойынды басқарушы ойыншы-ларды шақырып:
Ер екеніңді білейін, Ешкі сойып берейін. Тақия алсаң еңкейіп, Құламасаңтеңкейіп, Ерлігіңе сенейін,
— деп қайталайды.
Енді, ойын басқарушының белгісінен соң, кез-. келгсн ойыншыға асау мәстекке мінуге рүқсат стіледі.. Ойын басқарушы асау мәстёкҚе мінетін ойыншыға . ойын шартын түсіндірёді. Ол асау мәстекқе атша мініп отырып, рұқсат берілгеннен кейін, енді жерден такияны алуға бағын сынайды. Басқарушы ойын қорытындысын шығарғанда, қай ойыншы ережені бұзбай, үш қайталымның қорытындысында тақияны жерден көп рет көтеріп алса, сол ойыншы жёңімпаз атанады. Және одан кейінгі ойыншылардың жүлделі орын-дарын анықтап береді.
Таіииы, кімніц дауысы?
Ойын алаңда, спорт залда өтеді. Ойынға көз байлайтын орамал керек. Ойнаушылардың санына шек қойылмайды. Ойын басқарушы бір баланы шеңбер бойымен қатарда тұрған балалардың ор-тасына алып. шиғъіп, оның көзін байлайды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Осы кезде барлық ойыншылар ^хормен:
Секір-секір деген кім, Білгіш болсаң таба ғой, Тауып ал да, өзің кеп, Сол орынға тұра ғай, — деп, өлеңдетіп шеңберді айнала қозғалып тұрады. Хор айтылып біткен соң, ойың басқарушы белгілеген оқушы «секір-секір»— дейді. Айтылып
73
болған соң, басқарушы ортадағы тұрған баланын көзін шешеді. Ол «секір» деп айтқан баланы іздеуге кіріседі. Тапса,' айткан бала ортаға шығып, ойын басқарушы көзін байлайды. Егер таба алмаса, өзінің көзі кайта байланады. Осылайша ойын жалғаса береді.
Түйе мен бота
Ойын көгалды жерде немесе спорт залда етедІ. Балалардын санына шек койылмайды. Бұл ойын орыс халқының «мысык-тышкан» ойынына ұқсас, Ойын басқарушының нұсқауымен бір бала туйе болады, екіншісі ботаның роліне сайланады. Қалған ойын-шылар езара қолдарынан ұстап, шеңбер бойына қатарға тұрады. Түйе шеңбердің сыртында, ал ботасы , ішінде қалады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Түйе шеңбердің сыртында жүріп ботасына үйге жүр дейді. Бота, жоқ, үйге бармаймын дейді. Түйе ботасын әкетпек болып қуа бастайды. Ал бота шеңбер бойымен айнала қашады. Ойын шарты бойынша бота шеңбердің ішіне кіріп-шығыгі, еркін козғалып жүре алады. Ал түйені аса еркіне жібермей, кей кездерде шеңбердің ішіне еркін кіріп-шығуына әртүрлі кедергілер жасалады, яғни шеңбер бойындағы ойыншылар қысып қалады^ Ақырында түйе алдап жүріп ботасын қолға түсіргенде, бота жібер дейді. Түйе жібермеймін дейді. Осы сәтте шеңбер бойында тұрған ойыншылар түйені қоршап, ұстап алып;— «шөк, шәк» деп түйені шөгеруге тырысады. Түйе оған көнгісі кел-мегенімен кепшілік болып шөгереді, яғни жүресінен отырады.
Содан кейін ойыншылар сапқа тұрып, кезек-тесіп ботадан бастап шөккен түйенің үстінен бір-бірлеп секіре бастайды. Ойын шарты бойынша түйе жүресінен екі қолын жерге тіреп отырады да, . үстінен секіргендерді орнынан қозғалмай қолымен ғана ұстай алады. Осы кезде түйе үстінен секірген ойыншылар^ың қайсысын бірінші ұстаса, сол түйенің ролін ойнайды да, екінші ұстағаны ботаның ролін ойнайды. Осылайша ойын-ды қайта жалғастыруға болады.
Түйенің үстінен секірген ойыншы оған қолымен, болмаса аяғымен тиюіне болмайды. Түйенің үстінен секіргенде мүмкіндік болғанша алысқа түсуге тыры-сады.
74
Әріп таңдау
Ойынды көгалды аландарда, не болмаса спорт залда ойнауға болады. Ойнаушылардың санына шек қойылмайды. Баскарушы ортаға шығып, ойын шар-тын тусіндіреді. Әр бала өзіне әріп таңдап алады.
ОИЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойын баскарушы шеткі ба-лаға келіп:
— Сен қандай әріпті алдың?
— А. . '
Әлгі бала ойын баскарушының одан әрі берген сұрақтарына тек «А» әрпінен басталатын сөздермен ғана жауап беруі керек. Сөздерді көп ойланып тұрмай, тез айтуы керек.
— Сенің'атың кім?
— Асан!
— Фамилияң кім?
— Ахметов!
— Қайдан келдің?
— Ақтөбеден.
— Қайда барасың?
— Алматыға.
— Немен барасың?
— Арғымақпен.
— Онда не өседі?
— Алма.
— Тағы не өседі?
— Алмұрт, алша.
— Сені Алматыда кім қарсы алады?
— Айдар.
— Оған сыйлыққа не әкелдің?
— Арғымақ.
Одан кейін ойынды осы «А» әрпімен жауап берген бала жалғастырады. Ол өзінің келесі құрбысына әр түрлі сұрақтар қояды. Қойылған сұрақтарға дұрыс ' жауап бере алмай, болмаса тоқтап қалған жағдайда, сұралған ойыншы ортаға шығып көпшіліктің ұйғаруымен өнер көрсетеді. Осылайша ойын жалғаса береді.
г
4
Біз де
Ойынды спорт залда, болмаса көгалды алаңда ойнауға болады. Ойнаушылардың санына шек қойылмайды. Ойын басқарушы ортаға шығып, ойын ережесін түсіндіреді де, әңгіме айта бастайды. Әңгіме барасында балалар қосылып айтатығ сөз болса,
олар «біз де» деп бірге жауап береді де, қосылуға болмайтын* сөз айтса үндемеулері керек. Қосылуға болмайтын әңгімеге «біз де» сөзін айтып, қалса, онда ол айып тартатын болады. Ән салып, тақпақ айтып, не билеп береді.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойын басқарушы. Мен көлге барамын.
Балалар. Біз де!
Ойын басқарушы. Көлден үйрек үстап аламын. Балалар. Біз де!
Ойын басқарушы. Үйректің жартысын күшігіме беремін.
Балалар. Біз де!
Ойын басқарушы. Күсігім жейді.
Осы кезде оқушылардың біреуі «біз де» деп қалса, ойын тоқтайды. Осы. қателескен бала айып тартады. Бүдан соң ойын қайта басталады.
Ойын басқарушы. Балдырғанға жазылдым.
Балалар. Біз де!
Ойын басқарушы. Мен гүл егемін.
Балалар. Біз де.
Ойын басқарушы. Мен апама көмектесем.
Балалар. Біз де!
Ойын басқарушы. Жаңбыр жауды.
Балалар. Үндемейді.
Ойын осылайша қайтадан жалғаса береді. Ойын барысында қателескен балалар ортаға шығып елең, тақпақ айтып береді немесе би билейді, әйтеуір көпшіліктің үйғаруымен бір енер керсетеді.
'76
АСЫҚ ОЙЫНДАРЫ
Алшы
Бұл ойынды да тек асығы бар балалар ғана ойнайды. Асық ойнаушылардың саны 4—8 балаға дейін жетеді. Әрине, асықты қыз балалар ойна-майды. Бүл ойыннын түпкі максаты — асық үтып алу.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Көнге барлық ойыншы бір-бірден асық тігеді. Содан соң бір бала ойыншылардың кезектерін анықтау үшін басқалардың сақасын жинап алып иіреді. Яғни, кімнің кімнсн кейін асық ататы-нын анықтайды. Иірген кезде алшы түскен сақаның иесі — бірінші, тәйке түскеннің иесі — екінші, бүк түскендікі — үшіңші, шік түскендікі — төртінші атады. Егер бірнеше асық бірден алшы, тәйке, бүк немесе шік түссе, онда алдымен алшы түскенін, содан кейін тәйке, бүк шік түскенін жеке-жеке иіру керек. Осылайша, кімнің нешінші болып ататын-дығын анықтағаннан кейін, енді осы кезек бойынЪа ойыншылар сақаларын тағы иіре бастайды. Иірге» кезде сақасы алшы түскен ойыншы көндегі асыкты жинап алады. Көнге асық қайта тігіледі. Ал тәйке түскен сақаның иесқойыннан шығып қалады, яғни сакасын, кезегін өзінен кейінгі ойыншы атады, мүндай жағдайда оның сақасы иіріАмейді. Ал бүк, піік түскен сақалардың иелері, өзара кезектерімен кендегі асыкты ата бастайды. Атқан кезде, атылған асық пен сақа бір жақты алшң немесе тәйке, бүк, шік түссе асықты алып ары карай ата береді. Яғни, атқан кезде — сака алшы түсіп, асық кез келген түрде жатса, егер сақа тәйке түсіп — асық та тәйке «түссс, егер сака да, асык та бүк, немесе шік түссе, мүндай жағдайда асықты алып, ары қарай ата береді. Қалған басқа жағдайда ешкім де асыкты алмайды. Асыкты атқан кезде де ойыннан шығып қалатын жағдай болады. Егер асықты атқан кезде, сака тәйке түсіп, асық бүк немесе шік түссе онда сақа атылады да әлгі бала ойыннан шығып қалады. Тәйке түскен сақаны өзінен кейінгі кезекте түрған бала атады.
77
Бұл жерде мына бір жағдайды ескерте кеткен жөн. Көндегі асықты саканың жаткдн жерінде тұрып ату керек, ал тәйке түскен сақаны көнде тұрып ату керек, ал тәйкеге тигізе алмай қалса, рнда атқан ойыншы ойыннан шығып қалады, демек көнге тіккен бір асығынан ұтылады.
Көтеріспек (Атбақыл) I*
Халық арасында атбақыл деп аталып кеткен бұл ойынға екі бала қатысады. Олар бұл ойынды өздері келісіп алып ұнатқан жеріңде ойнай береді. Ойыншы-лардың әрқайсысында тек сиырдың асығы болу керек.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойыншылардың екеуі өзара келісуімен біреуі сақасын алысырақ иіреді, екіншісі сол сақа иірілген орыннан тұрып иірілген сақаны атады. Бірінші атқан бала қарсыласының сақасына тигізсе, онда қарсыласы сол атқан жерден оның сақасының жатқан жеріне дейін көтеріп апарады да, сол жерден сакасын қайта. иіреді. Ал қарсыласының сакасына тигізе алмаса қарсыласы өз сақасын алып ' сол орыннан бірінші ойыншының сақасын атады, егер атқан сақасына дәл тигізсе ол да соны істейді, тигізе алмаса қарсыласы қайта ата-ды. Сейтіп, бірінің сақасын бірі атып екі бала алдыға қарай жылжи береді. Ойынды қанша уақытка созса да балалардың өз еркінде.
, Кетсін бір
Бұл ойынды жасөспірімдер мен мектеп окушылары екі-екіден топка бөлініп ойнауына бо-лады. Мұнда да көбірек асык ұтып алу керек.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнауға тілек білдірген бар-лық бала екі-екіден белініп, сақаларын қосып жіберіп, кезектерін аңықтау үшін иіре бастайды. Бірінші кезек алған ойыншы қарсыласына өзінің шартын айтып қояды. Ондағы максаты — карсыласының сақасын атқан ке^де шамасы келгенше алысқа ұшырып түсіру; содан кейін сақаның алғашкы жатқан орнынан ұшып түскен жеріне дейінгі ара кащыктықты табан ұзындығымен өлшейді, сөйтіп канша табанға ұшырса, яғни атушы өзінің қойған шарты бойынша саканы ұшырған қашықтығына бай-ланысты ұтқан асығын алады. Ондағы шарт әр. үш табанға бір асық, болмаса табан басына бір асық; осылайша өзара келісулеріне байланысгы, бір-
1
бірінен ұтқан асықтарын алып отырады. Сондықтан бірінші атупіы бірге, екіге, үшке, төртке, тағысы тағы кеттім деп шарт қояды, яғни алғашқы' келісім бойынша әр бірлік — айталық үш табан, егер екіге кетсе, онда алты табан, беске кетсе он бес табан қарсыласының сақасын. үшыруы керек. Бұдан кейін екінші ойыншы қарсыласының сақасын атады. Осы-лайша кезектесумен ойын жалғаса береді.
К,умар
Бұл ойынды бозбалалармен, жігіттермен қоса әдетте ересектер де ойнайды. Сондықтан да көпшілік ойнайтын ойын болғандықтан той-думан-дарда, кештерде ойнау шарт емес. Мұны 2—4 адам ойнай алады. Күні бұрын ойнаушылардың өзара келісуі бойынша жеңімпазға арнаулы жүлде тағайындалады. Ойынға өте жақсы жонылған, та-баны қайралған төрт асық керек.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ.  Ойыншылар дастарханды жағалап, жайғасып отырғаннан кейін кезек-кезек төрт асықты иіреді. (Үстелдің үстінде де ойнауға бо-лады.) Егер иіруші: төрт бүк, не төрт шік, не төрт алшы, не төрт тәйке түсірсе, әйтсуір ксз-келген біреуі түссе жүлденің жартысын алады. Егер иірген кезде төрт асық төрт түрлі түссе, онда тігілген жүлдсні түгел алады. Осылайша ойын жалғаса берсдгд . Көнгс тігілген жүлде біткен сайын қайтадан тігіліп отырады. Әдетте көнге асық тігіп ойнаса, өткен за-мандарда қозы, лақ, қой тігіп те ойнаған екен.
Омпы '	I*
Асықты мұртынан не болмаса жамбасынан тұрғызуды омпы дейді. Бұл ойынға асығы бар балалар қатысады. Оны тегіс алаңда, жазық жерде, тіпті үлкен бөлме ішінде де ойнай береді. Екі баладан о^ балаға дейін қатысса ойын қызықты өтіп, ешкімді халыктырмайды. Негізгі мақсат — неғұрлым көп асық ұтып алу.
ОИЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар арасы 20 адым екі көмбе еызады да көмбенің тең ортасына сызық бойына ойыншылардың әрқайсысы екі асықтан көнге тігеді. Тігілген асықтын тап ортасына бір асықты омпысынан тұрғызады. Балалар бірінің артына бірі қатарға тұрады да, кезек-кезек қолдарындағы
79
сакаларымен, он адым жердегі омпыны атып түсіруге, сөйтіп асық ұтып алуға кіріседі. Егер бір бала ортадағы тұрған омпыға бірден тигізсе, онда кендегі бар асықты сол алады, ал омпыға тигізе алмай, түрған асықтардың қез келгеніне тигізсе сол тигізген асыгын ғана алады. Көндегі асық таусылған сайын балалар асықты қайтадан тігіп отырады.
Хан (Хан ату)
Ойынға тек асығы мол 2—4 адам қатысады. Сон-дықтан да оны үй жағдайында ойнай беруге болады. Ойынның мақсаты — асық ұту.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар стол басына жайғасып отырғаннан кейін, барлығы асыктарын шығарып косады (айталық 3 адам —10 асықтан қосса 30 асық болады). Бір белгілі асықты «хан» етіп тағайындайды да, кезекпенен барлық асықты қос-қолдап алып, еден үстіне иіреді. Ойнаушының мақсаты асық ұту, ол үшін асықпен ханды атады: айталық асыктың бәрін иірген кезде «хан» алшы түссе, онда алшы тұрған асықпен ғана ату керек, бүк түссе бүқ түскен асықпен ғана ату керек. Атқан асығын қалтасына салып койып, ары карай жалғастыра береді. Егер ойнаущылардың бірі қолындағы асықпен ханды атайын деп отырғанда. басқа асықты қозғап кетсе немесе «ханды» атқан асығы оған тимесе, «ханның» тұрғысындай тұрған асық жоқ болса, онда ойнаушы атуын тоқтатады. Содан кейін асықты жинап алып келесі кезектегі ойыншы иіреді, ол да асықты атып ала береді. Бұл ойыншы да жоғарғыдағы тәртіпті бұзғаны үшін ойын-ды тоқтатады. Келесі кезектегі ойыншы кіреді, сөйтіп асық таусылғаннан кейің ойынды қайта ба-стайды. Бұл жерде есқертетін мынадай бір жағдай бар. Асықты иірген кезде «хан» асықтардың астында көрінбей қалуы мүмкін, осы кезде асықты иіруші «ханды қарабасты»* деп дауыстайды. Мұндай жағдайда байқап отырған ойыншылар бас салып кім қанша ала алады, әйтеуір асықты талап алады.
Осы сәтте күтіп-күтіп, бәрін байкап отырған ойын-шылар көндегі асықты бас салып ала бастайды. Кімнің қанша асық алғанында ешкімнің шаруасы бол-майды. Әркім неғұрлым кеп асық алуға тырысады. Ойын да осынысымен қызыкты-ак.
Ханды қарабасты — албасты басты деген мағынада.
80
АЛТЫБАҚАН
* ’ Алтыбақан
Алтыбакан ойыны көбінесе жаз күндерінде түнгі бетте ауыл сыртында өтеді/ Алтыбакан кұру үшін әркайсысының ұзындығы 3—4 метрдей 6 салма мен жуандау бір бел ағаш және жуан аркан керек. Мосы кұсатып үш-үштен алты ағаштың бір жак басынан байлайды. Сөйтіп екеуін екі жерге тұрғызып, ортасынан көлденең бел ағашты жоғарғы ашасына салып байлайды. Ортадағы бел ағаштың екі жерінен аркан бай-лайды. Содан соң алтыбакан тебушілер отыратын, болмаса аяғымен тұратын орындык ретінде көлденен тактай кигізеді. Екі арканды алтыбакан тебушілер кұлап кетпес үшін сүйеніп отыратын-дай, немесе түреғеп тұратындай етіп байлаған жөн. Ойнаушылардын санына шек койылмайды. Әдетте бір кыз бен жігіт әткёншектеп болған соң кслесі жұп 'шығады.	-
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Алтыбакан тебетін екі ойын-шы карама-карсы тұрып аяктарымен әлгі саиланған арканға шығып аткеншек теуіп, ән бастайды. Бұл екі ойыншының бастауымен кастарында алтыбакан
айналасында тұрған жігіттер мен кыздар әнге косылып хор айтады, Шалкайта тепкен алтыбакан мен шыркалта салған ән ырғағы жиналған жас жігіттер мен кыздарға бейне бір махаббат кайығындағы ғажап бір тербслісті слсстетеді. Жи-налған жастар алтыбаканға, ксзск-ксзск отырып ойынды одан әрі жалғастыра береді. Әр кезек бой-ынша алтыбаканға отырған жігіт пен кыз өздері білген әндерін бастайды да баскалары оларға косылып, отырушыны әткеншектеп тербетіп. шайкап *гұрады. ?
Алтыбаканда екі кісі катар тербетіледі, тіпті ор-тасына тағы бір кісіні отырғызуға др болады. Алты-бакан тебуге шыккан екі адам ортадағы адамды кұлатпау үшін оны мыктап ұстап отырады. ;Сөйтіп кезекпен-кезек аткеншск тебе береді ле. ойын түннің бір уағына дейін жалғаса түсслі.
81
Ақсуйек
Ежелгі бұл ойын қазак жастарының арасына ең кеп тараған ойындардың бірі. Ойын түнде ойналатын болғандықтан ай жарықта шөптесін көгалдарда, ал ай қараңғысында жазық алаңдарда жиналған жөн. Ойын жүгіруді, қол күшті керек ететін болғандықтан көпшілік ,жағдайда оны — ер балалар ойнайды. Әрине, ерте уақытта ойынға қойдың асықты жілігін, ортан жілігін немесе кеп-
қен ақсүйекті пайдаланған, ал қазіргі кезде міндетті түрде .ақсүйек лақтыру шарт емес. Оны былай да жасауға болады: ұзындығы 20 сантйметр, диаметрі 5—7 сантиметр ағаш алып, оның сыртын ақ сырмен сырлап қойса да болады. Тіпті болма-са ағаштың сыртына бір қабат дәке орап қойса жеткілікті. Ойнаушылардың саны неғұрлым көп 'болса, ойын да соғұрлым қызықты өтпек.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ең алдымен ойнаушылар өзара келісіп алып жеңген топ үшін жүлде тағайындалады. Жиналғандар екі топқа бөлінеді (немесе ауыл-ауыл болып белінеді). Топ басқарушылар сүйекті қайсысы бірінші лақтыруларьі керек — сол үшін кезектесіп таяқ ұстайды, таяқтың басына қай бұрын шыққаны бірінші лақтырады. Ақсүйек лақтырған кезде ойнаушылардың теріс қарап тұрғандары дұрыс. ӨйткенІ аксүйекті лақтырған кез-де оның бағыты көпшілікке белгілі болмауы керек және түскен жерін кермегендері жөн. Ақсүйек жерге түскеннен кейін ғана ойнаушылар іздеуге кіріседі. /Кембеде топ басқарушылардан басқа ешкім қалмайды. Аксүйекті тапкан ойыншы ешкімге білдірмей ептегі кәмбеге кашуға тырысады, ал қарсыластары сезіп қойса,-онда оны колма-қол тар-тып алып қаша жөнеледі/ Сондықтан сол топтың ойыншылары карсыластары ақсүйекті тартып алмас үшін бірінс-бірі лактырып, үнемі алдыға, көмбеге қарай жылжып отырады. Сөйтіп, аксүйекті көмбе-ге бұрын жеткізген ойыншының тобы (командасы) жеңімпаз атанады да жүлдені иемденеді. Келесі жолы ақсүйекті екінші топ лақтырдды, осылайша кезек-тесіп отырады.
Ойын шарты бойынша ақсүйекпен. кетіп бара жатқан ойыншыны қарсыластарының біреуі қуып жетіп қолын тигізсе болғаны, ол ақсүйекті беруге міндетті. Ал қуып жеткен ойыншыға қарсыласының бас салып алысуына, киімінен тартуына болмайды.
7—2123
82
Екі топтың ойын жүргізушілері ойын ережесінің бұзылмауын қадағалап тұрады.
Жаяу тартыс
Ойынды екі немесе одан да көп жігіттердің қатысуымен көгалдарда, үлкен белмелерде өткізуге болады. Кніз үйде де ойналады. Ойынға 8—10 метрлік арқан жіп және арқан мойынға батпас үшін астына салатын белдемше керек.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойынға қатысушы екі жігіт ортаға шығады. Екі басы біріктіріліп түйілген арқанды әлгі екеуі бірдей мойындарына іліп, екі қолтығының астынан жібереді. Сөйтіп екеуі екі жаққа қарап тізесімен екі қолына тұрып, бірін бірі күні бұрын белгіленген жерге дейін тартып жеткізулері керек. Қайсысы сүйреп жеткізсе сол ойыншының ұтқаны болып есептелінеді. Енді келесі екеуі шығады. Ойын осылайша алма-кезек жалғаса береді. Ойынға қатысушылар өзара бірінен бірі кездескен сон ғана, қай көп жеңіске жеткені арнайы тігілген жүлдені алады.
Қарамырза . (
Қарамырзаны үйде, ойын-сауық кештерінде ойнауға болады. Жас ерекшеліктеріне қарамай-ақ кешке қатысып отырғандардың қай-қайсысы болса да ойнай алады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Алдымен ойын ережесі ха-барланады. Біраз уақытган кейін ойынды бастаушы оргаға шығып ойнаушыдарға бірден сөз тастап «ойнаймыз» дсйді, отырғандар оған «ойнаймыз» деп жауап қатуға тиіс. Сол кезде катар отырғандардың бірі екіншісіне ассалаумағалейкүм, Қарамырза!— деп қалады. Сәлем алушы байқамай уағалайкумуссалам— деп қалуы мүмкін. Ал ойын тәртібі бойынша уағалайкумуссалам бірінші Қарамырза — деп жауап беру керек. Олай демесе әлгі адам жазаланады, яғни одан «айып» заты алы-нады.
Осылайща ойынды шатастыру үшін, одан сайын қызықтыра түсу үшін қатар отырғандар бірін бірі аңдиды. Әр амандасу сайын «Қарамырзалардың саны
екінші, үшінші, төртінші, т. б. арта береді. Жауап беруші адам осыны жаңылмай айтуы керек.
Сөйтіп, аздан соң дұрыс жауап берген ойнау-шыйар «тазалар» мен дұрыс жауап бермегендер «қаралар» болып екі топқа бөлінеді. Содан «таза-лар» «қараларға» жаза белгілейді. Ән шырқалып, күй тартылады, би биленеді, жұмбақ айтылады. Содан соң ойынды қайта бастауға болады.
Мырш-мырш
Бұл ойын көп жағдайда жастар бас қосқан кеш-терде өтеді. Кешке жиналған жастар неғұрлым көп болса, ойын да соншалықты кызықты етеді. Жа-сына, жынысына қарамай ойнай береді. Ойынға бір көз байлайтын орамал және бес тиындык бакыр керек.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Жүргізуші ойнаушыларды дөңғелек айналдыра отырғызғаннан кейін ортаға бір орындық алып шығады. Ойыншының өз келісуі бой-ынша орындыкқа ойнау шылардың біреу Ін отырғызып, оның көзін байлайды да, кез келген ойыншыны көрсетіп:
—«Мырш!»— дейді. КөзІ байлаулы< ойыншы: егер аузындағы тиынды бергісі келсе —«мяу»— дейді, ал бергісі келмесе ол да — мырш дейд|. (Не десе де еркі өзінде). Көпшілік жағдайда, ойын қызықтй өту үшін, егер көзі байланған. қыз бала болса, ойын жүргізушіге ер баланы көрсеткені жөн бо-лады. Сонымен, көзі байлаулы ойыншы «мяу» десе, онда әлгі керсеткен бала орнынан тұрып, білдірмей келіп оның аузыңдағы тиынды аузымен алып кетіп, орнына барып отыруы керек. Ойын жүргізуші көзін шешіп, «тиынымды әкел»— дейді. Кім алғанын таба алмаса кәзін қайта байлайды, ал кім алғанын тапса орындарымен ауысады да ойын қайта жалғаса береді.
Мырш-мырш (екінші турі)
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Егер кезі байланған ойыншы аузындағы тиынды кім алғанын таба алмаса, ягни көрсете алмаса, онда кәпшіліктің ұйғарымымен жаза тартады, ортаға шығып өнер көрсетеді (Би билеу, алең айту шарт емес, актерлік бір бейне көрсету, қолына тұру, белгілі бір құстың, жануардың әніне салу, тағысын тағы...), Ал кәзі байланған
84
ойыншы аузындағы тиынды кім алғанын тапса, онда сол тиынды алған ойыншы алдымен жаза тартады, сонан соң көзін байлаған ойыншымен орнын ауыстырады, ойын осы тәртіппен жалғаса береді.
Л/ ы рш-мырш ( ушінші ту рі)
Ойын далада, үлкен белмелерде ойналады. Ойынға жасына, жыныс ерекшеліктеріне карамай-ак ойнағысы келгендердің бәрі қатынасады. Ойынға ке-регі әр ойнаушының өздерінің колдарындағы бір-бір тиындары.
ОЙЬІН ЕРЕЖЕСІ. Жүргізуші ойнаушыларды дөңгелендіре ' жайғастырып отырғызып болғаннан кейін рір ойыншыны далаға шығарады. Ол кеткен кезде ойнаушылардың біреуіне қолындағы тиынын аузына салуын сұрайды.  ЕндІ даладағы ойыншы белмеге кірген кезде үйдегі отырған барлық ойын-шы бір цауыспен «мырш-мырш» дейді. Осы кезде даладан келген ойыншы кімнің аузында тиын бар екендігін анықтайды. Егер тиынды таба алмаса қайтадан далаға шығып кетеді, яғни тиынның иесін тапқанша бара береді. Ал тауып алған жағдайда аузыңда тиыны бар ойыншы ортаға шығып, көпшіліктің ұйғаруымен өнер көрсетеді. Содан соң өзін ортаға шығарған ойыншымен орнын ауыстырады. Сөйтіп ойын жалғаса береді.
Шалма
Бұл ойынды екі адам ойнайтын болғандықтан тіпті арнаулы орынның болуы да шарт емес. Сон-дықтан еқі адам отыратын орын болса ойнай беруге болады. Ойыңға керегі — екі ұшы түйілген ұзындығы бір метрдей кендір жіп>
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Екі ойыншы біріне бірі қарап отырады да шалманы бірінің қолынан бірі алады. Ең алғашқы жағдай мынадай: жіптің екі басын біріктіріп түйіп, екі қолға, яғни төрт саусақтың арасына кигізеді де бір қайырып орап алады. Одан кейін ортаңғы саусақпен алақан негізіндегі жіптен қайта кезекпен іліп алады, сонда «ыңыршак» шығады. Екінші жағдайда: екінші адам бармақ, сұқ қолымен «ыңыршақтың» екі жақ керегесі үстінен астына қарай алып, «кереге» шығарады. Үшінші жағдайда: «кере-гені» үстінен астына қарай алып «шаңырақ»
85
шығарады. Төртінші жағдайда «шаныракты» екі шы-нашакпен айқастыра алып «астауша» іііығарадьь Бесінші жағдайда: «кереге» қайталанады, алтыншы жағдайда: «шынтак» шығады. Енді ары карай жалғастырып ойнай берсек —«астау», «кереге», «шынтак»; «астау», «кереге», «шынтак» болып кайталана береді.
Қаск^ла^
Көп ретте бұл ойын түнде ойналатын болғандықтан оған қатынасушылардың көпшілігі де жастар. Дегенмен ойнағысы келгендер жас ерек-шеліктеріне қарамай-ак ойнай / береді. Кыз-келіншектер катысса тіпті жаксы, ойын көнілді өтеді.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар жиналғаннан кейін өзара келісулері бойынша іштерінен «күзетшіні», «касқырды» сайлайды. Қасқыр мен күзетшінің айырмашылығы сол, қасқырдың басына ак орамал байланады. Қалған ойыншылар қой болады да, жан-жаққа бытырап түн қараңғысына кіріп жоқ болады, демек ұзап барып тығылады. Қасқыр да өз бетінше күзетшінің көзіне түспес үшін ұзап барып ол да бір жерге жасырынады. Қойлар әбден жайғасып тығылыл болғаннан кейін күзетші қойларын көзімен кәріп, бақылауға кірісеДі. Ал қойлар болса тығылған беттерінде козғалмай жата береді. Күзетшінің мақсаты — қойға шабатын қасқырды андиды, ал касқырдың мақсаты — күзетшіге көрінбей қойға шабуы керек. Сонымен, күзетші мен қасқыр бірін бірі аңдумен болады. Қойлардың жатқан жерін екеуі де білмейді. Себебі қасқыр қойға шапқан кезде күзетшінің көзіне түспеуі керек, егер көзіне түсіп қалса қашуға мәжбүр болады, ал күзетші койын ит-құстан аман алып қалуға тырысады.
Басында ақ орамалы бар қасқыр қаншама көрінбегенімен түрегеліп жүрсе бірден кезге түсетіні сөзсіз.' '	«
Ойын шарты бойынша қасқыр күзетшінің көзіне түспей келіп койға тап болып, оны ұстап алса, оңда қойдың қолға түскені. Ондай жағдайда екеуі күзетшіге келіп орындарымен алмасады, демек касқырдың қолынатүскен қой каскырдың ролін ойнай-ды.
Екінші бір жағдайда касқыр қойды қуалады дейік. Бірақ күзетші қойды каскырдан аман алып қалса,
86
онда қасқырдан құтылған әлгі қой күзетшінін ролін ойнайды. Ал басқа қойлар, сол бірден, екіден, үштен тығылған бойларынша қала береді. Тек қана касқыр мен күзетшінің арасындағы болып жатқан осы өзгерісті күзетші, яғни пәлен күзетші болды, түген-ше қаскыр болды — деп, қатты дауыстап басқаларға жеткгзіп тұрады. Осылайша ойын тан сәрісіне дейін жалғаса береді.
Қьиідық-сандыл;
Кешке жиналған қауымның арасынан бір топ жігіт бөлініп шығады. Ойынды далада немесе үлкен белмелерде өткізуге болады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Бұрын бұл ойыңды ойнаған бір жігіт ортаға шығады. Ол қалған жігіттерді біріне бірі арқаларын тіреп тұрып шынтақтастырады. Ойын жүргізуші белгі берген кезде екеуі тізелерін бүгіп тұра қалады. Ондағы мақсаттары бірін-бірі жерден көтеріп алудың қамын ойлайды. Жігітгің бірі қарсыласын жерден қайсысы бұрын көтеріп алса, сол ұтқан болып есептелелінеді. Енді ұтқан ойыншы орнында қалады да ұтылған ойыншының орнына кезек күтіп тұрған келесі ойыншы шығады. Бұл ойын осылай жеңімпаз анықталғанша жалғаса береді. Демек, қай көп жеңіске жеткен ойышпы бірінші жүлдені жеңіп алады.
Айдап сал
Әдетте ойын үйде, немесе арнаулы демалыс орын-дарында ойналады. Ойынға жас ерекшеліктеріне қарамай-ақ кешке қатысып отырған жас жігіттёр мен қыздардың бәрі де қатыса алады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Жиналғандар екі топқа бөлінеді де, бірінші топтың ойыншылары сыртқа шығып кетеді, екінші топтың ойышпылары үйде қалады. Ойын жүргізуші сыртта тұрғандардың еоімдерімен үйде отырғандардың әрқайсысын атап, өзі белгілеп алады. Бұдар сырттяп келген ойын-шылардың ешқайсысына өздеріне қойылған есімді білдірмейтіндігі жөнінде ескертеді. Енді сырттағы ойыншыларды бір-бірлеп белмёге шақыра бастай-ды.	'
Сырттан кірген ойыншы үйдегі ойнаушылардың біреуін көрсетеді, яғни өз есімімен аталған ойын-
87
шыны табуы керек. Егер таба алмаса, онда белек айыптылар орнына барып отырады. Осылайша сырт-та тұрған ойыншылар белмеге бір-бірден жеке-жеке кіріп, өз еоімдерін іздеп болғаннан кейін өз атымен аталған адамдарын таппаса айып тартады. Ал өз есімін тапқаңдар, сол ойыншының қасына барып оты-рады, олар айып тартпайды. Айып тартушылар көпшіліктің ұйғаруымен өлең айтады, би билейді, тағы басқа әйтеуір бір өнер көрсетеді.
Осылайша ойынның бір айналымы біткеннен кейін, екіншісінде екі топтың ойыншылары орын-дарын ауыстырады. Сөйтіп ойын қайта бастала-ды.
Арқан тартыс
Ұзындығы 8—10 метрдей жуан кендір арқан керек. Арқанның тең ортасынан орамал немесе шүберек байланып белгі жасалынады. Осы орта-лық белгінің екі жағынан бір жарым-екі метрдей жерден тағы да жоғарыдағы тәртіппен белгі жа-салынады. Ойнаушылар (ойынға 10—15 адамнан) екі топқа бөлініп қатысады, екіге белінудің тәртібі: ойнаушылар бойларының биіктігіне қарай бір қатарға тізіліп тұрады. Ойын жүргізушінін берген командасы бойынша тізбекте тұрған ойна-ушылар оң жақ шетінен қатар санды:— бір, екі, үш... деп бастап, сол жақ шетіне дейін санап шығады. Сөйтіп, бұл топ тақ, жұп болып екіге бөлінеді. Қатысушылардың саны он адамнан кем болмауы керек.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Күні бұрын жерге немесе еденге белгіленген сызықтың үстіне арқанның ор-таңғы белгісін дәл келтіріп кереді. Содан соң арқанның екі жақ шеткі белгісінен бастап ұшына дейін ойнаушылар қос қолдап тартып тұрады. Енді ойың жүргізушінің берген белгісі бойынша жігіттер арқанды өз жақтарына қарай тарта бас-тайды. Мұндағы мақсат —екі топ бірін-бірі жер-дегі орталыҚ сызықтан бұрың сүйреп әкетуі керек. Екі топтың қай жағы орталық сызықтан бұрын сүйреп еткізіп алса, сол жағы жеңді деп есеп-телінеді. Сөйтіп жеңілгендер жағы жеңімпаздарға хор айтып, би билеп беруге тиіс. Жазаны орын-даған соң ойынды жоғарыдағы тәртіп бойынша кайтадан бастайды.
88
Сақана салу (Ақшымшьіқ)
Қазақ топырағында өте ерте заманнан келе жатқан ойынға он-он бес адам қатысады. Сақина салуға жасөспірімдер мен егде адамдар да, бозба-лалар мен бойжеткендер де қатыса береді. Осы топ әз орталарынан бір жігітті немесе бір қызды ортаға шығарып, қолына сақина ұстатады. Тіпті сақина болмай қалған жағдайда бес тиындық бақырды пай-далану керек.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Жігіттер мен қыздар орын-дыққа дөңгелене отырады, ал көгалды жерде көк майсаға жайғасқан дұрыс. Отырған ойыншылардың арасынаң қырынан бір кісі өтетіндей бос орын болуы керек. Ойын жүргізуші ортаға шығыгі, алақанын қапсыра, қолын созып отырған ойыншы-ларға сақинаны тастай бастайды. Сақинаны кімге тастайтыны оның еркінде, әйтеуір кімнің алақанына салып жібергенін білдірмеуі керек. Тиынды алған ойыншы білдірмеуте тырысады. Сөйтіп ортадағы адам отырғандардың бәріне тастап шығады. Сақинаны тастап болған соң қайтадан ортаға келіп «ақшымшығымды бер»— деп дауыстайды. Осы сәтте сақинаны алған ойыншы «менде»— деп орнынан тұруы керек. Ал әрбір ойыншының міндеті өзінің оң жағындағы көршісі үшін жауап береді. Со-ндықтан сақина кімде екенін ешкім білмесе, ойын-шылар бірін-бірі ұстап тұрғызбауға тырысады. Егер сакинаны алған ойыншы орнынан тұрып кетсе, жа-заны сол жағындағы ойыншы тартады, ол тұра алмай қалса сөз жоқ, жазаны өзі тартады. Оның жазасы көпшіліктің ұйғаруымен әлең айту,,би билеу, дом-быра тарту, әйтеуір өнер көрсет&., Жазалаңушы-лар көпшіліктің ұйғаруына қарсыласып ән сала білмеймін, такпақ айта алмаймын, би билей алмай-мын деп айтуына болмайды.
Жазаны орындағаннан кейін жүргізуші орнына келіп, ойынды қайта бастайды. Ойын осылайша қайталана береді.
Үй тігу .	
Үй тігу көшпелі халықтың тіршілігімен бірге жасасып келе жатқан ойындарының бірі. Бұл ойын-ның тәрбиелік мәніне баға жстпейді. Киіз үй қазақтың жаратылысынан бергі негізгі баспанасы болғандықтан оны тігудің толып жатқан қырлары
89
мен сырлары болған. Осыны меңгеру барысында ру аралық кездесулер кезінде спорттык ат ойыидарымен қоса киіз үйді тігуден де халық шеберлігін, дана-лығын байкау үшін езара жарыстар өткізіліп тұрған. Арнайы жүлде үшін ат-шапан тағайындалған. Киіз үйді тігуге ру, ел атынан үш ер және екі әйел бөлінген.
Топ құрамындағы әйелдердің міндеті — уыкты /адасып, үйдің каңкасы түрғызылып, туырлык жа-былғаннан кейін әшекейлеу, үйді сәніне келтіру, яғни әшекей құрларын іліп, бау тағу, үй мүлкін өз ор-нына орндластыру және басқа да жұмысгарды істеу. Ең қызығы, бұл үйді тігуге әдеттегі қолданатын бақан берілмейді. Сондықтан шаңырақты ер адамдар уықпенен белгілі бір уакытта ғана кәтере алатын болған. Киіз үйді тігуге 6—8 қанатты үйлер берілген. Мұндай жарыс наурыз, күзем алу сияқты еңбек процестеріне байланысты еткізетін жиын-тойларда киіз үй тігу дәстүрге айналған.
Киіз үйді тіккенге арнайы уақыт белгіленбеген, тек қай топ адамдары жарыс талабына сай*үйді бұрын тіксе, сол топ жеңімпаз аталған.
Бүгінде, егін жиналып, мал қораланған кезде, шопандардың слеті, сабан той — деген еңбек про-цесіне байланысты өткізілетін жйында киіз үйді тігуден жарыс өткізу жалғастырылуда. Әрине, бүгінгі таңда кешегі омірдегідей барлық тіршілік иелері киіз үйді тігуді біле бермейтіні ақикат. Сон-дықтан киіз ,үйді өз сәнімен тігіп беру басқаларға үлгі болатындығы ез алдына, Қазақстанды мекен-дейтін жүзге жуық ұлт окілдеріне де үйрету максаты көзделген.
Ат ерпипеу
Жылқы — қазақтың аяк артса көлігі, сауса су-сыны, сойса тамағы, жауға шапса бойындағы қуаты болған. Жалпы, казак халқының терт түлігінің ішіндегі негізгі сыйлысы койы ме§ жылқысы. Әдетте, пәленше байдың мыңғырған қойы, сан жетпейтін айғыр-үйір жылкысы болған чбір айғыр-үйірде орта есеппен 30—40 жылқы болады) деген теңеу бекер айтылмаса керек. Паленше байдың сонша сиыры, болмаса түйесі бар деген теңеу айтылмайды.
Ер қанаты ат дегендей қай қазақ болмасын ас-тындағы атын өте қадірлеп өткен. Сал-серілердің атқа салатын ер-токымының да әзіндік маңызы зор.
90
Кёз келген аттың дене бітімі бірдей емес. Сондықтан қазақта ер-тұрманның өзі белгілі бір арғымаққа арнайы дайындалған. Бізге белгілі аңыздағы Керқұла, Алабурыл, Құлагер т. б. аттардың өздеріне арнайы дайындалған ер-тұрманы болған.
Осындай дәріптердің негізінде ру — ел арасында ат ерттеуден жарыстдр өткізіліп тұрған. Ертеректе мұндай жарысқа әйелдер де қатысқан. Мұндай жарыс екі бағытта өткізілетін. Біріншіден, белгіленген екі ауыл арасында өткізіледі. Бұл жолы ойынға қатысушылар, бірінші ауылдағы көмбеден аттарын ерттеп мініп екінші ауылға келетін. Көмбеге . бірінші келген жеңімпаздың атының дұрыс ерттел-гендігін жарыс төрешілері міңдетті түрде тексеріп көретін. Екіншіден, бәйгеге қосатын аттарды да көмбеден шыққанда әр адам өзінің атын ерттеп мінетін болған. Демек, бұрын ерттеп мініп кеткендер ғана бәйгеден озып келсе керек.,Бұл жолы да аттың дұрыс ерттелуі тексеріліп отырған.
Жарыс - ережесі бойынша ' ат ерттеуге қатысу шылардың санына шек қойылмаған. Ал бәйгеге қосатын атты, әдетте ересектер ерттеп берген. Се-бебі, салмағы женіл болу үигін бәйге атына бала мінгізетін болған.
Ат ерттеу ойыны ас беру, қыз ұзату, наурыз, күзем алу т. б. жиын-тойларда ойналған. Бүгіңде ат ерттеу ойыны шопандардың слетінде, сабан той-ларында да өткізіліп жүр. « Әуе таяк,
 Екі адамнан бастап он-он екі адамға дейін қатысатын бұл ойынға ұзындығы сексен сантиметр-дей, жуандығы білектей жұмыр таяк қажет. Ал ойын кез келген жазық жерде өте бередІ. Балалардың әрқайсысының өз таяғы болғаны жөн.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар бірнеше жұпқа бөлінеді. Ойын жүргізуші екі адамның әрқайсысына бір таяқтан береді. Олардың біреуі таяғын лақі^ірған *кезде, екінші ұшып бара жатқан таяққа өз таяғын лақтырып тигізуі керек./Таяқты лақтыруды және оны көздеуді жеребе бойынша жүргізуге де болады. Егер ойыншылар екі топқа бөлініп, ойнаса онда ,таяқтарын көп тигізген топ жеңген болып есепте-леді. Келесі жолы таяқ лақтырушылар мен тигізушілер орын алмасады. Таяқ лақтырған кезде балалардың барлығы бір жақта тұруы керек.
91
Таях; жугірту
Бұлойын 10—15жігіттіңқатысуыменқасатқарлы жерде өтеді. Ойынға қатысушы әр жігіттің өзінің таяқтары болады. Таяқ кайыннан. ырғайдан, самыр-сыннан дайындалған. Ұзындығы 2—3 метрдей өте әңделіп жонылған таяқтың ұшына мұқалмас ушін қаңылтыр кигізіледі.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар өздері тұрған жерден он шактьгадым жердегі белгіленген жарқабақ қарға қолдарындағы таяқтарын кезек-кезек лақтырады. Лактырылған таяқ жарқабак қардан етіп, ұшы қар бетінің екінші жағынан көрінуй керек. Әр ойыншының таяқтарының шыққан жеріне белгі қойылады да, содан кай алыс түскен таяқтың иесі жеңімпаз атанады. Ойынды осы ретпен бірнеше рет қайталауға да болады.
Буёнай
Ойын көгалдарда, үлкен бөлмелерде өтеді. Ойнаушылардың жас ерекшеліктері ескерілмейді, ойнағысы келгендердің бәрі қатысады. Ойнаушылар қаншалыкты көп болса, ойын соншалыкты қызыкты әтеді.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойын жүргізуші ойнаушы-ларды айнала отырғызып, «бірінші бұғнай». «екінші бұғнай», «үшінші...» тағысы тағы, ең соңына дейін отырғандарды санап шығады да, «пәленінші бұғнай»— деп дауыстайды. Аты аталған бұғнай орнынан атып тұрып, келесі біреуін шақыруы керек. Әдетте, малдас құрып отырған балалар, жүресінен немесе бір жам-х басымен отырған қыздар бірден тез тұра алмай кдлады, ал кейбір сақ отырған ойыншылар аты атал-май тұрып кетеді. Осындай орынынан уақытында тұра алмай калған және аты аталмай атып тұрып кеткен ойнаушыларға жаза қолданылады, ондай адам копшіліктің ұйғаруымен оргаға шығып айып тарта-ды, яғни өнер көрсетеді.
Белбеу тастау ч.
Қазақ хадқы ежелден келін түсіргенде, кыз ұзатканда немесе шілдехана тойында әр түрлі ойын ұйымдастырып отырған. Сол ойындардың бірі — бел-беу тастау.
92
Ойнаушылардың саны неғұрлым көп болғаны дұрыс. Олар жас ерекшеліктеріне карамай-ақ ойнай береді. Бір белбеу, не болмаса екі бүктеліп есілген қол орамал керек.
ОИЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар дөңгелене шеңбер бойына отырады. Ойын жүргізуші шеңбер сыртында белбеуді сүйретіп жүгіре басып жүреді де, өзінің бір көңіліне жаққан оңыншының ту сыртына ақырын ғана білдірмей қолындағысын та-стап жіберуге тырысады. Ал егер шеңбер бойында тұрған адам біліп қойса, онда тастамау керек. Ойын жүргізші белбеуді білдірмей тастап кетсе «және оның тастағанын әлгі адам білмесе шеңберді айналып кайтып келіп, белбеуді ала салып сол ойыншыны «орнымды тап»— деп, соғады. Сөйтіп шеңберді айналдыра қуалап, қайтадан орнына келгенше дүрсілдетіп соға береді. Ал ойнаушы белбеуді артына тастап кеткенін біліп қойса, бел-беуді- ала салып ойын жүргізушінің өзін қуып ала жөнеліп бос орынға жеткенше соққылайды. Көп жағдайда белбеуді тастағанын тұрған ойын-шы біліп қояды. Себебі ойын жүргізуші өте салысымен қолымен артын қарайды, сөйтіп әр адам өзінің ту сыртында белбеудің бар-жоғын біліп отырады. Егер орамал тым қатты шиыр-шықталмаса, онда сокқан адамнын денесіне жұмсак тиіп, ауыртпайды. Ал орамаы қатты болған жағдайда бас-көзге төпелей бермей, абайлап соғу керек. *
Белбеу тастау (екіний турі) •ч.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар тең екІ топка бөлінеді. Олар арасы 15—20 кадамдай екі сы-зықтың бойына қаз-қатар тұрады. Ойын ^күргізуші бірінші топтың ойыншыларының біреуіне колындағы орамалды береді. Ол барып екінші топтың ойыншыларының арткы жағынан жүгіріп әтеді дё өзіне ұнаған бір қыздың немесе жігіттің артына орамалын қалдырады. Содан кейін өзі орнына келеді. Орамалды алған ойыншы қуып жетіп ұрса, онда қарсыласымен бірге өз тобына’ келеді, ал қуып жете алмаса, онда өзі сол қарсыластар тобында қалады. Келесі кезек екінші топтың ойыншысына беріледі. Барлық жігіт пен қыз орамалды бір-бір * реттен тастап шыкканша ойын осылай жалғаса береді, Ойынның шарты
93
бойынша қарсыластардан ұтылып қалғандар ез тобында тұрған кезде кезегі келіп орамал таста-маса онда келген тобында орамал тастауға міндетті.
Бестас
Ойнауіііылардың саны екіден бес-алтыға дейін барады. Ойын тақыр жерде өтеді. Бауырсақтай доп-домалақ бес тас қажет. ӨйткенІ сүйірленген тастар ойнағанда, иірген кезде өз еріктерімен домалап түспей біріне бірі бөгет жасайды және қолда ұстауға даыңғайсыз.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Балалар ең алдымен кім кімнен кейін ойнайтындығын бес“ тасты жоғары лақтырып, алаканның сыртына түсіріп, содан қаршып қағу арқылы кезек алысады. Ең көп қаршығаны бірінші, одан азы екінші, тағысын тағы солай кете береді.
Бірінші кезек алған ойыншы бес тасты ойынның шартын бұзғанға дейін қаға береді, одан кейін екінші кезектегі ойыншы ойнайды, одан үшінші кезектегі ойнайды, тағысы тағы, кезектесіп ойын жалғаса бе-реді.	,А
Ойын бірліктен басталады. Бес тасты иіргеннен соң біреуін қақпа тас етіп алып, қалған төрт тасты жеке-жеке бір-бірлеп қағып алады.
Екінші рет иіріп екіл|кті ойнайды, онда жердегі төрт тасты екі-екіден қағып алады.
Үшінші рет иіріп үш тасты бірге, бір тасты бөлек қағып алады.
Төрттікте қақпа тасты лактырып төрт тасты жерге қойып, тағы лақтырып төртеуін жерден қайта алуы керек.
Бесінші ойын —«жалақ». Жалақты үш жалау, немесе бес жалау болады. Қакпа тасты лактырып жіберіп сұқ қолымен жерді үш рет жалауы керек, немесе ойынның шарты бойынша бес рет жалауы керек. Үш рет жалау немесе бес рет жалау 'ойын-шылардың өзара келісімдері бойынша тағайындалады.	*
Алтыншы ойын —«алақан». Мұнда қақпа тасты лақтырып отырып қалған төрт тасты бір-бірлеп екінші қолдың алақанына жинаулары керек.
ЖетіншІ ойын —«төртбұрыш». Төртбұрышты төрт тасты төрт жерге қойып, яғни төртбұрыш шығарып, содан кақпатасты биіктете лақтырып
94
,1
тертеуін де жинап алып кағулары керек. Төртбұрыштың үлкендігі ойыншылардың өзара келісімдері бойынша койылады.
Сегізінші ойын —«арттан тастау». Бүл ойында жерден бірінші тасты кағып алып, енді екінші і^сты жерден алғанда бірінші тасты қолдың артынан жерге тастау керек, одан үшінші тасты алғанда екінші тасты арттан тастау керек. Содан бәрін тастап болғаннан кейін жерден тастардың бәрін жинап қағып алу керек.
Тоғызыншы ойын —«үндемес». Бүл ойында қакпатасты кағып алғанда қолдағы жерден алған тасқа соғыстырмау керек. Ойынның шарты бойынша үнде-месті ойнаған кезде тастардың даусы тұрмак, ойын-шының өзі де үндемей отырғаны абзал. Басқа балалар ойынның осындай бір сәтін пайдаланып калғысы кеп үндеместі, яғни ойнап отырған баланы күлдіруге тырысады. Бүған ойыншының берілмеуі керек, себебі дыбысы шығып қалса, онда ойын шарты бұзылды деп есептелінеді де, бестасты келесі ке-зектегі ойыншы алады.
Оныншы ойын — сарт-сұрт. Бұл ойын да бірлік сияқты, әр тас жеке-жеке қағылып алынады. Бірақ қакпатас пен жерден алынған тастың сартылдаған дауысы естілуі керек.
Он бірінші ойын —«қаршу». Ойыншы бес тасты иіріп жерге тастайды. Содан кейін қакпатасын ала-ды. Оны алып болғаннан соң қалған төрт тасты бір-бірлеп қаршып кағып алуға тиіс.
Он екінші ойын —«нәби». Бұл ойында сол қолдың бас бармағы мен сұк колын жерге тіреп тұрып, оң қолымен сол қолдың сыртынан тастарды алдыға иіріп тастайды. Ал қақпатасты алғаннан қейін нәби сай-ланады. Нәбиді баска ойыншылар сайлайды. Нәби ойыншылардың өзара келісімі бойынша не алдыдан, не артынан, не бір тастың екіншісіне тиіп тұрғаны, әйтеуір қиын жердегісі сайланады. Ойыншы нәбиді басқа тастарды өткізіп болғаннан кейін ең артында өткізеді.
Ең ақырында бәрін ойнап біткеннен кейін ойын-шылар біріне бірі ұпай салады. Ұпай салудың бірнеше түДпері бар. Біріншіден, бес тасты қолын айналды-рып лақтырып қағып алуы керек. Екіншіден, бес тасты түгел лақтырып, алаканның сыртына түсіріп, одан қайта лақтырып қаршып алуы керек. Содан қанша тас қағып алса сонша ұпай салады. Әр тас — он ұпай. Егер бес тасты түгел қақса, онда 50 ұпай алііды. Осылай ойын жалғаса береді. Ұпай
95
салушылар ұпайды тек өзінен кейінгі кезектегі ойыншыға ғана салады. Ойынның шарты бойынша тастарды қаққан кезде басқа тастарды қозғалтпаулары керек.
Соқыр теке
ӘсІресе, балалардың сүйіп ойнайтын бұл ойынына қатысушылардың саны 10—15 адамнан аспауы тиіс. Мектеп ауласында, жазық алаңда, орман-тоғай ішінде ойнай беруге болады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Балалар, мектеп оқушылары кез келгей жерде дөңгелене тұра қалып, орталарына көзін байлап «соқыр текені» шығарады. Шеңбер бойында тұрған ойыншылар білдірмей барып, соқыр текені түрткілеуге кіріседі. Осы кезде ол өзін түрткен ойыншыны ұстап алып, оңың атын айтуы керек. Ал ұстамаса, түрткен баланың атын айтуы шарт, Осылайша «соқыр теке» түртушілердің біреуін ұстап, я атын айтқанша ойын жалғаса береді. «Соқыр теке» көзі байлаулы болғандықтан түрткенді қуалап жүріп, өзін түртпеген, орнында тұрған ойыншыны да ұстап алып, атын айтуы мүмкін. Онда. ұсталған ойыншы «соқыр теке» болады, сондықтан бір орында тұрмай, үнемі түртпесең де қашып жүруің керек. «Соқыр теке» кез-келген түртушілердің біреуін ұстап алып, атын айтса онда ұсталған ойыншымен роль-дерін ауыстырады.
Е С К Е Р Т У : ойын барысында соқыр текені шеңберден шығарып, қаңғыртып жіберуге болмайды, себебі, көзі байланған ол басқа бір нәрсеге ұрынып құлап қалуы мүмкін. Сондықтан ойын жүргізуіпі «соқыр теке» баска жаққа кетсе, оны топтың ортасына қайта әкеліп жолга салып отыруы керек. Осылайша ойын жалғаса береді.
Соқыр теке (екінші турі)
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар қол ұстасып шеңбер бойына тұрғаннан кешн ортаға —«соқыр те-кеден» басқа екінші бір ойыншыны іііығарады. Бұл жолы «соқыр текенің» максаты — белгілі.бір баланы ұстауы керек: Ол «соқыр текені» түртеді, сокыр теке оны қуалайды, түртушіге шеңберден шығып кетуге болмайды. Ол «соқыр тскені» түртіп, қашып жүрген-дер ойнаушылар «соқыр текеге» анда жүр, мұнда
96
жүр, артыңца түр, касыңда тұр деп айтуларына бо-лады. Түртушіні «соқыр теке» үстап алғаннан кейін, түртуші «соқыр текенің» ролін ойнайды. Ал «соқыр теке» көңіліне жаққан ойыншыны түртуші ролінде ортаға шығарады. Ойын осы жүйемен кайталана береді.
Егер «соқыр теке» түртушіні қуалап ұстай алмай шаршайтындай жағдай болса, онда көлшіліктің ұйғаруымен өзі ойнағысы келген ойнаушылардың бірімен ауысуына болады. «Соқыр теке» мен түртушінің бірі ер, екініщсі қыз бала болғанда ойын қызыкты өтеді.
Жасырынбак,
Әдетте жазды күндері түндерде ай жарығында ойналады. Шөптесін алаңдарда, ал күндіз қора-копшығы мол жерде, яғни жасырынатын жері бар алаңдарда ойнаған жөн.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Балалар көмбеге жи-налғаннан кейін саусақ санау әдісімен сұқ саусақ кімге түссе сол адамды «малай» етіп тағайындайды. Яғни, ол жасырынғандарды кәмбе-ге тауып әкелуші міндетін атқарады. Ойын жүргізуші «малайдың» көзін басып тұрып, дау-ыстап бірден елуге дейін санайды. Осы кездё калған балалардың барлығы әр жерге жасырынып үлгірулері керек. Сол кезде «малайды» қоя бе-реді. Енді «малай» жасырынған балаларды Іздеуге' кіріседі. Ал «малайдың» мақсаты — екінші рет тағы «малай» болмау. Ол үшін бірінші көрген ойыншыдан көмбеге бұрын келіп хабар беруі керек. Яғни бірінші көрген ойыншы «малайдан» бұрын келіп шикалап қойса онда «малай» өзінің малайлығын екінші рет қайталайды. Бұл. жерде «малай» ұтылмас үшін: көрген ойыншысын си-рағынан алып тұрғызуы шарт емес, ёң бірінші көрген беттен-ақ, «шика» деп айқай салып көмбеге қарай жүгіруі керек. Срдан кейін асықпай басқаларын таба береді. Тағы бір ескер-т^тін жай: «малай» көрмейінше, шика де-мейінше оз бетінше жүгіріп келіп, көмбеге шикалауға болмайды.
Дегенмен, саусақ санау әдісімен малайды анықтау үшін былай істеу керек: әр ойыншы да 10 саусақтан ойын жүргізушінің айтуымен бір, екі, үш деген кезде бәрі саусақ көрсетеді. Біреуі —5, біреуі
97
—10, біреуі —2 тағысын тағы, көрсеткен саусақтың қосындысын шығарғаннан кейін, саусақты ең.аз бер-ген, не ең көп берген ойыншыдан бастап айналдыра санай береді, айталык 47. 47-ші сан кімге түссе сол «малай» болады.
Көк сиыр
Ойын көгалдарда өтеді. Ойнаушылар жыныс. жас ерекшеліктеріне қарамай ойнай береді. Ойнау-шылардың санына шек койылмайды.
ОИЫН ЕРЕЖЕСІ. Көгалға жиналған ойыншы-лар бір сызыктың бойына малдастарын кұрып оты-рады. Ойын жүргізуші «көк сиырдың» ролін ойнайды. Қатардың оң жак шетінде «бүзау отырады». «Көк сиыр» ойнаушылардың ортасына келіп, «бүза-уымды жоғалтып алдым, көргендерің бар ма?»— дейді. Ойнаушылар барлығы бір дауыспең «ит-құс жеп кеткен, сүтіңді бсрмей, сүзгенді шығардың. бізден аулак жүр»,— дейді. «Көк сиыр» кетіп калып. қайта айналып ештеңе көрмеген-білмегенсіп келіп, мүсәпір болып:
— Мен ойнататын, мені кұшактайт^н балам жок. адамзат мені есіркеңдер, ең акыры киім тігетін инем жок,— деп сұрана бастайды Бірак бұзаудың кайда екенін айтпайды, әркім өз бойынан бір белгілі за-ттарын — біреу тиынын, біреу түймссін, тағысын тағы «көк сиырға» береді. Ол кеткеннен/кейін ойна-ушылар бұзауын жібереді. Енесі келген бұзауын мен іздегендс табылмай койғансың деп қуып жібереді. Ол қайтадан топқа келеді. Ізінше «көк сиыр да» келеді. Көптің алдына тұрып (бұзауды теріс каратып койып), колындағы ойыншылардан жиналған заттар-ды бір-бірлеп алып жұртка көрсетіп, бұзаудан кандай жаза бұйыратындығын сұрайды. Теріс карап тұрған «бұзау» «көк сиыр» көрсетіп тұрған заттың иссіне жаза ретінде әр түрлі өнер көрсетуді бұйырады. Осылайша ойнаушылардың барлығы өз әнерлерін көрсетіп болғаннан кейін, ойын кайта басталады. «Көк сиыр» мен «бұзау» өз кызметтёрін көпшілік ішіндегі көңілі ұнаткандарға тапсырады.
Көриц	( татумысыц—аразбысыц)
Жастардың той-думандарда, сауык кештерінде сүйіп ойнайтын көрші ойынына міндетті түрдег
8—2123
жігіттер мен бойжеткендер қатысады. Ойнаған кезде 1 кәрші болып бір ұл, бір қыздан отырған жөн.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Жиналған барлық жігіттер мен қыз-келіншектер орындыққа екі-екіден отыра-ды, коршісіз бір ойыншы артылып қалуы керек. Ойын жүргізушінің мақсаты — сыңар қалған ойын-шыға көрші іздеу..
Ойын жүргізуші: «Сізге кімнің көршісі ке-рек?»— деп сұрайды.
Сыңар ойыншы: «Маған бәленнің көршісі ке-рек»,— дейді. Ойын жүргізуші көрсеткен көршілерден келіп (әр баладан) «көршіңмсн араз-бысың-татумысың?»— деп сұрайды.— Егер «аразбын» десе көршісі сыңар ойыншыға келіп көрші болады, ал бергісі келмесе «татумын»— дейді. Ондай жағдайда тату болғаны үшін, яғни көршісін бер-мегенІ үшін көпшілік алдында жаза тартады, сыңар ойыншының ұйғаруымен өнер көрсетеді. Ән айтып, би билеп, болған соң басқа көршіге жұмсайды... тағысы тағы осылай жалғаса береді. Ал сыңар қалған ойыншы көрші тауып алса, екіншІ сыңар қалған ойыншы өзіне көрші іздейді. Осылайша әркім өзіне көңілі сүйген көршісін тауып алады. Ойын жалғаса береді.
Қарагие
Жастар арасында көп тараған ойындардың бірі. Ойынды көгалдарда, алаңдарда ойнауға болады. Әдетте бұл ойынды ер балалар ойнайды. Әр ойнау-шынын қолдарында өзінің ырғайдан немесе қайыңнан жонылған ұзындығы 2—2,5 метр сы-рықтары бар жуан басы өте үшкірленген ағаштары болады. Егер жас агаш болса, откір ұшын отқа ұстап кептіріп алу керек. Сонда ол ағаштың ұшы мұқалмайды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Көмбеден 15—20 метрдей алыстау жерге апарып биіктігі бір метр қазык қағып, басына бірінші ойыншының қалпағын кигізеді. Содан кейін қалпақтың иесінен бастап барлық ойыншы күргізушінің өзіне де ойңауға болады) сы-рықтарының орта 'белінен ұстап, үшкір жағымен калпакты көздейді. Сөйтіп барлық ойыншы бір-бір реттен қалпакты атып шығады. Одан кейін келесі ойыншының қалпағын, сөйтіп барлығының қалпағы ілінеді. Осылайша кай ойыншы қалпаққа көп тигізсе, сол ойыншының ұтқаны. Әдетте, балалардың

ішіндс бұрын ойнап жүргені болса, ол лйктырған сырығының жартысынан көбін қалпакка тигізіп оты-рады. Егср қалпақ болмаған жағдайда сскі шыттың Ішінс бір кесск зат салып коюға да болады.
Қазіргі кезеңде ойынды баскаша ойнайды. Калпак ату міндет емес, биіктігі бір мстрдей ағаштың басына тактайға мешен жапсырады, таяқтың ушына үшкір темір кағады. Ал мешенгс тисе із калдыратындай стіп істеу ксрек. Мешенді бір реттсн смсс, әр ойыншы үш рсттев атады.
Қарагйе (екінии түрі)
Ер балалар бұл ойынды көгалда немесе кең алаңда ойнайды. Ертеде мал жайып жүрген балалар жиі ойнайтын болған. Алғашында ойынға кіәлемі мен салмағы бірдей тасгар пайдаланылған. Ал кейінірск қазак балалары арасында кеңірек тараған сиыр жүнінен жасалған доптармен дс оңнап келді. Енді резинка допты пайдалануы қажет.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСЕ Көпшілік кауым сызықтың бойында қатарынан тұрады. СөйтІп олардың әркайсысы тасты (немесе допты) лақтыра бастайды. Тасы ең жакынға түскен ойыншы тастарды жинап, баскаларына үлестіріп береді. Үш рет ең алыска тасы түскен ойыншы женімпаз деп есептеледі. Сөйтіп ол уақытша ойыннан шығады. Осылайша екінші және үшінші орындар үшін күрес жүреді...
Доптйң немесе тастың лактырылған алыстығы түзудің бойымен өлшенеді. Ең алғашқы түскен жері есепке алынады.
I ОП
I
I
БӘЙГЕ
Ат успйнеп іпаріпыс
Ойын кегалда еткізіледі. Оііынға 3-5 жаяу, бір салт атты адам катысады. Ойын жүргізушінін әмірімен 20-30 шаршы мстр алан бслгіленеді. Осы белгілснгсн алаң ортасына ойынға катысушы 3-5 жаяу мсн бір салт атты жігіт шығады. Жаяу ойыншылардын максаты — ат үстійдс отырған адамды жсргс аударып түсіру. Ойынның шарты бойынша жаяудан кашкан атты осы белгілснген аланнын сыртына шығып кетуіне болмайды. Ойын, жүргізуші жаяуларға аттыны аударып тастау үшін 10-15 минут уакыт белгілейді. Осы уакыт ішіндс аттыны жаяулатпаса ойынға жігіттсрдің кслесі тобы шығады.
Е С К Е Р Т У : жаяулар аттынын атына тиісуіне болмайды. тек оның езін ғана аударып алулары керск.
Аударыспақ
Ойын кәгалдарда. немесс айдалған жсрде ойна-лады. Бүл жіпттсрдщ катысуымен өтетін ат үстіндеп өтс кызыкты оиын.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Екі галт атты жігіу ортаға шығады.
Ойын жүрпзушінің бслгілегсн уакытыңда длгг скі салт атты адам бірін-бірі аттын үстінен ауАа-рып түсіруі керек. Айталык. белгілснген 10-15 минут аралығында бірін-бірі жеңісс алмаса. онда ортаға келссі скі атты шығады. Ал жсңіскс жеткен ойыншы болса. ол комбсдс калады да кслссі ойыншымсн аударысады. Осылаііша кай кәп женіскс жсткен жігіт жүлдс алады.
101
Хударыспақ (екінші түрі)
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Екі атты арасы 40-50 дымдай екі көмбеде тұрып ойын жургізушінің ерген белгісінен кейін біріне-бірі қарама-қарсы шаба жөнеледі. Ойынның шарты бойынша кез-дескен жерде бірін-бірі аударулары керек. Егер кімде кім оны4 істей алмаса сол шапқан бетімен кете береді де көмбеге барып ойынды қайтадан бастайды.
Ат омырауластыру
Бұл жігіттердің ат ойыны болғандықтан, көгалды немесе айдалған жұмсақ жерде өткізіледі. Ойынға екі адамнан қатысады, ал жалпы ойнаушылардың санына ешбір шек қойылмайды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Он , метрдей сызылған шеңбердің ішіне бірінші кезектегі екі атты кіреді. Бұл екі ойыншының мақсаты — осы шеңбердің ішінен аттарымен бірін бірі- итеріп шығаруы керек. Қайсысының атының екі аяғы шеңбер сызығының сыр-тында қалса, сол ойыншының ұтылғаны оолып есеп-телінеді. Ойынның шарты бойынша осындай жағдайда кім көп жеңіске жетсе, сол ойыншы ұтқан болып есептелінеді. Ойнаушылардың барлығы ойнап біткенге дейін-ойын жалғаса береді.
Е С К Е Р Т У : Ойынға қатысушылардыңқолында ештеңе болмауы керек. Ат үстінде отырып біріне бірі кол тигізуге, болмайды, тек қана аттарымен итеріседі.
Бәііге
Бұл ат жарысына жігіттермен қатар қыздар да қатыса алады. Ойын көпшілігінде кедергілі, яғни жазық емес ойлы-қырлы жер/^е өткізіледі. Ойын-шылардың санына шек қойылмайды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар көмбедегі сызықтың бойына қатарға тұрып, ойын жүргізушінің белгісі бойынша барлығы бір-бір мезгілде көмбеден шығадыу Ойынның шарты бой-ынша 5-тен 10 шақырьімға дейінгі белгіленген аралыкты жүріп өтулері керек. Көмбеге қай бұрын келгені жеңімпаз атанадыд Ол адамға сый-лык берілелі.
102
Аламан бәйге
ОЙЫЙ ЕРЕЖЕСІ. Бұл ойынға қатысушьілар жа-зық жерде 10-нан 20 щақырымға дейінгі аралықты жүріп өтулері керек. Мұнда да бас жүлдені. қай озып щыққаны алады.
Жорга жарыс
Ойын — жорғалы аттылардың жарысы. Ойынға негізінен қыздар қатысады. КөпшІлік жағдайда жа-зық жерде ойналатын ойындардың бірі. Ойнаушы-лардың санына шек қойылмайды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар көмбедегі сызықтың бойына қатарга тұрады. Ойын жүргізуші жігіттің берген белгісі бойынша барлығы бірдей көмбеден шығады. Ертеде мұндай ойындарды өткізгенде нақтылы арақашықтық анықталмаған, тек белгілер бойынша/айталық екі ауылдың ара-сы, болмаса осы жерден пәлен жерге дейін деп қана коз мөлшермен щамалаған, яғни ойынның шарты бойынша шамамен 3-тен 5 шақырымға дейінгі қашықтықты аттың ' жорға жүрісімен ғана жүріп етулері керек/ Егер ат жорғалап келе жатып желіп, не шауып кетіп барып көмбеге озып келсе, онда ол адамның жеңгені есеп-телінбейді. Көмбеге бірінші болып жорға жүрісімен жеткендер ғана жеңімпаз атанады.
Түйе жарыс
Ойын — түйелі жігіттердің жарысы. Бұл ойын жазық жерлерде еткізіледі. Ойнаушылардың сан-ына шек қойылмайды,
ОЙЫН ЕРЕЖЁСІ. Ойнаушылар көмбедегі сы-«зықтың бойына қатарға тұрып, ойын жүргізушінің белгісі бойынша барлығы бірдей көмбеден шығады. Ойынның шарты бойынша шамдмен 5-тен 10 шақырымға дейінгі белгіленген аралықты жүріп етулері керек.
Көмбеге қай бұрын келгені жеңімпаз ата-нады.
103
Жамбы атх
&
Бұл жігіттердің ат үстіндегі ойыны. Ойынға әркім өз атымен, озінің садағымен келеді. Ойнаушылар-дың санына шек қойылмайды. Өткен заманда ойынға кыздар да катыскан.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Күні бұрын жамбы ілініп оны ататын жер дайындалады. Жамбыны (дорбаға са-лынған алтын не қүміс) биіктігі төрт-бес метрдей ағаштың басына қазылған екі қарыстай келденеңшегс ұзындығы үш-торт қарыс аттың қылынан қабатталып есілген жіппен байлап салбыратып ІледІ. Ойнаушылар жамбыдан қашыктығы 50-60 адымдай жердегі көмбеде тұрып кезектесіп әрқайсысы үш реттен жамбыны садақпен көздеп атады. Атқанда жамбының өзін көздемей, оның ілулі тұрған қыл жібіне4тйгізіп, жерге түсірулері керек. Атып түсірген ойыншы жамбыны өзі алады. Ойын ойыншылардан асқан мергендікті талап етеді. Жамбы қайта тігіледі. Ойын жалғаса береді.
Жаяу тартыс
Ойынды екі, немесе одан да көп жігіттердің қатысуымен көгалдарда, үлкен белмелердс өткізуге болады, ойынға 8-10 метрлік аркан керек.
ОЙЫН Е№ЖЕСІ. Ойынға катысушы екі жігіт ортаға шығады да екі басы біріктіріліп түйілген арқанды екеуі бірдей мойындарына іліп,. екі қолтығы^ың астынан жібереді. Сөйтіп екеуі екі жакка қарап тізесімен екі қолына тұрып, бірін бірі күні бұрын белгіленген жерге дейін тартЫп жеткізулері кереқ. Қайсысы сүйреп жеткізсе сол ойыншының ұтқаны болып есептелінеді. Енді келесі екі жігіт ортаға шығады.
(.
V
Жігіт қуу
Ойын көгалды алаңда^да ойналады. Барлығы 10-20 ойыншы қатысатың жігіттердің ат ойыны. Ойынға әр ойыңшы өз атымен қатысады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Жиналғандар екі топқа бөлінеді. Ойын жүргізуші арасы 1-2 шакырымдай жерден екі көмбе белгілейді. Көмбенің біреуіне таяк шаншып, оның басына тұмак кигізеді. Екінші комбеде өзі тұрады. Екі топтан екі адамды
І04
шакіярып, біреуінің колына белбеу немесе орамал бсреді. Юйың 'жүргізушінің белгісі бойынша ойын-шылар екінші көмбеге қарай шабады. Белбеу алған ойыншы скіншісін көмбеге жеткізбей куып жетіп ұруы керек те, көмбеге жеткен соң белбеуді тұмактын үстінс тастап, кайта кашадшгЕкінші ойын-шы белбеудІ алып, карсыласын көмоеге жеткенше куып жетіп ұруы керек, Енді ойынға келесі екі атты адам шакырылып, олар да соны істейді. Кай топтың ойыншысы қарсыласын көп ұстаса, сол топ жеңген болып есептелінеді.
Жігіт қуу (екінші іпурі)
Ойын когалдарда, алаңдарда немесе үлкен белмсдс 10-30 ойыншынын катысуымен өтеді. Ойынды жастар ойнайды,
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. ЖІгіттер екі топқа, бөлініп, бір сызықтың бойына қатарға т-ұрады. 15-20 метр жердс екінші сызық сызылып, екі жалауша тігіледі. Ойын жүргізуші ар топтан бір-бір ойыншыны ортаға шығарып, біреуіне белбеу (немесе екі бүктеліп есілген орамал) береді. Ойын жүргізушінің белгісі бойынша ойыншылар карсы жақтағы сызыққа қарай жүгіреді. Белбеу алған ойыншы екіншісін куып жетіл, ұруға тырысады. Межеге жеткен соң ойыншы бслбеуді жерге тастайды. Белбеуді еқінші ойыншы алады да кейін жүгірген кезде кашып бара жатқан әріптесі бірінші сызыкка жеткізбей куып жетіп ұруға тиіс. Қарсыласына белбеу жұмсаған осы ойыншы ұткан болып есептеледі.
Әр топтан тағы да бір-бірден ойыншылар шақырылып, ойын жалғаса береді, қай кеп ұпай алған топ ұтып шығады.
Куміс алу
Ойын айдалған жұмсақ жерлерде өткізіледі. Ойынға катысушы жігіттердің санына шбк койЛлмайды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойын басталмас бұрын арасы 100 адымдай екі кәмбе белгіленеді. Сол аралықта үш, төрт жерге шүберекке оралып күміс тасталы-нады. Ойынға катысушылар кезек алып тізбекке тұрады. Ойынды бірінші кезек алған ойыншы бас-тайды. Ойым	Ослгісімен көмбеден
105 '
шығады. Шапқан бетінде келе жатып ат үстінен еңкейір жолындағы күмісті алуы керек. КүмістІ алған кездс атының басын тартып тоқтатуға 'болмайды, Атты токтатып барып алынған күміс^есептелінбейді. Осылайша әркім өз алғанын пайдаланады. Әрине, бір рет жүріп өткенде үш-төрт жердегі жатқан күмістің бәрін жинап алу қиын. Сондықтан да біреуі жүріп өткеннен соң, келесі ойыншы шығады. Ойын-ды кызықтау үшін көрермендер күмісті бірнеше реттен кайталап тігеді.
Кекпар
Ойын көптеген жігіттердің қатысуымен өтетін аттылардың ойыны. Ойынға бауыздалған қозы мен лақтың біреуі пайдаланылады,
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойынға қатысушы аттылы жігіттер белгіленген сызықтың бойына катарға тұра-ды. Аттылы жігіттер тұрған сызықтан 50-60 адымдай жерге көкпар тасталынады. Ойын жүргізушінің белгісімен салт аттылар тұра шабады, сол-ақ қай бұрын жеткені жолында жатқан көкпарды іліл алып кашады. Оны артынан қуып жетіп, басып озған ойын-шы тартып алады, осылайша ара қашықтығы 4-5 шақырымдай белгіленген көмбеге кім бұрын әкелсе
сол көкпарды алады. Көкпарды қызықтаушылар бірнеше рет тігеді. Көкпар қанша рет тігілсе ойын сонша рет қайталанады.
Көкпар (екінші турі)
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойнаушылар екі топқа белінеді. Жоғарыдағыдай көкпарды көмбеге бұрын әкелген ойыншы жеңімпаз атанбайды, сол ойыншының тобыұтқан болып есептелінеді. Ойынның жеңімпазын анықтау үшін ойынды 3-5 реттен кайталауға болады. Сонда қай көп ұтқан топ жеңімпаз атанады.
4
Қы:і қуу
> 
; Ойын айдалған жерде, болмаса шөптесін көгал-і.. дарда өтеді. Ойынға бір қыз, бір жігіттен қатысады.
КелесІ қатынасатындар да екіден болуы керек. Ойынға әркім өз атымен қатысады.
106
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Ойын басталмас бурын ара қашықтығы бір-екі шақырымдай екі көмбе белгіленёді. Бірінші көмбенің сызығында тұрған ат-ты жігіт өзінің арт жағында он адымдай жерде тұрған қыз жанынан өтіп шыққан кезде ол да қызды қуып жетуге қамданады. Сөйтіп қызды белгіленген екінші көмбеге жеткенше қуып жетіп, құшақтап сүюі кереқ. Одан екінші көмбеге жеткен беттен кері қарай өзі қашады, енді қыз оны қуа жөнеледі.
Егер қыз оны қуып жетсе, онда жігітті қамшының астына алады. Осылайша келесі қыз-жігіт шығады, юлар да осылай қайталайды. Ойынға қатысушылардың барлығы жүріп өткенше ойын жалғаса береді.
Тумақ уру
Тұмақ ұру ойыны көгалды алаңда өткізіледі. Ойнаушылардың санына шек қоййлмайды. Ойынға әркім өз атымен қатысады. Күні бұрын көм.б'е белгіленіп 20 метр жерге биіктігі ат бойындай қазық қағылады да тұмак кигізіледі. Ойынға көз баңлай-тын орамал керек. Ойыншылар бір сызықтың бойына қаз-қатар тұрады.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ. Баскарушы кезектегі тұрғаң, яғни катардың өз жағындағы ең шеткі ойыншыны ортаға шақырады. Оның көзін орамалмен байлап,. атына мінгізіп, қолына қамшы береді.
Осы көзі орамалмең байланған салт атты жігіт қолындағы қамшысымен тұмақты дәл ұрып түсіруі керек. Ойын ережесі бойынша тұмақты үш рет ұруға еркі бар. Айталық, бір рет ұрғанда тимесе, онда одан ары тұмақты іздеп тағы ұруына болады. Онда таба алмдса тұмақты одан ары іздеп тағы ұрады. Осылайша, барлық ойыншылар бір реттен айналып шыққанда тұмакты кім көп ұрса, сол ойыншы жеңімпаз аталады.
Арқан тартыс
Ойын-сауық кештерінде, көгалдарда, алаңдарда вткізіледі. Ойынға ұзындығы 8-10 Мстрдей жуан кендір арқан керек. Арқанның тең ортасынан белгі жасалынады (орамал немесе қағаз оралады) осы орталық белгінің екі жағынан бір жарым — скі
1
метрдей жёрден тағы да жоғарыдағы тәртіппен белгіленеді. Ойнаушылар (ойынға 10-15 адамнан) екі топка белініп қатысады, екіге бөлінудің тәртібі: ойнаушылар бойларының биіктігіне қарай бір қатарға тізіліп тұрады. Ойын жүргізушінің берген командасы бойынша тізбекте түрған жігіттер оң жақ шетінен қатар санды: — бір, екі, үш... деп бастап, сол жақ шетіне дейін санап шығады. Тақ, жұп болып екіге белінеді. Ойынға қатысушылар он адамнан кем болмауы керек.	1
ОИЫН ЕРЕЖЕСІ. Күні бұрын жерге немесе еденге белгіленген сызықтың үстіне арқанның ор-таңғы белгісін дәл келтіріп керіп қояды. Енді арқанның екі жақ шеткі белгісінен бастап ұшына дейін ойнаушылар қос қолдап тартып тұрады. Ойын жүр-гізушінің берген белгісімен арқан тар-тылады.	,
Мұндағы максат — екі топ бірін-бірі жердегі орталық сызыктан әркім өз жактарына қарай тартып сүйреп әкетуі керек. Екі топтың қай жағы орталық сызыктан бұрын сүйреп өткізіп алса, сол жағы жеңді делінеді. .Сөйтіп, жеңілгендер' жеңімпаздарға хор айтып, не би бйлеп беруге тиіс. Жазаны орын-даған соң ойынды жоғарыдағы тәртіп бойынша қайтадан бастайды.
108
ТОҒЫЗҚҰМАЛАҚ
рТерең ойды талап ететін,ойнасаң қызығына ешбір тоимайтын, халық даналығы қалдырған ойындардың бірі — тоғызқұмалақ. Халықпен бірге жасасып келе жатқаң даналардың ойыны аталған тоғызқұмалақ — бүгінде өзінің даму сатысында екенін айта кеткен жөн.	'
Көшпенді халықтың, әсіресе малшыЛардың ма-тематикасы — қай халықтың болмасын күнделікті мұқтаждығына керекті бүтін сандардың төрт ама-лын есептеп шығару осы тоғызқұмалақ ойыны үстінде қалыптасқан. Сондықтан да бұл ойын малшы математикасы деп тегін аталмаған. Себебі, далада кездесе кеткен екі малшы қазан мен отаудың жерін шұқып . жіберіп, қалталарында жүрген 81 қойдың кепкен 81 құмалағын әр отауға тоғыз тоғыздан бөліп сала қояды да, дереу ойынға кірісіп кетеді. Мінс бүгінгі ұрпаққа жет-кен ауыз әдебиетіндегі. аңыз осылай дейдіу
Тоғызқұмалак ойыны қай кезде, қалай қалыптасқаны жөнінде нақтылы тарихи деректер әзірше аз. Ал негізінде кәшпенді қазақ халқының арасында дамығайын Қазақстан жерінде жартас-тардың, болмаса төбенің үстіндегі тегіс тас бетіне ойып салынған тоғызкұмалақ ойыныныцтақталары біздің осы ойымызды далелдей түседкі Мысалы, Қаратау қаласына таяу, Дқшұқыр деген тас тәбенің үстінде,. тегіс тасқа тоғызқұмалактын ота-улары мен ка,зандары кашалып салынған. Бұл табңғи тақтаны кай кезде кім жасағаны белгісіз. Ал жасау максаты белгілі. Малшы үшін бұл Ақшұқыр тас жотасы малды қарауылдауда та-былмайтын орын. Демек, айналадағы малды бакылап отырып тоғызқұмаілак ойнағанға не жетсін. Сондай-ақ, Тарбағатай тдуының Сайкан жоталарының бірінде, Қоржынбай жайлауының етегінде жартасқа салынған тоғызкұмалак тактасы тағы бар.
109
Осындай тарихи деректемелерге сүйенсек, тоғызқұмалақ кошленді казак халқының өмірімен бірге жасаскан ұлттык ойындардың бірі деп толык айта аламыз.
ОГоғызкұмалак ойынының аса бір өзіндік ерек-шелігі күрделі кұрал-жабдыктарды кажет етпейді. Ертеректе ойыңшылар кездескен бетте жерді казып, ойын тактасын дайындаған. Барлык кұмалак салатын шұңкырды казан, тоғыз-тоғыздан кұмалак салатын шұңқырды отау деп атаған/%
Ертеректе тоғызкұмалак ойнайтын адамдар қойдың 162 құмалағын дорбаға салып канжығасына байлап алып жүрген. Біздер тек кұмалак кана емес, 81 ак тастан, екінші 81 қара тастан дайындалғанын да көрдік. Осындай екі түсті таспен ойнап отырған адамдардан — тоғызкұмалак ойынын бір түсті құма-лактармен де ойнауға болады ғой, екі түсті таспен ойнаудың кандай өзгешелігі бар деп сұрағанымызда, «мазмұны да ойын өзгешелігі де көп» — деді.
Ең әуелі ойын соңына таман кімнің канша құмалак алғанын тез ажыратуға болады. Айталык, карсыласым ойын барысында мендегі 81 ак түсті құмалактың 50-ін алып, өз казанында 30 кұмалак қалды дейік, ал қара құмалақтан 40-ын алдым, міне енді осыдан қортынды шығара білу керек. Менің ойлауымша дейді тәжірибелі ойыншы, әдетте, ойың соңына таман карсыластың емес, өз құмалағың өз қазаныңа көбірек түссе, онда жеңістен үмітті болуың керек, деп түсіндіреді. Екінші бір ерекшелігі, ойын барысында кім көп кұмалак жинап жатканын тезірек аңғаруға болады. Одан кейін, қарсыластың отауында ойын бары-сында кай отауда канша құмалақ жатқандығын ақ пен қара түсті болғандықтан тез санап алып, жүрісті анықтауға болады. Демек, уақыт ұту үшін екі түсті құмалақпен ойнау деген қағидасын ти-янақты түрде дәлелдеп берді.
ТоғызкұмалаК ойының құрал-жабдыктары осын-дай қарапайым болуы, халық арасында ойынның кеңінен тарауына толық мүмкіндік туғызды. Бұл ойынның, екінші бір бұкаралық маңызы, айталык бірнеше адамның жиналған жерінде барлығы бірдей жұпталып отыра калып ойынға Кірісіп кету емес, тек ойнап жатқан бір жұптың ойындарын қызықтайтындар ете көп болған. Бүгінгі тілмен айтқаңда әр ойыншыны қоршаған өзінің жанкүйер-лері болған. Тіпті мықты ойыншылар, өзімен ойнауға тұрады-ау деген қарсыластарын басқа рулы
110
елдін арасынан іздеп барып ойнағанда жанкүйер-лерін, акыл-кеңес беретін адамдарын өздерімен бірге ертіп те жүргсн.
Шығыс калықтарынын әдеттегі дәстүрімен айтканда тоғызқұмалақ ойынының жүрісі оңнан солға қарай бағытталады, демек, батыстың дәстүріне, яғни сағат тілінің бағытына қарсы жүріледі.
Құмалак салынған тоғыз отаудың әрқайсысының аты болған. Сол жақтағы шеткі, яғни бірінші отау — «таңдық», екінші — «көшпелі», үшінші —«атет-пёс», төртінші — «атсұратар», бесінші —«бел», алтыншы — «белбасар», жетінші — «қандықақпан», ссгізінші — «көкмойын», тоғызыншы — «маңдай». Әр отауды бүлай деп атаудың өзіндік тарихи маңызы бар. Себебі, ойынның ойналу процесі толығынан осы атау аттарына негізделген. Аиталық, ойын бас-талғанда алғаш жүріс жасаған адам «қандықақпан», дейді*^ Бүл ойыншы жүрісін жетінші отаудан бас-тағандығын хабарлайды. Енді қарсыласы жүрісті жалғастырып, «бел» — дейді. Демек, бұл отау ат-тарын ойыншылардың қайсысы болмасын жатқа білгендіктен қай отаудан жүріс болғандығын ести сала, карсылйсы дереу жүріс жасауға камданады.
Ойын тақтасы кейін келе ағаштан жонылып, әрбір отаудың маңдайына «а» әрпінен бастап тоғыз отау солдан оңға қарай — а, б, в, г, д, е, ж, з, и дыбыстарымсн белгіленген. Бұлай белгілеу ойынды жазу процесінде қиындықтуғызғандықтан, шамамен, 1970 жылдардан бері қарай І-сан таңбасы-матема-тикалық есептеу тұрғысынан ойынның есебін шығаруға, жүрісті анықтауда тсзірек шешім қабылдауға мүмкіндік тудырады.
ремек, тоғызкұмалақ ойынының жалпы ере-жесін осылайша бүгінгі күн талабына сай реттеу — көпшілік арасында кеңінен таратты, яғни бұқаралық маңыз алды. Бүгінгі таңда тоғызқұмалақ ойынымен тек казактар ғана емес, республикада тұратын ұлт өкілдері де ойнайдыІ Мысалы, Ақмола ауылшаруашылығы институтынын кафедра менгерушісі Д. С. Поляқов тұңғыш республикалық жекелей біріншілікте асқан шеберліқ көрсетін, Қ^азакстаннын чемпионы атанды. Күгінгі . күнДе тоғызкұмалак ойынынын республикалык федсраци-ясы кұфылды. Онымен қоса  республика біріншілігіңін және республиқа аралық женімңаздарына «Қазақстан спорт шебері» деген атақ беріледіТГ Тоғызқұмалақтан республиканың жекелей бірінйіілігімен қоса командалық жарыс
П1
та өткізіледі. Республикамызда тоғызқұмалақтың әйелдер арасында дамуы өте баяу, әзірше олар-дың арасында жарыс еткізілген жоқ.
ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ бойынша уақыт белгілеп, құмалақтары салынған тоғызқұмалақ тақтасы ойын ережесіне сай дайындалып боЛган соң уақыт белгілейтін төреші ойынның басталғандығын хабар-лайды. Ойыншылар ойынды бастап кетеді.
Бірінші жүрісті жеребе, бойынша анықталған ойыншы, бастайды. Алғашқы жүрісті «таңдықтан» және «мандайдан», яғни жүріс жүргенін хабарлайды. Тек, бірінші жүрісті тоғызыншы отаудан ғана бас-тауға болмайды, басқа отаудың барлығынан жүре беруге болады.
Бірінші жүрісті бастаған ойыншы өзінің дұрыс жүріс осыдан деп тапқан отауындн бір құмалақты орнында қалдырып, қалған құмалақтарды сол жүріс жасаған отаудың қатарындағысынан бастап бір-бірден тастап отырып, ен соңғы құмалақ қарсыласының тоғызқүмалағы бар отауына салынып тақты жұп сан етіп өзінің казанына алады. Демек, ойьін ережесі бойынша қарСыласынан құмалақ алу үшій ең соңғы құмалақпен санды жұп етіп.өзінің қазанына алады.
Сондықтан ойын барысында қарСыластар өздерінің отауларындағы құмалақтарды жұп саны-мен ұстап отыруға тырысады. Мұндай жағдайды ойыншылардың отаулары «жабық» деп атайды. Ойын барысында әр ойыншы өзінің қарсыласының отауын тақ санымен ұстауға тырысады. Демек, тақ санымен жатқан отауларды «ашық» отау деп атайды.
Ойын барысында ойыншылардың қай-қайсысы болмасын қарсыласының отаудағы жатқан құма-лақтарын қолмен санауына болмайды. Тек отаула-рының ашық-жабығын ғана және қайсысында қанша құмалақ бар екенін ғана сұрай алады. Сондықтан ойыншылардың қай-қайсысы болмасын барлық ота-удағы 'құмалақ санын есте ұстауға тырысады. Ал, ойыншының қай-қайсысы болмасын қарсыласының қойған сұрағына дұрыс жауап беруге міндетті. Ойын барысында отауда бір құмалақ қалса, ол ойыншыға жүріске керек болса, онда жалғыз құмалақты қатарындағы отауына тастайдй, демек жүріс орын-далды.
ТҰЗДЫҚ. Ойын барысында «тұздық» алу деген болады. «Тұздық» алу үшін. қарсыластардың әрқайсысы өз кезегінде жүріс жасаған ойыншы ең соңғы құмалағын қарсыласының екі құмалақ жатқан отауына түсіріп үш құмалақ етіп алса, бұл ойыншы
112'
өзінің қарсыласынан «тұздық» алған болып есепте-леді. «Тұздыкты» алудағы максаты әрбір жүріс сайын сол «тұздыққа» түсетін құмалақты тұздыктың иесі қазанына салып отырады. Демек, «тұздыктың» пай-дасы әр жүріс сайын (екі жактын да) қазанға бір құмдлак түсіп отырады, деген сөз. Ойын ережесі бойынша тек «маңдайдан» — тоғызыншы отаудан «тұздык» алуға болмайды. Ойын барысында «тұздык» бір-ак рет алынады.
«АТСЫРАУ». Ойын бдрысында, әсіресе ойын соңына таман келгенде, ойыншының біреуінде кұма-лағы таусылып калады да жүретін жүрісі бітеді. Тоғызқұмалак ойынында бұл жағдайды «атсырау» деп атайды. «Атсырау» жағдайына тап болған ойын партиясы ұтылғанға есептеледі, себебі одан ары жүретін жүрісі жоқ^ Енді, қарсыласын «атсырату» жағдайына алып іселген ойыншы, өзінің отаула-рындағы құмалақтың барлығын жинап өз қазанына салады да, барлык құмалақтың есебін шығаруға кіріседі. Демек, «атсырау» жағдайына дейін әлі екі ойыншының біреуі 82 кұмалақ жинап үлгірмегендіктен, амал жоқ, отаудағы қалған кұма-лақты косып алғаннан кейін бұл ойыншы ешқандай даусыз жеңіске жетеді. Ойын барысында «атсырау» жағдайы сирек кездеседі, себебі ойынныңайла-тәсілін білетін ойыншы өзін «атсырау» жағдайында қалдырмайды.
ОИЫНДЫ ЖАЗУ ЖҮЙЕСІ. Тоғызкұмалақ ойыны шахматтағы сияқты ойын барысында тақтадағы жағдай жазылып отырады. Біз жоғарыдағы айткандай, әр отау солдан оңға карай өзінің рет санымен белгіленеді дедік. Осы рет санын пайдалана отырып, әр партия басынан аяғына дейін жазылып алынады. Айталык, 711 саны жазылса, онда 7-отау-дың реттік саны да, П-сол отаудағы құмалак саньк, Енді осы санға сызықша арқылы карсыласыиың жүріп жазылады. Мұнда да отаудың реттік саны мен сол отаудағы құмалак саны жазылады. Сонда бірінші жүріс былай болып жазылады: 711-815. Сонда 815-карсыластың жүрісі 15 құмалағы бар 8-отаудан ба-сталған.
Мысалы екінші жүріс 69-55 болды дслік. Мұнда 6 отаудың регтік саны да, 9 отаудағы құмалақ саны. 5 келесі жүріс жасайтын ойыншының отауының реттік саны да, 5 сол отаудағы құмалак саны.
Енді 12 құмалағы бар екіншГ отаудан жасалған жүріс, қарсыласының 2 кұмалағы бар төртінщі ота-уына түссе тұздық алады. «Тұздық» партия жазу-і
113
ында «X» тахтабасымен белгіленеді. Сонда бұл жүріс 212-42Х болып жазылады. Сондай-ак, жүрістің соңғы кұмалағы «тұздыкка түссе онда, айталык, 84:2Х бо-лады. Демек 4 кұмалағы бар 8 отаудан жүргенде қарсыластың 2-отаудағы «тұздыкка» түсті деген сөз.
ЖҮРІС ЖАСАУДЫҢ ЕРЕЖЕСІ. Ойын барысын-да ойыншылардың кай-кайсысы болмасын ешбір келісімсіз кұмалакка колдарын тигізуге болмайды. Егсрде ойыншының біреуі құмалакка қолын тигізіп адатындай жағдай болса, кұмалағымды реттеп санап жатырмын деп, өзінің кдрсыласын ескертеді. Ес-кертуге міндетті. Егерде ескертпеген жағдайда қарсыласының қолы тиген отаудан жүруін талап етуі ойын ережесіне сай келеді. Ойыншылардың кай-қайсысы болмасын құмалағын ^стаған отаудан жүруге міндетті. Ал қарсыласының құмалағына қол тигізуге ешқайсысының еркі жоқ. Әдетте ойыншылардың кай-қайсысы болмасын ойын барысында жарыс ережесінің сакталуы жөнінде мұқият ескертіледі.
Ойынды жеребе бойынша бірінші кезек алған ойыншы бастайды, екі ойыншы да жасаған жүрістерін кағазға жазып отырады. Партияны жазу барысннда, айталық жүрген ойыншының отауында канша қүмалақ болғандығын карсыласы сұрап білуіне срікті. Ойын соңында жеңіске жету үшін міндетті түрде 82 құмалак алынады. Ойынның тең аяқталуы сирек кездесетін жағдай. Тек ойын барысында екі ойыншы бірдей тұздық алғанда ғана ойын тең аяқталуы мүмкін. Ойын ережесі бойынша үлкен ойыншыға бір ұпай, тең ойынға жарты ұпай беріледі. Ал ұтылған ойыншыға ұпай берілмейді. Жарыс қорытындысын шығарған кезде ұпай санымен коса міндетті түрде құмалак саны жазылады, Айталық, ұтса 182—080 болмаса тең 0,5йі -0,581 деп жазы-лады.
Жарыс протоколына ұпай санымен қоса құмалақ санының жазылуы біріншіліктің қорытындысын, яғни жсңімпазды анықтағанда, екі-үш ойыншы бірдей пай жинаған жағдайда құмалақ санына байланысты жеңімпаз анықталады.	4
ҚАЗАҚША КҮРЕС
Г Қазак халқының өте ертеден қалыптасқан спорт оиындарының бірі — қазақша күрсс. Қазақша күрес көшпслі халықтың тіршілігімен бірге жасасып келе жаткан спорт түрлерінің бірі. Қазақша күрестің басқа халықтардың үлттық күрссімен салыстырғанда өзіндік бір ерекшелігі бар.
Совет цәуірінё дейін қазақша күрес негізінен • әдет-ғұрыпқа байланысты және еңбек процестерін дәріптейтін жиын-тойларда өткізілді. Кезінде қазақша күрес «күш атасын танымайды» деген ұран-мен, еш салмақ дәрежесінсіз-ақ, үлкен-кішіге қарамай, тіпті баласы мен әкесі де күресетін болған.' Онымен қоса белгілі бір жүйеленген белдесу ережесі де бо?імаған.)Айтса айтқандай-ақ, күреске түсетіндер үлкен кішісіне қарамай-ақ, қай күштісі жеңіске же-теді'. ^Киынттойлардағы күрес өз алдына, тіпті ере-гоёке түскен екі еркек кездескен жерде ат үстінен "түсе қалып белдесе кстсдіі Осылайша күш аталары өздерін қарсыласы мен халқының алдында паш ете білген. Мүндай күш атадары халық тарихында, ауыз әдебиетінде жырға қосы лған. Әсі ресе, тарихтағы халық батырларымен қоса ел арасында аты әйгілі^ — Қажымұқдн, Балуан Шолақ, Битабар секілді алып-тар да бар^
Октябрь таңына дейін ас беру, қыз ұзату, күзем алу, наурыз сияқты жиын-тойларда белдесу өтетін жерге арнайы текемет төселіп, палуандар белдесуге ійыққанда аяқтарына мәсі киіп болмаса жалаңаяқ шығатын. Үстеріне тізеден төмен түсетін шапай ^иіп, беліне екі-үш қабат белбеу орайтын. ¥йым-дастырушылардың бірі кілем үстіндегі төрец^, — белдесуге шыққан палуандарды бір қолды астынан — бір қолды үстінен алып белдестіретін. Бұл бёл-десуді казақтар «қоянқолтық» ұстасу деп атайды. Бслдесу барысында қолды белбеуден босатуға бол-майды.
ІҚазақша күресте қолданылатын айла-тәсілдердің непзгі түрлері:
115

—	иықтан асыра лақтыру әдісі. Лақтырған палуан құламай орнында қалады;
—	әдіс қолданған палуан өзі құлап барып қарсыласын астына түсіру;
—	қарсыласын жамбасқа салып жығу;
—	-^іштен шалып жығу;
—	сырттан шалып жығу;
—	қарсыласын қырқа шалып түсіру (артқа құлау). ' Күрескен кёзде рұқсат етілмейтін айла-тәсілдер:— белдесу барысында қолды белбеуден бо-сатып жіберуге болмайды. Тек, әдіс қолданған кезде ғана бір қол босатылады;/
—	қарсыласын ұрып не итеруге;
—	тамақтан, саусақтан, құлақтан ұстауға;
—	лақтырған кезде қарсыласын басымен жерге түсіруге;
—	құлап түскен соң қарсыласының аяғын. немесе қолын, т.б. мүшелерін бұрауға;
—	белбеуден басқа киімнен ұстауға;
—	астында жатқан қарсыласын тіземен, не щын-тақпен басуға болмайды;
—	белбеуден ұстамай қарсыласына қолданған айла-тәсіл есептелмейді;
—	уақыт белгіленбейді.
/Белдесу барысында жеңіске жеткен палуан ор-нында қалады. Ондай болмаған жағдайда, яғни бел-'десуге шыққан палуан бас тартып басқамен күресемін десе, онда рұқсат беріледі. Бірақ.түбінде жеңімпаз аталатын палуан біреу-ақ. Оның барлық кездесуде жауырыны жерге тимеу керек. Жалпы белдесу барысында қарсыластың біреуі құлап жауы-рыны жсрге тисе болды, қарсыласы басынан аттап кетсе болғаны — жеңілгенге есеп. Егер де қарсыластың біреуі әдіс қолданып, екіншісі қарымта жасап бірде құлап түссе, онда «итжығыс» деп, төреші оларды орындарынан тұрғызып қайтадан белдестіреді.-
Белдесу барысында тең түсу, я ұпай санымен ұту деген болмаған. Белдесудің уақыты щектелйе-гендіктен міндетті түрде қарсыластың біреуі жеңіске жетеді.^  .	4
*  * *
Совёт дәуірінде қазақіпа күрестен арнайы жарыс-тар өткізілетін болды. Шамамен 1950 жылдарға дейін үш түрлі — 66 кг (жеңіл), 82 кг (.эрта) және 82 кг (ауыр салмақ) дәрежесі бойынша жарыстар әткізіліп тұрды. Жарыс уақыты белгіленді. Әр бел-
116
десуге 10 минут уақыт бөлінді. Белдесудің саны шектелді. Бір күнде төрт реттен артық белдесу өткізуге болмайды. Әр белдесуден кейін ең аз де-генде 20 минут дем алуға уақыт беріледі, болмаса одан да көп уақыт бөлінуі мүмкін/ Жарыс арнайы дайындалған күрес кілемінде 'тггкізіледі. Кілем үстінде белдесудің дүрыс өтуін бақылайтын төреші жүредІ. Кілем үстіндегі төреші палуандарды «қоянқолтық» ұстастырғаннан кейін күресті бастауға ысқырық арқылы рұқсат береді. Белдесу барысында ұпай саны емес, таза жеңіс қана есепке алынады. Демек, қарсыластардың біреуінің’ жауырыны жерге тигенде ғана белһесу тоқтатылады. Беддесу тең аяқталмайды. Ондай болмаған жағдайда Ю минут аралығында қолданған айла-тәсілдер ғана ескеріледі.
* * *
уҚазакша күрестің кеңес дәуіріне дейінгі дәстүрлі белдесу түрі 1950 жылдардан бері карай жойылды. Бүгінде қазакша күрес деп аты ғана сакталып жүр. Ал негізгі күрес түрі, ережесі, айла-тәсілдері барлығы жапонның дзю-до деп аталатын күресіне ауып кетті^
Себебі, біріншіден, палуандар кілем үстіне шыққанда «қоян-колтық» ұстасып бёлдеспейді. Па-луандар жапон күресіндегі сияқты кілем үстінде еркін жүріп күреседцДемек карсыластар кім-кімнің қай жерінен ұстайды — жағасынан ба, балағынан ба, құлағынан ба, әйтеуір палуандар бірін-бірі оңайтыннан келген жерінен ұстайды.
Екіншіден, казақша қүрестің ережесінде өмірі болмаған ұпай санымен жеңісті аныктайды.
Үшіншіден, тең аяқталатын да белдесу болады, бірақ, төрешілердің билігімен жеңістІ жақсы көргендеріне береді.
Сайып келгеңде, бүгіңде қазақша күрестен өтетін жарыс . жапонның / дзю-до күресінің ёре-жесімен өтетін болғандыктан «казақша күрес» деген аты калды да «заты» жоғалды. Осыған орай бір мысал келтіре кетейік. Белдесу кезінде қарсыласының қарқынынан қррыққан палуан' тең түскісі келсе, тізерлеп отыра *калса болғаны, оған айла-тәсіл қолданып одан ары оны жауырынына жатқызуға болмайды. Және чсегіз (52, 57, 62, 70, ?8, 87, 97) одан жоғары салмак дәрежесіне сәйкестелген. Демек, жарыстың бас төрешісі кім болса, сол, жарысты өз керегіне жаратып, бүйрек-тен сирақ шығарып ереже деп ұсынады. 1971 жыл-дан бері қарай «Қазак ССР спорт шебері» деген
117
спорттық жоғары атақ белгіленді. Жарыска қатысушы палуандар міндетті түрде дәрігерлік комиссиядан өтеді және жарыс кезінде дәрігерлік бақылауда бо-лады.
* * *
Ұлттық өнердің шынайы қамқоршылары болса, онда ол міндетті түрде өмірден өз орнын табар еді. Әлемдік аренаға шықпайтын спорт түрінің бәрін іске жарамайды деп, ешкім біле бермейді деп<жылы жауып қоюға бола ма? Онымен қоса, бүл біздің ең бір көзге түсер ұлттық Ұпортымыз ғой. Сондықтан да ең әуелі қазақша күрестен жарыстарды көбейте беру керек. Біз нағыз таланттарды ауылдарда дейміз. Ол да рас. Ал ауылдың балалары қазақша күрес десеңіз қандары беттерінен көрініп, көздері шы-ранадай жайады. Демек, оларды осы өнерге бау-лыған жен. Содан сонәркім талабына қарай ез жолдарын таба жатадыДБіз Орта Азия мен Қазақстан республикаларының арасында ортақ ереже жасап жа-рыс өткізсек, қандай құптарлық бастама болар еді. Кезінде Ферғана күресі, Бұхара күресі дегендер де болды. Оларға қарағанда қазақша күрес мазмұны жағынан бүгінгі еркін, классикалық, самбо күре-стеріне жақын. Сондықтан да құнды. Қазақша күрес біздің барлық палуандарымыздың айла-тәсілдерін жетілдіре түсетін нағыз бұқаралық спорттың бір түрі^
Енді, осы өзіндік аса бір ерекшелігі бар, қашанда көпшіліктің көңілінен шығатын ұлттық өнердің бірі — қазақша күресте халықтыңбойындағы қасиетін көрсететін үлгісі бар десек, онда неге осының белгілі бір жүйеге келтірілген киімін, жарыс ережесін жа-самаймыз. Айталық, кеудеге киетін камзол (беш-пет), яғни ұзындығын жанда тұрғандағы қолдың ұзындығымен бірдей етіп, етегінін айналасына, одан үстіне иыққа дейін ұлттық оюлардың (қошқар мүйіз) екі-үш түрін тігіп, осы материалдан шалбар тігіп, балағының айналасын оюлап спорттық киім жасауға әбдсн болады. Аяқтарына бұгінгцкүрестің палуанда-рының киіп жүрген шолақ қонышты мәсіні пайдалану керек.
Бүгінгі таңда, қазақша күрестен жарыс өте қалса «аққу-шортан-шаянның» тіршілігі басталады. Себебі, бір жүйеге келтірілген жарыс ережесі жоқ. Қашан болмасын жарысқа жауап беретін бас төреші өзінің камына қарай бұрады. Ол басқаларға ұнамай қалады.
118
Осының салдарынан бас бірліктің!>рнына алауыздық туады. V Бір жүйеге келтірілген ережесі бол-мағандықтан да қазақша күрес халықтық қасиетінен мүлдем айырылып қалды.і
* Ата-бабамыздың, күні кеше кеңес дәуіріне дейін күресіп келген ереже үлгісінде, ең әуелі күрес ба-рысында балуандардың ешқайсысы белдіктен қолдарын босатпайды, Қол белдікте болғандықтан, қашанда жерге түскен балуан шалкалап құлайды. Міне осы кезде астындағы балуан мықты болып, үстіндегісін аударып түсіруіне болады, егерде өзінің жауырыны жерге тимесе. Онда да ешкімнің қолы белдіктен босамайды. Тек не істесе де еркімен қозғалып жүмыс істейтін балуандардың аяқтары ғана. Аяқтарымен қандай айла-тәсіл. қолданса да еркі өзінде. Тек қайсысы болмасын қарсыласын тебуге болмайды. Жеңіске жету үшін астыңғы балуанның жауырынын жерге тигізіп тұрғанда, үстінен, яғни басынан аттап кету міндеттелген. ПаЛуанның бірі жауырынына кұлап түсіп, үстіндегі қарсыласын аударып түссе де есепке алынбайды. Себебі, күрес ережесі .біреу. Ең бірінші Кімнің жауырыны жерге тисе, сол балуанның жеңілгенІ. Бүгінгі күрестегідей жауырынына жатқызыц алып үстіне бір минутқа жуық уақыт мініп жатқан күрес ережесі болған жоқ. Сол себепті де қазақша күрестің өзіндік ұлттық дәстүрлі өнерлерінің нақышы бар, баска ұлттар күресінен ерекшелігі бар.
уЕндеше, бұл ережені теориямен қоса, қазакша күрестің маңында еңбек етіп жүрген мамандар бірігіп жасағанда ғана біз қазакша күрестің ұлттык нақышын сактаймыз. Заман талап еткендей, бүгінгі күрес түрлеріне де жакындатамыз. Егер де қазақша күрестің тарихи қалыптасу накышын сақтаған, бірак түрлі ереже болғанда ғана күштілердің күшҮісі жеңіске жететін боладыу
119
ҚЫЗКӘДЕ
ІХалықтың енбек процестеріне және әдет-ғұрып-тарына байланысты өткізілетін жиын-тойлардан басқа тағы бір көңіл көтеретін, ең қызықты мерекесі — үйлену тойы. Бұл т^йда әдет-ғұрып, салт-санаға байланысты өткізілетін ойындарды қызықтаудың шегі болмайды. Халықтың үш күн ойын — төрт күн тойын өткіздІ дегені осын-дайға айтылса керек. Бүкіл жұмаға созылған тойда үлкен-кіші демей ойынға қатысып, халыктың бар-лық даналығы сараланып ортаға салынады^ Барлық ұлттық спорт ойындарының өткізілуі басқа та-рауда берілгендіктен, бұл белімде тек осы тойға қатынасты әдет-ғұрып түрлерін ғана қарастырамыз. ^?йлену тойын өткізудің дәстүрлі салтқа ай^іалған өзіне тән ерекшеліктері бар. Себебі, тОй үстіңдегі өткізілстін әдет-ғұрып ойындарының бас кейіпкерлері — қыз бен жігіттің -жеңгелері мен құрбы-құрдастары^
/Үйлену тойының қыз кәде, шашу, бет ашар, жар-жар, құданы тарту, ат байлатар, ит ырылдатар, кемпір елді, есік ашар, бақан ұстатар (түндік ашар), шымылдық байлар, қол ұстатар, шаш сипа-тар, көрпе қимылдатар, той бастар, құйрық-бауыр асатар, тобық ойнау, тоқым қағар, қынаменде сияқты дәстүрлі ойындары болды.
Үйлену тойындағы дәстүрлі ойындардың ең негізгісі қызды шығарып салғандағы қыз кәде ойыны. Үйлену тойының осы ойыннан басталатын себебі, кезінде қыз алуға келген жігітке толып жаткан ддстүрлі ырымдарын жасап, содан кейін ғана шығарып салатын болған^ Бұл4күнде қыз кәде дәстүрі ұмытылып бара жатыр. Себебі, көпшілік жағдайда қыздарды күйеу жігіт үйінен келіп алу емес, кез-дескен жерінде алып кете беретін жаңа дәстүрге бой ұра бастады. Мұны өмірдің, яғни бүгінгі тандағы тіршілік ағымынан туған дәстүр дей аламыз. Олай дейтініміз, қыздардың көпшілігі туған жерден,
120
уйден шалғай окуда жүріп тұрмыска шығады, болмаса оку бітіріп, жолдамамен барып кызмет істеген жерінде семья кұрады.
Бұл ойынның қай жерде, калай ойналатындығы өткен ғасырлардағы ғалымдардың еңбектерінде анықталып көрсетілмегендіктен біз, үлкендердің айту-ымен күні бүгінгі бізге жеткен түрімен салыстыра отырып сөз етеміз.
Қазіргі кезде кыз кәде Қазакстанның әр облысында әр түрлі өткізіледі. Ал нёгізгі мағынасы біреу болғанымен, ойынның ойналу жүйелерінде кептеген айыр-машылыктар бар. Мәселен, Оңтүстік Қазақстан өңірінде ұзатылғалы отырған кызды үйден кілемге салып көтеріп алып шығып, дәл аттанар сағатында ойынды бастайды.’ Ал Шығыс Қазақстанда ойынды кызды аттандырудан бір күн бұрын өткізеді. Ойынның бұлай болуында да езіндік мәні бар. Себебі, бұл ойыңды кыздың кетер уакытында бастаса, онда күйеуді қайын жұртының алдына бас игізу үшін уакыт аз болады да, оны мұката алмаған кызға ел-жұрты разы болмайды. Жок дегенде бір күн бұрын бастаса онда жеңгелері «қалыңсыз кыз болса да, кәдесіз күйеу жок»— деп ісіне мықтап кіріседі. Ал ертеректе, көпшілік жағдайда, бұл ойын кызды алуға келген жігіт тобына және жігіттің өзіне койылатын кайын жұртыныңталап-тілегі ретінде қаралады. Мысалы, беташаройынында қызға қандай талап қойса, .қыз кәде де күйеуге сондай талап койып, кайын жұртына бас игізеді. Әрине, бұл дәстүр жігітті қыз алған екенсің деп бас игізіп кемсіту емес, керісінше, күйеудің бас игені атадан балаға ұласып келе жаткан халыктың өмір талабынан туған және талай-талай кезеңдерінен өткен семья кұруының кағидасын мойындауы болып табылады. Себебі, қазақ халқында жалпы семьянын ажырасу дәстүрі бол-маған. Егер семьядан ажырасатындай жағдай болса, онда әйелді кінәламайды. Бұған кінәлі еркек деп ёсептеліп, ол барлык жиналған ауыл адамдарының алдында басына кара тас көтерія «талак» тастадым деп ант берген. Содан кейін бұл адамды бүкіл ауыл болып елінен көшіріп жіберген. Осыған карағанда |кыз кәде мен беташарда кыз бен жігітке семья кұрып, өмір сүрудің барлык заңдылығын екі жактың ру елі болып жан-жакты мойындаткызып алатын болған. Сондыктан да үйлену тойындағы дәстүрлі әдет-ғұрып ойындарының тәрбиелік маңызы ешбір акылмен елшенбек емес^/
Бұл ойында білегін сыбанып, белін буған жеңгелер мен ожар омырауын ашып, өңешін созған жігіттердің ортасында басына сәукеле киіп ұзатылатын кыз. тұрады. Әзіл сәз, айтыс өлеңмен жеңсең кызды алып жүре бер, болмаса толык түрде кәдесін бер. Кәдеге көнбегенде кыздар жағының мыктылары күйеу косшыны тарта жөнеледі. Суырыла сейлейтін шешен жігіт пен тілмәр келіншек тартыса келіп, сөзге токтап билікке жүгінеді, осылайша ойын жалғаса береді. Бұл ойыңды еркіне жіберсе шегі болмайтын 'көрінеді, сондыктан үлкендердің бас-колка айту-ымен әрең дегенде тоқтатып, кызды шығарып салып отырған.
Қазактың әдет-ғұрып ойындарының біркатарында айтыс олардың аркауы, желі, программалык репертуары болып отырды. Осындай ойындардың келесі бірі — жар-жар. Ұзатылатын кызбен және онымсн коштасатын бозбалалардың той үстіндегі айтылатын сағыныш сәлемдеңі, кәбінесе жеке-жекс айтудан гөрі, екі жаққа бөлініп көп дауыспен айтылады, бір жағы күйеу, екінші жағы калыңдық. Немесе күйсулер жағы еркектср тобы да, калыңдык жағы әйелдср тобы, Жар-жар әнінің бір ерекшслігі, өлеңдерге қарағанда, белгілі бір калыпка түскен сөзі мен әні болады, көпшілік жағдайда жұрт оны жаттап алып айтады. Келін түсіру жағы қуанышты, көтеріңкі кслсе, кыздар тобы. көбінде мұңды. қайғылы өлеңдер айтады.
121
Содан кейін жігіттер тобы қызды қайын жұрт, қайын ата, қайын ана, туған үй, туған ата-анадан кем болмайтындығын айта үгіттейді. Мүның бәрін көпшілік жағдайда қалжың түрінде айтады. Ал қыздар тобы жігіт жағының жұбатуынақарсы: құрбы-құрдасының ортасында отырып ойнап-күлгеннің қызықтығын, туған ел, туған жердің ыстықтығын айтып жырлайды. Жат жердің, жат ұяның қалай қарсы алып, қалай қарайтынына күдік келтіреді. Оны жігіт пен қыздың мынандай сөздерінен байқауға болады:
Жігіт: Алып келген базардан қара нөсер, жар-жар-ау!
Қара мақпал сәукеле шашың басар, жар-жар-ау, Мұнда ?кем қалды деп қам жемеңіз, жар-жар-ау, Жақсы болсаң қайын атаң орын басар, жар-жАр-ау.
Қыз:	Есік алды қара су майдан болсын,
жар-жар-ау, Ақ жүзімді көргендей айнам болсын, жар-жар-ау, Қайын атасы бар дейді осы қазақ, жар-жар-ау, Айналайын әкемдей қайдан болсын, жар-жар-ау.
Қызды алуға келген топ құдасының ауылына жақындаған кезде күйеуді жа-нындағы жолдасымен ауыл сыртында қалдырып, өздерІ қалыңдықтың үйіне түседі. Құдалар келді деп жұрт қауғаласып жатады. Осы кезде қалыңдықтың жеңгесінің бірі күйеуді ертіп келуді ұйымдастырады,
Осылайша күйеу келіп аттан түскен бетінде «ат байлатар» ырым жасалады. Күйеу келген бетте ауыл жігіттерінің бірі оны аттан түсіріп алып, атының ерін алып суытуға қояды. Күйеу өзіне істелген осындай қызметі үшін ырымын жасайды, яғни қызмет істеген жігітке ақша, болмаса заттай кәдесін береді. Бүгінгі күндері ұмыт болған кәде түрінің бірі осы.
Бұдан әрі күйеу үйге кіруге ұмтылғанымен оны абалаған иттер тегіннен-тегін кіргізе коймайды. Сондықтан күйеу «ит ырылдатар» ырымын жасайды. Бұл дәстүрлі ойыннан ауылдың жасөспірімдері (әсіресе иті бар балалар) құр қалмайды. Олар қашаннан көкжалдарын ертіп күйеудің келуін күтіп жүреді. Содан күйеу «ат байлатар» ырымын жасағаннан кейін-ақ күйеуді қоршауға алады. Бұл жолы да күйеу тегін құтыла алмайды. Айналасын қоршаған, абалаған иттен қорғаған жасөспірімдердің рақымына иланып, оларға күміс теңге береді.
Ертеңінде кешке той басқарушы жеңгелер қалыңдық өз орнына барғаннан кейін түннің бір уақытында күйеуді отауға әкеледі. Келген бетте есіктің алдына кәлденең түсіп жеңгелерінің бірі жатады. Бұл елген кемпірдің бейнесін елестетеді. Демек, «кемпір өлді» дәстүрін өткізу басталады.
«Кемпір елді» дәстүрінің әсіресе жастар үшін, жас семья үшін тәрбиелік мәні зор. Себебі, атамыздан қалыптасып келе жатқан дәстүр елгенді сыйлау, оған құрмет көрсете білу. Тіпті, бірін-бірі көрмейтін ағайындар кісісі өлгенде ғана табысады, яғни, «өлгенге өкпе жүрмейді» деу осындай өлімді қадірлеу, елімге көрсететін тірінің ең соңғы сый-құрметі деп есептелген. Сондықтан да, қыз алуға келген күйеуге өлгенді қалай дәріптейді деген нышанмен «кемпір алді» дәстүрлі /
4
122 
ойынын өткізеді. Бұл дәстүрде елгён кемпірдің роліндегі жеңгесіне көйлек кигізеді, болмаса ақша береді.
Әдетте, мұндай күйеуге көрсетілген сый-құрметтің бағасы, яғни оның кәдесінің құнды-құнсыздығы, қымбат-арзандығы сол күйеуге сый-құрмет көрсетій жүрген жезде-жеңгелер мен балдыз-қайындардың қалыңдықпен туысқандығы ескеріледі. Айталық, қалыңдыққа сый-құрмет көрсетіп Жүргендердің ішінде қалыңдықтың етене туысқандарына қымбат бағалы бұйымдар, мысалы алтын сырға, күміс білезік, жібек маталар сияқтылар кәдеге тартылса, жай араласып жүрген ауыл адамдарына төмендеу, бағасы арзандау зат-бұйымдар беріледі.
«Кемпір елді» кәдесін алған жеңгелері күйеуді есікке алып келеді. Олар күйеу жігітке — семья болдың, яғни өз бетінше өмір сүрудің табалдырығын аттағалы тұрсың, отау есігін ашып отырсың, босағаң берік, шаңырағың биік болсын деген бізден бата алуың керек дегендей, кәдесін бермейінше есік аштырмайды. Бұл дәстүр бойынща әдетте, қалыңдық әкесінің, яғни қайын атасының батасын алады екен, ал ондай кісі' болмаған күнде осы ауылдың ең қарт, сыйлы ақсақалы бата береді екен. Бұл кәденің құндылығы да, сол бата берген адамына байланысты. «Атаның батасы атқан оқпен тең, ананың батасы лақтырған доппен тең» дегендей, өткен замана тарихы осыны дәлслдейді. Мысалы, Базарбайдың ұлына теріс батасын беруі баласын ақыры опатқа ұшыратты. Жалпы, қазақ халкының басынан өткен өмір зандылығына жүгінсек, оларды санап шығу тіпті мүмкін емес. Сондықтан «есік ашу» дәстүрі атаның балаға деген тұңғыш лебізі, өмір есігін тұңғыш рет ашқандағы өмір бағытына берген ата жолдамасы. Сондықтан да атамыздан қалған дәстүр — баланың атадан бата сұрауы. Баланың жанға жағатын қыл^ғын кергенде «дтаңнан бата алған бала екенсің» деуі дс тегін айтыла салған сөз болмаса керек. Осы бір дәстүрдің бұл күнде ұмыт бола бастағаны өкінерлік жәйт.
Енді есікті ашып күйеуді үйге кіргізгенде бақан ұстатар, болмаса түндік ашар дәстүрі басталады. Бұл дәстүрлі ойынның негізгі мазмұны, міне отау болдың, өз түндігінді өзің ашып, отыңды жақ, семьяңды жылытасың деген ұғымды береді. Бұл дәстүр кеңес өкіметі орнағанға дейін жер-жерде кеңінен қолданылып келді. Мысалы, күйеуге үйге кірген бетте қолына бақан ұстатып, түннің жарымында отаудың жабулы тұрған түндігін ашқызған. Егер күңеу жігіт үйдің түңдігін аша алмайтын болса, ертеңінде жеңгелеріне күлкі болған. Бұл да бүгінгі таңда ұмыт болып қалған дәстүрлердің бірі.
Осылайша түндік ашылып, шаңырақтан түскен ай жарығы бұлар үшін күн шыққандай әсер етеді. Осы кезде жеңгелері «қол ұстатар» дәстүрін бастайды. Бұл дәстүрлі ойынның негізгі мазмұны енді күйеу мен қалыңдықтың қолдарынан ұстатқызып, болашақ өмірлеріңді осылай қол ұстасып жүріп өткізіңдер деген нышан білдіреді. Міне, қолдарынан ұстасқан екі жастың жүректерінің соғысы да енді өзгеретін болды. Мысалы, бұл дәстүр революцияға дейін, әсіресе қалыңдық пен күйеудің аңсап сарғая күтетін мезгілі. Себебі, бұл екі жас бірінің бірі қолдарынан ұстамақ түгіл, бірін бірі осы‘үйлену кезінде бірақ көретін де кез болады. Ал бүгінгі жастардың бірінің бірі қолдарынан қашан ұстағанын, ең алдымен кімнің ұстағаны бәрі ұмыт болды. Олай болатын себебі бүгінгі жастарымыз біреу арқылы таныстыру емес, өздері танысады, көңіл қосады, семья құрады.
Енді күйеу қалыңдықтың колынан ұстағаннан кейін екеуінің бірігіп тіршілігін бастайтын сәті туды. Жатудың қамын ойлайтын да уақыт таянды. Сондықтан шымылдықтарын құрып алуы керек еді. Міне, жеңгесі күйеуден «шымылдык
123
байлар» кәдесін алады. Бұл дәстүр — жеңгесінің көмегімен күйёу өзінің төсегіне шымылдығын қүрады. Әдетте, шымылдықты жас жанұя ата-анасымен тұрғанда ғана төсектері көрінбесін, жастар әлі тіршілік талабына қалыптаса қоймағандықтан ашық-шашық жүредІ деген ұғымнан туындайды. Отау болғанда да міндетті түрде шымылдық құрылады. Бұл дәстүр де бүгінгі таңда ұмыт болды.
Шымылдығын құрған күйеу енді қалыңдығына жақындау үшін шашынан си-пайды. Демек, күйеудің енді бірінші рет қалыңдығының денесіне қолын тигізуі — осы шашынан сипаудан басталады. «Шаш сипау» дәстүрінің өзіндік аса құнды тәрбиелік мазмұны бар. БІріншіден, қызға көрсетілген құрмет болса, екінші жағынан күйеудің әдептілігі. Бүгінгі жастардың өзара кездесуіндегі сияқты қызды үйде болса үйде, дұзде болса дүзде тарпа бас салып құшақтау, одан қала берсе бетіңен сүю емес. «Шаш сипатар» дәстүрі жігіттің қалыңдыққа деген нәзік сезімін білдіру. Сондықтан бүгінгі жастар арасындағы әдепсіздік, бірін-бірі сыйламау, балағаттасу ата дәстүрінде болмаған оқиға. Сол себепті де бүгінгі жастар отау — жас семья тұрақсыздық заңдылығына көшуде, күннен күнге оның саны да көбе-юде.
Отаудағы ең соңғы дәстүр, жеңгелердің мойынындағы парыз деп есептелетін іс қалыңдық пен күйеудің төсегіне аналық жаялығын (неке жаялығы) төсеп, екеуін жатқызып, көрпесін жабады. Бұл дәстүр «көрпе қимылдатар» деп аталады.* «Көрпе қимылдатар» дәстүрінің кәдесі ең құнды, бағасы жоғары болады. Себебі, бұл дәстүрдің кәдесін қалындық пен күйеу түнеп шыққаннан кейін, яғни аналық жаялығын алғаннан кейін ғана беретін болған. Бүгінде ұмыт болған дәстүр.
Енді осы күйеуді отауға кіргізген күні «құда тарту» дәстүрлі ойыны басталады. Қазақстанның көпшілік жерінде «құданы құдыққа салу» деп аталып, құдық болмасМ да өзен, көл суына салу міндетті болған.
Құданы суға салу үшін қалыңдық аулының бірнеше белді де білекті жігіттері күні бұрын дайындалып қояды да, өзара келісімі бойынша күйеудІ отауға алып кеткеннен кейін түннің бір уақытында құдаларды (бас құда бастаған екі-үшеуІ) жаңағы сайланған «білектілер» тамаққа ұмтылған аш адамдай бас салып, белдеріне арқан тастап, біріне бірін тізіп байлап, суға сүйрейді. Бұл дәстүрге қарсы тұруға құдалардың мүмкіндігі болмайды. СондыКтан суға түспес үшін бұл дәстүрлі ойынға қатысып жүрген білекті жігіттерге әрқайсысына сай кәдесі аталады. Айталық, мал аталады, болмаса ақшадай береді. Бүгінгі таңда бұл дәстүр Қызылорда, Оңтүстік, Солтүстік облыстарда жақсы өткізіледі. Ойынға қатысқан жігіттерге кәдесіне ақша береді.
Бұғанға дейін біздер к үйеудің қалыңдығын алу ға барғандағы дәстүрлі ойындардың қалай өткізілетіндігінен хабардар болдық. Енді күйеудің қызды алып келгендегі еткізілетін әдет-ғұрыпқа байланысты дәстүрлі ойындардың қалай еткізілетіндігін қарастырамыз.
Ұзатылған қыз ел-жұртымен қоштасып, қайын жұртына жеткенде қыздың алдынан ауылдың жастары болы^ қаумалап «келін келдІ» деп қарсы алады. Содан, үйге кірмей тұрып есіктің алдына қайын енесі келген қадамың құтты болсын деп қыздың басынан асыра құрт-ірімшік және тиын аралас шашу шашады. Бұл күйеудің қызға барғандағы отауына кірердегі есігін ашқанда атасының берген батасы сияқты, «шашу» шашу дәстүрі енесінің келініне берген батасы. Халықтың келіннің аяғынан, койшының таяғынан деуі, келін келгеннен кейінгі жанұя өмірінде болатын-жақсылықты да жамандықты да осы келіннің келуіне баламалаған.
124
Қыз күйеудің, яғни кайын атасының босағасын аттағаннан кейін, ақын жігіт жаңа түскен келіннің елеңмен бетін ашады. Айтылатын өлеңнің мазмұны, жас келіннің кайын-ата, кайын-ене, қайын-аға, жалпы үлкендер алдында ибадаттылык, әдептілік міндеттерін сипаттап ақыл айту. Ақын әрбір өлеңнің шумағында келінге тізе бүккізіп, сәлем бергізіп отырады. «Беташар» жырының мазмұны тұрмыс-салт жырларын жинап зсрттеген ғалымдардың еңбектерінде бәрінде бірдей болып келген.
«Беташар» айтатын адам семьяға жаңа келген келінге кімнің кім екенін, кандай туыстық жақындығы бар екенін, беделін, қадір-касиетін таныстырады да, тізе бүктіріп, бас игізеді. Сәлем алған адам жас келінге беретін сый-сияпатын атайдьь Айталык, кұлынды бие, болмаса отауға тігетін киіз үй, т.б. аталады. Осыған • орай, бүгінгі тіршіліктің салтына қарай Кенен Әзірбаевтың той үстінде кепшілік қауымнан қолкалап сұрап алып, өз келінінің бетін ашкандағы өзінің әнімен айтқан беташар жыры:
I
Құтты болсын, келінжан, аяғыңнан,	Көптен күткен келдің бё Дина келін,
Осы еді ғой күткенім баяғыдан.	Талай-талай жанымды қинап едім.
Мал-мүлкіңе ие бол, арнап жиған,	Базар-Назар әп салып, зар еңіреп,
Өсекшілдің сак болғын саяғынан.	Алатаудың бауырына симап едім.
Құтты болсын кадамың, Дина келін, ' Тау ешкідей тау-таска аттап кстпс, Саған, арнап мал-мүлік жинаи едім.	Кір жастықты басыма жастап кетнс.
Біз де, міне, қартайдык кемпір-шал боп,	Ауылыида театр, кино жоқ деп,
Ата менен енеңді сыйла келін.	Балямызды калаға бастап кетпе,—
Халкым сыйлап әнерген Кнркем сдің, Көк желкемс көтерген еркем едіи. «Мұндар ку бас» атаныл жүргенімде, Елу бескс кслгенде көргеп едім...
деп өсиетін айтады» ч
Келіннің бетін ашып үйге кіргізгеннен кейін, ауылдың өзінің дәстүрлі әні бар «Той бастарды» айтады. Бұл әдет-ғұрыптың негізгі мазмұны осы жанұя рухының ерекшеліктерін дәріптей отырып, құда жұртына жеткізу.
Бүгінгі танда тойдың ең соңында жұрт тарайтын уақытта әрбір рудың өкіліне өлең айтқызады. Өлең айтқанда тойға қатйнасы жоқ, әркім ©з білген әнін айтып, табакка салынып алдына қойылған «той бастар» сыйын аладыгӨгкен дәуірде той бастағаны үшін мал атаған, болмаса кымбат бағалы сырт киім де берілген.
Қазак халкыңың көрнскті ақыны Кенен Әзірбаевтың келінін түеіргендегі бүгінгі сарынға салып айтқан «той бастар» әні:
Ақын, әнші той бастар, IНеше н адам снз бастар.
Батыр адам қол бастар, Көпті көрген жол бастар
Кәссм адам сл бастар, Ай мүйіз серкс қой бастар, Торқалы тойды кім бастар?
Арғы атамнап бері қарай, Акындық пен шешсн бар. Жсті атамнан бері қарай, Батырлык псн көсем бар.
Арғымак үйір сағынар, Сонда озі не қылар?
Тау кнбелей желсем дер, Үйірімді кәрсем дер*
Ағиық ұл сағынар, Сынған канат қағынар, Бақыт құшып ұшсам дер, Қу түлкімі құшсам дер. Балапанын көрсем  дер,
Азамателін сағынар, Екі өкпесі қабынар.
Туған жсргс қайтсам дер, Ардақты елін тансам дер.
125
Қазак. халқында калындық жағынан келген құдаларды сыйлаудың барлық дәстүрлері өткізіліп, жұмаға созылған тойдың ең соңғы күнінің соңғы сағатында, яғни кұдалардың қайтатын уакыты болғанда аса құрметті сый көрсетіледі. Ха-лыктың мұндай ізгілігін «кұйрық-бауыр» асату деп атайды. Мысалы, қырғыз халқында үйіңе келген сыйлы қонағына ең әуелі, яғни бас тартудан бұрын дас-тарқанға құйрық пен бауыр туралып қойылады. Ал қазақ халкында құйрык пен бауыр тек құдаға, тойдың соңында ауылына қайтарда көрсетілетін ақырғы сый және мұндай «құйрык-бауыр» асату дәстүрі баскадай ешбір әдет-ғұрыпта кездес-псйді.
«Құйрық-бауыр» асату дәстүрі құдаларға арналып соңғы қонақ асына сойылған қойдың құйрығы мен бауырын қосып турайды. Содан құдалар қонақ асын жеп, тамактарын ішіп болған соң, дастаркан жиылмай, үлкен табақка турйлған айранға араластырылған құйрық пен бауырды ортаға қояды. Дастарқан басында отырған жұрттың барлығы әліне қарай, қойылған астан асай бастайды. Құдалар да асайды. Осы кезде арнайы, күні бұрын құйрық-бауыр асатуға белгіленген жігіттердің бірі, құДалардың өзінің асағаны азғана деп, құйрық-бауырды уысын толтыра алып, кұдаларға асата бастайды. Аузын жөндеп аша алмай, жөндеп асай алмай қалған құдалар 5ет-аузы айран болып шығады. Осылайша айраннан көздері әзер көрінетін Құдаларын осы қалпында атқа отырғызады. Бұлай етудің себебі, көрген адамдар одардың құдалықтан қайтқанын, құдалықтан қайтқанда әбден тойЫп, жегені көзінен шыққан екен деген белгіні көрсетеді.
«Құйрық-бауыр» асатудың өзіндік тарихи себептері болған. Революцияға дейін халыктың қыз алу, қыз беру дәстүрінің бірнеше түрлері болды. Айталық, дос адамдар іштегі тумаған балаларын атастырады, яғни біреуі ұл, біреуі қыз болса, ертең сржеткенде екеуін үйлендіреді. Онда құдалардың өзара біріне бірі киіт кигізіп, сыйласуымен ғана той өткізіледі. Мұндай қалыңмалсыз құдалардың өзара келісімі бойынша өткізілген тойда «құйрық-бауыр»’ дәстүрі орындалмайды. Ал, еғерде қызы үшін қалыңмал алған, қалыңмал алғанда шегі жоқ асырып алғандарға бұл дәстүр міндетті түрде орындалады. Себебі, бұл қалыңмал берген жақтың құдасына деген кеңіл кірін көрсеіеді.
Үйлену тойының ең соңғы дәстүрлі ойыны — «тоқым қағу». Бұл ойын қызды шығарып салғаннан кейін тойға катысқап жұрт түгел үйді-үйіне тарасады. Содан ертеңінде түстен кейін ауыл болып әлгі қыз ұзатқан үйге қайта жцналады. Ондағы мақсаты — ұзатылған қыздың тоқымын қақтыру, яғни «тоқым қағу» дәстүрлі ойыны өткізіледі. Бұл ойын қазақ халқының әдетінде тек ұзатылған қыздың ғана емес, ұзақ сапарға аттанған жолаушының да кеткен күніңің ертеңінде ауыл аДамдары болып жиналып, кеткен адамның тоқымын қақтырады.
Қыз ұзатқандағы тоқым қағу дәстүрінде жиналған жұртқа арнайы мал сойылып қонақ асы беріледі. Содан кейін жиналған адамдар таң атқанша отырып өзара айтысып, өлең айтып, қызға _ізгі тілектер айтылып, жақсы ниёттер білдіріп, ата-анасының көңілін көтеріп даң сәрісінде ғана тарасады. Мұның себебі, жас-тардың махаббаттары таң шапағындай ел-жұртына нұрлы болсын деген тілектен туған. Содан, таң атқанша өнерлерін ортаға салған жастар мен бата берген ақсақалдарға қыздың үйде қалған дүңиесі таратылып берілетін болған. Бұл дәстүр бүгінгі таңда ұмыт болған.
Жоғарыда айтқанымыздай, әдет-ғұрып ойындарының барлығы дерлік әнмен болмаса айтыспен басталады. Бұл ойындарды көпшілік қызықтайтындай театрлық элементтерді бойына сіңіруінің өзі осы айтыс өлеңмен басталып, айтыс елеңмен
126
аякталуында. Сондықтан да мұндай әр түрлі мағынада айтылатын айтыс әлеңдер қазақтың әдет-ғұрып ойындарының негізгі арқауы, желісі мен программасы болып келген. Мәселен, қазақтың спорттық ойындарының мазмұны тартыс кезінде күш сынасу болса, айтыста ақыл-парасат таластыру, тапқырлық салыстыру басым. Айтысушы екі адам бірінің бірі кемшілігің айтып, өзінің артықшылығын далелдеуге тырысқан. Айтыс елеңдер қазақтың ұлт ойындарының негізгі арқауы болғандықтан біз одан аттап өтіп кете алмаймыз. Бұған бір ақ мысал «Айгөлек» ойынын алайық. Ойнаушылар екі топқа белінеді де бірін-бірі өлең арқылы шақырады. Шакырған кезде, бірін-бірі әзілдеп, оспақтап, кемшілігін айтып шақырады:
Айгөлек-ау, айгөлек, Айдың жүзі дөңгелек. Айт қан сөз ге көнбейтін, Масаға алі жетпейтін...
пәлснше кёрек деп шақырса, қайырмасына келгенде бәрі қосылады:
Айгөлек-ау, айгөлек, Айдын. жүзі дөңгелек. Айдай толған шағымыз, Би билейміз дөңгелеп.
Ең ақырында екі топ бірін-бірі тапқырлықтарымен ұтады. Болмаса акындардың айтысы, жар-жар, тағы басқа толып жатқан ойын үсгіндегі айтыс алендердің халық тәрбиесінде алатын орны өз алдына бір төбе. Сондықтан күні бүгінге дейін сақталып келген ұлт ойындарының негізінде болған әдет-ғұрыптардың қай-қайсысы болмасын, тек қана елең-жыр арқылы айтылып, артық-кемшілікті, жақсы-жамандықты елеңмен ғана жеткізеді.
Халық өз өмірінің қуанышын да, қайғысын да осы өлеңге қосып отырды, осылайша жас па, кәрі ме, үлкен бе, кіші ме, қайсысы болмасын өнер көрсеткенде ең әуелі өлеңмен бастайды.
Қорыта айтканда, қазақ халқы өмірдің қандай қиыншылығына төзе отырып, осы әдет-ғұрыптардың негізінде керсетілген, ойын-сауықтар кезіндсгі толғаулы жырлар мен әсем әндер, сарынды күйлер — көңіл ашар қуанышы, қайғы-шерін тарқататын алданышы, ауыр күндерде ой тербететін жұбанышы етіп отыратындығы жайлы тоқтамға келдік.
127
Дене шынықгыру — денсаулық
көзі
Жанды дене козғалыста болмаса өледі. Өзігіе езі тәжірибе жүргізген Аристотельдің ой корытындысы осындай. Бір жыл бойы күніне белгілі бір уакыт аралығында бір қолына батпан (гир) іліп үстап тұрған. Содан, жылдың соңында жанағы батпан көтерген қолы жуандап, бүлшык. еттері өсіл, қол кары күшейген де, жұмыс істемеген қолы солып кеткен.
МІне, адам баласы, сонау ықылым заманнан бері ұзақ өмір сүр^дің жолын қарастыруда. Ақ терек пен көк терек 300—400 жыл өмір сүрсе, әр нәрсені бір шоқып жүріп күнелткен қара қарға да 300 жыл тіршілік етеді екен. Одан қала берді, сағатына бір адым жерге қозғалатын тас-бақа 200 жыл жасайтын кәрінеді. Сонда, жа-ратқанның әмірімен табиғат заңын бақылайтын адамзатқа сол жаратқан, егер діни ұғымға, бол-маса аңызға сенсек, канша өмір сүруді өз еркіне бёріпті. Енді, дүние жүзі көлемінде осы адамзаттың орта есеппен, өмір сүру уақыты 50 жаска жетпейді екен. Демек, мұның себебі неде, кімнің кінәсінен? Әрине, қанша өмір сүрсе де әркім өзіне жауапты. Себебі барлық адам бірдей бір уақытта өліп жатқан жокқой. Демёк, әр адамның өмір сүру ұзақтығы өзіне байланысты бодғандығы ғой.
Осылайша, адамзат күні бүгінге дейін ұзақ әмір сүрудің жолын қаншалықты іздегенімен, ЖСТІСТІКТІҢ ШЫҢЫ көрінбейді. ^зак өмір сүрудің негізі — денсаулықты сақтау. Денсаулықты сақтау — ұзақ емір сүру үшін күрес. Кезінде, XVIII ғасырда дүние жүзіне әйгілі француз дәрігері Тиссо — «қандай да болмасын ауруға колданатын дәріні дене қозғалысы-ақ алмастыра алады, ал дүниедегі емдеудің барлық құралы адамның саналы қозғалысын алмастыра алмай-ды»— депті. Демек, осындай ғылыми қағидаға сүйенсек, яғни ұзақ өмір сүру үшін бізге қозғалыс керек екен. Ол үшін әр адам өзінің шама-шарқына карай дене шынықтыру* жат-тығуларымен айналысуға тиісті көрінедһ
Сонда дене қозғалысы дегеніміз не?
Адамзаттың таңертең орнынан тұрғаннан, кешке қайтадан орнына жатқанға дейін қозға-лыста болатындығы баршамызға аян. Денсау-лықты сақтап, ұзақ өмір сүру үшін бұл козғалыс тіршілік талабын қанағаттандыра ал-майды. Сондықтан да дене шынықтыратын қосымша қозғалыс керек. Саналы түрде дене
шынықтыру жаттығуларының бір түрімен, яғни спортпен айналысу, яғни шұғылдану әр аза-матгын. жеке басының міндеті деп есептейміз. Егер бұлай болмаған жағдайда дәл бүгінгі тіршілікпен болашак. ұрпақ өмірінің ұзақтығы орта есеппен 40 жаска жетпейтін болар деп қорқамын.
Спортпен шұғылдану дегеи сөз, міндетті түрде спорттық жеңіске жету деген мақсат емес/^ денсаулықты сақтау, организмді дұрыс қалыптастыру, демек, ұзақ омір сүру денені шынықтыру мақсаты болу керек. Бірақ басқаны айтпағанда көздің де көретін көкжиек деп аталатын шегі болады. Сондықтан спортпен шұғылданған кезде организмді шегіне жеткізіп тоздырмай, анығын айтқанда дәрігерлік, биоло-гиялық бақылау жасай отырып, жүктемені уақытында түсіріп, уа кытында дем алып, уақытында тамақтанйп т.т* организмге, денса-улыққа байланысты пайдалы іс істеу керек. Егер әрадам денсаулығын нығайтып, мүсін сұлулығын сақтаса, онда біздің Спорттағы жетістігіміз осы болар еді.
Адам, өзінің күнделікті тіршілігінде, еңбек процесінде толып жаткан әрекеттер мен әр түрлі қозғалыс жасайды. Осының бәрі кейбір жекеленген мүшелердің қалыптасып жетілуіне зор әсер етедһ Кейбір жағдайларда мұндай ықпалдардың керісінше әсер етуі де мүмкін.
ЕкіншІ бір қозғалыстың әсерінен дененің бір мүшесі шаршап, немесе деформацияға, яғни ор-ганизмнің қалыпты нормаларын өзгертуге әкеп соғады. Сондықтан да күнделікті тіршілікте бір бағытта ғана жүргізілетін дене қозғалысы мен әрекеттерінің бәрін дене шынықтырудың құралы деуге болмайды.
Адамның жеке басының қасиеттері дененің дамуымен байланысты. Демек, денені жүйелеп шынықтыру мен денсаулықты қалыптастыру — адамның ой-санасының жетілуі мен творчестҢо-лық күштерінің дамуының негізі.
Адамның барлық өмірі қозғалыспен байла-нысты. Тіпті ұйықтап жатқанда да организмнің жұмыс Істейтіндігі бәрімізге мәлім. Демек, тоқтаусыз жұмыс істеп тұрған организмге ақау түсірмес үшін жаттығуларды орындау, яғни ор-ганизмнің шамасы келетін және дұрыс ұйымда-стырылғам жұіАісы кезінде ғана дамып, нығайын жетіледі.
128
т
Әркімнің дене мүсінін сымбатты қалыптастыру үшін м^мандық бойынша орын-далатын жұмыстағы қозғалыстар жеткілік^і ме? Әринё, жеткіліксіз. Мысалы, студенттер, әсіресе кала жағдайында, тәуліктің көп бөлігін жабық үйде, оқу орындарында стол басында өткізеді. Олармен өткізілетін жаттығулар мен рйындар, спортгың өзі қалағаи бір түрімен немесе күнде бір рет серуендеп қайту ғана денсаулықтың негізін қалайды. Болмаса станоктың жанында тұрған токарь, әйтпесе тракторшы, , машина жүргізуші, міне бұлардың қолдары мен ая ктарына күш түскенгмен белдері жұмыс істемейдһ Сондықтан біраз уақыт өткеннен кейін олардың белдері және аяқ-қолдары ауыра бастайды, Себебі аяқ-қолдары үнемі бірқалыпта болғандықтан, үнемі сол күш түсіп тұрған бір-ақ тал бұлшык еттері жұмыс істейді де калған бұлшық еттері жұмыс істемейді, сондықтан да. ауруға шалдығады.
Ал әсерлі жаттығулар денсаулыққа, мінез-құлықтың, белгілі бір әлпеттің, мүсіннің қалыптасуына кандай ыкпалын тигізеді дейтін болсақ, бұл сұрактарға жауап бермес бұрын ен алдымен аз да болса адам организмінің жұмыс істеу процесі мен құрылысы жайында бір-екі' ауыз сөз айта кеткеніміз жөн сиякты.
Орта мсктепте окыған жасөспірімдер адам анатомиясы мен физиологиясының негізімен та-* нысады. Демек, әрбір азамат өз дене құрыльь сынын жұмыс істеу жуйесінен хабардар деген сөз.’ Сонда-дағы ескертеріміз — адам орга-пизмінің барлық ағзасының әрекеті өзара бай-ланысты болғандықтан қандай да болмасын жеке мүшеге түскен жүктеме-салмақ бүкіл денепе әсерін тигізетіндігін ұмытпаған жөн,
Адам тіршілігі таңертең ұйқыдан оянудан басталады. Алғашқы тіршіліктін бастамасы — таңертеңгілік бой жазу жаттығуларынан баста-луы керек. Еңбектің қай түрімен шұғылданса да адам нзінің жас ерекшелігі мен организмнің анатомиялық және физиологиялык құрылысы-ныц жұмыс істеу процесін білуі ке.рек. Осынцай негізде нактылы спортпен шұғылдану үшін өз дене бітімінің табиғатына сай, жоғарыдағы айтылған жағдайлардың барлығын ескере оты-рып, болашақта нәтиже көрсететіндей спорт түрін алған таңдап жөн.
Г Жалпы, спорттыи көпшілік түрімен шама-менІО жастан бастап шұғылдануға болады. Ал-дына максат койған бала спортта &оғарғы көрсеткішке де жетеді* Ал 10 жастағы баланың мінез-құлкы, сана сезімінде әлі де болса тұрақтылык бола бермейді. Демек, олар өзінің спорттағы әрекетін ез санасымен қажетті деп, белгілі бір жүйеде бакылап отырмайды, Сон-дыктан спорттың қандай түріне қабілеті бар екенін жаттықтырушылар мен мұғалімдерден сурап, ақылдасып барып, жаттығуды бастаулары * керек. Сондай-ак 14—15 жаска дейінгі ұлдарға
қарағайда қыз балалардың дене жағынан даму процесі де тез жүреді де, ер балалар 18 жастан асқаннан кейін ғана қалыптаса бастайды. Ол кезде олар арнайы орындардағы жаттығуларға, түрлі секцияларға қатысып, шеберліктерін-шыңдаса оңды болғаны.
Жаттығу — дене тәрбиесі саласында ең жоғарғы көрсеткіштерге жету жолында жеке бастыя көп жылдар бойы үзбей, жүйелі түрде спортпен шұғылдануы. Соның нәтижесінде спортшының қабілеттілігі артып, күннен күнге дене мүсіці жетіліп, күш-қуаты қалыптас^бе-реді.
Бүгінде Қазақстанда 50-ге жуық спорт түрі дамыған. Солардың бір түрімен жат-тығатындардың жолы әр түрлі* Айталық, ауыр атлетикамен айналысудағы негізгі максат — күш-қайратты жетілдіру, денені сомдау. Демек, спорттың иегізгі мазмұйьін ұққаннаи кейін ғаиа оныменен әркім өз бетінше әр түрлі тәсілдермен жаттығады, болмаса жагтыктырушының"'7 нұсқауын орындайды. Спортпен жаттыға бас-таған кезде қай спорттың түрі болмасын, онын мән-мағынасын білген жөн. Ал спорттык ойын-дарды адсак, баскетбол, волейбол, футбол т* б* жаттығулардьің кестесі дұрыс құрылса ғана өз нәтижесін береді. Сонда ғана шұғылданушыиы қызыктырып, әр уакытта бір жаттығудан ке-лесісіне ынталандырып отырады. Егер керісінше болса, ол шұғылданушыны кызықтырмайды. Со-дан барып ол бұл спортты тастап кетуге мәжбүр болады.
Жаттығумён ойдағыдай шұғылдану, негізінен жаттыктырушыға байланысты. Жат тығуды белгілі бір ғылыми жүйеге негіздеп, жат-тығушының шама-шаркына карай ынталандырып отырса ғана көзге түсетін епорт-шы дайындауға болады. *	?
Біздер мұнымен адамның жас ерек-ч шеліктёріне карай жалпы спортпен шұғылдануды қалай бастау, қандай кеңёс ке ректігін сөз еттік.
Ендігі жерде жұмысшы-шаруалардын ар-найы өз беттерімен спортпен шұғылдануына мүмкіншілік жок болған жағдайда, ең негізгі де-нсаулык кепілі болатын табиғи ортаны пайда-лану мәселесін әңгімелемекпіз.
Дене тәрбиесі жүйесінде спортпен шұғылданып, болашакта жоғарғы көрсеткідггерге жету үшін де табиғи ортаны пайдалану керек. Демек, қазіргі кезде күллі халыктың спортпен шұғылданатындай мүмкіншілігі жоқ. Сондықтан да қөпшілікке денсаулықты сақтау максатыяда табиғи ортаны пайдал^нуға кёңес беріледі.
Бариіамызға белгілі, бізді коршаған табиғи ортаға жататындар жанды дененін тіршілік көзі — ауа, су-және күн сәулесі. Аталған габиғи . ортаны пайдаланудың денсаулық үшін баға жет-пейтін әсері бар/ Мұны әркім біле де бермейді.
129
Капшьіктің тұсінігінде әйтеуір суға тусіп, арқані күнге қыздыру бар. Бірақ калай кызды -ынуға, кай уакытты пайдалануға болады. Бұных.ез келген адам біле бермейді.
Е? әуелі ауанын организмге тигізетін пай-дасын 'әсерін) білейік. Әдетте адамның орын-даған азды-көпті жаттығулары, сөған • орай бүлшы, еттердің кан жүйесі, яғни жұмыс істеу процесі ауасыз іске аспайды. (Мәселен, дем алу — ішке ауа қабылдау деген сөз. Міне, ^ондайда, жүгірген, секірген кезде, ве-лосипс шен жүргенде, жүзгенде (сгюрттың қай түрі болмасын) т. б- адамның бұлшық еттері, ішкі ағзаяарыныи жұмыс істеу процесі алғашқы қалыптағыдан әлде қайда тездетіледі, Осы ' > 'зде дем алу процесі де артады, ‘ағза ауаны бастапқы тыныштықта тұрған жағдагтан 15—20 есе артық көлемде керек етеді. Чуаның көлемі тыныштықта 6—7 литр болса, жаттығу кезінде 120—130 литрге дейін көбейе х Осыдан барып ағза , үйрене келе дененіу барлық органдарыңың оттегімен тыныс алуы артады. Осылайша үнсмі үзбей өткізілетін жаттығулардың нәтижесінде адам-ның ц'м алу процесі толық қалпына келеді. Жақсь жаттыкқан спөртшы алқынуды сезбе-стен ү,ақ уақыт жүгіре де, жүзе де, күресе де ала, ы. Ал жаттықпаған ағза иесі алғашқы кезде-ак демігіп, қарсыласынан жеңілуге мәжбү; болады. Мұнын аты — тез шаршау. Тыныс алу жүйесінде қиындық болған адам.-ның организмі алсірейді. Асылы. таиертеңгілік • бой я ізу, немесе спорт жаітығуларымен мүмкіндік болғанша далада, таза ауада айна-лысқан жөн. Бұдан шығатын қорытынды — органи. иді жаттықтыру үшін іқандай спорт гүрі бо масын) жұмысты ең әуелі ауамен дем алудан бастау керек.
Су а шомылу міндетті түрде жүзу емес, денсаул »іқ сақтау мен дене іпынықтыру үшін маңызд <• Суға шомылу үшін міндетті түрде жүзе білу шарт емес. Мұны айтып отырған себебіміз, қазекеңдердің кәпшілігі жүзебілмегендіктен суға маңайламайды. Сондықтан тек деңсаулық үшін ғана кеншілікке арналған, тереадігі кісі іюйын-дай су ;оймаларында шомылуға болады Суға түсеігін‘ жағаның ең негізгі ерекшелігі --• жел соқпай > ін, күн көзі жақсы түсетін болуғл тиіс.
Кү ге қыздырыну да, организм үшін баға жетпей н өте қажетті табиғи күш. Күн с<л'лесін кабылдг /дыя жөні осы екен деп, суға бір сүңрп, содан счч тырп етпей жағада жатып алуға бол-майды. Ондай жағдайдың пайдасынан зияны көп.
Тәу іктің қүнге қыздырынып, суға тү тін дұрыс ^ .згілі — таңеітгеңгі сағат тоғыздар ш. га-сынан екіге дейінгі уақыт. Содан кейін, түс ауа саға он алтыдан әрі карай қыздырынған жон.
Кү> не екі реттен (таңертең, түстен кейін) күнге к здырынудыц пайдасы ғылыми негізде
дәлелденген. Демек, күн сәулесінінбіртіндеп әсер ететіңдігі анықталды.
Күн сәулесі адам организміне бірден өте тез әсер ететін болғандықтан, кыздырынуда мүмкіндік болғанша оның уақыты мен мөлшерін біртіндеп ұзартқан жөн. Күніне екі реттен қыздырынуға жағдай болғандаалғашкы қүні 20— 30 минутқа дейін қыздырыну жеткілікті. Егер талтүс болса, онда 15—20 минут та жетіп жа-тыр. Суға түскенде тағы бір ескеретік жағдай, әсіресе ең алғашқы күндері дене қызып, терлеп түрса, бірден келіп суға түсуге болмайды. Себебі, күн козі ашык түсіп тұрған жердін температу-расы ен кем дегенде 40°-тан жоғары. Ал судың температурасы болса орта есеппен 20°-тан ас-пауы мүмкін. Сондыктан ауа мен судын ара-сындағы тёмпературанын айырмашылығы әте жоғары өзі кызып тұрған организмге бірден әсер етеді. Асылы, суға денені суытып, терді басыл барып гүскен дүрыс Бірак су ішінде жүріп алмай, әр 5—10 минуттан кейін демалған абзал.	ч
Спортпен арнайы шұғылданбайтын еңбек адамдарының тағы бір ескеретіні — таңертеңгілік бой жазу жаттығулары. Себебі, мұны бүгінгі тавдағы қоғамнын сауатты да саналы мүшелері үшін жеке бөліп алып түсіндіруді жөн көрмедік. Әркім күйбең тіршілігінде не істесе де: отырса да, тұрса да, т.б. біреу үшін емес, өзінін жеке басының қарекеті үшін істейді. Де-мек, танертеңгілік бой жазудың қаншалықты қе-рек екендігін ғылыми тұрғыдан дәлелдемей-ақ діни ұғымдағы бір мысалды келтіре кетуді жөн кордік.
Ауыл спортың ұйымдастыру
Әрқашан қызу енбек үсгінде жүретін ауыл еңбекшілеріңің арасында дене шыныктыру мен спортты ұйымдастыру жұ.мыста ры жүйелі . түрде жүргізілсе, қазіргі ауыл ортальіғындағы стадиондар мен арнайы ралынған спорт алаңдары көпшілікке кызмет етер еді. Бірақ, көбінде спорт жабдықтары қаңырап бос тұра-ды. Болмаған күнде, көпшілікті ка.мтигын спорттың бір-екі түрінен жатгығу өткізу — ауылды жерлерде жоқтьщ қасы. Тек аудан орталықтарында ғана болар-болмас жұмыстар істедеді. Осыған орай, біз сез еткелі отырған мәселе — шаруашылык орталығындағы дене-т шынықтыру ұжымдарынын	үгіт-насихат *
жұмысмрын тиянақты түрдё жүргізу жайын-да. Ауылды жерлерде бұл жұмысты ұйым-дастьіру — денешыныктырудын спорт клубын құрудан басталады. Бұл клуб ауыл шаруа-' шылыуы мекемелерінде еңбекшілердің ашық жиналысында құрылады. 'Клубтың баскарма құрамы сол шаруашылық еңбекшілеріңің сан-ына байланысты 9—15 адамнан тұрады. Осы баскарма құрамыяан төрағасы, оның орын-
10-212.
130
басары және хатшысы сайланады. Ұжымнын денешыныктыру жүйесіндегі барлык ұйымда-стыру жұмысы осы клуб басқармасына тап-сырылады. Клубтың жылдық жослары жасалып, алдағы істелетін жұмыстары белгіленеді. Денешынықтыру үжымыи құрған кезде клубтың басқарма кұрамына белсенді жастар, белді спортшылар мен ауыл интел-лигенттері көбірек тартылады. Себебі, олар-дын институт қабырғасында жүргенде снортпен шұғылданып, коғамдык нұскаушы және спорт жарысынын төрешісі деген атакка ие болулары ықтимал;
Денешынықтыру клубы жұмысының негізгі максаттары:
—	сол мекеменің барлық еңбекшілерін ерікті, спорт клубына мүшелікке тарту;
—	жұмысты шаруашылық орталығында ғана емес, барлық бөлімшелерде ұйымдасты-ру, барлы қ бағытта қоғамдық нұсқаушылар тағайындалып, олар істеген жұмысы жайында і клуб басқармасы алдында есеп беріп отыра-ды;
—	ұжымның спорт базасының негізінде кандай спорт секцияларынын жұмыс істейтіндігі аныкталып, секция жетекшілері (жат-тықтырушылар) тағайындалады;
—	денешынықтыру ұжымындағы секциялар аудандық жастар ісі, туризм және спорт коми-тетінің жарыс ережесіне байланысты да кұры-лады;
—	\еибекшілер араСында үгіт-насихат жұмы-старын жүргізу (лекциялар оқып, арнайы спорт қештерін өткізу);
—	спорттың, жалпыденешынықтырудынор-ганизмге тигізетін пайдасын түсіндіру;
—	ересек адамдар үшін арнайы «денсау-лық» сғкциясын кұру;
—	ұжымның денешыныктыру жұмысының нәтижелері көрсетілген қабырға газеттерін шығару;
—	жарыс ережесін жазып, соның нёгізінде ұйым біріншілігін өікізу (мұнда шаруашылык бөлімшелері, мектеп, тұтынушылар одағы, т.б-мекемелер өз алдына жеке-жеке команда құра-ды);
—	спортпен шұғылданушылардың денсау* лығына арнай^і медициналық бақылау жасау;
—	керекті спорт кұрылыстарын салу, оған қажетті құрал-жабдықтар жасау;
—	аудандық спартакиадаға т,€. жарыстарға команда дайындау;
;	— денешынықтыру ұжъімының шаруашы-лығын басқаратын арнайы комиссияның агқаратын жұмыстары:
—	еңбекшілердін күшімен сцорт кешендерін салу;
—	спорт секциялары әтетін орындарды дайындау;
—	ұйым мүшелеріне шаңғы, доп, велосипед т.б. туристік жабдықтар сиякты спорт құрал-жабдықтарын па^далануға беру;	/
—	сауда орындарындағы спорт жаб* дыктарының сатылуына бақылау жасау.
Денешыныктыру ұжымының алкасы бар-лық жұмысты баскарады. Баскарма мәжілісі айына бір рет өткізіледі. Баскарманың күн тәртібінде қаралатын мәселе күнібұрын дай-ындалып, қарардың жобасы ұсынылады. Мы-салы раэрядшы спортшыларды дайындау, жарыс шараларын бекіту, токсандық жұмыс корытыидысы т.б. Клуб баскармасын сайлау жиналысы жылына бір рет өткізіледі де, жиналыста басқарманың төрағасы бір жылғы жұмысы жянінде есеп береді. Бұл жииа-лыска мектептен, тұгынушылар одағыиан, клуб менг^рушісі, шаруашылыктың бас маман-дары, т.б. жауапты қызметтегі адамдар мі ндетті түрде : катысады * Шаруашылы к болімшелерінде тұрғылықты енбекшілер көп болса, онда. мұндай жиналысты сол жердің өзінде де өткізуге болады.
Ауылдык жерлерде денешынықтыру ұжьь мынын жұмыс жүйесінін дұрыс жолға койылуы негізінен осы ауылдағы мектеп ұжымының жұмысына да байланысты. Себебһ мектептердің барлығында спорт залы мен стадиондар, әр түрлі спорт аландарьқ гимнастикалык жабдыктар т.б< бар. Егер шаруашылык орталығындағы мектеп-тердің спорт құрылыстарынан баска ештеңе бол-маса, онда осы кұрылыстарды спорт жабдықтарымсн камтамасыз етіп, кеңейтіп жөндеп іске жаратуға болады.
Денешынықтыруды ұйымдастырушылар бөлімшелер мен фермаларда, көлемді нндіріс учаскелерінде, кепшілік жиналыста қабылданған ч каулының негізінде жұмыс жүргізёді. Осы ауылдың еңбекшілерінен шаруа-шылык біріншілігіне команда дайындайды, оларды спорт жабдыктарымен камтамасыз етедҚ алаадарын жнндеуге бас болады. Егер де бнлімпіелср мен өндіріс учаскелерінде енбе.кшілер саны көп болса, онда сол жердін өзінде спорт клубыныи боАімшесін құруға бо-ладыс	*
Спорт секцияларының жұмыс істеу жүйесі мен тәрбие жұмысы коғамдық нұскаушылар мен^ жаттыктырушыларға жүктеледһ Әуелі аудандык слартакиадаға немесе ұйым біріншілігіне Хатысуға спорттың жекеленген түрінен команда дайындайдьқ Әр жаттықтырушы вз секцуясын-, дағы шұғылданушыларды дәрігерлік тексеруден нткізіп тұрады. Баска көршіл зс шаруашы-лыктың слортшыларымен жолдастық кездесулер өткізедқ Коғамдык нұскаушылар мен жат-тықтырушылар секцияға керекті спорт жаб-. дықтарын дұрыс сактауды камтамасыз етеді, Олар өздерінің көмекшісі ретінде команда ка-
131
питандарьін тағайындайды және жарыс төрешілерін дайындайды.
Секциядағы тәрбие жұмысына арнайы жос-парлар жасалынады. Секциядағы спортшылар-дың алдына бірінші кезекте спорт клубының жарғысындағы көрсетілген ережелерді орын-дауға талаптар койылады. Секциялардағы жал-пы тарбие жұмысы негізінен мынандай бағыттардан тұрады:
—	спорт клубының ережесіне сай гигиена-лық талаптарды орындау;
—	белді спортшылар, тек спортта ғана емес, енбекте де, қоғамдық жұмыстарды орындауда да басқаларға үлгі болу;
—	барлық жерде адамгершілік әдебін сақтау (ішімдік ішпеу, шылым шекпеу, спорттағы әріптестерін сыйлай білу т.б.);
Басқарма мәжілісінде төрешілер алкасының төрағасы мен ’ хатшысы тағайындалады. Төрешілер алқасының максаты қаңдай да бол-масын (аудандық спартакиада ма, ұйым біріншілігі ме, жолдастық кездесу ме) жарыстар өткізілгенде жарыс төрешілерімен қамтамасыз ету.' Сондыктан олар жаттықтырушылармен бірлесіп, жыл бойында спорттың жекелеген түрінен төрешілер дайындаумен шұғылданады.
Төрешілер алқасының жұмысының тағы бір мақсаты — жарыс кезіндегі кездесетін қайшылықтарға әділетті баға беру, жарыс ере-жесін бұзған спортшыларды тәртіпке шақырып, олармен тәрбие- жұмыстдрын жүргізу. Жарыс барысында жеңімпаздар. мен рекордшылардың аттары ерекше аталып, олардың мамандығы бой-ынша қалай жұмысы істейтіндігі т.б. қоғамдық жұмыстағы белсенділігі хабарланып тұрады.
Спорт, денешынықтыру жұмыстарын алға бастыру, яғни еңбекшілерді денешынықтыру мен спортқа тарту мақсатында ұйымнын өз ішінде байқаулар нткізіледі. Бұл байқау ережесі көпшілік жиналысында бекітіледі.
Байқаудың негізгі көрсеткіштерінің үлгісі: — ұйым біріішіілігіндегі алған командалык орны. Мұнда, ұпай саны ұйым біріншілігіне қатысқаң командалардың санына байланысты. Айіалық шаруашылык алты бөлімшеден тұра-ды дейік. Сонда, бірінші орынға —10 ұпай, екінші орынға —7, үшінші орынға —5, төртінші орынға —3, бесінші орынға —2, алтыншы орынға — 1 ұпай беріледі. Осылайша спорттың барлық түрлсрінен алған орындары бойынша ең көп ұпай жинаған команца жеңімпаз аталады;
—	бөлімше бойынша дайындалған раіряд-шц спортшыларға әрқайсысына бір-бірден ұпай бсріледі;
—	жөндеуден нткен спорт құрылыстары мен жабдықтарына, жаңадан жасалған спорт алаңдарына 10 ұпай беріледі;
—	.өткізілген «денсаулық» күніне 10 ұпай берілсді (сонда жылына 4—5 кеш өткізілуі мүмкін, онда 40—50 ұпай алады леген сазі:
—	дайындалған бірінші разрядшы спорт-шылардың әркайсысына 3 ұпайдан, спорт ше-берлігіне кандидаттардың әрқайсысына 5 ұпайдан, спорт шеберіне 10 ұпайдан беріледі;
—	бөлімшелердё еткізілетін спорт секци-яларынын санына байланысты әр секцияға 10 ұпайдан беріледі;	*
—	аудандық біріншілікке қатырқан әр спор-тшыға ұпай беріледі;
көршілес шаруашылық командалары-мен еткізілген жолдастық кездесуге қатыскан спортшының әрқайсысына ұпай беріледі.
Бұл көрсеткіштерге денешынықтыру ұйымының жағдайына байланысты тағы да ке-ректі баптар қосылады. Осындай байқаудың қорытындысын шығарғанда бірінші орын алған белімшеге (ферма, бригада) байқаудың арнайы белгіленген жүлдесі мен бірінші дәрежелі дип-ломы берілёді. Бкінші, үшінші орын иелеріне де (ақшалай, заттай) ч сыйлықтар жане 2—3 дәрежелі дипломдар тапсырылады. Ал‘калған 5—6 орынға да аздап болса да көтермелеу сыйлығын беруге болады. Сондай-ақ көрсеткіштері жоғары спортшылар мен дене-шынықтыру белсенділеріне де (жат-тықтырушылар, ұйымдастырушылар) сыйлық-тар беріледі.
Еүгінгі күнде ауыл жастарының денешы-нықтыру жұмысын жүйеге қоюда жиналған іс-тәжірибелер де баршылық. Дегенмен, де, мұндай жұмыстардың деңгейі барлық жерде бірдей емес. Сондықтан әлі де болса ауылдық жерлерде жа-старды денешынықтыру мен спорт жұмысына тарту күн тәртібінде тұрған мәселелердің бірі. Ендеше денешынықтыру жұмысын жастардың арнайы жиналысында қарауға болады. Жарыс өткізуге керекті қаржы көзін іздестіру де күн тәртібінен түспейтін мәселелердің бірі-.
Әдетте, ауылдык жерлердегі денешы-нықтыру клубтарының іс қағазын жүргізу жұмы-сы ақсап жатады. Оның себебі, спортшы қауым қағаз жазуды онша ұната бермейді. Тіпті кей жағдайда іс қағазын жүргізуді артық уақыт ала-ды деп есептеушілер дё баршылық. Алайда, қалай болған күнде де денешынықтыру ұжы-мының іс-қағазын жүргізуге тура қеледі.
Денешынықтыру ұжымыныц жұмысын дұрыс жолға қою үшін жылдық жоспарды ұйым-ның көпшілік жиналысында талқылап, қабылдаған сон соның негізінде тоқсандық жәнс бөлімшелердегі ұйымдастырушылардың жос-парлары жасалады..
Жылдық жоспар мынандай бағыттардан тұрады:
—	денешынықтыру максатында құрылған ерікті спорт клубына мүмкіндік болғанша барлық еңбекшілерді мүшелікке тарту;
—	бөлімшелерде (бригадалар мен ферма-ларда) денешынықтыру жұмысын ұйымдасты-
132
—	денешынықтыру ұжымының барлық ұйымдастыру жұмысы осывда істейтін маман-дар мен қоғамдық нұсқаущыларға, жат-тықтырушылар мен жарыс. төрешілеріне жүктеледі;
—	арнаулы денешынықтыру мен спорттан білімі бар мамандар коғамдық нұсқаушылар мен жарыс төрешілерін дайыңдайды;
—	денсаулық сақтау мақсатындағы өткізілетін жұмыстар ерекше жазылады. Се-бебі, жалпы денешынықтыру ұжымы жұмысы-ның негізгі мақсатының өзі еңбекшілердің денсаулығын сақтау* Осыған орай, ұжым ара-сында туризмнен әр тұрлі саяхаттар, балық аула-удан, т.б. денсаулық сақтау мақсатында жұмыстар көптеп өткізіліп, толып жатқан іс-шаралар қолданылады;
—	спорт кешеидерін салу, бұрынғы барын жендеу, спорт жабдықтарымен қамтамасыз ету мәселесі кұн тәртібінен түспеуі керек. Тағы да басқа да баптар қаралып, жылдық жоспар бекітілгеннен кейін денешынықтыру ұжымының барлық буындарына таратылады. Соңынан бұл жоспардың орындалуы клуб басқармасының та-рапынан бақылауға алынады.
Жыл д ы қ жос п ард ы жасау дағы негізгі мәселелер:
—	көпшілік-ұйымдастыру жұмыстарының орындалуы, Орталыктан қашық жердегі өндіріс учаскелерінде (қыстау, жайлау, фермалар) де-нешынықтыру топтарын құру. Бұл- топтардың ролі — спорт клубына еңбекшілерді мүшелікке тарту барысында жұмыс істеу/Топ жетекшісіиен істелетін жұмыстың жоспары талап етіледі;
—	денешынықтыру ұжымының жұмысы өрге басу үшін іске міндетті адамдар өздеріне жүктелген жұмыстарды жауапкершілікпен атқаруға тиісті, Сонда ғаңа ауыл спорты дамиды;
—	аудандық басшылардан үнемі көмек сұрап, оларға ұйымца болып жатқан жағдай хабарланып тұрады;
—	денешынықтыру клубы басқармасының отырысы, кем дегенде айына бір рет өткізіледі;
—	спорт секциялары жұмысының жауап-керпгілігі — әрбір спорт секцияларындағы шұғылданушы спортшылардан іріктеліп, коман-да құрылады. Сол ^ұрама команданы құру үшін секцияда өзара іріктеу жарысы өткізіледі. Жаттықтырушының командамен жұмыс істеудегі жоспары клуб басқармасы тарапынан бақылкуға алыиады;
—	жаттықтыруціылардан (егйр арнайы білімі бар маман болса) қоғамдық нұсқаушылар мен жарыс торешілерін дайындау талап етіледі;
—	жыл басыида өткізілетін жарыс ереже-лерін жазу талап етіледі;
—	жаттықтырупіылар өздерінің секцияла-рындағы спортшыларды медициналық тексеру-ден өткізіп, олардың денсаулығына бакылау жасайды;
—	үгіт-насихат жұмысын жүргізетін ар-найы адамдар іріктеледі;
—	мейрамдарды спорт жарыстарымен ұштастыру;
—	спорт белсенділерінің, ауыл спартакиа-дасыньЩ жеңімпаздарының фотосуреттері мен спорттық көрсеткіштері жазылған стендтер және әдеби бұрыштар ұйымдастырылады.
Әр тоқсанның жоспарында ұйымдастыру, үгіт-насихат, спорт секциялары, шаруашылық, т.б. да жұмыстар мен шаралар нақтылы ажы-ратылып жазылады.
Бірінші тоқсан жоспарында жылдық жос-парлар жасалып, қысқы уакыттағы істелетін жұмыстар міндеттеледі.
Екінші тоқсанда — қысқы жұмыстың қорытындысын шығарып, жазда істелетін жұмысқа дайыидық жасалады*
Үшінші, төртінші тоқсандарда жаздағы істелген жұмыстың және жалпы жылдың қорытындысы шығарылып, қ ыс қа да йыңды қ жұмыстары ұйымдастырылады, ұжым арасында. өткізілген әр түрлі байқаулардың қорытындысы шығарылады.
¥йым жарыстарын вткізу •ч
Денешынықтыру ұйымында ұйымдастыру жұмыстарының негізгі салаларының,бірі — ұйым спартакиадалары мен жекеленген спорт түрінен өткізілетін жарыстар, ұйым спартакиадасын өткізуді жыл сайын әдетке айналдырса, шару-ашылық аралық кездесулер, т.б. жолдастық, ата-улы жарыстар өткізіліп тұрса, ауыл жастары көп болып сгіорт секцияларына қатысқан болар еді. Ал жарыс ережесінің негізінде спартакиадаға қатысқан спортшыларға жарыстағы көрсет-кіштеріне байланысты раарядтар беріледі.
Ауылдық жерлерде тек жыл сайын жос-парланған спартакиада ғана емес, сондай-ақ спорттың ар түрінен өткізілетің жолдастық коз-десулер, турисгік с^яхаттар — денешы-нықтыруйың үгіт-насихат жұмысының негізгі ұйытқысы. Одан қала берді, еңбегін елі бағалаған азаматына арнал атаулы жарыстар өткізіп тұруға болады. Сондықтан ауылда қандай да болмасый денешынықтыру мен спорт жұмыста-рын дұрыс ұйымдастыру — копшілік жағдайда шаруашылық басшыларына да байланысты. Өйткені олардың «жұмыс қарап қалды, сендер доп қуып кеттіңдер» дейтіндері де б^р. Со-ндықтан қандай жарыстар болмасын, алдын ала басшылармен келісіліп, көпшілік болып қызықтайтындай демалыс уақыттары пайдала-нылады.
Одан кейін, қазіргі жарыс ережесінде көрсетілген талаптар орындалуы керек, демек, әр спортшы разряд нормативтерін 'орьіндау үшін ' әсіресе спорттық ойындардан жылына бірнеше рет жарыска қатысулары керек. Мысалы, ио-
133
лейболдан III разрядтын нормативін орындау үшін бір жыл бойы ұжым біріншілігінде, жол-дастық кездесулер, жарыстарға қатысу саны бес реттен кем болмауы керек дейік, Демек, ұйым мүшелері спортпен үнемі шүғылдану үшін осын-дай талаптар койылады.
Ұйым спартакиадасын және баска да жа-рыстарды өткізу үшін арнайы жылдық шара-лық (календарлық) жоспар жасалады. Жылдық жоспардың максаты енбекшілерге күні бұрын бағыт беріп, яғни болашакта істелетін жалпы денешынықтыру жұмысы днықталады. Бұл жос-парды көрген жастар да спортпен шұғылдануға . құлшынады, жауапкершілікті мойындап, жары-старға қатысуға дайындалады, Үйымның дене-шыныктыру жұмысына жұмсалатын жылдық қаржысы да осы шаралык жоспардын негізінде караладьь
Бұл жоспарды жасау үшін аудандық дене-шыныктыру және сіюрт комитетінің шаралык жосларының негізіне сүйенуге болады. Себебі ұжым арасындағы жарыстар, әдетте аудандык жарысқа қатысу максатында Іріктеу жарысы ретінде өткізіліп, содан кейін барып аудандык жарыска дайындық жүргізіледі. Мысалы, жеңіл атлетикадан өткізілетін көктемгі дала жарысы (кросс) ауданның шаралық жоспарында 9 ма-мырға белгіленсе, ұжым арасында бірніші ма-мырда өткізуге болады. Сондай-ақ күзгі дала жарысын аудандық жоспарда 7—8 карашада нткізуге қойса, ұжым арасында казанньш аяғында өткізіп, бір*екі жұма аудандык жа-рыска дайындалуға болады.
Жылды қ щаралы қ жоспа рды жасаға нда негізгі ескерілетін жағдай — еңбекшілердің бос уакыттары. Мысалы, шабындық, егін жинау т.б. шаруашылыктың қысылтаяң уакыттарында жа-рыс өткізуге болмайды. £ондай-ақ, қыскы спартакиаданы өткізген кезде жылдың басында емес, еңбекші қауым шаңғы, коньки теуіп біраз дайындалғаннан кейін, бір-екі айдан соң \ өткізуге болады. Бұл жылдық шаралык жоспар дайындалғанда міндетті түрде мектептің дене тәрбиесі мұғалімімен келісіп, жалпы спартаки-аданы бірігіп өткізсе, әрине құптарлық Іс. Ал астык жинау кезіндегі еңбекшілердің демалыс уакытында спорттың жекеленген түрінен ашық байқау өткізуге болады. Мысалы, 2—3 сағат уақыг аралығында білектесуден (қол күресі), батпан (гир) көтеруден, орнында тұрып ұзын-дыққа секіруден т.0. спорт түрлерінен жарыстар өткізген дұрыс. Бұл байкаудың жеңімпаздарына арнайы белгіленген сыйлықтар беріледі. Сондай-ақ мұндайды үлкен мейрамдарда, денсаулық кештерінде де өткізуге болады.
Ұйымның спартакиадасын өткізу үшін ар-найы, ұйымдастыру комитеті кұрылады. Бұл ұйымдастыру комитегінің төрағалығына жауап-ты адамдар сайланады.
Жарыс ережёсі
Қандай да болмасын, спартакиаданы айт-пағанның озіиде, тіпті жолдастық кездесуі^е де арнайы жарыс ережесі жазылады. Содан кейін ғана клубтың баскармасында бекітіледі. Олай болатын себебі, бұл ережеде жарыстьпі өткізілетін уақыты, орғіы, кім қатынасатын-дығы, төрешілер, жарысты өткізуге жауапты адамдар т.б. белгіленеді. Демек, жылдык шара-лық жоспар бекітілгеннен кейін әрбір спорт жа-рысының ережелері жазылады. Бұл ережелер жарыс өтетіннен бір ай бұрын қабырға га-зетімен бірге хабарландыру бұрышына ілніеді/ Ережеде өтетін жарыстың барлық жағдайы, айталық, бірінші кезекте жарысқа қатыскан ко-мандалардыңжәнеқатысушыспортшылардыңса-ны ескеріледі. Мысалы, жарыска қатысушылардып саны әр бөлімше тұрғындарының санына байланысты орта есеп-пен алынады. Себебі, бір бөлімше тұрғындары көп болса, екінші бөлімше тұрғындары аз бо-лады, үшінші бөлімшеде одан *да аз болуы мүмкін,
Жарыс корытындысын әр ұжым өздерінше шешеді. Мысалы, жарыс барысында, әр спорт-шының жарыста алған орындарының косындысы арқылы шығаруға болады. Сонда аз ұпай жи-наған команда, болмаса, спортщы жсніске же-теді.
Ұжымның спартакиада ережесінін үлгісі;
—	жарыстың максаты;
—	жарыс өтетін уакыты мен орны;
—	жарыска катысушылар;
—	жарыс өткізуге жауапты адамдар;
—	жарыс бағдарламасы;
—	жарыс қорытындысы (жекеленген жЪне командалык орындарды аныктау);
—	жеңімпаздарды марапаттау;
Спдртакиада шаруашылык орталығындағы стадионда, айталық, 10—20 қыркүйекте өткізіледі дейік.
Спартакиадаға осы шаруашылык оңірінде тұратынбарлық еңбекшілердің катысуғаеркі бар. уТек мектеп оқушылары өз алдына бІр бөЛек, окытушы кауым бір бөлек команда кұрады. Жарысты әткізу төрешілер алқасыңа тапсы-рылады.
Спартакиаданын бағдарламасына ауыр ат-летика, білектесу, батпан (гир) көтеру л жеңіл атлетика, волейбол, футбол, шахмат пен тоғызкұмалак, ат спортынан: аударыспак, тұмақ ұру, ат омырауластыру, садак ату және қарагие, қазақша күрес, асық, бестас, т.б. (әр шаруашылык өз мүмкіндігіне қарай) ойындар кіреді.
Спорттың жекеленген' түрінен жарыс өткізу тәртібі:
1.	Жеңіл атлетиканың жарыс бяғдарламасы еркектер үшін —100} 200, 400, 1500 метрге
134
жүгіру, ұзындыққа, биіктікқе секіру және 4:100 эстафёталық жарыс. Әйелдер үшіп —100, 200, 1500 метрге жүгіру, ұзындыкка, ' биіктікке секіру, 4:100 эстафеталык жарыс* Әр спортшы (кы бағдарламамен спорттың үш түрінен катысуға ерікті. Айталық; жүгірудіц үш түрінен, секірудеи де осылай катысуға болады. Әр ко-манда құрамынан еи жоғары керсеткішке жет-кен үш аюртшының уакыты есепке адынады.
2.	Ауыр атлетика, Жарыс ережесі бойынша классикалық екі жатгығудыц (жұлқып көтеру мен итеру) қосындысы есептеледі. Жарыс клас-сификацияда көрсетілген салмак дәрежесі бой-ынша өткізіледі* Жарысқа қатысушылардың санына шек қойылмайды* Жарыс барысында командалық есепке әркімнің женіп алған орын-дарының косындысы алынады.
3.	Волейбол. Әр бөлімше (бригадалар, фер-малар, т.б. өндіріс учаскелері) өз алдына же-ке-жеке команда құрады. Жарыс ерсжесі бойынша бұл командалар өзара бір айналым кездеседі де, қай көп ұпай жиңаған команда жекімпаз атанады. Жарыс барысында бірдей ұнай жинаған комаидалар партия айырмашы-лығымен анықталады* Ал партия айырмашы-лығы бірдей болса, онда өзара кездесулерінін нәтижесі есептеледі.
4.	Городки. Спорттың бұл түрінен әр  бөлімше жеке-жеке команда құрады. Жарыс срежесі бойынша бұл командалар өзара бір айналым кездеседі де, қай коп ұпай жинағаны жецімпаз аталады. Жарыс классификациядағы көрсетілген ереже бойынша өткізіледі. Жалпы ауылдык жерспорттыц бұл түрімен шұғылдануға  нте- қолайлы.
5.	Шахмаг псн тогызқұмалақ ойындары.
' Команда құрамы (әрқайсысынікі) 3 еркек, 2 әйелден тұрады. Жарыс ережесі бойынша бұл командалар өзара бір айналым кездеседі де, кай кнп ұпай жинағаны жеңімпаз аталады. Жарыс барысында бірдей ұпай жинаған коман-далар партия айырмашылығымен анықталады.
6.	Білектесу* Салмақ дәрежесі: 44, 48, 52, 56, 60, 67, 75,‘82, одан жоғары, дара жеңімпаз*
Жарысқа қатысушылар тек оң қолдарымен ғана білектеседі- Білектесу —3 рет орындалады, яғни спортшылардын біреуі екі рет жеңіске жет-кенге дейін қайталанады (спортшылардың өза-ра келісімі бойынша сол қолдарымен білектесуіне болады).
Ойыншы білеқтесу өтетін орынға шықырылғаннан кейін білектесуге дайындалуға бір минут уақыт беріледі. Ойыншылардың сау-сақтары байланбайды, бос болады.
БІлектесу кезінде шынтакты орнынан жыл-жытуға және орындыктан . көтерілуге, сол колмен ұстап отырған тұтқаны жіберуге болмай-ды.
Ойыншыға жарыс ережесін бұзғаны үшін ескертулер беріледі.
Білектесуші ойын тәртібін бұзғаны үшін алацдағы гөрешіден үш рет ескерту алса жецілген болып есептеледі.
7.	Багпан (гир) көтеру. Жарыс 32 ки-лограмдык батпаннан және 16 килограмдык батпаннан жеке-жеке өткізіледі. Жарыс ере жссі бойынша классикалық екі жаттығудың (жұлқып көтеру мен ' итеру) ҚОСЫНДЫСЫ есептеледГ Жарыс классификацивда көрсетілген салмак ^дәрежесі бойынша өткізіледг Жарысқа қатысушылардың санына шек қойылмайды. Жарыс барысында коман- । далық есепке әркімнін жеңіп алған орындары-ның косындысы алынады.
8.	Футбол. Жарыс ережесі бойынша, ко-мандалар озара бір айналым кездеседі де, көп ұпай жинаған команда жеңімпаз атанады. Жа-рыс барысында бірдей ұпай жинаған командалар доп айырмашылығымён аныкталады. Жарысқа волейболдағы сияқты аралас команда, яғни әйелдер де қатыса алады.
Спартакиада бағдарламасына кіргізілетін т ұлттык ойындар:
1.	Аударыспақ. Ойын ережесі бойынша жа-рысқа қатысушыларға шек койылмайды. Ауда-рыспақ — ат үстіндегі күрес. Ортаға шыққан екі ойыншының максаты күресе жүріп, бірін бірі аттан аударып түсіру. Жарыс ережесі бой-ынша ұтылған ойыншылар ойыннан шығады. Жарысқа қатысушылардыңтізімі жереб^арқьілы жасалады.
2.	Қазақша күрес* Жарыс белгіленген ере-же бойынша өткізіледі. Командалар салмақ дәрежесі бойынша өзара кездеседі де, ұтылған команда жарыстан шығады. Осылайша, жарыс корытындысы командалы^ есеп бойынша шығарылады.
3.	Жігіт қуу, Жарыска қатысушылар әркім өз атымен келеді* Әр бөлімшеден бір-бір спор-тшы катысады* Олар жарыс ережер бойынша өзара бір айналым кездеседі. Жарыстың бас төрешісінің әмірімен ара қашықтығы екі шақырым жерден қарама-карсы екі көмбе белгіленеді* Көмбенің біреуіне таяк шаншылып, басына тұмақ кигізіледһ Екіншісінде жарыс төрешісі тұрып ортаға екі спортшыны шакырады. Содан кейін жеребе арқылы екеуінің бірі қуғыншы да, екіншісі кашатын болады. Төреші қуғыншының колына екі бүктелген есілген орамал береді* Ойыншылар арйЕы 30 метр бір сызықтың бойына сөреге тұрады. Қалпак кигізілген қазықтың қарсысында төреші тұрып ысқырып дыбыс береді. Төрещінің ыскырығы бойынша аттылар сөреден шығады. Біреуі кашадьқ екіншісі қуады. Бірінші, яғни қашкан ойыншы екінші көмбедегі тұмақ Ілінген қаіыкты айналып кері кашады. Егер қашкан ойыншы карсыласына жеткізбей казықты айна-лып сөреге келсе, онда 3 ұпай алады да, қуғыншы бір ұпай алады. Ал қуғыншы өз
қарсыласып қуып жетіп, оған колындағы ора-малын тиіізсе. онда ол 3 ұпай, кашқан қарсыласы бір ұпай алады. Содан сон спортшы-лар осьгсреже бойынша ролдерімен ауысады да жарысты одан әрі жалғастырады.
4,	Карагис. Жарысқа қатысатын болімше командаларының құрамы 2ер, 1 әйелдентұрады. Алацға с»ре сызылады. Еркектер үшін 25 метр, әйслдёр үшін 20 метр қашықтықта 100 см биіктікке футбол қақпасына нысана ретінде гим-яастикалық	шығырық	ілінеді. Жарыеқа
қагысушылар жүгіріп келіп сөреден найза лақтырады,	жаттығуды	орындау 3 рет
і кайталанады. Найза лақтырған кезде сьре сы-эывынан огуге болмайды. Мұндай жағдайда ке-зсктін нәтижесі есепке алынбайды, бірақ кезек орындалғанға есептеледі.
Ойын командалык және жекелей құрамда 'еткізіледі. Аға төреші жарыста командалар-дыц кезегін анықтау үшін жеребе тарткызады. Командалық бсепке барлык ойыншылардын мәрелік жарыска дейін жинаған ұпай саны алыиады.
Ойын аланында аға төреші найза лақтыруға белгі береді. Сореде оның көмекшісі тұрады. Хатшы-тореші нөмірлері бойынша жарыска қэтысушыларды сореге шақырады. Спортшы снрсге 3 рет шақырылаДы. Әр келген кезегінде нысаиаға найзаны 3 реттен лактырады. Мәрелік жарыска ен жоғарғы корссткішке жеткен 6 спортшы шығады. Йәрелік жарыска дейінгі жи-ііалған ұпай саны мәрелік кездесуде есептел-мейді.	1	1
Ьіайза ырғайдан. талдан, қайыңнан дайын далады. Найзаныц ұзындығы 2 метр, салмағы 500 грамнан аспауы керек. Нысаяьға лактыратын жуан ұшы жерге тигенде мұқалыа қалмас үшін ұшталып, қаңылтыр кигізіп те коюға болады.
5.	Садақ зту. Ойын ережесі бойыншд жа-рыска қатысушыларға шек қойылмайды^ Жа-рысқа қатысушылар өз аты, цз садағымен келеді. Садақ колдан жасалады. Көмбеден 50 метр кашықтықка биіктігі 5 метр, көлемі 50x50 ; см қолдан жасалған нысана койылады. Жарыска қатысушы спортшылардың әркайсысы нысананы 10 реттен коздейді, кай кәп ұпай жинаған ойыншы жеңімпаз аталады. Жарысқа торешілердің келісуімен бір садақты ғана пай-далануына болады.
6.	Асық ойындары екі сайыстан тұрады (алшы және омпы.)
Аліиы. Команда құрамы 3 болмаса 5 адам-нан гұрады. Жарыс жекелей есепте втеді. 'Ко-манда ойыниіылары нөмірлеріне қарай топқа болінеді. Сөйтіп бірінші нөмірдегі спортшы-лар бірінші топ, екінші нөмірдегі ойыншылар екінші топ, үшінші топты үшінші нөмірдегі пйыншылар құрайды. Көнге әр ойыншы бір асықтан тігеді. Бірінші кезек алған ойыншы
сакасын кеннен алыстау жерге иіреді, себебі сакасы тәйке түскен жағдайда оны ойыннан шығару үшін өзінен кейінгі ойыншы көннен тұрып сахасын атады. Егер тигізсе, онда ол ойыншы ойыннан шығып қалады. Ал сакаға тигізген ойыншы көннен бір асык алады да, сакасы түскен жерден өз кезегі келген кезде көндегі асықты атады. Егер иірген кезде сақасы түссе, онда көннен бір асық алады да, сақасы жатқан жерден асық ату кезегін күтеді. Одан кейін келесі ойыншы сакасын иіред).
Осылайша, кезеқтесіп сақа иіру барысында бүк немесё шік түскен сақалар орнында жата береді де, асық ату кезегін күтеді. Осылайша барлық ойыншы өз кезегімен сакаларын иіріп шығады. Мәселен, соңғы ойыншының сақасы тәйкесінен түссе, біріиші кезектегі ойыншы оның сакасын оз сақасының орнынан тұрып атады. Тигізсе бір асығын алады, тигізе алмаса, онда өзі ойыннан шығады. .
Енді барлық ойыншы өз кезегімен сақаларын иіріп болғаннан кейін асықты ату басталады. Асықты бірінші кезектегі ойыншы атады. Жалпы ойыншылар асықты атқан кезде сақасы менасығыбірдей жағдайда, яғнибүк-бүк, шік-шік т.т. түскенде ғана аткан асығын алады. Ал сақасы алшы түсіп асық кез келген жағдайда болса, онда да ,аткан асығын алады да асық атуды жалғастырады. Егер бұл атылған асықтың иесі ала алмаса, онда келесі кезектегі ойыншы міндетті түрде осы асықты атады. (
Ойын ережесі бойынша 'ойыншылардың ке-зегін анықтау үшін сақаны төреиу_-иіреді. Ойыншылар ұгқан асығының санына байланы-сты ұпай жинайды. Ойын соңында бірдей ұпай жинаған ойыншылар' өзара кездесу өткізеді. Жарыстың жеңімпазын йяықтау үшін әр топтың бірінші орын алған ойыншылары мәрелік ойын-дарда өзара кездеседі. Топтағы жиналған ұпай саны мәрелік ойындарда есепке алынбайды. Әр ойын алакында аға төреші мен көмекшісі төрелік , етеді.
Сақаның алшы табаны қайралады, бірақ сақаға қорғасын, болмаса басқа металл құюға болмайды. Сақаға арқардың, құлжанын, еліктің іпикі асыктарын пайдалануға болады.
Омпы. Алшыны ойнаған команда кұрамы омпыны ойнайды. Омпы ойыны тек кана ко-мандалық есепте өткізіледі. Төреші күні бұрын белгілеген көмбеге әр ойыншы езінін бір-бір асығын тігеді. Асықтың тең ортасына бір асыкты' омпысынан тұрғызады. Әр ойыншының кеу-десінде нөмірі болады. Әлгі асық тігілген көмбеден Карама-қарсы 10 метр жерде екі көМбе белгіленеді. Жарыска қатысатын коман-далар сол екі көмбеге барып кеуделеріңдегі нөмір жүйесінің ретімен қатарға тұрады. Вйын-ның атыс кезегін анықтау үшін тәреші коман-далар арасында' жеребе тартқызады. Асықтың жанында тұрған аға тңреші ойын бас-

136
і талғандығын хабарлайды. Хатшы-төреші ойын-шылардың бірінші нөмірінен бастап, асык атуға сөреге шақырады. Асық атуды өз кезегімен , әр команданың бірінші нөмірлері бастайды. Екі команда кездескендс көнге асық бір-ак рет тігіледі. Ойын барысында омпыға тигізсе —5
 ұпай, асыққа тигізсе —1 ұпай алады. Асыққа тигізген ойыншы атуды тимей калғанға дейін жалғастырады. Жарыс — команда санына бай-ланысты топтарға бнлініп айналым жүйесімен өткізіледі. Атып алынған омпы және асық қайтадан көнге тігілмейді. Жарыстың жеңімпазын аныктау үшін мәрелік ойында эдпта бірінші орын алған командалар өзара айналым жүйесімен қайта ойнайды. Екінші орын алғандар өзара, үшінші — әзара, төртінші т.т. айналым жүйесімен ойнайды.
Мәрелікойынғадейінкомандаларбірдейұпай жинаған жағдайда, сәл командалардың арасын-дағы ойын нәтижесі алынады. Бұл бірдей болған жағдайда артықшылық омпыны алған командаға беріледі. Егер команданың ешқайсысы омпыны атып алмаған жағдайца бұл екі команданың ара-сында ойын кайта өткізіледі. Топтағы жинаған ұпай саны мәрелік ойындарда есепке алынбайды.
Ойын алаңында аға төреші, төреші және хатшы-төреші іс қағаздарымен ' жарысты әткізуге қызмет етеді. Ойыншыға, белгіленген сөре сызығынан әтіп асық атуға болмайды. Мұндай жағдайда нәтижесі есепке алынбайды.
Сақа тексеріледі. Оны қайрауға және қорғасын құюға болмайды. Сақаға арқардың, құлжаның, еліктің шикі асықтарын пайдалануға болады.
Жалпы ұйым спартакиадасының бағдарламасына негізінен осы оңірдс. дамыған спорт түрлері енгізіледі. Ал бестас, арқан тартыс, ат омырауластыру, қыз қуу, көкпар, т.б. ұлт ойындарының ережелері осы еңбектің алдыңғы тарауларында жазылғандықтан ' біздер қайталауды жөн кәрмедік.
Жалпы, командалық есеп бөлімше коман-даларының әр спорттүрінен жарыс барысындағы жинаған ұпай сандарының қосындысынан шығарылады. Ал жекеленген жарыс жеңімпаздары спартакиада чемпионы атанып, арнайы сыйлықтармен марапатталады.
Денешынықтыру және спорт белсенділерінің үгіт-насихат жұмыстары
Ауыл спортының дұрыс жодға Чойылуы негізінен денешынықгыру мен спортгың белсенді ұйымдастырушыларына, яғни жоғамдық нұсқаушыларға байланысты десек, онда осындай қоғамдық жұмыстардыатқаруғаауыл зиялылары — шаруашылықтың бас мамандарумен мектеп мұғалімдерінің еңбеқтері өте зор.
Ұйымның спорт клубы жұмысын басқару арнайы штаттағы нұсқаушыға тапсырылады, ол
болмаған күнде мектептің дене тәрбиесі пәнінің мұғаліміне жүктеледі. Бұлар колынан ұйымда-стырушылық іс келетін азаматтардан қоғамдық нұсқаушылар мен жаттықтырушылар дайын-дайды.
Қоғамдық нұсқаушылардын алдарына қойылатын максат — еңбекшілерді ерікті спорт клубына мүшелікке тарту, әрі олармен денешы-нықтыру жұмыстарын ұйымдастыру.
Жалпы ұжымның денешынықтыру және спорт белсенділері — нұсқаушылар, жат-тықтырушылар мен жарыс төрешілері ауыл-дағы денешынықтыру жұмысының негізгі ұйымдастырущылары болып табылады.
Ауыл спортының жалпы дамуының бұқаралық маңыз алуы, негізінен үгіт-насихат жұмысына байланысты. Ал ауьіл еңбекшілерінің арасында үгіт-насихат жұмысын дұрыс жолға қоюдың өзі осы денешынықтыру мен спорттың ” белсенділеріне байланысты.
Үгіт-насихат жұмысы ең әуелі бөлімшелердің (бригада, ферма) дұрыс жолға қойылған денешыньіқтыру мен спорт жұмысы-ның алдыңғы қатардағы іс-тәжірибесін жинақ-тап, қорытындылап, содан соң оны ұйым ара-сына кеңінен таратудан басталады. Осы мақсаТта арнайы бұрыштар ұйымдастырылып, лекциялдр оқылады, «Денсаулық* кештері өткізіледі. Ал жалпы ұйым арасындағы үгіт-насихат жұмысы барлық жерде бірдей өз деңгейінде әткізіледі деп айта алмаймыз. Сондықтан да ұйым ара-сындағы осы үгіт-насихат жұмысы дұрыс жолға қбйылған кезде ғана ауыл спорты өзінің жемісін береді.
Еңбекшілердің денсаулығын сақтаудағы жә-не спорттың бұқаралығын арттырудағы үгіт-на-сихат жұмысының негізгі бір саласы — спррт жарыстары. Себебі, қандай да болмасын дұрыс ұйымдастЫрылған спорт жарыстарын көпшілік болып қызықтайды. Демек, осындай жарыстар-ды көпшілік кызықтау үпіін күні бұрын жер-жерге хабарландырулар мең жарнамалар іліп, жарыс басталардан бірер сағат бұрын жергілікті . радио торабынан хабарлауға болады. Айталық, «кешкі сағат 18-де мектеп стадионында футбол-дан ауданның құрама командасы мен біздің ко-манданың арасында жолдастық кездесу өткізіледі». Ауылдың құрама командасында кімдер ойнайтындығын хабарлап жібергеннің де артықтығы жоқ. Соңдай-ақ осы жолдастық кез-десу алдында, айталық, еңбек ардагерлеріне сый-сыяпат тапсырылады, бокстан, батпаннан, гимнастикадан спорттық көрсетулер өткізі-леді. Жарыс барысында стадионда не болып жатқандығы радиодаң көгшіілікке хабарлана- , ды. Қаңдай да болмасын жарыс өткізілген кезде еңбекшілер үппп белгілі бір мейрам болуы керек. Сонда ғана жарысты қызықтаушы қауым 2—3 сағат аралығыңда көңідді дем алады. Сондай-ақ, «Денсаулық» кештері де енбекші қауымның ара-
сында спортты насихагтау мақсатында өткізіледі. Бұл кеште де ауыл дәрігері денсау-лыққа байланысты лёкция оқып, денешы-нықтыру мен спорттың макызын түсіндіреді, әр түрлі бағытта сұрақ-жауап сағаты өткізіліп, со-дан кейін ғана спортгық көрсетулер басталадьі. Мұндай кештерде күні бұрын дайыңцалған сах-нада акробатикалық этюдтер көрсетіледі. Со-ндай-ак әрбір денешынықтыру жәңе спорт белсенділері өздсрін(ң шама-шарқына қарай белімшеде, енбекшілердін арасында істеген жұмысы жайында көпшілік алдыңда есеп бе-ррді. Сонда ғана олардың көпшілік алдында беделі артып, істеген істері өрге басады. Айына бір рет шығатын қабырға газетіне алдыңғы қатардағы белсенділер мен белді спортшылар жайында және істелмей жатқан кемшіліктер де жазылыл тұрады.
Ерікті спорт клубының басқармасы үйым-нын қай түкпірінде не ісгеліп жатқандығын есепке алу мақсач ында толып жатқан іс қағаздарын жүргізсді. Айталық, секцияға қатысушылардың тізімі, топ жетекшілері мен қоғамдық нұсқаушылар, жаттықтырушылар мең жарыс төрешісі т.б. өмірбаян-деректері, әр қайсысының тоқсандық есептері, осы сияқты толып жатқан іс-қағаэдары болады. М>ісалы ерікті спорт клубы мүшелерінің тізімі ; жазылған журнал, олардын әрқайсысына же-ке-жеке карточкалар жазылады., Төленген мүшелік жарна женінде де осы карточка- * ларда керсетіледі.
Денешынықтыру-сауықтыру жұмысына ар-налған журналға спортпен шұғылданатын және денсаулық тобына, яғни жалпы дамыту дайын-'дығы тобына катысатын еңбекшілердің тізімі жа-зылады. Ал рекорд кітабына ұжымның рекордтары мен жекелеген және командалық ойыңдзрдың чемпиоңдары тіркеледі.
Аудандық денешынықтыру және спорт ко-митетіне жылына бір рет есеп беріледі, есеп беру үшін іс қағазының дайын үлгісі болады. Есеп бсру аныктама қағазына жалпы денешы-нықтырумен шұғылданушьілардың саны көрсетілгеннен кейін бірінші кезекте басқарма жұмысы жайында жазылады. Демек, жыл бой-' ыңда жарысқа деген дайындық жұмысы қалай жүргізілгендігі жазылуға тиіс.
Келесі кезекте денешынықтыру жане спорт мамандары жайлы деректер, спорт белсенділері мен коғамдық нұскаушылар, жаттыктырушыАар мен жарыс төрешілерініц өмірбаян-анық-та-малары, олардың әрқайсысының жыл бойыңдағы істеген жұмыстары жеке-жеке толық жазылады.
Келесі белімде денешынықтыру-сауық-тыру жұмыстары жөніндегі деректер беріледі. «Денсаулык топтарыиың» жұмыстары ерекше аталады. Туристік саяхатқа катысқан адамдардың саны өз алдына бөлек корсетіледі. Демалыс уақытында еңбекшыер-
2	>. •	/• ..131 ;••
. --------------------------------__ ;'
 I .. дің топталыгі шығып серуендеу бағытындағы істелетін жұмыс та озінше жеке йталады.
Еңдігі жерде спорт құрылыстары жайыңцағы деректер беріледі. Мысалы, есеп беру жылында кандай құрылыстар, спорт алаңцары салыиып іс-ке қосылды, қаншасы арнайы күрделі жөңдеу-ден еткізілді және істелген жұмыстар мен оған жұмсалған қаржылардыи мөлшері көрсетіледі.
Бұл есеп-аиықтама қағазының соңғы бөлімінде разрвды бар спортшылардың тізімі жа-зылады. Онымен қоса разрвд орындағаны жайлы хаттама (протокол) көшірмесі тігіледі. Спорт секцияларына қатысатым споргшылардың жал-пы тізімі бөлек жазылады. Осылайша, жылдық есеп беру анықтамасына қойылатын талаптың 03і — денешынықтыру мен спорттың бұқаралы-ғын арттыру арқылы жұмысшы-шаруа еңбекші-лерінің денсаулығын сақтау, болашақта дені сау ұрпақ есіру. Демек, бұдан шығатын қорытынды, ауыддық жерлерде тек үгіт-насихат жұмысы дұрыс жолға қойылғаңда ғана денешынықтыру мен спорт адамға пайдалы қызмет етуі мүмкін.
Ұйымның ерікті спорт клубының барлық іс қағаздары үш жыл бойына сақталады. Бүл іс қағаздары негізінен — жарыс хаттамалары (про-токолдары), барлық есепке- алу кітабы, спортты дамытуға жұьшалатын қаражаттар құжаттары, тағы басқалар жазылады.
Демалыс уақьптарындағы сауықтыру жұмыстары '
Демалыс уақыттарындағы денешынықтыру-сауықтыру жұмыстарының негізгісі — туристік саяхаттар, әдстте күндік, болмаса көп күндік бц-лады. Ауылдықжерде бір күндік туристік саяхат-тар откізудегі ұйымдастыру жұмыстарын қарастырайық, Мұнда ең алдымен уақыты белгіленген күнге саяхатқа барушылардың тізімі ' жасалады. Егер барушылардың саны көп болса, онда екі-үш топқа бөліиіп, әр топтың жетекшісі сайланады. Топ мүшелері өздерінің басшылары-мен танысады, саяхат ережесі мен тәртібін бұлжытпай орындаймыз деп тізімге қолдарыи қояды.
Бардық топқа бірдей саяхагтың жете тал-данған жоспары жасалынады. Жоспардың негізгі бвлімі саяхаттың соқпағы болғандықтан мұны талкылаған. кезде барлық саяхатшы қатысады. Саяхаттың соқпағы басып өтетін жолдардағы елді мекендердің есебін алып, де-, малатын жерлер, шел басу, тамақтану орын-дарьі белгіленеді және саяхаттың қай жерде аяқталатыңдығы кслісіледі- Саяхатқа шыкқандағы ен бір білетін иәрсе — ауа рай-ының мәліметі. Саяхат соқпағын талкылаған кезде тағы бір ескеретін жағдай — жер бе-дері. Демек, саяхат жетекшісі баратын жане қайтатын жоддын жер бедерін, соқпақтың қиындығын жақсы білуі керек.
138
Саяхатқа қатысу шылардын барлығымен ал-дын-ала әңгіме өткізі^енде әр саяхатшыға жеке-жеке тапсырма беріледі. Айталык* жолға керекті заттарды алып жүретін (әсіресе шатырлар), жол-жөнекей демалыс кезінде мәдениетті көчіл көтеруді ұйымдастырушы. тамақ дай-ындайтын адамдар бөлек белгіленедЁ
Саяхат соқпағы бойымен жүру барысында, саяхатшылар әр сағат (шамамен 5 шақырым аралығы) сайын он бес минөттай дем алып отырады. Соқрақтііің қашықтығы 20—30 шакырым болғандықган, оның тура жарты жо-лын өткеннен кйін тоқтап, бір сағат аралығында тамақтанып( тынығады.
Көя күндік туристік саяхатты өткізгендегі атқарылатын ұйымдастыру жұмыстары бір күндік саяхаттікімен салыстарғанда әлдеқайда күрделі де жауапты. Себебі баскасын айт-пағанда, көп күндік туристік саяхатқа қатысу үшін дәрігердің рұқсаты керек,
Саяхатқа қатысушылармеңалдынала әңгіме өткізгенде оларға қойылатын талаптар:
—	киімнің үлгісі — соның ішінде негізгі іріктеліп алынатыны — іш киім, дымданбайтын аяқкиім, бір қабат жылы киім, т*с.;
—	саяхатшылар арасында дәрігер болғаны жөн, *Егер ол болмаған жағдайда алғашқы дәрігерлік көмек көрсете білетін адамның бо-луы керек. Жолға күнделікті керекті дәрі-дәрмектер алынады;
—	саяхат соқпағының белгіленген жеріне дейін жетіп, шаршап қалатындай жағдай болса, онда саяхатшылар өзара келісіп, қайтарда көлікпен келулеріне болады. Саяхат барысында , қонатын жерге, әдетте» көлдің, болмаса өзеннің жағасы белгіленеді. Түнеген жерде әр түрлі спорт ойындарын өткізуге табиғат жағдайының толық сай келуі керек. Су болмаған жағдайда орманды жерлерде де түнеуге болады;
-	— жорық аяқталғаннан кейін есеп беру мақсатыида атқарылған жұмысқа талдау жаса-лады.
, Ауылдык. жерлердегі әтқізілетін туристік саяхаттардын жалпы мақсаты — денсаулыкты сақтау және демалысты көңілді өткізу, әрі өз аулыңныи кешегісі мен бүгінгі тарихынан хабар-дар болу. Сондай-ақ ауыл маңының жер бедерін, өсімдік пен жануарлар дүниесін бақылау және толып жатқан спорттық ойындар өткізу*
Көп күндік саяхатта негізгі пайдаланыла-тын туристік жабдықгың бірі — әрі түр^ көлем-дегі шатыр. Бұлардыи ішіндсгі көлемі жағынан иайдалануға ең колайлысы — екі орындығы. Ссбебі бұл шатырлар әрі ұзақ жолға алып жүруге ыңғайлы, әрі кұру да онай. Саяхатқа керекті жабдыктдрдың келесі бірі ұйыктайтын канар. ІІірақ, саяхатка шыққанда шатыр мен қанардын біреуі болса да жетқіліктъ
35 ғасыр тарихы бар ата-бабамыз найзаның ұшымен, білектің күшімен соғысып жүріпақ
ұрпағына кең байтақ жер қалдырған. Шығамыз десек тау, түсеміз десек ой, шомыламыз десек су, тағы не керек, барі дайын* Осылай бола тұрса да, Қазақстанда басқа республикалармен салыстырғанда турисгік базалар, арнайы дема-латын орындар жоқтың касы* Оеыған орай, ке-шегі ыдыраған одақ заманындағы бір мысалды келтіре кетейік. Молдавияда 1980—85 жылдары 150-ге жуык туристік база салынған, ІОО-ден астам балаларға арналған денешынықтыру-сауықтыру лагері іске косылған. Ресейдің орта есеппен әрбір облысында мыңнан астам туристік база бар. Осыған қарағанда казак халқының де-нсаулығын сақтау және қорғау болашағы бұлыңғыр болып көрінеді.
Қазақстанда еңбекшілердің демалыс уақыттарын жүйелі түрде спорт ойындарымен ұштастырып өткізетін туристік базаларды айт-пағанда көптеген аудан орталы қтарында доп ойнайтын да алаң жок. Мысалы, Қазақстанның «Швейцариясы» аталатын Шығыс Қазақстан об-лысының Ұлан, Марқакөл, Тарбағатай т+б* аудандарында туристік базаны айтпағанда, күні бүгінге дейін дені дұрыс стадион таппайсың.
Сө^ соңында, селодағы денешынықтыру мен спорттың құдіретіне бас игізетіндей бір дәлелді тілге тиек етейік. 1984 жылдың июнь айында біз Павлодар облысы Екібастұз ауда-ңының бұрынғы XXII лартия съезі атындағы совхоздың партия ұймының хатшысы Ғибатов Сайлаумен кездесіп, әңгіме үстінде осындағы комсомол-жастар бригадасының жұмыстарымен таныстық*
Совхоз орталығынан екі-үш шақырымдай жердегі комсомол-жастар иелік ететін қой бри-гадасының қыстауына келдік. Сайлау бізгеспорт залының есігін ашты* Залдың көлемі 10х20м2 екен. Волейбол торы керулі, теннис столдары құрулы тұр* Залдың қабырғасына баскетбол қалканы орнатылыпты. Тағы бір кіщілеу бөлме-де бильярд столы тұр, батпанның (гир, гантел-дер) бірнеше түрлері, толып жаткан баска да спорт жабдықтары бар екең. Содан, соз ара-сында Сәкең, бізге қарап, жастардыи бар алда-нышы осы екенін айгты. Егер сол залды салып бермегенде осынша малды кім бағар еді деп ойладық. Шындығында жастар спорт ойындары үшін тиіп тұрған үйлеріне де бармай, жеке бастыларға арналған жанға жайлы жатақхаиада тұрып жатыр екен.
Ауыл шаруашылығы саласында 1 жастар тиімді енбек ету үшін нағыз ұйытқы — ауылдағы дұрыс ұйымдастырылған денешынықтыру мен спорт екендігіне сонда ғана толық көзіміз жетті.
Бұл еңбектің негізгі мақсаты — қазак деген ұлттың денсаулығын сақтап, болашак дені сау ұрлақ өсіру үшін қалдырып отырған колтаңба' Қазақ деген халык бұдан былай ешкашан жа-санды апатқа ұшырамасын*
139
11  I
СІЛТЕМЕЛЕР
1.	«06 изучении истории исторической науки (передовая). «Вопросы истории», 1956, №1. стр.З.
2.	Э. Маккей. Древнейшая культура долины Инда, изд. иностр. лит., 1957, стр.123<
3.	«Марко Поло*, Госиздат. геогр. лит. М., 1955, стр. 17.
4.	Ленин В.И. Шығармаларыныц толық жинағы, 5-т, 105-106 беттер.
5.	Байпақов Себепбайдын колжазбасынан, ШКО, Зайсан ауданы, Қаратал селосынын тұрғыиы.
6.	Тудоровская Е. А. Троя сұрапылы және онын батырлары. Алматы, 1974, 14 беі.
7.	К. Маркс, Ф. Энгельс. Шығармалар. 16-том, 10-бет.
8.	Қазак ССР тарихы, Алматы, 1957, 15-бет.
9.	Көрсетілген облыстардан жиналған материалдардан.
10.	Россияның 1823-1844 жылдары болған финанс министрі.
] 1, Сол жылдардағьі Германияның Россиядағы елшісі.
12.	А. Гумбольдт. Центральная Азия, исследования о цепях гор и по сравнительной климатологии. М., 1915, т,1, стр.67.
13.	А. Моруа. Дюма, пер. с фр. Беспаловой Л.М., 1962, стр.342.
14.	А. Янушкевич. Дненники и пись.мб из лутешествия по казахским степям. Пер. с пол. Ф. Стеколовой, Алма-Ата, 1966, стр.25.
15.	С. Гросс. Материалы для изучения юридических обычаев киргизов, СПБ., 1886.
16.	Д. Кеннан. Сибирь и ссылка, СПБ., 1906, т.І, стр.100-102.
17.	Т. Аткинсон. Путешествие в казахские степи, «Простор», 1972. №3.
18.	П.И.Рычков. История Оренбургская по учреждению Оренбургской губернии, Оренбург. 1896; см.кн.: «Труды нольного эконбмического общества*. СПБ., 1767. т.7. Пекарский. П. Жизнь и литературная переписка Петра Ивановича РыЧкова, СПБ>, 1867.
19.	«Российского унтер-офицера Ефремова, ныне коллежского асессора, десятилетнее странство-вание и приключение в Бухарии, Хине, Персии и Индии, 'и возвращение оттуда через Англию в Россию, писанное им самим*. СПБ., 1786. стр.4; Странствование Ф.С.Ефремова пррдол-жалось с июяя 1774 г. по конец августа 1782 г., т.е. немногим более восьми лет. В названии же книги, 1786 г. издания, ошибочно указан «десятилетнее странствование». В последуюіцих изданиях книги ее название было несколько изменено. Четвертое й пртое издания в і 950 и 1952іт. опубликованы под названием: Филипп Ефремов.-Девятилетнее странствование.
20.	Омский областной государственный архив, ф.І, оп.І, д.113.
21.	Потанин Г.Н. О рукописи капитана Андреева о Среднсй киргизской орде. писанной в 1785г. «Известия русского географического общества», СПБ., 1875, т.ХІ, вып.2. стр.110.
22.	Плеханов Г.В.Письмо бев адреса, «Избранные философские произведения», М., 1962, т.2.
23.	Покровский Е.А. Детские игры, преимущественно русские.в связи с историей, этнографией, педагогикой и гигиеной. М. 1895. стр. 24.
24.	Байтоғайұлы Малқай. Ермек — еңбек. «Жана мектеп». 1929, № 11,
25.	Төтенаев Б. Дене шынықтыру дегенге... «Білім және енбек». 1974. № 4.	!
26.	Букин Е. Физическое и умственное воспитание у киргиз, «Туркестанские ведомости». 1883, № 4; Кустанаев К. Этнографичеосие очерки киргиз Перевского и Казалинского уездов, Ташкент, 1894; Балимбаев Г. От колыбели до могңлы, «Тургайская газета», 1904, № 48, 50; Джантюрин С.А. Очерки киргиэского коневодства, «Журнал Коннозаводства», 1883, № 7, 8; Сейдалин Т.А. ЦГА КазССР ф. 4, оп. І,д. 4129; Бабаджанов М.С. Охота во внутренной киргизской орде,' «Журнал охота», 1871, № I. 2; Соныкі. Лошади и их воспитание во внутренной киргизской орде «Журнал охота», 1871, № 6, 7, 11, 12; М.Г. Туякин. Записка о хозяистве, скотоводство и других средствах к существованию ордынцев, кочующих в Зауральской степи. «Записки РГО» кн. I, 1862; Дауылбаев Б. Рассказ о жизни киргиз Николаевского уезда Тургайской области с 1830 по 1880 год, ЦГА Каз ССР, ф. 4, оп. I, д. 2871 л. 1-6; Беркинбаев Д., Иманбаев С. ЦГА КазССР. ф. 25, оп.2, д. 104. 105, 106;
140	.
------------ ---1---------------------------------------------(---(----------------------
Ссидбатал Нурмухамедов. ЦГА КазССР, ф. 318» оп. I» д* 19, 23, 24; Альджанон О- Ораза — айт в степи^ «Киргизская степная газета», 1895, № 12; Соныкі. Беседы о воспитании киргизских детей, «Киргизская степная газета», 1898, № 13; Соныкі. Об игрйх, «Киргизская степная газета», 1898, № 19, 20, 22» 23.
27	* Ш.Уәлиханов. Жоңғар очерктері, ШЖ, І-т; Арендаренко К.Л* Досуги в Туркестане» СПБ., 1889; Александров А.М. Из жизни степных уездов. «Туркестанские ведомости», 1885, №17; Альджанов О* Об играх, « Киргизская степная газета», 1898, № 19, 20, 22, 23.
28.	Покровский Е/А.Детские игры, преимуіцественно русские в связи с историей, этнографией, педагогикой и гигиеной М., 1895, стр* 24*
29.	А. Я Штернберг* Первобытная религия в свете этнографии. Л*, 1936, с*72,
30.	10. И. Семенов* Возникновсние человеческого. общества. Красноярск, 1962, с. 13*
31.	А. Д. Авдсев, Происхождекии театра. Л.-М., 1954, с.54.
32.	1\ Наджимпв. Огношение марксизма —.ленинизма к народным традициям* Ташкент. 1965* с. 19.
33.	Г. В* Нлсхаіюв* Материалистическое понимание ңстории, «Избранные философские произве-дсігия», т*Н, М., 1965. с*665-
34.	В. И. Брудный* Обряды вчера и сегодня* М., 1968, с.4.
35,	Г.В. Нлеханов* Жоғ. кнрсет. ецбек* 665-бет.
36.	Г*Наджимов* Жоғ* көрсет. ецбек* 19-бет,
37.	Ы. Дүйсенбаев, Ш. Хусаинов* ^Қазак ауы$ әдеб^іеті және халык ойындарындағы театр — драмалык элементтер* «Казак ССР Ғылым Академиясынын хабарлары», Көркемөнер зертгеу сериясы* 1950, № 78.
38.	Сүлеймецов !»* Иекоторые вопросы истории Қазахстана в. трудах А. А. Диваева, «Известия АН КазССР», Ссрия ИАЭ, 1959, выһ. I; Лунин А* А* Диваев как —1 археолог краевед» «Известия АНУзССР»/серия общсственная, 1957, № I; Смирнова Н. С. Диваев А* А. — фольклорист, «Вестник АН Каз С;СР»Л957, № I; Валиханов В. Н* Этнография Қазахского народа в трудах А. А. Диваева, «Советская этнография», 1958, №5,
39.	Тотенаев Б, Ә. Диваен хадык ойындарының тәрбиелік макызы жайында. «Қазакстан мұғалімі», 1974, №. 5.
40.	А. А. Динаев. Как киргизы развлскают детей. «Этнографичсское обозрение», 1908, № I, 2, стр. 4,5*
41.	Диваев А. Игры киргизских детей* Туркестанск|ія газета, 1905, № 48; «Туркёстанские ведомости», 1905, № 152*
АВТОРДЫҢ ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТІЗІМІ 4 Ь
1.	Қазақтың ұлттық ойындары (монографңя), Алматы, 1978-
2.	Кел ойнайық, «Балдырған». 1972, №7.
З.	Денешынықтыру дегенге... «Білім және еңбек». 1974, №4.
4.	Халық ойындарының тәрбиелік маңызы жайында, «Қазақстан мектебі». 1974, №5.
*5, Дене тәрбиесі сабағында ұлт ойындарын оқыту методикасы. Алматы, 1979.
6.	Ұзартылған күн тобындағы дене тәрбиесіне арналған методикалық нұсқаулар. Алматы, 1982.
7.	Дене тәрбиесі сабағының сапасын арттыру максатындағы методикалық нұсқаулар. Алматы, 1982.	<
8.	Мектептерде ұйымдастырылатын денешыныктыру-сауықтыру жұмыстарына арналған методи-калық нұсқаулар. Алматы, 1982,
9.	Селодағы денешынықтыру және спорт. Алматы, 1983-
10.	Жас төрешілер мен қоғамдық нұсқаушыларды даярлау жөніндегі методикалық нұскаулар. Алматы, 1985,
11.	Жаттығуды жастан .бастағанда сұңқар шығады, Алматы,. 1987.
12.	Жастарды еңбекке/Отанды қорғауға тәрбиелеу. Алматы, 1987.
13.	Дене тәрбиесі (1 кластың оқулығы), Алматы, 1988.
14,	Мектепте «денсаулық сағатын» ұйымдастыру және өткізу. Алматы, 1989,
15,	Мектепте волейболды оқыту. Алматы, 1990.
16.	Методические рекомёндации по физическому воспитанию учащихся шестилетнего возраста. Алматы, 1989.
17.	Игры народов СССР (раздел Казахстана). Москва, 1985,
18.	Организация и методйка проведения урока. Алматы, 1992,
19.	Диафильмы — Казахские национальные игры. 1991.
20.	Методикалық бірлестік жұмысы, «Қазақстан мектебі». 1990 №5.	к
, 21. Қазақтың ұлттық ойындары — шетел ғалымдарынын көзімен, «Зерде». №10.
22,	Көне Сарайшық тарих топырағына тұншығып қала бере ме. «Зерде», 1991, №8.
23,	Тоғызқұмалақты қалай ойнауға болады. «Зерде». 1991, №11.
24.	Ең елеусіз пән. «Ақ желкен», 1990, №2,
25.	Тауарих Хамса (шағатай тілінен аударма). <Алматы, 1992.
26.	Қазақ атауы қайдай шыққац. «Зерде», 1991, №10.
27.	Бұл жерде жұмыр қылыш аты аунаған. «Білім жәнееибек», 1987, №2.
28.	«Бес тарих» сыры. «Білім және еңбек». 1986. №6.
29.	Дене жаттығуларының мәні, «Қазақстан мектебі*. 1981, №7.
30.	Қарагие. «Гіионер». 1987. №7.
31.	Ақсүйегім айдан табыл. «Пионер». 1986, №5.
32,	Ұлт ойындары. «Пионер*. 1986, №2. <
33.	Халықтың рухани дәстүрі. «Білім және еңбек», 1979, №4.
34.	¥лт ойындары. «БілІм және еңбек», 1977, №Қ.
35.	Кош келдін спартакиада. *Білім және еңбек», 1974, №6.
36.	Түйілген шыт. «Балдырған», 1972, №8.
37.	Возникновение игр. «Тезисы IV республиканскбй научной конференции по 'физическому воспитанию. Алматы, 1979.
38.	Қазак совет энциклопедиясы. Ұлт ойындары. .2, 3, 5—10 томдары.
39.	Берік болсын босағаң (жинақ), Күнге қарап гүл өсер. Алматы, 1984.
40.	Халық ойындары. «Бастауыш мектеп», 1978, №5, 6,
41.	Гимнастика сабағы. «Бастауыш мектеп», 1980, №6.
42.	Ұзартылған күн тобындағы ойын саяхаттары. «Бастауыш мектеп», 1981, №7,
43.	Сабақ өткізудің кейбір мәселелері. «Бастауыш мектеп*, 1979, №5.
44.	Сабак оқыту жоспары. «Бастауыш мектеп», 1982, №6. '»	'
45.	Ұзартылған күн мсктептеріндегі спорт сағаты. «Бастауыш мектеп», 1985, №3.
46.	Ұзартылған күн тобындағы денешынықтыру. «Бастауыш мектеп», 1985, №5.
47.	Бастауыш мектептегі дене тәрбиесі (оқу қүралы) Алматы, 1994.
48.	Денешынықтыру және спорттың казақша-орысийі атаулар сөздігі. Алматы. 1994
МАЗМҰНЫ.
Алғъісөз орнына немесе Наурыз мереке-сінде ойналатын ойындар.
БЕСІК ЖЫРЫ
АЙГӨЛЕК	|
—Айгөлек	I
—Айгөлек (Ақсерек — көксерек)М
—Айгөлек (Мәлке — тотай)
—Ақбайпақ
—Аңшылар
—Аңшылар (екініш түрі);
—Арынды арқан
—Арынды арқан (екінші түрі)
—Бұрыш —	....
—Дауыста — атыңды атап -
—ДоМалақ ағаш (қазан)
—Жкяу көкпар
—Жаяу көкпар (екшші. түрі)
—Қара сиьір
—Қамалды қорғау
I—Лек жадау (шөлдік)—-- -----
—Орамал тастау
іиты-ұшты
^ІЦымбике
—Щымбике (қоғайгөк) ғ-ІІІертпек
^Ұжымақ — тозақ
—Сиіқырлы таяқ--' —----——
’—Түйілген орамал (гүйілген шыт)
1—Түйе-түйе
—Түтқыи алу
—ТещЛтеңДік
I—Лақшд секіру
—Кү^ту^л^р—--------
—Кірпіще қарғу
^Үй үстіндегі кім?
—Атқаума +	і
—Ордағы қасқыр	і
-^Үй артында қол ағаііГ*'"
—Кімцен қорлық кердің?
—Салт( аттылар
'—Таяқ шашу
КӨГПР
—Шырмауық
—Асау мәстск	
С— Тагішы, кімнің дауысы?
>-Түйе мен- бота
—Әріп тандау-
—Біз де
АСЫҚ ОЙЫНДАРЫ-І
—Адішы
—Көт^ріспек (Атбақыл)
—Кетсін бір
-Қумар
—бмпы \
—Хан (хан ату)
	АЛТЫБАҚАН	80
	—Алтыбақан	80
	—Ақсүйеқ »	81
3	—Жа&у тартыс	82
21	—Қарамырза	82
49	—Мырш-мырш	83
49	—Мырш-мырш (екінші түрі)	83
50	—Мырш-мырш (үшінші түрі)	84
50	—ІИадма	84
51	—Қасқұлак	85
52	—Қындық-сандық	86
52	—Айдап сал -	-86
\х53	—Арқан тартыс	
53	—Сақина салу (Ақшымціық)	88
“ 	—Үй тігу у'	88
54	—Ат ерттеу	89
54	—Әуетаяқ *	
55	Таяқ жүгірту*	
55	—Бұғнайһ	91
»<56	—Белбеу тастау	91
(<56	—Белбеу тастау (екінші түрі)	92
56	—Бестас		—		
57	—Соқыр'теке	95
58	—Соқыр тске (екінші түрі)	95
59	—Жасырынбақ к	96
59	—Көк сиыр	97
60	—Көрші (ТатумЫсың — аразбысың)	97
61	—Қарагие>/	98
62	—Қараше (екінші түрі) *	99
62	БӘЙП? (/"	100>
63 ғ	—Ат устінен тартыс	100
63/	—^Аударыспақ ң	100
64	—Аударыспақ (екінші түрі)	101
64	—Ат омырауластыру	101
65 Р-	—Бәйге *	101
65	—Аламанбәйге ү	102
65	—Жорға жарыс	102
67	—Түйе жарыс ✓	102
67	—Жамбы ату ф __	ідз
. 68	—Жаяу тартыс	103'
69	Жігіт қуу	103
69	—Жігіт қуу (екінші түрі)	104
70 70	—Күйіс алу —Кнйіару'	104 105
71	—Кокпйр ’ .(екінші түргі —Қі/згқууу	^05
71		105
72	^кТұмрқ ұру	106
73 •74:	—Арқан тартыс , _ ТОҒЬҢҚҰМАЛАК*"	1(>6 ! 108^ ,
74	ҚАЗАҚША КҮРЕС^И	ІТГ^
,76	ҚЫЗКӘДЕ	119 ;
76	ДЕНЕ ІІІЫНЫҚТЫРУ — ДЕНСАУЛЫҚ	
77	КӨЗІ	127 г
77	ОЙЫНДАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ДА-	
78	МУ ТАРИХЫНА СІЛТЕМЕЛЕР	140
78 .	АВТОРДЫҢ ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІНІҢ	
79	ТІЗІМІ-	142
144
ч Тшенііен Базарбек Ортспбайұлы 1941 жылы Шығ Казамдан облысы, Зайсан аулаііы Каратал селосында туп 1959 жылы орта мектепті бітіріік Казақсган Мемлекет Дснешыныктыру инсгитутына түседі. 1963 жылы институг бітіргенігеп кёйін Казактыц ұлттық вйындарыныи лаі тарихымен шүғыллаиадьь 1972 жылы Қазактыц С. Кир атыидағы Мемлекеттік университетінія тарих факультеі бітіріп, фіттық ойындардың даму тарихынан этнографі мамандығы бойынша тарих ғылымдарының кандидаттыкатаі үіііік диссертация корғады»
Дене тәрбиссіне арналған жиырмадак астам оқулықта оку кұралдары мен оқыту бағдариламалардың авторы. Ұ. ойындирыи білім беру жүйесшдс балабакшадан басп упиверситсткс дейііігі дене тәрбиссі ләніиің ақьгі бағдарламасына кіргізді. Қазактан пгыккан алғашкы батпіі һіітапга) кнтерушілердің бірі
«Тауарих Хамсаны» <бсс тарих) шағатай (ескі түрік тіл тілһіснтұнғышрсттәржімалағаіһСоіілай-ак^Деііешыііы қтыр жаие сгюрттын казакша-прысша атаулары» деген снздікті авғоры,
Кабалбай батыр атындЮы Қазақтып үлттық ойындары жандандыру Реснублнкалык корыньиъ нрсзидентт Реепублмкасы Ііілім мңпистрлігінің 'бастығы.
Қазақста бөл ІМІІІІ
методика
Базарбек ТУТЕНАЕВ ч.
Казахские национальные игры
(па казахском азыкеі
Редактор А. Отарбаек.
Художник. Г. М. Лукпанов.
Тех. редактодеФ. Шабанова., Т. В. Суранова
Коррек гор Г. А. Копкакова
ИБ №. 4233 г 4
Гсругс берілген күні 11. Н. 93т Басуга қол қоййлғаң күш 21.ІІЛМ.Формат 70Х90І/|5. Кагазьі N^1. Гарнитурасы І мп Шығыңқы басіііі. Шартты басла габағы ЮЛ- Есепке хіыіытын басііа тпбаеы Шартгы бояулы оттиекілер 12,1, I иражы 10000 дана, Закііз № 2Ш. Багасы қслиммді,
Қаэақстам Республиісасы Ііаспасез жане бүқаралык ақйлрат министрліпнің *Мймар#' (ласпасы. 480124, 4лматы каласм. <\баи даңрһілы 143 үй*
Клзақстан Республмкасы ійеласоз және бүқаралық ақпарат министрлігіши ГШиграфіні камбтшты. 480002 Алматы шьіасы. Мақ»та< в хеі ис с *. р 41 - и,